دائره المعارف ارتباطات و تعاملات خدا انسان و جهان از دیدگاه قرآن کریم پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام جلد 29

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور: فرخ فال، احمد، 1337-

دائره المعارف ارتباطات و تعامات خدا، انسان و جهان از دیدگاه قرآن کریم، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام/ احمد فرخ فال.

مشخصات نشر: قم: ذکری، 1404.

مشخصات ظاهری: 30 ج.

شابک دوره: 978- 622- 6319- 28- 7

شابک مجلدات 1 - 30:

ج 1: 1- 27 - 6319 - 622 - 978

ج 2: 4 - 29 - 6319 - 622 - 978

ج 3: 3 - 30 - 6319 - 622 - 978

ج 4: 7 - 31- 6319 - 622 - 978

ج 5: 4 - 32 - 6319 - 622 - 978

ج 6: 1 - 33 - 6319 - 622 - 978

ج 7: 8 - 34 - 6319 - 622 - 978

ج 8: 5 - 35 - 6319 - 622 - 978

ج 9: 2 - 36 - 6319 - 622 - 978

ج 10: 9 - 37 - 6319 - 622 - 978

ج 11: 6 - 38 - 6319 - 622 - 978

ج 12: 3 - 39 - 6319 - 622 - 978

ج 13: 9 - 40 - 6319 - 622 - 978

ج 14: 6 - 41 - 6319 - 622 - 978

ج 15: 3 - 42 - 6319 - 622 - 978

ج 16: 0 - 43 - 6319 - 622 - 978

ج 17: 7 - 44 - 6319 - 622 - 978

ج 18: 4 - 45 - 6319 - 622 - 978

ج 19: 1 - 46 - 6319 - 622 - 978

ج 20: 8 - 47 - 6319 - 622 - 978

ج 21: 3 - 57 - 8438 - 622 - 978

ج 22: 7 - 59 - 8438 - 622 - 978

ج 23: 0 - 58 - 8438 - 622 - 978

ج 24: 3 - 60 - 8438 - 622 - 978

ج 25: 0 - 61 - 8438 - 622 - 978

ج 26: 7 - 62 - 8438 - 622 - 978

ج 27: 4 - 63 - 8438 - 622 - 978

ج 28: 1 - 64 - 8438 - 622 - 978

ج 29: 8 - 65 - 8438 - 622 - 978

ج 30: 5 - 66 - 8438 - 622 - 978

فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: ج 1- 20؛ چاپ اول: 1400 (فیپا).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات مجلدات 1 - 30:

ج 1 و 2: ارتباطات الهی و عالم هستی ج 3: ارتباطات و تعامالت انبیاء علیهم السلام

ج 4 - 6: ارتباطات و تعاملات انبیاء، ائمه و اولیاء ج 7 و 8: ارتباطات و تعاملات انسان با خداوند

ج 9: ارتباطات و تعاملات زن و شوهر ج 10: ارتباطات و تعاملات والدین و فرزند

ج 11 و 12: ارتباطات و تعاملات بین مردم ج 13: ارتباطات و تعاملات مؤمنین و منافقین

ج 14: ارتباطات و تعاملات مسلمان ها و مذاهب ج 15: ارتباطات و تعاملات مذاهب و امم اسلامی

ج 16: ارتباطات و تعاملات مسلمان ها و کفار ج 17: ارتباطات و تعاملات حکومت اسلامی و مردم

ج 18 و 19: ارتباطات و تعاملات بین حکومت ها ج 20: تعاملات در حکومت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

ج 21: اهمیت و چیستی و پیدایش زمین ج 22: نقش و جایگاه زمین، اقالیم سَبعه و کوه ها

ج 23: اهمیت آب، اکسیژن و اوزون برای انسان ج 24: جایگاه آسمان ها و ستارگان در عَالم هستی

ج 25: نقش خورشید و ماه در زندگی انسان ج 26: ارتباطات و اکوسیستم در ابرها، عرش و کرسی

ج 27: ارتباطات و اکوسیستم در کائنات و حیوانات ج 28: تعاملات و اکوسیستم در حیوانات و آبزیان

ج 29: تعاملالت و اکوسیستم در آبزیان و گیاهان ج 30: نقش نباتات در اکوسیستم و سلامت انسان

موضوع: ارتباط- - جنبه های مذهبی- - اسلام Communication - - Religious aspects - - Islam

موضوع: ارتباط- - جنبه های قرآنی Communication - - Qur'anic teaching

موضوع: ارتباط- - احادیث Communication - - Hadiths

موضوع: ارتباط بین اشخاص- - جنبه های مذهبی- - اسلام Interpersonal communication - - Religious aspects - - Islam

موضوع: ارتباط بین اشخاص- - جنبه های قرآنی Interpersonal communication - - Qur'anic teaching

موضوع: ارتباط بین اشخاص- - احادیث Interpersonal communication - - Hadiths

رده بندی کنگره: 6/ BP11

رده بندی دیویی: 045/ 297

کتابشناسی ملی: 7595511

ویراستار دیجیتالی: حدیثه کریمی

خیر اندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

اشاره

عنوان و نام پدیدآور: فرخ فال، احمد، 1337-

دائره المعارف ارتباطات و تعامات خدا، انسان و جهان از دیدگاه قرآن کریم، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام/ احمد فرخ فال.

مشخصات نشر: قم: ذکری، 1404.

مشخصات ظاهری: 30 ج.

شابک دوره: 978- 622- 6319- 28- 7

شابک مجلدات 1 - 30:

ج 1: 1- 27 - 6319 - 622 - 978

ج 2: 4 - 29 - 6319 - 622 - 978

ج 3: 3 - 30 - 6319 - 622 - 978

ج 4: 7 - 31- 6319 - 622 - 978

ج 5: 4 - 32 - 6319 - 622 - 978

ج 6: 1 - 33 - 6319 - 622 - 978

ج 7: 8 - 34 - 6319 - 622 - 978

ج 8: 5 - 35 - 6319 - 622 - 978

ج 9: 2 - 36 - 6319 - 622 - 978

ج 10: 9 - 37 - 6319 - 622 - 978

ج 11: 6 - 38 - 6319 - 622 - 978

ج 12: 3 - 39 - 6319 - 622 - 978

ج 13: 9 - 40 - 6319 - 622 - 978

ج 14: 6 - 41 - 6319 - 622 - 978

ج 15: 3 - 42 - 6319 - 622 - 978

ج 16: 0 - 43 - 6319 - 622 - 978

ج 17: 7 - 44 - 6319 - 622 - 978

ج 18: 4 - 45 - 6319 - 622 - 978

ج 19: 1 - 46 - 6319 - 622 - 978

ج 20: 8 - 47 - 6319 - 622 - 978

ج 21: 3 - 57 - 8438 - 622 - 978

ج 22: 7 - 59 - 8438 - 622 - 978

ج 23: 0 - 58 - 8438 - 622 - 978

ج 24: 3 - 60 - 8438 - 622 - 978

ج 25: 0 - 61 - 8438 - 622 - 978

ج 26: 7 - 62 - 8438 - 622 - 978

ج 27: 4 - 63 - 8438 - 622 - 978

ج 28: 1 - 64 - 8438 - 622 - 978

ج 29: 8 - 65 - 8438 - 622 - 978

ج 30: 5 - 66 - 8438 - 622 - 978

فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: ج 1- 20؛ چاپ اول: 1400 (فیپا).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات مجلدات 1 - 30:

ج 1 و 2: ارتباطات الهی و عالم هستی ج 3: ارتباطات و تعامالت انبیاء علیهم السلام

ج 4 - 6: ارتباطات و تعاملات انبیاء، ائمه و اولیاء ج 7 و 8: ارتباطات و تعاملات انسان با خداوند

ج 9: ارتباطات و تعاملات زن و شوهر ج 10: ارتباطات و تعاملات والدین و فرزند

ج 11 و 12: ارتباطات و تعاملات بین مردم ج 13: ارتباطات و تعاملات مؤمنین و منافقین

ج 14: ارتباطات و تعاملات مسلمان ها و مذاهب ج 15: ارتباطات و تعاملات مذاهب و امم اسلامی

ج 16: ارتباطات و تعاملات مسلمان ها و کفار ج 17: ارتباطات و تعاملات حکومت اسلامی و مردم

ج 18 و 19: ارتباطات و تعاملات بین حکومت ها ج 20: تعاملات در حکومت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

ج 21: اهمیت و چیستی و پیدایش زمین ج 22: نقش و جایگاه زمین، اقالیم سَبعه و کوه ها

ج 23: اهمیت آب، اکسیژن و اوزون برای انسان ج 24: جایگاه آسمان ها و ستارگان در عَالم هستی

ج 25: نقش خورشید و ماه در زندگی انسان ج 26: ارتباطات و اکوسیستم در ابرها، عرش و کرسی

ج 27: ارتباطات و اکوسیستم در کائنات و حیوانات ج 28: تعاملات و اکوسیستم در حیوانات و آبزیان

ج 29: تعاملالت و اکوسیستم در آبزیان و گیاهان ج 30: نقش نباتات در اکوسیستم و سلامت انسان

موضوع: ارتباط- - جنبه های مذهبی- - اسلام Communication - - Religious aspects - - Islam

موضوع: ارتباط- - جنبه های قرآنی Communication - - Qur'anic teaching

موضوع: ارتباط- - احادیث Communication - - Hadiths

موضوع: ارتباط بین اشخاص- - جنبه های مذهبی- - اسلام Interpersonal communication - - Religious aspects - - Islam

موضوع: ارتباط بین اشخاص- - جنبه های قرآنی Interpersonal communication - - Qur'anic teaching

موضوع: ارتباط بین اشخاص- - احادیث Interpersonal communication - - Hadiths

رده بندی کنگره: 6/ BP11

رده بندی دیویی: 045/ 297

کتابشناسی ملی: 7595511

ویراستار دیجیتالی: حدیثه کریمی

خیر اندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

دائرة المعارف ارتباطات و تعاملات خدا، انسان و جهان

از دیدگاه قرآن کریم، پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام

جلد بیست و نهم: تعاملات واکوسیستم در آبزیان و گیاهان

احمد فرخ فال

دائرة المعارف ارتباطات و تعاملات انسان و جهان

جلد بیست و نهم؛ تعاملات واکوسیستم در آبزیان و گیاهان

احمد فرخ فال

انتشارات: ذکری/ قم

نوبت چاپ: اول/ 1405 ش

شمارگان 1000 نسخه

شابک این جلد؛ 8 - 65 - 8438 - 622 - 978

شابک دوره؛ 7 - 28 - 6319 - 622 - 978

آدرس مرکز پخش: قم، خیابان معلم، انتشارات مرکز مدیریت حوزه های علمیه

تلفن مرکز پخش: 37735547 - 025

فهرست مطالب

فصل چهارم: تعاملات حیوانات، آبزیان و گیاهان

ادامۀ بخش اول: ارتباطات و تعاملات در حیوانات و آبزیان...11

ادامۀ گفتار چهارم: اکوسیستم در آبزیان...13

بخش دوم: تعاملات واکوسیستم در آبزیان و گیاهان...43

گفتار اول: نقش حلال گوشت ها وحرام گوشت ها...45

گفتار دوم: منشأ و آثار خوردن حیوانات حرام گوشت...67

گفتار سوم: حرمت حیوانات حلال گوشت و بازگشت به حلیَّت...75

بخش سوم: گیاهان، میوه ها، حُبُوبات و سلامت انسان...89

گفتار اول: گیاهان از دیدگاه قرآن...91

گفتار دوم: تفسیر آیات قرانی در مورد گیاهان...95

گفتار سوم: روایات و علم روز در مورد گیاهان...131

7- خواص باذروج یا بادیان...196

تصاویر...312

فهرست منابع و مآخذ...313

فصل چهارم: تعاملات حیوانات، آبزیان و گیاهان

اشاره

ادامۀ بخش اول: ارتباطات و تعاملات در حیوانات و آبزیان

اشاره

ادامۀ گفتار چهارم: اکوسیستم در آبزیان

7. نهنگ و نقش آن در اکوسیستم

اشاره

قرآن می فرماید:

وَ إِنَّ یُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلينَ * إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ * فَساهَمَ فَکانَ مِنَ الْمُدْحَضينَ * فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُليمٌ * فَلَوْ لا أَنَّهُ کانَ مِنَ الْمُسَبِّحينَ * لَلَبِثَ في بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ * فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَ هُوَ سَقيمٌ * وَ أَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطينٍ ⁽¹⁾. ترجمه:

«و يونس از رسولان (ما) است! به خاطر بياور زمانى را که به سوى کشتى پر (از جمعيّت و بار) فرار کرد. و با آن ها قرعه افکند، (و قرعه به نام او افتاد و) مغلوب شد! (او را به دريا افکندند) و ماهى عظيمى او را بلعيد، در حالى که مستحقّ سرزنش بود! و اگر او از تسبيح کنندگان نبود...تا روز قيامت در شکم ماهى مى ماند! (به هر حال ما او را رهايى بخشيديم و) او را در يک سرزمين خشک خالى از گياه افکنديم در حالى که بيمار بود! و بوته کدويى بر او رويانديم (تا در سايه برگ هاى پهن و مرطوبش آرامش يابد)!».

يونس در بوته امتحان و در شکم نهنگ

اشاره

اين ششمين و آخرين سرگذشت انبياء و اقوام پيشين است که در اين سوره آمده سرگذشت «يونس» و قوم توبه کارش، و جالب اين که در پنج سرگذشت پيشين که از قوم «نوح» و «ابراهيم» و «موسى» و «هارون» و «الياس» و «لوط» سخن مى گفت همه به اين جا منتهى مى شد که اين اقوام هرگز بيدار نشدند و به عذاب الهى گرفتار شدند، و خدا اين پيامبران بزرگ را از ميان آن ها نجات داد.

اما در اين داستان پايان قضيه به عکس آن ها است، قوم کافر يونس با مشاهده نشانه اى از عذاب الهى بيدار شدند و توبه کردند، و خدا آن ها را مشمول الطاف خويش قرار داد، و از برکات مادى و معنوى بهره مند نمود، حتى يونس را به خاطر ترک اولايى که به خاطر تعجيل در مهاجرت از ميان اين قوم انجام داد، گرفتار مشکلات و ناراحتى کرد، و حتى در مورد او به «ابق» که معمولاً دربارۀ بندگان فرارى ذکر مى شود تعبير نمود! اشاره به اين که شما مشرکان عرب، و شما انسان ها در طول تاريخ، آيا مى خواهيد همانند آن اقوام پنجگانه باشيد يا همانند قوم يونس؟ آيا آن عاقبت شوم و دردناک را طلب مى کنيد، يا اين پايان خير و سعادت؟ بسته به تصميم خود شما است! به هر حال در سوره هاى متعددى از قرآن مجيد (از جمله سوره انبياء و يونس و سوره قلم و همين سوره صافات) از اين پيامبر بزرگ و داستانش سخن به ميان آمده و در هر کدام بخشى از حالات او منعکس است، و در سوره صافات بيش ترين تکيه روى مسأله فرار يونس و گرفتارى و نجات او است.

نخست هم چون داستان هاى گذشته سخن از مقام رسالت او به ميان آورده، مى گويد: «يونس از رسولان خداوند بود»؛ وَ إِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ.

يونس علیه السلام همانند ساير انبياء دعوت خود را از توحيد و مبارزه با بت پرستى شروع کرد، و سپس با مفاسدى که در محيط رائج بود به مبارزه پرداخت.

اما آن قوم متعصب که چشم و گوش بسته از نياکان خود تقليد مى کردند در برابر دعوت او تسليم نشدند.

يونس علیه السلام هم چنان از روى دلسوزى و خيرخواهى مانند پدرى مهربان آن قوم گمراه را اندرز مى داد، ولى در برابر اين منطق حکيمانه چيزى جز مغالطه و سفسطه از دشمنان نمى شنيد.

تنها گروه اندکى که شايد از دو نفر تجاوز کردند («عابد» و «عالمى!») به او ايمان آوردند.

يونس آن قدر تبليغ کرد که تقريباً از آن ها مايوس شد، در بعضى از روايات آمده است که به پيشنهاد مرد عابد (و با ملاحظه اوضاع و احوال قوم گمراه) تصميم گرفت به آن ها نفرين کند ⁽¹⁾.

اين برنامه تحقق يافت و يونس به آن ها نفرين کرد، به او وحى آمد که در فلان زمان عذاب الهى نازل مى شود، هنگامى که موعد عذاب نزديک شد يونس همراه مرد عابد از ميان آن ها بيرون رفت در حالى که خشمگين بود، تا به ساحل دريا رسيد در آن جا يک کشتى پر از جمعيت و بار را مشاهده کرد، و از آن ها خواهش نمود که او را نيز همراه خود ببرند.

اين همان است که قرآن در آيه بعد به آن اشاره کرده، مى گويد: «به خاطر بياور هنگامى را که به سوى کشتى مملو از بار و جمعيت فرار کرد»؛ إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ.

تعبير به «ابق» از مادۀ «اباق» به معنى فرار کردن بنده از مولاى خود، در اين جا تعبير عجيبى است، و نشان مى دهد که ترک اولاى بسيار کوچک تا چه حد در

مورد پيامبران عالی مقام از سوى خداوند مورد سخت گيرى و عتاب واقع مى شود تا آن جا که پيامبرش را بنده فرارى مى نامد! بدون شک يونس پيامبر معصوم بود و هرگز مرتکب گناهى نشد، ولى بهتر اين بود که باز هم تحمل به خرج مى داد و تا آخرين لحظات قبل از نزول عذاب در ميان قوم مى ماند شايد بيدار مى شدند.

درست است که طبق بعضى از روايات چهل سال تبليغ کرد، ولى باز بهتر بود چند روز يا چند ساعتى هم بر آن مى افزود، چون چنين نکرد تشبيه به بنده فرارى شد.

به هر حال يونس سوار بر کشتى شد، طبق روايات ماهى عظيمى سر راه را بر کشتى گرفت، دهان باز کرد گويى غذايى مى طلبد، سرنشينان کشتى گفتند به نظر مى رسد گناهکارى در ميان ما است! (که بايد طعمه اين ماهى شود، و چاره اى جز استفاده از قرعه نيست) در اين جا قرعه افکندند قرعه به نام يونس درآمد! طبق روايتى قرعه را سه بار تکرار کردند، و هر بار به نام يونس در آمد، ناچار يونس را گرفتند در دهان ماهى عظيم پرتاب کردند! قرآن در آيات مورد بحث با يک جمله کوتاه به اين ماجرا اشاره کرده مى گويد: «يونس با آن ها قرعه افکند و مغلوب شد!»؛ فَساهَمَ فَکانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ.

«ساهم» از مادۀ «سهم» در اصل به معنى تير و «ساهمه» به معنى قرعه کشى آمده است، زيرا به هنگام قرعه کشى نام ها را بر چوبه هاى تير مى نوشتند، و با هم مخلوط مى کردند، سپس يک چوبه تير از آن بيرون مى آوردند و به نام هر کس اصابت مى کرد مشمول قرعه مى شد.

«مدحض» از مادۀ «ادحاض» به معنى باطل کردن و زائل نمودن و مغلوب کردن است، و در اين جا منظور اين است که قرعه به نام او اصابت کرد.

اين تفسير نيز گفته شده که دريا طوفانى شد، و بار کشتى سنگين بود و هر

لحظه خطر غرق شدن سرنشينان کشتى را تهديد مى کرد و چاره اى جز اين نبود که براى سبک شدن کشتى بعضى از افراد را به دريا بيفکنند، و قرعه به نام يونس درآمد، او را به دريا انداختند، و درست در همين هنگام نهنگى فرا رسيد و او را در کام خود فرو برد.

به هر حال قرآن مى گويد: «ماهى عظيم او را بلعيد در حالى که مستحق ملامت بود!»؛ فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُلِيمٌ.

«التقمه» از مادۀ «التقام» به معنى «بلعيدن» است.

«مليم» در اصل از مادۀ «لوم» به معنى ملامت است (و هنگامى که به باب افعال مى رود معنى استحقاق ملامت را مى دهد).

مسلم است اين ملامت و سرزنش به خاطر ارتکاب گناه کبيره يا صغيره اى نبود، بلکه علت آن تنها ترک اولايى بود که از او سر زد، و آن عجله در ترک قوم خويش و هجرت از آنان بود.

اما خدايى که آتش را در دل آب، و شيشه را در کنار سنگ سالم نگه مى دارد، به اين حيوان عظيم فرمان تکوينى داد که کم ترين آزارى به بنده اش «يونس» نرساند، او بايد يک دوران زندان بى سابقه را طى کند و متوجه ترک اولاى خود شود و در مقام جبران بر آيد.

در روايتى آمده است: «أَوْحَى اللَّهُ إلَى الْحُوتِ لَا تَكْسِرْ مِنْهُ عَظْمًا وَ لَا تَقْطَعْ لَهُ وَصْلًا؛ خداوند به آن ماهى وحى فرستاد که هيچ استخوانى را از او مشکن، و هيچ پيوندى را از او قطع مکن!» ⁽¹⁾.

يونس خيلى زود متوجه ماجرا شد، و با تمام وجودش رو به درگاه خدا آورد، و از ترک اولى خويش استغفار کرد، و از پيشگاه مقدسش تقاضاى عفو نمود.

در اين جا ذکر معروف و پرمحتوايى از قول يونس نقل شده که در آيه 87 سوره انبياء آمده، و در ميان اهل عرفان به ذکر «يونسيه» معروف است: فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ؛ «او در ميان ظلمت هاى متراکم فرياد زد که معبودى جز تو نيست، منزهى تو، من از ظالمان و ستمکاران بودم!»

بر خويشتن ستم کردم و از درگاهت دور افتادم، و به عتاب و سرزنش تو که جهنم آتش سوزانى براى من است گرفتار شدم.

اين اعتراف خالصانه و اين تسبيح توأم با ندامت کار خود را کرد و همان گونه که در آيه 88 سوره انبياء آمده فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ نَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَ كَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ؛ «ما دعاى او را اجابت کرديم و از غم و اندوه نجاتش داديم و اين گونه مؤمنان را نجات مى دهيم».

اکنون ببينيم آيات مورد بحث در اين زمينه چه مى گويد؟ در يک جمله کوتاه مى گويد: «اگر او از تسبيح کنندگان نبود...»؛ فَلَوْ لا أَنَّهُ کانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ.

«مسلّماً تا روز قيامت در شکم ماهى باقى مى ماند!»؛ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ.

و اين زندان موقت تبديل به يک زندان دائم مى شد، و آن زندان دائم مبدل به گورستان او مى گشت! در اين که آيا ماندن يونس در شکم ماهى تا روز رستاخيز (به فرض ترک تسبيح و توبه به درگاه الهى) به صورت زنده يا مرده بوده است بعضى از مفسران احتمالاتى ذکر کرده اند:

«نخست» اين که هر دو زنده مى ماندند و يونس به صورت يک زندانى تا روز قيامت در شکم ماهى محبوس بود.

«دوم» اين که يونس از دنيا مى رفت و ماهى به صورت قبرستان سيار او زنده مى ماند! «سوم» اين که يونس و ماهى هر دو مى مردند و شکم ماهى قبر يونس مى شد، و زمين قبر ماهى، او در دل ماهى و ماهى در دل زمين تا روز رستاخيز دفن مى شدند.

آيه مورد بحث دليل بر هيچ يک از اين اقوال نمى تواند باشد، ولى آيات متعددى که مى گويد در پايان دنيا همه مى ميرند نشان مى دهد که زنده ماندن «يونس» يا زنده ماندن ماهى تا روز قيامت ممکن نيست، لذا از ميان اين تفسيرهاى سه گانه تفسير سوم نزديک تر به نظر مى رسد ⁽¹⁾.

اين احتمال نيز وجود دارد که اين تعبير کنايه از مدت طولانى باشد، يعنى تا مدتى طولانى در اين زندان باقى مى ماند، چنان که اين تعبير را در موارد مشابه آن نيز مى گويند که تا قيامت بايد در انتظار فلان مطلب بمانى.

ولى فراموش نکنيم که اين ها همه در صورتى تحقق مى يافت که او تسبيح و توبه را ترک مى گفت، ولى چنين نشد او در سايه تسبيح پروردگار مشمول عفو خاصش شد.

سپس همان گونه که قرآن مى گويد: «ما او را در يک سرزمين خشک و خالى از درخت و گياه افکنديم، در حالى که بيمار بود»؛ فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَ هُوَ سَقِيمٌ.

ماهى عظيم در کنار ساحل خشک و بى گياهى آمد، و به فرمان خدا لقمه اى را که از او زياد بود بيرون افکند، اما پيدا است اين زندان عجيب سلامت جسم يونس را بر هم زده بود، بيمار و ناتوان از اين زندان آزاد شد.

درست نمى دانيم يونس چه مدت در شکم ماهى بود، ولى مسلم است هر چه بود نمى توانست از عوارض آن بر کنار ماند، درست است که فرمان الهى صادر شده بود که يونس هضم و جذب بدن ماهى نشود، اما اين بدان معنى نبود که آثارى از اين زندان را به همراه نياورد، لذا جمعى از مفسران نوشته اند که او به صورت جوجه نوزاد و ضعيف و بى بال و پر از شکم ماهى بيرون آمد، به طورى که توان حرکت نداشت.

باز در اين جا لطف الهى به سراغ او آمد، چرا که بدنش بيمار و آزرده، و اندامش خسته و ناتوان بود، آفتاب ساحل او را آزار مى داد، پوششى لطيف لازم بود تا بدنش در زير آن بيارامد، قرآن در اين جا مى گويد: «ما کدوبنى بر او رويانيديم «تا در سايه برگ هاى پهن و مرطوب بيارامد»؛ وَ أَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ.

«يقطين» به طورى که بسيارى از ارباب لغت و مفسران گفته اند: هر گياهى است که ساقه ندارد، و داراى برگ هاى پهن است، مانند بوته خربزه و کدو و خيار و هندوانه و امثال آن، ولى بسيارى از مفسران و روات حديث در اين جا تصريح کرده اند که منظور خصوص کدوبن است (بايد توجه داشت که «شجره» در لغت عرب هم به نباتاتى گفته مى شود که داراى ساقه و شاخه است و هم بدون ساقه و شاخه، و به تعبير ديگر اعم از درخت و گياه است حتى در اين جا حديثى از پيامبر گرامى اسلام صلی الله علیه و آله نقل کرده اند که شخصى به آن حضرت عرض کرد: «انک تحب القرع؟؛ شما کدو را دوست داريد» فرمود: «أَجَلْ هِىَ شَجَرَةْ أَخِى يُونُسَ؛ آرى آن گياه برادرم يونس است» ⁽¹⁾.

مى گويند: کدو علاوه بر اين که برگ هاى پهن و پرآبى دارد و مى توان از آن

سايبان خوبى تهيه کرد مگس نيز بر برگ هاى آن نمى نشيند، و يونس به خاطر توقّف در شکم ماهى پوست تنش آن قدر نازک و حساس شده بود که از نشستن حشرات بر آن رنج مى برد، او اندام خود را با اين کدو، پوشانيد تا هم از سوزش آفتاب در امان باشد و هم از حشرات.

شايد خداوند مى خواهد درسى را که به يونس در شکم ماهى داده است، در اين مرحله تکميل کند، او بايد تابش آفتاب و حرارتش را بر پوست نازک تنش احساس کند، تا در آينده در مقام رهبرى براى نجات امتش از آتش سوزان جهنم تلاش و کوشش بيش ترى به خرج دهد، همين مضمون در بعضى از روايات اسلامى وارد شده است ⁽¹⁾.

«يونس» را در اين جا رها مى کنيم و به سراغ قومش مى رويم.

هنگامى که يونس با حالت خشم و غضب قوم را رها کرد، و مقدمات خشم الهى نيز بر آن ها ظاهر شد، تکان سختى خوردند و به خود آمدند، اطراف عالم و دانشمندى را که در ميان آن ها بود گرفتند، و با رهبرى او در مقام توبه بر آمدند.

در بعضى از روايات آمده است که آن ها دسته جمعى به سوى بيابان حرکت کردند، و بين زنان و فرزندان، و حيوانات و بچه هاى آن ها، جدايى افکندند، سپس گريه را سر دادند، و صداى ناله خود را بلند کردند و مخلصانه از گناهان خويش و تقصيراتى که دربارۀ پيامبر خدا يونس داشتند توبه کردند.

در اين جا پرده هاى عذاب کنار رفت و حادثه بر کوه ها ريخت، و جمعيت مؤمن توبه کار به لطف الهى نجات يافتند ⁽²⁾.

يونس بعد از اين ماجرا به سراغ قومش آمد تا ببيند عذاب بر سر آن ها چه آورده است؟

هنگامى که آمد در تعجب فرو رفت که چگونه آن ها در روز هجرتش همه بت پرست بودند، ولى اکنون همه موحد خداپرست شده اند؟

قرآن در اين جا مى گويد: «ما او را به سوى جمعيت يکصد هزار نفرى يا بيش تر فرستاديم»؛ وَ أَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ.

«آن ها ايمان آوردند و ما تا مدت معينى آنان را از مواهب حيات و زندگى دنيا بهره مند ساختيم»؛ فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ.

البته ايمان اجمالى و توبه آن ها قبلاً بود، ولى ايمان آن ها به طور تفصيل به خدا و پيامبرش يونس و تعليمات و دستورات او هنگامى صورت گرفت که «يونس» به ميان آن ها بازگشت.

قابل توجه اين که از آيات قرآن استفاده مى شود که اين مأموريت مجدد به سوى همان قوم پيشين بوده است، و اين که بعضى آن را مأموريت جديدى به سوى قوم تازه اى دانسته اند با ظاهر آيات سازگار نيست.

زيرا از يک سو در اين جا خوانديم: فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ؛ يعنى اين قومى که يونس مأموريت هدايت آن ها را پيدا کرد ايمان آوردند و ما آن ها را تا زمان معينى بهره مند ساختيم.

و از سوى ديگر همين تعبير در سوره يونس دربارۀ همان قوم سابق آمده است: فَلَوْ لا کانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ مَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ ⁽¹⁾؛ «چرا هيچ يک از اقوام به موقع ايمان نياوردند

تا مفيد به حالشان باشد، جز قوم يونس که وقتى ايمان آوردند عذاب خوارکننده را در زندگى دنيا از آن ها برطرف ساختيم، و تا مدت معينى آن ها را بهره مند نموديم».

ضمنا از اين جا روشن مى شود که مراد از «الى حين» (تا مدت معينى) همان پايان زندگى و اجل طبيعى آن ها است.

در اين که چرا در آيات فوق مى فرمايد: «صد هزار نفر، يا بيش تر» و مراد از بيش تر چه اندازه است مفسران تفسيرهاى گوناگونى ذکر کرده اند.

ولى ظاهر اين است که اين گونه تعبيرات براى تأکيد و عظمت چيزى است نه به خاطر ترديد و شک گوينده ⁽¹⁾.

نکته ها

1- تاريخچه کوتاهى از زندگى يونس علیه السلام

«يونس» فرزند «متى» که لقب او «ذو النون» (صاحب ماهى) است و اين لقب به خاطر آن است که سرگذشت او با داستان ماهى چنان که گفتيم گره خورده شده است، از پيامبران معروفى است که ظاهراً بعد از موسى و هارون قدم به عرصه وجود گذاشت.

بعضى او را از اولاد «هود» و مأموريت او را هدايت باقی مانده قوم ثمود دانسته اند.

سرزمين ظهور او منطقه اى از عراق به نام «نينوا» بود ⁽²⁾.

بعضى ظهور او را در حدود 825 سال قبل از ميلاد حضرت مسيح علیه السلام نوشته اند، و هم اکنون در نزديکى کوفه در کنار شط قبر معروفى است به نام «يونس».

در بعضى از کتب آمده او پيغمبرى از بنى اسرائيل بود که بعد از سليمان به سوى اهل نينوا مبعوث شد.

در کتاب «يوناه» از کتب عهد عتيق (تورات) بحث هاى مشروحى دربارۀ يونس تحت نام «يوناه ابن متى» آمده است.

طبق اين نقل او مأموريت داشت که به شهر بزرگ نينوا رود، و در برابر شرارت مردم قيام کند، سپس حوادث ديگرى ذکر مى کند که شباهت زيادى دارد با آن چه در قرآن آمده است، با اين تفاوت که طبق روايات اسلامى يونس به دعوت قوم خود برخاست و وظيفه خود را در اين زمينه انجام داد، و بعد از آن که قوم دعوت او را ردّ کردند به آن ها نفرين کرد، و از ميان آن ها خارج شد و ماجراى کشتى و ماهى براى او پيش آمد، ولى تورات عبارت زننده اى دارد و تصريح مى کند که او قبل از انجام مأموريت مى خواست استعفا کند! لذا برخاست و فرار کرد و ماجراى کشتى و ماهى پيش آمد.

و عجب تر اين که «تورات» مى گويد هنگامى که خداوند عذاب را از قوم او به خاطر توبه آن ها برداشت يونس، بسيار ناراحت شد و خشمش افروخته شد! ⁽¹⁾.

از فصول تورات استفاده مى شود که يونس دو بار مأموريت پيدا کرد، در مأموريت اول خوددارى نمود و به آن سرنوشت دردناک مبتلا شد، بار دوم به او مأموريت داده شد که به همان شهر «نينوا» برود مردم نينوا بيدار شدند، به خدا ايمان آوردند، و به توبه از گناهان خود پرداختند، و مشمول عفو الهى شدند و اين همان عفوى بود که يونس را خوش آمد نبود! از مقايسه آن چه در قرآن و روايات اسلامى آمده با آن چه در تورات کنونى آمده است روشن مى شود که تا چه حد «تورات تحريف يافته» مقام

اين پيامبر بزرگ را پایين آورده است، گاه نسبت عدم قبول مأموريت رسالت را به او مى دهد و گاه خشمناک شدن از شمول عفو و رحمت پروردگار نسبت به يک قوم توبه کار، و اين ها است که نشان مى دهد تورات کنونى به هيچ وجه کتاب قابل اعتمادى نيست.

به هر حال او از پيامبران بزرگى است که قرآن از او به عظمت ياد کرده است.

2- چگونه يونس در شکم ماهى زنده ماند؟

گفتيم دليل روشنى در دست نيست که يونس چه مدتى در شکم ماهى ماند؟

چند ساعت، يا چند روز، و يا چند هفته، در بعضى از روايات نه ساعت، و بعضى سه روز، و بعضى بيش تر، و حتى تا چهل روز گفته اند، ولى مدرک مسلمى بر هيچ يک از اين اقوال وجود ندارد، تنها در تفسير على بن ابراهيم در حديثى از امير مؤمنان على علیه السلام توقّف يونس در شکم ماهى 9 ساعت ذکر شده است ⁽¹⁾.

بعضى از مفسران اهل سنّت مدت آن را يک ساعت هم ذکر کرده اند ⁽²⁾.

ولى هر چه باشد بدون شک اين توقّف يک امر عادى نيست، انسان نمى تواند بيش از چند دقيقه در محيطى که هوا وجود ندارد زنده بماند، و اگر مى بينيم جنين در شکم مادر ماه ها زنده مى ماند به خاطر اين است که هنوز دستگاه تنفس او به کار نيفتاده و اکسيژن لازم را تنها از طريق خون مادر دريافت مى کند.

بنابر اين ماجراى يونس بدون شک يک اعجاز است، و اين نخستين اعجازى نيست که در قرآن با آن روبرو مى شويم، همان خدايى که ابراهيم علیه السلام را در دل آتش سالم نگهداشت، و موسى و بنى اسرائيل را با ايجاد جاده هاى خشک در وسط دريا از غرقاب نجات داد، و نوح علیه السلام را به وسيله کشتى ساده اى از آن طوفان عظيم و

گسترده رهايى بخشيد، و سالم به زمين فرود آورد، همان خداوند قدرت دارد که بنده اى از بندگان خاصش را مدتى در شکم ماهى عظيمى سالم نگهدارد.

البته وجود چنين ماهی هاى بزرگ در گذشته و امروز مطلب عجيبى نيست، هم اکنون، ماهی هاى عظيمى به نام «بالن» موجود است که بيش از 30 متر طول دارد و بزرگ ترين حيوان روى زمين است و جگر او بالغ بر يک تن مى شود! در همين سوره داستان هاى انبياى پيشين را خوانديم که به طرز اعجاز آميزى از چنگال بلاها رهايى يافتند و يونس آخرين آن ها در اين سلسله است.

3- درس هايى بزرگ در داستانى کوچک!

مى دانيم طرح اين سرگذشت ها در قرآن مجيد همه براى هدف هاى تربيتى است چرا که قرآن کتاب داستان نيست کتاب انسان سازى و تربيت است.

از اين سرگذشت عجيب پندهاى بزرگى مى توان گرفت:

الف. تخلف حتى به صورت يک «ترک اولى» از يک پيامبر بزرگ در پيشگاه خداوند مهم است و کيفر دارد.

البته چون مقام پيامبران بسيار والا است يک غفلت کوچک در مورد آن ها گاه معادل يک گناه کبيره اى که از ديگران سر بزند مى باشد، به همين دليل ديديم که در اين داستان خداوند او را بنده فرارى ناميد، و در روايات آمده بود که سرنشينان کشتى گفتند: يک فرد عاصى در ميان ما است! و سرانجام خداوند او را در زندان وحشتناکى گرفتار کرد، و بعد از توبه و بازگشت به سوى خدا از آن زندان با تنى آزرده و بيمار آزاد شد.

تا همگان بدانند تخلف از هيچ کس پذيرفته نيست، عظمت مقام پيامبران و اولياى خدا نيز به آن است که بنده مطيع فرمان او هستند و گرنه کسى با خدا رابطه

خويشاوندى ندارد، البته اين نشانه عظمت مقام اين پيامبر بزرگ است که خداوند دربارۀ او چنين سختگيرى مى کند.

ب. در همين داستان (در آن قسمتى که در سوره انبياء آيه 87 آمده است) راه نجات مؤمنان را از غم و اندوه و گرفتارى و مشکلات همان راهى معرفى مى کند که «يونس» علیه السلام پيمود، و آن اعتراف به خطا در پيشگاه حق، و تسبيح و تنزيه و توبه و بازگشت به سوى او است.

ج. اين ماجرا نشان مى دهد که چگونه يک قوم گنهکار و مستحق عذاب مى توانند در آخرين لحظات مسير تاريخ خود را عوض کنند، و به آغوش پر مهر و رحمت الهى بازگردند و نجات يابند، مشروط بر اين که پيش از آن که فرصت از دست رود متوجه شوند و اگر بتوانند «عالمى» را به رهبرى خود برگزينند.

د. اين ماجرا نشان مى دهد که ايمان به خدا و توبه از گناه علاوه بر آثار و برکات معنوى مواهب ظاهرى دنيا را نيز متوجه انسان مى سازد، عمران و آبادى مى آفريند، و مايه طول عمر و بهره گيرى از مواهب حيات مى شود، نظير اين معنى در داستان نوح علیه السلام نيز آمده است که شرح آن را به خواست خدا در تفسير سورۀ «نوح» خواهيم خواند.

ه. قدرت خداوند آن قدر وسيع و گسترده است که چيزى در برابر آن مشکل نيست، تا آن حد که مى تواند انسانى را در دهان و شکم جانور عظيم و وحشتناکى سالم نگهدارد، و سالم بيرون فرستد. اين ها نشان مى دهد که همه اسباب اين عالم ابزار اراده او هستند و همه سر بر فرمان او دارند.

4- پاسخ به يک سؤال

در اين جا سؤالى مطرح مى شود و آن اين که: در بيان سرگذشت هاى اقوام ديگر در آيات قرآن آمده است که به هنگام نزول عذاب (عذاب استيصال که براى

نابودى اقوام سرکش نازل مى شده) توبه و انابه بى اثر بوده است، چگونه اين مسأله در مورد قوم يونس استثنا پذيرفت؟

در برابر اين سؤال دو پاسخ مى توان گفت:

«نخست» اين که عذاب هنوز نازل نشده بود تنها علائم مختصرى که از قبيل هشدارها است به چشم مى خورد که آن ها به موقع از اين هشدارها استفاده کردند و پيش از نزول عذاب توبه نمودند و ايمان آوردند.

«ديگر» اين که اين عذاب «عذاب استيصال» نبوده، و از قبيل گوشمالى هايى بوده که قبل از نزول عذاب بنيان کن به اقوام مختلف مى داده تا قبل از فوت فرصت بيدار شوند و راه تقوا پيش گيرند، مانند مجازات هاى مختلف قوم فرعون قبل از غرقاب.

5- «قرعه» و مشروعيت آن در اسلام

در روايات مربوط به قرعه و مشروعيت آن مى خوانيم که امام صادق علیه السلام فرمود:

«اى قضية اعدل من القرعة اذا فوض الامر الى الله عزوجل، يقول: فَساهَمَ فَکانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ؛ کدام داورى از قرعه عادلانه تر است (هنگامى که کارها به بن بست رسد) و موضوع به خدا واگذار شود، مگر خداوند (در قرآن مجيد دربارۀ يونس) نمى گويد: فَساهَمَ فَکانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ؛ «يونس با سرنشينان کشتى قرعه افکند، و قرعه به نام او درآمد و محکوم شد!» ⁽¹⁾.

اشاره به اين که قرعه به هنگامى که کار مشکل شود و راه حل ديگرى نباشد و کار را به خدا واگذار کنند به راستى راه گشا است، چنان که در داستان يونس درست منطبق بر واقعيت شد. ⁽²⁾

8. نهنگ و حضرت يونس علیه السلام

نهنگ و حضرت يونس علیه السلام متى

ابن ابو عمير از حضرت صادق علیه السلام روايت مى کند خداوند تنها عذابش را از قوم يونس برطرف نمود. هنگامی که دعوت يونس در مورد قومش به هدف دلخواه نرسيد و آن ها هم چنان بر بى ايمانى خود پافشارى کردند آن حضرت تصميم گرفت مردمش را مورد نفرين خويش قرار دهد. در ميان آن مردم عابدى به نام «مليخا» و دانشمندى به نام «روبيل» زندگى مى کردند شخص عابد با تصميم يونس هم عقيده بود اما روبيل به آن حضرت مى گفت قومت را مورد نفرين خويش قرار مده، زيرا که خداوند هلاکت آن ها را نمى پسندد اما نهايتاً توصيه مليخا را پذيرفت و مردم خويش را نفرين کرد کمى قبل از نزول عذاب آن حضرت به اتفاق عابد قومش از شهر خارج شدند اما مليخاى دانشمند مردم شهرش را ترک نگفت، بلکه به ارشاد آن ها پرداخته و از ايشان خواست تا به بيابان ها پناه برند و زنان را از کودکانشان جدا سازند و نيز همين عمل را در مورد حيوانات نيز اجرا نمايند آن گاه به تضرع و زارى بپردازند آن ها نيز چنين کردند و خداوند نزول عذاب قطعى را از آن ها مرتفع ساخت کمى بعد از ساعت موعود يونس به ميان شهر بازگشت که نحوه هلاکت مردم را بنگرد اما باکمال تعجب مشاهده کرد کشاورزان در مزارع خويش مشغول کار هستند و اوضاع و احوال شهر بسيار عادى به نظر مى رسد يکى از افراد قوم که يونس را نشناخته بود به او گفت عذابى که قرار بود بر شهر ما نازل شود بر کوهى ديگر فرود آمد و ما به دنبال يونس هستيم تا بدو ايمان آوريم. يونس با شنيدن اين سخن خشمگين به سوى ساحل دريايى رهسپار شد و در آن جا سوار بر کشتى اى حامل بار و مسافرين شد در ميان دريا نهنگى عظيم سد راه کشتى گرديد مسافران

با خود مى گفتند حتماً در بين ما بزهکارى پنهان شده است، سپس آن ها تصميم گرفتند ميان خود قرعه کشيده تا به نام هر کس اصابت نمود او را از کشتى بيرون اندازند. قرعه به نام يونس درآمد فَساهَمَ فَکانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ ⁽¹⁾کشتى نشينان قرعه زدند و يونس از مغلوبين بود (يعنى قرعه به نام او درآمد)» و او را به داخل دريا پرتاب نمودند و کمى بعد نهنگ يونس را در دهان خويش فرو برد. شخصى يهودى از اميرالمومنين علیه السلام سؤال کرد آن کدام زندان بود که به همراه زندانى خود سراسر عالم را در نورديد؟ امام علیه السلام پاسخ دادند: آن زندان همان نهنگى است که ذوالنون در شکمش محبوس گشته بود.

نهنگ از درياى سرخ به طرف نيل و سپس درياى طبرستان و دجله رفت و از آن جا تا اعماق زمين جايى که قاروندر آن به زنجير کشيده شده بود، فرو رفت فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ ⁽²⁾خداوند نيز دعاى يونس را اجابت فرموده و او را به ساحل دريايى انداخت مى گويند، پوست بدن او از بين رفته و بسيار نحيف گشته بود. پروردگار درخت کدويى را بالاى سر او رويانيد تا زير سايه اش از اشعه آفتاب و گرماى شديد در امان باشد. هنگامی که سايه آن درختچه به کنارى مى رفت يونس به التماس و زارى مى افتاد. خداوند در اين حال از پيامبرش پرسيد: تو چگونه به ناله و تضرع يکصد هزار نفر و بيش تر توجهى نکردى حال خود يکساعت تحمل سختى را ندارى؟ يونس از بارى تعالى عذر خواست و از همان جا به سوى مردمش بازگشت. مى گويند يونس مدت نه ساعت در شکم نهنگ زندانى بود. ⁽³⁾

و اين مدت را حضرت باقر علیه السلام سه روز ذکر کرده اند. ⁽¹⁾

على بن ابراهيم قمى در تفسير آيه وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً ⁽²⁾مى گويد: مراد از «ذوالنون» همان يونس پيامبر است وى در توضيح آيه فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ يقين کرد که ما هرگز بر او تنگ نخواهيم گرفت» مى گويد: بعد از آن که يونس استثنايى را که جبرئيل براى رفع عذاب از قومش ابلاغ کرده بود، نپذيرفت دچار مشکلات متعددى شد و همه آن ها از آن جا نشات گرفت که خداوند او را تنها براى يک چشم بر هم زدن به خود واگذار کرد. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام مى فرمايند: اُمّ سلمه از پيامبر اکرم صلی الله علیه و آله شنيد که بارها در دعايشان مى فرمودند: اللَّهُمَّ لَا تَكَلَّنَّى إلَى نَفْسِى طَرْفَةَ عَيْنٍ أَبَدًا ايشان تأکيد مى کردند خداوند تنها لحظه اى يونس بن متى را به خود واگذارد و آن حوادث برايش رخ داد. ⁽⁴⁾

ابن جهم مى گويد: مامون از حضرت رضا علیه السلام پيرامون آيات مربوط به يونس توضيح خواست و آن حضرت در تفسير آن چنين فرمودند: وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ منظور از ذوالنون همان يونس بن متى است «مغاضبا»، يعنى از قوم خويش خشمگين گشت. «فظن» در اين جا، يعنى يقين کرد (ان لن نقدر عليه)، يعنى او يقين کرد که ما هرگز روزيش را تنگ نخواهيم کرد آيه ديگرى از قرآن شاهد مثال خوبى براى اين تفسير است وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ ⁽⁵⁾يعنى خداوند بر انسان تنگ گرفت تا آن که به سختى افتاد. فَنادى فِي الظُّلُماتِ، يعنى از ميان تاريکی هاى سه

گانه شب، دريا و شکم ماهى، ما را صدا زد أَنْ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ، يعنى من از ستمگران به نفس خويش بودم و عبادتى را که اکنون در دل اين نهنگ به جاى آوردم، رها نموده بودم. ⁽¹⁾

محتواى اين روايت مطابق نظر اماميه است اما آن چه قبل از آن گذشت با مذاق اهل تسنن موافق تر است.

امام باقر علیه السلام در روايتى طولانى مى فرمايد: هنگامی که يونس تصميم گرفت قوم خود را که در ميان آن ها بچه هاى شيرخواره و افراد ناتوان بسيارى وجود داشت، نفرين نمايد، خداوند به او وحى فرستاد که من پروردگارى حکيم و عادل هستم و با بندگانم مدارا خواهم کرد شايد آن ها توبه نمايند و هيچ گاه به خاطر گناه بزرگ ترها کودکان خردسال را عذاب نخواهم نمود. من ترا به سوى مردم فرستادم تا طبيب درد آنان باشى اما تو دل آن ها را شکستى و با بدبينى و عدم شکيبائيت از من خواستى تا آن ها را شکنجه نمايم. ⁽²⁾

اى يونس در تقدير من چيز ديگرى ضبط گرديده است آن ها خواهند توانست در صورت ادامه زندگى شهرها را آباد سازند و بندگان با محبتى را به جهان عرضه نمايند، اما با اين حال به خاطر تو عذابم را در روز چهارشنبه نيمه شوال و به هنگام طلوع فجر بر آن ها نازل خواهم نمود. يونس که از عاقبت کار اطلاعى نداشت تصميم گرفت به همراه مليخاى عابد از شهر خارج شود اما «روبيل» حکيم وى را از اينکار بر حذر مى داشت و مى گفت بهتر است با رفق و مدارا با مردمت رفتار کنى شايد آن ها به تو ايمان آورند اما مليخاى عابد وى را از عاقبت مخالفت با فرمان پيامبر خدا مى ترسانيد، روبيل باشاره به مليخا گفت تو بهتر است ساکت باشى چون

عابدى هستى که از دانش و تجربه توشه اى نياندوخته اى، سپس رو به يونس نموده و گفت: هيچ مى دانى اگر خداوند توبه مردم را ببيند در حقشان لطف و کرامت خواهد نمود و عذاب را از آن ها دور خواهد کرد در آن صورت تو دروغگو پنداشته مى شوى و ممکن است، اسمت از ميان انبياى الهى محو گردد اما يونس نصايح روبيل را نپذيرفت و هنگامى که وقوع حتمى عذاب را به اطلاع مردمش رسانيد آن ها او را از شهربيرون راندند بعد از خروج يونس روبيل بر فراز کوهى رفته و خطاب به مردم گفت وعده الهى قطعى است بهتر است پایين کوه و در ميان شکافى کودکان را رها کرده و مادران خود به دامنه کوه ها پناه برند و آن گاه که بادى زرد رنگ را که از جانب شرق مى وزد مشاهده کرديد همگى با هم به ناله و فغان درآييد و با گريه و تضرع از خداوند طلب توبه نماييد و بگوييد رَبَّنَا ظَلَمْنَا وَ كَذَّبْنَا نَبِيَّنَا وَ تُبْنًا إِلَيْكَ مِنْ ذُنُوبِنَا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَ تَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ الْمُعَذَّبِين، فَاقْبَلْ تَوْبَتَنَا وَ أَرْحِمْنَا يَا أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ و سعى نماييد از گريه و زارى خسته نشويد تا آن که خورشيد غروب کند مردم مطابق فرمان روبيل عمل کردند و هنگامى که بادى زرد رنگ با صدايى مهيب و رعد و برق فراوان به سويشان آمد آن ها به مانند بزغاله هايى که براى شير خوردن به زير سينه مادرشان پناه مى برند همگى دست به سوى آسمان برداشته و پيوسته به مناجات مشغول گشتند در اين حال خداوند به جبرئيل وحى فرستاد که من توبه آن ها را پذيرفتم و ضمنا به عهد خويش نيز وفا کردم چون بنده ام يونس از من خواسته بود عذابى سخت را بر قومش نازل گردانم. اسرافيل مى گويد: عذاب خداوند تا نزديک شانه هاى قوم يونس نيز رسيده بود! اما بارى تعالى مرا مأمور ساخت تا مسير آن را به سوى چشمه ها و مسيل هايى منتهى به کوه هاى بلند تغيير دهم امام باقر علیه السلام مى فرمايند: عذاب قوم يونس بر کوه هاى ناحيه موصل فرود آمد. هنگامى

که روبيل مليخاى عابد را ديد از وى پرسيد آيا نظر تو درست تر بود يا رأى من؟ مليخا گفت:

اکنون دريافتم که حکمت و راى تو بر عبادت و زهد و نظر من برترى داشته است و حکمت و دانشى که همراه تقوى و صلاحيت باشد بسيار کار آمدتر از عبادتى است که با درک و توجه همراه نيست مى گويند آن دو از آن به بعد در ميان قوم يونس با صفا و صميميت به زندگى ادامه دادند و اما يونس خشمگين از حادثه اى که اتفاق افتاده به سوى ساحل دريا حرکت کرد.

فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ ⁽¹⁾مردم آن سرزمين به يونس ايمان آوردند و ما ايشان را تا روزى که در قيد حيات بودند از نعمت هاى خود برخوردار ساختيم» ⁽²⁾ «ابو عبيده» از امام باقر علیه السلام پرسيد: مدت غيبت يونس تا زمان ايمان مجدد مردم به او چه مقدار بدرازا کشيد؟ حضرت فرمودند: چهار هفته، يک هفته آن زمانى بود که او از شهرش تا کنار ساحل طى کرد و همين مقدار راه را نيز در هنگام بازگشت در نورديد آن گاه ابو عبيده پرسيد آيا اين مدت به مانند هفته و ماه هاى معمول دنيوى بود و يا فقط ساعاتى چند به طول انجاميد؟ حضرت در پاسخ فرمودند عذاب قرار بود روز چهارشنبه بر قوم يونس نازل گردد و همان روز نيز خداوند از آن ها درگذشت و يونس روز پنج شنبه با حالت خشم از ميان مردمش بيرون رفت فاصله شهر تا ساحل دريا يک هفته به طول انجاميد هم چنين مدت يک هفته را او در ميان شکم نهنگ سپرى کرد و يک هفته را نيز در بيابان زير سايه کدو گذرانيد و يک هفته را هم صرف بازگشت مجدد به شهرش نمود. بعد از رجعت يونس مردم بدو گرويدند و در صلح و آرامش به زندگى خود ادامه دادند و اين تنها قومى بود که

بعد از ديدن نشانه هاى عذاب ايمان آورده و ايمانش بسودش تمام گرديد. فَلَوْ لا کانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

امام باقر علیه السلام مى فرمايند: عذاب آن قدر به قوم يونس نزديک شده بود که با سر نيزه هاى آن ها تماس پيدا مى کرد! آن ها لباسى زبر و پشمينه بر تن کرده و بر گردن خويش طناب انداخته و بر سر خاکستر ريختند آن گاه به توبه روى آوردند و خداوند عذاب خود را از آن جا متوجه کوه ها کرد يونس که نفرين خويش را عملى نيافت خشمگين به کنار دريا آمد او، سپس در کشتى اى نشست در ميان دريا کشتى دچار طوفان شد، اما مردم با منظره عجيبى مواجه گشتند نهنگى عظيم الجثه مقابل آن ها سر از آب بيرون آورد کشتى بان فرياد زد اين نهنگ به دنبال يک قربانى است در اين لحظه يونس از جاى برخاست و گفت خواسته آن حيوان من هستم و هنگامى که قصد کرد خود را بداخل دريا اندازد دو مرد که همراه او بودند از اينکار جلوگيرى بعمل آورده و گفتند مى بايست ميان ما سه نفر قرعه انداخته شود چرا که ما دو نفر هستيم و تو تنها مى باشى. و از آن زمان گفته مى شود قرعه ميان سه نفر هرگز به خطا نخواهد رفت، قرعه به نام يونس اصابت کرد و او خود را به ميان دهان نهنگ انداخت مى گويند او هفت روز تمام در دل نهنگ بود تا آن که در درياى متلاطم و جايى که قارون در آن شکنجه مى گرديد، متوقّف گشت. ⁽³⁾

«ابو حمزه ثمالى» مى گويد: روزى عبدالله بن عمر بر امام سجاد علیه السلام وارد گشته و از ايشان پرسيد آيا شما عقيده داريد که يونس بن متى هنگامى که ولايت جدتان على بن ابى طالب به او عرضه گرديد از پذيرشش امتناع ورزيد تا آن که دچار آن

مصائب گرديد؟ حضرت در پاسخ فرمودند اين چه تهمتى است مادرت به عزايت بنشيند آن گاه دستور داد با پارچه اى چشم مبارک خود و مرا بستند لحظه اى بعد خود را در کنار ساحل دريايى ديدم.

در اين لحظه حضرت سجاد از نهنگى که داخل آب بود خواستند تا سر بيرون آورد و داستان يونس را براى ما بازگو نمايد.

بعد از چند لحظه اى نهنگى عظيم در برابر ما حاضر گشت و گفت: آقاى من خداوند هيچ پيامبرى از آدم تا جدتان محمد مصطفى صلی الله علیه و آله را مبعوث نگردانيد مگر آن که ولايت اميرالمومنين را بر آن ها عرضه نمود. هر آن کس که بدون شبهه و اعتراضى آن را پذيرفت خلاصى يافت اما هر کس که در پذيرش آن درنگ نمود دچار سختی ها و مشکلاتى شد مانند آدم و استفاده اش از درخت منع شده، نوح و طوفانى که بر آن ها نازل گرديد، ابراهيم و آتشى که برايش برافروخته شد، يوسف و تنهايى اش در چاه، ايوب و بلاهاى بى شمار و طولانى اش، و داود و خطايش در دادرسى، هنگامی که دوران نبوت يونس رسيد خداوند از او نيز خواست تا به ولايت على علیه السلام و فرزندان گراميش اقرار نمايد، يونس در پاسخ گفت: چگونه ولايت کسى را که نديده ام بپذيرم؟! بعد از اين گفته بود که او را در دهان خود فرو بردم او چهل روز در شکم من زندانى بود تا آن که نهايتاً ولايت اميرالمومنين علیه السلام و فرزندان پاکش را پذيرفت و من نيز او را به ساحل دريايى پرتاب کردم أَنْ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ امام سجاد از نهنگ خواست به آشيانه اش در قعر درياها باز گردد متعاقب آن دريا آرامش مجدد خود را باز يافت. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام در حديثى مى فرمايند: داود علیه السلام از خداوند درخواست نمود تا

همنشين او را در بهشت بوى بشناساند. بارى تعالى به سوى او وحى فرستاد قرين تو در بهشت متى پدر يونس است آن گاه داود به اتفاق سليمان به زيارت او در دنيا نائل آمدند. آن دو سراغ متى را از مردم شهرش گرفتند تا آن که به بازارى راهنمايى گشتند در آن جا متى را ديدند که هيزم هاى حمل شده از جنگل را به مزايده گذاشته و بعد از فروش مقدارى گندم تهيه کرده و باتفاق داود و سليمان به منزل او که از شاخ و برگ درختان خرما بنا گرديده بود، در آمدند. متى گندم همراهش را آرد نموده و سپس از آن خميرى تهيه کرد و آن را بر روى آتش نهاد. آن گاه نزد داود آمد و با آن ها به صحبت نشست کمى بعد که نان برشته شد بر آن نمکى پاشيد و به همراه آب مشغول تناول گرديد او هر لقمه اى را که برمى داشت با نام خدا بود و بعد از بلعيدن غذا ستايش پروردگار را به جاى مى آورد و مى گفت خدايا فکر نمى کنم کسى را اينقدر نعمت بخشوده باشى! شکر ترا که اندامى سالم عطايم نمودى و قدرتم دادى تا بتوانم از درختانى که خود غرس کننده آن ها نبودم تکه هاى هيزمى را براى فروش جمع نمايم.

آن گاه کسانى را براى خريد بسويم گسيل دارى و از سود فروش هيزم ها گندمى تهيه نمايم که خود کاشت آن ها را بر عهده نداشته ام و نيز آتشى را برايم افروخته دارى تا طعامم را بر آن طبخ نمايم. شکر ترا که اشتهايى در من نهادى تا با خوردن غذا خود را براى اطاعتت آماده سازم. داود هنگامى که شکر بى اندازه متى را ديد به سليمان گفت برخيز وقت رفتن است من بنده اى ستايش گرتر از او نديده ام. ⁽¹⁾

مفسرين مى گويند کشتى حامل يونس و همراهانش از حرکت باز ايستاد در آن زمان رسم بود هر کشتى اى که از حرکت در دريا باز مى ماند علتش را وجود بنده اى فرارى در آن مى دانستند و چون کشتى نشينان قرعه انداختند و سه بار به نام او

اصابت کرد لاجرم وى را به ميان دريا پرتاب کردند خداوند در اين لحظه به نهنگ وحى فرستاد که يونس طعمه تو نمى باشد، بلکه سينه ات مدتى مسجد و عبادتگاه او خواهد بود. مراقب باش استخوانى از او خرد نگردد و پوست بدنش خراشى بر ندارد. هم چنين مفسيرين پيرامون آيه وَ هُوَ مُلِيمٌ ⁽¹⁾؛ «او شايسته سرزنش بود» مى گويند يونس سزاوار ملامت و عتاب خداوند گرديد چرا که بدون توجه به فرمان پروردگارش از ميان مردم خود گريخت و نزد اماميه چنين ملامتى جايز است چرا که منشأش ترک اولى مى باشد اما هيچ گاه نبايد سرزنش الهى در اين مورد خاص را به معناى عقاب و انتقام پروردگار از يونس تصوّر نمود. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام به نقل از پيامبر اکرم صلی الله علیه و آله مى فرمايند: سزاوار نيست کسى بگويد پيامبر خدا بهتر از يونس بن متى مى باشد. ⁽³⁾

شايد معناى حديث اين باشد که کسى نبايد تصوّر کند به صرف معراج من از يونس برترم چرا که قرب به خداوند در آسمان و زمين و درياها يکسان است و همان طور که من شگفتی هايى بيشمار خداوند را در ميان آسمان ها مشاهده کردم يونس نيز عجائب آفرينش پروردگار را در عمق اقيانوس ها نظاره گر بود. البته اين حديث جوانب ديگرى از بحث را در خود داراست که براى پرهيز از اطاله کلام فعلاً از آن صرف نظر مى گردد. ⁽⁴⁾

9. کوسه و نیاز اقیانوس به آن

اشاره

شاید فکر کنید چرا خداوند کوسه، این موجود وحشتناک را آفریده! باید

بگوییم که آفرینش این موجود بی دلیل نیست و فایده های بسیار دارد که به آن ها می پردازیم.

علت نیاز کوسه به اقیانوس

از اواخر دهه 1300 میلادی، سوپ باله ماهی جزو بخشی از غذاهای محبوب چینی ها بوده است. این غذا معمولاً در مراسم ازدواج و ضیافت ها سرو می شده است، اما همیشه یک مورد مکرر در منوی رستوران های چینی در سراسر جهان است.

از آن جا که یک کاسه سوپ می تواند تا 100 دلار هزینه داشته باشد، باله ها جزء باارزش اقتصادی کوسه هستند و از آنجایی که لاشه کوسه ها بزرگ و حجیم هستند، فضا را اشغال می کنند و پول کم تری (بی ارزشی) دارند.

عمل برداشتن باله ها و پرتاب لاشۀ خونریزی کرده خارج از کشتی بسیار شایع است. این عمل به عنوان باله گیری کوسه شناخته شده است، که تنها از یک تا پنج درصد بدن کوسه استفاده می کنند.

فایده های جالب و ناشنیده کوسه ها

علاوه بر این بدون بدن، تقریبا غیر ممکن است که مدیران و دانشمندان ماهی گیری گونه ها را به طور دقیق شناسایی کنند. باتوجه به رشد اقتصادی چین تقاضا برای سوپ باله افزایش یافته است. تخمین زده شده است که بین 150- 100 میلیون کوسه هرساله به دلیل باله هایشان کشته می شوند. برخی از گونه های کوسه ها بیش از 90 درصد حجم یک کاسه رابرای سوپ کاهش می دهند.

کوسه ها به مدت 420 میلیون سال، به عنوان بخشی از اکوسیستم اقیانوس های ما تبدیل شده اند. عمل باله گیری کوسه ها باعث کاهش جمعیت کوسه اقیانوس ها

از 150- 100 میلیون عدد در طول سال شده است. تعدادی از گونه های کوسه ها به اندازه 90 درصد کاهش حجم باله داشته اند.

من این سنت را فهمیدم اما تعدادی از سنت های فرهنگی شکسته شده اند و در طول تاریخ تغییر کرده اند. این عمل باله گیری کوسه ها برای حمایت از یک سنت استفاده می شود که هیچ استثنایی ندارد، به خصوص زمانی که این گونه ها رو به انقراض هستند.

فایدۀ کوسه برای اقیانوس

ولی آیا می دانید کوسه ها چقدر برای اقیانوس و اکوسیستم فایده دارند؟

کوسه ها عامل مهمی در تعادل اکوسیستم اقیانوس های ما هستند، کوسه ها به عنوان یک جانور لاشخور عمل می کنند و از حیوانات مرده و یا بیمار شکار می کنند و به عنوان غارتگر با کنترل جمعیت گونه ها عمل خواهند کرد

در این بخش جالب از سرگرمی نمناک می خوانید که آن ها تنوع گونه ها را برای کمک به تعادل اکوسیستم کنترل می کنند. کوسه ها هم چنین به عنوان منبع غذایی برای دیگر کوسه ها و نهنگ های قاتل محسوب می شوند. بدون کوسه ها تعادل اقیانوس به هم می خورد؛ یعنی ایجاد یک اثر ویران گر!

نیمی از اکسیژن مورد نیاز ما برای زنده ماندن از طریق فتوسنتز فیتوپلانکتون ها تأمین می شود. فیتوپلانکتون ها مسئول دریافت مولکول های دی اکسید کربن و تبدیل آن ها به اکسیژن هستند.

میلیون ها تن از این گیاهان دریایی کوچک در نزدیکی سطح اقیانوس حرکت و زندگی می کنند. حیوانات کوچکی به نام زئوپلانکتون ها، فیتوپلانکتون هایی مانندحلزون دو کپه ای و ماهیان کوچک را می خورند.

فایدۀ کوسه برای اکوسیستم

ستاره دریایی و دیگر نهنگ ها به طور چرخشی این زئوپلانکتون ها را می خورند. ماهی بزرگ تر حیواناتی که از زئوپلانکتون تغذیه می کنند را می خورد و غیره. هر پیوندی که از این زنجیره غذایی از دست برود، یک عدم تعادل را ایجاد خواهد کرد.

کوسه ها گونه ای را که از فیتوپلانکتون ها تغذیه می کنند، کنترل می کنند. با کاهش جمعیت کوسه ها جمعیت پلانکتون ها نیز کاهش می ابد، بنابر این برسطح اکسیژن اقیانوس نیز تأثیر می گذارند.

اکسیژن روی زمین بسیار وابسته به اکسیژن اقیانوس است، که اگر ما این واقعیت را نادیده بگیریم، باعث مرگ زمین خواهیم شد. پس بعد از تمام این توضیحات در سرگرمی نمناک به این واقعیت رسیدیم که ما برای داشتن بقای طولانی مدت برروی زمین به کوسه ها نیاز داریم.

سنت ها ممکن است بخش باستانی یک فرهنگ خاص را در نظر بگیرند و به سختی تغییر کنند، اما زمانی که جوانب مثبت و منفی این سنت در نظر گرفته شود تنها به زمان نیاز داریم. در طول 20 سال گذشته تعدادی از گونه های کوسه ها تنها از یک تا ده درصد جمعیت خود کاهش داشته اند. کوسه ها در سال تعداد نسبتاً کمی دارند و تا رسیدن به سن بلوغ تنبل هستند.

فایده حیرت انگیز کوسه

ممکن است 15 سال طول بکشد تا یک کوسه به بلوغ جنسی برسد، آن ها نمی توانند به قدر کافی رشد سریعی داشته باشند و باعث افزایش شمار تلفات در هر سال می شوند. کوسه ها از قبل از دایناسور ها وجود داشته اند و تا میلیون ها

سال قبل از انسان ها بوده اند. با این حال در دوره کوتاهی از زمان انسان ها و انبار تکنولوژیکی آن ها بیش ترین جمعیت کوسه ها را رو به انقراض رانده است ⁽¹⁾

بخش دوم: تعاملات و اکوسیستم در آبزیان و گیاهان

اشاره

گفتار اول: نقش حلال گوشت ها وحرام گوشت ها

احادیث بحار الأنوار

باب 3 ما يحل من الطيور و سائر الحيوان و ما لا يحل ⁽¹⁾

1- الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ مِسْكِينٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْمُكَارِي عَنْ سَلَمَةَ بَيَّاعِ الْجَوَارِي قَالَ: سَأَلَنِي رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِنَا أَنْ أَقُومَ لَهُ فِي بَيْدَرٍ وَ أَحْفَظَهُ فَكَانَ إِلَى جَانِبِي دَيْرٌ فَكُنْتُ أَقُومُ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَأَتَوَضَّأُ وَ أُصَلِّي فَنَادَانِي الدَّيْرَانِيُّ ذَاتَ يَوْمٍ فَقَالَ مَا هَذِهِ الصَّلَاةُ الَّتِي تُصَلِّي فَمَا أَرَى أَحَداً يُصَلِّيهَا فَقُلْتُ أَخَذْنَاهَا عَنِ ابْنِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ وَ عَالِمٌ هُوَ فَقُلْتُ نَعَمْ فَقَالَ سَلْهُ عَنْ ثَلَاثِ خِصَالٍ عَنِ الْبَيْضِ أَيُّ شَيْ ءٍ يَحْرُمُ مِنْهُ وَ عَنِ السَّمَكِ أَيُّ شَيْ ءٍ يَحْرُمُ مِنْهُ وَ عَنِ الطَّيْرِ أَيُّ شَيْ ءٍ يَحْرُمُ مِنْهُ قَالَ فَحَجَجْتُ مِنْ سَنَتِي فَدَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ رَجُلًا سَأَلَنِي أَنْ أَسْأَلَكَ عَنْ ثَلَاثِ خِصَالٍ قَالَ وَ مَا هِيَ قُلْتُ قَالَ لِي سَلْهُ عَنِ الْبَيْضِ أَيُّ شَيْ ءٍ يَحْرُمُ مِنْهُ وَ عَنِ السَّمَكِ أَيُّ شَيْ ءٍ يَحْرُمُ مِنْهُ وَ عَنِ الطَّيْرِ أَيُّ شَيْ ءٍ يَحْرُمُ مِنْهُ فَقَالَ قُلْ لَهُ أَمَّا الْبَيْضُ كُلُّ مَا لَمْ تَعْرِفْ رَأْسَهُ مِنِ اسْتِهِ

فَلَا تَأْكُلْهُ وَ أَمَّا السَّمَكُ فَمَا لَمْ يَكُنْ لَهُ قِشْرٌ فَلَا تَأْكُلْهُ وَ أَمَّا الطَّيْرُ فَمَا لَمْ تَكُنْ لَهُ قَانِصَةٌ فَلَا تَأْكُلْهُ قَالَ فَرَجَعْتُ مِنْ مَكَّةَ فَخَرَجْتُ إِلَى الدَّيْرَانِيِّ مُتَعَمِّداً فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا قَالَ فَقَالَ هَذَا وَ اللَّهِ نَبِيٌّ أَوْ وَصِيُّ نَبِيٍّ ⁽¹⁾ در خصال به سندش از سلمه کنيز فروش، که مردى از ياران ما از من خواست که در خرمنگاهش باشم و آن را نگهدارى کنم، و در کنارم ديرى بود و نيم روز وضوء می گرفتم و نماز می خواندم، آن ديرنشين روزى مرا فرياد کرد و گفت: اين نماز چيست که تو می خوانى؟ من کسى نديدم آن را بخواند، گفتم از زاده رسول خدا آن را فرا گرفتم، گفت: او عالم است؟ گفتم آرى، گفت:

سه چيز از او بپرس: کدام تخم ها حرامند، کدام ماهى حرامست، چه پرنده اى حرام است؟ گفت: همان سال به حج رفتم، و نزد امام ششم درآمدم و گفتم: مردى از من خواسته که سه مسأله از شما بپرسم گفت آن ها چيستند؟ و به او گزارش دادم، فرمود: تخم حرام هر آن تخمى است که سر و تهش را ندانى آن را مخور، ماهى حرام آن چه فلس ندارد مخورش، پرنده حرام آن چه چينه دان ندارد مخورش، گفت؟

از مکه برگشتم و عمدا نزد آن ديرنشين رفتم و به او گزارش دادم، گفت به خدا او پيغمبر است يا وصى پيغمبر.

صدوق رحمة الله گفته: از مرغابی ها هر چه چينه دان يا سيخک پا دارند خوردنيند و از مرغان خشکى هر کدام پَر زدنش در پرواز بيش از صاف پريدن باشد خوردنيست، و اگر صاف پريدنش پيش از پَر زدنش باشد خوردنى نيست.

بيان: ميان فقهاء اصحاب معروف است که تخم پرنده در حلال و حرامى تابع خود آنند و در صورت اشتباه هر کدام را دو طرف نابرابر است خوردنيست و اگر برابرند خوردنى نيست، و اخبار بسيارى بر آن دلالت دارد.

جوهرى گفته: قانصه پرنده، به جاى شکمبه جانوران ديگر است و از حديث سماعه برآيد که به جاى معده است براى آدمى چون از امام رضا علیه السلام روايت کرده که بخور از پرنده هاى خشکى هر کدام حوصله دارند و از پرنده هاى آبى هر کدام چينه دان دارند مانند کبوتر نه چون معده آدمى.

و شهيد ثانى قدس سرّه گفته صيصيه بکسر اولش انگشت زائديست در پشت پاى پرنده به جاى انگشت بزرگ آدميزاده چون خارک پاى او است.

سپس بدان ميان اصحاب معروف است که هر پرنده در حال پرواز، صاف پروازيش بيش از پر زدنش باشد حرام است و اگر برابرند يا پر زدنش بيش است، حرام نيست و برابر در اخبار ذکرى ندارد و شايد براى کميابى يا دشوارى تشخيص آن ست، ولى عموم آيات و روايات دليل حلالى است. و اين عقيده آن ها هم معروف است که اگر نه چينه دان دارد و نه حوصله و نه سيخک پا حرام است و هر کدام يکى از اين ها را دارند حلال است و در اين قاعده کلى و در قاعده گذشته فرقى ميان پرنده خشکى و آبى نيست.

و شهيد ثانى رحمة الله آن جا که محقق رحمة الله گفته: «هر کدام يکى از اين ها را دارند حلالند تا نصى بر حرمت آن نباشد» گفته: به اين قيد اشاره کرده که اين نشانه ها در پرنده ای ست که حالش معلوم نيست، اما آن چه نص بر حرمت دارد وجود اين نشانه ها اثرى ندارد، و ظاهر اين ست که در اين باره اختلافى نيست، و پرنده حرامى شناخته نيست که يکى از اين ها را داشته باشد و حلالى که هيچ کدام را نداشته باشد، ولى مصنف رحمة الله در اين باره پيروى از نص نموده که امام رضا علیه السلام فرموده: که با چينه دان و حوصله پرنده ناشناس که پروازش معلوم نيست آزموده شوند و هر پرنده ناشناسى.

سپس گفته: دفّ پرنده جنباندن دو بال است در پرواز که گويا با آن ها به پهلوى خود می زند، وصف پرواز بى حرکت بال ها است چنان چه مرغان شکارى دارند.

و گفته: حوصله با لام مشدّده و بى تشديد آن جا است که دانه در آن جمع کند به جاى معده است براى آدمى. ⁽¹⁾

2- الْخِصَالُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى الْيَقْطِينِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ يَحْيَى عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام تَنَزَّهُوا عَنْ أَكْلِ الطَّيْرِ الَّذِي لَيْسَتْ لَهُ قَانِصَةٌ وَ لَا صِيصِيَةٌ وَ لَا حَوْصَلَةٌ وَ اتَّقُوا كُلَّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ وَ مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ ⁽²».)در خصال جزء حديث اربعمائه- : به سندش تا امير المؤمنين علیه السلام که کناره کشيد از خوردن پرنده اى که نه قانصه دارد و نه صيصيه و نه حوصله، و بپرهيزيد از هر درنده نيشدار و پرنده چنگال دار.توضيح: مقصود از نيشدار هر نيشدار است يا نيشدارى که با آن می درد، در مصباح گفته: دندان نيش آدمى آن ست که پهلوى رباعياتست، ابن سينا گفته در جانور نيش و شاخ با هم نباشند.شهيد ثانى رحمة الله گفته: مقصود از نيشدار آن ست که با آن بر جانور ديگر تجاوز کند و برترى يابد و شامل ناتوان و توانا هر دو است و فراگيرد سگ، شير، پلنگ، يوز، خرس، ميمون، فيل، گرگ، روباه، کفتار و ابن آوى را، زيرا اين ها همه با نيش حمله کنند.و مالک، مخالف حرمت همه است و درنده ها را مکروه داند نه حرام و ابو حنيفه در حرمت همه با ما موافق است، و شافعيه نيشداران ناتوان را چون روباه

و کفتار و ابن آوى از توانا جدا کردند و دومى را حرام دانند نه اولى را- پايان- در قاموس گفته: چنگال ناخن هر درنده است از راه رو و پرنده يا همان چنگال پرنده شکاريست- پايان- و محقّق قدس سرّه از پرنده هاى حرام شمرده آن را که چنگال توانا دارد مانند باز و صقر و عقاب و شاهين و واشه يا ناتوان چون کرکس و رخمه و بغاث، و در مسالک گفته: حرمت هر پرنده چنگال دار نزد ما مورد اتفاق است و مالک آن را طبق اصل حلال دانسته. ⁽¹)3- ﴿الْعِلَلُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الرَّبِيعِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ أَنَّ الرِّضَا علیه السلام كَتَبَ إِلَيْهِ حَرَّمَ سِبَاعَ الطَّيْرِ وَ الْوُحُوشَ كُلَّهَا لِأَكْلِهَا مِنَ الْجِيَفِ وَ لُحُومِ النَّاسِ وَ الْعَذِرَةِ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ فَجَعَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ دَلَائِلَ مَا أَحَلَّ مِنَ الْوَحْشِ وَ الطَّيْرِ وَ مَا حَرَّمَ كَمَا قَالَ أَبِي علیه السلام كُلُّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ وَ ذِي مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ حَرَامٌ وَ كُلُّ مَا كَانَ لَهُ قَانِصَةٌ مِنَ الطَّيْرِ فَحَلَالٌ وَ عِلَّةٌ أُخْرَى تُفَرِّقُ بَيْنَ مَا أُحِلَّ مِنَ الطَّيْرِ وَ مَا حُرِّمَ قَوْلُهُ كُلْ مَا دَفَّ وَ لَا تَأْكُلْ مَا صَفَّ وَ حَرَّمَ الْأَرْنَبَ لِأَنَّهَا بِمَنْزِلَةِ السِّنَّوْرِ وَ لَهَا مَخَالِبُ كَمَخَالِبِ السِّنَّوْرِ وَ سِبَاعِ الْوُحُوشِ فَجَرَتْ مَجْرَاهَا فِي قَذَرِهَا فِي نَفْسِهَا وَ مَا يَكُونُ مِنْهَا مِنَ الدَّمِ كَمَا يَكُونُ مِنَ النِّسَاءِ لِأَنَّهَا مَسْخٌ ⁽²). در علل به سندش از محمّد بن سنان که امام هشتم علیه السلام به او نوشت: پرنده های سَبُع و درّنده و حیوان های وحشی، همه حرامند، مثل مردار و گوشت آدمى و عذره و مانند آن، و خدا نشانه وحش و طير حلال و حرام را چنان قرار داده که پدرم فرمود: هر پرنده نيشدار و پرنده چنگال دار حرام است، و هر پرنده چينه دار حلال است.

و ضابطه ديگرى در فرق ميان پرنده حلال و حرام، گفته او است «بخور هر چه

در پرواز، بال زند و مخور هر چه بال نزند» و خرگوش حرام است چون مانند گربه است و چنگالى چون او دارد و مانند وحشيان درنده است و مانند آن ها است در پليدى خود و براى آن که مثل زنان، خون بيند چون مسخ شده.

توضيح: مقصود اين ست که چون علت حرمت آن ها در بدن جانداران و خوردن گوشت آن ها است خدا ميان آن ها و غیر آن ها فرق نهاده بنشانه نيش و چنگال، و هم چنين چينه دان، نشانه دانه خواريست نه گوشتخوارى، زيرا هر چه گوشت می خورد مانند آدمى معده دارد و اين که فرمود: علت ديگر بسا که بيان قاعده ديگريست که در ضمن، آن را بيان کرده و مقصود از واژه علت، قاعده است يا مقصود اين است که صاف پروازى هم از نشانه هاى درندگى است چنان چه ظاهر کلام است، و بسا که «و علت ديگر» از کلام ابن سنان باشد، ولى بعيد است، و اين که فرمود: «و ما يکون منها» گويا بيان علت ديگريست براى حرمت و بسا که موصول مبتداست و لانّها مسخ، خبر و بازهم علت ديگرى است براى حرمت. ⁽¹⁾

4- قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ أَ تُؤْكَلُقَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِنَّمَا نَهَى عَنْهَا لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْمَلُونَ عَلَيْهَا فَكَرِهَ أَنْ يُفْنُوهَا ⁽²⁾.

در قرب الاسناد به سندى از على بن جعفر از برادرش علیه السلام که او را پرسيدم از گوشت خرهاى اهلى و خانگى که خورده شوند؟ فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله از آن نهى کرد و همانا این منع، براى آن بود که این حیوان ها، ابزار کار آن ها بودند و نخواست آن ها را نابود کنند.

بيان: معروف ميان اصحاب تا بسا اجماع بر اين است که گوشت اسب و

استر و خر خانگى همگی حلال است و ابو صلاح استر را حرام دانسته و و نظر معروف، اقوى است به خاطر عموم آيات و خصوص اخبار و پس از اتفاق بر کراهت همه، در مکروه تر آن ها اختلاف است که گفتند، استر است و گفتند که خر است و گويا اقرب همان آخريست. ⁽¹⁾

5- الْعِلَلُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنِ الْمُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِيِّ عَنْ بِسْطَامَ بْنِ مُرَّةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ حَسَّانَ عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ الْعَبْدِيِّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِ ⁽²أَنَّهُ سُئِلَ مَا قَوْلُكَ فِي هَذَا السَّمَكِ الَّذِي يَزْعُمُ إِخْوَانُنَا مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ أَنَّهُ حَرَامٌ فَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله يَقُولُ الْكُوفَةُ جُمْجُمَةُ الْعَرَبِ وَ رُمْحُ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى وَ كَنْزُ الْإِيمَانِ فَخُذْ عَنْهُمْ أُخْبِرْكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَكَثَ ⁽³⁾بِمَكَّةَ يَوْماً وَ لَيْلَةً بِذِي طُوًى ثُمَّ خَرَجَ وَ خَرَجْتُ مَعَهُ فَمَرَرْنَا بِرِفْقَةٍ جُلُوسٍ يَتَغَدَّوْنَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ الْغَدَاءَ فَقَالَ لَهُمْ أَفْرِجُوا لِنَبِيِّكُمْ فَجَلَسَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ وَ جَلَسْتُ وَ تَنَاوَلَ رَغِيفاً فَصَدَعَ نِصْفَهُ ثُمَّ نَظَرَ إِلَى أُدْمِهِمْ فَقَالَ مَا أُدْمُكُمْ فَقَالُوا الْجِرِّيثُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَرَمَى بِالْكِسْرَةِ مِنْ يَدِهِ وَ قَامَ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ وَ تَخَلَّفْتُ بَعْدَهُ لِأَنْظُرَ مَا رَأَى النَّاسُ فَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِيمَا بَيْنَهُمْ فَقَالَتْ طَائِفَةٌ حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْجِرِّيثَ وَ قَالَتْ طَائِفَةٌ لَمْ يُحَرِّمْهُ وَ لَكِنْ عَافَهُ وَ لَوْ كَانَ حَرَّمَهُ لَنَهَانَا عَنْ أَكْلِهِ قَالَ فَحَفِظْتُ مَقَالَةَ الْقَوْمِ وَ تَبِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَتَّى لَحِقْتُهُ ثُمَّ غَشِيَنَا رِفْقَةٌ أُخْرَى يَتَغَدَّوْنَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ الْغَدَاءَ فَقَالَ نَعَمْ ⁽⁴⁾أَفْرِجُوا لِنَبِيِّكُمْ فَجَلَسَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ وَ جَلَسْتُ مَعَهُ فَلَمَّا تَنَاوَلَ كِسْرَةَ الْقَوْمِ نَظَرَ إِلَى أُدْمِهِمْ فَقَالَ مَا)

أُدْمُكُمْ هَذَا قَالُوا ضَبٌّ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَرَمَى بِالْكِسْرَةِ وَ قَامَ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ فَتَخَلَّفْتُ بَعْدَهُ فَإِذَا بِالنَّاسِ ⁽¹فِرْقَتَانِ قَالَ فِرْقَةٌ حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الضَّبَّ فَمَنْ هُنَاكَ لَمْ يَأْكُلْهُ وَ قَالَتْ فِرْقَةٌ أُخْرَى إِنَّمَا عَافَهُ وَ لَوْ حَرَّمَهُ لَنَهَانَا عَنْهُ قَالَ ثُمَّ تَبِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَتَّى لَحِقْتُهُ فَمَرَرْنَا بِأَصْلِ الصَّفَا وَ فِيهَا قُدُورٌ تَغْلِي فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَوْ تَكَرَّمْتَ عَلَيْنَا حَتَّى تُدْرِكَ قُدُورُنَا قَالَ وَ مَا فِي قُدُورِكُمْ قَالُوا حُمُرٌ لَنَا كُنَّا نَرْكَبُهَا فَقَامَتْ فَذَبَحْنَاهَا فَدَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنَ الْقُدُورِ فَأَكْفَأَهَا بِرِجْلِهِ ثُمَّ انْطَلَقَ جَوَاداً وَ تَخَلَّفْتُ بَعْدَهُ فَقَالَ بَعْضُهُمْ حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَحْمَ الْحُمُرِ وَ قَالَ بَعْضُهُمْ كَلَّا إِنَّمَا أَفْرَغَ قُدُورَكُمْ حَتَّى لَا تَعُودُوهُ فَتَذْبَحُوا دَوَابَّكُمْ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ فَتَبِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ يَا بَا سَعِيدٍ ادْعُ بِلَالًا فَلَمَّا جَاءَهُ بِلَالٌ ⁽²⁾قَالَ يَا بِلَالُ اصْعَدْ أَبَا قُبَيْسٍ فَنَادِ عَلَيْهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَرَّمَ الْجِرِّيَّ وَ الضَّبَّ وَ الْحُمُرَ الْأَهْلِيَّةَ أَلَا فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ لَا تَأْكُلُوا مِنَ السَّمَكِ إِلَّا مَا كَانَ لَهُ قِشْرٌ وَ مَعَ الْقِشْرِ فُلُوسٌ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى مَسَخَ سَبْعَمِائَةِ أُمَّةٍ عَصَوُا الْأَوْصِيَاءَ بَعْدَ الرُّسُلِ فَأَخَذَ أَرْبَعَمِائَةِ أُمَّةٍ مِنْهُمْ بَرّاً وَ ثَلَاثُمِائَةٍ مِنْهُمْ بَحْراً ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ وَ مَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ) ⁽³⁾. در علل به سندش از على بن حسن عبدى که از ابى سعيد خدرى پرسيدند چه گوئى دربارۀ اين ماهى که برادران کوفى ما آن را حرام دانند، ابو سعيد گفت: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنيدم می فرمود: کوفه استخوان سر عربست و نيزه خدای تبارک و تعالى و گنجينه ايمان، از آن ها فراگير، من از رسول خدا صلی الله علیه و آله به تو گزارشى دهم يک روز در مکه ماند و يک شب در ذى طوى، و بيرون شد و من به همراهش بيرون شدم و گذر کرديم به رفيقانى که نشسته و غذا می خوردند، گفتند: يا رسول الله بفرمائيد سر غذا، به آن ها فرمود: براى پيغمبر خود جا باز کنيد و ميان دو مرد

نشست و نشستم و گرده نان برگرفت و نيمى از آن شکست و به نانخورش آن ها نگاه کرد و فرمود:

نانخورشتتان چيست؟ گفتند: جرّى است يا رسول الله پس تيکه نان را انداخت و برخاست.

ابو سعيد گفت: پس از آن حضرت من ماندم تا بدانم نظر مردم چيست و آنان ميان خود اختلاف کردند، يک دسته گفتند رسول خدا صلی الله علیه و آله جرّى را بر ما حرام کرد، و دسته اى گفتند، حرام نکرد و از آن خوشش نيامد و اگر حرام کرده بود آن را بر ما ممنوع کرده بود، گويد گفتار مردم را بياد سپردم و به دنبال رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدم تا بدو رسيدم و به رفيقان ديگر درآمديم که چاشت می خوردند، گفتند: يا رسول الله بفرما به چاشت فرمود: بسيار خوب جا دهيد به پيغمبر خود، و ميان دو مرد نشست و من هم نشستم و چون تيکه نانى از آن ها برگرفت به نانخورش آن ها نگريست و فرمود: نانخورش شماها چيست؟ گفتند: يا رسول الله سوسمار و تيکه نان را انداخت و برخاست، ابو سعيد گفت: من به جا ماندم و باز مردم دو دسته شدند يک دسته گفتند:

رسول خدا آن را بر ما حرام کرد و از اين رو نخورد و دسته ديگر گفتند همانا از آن خوشش نيامد و اگر حرام کرده بود ما را از آن نهى می کرد، ابو سعيد گفت، سپس دنبال رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدم تا به او رسيدم و از پائین کوه صفا گذر کرديم و در آن ديگ ها می جوشيد، گفتند يا رسول الله کاش به ما لطف می کردى و می ماندى تا ديگ ها بپزند، فرمود: در ديگ هاتان چيست؟ گفتند: الاغ ها که سوار می شديم و بازماندند و سر آن ها را بريديم.

رسول خدا صلی الله علیه و آله نزديک ديگ ها رفت و با پاى خود آن ها را وارونه کرد، سپس تند برفت و من به جا ماندم برخى گفتند: رسول خدا صلی الله علیه و آله گوشت خران را بر ما

حرام کرد، و برخى گفتند: نه هرگز همانا ديگ هاى شما را ريخت تا بدان عادت نکنيد و مرکب های خود را بکشيد، ابو سعيد گفت: به دنبال رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدم و فرمود: اى ابو سعيد بلال را بگو بيايد، و چون نزد او آمد فرمودش اى بلال بالاى کوه ابو قبيس برو و جار بزن که رسول خدا صلی الله علیه و آله جرّى و سوسمار و خرهای خانگى را حرام کرد، پرهیز کنید و از خدا بترسيد و نخوريد از ماهى جز آن چه فلس و پولک دارد، زيرا خداى تبارک و تعالى هفتصد اُمّت را مسخ کرد که وصيان پس از پيغمبران را نافرمانى کردند و چهار صد آن ها بخشکی و بی آبی گرفتار شدند و سيصد آن ها به دريا افتادند. ⁽¹⁾

6- الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَخْبِرْنِي لِمَ حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَحْمَ الْخِنْزِيرِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى مَسَخَ قَوْماً فِي صُوَرٍ شَتَّى مِثْلِ الْخِنْزِيرِ وَ الْقِرْدِ وَ الدُّبِّ ثُمَّ نَهَى عَنْ أَكْلِ الْمَثُلَةِ لِكَيْلَا يُنْتَفَعَ بِهَا وَ لَا يُسْتَخَفَّ بِعُقُوبَتِهِ ⁽²⁾.

در علل به سندش از مفضّل بن عمر که به امام ششم علیه السلام گفتم:

چه جیزی باعث شده است که خدای عزّ و جلّ گوشت خوک را حرام نماید؟ فرمود: زيرا خدای تبارک و تعالى مردمى را به صورت هاى گوناگون مسخ کرد مانند خوک و ميمون و خرس وانگه از خوردن همانند آن ها نهى کرده تا مردم بدان ها بهره مند نشوند و کيفرش را سبک شمارند. ⁽³⁾

7- الْعِلَلُ، وَ الْعُيُونُ، بِالْأَسَانِيدِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ فِيمَا رَوَاهُ مِنَ الْعِلَلِ أَنَّهُ كَتَبَ الرِّضَا علیه السلام إِلَيْهِ أَحَلَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْبَقَرَ وَ الْغَنَمَ وَ الْإِبِلَ لِكَثْرَتِهَا وَ إِمْكَانِ وُجُودِهَا وَ تَحْلِيلِ

بَقَرِ الْوَحْشِ وَ غَيْرِهَا مِنْ أَصْنَافِ مَا يُؤْكَلُ مِنَ الْوَحْشِ الْمُحَلَّلَةِ لِأَنَّ غِذَاءَهَا غَيْرُ مَكْرُوهٍ وَ لَا مُحَرَّمٍ وَ لَا هِيَ مُضِرَّةٌ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ وَ لَا مُضِرَّةٌ بِالْإِنْسِ وَ لَا فِي خَلْقِهَا تَشْوِيهٌ ⁽¹⁾ در علل از محمّد بن سنان که امام رضا علیه السلام به او نوشت خدای عزّ و جلّ، گاو و گوسفند و شتر را حلال کرد چون فراوان و در دسترس است و حلال بودن گاو وحشى و غیر آن از خوراک هاى وحوش حلال گوشت براى اين ست که خوراکشان نه زيانبار است و نه بد و نه حرام و نه به هم زيان رسانند و نه به آدمى و نه درخلقت آن ها زشتی است. ⁽²⁾

8- الْعُيُونُ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَيْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ فِيمَا كَتَبَ الرِّضَا علیه السلام لِلْمَأْمُونِ يَحْرُمُ كُلُّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ وَ ذِي مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ ⁽³⁾.

در عیون از امام رضا علیه السلام آمده که فرمود: هر نيشدارى از درنده ها و هر چنگالدارى از پرنده ها خوردنش حرام است. ⁽⁴⁾

9- الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ أَنَّ ابْنَ أُذَيْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ أَكْلِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ فَقَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ أَكْلِهَا يَوْمَ خَيْبَرَ وَ إِنَّمَا نَهَى عَنْ أَكْلِهَا لِأَنَّهَا كَانَتْ حَمُولَةً لِلنَّاسِ وَ إِنَّمَا الْحَرَامُ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الْقُرْآنِ ⁽⁵⁾.

در علل به سندش از محمّد بن مسلم که از امام پنجم علیه السلام پرسيدم از خوردن گوشت خران خانگى، فرمود: پيغمبر روز خيبر از خوردن آن نهى کرد و همانا براى آن

نهى کرد که مرکب مردم بودند، و جز اين نيست که حرام همان ست که خدای عزّ و جلّ در قرآن حرام کرده.

بيان: بسا که حصر اضافى است يا مقصود از قرآن اعم است از آن چه ظاهر است در فهم ما و آن چه در باطن آن ست و حجت های الهی آن را بيان می کنند. ⁽¹⁾

10- الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ أَكْلِ لُحُومِ الْحُمُرِ وَ إِنَّمَا نَهَىعَنْهَا مِنْ أَجْلِ ظُهُورِهَا مَخَافَةَ أَنْ يُفْنُوهَا وَ لَيْسَتِ الْحَمِيرُ بِحَرَامٍ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ ﴿قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ﴾ ⁽²⁾إِلَى آخِرِ الْآيَةِ» ⁽³⁾

در علل به سندش از ابى جعفر علیه السلام که رسول خدا صلی الله علیه و آله نهى کرد از خوردن گوشت خران و همانا نهى از آن به خاطر این بود که آن ها بار مردم را جابجا می کردند و بيم اين بود که آن ها را نيست کنند و الّٰا، خر حرام نيست، سپس اين آيه را خواند «بگو نيابم در آن چه به من وحى شده حرامى بر خورنده» تا آخر آيه». ⁽⁴⁾

11- الْعُيُونُ، وَ الْعِلَلُ، بِالْأَسَانِيدِ الْمُتَقَدِّمَةِ ⁽⁵عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ فِيمَا رَوَاهُ مِنَ الْعِلَلِ قَالَ: كَتَبَ إِلَيْهِ الرِّضَا علیه السلام كَرِهَ أَكْلُ لُحُومِ الْبِغَالِ وَ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ لِحَاجَةِ النَّاسِ إِلَى ظُهُورِهَا وَ اسْتِعْمَالِهَا وَ الْخَوْفِ مِنْ إِفْنَائِهَا لِقِلَّتِهَا لَا لِقَذَرِ خِلْقَتِهَا وَ لَا قَذَرِ غِذَائِهَا) ⁽⁶⁾.

در عیون و علل به سندش از محمّد بن سنان که امام هشتم علیه السلام به او نوشت:

مکروه است خوردن گوشت استران و خران خانگى بجهت نياز مردم به پشت آن ها و کار کرد آن ها و نگرانى از نابود شدن آن ها نه براى بدى خلقت و خوراک آن ها. ⁽¹⁾

12- الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا تَأْكُلْ جِرِّيثاً وَ لَا مَارْمَاهِيجاً وَ لَا طَافِياً وَ لَا إِرْبِيَانَ وَ لَا طِحَالًا لِأَنَّهُ بَيْتُ الدَّمِ وَ مُضْغَةُ الشَّيْطَانِ ⁽²⁾

در علل به سندش از امام ششم علیه السلام که مخور جرّيث و مار ماهى و ماهى مرده روى آب و نه اربيان و نه سپرز (طحال) که خانه خونست و جويده شيطان.

بيان: جريث يکنوع ماهى است و گفتند همان جرى است و اين هر دو با مار ماهى يکنوع ماهى بى پولکند، دميرى گفته جريث براء بى نقطه و ثاء سه نقطه يک نوع ماهى است شبيه مار و آن را جرى بکسر و تشديد هم گويند که مانند مار است و بفارسى آن را مارماهى گويند و ظاهر خبر، جدا بودن جريث و مارماهيج است که معرب مارماهى است و بسا که عطف تفسيرى باشد.

و ظاهر برخى اصحاب هم جدا بودن آن ها است از هم، و اربيان يک نوع ماهى است مانند کرم چنان چه فيروزآبادى گفته:

و من گويم: مشهور آن ست که حلال است و فلس دارد و مردم بحرين آن را بخورند و برايش خواص بسيارى ذکر کنند، دميرى گفته: اربيان ماهى بسيار خرد سرخى است و خواصى برايش آورده.

و علامه رحمة الله در تحرير گفته: جايز است خوردن اربيان بکسر الف و آن مانند کرم سفيد است. ⁽³⁾

مؤلف: اربیان، همان میگو می باشد که پولک دارد و در زمره آبزیان حلال گوشت است.

13- الْعُيُونُ، وَ الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الْبَصْرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ الْوَاعِظِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام عَنْ آبَائِهِ فِي حَدِيثِ أَسْئِلَةِ الشَّامِيِّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام قَالَ قَدْ نَهَى عَنْ أَكْلِ الصُّرَدِ وَ الْخُطَّافِ ⁽¹⁾.

در عیون و در علل به سندش در حديث پرسش هاى شامى از امير المؤمنين علیه السلام است که فرمود: از خوردن جغد و پرستو نهى شده است. ⁽²⁾

14- وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّيِّ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام أَسْأَلُهُ عَنْ لُحُومِ الْبُخْتِ وَ أَلْبَانِهِنَّ فَكَتَبَ لَا بَأْسَ ⁽³⁾.

و از همان به سندى از داود رقى که نوشتم بابى الحسن علیه السلام دربارۀ گوشت و شير شتران بُختى، پاسخ فرمود باکى ندارند.

بيان: در قاموس گفته: بُخت، شتران خراسانى است.. و بسا از نفى بأس کراهت فهمیده می شود، آرى نفى بأس در زبان اخبار، با کراهت منافات ندارد، گرچه عموم نکره در سياق نفى، کراهت را هم نفى می کند چون آن هم خود بأسى باشد.

در دروس گفته: ابن ادريس و فاضل گوره خر را مکروه دانستند و حلّى شتر و گاو ميش را مکروه دانسته و آن چه در مراسله ابى الحسن علیه السلام است دربارۀ گوره خر می باشد اين ست که ترکش بهتر است، و در گوشت گاوميش روايت است که باکى ندارد.

و گويم: آن چه در کافى ابى الصلاح يافتم اين ست که مکروه است خوردن گوشت گاوميش و شتر بُختى و گوره خر و خر خانگى- پايان.

و اين که شهيد کراهت گوشت هر گونه شتر را به او بسته اشتباه است، و چگونه چنين است با اين که گردش زندگى پيغمبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام بخوردن گوشت آن ها و قربانى کردن آن ها بوده، ولى غالب در بلاد آن ها شتران عربى بوده نه خراسانى و قول بکراهت گوشت شتر خراسانى وجهى دارد براى روايت کلينى به سندى ضعيف از سليمان جعفرى که شنيدم از ابى الحسن علیه السلام که می فرمود: من از گوشت شتران بُختى نخورم و به کسى هم نگويم بخورد. ⁽¹⁾

15- فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ علیه السلام يُؤْكَلُ مِنَ الطَّيْرِ مَا يَدِفُّ بِجَنَاحَيْهِ وَ لَا يُؤْكَلُ مَا يَصُفُّ وَ إِنْ كَانَ الطَّيْرُ يَدِفُّ وَ يَصُفُّ وَ كَانَ دَفِيفُهُ أَكْثَرَ مِنْ صَفِيفِهِ أُكِلَ وَ إِنْ كَانَ صَفِيفُهُ أَكْثَرَ مِنْ دَفِيفِهِ لَمْ يُؤْكَلْ ⁽²⁾.

در فقه الرضا که امام علیه السلام فرمود: خورده شوند از پرنده ها، آن چه دو بالش را در پرواز بجنباند و خورده نشود آن چه دو بالش نجنباند، و اگر چه پرنده به هر دو شکل بپرد آن چه بال زدنش بيش است خورده شود و اگر بال زدنش کم تر است خورده نشود. ⁽³⁾

16- الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ عَلِيّاً سُئِلَ عَنْ أَكْلِ لَحْمِ الْفِيلِ وَ الدُّبِّ وَ الْقِرْدِ فَقَالَ لَيْسَ هَذَا مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ الَّتِي تُؤْكَلُ ⁽⁴⁾.

عياشى به سندى تا على علیه السلام که پرسش شد از خوردن گوشت فيل و خرس و ميمون، فرمود: اين ها از چهارپايانى نيستند که خوردنى باشند. ⁽¹⁾

17- وَ مِنْهُ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الثَّالِثَ عَنِ الْجَامُوسِ وَ أَعْلَمْتُهُ أَنَّ أَهْلَ الْعِرَاقِ يَقُولُونَ إِنَّهُ مَسْخٌ فَقَالَ أَوَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَ اللَّهِ وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ وَ كَتَبْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام بَعْدَ مَقْدَمِي مِنْ خُرَاسَانَ أَسْأَلُهُ عَمَّا حَدَّثَنِي بِهِ أَيُّوبُ فِي الْجَامُوسِ فَكَتَبَ هُوَ مَا قَالَ لَكَ ⁽²⁾.

و از همان از ايوب بن نوح بن درّاج که از امام دهم علیه السلام پرسيدم از گاوميش و به او اعلام کردم که اهل عراق گويند مسخ شده، فرمود: آيا نشنيدى قول خدا را «و از شتر دو تا و از گاو دو تا».

و پس از آمدنم از خراسان نوشتم بابى الحسن علیه السلام و از آن چه ايوب دربارۀ گاوميش باز گفته بود پرسيدم، در پاسخ نگاشت همان ست که به تو گفته.

بيان: ظاهرش اين ست که دو تا از گاو مقصود گاوميش است و گاو معمولى و اين تفسير را در سخن مفسران نديدم و بسا مقصود اين ست که خدا گاو خانگى و وحشى يا نر و ماده خانگى را حلال کرده و گاوميش هم رسته اى از گاو خانگى است چنان چه دميرى و غیر او تصريح دارند. و اطلاق آيه شامل آن مى شود. ⁽³⁾

18- الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنْ سِبَاعِ الطَّيْرِ وَ الْوَحْشِ حَتَّى ذَكَرْنَا الْقَنَافِذَ وَ الْوَطْوَاطَ وَ الْحَمِيرَ وَ الْبِغَالَ وَ الْخَيْلَ فَقَالَ لَيْسَ الْحَرَامُ إِلَّا مَا حَرَّمَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ وَ قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ أَكْلِ لُحُومِ الْحَمِيرِ وَ إِنَّمَا نَهَاهُمْ مِنْ أَجْلِ ظُهُورِهِمْ أَنْ يُفْنُوهُ وَ لَيْسَ الْحَمِيرُ بِحَرَامٍ وَ قَالَ اقْرَأْ هَذِهِ الْآيَةَ قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى

طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ ⁽¹⁾. عياشى از حريز که پرسش شد امام ششم علیه السلام از پرنده ها و وحوش درنده تا نام خارپشت و وطواط و خران و استران و اسبان به ميان آمد، فرمود: حرام نباشد جز آن چه خدا در کتابش حرام کرده است.

و فرمود: پيغمبر بازداشت آن ها را از خوردن گوشت خرها تنها براى نياز ببار کشى آن ها بود تا مبادا نيستشان کنند و خران حرام نيستند، و فرمود: اين آيه را بخوان «بگو نيابم در آن چه به من وحى شده حرامى بر خورنده آن جز اين که مردار يا خون ريخته يا گوشت خوک باشد که پليد است يا فسقى که براى جز خدا قربانى شود.

بيان: در مقنع بى سند مانندش آمده و شيخ در تهذیب با سند صحيحى آن را آورده، در قاموس گفته وطواط يک نوع پرستوى کوهى است و خفاش است که شب پره باشد، دميرى گفته: وطواط همان شب پره است. و در تهذیب آمده است که آن چه دربارۀ حلالى درنده رسيده، حمل شده به اين که تذکيه پذيرند و به کار بردن پوستشان در غیر نماز رواست، به خلاف حرام قرآنى مثل خوک، و نهان نيست که همه اين ها دور از باورند و بسا حمل بر تقيه روشن تر باشد. ⁽²⁾

19- الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: حُرِّمَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ كُلُّ ذِي ظُفُرٍ وَ الشُّحُومُ إِلَّا ما حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ⁽³⁾.

در عياشى از امام ششم علیه السلام که فرمود: بر بنى اسرائيل حرام شده هر ناخن

دار و هر پيه جز آن چه بر پشت حيوان ها است يا درون شکم آن ها يا باستخوان آميخته. ⁽¹⁾

20- وَ مِنْهُ، عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ أَبْوَالِ الْخَيْلِ وَ الْبِغَالِ وَ الْحَمِيرِ قَالَ نَكْرَهُهَا فَقُلْتُ أَ لَيْسَ لَحْمُهَا حَلَالًا قَالَ فَقَالَ أَ لَيْسَ قَدْ بَيَّنَ اللَّهُ لَكُمْ وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْ ءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْكُلُونَ وَ قَالَ وَ الْخَيْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَ زِينَةً فَجَعَلَ لِلْأَكْلِ الْأَنْعَامَ الَّتِي قَصَّ اللَّهُ فِي الْكِتَابِ وَ جَعَلَ لِلرُّكُوبِ الْخَيْلَ وَ الْبِغَالَ وَ الْحَمِيرَ وَ لَيْسَ لُحُومُهَا بِحَرَامٍ وَ لَكِنَّ النَّاسَ عَافُوهَا ⁽²⁾.

و از همان از زراره که از يکى از دو امام باقر و صادق علیهما السلام پرسيدم از ادرار اسبان و استران و خران فرمود: از آن بدمان آيد، گفتم: مگر گوشتشان حلال نيست فرمود: مگر نيست که خدا براتان بيان کرده که «چهارپايان را آفريد براتان که گرمى و سودها دارند و از آن ها می خوريد» و باز فرمود «اسبان و استران و خران براى اين که سوار شويد و زيور باشند» و خوردن را از آن چهار پايانی ساخت که در قرآن بيان کرده است (مثل گوسفند و شتر وغیره)، و سوارى را براى اسبان و استران و خران، گوشتشان حرام نيست، ولى مردم خوردن گوشت آن ها را بد دارند. ⁽³⁾

21- الْمَكَارِمُ، قَالَ زُرَارَةُ سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام مَا يُؤْكَلُ مِنَ الطَّيْرِ فَقَالَ كُلْ مَا دَفَّ وَ لَا تَأْكُلْ مَا صَفَّ قَالَ قُلْتُ الْبَيْضُ فِي الْآجَامِ قَالَ مَا اسْتَوَى طَرَفَاهُ فَلَا تَأْكُلْ وَ مَا اخْتَلَفَ طَرَفَاهُ فَكُلْ قُلْتُ فَطَيْرُ الْمَاءِ قَالَ مَا كَانَتْ لَهُ قَانِصَةٌ فَكُلْ وَ مَا لَمْ تَكُنْ لَهُ قَانِصَةٌ فَلَا تَأْكُلْ ⁽⁴⁾.

در مکارم زراره گفت از امام پنجم علیه السلام پرسيدم کدام پرنده خوردنيست؟ فرمود: هر کدام در پرواز بال زند بخور و هر کدام بال نزند مخور، گويد گفتم: تخم ها که در نيزارهايند؟ فرمود: هر کدام دو سويش برابرند مخور، و آن چه نابرابرند بخور، گفتم: پرنده آبى فرمود: هر کدام چينه دان دارند بخور و اگر ندارند مخور و در خبر ديگر است که اگر پرنده در پرواز هم بال زند و هم نزند اگر بال زدنش بيش تر است بخور و اگر بال نزدنش بيش تر است مخور، و از شکار دريا هر کدام چينه دان يا سيخک پا دارند خوردنيست و هر کدام هيچ يک از اين دو را ندارند خورده نشود. ⁽¹⁾

22- الْهِدَايَةُ، كُلْ مِنَ الطَّيْرِ مَا دَفَّ وَ لَا تَأْكُلْ مَا صَفَّ فَإِنْ كَانَ الطَّيْرُ يَصُفُّ وَ يَدُفُّ وَ كَانَ دَفِيفُهُ أَكْثَرَ مِنْ صَفِيفِهِ أُكِلَ وَ إِنْ كَانَ صَفِيفُهُ أَكْثَرَ مِنْ دَفِيفِهِ لَمْ يُؤْكَلْ وَ قَالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله كُلَّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ وَ مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ وَ الْحُمُرِ الْإِنْسِيَّةِ فَحَرَامٌ وَ يُؤْكَلُ مِنْ طَيْرِ الْمَاءِ مَا كَانَتْ لَهُ قَانِصَةٌ حَيّاً أَوْ مَيِّتاً ⁽²⁾.

در هدايه است که بخور از پرنده آن چه در پرواز بال زند و مخور آن چه نزند، و اگر پرنده به هر دو نحو پرواز کند و بال زدنش بيش تر است از بال نزدن بخور، و اگر برعکس است مخور، و پيغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر درنده نيشدار و هر پرنده با چنگال و خران خانگى حرامند و از پرنده هاى آبى هر چه چينه دان دارد خورده شود چه زنده گرفته شود يا شکار گردد و به دست آيد. ⁽³⁾

23- كِتَابُ الْمَسَائِلِ، بِإِسْنَادِهِ إِلَى عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَى علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْغُرَابِ الْأَبْقَعِ وَ الْأَسْوَدِ أَ يَحِلُّ أَكْلُهُمَا فَقَالَ لَا يَحِلُّ أَكْلُ شَيْ ءٍ مِنَ الْغِرْبَانِ زَاغٍ وَ لَا غَيْرِهِ ⁽⁴⁾.

در کتاب مسائل: به سندش تا على بن جعفر که از برادرش امام موسى علیه السلام پرسيد، از کلاغ ابلق و سياه که حلال است خوردن گوشت آن ها؟ فرمود: هيچ گونه کلاغى حلال نيست خوردنش زاغ باشد يا غیر آن.

بيان: بدان که فقهاء اصحاب دربارۀ حلال بودن انواع کلاغ اختلاف دارند که ناشى از اختلاف رواياتست، و شيخ در خلاف همه را حرام دانسته و اخبار و اجماع را حجّت آورده و جمعى از او پيروى کردند چون علامه در مختلف و پسراو، و شيخ در نهايه و دو کتاب حديث خود (تهذیب و استبصار) آن را مکروه دانسته مطلقاً و هم قاضى و محقق در نافع، و ديگران تفصيل دادند چون شيخ در ظاهر مبسوط و ابن ادريس و علامه در قول ديگرش و کلاغ سياه درشت و کلاغ ابلق را حرام دانستند و زاغ و غدّاف که خاکى و خاکستريست حلال دانستند، و دليل بر حلال بودن هر کلاغى روايت زراره است از يکى از دو امام باقر و صادق علیهما السلام که خوردن گوشت کلاغ حرام نيست، همانا حرام همان ست که خدا در کتابش حرام کرده، ولى نفوس آدمى از بسيارى از اين ها کناره کند و آن را پليد شمارد، و دليل آنان که مطلقاً کلاغ را حرام دانند روايت صحيح على بن جعفر است که گذشت و شيخ رحمة الله آن را تأويل کرده به اين که نفى حلالِ مطلق، کرده نه حلال با کراهت و خواسته بدين تعبير ميان دو خبر جمع کند، و بسا روايت زراره حمل شود به نفى تحريم در قرآن و منافات با تحريم در سنّت ندارد.

ولى آن ها که تفصيل قائل شدند روايت بخصوصى دربارۀ آن ندارند گرچه در مبسوط مدعى آن ست و اين جمع ميان روايات هم نيست، زيرا در هر دو دسته تصريح به عموم است، و بسا دليل آورند که دو تاى نخست (سياه درشت و ابلق) از خبائثند چون مردار خورند، و دو تاى اخير از طيبات چون دانه خوارند، و از عامه هم که اين تفصيل را دارند به همين دليل تمسک کنند، و ابن ادريس دليل حرمت

دو تاى اولى را آورده که از پرنده هاى درنده اند به خلاف دو تاى اخير که دليلى بر حرمت ندارند چون او خبر واحد را حجّت نداند، و خلاصه حليت مطلق کلاغ اقوى است چون موافق عموم آيات و اخبار است و اخبار مخصوص دربارۀ کلاغ معارضند و اصالة الحل حکم فرما است، ولى اجتناب از همه کلاغ ها موافق احتياط است و مؤيد آن ست اين که جمله «هر چنگال دار از پرنده» شامل اکثر آن ها، بلکه همه آن ها مى شود و احتمال تقيه در اخبار حليت می رود و اگر چه عامه باهم اختلاف دارند، ولى قول بحليت ميان آن ها مشهورتر است.

شيخ در خلاف گفته: هر کلاغى حرام است بحکم ظاهر روايات و در برخى رخصت رسيده چون زاغ که کلاغ زرع است و غداف که از آن خردتر و خاکى رنگ است و خاکسترى، و شافعى گفته سياه و ابلق حرامند و زاغ و غداف دو رو دارند يکى حرمت و ديگر حليت و ابو حنيفه هم چنين گفته است.

و اجماع فرقه شيعه و عموم اخبار در حرمت غداف است و طريقه احتياط مقتضى آن ست پايان، و بدان که آن چه در کتب فقه معروف است حرمت شب پره و وطواط و طاوس و زنبورها و مگس ها و پشه و خرگوش و سوسمار و همه حشرات است چون مار، کژدم، موش صحرائى و جغد و سوسگ و کک ها و شپش و موش دشتی و خارپشت و خرگوش و خز و فنک و سمور و سنجاب.

و معروف ميان آن ها حلال بودن همه انواع کبوتر است از پاختر و کبوتر نامه رسان و کبوتر چاهی و حليت کبک و شانه بسر و قطا و تيهو و مرغ خانگى و کروان و کرکى و صعوه و مرغابى، و البته عمومات وارده در حليت و حرمت گذشتند و خدا راهنما است براه راست. ⁽¹⁾

24- دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: كُلُّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ وَ مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ حَرَامٌ ⁽¹⁾.

در دعائم الاسلام: از رسول خدا است صلی الله علیه و آله که هر نيشدارى از درنده ها و چنگال دارى از پرنده ها حرامند. ⁽²⁾

25- وَ عَنْ عَلِيٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَا يُؤْكَلُ الذِّئْبُ وَ لَا النَّمِرُ وَ لَا الْفَهْدُ وَ لَا الْأَسَدُ وَ لَا ابْنُ آوَى وَ لَا الدُّبُّ وَ لَا الضَّبُعُ وَ لَا شَيْ ءٌ لَهُ مِخْلَبٌ ⁽³⁾.

و از امام على علیه السلام است که خورده نشود گرگ و نه پلنگ و نه يوز و نه شير و نه شغال و نه خرس و نه کفتار و نه هر چه چنگال دارد. ⁽⁴⁾

26- وَ عَنْ عَلِيٍّ علیه السلام أَنَّهُ نَهَى عَنِ الضَّبِّ وَ الْقُنْفُذِ وَ غَيْرِهِ مِنْ حَرَشَةِ الْأَرْضِ كَالضَّبِّ وَ غَيْرِهِ ⁽⁵⁾.

و از امام على علیه السلام که غدقن کرد از خوردن سوسمار و خارپشت و غیر آن از حشرات زمين مانند سوسمار و غیر آن. ⁽⁶⁾

گفتار دوم: منشأ و آثار خوردن حیوانات حرام گوشت

احادیث بحار الأنوار

*احادیث بحار الأنوار ⁽¹⁾

1- الْإِحْتِجَاجُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ قَالَ: سَأَلَ الزِّنْدِيقُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ لِمَ حَرَّمَ اللَّهُ الْخَمْرَ وَ لَا لَذَّةَ أَفْضَلُ مِنْهَا قَالَحَرَّمَهَا لِأَنَّهَا أُمُّ الْخَبَائِثِ وَ رأس كُلِّ شَرٍّ يَأْتِي عَلَى شَارِبِهَا سَاعَةٌ يُسْلَبُ لُبُّهُ وَ لَا يَعْرِفُ رَبَّهُ وَ لَا يَتْرُكُ مَعْصِيَةً إِلَّا رَكِبَهَا وَ لَا حُرْمَةً إِلَّا انْتَهَكَهَا وَ لَا رَحِماً مَاسَّةً إِلَّا قَطَعَهَا وَ لَا فَاحِشَةً إِلَّا أَتَاهَا وَ السَّكْرَانُ زِمَامُهُ بِيَدِ الشَّيْطَانِ إِنْ أَمَرَهُ أَنْ يَسْجُدَ لِلْأَوْثَانِ سَجَدَ وَ يَنْقَادُ حَيْثُ مَا قَادَهُ قَالَ فَلِمَ حَرَّمَ الدَّمَ الْمَسْفُوحَ قَالَ لِأَنَّهُ يُورِثُ الْقَسَاوَةَ وَ يَسْلُبُ الْفُؤَادَ رَحْمَتَهُ وَ يُعَفِّنُ الْبَدَنَ وَ يُغَيِّرُ اللَّوْنَ وَ أَكْثَرَ مَا يُصِيبُ الْإِنْسَانَ الْجُذَامُ يَكُونُ مِنْ أَكْلِ الدَّمِ قَالَ فَأَكْلُ الْغُدَدِ قَالَ يُورِثُ الْجُذَامَ قَالَ فَالْمَيْتَةُ لِمَ حَرَّمَهَا قَالَ فَرْقاً بَيْنَهَا وَ بَيْنَ مَا يُذْكَرُ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ الْمَيْتَةُ قَدْ جَمَدَ فِيهَا الدَّمُ وَ تَرَاجَعَ إِلَى بَدَنِهَا فَلَحْمُهَا ثَقِيلٌ غَيْرُ مَرِي ءٍ لِأَنَّهَا يُؤْكَلُ لَحْمُهَا بِدَمِهَا قَالَ فَالسَّمَكُ مَيْتَةٌ قَالَ إِنَّ السَّمَكَ ذَكَاتُهُ إِخْرَاجُهُ حَيّاً مِنَ الْمَاءِ ثُمَّ يُتْرَكُ حَتَّى يَمُوتَ مِنْ ذَاتِ نَفْسِهِ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ دَمٌ وَ كَذَلِكَ الْجَرَادُ ⁽²⁾.

در احتجاج از هشام بن حکم که زنديقى از امام ششم علیه السلام پرسيد چرا خدا خمر را حرام کرده با اين که لذتى به از آن نيست؟ فرمود: براى اين که ام الخبائث است و سرچشمه هر بديست و هنگام مستى از آن نوشنده اش خدا را نشناسد و گناهى نماند جز بدان دست يابد و حرمتى واننهد جز آن که آن را هتک کند و خويشى نزديکى را نگذارد جز پيوندش ببرد، و هرزگى نماند جز آن را بياورد.

مهار مست به دست شيطانست اگرش فرمان دهد که بر بت سجده کند سجده کند، و او را هر جا خواهد بکشد گفت: چرا خون ريخته را حرام کرده؟ فرمود: براى آن که دل را سخت کند و دل را بيرحم کند و تن را بگنداند و رنگ را دگرگون سازد، و بيش تر دچار شدن آدمى بخوره از خوردن خونست.

گفت: خوردن غدّه ها چطور؟ فرمود: مايه خوره اند.

گفت: مردار را چرا حرام کرده؟ فرمود: تا جدا باشد از آن چه با نام خدا سر بريده شود، و خون در تن مردار بسته شود و بتنش چسبد، و گوشتش سنگين و ناگوار گردد.

گفت: ماهى هم مردار است، فرمود: تذکيه ماهى زنده برآوردن آن از آب ست و آنگهش وانهند تا جان دهد، براى اين ست که خون جهنده ندارد و ملخ هم چنين است.

بيان: اين که فرمود: تا جدا باشد از آن چه نام خدا الخ من گويم چون مرگى که سبب حرمت شود دو تا است يکى رعايت نشدن شرايط ذبح و نحر مانند تسميه و رو بقبله بودن و دوم ذبح نشدن به کلى و امام علیه السلام براى هر يک سببى بيان کرد، سبب يکم دينى و روحانى است که اطاعت فرمان خدا و برکت وابسته بدانست براى تن و جان در دنيا و آخرت، با اين که بسا رعايت اين شرائط به ويژه بردن نام خدا اثر کند در سود بخشى اجزاء ذبيحه و سازگاريشان با تنها.

و سبب دوم را آورد که با ترک ذبح و نحر خون رگ ها بگوشت چسبد و با آن

خورده شود و مفاسد دنبال خونخوارى را دارد، و سائل اعتراض کرد که بنا بر اين بايد ماهى هم حرام باشد چون ذبح ندارد و خونش نيايد و پاسخ داد علیه السلام که ماهى خون بسيار و جهنده ندارد تا نياز ببر آوردنش باشد و اندک خونى که در آن ست مانند خون متخلّف در ذبيحه است که خون جهنده دارد و مانند آن زيانى ندارد و خوردنش حرام نيست. ⁽¹⁾

2- الْعِلَلُ، وَ الْمَجَالِسُ، لِلصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ علیه السلام لِمَ حَرَّمَ اللَّهُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَ الْخَمْرَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمْ يُحَرِّمْ ذَلِكَ عَلَى عِبَادِهِ وَ أَحَلَّ لَهُمْ مَا سِوَى ذَلِكَ مِنْ رَغْبَةٍ فِيمَا أَحَلَّ لَهُمْ وَ لَا زُهْدٍ فِيمَا حَرَّمَ عَلَيْهِمْ وَ لَكِنَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْخَلْقَ وَ عَلِمَ مَا تَقُومُ بِهِ أَبْدَانُهُمْ وَ مَا يُصْلِحُهَا فَأَحَلَّهُ لَهُمْ وَ أَبَاحَهُ وَ عَلِمَ مَا يَضُرُّهُمْ فَنَهَاهُمْ عَنْهُ ثُمَّ أَحَلَّهُ لِلْمُضْطَرِّ فِي الْوَقْتِ الَّذِي لَا يَقُومُ بَدَنُهُ إِلَّا بِهِ فَأَحَلَّهُ لَهُ بِقَدْرِ الْبُلْغَةِ لَا غَيْرِ ذَلِكَ ثُمَّ قَالَ علیه السلام أَمَّا الْمَيْتَةُ فَإِنَّهُ لَمْ يَنَلْ أَحَدٌ مِنْهَا إِلَّا ضَعُفَ بَدَنُهُ وَ أُوهِنَتْ قُوَّتُهُ وَ انْقَطَعَ نَسْلُهُ وَ لَا يَمُوتُ آكِلُ الْمَيْتَةِ إِلَّا فَجْأَةً وَ أَمَّا الدَّمُ فَإِنَّهُ يُورِثُ أَكْلُهُ الْمَاءَ الْأَصْفَرَ وَ يُورِثُ الْكَلَبَ وَ قَسَاوَةَ الْقَلْبِ وَ قِلَّةَ الرَّأْفَةِ وَ الرَّحْمَةِ ثُمَّ لَا يُؤْمَنُ عَلَى حَمِيمِهِ وَ لَا يُؤْمَنُ عَلَى مَنْ صَحِبَهُ وَ أَمَّا لَحْمُ الْخِنْزِيرِ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى مَسَخَ قَوْماً فِي صُوَرٍ شَتَّى مِثْلِ الْخِنْزِيرِ وَ الْقِرْدِ وَ الدُّبِّ ثُمَّ نَهَى عَنْ أَكْلِ الْمَثُلَةِ لِكَيْلَا يُنْتَفَعَ بِهَا وَ لَا يُسْتَخَفَّ بِعُقُوبَتِهَا وَ أَمَّا الْخَمْرُ فَإِنَّهُ حَرَّمَهَا لِفِعْلِهَا وَ فَسَادِهَا ثُمَّ قَالَ علیه السلام إِنَّ مُدْمِنَ الْخَمْرِ كَعَابِدِ وَثَنٍ وَ يُورِثُهُ الِارْتِعَاشَ وَ يَهْدِمُ مُرُوءَتَهُ وَ تَحْمِلُهُ عَلَى التَّجَسُّرِ عَلَى الْمَحَارِمِ مِنْ سَفْكِ الدِّمَاءِ وَ رُكُوبِ الزِّنَا حَتَّى لَا يُؤْمَنَ إِذَا سَكِرَ أَنْ يَثِبَ عَلَى حُرَمِهِ وَ هُوَ لَا يَعْقِلُ ذَلِكَ وَ الْخَمْرُ لَا تَزِيدُ شَارِبَهَا إِلَّا كُلَّ شَرٍّ ⁽²⁾.

در علل و در مجالس صدوق: به سندش از ابن عذافر که از امام پنجم علیه السلام پرسيدم چرا خدا مردار و خون و گوشت خوک و خمر را حرام کرد؟

فرمود: بدرستی که خدای عزّ و جلّ مردم را آفريده و دانسته که براى زيست تن و سلامت آن ها چه خوبست و آن را براشان حلال و مباح کرده و دانسته چه بدان ها زيان دارد و آن ها را از آن بازداشته و براى مضطر، آن گاه که جانش جز بدان نماند حلال کرده به اندازه رفع ضرورت، نه بيش تر، سپس فرمود: اما مردار کسى از آن نخورد جز این که تنش سست شود و نيرويش کاسته گردد و نژادش قطع شود، و مرده خور نمیرد جز ناگهانى و اما خون خوردن مايه صفرا است و بيمارى جنون و سخت دلى و بيرحمى بر خويش و بر رفيق او، و اما گوشت خوگ چون که خداى تبارک و تعالى مردمى را به صورت خوگ و میمون و خرس مسخ کرد و از خوردن مانند آن ها نهى کرد تا مردم از آن ها بهره نبرند و آن ها را خوار شمرند.

و اما خمر را حرام کرد براى اثرش و تباهيش، سپس فرمود دائم الخمر چون بت پرست است و دچار رعشه شود و بيمروت گردد و گستاخ بر محارم و خونريز و زنا کار تا آن جا که چون مست شود بسا بر محارم خود تجاوز کند و نفهمد.

و در علل به سند ديگر و در اختصاص به سند خود مانندش آمده و عياشى هم در ج 1 ص 291 تفسيرش- مانندش را آورده، و در علل باز به سند ديگر مانندش آمده. ⁽¹⁾

3- «الْعُيُونُ، وَ الْعِلَلُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْكُوفِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الْبَرْمَكِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعٍ وَ رَوَى فِي الْعُيُونِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ

بْنِ سِنَانٍ قَالَ وَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ الدَّقَّاقُ وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ السِّنَانِيُّ وَ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْوَرَّاقُ وَ الْحُسَيْنُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْمُكَتِّبُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْكُوفِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الرَّبِيعِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ وَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيُّ وَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى الْمُجَاوِرُ فِي مَسْجِدِ الْكُوفَةِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْبَرْقِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام أَنَّهُ كَتَبَ إِلَيْهِ حَرَّمَ الْخِنْزِيرَ لِأَنَّهُ مُشَوَّهٌ جَعَلَهُ عَزَّ وَ جَلَّ عِظَةً لِلْخَلْقِ وَ عِبْرَةً وَ تَخْوِيفاً وَ دَلِيلًا عَلَى مَا مُسِخَ عَلَى خِلْقَتِهِ وَ لِأَنَّ غِذَاءَهُ أَقْذَرُ الْأَقْذَارِ مَعَ عِلَلٍ كَثِيرَةٍ وَ كَذَلِكَ حَرَّمَ الْقِرْدَ لِأَنَّهُ مُسِخَ مِثْلَ الْخِنْزِيرِ جَعَلَ عِظَةً وَ عِبْرَةً لِلْخَلْقِ دَلِيلًا عَلَى مَا مُسِخَ عَلَى خِلْقَتِهِ وَ صُورَتِهِ وَ جَعَلَ فِيهِ شب ها مِنَ الْإِنْسَانِ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّهُ ⁽¹⁾مِنَ الْخَلْقِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ كَتَبَ إِلَيْهِ أَيْضاً مِنْ جَوَابِ مَسَائِلِهِ حُرِّمَتِ الْمَيْتَةُ لِمَا فِيهَا مِنْ إِفْسَادِ الْأَبْدَانِ وَ الْآفَةِ وَ لِمَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يَجْعَلَ التَّسْمِيَةَ سَبَباً لِلتَّحْلِيلِ وَ فَرْقاً بَيْنَ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الدَّمَ كَتَحْرِيمِ الْمَيْتَةِ لِمَا فِيهِ مِنْ فَسَادِ الْأَبْدَانِ وَ لِأَنَّهُ يُورِثُ الْمَاءَ الْأَصْفَرَ وَ يُبْخِرُ الْفَمَ وَ يُنَتِّنُ الرِّيحَ وَ يُسِي ءُ الْخُلُقَ وَ يُورِثُ الْقَسْوَةَ لِلْقَلْبِ وَ قِلَّةَ الرَّأْفَةِ وَ الرَّحْمَةِ حَتَّى لَا يُؤْمَنَ أَنْ يَقْتُلَ وَلَدَهُ وَ وَالِدَهُ وَ صَاحِبَهُ وَ حَرَّمَ الطِّحَالَ لِمَا فِيهِ مِنَ الدَّمِ وَ لِأَنَّ عِلَّتَهُ وَ عِلَّةَ الدَّمِ وَ الْمَيْتَةِ وَاحِدَةٌ لِأَنَّهُ يَجْرِي مَجْرَاهَا فِي الْفَسَادِ﴾ ⁽²⁾.

در عیون و در علل به چند سند از محمّد بن سنان که امام هشتم علیه السلام به او نوشت، خوگ حرام شده براى آن که زشت است، و خدای عزّ و جلّ مردم را بيم و حراس داده از آن، براى این که پليدترين خوراک را دارد و علت هاى فراوانى، و هم چنين ميمون را حرام کرده چون مانند خوگ مسخ شده است و پند و عبرت و دليل مردم است بر آن چه به صورت او مسخ شده، و باز در پاسخ پرسش هايش به او نوشت:

مردار حرام شده چون تن را تباه و آفت زده کند و چون که خدای عزّ و جلّ خواست تسميه را سبب حلالى و جدائى ميان حلال و حرام سازد، و چون آب صفرا آورد و دهَن را بدبو کند و بد رفتارى و سخت دلى آورد و بيرحمى تا آن جا که از کشتن فرزند و پدر و رفيق خود ايمن نباشد، و سپرز را حرام کرد براى خونى که در آن ست و چون علت آن و علت خون و مردار يکى است و در تباهى مانند آن ها است. ⁽¹⁾

4- فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ علیه السلام اعْلَمْ يَرْحَمُكَ اللَّهُ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمْ يُبِحْ أَكْلًا وَ لَا شُرْباً إِلَّا مَا فِيهِ مِنَ الْمَنْفَعَةِ وَ الصَّلَاحِ وَ لَمْ يُحَرِّمْ إِلَّا مَا فِيهِ الضَّرَرُ وَ التَّلَفُ وَ الْفَسَادُ فَكُلُّ نَافِعٍ مُقَوٍّ لِلْجِسْمِ فِيهِ قُوَّةٌ لِلْبَدَنِ فَحَلَالٌ وَ كُلُّ مُضِرٍّ يَذْهَبُ بِالْقُوَّةِ أَوْ قَاتِلٍ فَحَرَامٌ مِثْلُ السُّمُومِ وَ الْمَيْتَةِ وَ الدَّمِ وَ لَحْمِ الْخِنْزِيرِ وَ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ وَ مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ وَ مَا لَا قَانِصَةَ لَهُ مِنْهَا وَ مِثْلُ الْبَيْضِ إِذِ اسْتَوَى طَرَفَاهُ وَ السَّمَكِ الَّذِي لَا فُلُوسَ لَهُ فَحَرَامٌ كُلُّهُ إِلَّا عِنْدَ الضَّرُورَةِ وَ الْعِلَّةُ فِي تَحْرِيمِ الْجِرِّيِّ وَ مَا أُجْرِيَ مَجْرَاهُ مِنْ سَائِرِ الْمُسُوخِ الْبَرِّيَّةِ وَ الْبَحْرِيَّةِ مَا فِيهَا مِنَ الضَّرَرِ لِلْجِسْمِ لِأَنَّ اللَّهَ تَقَدَّسَتْ أَسْمَاؤُهُ مَثَّلَ عَلَى صُوَرِهَا مُسُوخاً فَأَرَادَ أَنْ لَا يُسْتَخَفَّ بِمِثْلِهِ وَ الْمَيْتَةُ تُورِثُ الْكَلَبَ وَ مَوْتَ الْفَجْأَةِ وَ الْأَكْلَةِ وَ الدَّمُ يُقْسِي الْقَلْبَ وَ يُورِثُ الدَّاءَ الدُّبَيْلَةَ وَ أَمَّا السُّمُومُ فَقَاتِلَةٌ وَ الْخَمْرُ تُورِثُ قَسَاوَةَ الْقَلْبِ وَ يُسَوِّدُ الْأَسْنَانَ وَ يُبْخِرُ الْفَمَ وَ يُبَعِّدُ مِنَ اللَّهِ وَ يُقَرِّبُ مِنْ سَخَطِهِ وَ هُوَ مِنْ شَرَابِ إِبْلِيسَ وَ قَالَ صلی الله علیه و آله شَارِبُ الْخَمْرِ مَلْعُونٌ شَارِبُ الْخَمْرِ كَعَبَدَةِ أَوْثَانٍ يُحْشَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ فِرْعَوْنَ وَ هَامَانَ ⁽²⁾.

در فقه الرضا فرمود بدان که خداى تبارک و تعالى خوردن و نوشيدنى را مباح نکرده جز براى آن چه در آن ست از سود و بهى و چيزى را حرام نکرده جز به خاطر زيان و تلف و تباهى آن، هر چه سود بخش و نيرو ده جسم و تن است حلال است و هر زيان آور و نيرو بر و کشنده، حرام است چون زهرها و مردار و خون و گوشت خوک

و درنده هاى نيش دار و چنگال داران از پرنده ها و آن ها که چينه دان ندارند، و چون تخمى که دو سويش برابرند و ماهى بى فلس که همه حرامند جز هنگام ضرورت، و علت حرمت مارماهى و هر مسخ شده ديگر از خشکى و دريا زيان داشتن به بدن است، زيرا خداوند تقدست اسمائه، گنهکاران را به صورت آن ها مسخ کرده و خواسته گناه آن ها سبک شمرده نشود، و مردار مايه بيمارى جنون و مرگ ناگهانى و خوره است، و خون، دل را سخت کند و درد دبيله (دمل) آرد و زَهرها کشنده اند، و خمر، سخت دلى آرد و دندان را سياه کند و دهان را بدبو سازد و از خدا دور کند و بخشم او نزديک سازد، و آن نوشابه ابليس است و فرمود پیامبر صلی الله علیه و آله: ميخوار ملعونست، نوشنده مِى، مثل بت پرست است و روز رستاخيز با فرعون و هامان محشور شود. ⁽¹⁾

5- الْعِلَلُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الرَّبِيعِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: كَتَبَ إِلَيْهِ الرِّضَا علیه السلام فِيمَا كَتَبَ إِلَيْهِ مِنَ الْعِلَلِ إِنَّا وَجَدْنَا كُلَّ مَا أَحَلَّ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى فَفِيهِ صَلَاحُ الْعِبَادِ وَ بَقَاؤُهُمْ وَ لَهُمْ إِلَيْهِ الْحَاجَةُ الَّتِي لَا يَسْتَغْنُونَ عَنْهَا وَ وَجَدْنَا الْمُحَرَّمَ مِنَ الْأَشْيَاءِ لَا حَاجَةَ لِلْعِبَادِ إِلَيْهِ وَ وَجَدْنَاهُ مُفْسِداً دَاعِياً إِلَى الْفَنَاءِ وَ الْهَلَاكِ ثُمَّ رَأَيْنَاهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى قَدْ أَحَلَّ بَعْضَ مَا حَرَّمَ فِي وَقْتِ الْحَاجَةِ لِمَا فِيهِ مِنَ الصَّلَاحِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ نَظِيرَ مَا أَحَلَّ مِنَ الْمَيْتَةِ وَ الدَّمِ وَ لَحْمِ الْخِنْزِيرِ إِذَا اضْطُرَّ إِلَيْهِ الْمُضْطَرُّ لِمَا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مِنَ الصَّلَاحِ وَ الْعِصْمَةِ وَ دَفْعِ الْمَوْتِ فَكَيْفَ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُحِلَّ مَا يُحِلُّ إِلَّا مَا فِيهِ مِنَ الْمَصْلَحَةِ لِلْأَبْدَانِ وَ حَرَّمَ مَا حَرَّمَ لِمَا فِيهِ مِنَ الْفَسَادِ ⁽²⁾.

در علل به سندش از محمّد بن سنان آورده که امام هشتم علیه السلام در ضمن

نوشته هايش به او نوشت که ما يافتيم آن چه خداى تبارک و تعالى حلال کرده صلاح بنده ها و وسيله زيست آن ها است و بدان نيازمندند، و يافتيم آن چه حرام کرده بدان نياز ندارند و تباه کن و مايه نيستى و هلاکت است، سپس ديديم خداوند برخى حرام ها را هنگام نياز بدان حلال کرده چون در آن هنگام صلاح دارند مانند اين که مردار و خون و گوشت خوک را براى مضطر حلال کرده چون در حال اضطرار تن را نگهدارند و هر چه حرام کرده براى مفسده آن ست. ⁽¹⁾

گفتار سوم: حرمت حیوانات حلال گوشت و بازگشت به حلیَّت

احادیث بحار الأنوار

*احادیث بحار الأنوار ⁽¹⁾

1- نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ التَّمِيمِيِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ الدِّيبَاجِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَى بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ جَدِّهِ مُوسَى عَنْ آبَائِهِ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ عَلِيٌّ علیه السلام عَنْ حَمَلٍ غُذِّيَ بِلَبَنِ خِنْزِيرَةٍ فَقَالَ قَيِّدُوهُ ⁽²وَ اعْلِفُوهُ الْكُسْبَ وَ النَّوَى وَ الْخُبْزَ إِنْ كَانَ اسْتَغْنَى عَنِ اللَّبَنِ وَ إِنْ لَمْ يَكُنِ اسْتَغْنَى عَنِ اللَّبَنِ فَيُلْقَى عَلَى ضَرْعِ شَاةٍ سَبْعَةَ أَيَّامٍ) ⁽³⁾.

در نوادر راوندى به سندى که پرسيده شد امام على علیه السلام از بره اى که با شير خوک تغذيه شده بود فرمود: او را ببنديد و خوراک پاک چون کنجاره و هسته خرما و نان به او بدهيد اگر از شير بى نياز است و گر نه از پستان گوسفند شيرش دهيد تا هفت روز. ⁽⁴⁾

3- قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ وَ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ مُحَمَّدٍ مَعاً عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَجُلًا يَسْأَلُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ حَمَلٍ يَرْضِعُ ⁽¹مِنْ خِنْزِيرَةٍ ثُمَّ اسْتُفْحِلَ الْحَمَلُ فِي غَنَمٍ فَخَرَجَ لَهُ نَسْلٌ مَا قَوْلُكَ فِي نَسْلِهِ فَقَالَ مَا عَلِمْتَ أَنَّهُ مِنْ نَسْلِهِ بِعَيْنِهِ فَلَا تَقْرَبْهُ وَ أَمَّا مَا لَمْ تَعْلَمْ أَنَّهُ مِنْهُ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْجُبُنِّ كُلْ وَ لَا تَسْأَلْ عَنْهُ) ⁽²⁾

در قرب الاسناد به سندش از حنان بن سدير که شنيدم مردى از امام ششم علیه السلام می پرسيد، از بره اى که شير خوک خورده و فحل رمه گوسفندى شده و از او نژادى درآمده دربارۀ نژادش چه گوئى؟ فرمود هر چه را بدانى که از خود نژاد او است نزديکش مرو و آن چه ندانى از آن ست مانند پنير است بخور و مپرس. ⁽³⁾

4- الْمُقْنِعُ، سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ جَدْيٍ رَضَعَ مِنْ خِنْزِيرَةٍ ⁽⁴حَتَّى كَبِرَ وَ شَبَّ وَ اشْتَدَّ عَظْمُهُ ثُمَّ إِنَّ رَجُلًا اسْتَفْحَلَهُ فِي غَنَمِهِ فَأَخْرَجَ لَهُ نَسْلًا ⁽⁵⁾فَقَالَ أَمَّا مَا عَرَفْتَ مِنْ نَسْلِهِ بِعَيْنِهِ فَلَا تَقْرَبْهُ وَ أَمَّا مَا لَا تَعْرِفُهُ فَكُلْهُ وَ لَا تَسْأَلْ عَنْهُ فَإِنَّهُ بِمَنْزِلَةِالْجُبُنِ) ⁽⁶⁾.

المقنع پرسش شد امام ششم علیه السلام از بزغاله اى که از ماده خوکى شير خورده تا بزرگ شده و استخوانش سخت شده وانگاه مردى آن را فحل رمه گوسفندش کرده و از او نژادى برآمده، فرمود: آن چه از خود نژادش را می شناسى نزديکش مرو و آن چه نشناسى از آن مپرس که چون پنير باشد. ⁽⁷⁾

5- وَ رَوَى أَيْضاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي

حَمْزَةَ رَفَعَهُ قَالَ: لَا تَأْكُلْ مِنْ لَحْمِ حَمَلٍ رَضَعَ مِنْ لَبَنِ خِنْزِيرَةٍ ⁽¹⁾. و نيز به سندى از ابى حمزه که امام علیه السلام فرمود: از گوشت برّه اى که شير ماده خوک خورده مخور.

و بدان که معروف ميان فقهاء است که جاندارى که شير خوک نوشيده اگر از آن گوشت نياورده و استخوان محکم نکرده و نيرو نيفزوده مکروه است و خوبست هفت روز او را استبراء کنند با خوراک پاک و اگر شيرخواره است با شير پاک و اگر از شير خوک استخوانش محکم شده گوشت خودش و نژادش حرام است نر باشد يا ماده، و گفتند اين بخش استبراء ندارد، و شيخ با اين توجيه ميان اخبار جمع کرده و ديگران پيرو او شدند و ممکن است نهى را به پيش از استبراء تفسير کرد و استبراء را تعميم داد يا مخصوص بخش دوم دانست و با تعميم استبراء در صورت اول پيش از استبراء مکروه است و در صورت دوم حرام، و خبر حنان دلالت دارد که مشتبه بنسل او حرام نيست و ظاهر سخن فقهاء هم اينست، و مقتضى قواعد آن ها وجوب اجتناب از همه اطراف شبهه است براى مقدم بودن ترک حرام واقعى، ولى دانستى که ظاهر آيات و اخبار گذشته خلاف آن ست و در روضه گفته اين حکم در غیر خوک نباشد بحکم اصل، گرچه مانند خوک نجس العين باشد چون سگ.

و بدان که گروهى اصحاب حکم کردند بکراهت گوشت حيوانى که از زنى شير خورده تا استخوانش محکم شده، در تحرير گفته. و اگر شير خورد از زنى و محکم شد گوشتش مکروه است و حرام نيست پايان، و دليلشان صحيحه احمد بن محمّد بن عيسى است که: بدو نوشتم قربانت اين بد پيش آمده که از زنى بزغاله اى را شير داده اند تا از شير بريده شده و آبستن شده و زائيده، آیا رواست گوشت و شيرش را خورد؟ فرمود: کار مکروهى است و گناه ندارد.

من گويم: حديث احتمال دو معنا دارد 1- شير دادن کاريست مکروه و خوردن گوشت باکى ندارد و عبارت فقيه به اين معنا مناسب تر است 2- خوردن گوشت مکروه است و حرام نيست و عبارت تهذیب که واو ندارد بدان مناسب تر است و در عبارت فقيه اگر پرسش از گوشت باشد مقصود حليت گوشت بزغاله است بمعناى يکم و بعبارت تهذیب حليت شامل خود او و نژادش هم مى شود و مؤيد اين که مقصود حليت گوشت آن ست روايت تهذیب است نيز که بى سند از امام ششم علیه السلام آورده در بزغاله اى که از زنى شير خورده تا استخوانش سخت شده و گوشت آورده فرمود: باکى بگوشتش نيست.

محقق اردبيلى رحمة الله پس از ذکر خبر نخست تهذیب گفته اعتراضش اين ست که خود مکروه هم باکى ندارد و با نمو و شدت استخوان مکروه است و بى آن ها به طريق اولى، و محتمل است مطلقاً مکروه باشد، و ظاهر شمول حکم براى گوشت خود او و نژادش است فتأمل «شرح ارشاد در کتاب اطعمه». ⁽¹⁾

6- وَ عَنْ عَلِيٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: النَّاقَةُ الْجَلَّالَةُ تُحْبَسُ عَلَى الْعَلَفِ أَرْبَعِينَ يَوْماً وَ الْبَقَرَةُ عِشْرِينَ يَوْماً وَ الشَّاةُ سَبْعَةَ أَيَّامٍ وَ الْبَطَّةُ خَمْسَةَ أَيَّامٍ وَ الدَّجَاجَةُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ تُؤْكَلُ بَعْدَ ذَلِكَ لُحُومُهَا وَ تُشْرَبُ أَلْبَانُ ذَوَاتِ الْأَلْبَانِ مِنْهَا وَ يُؤْكَلُ بَيْضُ مَا يَبِيضُ مِنْهَا ⁽²⁾.

از امام على علیه السلام که فرمود: شتر نجاستخوار را تا چهل روز باز دارند و گاو را بيست روز و گوسفند را هفت روز و مرغابى را پنج روز و مرغ خانگى را سه روز و پس از آن گوشتشان حلال و شير شيرده آن ها و تخم تخم ده آن ها حلال است. ⁽³⁾

7- نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیه السلام قَالَ

عَلِيٌّ علیه السلام النَّاقَةُ الْجَلَّالَةُ لَا يُحَجُّ عَلَى ظَهْرِهَا وَ لَا يُشْرَبُ لَبَنُهَا وَ لَا يُؤْكَلُ لَحْمُهَا حَتَّى يُقَيَّدَ أَرْبَعِينَ يَوْماً وَ الْبَقَرَةُ الْجَلَّالَةُ عِشْرِينَ يَوْماً وَ الْبَطَّةُ الْجَلَّالَةُ خَمْسَةَ أَيَّامٍ وَ الدَّجَاجُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ⁽¹⁾. در نوادر راوندى به سندى تا على علیه السلام که فرمود: بر پشت شتر نجاست خوار به حج نروند و شيرش را ننوشند و گوشتش را نخورند تا چهل روزش ببندند و گاو نجاستخوار را بيست روز و مرغابى نجاستخوار را پنج روز و مرغ را سه روز. ⁽²⁾8- «الْمُقْنِعُ، قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَا تَشْرَبْ مِنْ أَلْبَانِ الْإِبِلِ الْجَلَّالَةِ وَ إِنْ أَصَابَكَ شَيْ ءٌ مِنْ عَرَقِهَا فَاغْسِلْهُ» ⁽³⁾.

در مقنع است که امام ششم علیه السلام فرمود: شير شتر نجاستخوار را ننوشد و اگر از عرقش به تو رسيد آن را بشوى.

تفضلى است: در نهايه گفته: در حديث است که از خوردن جلّاله و سواريش نهى شده، جلاله حيوان نجاستخوار است... خوردن جلاله تا گوشتش بوى گند ندهد حلال است و منع از سواريش، شايد براى اين ست که چون زیاد عذره و پشکل و نجاست خورده و جسمش را نجاست گيرد و هم دهنش را و به بدن افراد و لباس آن ها بمالد و نجس شوند، و الله اعلم پايان.

و بدان که مشهور ميان فقهاءِ اصحاب، اين ست که نجاستخوارى، موجب حرمت گوشت است و شيخ و ابن جنيد کراهت دانسته اند، و سخن شيخ در مبسوط، مُشعِر به اتفاق بر آن ست.

و قولى است که اگر خوراکش تنها عذره باشد گوشتش حرام است و اگر غالب

خوراکش باشد مکروه است. و با خوردن عذرهٔ تنها، احوط حرمت است گرچه اقامه دليل بر آن دشوار است و اما حج بر او و مطلق سواريش ظاهراً محمول بر کراهت باشد و بسا براى کراهت عرقش باشد.

ابن الجنيد رحمة الله گفته: جَلّالِ هر حيوانى خوردنش مکروه است و هم نوشيدن شير و سواريش- پايان- و در ميزان حصول جَلَل، اختلاف است، مشهور اين ست که تنها خوراک حيوان، عذره باشد و أبو الصلاح نجاسات ديگر را هم بدان پيوسته و این قول، ضعیف است، و نصوص و فتاواى معتبره، مدتى را که بدان جلل تحقق شود معين نکردند، و برخى اندازه گرفته به اين که تنش به آن رشد کند و نجاست، جزءِ او شود و بعضى مدت يک شبانه روز گفتند و يحيى بن سعيد حد اقل خوردن عذره تنها را در يک روز دانسته، و ديگران گفتند:

بايد بوى گند عذره در گوشت و پوستش عيان شود. و شيخ در مبسوط و خلاف، گفته جلل اين ست که بيش تر خوراکش عذره باشد و محض بودن آن را شرط نکرده، و ميزان همان ست که عرف او را نجاستخوار شمارند و تشخيص آن هم مشکل است، و اشهر اين ست که نجاست خوار پاک است و قائل بنجاستش معلوم نيست و برخى اخبار بر آن دلالت دارد و حمل بر کراهت شده و اقرب اين ست که قابل تذکيه است بعموم ادله، و حرمت يا کراهت جلال ذاتى نيست، بلکه به واسطه خوراک از عذره است و ثابت نيست، بلکه تا قطع کردن اين غذا از او و دادن خوراک پاک به آن پايان يابد بشرط آن که نجاستخوارى او از ميان برود، نصوصى که در اين باره رسيده سندهاى قوی ندارد و فتواى فقهاء در برخى مسائل آن مورد اتفاق است و در برخى دچار اختلاف، تحقق استبراء شتر است به چهل روز اتفاقی است و رواياتى بر آن دلالت دارند، و گاو مورد اختلاف است، بقولى استبراء او هم چهل روز است مانند شتر و دليلش زائد بر آن چه گذشت روايت مسمع است (که در فروع

کافى، ج 6، ص 253 وارد است) و قولى است که بيست روز است و آن اشهر است به موجب روايت سکونى (در فروع کافى، ج 6، ص 251) و مرفوعه يعقوب (فروع کافى، ج 6، ص 252) و روايت يونس (در فروع کافى، ج 6، ص 252).

و گوسفند هم مورد خلاف است، قولى است که استبرائش ده روز است بحکم روايت سکونى و مرفوعه يعقوب و روايت مسمع گذشته، و قولى است که هفت روز و قول ديگر پنج روز و در روايت يونس 14 روز و در روايت مسمع است مرغابى نجاستخوار گوشتش خورده نشود جز این که پنج روزاستبرائش دهند و در روايت سکونى که مرغ نجاستخوار گوشتش خورده نشود جز این که سه روزش ببندند و مرغابى را پنج روز و صدوق در مقنع به سه روز براى مرغابى اکتفا کرده و در فقيه آن را از محمّد بن قاسم جوهرى روايت کرده، و برخى از اصحاب در مرغ پنج روز شرط کرده و بيش تر هم گفتند، و مستند همه خالی از ضعف نيست و گفتند: مراعات عرف موجّه است و احوط مراعات حدّ بيش تر از زوال جلل عرفى و اکثر اندازه ها است و در سخن اصحاب بستن حیوان و دادن خوراک پاک آمده در مدت مقدّره، و در روايات بازداشت تنها آمده، و ظاهر همان زوال جلل است و بستن و پاکى خوراک موضوعيت ندارند و ظاهر کفايت خوراک غیر عذره است و احوط مراعات مشهور است، و ماهى نجاست خوار حرام است تا يک شبانه روز استبراء شود بنا بگفته اکثر فقهاء، به دليل روايت يونس از امام رضا علیه السلام و صدوق يک روز را تا شب کافى دانسته به دليل روايت جوهرى و ابو الصلاح در کافى در شمار محرمات گفته: و آن چه عادت بنوشيدن نجاست کرده تا آن که ده روز بازداشته شود، و شتر و گاو تا چهل روز بازداشت شوند و گوسفند هفت روز و مرغابى و مرغ پنج روز و در خصوص مرغ، 3 روز هم روايت است و چهارپايان را هفت روز و پرنده را يک شبانه روز از خوردن عذره، باز دارند.

و علامه در مختلف (ج 2، ص 127) پس از نقل قول او گفته: و آن چه در اين

باره روايت است به وسيله موسى بن اکيل است به سندش از امام پنجم علیه السلام دربارۀ گوسفندى که ادرار انسان نوشيده و ذبح شده فرمود: اجزاءداخل شکمش را بشويند و باکى ندارد و هم چنين اگر عذره خورد و نجاستخوار نباشد که خوراکش همان عذره شده باشد و گفته ابى الصلاح نزد من دليلى ندارد.

و مشهور ميان فقها است که اگر حيوان حلال گوشت، ادرار انسان می نوشد داخل شکم او چون روده ها و دل و کبدشخورده نشوند و گوشتش را هم بشويند براى روايت زيد شحام از امام صادق علیه السلام که دربارۀ گوسفندى است که مى نوشيده تا مست شده و بر آن ذبح شده فرمود: آن چه در درون دارد خورده نشود.

و روايت با ضعفى که دارد به چند وجه اخصّ از دعوى است، و ابن ادريس اين حکم را منکر است و قائل بکراهت است و شايد اقرب باشد، و مشهور است که اگر ادرار نوشيده آن چه در شکم دارد بشويند و بخورند بحکم روايت ابن اکيل متقدمه و گفتند اين در صورتي ست که پس از شرب فوراً ذبح شود نه اين که بماند تا آن چه نوشيده هضم گردد و جزء بدنش شود و اين تفسير از ظاهر خبر دور نيست. ⁽¹⁾

9- نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِ ⁽²، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنِ الْكَاظِمِ عَنْ آبَائِهِ علیه السلام سُئِلَ عَلِيٌّ علیه السلام عَنْ قِدْرٍ طُبِخَتْ فَإِذَا فِيهَا فَأْرَةٌ مَيِّتَةٌ قَالَ يُهَرَاقُ الْمَرَقُ وَ يُغْسَلُ اللَّحْمُ وَ يُنَقَّى وَ يُؤْكَلُ).

در نوادر راوندى به سندى که پرسش شد از امام على علیه السلام از ديک آب گوشت پخته شده در حالی که موش مرده از آن در آمده، فرمود: آب گوشت را بريزند و گوشتش را بشويند و پاک کنند و بخورند.

بيان: روايت را شيخ (در تهذیب، ج 9، ص 86) به سندش از سکونى از امام ششم علیه السلام آورده و در آن کلمه «و ينقى» نيست و مورد عمل اصحابست و جاى

اعتراض است که با پخت و جوشيدن آب نجس در درون گوشت و دانه ها فرو رفته و چگونه بشستن تنها پاک شوند و ممکن است حمل شود به اين که در آب پاک فرو شوند تا آب بهمه اجزاءش برسد و بسا که کلمه «و پاک شود» اشاره بدان باشد، ولى کلام اصحاب و روايت سکونى اين قيد را ندارند گرچه احوط است. ⁽¹⁾

مؤلف کتاب: از حرف فا و حرف اذا در جملۀ فَإِذَا فِيهَا فَأْرَةٌ مَيِّتَةٌ که برای ترتیب و زمان تحقق نسبت است، می توان استفاده کرد که بعد از طبخ غذا این اتفاق افتاده است و لذا چنان چه بعد از پختن گوشت، این موش در دیک افتاده و مرده است، پاسخ امام علیه السلام مطابق با مبانی فقهی خواهد بود.

10- تُحَفُ الْعُقُولِ، سَأَلَ يَحْيَى بْنُ أَكْثَمَ مُوسَى الْمُبَرْقَعَ عَنْ رَجُلٍ أَتَى إِلَى قَطِيعِ غَنَمٍ فَرَأَى الرَّاعِيَ يَنْزُو عَلَى شَاةٍ مِنْهَا فَلَمَّا بَصُرَ بِصَاحِبِهَا خَلَّى سَبِيلَهَا فَدَخَلَتْ بَيْنَ الْغَنَمِ كَيْفَ تُذْبَحُ وَ هَلْ يَجُوزُ أَكْلُهَا أَمْ لَا فَسَأَلَ مُوسَى أَخَاهُ أَبَا الْحَسَنِ الثَّالِثَ علیه السلام فَقَالَ إِنَّهُ إِنْ عَرَفَهَا ذَبَحَهَا وَ أَحْرَقَهَا وَ إِنْ لَمْ يَعْرِفْهَا قَسَمَ الْغَنَمَ نِصْفَيْنِ وَ سَاهَمَ بَيْنَهُمَا فَإِذَا وَقَعَ عَلَى أَحَدِ النِّصْفَيْنِ فَقَدْ نَجَا النِّصْفُ الْآخَرُ ثُمَّ يُفَرِّقُ النِّصْفَ الْآخَرَ فَلَا يَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى تَبْقَى شَاتَانِ فَيُقْرِعُ بَيْنَهُمَا فَأَيُّهُمَا وَقَعَ السَّهْمُ بِهَا ذُبِحَتْ وَ أُحْرِقَتْ وَ نَجَا سَائِرُ الْغَنَمِ ⁽²⁾.

در تحف العقول يحيى بن اکثم از موسى مبرقع پرسيد مردى برگله گوسفندى آمده و ديده که چوپان بر گوسفندى افتاده و مواقعه می کند و چون چوپان، صاحب گوسفند را ديده آن را رها کرده و گوسفند ميان گله رفته، حال چگونه گوسفند را ذبح کنند و آيا خوردنش جائز است يا نه؟

و موسى آن را از برادرش امام دهم علیه السلام پرسيد، امام فرمود: اگرش شناسد سر برد و بسوزاند و اگرش نشناسد گله را دو بخش کند و ميان آن ها قرعه کشد و چون

قرعه بر نيمى درآيد نيم ديگر رها شده باز آن نيم را دو نيم کند و قرعه زند تا بماند دو گوسفند و ميان آن ها هم قرعه کشد و قرعه به نام هر کدام درآمد ذبح شود و سوخته شود و گوسفندان ديگر رها شوند.

بيان: مرحوم شيخ روايت را باختصار به سندش از مردى روايت کرده و ظاهر اين ست که آن مرد همان أبو الحسن سوم و امام دهم علیه السلام است.

در مسالک گفته: اصحاب بدين روايت فتوى دادند با اين که دچار ضعف و ارسال است چون محمّد بن عيسى آن را از مردى روايت کرده و او مشترک است ميان اشعرى ثقه و يقطينى ضعيف و اگر مقصود از رجل امام کاظم باشد که غالب است با ضعفش به واسطه اشتراک مرسل هم مى شود، زيرا هيچ کدام از دو محمّد بن عيسى زمان آن حضرت را درک نکردند و اگر جز او باشد مبهم است و مقطوع.

و گويم: بر او اعتراض شود که يقطينى است بموجب امارات و شواهد رجاليه و ظاهر ثقه بودن او است و قدح او ثابت نيست و اکثر اصحاب حديثش را صحيح دانند و تعبير به «رجل» از امام کاظم علیه السلام متعارف نيست، بلکه او را الرّجل و الغريم و مانند آن ها گويند در حال شدت تقيه و پس از دوران امام رضا علیه السلام کما لا يخفى و اين مرد بقرينه راوى محتمل است امام جواد يا امام هادى يا امام عسکرى باشد و ظاهر همان امام هادى است بقرينه خبر نخست و روشن شد که خبر صحيح است، با اين که هيچ کدام اصحاب آن را ردّ نکردند.

در مسالک گفته: اگر بدين روايت عمل نشود مقتضاى قواعد شرعيه اين ست که مشتبه اگر محصور باشد همه حرامند و اگر نامحصور رواست همه خورده شوند تا يکى بماند چنان چه حکم نظائر آنست- پايان- و من گويم: حرمت همه اطرافشبهه محصوره معلوم نيست چنان چه دانستى و عمل بقرعه در امور مشتبهه از قواعد شرعيه بدور نيست و در بسيارى از نظائرش وارد است.

سپس اصحاب گفتند: چون آدمى حيوان حلال گوشتى را مواقعه کند، گوشت آن حیوان و نژادش حرام گردد و اگر با ديگرى مشتبه شد دو بخش شود و قرعه کشند پى در پی تا يکى بماند، و در مسالک گفته: اطلاق روایت، آدمى صغير و کبير و انزال کن منى و غیر او را فراگيرد و هر حيوان نر و ماده و چهار پا و غیر او را مانند پرنده، دريائى باشند يا در خشکى فرا گيرد، ولى روايت در خصوص بهيمه است و آن در لغت نام چهارپايان است از جانوران خشکى و دريا و سزاوار است عمل بدان در موردش و رجوع باصل اباحه در موارد ديگر که مشکوک است و محتمل است حکم بعموم چون سبب تحريم عام است و خصوصيت مورد ملغى است و اطلاق کلام مصنف و غیر او مشعر بدانست و در اين باره فرقى نيست ميان دانای بحکم و نادان، و اگر موطوء خودش دانسته باشد از او اجتناب شود و از نژادش و اگر مشتبه گردد بقرعه معين شود بحکم روايت، سپس گفته: بنا بر عمل به روايت بايد بخش بدو نيمه باشد چنان چه در روايت است گرچه تعبير فقهاء به فريقين اعم است و اگر شماره جفت باشد نيم حقيقى در يکفرد ممکن است و اگر طاق باشد زيادى يکى در يک نيم معفو است و چون به سه رسد چنين باشد (ولى چون به سه رسد اگر قرعه به بخش دوتائى درآمده بايد باز ميان آن ها قرعه کشيد و انتهاء قرعه در هر حال بدوتا ميسر است شرح مترجم). ⁽¹⁾

11- فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ علیه السلام إِذَا جُعِلَتْ سَمَكَةٌ مَعَ الْجِرِّيِّ فِي السَّفُّودِ إِنْ كَانَتِ السَّمَكَةُ فَوْقَهُ فَكُلْهَا وَ إِنْ كَانَتْ تَحْتَهُ فَلَا تَأْكُلْ وَ إِذَا كَانَ اللَّحْمُ مَعَ الطِّحَالِ فِي السَّفُّودِ أُكِلَ اللَّحْمُ وَ الْجُوذَابَةُ لِأَنَّ الطِّحَالَ فِي حِجَابٍ وَ لَا يَنْزِلُ مِنْهُ شَيْ ءٌ إِلَّا أَنْ يُثْقَبَ فَإِنْ ثُقِبَ سَالَ مِنْهُ وَ لَمْ يُؤْكَلْ مَا تَحْتَهُ مِنَ الْجُوذَابَةِ وَ لَا غَيْرِهِ وَ يُؤْكَلُ مَا فَوْقَهُ ⁽²⁾.

در فقه الرضا فرمود: اگر ماهى را با جرّى در يک سيخ کردى و ماهى بالاى جرّيست آن را بخور و اگر زير آن ست مخور و اگر گوشت را با سپرز به يک سيخ کشيدى گوشت کباب شده را با جوذابه اش بخور، زيرا سپرز پرده دارد و چيزى از آن فرو نريزد جز اين که سوراخ گردد و اگر سوراخ شد و از آن روان گرديد آن چه زير آن ست از کباب و غیر آن خورده نشود و بالايش خورده شود. ⁽¹⁾

12- الْمُقْنِعُ، إِذَا كَانَ اللَّحْمُ مَعَ الطِّحَالِ فِي سَفُّودٍ أُكِلَ اللَّحْمُ إِذَا كَانَ فَوْقَ الطِّحَالِ فَإِنْ كَانَ أَسْفَلَ مِنَ الطِّحَالِ لَمْ يُؤْكَلْ وَ يُؤْكَلُ جُوذَابُهُ لِأَنَّ الطِّحَالَ فِي حِجَابٍ وَ لَا يَنْزِلُ مِنْهُ شَيْ ءٌ إِلَّا أَنْ يُثْقَبَ فَإِنْ ثُقِبَ سَالَ مِنْهُ وَ لَمْ يُؤْكَلْ مَا تَحْتَهُ مِنَ الْجُوذَابِ وَ إِنْ جُعِلَتْ سَمَكَةٌ يَجُوزُ أَكْلُهَا مَعَ جِرِّيٍّ أَوْ غَيْرِهَا مِمَّا لَا يَجُوزُ أَكْلُهُ فِي سَفُّودٍ أُكِلَتِ الَّتِي لَهَا فَلْسٌ إِذَا كَانَتْ فِي السَّفُّودِ فَوْقَ الْجِرِّيِّ وَ فَوْقَ الَّتِي لَا تُؤْكَلُ فَإِنْ كَانَتْ أَسْفَلَ مِنَ الْجِرِّيِّ لَمْ تُؤْكَلْ ⁽²⁾.

در مقنع: اگر گوشت با سپرز در سيخى باشند گوشت خورده شود اگر بالاى سپرز است و اگر زير آن ست خورده نشود و جوذابه اش خورده شود، زيرا سپرز در پرده است و از آن چيزى فرو نريزد جز اين که سوراخ شود، اگر سوراخ شد و از آن روان شد آن چه زير آن ست از جوذابه خورده نشود و اگر ماهى حلال را با جرّى و مارماهى و هر چه حرام است در يک سيخ بريان کنند آن چه فلس دارد بخورند بشرطی که بالاى مارماهى و آن چه خوردنى نيست باشد و اگر زيرش باشد خورده نشود.

در فقيه ⁽³⁾امام صادق علیه السلام فرمود: چون گوشت با سپرز باشد (و مانند کلام مقنع را آورده).

بيان: در قاموس گفته: جوذاب بضمّ، خوراکى است از شکر و برنج و گوشت

(کوفته برنج شيرين) و ظاهر اين ست که مقصود از آن در اين جا نانى است که زير سپرز و گوشت سيخ کشيده نهند تا روغن آن ها بدان ريزد و بيش تر اصحاب به روايت فقيه عمل کردند و اصلش نزد آن ها روايت موثق شيخ است از عمّار ساباطى:

13- مَا رَوَاهُ الشَّيْخُ ⁽¹فِي الْمُوَثَّقِ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنِ الطِّحَالِ أَ يَحِلُّ أَكْلُهُ قَالَ لَا تَأْكُلْهُ فَهُوَ دَمٌ قُلْتُ فَإِنْ كَانَ الطَّعَامُ ⁽²⁾فِي سَفُّودٍ مَعَ لَحْمٍ وَ تَحْتَهُ خُبْزٌ وَ هُوَ الْجُوذَابُ أَ يُؤْكَلُ مَا تَحْتَهُ قَالَ نَعَمْ يُؤْكَلُ اللَّحْمُ وَ الْجُوذَابُ وَ يُرْمَى بِالطِّحَالِ لِأَنَّ الطِّحَالَ فِي حِجَابٍ لَا يَسِيلُ مِنْهُ فَإِنْ كَانَ الطِّحَالُ مَشْقُوقاً أَوْ مَثْقُوباً فَلَا تَأْكُلْ مِمَّا يَسِيلُ عَلَيْهِ الطِّحَالُ وَ عَنِ الْجِرِّيِّ يَكُونُ فِي السَّفُّودِ مَعَ السَّمَكِ قَالَ يُؤْكَلُ مَا كَانَ فَوْقَ الْجِرِّيِّ وَ يُرْمَى بِمَا سَالَ عَلَيْهِ الْجِرِّيُّ). ⁽³⁾

از امام ششم علیه السلام است که پرسش شد از اين که خوردن سپرز حلال است فرمود آن را مخور که خونست، گفتم: اگر آن خوراک سپرز در سيخى است با گوشت و زيرش نانست که جوذاب باشد آيا آن چه زير آن ست حلال است؟ فرمود: آرى گوشت و جوذاب حلال است و سپرز بدور افکنده شود، زيرا سپرز در پرده است و از آن چيزى روان نيست.

و اگر سپرز ترکيده يا سوراخ است از آن چه سپرز بر آن سرایت کرده و از مارماهى که بر سيخ است به همراه ماهى مخور، فرمود: آن چه بالاى مار ماهى است خورده شود و آن چه مار ماهى بر آن روان شده دور افتد.

و اين مطابق آن ست که در فقيه است، و اما آن چه صدوق رحمة الله در دو کتاب

گفته مخالف هر دو خبر است، زيرا عبارتش دلالت دارد بر حرمت گوشت زير سپرز گرچه سوراخ نباشد، و دو روايت دلالت دارند بر حليت مطلق در صورتى که سپرز سوراخ نباشد، در دروس گفته: چون سپرز را با گوشت بريان کنند اگر سپرز سوراخ نباشد يا گوشت بالايش باشد باکى ندارد و اگر سوراخ است و گوشت زير آن ست آن چه از گوشت و غیر آن که زير است حرام است و صدوق رحمة الله گفته: چون سوراخ نباشد گوشت زيرش را نخورند و جوذاب را بخورند که همان نانست.

و نيز گفته: عمار از امام صادق علیه السلام دربارۀ مارماهى و ماهى که در يک سيخ باشند فرمود: آن چه بالاى مارماهى است خورده شود و آن چه بر او روان شده دور افتد و دو پسر بابويه بر آنند و حکم در اجتماع حلال و حرام با هم جاريست، و فاضل گفته: علماء ما اين را شرط نکردند با اين که مارماهى پاک است و روايت ضعيف است.

من گويم: پاک بودن جرّى با حکم مذکور منافات ندارد، زيرا حرمت براى نجاست نيست، بلکه براى اين ست که از سپرز و مارماهى و جز آن ها براى حرارت خون و اجزاء مايعه روان شود و بدان چه زير آن ست فرو رود، و ضعف روايات در اين باب بشهرت حکم ميان اصحاب جبران مى شود و آن چه در آن ها حکم بحليت شده باصل و عمومات تأييد مى شود. ⁽¹⁾

بخش سوم: گیاهان، میوه ها، حُبُوبات و سلامت انسان

اشاره

گفتار اول: گیاهان از دیدگاه قرآن

1. سورۀ اعراف و انواع زمین ها

اشاره

قرآن کریم می فرماید:

وَ الْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ ⁽¹⁾.

ترجمه:

(سرزمين پاکيزه و شيرين)، گياهش به فرمان پروردگار مى رويد؛ امّا سرزمين هاى بد طينت (و شوره زار)، جز گياه ناچيز و بى ارزش، از آن نمى رويد؛ اين گونه آيات (خود) را براى آن ها که شکرگزارند، بيان مى کنيم!.

2. سورۀ نحل و انواع محصولات

اشاره

قرآن کریم می فرماید:

هُوَ الَّذي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فيهِ تُسيمُونَ * يُنْبِتُ لَكُمْ

بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّيْتُونَ وَ النَّخيلَ وَ الْأَعْنابَ وَ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ إِنَّ في ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ * وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ في ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ * وَ ما ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ إِنَّ في ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ ⁽¹⁾.

ترجمه:

او کسى است که از آسمان، آبى فرستاد، که نوشيدن شما از آن است؛ و (هم چنين) گياهان و درختانى که حيوانات خود را در آن به چرا مى بريد، نيز از آن است. خداوند با آن (آب باران)، براى شما زراعت و زيتون و نخل و انگور، و از همه ميوه ها مى روياند؛ مسلّماً در اين، نشانه روشنى براى انديشمندان است. او شب و روز و خورشيد و ماه را مسخّر شما ساخت؛ و ستارگان نيز به فرمان او مسخّر شمايند؛ در اين، نشانه هايى است (از عظمت خدا،) براى گروهى که عقل خود را به کار مى گيرند! (علاوه بر اين،) مخلوقاتى را که در زمين به رنگ هاى گوناگون آفريده نيز مسخّر (فرمان شما) ساخت؛ در اين، نشانه روشنى است براى گروهى که متذكّر مى شوند!

3. سورۀ سجده و بهره مندی مخلوقات

اشاره

قرآن کریم می فرماید:

أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلا يُبْصِرُونَ ⁽²⁾.

ترجمه:

آيا نديدند که ما آب را به سوى زمين هاى خشک مى رانيم و به وسيله آن

زراعت هايى مى رويانيم که هم چهارپايانشان از آن مى خورند و هم خودشان تغذيه مى کنند؛ آيا نمی بينند؟!

4. سورۀ یس، نعمت ها و ناسپاسی ها

اشاره

قرآن کریم می فرماید:

وَ آيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ * وَ جَعَلْنا فيها جَنَّاتٍ مِنْ نَخيلٍ وَ أَعْنابٍ وَ فَجَّرْنا فيها مِنَ الْعُيُونِ * لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ ما عَمِلَتْهُ أَيْديهِمْ أَ فَلا يَشْكُرُونَ * سُبْحانَ الَّذي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمَّا لا يَعْلَمُونَ ⁽¹⁾.

ترجمه:

و همه آنان (روز قيامت) نزد ما احضار مى شوند! زمين مرده براى آن ها آيتى است، ما آن را زنده کرديم و دانه هاى (غذايى) از آن خارج ساختيم که از آن مى خورند؛ و در آن باغ هايى از نخل ها و انگورها قرار داديم و چشمه هايى از آن جارى ساختيم، تا از ميوه آن بخورند در حالى که دست آنان هيچ دخالتى در ساختن آن نداشته است! آيا شکر خدا را به جا نمى آورند؟! منزه است کسى که تمام زوج ها را آفريد، از آن چه زمين مى روياند، و از خودشان، و از آن چه نمى دانند! شب (نيز) براى آن ها نشانه اى است (از عظمت خدا)؛ ما روز را از آن برمى گيريم، ناگهان تاريکى آنان را فرا مى گيرد!

5. سورۀ عبس و تأملات لازم

اشاره

قرآن کریم می فرماید:

فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ * أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا * ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا * فَأَنْبَتْنا

فيها حَبًّا * وَ عِنَباً وَ قَضْباً * وَ زَيْتُوناً وَ نَخْلاً * وَ حَدائِقَ غُلْباً * وَ فاكِهَةً وَ أَبًّا * مَتاعاً لَكُمْ وَ لِأَنْعامِكُمْ ⁽¹⁾.

ترجمه:

انسان بايد به غذاى خويش (و آفرينش آن) بنگرد! ما آب فراوان از آسمان فرو ريختيم، سپس زمين را از هم شکافتيم، و در آن دانه هاى فراوانى رويانديم، و انگور و سبزى بسيار، و زيتون و نخل فراوان، و باغ هاى پردرخت، و ميوه و چراگاه، تا وسيله اى براى بهره گيرى شما و چهارپايانتان باشد!.

6. سورۀ اعلی و حکمت ها

اشاره

قرآن کریم می فرماید:

وَ الَّذي أَخْرَجَ الْمَرْعى * فَجَعَلَهُ غُثاءً أَحْوى ⁽²⁾.

ترجمه:

و آن کس را که چراگاه را به وجود آورد، سپس آن را خشک و تيره قرار داد!

گفتار دوم: تفسیر آیات قرانی در مورد گیاهان

1. گیاهان و بیان تفسیری علامه مجلسی رحمة الله

و سرزمين خوب، يعنى زمين زراعت ده که گياهش به فرمان پروردگارش برآيد و اين کنايه از پر گياهى و خوش گياهى و پر سوديست، زيرا آن را در برابر زمين شوره نهاده که جز کاست نروياند و سودى ندهد و اين آيه مثل است براى کسى که در آيات انديشد و از آن ها عبرت گيرد و کسى که بدان ها سر برنياورد و بدان ها گوش ندهد و در گمراهى بماند، على بن ابراهيم گفته: مثل است براى ائمه علیهم السلام که دانش خود را به فرمان پروردگارشان اظهار دارند و براى دشمنانشان که دانش آن ها کاست و تباه است، و ابن شهرآشوب در مناقب آورده که عمرو بن عاص بحسين علیه السلام گفت: چرا ريش هاى شما انبوه تر از ريش هاى ما است؟ و آن حضرت علیه السلام اين آيه را در پاسخش خواند.

و فرو فرستاد از آسمان آبى که از آن نوشابه است و درخت، يعنى درختى که بهائم از آن می چرند، و گفتند هر چه بر زمين رويد شجر است که در آن چرا مى شود (بروياند براتان بدان زراعت) و زيتون و نخل و انگورها و از هر ميوه، يعنى برخى ميوه ها

چون هر ميوه که شود در زمين نباشد و گفته شده تقديم چراگاه حيوان بر خوراک آدمى براى اين ست که گوشت حيوان خوراک آدمى مى شود که بهتر خوراک است و تقديم زراعت هم باجناس سه گانه از اين باب است، در اين ها نشانه اي ست براى مردمى که انديشند در وجود صانع و حکمتش، زيرا کسى که در اين انديشه که دانه در زمين افتد و ترى بدان رسد و فرازش شکافد و از آن جوانه درخت برآيد و فرودش شکافد و از آن ريشه درآيد و بزرگ شود و برگ و گل دهد و غنچه و ميوه و هر کدام از اين ها جسمى گوناگون با طبع ديگر دارند با اين که مادّه همه يکى است و طبع و تأثير افلاک همه يکسانست بفهمد که اين جز از عمل فاعل مختار نيست که از تنازع اضداد و انداد برکنار است، و ما ذرأ الخ عطف است بر «ليل»، يعنى فراهم کرد براتان هر آن چه در زمين است از جانور و گياه گوناگون و به هر رنگ که رنگ رشته هايشان در غالب با هم تفاوت دارند البته در آن نشانه اي ست براى مردمى که انديشند در اين که اختلاف در طبع و شکل و منظر نيست جز کار سازنده حکيم، و فرمود: وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ گفتند: عدول از لفظ غايب بصيغه متکلم در حکايت سخن خدا آگهى است بر تأثير رهنمائى آن بر کمال قدرت و حکمت و اعلامى است بر اين که خدا مطاع است و همه چيزهاى گوناگون فرمانبر خواست اويند ازواج، يعنى اضافى از گياهان پراکنده در صورت و عرض و منافع که برخى آدمى را شايند و برخى بهائم را و از اين رو فرمود: خود بخوريد و بچهار پاهاتان در چرا بدهيد که در آن نشانه ها است براى خرد داران که به دنبال بيهوده نروند و بکارهاى زشت دست نزنند.

گويم: اين دلالت دارد بر اين که هر چيز مباح است جز آن چه دليل حرمت دارد چنان چه گذشت «و النجم»، يعنى گياهى که از زمين رويد و بر آن پهن شود و ساقه ندارد و شجر آن چه ساقه دارد که هر دو منقاد خواست خدايند مانند آدميانى

که مکلف بسجده بر اويند آنگه چراگاه برآرد، يعنى گياهى که بهائم در آن بچرند و پس از سبزى آن را خشک و سياه کنند و گفتند، يعنى چراگاه را از کثرت سبزى بسياهى کشد، گويم: تفسير آيات ديگر در کليات حلال از حيوانات گذشت. ⁽¹⁾

2. گیاهان و بیان تفسیر نمونه

اشاره

در آيه بعد براى اين که گمان نشود يک نواخت بودن باران دليل آن است که همه سرزمين ها يکسان زنده شوند، و براى اين که روشن گردد، استعدادها و آمادگی هاى متفاوت سبب استفاده هاى مختلف از مواهب الهى مى شود مى گويد:

«سرزمين شيرين و پاکيزه گياهان پربرکت و مفيد و سودمند خود را به اذن پروردگارش بيرون مى فرستد»؛ وَ الْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ.

«اما زمين هاى شوره زار و خبيث و زشت، چيزى جز گياهان ناچيز و کم ارزش نمى روياند»؛ وَ الَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً ⁽²⁾.

هم چنين فرمان رستاخيز، گر چه سبب تجديد حيات و جان گرفتن انسان ها مى گردد، ولى همه انسان ها يکسان وارد محشر نمى شوند، آن ها نيز همانند زمين هاى شيرين و شوره زار با هم متفاوتند، تفاوتى که از اعمال و عقائد و نياتشان سرچشمه مى گيرد.

و در پايان آيه مى فرمايد: «اين چنين آيات را براى کسانى که شکرگزارند و از آن استفاده مى کنند و راه هدايت را مى پويند بيان مى کنيم»؛ كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ.

آيه فوق در حقيقت اشاره به يک مسأله مهم است که در زندگى اين جهان و جهان ديگر در همه جا تجلى مى کند، و آن اين که تنها «فاعليت فاعل» براى به ثمر رسيدن يک موضوع، کافى نيست، بلکه استعداد و «قابليت قابل» نيز شرط است، از دانه هاى باران حياتبخش تر و لطيف تر تصوّر نمى شود، اما همين بارانى که در لطافت طبعش کلامى نيست در يک جا سبزه و گل مى روياند و در جاى ديگر خس و خاشاک!. ⁽¹⁾

در آيه بعد باز به سراغ مادى مى رود تا حس شکرگزارى انسان ها را برانگيزد، آتش عشق خدا را در دل هايشان بيفروزد، و آن ها را به شناخت بيش تر بخشنده اين نعمت ها دعوت کند.

مى گويد: «او کسى است که از آسمان آبى فرو فرستاد»؛ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً.

آبى حياتبخش، زلال، شفاف، و خالى از هر گونه آلودگى «که شما از آن مى نوشيد»؛ لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ.

«و نيز گياهان و درختانى از آن به وجود مى آيد که حيوانات خود را در آن به چرا مى فرستيد»؛ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ.

«تسيمون» از مادۀ «اسامه» به معنى چراندن حيوانات است و مى دانيم حيوانات هم از گياهان زمين استفاده مى کنند هم از برگ هاى درختان، و اتفاقا «شجر» در لغت عرب معنى وسيعى دارد که هم به درخت گفته مى شود و هم به گياه.

بدون شک منافع آب باران تنها نوشيدن انسان و روئيدن درختان و گياهان

نيست، بلکه شستشوى زمين ها، تصفيه هوا، ايجاد رطوبت لازم براى طراوت پوست تن انسان و راحتى تنفس او، و مانند آن همه از فوائد باران است، ولى از آن جا که دو قسمت ياد شده، از اهميت بيش ترى برخوردار بوده روى آن تکيه شده.

باز همين مسأله را چنين ادامه مى دهد «به وسيله اين آب باران براى شما زراعت را مى روياند، و هم چنين زيتون و نخل و انگور را»؛ يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّيْتُونَ وَ النَّخِيلَ وَ الْأَعْنابَ.

«و خلاصه از تمام ميوه ها»؛ وَ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ.

«مسلّماً در آفرينش اين ميوه هاى رنگارنگ و پر برکت و اين همه محصولات کشاورزى نشانه روشنى است از خدا براى کسانى که اهل تفکرند»؛ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ.

«زرع» هر گونه زراعتى را شامل مى شود، «زيتون» هم نام آن درخت مخصوص است و هم نام ميوه آن (ولى به گفته بعضى از مفسران «زيتون» فقط نام درخت است، و «زيتونه» نام ميوه آن در حالى که در آيه 35 سوره نور زيتونه به خود درخت اطلاق شده است).

«نخيل» (درخت خرما) هم به معنى مفرد و هم به معنى جمع استعمال مى شود، و اعناب جمع «عنبه» به معنى انگور است.

در اين جا اين سؤال پيش مى آيد که چرا از ميان همه ميوه ها، قرآن مجيد، تنها روى اين سه ميوه تکيه کرده است، زيتون و خرما و انگور، دليل آن را به خواست خدا در ذيل همين آيات مى خوانيد.

سپس به نعمت تسخير موجودات مختلف جهان در برابر انسان اشاره کرده، مى فرمايد: «خداوند شب و روز را براى شما مسخر کرد و هم چنين خورشيد و ماه را»؛ وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ.

«ستارگان نيز به فرمان او مسخر شما هستند»؛ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ.

«مسلّماً در اين امور نشانه هايى است از عظمت خدا و بزرگى آفرينش براى آن ها که انديشه مى کند»؛ إِنَّ فِي ذلِكَلَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ.

در ذيل آيات سوره رعد و ابراهيم گفتيم که مفهوم واقعى تسخير موجودات براى انسان آن ست که در خدمت منافع او باشند، و به نفع او کار کنند، و به او امکان بهره گيرى دهند، به همين جهت شب و روز و خورشيد و ماه و ستارگان که هر کدام به نوعى در زندگى انسان اثر دارند و مورد بهره بردارى او قرار مى گيرند در تسخير اويند.

اين تعبير جالب (مسخر بودن موجودات براى انسان به فرمان خدا) علاوه بر اين که شخصيت و عظمت واقعى انسان را از ديدگاه اسلام و قرآن روشن مى سازد، و به او عظمتى مى بخشد که درخور مقام خليفة اللهى است، نعمت هاى گوناگون خدا را به خاطرش مى آورد، حس قدردانى را در او برمى انگيزد، و از نظام بديعى که در چگونگى اين تسخير به کار رفته، وى را به خدا نزديک مى سازد.

و به همين جهت در پايان آيه می گويد: در اين تسخير نشانه هايى است براى آن ها که انديشه مى کنند.

علاوه بر اين ها «مخلوقاتى را که در زمین آفريده نيز مسخر فرمان شما ساخت»؛ وَ ما ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ.

«مخلوقاتى گوناگون و رنگارنگ»؛ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ.

از انواع پوشش ها، غذاها، همسران پاک، وسائل رفاهى گرفته تا انواع معادن و منابع مفيد زير زمینى و روى زمینى و ساير نعمت ها.

«در اين ها نيز نشانه اى است آشکار براى مردمى که متذکر مى شوند»؛ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ.

نکته ها

1- نعمت هاى مادى و معنوى

جالب اين که در آيات فوق نعمت هاى مادى و معنوى آن چنان به هم آمیخته شده است که نمى توان آن ها را از يک ديگر تفکيک کرد، با اين حال لحن آيات مزبور در زمینه نعمت هاى معنوى با مادى متفاوت است.

در هيچ مورد نمى گويد بر خدا است که فلان رزق و روزى را براى شما بيافريند، اما در مورد هدايت، راه راست مى گويد «بر خدا است که راه راست را به شما نشان دهد»، و نيروهاى لازم را براى پيمودن اين راه از نظر تکوين و تشريع در اختيارتان بگذارد.

اصولاً بحث هاى يک بعدى از روش قرآن دور است، حتى آن جا که سخن از آفرينش درختان و میوه ها و تسخير خورشيد و ماه به میان مى آورد باز آن را در مسير يک هدف معنوى قرار مى دهد و مى گويد: «اين نعمت هاى مادى نيز نشانه اى است از عظمت آفرينش و آفريدگار».

2- چرا تنها زيتون و نخل و انگور؟!

ممکن است چنين به نظر آيد که اگر قرآن در آيات فوق از میان انواع میوه ها روى زيتون و خرما و انگور تکيه کرده به خاطر وجود آن ها در محيط نزول قرآن بوده است، ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن، و عمق تعبيراتش روشن مى شود که مطلب از اين فراتر است.

غذاشناسان و دانشمندان بزرگى که ساليان دراز از عمر خود را در راه مطالعه خواص گوناگون میوه ها صرف کرده اند به ما مى گويند کم تر میوه اى است که براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه میوه، مفيد و مؤثر باشد.

همان ها مى گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، کالرى حرارتى آن بسيار بالا است، و از اين جهت يک نيروبخش است و آن ها که مى خواهند همواره سلامت خود را حفظ کنند، بايد به اين اکسير علاقمند شوند.

روغن زيتون دوست صمیمى کبد آدمى است، و براى رفع عوارض کليه ها و سنگ هاى صفراوى و قولنج هاى کليوى و کبدى و رفع يبوست بسيار مؤثر است.

به همین دليل در روايات اسلامى نيز از آن مدح و تمجيد فراوان شده، در حديثى از امام على بن موسى الرضا علیه السلام درباره زيتون چنين مى خوانيم: «غذاى خوبى است، دهان را خوشبو و بلغم را بر طرف مى سازد، صورت را صفا و طراوت مى بخشد، اعصاب را تقويت نموده و بيمارى و درد را از میان مى برد و آتش خشم و غضب را فرو مى نشاند» ⁽¹⁾.

و از آن مهم تر اين که در خود قرآن از درخت زيتون به عنوان شجره مبارکه (درخت پر برکت) ياد شده است.

با پيشرفت دانش پزشکى و غذاشناسى اهمیت دارويى «خرما» نيز به ثبوت رسيده است. در خرما کلسيم وجود دارد که عامل اصلى استحکام استخوان ها است و نيز فسفر وجود دارد که از عناصر اصلى تشکيل دهنده مغز و مانع ضعف اعصاب و خستگى است، و قوه بينايى را مى افزايد.

و نيز پتاسيم موجود است که فقدان آن را در بدن علت حقيقى زخم معده مى دانند، و وجود آن براى ماهيچه ها و بافت هاى بدن بسيار پر ارزش است.

اين سخن امروز در میان غذاشناسان معروف است که خرما از سرطان جلوگيرى مى کند، زيرا آمارهايى که در اينزمینه تهيه شده نشان مى دهد در مناطقى که خرما

بيش تر مى خورند ابتلاى به سرطان کم تر است، و اعراب و صحرا نشينانى که در فقر غذايى به سر مى برند به واسطه خوردن خرما هرگز مبتلا به سرطان نمى شوند، عامل اين موضوع را وجود «منيزيم» مى دانند.

قند فراوانى که در خرما وجود دارد از سالم ترين قندها است که حتى در بسيارى از موارد مبتلايان به بيمارى قند نيز مى توانند براحتى از آن استفاده کنند.

دانشمندان در خرما سيزده ماده حياتى و پنج نوع ويتامین کشف کرده اند که آن را به صورت يک منبع غذايى غنى و بسيار پر ارزش در آورده است ⁽¹⁾.

به همين دليل در روايات اسلامى نيز روى اين ماده غذايى تأکيد فراوان ديده مى شود، از على علیه السلام نقل شده که فرمود: «كُلُّ التَّمْرِ فَإِنَّ فِيهِ شِفَاءً مِنْ الْأَدْوَاءِ؛ خرما بخوريد که شفاى بيماری ها است».

و نيز روايت شده که در بسيارى از اوقات غذاى على علیه السلام را نان و خرما تشکيل مى داد.

و در روايت ديگر مى خوانيم: «خانه اى که در آن خرما نيست اهل آن خانه در واقع گرسنه اند!» ⁽²⁾.

در آيات سوره مريم نيز خواهد آمد که خداوند مريم را در آن بيابان که فاقد وسيله بود هنگامى که عيسى را به دنيا آورده بود از رطب تازه روزى داد، و اين اشاره اى است به اين که يکى از بهترين غذاها براى مادرى که فرزند به دنيا آورده

رطب تازه است، و حتى در رواياتى که ذيل آيه آمده مى خوانيم بهترين دارو براى چنين زنان همين ميوه است ⁽¹⁾.

و اما در مورد «انگور» به گفته دانشمندان غذاشناس به قدرى عوامل مؤثر دارد که مى توان گفت، يک داروخانه طبيعى است؟ علاوه بر اين انگور از نظر خواص، بسيار نزديک به شير مادر است، يعنى يک غذاى کامل محسوب مى شود انگور دو برابر گوشت، در بدن حرارت ايجاد مى کند، و علاوه بر اين ضد سم است، براى تصفيه خون، دفع رماتيسم، نقرس، و زيادى اوره خون، اثر درمانى مسلمى دارد، انگور معده و روده را لايروبى مى کند، نشاط آفرين و بر طرف کننده اندوه است، اعصاب را تقويت کرده، و ويتامين هاى مختلف موجود در آن به انسان نيرو و توان مى بخشد.

انگور علاوه بر اين که غذاى بسيار پر ارزشى است قدرت ميکرب کشى قابل ملاحظه اى دارد و حتى عامل مؤثرى است براى مبارزه با بيمارى سرطان ⁽²⁾.

به همين دليل در حديثى از پيامبر صلی الله علیه و آله: «خير طعامکم الخبز و خير فاکهتکم العنب؛ بهترين طعام شما نان و بهترين ميوه شما انگور است» ⁽³⁾.

اگر ما بخواهيم آن چه را غذاشناسان در زمينه اين ميوه ها گفته اند و روايات فراوانى که در منابع اسلامى در اين رابطه نقل شده در اين جا بياوريم مسلّماً از روش تفسير خارج خواهيم شد، مقصود اين بود روشن سازيم که تکيه کردن قرآن بر اين سه نوع ميوه بى دليل نيست، و شايد در آن روز قسمت مهمى از آن بر مردم پوشيده بوده است.

3- تفکر، تعقل، تذکر

اشاره

در آيات فوق، بعد از بيان سه بخش از نعمت هاى الهى مردم را دعوت به انديشه کرده منتها در يک مورد مى گويد: در اين ها نشانه هايى است براى قومى که تفکر مى کنند، در مورد ديگر مى گويد براى قومى که تعقّل دارند، و در مورد سوم براى قومى که متذکر مى شوند.

اين اختلاف تعبير مسلّماً جنبه تفنن در عبارت ندارد، بلکه آن چه از روش قرآن مى دانيم هر کدام اشاره به نکته اى است، و شايد نکته اين تفاوت آن باشد که در مورد الوان نعمت هاى موجود در زمين آن قدر مسأله روشن است که تنها تذکر و يادآورى کافى است، ولى در مورد زراعت و زيتون و نخل و انگور و به طور کلى ميوه ها کمى بيش تر انديشه لازم است، تا به خواص غذايى و درمانى آن ها آشنا شويم، به همين جهت تعبير به «تفکر» مى کند.

اما در مورد تسخير خورشيد و ماه و ستارگان و اسرار شب و روز باز هم انديشه بيش ترى لازم است، لذا تعبير به «تعقل» که گوياى سطح بالاترى از انديشه است فرموده.

در هر حال روى سخن قرآن همه جا با انديشمندان و متفکران و صاحبان مغز و عقل است، و با توجه به اين که قرآن از محيطى بر خاسته که در آن جا جز جهل حکومت نمى کرد، عظمت اين تعبيرات آشکارتر مى شود و هم پاسخى است دندانشکن به آن ها که به خاطر بعضى از مذاهب خرافى خط سرخ روى همه مذاهب راستين کشيده اند و مى گويند مذهب، وسيله تخدير و از کار انداختن انديشه ها است و ايمان به خدا مولود جهل آدمى است!.

اين گونه آيات قرآن تقريباً در همه سوره ها گسترده است، به وضوح مى گويد مذهب راستين زائيده انديشه و تفکر و تعقّل است و اسلام در همه جا سر و کار با

متفکران و انديشمندان و اولوا الالباب دارد، نه با جاهلان و خرافاتيان، يا روشنفکر نمايان بى منطق. ⁽¹⁾.

در آيه بعد به يکى از مهم ترين نعمت هاى الهى که مايه آبادى همه سرزمين ها و وسيله حيات همه موجودات زنده است اشاره مى کند تا روشن شود همان گونه که خداوند قدرت بر ويران ساختن سرزمين تبهکاران دارد، قادر بر آباد کردن زمين هاى ويران و مرده، و اعطاى همه گونه موهبت را به بندگانش دارد.

مى فرمايد: «آيا نديدند که ما آب را به سوى زمين هاى خشک و بى آب و علف مى رانيم، و به وسيله آن زراعت هايى مى رويانيم که هم چارپايانشان از آن مى خورند، و هم خودشان تغذيه مى کنند؟ آيا نمى بينند»؟؛ أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلا يُبْصِرُونَ.

«جرز» (بر وزن شتر) به معنى زمينى است که گياه از آن ريشه کن شده يا به تعبير ديگر به هيچ وجه گياهى از آن نمى رويد، و در اصل از مادۀ «جرز» (بر وزن مرض) به معنى قطع کردن و بريدن است.

گويى هر گونه گياه از چنين زمينى بريده شده، و يا زمين خودش، آن گياهان را قطع کرده است.

جالب اين که در اين جا تعبير به نسوق الماء (آب را مى رانيم) شده است، اشاره به اين که طبيعت آب به مقتضاى سنگينيش ايجاب مى کند که روى زمين و در گودال ها باشد، و به مقتضاى روان بودنش بايد در اعماق زمين فرو رود، ولى هنگامى که فرمان ما فرا رسد طبيعت خود را از دست داده تبديل به بخار سبکى مى شود که با وزش نسيم به هر سو حرکت مى کند.

آری، همين ابرها که بر فراز آسمانند درياهاى بزرگى از آب شيرين هستند که به فرمان خدا به کمک بادها به سوى زمين هاى خشک فرستاده مى شوند.

به راستى اگر باران نمى باريد بسيارى از زمين ها، قطره اى از آب به خود نمى ديد حتى اگر فرضا رودخانه هاى پر آبى وجود داشت بر آن ها مسلّط نمى شد، اما اکنون مى بينيم که به برکت اين رحمت الهى بر فراز بسيارى از کوه ها و دامنه هاى صعب العبور و تپه هاى مرتفع جنگل ها و درختان فراوان و گياهان بسيار روئيده است، اين قدرت آبيارى عجيب، تنها در باران است و از هيچ چيز ديگر ساخته نيست.

«زرع» در اين جا معنى وسيعى دارد که هر گونه گياه و درخت را شامل مى شود، هر چند گاهى در استعمالات در مقابل درخت قرار مى گيرد.

مقدم داشتن «چهار پايان» بر «انسان ها» در اين آيه ممکن است به خاطر اين باشد که تمام تغذيه چهار پايان از گياه است، در حالى که انسان ها هم از گياهان تغذيه مى کنند و هم از گوشت چهار پايان.

و يا از اين جهت که گياه به محض روئيدن براى چهار پايان قابل استفاده است، در حالى که استفاده انسان از گياهان غالباً به زمان بعد موکول مى شود که دانه و ثمره خود را به بار مى آورد.

جالب اين که در ذيل آيه مورد بحث جملۀ أَ فَلا يُبْصِرُونَ (آيا نمى بينند) آمده است، در حالى که در ذيل آيه قبل که سخن از قصرها و خانه هاى ويران شده اقوام پيشين است جملۀ أَ فَلا يَسْمَعُونَ (آيا نمى شنوند) آمده.

اين تفاوت به خاطر آن است که منظره زنده شدن زمين هاى لم يزرع بر اثر نزول باران را همه با چشم مى بينند، در حالى که مسائل مربوط به اقوام پيشين را غالباً به صورت اخبارى مى شنوند.

در يک جمع بندى از مجموع دو آيه فوق، چنين استفاده مى شود که خداوند به

اين گروه سرکش مى فرمايد: چشم و گوش خود را باز کنيد، حقايق را بشنويد و ببينيد و بينديشيد که چگونه يک روز به بادها فرمان داديم، قصرها و کاخ هاى قوم عاد را در هم بکوبند و ويران کنند، روز ديگر به همين بادها فرمان مى دهيم که ابرهاى پربار را به سوى زمين هاى مرده و باير ببرند، و آن ها را آباد و سرسبز سازند آيا باز در برابر چنين قدرتى سر تسليم فرود نمى آوريد؟! و از آن جا که آيات گذشته مجرمان را تهديد به انتقام، و مؤمنان را بشارت به امامت و پيشوايى و پيروزى مى داد. ⁽¹⁾

نشانه هاى ديگر

از آن جا که بحث در آيات گذشته پيرامون مبارزه فرستادگان پروردگار با شرک و بت پرستى بود، هم چنين در آخرين آيه اشاره اى به مسأله معاد شده بود آيات مورد بحث نشانه هايى از توحيد و معاد را توأما بيان مى کند تا وسيله باشد براى بيدارى منکران و ايمان به مبدء و معاد.

نخست از احياى زمين هاى مرده و برکاتى که از آن عائد انسان ها مى شود بحث کرده مى فرمايد: «زمين هاى مرده براى آن ها نشانه آشکارى است (از مبدء و معاد) ما آن را زنده کرديم، و دانه هايى از آن خارج ساختيم و آن ها از آن تغذيهمى کنند»؛ وَ آيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ ⁽²⁾

مسأله حيات و زندگى از مهم ترين دلائل توحيد است، مسال هاى است فوق العاده مرموز و پيچيده و شگفت انگيز که عقل همه دانشمندان را به حيرت افکنده، و با تمام پيشرفت هاى عظيمى که در علم و دانش نصيب بشر شده هنوز

کسى معماى آن را نگشوده است، هنوز کسى به درستى نمى داند تحت تأثير چه عواملى در روز نخست موجودات بيجان تبديل به سلول هاى زنده شده است؟

هنوز کسى نمى داند که بذرهاى گياهان و طبقات مختلف آن دقيقاً چگونه ساخته شده؟ و چه قوانين مرموزى بر آن حاکم است که به هنگام فراهم شدن شرائط مساعد به حرکت در مى آيد، و رشد و نمو را آغاز مى کند، و ذرات زمين مرده را جذب وجود خود مى نمايد، و از اين طريق موجودات مرده را تبديل به بافت هاى موجود زنده مى کند، تا هر روز جلوه تازه اى از حيات را نشان دهد.

مسأله حيات در جهان گياهان و حيوانات و زنده شدن زمين هاى مرده از يک سو دليل روشنى است بر اين که علم و دانش عظيمى در آفرينش اين جهان به کار رفته، و از سوى ديگر نشانه اى آشکار از رستاخيز است.

روشن است که ضمير در «لهم» به «عباد» بر مى گردد که در آيات قبل آمده است، و منظور از «عباد» در اين جا تمام بندگانى است که در مسائل مربوط به مبدء و معاد گرفتار انحراف يا اشتباهند، و قرآن وضع آن ها را مايه حسرت و تاسف مى شمرد.

تعبير به «آية» به صورت «نکره» اشاره به عظمت و اهميت و وضوح اين نشانه توحيدى است.

جملۀ «فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ» از يک سو اشاره به اين است که انسان از بخشى از دانه هاى گياهى تغذيه مى کند، و بعضى ديگر قابل تغذيه براى انسان نيست، ولى فوائد ديگرى دارد مانند تغذيه حيوانات، ساختن مواد رنگى، دارويى، و امور ديگرى که در زندگى انسان کاملاً مورد استفاده است.

و از سوى ديگر با مقدم داشتن «منه» بر «ياکلون» که معمولاً براى حصر مى آيد

اين نکته را بيان مى کند که بيش ترين (و نيز بهترين) تغذيه انسان از مواد گياهى است آن چنان که گويى تمام غذاى انسان را تشکيل مى دهد!

آيه بعد توضيح و تشريحى بر آيه قبل است و چگونگى حيات زمين هاى مرده را بيان مى کند، مى فرمايد: «ما در زمين باغ هايى از نخل ها و انگورها قرار داديم و چشمه هايى از آن بيرون فرستاديم»؛ وَ جَعَلْنا فِيها جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَ أَعْنابٍ وَ فَجَّرْنا فِيها مِنَ الْعُيُونِ.

در آيه گذشته سخن از دانه هاى غذايى در ميان بود، اما در اين جا از ميوه هاى نيرو بخش و مغذى سخن مى گويد که دو نمونه بارز و کامل آن ها «خرما» و «انگور» است که هر يک غذايى کامل محسوب مى شود.

چنان که در گذشته نيز مشروحاً گفته ايم مطالعات دانشمندان نشان مى دهد که مخصوصاً اين دو ميوه داراى انواع ويتامين هاى لازم و مواد مختلف حياتى براى بدن انسان است، به علاوه اين دو ميوه در تمام طول سال به صورت تازه يا خشک قابل نگهدارى و استفاده براى تغذيه است.

«اعناب» جمع «عنب» و «نخيل» نيز- چنان که راغب در مفردات مى گويد- جمع «نخل» است، اما با اين تفاوت که «عنب» معمولاً به خود «انگور» گفته مى شود، و به طور نادر به «درخت انگور»، ولى «نخل» اسم براى درخت است و ميوه آن «رطب» و «تمر» (خرماى تازه و خشک) نام دارد. ⁽¹⁾. بعضى معتقدند اين تفاوت تعبير که در يک جا سخن از درخت مى گويد، و در جاى ديگر از ميوه، به خاطر آن است که درخت نخل چنان که معروف است همه چيزش قابل استفاده

است، تنه آن، شاخه ها و برگ هايش، همه مورد استفاده هاى مختلف مى باشد، و ميوه اش سرآمد همه اين ها است، در حالى که درخت انگور را معمولاً براى ميوه اش مى خواهند و ساقه و شاخه و کنده آن مصرف زيادى ندارد.

و اين که هر دو به صيغه جمع آمده ممکن است اشاره به انواع مختلف اين دو ميوه بوده باشد چرا که هر يک از آن ها ده ها نوع دارد، با ويژگی هاى مختلف و باب طبع همه و براى همه ذائقه ها! اين نکته نيز قابل توجه است که در آيه قبل تنها تعبير به احياى زمين هاى مرده شده بود که در قرآن مجيد معمولاً با نزول باران همراه است، ولى در اين آيه سخن از چشمه هاى آب جارى به ميان آمده، زيرا براى بسيارى از زراعت ها آب باران تنها کافى است، در حالى که درختان ميوه معمولاً نياز به آب جارى نيز دارند.

«فجرنا» از مادۀ «تفجير» به معنى «ايجاد شکاف وسيع» است، و از آن جا که چشمه ها با شکافته شدن زمين بيرون مى ريزند اين تعبير در مورد بيرون آمدن چشمه از زمين به کار رفته است ⁽¹⁾. آيه بعد هدف آفرينش اين درختان پر بار را چنين بيان مى کند: «غرض اين است که از ميوه آن بخورند، در حالى که دست آن ها در ساختمان آن کم ترين دخالتى نداشته، آيا شکر خدا را به جا نمى آورند!»؛ لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ ما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَ فَلا يَشْكُرُونَ.

آری، ميوه هايى که به صورت غذاى کامل بر شاخسار درختان ظاهر مى شود بى آن که کم ترين نيازى به پختن و يا تغييرات ديگر داشته باشد به مجرد چيدن از

درخت قابل استفاده است، و اين نهايت لطف و عظمت پروردگار را دربارۀ انسان ها نشان مى دهد.

حتى اين غذاى آماده و لذيذ را آن چنان بسته بندى کرده که براى مدت زيادى قابل نگهدارى است، بى آن که ارزش غذايى خود را از دست دهد، بر خلاف غذاهايى که انسان از مواد طبيعى خدا داد با دست خود مى سازد که غالباً به سرعت فاسد مى شود! تفسير ديگرى دربارۀ معنى آيه نيز وجود دارد که آن هم قابل ملاحظه است، و آن اين که: قرآن مى خواهد هم اشاره به ميوه هايى کند که به دون تغيير مورد استفاده قرار مى گيرد، و هم به انواع غذاهاى مختلفى که با انجام عملى روى اين ميوه ها به دست مى آيد (در تفسير اول «ما» در جمله ما عملته ايديهم نافيه است و در صورت دوم موصوله).

در هر صورت، هدف آن است که حس حق شناسى و شکرگزارى انسان ها را تحريک کند تا از طريق شکرگزارى قدم در مرحله معرفت پروردگار بگذارند، که شکر منعم نخستين گام معرفت کردگار است.

آخرين آيه مورد بحث سخن از تسبيح و تنزيه پروردگار مى گويد، خط بطلان بر شرک مشرکان که در آيات گذشته از آن سخن بود مى کشد، و راه توحيد و يکتا پرستى را به همگان نشان مى دهد، مى فرمايد: «منزه است کسى که تمام زوج ها را آفريد، از آن چه زمين مى روياند، و از خود آنان، و از آن چه نمى دانند!»؛ سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمَّا لا يَعْلَمُونَ ⁽¹⁾

آری، خداوندى که اين همه «زوج ها» را در پهنه جهان هستى آفريده علم و قدرتش بى انتهاست، عيب و نقصى در وجودش راه ندارد، لذا شريک و شبيه و نظير براى او نيست، و اگر گروهى سنگ و چوب هاى بى جان و مخلوقات ديگرى را شبيه او شمرده اند از اين نسبت هاى ناروا بر دامان کبريائيش گردى نمى نشيند! بديهى است خداوند نياز به اين ندارد که خويشتن را تسبيح و تنزيه کند، اين تعليمى است براى بندگان و دستور العملى است براى پيمودن خط تکامل.

در اين که منظور از «ازواج» در اين جا چيست مفسران سخن بسيار دارند:

آن چه مسلم است اين است که «ازواج» جمع «زوج» معمولاً به دو جنس مذکر و مؤنث گفته مى شود، خواه در عالم حيوانات باشد، يا غير آن ها، سپس توسعه داده شده و به هر دو موجودى که قرين يکديگر و يا حتى ضد يکديگرند «زوج» اطلاق مى شود، حتى به دو اطاق مشابه در يک خانه، يا دو لنگه در، و يا دو همکار و قرين، اين کلمه گفته مى شود، و به اين ترتيب براى هر موجودى در جهان زوجى متصور است.

به هر حال بعيد نيست که زوجيت در اين جا به همان معنى خاص، يعنى جنس «مذکر» و «مؤنث» باشد، و قرآن مجيد در اين آيه خبر از وجود زوجيت در تمام جهان گياهان و انسان ها و موجودات ديگرى که مردم از آن اطلاعى ندارند مى دهد.

اين موجودات ممکن است گياهان باشد که وسعت دايره زوجيت در آن روز هنوز در آن ها کشف نشده بود.

يا اشاره به حيوانات اعماق درياها که در آن روز کسى از آن آگاه نبود، و امروز گوشه اى از آن براى انسان ها کشف شده است.

يا اشاره به موجودات ديگرى که در کرات ديگر آسمانى زندگى مى کنند.

و يا موجودات زنده ذره بينى، هر چند امروز دانشمندان، نر و ماده اى در آن ها سراغ ندارند، ولى دنياى اين موجودات زنده آن قدر مرموز و پوشيده از معما هاست که ممکن است علم و دانش انسان ها هنوز به اين قسمت از آن راه نيافته باشد، حتى وجود زوجيت در جهان گياهان نيز چنان که گفتيم در عصر نزول قرآن جز در موارد خاصى مانند درختان نخل و امثال آن ناشناخته بود، و قرآن از آن پرده برداشت، و در قرون اخير از طرق علمى اين معنا به ثبوت رسيد که مسأله زوجيت در عالم گياهان يک مسأله عمومى و همگانى است.

اين احتمال نيز داده شده است که «زوجيت» در اين جا اشاره به وجود ذرات مثبت و منفى در دل تمام اتم ها است، زيرا مى دانيم همه اشياء اين جهان از «اتم» تشکيل يافته، و اتم در حقيقت هم چون آجر براى ساختمان عظيم اين کاخ بزرگ عالم ماده است. تا آن روز که اتم شکافته نشده بود خبرى از وجود اين زوجيت نبود، ولى بعد از آن وجود زوج هاى منفى و مثبت در هسته اتم و الکترون هايى که به دور آن مى گردند به ثبوت رسيد.

بعضى نيز آن را اشاره به ترکيب اشياء از «ماده» و «صورت» یا «جوهر» و «عرض» دانسته، و بعضى ديگر کنايه از «اصناف و انواع مختلف» گياهان و انسان ها و حيوانات و ساير موجودات عالم مى دانند.

ولى روشن است وقتى ما بتوانيم اين الفاظ را بر معنى حقيقى (جنس مذکر و مؤنث) حمل کنيم و قرينه اى بر خلاف آن نباشد دليلى ندارد که به سراغ معانى

کنايى برويم، و چنان که ديديم چندين تفسير جالب براى معنى حقيقى زوجيت در اين جا وجود دارد، به هر حال اين آيه يکى ديگر از آياتى است که محدود بودن علم انسان را بيان مى کند و نشان مى دهد که در اين جهان حقايق بسيارى است که از علم و دانش ما پوشيده است ⁽¹⁾

انسان بايد به غذاى خود بنگرد!

از آن جا که آيات قبل سخن از مسأله معاد مى گفت، و آيات آينده نيز با صراحت بيش ترى از اين مسأله سخن مى گويد، به نظر مى رسد که آيات مورد بحث به منزله دليلى است براى مسأله معاد که از طريق بيان قدرت خداوند بر همه چيز، و هم چنين احياى زمين هاى مرده به وسيله نزول باران که خود نوعى معاد در عالم گياهان است، امکان رستاخيز را اثبات مى کند.

در ضمن چون اين آيات از انواع غذاهايى که خدا در اختيار انسان و چهار پايان قرار داده سخن مى گويد حس شکرگزارى انسان را برمى انگيزد و او را به شناخت منعم و معرفت الله دعوت مى کند.

نخست مى فرمايد: «انسان بايد به غذاى خويش بنگرد» که چگونه خداوند آن را آفريده است؟؛ فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ ⁽²⁾.

نزديک ترین اشياء خارجى به انسان غذاى او است که با يک دگرگونى جزء بافت وجود او مى شود، و اگر به او نرسد به زودى راه فنا را پيش مى گيرد، و به همين

دليل قرآن از ميان تمام موجودات روى مواد غذايى آن هم موادى که از طريق گياهان و درختان، عائد انسان مى شود تکيه کرده است.

روشن است که منظور از «نگاه کردن» تماشاى ظاهرى نيست، بلکه نگاه به معنى دقت و انديشه در ساختمان اين مواد غذايى، و اجزاء حياتبخش آن، و تأثيرات شگرفى که در وجود انسان دارد، و سپس انديشه در خالق آن ها است.

و اين که بعضى احتمال داده اند مراد نگاه ظاهرى است، نگاهى که باعث تحريک غده هاى بزاقى دهن، مى شود، در نتيجه کمک به هضم غذا مى کند بسيار بعيد به نظر مى رسد، زيرا آيه به قرينه آيات قبل و بعد اصلاً در مقام بيان اين گونه مسائل نيست، منتها بعضى از دانشمندان غذاشناس که قرآن را تنها از زاويه محدود مسائل شخصى خود مى نگرند طبيعى است چنين پندارى درباره آيه فوق داشته باشند.

بعضى نيز معتقدند که منظور از نگاه کردن به مواد غذايى اين است که انسان هنگامى که بر سر سفره مى نشيند دقيقاً بنگرد که آن ها را از چه راهى تهيه کرده؟ حلال يا حرام؟ مشروع يا نامشروع؟ و به اين ترتيب جنبه هاى اخلاقى و تشريعى را مورد توجه قرار دهد.

در بعضى از روايات که از معصومين نقل شده نيز آمده است که منظور از «طعام» در اين جا «علم و دانشى» است که غذاى روح انسان است، بايد بنگرد که آن را از چه کسى گرفته؟ از جمله از امام باقر علیه السلام نقل شده که در تفسير اين آيه فرمود: عِلْمَهُ الَّذِى يَأْخُذُهُ عَمَّنْ يَأْخُذُهُ؟ ⁽¹⁾.

نظير همين معنى از امام صادق علیه السلام نيز نقل شده است ⁽²⁾.

بدون شک معنى ظاهرى آيه همان غذاهاى جسمانى است که در آيات بعد مشروحا ذکر شده، ولى غذاى روح را نيز از طريق قياس اولويت مى توان استفاده کرد، چرا که انسان ترکيبى است از روح و جسم، همان گونه که جسم او نياز به غذاى مادى دارد، روح او نيز محتاج به غذاى روحانى است.

و جايى که انسان بايد در غذاى جسمانيش دقيق شود، و سرچشمه آن را که باران حياتبخش است طبق آيات بعد بشناسد بايد در غذاى روحانى خود نيز دقت بخرج دهد که از طريق باران وحى بر سر زمين قلب پاک پيامبر صلی الله علیه و آله نازل مى گردد، و از آن جا در سينه هاى معصومين علیهم السلام ذخيره مى شود و هم چون چشمه هاى جوشانى در صفحه قلوب جارى مى گردد، و انواع ميوه هاى لذتبخش ايمان و تقوا و فضائل اخلاقى را پرورش مى دهد.

آری، انسان بايد درست بنگرد که سرچشمه اصلى علم و دانش او که غذاى روحانى او است کجا است مبادا ازسرچشمه آلوده اى تغذيه شود و روح و جان او را بيمار کند يا به هلاکت افکند.

و نيز از طريق قياس اولويت مى توان مسأله «حلال و حرام» و مشروع و نامشروع را به وسيله «دلالت التزامى» از آيه استفاده کرد.

اين احتمال نيز وجود دارد که هم «طعام» در آيه شريفه معنى وسيع و گسترده دارد، و هم «نگاه کردن» و بنا بر اين تفسيرهاى سه گانه فوق در آن جمع مى گردد.

در اين که منظور از «انسان» در اين جا چه کسى است؟ ناگفته پيدا است که همه انسان ها را شامل مى شود، اعم از مؤمن و کافر، همه بايد به اين مواد غذايى و شگفتی ها و اسرار نهفته در آن ها بنگرند، تا افراد بى ايمان راه حق را پيدا کنند و افراد مؤمن بر ايمانشان افزوده شود.

و به راستى هر يک از مواد غذايى: ميوه ها، دانه هاى غذايى سبزی ها، براى خود

دنياى شگفت انگيزى دارد که مدت ها مى توان روى آن مطالعه کرد، و درس هايى از آن آموخت که در تمام عمر به ما روشنايى و بينش مى دهد.

سپس به شرح تفصيلى اين مواد غذايى و منابع آن پرداخته، مى فرمايد:

«ما آب فراوانى از آسمان فرو ريختيم»؛ أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا.

«صب» به معنى «فرو ريختن آب است از طرف بالا» و در اين جا منظور نزول باران است، و تعبير به «صبا» در آخر آيه براى بيان تأکيد و فراوانى اين آب مى باشد.

آری، آب که مهم ترين مايه حيات است همواره به مقدار فراوان به لطف پروردگار از آسمان نازل مى شود، و مى دانيم تمام نهرها، و چشمه ها، و قنات ها، و چاه هاى آب، ذخائر آبى خود را از باران مى گيرند، و مايه اصلى همه آن ها باران است که «اگر باران به کوهستان نبارد *** به سالى دجله گردد خشک رودى».

بنابراين به هنگام مطالعه «مواد غذايى» قبل از هر چيز انسان به نظام بارش باران متوجه مى شود، که چگونه دائماً آفتاب بر سطح درياها مى تابد، و ابرها از آن برمى خيزند، و بادها آن ها را به حرکت در مى آورند، سپس به خاطر دور شدن از سطح زمين، و قرار گرفتن در منطقه سرد جوى بار ديگر تبديل به آب شده، و فرو مى ريزند آبى زلال و پاک و خالى از هر گونه املاح مضر و آلودگى، آن هم به صورت قطرات کوچک، يا دانه هاى نرم برف که به آرامى بر زمين مى نشيند، و جذب زمين و گياهان و درختان مى شود.

بعد از ذکر موضوع آب که يکى از ارکان مهم رويش گياهان است، به سراغ رکن مهم ديگر، يعنى «زمين» مى رود، و مى افزايد: «سپس زمين را از هم شکافتيم»؛ ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا.

بسيارى از مفسران گفته اند که اين شکافتن اشاره به شکافتن زمين به وسيله جوانه هاى گياهان است، و به راستى اين يکى از عجائب است که جوانه اى با آن

همه نرمى و لطافت خاک هاى سخت را مى شکافد، و گاه در کوهستان ها از لابلاى سنگ ها عبور کرده، سر بيرون مى آورد، چه قدرت عظيمى خالق بزرگ در اين جوانه لطيف آفريده است که مى تواند اين چنين قدرت نمايى کند؟! بعضى نيز احتمال داده اند که منظور شکافتن زمين به وسيله شخم زدن انسان ها، يا حتى به وسيله کرم هايى است که نوعى عمل شخم زدن را توام با اعمال حياتى ديگر در زمين انجام مى دهند! درست است که شخم زدن کار انسان است، ولى از آن جا که تمام وسائل آن را خدا در اختيار او گذاشته، به خداوند نسبت داده شده است.

تفسير سومى که براى اين تعبير به نظر مى رسد و از جهاتى ترجيح دارد اين است که منظور از شکافتن زمين خرد شدن سنگ هاى سطح آن است.

توضيح اين که: در آغاز سطح زمين را قشر عظيمى از سنگ ها پوشانده بود، باران هاى سيلابى پى در پى فرو باريدند، و سنگ ها را شکافتند، ذرات آن را جدا کردند و در قسمت هاى گود زمين گستردند، و به اين ترتيب توده خاک قابل زراعت تشکيل شد، و هم اکنون نيز سيلاب ها قسمتى از آن ها را در خود حل کرده به دريا مى ريزند، اما خاک هاى جديدى که به وسيله برف و باران مجدداً تشکيل مى شود جاى آن را مى گيرد، و گرنه انسان گرفتار کمبود خاک زراعتى مى شد! به اين ترتيب آيه اشاره به يکى از معجزات علمى قرآن است که نشان مى دهد اول باران ها فرو مى بارند، و سپس زمين ها شکافته مى شوند و آماده زراعت مى گردند، نه تنها در روزهاى نخست اين عمل صورت گرفته که امروز نيز ادامه دارد.

اين تفسير از آن جا که مسأله «انبات» و روياندن گياه در آيه بعد ذکر مى شود مناسب تر به نظر مى رسد.

جمع ميان هر سه تفسير نيز بعيد نيست.

بعد از ذکر اين دو رکن اساسى، يعنى «آب» و «خاک» به هشت قسمت از از

روئيدنی ها که از ارکان اساسى غذاى انسان يا حيوانات است اشاره کرده، مى فرمايد: «سپس ما در زمين دانه فراوانى رويانديم»؛ فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا.

دانه هاى غذايى که مايه اصلى تغذيه انسان و انواع حيوانات است، دانه هايى که اگر يک سال بر اثر خشکسالى قطع شود قحطى و گرسنگى تمام جهان را فرا مى گيرد، و انسان ها همه در زحمت فرو مى روند.

تعبير به «حبا» به صورت «نکره» در اين جا دليل بر بيان عظمت، و يا تنوع انواع اين دانه ها است، و اين که بعضى آن را تفسير به خصوص «گندم» و «جو» کرده اند دليلى بر آن نيست، چرا که اين تعبير همه حبوبات را شامل مى شود.

و در مرحله بعد مى افزايد: «هم چنين انگور و سبزى بسيار»؛ وَ عِنَباً وَ قَضْباً ذکر «عنب» (انگور) از ميان تمامميوه ها به خاطر مواد غذايى و حياتى فراوانى است که در اين ميوه نهفته شده، و آن را به صورت يک غذاى کامل در آورده است (توجه داشته باشيد که «عنب» هم به «انگور» گفته مى شود و هم به «درخت انگور» و در آيات قرآن بر هر دو اطلاق شده، ولى در اين جا مناسب همان انگور است).

«قضب» (بر وزن جذب) در اصل به معنى سبزی هايى است که آن را در نوبت هاى مختلف مى چينند، و در اين جا به معنى انواع سبزی هاى خوردنى است، و ذکر آن به دنبال انگور دليل بر اهميت اين ماده غذايى است.

که در علم غذاشناسى امروز فوق العاده روى آن تکيه مى شود.

گاه کلمۀ «قضب» به معنى قطع کردن و چيدن، و واژه «قضيب» به معنى شاخه درخت آمده، و «سيف قاضب» به معنى شمشير قاطع است.

از ابن عباس نقل شده که منظور از «قضب» در اين جا «رطب» است که آن را از درخت مى چينند، ولى اين تفسير بسيار بعيد به نظر مى رسد، چرا که در آيه بعد اشاره جداگانه به مسأله «رطب» شده است.

بعضى نيز احتمال داده اند که «قضب» به معنى ميوه هاى بوته اى باشد (مانند خيار و هندوانه و مانند آن ها) و يا ريشه هاى گياهى (مانند هويج و پياز و کلم).

ولى بعيد نيست که «قضب» در اين جا معنى گسترده اى داشته باشد که هم سبزی هاى خوردنى را شامل شود، و هم ميوه هاى بوته اى و هم ريشه هاى غذايى را.

سپس مى افزايد: «و زيتون و نخل فراوان» وَ زَيْتُوناً وَ نَخْلًا.

تکيه روى اين دو ميوه نيز دليلش روشن است چرا که امروز ثابت شده که هم «زيتون» و هم «خرما» از مهم ترين مواد غذايى نيروبخش و مفيد و سلامت آفرين است.

و در مرحله بعد مى افزايد: «و باغ هايى پر درخت (با انواع ميوه هاى رنگارنگ)»؛ وَ حَدائِقَ غُلْباً.

«حدائق» جمع «حديقة» به معنى باغى است که اطراف آن ديوار و محفوظ باشد، و در اصل به معنى قطعه زمينى است که داراى آب است، اين واژه از «حدقه» چشم گرفته شده که دائماً آب در آن جارى است.

و از آن جا که اين گونه باغ ها معمولاً باغ هاى ميوه است مى تواند اشاره اى به انواع ميوه هاى بهشتى بوده باشد.

«غلب» (بر وزن قفل) جمع «اغلب» و «غلباء» به معنى گردن کلفت است، و در اصل از ماده غلبه گرفته شده، و در اين جا به معنى درختان بلند و تنومند است.

سپس مى افزايد: «و ميوه و چراگاه»؛ وَ فاكِهَةً وَ أَبًّا.

«اب» (با تشديد باء) به معنى گياهان خودرو و چراگاهى است که آماده چريدن حيوانات و يا چيدن گياهان باشد، و در اصل معنى «آمادگى» را مى بخشد، و از آن جا که اين گونه چراگاه ها آماده بهره بردارى است به آن «اب» گفته شده.

بعضى نيز گفته اند منظور از «اب» ميوه هايى است که قابل خشک کردن

و ذخيره نمودن براى زمستان است، به مناسبت اين که هميشه آماده بهره بردارى است.

بسيارى از مفسران اهل سنّت و شيعه در ذيل اين آيه نقل کرده اند که روزى عمر بر منبر بود و اين آيات را تلاوت کرد، سپس گفت: همه اين ها را ما مى شناسيم اما «اب» چيست؟ نمى دانم، سپس عصائى را که در دست داشت رها کرد و گفت: به خدا سوگند که اين يک نوع تکلف است، چه اشکالى دارد معنى «اب» را ندانى! شما از چيزى از کتاب الله پيروى کنيد که براى شما تبيين شده، و به آن عمل نمائيد و آن چه را نمى دانيد و نمى فهميد موکول به پروردگار کنيد! ⁽¹⁾.

اين نشان مى دهد که او مفهوم کلمۀ «اب» را چيز پيچيده اى مى دانست، در حالى که با مراجعه به متون لغت روشن مى شود که مطلب پيچيده اى نيست.

و عجب اين که در «در المنثور» آمده است که همين سؤال را از «ابو بکر» کرده اند، او گفت من اگر در کتاب خدا چيزى را بگويم که نمى دانم کدام آسمان بر سر من سايه مى افکند، و کدام زمين حاضر است مرا بپذيرد؟.

درست است که بسيارى از دانشمندان اهل سنّت از اين دو حديث نتيجه گرفته اند که هيچ کس نبايد در مورد مسائلى که آگاه نيست، مخصوصاً در کتاب اللَّه، سخنى بگويد، ولى بالآخره جاى اين سؤال باقى است که چگونه کسى که به عنوان پيشوا و خليفه مسلمين مى خواهد حکومت کند از مفهوم لغتى که در متن قرآن مجيد آمده و چندان پيچيدگى ندارد آگاه نباشد؟ اين ها همه دليل بر اين است که بايد در هر عصر و زمان رهبرى الهى در ميان مردم بوده باشد که از تمام مسائل شرع آگاه و از هر اشتباه و خطايى مصون و معصوم باشد.

و لذا در ذيل حديثى که مرحوم «مفيد» در «ارشاد» آورده است مى خوانيم:

هنگامى که اين ماجرا به گوش امير مؤمنان على علیه السلام رسيد، فرمود: سُبْحَانَ اللَّهِ ا مَا عَلِمَ أَنَّ الْأَبَ هُوَ الْكَلَاءُ وَ الْمَرْعَى وَ أَنَّ قَوْلهْ تَعَالَى: ﴿وَ فاكِهَةً وَ أَبًّا اعْتِدَادٌ مِنَ اللَّهِ بِأَنْعَامِهِ عَلَى خَلْقِه، فِيمَا غِذَاهُمْ بِه، وَ خَلَقَهُ لَهُمْ وَ لِأَنْعَامِهِم، مِمَّا تَحْيَى بِهِ أَنْفُسُهُمْ وَ تَقُومُ بِهِ أَجْسَادُهُم﴾؛ عجيب است، آيا او نمى دانست که «اب» به معنى گياهان خودرو و چراگاه است، و اين که جمله «و فاکهة و ابا» عنايتى است از سوى خداوند نسبت به بندگانش در آن چه از مواد غذايى به آن ها داده، و براى آنان و چهارپايانشان آفريده، از چيزهايى که مايه حيات و قوام جسم آن ها است»؟! ⁽¹⁾.

در اين جا اين سؤال پيش مى آيد که در آيات گذشته بعضى از ميوه ها بالخصوص مطرح شده بود، و در اين جا ميوه به طور کلى مطرح شده، و از اين گذشته در آيه قبل که سخن از باغ ها مى گفت ظاهراً نظر به ميوه هاى باغ ها داشت، چگونه بار ديگر ميوه در اين جا مطرح شده است؟.

در پاسخ مى گویيم: اما اين که بعضى از ميوه ها بالخصوص ذکر شده مانند انگور و زيتون و خرما (به قرينه درخت نخل) به خاطر اهميت فوق العاده اى است که از ميان ميوه ها دارند ⁽²⁾، و اما اين که چرا «فاکهه» (ميوه) جداگانه از «حدائق» (باغ ها) ذکر شده؟، ممکن است به خاطر اين باشد که باغ ها منافع ديگرى غير از ميوه نيز دارند، منظره زيبا، طراوت و هواى سالم و مانند آن از اين گذشته برگ بعضى از درختان و ريشه و پوست بعضى ديگر، جزء مواد خوراکى هستند (مانند چاى و دارچين و زنجبيل و امثال آن) به علاوه برگ هاى بسيارى از درختان خوراک

مناسبى براى حيوانات است و مى دانيم آن چه در آيات فوق آمده، هم خوراک انسان را شامل مى شود، هم خوراک حيوان را.

و لذا در آيه بعد که آخرين آيه مورد بحث است، مى افزايد: «تا وسيله بهره گيرى شما و چارپايانتان باشد»؛ مَتاعاً لَكُمْ وَ لِأَنْعامِكُمْ.

«متاع» هر چيزى است که انسان از آن متمتع و بهره مند مى شود.

مواد غذايى سالم

آن چه در اين آيات آمده بود، هشت نوع از مواد غذايى براى انسان و چارپايان بود، و جالب اين که همه آن ها، غذاهاى گياهى و نباتى است، اين به خاطر اهميتى است که «گياهان» و «حبوبات» و «ميوه ها» در تغذيه انسان دارند، بلکه غذاى حقيقى انسان همين ها است، و غذاهاى حيوانى در درجه بعد قرار دارد و به مقدار کم تر.

آن چه در اين جا قابل توجه است اين که: علم غذاشناسى امروز که يکى از علوم گسترده و مهم است و براى خود دنياى وسيعى با چشم اندازهاى وسيع ترى را مجسم مى کند، در حقيقت شرحى است بر آن چه در اين آيات آمده، و عظمت قرآن را منعکس مى کند، مخصوصاً موادى که در آيات بالا روى آن تکيه شده هر يک از ديدگاه علم غذاشناسى، بسيار مهم و با ارزش است.

به هر حال دقت در اين امور، انسان را به عظمت خالق آن ها، و الطاف و محبت هاى او نسبت به نوع بشر آشناتر مى سازد.

آری، دقت در غذاى جسم، و سپس در غذاى روح، هم از نظر محتوى و ساختمان، و هم از نظر طرق اکتساب، مى تواند آدمى را در مسير معرفة الله و تهذيب نفس و خودسازى پيش برد، آرى «آدمى بايد در غذايش به دقت بنگرد» و چه پر

معنى است همين يک جمله کوتاه. ⁽¹⁾.

در مرحله بعد اشاره به گياهان و مخصوصاً مواد غذايى چهار پايان کرده، مى افزايد: «آن کسى که چراگاه را به وجود آورد و از دل زمین بيرون فرستاد»؛ وَ الَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعى.

تعبير به «اخرج» از مادۀ «اخراج» اشاره به اين است که گويى همه اين ها در دل زمین وجود داشته، و خداوند آن ها را بيرون فرستاده، بديهى است تغذيه حيوانات مقدمه اى است براى تغذيه انسان، و فايده آن سرانجام به انسان ها باز مى گردد.

و بعد مى افزايد: «سپس خداوند آن را خشک و سياه قرار داد»؛ فَجَعَلَهُ غُثاءً أَحْوى.

«غثاء» در اصل به معنى گياهان خشکى است که روى سيلاب قرار مى گيرد، هم چنين به کف هايى که روى ديگ در حال جوشيدن پيدا مى شود «غثاء» مى گويند، و اين تعبير به عنوان کنايه از هر چيزى که ضايع مى شود و بيهوده از دست مى رود استعمال مى شود، و در آيه مورد بحث به معنى گياهان خشکيده و در هم ريخته است.

«احوى» از مادۀ «حوه» (بر وزن قوه) به معنى رنگ سبز سير و گاه به معنى رنگ سياه آمده است.

و هر دو به يک معنى باز مى گردد، چرا که رنگ سبز سير همواره متمايل به سياهى است، و اين تعبير به خاطر آن است که گياهان خشک هنگامى که روى هم متراکم مى شوند تدريجاً میل به سياهى پيدا مى کنند.

انتخاب اين تعبير با اين که در مقام بيان نعمت هاى الهى است ممکن است به يکى از سه علت بوده باشد:

نخست اين که اين وضع گياهان بازگو کننده فناى دنيا است، و همیشه درس عبرتى براى انسان ها محسوب مى شود، همان گياهى که در فصل بهار سرسبز و خرم و با طراوت و نشاط آفرين بود با گذشت چند ماه خشک و بى فروغ و مرده و سياه رنگ مى شود، و با زبان حال بيان گر ناپايدارى دنيا و گذشت سريع روزگار است.

ديگر اين که: گياهان خشکيده هنگامى که روى هم متراکم مى شوند و مى پوسند تبديل به نوعى کود طبيعى مى شوند کهبه زمین قدرت کافى براى پرورش گياهان تازه مى دهد.

سوم اين که بعضى گفته اند در اين آيه اشاره اى است به مسأله پيدايش زغال سنگ از گياهان و درختان، زيرا مى دانيم زغال سنگ که يکى از مهم ترين منابع انرژى در کره زمین است، و بشر در زندگى روزمره و صنايع خود از آن استفاده فراوان کرده و مى کند، باقيمانده گياهان و درختانى است که میليون ها سال قبل خشکيده و در زمین دفن شده، و با گذشت زمان متحجر و سياه رنگ گشته است.

بعضى از دانشمندان معتقدند مراتعى که امروز به صورت زغال سنگ در آمده اند حدود دويست و پنجاه میليون سال قبل روئيده، سپس در دل زمین مدفون شده است! اين مراتع به قدرى زيادند که اگر مصرف فعلى زغال سنگ دنيا را در نظر بگيريم نياز بيش از چهار هزار سال مردم دنيا را تأمین مى کند ⁽¹⁾.

البته تفسير آيه به خصوص معنى اخير بعيد به نظر مى رسد، ولى آيه مى تواند معنى جامعى داشته باشد که هر سه تفسير در آن جمع گردد.

به هر حال غُثاءً أَحْوى (گياهان خشکيده تيره رنگ) منافع زيادى در بر دارد هم

غذاى مناسبى است براى زمستان حيوانات، و هم وسيله اى است براى سوخت و سوز انسان، و هم کود مناسبى است براى زمین ها.

قابل توجه اين که در هفت توصيفى که در آيات فوق آمده (ربوبيت علو- خلقت- تسويه- تقدير- هدايت- روياندن گياهان).

در حقيقت مسأله ربوبيت عالى پروردگار با پنج وصف اخير به نحو احسن تشريح شده است که مطالعه آن ها انسان را به خوبى به مقام ربوبيت والاى خداوند آشنا مى سازد، و نور ايمان را در دل او مى افکند، و مهم ترين نعمت هاى الهى را به طور اجمال بازگو مى کند، و حسن شکرگزارى را در آدمى برمى انگيزد.

نکته

مسأله تقدير (اندازه گيرى) و هدايت عمومى موجودات که در آيات فوق از مظاهر ربوبيت پروردگار شمرده شده، از مسائلى است که هر قدر زمان بر آن بگذرد و علم و دانش بشر پيشرفت کند حقايق بيش ترى از آن بروز مى کند.

اکتشافات علمى به ما امکان مى دهد که چهره هاى تازه و شگفت آور و شوق انگيزترى از اين تقدير و هدايت را در تمام ذرات جهان بنگريم، بعضى از مفسران در اين جا با استناد به نوشته هاى دانشمند معروف «کمريسى موريسن» در کتاب «راز آفرينش انسان» نمونه هايى از اين راز بزرگ را در مورد هدايت حيوانات و انواع مختلف جانداران آورده است که ذيلاً به قسمتى از آن با مختصر تغيير و تکمیل اشاره مى شود.

1- پرندگان مهاجر که گاهى در سال هزاران کيلومتر را بر فراز اقيانوس ها و جنگل ها و بيابان ها مى پيمايند هرگز آشيانه خود را گم نمى کنند، و بعد از بازگشت

درست به وطن اصلى باز مى گردند، و هم چنين زنبوران عسل هر قدر از

کندوى خود دور شوند و باد آن ها از اين طرف و آن طرف ببرد باز دقيقاً به آشيانه خود بر مى گردند، در حالى که انسان براى بازگشت به وطن احتياج به نشانه ها و آدرس هاى دقيق و راهنما دارد.

2- حشرات چشم هاى میکروسکوبى (ذره بين) دارند که ساختمان و قدرت ديد آن انسان را به حيرت وا مى دارد، در حالى که بازهاى شکارى داراى چشمه اى تلسکوپى (دوربين) هستند.

3- انسان براى پيدا کردن راه خويش در شب بايد از منبع نور استفاده کند، ولى بسيارى از پرندگان در نهايت ظلمت و تاريکى شب اهداف خود را مى بينند، و اين از طريق چشمانى است که در برابر اشعه، ما دون قرمز حساسيت دارد و هم چنين دستگاه رادار مانندى است که در وجود بعضى از آن ها به يادگار گذاشته شده است.

4- سگ ها به خاطر داشتن شامه اضافى مى توانند هر حيوانى را در مسير آن ها باشند از طريق بو بشناسند، در حالى که انسان حتى با وسائلى که در دست دارد قادر به چنين مطلبى نيست.

5- تمام حيوانات صداهايى را که شدت ارتعاش آن بيرون از قدرت سامعه ما است درک مى کنند، و شنوايى آن ها به مراتب از شنوايى ما دقيق تر است، هر چند انسان توانسته است اين مطلب را با وسائل و ابزار علمى جبران کند و صداى بال مگسى را که چندين کيلومتر از او دور است آن چنان بشنود که گويى روى لاله گوش او قرار گرفته! و شايد اين تفاوت قدرتى را که خداوند میان انسان و حيوان قائل شده به خاطر همین است که انسان از طريق علم و عقل قادر بر جبران ضعف هايش مى باشد، ولى حيوانات چنين نيستند.

6- نوعى ماهى کوچک است که سال ها در دريا زندگى مى کند، سپس براى

تخم ريزى به همان نهرى که در آن متولد شده است باز مى گردد و بر ضد امواج پيش مى رود موطن اصلى را که مناسبت پرورش او است بعد از سال ها آن در فاصله دور دستى پيدا مى کند!.

7- و از اين عجيب تر داستان بعضى از حيوانات آبى است که آن ها عکس اين مسير را طى مى کنند. ⁽¹⁾

گفتار سوم: روایات و علم روز در مورد گیاهان

اشاره

*گفتار سوم: روایات و علم روز در مورد گیاهان ⁽¹⁾

1- الْعُيُونُ وَ الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَلِيٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ الطَّائِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلَ الشَّامِيُّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام عَنْ أَوَّلِ شَجَرَةٍ غُرِسَتْ فِي الْأَرْضِ فَقَالَ الْعَوْسَجَةُ وَ مِنْهَا عَصَا مُوسَى علیه السلام وَ سَأَلَهُ عَنْ أَوَّلِ شَجَرَةٍ نَبَتَتْ فِي الْأَرْضِ فَقَالَ هِيَ الدُّبَّاءُ وَ هِيَ الْقَرْعُ ⁽²⁾. ⁽³⁾

در عیون و در علل به سندش تا اين که شامى از امیر المؤمنين علیه السلام پرسيد از نخستین درختی که در زمین کاشته شده، فرمود: درخت عوسجه است که عصاى موسى علیه السلام از آن بود، پرسيدش از نخستین درختی که بر زمین روئيد، فرمود: کدو بود.

بيان: منافاتى میان يکم و دوم نيست، زيرا يکم در آن جا است که کشتکارى دارد و دومى در خودرو است، و آن چه آيد که نخست درخت کشت شده نخل است بسا که اوّل بودن در يکى حقيقى است و در يکى نسبى يا مقصود اين ست که نخست درخت میوه ده نخل بوده يا يکى نخست درختى بوده که با هسته کشت شده و ديگرى

با شاخه در مصباح گفته: عوسج از درخت هاى خاردار است و میوه گِردى دارد. ⁽¹⁾

2- الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ النُّعْمَانِ عَنْ بُرَيْدٍ الْعِجْلِيِّ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِنَّمَا سُمِّيَ الْعُودُ خِلَافاً لِأَنَّ إِبْلِيسَ عَمِلَ صُورَةَ سُوَاعٍ عَلَى خِلَافِ صُورَةِ وَدٍّ فَسُمِّيَ الْعُودُ خِلَافاً الْخَبَرَ ⁽²⁾.

در علل به سندش از ابى جعفر علیه السلام که همانا درخت عود را خلاف نامند براى آن که شيطان بر آن صورت بت سواع را بر خلاف صورت بت ودّ ساخت، و لذا عود خلاف ناميده شد.

بيان: يعنى بت سواع از آن تراشيده شده بود، فيروزآبادى گفته: خلاف بر وزن کتاب يک رسته از صفحات است و از زيبائى بر خلاف رسته هاى ديگر است و از اين رو آن را خلاف ناميدند، چون سيل جوانه آن را آورد و يک درخت مخالف روئيد، در مصباح گفته: دينورى گويد پندارند که چون از ريشه که آورند خلاف آن رويد آن را خلاف گويند و حکايت است که يک شاهى بباغى رسيد و درخت خلاف را ديد و به وزيرش گفت: اين درخت چيست؟ و وزير نخواست لفظ خلاف که نفرت آور است به زبان آرد گفت: درخت وفاق است و پادشاه از هوش او وى را بزرگداشت ⁽³⁾

3- «الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَصْبَهَانِيِّ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمْ يَخْلُقِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ شَجَرَةً إِلَّا وَ لَهَا ثَمَرَةٌ تُؤْكَلُ فَلَمَّا قَالَ النَّاسُ اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً أَذْهَبَ نِصْفَ ثَمَرِهَا فَلَمَّا اتَّخَذُوا مَعَ اللَّهِ إِلَهاً شَاكَ الشَّجَرُ» ⁽⁴⁾.

در علل به سندش از امام ششم علیه السلام که خدا درختى نيافريد جز این که ميوه خوردنى داشت و چون مردم گفتند: خدا فرزند گرفته نيمى از درخت ها بى ميوه شدند و چون به همراه خدا بت پرستيدند درخت خار برآورد. ⁽¹⁾

4- مَجَالِسُ ابْنِ الشَّيْخِ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْمُفِيدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَيْهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَوَّلُ شَجَرَةٍ نَبَتَتْ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ النَّخْلَةُ ⁽²⁾.

در مجالس ابن الشيخ به سندش از ابى جعفر علیه السلام که نخستین درختی که بر زمين روئيده نخل خرماست. ⁽³⁾

5- تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ الْهَيْثَمِ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الشَّجَرَ لَمْ يَزَلْ خَضِيداً كُلَّهُ حَتَّى دُعِيَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ عَزَّ الرَّحْمَنُ وَ جَلَّ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ فَكَادَتِ السَّمَاوَاتُ أَنْ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَ تَنْشَقَّ الْأَرْضُ وَ تَخِرَّ الْجِبَالُ هَدّاً فَعِنْدَ ذَلِكَ اقْشَعَرَّ الشَّجَرُ وَ صَارَ لَهُ شَوْكٌ حِذَارَ أَنْ يَنْزِلَ بِهِ الْعَذَابُ الْخَبَرَ ⁽⁴⁾.

در تفسير على بن ابراهيم به سندش تا امير المؤمنين علیه السلام که هر درختى پيوسته بار چيدنى داشت تا زیکه براى خداوند، فرزند ادّعا کردند، که از اين گناه نزديک بود آسمان ها از هم بپاشند و زمين بشکافد و کوه ها بپاشند، در اين جا بود که درختلرزيد و خار برآورد از ترس اين که عذاب بر او نازل شود. ⁽⁵⁾

6- الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّهُ لَنْ يَغْضَبَ لِلَّهِ شَيْ ءٌ كَغَضَبِ الطَّلْحِ وَ السِّدْرِ إِنَّ الطَّلْحَ كَانَتْ كَالْأُتْرُجِّ وَ السِّدْرَ كَالْبِطِّيخِ فَلَمَّا قَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ أَنْقَصَتَا حِمْلَهُمَا فَصَغُرَ فَصَارَ لَهُ عَجَمٌ وَ اشْتَدَّ الْعَجَمُ فَلَمَّا أَنْ قَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ أَذْعَرَتَا فَخَرَجَ لَهُمَا هَذَا الشَّوْكُ وَ نَقَصَتَا حِمْلَهُمَا وَ صَارَ النَّبِقُ إِلَى هَذَا الْحِمْلِ وَ ذَهَبَ حِمْلُ الطَّلْحِ فَلَا يَحْمِلُ حَتَّى يَقُومَ قَائِمُنَا أَوْ تَقُومَ السَّاعَةُ قَالَ مَنْ سَقَى طَلْحَةً أَوْ سِدْرَةً فَكَأَنَّمَا سَقَى مُؤْمِناً مِنْ ظِمَاءٍ ⁽¹⁾.

عياشى به سندش از امام ششم علیه السلام که هرگز خدا خشم نکند بچيزى چون خشم بر درخت طلح و سدر، طلح ميوه اى داشت چون پرتقال و سدر ميوه اى چون خربزه و چون يهود گفتند دست خدا بسته است ميوه هاشان خرد شد و هسته دار شد و هسته شان سخت شد و چون نصارى گفتند مسيح پسر خدا است درخت ها لرزيدند و خار برآوردند و ميوه شان کاسته شد و به صورت کنونى درآمد و طلح به کلى بى ميوه شد و ميوه نياورد تا قائم ما ظهور کند و هنگامه برپا شود، فرمود: هر که يک درخت طلح يا سدر را آب دهد چنانست که مؤمنى را آب داده.

بيان: در قاموس گفته: طلح درخت بزرگى است و نام درخت طلح و موز است و گفته نام ميوه درخت سدر نبق است و نبق بکسر و چون کتف و مفردش نبقه است و بيضاوى در تفسير قول خدا تعالى وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ گفته: درخت موز و درخت امّ غيلانست که گل فراوان و خوشبو دارد و با عين هم خوانده شده، منضود، يعنى از فرود تا فرازش ميوه کنار هم چيده شده.

اين که فرمود: ميوه طلح رفت، يعنى ميوه نخست آن يا هر ميوه آن اگرش تفسير کنيم بر درخت بى ميوه و اين که در بهشت ميوه کنار هم چيده شده منافات ندارد که در دنيا بى ميوه باشد.

و قَالَ ابْنُ الْأَثِيرِ فِي النِّهَايَةِ فِي الْحَدِيثِ مَنْ قَطَعَ سِدْرَةً صَوَّبَ اللَّهُ رَأْسَهُ فِي النَّارِ. ابن اثير در نهايه گفته: در حديث است که هر که درخت سدرى را ببرّد خدا او را وارونه در دوزخ افکند، از ابو داود سيستانى معنى اين حديث پرسش شد، گفت: حديث مختصريست و معناش اين ست که هر که درخت سدر بيابان را که سايه سر رهگذرانست بيهوده ببرد و بنا حق از ميان ببرد خدا سرش را در دوزخ وارونه سازد.

گويم: حديثی است در اين که يک درخت نزد قبر امام حسين علیه السلام بود و نشانه قبر آن حضرت بود و يکى از خلفاء آن را بريد تا نشانه قبر او را از ميان ببرد و ملعون در اين حديث، همان بُرنده درخت سدردر نزدیی قبر آن حضرتست و اين خود از معجزات او بحساب آید. ⁽¹⁾

1. خواص کلی گیاهان در روایات

1- مَجَالِسُ الشَّيْخِ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ التَّلَّعُكْبَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ الْهَمَدَانِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لِكُلِّ شَيْ ءٍ حِلْيَةٌ وَ حِلْيَةُ الْخِوَانِ الْبَقْلُ الْخَبَرَ ⁽²⁾.

در مجالس شيخ: به سندش از امام ششم علیه السلام که براى هر چيزى آرايشى است و آرايش سفره سبزى است. ⁽³⁾

2- الْمَحَاسِنُ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هَارُونَ عَنْ مُوَفَّقٍ الْمَدَنِيِّ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: بَعَثَ إِلَيَّ الْمَاضِي علیه السلام يَوْماً وَ حَبَسَنِي لِلْغَدَاءِ فَلَمَّا جَاءُوا بِالْمَائِدَةِ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهَا بَقْلٌ فَأَمْسَكَ يَدَهُ ثُمَّ قَالَ لِلْغُلَامِ أَ مَا عَلِمْتَ أَنِّي لَا آكُلُ عَلَى مَائِدَةٍ لَيْسَ فِيهَا خَضِرٌ فَأْتِنِي

بِالْخَضِرِ قَالَ فَذَهَبَ وَ جَاءَ بِالْبَقْلِ فَأَلْقَاهُ عَلَى الْمَائِدَةِ فَمَدَّ يَدَهُ ثُمَّ أَكَلَ ⁽¹⁾. در محاسن به سندش از پدر موفّق مدنى که امام هفتم مرا يک روزى خواست و براى چاشت نگهداشت و چون سفره آوردند سبزى نداشت دست کشيد و بغلام فرمود: نميدانى من نمی خورم اگر سبزى در سفره نباشد، سبزى بياور و رفت سبزى آورد و بر سفره نهاد و آن حضرت دست دراز کرد و تناول فرمود. ⁽²⁾

3- وَ مِنْهُ، فِي الْحَدِيثِ خَضِّرُوا مَوَائِدَكُمْ بِالْبَقْلِ فَإِنَّهُ مَطْرَدَةٌ لِلشَّيْطَانِ مَعَ التَّسْمِيَةِ وَ فِي رِوَايَةٍ زَيِّنُوا مَوَائِدَكُمْ ⁽³⁾.

و از همان: در حديثى که سفره خود را با سبزی ها سبز کنيد که با بسم الله شيطان رانده شود، و در روايتى است که سفره های خود را با سبزى بيارائيد. ⁽⁴⁾

4- الْمَحَاسِنُ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ حَنَانٍ قَالَ: كُنْتُ مَعَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَلَى الْمَائِدَةِ فَمَالَ عَلَى الْبَقْلِ وَ امْتَنَعْتُ أَنَامِنْهُ لِعِلَّةٍ كَانَتْ بي فَالْتَفَتَ إِلَيَّ فَقَالَ يَا حَنَانُ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام لَمْ يُؤْتَ بِطَبَقٍ وَ لَا فَطُورٍ إِلَّا وَ عَلَيْهِ بَقْلٌ قُلْتُ وَ لِمَ ذَاكَ جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ لِأَنَّ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ خَضِرٌ فَهِيَ تَحِنُّ إِلَى أَشْكَالِهَا ⁽⁵⁾.

در محاسن به سندش از حنان که با امام ششم علیه السلام بر سرسفره بودم و آن حضرت متوجه سبزى شد و من دست باز داشتم و به من رو کرد و فرمود: اى حنان ندانى که براى امير المؤمنين طبق خوراک يا افطارى نياوردند جز این که بر آن سبزى بود؟ گفتم: قربانت اين براى چه بود؟ فرمود: براى اين که دل مؤمنان سبز است و بمانند خود توجه کند.

بيان: در کافى است که دل مؤمنان سبز است، يعنى نور سبزى دارد، يا اين که آکنده از حکمت و معرفت است و با سبزى مناسبت دارد. ⁽¹⁾

2. موضوع تره در روایات

1- الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى بْنِ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْهَمْدَانِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ عِيسَى عَنْ فُرَاتِ بْنِ أَحْنَفَ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْكُرَّاثِ فَقَالَ كُلْهُ فَإِنَّ فِيهِ أَرْبَعَ خِصَالٍ يُطَيِّبُ النَّكْهَةَ وَ يَطْرُدُ الرِّيَاحَ وَ يَقْطَعُ الْبَوَاسِيرَ وَ هُوَ أَمَانٌ مِنَ الْجُذَامِ لِمَنْ أَدْمَنَ عَلَيْهِ ⁽²⁾.

در خصال به سندش تا اين که پرسش شد از امام ششم علیه السلام از تره، فرمود: بخورش که چهار خاصيت دارد: دهان را خوشبو کند، بواسير را ببرد، و حفاظت از ابتلاء به خوره است. ⁽³⁾

2- الْعِلَلُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الرَّزَّازِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَلَفٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَكْلِ الْبَصَلِ وَ الْكُرَّاثِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِأَكْلِهِ مَطْبُوخاً وَ غَيْرَ مَطْبُوخٍ وَ لَكِنْ إِنْ أَكَلَ مِنْهُ مَا لَهُ أَذًى فَلَا يَخْرُجْ إِلَى الْمَسْجِدِ كَرَاهِيَةَ أَذَاهُ عَلَى مَنْ يُجَالِسُهُ ⁽⁴⁾.

در علل به سندش تا محمّد بن شاذان که از امام ششم علیه السلام پرسيدم از پياز و تره، فرمود: خوردنشان پخته و نپخته باکى ندارد، ولى چون به اندازه آزار بخش از آن خورد، به مسجد نرود که بويش ديگران را آزار دهد. ⁽⁵⁾

3- الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِيدِ الْخَزَّازِ الْأَحْمَسِيِّ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ أَوْ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: لِكُلِّ شَيْ ءٍ سَيِّدٌ وَ سَيِّدُ الْبُقُولِ الْكُرَّاثُ ⁽¹⁾.

در محاسن به سندش تا امام ششم يا هفتم علیهما السلام که هر چيز را سروَری است و سروَر سبزی ها، تره است. ⁽²⁾

4- وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِيِّ عَنْ بِسْطَامَ بْنِ مُرَّةَ الْفَارِسِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَكْرٍ الْفَارِسِيِّ عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ الْمَكِّيِّ الْأَعْرَجِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّهُمْ يَقُولُونَ فِي الْهِنْدَبَاءِ يَقْطُرُ عَلَيْهِ قَطْرَةٌ مِنَ الْجَنَّةِ فَقَالَ إِنْ كَانَ فِي الْهِنْدَبَاءِ قَطْرَةٌ فَفِي الْكُرَّاثِ سِتٌ ⁽³⁾.

و از همان به سندش تا ابراهيم بن عبد المجيد که به امام ششم علیه السلام گفتم می گويند بر کاسنى يک قطره بهشتى چکد، فرمود: اگر در کاسنى يک قطره باشد در تره شش قطره است.

بيان: بسا مقصود اين ست که تره شش قطره بيش است و منافات ندارد با روايت هفت قطره که آيد. ⁽⁴⁾

5- الْمَحَاسِنُ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ عَنِ زِيَادِ بْنِ سُوقَةَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ آبَائِهِ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَعَرَفْتُ فِي وَجْهِهِ الْجُوعَ فَاسْتَقَيْتُ لِامْرَأَةٍ مِنَ الْأَنْصَارِ عَشْرَ دِلَاءٍ فَأَخَذْتُ عَشْرَ تَمَرَاتٍ وَ أَسِرَّةٍ مِنْ كُرَّاثٍ فَجَعَلْتُهَا فِي حَجْرِي ثُمَّ أَتَيْتُ بِهَا فَأَطْعَمْتُهُ ⁽⁵⁾.

در محاسن به سندى تا امير المؤمنين علیه السلام که رسول خدا صلی الله علیه و آله را ديدم و گرسنگى از رخسارش شناختم و براى يک زن انصارى ده دلو آب کشيدم و ده دانه خرما گرفتم و يک دسته تره آوردم و برسول خدا صلی الله علیه و آله خوراندم. ⁽¹⁾

6- الْمَحَاسِنُ، عَنْ سَلَمَةَ قَالَ: اشْتَكَيْتُ بِالْمَدِينَةِ شَكَاةً شَدِيدَةً فَأَتَيْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام فَقَالَ لِي أَرَاكَ مُصْفَرّاً قُلْتُ نَعَمْ قَالَ علیه السلام كُلِ الْكُرَّاثَ فَأَكَلْتُهُ فَبَرَأْتُ ⁽²⁾.

و از همان به سندش از موسى بن بکير که غلامى از ابو الحسن علیه السلام بيمار شد و از او پرسش شد و گفتند درد سپرز دارد، فرمود: تره اش بخورانيد تا سه روز و به او خورانديم و خون آرام شد و خوب شد ⁽³⁾

7- وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ قَالَ: اشْتَكَى غُلَامٌ لِأَبِي الْحَسَنِ علیه السلام فَسَأَلَ عَنْهُ فَقِيلَ بِهِ طُحَالٌ فَقَالَ أَطْعِمُوهُ الْكُرَّاثَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فَأَطْعَمْنَاهُ فَقَعَدَ الدَّمُ ثُمَّ بَرَأَ ⁽⁴⁾.

و از همان به سندش از موسى بن بکير که غلامى از ابو الحسن علیه السلام بيمار شد و از او پرسش شد و گفتند درد سپرز دارد، فرمود: تره اش بخورانيد تا سه روز و به او خورانديم و خون آرام شد و خوب شد، در مکارم مانندش آمده.

بيان: شرحش در باب درمان ورم کبد گذشت و ظاهر اين ست که مقصود از (قعد الدم) خون ريزى در هنگام تغوط است، پزشکان گفتند: تره سدّه سپرز را گشايد و خون را روان سازد به سبب گرم کردن و واکردن خون چنان چه حيض بسته را هم گشايد، و اما سود باز شدن خون براى ورم سپرز از اين ست که ورم سپرز گاهى

از بدى خونست و گاهى از سوداء. ⁽¹⁾

8- الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَمَّادٍ اللَّحَّامِ وَ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ قَالا كَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يُعْجِبُهُ الْكُرَّاثُ وَ كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَأْكُلَهُ خَرَجَ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى الْعُرَيْضِ ⁽²⁾.

در محاسن به سندش از يونس بن يعقوب که امام ششم علیه السلام از تره خوشش مى آمد و چون می خواست آن را بخورد از شهر مدينه به مزرعه عريض می رفت.

بيان: در نهايه گفته: عريض بتصغير دشتى است در مدينه که اموالى براى اهل مدينه دارد. ⁽³⁾

9- الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّضْرِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّا لَنَأْكُلُ الْكُرَّاثَ ⁽⁴⁾.

در محاسن به سندش از ابى جعفر علیه السلام که ما تره می خوريم. ⁽⁵⁾

10- وَ مِنْهُ، عَنِ السَّيَّارِيِّ رَفَعَهُ قَالَ: كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام يَأْكُلُ الْكُرَّاثَ بِالْمِلْحِ الْجَرِيشِ ⁽⁶⁾.

و از همان به سندش تا گفته: امیر المؤمنين علیه السلام تره را با نمک کوبيده می خورد، در مکارم مانندش آمده. ⁽⁷⁾

11- وَ مِنْهُ، عَنِ الْيَقْطِينِيِّ أَوْ غَيْرِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَكَرِيَّا عَنْ أَبِي

عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ذُكِرَتِ الْبُقُولُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ كُلُوا الْكُرَّاثَ فَإِنَّ مَثَلَهُ فِي الْبُقُولِ كَمَثَلِ الْخُبْزِ فِي سَائِرِ الطَّعَامِ أَوْ قَالَ الْإِدَامِ الشَّكُّ مِنِّي ⁽¹⁾. و از همان: تا اين که سبزی ها را نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله نام بردند، فرمود: تره بخوريد که در سبزی ها چون نانست در ديگر خوراک ها يا چون نانخورش است (راوى گويد) ترديد از منست. ⁽²⁾

12- الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ قَالَ: رَأَيْتُ أَبَا الْحَسَنِ الْأَوَّلَ علیه السلام يَقْطَعُ الْكُرَّاثَ بِأُصُولِهِ فَيَغْسِلُهُ بِالْمَاءِ فَيَأْكُلُهُ ⁽³⁾.

در محاسن به سندش تا يونس بن يعقوب که ديدم امام هفتم علیه السلام تره را از ريشه می بريد و با آب می شست و می خورد. ⁽⁴⁾

13- وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ علیه السلام قَالَ: ذُكِرَ الْبُقُولُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ سَنَامُ الْبُقُولِ وَ رَأْسُهَا الْكُرَّاثُ وَ فَضْلُهُ عَلَى الْبُقُولِ كَفَضْلِ الْخُبْزِ عَلَى سَائِرِ الْأَشْيَاءِ وَ فِيهِ بَرَكَةٌ وَ هِيَ بَقْلَتِي وَ بَقْلَةُ الْأَنْبِيَاءِ قَبْلِي وَ أَنَا أُحِبُّهُ وَ آكُلُهُ وَ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى نَبَاتِهِ فِي الْجَنَّةِ تَبْرُقُ وَرَقُهُ خُضْرَةً وَ حُسْناً ⁽⁵⁾.

از همان به سندش مضمون خبر را آورده و بدان افزوده که تره برکت دارد و آن سبزى من و پيغمبران پيش از منست و من دوستش دارم و می خورمش و گويا می نگرم در روئيدنش در بهشت که برگش می درخشد سبز و زيبا. ⁽⁶⁾

14- الْمَحَاسِنُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُقْبَةَ الْخُزَاعِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ سُلَيْمَانَ قَالَ: رَأَيْتُ أَبَا

الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام بِخُرَاسَانَ فِيرَوْضَةٍ وَ هُوَ يَأْكُلُ الْكُرَّاثَ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ النَّاسَ يَرْوُونَ أَنَّ الْهِنْدَبَاءَ يَقْطُرُ عَلَيْهِ كُلَّ يَوْمٍ قَطْرَةٌ مِنَ الْجَنَّةِ فَقَالَ إِنْ كَانَ الْهِنْدَبَاءُ يَقْطُرُ عَلَيْهِ قَطْرَةٌ مِنَ الْجَنَّةِ فَإِنَّ الْكُرَّاثَ مُنْغَمِسٌ فِي الْمَاءِ فِي الْجَنَّةِ قُلْتُ فَإِنَّهُ يُسَمَّدُ فَقَالَ لَا يَعْلَقُ بِهِ شَيْ ءٌ ⁽¹⁾. در محاسن به سندش از يحيى بن سليمان که امام هشتم علیه السلام را در خراسان ديدم که تره می خورد و گفتم: قربانت مردم روايت کنند که بر کاسنى هر روز قطره اى از بهشت چکد فرمود: اگر بر آن يک قطره چکد تره در آب بهشت فرو است، گفتم کود نجس به او دهند چطور؟. فرمود: چيزى بدان نچسبد. ⁽²⁾

مؤلف کتاب: در روایت های قبلی بود که حضرت تره را شستند و تناول فرمودند، لذا با توجه به این که باید شسته شود، می فرمایند (بعد از شستن) چيزى بدان نچسبد.

15- وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ قَالَ: كُنْتُ مَعَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَلَى الْمَائِدَةِ فَمِلْتُ عَلَى الْهِنْدَبَاءِ فَقَالَ لِي يَا حَنَانُ لِمَ لَا تَأْكُلُ الْكُرَّاثَ فَقُلْتُ لِمَا جَاءَ عَنْكُمْ مِنَ الرِّوَايَةِ فِي الْهِنْدَبَاءِ قَالَ وَ مَا الَّذِي جَاءَ عَنَّا فِيهِ قَالَ قُلْتَ إِنَّهُ يَقْطُرُ عَلَيْهِ قَطَرَاتٌ مِنَ الْجَنَّةِ فِي كُلِّ يَوْمٍ فَقَالَ لِي فَعَلَى الْكُرَّاثِ إِذاً سَبْعٌ فَقُلْتُ فَكَيْفَ آكُلُهُ قَالَ اقْطَعْ أُصُولَهُ وَ اقْذِفْ رَأْسَهُ ⁽³⁾.

و از همان: به سندش از حنان بن سدير که با امام ششم علیه السلام بر سفره بودم و توجه بکاسنى کردم، به من فرمود: اى حنان چرا تره نمی خورى گفتم: چون از شما روايت است دربارۀ کاسنى، فرمود: از ما دربارۀ آن چه آمده؟ گفتم: اين که هر روز بر آن

از بهشت قطره اى می چکد، فرمود: در اين صورت بر تره هفت قطره می چکد، گفتم: چگونه خورمش؟ فرمود تهش را ببر و سرش را دور انداز. ⁽¹⁾

16- الْمَكَارِمُ، عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ قَالَ: أَتَيْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام فَقَالَ لِي مَا لِي أَرَاكَ مُصْفَارّاً كُلِ الْكُرَّاثَ فَأَكَلْتُهُ فَبَرَأْتُ. وَ عَنِ النَّبِيِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: فَضْلُ الْكُرَّاثِ عَلَى سَائِرِ الْبُقُولِ كَفَضْلِ الْخُبْزِ عَلَى سَائِرِ الْأَشْيَاءِ ⁽²⁾.

در مکارم: از موسى بن بکر که نزد ابى الحسن علیه السلام آمدم و به من فرمود چرا رنگت، بسيار زرد است تره بخور و خوردم و خوب شدم، از پيغمبر صلی الله علیه و آله که فضل تره بر ديگر سبزی ها، چون فضل نانست بر ديگر چيزها. ⁽³⁾.

17- دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِيِّ، قَالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله مَنْ أَكَلَ الْكُرَّاثَ ثُمَّ نَامَ اعْتَزَلَ الْمَلَكَانِ عَنْهُ حَتَّى يُصْبِحَ.

در دعوات راوندى است که پيغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر که تره بخورد و بخوابد دو فرشته از او کنار روند تا صبح کند. ⁽⁴⁾

18- الْمَجَازَاتُ النَّبَوِيَّةُ، قَالَ صلی الله علیه و آله مَنْ أَكَلَ مِنْ هَاتَيْنِ الْبَقْلَتَيْنِ فَلَا يَقْرَبَنَّ مَسْجِدَنَا يَعْنِي الثُّومَ وَ الْكُرَّاثَ فَمَنْ كَانَ أَكَلَهُمَا فَلْيُمِتْهُمَا طَبْخاً.

در مجازات نبويه که فرمود صلی الله علیه و آله هر کس از اين سبزى خورد (يعنى سير و تره) بمسجد ما نزديک نشود هر که آن ها را خورد بپزد تا بويشان را ببرد و آن ها را بمیراند، سيد رحمة الله گفته میراندن در اين جا مجاز است، زيرا معنى حقيقى آن جان گرفتن از زنده ها است و همانا مقصود گرفتن نيروى آن ها است که بوى بد از آن خيزد به واسطه

پختن و آن را مانند مرده ساخته که از جان جدا نشود جز پس از دست دادن نيرويش و از هم پاشيدن آن، و در روايتى است که آن دو را بپزد تا از هم بپاشند. ⁽¹⁾

19- الدَّعَائِمُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ أَكْلِ الثُّومِ وَ الْبَصَلِ وَ الْكُرَّاثِ نِيّاً وَ مَطْبُوخاً قَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِكَ وَ لَكِنْ مَنْ أَكَلَهُ نِيّاً فَلَا يَدْخُلِ الْمَسْجِدَ فَيُؤْذِيَ بِرَائِحَتِهِ ⁽²⁾.

در دعائم که از جعفر بن محمّد علیه السلام پرسش شد از خوردن سير و پياز و تره خام و پخته، فرمود: باکى ندارد، ولى هر که خام آن ها را خورد به مسجد وارد نشود تا بويش آزار رساند. ⁽³⁾

3. انواع، خواص و عوارض تره

اشاره

تره فرنگی از جمله گیاهان دارویی بومی مدیترانه و خاورمیانه است که نام علمی این گیاه Allium ampeloprasum است.

تره فرنگی سبزی از سرده والک است و از خانواده نرگسیان است. از تره فرنگی می توان به صورت خام و پخته برای تهیه سوپ تره فرنگی، انواع سس و سالاد، تره فرنگی پلو، خورش تره فرنگی، کوکو تره فرنگی و املت سبزیجات استفاده کرد. تره فرنگی خواص و فواید فراوانی دارد که در ادامه به آن ها می پردازیم. در این مطلب از غفاری دایت که در ارتباط با خواص تره فرنگی است به بررسی خواص درمانی تره فرنگی، خواص تره فرنگی برای فشار خون، خواص تره فرنگی برای دیابت، خواص تره فرنگی برای پوست، خواص تره فرنگی برای مو، خواص تره فرنگی برای چشم، خواص تره فرنگی برای سرملخوردگی، خواص تره فرنگی برای یبوست، خواص تره فرنگی برای درمان کم خونی، خواص تره فرنگی برای معده و دستگاه گوارش،

خواص تره فرنگی برای درمان بیماری های التهاب مزمن، خواص تره فرنگی برای پوکی استخوان، خواص تره فرنگی برای سرطان، خواص تره فرنگی برای پارکینسون و آلزایمر، خواص تره فرنگی برای لاغری، ارزش غذایی تره فرنگی و در نهایت عوارض تره فرنگی می پردازیم.

طبع تره فرنگی

طبع تره فرنگی گرم و خشک است.

تفاوت پیازچه با تره فرنگی

تره فرنگی از پیازچه بزرگ تر است. طعم پیازچه تندتر است و طعم تره فرنگی به نسبت شیرین تر و ملایم تر است. کلاهک سفید پیازچه مانند پیاز لایه لایه است اما کلاهک سفید تره فرنگی لایه های زیادی ندارد. برگ های تره فرنگی مانند تره است و صاف و مسطح است اما برگ های پیازچه لو له ای شکل هستند.

تفاوت تره با تره فرنگی

تره و تره فرنگی از نظر شکل برگ شباهت هایی دارند و برگ هر دو مسطح و صاف هستند اما تفاوت تره فرنگی و تره این است که انتهای برگ های تره فرنگی یک پیاز سفید وجود دارد.

از جمله مشخصات تره فرنگی خوب می توان به ساقه سفید متوسط و برگ هایی سبز و بدون لک اشاره کرد.

خواص درمانی تره فرنگی

گیاه دارویی تره فرنگی سرشار از انواع آنتی اکسیدان ها و فلاونوئید ها، ویتامین K، ویتامین B6، ویتامین E، ویتامین A، ویتامین C، فولات، تیامین، منگنز، مس،

آهن، کلسیم، منیزیم و اسیدهای چرب امگا 3 است. خواص تره فرنگی برای سلامتی بسیار فراوان است. در ادامه بهربررسی برخی از خواص تره فرنگی می پردازیم.

ارزش غذایی تره فرنگی

میزان ارزش غذایی تره فرنگی در 100 گرم از این گیاه به صورت زیر است:

کالری: 61

قند: 9/3 گرم

پروتئین: 5/1 گرم

کربوهیدرات: 14 گرم

چربی: 3/0 گرم

فیبر: 8/1 گرم

خواص تره فرنگی برای فشار خون

تره فرنگی غنی از فلاونوئید است که حضور و وجود این فلاونوئید ها موجب افزایش تولید اکسید نیتریک می شود و به این دلیل موجب رقیق شدن خون و هم زمان آرام شدن رگ ها خونی می شود و به این طریق موجب کاهش فشار خون می شود؛ بنابر این یکی دیگراز خواص تره فرنگی کنترل سطح فشار خون است.

خواص تره فرنگی برای دیابت

آنزیم آمیلاز، آنزیمی است که وظیفه تجزیه کربوهیدرات های پیچیده را به قند دارد. تره فرنگی با مهار این آنزیم آمیلاز موجب کاهش سرعت گلوکز در خون می شود و در مبتلایان به دیابت نوع 2 خطر افزایش قند خون را کاهش می دهند. تره فرنگی حاوی آلیسین است که وجود آلیسین خطر و احتمال ابتلا به سندرم متابولیک و نوروپاتی دیابتی را کاهش می دهد.

خواص تره فرنگی برای پوست

یکی از خواص تره فرنگی دیوریتیک بودن آن است. تره فرنگی با دفع مواد زائد و پاکسازی بدن و اندام ها به خصوص کبد موجب پاکسازی پوست صورت هم می شود. از دیگر خواص تره فرنگی برای پوست می توان به درمان آکنه، جوش صورت اشاره کرد. هم جنین تره فرنگی روند پیر شدن و چین و چروک پوست را به تاخیر انداخته و خاصیت جوان سازی برای پوست دارد. تره فرنگی سرشار از ویتامین C، ویتامین E و بتاکاروتن است که این ها مکجب نی شوند تا تره فرنگی همانند یک ضد آفتاب طبیعی عمل کند. هم چنین تره فرنگی می تواند موجب خنثی سازی رادیکال های آزاد شده و از پوست در برابر اشعه ماورا بنفش محافظت می کند.

خواص تره فرنگی برای مو

تره فرنگی حاوی آهن و ویتامین C است که این آهن و ویتامین C موجب بهبود گردش جریان خون در بدن می شودو به همین دلیل فولیکول های مو را تقویت کرده و با تقویت فولیکول های مو سبب افزایش رشد مو شده و از زیرش مو های شما جلوگیری می کند.

خواص تره فرنگی برای چشم

لوتئین و زاکسانتین موجود در تره فرنگی موجب تقویت بینایی می شود. از خواص تره فرنگی می توان به کاهش خطر ابتلا به آب مروارید و دژنراسیون ماکولار مرتبط با سن اشاره کرد.

خواص تره فرنگی برای سرماخوردگی

از بهترین درمان های طبیعی برای سرناخوردگی و آنفلونزا و تب یونجه می توان

به تره فرنگی اشاره کرد. تره فرنگی غنی از ویتامین C و ویتامین A است که این ویتامین ها موجب تقویت سیستم ایمنی بدن می شوند و با تقویت ایمنی فرد بیمار احتنال و خطر ابتلا به سرماخوردگی و بیماری های عفونی دیگر را کاهش می دهند؛ بنابر این یکی از خواص تره فرنگی این است که می تواند در درمان سرماخوردگی موثر و مفید باشد.

خواص تره فرنگی برای یبوست

تره فرنگی حاوی مقادیر بالای فیبر است و فیبر موجود در آن می تواند به بهبود حرکات روده کمک کند که این موضوع برای پیشگیری از ابتلا به یبوست و هم چنین درمان یبوست بسیار موثر و مفید است.

خواص تره فرنگی برای درمان کم خونی

تره فرنگی حاوی مقادیر بالای آهن و ویتامین های گروه B است که موجب افزایش گلبول های قرمز خون می شوند و از این طریق برای درمان کم خونی فقر آهن و آن می موثر و کمک کننده خواهد بود.

خواص تره فرنگی برای معده و دستگاه گوارش

گفتیم یکی از خواص تره فرنگی داشتن فیبر در مقادیر بالا است. این فیبر موجود در تره فرنگی به هضم غذا کمک می کند و موجب تقویت و سلامت معده و دستگاه گوارش می شود.

خواص تره فرنگی برای درمان بیماری های التهابی مزمن

یکی دیگر از خواص تره فرنگی داشتن ویتامین K است که به این گیاه دارویی خاصیت ضدالتهابی بخشیده است. تره فرنگی با داشتن خلصیت ضد التهابی

می تواند خطر ابتلا به برخی بیماری های التهابی مزمن از جمله دیابت، چاقی و آرتریت روماتوئید کاهش دهد.

خواص تره فرنگی برای پوکی استخوان

ویتامین K از جمله ویتامین های موجود در تره فرنگی است که استخوان ها را تقویت می کند و خطر ابتلا به پوکی استخوان را در خانم ها و آقایان کاهش می دهد.

خواص تره فرنگی برای سرطان

یکی دیگر از خواص تره فرنگی این است که دارای آنتی اکسیدان ها و پلی فنول ها است که موجب پیشگیری از تشکیل تومورهای بدخیم در بدن می شود و خطر و احتمال ابتلا به سرطان هایی مانند سرطان پروستات، سرطان روده بزرگ و سرطان تخمدان را کاهش می دهند.

خواص تره فرنگی برای پارکینسون و آلزایمر

تره فرنگی حاوی منیزیم، فسفر و فولات است و این مواد موجب می شوند تا تره فرنگی موجب بهبود تمرکز، تقویت حافظه و توانایی مغز برای پردازش اطلاعات شود و هم جنین باعث کاهش خطر ابتلا به بیماری هایی مانند زوال عقل، آلزایمر و پارکینسون شود.

عوارض تره فرنگی

تره فرنگی در کنار خواص و فوایدی که برای سلامت بدن دارد عوارضی نیز دارد. در برخی افراد مصرف تره فرنگی می تواند موجب بروز حساسیت و آلرژی شود. اگزالات یکی از مواد موجود در تره فرنگی است. مقادیر بالای اگزالات موجود در تره فرنگی سبب تشدید علائم بیماری در بیماران مبتلا و درگیر با سنگ کیسه صفرا و سنگ کلیه می شود.

خواص تره فرنگی برای لاغری

یکی از خواص تره فرنگی این است که از سبزیجات کم کالری و فاقد چربی است و در لاغری و کاهش وزن مفید و کمک کننده است. تره فرنگی حاوی مقادیر بالای فیبر است که فیبر موجود در آن موجب کاهش اشتها می شود و درنتیجه از پرخوری و خوردن تنقلات جلگیری می کند و به روند کاهش وزن کمک می کند.

با وجود خواص تره فرنگی برای لاغری، نمی توان تنها با مصرف تره فرنگی توقع داشت به وزن ایده آل برسیم. برای رسیدن به وزن ایده آل نیاز است از یک رژیم غذایی اصولی و تحرک کافی استفاده کنید. رژیم های بهاره غفاری همان رژیم غذایی اصولی و ورزش مناسب که به دنبال آن هستید را به شما ارائه می دهد و می توانید بدون حذف موادغذایی و رژیم های دشوار، به وزن ایده آل و تناسب اندام برسید. ⁽¹⁾

خواص و مضرات تره

تره یکی از سبزی های پر مصرف ماست که کم و پیش با خواصش آشنا هستید بهتر است این آشنایی را کامل کنید.

راز درمان تمام عفونت ها تره است.

البته به دلیل نفاخ بودن ببرای افرادی که دچار التهابات روده هستند مناسب نمی باشد.

مثلاً در گریپ، گلو درد، گرفتگی صدا و سیاه سرفه مفید بوده و اثر خلط آور دارد و در این مواد اضافه کرده کمی عسل به آب تره و مصرف آن مفید تر است.

خواص تره

در این موقع متوجه خواهید شد که خونریزی بینی بند می آید.

این فعالیت بسیار برای جلوگیری از پیشرفت و افزایش پلاک های خونی که منجر به گرفتگی رگ ها و بیماری های قلبی در بیماران دیابتی می گردد بسیار مهم می باشد.

اگر این پلاک ها بدون توقّف رشد نمایند، سبب حمله قلبی یا سکته می گردند.

گیاهان آلیوم، حتی باعث کاهش فشار خون بالا، که عامل دیگری برای حمله قلبی و یا سکته می باشد، نیز می گردد.

مضرات تره

تره ایرانی (Allium sp) به عنوان یک گیاه تک لپه از تیره سوسن (Liliaceae) و جنس آلیوم با مزه خاص و ویژگی های مرفولوژی خاص خود جزء سبزی های پیازی محسوب می شود.

مشخصات ظاهری و ویژگی های مورفولوژی و سیتولوژی این گیاه نشان دهنده رابطهء بسیار نزدیک آن به گیاه زراعی تره فرنگی(Allium ampeloprasum Var. porrum Gay) بوده و این دو گیاه به دو زیر گونه متمایز از گروه ampeloprasum تعلّق دارند.

بررسی های اولیه در مورد تعیین نام علمی تره ایرانی نشان می دهند که این

گیاه از نظر رده بندی تا حد زیر گونه (مجاور گیاه) Allium ampeloprasum ssp iranicum

تره فرنگی (به انگلیسی Leek) گیاهی دو ساله است که برای استفاده از ساقه های سفید شده و برگ هایش آن را می کارند.

تره فرنگی بر خلاف پیاز غده تولید نمی کند و همۀ برگ های تره فرنگی سبز و پهن هستند و قسمت های زیرین این برگ ها در داخل زمین قرار گرفته و یک دیگر را می پوشانند و به شکل ساقه در می آیند

و اگر این ساقه ها را در تاریکی قرار دهند سبزی خود را از دست داده و سفید می شوند که این قسمت سفید شده و مقداری از برگ های هوایی مصف غذایی دارند.

برگ تره فرنگی پهن است، در بعضی گونه های تره فرنگی ساقه استوانه ای شکل و در بعضی دیگر در انتهای ساقه برآمدگی شبیه پیاز دیده می شود.

تره فرنگی یکی از گیاهان خوش طعم و قابل کاشت در آب و هوای سردسیری است.

این سبزی مقوی منبع غنی از ویتامین A محسوب می شود.

تره فرنگی از خانواده پیاز است و به راحتی در فضای آپارتمان رشد می کند.

بهترین زمان برای کاشت تره فرنگی اوایل بهار است.

گلدان ها را از خاک سبک و مرطوب پر کرده و دانه ها را در عمق سه میلی متری خاک قرار داده و به طور مرتب آبیاری کنید.

این گیاه نیازی به نور خورشید به طور مستقیم ندارد و بهتر است در سایه قرار گیرند.

دانه ها را در فاصله پنج سانتی متری یک دیگر بکارید، زیرا این گیاه پس از رشد حجم زیادی را اشغال می کند.

در صورت نیاز و مشاهده زردی در برگ های گیاه، خاک گلدان را با کودهای گیاهی مناسب پر کنید.

35 تا 45 هفته پس از کاشت اولیه گیاه می توان محصول را برداشت کرد.

تره فرنگی یکی از سبزی های پُر خاصیتی است که رویش آن در فصل بهار بیش تر است.

این سبزی از خانوادۀ پیاز و مانند آن سودمند و سرشار از ویتامین و املاح معدنی بوده و دارای برگ های سبز رنگ به شکل نوار با غلاف دراز است.

تره فرنگی 2 نوع دارد؛ یکی پیازش کوچک تر و دیگری بزرگ تر است.

اغلب آن هایی که پیاز بزرگ تر دارند را خام نمی توان خورد و معمولاً به صورت پخته در تهیه سوپ های مختلف و کوکو به کار می برند.

تره هایی هم که پیاز کوچک تر دارند را به صورت خام در سالاد سبزی استفاده می کنند.

انواع تره فرنگی

تره فرنگی ضخیم کوتاه تابستانی که خیلی زودرس است.

تره فرنگی نازک کشیده زمستانی که نازک و طویل است.

تره فرنگی زمستانی کشیده پاریس که دیررس است.

تره فرنگی زرد پواتو که ضخیم می باشد.

تره کوهی

کولین موجود در این گیاه به عنوان پیام آور شیمیایی در مغز عمل می کند.

گنجاندن مقدار کافی کولین دررژیم غذایی قدرت یادگیری را در کودکان و بزرگسالان افزایش می دهد. ین گیاه منبع غنی پلی فنولز است و از قلب محافظت می کند.

ترهٔ کوهی (با نام علمی: Allium ampeloprasum Var Iranicum)، گیاهی علفی است که مزه اش به پیازچهٔ خام می ماند و خود به سان ترهمی باشد.

خام آن را چون سبزی همراه با خوراک می خورند.

هم چنین از آن در پخت کلانه نیز استفاده می شود.

اگر در دشت روییده باشد آن را «کورایه» و اگر در کوه روییده باشد بدان «کنیوال» گویند.

تره کوهی از ارزش غذایی زیادی برخوردار است.

این گیاه، دارای طعم تند مانند سیر و پیاز است.

تره کوهی

این گیاه 30 درصد ویتامین A بدن را تأمین می کند، که ویتامین A برای حفظ سلامت پوست، استخوان و بافت های نرم لازم می باشد.

هم چنین سرشار از آهن بوده و 20 درصد نیاز روزانه به ویتامین c بدن را تأمین می نماید و احتمال بروز بیماری قلبی و سرطان رودۀ بزرگ را کاهش می دهد.

از قسمت های مورد استفادۀ این گیاه پیاز و برگ های آن است، که در کوکو و اش و یا به صورت پودر خشک شده استفاده می شود.

تره کوهی، گیاهی شبیه به تره فرنگی، دارای طعم تند مانند پیاز و سیر است.

این گیاه از ارزش غذایی فراوانی برخوردار است.

کولین موجود در این گیاه به عنوان پیام آور شیمیایی در مغز عمل می کند.

گنجاندن مقدار کافی کولین دررژیم غذایی قدرت یادگیری را در کودکان و بزرگسالان افزایش می دهد.

تره کوهی حاوی فولات است که نوعی ویتامین B لازم برای حفظ میزان هوموسیستئین در بدن است.

هوموسیستئین نوعی پروتئین موجود در خون است که در صورت بالا بودن باعث سکته می شود.

این گیاه منبع غنی پلی فنولز است و از قلب محافظت می کند. حاوی ترکیب سولفوری ازجمله کمپفیرول است.

این ماده از جداره رگ های خونی در برابر آسیب دیدگی محافظت و به کبد در دفع کلسترول نیز کمک می کند.

تره کوهی سرشار از آهن است.

آهن اکسیژن را به سلول ها منتقل می کند، از سیستم ایمنی بدن حمایت می کند و میزان انرژی را بالا می برد.

30 درصد نیاز ویتامین A بدن را تأمین می کند.

تره، خواص تره، مضرات تره، انواع تره، تره ایرانی، تره فرنگی، تره کوهی، تره به انگلیسی، عکس تره

ویتامین A برای حفظ سلامت پوست، استخوان و بافت های نرم لازم است.

علاوه بر آن با تولید رتینول، به بینایی نیز کمک می کند و در بسته بندی های 200 گرمی به صورت خشک شده ارائه می شود.

تره کوهی، عملکرد و رشد مغز را تقویت می کند

تره کوهی، گیاهی شبیه به تره فرنگی، دارای طعم تند مانند پیاز و سیر است.

این گیاه از ارزش غذایی فراوانی برخوردار است که در این مطلب به نقل از «ehow» به بخشی از خواص آن اشاره شده است.

کولین موجود در این گیاه به عنوان پیام آور شیمیایی در مغز عمل می کند.

گنجاندن مقدار کافی کولین دررژیم غذایی قدرت یادگیری را در کودکان و بزرگسالان افزایش می دهد.

تره کوهی حاوی فولات است که نوعی ویتامین B لازم برای حفظ میزان هوموسیستئین در بدن است.

هوموسیستئین نوعی پروتئین موجود در خون است که در صورت بالا بودن باعث سکته می شود.

این گیاه منبع غنی پلی فنولز است و از قلب محافظت می کند.

حاوی ترکیب سولفوری ازجمله کمپفیرول است.

این ماده از جداره رگ های خونی در برابر آسیب دیدگی محافظت و به کبد در دفع کلسترول نیز کمک می کند.

تره کوهی سرشار از آهن است.

آهن اکسیژن را به سلول ها منتقل می کند، از سیستم ایمنی بدن حمایت می کند و میزان انرژی را بالا می برد.

30 درصد نیاز ویتامین A بدن را تأمین می کند.

ویتامین A برای حفظ سلامت پوست، استخوان و بافت های نرم لازم است. علاوه بر آن با تولید رتینول، به بینایی نیز کمک می کند.

20 درصد نیاز روزانه ویتامین C بدن را تأمین می کند.

ویتامین C به بدن در تولید کلاژن کمک می کند.

از بروز آب مروارید پیشگیری می کند، سیستم ایمنی بدن را بهبود می بخشد و خطر بروز برخی انواع سرطان را کاهش می دهد.

فولیک اسید در این گیاه به بدن در تولید سلول های جدید کمک می کند.

احتمال بروز بیماری قلبی و سرطان روده بزرگ را کاهش می دهد.

سلنیم نوعی آنتی اکسیدان به طور طبیعی در این گیاه وجود دارد و برای تعمیر سلول های آسیب دیده موثر است.

به عملکرد غده تیروئید نیز کمک می کند.

کرومیوم، ماده کانی در این گیاه برای متابولیزم چربی، کربوهیدرات و انسولین مهم است.

توجه: مطالب بخش پزشکی و سلامت سایت نایریکا فقط جنبه اطلاع رسانی و آموزشی دارند. این مطالب توصیه پزشکی تلقی نمی شوند و نباید آن ها را جایگزین مراجعه به پزشک جهت تشخیص و درمان کرد. ⁽¹⁾

4. کاسنی در روایات

احادیث بحار الأنوار

*احادیث بحار الأنوار ⁽²⁾

1- الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ السَّيَّارِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: الْهِنْدَبَاءُ شَجَرَةٌ عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ ⁽³⁾.

در محاسن به سندش تا امام پنجم علیه السلام که کاسنى درختى است بر در بهشت.

بيان: کاسنى سبزى شناخته شده ايست معتدل است و براى معده و کبد و سپرز خوردنش خوبست و ضماد ريشه اش براى کژدم زده گى خوبست و شسته اش از پخته اش بهتر است. ⁽⁴⁾.

2- الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي حَفْصٍ الْأَبَّارِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ علیه السلام قَالَ: عَلَيْكُمْ بِالْهِنْدَبَاءِ فَإِنَّهُ أُخْرِجَ مِنَ الْجَنَّةِ ⁽⁵⁾.

در محاسن به سندش تا على علیه السلام که کاسنى را استفاده کنيد، زيرا از بهشت بدر آمده. ⁽¹⁾

3- وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْكَانَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى الْهِنْدَبَاءِ تَهْتَزُّ فِي الْجَنَّةِ ⁽²⁾.

و از همان به سندش تا پيغمبر صلی الله علیه و آله که گويا می نگرم کاسنى در بهشت می لرزد. ⁽³⁾

4- الْمَحَاسِنُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي الْبِلَادِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ شُعَيْبٍ قَالَ: ذَكَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْهِنْدَبَاءَ فَقَالَ يَقْطُرُ فِيهِ مِنْ مَاءِ الْجَنَّةِ ⁽⁴⁾.

در محاسن به سندش تا امام ششم علیه السلام که در کاسنى از آب بهشت می چکد. ⁽⁵⁾

5- وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ مُثَنَّى بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام كُلُوا الْهِنْدَبَاءَ فَمَا مِنْ صَبَاحٍ إِلَّا وَ عَلَيْهَا قَطْرَةٌ مِنْ قَطْرِ الْجَنَّةِ فَإِذَا أَكَلْتُمُوهَا فَلَا تَنْفُضُوهَا قَالَ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ كَانَ أَبِي يَنْهَانَا أَنْ نَنْفُضَهُ إِذَا أَكَلْنَاهُ ⁽⁶⁾.

و از همان به سندش تا امير المؤمنين علیه السلام که کاسنى بخوريد، زيرا بامدادى نشود جز قطره بهشتى دارد، و در حديث ديگر از امام ششم علیه السلام آورده که قطره بهشتى دارد و فرزند را افزايد. ⁽⁷⁾

6- وَ مِنْهُ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیه السلام قَالَ: نِعْمَ

الْبَقْلَةُ الْهِنْدَبَاءُ وَ لَيْسَ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا وَ عَلَيْهَا قَطْرَةٌ مِنَ الْجَنَّةِ فَكُلُوهَا وَ لَا تَنْفُضُوهَا عِنْدَ أَكْلِهَا قَالَ وَ كَانَ أَبِي يَنْهَانَا أَنْ نَنْفُضَهُ إِذَا أَكَلْنَاهُ ⁽¹⁾. و از همان به سندش تا امام ششم علیه السلام که هر کسى پيوسته کاسنى بخورد مال و فرزندش فزون شوند. ⁽²⁾

7- وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِيهِ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَكْثُرَ مَالُهُ وَ وَلَدُهُ الذُّكُورُ فَلْيُكْثِرْ مِنْ أَكْلِ الْهِنْدَبَاءِ ⁽³⁾.

و از همان: به سندش تا امام رضا علیه السلام که می فرمود: شما را باد بخوردن سبزى ما کاسنى، که بر مال و فرزند افزايد. ⁽⁴⁾

8- وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ مُثَنَّى بْنِ الْوَلِيدِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَنْ بَاتَ وَ فِي جَوْفِهِ سَبْعُ وَرَقَاتٍ مِنَ الْهِنْدَبَاءِ أَمِنَ مِنَ الْقُولَنْجِ لَيْلَتَهُ تِلْكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ رَوَاهُ الْأَصَمُّ عَنْ شُعَيْبٍ الْعَقَرْقُوفِيِّ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام ⁽⁵⁾.

و از همان: به سندش از امام ششم علیه السلام که هر کس شب گذراند و در درونش هفت برگ کاسنى باشد آن شب از قولنجآسوده است ان شاء الله (و به سند ديگر هم مانندش آمده). ⁽⁶⁾

9- وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِي سُلَيْمَانَ الْحَذَّاءِ الْحَلَبِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَيْضِ قَالَ: تَغَدَّيْتُ مَعَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ وَ عَلَى الْخِوَانِ بَقْلٌ وَ مَعَنَا شَيْخٌ فَجَعَلَ يَتَنَكَّبُ الْهِنْدَبَاءَ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ

اللَّهِ علیه السلام أَمَا إِنَّكُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّهَا بَارِدَةٌ وَ لَيْسَ كَذَلِكَ إِنَّمَا هِيَ مُعْتَدِلَةٌ وَ فَضْلُهَا عَلَى الْبُقُولِ كَفَضْلِنَا عَلَى النَّاسِ ⁽¹⁾. و از همان: به سندش از محمّد بن فيض که با امام ششم علیه السلام چاشت خوردم و بر سفره سبزى بود و باما پيرى بود که از کاسنى رو گردان بود و امام ششمش فرمود: راستى شما پنداريد که اين سرد است، چنين نيست و همانا معتدل است و برتريش بر سبزی ها چون برترى ما است بر مردم. ⁽²⁾

10- وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: شَكَوْتُ إِلَيْهِ هَيَجَاناً فِي رَأْسِي وَ أَضْرَاسِي وَ ضَرَبَاناً فِي عَيْنِي حَتَّى تَوَرَّمَ وَجْهِي مِنْهُ فَقَالَ علیه السلام عَلَيْكَ بِهَذَا الْهِنْدَبَاءِ فَاعْصِرْهُ وَ خُذْ مَاءَهُ وَ صُبَّ عَلَيْهِ مِنْ هَذَا السُّكَّرِ الطَّبَرْزَدِ وَ أَكْثِرْ مِنْهُ فَإِنَّهُ يُسَكِّنُهُ وَ يَدْفَعُ ضَرَرَهُ قَالَ فَانْصَرَفْتُ إِلَى مَنْزِلِي فَعَالَجْتُهُ مِنْ لَيْلَتِي قَبْلَ أَنْ أَنَامَ وَ شَرِبْتُهُ وَ نِمْتُ عَلَيْهِ فَأَصْبَحْتُ وَ قَدْ عُوفِيتُ بِحَمْدِ اللَّهِ وَ مَنِّهِ ⁽³⁾.

در طب به سندش تا امیر المؤمنين علیه السلام که کاسنى بخوريد چون بامدادى نباشد جز این که قطره هاى بهشتى بر آن چکد، و از ابى بصير است که به امام ششم علیه السلام از هيجان سر و دندان هايم و از طپش چشمم شِکوِه کردم تا آن جا که چهره ام باد کرده بود، فرمود: بر تو باد به کاسنى آبش را بگير و از اين شکر طبرزد بر آن بريز و زیاد از آن بنوش که آرامت کند و زيانش را بگرداند، گويد بخانه ام رفتم و آن را ساختم همان شب پيش از خواب و نوشيدم و خوابيدم و صبح خوب شده بودم بحمد الله و المنّه. ⁽⁴⁾

11- وَ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: الْهِنْدَبَاءُ شِفَاءٌ مِنْ أَلْفِ دَاءٍ وَ مَا مِنْ دَاءٍ فِي جَوْفِ الْإِنْسَانِ إِلَّا قَمَعَهُ الْهِنْدَبَاءُ وَ دَعَا بِهِ يَوْماً لِبَعْضِ الْحَشَمِ وَ قَدْ كَانَ يَأْخُذُهُ الْحُمَّى وَ الصُّدَاعُ فَأَمَرَ أَنْ يُدَقَّ وَ يَصِيرَ عَلَى قِرْطَاسٍ وَ يُصَبَّ عَلَيْهِ دُهْنُ بَنَفْسَجٍ وَ يُوضَعَ عَلَى رَأْسِهِ وَ قَالَ أَمَا إِنَّهُ يَقْمَعُ الْحُمَّى وَ يَذْهَبُ بِالصُّدَاعِ.

در مکارم: از امام صادق علیه السلام که هر که کاسنى خورد تا يک شبانه روزش از آسودگان نوشته شود و از امام رضا علیه السلام است که کاسنى درمان هزار درد است و دردى در درون نباشد جز این که کاسنى سرکوبش کند و يک روز براى يکى از خدمتکاران که تب و سر درد داشت کاسنى خواست و فرمود: آن را بکوبند و بر روى کاغذ ريزند و روغن بنفشه بر آن ريزند و روى سرش نهند، فرمود: تب را ببرد و سر درد را ببرد، و از سياري است که گفته: کاسنى را مدام استفاده کن، زيرا منى را افزايد و فرزند را زيبا کند و پسر آور است و در فردوس است که پيغمبر صلی الله علیه و آله فرموده کاسنى از بهشت است. ⁽¹⁾

12- الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ السَّيَّارِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ الْمُهْتَدِي يَرْفَعُهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَرْبَعَةٌ يَعْدِلْنَ الطِّبَاعَ الرُّمَّانُ السُّورَانِيُّ وَ الْبُسْرُ الْمَطْبُوخُ وَ الْبَنَفْسَجُ وَ الْهِنْدَبَاءُ ⁽²⁾.

در خصال به سندش تا امام ششم علیه السلام که چهار چيز طبع ها را معتدل کنند: انار سورانى، غوره (خرمای نارس و شاید همان خرما خرک معروف باشد) خرمای پخته، بنفشه و کاسنى. ⁽³⁾

13- الدَّعَوَاتُ، رُوِيَ عَنْ بَعْضِ الصَّالِحِينَ أَنَّهُ قَالَ: صَعُبَ عَلَيَّ بَعْضَ الْأَحَايِينِ الْقِيَامُ لِصَلَاةِ اللَّيْلِ وَ كَانَ أَحْزَنَنِي ذَلِكَ فَرَأَيْتُ صَاحِبَ الزَّمَانِ علیه السلام فِي النَّوْمِ وَ قَالَ لِي عَلَيْكَ بِمَاءِ الْهِنْدَبَاءِ فَإِنَّ اللَّهَ يُسَهِّلُ ذَلِكَ عَلَيْكَ قَالَ فَأَكْثَرْتُ مِنْ شُرْبِهِ فَسَهَّلَ عَلَيَّ ذَلِكَ.

در دعوات: از يک نيکى روايت است که گاهى بر خاستن براى نماز شب بر من دشوار می شد و اين پيشامد مرا غم زده می کرد و صاحب الزمان عجل الله فرجه را در خواب ديدم و به من فرمود: آب کاسنى را باش که خدا آن را بر تو آسان کند، گفت: بسيار از آن نوشيدم و بر من آسان شد. ⁽¹⁾

14- الدَّعَائِمُ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْهِنْدَبَاءُ لَنَا وَ الْجِرْجِيرُ لِبَنِي أُمَيَّةَ وَ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى مَنْبِتِهِ فِي النَّارِ وَ إِلَى مَنْبِتِالْبَادَرُوجِ فِي الْجَنَّةِ ⁽²وَ عَنْهُ صلی الله علیه و آله قَالَ مَا مِنْ وَرَقَةِ هِنْدَبَاءَ إِلَّا وَ فِيهَا مَاءُ الْجَنَّةِ) ⁽³⁾.

در دعائم از رسول خدا صلی الله علیه و آله است که کاسنى از آن ما است و تره شاه از آن بنى اميه و گويا من جاى روئيدنش را در دوزخ می نگرم و جاى روئيدن باديان در بهشت است، فرمود: برگى از کاسنى نيست جز این که آب بهشت دارد.

دنباله ايست: در يکى از رساله هاى طبيه يافتم که از رئيس حکماء ابن سينا پرسيدند از سبب اين که دستور داده آب کاسنى نشسته به کار برند و در جواب نوشت که خالد از پيغمبر صلی الله علیه و آله روايت کرده که فرمان داد بخوردن کاسنى نشسته و فرمود:

از آب بهشت بر آن می چکد، و محققان اطباء خوش داشتند که آب از نشسته آن بگيرند و نپخته به کار برند و بيش تر رأى آنان اين ست که تصفيه شود و در

جدا کردن ته نشين آن تأکيد شود و ميانه روان که در نظافت آن اصرار دارند گويند شيره اش پخته شود و تصفيه گردد.

گويم: سپس تحقيقى طولانى و موشکافانه دربارۀ ترکيب نيروها آورده که چون مناسب با کتاب نيست بيانش را وانهاديم تا سخن بدرازا نکشد، و آنگه گفته کاسنى هم در شمار داروهاى مرکبه است و دليل ترکيب آن يک نوع قياس آمده که به تجربه برگردد، زيرا مزه اش تلخى دارد و کرفى و برگش قابض است اندکى و تلخى و سردى ملازم نيروى حرارت گشاينده در آن ست و مقصودم از دو نيرو آب و زمين است، ولى نه آب و زمين ساده، بلکه جوهر مرکبى که يکى از آن دو در آن غالب است و به نام آن خوانده شده و بسيط ثانوى گرديده و تلخى و گرمى کاسنى به طبع زمينى عارض شده و از جزء آتشين، يعنى جزئى که عارض بر اين شده غلبه دارد و آن را بر آورده و بر سطح کاسنى با رطوبت آن گسترده و چون شسته شود اين جوهر لطيف از ميان برود و اثرش بماند، و تلخى در گوهر خود کثيف است و زمينى و دانسته شده که هيولاى پذيراى تلخى گوهر تيره زمینى است و اين جوهر را گرچه گرمى بجنباند و بفشارد باز هم تنبل و سنگين است و نافذ نيست و آن چه از ترکيب کاسنى می ماند همان جزء سرد آن ست که سزاوارتر به تنبلى و افتاده تر و سنگين تر است، و کاسنى فضيلت گشايندگى شايان و درخشانى نيرومند خود را از دست می دهد، و کاسنى از ديگر سبزی هاى مبرّد برتر است، و بيش تر تأثير آن نيروى نفوذ در اعضاء است که بر آن ها پيش رود و آن ها را باز می کند و می شويد و اخلاط چسبنده گرم و سرد را از آن ها می راند و نيروى سرد متحرک آن ها را جنبش می دهد تا در تهيگاه و سوراخ هاى آن ها خوب نفوذ کند و بدورترين موی رگ ها برسد، و چون اين نيرو گرم و لطيف است بى درنگ تحليل رود و آزار آن ها را از میان ببرد و چون قوه مبرّده افتان و سنگين است طول دارد تا روش عضو را به سردى ثابت و ته نشينى بدل کند، و اگر آن نيرو

نباشد سده ها باز نشوند و اخلاط گرم سنگين را نراند، و نيروى مبرّد بپايان اعضاء و بمانند کند بسته و مانند قلب نرسد و از کناره معده و رگ هاى ما ساريقا جدا نگردد تا در اعضاء پهلوى آن ها اثر کند، و باعضاء اصلى و رئيسى نرسد و کسى که کاسنى را می شويد اين نفوذ و اثر خويش را از دست می دهد و آن که آن را بپزد خطاکارتر است و بيهوده کارتر، زيرا او با پختن، آن چه را شستن به جا نهاده در جوهر کاسنى از دست می دهد و نيروى درونى آن هم از میان می رود و بخار مى شود، و روشن شد درستى گفتار پزشکان استاد و درخشان، و اين شرح سخنى است که خود ضرب المثل و رمز علمى محبوبست و باللَّه التوفيق پايان خلاصه گفتارش.

و همانا آن را آوردم تا دانسته شود که آن چه از معدن وحى و منبع الهام صادر شده است موافق است با تحقيق استادان علم طب نزد بيش تر مردم، در نسخه اى چنين يافت شد که دچار تصحيف و تحريف بود و با قانون شيخ ابو على تطبيق و تصحيح شد و هم با کتب ديگر طب و باز هم برخى از آن ها به جا ماند و الله اعلم. ⁽¹⁾

5. خواص کاسنی از نظر دانشمندان

خواص کاسنی؛ 9 خاصیت درمانی این گیاه جادویی

گیاه کاسنی علفی است سرشار از ویتامین ها و مواد معدنی مفید که از جمله آن ها می توان به ویتامین C، ویتامین E، اسید فولیک، آهن و زینک اشاره کرد. خواص کاسنی به قدری زیاد است که از آن به عنوان گیاه جادویی یاد می کنند. کمک به کاهش وزن، جلوگیری از بیماری های گوارشی، غلبه بر اضطراب و کاهش خطر احتمال ابتلا به بیماری های قلبی از فواید کاسنی هستند. در این مقاله شما را با خواص کاسنی این گیاه درمانی آشنا خواهیم کرد.

کاسنی چیست؟

کاسنی یک گیاه مدیترانه ای است که از آن برای تهیۀ انواع سالادها و درمان برخی بیماری ها استفاده می شود. کاسنی در شرایط مختلف به خوبی رشد می کند و در اروپا معمولاً در کنار جاده ها می روید. با این که کاسنی بومی اروپاست، ولی امروزه در بسیاری از نقاط جهان ازجمله آمریکا به وفور یافت می شود. برگ ها، جوانه ها و ریشۀ کاسنی فواید بسیاری دارند و در بسیاری از فرهنگ ها، از برگ کاسنی مانند اسفناج استفاده می کنند. می توان با پودرکردن ریشه کاسنی از آنبه عنوان جایگزینی برای قهوه استفاده کرد. صدها سال است که از کاسنی به عنوان یک درمان گیاهی برای بیماری های مختلف استفاده شده و این کاربردها تا امروز نیز ادامه یافته است.

ارزش غذایی کاسنی

کاسنی منبع خوبی از ویتامین ها و مواد معدنی است. از جملۀ آن ها می توان به روی، منیزیم، منگنز، کلسیم، آهن، اسید فولیک و پتاسیم اشاره کرد. هم چنین ویتامین A، ویتامین B6، ویتامین سی، ویتامین E و ویتامین K نیز در کاسنی یافت می شوند. فواید کاسنی برای بدن از همین مواد مغذی موجود در آن سرچشمه می گیرد.

خواص کاسنی برای سلامتی

1. کمک به گوارش

یکی از فواید کاسنی کمک به گوارش است؛ زیرا حاوی «اینولین» بوده که یک پری بیوتیک قوی است. پری بیوتیک ها دسته ای از باکتری های مفید برای بدن هستند. از اینولین برای مبارزه با برخی ناراحتی ها و مشکلات روده و گوارش

مانند ریفلاکس معده، سوءِ هاضمه و سوزش معده استفاده می شود؛ زیرا اینولین میزان اسید را در دستگاه های بدن کاهش می دهد.

2. کمک به سلامت قلب

اینولین تنها برای دستگاه گوارش مفید نیست، بلکه براساس تحقیقات، اینولین می تواند سطح کلسترول بد (LDL) را در بدن کاهش بدهد. این کلسترول یکی از عوامل اصلی بروز تصلب شرایین و فشار خون بالا است؛ زیرا با اتصال به سرخرگ ها و سیاهرگ ها، مانع از جریان طبیعی خون می شود. این کلسترول خطر بروز سکته مغزی و حملات قلبی را افزایش می دهد. جالب است بدانید که مسیر شیمیایی ای که اینولین با آن باعث کاهش کلسترول LDL می شود، تنها در صورتی فعال می شود که فرد کربوهیدرات بسیار زیادی مصرف بکند؛ بنابر این این خاصیت اینولین دامنۀ کاربرد کوچک تری دارد. با این حال هنوز هم تحقیقات بیش تری در جریان است تا مشخص بشود کاسنی از چه راه های دیگری می تواند به سلامت قلب کمک بکند.

کاسنی سرشار از فِنُل های گیاهی است که خاصیت ضدلختگی و ضدآریتمی در بدن دارند. این ترکیبات خاصیت آنتی اکسیدانی دارند و براساس مطالعات مصرف قهوه و دمنوش کاسنی به جای قهوه های معمولی می تواند به طور چشمگیری به تعادل خون و پلاسما در بدن کمک بکند و درنتیجه خطر بروز بیماری های قلبی- عروقی را کاهش بدهد.

3. پیشگیری از سرطان

پیشگیری از سرطان یکی دیگر از خواص کاسنی است. مصرف عصارۀ کاسنی می تواند از رشد تومورهای سرطانی جلوگیری بکند. گزارش های اولیه نشان می دهد که این امر به خاطر وجود فروکتان ها در کاسنی است که خاصیت ضدتوموری و آنتی

اکسیدانی دارند. پلی فنول ها و فیتوکمیکال های (یا همان مواد شیمیایی گیاهی، ترکیبات شیمیایی ای هستند که به طور طبیعی در گیاهان ساخته می شوند و بیش تر اثرات پزشکی دارند تا تغذیه ای) موجود در کاسنی تأثیر مثبتی در پیشگیری از سرطان های مختلف مانند سرطان پستان و سرطان روده بزرگ دارد.

4. کاهش دردهای ناشی از التهاب مفصل

از کاسنی به طور سنتی به عنوان درمانی برای التهاب مفاصل استفاده می شده است. مطالعات نیز نشان می دهند که کاسنی خاصیت ضد التهابی دارد و درنتیجه می تواند باعث کاهش درد بیماری هایی مانند التهاب مفصل بشود. در یک مطالعه که در سال 2010 انجام گرفت 70% مبتلایان به آرتروز در اثر درمان با کاسنی، بهبود قابل توجهی را در شدت دردشان گزارش کردند. از کاسنی می توان به عنوان یکی از مواد ضد التهاب عمومی برای دردها، درد عضلات و مفاصل استفاده کرد.

5. کاهش وزن

کاسنی منبع خوبی از اُلیگوفروکتوز و اینولین بوده که خودشان شکلی از فیبر هستند. این ها با کمک به کاهش وزن می توانند به داشتن وزن ایده آل شما کمک بکنند. هردوی این ها در تنظیم هورمون «گرلین» مؤثرند. این هورمون اسید آمینه ای است که با احساس گرسنگی در ارتباط است. کاسنی با کاهش میزان گرلین، باعث جلوگیری از پرخوری می شود و کمک می کند فرد زودتر احساس سیری بکند و در نتیجه وزنش کاهش یابد.

6. درمان یبوست

درمان یبوست یکی دیگر از خواص کاسنی است. اینولین به عنوان یک فیبر طبیعی این خاصیت را برای مصرف کنندگان کاسنی به ارمغان آورده است. فیبر

می تواند حجم مدفوع را افزایش بدهد و به حرکات لولۀ گوارش و ترشح شیرۀ معده کمک بکند. درنتیجه گوارش بهبود یافته و میزان یبوست بسیار کاهش می یابد. با روان شدن و تنظیم فرایند گوارش احتمال بروز مشکلات و بیماری های گوارشی مانند سرطان معده و رودۀ بزرگ در افراد کاهش می یابد.

7. تقویت دستگاه ایمنی

کاسنی چندین خاصیت دارد که به لطف آن ها به عنوان یکی از مواد تقویت کننده سیستم ایمنی شناخته می شود. کاسنیخاصیت ضدباکتری داشته و می تواند برخی سویه های خطرناک باکتری ها را از بین ببرد. هم چنین ترکیبات پلی فنولیک کاسنی نیز به تقویت سیستم ایمنی کمک می کنند. فیتوکمیکال های موجود در کاسنی به عنوان آنتی اکسیدان عمل می کنند و رادیکال های آزاد را از گردش خون می زدایند. درنتیجه خطر برخی مشکلات و بیماری ها مانند بیماری های قلبی و سرطان ها کاهش می یابد.

8. کاهش اضطراب

کاسنی خاصیت آرام بخش دارد و موجب آرامش ذهن و کاهش اضطراب می شود، درنتیجه در کاهش استرس و اثرات مخرب استرس بر بدن مؤثر است. عصارۀ ریشه کاسنی به خاطر خاصیت آرام بخش اش می تواند به داشتن خواب راحت کمک کند و علاوه بر این از بیش تر داروهای خواب موجود در بازار بسیار سالم تر است. کاهش استرس و اضطراب، احتمال بیماری های قلبی، عدم تعادل هورمونی، بی خوابی، اختلالات شناختی و پیری زودرس را کاهش می دهد.

9. درمان اختلالات کلیه

عصارۀ ریشۀ کاسنی مُدر است و می تواند حجم ادرار را افزایش بدهد. ادرار

منظم می تواند سموم انباشته در کبد و کلیه ها را از بدن دفع بکند. درنتیجه می تواند از بروز مشکلات و بیماری های ناشی از باقی ماندن سموم در بدن جلوگیری بکند. هم چنین ادرار منظم می تواند مقدار اضافی آب و حتی چربی را نیز از بدن دفع بکند؛ زیرا 4% از ادرار را چربی ته نشین شده تشکیل می دهد که در صورت عدم دفع، در بدن ذخیره می شود.

عوارض جانبی کاسنی

با این که خواص کاسنی برای بدن بسیار است، ولی نباید در مصرف آن زیاده روی بکنید.

اگر باردار هستید، ممکن است کاسنی با ایجاد خونریزی رحم موجب سقط جنین بشود.

باتوجه به این که مطالعات کافی برای بررسی کاسنی منتقل شده از شیر مادر به نوزاد وجود ندارد، بهتر است زنان شیرده کاسنی را در مقادیر بالا مصرف نکنند.

با توجه به این که کاسنی، کهنه واش، گل همیشه بهار و مینای چمنی از یک خانواده هستند بروز واکنش های آلرژیک در اثر مصرف کاسنی محتمل است. این احتمال زمانی افزایش می یابد که به گیاهانی که نام بردیم نیز حساسیت داشته باشید.

توصیه می شود قبل از افزودن چیزهای جدید به رژیم غذایی تان با پزشک مشورت بکنید. در نهایت اگر از سنگ کیسه صفرا رنج می برید، مصرف زیاد کاسنی می تواند وضعیت تان را بدتر بکند؛ بنابر این اگر در گذشته نیز سنگ کیسۀ صفرا داشته اید، قبل از مصرف کاسنی با پزشک مشورت بکنید.

در غیر از موارد بالا از مصرف کاسنی در قهوه یا سایر غذاهای تان لذت ببرید و از خواص آن برخوردار بشوید. ⁽¹⁾

کاسنی معمولی (نام علمی: Cichorium intybus L) گیاهی است از راسته گل مینا (Asterales) تیره گل ستاره ای ها (Asteraceae) از رده کاسنی ها (Cichorium). از این گیاه دو گونه کِشتی و چهار تا شش گونه وحشی موجود است. نوع وحشی آن تا یک متر و نوع پرورش یافته آن تا دو متر هم رشد می کند. کاسنی انواع مختلفی دارد سه نوع آن معروف است. کاسنی بری که به tansy شهرت دارد در ایران نمی روید. کاسنی زرد که به گل قاصدک شهرت دارد و در طب قدیم ایران به نام ترخشقون نام برده اند در بیش تر نواحی ایران پراکندگی دارد و کاسنی معمولی.

کاسنی معمولی، یک گیاه دارویی پایا با گل های آبی یا ارغوانی است. کاسنی در اصل بومی جهان قدیم است و بعداً در قاره آمریکا نیز به صورت گیاه خودروی کنار جاده ای درآمده است. منشأ اصلی این گیاه اروپای مرکزی، مناطق غربی و مرکزی آسیا و شمال آفریقا است و پراکندگی وسیعی در نواحی مختلف ایران به خصوص شهرستان اقلید، محله فسارود، آذربایجان و مناطق کوهستانی خراسان دارد. به آب و هوای خنک، آفتابی یا کمی سایه نیاز دارد و گرمای شدید تابستان را تحمل نمی کند.

خواص داروئی کاسنی

شستشو دهندهٔ کبد و کلیه، خون ساز، افزایش نیروی جنسی و افزایش حجم اسپرم در مردان

کاسنی کاملاً سرد است، و تقویت کننده کبد، و مسکن حرارت و عطش، و

گرمی و تقویت کننده کلیه و فشار خون و صفرا و پاک کننده مجرای ادرار و کلیه ها است. آب برگ کاسنی بهترین داروی یرقان و کلیه ها و کبد است، و جوشیده و صاف کرده آن برطرف کننده تب های کهنه و تقویت کننده معده همراه با گل قند درمان کننده تب های جزئی مداوم است.

کاسنی برای تنظیم فشار خون بسیار مفید است.

ضماد آن برطرف کننده ورم های گرم و درد چشم و افزاینده بینائی است.

تهیه ضمادی از کاسنی و سرب سائیده و روغن گل درمان کننده سرطان زخم دار است.

کاسنی دوست کبد است و کم کننده قند خون بیماران مبتلا به دیابت می باشد.

هرگاه آب کاسنی و آب خیار چمبر را مخلوط کنید و در ابتدای شرع آنژین و بیماری های حلقوی با آن غرغره کنید، آن را درمان خواهد نمود.

تخم کاسنی در ترکیب با سایر داروهای خنک مفید و برطرف کننده تبهای صفراوی، یرقان، خفقان، بیماری های کبدی و سردرد است.

تخم کاسنی هرگاه همراه با صندل و تخم رازیانه پخته شود، دفع کننده سموم و ضعف کلیه و طحال و تحریک کننده اشتها می باشد.

تخم کاسنی در جمیع حالات جانشین برگ کاسنی می تواند بشود.

مقدار مجاز خوراک طبی تخم کاسنی تا 10 گرم است، و شربت آب آن 4 تا 10 گرم و داخل سایر جوشیدنی ها برای پختن دارو 20 تا 50 گرم است.

ریشه کاسنی گرم و خشک است، برطرف کننده گیر و سده، نرم کننده اخلاط

سینه، افزاینده ادرار، برطرف کننده تب ها، تصفیه و پاک کننده خون، و رفع کننده ورم احشاء و درد مفاصل و استسقاء.

برای درمان یبوست، جوشانده برگ و ریشه کاسنی به مقدار 2 فنجان صبح ناشنا بسیار مفید است.

برای تهیه ماسک زیبائی از کاسنی، کاسنی را بکوبید و آب آن را بگیرید و با سفیده تخم مرغ مخلوط کنید و به صورت بمالید. پس از یک ربع ساعت آن را با آب ساده بشویید. این ماسک غدد را تحریک می کند و عرقپوست را زیاد می کند. برای مبتلایان به امراض جلدی و اگزما مفید است.

کاسنی منبعی مفید برای فروکتوز است و اینولین به خودی خود شکلی از فیبر طبیعی است که اگر در برنامه غذایی گنجانده شوند به کنترل و کاهش وزن کمک شایانی می کنند. هر دوی این اهداف به تنظیم گرلین که نخستین اسید آمینه ای است که با احساس گرسنگی و رفتارهای غذا جویانه مرتبط است، کمک می کند. مصرف کاسنی موجب کاهش ترشح هورمون گرلین و منجر به کنترل پرخوری و ایجاد احساس سیری یا پری شکم می شود، که این امر در راستای تلاش برای کاهش وزن است.

کاسنی به طور سنتی برای درمان آرتروز به کار گرفته می شد، و مطالعات نشان دادند که کاسنی به طور قابل توجهی دارای خواص ضدالتهابی می باشد که به همین دلیل موجب کاهش دردهای مفصلی- استخوانی می شود. در مطالعات انجام شده در سال 2010، گزارش ها حاکی از آن است که 70% از بیمارانی که از دردهای مفصلی- استخوانی رنج می بردند و با کاسنی تحت درمان قرار گرفتند و به طور قابل ملاحظه ای دردهایشان بهبود یافت. هم چنین کاسنی را عموماً برای

کاهش دردهایی که عامل التهابی دارد، دردهای ماهیچه ای و درد مفاصل می توان مصرف نمود.

کاسنی خواصی هم چون داروهای مسکن دارد که اضطراب را کاهش داده و ذهن را آرام می سازد، بنابر این استرس و تأثیرات خطرناک آن بر بدن را از بین می برد. عصاره ریشه کاسنی به دلیل خواص آرامش بخشی به خواب راحت کمک می کند و از بسیاری از قرص های خواب آور مرسوم سالم تر است. کاهش استرس و اضطراب خطر ابتلا به بیماری های قلبی، عدم توازن هورمون ها، مرض بی خوابی، زوال عملکرد شناختی و پیری زودرس را تاحدودی تقلیل می دهد.

زیان های کاسنی

اگرچه می توان مزایای فراوانی برای کاسنی برشمرد، اما در صورت بارداری مصرف بیش از حد آن غیرمجاز است، زیرا ممکن است موجب خون ریزی گردد و احتمال سقط جنین غیرعمدی را افزایش دهد. اگرچه تحقیقات در این زمینه کافی نیست اما همان تحقیقات نشان می دهد که در دوران شیردهی نیز مصرف بیش از حد آن ممنوع می باشد زیرا کاسنی از طریق شیر مادر به کودک منتقل می شود. 8 مصرف بیش از حد آن باعث ترش کردن معده، کاهش وزن (ورزشکارانی که دارای مقداری اضافه وزن هستند می توانند روزی 2 الی 5 بار از عرق کاسنی استفاده بکنند). روش مصرف: بعد ازهر وعدهٔ غذایی با نصفی از لیوان آب مصرف شود.

کاسنی مضر است برای اشخاصی که مبتلا به سرفه هستند. تخم کاسنی بدمزه و قی آور است.

خنثی کننده ناراحتی های کاسنی، شکر است و برای بدطعمی تخم کاسنی سکنجبین و ادویه خوشبو می باشد.

ارزش غذایی

Chicory greens، raw

ارزش غذایی به ازای هر 100 گرم (3/5 اونس)

انرژی 96 کیلوژول (23 کیلوکالری)

کربوهیدرات 4/7 g

قند 0/7 g

فیبر خوراکی 4 g

چربی 0/3 g

پروتئین 1/7 g

ویتامین ها... درصد ارزش روزانه

... %36

برابر ویتامین آ ... 286 میکروگرم

بتا- کاروتن ... 32%

لوتئین زآگزانتین ... 3430 میکروگرم

... 10300 میکروگرم

ویتامین (B1) ... 5%

... %6 میلی گرم

(B2) ... 8%

... %1 میلی گرم

نیاسین (B3) ... %3

... %5 میلی گرم

پانتوتنیک اسید (B5) ... %23

... 1/159 میلی گرم

ویتامین ب6 ... 8%

... 0/105 میلی گرم

ویتامین ها ... درصد ارزش روزانه

فولیک (B9) ... %28

... 110 میکروگرم

ویتامین ث ... 29%

... 24 میلی گرم

ویتامین ئی ... 15%

... 2/26 میلی گرم

ویتامین کا ... 283%

... 297/6 میکروگرم

مواد معدنی ... مقدار/ درصد ارزش روزانه

کلسیم ... 01%

... 001 میلی گرم

آهن ... 7%

... 9/0 میلی گرم

منیزیم ... 8%

... 03 میلی گرم

منگنز ... 02%

... 924/0 میلی گرم

فسفر ... 7%

... 74 میلی گرم

پتاسیم ... 9%

... 024 میلی گرم

سدیم ... 3%

... 54 میلی گرم

روی ... 4%

... 24/0 میلی گرم

خواص عرق کاسنی و تأثیرات آن بر بدن

کاسنی گیاهی است که فواید سلامتی زیادی دارد. این موارد شامل توانایی آن برای کاهش مشکلات گوارشی و معده، کاهش درد ورم مفاصل، جلوگیری از عفونت های باکتریایی، تقویت سیستم ایمنی بدن و کاهش احتمال ابتلا به بیماری های قلبی است. هم چنین یک آرام بخش طبیعی است که می تواند با سنگ کلیه مبارزه کند و باعث کاهش وزن شود.

کاسنی، گیاهی با گل های آبی است که بیش تر در فصل بهار رشد می کند و در هوای مرطوب نیز رشد آن دوچندان می شود. عرق کاسنی از گیاه کاسنی به دست می آید.

طبع عرق کاسنی سرد است و می تواند هنگام گرم شدن دمای بدن را متعادل کند.

هرچه عرق کاسنی تلخ تر باشد فواید عرق کاسنی بیش تر است و در التیام امراض کبدی موثرتر است.

طریقه مصرف عرق کاسنی

بهترین زمان برای نوشیدن عرق کاسنی صبح ناشتا قبل از صبحانه است. عرق کاسنی را با آب در دمای معمولی و به صورت ناشتا بنوشید تا سبب افزایش دریافت مواد مغذی از گیاه کاسنی شود.

عرق کاسنی و کبد

کاسنی مسئول درمان کبد است و کاسنی با تأثیرات آن بر روی کبد باعث دفع صفرا در بدن می شود و زردی را می زداید و بار کبد را سبک می کند، به همین دلیل مسکنی تأثیرگذار برای تب محسوب می شود.

عرق کاسنی و پوست

بسیاری از جوش های صورت، به خاطر گرمی یا خون کثیف ایجاد می شود که منشأ همه این پدیده ها، «کبد» است. بنابر این، کبد باید از خون کثیف و غلیظ پاک شود. وقتی کبد تمیز می شود، صورت پاک و بدون لکه و جوش می شود. برخی دیگر از جوش ها با به هم ریختن تنظیم هورمونی بدن ایجاد می گردند. کبد وظیفه تنظیم هورمون ها را در بدن به عهده دارد که با اختلال عملکرد کبد مشکلات بسیاری از جمله اختلال هورمونی به وجود می آید. عرق کاسنی با دفع صفرا از بدن و بهبود عملکرد کبد، زمینه را برای تنظیم هورمون ها و نابودی جوش های ناشی از آن فراهم می کند.

عرق کاسنی و یبوست

کاسنی هم چنین فیبر دارد و این خاصیت روده را تحریک می کند، یبوست را از بین می برد و به کنترل شرایط کمک می کند

عرق کاسنی و سرطان

عصاره کاسنی رشد تومورهای سرطانی را کاهش می دهد، گزارش های اخیر حاکی است که شهد موجود در کاسنی از کیفیت بالایی برخوردار است که اجازه رشد تومورها را نمی دهد و خاصیت آنتی اکسیدانی بالایی دارد. پلی فنولهایکاسنی اثرات مثبتی در جلوگیری از انواع مختلف سرطان از جمله سرطان پستان و سرطان روده دارند.

عرق کاسنی و رفع نفخ و چربی شکم

ریشه کاسنی خاصیت ضد نفخ داشته و خاصیت چربی سوزی عرق کاسنی موجب رفع چربی ها به خصوص چربی دور شکم می شود.

عرق کاسنی و درد مفاصل

یکی از درمان های سنتی و طبیعی آرتروز، مصرف عرق کاسنی است. این گیاه به دلیل داشتن خواص ضدالتهابی می تواند موجب کاهش دردهای مفصلی و استخوانی شود. افرادی که دچار دردهای مفصلی و استخوانی هستند، با مصرف کاسنی به طور قابل ملاحظه ای دردشان کاهش خواهد یافت.

خواص عرق کاسنی برای مردان

عرق کاسنی باعث تنظیم هورمون ها، کروکوزوم ها و افزایش قدرت باروری می شود که در مردان با افزایش حجم اسپرم میل جنسی را هم افزایش می دهد.

عرق کاسنی و تصفیه خون

عصاره و عرق کاسنی در تصفیه خون و بهبود جریان خون رسانی موثر می باشد.

عرق کاسنی و تقویت معده و اشتها

تقویت معده و جلوگیری از ناراحتی آن و نیز خاصیت اشتها آوری یکی دیگر از خواص عرق است که این مسائل می تواند نقش بزرگی در دوران بارداری بر مادر باردار داشته باشد چرا که یکی از مشکلات مادران باردار، کمبود اشتها و مشکلات معده می باشد. کاسنی، التهاب معده را از بین برده، اسید کلریدریک معده را تحریک کرده و اشتها را زیاد می کند.

مضرات عرق کاسنی

علاوه بر فواید عرق کاسنی، این ماده مضراتی نیز دارد. مصرف بلندمدت فرآورده های کاسنی، موجب تخریب عروق شبکیه می شود، علاوه بر این مصرف طولانی مدت فرآورده های کاسنی موجب افت فشار خون و افزایش ترشحات صفرا می شود.

و با توجه به این که مصرف فرآورده های کاسنی موجب انقباض عضلات رحمی می شود، مصرف بیش از حد عرق کاسنی در بارداری احتمال زایمان زودرس را تقویت می کند.

عرق کاسنی و شاتره

شربت کاسنی و شاتره حاوی ویتامین های A، E، C، K، گروه ویتامین های B، سدیم، پتاسیم، قند، آهن، پلی فنول، کولین، منیزیم، منگنز، فیبر، منیزیم، اسید آمینه تر یپتوپان، فولیک، کلسیم، اسید سیتریک، کربوهیدارت و پروتئین است. این شربت برای افراد گرما زده و افرادی که تب صفراوی یعنی مزاج گرم و خشک مفید است؛ قند، فشار و چربی خون را کنترل کرده و برای پاکسازی کبد بسیار مفید است.

مواد لازم برای شربت کاسنی شاتره

عرق شاتره، عرق کاسنی: هر کدام یک لیتر

گلاب: نصف لیوان

عرق بیدمشک: نصف لیوان

سکنجبین: یک لیوان

آب لیمو ترش تازه: به مقدار لازم

طرز تهیه شربت کاسنی و شاتره

همه مواد را به غیر از لیمو با هم ترکیب کنید و هنگام خوردن به مقدار دلخواه لیمو ترش به آن اضافه کنید؛ مقدار مناسب برای مصرف روزانه این شربت سه لیوان است که باید نیم ساعت قبل از غذا یا 2 ساعت بعد از غذا باشد. ⁽¹⁾

25 فایده شگفت انگیز کاسنی برای سلامتی

آیا تابه حال ریشه کاسنی خورده اید؟ این ریشه معمولاً به جایگزینی برای قهوه یا افزودنی برای قهوه شناخته شده است، اما بسیاری از ما از خواص کاسنی بی خبریم. آیا می خواهید بیش تر بدانید؟ پس لطفا خواندن این مطلب را ادامه دهید. کاسنی یک گیاه دائمی با برگ های آبی است. کاسنی گیاهی با فواید سلامتی بسیار است. انواع مختلفی از گیاه کاسنی رشد می کند- برگ و ریشه. ریشه کاسنی معمولاً به عنوان جایگزین قهوه به کار می رود اما می تواند برای درمان مشکلاتی مانند بی اشتهایی، ناراحتی معده، یبوست، طپش قلب شدید و خیلی های دیگر استفاده شود.

خواص کاسنی

1. حامی دستگاه گوارش

بدیهی ترین خواص کاسنی فایده آن برای گوارش است. در روده ما، باکتری های مفید یا باکتری های همزیست مانند لاکتوباسیلوس و بیفیدوباکتر وجوددارد که به گوارش سالم کمک می کنند. این باکتری ها در قارچ کاندیدای بیماری زا ساکنند و از عملکرد سیستم ایمنی ما پشتیبانی می کنند.

کاسنی دارای اینولین نیز هست، یک پروبیوتیک و فیبر حل شدنی. اینولین در همه گیاهان موجود است اما کاسنی بالاترین میزان اینولین را دارد. اینولن قدرت کاهش اسیدیته بدن را دارد و می تواند برای پیشگیری از مشکلات گوارشی مانند رفلکس اسید و سوء هاضمه مفید باشد.

مطالعات نشان داده اند که کاسنی، جریان صفرا را افزایش داده و این کار به شکستن چربی و درنتیجه گوارش درست کمک می کند.

عصاره کاسنی به کاهش ناراحتی گوارشی ناشی از مشکلات روده ای، کمک می کند.

2. انجام فعالیت آنتی اکسیدانی قوی در بدن

همه گیاهان دارای ترکیباتی به نام فنول هستند و بیش تر فنول های موجود در گیاهان، خواص آنتی اکسیدانی دارند.

کاسنی، سرشار از پلی فنول است و همین ویژگی آن را به یک آنتی اکسیدانی قوی تبدیل می کند.

کاسنی به دلیل آنتی اکسیدان بودن به دفع سموم از بدن کمک کرده و بدن را پاک و از مواد مضر دور می کند.

3. مبارزه با ارگانیزم های مضر

عصاره کاسنی دارای خواص ضدمیکروبی و ضدقارچی هم هست، به همین دلیل قدرت مبارزه با باکتری های قوی را دارد.

4. مفید برای کبد

کلیه ها و کبد مانند کانال های اصلی سم زدایی در بدن ما عمل می کنند. فواید سلامتی ریشه کاسنی، شامل افزایش سم زدایی ازطریق تحریک ادرار و ترشح صفرا می شود.

مصریان باستان به استفاده از کاسنی برای تصفیه کبد و خون مشهور بوده اند.

کاسنی قرن ها به عنوان دارو، مخصوصاً برای سم زدایی کبد به کار رفته است. مطالعات انجام شده توسط سازمان جانورشناسی مصر، به این نتیجه رسیدند که در شرایط خاص، کاسنی، نقش مهمی در توقف استرس اکسیداتیو و زخم کبد دارد.

ریشه خشک شده کاسنی را می توان برای درمان یرقان و درنتیجه برای پیشگیری از آسیب کبد استفاده کرد.

هم چنین، ریشه کاسنی می تواند برای درمان سنگ های صفرا و کبد به کاررود. این کار با افزایش ترشح صفرا از کبد و کیسه صفرا انجام می شود و ادرار و دفع مواد مضر را افزایش می دهد.

5. مؤثر در جلوگیری از بیماری قلبی

ریشه کاسنی حاوی اینولین است که علاوه بر فواید گوارشی به کاهش کلسترول بد در بدن نیز کمک می کند.

کلسترول LDL، کلسترول بد است که باعث تصلب شرایین می شود. افزایش سطح کلسترول LDL، خطر حمله های قلبی و سکته را افزایش می دهد. اینولین موجود در کاسنی به پایین آوردن فشارخون ناشی از افزایش کلسترول LDL، نیز کمک می کند.

6. کاهش دهندۀ درد آرتریت

ریشه کاسنی می تواند درمانی مفید برای مشکلات مفصل مانند آرتریت و روماتیسم باشد.

مطالعات متعدد نشان داده اند که ریشه کاسنی خواص ضدالتهابی دارد و بنابر این می تواند درد ناشی از استئوآرتریت را کاهش دهد.

هم چنین می تواند به عنوان یک ضدالتهاب برای دردها، درد عضلات و دردهای مفاصل به کاررود.

7. مؤثر در کاهش وزن

کاسنی حاوی اینولین و الیگوفروکتوز است که می تواند برای کاهش وزن به رژیم غذایی اضافه شود.

کاسنی، بالاترین تجمع اینولین را در قلمرو گیاهان دارد. اینولین، یک فیبر

حل شدنی است که مانند سرکوب کننده اشتها عمل می کند. اینولین می تواند بدون این که قندخون یا کالری را بالاببرد، به شما حس سیری دهد. این خواص، باعث علاقه به استفاده از اینولین برای کاهش وزن شده است.

وجود فروکتو- الیگوساکاریدها در گیاه، باعث رشد باکتری های مفید در روده شده که به حفظ تعادل میکروارگانیزم های روده کمک کرده و از این طریق باعث عملکرد درست دستگاه گوارش می شود. عملکرد درست دستگاه گوارش، عاملی مهم در رژیم های کاهش وزن است.

8. رفع کنندۀ یبوست

ریشه کاسنی منبعی سرشار از ویتامین C، ویتامین K، کولین و بتاکاروتن است. ریشه کاسنی حاوی فیبر حل شدنی به نام اینولین است که برای پیشگیری از اختلالات روده مفید است و گفته می شود که درمان خوبی برای یبوست و دیگر اختلالات گوارشی است.

اینولین، رشد باکتری مفید روده را افزایش داده و از این طریق گوارش را بهبودبخشیده و از یبوست جلوگیری می کند.

9. تقویت کنندۀ دستگاه ایمنی

کاسنی دار ای خواص ضدباکتری و فواید دیگر است که آن را به تقویت کننده سیستم ایمنی تبدیل می کند. کاسنی با باکتری های مضر مقابله کرده و ترکیبات پلی فنول موجود در آن مانند آنتی اکسیدان عمل می کنند. گفته می شود این ترکیبات فنولی، قدرت پیشگیری از سرطان به ویژه سرطان سینه و سرطان روده بزرگ را دارند.

10. کاهش دهندۀ اضطراب و استرس

کاسنی به عنوان یک آرام بخش طبیعی برای سیستم عصبی به کار می رود

و می تواند اضطراب را کاهش داده و ذهن را آرام کند. کاسنی، استرس و تأثیرات خطرناکی که می تواند روی بدن داشته باشد را کاهش می دهد.

مطالعات نشان داده اند که عصاره کاسنی مانند یک عامل آرام بخش و ضدالتهاب برای سیستم عصبی عمل می کند. در افرادی که دچار اختلالات سیستم عصبی هستند، کاسنی می تواند التهاب را کاهش داده و درد را تسکین دهد.

عصاره ریشه کاسنی می تواند به دلیل داشتن خاصیت آرام بخش، به خواب کمک کند و جایگزین طبیعی بهتری برای قرص های خواب است. کاهش استرس و اضطراب می تواند برای کاهش احتمالات بیماری قلبی، عدم تعادل هورمونی، بی خوابی و پیری زودرس مفید باشد.

11. پیشگیری از سرطان

عصاره کاسنی در مطالعات انواع مختلف سرطان با کاهش رشد تومور مرتبط است. گزارش های اولیه نشان می دهد که این به دلیل فروکتان های موجود در کاسنی است که دارای کیفیت ضد تومور و خواص آنتی اکسیدانی هستند. براساس مطالعه تأثیر اینولین بر سرطان پستان و رشد تومور منتشر شده در مجله تغذیه، استفاده از پلی فنول ها و مواد فیتوشیمیایی در کاسنی نیز ممکن است یک روش آسان و بدون خطر برای پیشگیری از انواع مختلف سرطان، از جمله سرطان پستان و روده بزرگ باشد.

12. کاهش دهندۀ دردهای ناشی از التهاب مفاصل

از کاسنی به طور سنتی به عنوان درمانی برای التهاب مفاصل استفاده می شده است. مطالعات نیز نشان می دهند که کاسنی خاصیت ضد التهابی دارد و درنتیجه می تواند باعث کاهش درد بیماری هایی مانند التهاب مفصل بشود. در یک مطالعه

که در سال 2010 انجام گرفت 70% مبتلایان به آرتروز در اثر درمان با کاسنی، بهبود قابل توجهی را در شدت دردشان گزارش کردند. از کاسنی می توان به عنوان یکی از مواد ضد التهاب عمومی برای دردها، درد عضلات و مفاصل استفاده کرد.

13. درمان مشکلات کلیوی

عصاره ریشه کاسنی به عنوان ادرار آور استفاده می شود که باعث حجم ادرار را بالا می برد. تکرر ادرار می تواند به دفع سمومی که بدن در کبد و کلیه ها ذخیره می کند، کمک کرده و از شرایط خطرناکی که هنگام ماندن مواد سمی در بدن رخ می دهد، جلوگیری کند. ادرار مکرر می تواند وزن اضافی آب را از بین ببرد و حتی باعث کاهش چربی شود؛ زیرا 4 درصد ادرار معمولاً رسوبات چربی است که در غیر این صورت در جای دیگری از بدن ذخیره می شود.

14. بهبود و تسریع کنندۀ روند تولید خون در بدن

اگر از کم خونی رنج می برید، باید در رژیم غذایی روزانه خود از گیاه کاسنی استفاده کنید. این بیماری اساسا در اثر کمبود آهن در بدن ما رخ می دهد. این گیاه برگ سبز غنی از مواد معدنی است. می توانید به تنهایی آب آن را بنوشید یا با مخلوط کردن آب جعفری، آب کرفس و آب کاسنی یک نوشیدنی ترکیبی آماده کنید. این نوشیدنی به عنوان یک تونیک خون عمل می کند که سبب بهبود روند تولید خون در بدن ما می شود و ما را از کم خونی دور نگه می دارد.

15. درمان کنندۀ مشکلات تنفسی

گیاه کاسنی طبیعتی ضد التهاب دارد، به همین دلیل می تواند تمام انواع عفونت های تنفسی را از بین ببرد و از شما در برابر اختلالات شدیدی مانند آسم محافظت کند. با مخلوط کردن برگ های تازۀ گیاه کاسنی، برگ کرفس و چند تکه

هویج، یک نوشیدنی ترکیبی آماده کنید. نوشیدن این ترکیب می تواند به شما در جلوگیری از حملات آسم کمک کند.

16. کمک به سلامت چشم ها

هیچ مادۀ خوراکی بهتر از کاسنی برای داشتن چشمانی سالم و زیبا وجود ندارد. این گیاه که غنی از تمام مواد مغذی ضروری است، از بروز مشکلات جدی چشم نظیر آب مروارید، دژنراسیون ماکولا (تباهی لکۀ زرد)، گلوکوم و غیره جلوگیری می کند. نیازی نیست که به داروهای قدرتمند تکیه کنید یا سراغ جراحی های گران قیمت بروید. فقط آب کاسنی را هر روز بخورید و همه چیز تمام است.

17. مؤثر در پیشگیری از بیماری آلزایمر

با توجه به مطالعات پزشکی مختلف، کاسنی که سرشار از ویتامین E است می تواند با اختلالات عصبی غیرطبیعیمانند «بیماری آلزایمر» مبارزه کند. به عبارت دیگر، مصرف مکرر کاسنی خام و تازه می تواند به شما در حفظ یک سیستم عصبی سالم کمک کند.

18. بهبود و کنترل قند خون

فیبر ریشه کاسنی ممکن است کنترل قند خون را بهبود بخشد به خصوص در افرادی که دیابت دارند. این ممکن است به دلیل انولین موجود در آن باشد. انولین به رشد باکتری های مفید در رودۀ بزرگ، تجزیه کربوهیدرات به قند، افزایش حساسیت به قند و جذب قند از خون کمک می کند. فیبر ریشه کاسنی هم چنین دارای ترکیباتی مانند اسیدهای کاسنی و کلروژنیک است که در مطالعات جوندگان باعث افزایش حساسیت عضلات به انسولین می شوند. یک مطالعه 2 ماهه روی 49 زن مبتلا به دیابت نوع 2 نشان داد که مصرف 10 گرم اینولین در روز منجر به کاهش قابل توجه ای در سطح قند خون و هموگلوبین A1c در مقایسه با مصرف دارونما

می شود. قابل ذکر است که اینولین استفاده شده در این مطالعه به عنوان اینولین با عملکرد بالا شناخته و اغلب به عنوان جایگزین قند به کالاهای پخته و نوشیدنی اضافه می شود که دارای ترکیب شیمیایی کمی متفاوت از انواع دیگر اینولین است.

19. کاهش دهندۀ درد آرتروز

کاسنی به طور سنتی به عنوان درمانی برای آرتروز مورد استفاده قرار می گیرد و مطالعات نشان داده است که خاصیت ضد التهابی دارد. به همین دلیل درد را در شرایطی مانند آرتروز کاهش می دهد. در مطالعه ای 70 درصد افراد مورد آزمایش که تحت درمان با کاسنی قرار گرفته بودند، بهبود قابل توجهی در درد مرتبط با شرایط آرتروز را گزارش کردند. کاسنی هم چنین می تواند به عنوان یک عامل ضد التهابی عمومی برای دردهای عضلانی و مفاصل استفاده شود.

20. کمک به هضم غذا

کاسنی برای سلامتی گوارشی فواید بسیاری دارد زیرا حاوی اینولین (یک پروبیوتیک قدرتمند) است. پری بیوتیک یک دسته بندی از باکتری هاست که به جای بیماری، مزایایی برای میزبان دارند. اینولین برای مقابله با تعدادی از مشکلات روده ای و گوارشی، از جمله ریفلاکس اسید، سوء هاضمه و سوزش معده استفاده می شود زیرا به طور فعال خاصیت اسیدی معده را کاهش می دهد. بنابر این، کاسنی نقش مهمی در تسهیل هضم غذا دارد.

21. پاکسازی خون

گاهی، اگر مواظب محیط اطراف تان و آن چه می خورید نباشید، ممکن است خون تان دچار آلودگی و سمی شود. این امر می تواند به بروز بیماری هایی منجر شود، اما می توانید با مصرف خوراکی های پاکسازی کنندۀ خون- مثل بذر کاسنی

22. منبع بی نظیر فیبر رژیمی

خب، به جای خوردن هله هوله که فقط چربی و کربوهیدرات دارند (که باعث چاقی می شوند)، چرا از بذر کاسنی استفاده نکنیم؟ این از لحاظ سلامتی بسیار بهتر است. اگر به ارزش غذایی کاسنی نگاهی بیندازید، متوجه خواهید شد که بذر کاسنی مملو از فیبر رژیمی است.

این حاکی از آن است که به خاطر خواص ملین بودن برای سلامت روده ها و دستگاه گوارش مفید است. فیبر رژیمی جذب مواد مغذی خوراکی ها را راحت تر می کند. در نتیجه، تمام فرایند بیولوژیکی رخ داده در دستگاه گوارشی با هیچ مانعی مواج نخواهند شد. هم چنین خوراکی های دارای فیبر بالا احساس سیری را طولانی تر می کنند. بنابر این، زود به زود گرسنه نخواهید شد.

23. منبع خوبی برای کربوهیدرات

خب، به رغم این که وجود آن (به ویژه به مقدار زیاد) در بدن با ابتلا به بیماری دیابت (نوع 1 و نوع 2) مرتبط است، اما کربوهیدرات هم چنان برای عملکرد صحیح بدن مان ماده ای لازم و ضروری است. بذر کاسنی مقدار متوسطی کربوهیدرات دارد. بنابر این، با مصرف آن کربوهیدرات کافی به بدن خود می رسانید. یادتان نرود زیاد ورزش کنید.

24. کمک به تحریک اشتها

هر کسی که مریض باشد معمولاً با خوردن غذا مشکل پیدا می کند. خب، به استثنای بیمارانی که از طریق روش های درمانی تغذیه می شوند، سایر بیماران هم چنان به مواد مغذی غذاهایی که به سختی می خورند نیاز دارند. چون به زور

غذا خوردن همیشه آسان نیست، می توانید از کاسنی برای تحریک اشتها استفاده کنید. در نتیجه، مصرف غذا برای تان بسیار راحت تر خواهد شد. فقط کافی است کمی بذر کاسنی را بجوید تا اشتهای تان باز شود.

25. منبع عالی پتاسیم

موز به داشتن منبعی غنی از پتاسیم مشهور است. اما، جایگزین های فراوان دیگری نیز برای موز وجود دارند که بذر کاسنی یکی از آن ها است. خب، این یکی دیگر از فایده های کاسنی برای سلامتی است: کاسنی منبع عالی پتاسیم است!

پتاسیم در دستگاه مجاری ادراری ما نقش بی چون و چرایی ایفا می کند و بخش مهمی از عمل دفع است. در نتیجه مصرف پتاسیم کافی در متابولیسم بدن تان به حفاظت از مجاری ادراری شما در برابر بیماری ها کمک خواهد کرد.

عوارض جانبی

اگرچه ریشه کاسنی بی خطر است و بیش تر افراد آن را تحمل می کنند اما ممکن است باعث واکنش های حساسیت زا در برخی دیگر از افراد شود. اگر به ریشه کاسنی یا محصولات آن حساسیت دارید، از محصولات ریشه کاسنی اجتناب کنید.

6. باذروج یا بادیان (رازیانه) در روایات

احادیث بحار الأنوار

*احادیث بحار الأنوار ⁽¹⁾

1- الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى الْبَاذَرُوجِ فِي الْجَنَّةِ قَالَ قُلْتُ لَهُ الْهِنْدَبَاءُ قَالَ لَا بَلِ الْبَاذَرُوجُ ⁽²⁾.

در محاسن به سندش از امام ششم علیه السلام که گويا می نگرم بروئيدن باديان بهشت، گفتم: کاسنى؟ فرمود: نه باديان. ⁽¹⁾

2- وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى الْعَلَوِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِيٍّ علیه السلام قَالَ: نَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ إِلَى الْبَاذَرُوجِ فَقَالَ هَذَا الْحَوْكُ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى مَنْبِتِهِ فِي الْجَنَّةِ ⁽²⁾.

و از همان به سندش تا امام على علیه السلام که نگريست رسول خدا صلی الله علیه و آله بباديان و فرمود، اين حوک است و می نگرم به جاى روئيدنش در بهشت.

بيان: در قاموس گفته حوک باديانست و خرفه و باديان سبزى شناخته ايست و خوب نيرو بخش است و قابض.

و مشهور اين ست که بادروج، ريحان کوهى است و مانند ريحان بستانيست جز این که برگش پهن تر است و گفتند: گرم است در درجه 2 و خشک در درجه 1. ⁽³⁾

3- وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ عِيسَى بْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الشَّعِيرِيِّ قَالَ: كَانَ أَحَبُّ الْبُقُولِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ الْبَاذَرُوجَ ⁽⁴⁾.

و از همان به سندش از شعيرى که دوست تر سبزى نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله باديان بود. ⁽⁵⁾

4- قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ وَ قَدْ سُئِلَ عَنِ الْحَوْكِ فَقَالَ الْحَوْكُ محبة [مُحَبَّبَةٌ] إِلَى النَّاسِ غَيْرَ أَنَّهَا تَبْخَرُ وَ الدِّيدَانُ تُسْرِعُ إِلَيْهَا وَ هِيَ الْبَاذَرُوجُ ⁽⁶⁾.

و از همان به سندش از حمران بن عيسى که شنيدم امام ششم علیه السلام در پاسخ پرسش از حوک فرمود: مردمش دوست دارند جز این که گند دهان آورد و کرم زود بدان در آويزد و آن باديانست. ⁽¹⁾

5- الْمَكَارِمُ، عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام قَالَ: ذُكِرَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْحَوْكُ وَ هُوَ الْبَاذَرُوجُ فَقَالَ بَقْلَتِي وَ بَقْلَةُ الْأَنْبِيَاءِ قَبْلِي وَ إِنِّي لَأُحِبُّهَا وَ آكُلُهَا وَ إِنِّي أَنْظُرُ شَجَرَتَهَا نَابِتَةً فِي الْجَنَّةِ.

در مکارم رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: باديان سبزى خوبيست گويا می بينم در بهشت روئيده است و تره تيزک، سبزى بديست و گويا می بينم در دوزخ روئيده، فرمود: هر که از سبزى باديان خورد خدای عزّ و جلّ فرشته هايش را فرمايد حسنه برايش نويسند تا صبح، از ايوب بن نوح است که باز گفت به من کسى که با امام هفتم علیه السلام بر سر سفره بوده که باديان خواست و فرمود:

دوست دارم خوراک را با آن آغاز کنم چون عروق را بگشايد و اشتهاء آورد و سل را ببرد و چون بدان آغاز کنم باکى ندارم پس از آن چه بخورم چون از درد و بلائى نترسم، و چون از چاشت دست بازداشتيم، آن را خواست و ديدم برگى برگرفت از سفره و خوردش و به من هم داد و فرمود: خوراکت را با آن پايان ده، زيرا خوراک پيش را گوارا سازد و براى خوراک پس از آن اشتهاء آورد و سنگينى را برد و آروق و بوى دهان را خوش کند و در کافى (ج 6، ص 364) به سندى مانندش آمده.

بيان: سودمنديش براى سل توجيه شد و به اين که رطوبت سينه و شش را بخشکاند و پزشکان گفتند شيره اش براى خون گلو و تنگى نفس خوبست، و هم گفتند براى سوداء خوبست و مناسب جلوگيرى از خوره است، ولى برخى گفتند:

برگشسوداء زايد، ولی در برابر خبر مذکور، گفته آن ها معتبر نيست. ⁽¹⁾

7- خواص باذروج یا بادیان

خاصیت درمانی و نحوه مصرف باذروج

بادیان یا «انیسون» (تصویر 1)، یک ادویۀ رایج و پرمصرف است که عطری متمایز دارد. بادیان از ویتامین ها و مواد معدنی فراوانی هم چون فولات، منیزیم و ویتامین B6 تشکیل شده است. خواص بادیان برای درمان افسردگی و کاهش قند خون بسیار مناسب است. در این مقاله شما را با خواص بادیان، ارزش غذایی آن، مقدار و نحوه مصرف بادیان آشنا خواهیم شد.

راهنمای مطالعه

بادیان رومی با نام های دیگری مثل «انیسون» هم شناخته می شود. این گیاه با گیاهانی مثل هویج، کرفس و جعفری در یک خانواده قرار دارد. این گیاه تا یک متر قد می کشد و گل و میوه می دهد. میوۀ این گیاه، سفید و کوچک است که با نام دانۀ بادیان شناخته می شود. بادیان، عطری متمایز و طعمی شبیه به شیرین بیان دارد و غالباً از آن برای عطردادن به دسرها و نوشیدنی ها استفاده می کنند.

بادیان چیست؟

این گیاه گل دهنده، با نام علمی «Pimpinella anisum» مشهور است. میوۀ این گیاه را دانۀ بادیان می نامند؛ چون ظاهری شبیه به دانه های ریز دارد و پرخاصیت ترین بخش گیاه است. این دانه، عطر و طعمی متمایز دارد، بومی مدیترانه و مناطق غربی آسیا است و هزاران سال است که کاشته و مصرف می شود.

میوۀ این گیاه بسیار کوچک است و به سایر دانه های رایج شباهت دارد. روغنی که از این میوه های خشک، تهیه می شود، بسیار پرخاصیت است و خواص بی شماری برای سلامتی بدن دارد.

رازیانه و بادیان، یک گیاه نیستند؛ درصورتی که ظاهر و عطری شبیه به هم دارند. از دانۀ بادیان خشک شده و آسیاب شده می توانید به عنوان ادویه استفاده کنید و برگ های این گیاه هم به عنوان سبزی معطر مورد استفاده قرار می گیرد.

علاوه بر این، بادیان به داشتن خواص بی نظیر برای سلامتی شهرت دارد و به عنوان یک داروی طبیعی برای طیف وسیعی از بیماری های مختلف مورد استفاده قرار می گیرد.

در ادامۀ این مقاله، با مهم ترین خواص بادیان آشنا می شوید؛ خواصی که از نظر علمی ثابت شده اند.

ارزش غذایی بادیان و خواص درمانی آن

دانۀ بادیان با وجود این که در مقدارهای کم مورد استفاده قرار می گیرد، سرشار از مواد مغذی است که برای سلامت بدن اهمیت دارند. بیش از همه، دانۀ بادیان، غنی از آهن است که یکی از عناصر ضروری در بدن برای تولید سلول های خونی سالم است.

این دانه، هم چنین حاوی مقدار کمی منگنز است. این مادۀ معدنی کلیدی، به عنوان یک آنتی اکسیدان عمل می کند و برای رشد و سوخت وساز بدن لازم است.

یک قاشق غذاخوری از دانه بادیان معادل 7 گرم، دارای مواد معدنی و عناصر ضروری زیر است:

کالری: 23

پروتئین: 1 گرم

چربی: 1 گرم

کربوهیدرات: 3 گرم

فیبر: 1 گرم

آهن: 13 درصد از مقدار مورد نیاز روزانه (RDI)

منگنز: 7 درصد از نیاز روزانه

کلسیم: 4 درصد از نیاز روزانه

منیزیم: 3 درصد از نیاز روزانه

فسفر: 3 درصد از نیاز روزانه

پتاسیم: 3 درصد از نیاز روزانه

مس: 3 درصد از نیاز روزانه

البته درنظر داشته باشید که بیش تر دستورهای غذایی، بسیار کم تر از یک قاشق غذاخوری بادیان دارند.

خلاصه: دانه بادیان، کالری کمی دارد ولی شامل مقدار قابل توجهی از مواد معدنی مورد نیاز بدن است. این موادضروری عبارتند از: آهن، منگنز و کلسیم.

خواص بادیان

اشاره

بادیان خواص بی شماری دارد که برای سلامتی بدن بسیار ضرورت دارند. بیش تر این خواص به خاطر وجود آنتی اکسیدان ها در بادیان است از جمله آنتول. در ادامۀ مقاله، خواص بادیان را به صورت فهرست وار معرفی می کنیم و در مورد چند نمونه از آن ها توضیح خواهیم داد.

1. کاهش علائم افسردگی

افسردگی یک بیماری رایج و ناتوان کننده است که در سراسر دنیا 25 درصد

از زنان و 12 درصد از مردان به آن مبتلا هستند. جالب است بدانید که، تحقیقات نشان می دهد بادیان می تواند به درمان افسردگی کمک کند.

یکی از تحقیقات انجام گرفته، نشان داد که عصارۀ دانۀ بادیان، ویژگی های ضدافسردگی قوی ای روی موش ها نشان داده است. این دانۀ پرخاصیت، به اندازۀ داروهای ضد افسردگی، در کاهش علائم این بیماری تأثیرگذار بوده است.

در یک تحقیق دیگر که روی 107 نفر انجام شد، مصرف 3 گرم پودر دانۀ بادیان سه بار در روز، در کاهش علائم افسردگی پس از زایمان بسیار تأثیرگذار بود. هم چنین، در یک تحقیق 4 هفته ای روی 120 نفر، مصرف کپسول حاوی 200 میلی گرم روغن بادیان سه بار در روز، به شکل چشمگیری علائم افسردگی های شدید و متوسط را نسبت به گروه کنترل، کاهش داد.

خلاصه: تحقیقات انسانی و حیوانی نشان داده است که مصرف بادیان می تواند به کاهش علائم افسردگی کمک کند و به اندازۀ بعضی از انواع داروهای ضدافسردگی، تأثیرگذار است.

2. محافظت از بدن در برابر زخم معده

زخم معده نوعی آسیب دردناک در دستگاه گوارش و معده است که علائمی مثل دیرهضمی، حالت تهوع و احساس سوزش دارد. درحالی که درمان های سنتی معمولاً شامل استفاده از داروهایی برای کاهش تولید اسید معده است، تحقیقات اولیه نشان داده است که دانۀ بادیان می تواند از زخم معده پیشگیری کند و علائم را آن کاهش دهد.

به عنوان مثال، یک آزمایش جانوری نشان داد که مصرف بادیان، میزان ترشح اسید معده را کاهش می دهد و از ایجاد زخم معده پیشگیری می کند و سلول ها را در برابر آسیب، محافظت می کند.

باوجود این، تحقیقات روی تأثیرات دانۀ بادیان در زخم معده، هنوز بسیار محدود است. به تحقیقات و آزمایشات بیش تری برای نحوۀ تأثیر این دانه روی تشکیل زخم معده و علائم آن، در نمونه های انسانی باید صورت بگیرد.

خلاصه: باوجود این که تحقیقات در این زمینه، بسیار محدود است، ولی همین تحقیقات نشان می دهد که بادیان، ترشح اسید معده را کاهش می دهد و در نمونه های حیوانی از ایجاد زخم معده، پیشگیری کرده است.

3. پیشگیری از رشد قارچ و باکتری

تحقیقات آزمایشگاهی نشان می دهد که دانۀ بادیان و عناصری که دارد، دارای خواص آنتی باکتریایی است که از عفونت پیشگیری می کند و رشد قارچ و باکتری را متوقّف می کند. یکی از این تحقیقات نشان داد که دانه بادیان و عصارۀ بادیان روی بعضی از انواع قارچ، تأثیر بیش تری دارد از جمله قارچ های مخمر و درماتوفیت که نوعی از قارچ هایی است که سبب بیماری های پوستی می شود.

آنتول (Anethole) مادۀ فعالی است که در دانه بادیان وجود دارد و رشد باکتریایی را مهار می کند.

در یک تحقیق آزمایشگاهی، آنتول رشد گونۀ خاصی از باکتری ها را متوقّف کرد که سبب ایجاد وبا شده بودند. وبا یک بیماری عفونی و مسری است که با علایمی مثل کمبود آب بدن و اسهال شدید، شناخته می شود.

با وجود این، تحقیقات بیش تری نیاز است تا نشان دهد چطور دانه بادیان می تواند از رشد قارچ و باکتری در بدن انسان پیشگیری کند.

خلاصه: مطالعات و تحقیقات روی نمونه های آزمایشگاهی نشان می دهد که دانه بادیان و عناصر تشکیل دهندۀ آن، می توانند رشد برخی از انواع قارچ ها و باکتری ها را کاهش دهند.

4. کمک به بهبود علائم یائسگی

یائسگی، کاهش طبیعی هورمون های تولیدمثل در زنان میان سال است که به علائمی مثل گرگرفتگی، خستگی و خشکی پوست منجر می شود. به نظر می رسد که دانه بادیان، تأثیرات هورمون استروژن را در بدن، تقلید می کند و در نتیجه، علائم یائسگی را کاهش می دهد.

در یک تحقیق 4 هفته ای، 72 زن مبتلا به گرگرفتگی یائسگی مورد بررسی قرار گرفتند. این زنان به دو دسته تقسیم شدند و عده ای دارونما و دستۀ دیگر کپسول های حاوی 330 میلی گرم دانه بادیان را روزی سه بار مصرف می کردند. در نهایت مشخص شد، کسانی که بادیان مصرف می کردند، حدود 75 درصد کاهش در شدت و تناوب گرگرفتگی ها را تجربه کردند.

بعضی از عناصر موجود در بادیان، می تواند به پیشگیری از پوکی استخوان کمک کند که یکی دیگر از علائم یائسگیاست. پوکی استخوان به دلیل کاهش سطح استروژن در بدن اتفاق می افتد.

در یک تحقیق دیگر مشخص شد که عصارۀ حاوی 81 درصد آنتول، مادۀ فعالی که در بادیان وجود دارد، در موش ها به پیشگیری از پوکی استخوان و حفاظت از استخوان ها دربرابر این بیماری، کمک کرده است.

باوجود این نتایج رضایت بخش، تحقیقات بیش تری برای اثبات تأثیر دانه بادیان در بهبود علائم یائسگی در زنان نیاز است.

خلاصه: دانۀ بادیان و عناصر تشکیل دهندۀ آن می توانند علائمی مثل گرگرفتگی را کاهش دهند و از پوکی استخوان پیشگیری کنند ولی تحقیقات بیش تری برای اثبات آن نیاز است.

5. متعادل کردن سطح قند خون

بعضی از تحقیقات انجام شده نشان داده است که آنتول، مادۀ فعال موجود در بادیان، می تواند سطح قند خون را در بدن کنترل کند، درصورتی که با یک رژیم غذایی سالم، همراه شود.

در یک تحقیق 45 روزه روی موش های مبتلا به دیابت، آنتول با تغییر سطح چند آنزیم کلیدی مختلف، سطح قند خون را کاهش داد. هم چنین، آنتول عملکرد سلول های پانکراس یا لوزالمعده را که مسئول تولید انسولین هستند، بهبود بخشید.

یک آزمایش جانوری دیگر نیز گزارش داده است که مصرف آنتول، سطح قند خون بدن را در موش های دیابتی بهبود بخشیده است.

در نظر داشته باشید که این تحقیقات با استفاده از دوزهای متمرکز آنتول انجام شده است؛ یعنی مقداری بسیار بیش تر از آن چه که در مصرف عادی بادیان، در این دانه پیدا می شود.

برای ارزیابی نحوۀ تأثیر بادیان بر کنترل قند خون در انسان، تحقیقات بیش تری نیاز است.

خلاصه: آزمایشات جانوری نشان داده است که آنتول، می تواند سطح قند خون را کاهش دهد و عملکرد سلول های مسئول تولید انسولین را بهبود ببخشد.

6. کاهش التهاب

در بسیاری از موارد، التهاب، به عنوان پاسخ طبیعی سیستم ایمنی بدن برای محافظت در برابر جراحات و عفونت ها درنظر گرفته می شود.

باوجود این، درصد بالای التهابات طولانی مدت با بیماری های مزمن برای مثال بیماری های قلبی، سرطان و دیابت در ارتباطند.

تحقیقات آزمایشگاهی و جانوری نشان داده است که دانه بادیان می تواند

التهاب را کاهش دهد، وضعیت سلامت کلی بدن را بهبود بخشد و از بیماری ها پیشگیری کند.

برای نمونه یک تحقیق روی موش ها نشان داده است که روغن دانه بادیان می تواند درد و ورم را کاهش دهد.

تحقیقات دیگر مشخص کرده است که دانه بادیان مقدار زیادی آنتی اکسیدان دارد که می تواند التهاب را کاهش دهد و از تخریب های اکسیداتیو پیشگیری کند که این تخریب ها عامل ایجاد بسیاری از بیماری ها هستند.

خلاصه: تحقیقات آزمایشگاهی و جانوری نشان می دهد که دانه بادیان، مقدار زیادی آنتی اکسیدان دارد و با کاهش التهاب می تواند از بیماری های مزمن، پیشگیری کند.

عوارض جانبی

بیش تر افراد می توانند بادیان را با خیال راحت مصرف کنند، بدون این که عوارض جانبی ناخوشایندی برای شان داشته باشد.

با وجود این، مصرف بادیان ممکن است واکنش های آلرژیک را به دنبال داشته باشد؛ به خصوص اگر به گیاهانی که با بادیان در یک خانواده قرار می گیرند، حساسیت داشته باشید. این گیاهان عبارتند از رازیانه، کرفس، جعفری و شوید.

علاوه بر این، ویژگی بادیان در تقلید عملکرد هورمون های استروژن ممکن است علائم بیماری های حساس به هورمون را برای مثال سرطان سینه یا آندومتریوز بدتر کند.

اگر سابقۀ این بیماری ها و حساسیت ها را دارید، تعادل در مصرف بادیان را رعایت کنید و اگر در این مورد نگرانی خاصی وجود دارد، با پزشک خود مشورت کنید.

اگر بادیان را بیش ازاندازۀ معمول مصرف کنید، ممکن است عوارض جانبی زیر را به دنبال داشته باشد که فهرست وار عنوان می کنیم:

مشکلات مرتبط با دستگاه تنفسی

واکنش های آلرژیک در صورتی که به رازیانه و بادیان ختایی حساسیت دارید. اگر حساسیت دارید التهاب موضعی پوست را تجربه خواهید کرد.

زنان باردار و شیرده باید از مصرف بادیان اجتناب کنند. چون ممکن است عوارض جانبی آن، کودک شان را درگیر کند. خلاصه: بعضی از افراد ممکن است به بادیان حساسیت داشته باشند. بادیان می تواند تأثیرات استروژن در بدن را تقلید کند که باعث تشدید علائم بعضی از بیماری های حساس به هورمون می شود.

مقدار مصرف و مکمل ها

بادیان معمولاً به شکل دانه های خشک شده عرضه می شود، ولی ممکن است به صورت پودر، روغن و عصاره نیز به فروش برسد.

دانه، روغن یا عصارۀ بادیان برای عطردادن به غذاها و شیرینی ها و آب نبات ها استفاده می شوند و برای بهبود عطر صابون ها و کرم های مختلف نیز مورد استفاده قرار می گیرند.

بیش تر دستورات غذایی که بادیان دارند، شامل چند قاشق چایخوری یعنی 4 تا 13 گرم دانه یا 5 تا 15 میلی لیتر روغن و عصاره است. فراموش نکنید که هر شکلی از بادیان، میزان غلظت متفاوتی دارد، بنابر این باید با توجه به شکل مورد استفاده، مقدار مصرف را تغییر دهید.

برای مثال اگر در یک دستور غذایی یا دارویی به شما توصیه شده است

که از یک قاشق چایخوری یا 5 میلی لیتر عصارۀ بادیان استفاده کنید، می توانید آن را با یک چهارم قاشق چایخوری یا یک میلی لیتر روغن بادیان یا 8 گرم از دانۀ آسیاب شدۀ بادیان جایگزین کنید.

برای مصارف پزشکی و درمانی، مقدار مصرف بادیان روزانه بین 600 میلی گرم تا 9 گرم است. این مقدار مصرف، تأثیر خود را در درمان بعضی بیماری ها مثل افسردگی، نشان داده است.

مقدار مصرف روزانه تا 20 گرم پودر دانه بادیان برای بزرگسالان سالم، بی ضرر است.

نحوۀ مصرف بادیان

بادیان به شکل های مختلفی مصرف می شود و به شکل سنتی، هم مصرف دارویی و هم مصرف غذایی داشته است.

روغن بادیان که از دانۀ آن تهیه می شود، یکی از شکل های رایج مصرف بادیان برای سلامت مو و پوست است.

این روغن را می توانید با شی باتر ترکیب کنید و یک کرم مرطوب کننده بسازید یا به همراه روغن های دیگر از آن ماسک مو تهیه کنید

می توانید دانه ها یا میوه های خشک بادیان را به شکل دمنوش آماده کنید. این دمنوش به عنوان یک دمنوش ملین یا برای بهبود استرس مفید است.

می توانید با آن جوشانده یا شربت درست کنید و برای تهیۀ شیرینی ها، شکات ها و کوکی ها و دسرها به عنوان طعم دهنده به کار ببرید.

حتی می توانید به عنوان ادویه برای طعم دادن به گوشت و مرغ از دانه آسیاب شدۀ بادیان استفاده کنید، همان طور که در آشپزی آسیایی، استفاده از آن به عنوان ادویه رواج دارد.

اگر خودتان بادیان کاشته اید و می خواهید دانه ها و برگ های ارزشمند آن را نگهداری کنید، حتماً آن را به شیوۀ مناسب، جمع آوری و نگهداری کنید.

مرحله اول: دانه های تازۀ بادیان را روی پارچۀ تمیز پهن کنید.

مرحله دوم: آن را در جای خشک و دور از نور آفتاب نگهداری کنید.

مرحله سوم: وقتی دانه ها کاملاً خشک شدند، می توانید آن ها را درسته یا آسیاب کرده در بانکه هایی که هوا نمی کشند، نگهداری کنید.

تفاوت رازیانه، بادیان رومی و بادیان ختایی

رازیانه، بادیان رومی و بادیان ختایی ظاهر و بوی نسبتاً مشابهی دارند و به همین دلیل است که اکثر افراد، آن ها را باهم اشتباه می گیرند.

بادیان رومی، میوه های خشک شدۀ گیاه بادیان است. برگ های آن نیز به عنوان داروی گیاهی و معطر مورد استفاده قرار می گیرند.

رازیانه یک سبزی معطر گلدار است که برگ های پرمانند دارد و این برگ ها را خشک می کنند و به عنوان طعم دهنده در غذا استفاده می کنند.

بادیان ختایی یا انیسون ستاره ای، پریکارپ میوۀ یک نوع درخت همیشه سبز است.

سخن نهایی

دانه بادیان، یک دانۀ ارزشمند و پرخاصیت و سرشار از مواد مغذی متعدد است که فواید زیادی برای سلامت بدن دارد. این دانه، خاصیت ضدقارچی، ضدباکتریایی و ضدالتهابی دارد و می تواند با زخم معده مبارزه کند. کنترل سطح قند خون و کاهش علائم یائسگی و افسردگی، از دیگر خواص بی نظیر بادیان است.

مصرف بادیان اگر با رژیم غذایی کامل و سبک زندگی سالم همراه شود، می تواند برای سلامتی بدن بسیار تأثیرگذار باشد.

8. کلم و قمری یا کرنب در روایت

الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله يُعْجِبُهُ الْكُرْنُبُ ⁽¹⁾. در محاسن که پيغمبر را کلم خوش مى آمد. ⁽²⁾

کرنب دو رسته دارد يکى را بپارسى کلم گويند و ديگرى را قمرى و گويا همان قنبيط است (قنويد) در قاموس گفته: قنّبيط با ضمه و فتحه نون تشديد دار سخت ترين نوع کرنب است گندو و غليظ است، ابن بيطار گفته: دو دسته است پيچ و گشاده و ساق و برگ هر دو خوردنيست و پيچ خوشمزه تر و شيرين تر و رواج تر از قنبيط است. ⁽³⁾

9. خواص باورنکردنی کلم قمری

اشاره

کلم قمری در کشورها و غذاهای سراسر جهان نه تنها به دلیل تنوع در کاربردهای آشپزی، بلکه به دلیل این که مملو از مواد مغذی است، ارزش دارد.

به گزارش همشهری آنلاین به نقل از جام جم، محققان کلم قمری را سبزی مناسب برای رژیم کاهش وزن نامیدند. چون کالری کم و فیبر بالایی دارد و حاوی مواد مغذی مفید است. کلم قمری یا کلم سنگ، یک سبزی مقاوم و سالانه است که عمدتاً در کشورهای اروپایی مصرف می شود، اگرچه در سال های اخیر به سبزیجات اصلی در شمال هند نیز تبدیل شده است. فواید کلم قمری شامل: کمک به دفع سنگ کلیه، توانایی آن در بهبود فرآیندهای گوارشی، کمک به اهداف کاهش وزن، کمک به تقویت سیستم ایمنی بدن، افزایش گردش خون، تقویت

استخوان ها، بهبود سلامت چشم و کمک به محافظت از عملکرد ماهیچه ها و اعصاب است.

درباره مواد مغذی کلم قمری

کلم قمری در کشورها و غذاهای سراسر جهان نه تنها به دلیل تنوع در کاربردهای آشپزی، بلکه به دلیل این که مملو از مواد مغذی و مواد معدنی است، بسیار ارزشمند است. با توجه به پایگاه تغذیه ملی USDA، این نوع کلم شامل: کلسیم، پتاسیم، منیزیم، آهن و کلسیم و هم چنین ویتامین های ث، B- کمپلکس، A و K است، علاوه بر این، سرشار از فیبر غذایی و ترکیبات آنتی اکسیدانی است. مانند مواد شیمیایی گیاهی و کاروتن های مختلف.

فواید و خواص کلم قمری برای سلامتی و درمان بیماری ها

1. رفع یبوست

کلم سنگ ممکن است گوارش را بهبود بخشد. درست مانند بیش تر سبزیجات چلیپایی، کلم قمری ممکن است منبع خوبی از فیبر غذایی باشد که می تواند سلامت گوارش را به طور جدی بهبود بخشد. فیبر به حرکت روده ها کمک می کند، یبوست، گرفتگی و نفخ را کاهش می دهد و به طور کلی کیفیت دستگاه گوارش را بهبود می بخشد و در عین حال بازدهی جذب مواد مغذی شما را نیز به حداکثر می رساند.

2. لاغری و کاهش وزن

کلم سنگ، ممکن است در کاهش وزن کمک کند. در گزارشی که در مجله Integrative Medicine منتشر شد، محققان کلم قمری را سبزی مناسب برای رژیم کاهش وزن نامیدند. چرا؟ ممکن است کالری کمی داشته باشد، فیبر بالایی

داشته باشد و حاوی مواد مغذی مفید باشد. فیبر به ما احساس سیری می دهد، بنابر این حتی اگر حجم غذای مصرفی زیاد نباشد، به احتمال زیاد بین وعده های غذایی میان وعده می خوریم یا پرخوری می کنیم.

3. افزایش انرژی و تناسب اندام

کلم قمری ممکن است سرشار از پتاسیم باشد و این ویژگی پتاسیم زیاد مورد بحث قرار نمی گیرد، اما یکی از عوامل کلیدی در رفتار ماهیچه ها و اعصاب بدن است. این به ما کمک می کند تا هر روز حرکت، تنفس، واکنش و عملکرد را انجام دهیم. به این ترتیب، مقادیر کافی از این ماده معدنی- و میزان بالای پتاسیم، همان طور که گفته شد، در این سبزیجات می تواند به رژیم غذایی شما کمک کند تا هوشیار، پرانرژی و خوش فرم باشید!

4. تنظیم فشار خون

دکتر جیانگ هی از دانشگاه هاروارد در مطالعه ای نشان داد که پتاسیم علاوه بر تأثیر بر سطح انرژی، به عنوان یک گشاد کننده عروق نیز عمل می کند و با کاهش تنش عروق، فشار بر سیستم قلبی عروقی را کاهش می دهد. این می تواند گردش خون را در بدن افزایش دهد، مناطق کلیدی را اکسیژن دهد و خطر حملات قلبی عروقی مانند سکته مغزی یا سکته قلبی را کاهش دهد. پتاسیم هم چنین بخش مهمی از تنظیم مایعات در بدن است، زیرا با سدیم حرکت مایعات بین سلول ها را تنظیم می کند.

5. رفع کم خونی و فقر آهن

علاوه بر پتاسیم، کلم قمری هم چنین از آهن تشکیل شده است. سطح قابل توجهی از آهن موجود در آن با محتوای پتاسیم همراه است. آهن به افزایش

گلبول های قرمز خون (RBC) در بدن کمک می کند، که برای جلوگیری از کم خونی (فقر آهن) ضروری است. این کمبود با ضعف، خستگی، سردرد، اختلالات معده، تغییر جهت و نارسایی عمومی سیستم ایمنی مشخص می شود. کلسیم موجود در کلم قمری نیز ممکن است به بهبود جذب آهن در بدن کمک کند، بنابر این یک تقویت کننده همه جانبه برای سیستم ایمنی و قلب و عروق است.

6. استحکام استخوان

با افزایش سن، استخوان های ما به ناچار ضعیف می شوند، اما یکی از بهترین راه ها برای جلوگیری یا کند کردن این روند خوردن غذاهای غنی از مواد معدنی است. برخی از این غذاها شامل سبزیجاتی مانند: کلم قمری است که ممکن است حاوی مقدار زیادی منگنز، آهن و کلسیم باشد. در بین این مواد معدنی کلسیم ضروری ترین ماده معدنی برای رشد و حفظ استحکام استخوان ها محسوب می شود. در صورتی که در برنامه رژیم غذایی تان به میزان کافی کلسیم وجود ندارد یا بدن شما به حد کافی کلسیم را جذب نمی کند، استخوان های شما ضعیف می شوند یا به خوبی رشد نمی کنند.

7. کمک به سلامت چشم

گزارش 2013 منتشر شده در مجله Clinical Interventions in Aging نشان می دهد که کلم قمری ممکن است منبع غنی از کاروتن ها، از جمله بتاکاروتن باشد، که به عنوان یک ترکیب آنتی اکسیدانی در بدن، به ویژه در ناحیه چشم عمل می کند. ویتامین A می تواند از دژنراسیون ماکولا جلوگیری کرده و ظهور آب مروارید را کند یا از بین ببرد. این کار با خنثی سازی رادیکال های آزاد در چشم و جلوگیری از استرس اکسیداتیو انجام می شود. کلم قمری با تأمین مواد مغذی ضروری مثل

ویتامین C به حفظ سلامت چشم های شما کمک می کند. افرادی که ویتامین C زیادی دریافت می کنند کم تر از 20 درصد احتمال ابتلا به آب مروارید دارند.

8. خاصیت ضد سرطانی

بر اساس مطالعه ای در مجله Preventive Nutrition and Food Science، خوردن کلم قمری ممکن است به کاهش خطر ابتلا به سرطان کمک کند؛ زیرا حاوی مواد شیمیایی گیاهی قوی از جمله ایزوتیوسیانات ها، سولفورافان و ایندول- 3- کاربینول است. احتیاط: جدا از یک مورد بسیار نادر آلرژی غذایی، منبع هیچ گونه آلرژن شناخته شده ای نیست و اکثریت قریب به اتفاق مردم می توانند بدون نگرانی از آن استفاده کنند- مخصوصاً برای کسانی که به دنبال شکل سالم تری از کلم هستند!

9. کاهش خطر ابتلا به سرطان پروستات

کلم قمری حاوی ترکیب طبیعی به نام فنتیل ایزوتیوسیانات (PEITC) است. بررسی که در دانشگاه ایالتی نیوجرسی صورت گرفت، مشخص کرد. مصرف غذاهایی که دارای ترکیب فنتیل ایزوتیوسیانات (PEITC) هستند، برای درمان سرطان های پروستاتی که تشخیص داده شدند تأثیرگذارند.

10. کاهش خطر ابتلا به بیماری پارکینسون

پارکینسون یک اختلال پیشرونده است که بر اثر تحلیل سلول های عصبی در قسمتی از مغز به نام جسم سیاه که نقش کنترل عملکرد بدن را بر عهده دارد، ایجاد می شود. بر اثر این اختلال سلول های عصبی که دچار تحلیل شده اند از بین می روند یا آسیب می بینند و توانایی تولید ماده شیمیایی ضروری به نام دوپامین را از دست می دهند. مطالعات اپیدمیولوژیک مشخص کرد که مصرف مقدار زیاد سبزیجاتی مانند کلم قمری با خطر بروز بیماری پارکینسون رابطه معکوس داشته

است. کلم قمری هم چنین منبع غنی آنتی اکسیدانی است و در بررسی های زیادی مشخص شد که مصرف غذاهایی که سرشار از آنتی اکسیدان هستند می تواند مانع از بروز بیماری پارکینسون شوند.

11. کمک به داشتن عمر طولانی

مصرف روزانه سبزیجاتی مانند کلم قمری می تواند به شما کمک کند تا طول عمر بیش تری داشته باشید. طبق گزارشی که در مجله بین المللی اپیدمیولوژی منتشر شد، برآورد شد که اگر افراد روزانه 10 وعده میوه و سبزیجاتی مصرف کنند، این کار سالانه مانع از مرگ زودهنگام 7. 8 میلیون نفر در جهان می شود. در تحقیقات مشخص شد افرادی که سبزیجات بیش تری مصرف می کردند در مقایسه با افرادی که کم ترین میزان مصرف سبزیجات را داشتند از نظر سن مغزی 11 سال جوان تر بودند.

12. کاهش خطر ابتلا به آلزایمر

مصرف سبزیجات سبز رنگی مانند کلم قمری می تواند در کاهش خطر ابتلا به آلزایمر مفید باشد. طبق بررسی که با کمک 960 نفر در حدود پنج سال صورت گرفت، این افراد فقط از سبزیجات سبز رنگ و برگدار مانند اسفناج پخته، کلم پیچ، کلم برگ سبز، سالاد کاهو و کلم قمری تغذیه کردند.

13. رفع دیابت و کنترل قند خون

یکی از خواص کلم قمری، پایین بودن کربوهیدرات آن است. از آن جا که سلول های خونی با شکستن کربوهیدراتباعث بروز قند خون می شوند، مصرف منظم فیبر سبب جذب مواد مغذی توسط سلول های خون و اندام های بدن شده و از تجمع قند در خون جلوگیری می شود. سطح مناسب قند خون، به حفظ سلامتی و کاهش خطر سنگ صفرا و نارسایی کلیوی کمک می کند.

14. رفع سنگ کلیه

یکی از خواص کلم قمری کمک به دفع سنگ کلیه است؛ و این کار را با تحریک مجاری ادراری انجام می دهد و باعث دفع سریع تر سنگ کلیه می شود. در طب سنتی به افرادی که کلیه سنگ ساز دارند، نوشیدن آب کلم قمری به صورت روزانه برای پاکسازی کلیه و مجازی ادراری توصیه می شود.

15. سفت شدن پوست بدن

کلم قمری حاوی مقدار زیادی ویتامین C حدود 62 میلی گرم در هر 100 گرم است، میزان ویتامین C که برای بزرگسالان توصیه شده است بین 65 تا 90 میلی گرم در روز است. ویتامین C با فراهم کردن پروتئین بسیار مهمی به نام کلاژن و کمک به محافظت آنتی اکسیدانی در برابر آسیب های ناشی از اشعه ماوراء بنفش، نقش مهمی در سفت شدن پوست شما بر عهده دارد.

16. کاهش خطر سرطان پوست

در بررسی ها مشخص شد که آنتی اکسیدان ها می توانند خطر ابتلا به سرطان پوست را کاهش دهند. سبزیجات سبز سرشار از ویتامین C، آنتی اکسیدان قوی هستند که می تواند از سلول ها در مقابل آسیب ناشی از رادیکال های آزاد محافظت کند. در برنامه رژیم غذایی خود سبزیجاتی مانند کلم قمری، اسفناج، کلم پیچ، کلم برگ سبز، کلم بروکلی، فلفل دلمه ای و جوانه بروکسل را بگنجانید، چون این سبزیجات برگ سبز منبع عالی برای ویتامین C محسوب می شوند.

17. رفع خشکی پوست

مزایای دیگر ویتامین C این است که این ویتامین به سنتز پروتئین کلاژن کمک می کند، چون کلاژن برای داشتن پوستی سالم و جوان ضروری است. این پروتئین

ضروری هم چنین خاصیت ارتجاعی را هم برای پوست فراهم می کند و به پوستتان برای حفظ ظاهر جوان تر و سالم تر کمک می کند، اما وقتی پا به سن می گذارید و تولید کلاژن کاهش پیدا می کند ممکن است خطوط ریز و خشکی پوست ایجاد شود.

18. کمک به ترمیم تقویت موها

در برنامه رژیم غذایی خود مقدار زیادی سبزیجات برگ سبز تیره مانند اسفناج، کلم بروکلی و کلم قمری قرار دهید. همه این سبزیجاتی که برگ سبز تیره ای دارند. منبع عالی از ویتامین ها از جمله ویتامین C هستند. ویتامین C به تشکیل سبوم یا چربی طبیعی پوست، که یک نرم کننده طبیعی برای مو است، کمک می کند از این رو پوست و کف سر شما را مرطوب نگه می دارد.

عوارض و مضرات کلم قمری

1. ایجاد حساسیت غذایی

گزارشاتی ناشی از حساسیت غذایی برای مصرف کلم قمری وجود دارد. حساسیت غذایی ممکن است علائمی مانند علائم سندرم آلرژی دهانی در فرد ایجاد کند که شامل خارش شدید، اگزما، بثورات، علائم گوارشی، التهاب مخاط بینی، مشکلات تنفسی و واکنش تماسی آلرژیک هستند.

2. مضر برای دوران بارداری و شیردهی

به دلیل این که هنوز تحقیقی درباره تأثیر کلم قمری برای بارداری و شیردهی انجام نشده، بهتر است که خانم ها در بارداری و شیردهی از مصرف کلم قمری خودداری کنند.

3. مضر برای تیروئید

طبق تحقیقات کلم قمری و انواع کلم ها در دسته غذاهای گواتروژن هستند و

به همین دلیل قدرت تیروئید برای به کار بردن ید که عنصری ضروری برای عملکرد آن است، کاهش می دهد و این باعث بروز کم کاری تیروئید می شود. ⁽¹⁾

10. چغندر یا سلق و رفع خوره

احادیث بحار الأنوار

*احادیث بحار الأنوار ⁽²⁾

1- وَ مِنْهُ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي عُثْمَانَ سِجَادَةَ رَفَعَهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ رَفَعَ عَنِ الْيَهُودِ الْجُذَامَ بِأَكْلِهِمُ السِّلْقَ وَ قَلْعِهِمُ الْعُرُوقَ ⁽³⁾.

در محاسن به سندش تا امام ششم علیه السلام که خدا خوره را از يهود برداشت براى خوردن چغندر و از بُن درآوردن رگ ها ىگوشت. ⁽⁴⁾

2- الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِهِمْ رَفَعَهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ قَوْماً مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَصَابَهُمُ الْبَيَاضُ فَأُوحِيَ إِلَى مُوسَى علیه السلام أَنْ مُرْهُمْ فَلْيَأْكُلُوا لَحْمَ الْبَقَرِ بِالسِّلْقِ ⁽⁵⁾.

در محاسن به سندى تا امام ششم که گروهى از بنى اسرائيل دچار سفيده پوست (لک و پیس) شدند، و خدا بموسى علیه السلام وحى کرد به آن ها بگو بايد گوشت گاو را با چغندر بخورند (و از همان: به سندى همین مضمون را از امام پنجم علیه السلام آورده) و همین خاصيت را براى چغندر با گوشت از امام ششم علیه السلام هم آورده. ⁽⁶⁾

3- وَ مِنْهُ، عَنِ الْبَزَنْطِيِّ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام يَا أَحْمَدُ كَيْفَ شَهْوَتُكَ الْبَقْلَ فَقُلْتُ إِنِّي لَأَشْتَهِي عَامَّتَهُ فَقَالَ فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَعَلَيْكَ بِالسِّلْقِ فَإِنَّهُ يَنْبُتُ عَلَى

شَاطِئِ الْفِرْدَوْسِ وَ فِيهِ شِفَاءٌ مِنَ الْأَدْوَاءِ وَ هُوَ يُغَلِّظُ الْعَظْمَ وَ يُنْبِتُ اللَّحْمَ وَ لَوْ لَا أَنْ تَمَسَّهُ أَيْدِي الْخَاطِئِينَ لَكَانَتِ الْوَرَقَةُ مِنْهُ تَسْتُرُ رِجَالًا قُلْتُ مِنْ أَحَبِّ الْبُقُولِ إِلَيَّ فَقَالَ أَحْمَدُ اللَّهَ عَلَى مَعْرِفَتِكَ بِهِ ⁽¹⁾. و از همان از بزنطى که امام رضا علیه السلام به من فرمود: اى احمد خواست تو براى سبزی ها چگونه است؟ گفتم: همه را دوست ندارم، فرمود: چون چنين است بر تو باد به چغندر که بر کناره نهر بهشت رويد و درمان دردها است و استخوان را کلفت کند و گوشت روياند و اگر نبود که دست خطاکاران بدان رسد يک برگش چند مرد را مى پوشانيد، گفتم: دوست تر سبزيست نزد من، فرمود: خدا را سپاس گو که آن را شناختى. در مکارم مانندش را آورده. ⁽²⁾

4- الْمَحَاسِنُ، وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ قَالَ: يَشُدُّ الْعَقْلَ وَ يُصَفِّي الدَّمَ ⁽³⁾.

در محاسن گفته: در حديثى است که چغندر، خِرَد را محکم و خون را پاک کند. ⁽⁴⁾

5- الْمَكَارِمُ، رُوِيَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: أَكْلُ السِّلْقِ يُؤْمِنُ مِنَ الْجُذَامِ.

در مکارم: از امام صادق علیه السلام روايت است که خوردن چغندر اَمان از خوره است. ⁽⁵⁾

6- وَ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: لَا يَخْلُو جَوْفُكَ مِنْ طَعَامٍ وَ أَقِلَّ مِنْ شُرْبِ الْمَاءِ وَ لَا تُجَامِعْ إِلَّا مِنْ شَبَقٍ وَ نِعْمَ الْبَقْلَةُ السِّلْقُ ⁽⁶⁾.

و از امام رضا علیه السلام که درونت از خوراک تهى نماند و کم آب بنوش و جماع مکن جز از غلبه شهوت و چه خوب سبزى است چغندر. ⁽¹⁾

7- الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: أَطْعِمُوا مَرْضَاكُمُ السِّلْقَ يَعْنِي وَرَقَهُ فَإِنَّ فِيهِ شِفَاءً وَ لَا دَاءَ مَعَهُ وَ لَا غَائِلَةَ لَهُ وَ يُهْدِئُ نَوْمَ الْمَرِيضِ وَ اجْتَنِبُوا أَصْلَهُ فَإِنَّهُ يُهَيِّجُ السَّوْدَاءَ ⁽²⁾.

در کافى به سندش از امام هشتم علیه السلام که به بيمارانتان چغندر دهيد، مقصود برگ آن ست که درمان دارد و درد و بلا ندارد، و خواب بيمار را آرام کند و از ريشه اش پرهيز کنيد که سوداء انگيزد. ⁽³⁾

بيان: در قاموس گفته: سلق بکسر سبزى شناخته ايست روشن سازد و تحليل برد و نرمى آورد و نفس را شاد کند، براى نقرس و مفاصل خوبست و چون شيره اش را برمى ريزند پس از دو ساعت آن را سرکه کند و اگر بر سرکه ريزند پس از چهار ساعت آن را مى سازد، و شيره ته آن که در بينى کشند تسکین است براى درد دندان و گوش و شقيقه و کرنب با ضمه و وزن سمند هم همان سلق است يا نوعى از آن که شيرين تر است و نرم تر از نوع قنبيط و برى در حدود يک مثقال از آرد ريشه خشکش در شراب تسکین آزموده ای ست براى گزش افعى.

گويم: سلق را بپارسى چغندر گويند، ابن بيطار در جامع خود گفته:

سه دسته است درشت و بسيار سبز که بسياهى زند و برگ بزرگ پهن دارد (کلم) و آن را اسود خوانند، و ديگر خرد برگ و پيچ دار و زشت منظر و کم سبزى و ديگر برگ ضعيفى دارد که بر ساقه بلندى رويد و برگش بسيار است و فرازش باريک

است و بنش پيچ کمى دارد و در فراز نازکش برگشت دارد ساق بلندى دارد تا ببرگ رسد و سبزى کاسته اى دارد که به زودى زند. ⁽¹⁾

11. خاصیت های چغندر و دانش روز

اشاره

چغندر دو نوع است:

يک نوع آن چغندر معمولی است به رنگ بنفش تيره و يا قرمز (لبو) و نوع ديگر آن چغندر قند است و به رنگ زرد روشن که اين چغندر به مقدار بسيار زياد در نقاط مختلف دنيا برای استفاده از شکر آن، کشت می شود.

چُغُندَر سبزه ای است خوردنی. که ریشه آن کلفت و گوشتی است و پخته آن از اغذیه لذیذ و شیرین است و برگ چغندر و خود آن را در آش ها و بورانی ها داخل می کنند و نیز چغندر را در تغذیه حیوانات به کار می برند و از نوعی از آن قند و الکل می سازند. سبزیی است خوردنی با ریشه بزرگ. گیاهی دوساله که در سال اول برگ های گسترده دارد و ریشه آن اندوخته قندی می سازد و در سال دوم ساقه گلدار آن تشکیل یافته اندوخته را به مصرف می رساند.

ساکارز در برگ های بزرگ چغندر در هنگام روز در برابر نور ساخته می شود و شب به ریشه رفته در آن جا ذخیره می شود و طبقات متوالی ریشه ضخیم می گردد. رنگ ریشه های چغندر ممکن است زرد یا سفید یا سرخ تیره باشد. نام گیاهی که بیخ و ریشه آن که در زیرزمین رشد می کند انواع گوناگون ریز و درشت و کم شیرینی و پرشیرینی دارد و نوع معروف آن چغندر قند است که در کارخانه ها به مصرف تهیه قند می رسد و تفاله یا ملاس این نوع چغندر را در تغذیه حیوانات مصرف می کنند یا به جای کود در پاره ای از کشاورزی ها به کار می برند و گونه دیگرش چغندر

معمولی است که از پخته آن روستائیان و بعضی اهالی شهرستان ها تغذیه می کنند و خام آن را نیز به مصرف تغذیه حیوانات علفخوار می رسانند.

چغندر دارای پروتئين- چربی- ويتامین های B1، A، B2، B3 و C- مواد ازته- مواد قندی و املاح معدنی چون فسفر، کلسيم و آهن است. چغندر را از قديم می شناختند و حتی در حدود چهار قرن قبل از میلاد با خواص درمانی آن آشنا بوده و از آن استفاده می کردند. چغندر دو نوع است: يک نوع آن چغندر معمولی است به رنگ بنفش تيره و يا قرمز (لبو) و نوع ديگر آن چغندر قند است و به رنگ زرد روشن که اين چغندر به مقدار بسيار زياد در نقاط مختلف دنيا برای استفاده از شکر آن، کشت می شود. چغندر، گياهی است با برگ های پهن و درشت يا برگ های مخروطی شکل که از آن به همراه ديگر سبزيجات دراش يا خورش استفاده می کنند، گاهی هم آن را به همراه ماست مصرف می کنند. چغندر خوب آن است که زياد در خاک نمانده باشد، زيرا چغندری که زياد رسيده باشد سفت می شود. چغندر پير معمولاً گردنی باريک دارد و شيارهايی روی آن به وجود می آيد. چغندر خام، عسل گياهی است و خداوند بعد از عسل، شفا را در چغندر قرار داده است، بر همین اساس می توان به ارزش چغندر پی برد. برای آن که پوست چغندر پخته به آسانی کنده می شود، بايد وقتی گرم است از آب گرم بيرون آورده و درون آب سرد قرار دهيد تا به راحتی پوست آن جدا گردد.

ترکيبات غذایی- شيمیايی چغندر

چغندر دارای پروتئين- چربی- ويتامین های B1، A، B2، B3 و C- مواد ازته- مواد قندی و املاح معدنی چون فسفر، کلسيم و آهن است.

خواص غذایی- دارویی چغندر

طبيعت چغندر گرم و تر است.

مصرف چغندر بيماری جذام را از بين می برد.

چغندر، عقل را زياد می کند. چغندر بعلت داشتن ارسنیک و روبیدم از بیماری جذام جلوگیری کرده و هم چنین به خاطر داشتن فسفر غذای خوبی برای تقویت مغز بوده و موجب تقویت حافظه و اعصاب می شود.

لبو دارای مقادير فراوان آهن در کنار ويتامین ((ث)) و اسيد فوليک است که از بروز کم خونی در افراد به ويژه دختران جوان ممانعت می کند.

املاحی که در شيره چغندر وجود دارد، يک پاک کننده بسيار عالی برای کبد، کليه و کيسه صفراست.

شيره چغندر يکی از بهترين شيره های سبزی است که به ساختن گلبول های قرمز خون کمک می کند، خون را تصفيه کرده و جريان خون را بهبود می بخشد. از اين رو مصرف چغندر به خانم ها بسيار توصيه می شود.

چغندر اشتها آور، مدر، دافع اسید اوریک، مقوی، ملین، آرام بخش و تصفیه کننده خون می باشد.

چغندر قرمز يا لبو به دليل داشتن فيبر فراوان که خاصيت کاهش چربی خون را دارد و هم چنين اسيد فوليک، بهتر است در سبد غذايی بيماران قلبی و زنان باردار قرار بگيرد.

برگ چغندر خام ورم طحال را بهبود می بخشد.

چغندر مخلوط با آب هويج دفع کننده سنگ کيسه صفراست.

خوردن چغندر، در هوای خشک خصوصاً در فصل زمستان مؤثر تر است و به همه، خصوصاً پيران بسيار توصيه می شود.

چغندر ملين، نرم کننده و ادرارآور است و در رفع يبوست نقش عمده ای را ايفا می کند. هم چنين اهمیت به سزايی در دستگاه گوارش دارد.

درمان کننده التهاب مجاری ادرار است.

چغندر برای درمان التهاب مثانه، بواسير و بيماری های پوستی بسيار مفيد است. اشتها را نيز زياد می کند.

تخم چغندر دافع بلغم می باشد که برای مصرف باید از دمکرده آن استفاده کرد. چغندر مانند هويج دارای کاروتن است که در معده تبديل به ويتامین A می شود.

خوردن چغندر پخته، براي رعشه مفيد است خصوصاً اگر برگ آن سرخ رنگ باشد. ⁽¹⁾

خواص چغندر را بهتر بشناسید

چغندر میوه ای که شما اغلب آن را به نام لبو یا لبلبو می شناسید. روزهای سرد پاییز و زمستان زمان مناسبی برای خوردن لبو برای لذت بردن از خنکای هوا است. چغندر ماده اولیه تولید شکر و قند در کارخانه ها است و تفاله آن خوراک دام می شود. در ادامه به خواص چغندر اشاره خواهیم کرد.

چغندر قبل از این که به عنوان ماده غذایی مورد استفاده قرار بگیرد، مصارف دارویی داشته است، سپس بر اساس رنگ قرمز و فریبنده به غذاها اضافه شد تا رنگ و بوی بهتری به آن ها بدهد. این ماده غذایی برای اولین بار در حدود 4 هزار سال قبل در منطقه مدیترانه یافت و پس از آن وارد غذاهای چینی شده است. محبوبیت این غذا با ورودش به امریکا بیش تر شد تا جایی که امروز در سراسر دنیا خوردن آن به عنوان بخشی از سالاد یا پیش غذا معمول و مشهور است. در ادامه به خواص چغندر اشاره خواهیم کرد.

ارزش غذایی چغندر

اشاره

برای پی بردن به خواص چغندر نیاز است که نگاه دقیقی به ارزش غذایی چغندر خام داشته باشیم و از آن جایی که بیش تر افراد دوست دارند از خواص چغندر پخته شده بهره ببرند، نیم نگاهی هم به ارزش غذایی چغندر پخته شده خواهیم داشت.

1. ارزش غذایی چغندر خام

در 100 گرم از چغندر خام شما شاهد وجود مواد مغذی به شرح زیر هستید:

قسمت عظیمی از خواص چغندر به واسطه وجود ویتامین های مختلف است که در ادامه لیستی از آن ها را مشاهده می کنید:

در کنار ویتامین ها بخش دیگر از خواص چغندر مربوط به مواد معدنی و ریزمغذی هایی است که در 100 گرم ازچغندر خام وجود دارند:

اما اگر شما از آن دسته هستید که دوست دارند به جای خواص چغندر خام

از خواص چغندر پخته شده استفاده کنند، جالب است بدانید که ارزش غذایی چغندر پخته شده به شرح زیر است.

ارزش غذایی چغندر پخته شده

در هر 100 گرم از چغندر پخته شده شاهد وجود مواد مغذی به شرح زیر هستید:

اعدادی که مشاهده می کنید مربوط به چغندر آب پز شده، بدون نمک و آب گرفته شده است. خواص چغندر در این شیوه از پخت به مقدار زیادی وابسته به ویتامین ها است.

هم چنین در مورد خواص چغندر وابسته به مواد معدنی و ریزمغذی ها نیز می توان گفت که:

2. خواص چغندر بر سلامتی

چغندر یا لبو خواص درمانی فراوانی از قبیل مبارزه با پوکی استخوان، درمان کم خونی، درمان یبوست، کاهش سرعت رشد تومورهای مختلف در بدن، بهبود

سلامت روحی و روانی، مبارزه با دیابت، بارداری سالم تر، کاهش کلسترول بد، بهبود سطح انرژی بدن و هم چنین تضمین سلامت کبد دارد.

چغندر بر اساس نظر بسیاری از کارشناسان تغذیه به عنوان یک ماده غذایی کامل شناخته می شود. چغندر بر اساس یافته های محققان درمان سوء هاضمه تا سلامتی کبد و سرخ رنگ بودن این گیاه عامل اصلی بسیاری از خواص آن است. شما می توانید از لبو به عنوان ضدعفونی کننده بدن نیز استفاده کنید. به واسطه داشتن آهن کافی در خود، چغندر عاملی برای مبارزه با کم خونی نیز محسوب می شود. چغندر را به عنوان افزودنی به سالاد یا به عنوان تنقلات در طول روز می توانید میل کنید و از خواص چغندر لذت ببرید.

3. کاهش پوکی استخوان

بدن شما برای جذب کلسیم کافی نیاز به ترکیبات دیگر در کنار خود کلسیم دارد که از جمله آن ها ویتامین ها و مواد مغذی به مانند سیلیس است. شما سیلیس مورد نیاز بدن خود را می توانید با استفاده از خوردن چغندر به همراه سایر مواد مغذی دریافت کنید. دریافت کلسیم کافی، دندان و استخوان های شما را قوی تر کرده و از بروز بیماری های شایع در دوران پیری به مانند پوکی استخوان جلوگیری می کند.

پوکی استخوان در اثر کاهش تراکم کلسیم و املاح در استخوان ها به وجود می آید و در اثر بروز آن، شکستگی ها به سختی ترمیم و به راحتی دوباره می شکنند. متخصصان اعلام کرده اند برای داشتن استخوان های سالم تر در دوران کهن سالی، هر روز یک لیوان آب میوه مصرف نمایید. می توانید در کنار آب میوه از چغندر به عنوان عامل بهبود جذب کلسیم استفاده کنید.

4. کمک به سلامت قلب

زندگی انسان و کیفیت آن به مقدار زیادی وابسته به سلامت قلب است. از این رو شما باید تلاش کنید که سلامت قلب خودتان را در طول زندگی با خوردن مواد غذایی سالم تأمین کنید. یکی از خواص چغندر که به شما کمک می کند زندگی سالم تر داشته باشید، خاصیت آن در بهبود سلامت قلب است.

خواص چغندر برای سلامت قلب برگرفته از وجود نیترات کافی در آن است که باعث می شود فشار خون کاهش پیدا کند و این عامل به تنهایی می تواند سکته های قلبی را کاهش دهد. هم چنین محققان با بررسی افرادی که در طول هفته فقط یک بار از آب لبو، چغندر پخته شده استفاده کردند به این نتیجه رسیدند که میزان ثبات فشار خون در این افراد بسیار قابل قبول تر از افراد دیگر بوده است.

هم چنین مطالعات دیگری در مورد خواص چغندر انجام شده است که نشان می دهد این ماده غذایی دارای عواملی است که به شدت خطر انسداد عروق خونی را کاهش و از بروز سکته های قلبی و مغزی جلوگیری می کند. پس چرا شما از خواص چغندر که در فصل سرد می تواند یکی از میان وعده یا پیش غذاها باشد، غافل هستید؟

5. بهبود سلامت کلیه

یکی دیگر از خواص چغندر در این است که می تواند به سلامتی کلیه های شما کمک کند. سلامت کلیه وابسته به عوامل زیادی است اما در این میان مصرف مواد مغذی همانند فولات، فیبرها و هم چنین بتالین که همگی از عوامل ضد رادیکال آزادی هستند، تأثیر بیش تری روی سلامت کلیه ها دارند. بر اساس

مطالعات انجام شده روی خواص چغندر در کشورهای خاورمیانه مشخص شده است که باور قدیمی در مورد خواص چغندر برای کلیه کاملاً حقیقت دارد.

عصاره لبو یا چغندر می تواند التهاب در نقاط مختلف بدن از جمله کلیه ها را به مقدار زیادی کاهش دهد به این ترتیب شما خواهید توانست به مقدار زیادی با خواص چغندر سلامتی کلیه هایتان را تضمین کنید.

6. کاهش احتمال کم خونی

کم خونی بیماری است که در اثر کاهش میزان آهن و قدرت گلبول های قرمز به وجود می آید. اگر دچار کمبود آهن هستید می بایست در مواد غذایی خود این ماده مغذی را افزایش دهید و در کنار آن سایر مواد لازم برای جذب آهن و افزایش قدرت خون رسانی به سلول ها را مصرف کنید. چغندر یکی از مواد غذایی مهم برای رساندن آهن کافی به بدن است.

بدن شما آهن را برای فعالیت هموگلوبین در گلبول های قرمز نیاز دارد. گلبول قرمز از آهن به عنوان عاملی برای حمل اکسیژن استفاده می کند و با داشتن آهن کافی در خون، اکسیژن رسانی به سلول های شما بهبود پیدا کرده و اندام های سالم تری خواهید داشت. از این رو لبو قرمز رنگ را به واسطه داشتن آهن کافی روزانه میل کنید و مطمئن باشید هیچ ضرری برای شما نخواهد داشت.

7. افزایش سلامتی مغزی

در مورد خواص چغندر نباید تأثیر آن روی سلامتی مغز را فراموش کرد. بر اساس مطالعات انجام شده مشخص شده است که یکی از خواص چغندر افزایش اکسیژن رسانی به قشر حرکتی اولیه در مغز است. اگر با این قشر آشنایی ندارید باید بگوییم که بیش تر سکته های مغزی و هم چنین مشکلات مغز از جمله زوال عقل و بروز آلزایمر مربوط به این قشر خاص از مغز است.

تحقیقات زیادی در مورد خواص چغندر برای تأمین سلامتی مغز انجام شده است که در بسیاری از آن ها مشاهده شده است عملکرد مغز افراد مسن با مصرف کردن آب چغندر یا لبو به مقدار زیادی شبیه به مغز افراد جوان می شود. لذا بر اساس گفته های پیشین، به واسطه وجود نیترات در چغندر، اکسید نیترات تشکیل شده از آن به سلول های مغزی کمک می کند تا ارتباط قوی تری با هم همانند زمانی که جوان تر بودند داشته باشند. لذا شما با آگاهی داشتن از خواص چغندر و مصرف کردن آن به مقدار زیادی خواهید توانست بر مشکل بزرگ آلزایمر غلبه کنید.

8. هضم و سیستم گوارش سالم تر

بدن شما سیستم گوارشی پیچیده ای دارد که برای سلامتی آن می بایست مواد غذایی و املاح خاصی را مصرف کنید. از جمله املاح لازم برای سلامتی معده و روده های شما فیبر است. فیبر به دو صورت محلول و نامحلول وجود دارد و سبزی هایی به مانند چغندر حاوی آن هستند. خوردن فیبر کافی باعث کاهش یبوست و جریان یافتن راحت غذا در روده می شود.

بهبود جریان غذا در روده بخشی از فواید فیبر است و خوردن فیبرهای محلول سلامت باکتری های موجود در روده را تضمین می کند؛ بنابراین اگر دچار مشکلات هاضمه هستید و در دفع مشکل دارید، خوردن چغندر را به همراه دیگر سبزی ها در کنار غذا فراموش نکنید.

خوردن چغندر علاوه بر رساندن فیبر کافی به روده، موجب کاهش مواد مضر در معده و خروج آن ها از طریق دفع می گردد تا جذب مواد مغذی در روده و هضم آن ها در معده بهبود یابد.

9. کمک به سلامتی چشم

جای تعجب ندارد که بدانید چغندر می تواند به مقدار زیادی به سلامت

چشم و هم چنین سلول های عصبی درون آن کمک کند. بر اساس مطالعات علمی مشخص شده یکی از مهم ترین خواص چغندر، کمک به درمان آب مروارید که یکی از عارضه ای پیری چشم است.

خواص چغندر به دلیل دارا بودن مقدار زیادی عامل کاروتنوئید که بارها اسم آن را در مقاله های ما شنیده اید، می تواند واکنش های رادیکال آزاد روی شبکه عصبی مغز و هم چنین دیگر قسمت های چشم را کنترل و کاهش دهد. لذا شما با افزایش سن به احتمال کم تری درگیر بیماری های چشم از جمله آب مروارید خواهید شد.

10. کاهش رشد تومور و سلول سرطانی

بر اساس تحقیقات علمی انجام شده توسط محققان، ماده طبیعی بتاسیانین از رشد سلول های سرطانی جلوگیری می کند و موجب کاهش رشد تومورهای پروستات و پستان در مردان و زنان به میزان 12/5 درصد می شود. این ماده مفید در چغندر علاوه بر این که می تواند موجب افزایش اثرات درمان در بیماران سرطانی شود از بروز بیماری و رشد سلول های سرطانی در افراد سالم نیز جلوگیری کرده و افراد سرطانی را از بروز دوباره سرطان ها مصون نگه می دارد.

11. کمک به کاهش وزن

چه کسی دوست ندارد با خوردن مواد غذایی بهتر و مفیدتر لاغر شود؟ باید بدانید که یکی از خوشمزه ترین و پرخاصیت ترین مواد غذایی که می توانید با خوردن آن لاغر شوید، چغندر است. در مقاله های مربوط به خواص چغندر، عنوان کاهش وزن را به تعدد مشاهده می کنید اما این خاصیت چغندر از چه می تواند باشد؟

خواص چغندر در لاغری که تاکنون شناخته شدند به دو طریق ممکن است، یک به دلیل دارا بودن قندهای طبیعی که شما را از خوردن قندهای مصنوعی بی نیاز

می کند و طریق دوم که بیش تر به لاغری شما کمک می کند، وجود فیبرهای فراوان از دو نوع مختلف است. زمانی که شما از چغندر استفاده می کنید، فیبر موجود در آن در فرایند جذب مواد غذایی و هم چنین دفع کلسترول مضر بدن کمک می کنند به این ترتیب شما روز به روز لاغرتر می شوید.

12. سلامت روحی و روانی

اندام های داخلی شما نیاز کافی به اکسیژن برای انجام فعالیت های روزانه و سلامتی کافی دارند. به تازگی محققان اعلام کردند که خوردن آب چغندر به واسطه داشتن نیترات مورد نیاز برای جذب اکسیژن به بهبود سلامتی اندام ها کمک می کند. مغز نیز به عنوان عضوی از بدن با اکسیژن رسانی بهتر، مفیدتر عمل می کند. فقط مغز نیز که تحت تأثیر خوردن آب چغندر قرار می گیرد، عصب ها نیز به واسطه اکسیژن رسانی و بهبود روابط ما بین آن ها، موجب سلامتی روحی و روانی شما می شود.

علاوه بر این خوردن آب چغندر موجب کاهش احتمال بروز زوال عقل و بیماری های وابسته به افزایش سن همانند آلزایمر می شود. اگر آب چغندر را دوست ندارید می توانید تکه های خرد شده از آن را در سالاد و کنار میوه های دیگر میل کنید.

13. خواص برای پوست

برای این که پوست سالم داشته باشید نیاز دارید که از مواد مغذی همانند چغندر به دلیل داشتن ویتامین ها و مواد مغذی استفاده کنید. خواص چغندر در بهبود سلامت پوست به دلیل دارا بودن مقدار زیاد ویتامین آ و هم چنین انواع دیگر آنتی اکسیدان ها است. خواص چغندر باعث شده است که این روزها ماسک های مختلفی از آن فراوری و به صورت خانگی توسط بانوان استفاده شود.

ویتامین آ موجود در چغندر که به صورت خارجی نیز جذب پوست می شود به سلول های پوست کمک می کند تا غشاء سالم تری داشته باشند به این معنی که پوست شما به مدت زمان زیادتری مرطوب خواهند ماند و این کمک کننده به سلامت پوست است.

14. مفید برای دیابتی ها

شکر موجود در چغندر برای افراد دیابتی مضر نیست و آن ها نیز می توانند در کنار دریافت کربوهیدرات مورد نیاز برای بدن از سایر خواص چغندر برای سلامتی استفاده کنند. چغندر علاوه بر کربوهیدرات سالم، شاخص گلایسمی پایینی نیز دارد که جذب قند در خون را کاهش می دهد و به واسطه آن، بدن می تواند انسولین کافی برای هضم قندها را تولید کند. عمده مشکلات افرادی که نیاز به تزریق انسولین دارند، افزایش ناگهانی سطح قند خون و ناتوانی هورمون انسولین در کاهش آن است.

خوردن چغندر به واسطه کالری کم، قندهای سالم و مواد مغذی لازم برای سلامتی، برای کسانی که رژیم غذایی دارند مفید و ضروری است.

15. مفید برای بارداری سالم

اسید فولیک، ماده مغذی است که برای مادران باردار و رشد کامل کودک در هنگام جنینی لازم و ضروری است. چغندر قند حاوی مقادیر کافی از این ماده مغذی است که به مادران این امکان را می دهد بارداری سالم تری داشته باشند. اسید فولیک وظایف مهمی در بدن دارد که مهم ترین آن تکمیل لوله عصبی در جنین است.

یکی از خواص چغندر این است که به واسطه داشتن مواد مغذی کافی،

سلامت جنین و مادر را تأمین کرده و موجب رساندن انرژی کافی به مادر برای انجام کارهای روزانه است. مادرانی که چغندر را در رژیم غذایی خود نداشته اند می بایست برای افزودن ناگهانی آن با پزشک خود مشورت کرده و سپس اقدام به خوردن آن نمایند.

16. کاهش کلسترول مضر

یکی از خواص چغندر این است که حاوی مقادیر زیادی فیبر، فلانوئید و بتاسیانین است. بتاسیانین ماده مهم به عنوان آنتی اکسیدان است که در بدن وظیفه مقابله با بسیاری از عوامل بیماری زا به مانند رادیکال های آزاد را بر عهده دارد. از طرفی موجود آنتی اکسیدانی به مانند بتاسیانین از غلظت کلسترول های مضر بدن کاسته و موجب افزایش کلسترول های مفید در آن می شود. کاهش کلسترول، احتمال بروز سکته های مغزی و حملات قلبی را کاهش می دهد. به این دلیل است که کارشناسان تغذیه مصرف چغندر را برای مصارف روزانه پیشنهاد می کنند.

17. بهبود سطح انرژی

همان طور که اشاره شد، بدن شما نیاز به دریافت اکسیژن کافی دارد. اکسیژن رسانی کافی موجب بهبود سطح انرژی در بدن نیز می گردد. چغندر به واسطه داشتن نیترات کافی در خود باعث افزایش قطر رگ های خونی و افزایش میزان خون رسیده به اندام ها می شود و در نهایت سطح انرژی بدن شما افزایش پیدا می کند.

آهن نیز از جمله ترکیبات مغذی است که در بدن شما، موجب کاهش خستگی و تأمین قدرت اکسیژن رسانی می گردد. خوشبختانه چغندر به مقدار زیادی در خود آهن دارد و در کنار نیترات، موجب افزایش سطح انرژی بدن شما

می گردد؛ بنابراین اگر لازم دارید در طول روز فعالیت های سنگین انجام دهید به شما پیشنهاد می کنیم در میان وعده های خود به همراه دیگر میوه ها، تکه هایی از چغندر نیز مصرف کنید.

18. کاهش فشار خون

همان طور که اشاره شد چغندر مقادیر کافی نیترات در خود دارد. نیترات با انجام واکنش های پیوسته و زنجیری تبدیل به موادی می شود که در نهایت انبساط رگ ها را به ارمغان می آورد. انبساط رگ علاوه بر اکسیژن رسانی کافی موجب بهبود فشار خون در افراد مستعد به آن می شود. فشار خون از جمله مشکلاتی است که بیش تر افراد جامعه با آن درگیر هستند و اگر کنترل نشود در نهایت باعث بروز مسائل حادتر به مانند سکته های قلبی می شود لذا پیشگیری و درمان آن امری ضروری است.

19. تأمین سلامتی برای کبد

شما برای داشتن کبد سالم تر نیاز به مصرف مواد مغذی به مانند آهن، آنتی اکسیدان و ویتامین های مختلف دارید. یکی از خواص چغندر این است که تقریباً همه آن چه که برای سلامتی کبد لازم است را در خود دارد. چغندر برای کبد شما همانند معجزه ای است که دفع مواد مضر از بدن را تسریع کرده و سمومی را که می توانند باعث بروز آسیب به کبد شوند، خارج می کند. داشتن کبد و صفرای سالم تر باعث داشتن سطح کلسترول بهتر و جذب مواد مغذی بیش تر در بدن می گردد.

سخن پایانی

بهترین قسمت از سبزی ها و فواید آن ها این است که می توانید به هر میزان که دوست داشته باشید از آن مصرف کنید چرا که دارای عوارض جانبی نیستند.

چغندر نیز از این مورد استثنا نیست و خوردن آن به هر میزان در طول روز برای شما سودبخش است. در این مقاله در خصوص خواص چغندر با شما صحبت کردیم. اگر رژیم غذایی خاصی دارید قبل از اضافه کردن چغندر به آن با پزشک خود مشورت کنید. ⁽¹⁾

12. زردک و هویج در روایات

احادیث بحار الأنوار

1- الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام يَقُولُ أَكْلُ الْجَزَرِ يُسَخِّنُ الْكُلْيَتَيْنِ وَ يُقِيمُ الذَّكَرَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ وَ كَيْفَ آكُلُهُ وَ لَيْسَ لِي أَسْنَانٌ فَقَالَ مُرِ الْجَارِيَةَ تَسْلُقْهُ وَ كُلْهُ ⁽²⁾.

در محاسن به سندش از داود بن فرقد که شنيدم ابو الحسن می فرمود: خوردن هويج قلوه ها را گرم کند و قوه باه را تقویت کند، گفتم: قربانت چطورش بخورم و دندان ندارم، فرمود بکنيز بگو آن را بپزد و آن را بخور.

2- وَ مِنْهُ، رَوَى بَعْضُ أَصْحَابِنَا أَنَّ دَاوُدَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَيْهِ وَ بَيْنَ يَدَيْهِ جَزَرٌ فَنَاوَلَنِي جَزَرَةً فَقَالَ كُلْ فَقُلْتُ لَيْسَتْ لِي طَوَاحِنُ فَقَالَ أَ مَا لَكَ جَارِيَةٌ فَقُلْتُ بَلَى فَقَالَ مُرْهَا تَسْلُقْهُ لَكَ وَ كُلْ فَإِنَّهُ يُسَخِّنُ الْكُلْيَتَيْنِ وَ يُقِيمُ الذَّكَرَ ⁽³⁾.

3- الْمَكَارِمُ، عَنْهُ علیه السلام مِثْلَهُ قَالَ وَ قَالَ الْجَزَرُ أَمَانٌ مِنَ الْقُولَنْجِ وَ الْبَوَاسِيرِ وَ يُعِينُ عَلَى الْجِمَاعِ ⁽⁴⁾.

و از همان: (همین مضمون را با اندک اختلافى آورده) در مکارم: مانندش را آورده و گفته: هويج امانست از قولنج و بواسير و کمک بر جماع است.

توضيح: در قاموس گفته: هويج ريشه ای ست که خورده شود و ادرار آور است و باه آور و خون حيض را گشايد، و کوبيده برگش براى زخم هاى عمیق خوبست، و گفتند: سودش براى قولنج بسا از اين راه است که پزشکان گويند قولنج از رطوبت چسبنده در معده است و آن را دفع و سده هاى کبد را بگشايد و سودش براى بواسير از گشايندگى و رطوبت بخشى است و اصلاح حال کبد و منع تولد سوداء غير طبيعى در آن، زيرا بواسير از غلبه سوداء غير طبيعى است. ⁽¹⁾

4- الْخَرَائِجُ، قَالَ: كَانَ إِبْرَاهِيمُ علیه السلام مِضْيَافاً فَنَزَلَ عَلَيْهِ يَوْماً قَوْمٌ وَ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ شَيْ ءٌ فَقَالَ إِنْ أَخَذْتُ خَشَبَ الدَّارِ وَ بِعْتُهُ مِنَ النَّجَّارِ فَإِنَّهُ يَنْحَتُهُ صَنَماً وَ ثَناً فَلَمْ يَفْعَلْ فَخَرَجَ بَعْدَ أَنْ أَنْزَلَهُمْ فِي دَارِ الضِّيَافَةِ وَ مَعَهُ إِزَارٌ إِلَى مَوْضِعٍ وَ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ فَلَمَّا فَرَغَ وَ لَمْ يَجِدِ الْإِزَارَ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ هَيَّأَ أَسْبَابَهُ فَلَمَّا دَخَلَ دَارَهُ رَأَى سَارَةَ تَطْبُخُ شَيْئاً فَقَالَ لَهَا أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هَذَا الَّذِي بَعَثْتَهُ عَلَى يَدِ الرَّجُلِ وَ كَانَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَمَرَ جَبْرَئِيلَ أَنْ يَأْخُذَ الرَّمْلَ الَّذِي كَانَ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي صَلَّى فِيهِ إِبْرَاهِيمُ وَ يَجْعَلَهُ فِي إِزَارِهِ وَ الْحِجَارَةَ الْمُلْقَاةَ هُنَاكَ أَيْضاً فَفَعَلَ جَبْرَئِيلُ ذَلِكَ وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ الرَّمْلَ جَاوَرْساً مُقَشَّراً وَ الْحِجَارَةَ الْمُدَوَّرَةَ شَلْجَماً وَ الْمُسْتَطِيلَ جَزَراً. ⁽²⁾

در خرائج گفته: ابراهيم علیه السلام مهمان پذير بود، يک روز گروهى بر او وارد شدند و چيزى نداشت گفت: اگر چوب خانه را برگيرم و ببازرگانان بفروشم از آن بت سازند و آن را نکرد و پس از جا دادن مهمانان در مهمانخانه با ازارى برآمد و در جايى دو رکعت نماز خواند و چون بپايان رساند ازار را نديد و دانست که خدا کارسازى کرده

و چون بخانه اش آمد ديد ساره پخت می کند، گفت: از کجا اين را آوردى؟ گفت: تو به دست مردى فرستادى، و خداى سبحان جبرئيل را فرموده بود از ريگى که در جاى نماز خواندن ابراهيم بود با سنگ ها برگرفته و در میان ازار ابراهيم علیه السلام نهاده بود، و خدا ريگ ها را گاورس پوست کنده کرده بود و سنگ هاى گرد را شلغم و دراز را هويج. ⁽¹⁾

13. خواص هویج زرد از نظر دانشمندان

اشاره

هویج زرد که با نام زردک یا هویج ایرانی نیز شناخته شده است، یکی از اعضای خانواده هویج ها است؛ با این تفاوت که این نوع نسبت به انواع دیگر شیرین تر بوده و طعمی بین مزه سیب زمینی و هویج دارد!

زردک، برخلاف اقوام دیگرش یعنی هویج نارنجی، کم تر شناخته شده، ولی بدون شک این ریشه گیاهی دارای خواصبسیار زیادی است که در ادامه به 5 مورد از خواص هویج زرد اشاره خواهیم کرد که شما را شگفت زده می کند. این ریشه گیاهی را می توانید به صورت آب پز، پخته یا خام میل کنید.

پیشنهاد می کنیم که در هنگام خرید، اندازه کوچک تر آن را انتخاب کنید؛ چون شیرین تر و آبدارتر است. شاید در ابتدا ظاهر این نوع هویج به نظرتان کمی رنگ پریده و بی خاصیت باشد؛ اما شک نکنید که با دانستن خاصیت این هویج، آن را در لیست سبزیجات محبوبتان قرار خواهید داد.

فواید و خواص هویج زرد یا همان زردک

هویج زردک دارای فیبر حلّال و غیر حلّال بوده که باعث پایین آوردن کلسترول خون و کاهش احتمال ابتلا به بیماری دیابت خواهد شد. هم چنین زردک از آزاد

شدن هورمون گرلین- هورمونی که محرکِ احساس گرسنگی در شماست و از سلول های سقف معده و سلول های پانکراس ترشح می شود- جلوگیری خواهد کرد. این یعنی شما با مصرف زردک، دیگر کم تر احساس گرسنگی خواهید داشت. می توانید زردک را جایگزین هویج نارنجی برای پخت شیرین پلو (هویج پلو) یا درست کردن سالاد کنید.

هویج زردک سرشار از فولیک اسید یا ویتامین B9 است. مصرف این ماده از اختلالات مادرزادی جلوگیری خواهد کرد؛ بنابراین اگر باردار هستید، حتماً از این سبزی سرشار از فولات یا فولیک اسید استفاده کنید تا مواد مورد نیاز و مغذی به جنین برسد.

علاوه بر این با مصرف زردک، سلامت لثه های تان را نیز تضمین خواهید کرد؛ به طور تقریبی، یک دوم فنجان زردک پخته شده حاوی 45 میکروگرم فولیک اسید است که حدوداً 11 درصد نیاز روزانه شما را تأمین خواهد کرد. این یعنی کافی است دو عدد زردک را خُرد کرده و همراه با سیر، پیاز و گوجه فرنگی، یک سوپ مرغ و سبزیجات خوشمزه درست کنید تا تمام نیاز بدنتان به فولیک اسید را برطرف سازید. به غذاهای چرب و سنگین مقداری زردک له شده اضافه کنید تا کالری دریافتی تان را به نصف کاهش داده و مقدار بیش تری فیبر، جذب بدنتان کنید.

زردک، حاوی مقداری مس بوده و مصرف مس برای تولید ATP در سلول ضروری است؛ بنابراین تنها کافی است مقداری زردک به سالاد قبل و بعد از تمرین اضافه کنید تا انرژی تان چند برابر شده و طعم شیرینیِ لذت بخشی به دسرها اضافه کنید.

هویج زردک سرشار از پتاسیم است که باعث گشاد شدنِ رگ های خونی و افزایش اکسیژن رسانی به سلول ها و عضلات خواهد شد. در کنار این قضیه زردک باعث دفع مواد سمی و مضر از بدن شده و ریکاوری تان را سرعت خواهد بخشید.

ایمنی بدنتان را تقویت خواهد نمود و اگر می خواهید در برابر سرماخوردگی های

فصل زمستان مصون باشید، حتماً از این نوع هویج استفاده کنید. زردک منبع غنی از آنتی اکسیدان و ترکیبات ارگانیک است که بدنتان را در برابر بیماری ها حفاظت خواهد کرد. هم چنین زردک منبع ویتامین C و E است که رادیکال های آزاد که منشأ بروز بیماری هایی نظیر سرطان هستند را از بین می برد.

این نوع هویج با دارا بودن این همه ویتامین و مواد معدنی، میان وعده ای فوق العاده برای ورزشکاران خواهد بود. سیکس پک شکم برنامه غذایی مخصوص باید داشته باشید و بهتر است به جای خوردن فست فودها و چیپس و پفک به سراغ هویج زردک برویم؟

نکته مهم: دقت کنید که فصل برداشت این سبزی معجزه آسا، فقط سه ماه زمستان است و برای مصرف آن فرصت زیادی در اختیار ندارید. اگر معده ضعیفی دارید، به علت زمان بر بودن هضم این نوع هویج به صورت خام، بهتر است قبل از مصرف، آن را خوب پخته و سپس نوش جان کنید. ⁽¹⁾.

مزایای چشمگیر آب هویج

اشاره

آب هویج بسیار پر خاصیت و مغذی است که باید برای حفظ سلامتی خود آن را در رژیم غذایی مان وارد کنیم.

هویج منبع غنی از پتاسیم، ویتامین سی و آ است که در بهبود سلامت چشم ها و تأمین ویتامین های بدن کمک بسیاری می کند و مزایای دیگری نیز دارد که در ادامه با آن ها آشنا می شویم.

1. ارزش غذایی بالا

آب هویج رنگدانه های کاروتنوئیدی لوتین و زآگزانتین را فراهم می کند که به

عنوان آنتی اکسیدان در بدن عمل می کنند. آنتی اکسیدان ها با مولکول های ناپایدار به نام رادیکال های آزاد مبارزه می کنند. کاروتنوئید اصلی در آب هویج بتا کاروتن است که مسئول رنگ نارنجی هویج است. بدن آن را به ویتامین آنتی اکسیدان A تبدیل می کند.

250 میلی گرم آب هویج شامل:

الف. 96 کالری ب. 2 گرم پروتئین

ج. کم تر از 1 گرم چربی ت. 9 گرم کربوهیدرات

ه. 2 گرم فیبر ج. ویتامین آ، سی و پتاسیم به میزان قابل توجه

2. کمک به سلامت چشم ها

آب هویج حاوی مقادیر بالایی از مواد مغذی است که به سلامت چشم کمک بسیاری می کند. ویتامین A برای سلامت چشم حیاتی است. مطالعات متعددی بر مصرف میوه ها و سبزیجاتی که حاوی پرویتامین A هستند انجام شده است و نتایج به کاهش خطر کوری و بیماری های مربوط به پیرچشمی با مصرف انواع میوه و سبزیجات رسید. آب هویج یک منبع عالی از لوتین و زیکسانسین است، چشم را از آسیب نور، محافظت می کنند. مصرف مواد غذایی بالا از لوتین و زیکسانسین ممکن است خطر ابتلا به بیماری های چشمی را کاهش دهد، مانند تخریب ماکولار که منجر به پیر چشمی می شود.

3. افزایش قدرت سیستم ایمنی بدن

هر دو ویتامین A و C موجود در آب هویج به عنوان آنتی اکسیدان عمل می کنند و سلول های ایمنی را از آسیب رادیکال آزاد محافظت می کنند. علاوه بر آن، آب هویج یک منبع غنی از ویتامین B6 است که برای واکنش های ایمنی بسیار لازم است. کمبود ویتامین B6 بر رشد لنفوسیت ها (سلول سیستم ایمنی) اثر منفی می گذارد.

4. ضد سرطان

ترکیبات خاصی در آب هویج دارد که ممکن است در برابر سرطان بدن را مقاوم کند. پلی استیلن، بتا کاروتن و لوتین از عصاره آب هویج ممکن است در برابر سلول های سرطان خون موثر عمل کنند. مطالعه لوله آزمایش نشان داد که مصرف عصاره آب هویج تنها ظرف مدت 72 ساعت منجر به مرگ سلول های سرطان خون و توقف چرخه رشد آن ها شد.

5. کنترل قند خون

نوشیدن مقدار کمی آب هویج به کاهش سطح قند خون کمک می کند. مطالعات در موش های مبتلا به دیابت نوع 2 نشان می دهد که آب هویج قند خون را کاهش می دهد؛ زیرا حاوی پروبیوتیک ها، که باکتری های مفیدی و مرتبط با دیابت هستند را تحت تأثیر قرار می دهد. کنترل قند خون به دلیل اثر ضد التهابی رنگدانه های آنتوسیانین اتفاق می افتد.

6. افزایش سلامت پوست

وجود ویتامین B در آب هویج، موجب افزایش سلامت پوست می شود. یک فنجان (250 میلی لیتر) آب هویج ویتامین C مورد نیاز روزانه را فراهم می کند به کلاژن سازی ختم می شود. این ترکیب فراوان ترین پروتئین فیبری در بدن است که قدرت کشش و استحکام به پوست می دهد. علاوه بر این، ویتامین C به عنوان یک آنتی اکسیدان عمل می کند و پوست را از آسیب رادیکال های آزاد که منجر به لک می شود حفظ می کند. بتا کاروتن در آب هویج به همین ترتیب پوست را در برابر اشعه فرابنفش محافظت می کند.

7. کمک به بهبود عملکرد قلب

آب هویج به کاهش عوامل خطر ابتلا به بیماری های قلبی کمک می کند.

آب هویج منبع خوبی از پتاسیم است، ماده معدنی که نقش مهمی در تنظیم فشار خون دارد. یک رژیم غذایی پتاسیم بالا نشان داده شده است که این ویتامین برای محافظت در برابر فشار خون بالا و سکته مغزی بسیار مفید است. ترکیبات آنتی اکسیدانی موجود در آب هویج نیز به نفع عملکرد قلب است.

در این باره بخوانید:

واکسن «ب ث ژ» بر همه گیری کووید 19 موثر است؟

چرا اثر کرونا ویروس بر سلامت روانی مردان متفاوت است؟

8. محافظت از کبد

کاروتنوئیدها در آب هویج برای سلامت کبد کار می کنند. مطالعات متعدد نشان می دهد که اثرات ضد التهابی و آنتی اکسیدانی کاروتنوئیدها در برابر بیماری کبد چرب (غیر الکلی) بسیار مفید است. کبد چرب زمانی رخ می دهد که چربی بر روی کبد تجمع می کند، به طور معمول رژیم غذایی ضعیف، وزن اضافی یا چاقی و عوامل ژنتیکی منجر به کبد چرب در بدن می شود و در نهایت ممکن است به زخم کبد و آسیب های بیش تر پیش روی کند. ⁽¹⁾

14. شلغم یا شلجم در روایات

احادیث بحار الأنوار

اشاره

*احادیث بحار الأنوار ⁽²⁾

اشاره

1- الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ الْمُهْتَدِي رَفَعَهُ قَالَ: مَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَ فِيهِ عِرْقٌ مِنَ الْجُذَامِ وَ إِنَّ الشَّلْجَمَ يُذِيبُهُ.

وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَ فِيهِ عِرْقُ الْجُذَامِ فَكُلُوا الشَّلْجَمَ فِي زَمَانِهِ يَذْهَبْ بِهِ عَنْكُمْ. وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ مَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَ بِهِ عِرْقٌ مِنَ الْجُذَامِ وَ إِنَّ اللِّفْتَ وَ هُوَ الشَّلْجَمُ يُذِيبُهُ فَكُلُوهُ فِي زَمَانِهِ يُذْهِبْ عَنْكُمْ كُلَّ دَاءٍ ⁽¹⁾. در محاسن به سندى که برآورده تا گفته: هيچ کسى نيست جز این که در او ريشه اى است از خوره و راستى که شلغم آن را آب می کند، و در حديث ديگر امام ششم فرمود: کسى نيست جز این که در او ريشه خوره است، شلغم را در فصل خود بخوريد تا آن را براندازد، و در حديث ديگر (همین مضمون را آورده). ⁽²⁾

2- الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ علیه السلام عَلَيْكَ بِاللِّفْتِ فَكُلْة أَي الشَّلْجَمَ فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَ بِهِ عِرْقٌ مِنَ الْجُذَامِ وَ اللِّفْتُ يُذِيبُهُ ⁽³⁾.

در کافی به سندش از امام ششم علیه السلام که با شلغم باش و بخورش، زيرا کسى نيست جز این که ريشه خوره دارد و شلغم آن را آب کنيد.

بيان: ريشه خوره کنايه از غلبه سوداء است که مايه خوره است و شلغم که گرم است در آخر درجه دوم و تر است در درجه يکم و مخالف طبع سوداء است که از طغيانش باز می دارد. ⁽⁴⁾

15خواص شلغم، برای سلامت بدن

اشاره

شلغم یک ریشۀ خوراکی است که خواص فراوانی برای سلامت بدن دارد. حتماً

در فصل های سرد سال شنیده اید که توصیه می کنند برای رهایی از سرماخوردگی و پیشگیری از بیماری های فصل، شلغم بخورید. بسیاری از افراد طعم شلغم را دوست ندارد ولی اگر خواص بی نظیر آن را بدانید، برای خوردن آن تشویق می شوید.

شلغم چیست؟

شلغم میوه نیست، بلکه ریشۀ گیاه است. این ریشۀ خوراکی یکی از مهم ترین محصولات باغی در کل دنیا است. هم انسان ها از آن استفاده می کنند و هم ریشه و ساقۀ آن در برخی نقاط دنیا، خوراک حیوانات است.

رایج ترین انواع شلغم ها رنگ بنفش، قرمز یا سبز در قسمت بیرونی دارند و داخل آن ها سفید است. هم ریشه و هم برگ های این گیاه قابل خوردن و سرشار از انواع ویتامین ها و مواد مغذی است. مثل بسیاری از ریشه های خوراکی، شلغم هم خواص بسیار زیادی برای سلامتی دارد.

مواد مغذی موجود در شلغم

شلغم سرشار از مواد مغذی و ضروری برای سلامت بدن است. بیش تر سبزیجات شبیه شلغم، کالری کم و در عین حال مواد مغذی فراوانی دارند. شلغم هم سرشار از ویتامین ها و مواد معدنی است.

یک فنجان شلغم یعنی 130 گرم از شلغم خام، مواد مغذی زیر را دارد؛

کالری: 36

کربوهیدرات: 8 گرم

فیبر: 2 گرم

پروتئین: 1 گرم

وتیامین ث: 30 درصد از نیاز روزانه

فولات: 5 درصد از نیاز روزانه

فسفر: 3 درصد از نیاز روزانه

کلسیم: 3 درصد از نیاز روزانه

جالب است بدانید که برگ های شلغم از نظر مواد مغذی بسیار غنی تر هستند. یک فنجان یا 55 گرم از برگ شلغم خرد شده مواد مغذی زیر را دارد؛

کالری: 18

کربوهیدرات: 4 گرم

فیبر: 2 گرم

ویتامین K: 115 درصد از نیاز روزانه

ویتامین ث: 37 درصد از نیاز روزانه

پروویتامین آ: 35 درصد از نیاز روزانه

فولات: 27 درصد از نیاز روزانه

کلسیم: 8 درصد از نیاز روزانه

هم برگ ها و هم ریشۀ شلغم منابع بسیار غنی از ویتامین C هستند که از بدن در برابر آسیب های رادیکال های آزاد محافظت می کند. وقتی سطح این مولکول ها در بدن بالا می رود، باید با مصرف ویتامین C یا سایر مواد مغذی مبارزه کننده با رادیکال های آزاد، آن ها را از بین ببرید.

این ویتامین، جذب آهن در بدن را افزایش می دهد و کمک می کند تا کلسترول خون، تنظیم شود. این دو نمونه تنها گوشه ای از خواص بی نظیر شلغم برای سلامت بدن است.

علاوه بر این، برگ شلغم سرشار از ویتامین K و A است که ویتامین های محلول در چربی هستند. این ویتامین ها وقتی در بدن بهتر جذب می شوند که همراه با چربی مصرف شوند.

ویتامین K به عنوان یک عامل لخته کنندۀ خون، نقش مهمی در بدن دارد و به جلوگیری از خونریزی بیش از حد کمک می کند. به علاوه، ویتامین A برای سلامت چشم، پوست و ریه، حیاتی است.

علاوه بر این، برگ شلغم حاوی مقادیر زیادی فولات است که به تولید گلبول های قرمز خون و به جلوگیری از بی نظمی رشد در جنین کمک می کند.

خواص شلغم برای سلامت بدن

اشاره

ریشه و برگ شلغم به دلیل ترکیبات مغزی که دارند، اثرات فراوانی بر سلامتی جسم و پیشگیری از بیماری ها دارند.

1. ضدسرطان

شلغم حاوی چندین ترکیب گیاهی مفید است که با ویژگی های ضدسرطانی مرتبط است. شلغم علاوه بر مقدار بالای ویتامین C که می تواند به جلوگیری از رشد و گسترش سلول های سرطانی کمک کند، سرشار از گلوکوزینولات است.

گلوکوزینولات ها گروهی از ترکیبات گیاهی فعال هستند که فعالیت آنتی اکسیدانی هم دارند؛ به این معنی که اثرات تحریک کننده سرطان ناشی از استرس اکسیداتیو را کاهش می دهند. در تحقیق های متعدد ارتباط بین مصرف بیش تر گلوکوزینولات و کاهش خطر ابتلا به انواع مختلف سرطان از جمله سرطان ریه، روده بزرگ و رکتوم ثابت شده است.

علاوه بر این، شلغم حاوی مقادیر بالایی از فلاونوئیدها، به ویژه آنتوسیانین، نوع دیگری از آنتی اکسیدان است که اثرات ضد سرطانی آن ثابت شده است. آنتوسیانین ها در میوه ها و سبزی های آبی و بنفش مانند شلغم وجود دارند و مصرف آن ها، احتمال ابتلا به بیماری های مزمن و مخرب را کاهش می دهد.

2. کنترل سطح قند خون

کنترل سطح قند خون برای سلامتی، به ویژه برای کسانی که دیابت دارند، بسیار مهم است و تحقیق های حیوانی نشان می دهد که شلغم ممکن است اثرات ضد دیابتی داشته باشد.

یک تحقیق 9 ماهه روی موش هایی که رژیم غذایی با قند بالا داشتند نشان داد که درمان با 45 میلی گرم عصاره شلغم به ازای هر پوند (100 میلی گرم به ازای هر کیلوگرم) از وزن بدن، در مقایسه با گروه کنترل، سطح قند خون را کاهش و سطح انسولین بدن را افزایش داده است.

این تحقیق هم چنین نشان داد که این عصاره به اصلاح سایر اختلالات متابولیک مرتبط با دیابت، مانند سطح کلسترول و تری گلیسیرید بالا در خون کمک می کند. نتایج مشابهی پس از آزمایش اثرات ضد دیابتی برگ های شلغم هم به دست آمد.

یک تحقیق 28 روزه روی موش های مبتلا به دیابت نشان داد آن هایی که روزانه 90 تا 180 میلی گرم عصارۀ برگ شلغم به ازای هر پوند (200 تا 400 میلی گرم به ازای هر کیلوگرم) تغذیه می کردند، قند خون آن ها به میزان قابل توجهی کاهش یافت و سطح کلی کلسترول و کلسترول LDL بدن آن ها کاهش پیدا کرد.

هر دو مطالعه به این نتیجه رسیده اند که اثرات ضد دیابتی شلغم و عصارۀ برگ شلغم ممکن است به دلیل عوامل متعددی از جمله زیر باشد؛

با این حال، با توجه به این که در این تحقیق ها فقط انواع مختلف عصاره ها

روی موش ها آزمایش شده است، مشخص نیست که شلغم تازه و خود برگ شلغم اثرات مشابهی در انسان دارند یا خیر.

3. اثرات ضدالتهابی

التهاب با بسیاری از بیماری های مزمن مانند ورم مفاصل، سرطان و فشار خون بالا ناشی از سفت شدن رگ ها مرتبط است. گلوکوزینولات موجود در شلغم به ایندول و ایزوتیوسیانات تجزیه می شود که هر دو محصول جانبی زیست فعال با خواص ضد التهابی هستند.

یک نوع خاص از ایندول در شلغم، آرولکسین نام دارد که مطالعات نشان می دهد ترکیبات التهابی مانند اکسید نیتریک را، که نوعی رادیکال آزاد درگیر در فرآیند التهاب است مسدود می کند.

به عنوان مثال، مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی نشان داده اند که آرولکسین به طور قابل توجهی التهاب و آسیب را در سلول های روده بزرگ انسان و کولون موش با غیرفعال کردن یک مسیر التهابی، کاهش می دهد.

4. محافظت در برابر باکتری های مضر

گلوکوزینولات های شلغم که به ایزوتیوسیانات تجزیه می شوند، گروهی از ترکیبات قادر به مهار رشد میکروبی و باکتریایی هستند. مطالعات نشان داده اند که ایزوتیوسیانات ها با باکتری های شایع بیماری زا مانند E. coli و S. aureus مبارزه می کنند.

یک مطالعۀ آزمایشگاهی نشان داد که ایزوتیوسیانات های سبزیجات چلیپایی تا 87 درصد اثر ضدباکتریایی روی سویه های مقاوم به آنتی بیوتیک دارند.

علاوه بر این، با توجه به افزایش اخیر مقاومت باکتریایی، محققان مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی را برای ارزیابی اثر بالقوۀ ترکیب ایزوتیوسیانات ها با

آنتی بیوتیک های استاندارد انجام داده اند. نتایج نشان می دهد که هر دو با هم، ممکن است اثر قابل توجهی در کنترل رشد باکتری داشته باشند.

5. بهبود باروری و تأمین مواد مغذی لازم برای بارداری

بر اساس داده های منتشر شده توسط دانشکده پزشکی هاروارد، برای زنان در سنین باروری، مصرف آهنِ بیش تر از منابع گیاهی مانند اسفناج، لوبیا، کدو و لوبیا سبز می توانید قدرت باروری را تقویت کند.

مصرف اسید فولیک کافی در دوران بارداری هم برای محافظت از جنین در برابر نقص های لوله عصبی لازم است. برگ شلغم منبع خوبی از اسید فولیک و آهن است.

6. بهبود خواب و خلق وخو

کولین موجود در برگ شلغم می تواند به بهبود الگوی خواب و بهتر شدن خلق و خو کمک کند. شلغم حاوی کولین است و این ماده مغذی مهم، به بهبود خواب، حرکت عضلات، یادگیری و حافظه کمک می کند. کولین هم چنین به حفظ ساختار غشای سلولی و انتقال تکانه های عصبی کمک می کند و التهاب مزمن را کاهش می دهد.

فولات که در برگ شلغم هم یافت می شود، ممکن است با جلوگیری از تشکیل بیش از حد هموسیستئین در بدن، به کاهش افسردگی کمک کند.

هموسیستئین می تواند از رسیدن خون و سایر مواد مغذی به مغز جلوگیری کند. هموسیستئین بیش ازحد در تولید هورمون های ایجادکنندۀ احساس خوب مثل سروتونین، دوپامین و نورپی نفرین تداخل ایجاد می کند. این هورمون ها خلق و خو، خواب و اشتها را تنظیم می کنند.

7. بهبود عملکرد ورزشی

نیترات موجود در رژیم غذایی باعث افزایش اتساع عروق و بهبود اکسیژن رسانی به عضلات در طول ورزش می شود.

هم چنین می تواند کیفیت زندگی را برای کسانی که به دلیل بیماری های قلبی عروقی، تنفسی یا متابولیک کمبود اکسیژن دارند، بهبود بخشد. سبزیجات سبز مانند برگ شلغم از جمله منابع اصلی نیترات هستند.

8. بهبود مشکلات گوارشی

یک فنجان شلغم خام که وزن آن حدود 130 گرم می شود 2/34 گرم فیبر دارد. فیبر به کاهش فشار و التهاب رودۀ بزرگ کمک می کند. رژیم غذایی حاوی فیبر زیاد، خطر ابتلا به انواع مشکلات گوارشی را کاهش می دهد.

شلغم و سایر محصولات غذایی که فیبر زیادی دارند با جذب آب در روده و تسهیل کردن حرکت مواد غذایی و مدفوع در روده، علائم بیماری دیورتیکولیت التهاب دیورتیکول های جدار روده را کاهش می دهد. البته گاهی اوقات پزشکان به افراد مبتلا توصیه می کنند که رژیم غذایی حاوی فیبر بالا نداشته باشند. در این زمینه باید با پزشک خود مشورت کنید.

در سال 2014 تحقیق انجام شد که نشان داد که انواع مختلف فیبر، تأثیرات متفاوتی روی احتمال ابتلا به دیورتیکولیت دارند اما در مجموع، فیبر خطر ابتلا را کاهش می دهد. البته برای اثبات فواید آن هنوز به تحقیقات بیش تر نیاز است.

9. سلامت پوست و مو

برگ شلغم به خاطر مقدار زیاد ویتامین A، به حفظ سلامت پوست و مو کمک می کند. این ویتامین برای رشد تمام بافت های بدن لازم از جمله پوست و

مو لازم است. ویتامین A نقش مهمی در تولید سبوم دارد که موها را مرطوب نگه می دارد.

ویتامین C هم برای تولید کلاژن ضروری است و کلاژن ساختار اصلی پوست و مو را تشکیل می دهد. این ویتامین برای بهبود عملکرد سیستم ایمنی بدن هم لازم است. ریزش مو ممکن است یکی از نتایج کمبود آهن باشد. مصرف کافی مواد حاوی آهن مثلاً برگ شلغم، می تواند به پیشگیری از ریزش مو کمک کند.

کمبود آهن در رژیم غذایی می تواند بر نحوۀ استفادۀ بدن از انرژی تأثیر بگذارد. برگ شلغم منبع خوبی از آهن است و می توانید آهن لازم بدن را تأمین کند.

10. کاهش احتمال ابتلا به کم خونی

کمبود آهن یکی از رایج ترین انواع کمبودهای مواد مغذی در بدن است و مهم ترین دلیل ایجاد کم خونی است. مصرف غذاهای سرشار از ویتامین C همراه با غذاهای سرشار از آهن، قابلیت جذب آهن را در بدن افزایش می دهد. برگ شلغم یکی از منابع غنی آهن و ویتامین C است.

11. پیشگیری از پوکی استخوان

ویتامین K و کلسیم موجود در برگ شلغم به جلوگیری از پوکی استخوان و قوی نگه داشتن استخوان بندی کمک می کند. کارشناسان مصرف کم ویتامین K و کلسیم را با خطر بیش تر شکستگی استخوان مرتبط می دانند.

مصرف کافی ویتامین K می تواند سلامت استخوان را با بهبود جذب کلسیم، کاهش دفع کلسیم از طریق ادرار و عمل به عنوان یک اصلاح کننده پروتئین های ماتریکس استخوان بهبود بخشد.

یک فنجان 55 گرمی شلغم خام حاوی 138 میکروگرم ویتامین K است که

بسیار بیش تر از نیاز روزانه است. شلغم حاوی بالاترین میزان کلسیم در هر گرم از هر میوه یا سبزی است. ویتامین A، فسفر و منیزیم هم سلامت استخوان ها را تقویت می کنند و در برگ شلغم وجود دارند.

سایر مزایای شلغم برای سلامت بدن

اشاره

علاوه بر نکاتی که بالاتر عنوان کردیم و مهم ترین خواص شلغم هستند، این ریشه و برگ های آن می تواند خواص زیر را هم برای حفظ سلامت بدن داشته باشد.

1. کمک به کنترل وزن

شلغم از جمله سبزیجات کم کالری و غیر نشاسته ای با شاخص گلیسمی پایین است، بنابراین خوردن آن کم ترین تأثیر را بر سطح قند خون بدن دارد. طبق تحقیقات، این ویژگی ها کمک می کنند که وزنتان را در محدودۀ وزن سالم نگه دارید.

2. تقویت سلامت استخوان

ویتامین K موجود در شلغم نقش کلیدی در متابولیسم استخوان ایفا می کند و مطالعات حیوانی نشان می دهد که گلوکوزینولات ها ممکن است بر شکل گیری استخوان ها تأثیر مثبت داشته باشند.

3. محافظت از کبد

برخی مواد موجود در شلغم از جمله آنتوسیانین ها و ترکیبات گوگردی مانند گلوکوزینولات ها، اثرات محافظتی از کبد را در موش های مبتلا به مسمومیت کبدی نشان داده اند.

روش اضافه کردن شلغم به رژیم غذایی

شلغم را می توانید به صورت پخته یا خام مصرف کنید و برگ های شلغم گزینۀ خوبی برای اضافه کردن به انواع سالاد است.

با روش هایی که در ادامه می خوانید، می توانید شلغم را وارد رژیم غذایی خود کنید؛ مقداری شلغم آب پز را به پورۀ سیب زمینی اضافه کنید.

شلغم را نازک برش دهید و بپزید تا چیپس شلغم ترد تهیه کنید.

هنگام کباب کردن یا تفت دادن سبزیجات، شلغم خرد شده را با سیب زمینی و هویج مخلوط کنید.

مقداری شلغم رنده شده را به سالاد کلم اضافه کنید تا سالادی خوش طعم تر با خواص فراوان داشته باشید.

شلغم و برگ آن را برای اضافه کردن به غذاهای حاوی سبزی، تفت دهید.

شلغم خام را رنده کنید و همراه با ماست مصرف کنید.

شلغم خام یا پخته را داخل اش و سوپ بریزید.

استفاده از شلغم در رژیم غذایی بسیار آسان است و افزودن آن به برخی از غذاهای دلخواه اتان مطمئنا ارزش غذایی آن را افزایش می دهد.

نکاتی دربارۀ خرید و استفاده از شلغم

موقع خرید، آن دسته از شلغم هایی را انتخاب کنید که کوچک و نسبت به اندازۀ خود سنگین باشند؛ یعنی تراکم بیش تری داشته باشند. هر چقدر شلغم کوچک تر باشد، طعم شیرینی تر و ملایم تری دارد و هر چه بزرگ تر می شود، بافت داخل آن نرم تر می شود و طعم آن تغییر می کند.

دنبال شلغم هایی بگردید که برگ های روشن و تازه دارند.

شلغم را در جای خنک و کم نور نگهداری کنید.

جمع بندی

شلغم از سبزیجات چلیپایی است که خواص فراوانی برای سلامت بدن دارند.

این سبزی پرخاصیت، خواص تغذیه ای چشمگیر و ترکیبات زیست فعال بسیار مفید مانند گلوکوزینولات ها دارد که می توانند باعث کنترل قند خون و محافظت در برابر باکتری های مضر شوند و اثرات ضد سرطانی و ضد التهابی داشته باشند.

هم ریشه و هم سبزی یا برگ های این گیاه را می توان مصرف کرد و هر دو کاملاً مغذی هستند. شلغم و برگ شلغم با وجود خواص فراوانی که دارند، یکی از بهترین مواد غذایی گیاهی هستند که در این فصل می توانید به رژیم غذایی خود اضافه کنید. ⁽¹⁾

16. بادنجان یا باذنجان در روایات

احادیث بحار الأنوار

*احادیث بحار الأنوار ⁽²⁾

1- الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذَا أَدْرَكَ الرُّطَبُ وَ نَضِجَ الْعِنَبُ ذَهَبَ ضَرَرُ الْبَاذَنْجَانِ ⁽³⁾.

در محاسن از امام ششم علیه السلام که چون رطب پخته شود و انگور برسد زيان بادنجان برود. ⁽⁴⁾

بيان: از میان رفتن زيان بادنجان در اين هنگام يا براى خوردن اين میوه ها است يا براى اين که هواء در آن معتدل شود و بخنکى گرايد و بسا که زيانش کم شود، پزشکان در طبع بادنجان اختلاف دارند که سرد است يا گرم و خنک در درجه 2 که ابن سينا و پيروانش آن را درست تر دانستند، گويند ترکيب شده از جوهر

زمینى سرد قابض و از جوهر زمینى گرم که تلخى دارد و از جوهر آب که کرف است و از جوهر آتشى سخت که دهن سوز است و طبعش براى اين مزه هاى گوناگون مختلف شود و هم مزاجش و گويند مايه سوداء و بستگى و سرگيجه است و کچلى سوداوى و سرطان و بواسير و ورم پشت و هم خوره و رنگ را تباه سازد و بسياهى و زردى کشد و جوش دهن آورد. ⁽¹⁾

2- الْمَحَاسِنُ، عَنِ السَّيَّارِيِّ عَنْ مُوسَى بْنِ هَارُونَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: الْبَاذَنْجَانُ عِنْدَ جَذَاذِ النَّخْلِ لَا دَاءَ فِيهِ ⁽²⁾.

در محاسن به سندش از امام رضا علیه السلام که بادنجان هنگام چيدن خرما دردى ندارد، و به سند ديگر از امام ششم علیه السلام که بادنجان بخوريد که درمانست و درد ندارد، و در روايت ديگر فرمود: براى خلط سوداء خوبست. ⁽³⁾

3- وَ مِنْهُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَامِرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: كُلُوا الْبَاذَنْجَانَ فَإِنَّهُ يُذْهِبُ الدَّاءَ وَ لَا دَاءَ لَهُ ⁽⁴⁾.

و از همان به سندش از يک بغدادى که امام دهم بيکى از خريد کنان خانه اش فرمود براى ما بادنجان فراوان بياور که در گرما گرم است و در سرما سرد و در همه وقت معتدل است و در هر حال خوبست، در مکارم مانندش آمده و در طب از امام رضا علیه السلام مانندش آمده.

بيان: دور نيست که اين خواصّ از يک نوع آن باشد که در کيفيات پيشين معتدل است، چون ما در مدينه طيبه و حجازش خورديم و بسيار لطيف و معتدل

بود و دهن سوز نبود، و مانند آن دور نيست که گرمى نداشته باشد و سوداء نيارد که فرمود: در همه وقت معتدل است، و اين که فرمود: در گرما گرم است دو راه دارد.

1- تن نياز بگرمى و خنکى دارد و وجه درستى فرموده اش اين ست که معتدل در طبع گرم خنکى آورد و در طبع سرد، گرمى.

2- هواء گرم است و يا سرد و آن چه در هواى گرم بر آيد گرم است و آن چه در هواى سرد است چنان چه گذشت، و بسا گفته شود که مى شود سود و بى زيانش در اثر موافقت گفتار ائمه علیهم السلام باشد و اين آزمايشى باشد از پايه عقيده مردم و با پيرو عقيده آن ها خدا به قدرت خود زيانش را ببرد چنان چه ديده شده مؤمنان مخلص بدستور ائمه خود عمل کنند و از آن سود برند و چون بى ايمانان براى آزمايش آن را به کار بندند و در مقام انکار باشند زيان برند. ⁽¹⁾

4- وَ مِنْهُ، عَنِ السَّيَّارِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْهَاشِمِيِّ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: كُلُوا الْبَاذَنْجَانَ فَإِنَّهُ جَيِّدٌ لِلْمِرَّةِ السَّوْدَاءِ ⁽²⁾.

در طب به سندش تا امام ششم علیه السلام که بادنجان بخوريد، زيرا درمان هر درد است، و از آن حضرت به همين سند که بادنجان براى خلط سوداء خوبست و بصفراء زيان ندارد. ⁽³⁾

5- وَ مِنْهُ، عَنِ السَّيَّارِيِّ عَنْ بَعْضِ الْبَغْدَادِيِّينَ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ الثَّالِثَ علیه السلام قَالَ لِبَعْضِ قَهَارِمَتِهِ اسْتَكْثِرْ لَنَا مِنَ الْبَاذَنْجَانِ فَإِنَّهُ حَارٌّ فِي وَقْتِ الْحَرَارَةِ وَ بَارِدٌ فِي وَقْتِ الْبُرُودَةِ مُعْتَدِلٌ فِي الْأَوْقَاتِ كُلِّهَا جَيِّدٌ عَلَى كُلِّ حَالٍ ⁽⁴⁾.

الْمَكَارِم، عَنْهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ مِثْلُهُ ⁽¹. الطِّبّ، طِبُّ الْإِمَمَةِ عَلَيْهِمْ السَّلَامُ عَنْ الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ مِثْلُهُ) ⁽²⁾. از مکارم: امام صادق علیه السلام فرمود: خوردن بادنجان را مداومت کنيد که درمانست و امان از پيسى و با روغن زيتون استفاده شود، و از کتاب فردوس است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بادنجان را بخوريد که من بوته اش را در بهشت ديدم که به خدا و نبوت من و ولايت علی علیه السلام گواهى داد، هر که با نيت اين که درد است آن را بخورد برايش درد باشد و هر که بنيت اين که دارو است برايش دارو باشد.

و از انس است که پيغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: بادنجان را بخوريد و پر بخوريد، زيرا نخست روئيد نيست که به خدا عزّ و جلّ ايمان آورده، و از امام صادق علیه السلام است که هنگام خرما چيدن بسيار بادنجان بخوريد که درمان هر درد است، چهره خرم کند و رگ ها را جدا کند و منى را فزايد.

6- عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: رُوِيَ أَنَّهُ كَانَ بَيْنَ يَدَيْ سَيِّدِي عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ علیه السلام بَاذَنْجَانٌ مَقْلُوٌّ بِالزَّيْتِ وَ عينيه [عَيْنُهُ] رَمِدَةٌ وَ هُوَ يَأْكُلُ مِنْهُ قَالَ الرَّاوِي فَقُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ تَأْكُلُ مِنْ هَذَا وَ هُوَ نَارٌ فَقَالَ لِي اسْكُتْ إِنَّ أَبِي حَدَّثَنِي عَنْ جَدِّهِ علیه السلام قَالَ الْبَاذَنْجَانُ مِنْ شَحْمَةِ الْأَرْضِ وَ هُوَ طَيِّبٌ فِي كُلِّ شَيْ ءٍ يَقَعُ فِيهِ ⁽³⁾.

و در برابر امام چهارم بادنجان سرخ کرده با روغن زيتون بود و چشم آن حضرت بدرد آمده بود و از آن می خورد، راوى گويد: گفتم: يا ابن رسول الله از اين می خورى که آتش است؟ فرمود: خاموش، پدرم از جدّم برايم باز گفته: که بادنجان پيه زمین است و خوبست براى هر چه در آن افتد.

بيان: يبيّن العروق: يعنى ريشه خوره و فالج را ببرد و اگر از باب تفعيل باشد، يعنى رگ ها را پر خون کند و آن ها را پديد سازد. ⁽¹⁾

6- ما، الأمالي للشيخ الطوسي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَبَشِيٍّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى وَ جَعْفَرِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي غُنْدَرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى وَ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام أَنَّهُمَا قَالا الْبَاذَنْجَانُ عِنْدَ جَذَاذِ النَّخْلِ لَا دَاءَ فِيهِ ⁽²⁾.

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أَبِي غُنْدَرٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْبَاذَنْجَانُ جَيِّدٌ لِلْمِرَّةِ السَّوْدَاءِ ⁽³⁾. و به سندى از امام هفتم و هشتم علیهما السلام که فرمودند: بادنجان هنگام چيدن خرما دردى ندارد، و به همین سند از امام ششم علیه السلام که بادنجان براى خلط سوداء خوبست، در مکارم: مانندش آمده. ⁽⁴⁾

7- دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِيِّ، كَانَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله فِي دَارِ جَابِرٍ فَقُدِّمَ إِلَيْهِ الْبَاذَنْجَانُ فَجَعَلَ يَأْكُلُ فَقَالَ جَابِرٌ إِنَّ فِيهِ لَحَرَارَةً فَقَالَ يَا جَابِرُ مَهْ إِنَّهَا أَوَّلُ شَجَرَةٍ آمَنَتْ بِاللَّهِ اقْلُوهُ وَ أَنْضِجُوهُ وَ زَيِّنُوهُ وَ لَيِّنُوهُ فَإِنَّهُ يَزِيدُ فِي الْحِكْمَةِ. ⁽⁵⁾

در دعوات راوندى که پيغمبر صلی الله علیه و آله در خانه جابر بود و بادنجان برايش آوردند و آغاز خوردن کرد و فرمود: اى جابر البته گرمى دارد، فرمود: اى جابر نخست درخت است که به خدا ايمان آورده آن را با روغن زيتون سرخ کنيد و بپزيد و نرمش کنيد که در حکمت فزايد.

بيان: نام بادنجان نزد عرب مغد يا وغد است. ⁽¹⁾

17. خواص بادنجان و گروه های مختلف سِنی

بیست و پنج خاصیت بادمجان سیاه برای سلامتی، پوست و مو و لاغری

بادمجان یا بادنجان که به نام کهپرک هم شناخته می شود یکی از میوه های پرمصرف از تیره بادنجانیان است که در گروه سبزیجات قرار می گیرد.

بادمجان فواید زیادی برای بدن دارد که ما در این مقاله از سایت کوکا به طور کامل خواص بادمجان خام و پخته را برای سلامتی، بارداری و شیردهی، لاغری، دیابت و پوست و مو شرح داده ایم.

خواص بادمجان برای پوست و مو

اشاره

توجه: پیش از مصرف هرگونه ماسک بر روی صورت و نواحی حساس بدن، با مالیدن مقداری کمی از آن بر روی پوست دست خود به مدت حداقل 20 دقیقه، از نداشتن حساسیت نسبت به آن اطمینان حاصل نمایید.

1- پاک سازی پوست صورت

بادمجان غنی از مواد معدنی، ویتامین ها و فیبر غذایی است که با پاک سازی و سم زدایی خون و روده ها به پاک سازی پوست صورت هم کمک می کند.

2- مرطوب کننده طبیعی پوست

اشاره

بادمجان حاوی مقادیر قابل توجهی آب است که با آبرسانی به پوست بدن و صورت به عنوان مرطوب کنندۀ طبیعی پوست عمل کرده و خشکی پوست را درمان کند.

ماسک صورت بادمجان و عسل

یک بامجان بخار پز شده را له کنید و با 2 قاشق غذاخوری ژل آلوئه ورا و 1 قاشق چای خوری عسل ترکیب کنید و آن را بر روی صورت و گردن بمالید، بگذارید 20 دقیقه بماند و سپس صورت را با آب گرم بشویید.

3- جوان سازی پوست صورت

پوست بادمجان دارای مقادیر بالایی آنتی اکسیدان های آنتوسیانین است که به کاهش چین و چروک پوست کمک کرده و باعث جوان سازی پوست صورت می شود.

4- درمان کراتوز اکتینیک

اشاره

کراتوز اکتینیک نوعی ضایعات پوستی خشن است که در اثر قرار گرفتن بیش از حد در نور خورشید بر روی پوست صورت، گوشه لب ها، گردن، گوش، پست دست و ساعد ایجاد می شود.

بادمجان غنی از فیبر های غذایی است که با پاکسازی خون به درمان کراتوز اکتینیک کمک می کند.

ماسک پوست بادمجان و سرکه سیب

یک بادمجان کوچک را با پوست خرد کنید و در یک شیشه بریزید، دو فنجان سرکه سیب بر روی آن ها بریزید و سه روز در جای تاریک نگهدارید.

ماسک شما آماده است چند بار در روز آن را بر روی ضایعات پوستی بمالید تا درمان شود.

5- تقویت و افزایش رشد مو

اشاره

از آن جایی که بادمجان دارای محتوای آب و آنزیم های بالاست با آبرسانی به موها و افزایش گردن خون در پوست سر به تقویت و افزایش رشد مو کمک می کند.

ماسک مو خانگی برای رشد مو

یک بادمجان را با پوست بپزید و له کنید و آن را بر روی مو ها و پوست سر بمالید، بگذارید 15 بماند و سپس با آب گرم و شامپو بشویید.

6- درمان شوره سر

اشاره

مقادیر بالای مواد معدنی و ویتامین های موجود در بادمجان به درمان خارش، پوسته پوسته شدن و شوره سر کمک می کند.

ماسک مو برای شوره سر

یک بادمجان کوچک خام را با نصف خیار تازه و نصف آووکادو در یک مخلوط کن خوب مخلوط کنید و نصف فنجان خامه ترش به آن اضافه کنید. این مخلوط را بر روی پوست سر و موها بمالید و بگذارید نیم ساعت بماند، سپس با آب گرم و شامپو بشویید.

فواید دارویی و درمانی بادمجان برای بدن چیست؟

7- جنین، زنان باردار و زنان شیرده

بامجان یکی از بهترین مواد غذایی برای درمان ناباروری در زنان و مردان می باشد، برای این که بهتر نتیجه بگیرید باید به مدت دو ماه بدون وقفه بامجان را به رژیم غذایی خود اضافه کنید.

یک مطالعه اخیر در مصر نشان داد که بادمجان با افزایش میزان ویتامین، مواد معدنی و آنتی اکسیدان های موجود در خون باعث تحریک ترشح تستوسترون در مردان و پروژسترون در زنان شده و میل جنسی را افزایش می دهد.

بادمجان یک منبع غنی از اسید فولیک یا فولات است که از نقص های لوله عصبی جنین در دوران بارداری پیشگیری می کند.

مقادیر بالای فیبر موجود در بادمجان به بهبود هضم غذا کمک می کند و با افزایش حرکات روده به درمان یبوست در زنان باردار کمک می کند.

مقادیر بالای ویتامین ها و مواد معدنی موجود در بادمجان برای تقویت بدن زنان در دوران شیردهی مفید بوده و به درمان بی خوابی در زنان شیرده کمک می کند.

اما فراموش نکنید که بادمجان قاعدگی را تحریک می کند و مصرف زیاد آن در دوران بارداری ممکن است باعث سقط جنین شود.

8- نوزادان و کودکان

بادمجان سرشار از کلسیم است که باعث تقویت استخوان ها و دندان ها در نوزادان و کودکان می شود.

مقادیر بالای ویتامین C موجود در بادمجان باعث تقویت سیستم ایمنی بدن نوزادان و کودکان می شود و از ابتلا به سرماخوردگی پیشگیری می کند.

فیبر موجود در بامجان برای بهبود هضم غذا و درمان یبوست در نوزادان و کودکان مفید می باشد.

مقادیر بالای آهن و مس موجود در بادمجان به درمان کم خونی و آنمی در نوزادان و کودکان کمک می کند.

بادمجان یکی از بهترین مواد غذایی برای تغدیه نوزادان و کودکان می باشد که از سن 8 ماهگی به بعد (با مشورت پزشک) می توانید آن را به رژیم غذایی نوزاد اضافه کنید، فقط مواظب واکنش های آلرژیک احتمالی در نوزاد خود باشید.

9- لاغری و کاهش وزن

بادمجان یکی از سبزیجات دارای مقادیر بالای فیبر و مقادیر بسیار پایین چربی و کالری بوده و مصرف آن با کاهش ترشح هورمون گرلین باعث کاهش اشتها شده و با پیشگیری از پرخوری به لاغری و کاهش وزن افراد کمک می کند.

10- یبوست

فیبر غذایی موجود در بادمجان با بهبود حرکات روده به جذب بهتر مواد غذایی کمک می کند و برای پیشگیری و درمان یبوست و همورئید یا بواسیر مفید می باشد.

11- فشار خون

مقادیر بالای فیبر و بیوفلاونوئید های موجود در بادمجان باعث کاهش فشار خون بالا می شوند.

12- کبد چرب

تحقیقات نشان داده که مقادیر بالای آنتی اکسیدان های موجود در بادمجان باعث سم زدایی و پاکسازی کبد شده و به درمان بیماری های کبد از جمله کبد چرب کمک می کند.

13- معده و دستگاه گوارش

مقادیر بالای فیبر موجود در بادمجان به بهبود هضم غذا و معده درد کمک کرده و برای سلامت دستگاه گوارش مفید می باشد.

14- دیابت و قند خون

محتوای فیبر بالا و مقادیر کم کربوهیدرات موجود در بادمجان آن را به یکی از بهترین سبزیجات برای مدیریت دیابت تبدیل کرده است.

یک مطالعه نشان داده که بادمجان مقادیر بالایی آلفا گلوکوزیداز و آنژیوتانسین دارد، این ترکیبات جذب گلوکز را کنترل کرده و به این ترتیب به کنترل قند خون کمک می کنند.

بادمجان هم چنین به عنوان تنظیم کننده فعالیت گلوکز و انسولین در بدن

شناخته می شود که می تواند باعث کاهش قند خون در افراد مبتلا به دیابت نوع دو شود.

15- کلسترول خون و قلب

فیبر موجود در بامجان باعث کاهش کلسترول بد خون LDL و افزایش کلسترول خوب HDL شده و به این ترتیب از حملات قلبی، سکته قلبی و آترواسکلروزیس جلوگیری می کند.