کویر

مشخصات کتاب

سرشناسه: افلاکی، زادمهر، 1387-

عنوان و نام پدیدآور: کویر/ گردآورندگان زادمهر افلاکی، علی یزدانی، امیر طاها مولوی؛ ویراستار ادبی راضیه جوهریان؛ ویراستار علمی مهسا صالحیان.

مشخصات نشر: اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1397.

مشخصات ظاهری: 70 ص: مصور (رنگی).

شابک: 400000 ریال: 978-622-6446-32-7

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

موضوع: کویر ها

موضوع: Deserts

موضوع: کویر ها - ایران

موضوع: Deserts - Iran

شناسه افزوده: یزدانی، علی، 1388-

شناسه افزوده: مولوی، امیر طاها، 1388-

شناسه افزوده: صالحیان، مهسا، 1361 -، ویراستار

رده بندی کنگره: GB611/ الف 7 ک 9 1397

رده بندی دیویی: 551/415

شماره کتابشناسی ملی: 5495954

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: ایلناز محمدی سرپیری

اشاره

سرشناسه: افلاکی، زادمهر، 1387-

عنوان و نام پدیدآور: کویر/ گردآورندگان زادمهر افلاکی، علی یزدانی، امیر طاها مولوی؛ ویراستار ادبی راضیه جوهریان؛ ویراستار علمی مهسا صالحیان.

مشخصات نشر: اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1397.

مشخصات ظاهری: 70 ص: مصور (رنگی).

شابک: 400000 ریال: 978-622-6446-32-7

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

موضوع: کویر ها

موضوع: Deserts

موضوع: کویر ها - ایران

موضوع: Deserts - Iran

شناسه افزوده: یزدانی، علی، 1388-

شناسه افزوده: مولوی، امیر طاها، 1388-

شناسه افزوده: صالحیان، مهسا، 1361 -، ویراستار

رده بندی کنگره: GB611/ الف 7 ک 9 1397

رده بندی دیویی: 551/415

شماره کتابشناسی ملی: 5495954

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: ایلناز محمدی سرپیری

کویر

گردآورندگان:

زادمهر افلاکی

دانش آموز پایه ی چهارم دبستان دکتر محمدشفیعی

علی یزدانی

دانش آموز پایه ی چهارم دبستان دکتر محمدشفیعی

امیر طاها مولوی

دانش آموز پایه ی چهارم دبستان دکتر محمدشفیعی

انتشارات امیرفدک: اصفهان- خیابان هشت بهشت غربی نبش تقاطع ملک ساختمان فدک

تلفن: 32730360-031 - همراه: 09133135694 کدپستی: 43151-81546

Fadak.mansori@gmail.com

کویر

زادمهر افلاکی 87- علی یزدانی 88- امیر طاها مولوی 88

آماده سازی: انتشارات امیرفدک

مدیر مسئول: دکتر محمدرضا محمد شفیعی

مدیر تولید: سید محمدرضا منصوری تهرانی

مدیر فنی: مهسا صالحیان - سمیه مظفری

ویراستار ادبی: راضیه جوهریان

ویراستار علمی: مهسا صالحیان - سمیه مظفری - سروش نکوئی

صفحه آرا: عابدی - کاویانی

طراح جلد: کاویانی

● لیتوگرافی: طاها ● چاپ: ملت ● صحافی: ملت

● چاپ اول: 1397 ● تعداد: 1000 ● قیمت: 40000 تومان

حق چاپ: 1397، انتشارات امیر فدک

شابک: 7-32-6446-622-978 ISBN: 978-622-6446-32-7

هر گونه استفاده از مطالب این کتاب اعم از بازنویسی، خلاصه سازی، نقل مطالب آموزشی، برداشت به صورت دست نویس، کپی، تکثیر و هر گونه چاپ سنتی و دیجیتال، استفاده به صورت کتاب الکترونیکی، لوح فشرده، قرار دادن مطالب بر روی اینترنت و وبسایت ها و هر گونه شبکه ی کامپیوتری دیگر و به طور کل هر گونه استفاده ی اشخاص حقیقی و حقوقی در جهت منافع مادی و معنوی خود، بدون اجازه ی کتبی ناشر ممنوع و بر اساس بند 5 ماده ی 23 قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و قوانین مربوط به جرایم رایانه ای کشور قابل پیگیری در محاکم قضایی است.

تقدیم به:

پدر و مادر عزیز و مهربانم

که در سختی ها و دشواری های زندگی همواره یاوری دلسوز و فداکار

و پشتیبانی محکم و مطمئن برایم بوده اند.

زادمهر افلاکی

تقدیم به:

پدر و مادرم

که از نگاهشان صلابت

از رفتارشان محبت

و از صبرشان ایستادگی را آموختم

علی یزدانی

تقدیم به:

پدر و مادر عزیزم

به پاس قدر دانی از قلبی آکنده از عشق و معرفت که محیطی

سرشار از سلامت و امنیت و آرامش برای من فراهم آورده اند.

امیر طاها مولوی

پیشگفتار:

در مرکز تحقیقات و فن آوری های نوین دمش سپاهان (دکتر محمدشفیعی) آموزش پژوهش محور را نهادینه کردیم، چرا که ایمان داریم گسترش مرز های علم و فن آوری در جهت پیشرفت کشور در گرو کوشش پژوهشگران است و پژوهشگر با ذهن پرسش گرش از لایه های ابر گرفته آسمان دانش می گذرد، تا به افق های جدیدی دست یابد. روح پژوهشگر، پویا و جوینده است و پوسته های جهل را شکافته، به قنات جاری علم دست می یابد و تا چشمه ی جوشان آن را بر کویر تشنه خویش جاری نسازد، آرام نمی گیرد. در مراکز پژوهش محور دکتر محمدشفیعی اعتقاد داریم؛ پژوهش هزینه نیست، سرمایه است. در اقدامات پژوهشی این مراکز پژوهشی، پژوهشگران کوچک ما تلاش می کنند وضعیت نامطلوب را به وضعیت مطلوب تغییر دهند و یاد می گیرند درست توجه کنند و بدان چه که آموخته اند عمل کنند.

دانش آموزان پژوهنده ی ما می فهمند که هیچ گاه شکست در مسیر کسب دانش وجود ندارد، لذا از ناملایمات علمی و بن بست های مقطعی هراسی نداشته و راه غلبه بر سد های مجازی پیش روی کسب دانش و ارتقای علمی را خوب یاد بگیرند. علاوه بر این اصول و مبنای کار گروهی را فراگرفته تا بتوانند براساس خرد جمعی کار کنند. با بیش از 25 سال سابقه آموزشی - پژوهشی و مدیریتی دریافته ایم که پژوهش و تحقیق مثل حروف الفبا باید از سال های نخست آموزش شروع شده و نهادینه شود، و این امر مهم را در طرح آموزش پژوهش محور انجام داده و به نتایج شگرفی دست یافته ایم و با علم به این که می دانستیم دانش آموزان در مقاطع پایین تر توانایی های بزرگی دارند و در عمل تجربه نمودیم و نهادینه کردیم و مصمم هستیم که این امر مهم در کل کشور اجرایی شود. انشاا...

محمدرضا محمدشفیعی

مدیر مجتمع فرهنگی آموزشی تحقیقاتی دکتر محمدشفیعی

فهرست مطالب

فصل اول ...8

کویر چیست؟ ...9

تفاوت کویر و بیابان ...11

نحوه تشکیل کویر ها ...12

توزیع کویر ها در جهان ...14

توزیع باد های کویری در سطح زمین ...16

عمده ترین کویر های زمین ...16

علت سرد بودن هوای کویر در شب ...17

جاذبه ها و زیبایی های کویر ...17

فصل دوم ...19

مشهور ترین کویر های جهان ...20

تقسیم بندی کویر های ایران ...25

جاذبه ها و زیبایی های کویر های ایران ...27

جاذبه های دشت کویر ...35

کویر مرکزی ایران ...37

فصل سوم ...42

مقدمه ...43

جاذبه های گردشگری موجود در کویر ...43

تفریحات کویری ...46

بهترین کویر های ایران برای سفر کدامند؟ ...50

منابع ...58

فصل اول: تعریف کویر

اشاره

تصویر

کویر چیست؟

کویر ها نواحی وسیع و مسطحی در خشکی ها هستند، که زمانی بستر دریاچه ای بوده اند. کویر ها با نمک و سایر مواد معدنی پوشیده شده اند و به خاطر وجود نمک، اغلب سفید به نظر می رسند. کویر ها معمولاً در بیابان ها و دیگر مکان های خشک و در جا هایی که بدنه های بزرگ آبی در طولی بیش از هزاران سال خشک شده اند و نمک و دیگر مواد معدنی از خود باقی گذاشته اند تشکیل شده اند. همچنین کویر منطقه ای است، که به دلیل موقعیت جغرافیایی (معمولاً ختم رودخانه ها در آن) و حرارت شدید آفتاب به نمک زار بدل شده باشد. برخی کویر ها قبلاً دریاچه یا دریا هایی بوده اند، که در اثر تبخیر آب از آن ها به نمک زار بدل شده اند.

کویر شامل زمین هایی گلی و نمک زار است که تحت تاثیر املاح و نمک های مختلفی است، که برای امور زراعی، خاک مناسبی محسوب نمی شود. پیدایش منطقه کویری بیشتر تحت تاثیر وضعیت زمین ساختی و جغرافیایی منطقه قرار دارد. مناطق کویری در دوران سوم زمین شناسی پدید آمدند.

بدین ترتیب که سیلاب ها پس از عبور از زمین های نمک دار، به سمت گود ترین نقطه آب خیری سرازیر می شوند. املاح محلول در این سیلاب ها پس از حمل به چاله ها در طی تبخیر در سطح زمین رسوب کرده و در نهایت پس از انجام عمل تبخیر و رسوب گذاری، خاک این مناطق شور شده و کویر ایجاد می شود.

گرچه کویر منطقه ای قابل رویش برای گیاهان زراعتی (مانند گندم، چغندر و حتی گیاهان خیلی مقاوم به شوری مانند پسته و خرما) نیست، اما امکان دارد که گیاهان غیر زراعتی مقاوم به شوری (مانند: گز، خارشتر، نی، اشلن و غیره) بتوانند در آن برویند. در این صورت، به این کویر ها، کویر های گیاه دار یا مراتع کویری می گویند.

هر کشوری که دارای نمک زار است، برای آن اسمی دارد. به عنوان مثال در زبان عربی به نمک زار «سبخ» می گویند، که جمع آن می شود «سبخاء» و به بیابان هم «صحرا» می گویند. ما در ایران به نمک زار «کویر» می گوییم.

تعریف کویر: کویر به زمینی گفته می شود که آن چنان تحت تأثیر نمک است (نمک در سطح یا نزدیک سطح آن متمرکز شده) که قابل رویش برای گیاهان (حتی پسته، خرما، جو و غیره که به شوری و قلیایی مقاوم هستند) نیست، اما امکان دارد که میزان املاح آن به حدی باشد که گیاهان غیر زراعی ولی مقاوم به شوری و قلیایی

(مانند گز، خارشتر، اشنیان، نی و غیره) بتوانند در آن برویند. در این صورت، کویر های گیاه دار یا مراتع کویری خوانده می شوند که در واقع منابع طبیعی، تکثیر شونده مناطق خشک هستند (همان گونه که جنگل ها، منابع طبیعی تکثیر شونده مناطق مرطوبند). اما اگر مقداری املاح محلول خاک از یک حدی تجاوز کند (از سه درصد و یا هدایت الکتریکی مخصوص آن از 43 میلی موس بر سانتی متر) دیگر هیچ گیاهی قادر به روییدن در آن نیست (حتی گیاهی به نام «شور» که مقاوم ترین گیاه به شوری است). در این شرایط، کویر ها یا نمک زار های فاقد گیاه ولی دارای قشر نمکی (کویر های واقعی) به وجود می آیند، که باید از املاح آن ها استفاده کرد. کویر ها (نمک زار های فاقد گیاه) منابع طبیعی تجدید شونده یا قابل تجدید مناطق خشک هستند در حالی که کویر های دارای گیاه، منابع طبیعی تکثیر شونده مناطق خشک اند.

الف- درباره کویر های گیاه دار: کویر های گیاه دار ضمن آن که مراتع کویری یا منابع طبیعی تکثیر شونده هر منطقه و کشور به حساب می آیند، دارای جاذبه توریستی جالب توجهی نیز هستند زیرا در آن ها انواع مختلف گیاهان می رویند که به خصوص در فصل بهار بعضی از آن ها دارای گل های بسیار زیبا هستند، مانند انواع گز ها که دارای انواع گل های بنفش رنگارنگ که توأم با رنگ های متنوع انواع گیاهان، منظره بسیار جالب و دیدنی دارند. کویر های گیاه دار تقریباً مانند جنگل ها که در فصل پاییز خیلی زیبا هستند، در فصل بهار زیبا و دیدنی اند. لذا، در این فصل باید از جاذبه هایی برای جلب توریست و ترتیب دادن تور ها استفاده کرد. استفاده از این عرصه ها به عنوان چراگاه، یعنی وجود و پخش بودن حیوانات به ویژه شتر در آن ها، منظره بسیار زیبایی به این کویر ها می بخشد، به خصوص عصر ها.

ب- کویر های فاقد گیاه: هر قدر منطقه از لحاظ آب و هوا خشک تر و گرم تر باشد، تعداد گیاهان آن کمتر است. به عبارت دیگر، از مناطق نیمه خشک به مناطق خشک و بیابانی (مانند بیابان لوت) از گیاهان کویر کاسته شده و بر سطح کویر های فاقد گیاه اضافه می شود. به طوری که در بیابان لوت، هر قطعه که کویری است، فاقد گیاه است. در دشت کویر یا کویر مرکزی، اطراف آن که به دلیل نفوذ آب زیرزمینی به آن منطقه و نیز جاری شدن آب های سطحی به آن جا، تا حدودی رطوبت خاک بیشتر است، کویر ها، گیاه دارند، اما قسمت مرکزی آن به کلی فاقد گیاه ولی دارای انواع مختلف کویر ها با قشر های نمکی متنوع بوده که همچون گل های یک قالی زیبا و

متنوع هستند. انواع نمک ها با بلور ها و اشکال مختلف، زیبایی خاصی به هر قسمت از سطح کویر های فاقد گیاه می بخشند. بهترین موقع برای دیدن این کویر ها و ترتیب دادن برنامه گردشگری برای آن ها، اواخر تابستان و فصل پاییز قبل از آغاز بارندگی است زیرا در طول دوره خشک و گرم تابستان املاح در سطح زمین تجمع کرده و بلور های مختلف نمک با اشکال مختلف و زیبا، جلو های بسیار زیبا می بخشند.

تفاوت کویر و بیابان

به طور کلی کویر و بیابان هر دو در داخل مناطق خشک به وجود می آیند اما تفاوت هایی نیز با یکدیگر دارند، که در ادامه به آن اشاره می شود. بیابان، خشک ترین نقطه یا نواحی در جهان است اما کویر (که در واقع نمک زار و خاک است)، ممکن است در نواحی نیمه خشک، خشک و بیابانی نیز وجود داشته باشد. بنابراین به طور خلاصه می توان گفت «بیابان» یک سرزمین وسیع است، یا به عبارت بهتر خشک ترین اقلیم در سطح کره زمین و کشور ها می باشد، اما «کویر» خاکی است، تحت تاثیر شدید نمک (نمک زار) و در انواع آب و هوای خشک (نیمه خشک، خشک و بیابانی) هر کجا که عوامل برای تشکیل آن فراهم باشد. کویر به زمین های گلی و شور نمک زاری گفته می شود که اشباع از املاح و نمک های مختلف بوده و هر جا که بافت خاک ریز دانه و نمک به مفهوم عام وجود داشته باشد، با حضور آب به هر شکل کویر تشکیل می شود و معمولاً در پست ترین نقطه یک حوضه قرار دارد. از آن جا که شرایط حاکم بر بیابان ها اغلب مساعد پیدایش کویر است لذا این دو پدیده بیشتر با هم وجود دارند. در واقع کویر عارضه ای در یک بیابان است نه خود بیابان. با وجود این که در بین عامه مردم رایج است که اصطلاح «کویر» و «بیابان» را به جای یکدیگر به کار می برند ولی بین این دو اصطلاح تفاوت اساسی وجود دارد. بیابان به بخشی از مناطق

خشک گفته می شود که بارندگی سالانه آن کمتر از 50 میلی متر است و ممکن است چند سال در آن باران نبارد و با کم آبی و تبخیر شدید مواجه است و پوشش گیاهی آن بسیار ضعیف است. اما کویر به زمین های رسی پف کرده، با شوری و نمک بسیار شدید گفته می شود که گیاهان نمی توانند در آن رشد نمایند. در بعضی از کویر ها که شوری خاک کمتر است، ممکن است گیاهانی مانند گز که در برابر املاح نمکی مقاوم است، در آن رشد نماید. بنابراین کویر معمولاً

تصویر

زمین هایی با شوری بالا و بدون گیاه است که به آن «نمک زار» نیز گفته می شود.

تصویر

نحوه تشکیل کویر ها

براساس داده های سرویس پارک های ملی ایالات متحده آمریکا، سه شرط اساسی برای تشکیل کویر ها وجود دارد. این سه شرط عبارتند از: وجود یک منبع نمک، یک حوضه محصور در خشکی به طوری که نمک ها شسته نشوند و همچنین آب و هوای خشک. آب و هوای خشک جایی است که در آن تبخیر بیش از بارندگی است، بنابراین وقتی آب تبخیر می شود نمک ها باقی می مانند.

آب و هوای خشک مهم ترین شرط تشکیل شوره زار است. در مکان های خشک، رودخانه های بزرگ و شبکه های نهر های پر پیچ و خم به دلیل کمبود آب نادرند. این باعث می شود که بسیاری از دریاچه ها، در صورتی که دریاچه ای وجود داشته باشد، رود های طبیعی مانند نهر نداشته باشند.

حوضه های محصور در خشکی برای تشکیل کویر ها اهمیت دارند چرا که مانع از شکل گیری در رود های آب می شوند. به عنوان مثال توپوگرافی دو کویر در غرب ایالات متحده نشان می دهد که آن ها کاسه های مسطح عمیقی هستند. آن ها حوضه های محصور در خشکی هستند و دلیل محصور بودن این حوضه ها این است که آب منطقه نمی تواند از رشته کوه های اطراف صعود کند و به آن ها برسد. در نهایت، آب و هوای خشک وارد بازی می شود. از آن جا که در آب و هوای خشک تبخیر بیش از بارش آب است در نهایت به تشکیل کویر می انجامد.

علاوه بر حوضه های محصور در خشکی و شرایط آب و هوایی خشک، نمک و مواد معدنی دیگر نیز باید در دریاچه ها وجود داشته باشد تا شوره زار ها تشکیل شوند. همه بدنه های آبی حاوی مقادیر متنوعی از مواد معدنی حل شده هستند. وقتی دریاچه ها در نتیجه هزاران سال تبخیر خشک می شوند، مواد معدنی جامد می شوند و در جایی که زمانی دریاچه وجود داشته رها می شوند.

کلسیت و گچ از جمله مواد معدنی ای هستند که در آب ها یافت می شوند، اما نمک ها، بیشتر نمک طعام با غلظت های زیاد، تنها در برخی از بدنه های آبی یافت می شود. در مکان هایی که در آن ها نمک طعام و دیگر نمک ها به وفور یافت می شود، در نهایت نمک زار تشکیل می شود.

به خاطر وجود مقدار زیادی نمک و دیگر مواد معدنی، شوره زار ها اغلب مکان هایی هستند که به خاطر منابع شان استخراج می شوند. علاوه بر این، فعالیت های انسانی دیگری هم در شوره زار ها انجام می شود و این فعالیت ها به خاطر طبیعت هموار و وسعت آن ها در حال توسعه است.

در تشکیل زمین های شور و کویر های نمک عوامل بی شماری در طول دوران های زمین شناسی دخالت داشته اند، که به طور خلاصه به چند مورد از آن ها اشاره می شود.

چون زهکش سیلاب ها هنگام عبور از تشکیلات نمک دار که عمدتاً مربوط به دوران سوم زمین شناسی می باشند، به طرف گود ترین نقطه حوضه آبخیز سرازیر می شود. املاح محلول را در خود حل کرده و به چاله ها حمل می کنند. این املاح پس از تبخیر در سطح زمین رسوب می نمایند و در نتیجه خاک آن نقاط شور شده و کویر ایجاد می شود به طوری که هیچ گونه گیاهی نمی تواند در آن جا رشد نماید. مانند: کویر دامغان، کویر نمک بجستان، کویر سبزوار، کویر شوره گز هامون و ...

املاح نمک در ساختمان خاک منطقه موجود بوده و به دلیل تبخیر شدید از طبقات زیرین به سطح منتقل می شود و کویر ایجاد می شود.

ممکن است به دلیل وجود گنبد های نمکی در منطقه و تخریب آن به تدریج کویر ایجاد گردد. انواع مختلفی از این گونه کویر ها در نقاط مختلف ایران به صورت بزرگ و کوچک دیده می شود. بعضی از آن ها به صورت باتلاق و در طول سال از رودخانه ها تغذیه شده و آب دار می باشند (باتلاق گاوخونی جازموریان و ...). بعضی دیگر چون کویر های سیرجان و بجستان با وجود آبدار بودن در زیر پوشش های قطور نمک تقریباً به صورت مرده بوده و به طور محدود در سال های پر باران بخشی از پهنا های آن ها غرق آب می شوند.

به این ترتیب می توان گفت که در پیدایش کویر با تعریف فوق انسان دخالتی نداشته بلکه بیشتر وضعیت زمین ساختی و ژئومرفولوژی منطقه موثر است، ولی انسان به طور ناخواسته با اهمال باعث پیشروی کویر می شود.

تصویر

توزیع کویر ها در جهان

اشاره

تمام موجودات زنده از جمله انسان برای بقای خود، به رطوبت نیاز دارند. بنابراین جای تعجب نیست که جمعیت مناطق خشک جهان پراکنده و ناچیز بوده و دانش ما از این مناطق در بهترین صورت خود اندک باشد. اگرچه هنوز هم تعریفی عام پذیر از کویر ارائه نشده است، اما حداقل می توانیم بگوییم که کویر به وسیله نبود رطوبت مشخص می شود. این امر، به نوبه خود منجر به بروز تغییرات بسیاری می شود که از میان آن ها می توان محدودیت تعداد موجودات زنده کویری را نام برد. احتمال دارد

که رطوبت اولیه بسیار اندکی وجود داشته باشد، یا ممکن است که رطوبت موجود به وسیله دما های بسیار بالا تبخیر شده و یا این که توسط سرمای بسیار شدید، به صورت یخ به دام افتاده باشد. کویر های واقع در مدار های پایینی و میانی به دو گروه کلی تقسیم می شوند.

کویر های توپوگرافیک

اولین گروه، آن هایی هستند که کویر های توپوگرافیک نامیده می شوند. کمبود بارندگی در این گونه کویر ها، یا ناشی از قرار گرفتن آن ها در مرکز قاره ها و به دور از اقیانوس است و یا همان طور که غالبا روی می دهد، ناشی از وجود کوه هایی بلند است، که مانع از دستیابی باد های باران زا به این مناطق می شوند. تکلامکان در شمال فلات تبت، و کشمی در غرب کشور چین، دو مثال از کویر هایی هستند که در دل توده های خشکی قار های واقع شده اند.

از سوی دیگر، شرایط آب و هوایی کویری بخش های بزرگی از ایالانورا، یوتا، آریزونا و کلرادو، ناشی از حضور رشته کوه های سییرانوارا در ایالت کالیفرنیا است، که مانع از رسیدن باد های باران زایی می شود، که از اقیانوس آرام به سمت این مناطق در حرکت می باشند. منطقه کویری مشابه اما کوچک تری نیز به وسیله رشته کوه های آن در غرب آرژانتین، تشکیل شده است.

کویر های نیمه استوایی

گروه دوم که بسیار گسترده تر از کویر های توپوگرافیک هستند، کویر های نیمه استوایی نامیده می شوند و در مناطقی بین 5 تا 30 درجه شمال و جنوب خط استوا قرار دارند. بهترین توضیح منشا این گونه کویر ها، استفاده از چرخش کلی اتمسفر زمین است. بدین ترتیب که هوای گرم شده در استوا، بالا رفته و به طرف شمال و جنوب استوا تغییر مسیر می دهد. در حدود 30 درجه شمالی و جنوبی استوا، این هوا شروع به گرد آمدن کرده و مناطق دائمی فشار بالای اتمسفری را تشکیل می دهد. هوا در این مناطق، که مناطق نیمه استوایی فشار بالا خوانده می شوند، مجددا فرو می نشیند.

هوا به هنگام فرونشینی، گرم می شود و با گرمای هر چه بیشتر، رطوبت بیشتری را در خود حفظ کرده و احتمال آزاد شدن رطوبت از طریق فرآیند تعریق، کمتر می شود.

علاوه بر این، هوایی که در حال فرود آمدن و گرم شدن می باشد معمولا صاف و بدون ابر است. بنابراین، تاثیر خورشید در گرم کردن زمین و در نتیجه هوایی که با زمین در تماس هست، بیشتر می باشد.

توزیع باد های کویری در سطح زمین

در سطح زمین، هوایی که فرود آمده است، به طور جانبی حرکت کرده و از مناطق فشار بالا دور می شود. در نزدیکی استوا نیز باد های بسامان شمال شرقی را در نیم کره شمالی، و باد های بسامان جنوب شرقی را در نیم کره شمالی، و باد های بسامان جنوب شرقی را در نیم کره جنوبی به وجود می آورند. این باد های بسامان، در محل هایی که گرم تر می شوند شروع به وزیدن به سمت استوا می کنند. آن ها، از زمین برخاسته و سرد می شوند و در نتیجه رطوبت از دست می دهند. نهایتا، در بخش های بالایی اتمسفر، مجددا به سمت شمال و جنوب و نیز به طرف مناطق نیمه استوایی فشار بالا تغییر مسیر می دهند، تا مسیر طی شده را بار دیگر از نو آغاز کنند.

عمده ترین کویر های زمین

چرخش مداوم هوا، کویر های بزرگ واقع در دو سوی خط استوا را به وجود آورده است. این کویر ها عبارتند از: کویر صحرا در شمال آفریقا، کویر غربی در خاورمیانه، کویر ویکتوریا در استرالیا، کویر کاداهاری در جنوب غربی آفریقا و بوستوانا و کویر سونورا در شمال غربی مکزیک، کویر جنوب آریزونا و کالیفرنیا، کویر آتاکاما در کشور های پرو و شیلی، و هم چنین کویر های افغانستان، بلوچستان و شمال غربی هندوستان.

بعضی از کویر های کوچک تر واقع در امتداد خطوط ساحلی استوایی، بر اثر تاثیر جریان هایی اقیانوسی واقع در مجاورت قاره ها، پدید آمده اند. بدین ترتیب که باد، از روی آب سرد اقیانوس به خشکی وزیده و در این جا به طور ناگهانی با زمین های داغ استوایی برخورد می کند. در نتیجه، هوا گرم شده و توانایی نگهداری آب و رطوبت آن افزایش می یابد. نبود تعریق حاصله از این وضعیت، باعث پیدایش شرایط کویری می گردد، درست همانند آن چه که در امتداد ساحل جنوبی پرو و شمال شیلی دیده می شود. یعنی در محلی که جریان سرد هامبولت به طرف شمال و به سمت استوا

حرکت می کند.

علت سرد بودن هوای کویر در شب

به دو دلیل دمای هوای کویر در شب سردتر از روز است:

عدم وجود آب کافی در کویر، مانع از به وجود آمدن پوشش گیاهی مناسب در این منطقه می شود. از آن جایی که گیاهان نقش مهمی در آب و هوای هر منطقه دارند، بنابراین هیچ گونه فتوسنتزی در این موقعیت جغرافیایی وجود ندارد. بنابراین دمای هوای در شب به شدت کاهش می یاید.

دیگر دلیلی که برای این موضوع وجود دارد این است که شن و ماسه عایق خوبی برای حفظ دما نیستند، بنابراین آن ها نمی توانند گرمای روز را جذب کنند تا در شب زمانی خورشید نیست دمای ذخیره شده را آزاد سازند تا در شب هوا تعادل داشته باشد. بنابراین این هم یکی دیگر از دلایلی است که در شب هوای کویر سرد می باشد.

تصویر

جاذبه ها و زیبایی های کویر

وقتی صحبت از زیبایی های طبیعت می شود. کم و بیش همه ی ما ناخودآگاه جنگل های سرسبز، رودخانه های خروشان و کوه های سر به فلک کشیده را به خاطر می آوریم، اما طبیعت جلوه های دیگری هم دارد. کویر یکی از این دیدنی ها است، که به نوبه خود از جذابیت و افسونی خیره کننده و آرامشی ژرف و عمیق بهره برده، به این ها اضافه کنید جادوی آسمان شب را، جشن درخشش و سکوتی که ارزش یک بار

امتحان را دارد.

تل ماسه های باشکوهی که در میان نور صبحگاهی به درخشش افتاده اند.

بهره بردن از آرامش و سکوت آن و البته تماشای آسمان پرستاره شب به دور از نور های مزاحم بشری.

تصویر

کشور های متعددی در جهان از این موقعیت بهره برده و با استفاده از ظرفیت های گسترده ای که بیابان، کویر و تلماسه های شنی از آن برخوردارند، صنعت توریسم خود را توسعه داده و آمار گردشگری خود را بهبود بخشیدند.

شاید گرمای کویر هنگام روز کلافه کننده باشد، اما شب های آن خنک بوده و جمع شدن گرد آتش و تماشای صحنه ی باشکوه آسمان و هزاران نقطه ی درخشان که در گوشه و کنار آن سوسو می زنند، لذت خاص خود را دارد.

تصویر

فصل دوم: معرفی کویر های مشهور ایران و جهان

اشاره

تصویر

مشهورترین کویر های جهان

اشاره

کویر ها و صحرا ها قسمت پهناوری از کره ی زمین را به خود اختصاص داده اند. این مناطق آب و هوا و پوشش گیاهی خاص خود را دارند. در این جا ما به معروف ترین آن ها اشاره می کنیم.

کویر نامیبیا در آفریقا (قدیمی ترین صحرای جهان)

تصویر

کویر نامیبیا در آفریقا در امتداد ساحل نامیبیا است، که حدود 55 میلیون سال در آن باران نباریده است. سال گذشته بیش از 10 میلی متر در این مکان باران بارید، به همین دلیل 80 هزار کیلومتر از این کویر، بی ثمر و غیر مسکونی است. این بیابان به زبان محلی نامگذاری شده که معنای مکانی است که در آن چیزی وجود ندارد. اما در این جا می توانید مرتفع ترین تپه های شنی جهان را ببینید که ارتفاع شان به 300 متر هم می رسد. علاوه بر این منابع اورانیوم و الماس فراوانی هم در آن یافت می شوند.

کویر آتاکاما خشک ترین صحرای جهان

تصویر

کویر آتاکاما یکی از خشک ترین بیابان های دنیا در آمریکای جنوبی است. این بیابان که بیشتر پوشیده از شن زار و نمک زار است، از سمت رشته کوه های آند به طرف اقیانوس آرام امتداد دارد. خشک ترین مکان بر روی زمین می باشد. دلیل این خشکی هم محصور بودن از دو طرف به وسیله کوه های آند و ارتفاعات ساحلی اقیانوس آرام است. سال هاست که در این مکان بارشی اتفاق نیفتاده است و برخی ایستگاه های هوا شناسی دنیا هیچ بارشی را برای این کویر ثبت نکرده اند. ارتفاع قله های این کوه ها به 6500 متر می رسد اما خشکسالی این منطقه را فرا گرفته است و قله ها نیز از بارش برف محروم اند.

تصویر

سالاردو ییونی (شور ترین کویر جهان)

تصویر

سالاردو ییونی نام بزرگ ترین کویر نمک دنیاست که در آمریکای جنوبی قرار دارد و حقیقتا یکی از منحصر به فرد ترین جاذبه های گردشگری در دنیا به

حساب می آید. این کویر هم چون آینه ای گسترده در پهنای این جهان هستی کشیده شده و رنگ آبی آسمان را به وضوح منعکس می کند. با توجه به وسعت زیاد این کویر می توان گفت که پوشش گیاهی بسیار ضعیفی دارد، پوشش گیاهی اصلی این منطقه خار و گیاهانی است که حدودا 1 سانتی متر رشد می کنند. محلیان برای درمان بیماری ها یا تامین سوخت از این گیاهان استفاده می کنند، با این حال باز هم برخی از جانداران وجود دارند که توانسته اند خود را با شرایط زیست محیطی کویر سالاردو ییونی تطابق دهند و همین حیوانات خواص هستند که باعث جلب توجه گردشگران به این کویر شده اند. افراد زیادی به سالاردو ییونی می روند تا از تماشای زندگی این حیوانات داخل سرزمینی کویری لذت ببرند. بنابر تحقیقاتی که در سال 2011 میلادی انجام شد سه نوع فلامینگو در این کویر زندگی می کنند. این فلامینگو ها به دلیل رنگ صورتی شان در سطح جهانی شهرت یافته اند، و دلیل رنگ زیبای آن ها هم تغذیه ی این جانوران از جلبک های صورتی رنگ می باشد.

تصویر

علاوه بر فلامینگو ها حدود 80 نوع پرنده ی دیگر نیز در سالاردو ییونی نیز وجود دارند مانند، چنگر شاخ دار، غاز آندی و آندره هیلستار و... اما گذشته از پرنده های زیبا حیوانات دیگری چون ویشاچا (نوعی جونده شبیه به خرگوش) و کُلپیو یا روباه آند نیز در این کویر بی آب و علف یافت می شوند. تماشای حیوانات کمیاب در کویری منحصر به فرد در قلب آمریکای جنوبی از تفریحات جذاب و نادر این ناحیه می باشد.

صحرای بزرگ آفریقا: بزرگ ترین صحرای جهان

تصویر

اندازه ی این صحرا که تقریبا کل قسمت شمالی آفریقا را اشغال کرده با ایالت متحده ی آمریکا مقایسه می شود. مساحت این صحرا 9 میلیون کیلومتر مربع است، که 11 کشور آفریقایی را در بر می گیرد. در سال 1922 بالاترین درجه ی گرما در این جا ثبت شد، که میزان آن 58 درجه سانتی گراد بود. هر ساله بیش از 160 سراب در صحرا به وجود می آید. حتی کارت های مخصوصی برای گردشگرانی عرضه می شود، که می خواهند از این سراب ها دیدن کنند که متشکل از باغ های خرما، دشت ها و دامنه ی کوه ها است.

تصویر

کویر ربع الخالی، عربستان

در قسمت جنوب شرقی شبه جزیره عربستان، کویر بسیار وسیعی به نام "الربع

الخال" وجود دارد، که تمام قسمت جنوب و جنوبی عربستان را به استثنای سواحل عمان فرا گرفته است. وسعت این صحرا به پانصد هزار کیلومتر مربع می رسد و از بزرگ ترین صحرا های شنی جهان است. بیابان ربع الخالی کلیشه ای ترین صحرای جهان است، که از خطوط مارپیچ تپه های شنی تشکیل شده است. عنوان ربع الخالی یا همان محله خالی از سکنه به خوبی گویای همه چیز در خصوص این بیابان است. با وسعت 650 هزار کیلومتر مربع، این بیابان در کشور های عربستان صعودی، عمان، امارات متحده عربی و یمن گسترده شده است.

تصویر

صخره فیل در ربع الخالی عربستان

تصویر

تقسیم بندی کویر های ایران

اشاره

در ایران تنها یک و یا حداکثر در دو ناحیه بیابان وجود دارد. بیابان لوت، بزرگ ترین ناحیه بیابانی ایران که خشک ترین نواحی بیابانی جهان و گرم ترین نقطه کره زمین است و بیابان میرجاوه که در جنوب شرق زاهدان و در مرز ایران و پاکستان قرار گرفته است. علاوه بر این دو بیابان، لوتک سیستان را نیز می توان تا حدودی جزو نواحی بیابانی واقعی ایران به حساب آورد اما در ایران کویر های متعددی وجود دارد که از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره نمود:

کویر میقان اراک:

قسمت اعضم این کویر دارای املاح سولفات سدیم است و در برخی نقاط غلظت این املاح به 25 درصد می رسد، که تا چند سال پیش (قبل از مطالعه و کشف منطقه عشق آباد طبس) بالاترین غلظت املاح را دارا بوده. قسمتی از این کویر باتلاقی است.

کویر های قم:

حوض سلطان و دریاچه نمک (متعلق به قم، آران و بیدگل و گرمسار) املاح آن ها بیشتر کلرور سدیم است.

کویر جاجرم:

نمک زاری که در برخی قسمت ها دارای قشر نمکی مشخص است، و اراضی محدوده خود را نیز تحت تاثیر قرار می دهد. اما در سال های اخیر به دلیل حفر زیاد چاه در نقاط بالا دست، آب این کویر نیز کم شده است.

کویر بجستان:

این کویر زیبا، در استان خراسان رضوی و در غرب منطقه بجستان قرار دارد. اکثر املاح آن نیز کلرور سدیم است و اغلب از آب های شور که از سمت شرق و به ویژه جنوب به آن می ریزند، تغذیه می شود. این کویر در مرز استان های خراسان رضوی و یزد واقع شده و بخشی از نواحی جنوبی آن متعلق به شهرستان عشق آباد یزد است.

کویر خواف:

قسمتی از این نمک زار در خاک افغانستان و قسمتی نیز در خاک خراسان رضوی (شهرستان خواف)، واقع شده است.

دق یا کویر پترگان:

در انتهایی ترین منطقه جنوب شرق استان خراسان رضوی قرار دارد (قسمتی از این نمک زار نیز متعلق به خاک افغانستان است). به این نمک زار از جهات مختلف: شمال، غرب، جنوب و شرق (افغانستان) آب های شور بسیاری می ریزند. در نتیجه املاح آن را نیز بیشتر کلرورسدیم تشکیل می دهد.

کویر (نمک زار) آذربایجان شرقی:

این کویر، از غرب و تا حدودی نیز از جنوب به دریاچه ارومیه محدود می شود و به طور کلی بیشتر آن در جنوب و شرق شبستر واقع شده است، هر چند رو به شمال تا حدودی ادامه دارد. این کویر دارای قشر نمکی مشخصی که در سطح زمین متمرکز شده باشد، نیست و تقریباً در همه جای آن دارای پوشش گیاهی است.

کویر آلاگل:

در منطقه اینچه برون از شهرستان گنبد کاووس استان گلستان واقع بوده که بیشتر در نتیجه ماندن و تبخیر شاخه هایی از رود اترک به وجود آمده است. این کویر به شوره زاد آلاگل معروف است، زیرا در بعضی قسمت های آن نیز شوره وجود دارد. در شرق این منطقه نیز قطعه کویری دیگری وجود دارد. همین طور در شمال گمیش تپه (شمال غربی شهرستان آققلا و شرق دریا و تقریبا جنوب شرق مختوم قلی) املاح این کویر ها بیشتر کلرورسدیم است، که مورد استفاده قرار می گیرند.

کویر های یزد:

استان یزد، خشک و اکثر آن نیمه بیابانی و به عبارت دیگر نیمه بیابانی است، اما دارای ده قطعه کویر نمک زار نسبتاً بزرگ و چندین کویر کوچک است (به استثنای طبسان که خود بخشی از دشت کویر را شامل می شود). غربی ترین بخش این

شهرستان که به خصوص در منطقه عشق آباد (محمد آباد پاه کویر) غنی ترین املاح سولفات سدیم را در بین تمامی کویر های ایران دارد (بیش از 25 درصد).

کویر های استان کرمان:

در استان کرمان، علاوه بر بیابان لوت که در آن کویر نیز وجود دارد و در جنوب منطقه معروف به گوجار در بیابان لوت با انواع املاح و اشکال مانند، جوشش های تخم مرغی شکل، سم گوسفندی و … همچنین در داخل کلوت ها و گود سر نمک که بر اثر رود شور بیرجند تشکیل شده اند و همچنین کویر لوت زنگی احمد و نیز کویر فهرج در لوت جنوبی که محلی ها با وسایل مختلف از قدیم از آن بهره برداری می کرده اند (استفاده از نمک آن)، مهم ترین کویر (نمک زار) در استان کرمان، در شهرستان سیرجان است که به تقریب در جهت شمال غرب، جنوب شرق در مشرق و جنوب شرقی سیرجان، ملاحظه می شود. این کویر در یک منطقه پست از این شهرستان واقع شده که از جهات مختلف آب های شور به آن می ریزد: از مناطق کوه های لاشکار (در شمال) کوه باغ حسن در غرب و کوه های متعدد دیگری در جنوب و غیره …

جاذبه ها و زیبایی های کویر های ایران

اشاره

کویر ها به دلیل داشتن مناظر گوناگون و زیبا از جاذبه های مهم توریستی به شمار می روند. کویر ها و بیابان ها فواید دیگری هم دارند، که شاید بتوان گفت اقدام در این زمینه، اقتصادی تر و اولی است. برای این که هزینه کمتری را هم در بر خواهد داشت، و آن استفاده از کویر ها و بیابان ها به عنوان جاذبه های گردشگری ایران است. درست است که کشور ما با داشتن دو دریای زیبا در شمال و جنوب و جنگل های متنوع در مناطق مختلف، دره های سرسبز و ارتفاعات پوشیده از گیاه و رود های خروشان و چشمه سار های پر آب و آب معدنی های متنوع فراوان و عرصه های پوشیده از گل های الوان و نیز انواع حیات وحش، از لحاظ طبیعی یکی از مناطقی در جهان است، که دارای انواع جاذبه های توریستی است اما کویر ها و بیابان های ایران هم دارای ویژگی خاصی هستند. حتی مواردی از آن ها منحصر به فرد بوده و در دیگر کشور های جهان نمونه آن ها مشاهده نمی شود؛ لذا ضمن آن که برای هر فرد ایرانی جالب هستند، برای توریست های خارجی به ویژه آنان که با کویر و بیابان و علوم مربوط به آن سروکار

دارند (کویر شناسان و بیابان شناسان) بسیار جالب و ارزشمندند، هر چند به ظاهر از عوارض طبیعی نامساعد برای کشاورزی و دیگر بهره برداری های مستقیم از آن به حساب می آیند.

در مناطق مختلف کشور (نیمه خشک، خشک، نیمه بیابان و بیابان) چندین قطعه کویر (نمک زار) داریم که تعداد آن ها به حدود 50-45 قطعه می رسد، مانند کویر آذربایجان شرقی (معروف به کویر کبودان) کویر اراک (معروف به کویر میقان) کویر های منطقه قم و چندین قطعه کویر در مناطق خشک مانند کویر بجستان و کویر خواف و کویر جاجرم خراسان، اما بزرگ ترین کویر (نمک زار) ایران، کویر مرکزی یا دشت کویر ایران است. همچنین در نواحی نیمه بیابانی مانند یزد، پنج قطعه کویر (نمک زار) داریم مانند کویر ابرقو، کویر مروست، کویر سیاه کوه و غیره و حتی در بیابان لوت نیز، کویر یا نمک زار هایی وجود دارند، که به کلی فاقد گیاه هستند.

انواع نمک ها با بلور ها و اشکال مختلف، زیبایی خاصی به هر قسمت از سطح کویر های فاقد گیاه می بخشند. بهترین موقع برای دیدن این کویر ها و ترتیب دادن برنامه گردشگری برای آن ها، اواخر تابستان و فصل پاییز قبل از آغاز بارندگی است؛ زیرا در طول دوره خشک و گرم تابستان املاح در سطح زمین تجمع کرده و بلور های مختلف نمک با اشکال مختلف و زیبا، جلو های بسیار زیبا می بخشند. خلاصه هر کویر (نمک زار) ایران در مناطق مختلف دارای ویژگی های خاص آن شرایط اقلیمی و خاکی آن منطقه است. به عنوان مثال کویر «حوض سلطان»، خصوصیتی دارد که دیگر کویر ها ندارد (باتلاقی شدید است). کویر «ساغند» یزد با کویر ابرقو و مروست، تفاوت دارد. کویر اراک (میقان) با کویر آذربایجان شرقی، با آن که هر دو در مناطق نیمه خشک واقع شده اند، ولی به کلی با هم متفاوتند و همه زیبا هستند.

کویر لوت

کویر لوت، با 80 هزار کیلومتر مربع مساحت، پهنای وسیعی از خاک کشور را در بر گرفته است، که در بخش شمالی آن کوهستان و در بخش میانی آن دشتی زیبا قرار دارد و مشرف بودن دو رشته کوه بلند به این نواحی بیابانی، تپه های ماسه ای فراوانی را به وجود آورده که از شمال خاوری به جنوب امتداد یافته و بلندی آن ها گاهی به 400 متر نیز می رسد و در میان استان های خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان و کرمان واقع شده است.

پست ترین نقطه داخلی ایران، در کویر لوت واقع شده و گرم ترین نقطه کره زمین هم در همین جاست به عبارت دیگر، اگر قطب شمال و قطب جنوب سرد ترین نقطه در سطح کره زمین هستند، کویر لوت گرم ترین نقطه کره زمین است، که به قول دانشمند اتریشی استراتیل زاور «بیابان لوت می تواند قطب حرارتی کره زمین باشد». بنابراین یکی از مهم ترین جاذبه های گردشگری کویر لوت، همین پست ترین نقطه بیابان لوت یعنی گرم ترین نقطه کره زمین است که دیدن آن برای هر کسی، می تواند بسیار جالب باشد. سال ها بدون بارندگی بودن و ریزش بارندگی چندین سال آن، ظرف چند روز و یا چند ساعت (اثر فرسایشی آب) و دیگر آثار آب و باد، عوارضی را در کویر لوت به وجود آورده اند که بسیار زیبا هستند.

تصویر

دشت لوت

اشاره

حدود یک چهارم کشور ایران را مناطق کویری تشکیل می دهد. دشت لوت بیابانی در جنوب شرقی ایران است، که طول آن از شمال به جنوب حدود 900 کیلومتر و غرب به شرق حدود 300 کیلومتر است. مرتفع ترین هرم های ماسه ای دنیا در این دشت قرار دارد. در این دشت وسیع که زمانی محل وقوع زمین لرزه هایی بسیار بزرگ بوده است، آثاری از سکونت انسان از هزاره ی چهارم پیش از میلاد مسیح مشاهده شده است. با توجه به کشفیاتی که تاکنون انجام گرفته است، زمین شناسان توانسته اند اشیا باستانی متعلق به هزاره های سوم و چهارم پیش از میلاد را در این ناحیه پیدا کنند که نشان دهنده ی سکونت بشر در این دشت عظیم است.

تصویر

به باور برخی از زمین شناسان، این کویر در زمان های گذشته دریای کم عمقی به نام تیس بوده است که طی گذشت زمان و به علت گرمی هوا خشک شده است. طی سال های 2004 تا 2009 میلادی این منطقه از ایران به عنوان گرم ترین نقطه ی سطحی کره ی زمین شناخته شده، که دانشمندان علت آن را رنگ تیره و خشکی سطح آن می دانند. بیش ترین میزان جمعیت دشت لوت در منطقه ی شهداد ساکن شده اند که در گذشته آن را «خبیص» می نامیدند. از جمله معدود پوشش های گیاهی این ناحیه می توان به درختچه های گز اشاره کرد که در 20 کیلومتری شهداد واقع شده اند.

دشت بی نظیر لوت در دل خود دیدنی های نهفته ی بسیاری دارد. هر ساله تعداد بی شماری از علاقه مندان به بیابان با اشتیاق فراوان برای دیدن این شگفتی ها به دشت لوت می آیند.

اشکال شگفت انگیز دشت لوت

تصویر

بیست و یکمین اثر و آخرین میراث ثبت شده ایران در یونسکو که شیراز نوین

در بررسی های پیوسته خود بدان می پردازد، کویر لوت است. این دشت که یکی از شگفت انگیز ترین عوارض بیابانی جهان به شمار می رود در یک نگاه کلی دارای جاذبه های زیر است:

بزرگ ترین شهر کلوخی جهان

منطقه کلوت ها از دور به خرابه های شهری بزرگ می ماند که توصیف های گوناگون از آن شده است نظیر: شهر خیالی و یا شهر لوت.

مرتفع ترین هرم های ماسه ای دنیا:

مرتفع ترین هرم های شناخته شده دنیا حداکثر 300 متر ارتفاع دارند (لیبی) اما در لوت ارتفاع برخی هرم ها گاه به 480 متر هم می رسد.

پهنه های وسیع ماسه و ریگ با طیف رنگی قهوه ای روشن تا خاکستری و سیاه نظیر «گدار باروت» که چون خاک آن سیاه و شبیه باروت است، به این نام خوانده می شود.

پهنه های شنی مواج

بزرگ ترین نبکا های جهان تپه های شنی پوشیده از گیاه (نبکا ها) که یکی از شگفتی های همزیستی خاک و آب و گیاه است. این نبکا ها به گلدان بیابان نیز نامیده شده اند. مرتفع ترین ربدو ها مشابه نبکا ها با ابعاد بزرگ تر شکل های پیچیده تر در لوت غربی هستند. پهنه هایی به شکل چند ضلعی های متعدد که حاصل قشر نمکی ضخیم و تبخیر شدید سطح زمین است.

کویر پاشتری

سطح این نوع زمین ها این طور به نظر می رسد که، پس از بارندگی زیاد خیس شده و تعدادی شتر روی آن راه رفته اند.

هامادا

دشت هایی از ریگ، شن و پوشیده از خاک های ریگی که فاقد گیاه است.

مؤسسه جغرافیایی دانشگاه تهران از سال 46 مشغول مطالعات در دشت لوت بوده است. این بررسی ها به کشف نمونه هایی از اشیاء سفالین و فلزی و سنگی دوران قبل از تاریخ این ناحیه انجامید، ولی این هیئت به سبب اشتغال به کار های مربوط به خود و نداشتن افراد باستان شناس، موفق به گمانه زنی و تجسس بیشتری نشد. هیئت مطالعاتی دشت لوت با همکاری اداره کل باستان شناسی در سال 1347 به این منطقه رفت. آنان در این منطقه به تکه سفال های متنوع دست یافتند و با کاوش در تپه های کوتاه و مسیر هایی که در لا به لای کلوت ها قرار دارند، توانست به مقابر قبل از تاریخ و اشیاء ارزنده آن دست یابد.

شهداد، گنج نهفته در لوت

تصویر

کلوت های شهداد

در میان زیبایی های کویر لوت که خود گنجی بسیار عیان برای همگان است، گنجی دیگر نهفته شده که شاید وارثان آن، خود ندانند که صاحب چنین ثروتی عظیم هستند. کویر شهداد و کلوت های شگفت انگیز آن، همان گنجی است که مردمان استان خشک و بیابانی کرمان، صاحبان اصلی آن محسوب می شوند. کرمان با داشتن بخش عمده ای از کویر لوت، مهد شگفتی های کویری است که کلوت های شهداد که پدیده هایی کاملا طبیعی هستند، سهم عظیمی در این شگفت انگیزی، دارند. منطقه شهداد و کلوت هایش جزو گرم ترین نقاط کره زمین محسوب می شود. گرما در این منطقه، چنان است که لاشه حیوانات تجزیه نمی شود چرا

که قدرت آفتاب به حدی است که لاشه پیش از تجزیه شدن توسط باکتری ها، خشک می شود. کلوت های کویر شهداد که خاص ترین جاذبه های طبیعی این منطقه محسوب می شوند، و در زمره بزرگ ترین عارضه های کلوخی طبیعی دنیا و منحصر به فرد ترین عوارض کویری جای گرفته اند، در فاصله 130 کیلومتری نهبندان و 40 کیلومتری شرق و شمال شرق شهداد قرار گرفته و طول متوسط آن ها 145 کیلومتر، عرض متوسط آن ها 80 کیلومتر و مساحت آن ها بیش از 11 هزار کیلومتر مربع است.

تصویر

رود شور شهداد در کویر لوت

البته فراموش نکنید که سفر کردن به کویر به ویژه کویر شهداد که هیچ موجودی اعم از حیوان و گیاه و حتی باکتری ها در آن زندگی نمی کند، بدون راهنما و افراد باتجربه بسیار خطرناک است، چرا که امکان گم شدن در میان کلوت های این شهر خیالی بسیار زیاد است.

اشیا کشف شده در دشت لوت

در بررسی ده روزه آقوس شهداد که در 7 کیلومتری دشت لوت قرار دارد، اشیاء متعددی متعلق به هزاره سوم و سفال هایی از هزاره چهارم قبل از میلاد در مقابر مکشوفه به دست آمده، که شامل ظروف سفالین که با رنگ های قرمز و نقوش مختلف تزیین یافته اند که از لحاظ سبک و شیوه کار با ظروف مکشوفه در بلمپور

بلوچستان و خوراب کرمان شباهت کامل دارد. همچنین کوزه سفالین نخودی رنگ ظریفی به دست آمد که روی آن سه نوار قرمز رنگ دیده می شود. حد فاصل این نوار ها با تصاویر عقاب پر گشوده و خطوط شکسته موازی به رنگ سیاه تزیین شده است. نظیر این ظرف سر مرز ایران و پاکستان در تپه ای به نام کولی ماهی کشف شد. که قدمت آن ها به هزاره سوم قبل از میلاد می رسد و همچنین با ظروف رنگارنگ شوش قابل مقایسه است.

ظروف سنگی: در گور های مکشوفه تعدادی ظروف از جنس مرمر و سنگ های آهکی خاکستری رنگ کشف شده است. ظروف مرمر رنگارنگ این ناحیه با اشیاء مرمری شوش که متعلق به هزاره سوم قبل از میلاد است شباهت کلی دارد. کشف این اشیا در محل مزبور رابطه قوم آقوس را با نقاط دور تری ثابت می کند. تا پیش از چهلمین اجلاس میراث جهانی در استانبول، ایران دارای 19 اثر ثبت شده در میراث جهانی بود که همه آن ها جزو آثار فرهنگی ایران محسوب می شوند و هیچ اثر طبیعی از ایران در فهرست میراث جهانی وجود نداشت. در این اجلاس بیابان لوت به عنوان نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. ایران پرونده بیابان لوت و قنات ایرانی را برای ثبت جهانی ارسال کرده بود. ابتدا 11 قنات و سپس بیابان لوت در فهرست میراث جهانی گنجانده شد.

دشت کویر

اشاره

دشت کویر به عنوان وسیع ترین کویر ایران می باشد. دشت کویر با مساحتی حدود سی هزار مایل مربع از دامنه های جنوبی البرز تا مرکز ایران گسترش دارد.

دریاچه نمک

دریاچه نمک آران و بیدگل یا دریاچه نمک مسلیه از عناوین دیگر آن است، که در غرب دشت کویر واقع شده است. دریاچه نمک مساحتی حدود 3000 کیلومتر مربع دارد و به لحاظ جغرافیایی مابین سه استان اصفهان، قم و سمنان واقع شده است.

تصویر

پس از هر بار بارش باران و تبخیر آب در این دریاچه، نمک های موجود کرت بندی های زیبایی به شکل پلی گن تشکیل می دهند، که مناظر دیدنی ایجاد کرده است. در فصل تابستان قطعات نمک روی آن شناور می شود. زمین های اطراف این دریاچه بشدت باتلاقی می باشند که وسعت باتلاق ها در منطقه غرب دریاچه به مراتب وسیع تر از مناطق دیگر آن است. از جمله مناطق باتلاقی این دریاچه می توان به حوض قیلوقه در شرق یا باتلاق دو کویری در منطقه جنوب شرقی دریاچه اشاره کرد.

وسیع ترین کویر ایران که از دامنه های جنوبی البرز تا مرکز ایران گسترش دارد دشت کویر است که قسمت عمده آن را باتلاق های وسیع فرا گرفته اند.

جاذبه های دشت کویر

اشاره

آب انبار ها: از آب انبار های پراکنده موجود در مسیر های عبوری از عرض کویر می توان به عنوان آثار باستانی موجود در این کویر اشاره کرد. از این میان می توان به آب انبار های سر کویر، میانه و دولاشی در مسیر ارتباطی معلمان به جندق اشاره کرد.

ناحیه ی بیابانک: همچنین ناحیه ی بیابانک که ناحیه ای قدیمی در حاشیه ی جنوبی دشت کویر بوده و در گذشته بر سر راه نایین به نیشابور قرار داشته است و نشانه هایی از مسکونی بودن این منطقه پیش از اسلام وجود دارد. از جمله می توان به آتشکده ای در حاشیه ی روستای مهرجان اشاره کرد.

شهر جندق: این منطقه به زندان و تبعیدگاه انوشیروان دادگر معروف بوده است و گنبدی قدیمی به نام هشت درب متعلق به دوره ی ساسانیان در آن وجود دارد.

ستون های آجری: در دوره صفویه، شاه عباس در راه عزیمت خود به شهر مشهد از این منطقه، به شن های روان برخورد و دستور داد تا برای راهنمایی مسافران ستون های آجری در ریگ زار برپا کنند. این ستون ها هم چنان در قسمت هایی از کویر مرکزی و در مسیر روستای عروسان سر پا هستند. همچنین به دستور وی به منظور آسایش زوار مشهد رضوی، مزرعه ای احداث کردند که به مزرعه ی عباس آباد معروف است.

چال سلکنون در دل کویر

چال سلکنون که در استان اصفهان، در جنوب کویر بزرگ مرکزی ایران و در شمال روستای مصر واقع شده است. فرورفتگی زیبایی است که توسط تپه های شنی محصور شده و مناظر زیبایی را پدید آورده است. اگر قصد دیدن این منطقه را دارید باید برای رسیدن به چال سلکنون از روستای مصر به سمت شمال حرکت کنید.

بعد از گذر از روستای فرحزاد، وارد دو راهی چال سلکنون شوید و پس از طی مسافتی در حدود 3 کیلومتر به دو راهی دیگری برسید که مسیر شمالی به چال سلکنون و مسیر شمال شرقی به دریاچه نمک سلکنون، تخت عباس، تخت عروس و تخت شورو منتهی می شود. البته از یاد نبرید مناطق کویری در عین زیبایی دارای طبیعتی خشن و پرخطر هستند. بدون تجهیزات کامل و راهنمای آشنا به منطقه، در این مناطق سفر نکنید.

تصویر

تخت عروس، نماد زیبایی دشت کویر

تخت عروس یکی از زیبا ترین مناطق کویری است، که در بالای آن در منظره جنوبی تپه های شن روان، چال سلکنون و روستای مصر قابل رویت هستند. در منظره شمالی نیز تپه های وسیع، شن های روان، تخت شورو در شمال غربی، کوه های دامغان، قله دماوند در صورت صاف بودن هوا و باتلاق های کویر مرکزی قابل رویت هستند.

در قسمت غربی تخت عروس تپه شنی بسیار بلندی قرار دارد که در صورت صعود به آن می توانید از موبایل نیز استفاده کنید. علت نامگذاری این منطقه به تخت عروس وجود مناظر زیبا بر بالای این تخت است. در فرهنگ کویرنشینان، عروس نماد زیبایی و وجاهت است. مردمان حاشیه کویر به مناطق زیبا لقب عروس می داده اند. نام هایی چون روستای عروسان در شرق مصر و تخت عروس از جمله این نامگذاری ها هستند.

کویر های خور و یزد

در حد فاصل کویر لوت و کویر مرکزی، کویر ها و بیابان های پراکنده ای وجود دارند، که از بین آن ها می توان به کویر سیاه کوه، کویر روح مرغوم، کویر زرین و باتلاق گاوخونی اشاره کرد.

کویر مرکزی ایران

اشاره

تصویر

سفر به کویر مرکزی ایران و بازدید از آبادی های کوچک و بزرگش مانند، کشف

سرزمین های جدید هیجان انگیز و سرشار از جذابیت است. طراوت آبادی های کویری در دل بیابان های وسیع و غلط خوردن روی شن های روان هر کدام لذت خودش را دارد. البته نجابت شتر های صبور کویر که با تواضع به مسافران این دیار سواری می دهند را نباید فراموش کرد! زیباترین موسیقی کویر سکوت آن است و برترین جلوه ی آن، بی کرانگی مناظرش!

کویر زیبای ورزنه، قطب کویر گردی

کویر ورزنه در دسترس ترین کویر به شهر اصفهان است که فاصله ماسه زار تا اصفهان 110 کیلومتر است. در یک سفر یک روزه مى توان از این منطقه دیدار کرد. وسعت تلماسه ها بالغ بر 17 هزار هکتار است و انواع اشکال حاصل فرسایش باد را مى توان دید مانند تپه هاى ماسه اى طولى، تپه هاى هلالى، هرم هاى ماسه اى و امواج روى ماسه ها که اصطلاحاً به آن ها ریپل مارک گفته مى شود، و چشم انداز ماسه ها از بالاى تلماسه ها بسیار زیبا و بکر به نظر مى آید و نوع پوشش گیاهى آن و سکوت زیباى حکم فرما بر آن براى تمام گردشگران روزى زیبا خلق مى کند و ارتفاع تلماسه هاى ورزنه نسبت به برخى نقاط بلندتر و در برخى نقاط به 100 متر نیز مى رسد، طول تلماسه ها حدود 45 کیلومتر و عرض آن ها از 10 کیلومتر در نزدیک ورزنه تا یک کیلومتر در خاراى جرقویه متفاوت است. طبیعت گردى یا اکوتوریسم شاخه مهمى از گردشگرى است که جایگاه آن در اقتصاد جهانى رشد قابل ملاحظه اى داشته است، اما توزیع جغرافیایى این درآمد بسیار نامتعادل بوده و 80 درصد اشتغال زایى و درآمد ناشى از این صنعت به اروپا و آمریکا اختصاص یافته است و از 20 درصد باقى مانده 2/5 درصد سهم خاورمیانه از این میان و یک درصد سهم ایران است و این در حالى است که، ایران به لحاظ طبیعت بى نظیر و جذاب و به واسطه تنوع زیستى اقلیمى منحصر به فرد است و پنجمین کشور جهان بوده و پتانسیل بالایى در صنعت طبیعت گردى دارد.

چشم انداز کویر وزنه

کویر ورزنه در اصفهان حدود یک صد کیلومتر دورتر از اصفهان در منتهى الیه جنوب شرق این استان، زیباترین تابلو طبیعت که با سر انگشتان نقاشى چیره دست روى گستره بوم کویر این دیار دست نخورده نقش بسته است، هنر نمایى مى کند. وقتى آدم، پایش

را روى دل داغ این شن زار لطیف مى گذارد، عملاً هیچ ردى نیست که برجا نماند.

تصویر

پتانسیل هاى کویر ورزنه

با توجه به نزدیکى کویر ورزنه به شهر (8 کیلومتر) و نزدیکى به خطوط انتقال نیرو و آب در صورت سرمایه گذارى و استقرار امکانات زیر بنایى براى گردشگران مى تواند، به یک قطب گردشگرى در کشور تبدیل شود خصوصاً این که در 100 کیلومترى شهر زیباى اصفهان واقع شده است در برگزارى تور هاى 2 یا 3 روزه مى توانند گردشگران از ایستگاه هاى متعددى در شرق اصفهان بازدید کنند. از جمله آثار متعدد تاریخى در محور شرق مانند منار تاریخى زیار متعلق به قرون اولیه اسلام، مسجد دشتى، مسجد سلجوقى برسیان، کبوتر خانه هاى زیباى رودشت، قلاع تاریخى مانند قلعه 1000 ساله قورتان و طبیعت بکر و زیباى ورزنه، نمک زار گاوخونى که داراى چند ضلعى هاى زیباى نمک است، تالاب بین المللى گاوخونى و مشاهده پرواز دسته جمعى پرندگان مهاجر و قلعه تاریخى خرگوشى در 30 کیلومترى تالاب گاوخونى که داراى آسمانى صاف است و براى دیدن آسمان شب و ستارگان در شب هاى کویر مساعد است. همچنین در کویر ورزنه مى توان در صورت سرمایه گذارى خدمات زیر را ارائه داد: شتر سوارى، دوچرخه سوارى، موتور سوارى، ماشین سوارى، پرواز با پاراگلایدر، سقوط آزاد از ارتفاع تلماسه ها، اجراى موسیقى محلى و سنتى و ایرانى مانند دف و نى و نواختن ساز های صحرایى، پاى برهنه راه رفتن در کویر که رؤیایى دل انگیز در انسان ایجاد مى کند.

کویر مصر، روستای مصر

تصویر

روستای مصر ایران همانند جزیره ای است در اقیانوس کویر، روستایی بدور از هیاهوی شهر و آرمیده در همسایگی طبیعت کویر. سال هاست هیاهوی گردشگران چرت پاییزه و زمستانه این طبیعت مملو از آرامش را می پراند و آن چه در طبق اخلاص دارد به تمامی وجود به عاشقان کویر می بخشد، تا آن ها با دستی پر از سفری متفاوت به خانه های خود بازگردند.

اما همین کویر به ظاهر آرام و زیبا اگر بدون راهنما و بدون دانش و علم کویر نوردی وارد آن نشوند ممکن است شما را با خطرات جدی مواجه نماید.

روستای مصر جایی بسیار دور از شهر های شلوغ، درست نزدیک به مرکز پهنه ی یک میلیون و ششصد و چهل و هشت هزار و صد و نود و هشت کیلومتر مربعی ایران و در میانه ی کویری پهناور، جزیره ای کوچک در میان شن های روان به نام روستای مصر واقع است. روستایی که درست مثل خود کویر مصر ایران شگفت و حیرت انگیز است. هر چند که پهنه ها، بلندی ها و پستی های طبیعت سراسر شگفتی است؛ اما شگفتی منحصر به فرد، شگفتی کویر افسونی که تنها با حضور قابل درک است. شن های روان این منطقه که محلی ها با ترکیب زیبای فارسی (ماسه بادی) رمل از آن نام می برند همه چیز این دریاست که برخلاف دریای مرسوم کمتر موجودی زنده یا مرده در آن یافت می شود، این ماسه بادی ها تا دیوار به دیوار چینه های روستا و زمین های کشاورزی آن پیش آمده اند و درعین لطافت بسیار چونان آب روان، گویی به انتظار نشسته اند

تا روستا را هم درنوردند اما مردمان کویر در دل این دریای شن، با توسل به کاریز (قنات) این ابتکار خاص ایرانیان، جزیره ای ساخته اند، بستر نعمت: خرما، انار، صیفی و … شاید هم همین نخل های استوارند که این سرسبزی را میان این همه بی آبی و داغی به ارمغان آورده اند. این روستا، واحه ایست در 40 کیلومتری شرق جندق که حضور جهانگردان خارجی در آن، یکی از شیرین ترین خاطرات 40 خانوار ساکن در آن است و جندق نیز شهر کویری کوچکی است که درست در میانه ی راه دامغان به نائین و اصفهان قرار دارد. روستای مصر دهکده ایست جدا افتاده از جاده ی اصلی که بیشتر به آورد گاهی می ماند که در آن درختان کهن و راست قامت نخل به همراه سازه های خشتی و بادگیر های آفتاب خورده اش، مدت هاست مشغول زورآزمایی با تپه های لغزان شن هستند، آباد بومی با نزدیک ترین فاصله با میانه ی ساحلی جنوبی کویر نمک که در نخستین برخورد با معماری خاص روستا و اندک آدم های آن که به نظر نمی رسد، هیچ کدام عجله ای برای رسیدن به مقصد داشته باشند. این روستا در 40 کیلومتری شرق جندق و 50 کیلومتری شمال شهر خور از توابع استان اصفهان قرار دارد. موقعیت جغرافیایی روستای مصر 34/40 شمالی و 54/47 شرقی می باشد.

و اما شهر جندق شهریست کوچک و قدیمی که تا تهران 650 کیلومتر فاصله دارد. این شهر در 350 کیلومتری شمال شرقی اصفهان قرار دارد.

تصویر

فصل سوم: جاذبه های گردشگری کویر های ایران

اشاره

تصویر

مقدمه

طلوع و غروب در کویر، آسمان پر ستاره و سکوت کویر، موزاییک های شنی، کریستال های نمکی و شهر های خیالی از جمله مواردی است، که در کویر های ایران برای گردشگران جذاب و دیدنی است.

بیابان به ظاهر دارای طبیعتی خشک و خشن و زیست بومی شکننده و ناپایدار است، ولی در نهان خود زیبایی های منحصر به فرد و بکری دارد که البته ناشناخته و مهجور مانده است و این در حالی است که وسعت کویر های ایران و ویژگی های آن، کشورمان را به یکی از معروف ترین مناطق خشک جهان تبدیل کرده است.

روستا های زیبای کویری و خانه های خشتی به شما روی خوش نشان می دهند، شتر سواری، دیدن آسمان کویر و راه رفتن بر روی شن زار آدمی را افسون می کند، روز زیبای کویر و شب اسرار آمیز آن دیدنی و شگفت انگیز است. چند ساعت پیاده روی روی ماسه های روان دشت کویر با پا های برهنه، و هم زیستی نزدیک با ستارگان، احساس توصیف نشدنی در آدم ایجاد می کند. راست است که سکوت کویر را هیچ جا ندارد. اصلا سکوت در کویر معنا پیدا می کند.

کویر نه آن خشکی آزار دهنده اش را داشت و نه آن داغی کشنده اش را، بلکه فقط قسمتی از زمین بود که روزی صاحب جنگل و دریا بود، اما طبیعت در گذشت زمان او را از آن ها محروم کرد و با این حال زیباست و افکار آدم را تحت سلطه اش درمی آورد، و وجودش را تسخیر می کند.

سفر کویر، بیشتر به رویا شبیه است، مناطقی بکر با مردمانی گرم مثل خود کویر و جذابیت های بی نظیر با شب های سراسر سکوت و ملکوت، آن گونه که اراده آدمی را سبز می کند. آسمانی پر از مهتابی های روشن و درخشان که چشم هر بیننده ای را به خود خیره می کند.

جاذبه های گردشگری موجود در کویر

استفاده از طبیعت

برخلاف تصور عامه اکوسیست های بیابانی و کویری نه تنها دارای جنبه های غیر متنوع از اشکال حیاتی زیستی نیستند، بلکه به نوبه خود و با توجه به بستر طبیعی و شرایط اکولوژیکی حاکم بر آن ها هم از نظر گونه های

جانوری و هم از نظر گونه های گیاهی دارای غنای خوبی می باشد. به طوری که با مطالعات صورت گرفته برخی از خزندگان و گیاهان منحصر به مناطق بیابانی هستند که دارای ویژگی ها و اختصاصات بی نظیری هستند.

بازدید مناظر بکر و دست نخورده مناطق بیابانی

امروزه در سر تا سر کره زمین کمتر ناحیه ایست که از دست اندازی و دستکاری و حتی تخریب و تغییر بشر دور مانده باشد. مناطق و نواحی که دارای آب و هوا و شرایط مساعد زیستی نظیر وجود آب، زمین های حاصل خیز کشاورزی، جاده ها و راه های دسترسی می باشن، تا حد زیادی پذیرای جمعیت های انسانی در تراکم بالایی هستند، لذا جاذبه های بکر و دست نخورده و طبیعی کمتر بر جای مانده است و بسیاری از افراد در آرزوی رفتن به مکان هایی هستند که نه از مظاهر تمدن و ساخت های بشری اثری باشد و نه از زیور و زینت و زیبایی دست ساخت و ظاهری انسان ها، بلکه روح بی آلایش و تازه خواه آن ها در جستجوی طبیعتی یکه و تنها و ذات و خوی اصیل آن است، حتی اگر این مکان یک پهنه ماسه ای با چندین بوته و گیاه ظاهراً خشک و بی روح باشد و خلق کمال جوی انسان آن را با کمال اشتیاق می پذیرد.

آیا تاکنون تصور کرد اید به جایی بروید که نه از صدای دلخراش بوق های ممتد اتومبیل ها خبری باشد و نه از شیهه غرنده لاستیک اتومبیل های مد به مد، نه از شیطنت های نوجوانان بر مرکب موتورسیکلت های بی افسار، نه از غرش هواپیما ها بر پهنه آسمان، نه صدای ترقه و آتش بازی.

تسکین آلام روحی و تلطیف اعصاب بیماران روانی

کویر و بیابان تداعی کننده یک نوع خمودگی در زندگی و عدم تنوع و ترک و پویایی در حیات چه انسانی و چه جانوری و گیاهی است ولی این موضوع برای کسانی که حتی سروکار کمی نیز با این مناطق دارند غیرقابل قبول است. سادگی، بی آلایشی و صداقتی که در مظاهر و مناظر بیابانی وجود دارد، گیاهانی که با اقسام شگرد ها سعی در حفظ حیات دارند، موجودات ریز و درشتی که به خوبی جلوه خالق را در رونق بخشیدن و گذران عمر نشان می دهند، تپه های ماسه ای ساکن و در عین حال گویای بی زبان که نمادی از قدرت ناگفته طبیعت از آستین باد و شن است. قدم زدن در

بیابان پر از سکوت، دیدن مناظر چند وجهی پلی گونه های نمکی که هنور خیلی ها نمی دانند نقاشش طبیعت است. نه تکنیک های کامپیوتری و علمی که بر صفحه جعبه جادویی می بینند، چاله مرکزی کویر که سنگ صبور تمام سیلاب های خروشان و املاح و نمک ها و رسوبات و ذرات ریز و سرگردان است همه و همه گنج پنهان بیابان و کویر را برای دل های تشنه حقیقت هویدا می کنند.

برگزاری مسابقات تفریحی و ورزشی در کویر

تصویر

همه ما تصاویر و فیلم های مربوط به برگزاری مسابقات ورزشی اتومبیل رانی، موتور سواری و ... شن های روان را دیده ایم. به راستی چه تکنیکی و با چه هزینه ای قادر است چنین بستر عالی و زیبایی و با این همه گستردگی و وسعت را در اختیار برگزار کنندگان قرار دهد. والیبال ساحلی را حتما دیده اید، در محدوده ای که سر تا سرش چند هکتار هم نمی شود چه بساطی از افراد ورزشکار، امکانات، تدارکات جانبی، جایگاه تماشاچیان و ... مهیا کرده اند .حال اگر تنها چند کیلومتر مربع از پهنه های ماسه ای را که در اطراف بسیاری از شهر ها چون کاشان، یزد، اردستان، اصفهان، ورزنه، اردکان، اهواز و در مسیر بسیاری از جاده های ارتباطی است، بخواهیم به این امورات تفریحی و ورزشی اختصاص دهیم تصور این که چه صحنه هایی از استقرار امکانات، برگزاری مسابقات و جشنواره ها، رونق اقتصادی از نظر مصرف کالا ها و ارائه خدمات می تواند پدیدار گردد واقعاً مشکل است. این ها همه تنها گوشه ای از زوایای گسترده پتانسیل های کم نظیر عرصه های بیابانی است که چنین مظلومانه در گوشه انزوا قرار داده شده است.

برگزاری تور های بیابان و کویر گردی

تصویر

اگر قصد مسافرت داشته باشیم بی شک به باد تور های مسافرتی مشهد، دبی، استانبول، مالزی و خیلی از تور های دیگر که با تبلیغات خاص سعی در جلب بیشتر مسافر می کنند می افتیم. همه این ها دوست داشتنی، جذاب و خوبند ولی آیا تاکنون به فکر فردی رسیده است، که برنامه ای را تدارک ببیند تا از مناظر زیبای طبیعت وحشی مناطق آرام و در عین حال خزنده و سرکش بیابانی بازدید شود. به نظر می رسد اولین مشکل و ایراد در عدم معرفی کافی و مناسب این جلوه ها باشد. اگر تنها درصدی از تصاویر و تبلیغات مسافرتی به این امر اختصاص داده می شد بی شک خیلی از مردم که حتی در شهر های اطراف کویر هم زندگی می کنند این قدر با محیط اطراف خود غریب و بیگانه نبودند.

تفریحات کویری

اشاره

تصویر

خاطرات بیشتر افراد از طبیعت کویر، مشابه است، دیدن طلوع و غروب خورشید، قدم زدن بر روی تپه های ماسه ای، عکاسی و صد البته، شب نشینی کنار آتش. اما این کار ها تنها چند ساعت از روزتان را پر می کند، اما در کویر هیجانات ورزشی جدیدی وجود دارد که در این بخش چند مورد را شرح می دهیم:

اسکی روی شن و ماسه

این جا موقع سواری، برفی روی شما ریخته نمی شود، فقط ماسه است که لا به لای مو هایتان جمع شده و حتی وارد لباستان هم می شود. پایین آمدن از تپه ها بلند ماسه ای همان قدر که مفرح است می تواند خطرناک هم باشد. برفی روی زمین نیست که شدت و سرعت زمین خوردن شما را بگیرد، لباس کمی به تن دارید و احتمال زخمی شدن شما وجود دارد. البته نگران نباشید، شما هر قدر هم که سریع، از تپه پایین بیایید، به سرعت 92 کیلومتر در ساعت که در کتاب گینس و به نام هنریک می ثبت شده نمی رسید.

تصویر

کویر نوردی با آفرود

لذت آفرود، تکان های شدید که در ماشین و با سرعت بالا تجربه اش می کنید، یک لحظه ی کوتاه احساس بی وزنی در زمان پرش خودرو، همگی توصیفاتی کوتاه از آفرود هستند. پیشنهاد ما به شما، همراه شدن با تور های کویری است، که برنامه ی آفرود را برای مسافران اجرا می کنند.

راننده های حرفه ای آفرود با مهارت و تجربه ی بالا، لذت بدون استرس و بیمه بودن شما

از لحظه ورود تان به خودرو، همگی از مزایای تور های آفرود هستند. هر چند که راننده های زیادی با خودرو های شخصی حرکات نمایشی در کویر انجام می دهند، اما خب حرفه ای هستند و خطراتش را هم قبول کرده اند. فراموش نکنید که آفرود یک تفریح نیست، یک ورزش حرفه ایست که قبل از خودروی مناسب، نیاز به راننده ای متبحر دارد.

تصویر

علاوه بر خودرو های شاسی بلند، از انواع خودرو های سبک و موتور ها برای سواری در کویر استفاده می شود. خطر آن ها بیشتر است و استفاده از کلاه و دیگر وسایل ایمنی، شدیدا توصیه می شود. البته هیجانش هم همین طور.

تصویر

شترسواری

گردش در دل کویر، سوار بر شتر، درست همانند مردمانی که سالیان دور به همین

شکل از میان این تپه های شنی عبور می کردند، تخیل شما را قوی می کند.

برای دقایقی خود را مسافری از سرزمین های دور تصور می کنید، که با کاروان در گرمای سوزان کویر، به پشت تپه ها می روید، همان جا که خورشید در حال غروب است و هوا خنک، نور سرخ خورشید بر تن ماسه ها و سایه شتر ها و نگاهت که شما را تا به افق برده، همان آرامشی است که بعد از روزی پر هیجان به آن نیاز دارید.

تصویر

رصد ستارگان

عاشقان علم ستاره شناسی هر کجا که باشند، سریعا دست به کار می شوند و در دل کویر، بر فراز بنا های تاریخی و بام کاروانسرا ها، تجهیزات شان را آماده می کنند تا به صورت حرفه ای ستارگان را تماشا کنند. این روز ها حتی شاخه ای از گردشگری به نام "استرونومیک توریسم" شکل گرفته که به معنای مطالعه و شناخت ستارگان در حین سفر است.

تصویر

بهترین کویر های ایران برای سفر کدامند؟

اشاره

تصویر

کویر مرنجاب

کویر مرنجاب در شمال شهرستان آران و بیدگل در استان اصفهان قرار دارد. این کویر از شمال به دریاچه نمک آران و بیدگل، از غرب به کویر مسیله و دریاچه های نمک حوض سلطان و حوض مره، از شرق به کویر بند ریگ و پارک ملی کویر و از جنوب به شهرستان های آران و بیدگل و کاشان محدود می شود. ارتفاع متوسط کویر مرنجاب از سطح آب های آزاد در حدود 850 متر می باشد. قسمت عمده این کویر پوشیده از تپه های شنی و ریگ زار است. کویر مرنجاب از نظر پوشش گیاهی بسیار غنی است. عمده پوشش گیاهی منطقه شامل گیاهان شور پسند از جمله درخت های گز و تاق و بوته های قیچ است.

کویر شهداد

مکان: جاده شهداد - نهبندان کرمان. کلوت به کوه های شنی ای می گویند، که بر اثر عامل فرسایشی غالب کویر "باد" ایجاد می گردد و فرم ها و شکل های مسحور کننده ای را ایجاد می کنند، که کمتر کسی می تواند پس از دیدن این مناظر، انگشت به دهان نماند و مسحور این زیبایی بیمانند نشود. کلوت که از ترکیب دو واژه ”کل” به معنی آبادی و لوت که نام بیابانش هست آمده است. وقتی ناگهان در دل بیابان لوت چشم تان به سازه های خاکی عجیب و غریب بیفتد و این سازه های خاکی تا چشم کار می کنند دیده می شوند، انگار وارد یک شهر شده اید، شهری بدون هیچ

سکنه ای که انگار تنها برای ارواح ساخته شده. شاید برای همین است که می گویند اینجا شهر جن و پری است.

«شهداد» تا کرمان صد کیلومتر فاصله و تا شهر افسانه ای «کلوت ها» 40 کیلومتر فاصله دارد. این منطقه در بین زمین شناسان به یکی از «قطب های گرمایی زمین» معروف است. همین خشکی کویر ممکن است گردشگران را از اروپای سبز به ایران بکشاند.

کویر ابوزید آباد

ابوزید آباد جزئی از شهرستان آران و بیدگل استان اصفهان و نام محلی آن بیذُوُی است. مردم این ناحیه به گویش بیذوی که یکی از گویش ها در شاخه ی زبان های ایران مرکزی است صحبت می کنند. نام ابوزید آباد در زبان محلی، بیذُوُی است و مردم کاشان و فارسی زبانان اطراف، آن را بوز آباد می نامند.

کویر ریگ جن

تصویر

کویر ریگ جن در جنوب غربی و غرب دشت کویر، از شمال به جنوب سمنان و جنوب شرق گرمسار، از غرب محدود به پارک ملی کویر و تنگ ظلمات از شرق به محور ارتباطی جندق - معلمان و از جنوب به شمال انارک و چوپانان محدود است. ریگ جن با وسعتی برابر با 3800 کیلومتر مربع در این محدوده قرار دارد. به عبارتی ریگ جن در حاشیه شمالی به کوه گوگردی، در حاشیه شرقی به جاده دامغان - جندق و در قسمت شمالی به رودخانه ورگی که از ارتفاعات کوه گوگردی سر چشمه می گیرد،

منتهی می شود. این رود در جهت شمال غربی - جنوب شرقی وارد ریگ جن می شود و کوه ملاهادی در حاشیه جنوبی این ریگ زار قرار دارد. همان طور که گفته شد "ریگ جن" منطقه ای کویری و دارای تپه های ماسه ای در کویر مرکزی ایران است و به دلیل وسعت زیاد و نداشتن چشمه یا چاه آب، در گذشته های دور، محل عبور کاروان ها نبوده و فقط در سال های اخیر، چند گروه از محققان و سیاحان به آن منطقه رفته اند. گسترش ریگ جن از شمال غرب به جنوب شرق است و در قسمت جنوب شرقی پوشیده از تپه های ماسه ای به هم پیوسته است که به دم ریگ شهرت دارند.

کویر دلازیان

کویر دلازیان در موقعیت جغرافیایی N3522 شرقی و E5328 شمالی در استان سمنان و در شمال کویر مرکزی ایران (دشت کویر) و جنوب روستای دلازیان قرار دارد. روستای دلازیان در 8 کیلومتری جنوب سمنان در سوی دیگر خط راه آهن تهران - مشهد و پس از روستا های خیر آباد و رکن آباد جای دارد. مردم این روستا به زبان فارسی و لهجه سمنانی سخن می گویند. در قسمت عمده کویر پوشش گیاهی بسیار ضعیف و عمدتا گیاهان خشکی پسند و شور پسند قابل مشاهده است. این کویر محل تلاقی رودخانه شورآب سمنان و رودخانه گیناب است که پس از عبور از دشت سمنان در این منطقه به یکدیگر می پیوندند. به دلیل وجود این 2 رودخانه فصلی، زمین های باتلاقی به وفور در این کویر قابل مشاهده هستند. در حاشیه باتلاق ها گنبد های نمکی قرار دارند. تاریخچه تپه های دلازیان (چشمه شیخ) مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان سمنان، روستای دلازیان واقع شده و این اثر در تاریخ 18 اسفند 1364 با شماره ی ثبت 1702 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

کویر حاج علی قلی

کویر حاج علی قلی در استان سمنان واقع است. کویر حاج علی قلی با 2391 کیلومتر مربع مساحت، در جنوب شرقی شهر دامغان قرار دارد، این کویر از جنوب به کوه های دولت دیار، کوه خرس و کوه ترکمن گدر از جنوب غربی به کوه های کوه پنج و کوه سرخ، از غرب به دهستان فرات از شمال به کویر دامغان و از شرق

به کوه اهوند محدود می شود. شیب عمومی این کویر به سمت جنوب غربی است و بین 1050 تا 1094 متر از سطح دریا ارتفاع دارد.

دو رودخانه اصلی این کویر که هر دو از کوه های البرز سرچشمه می گیرند عبارتند از، رودخانه دامغان که مخروط افکنه وسیعی در حاشیه شمال غربی این کویر ایجاد کرده است و دیگری رودخانه حسن آباد است که از حاشیه شمال شرقی وارد کویر می شود. این رودخانه در های به عمق 5 متر در داخل کویر ایجاد کرده است. علاوه بر این دو رودخانه، رودخانه های دیگری نیز از طرف جنوب غربی و شرقی به این کویر وارد می شوند که نسبت به رودخانه های اصلی آب کمتری داشته و عموما در اوایل فصل تابستان خشک می شوند.

کویر سه قلعه

کویر سه قلعه در فاصله 30 کیلومتری جنوب سه قلعه سرایان قرار دارد. کویر سه قلعه به واسط داشتن آسمانی تاریک جهت رصد ستارگان دارای ویژگی و اهمیت خاص است و به واسط همین ویژگی مورد توجه گروه های آماتور و حرفه ای علاقمندان به نجوم گشته. از امتیازات دیگر این کویر می توان به دق وسیع و تپه های ماسه ای اطراف رصدگاه نجوم اشاره کرد، که برای هر گروه علاقمند و طبیعت گرد شرایط مناسب و ایده آلی دارد. به طوری که اجرای برنامه های رصد ستارگان، رالی در دق وسیع و پیمایش و کویر نوردی در تپه های ماسه ای به صورت همزمان امکان پذیر است.

کویر دهسلم نهبندان

روستای دهسلم در 85 کیلومتری غرب شهرستان نهبندان در مسیر جاده نهبندان شهداد قرار دارد. کویر لوت جزء گرم ترین نقاط کره زمین محسوب می شود. گرما چنان است که لاشه حیوانات تجزیه نمی شود. قدرت تبخیر آب به گونه ای است که پیش از تجزیه شدن لاشه توسط باکتری ها، خشک می شود. این منطقه، را شعبه ای از کره ماه در روی زمین می دانند. کلوت به عنوان مشخصه بارز کویر لوت در فاصله 25 کیلومتری شهداد و کمتر از نیم ساعت رانندگی منطقه ای متضاد از کوهستان های سرد ایران قرار دارد. اوایل فصل بهار این کوه ها پوشیده از برف است و برای عشایر، ییلاق خوبی به حساب می آید. زمستان ها که شهداد زیر پای گردشگران زیادی قرار

می گیرد، سرما تا مغز استخوان شان را می سوزاند.

کویر ابرقو

کویر ابرقو یکى از معروف ترین مناطق کویرى کشور محسوب مى شود. این کویر به شکل دایره بین دو رشته کوه قرار گرفته و به فاصله کمى از آن کویر تاغستان (طاقستان) واقع شده است.

کویر ابرکوه (ابرقو) واقع در 20 کیلومتری شرق شهرستان ابرقو است. این کویر از غرب به کوه گینه علی، از جنوب غربی به کوه های پوزه سیاه و حوض سفید، از جنوب به کفه بدر شیراز، از شرق به کوه چاه زرد و از شمال به جاده ابرکوه - تفت محدود می شود. کویر ابرکوه آب اصلی خود را دو رودخانه موجود در حاشیه شمال غربی و رودخانه های دیگری که از حاشیه جنوب شرقی وارد کویر می شوند، دریافت می کند. قسمت اعظم این کویر را نمک زار با فرو رفتگی های پراکنده فرا گرفته است. خاک های رسی باد کرده قسمت اعظم بخش جنوبی شرقی را فرا گرفته و به صورت نوار کل نمک زار را در قسمت های دیگر در بر گرفته است. در حاشیه شمال غربی در حد فاصل خاک های رسی و نمک زار باتلاق قرار دارد که به صورت نوار پهنی حاشیه شمال غربی کویر را می پوشاند.

راه های ورود به این منطقه از دو طریق، مسیر جاده ابرکوه به تفت و جاده خاکی مزرعه آخوند و دوم مسیر ابرکوه به مهر آباد و سپس جاده خاکی اسفند آباد است.

تپه شنی یزد

تصویر

باد در ضمن حرکت خود در پهنه زمین، ذرات ریز از قبیل ماسه، شن و ریگ را از زمین

بلند کرده و با خود حمل می کند. در مسیر حرکت باد در هنگام برخورد با مانع از قبیل گیاهان، قطعات سنگ و یا عوارض طبیعی دیگر سرعت باد تا حدودی کاسته شده و این ذرات در اطراف مانع انباشته می شوند و به تدریج بر مقدار آن ها افزوده می شود. سرانجام اجتماع این ذرات به قدری می رسد که منجر به تشکیل تپه های شنی شده و جلوه های زیبایی را در پهنه وسیع کویر می آفریند. هرچه این موانع بزرگ تر باشند، توده های ماسه ای بزرگ تری نیز ایجاد می شوند. تپه های شنی پس از تشکیل در محل خود ثابت نمی مانند، بلکه در جهت وزش باد جا به جا می شوند. با وزش باد ماسه ها در دامن های که در جهت باد قرار دارد به طرف بالا رانده شده و پس از رسیدن به قله در دامنه پشتی تپه غلتیده و در آن جا جمع می گردند. جا به جایی توده های ماسه ای در شرایط عادی به 10 تا 20 متر در سال می رسد. ارتفاع تپه های شنی متغیر بوده و به ندرت از 20 متر تجاوز می کند ولی گاهی اوقات ارتفاع آن ها زیاد شده و به 100 متر نیز می رسد. برای مثال ارتفاع برخی از تپه های شنی شرق کویر لوت از 100 متر تجاوز می کند.

کویر ساغند

کویر ساغند با مساحتی حدود 8825 هکتار، در شمال شرقی استان یزد، با برخورداری از پدیده های گوناگون کویری، یکی از نادرترین مناطق کویری جهان به شمار می رود. علاوه بر آن، با برخورداری از گیرایی ویژه خود، از لحاظ گردشگری نیز می تواند مورد توجه قرار گیرد.

دشت کویر

دشت کویر وسیع ترین و یکی از زیباترین دشت های ایران است که در جنوب رشته کوه البرز و مرکز شمالی ایران جای دارد و استان های کرمان، خراسان رضوی، سمنان، یزد، تهران و مرکزی را در بر می گیرد. طول تقریبی این دشت 800 کیلومتر و عرض تقریبی آن 320 کیلومتر می باشد. مساحت این دشت بیش از 77 هزار کیلومتر مربع است و یکی از قطب های حرارتی زمین محسوب می شود. دمای آن در تابستان به 50 درجه می رسد و گاهی اختلاف دمای بین روز و شب آن به 70 سانتی گراد می رسد. این دشت از عارضه های بسیار دیدنی همچون دریاچه نمک، گنبد های نمکی و تپه های شنی پوشیده شده و قسمت عمده آن را باتلاق های وسیع فرا گرفته اند.

نام دشت کویر از کویر های گسترده واقع در آن همچون پارک ملی کویر، پارک ملی خارتوران، کویر بجستان، کویر حاج علی قلی (دامغان)، کویر مسیله، بیابان مرنجاب، بیابان بند ریگ و … که در این منطقه واقع شده اند، گرفته شده است. پوشش گیاهی دشت کویر عمدتاً از نوع گیاهان شورپسند است.

دق گیو

دق گیو (به دق اکبر آباد هم شناخته می شود) در موقعیت جغرافیایی 59 درجه و 16 دقیقه شرقی و 32 درجه و 30 دقیقه شمالی در جنوب روستای گیو در استان خراسان جنوبی و در 35 کیلومتری جنوب شهرستان بیرجند قرار دارد. طول این دق 25 کیلومتر و عرض آن در حدود 6 کیلومتر است. در مرکز دق زمین های قلیایی مسطح با عمق زیاد و درصد شوری نمک بالا قرار دارند که عملا از رشد هر گونه گیاهی جلوگیری می کنند. در حاشیه دق زمین های کشاورزی روستا های اطراف قرار گرفته است. برای دسترسی به دق مسیر بیرجند به روستای گیو و ادامه آن به سمت جنوب از داخل دق عبور می کند. در اول سال 87 سفر خود را برای رفتن به دق اکبر آباد لوت، کویر شهر خوسف آغاز کردم. برای رفتن به این منطقه از شهر بیرجند باید به شهر خوسف و سپس به روستای اکبر آباد جهت رسیدن به دق اکبر آباد سفر نمایید. فاصله شهر بیرجند تا دق اکبرآباد در حدود 100 کیلومتر، معادل یک ساعت فاصله زمانی است. دق اکبر آباد در شمال غربی کویر لوت واقع شده و منطقه ای است وسیع از خاک های سله بسته که به دق اکبر آباد شهرت یافته است. پوشش گیاهی بسیار ضعیف و در بعضی نقاط بوته های اسکنبیل و تاق قابل رویت است. پوشش جانوری منطقه به دلیل نبود آب و گیاهان بسیار ضعیف است. آگاما از جمله خزندگانی است، که در این منطقه قابل مشاهده است. این کویر در جنوب روستای اکبر آباد واقع است. وقتی به صورت پیاده و یا با خودرو بر روی این دق حرکت کنید احساس زاید الوصفی به شما دست می دهد. مسیر یکسره صاف با وسعتی عجیب که خداوند باری تعالی معمار آن بوده است. از ویژگی های بارز این دق می توان به قابلیت استفاده در صنعت جذب توریست و همچنین انجام مسابقات رالی اتومبیل رانی اشاره کرد. کویر و دق زیبایی های خاص خود را دارند که متاسفانه در کشور ما کمتر به قابلیت های آن توجه شده است. توریست ها و کویر نوردان معروف جهان علاقه خاصی به کویر ها، بیابان ها و دق های ایران دارند اما در ایران تعداد کویر نوردان و دوست داران طبیعت زیبای ایران که بکر و دست نخورده است بسیار اندک هستند.

کویر فهرج (کویر کاراکال)

فهرج در استان یزد و در 25 کیلومتری شهر یزد و 20 کیلومتری شهرستان بافق قرار دارد روستای با قدمت هزار ساله که اثار باستانی زیادی را در خود دارد از جمله این اثار اولین مسجد ایرانی در این شهرستان قرار دارد.

کویر حلوان

حلوان شهرستانی کوچک که بین استان اصفهان و خراسان جنوبی قرار گرفته بین دو شهرستان خور بیابانک و طبس که قدمت این حلوان را باید با قلعه ای در این منطقه هست حساب کرد با وجود تپه های شنی که دارد گردشگران زیادی دارد.

کویر طبس

عروس کویر ایران را کویر طبس می نامند. طبس شهر دیدنی و با قدمت چند هزار ساله است.

کویر مارینا

کویر مارینا در استان یزد قرار دارد و می شود گفت، در آینده نه چندان دور در مورد کویر مارینا خیلی چیز ها خواهیم شنید. استاندارد ترین و حرفه ای ترین کویر ایران را در این کویر خواهید دید و شنید. کویری که در خود کپل های خشتی دارد.

تصویر

منابع