پرندگان

مشخصات کتاب

سرشناسه: قائلی، امیرصدرا، 1385-

عنوان و نام پدیدآور: پرندگان/ گردآورندگان امیرصدرا قائلی، محمدحسین نادری خوراسگانی؛

مشخصات نشر: اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1397.

مشخصات ظاهری: 70 ص.؛ 22 × 29 سم.

شابک:: 978-622-95151-7-4

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه.

موضوع: پرندگان

موضوع: Birds

شناسه افزوده: نادری خوراسگانی، محمدحسین، 1385-

شناسه افزوده: گلستانه، نوشین سادات،1363 -، ویراستار

رده بندی کنگره: QL673/ق2پ4 1397

رده بندی دیویی: 598

شماره کتابشناسی ملی: 5473552

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

پرندگان

گردآورندگان:

امیرصدرا قائلی

دانش آموز پایه ی ششم دبستان دکتر محمدشفیعی

محمدحسین نادری خوراسگانی

دانش آموز پایه ی ششم دبستان دکتر محمدشفیعی

انتشارات امیر فدک: اصفهان- خیابان هشت بهشت غربی نبش تقاطع ملک ساختمان فدک

تلفن: 32730360-031 - همراه: 09133135694 کد پستی: 43151-81546

Fadak.mansori@gmail.com

پرندگان

امیرصدرا قائلی 85- محمدحسین نادری خوراسگانی 85

آماده سازی: انتشارات امیر فدک

مدیر مسئول: دکتر محمدرضا محمد شفیعی

مدیر تولید: سید محمدرضا منصوری تهرانی

مدیر فنی: مهسا صالحیان - سمیه مظفری

ویراستار ادبی: راضیه جوهریان

ویراستار علمی: مهسا صالحیان - سمیه مظفری - سروش نکوئی

صفحه آرا: عابدی- کاویانی

طراح جلد: کاویانی

● لیتوگرافی: طاها ● چاپ: ملت ● صحافی: ملت

● چاپ اول: 1397 ● تعداد:1000 ● قیمت: 40000 تومان

© حق چاپ: 1397، انتشارات امیر فدک

شابک: 4-7-95151-622-978 ISBN: 978-622-95151-7-4

هر گونه استفاده از مطالب این کتاب اعم از بازنویسی، خلاصه سازی، نقل مطالب آموزشی، برداشت به صورت دست نویس، کپی، تکثیر و هر گونه چاپ سنتی و دیجیتال، استفاده به صورت کتاب الکترونیکی، لوح فشرده، قرار دادن مطالب بر روی اینترنت و وبسایت ها و هر گونه شبکه ی کامپیوتری دیگر و به طور کل هر گونه استفاده ی اشخاص حقیقی و حقوقی در جهت منافع مادی و معنوی خود، بدون اجازه ی کتبی ناشر ممنوع و بر اساس بند 5 ماده ی 23 قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و قوانین مربوط به جرایم رایانه ای کشور قابل پیگیری در محاکم قضایی است.

تقدیم به:

پدر و مادر عزیز و مهربانم

که در سختی ها و دشواری های زندگی همواره یاوری دلسوز و فداکار

و پشتیبانی محکم و مطمئن برایم بوده اند.

امیر صدرا قائلی

تقدیم به:

پدر و مادرم

که از نگاهشان صلابت

از رفتارشان محبت

و از صبرشان ایستادگی را آموختم

محمدحسین نادری خوراسگانی

پیشگفتار:

در مرکز تحقیقات و فن آوری های نوین دمش سپاهان (دکتر محمد شفیعی) آموزش پژوهش محور را نهادینه کردیم، چرا که ایمان داریم گسترش مرز های علم و فن آوری در جهت پیشرفت کشور در گرو کوشش پژوهشگران است و پژوهشگر با ذهن پرسشگرش از لایه های ابر گرفته آسمان دانش می گذرد، تا به افق های جدیدی دست یابد. روح پژوهشگر، پویا و جوینده است و پوسته های جهل را شکافته، به قنات جاری علم دست می یابد و تا چشمه ی جوشان آن را بر کویر تشنه خویش جاری نسازد، آرام نمی گیرد. در مراکز پژوهش محور دکتر محمد شفیعی اعتقاد داریم؛ پژوهش هزینه نیست، سرمایه است. در اقدامات پژوهشی این مراکز پژوهشی، پژوهشگران کوچک ما تلاش می کنند وضعیت نامطلوب را به وضعیت مطلوب تغییر دهند و یاد می گیرند درست توجه کنند و بدان چه که آموخته اند عمل کنند.

دانش آموزان پژوهنده ی ما می فهمند که هیچ گاه شکست در مسیر کسب دانش وجود ندارد، لذا از ناملایمات علمی و بن بست های مقطعی هراسی نداشته و راه غلبه بر سد های مجازی پیش روی کسب دانش و ارتقای علمی را خوب یاد بگیرند. علاوه براین اصول و مبنای کار گروهی را فرا گرفته تا بتوانند بر اساس خرد جمعی کار کنند. با بیش از 25 سال سابقه آموزشی - پژوهشی و مدیریتی دریافته ایم که پژوهش و تحقیق مثل حروف الفبا باید از سال های نخست آموزش شروع شده و نهادینه شود، و این امر مهم را در طرح آموزش پژوهش محور انجام داده و به نتایج شگرفی دست یافته ایم و با علم به این که می دانستیم دانش آموزان در مقاطع پایین تر توانایی های بزرگی دارند و در عمل تجربه نمودیم و نهادینه کردیم و مصمم هستیم که این امر مهم در کل کشور اجرایی شود. ان شا ا...

محمد رضا محمد شفیعی

مدیر مجتمع فرهنگی آموزشی تحقیقاتی دکتر محمد شفیعی

فهرست مطالب

فصل اول...8

مقدمه...9

پرنده...11

نحوه دسته‌بندی گونه‌های پرندگان...17

تنوع آب و هوایی ایران دلیل تنوع زیستی پرندگان...18

فصل دوم...27

کوچ یا مهاجرت پرندگان...28

پرندگان مهاجر ایران...30

فصل سوم...39

عجیب ترین پرندگان دنیا را بشناسید...40

10 گونه از زیباترین پرنده‌های جهان...45

معرفی پرندگان کمیاب در جهان...50

منابع...60

فصل اول: دنیای پرندگان

اشاره

مقدمه

گرچه تمام پرندگان مهاجرت نمی کنند، ولی پدیده ی مهاجرت همه گیر است. بعضی از پرندگان بومی هستند و در تمام فصول سال در سراسر منطقه ی پراکندگی خود باقی می مانند. این بدان معنی نیست که تک تک آن ها هرگز مهاجرت نمی کنند، بلکه منظور این است، که جابه جایی آن ها از حدود منطقه ی پراکندگی گونه تجاوز نمی نماید. بعضی دیگر نیمه مهاجرند، یعنی تعدادی از آن ها مهاجرت می کنند و عدهای دیگر باقی میمانند. معمولاً جمعیت های شمالی منطقه ی پراکندگی یک گونه مهاجرت می کنند، اما جمعیت های جنوبی ساکن می مانند. پرندگان مهاجر واقعی گونه هایی هستند، که همه ی آن ها، در پاییز منطقه زادو ولد خود را ترک کنند و به قرارگاه زمستانی هر ساله مهاجرت می کنند.

نوع خاصی از پرندگان مهاجرگونه هایی هستند که تمام آن ها، در پاییز منطقه ی زاد و ولد خود را ترک می گویند و به قرارگاه زمستانی هر ساله مهاجرت می کنند. نوع خاصی از پرندگان مهاجر گونه هایی هستند که به آن ها «مهاجر ارتفاعی» گفته می شود. این پرندگان در ارتفاعات زیاد زاد و ولد می کنند و در پاییز به دره ها و زمین های پست مجاور کوچ می نمایند. چنین مهاجرت هایی الزاماً در جهت جنوب صورت نمی گیرد. به عنوان مثال بعضی از سهره های پیشانی سرخ، که در ارتفاعات البرز زاد و ولد می کنند، در زمستان به سمت شمال و به سوی زمین‌های پست ناحیه ی خزر سرازیر می شوند. غیر از پدیده ی مهاجرت، می توان از حرکت گروهی و نامنظم پرندگان در مورد بعضی از گونه ها مانند «بال لاکی» و «سهره نوک قیچی» نام برد که به دنبال کمبود ناگهانی ذخایر غذایی در منطقه ی پراکندگی معمول خود، به نقاطی خارج از این منطقه روی می آورند. پدیده ی دیگر پراکنده شدن پرندگان نابالغ بلافاصله پس از فصل زاد و ولد و قبل از موسم مهاجرت واقعی است. این پدیده به‌خصوص در بین حواصیل معمول است. بسیاری از پرندگان خیلی قبل از آن که شرایط جوی و غذایی آن ها را وادار به مهاجرت کند، به سمت جنوب رهسپار می شوند. (مانند سسک ها، در حالی‌که بعضی دیگر تا زمانی که تحت فشار شرایط محیطی از قبیل برف و یخ قرار نگیرند، مهاجرت خود را آغاز نمی کنند (مانند اردک ها).

پرندگان معمولاً در طول یک جبهه ی وسیع مهاجرت می کنند، ولی بسیاری از آن ها بیشتر در مسیرهای معینی که شرایط محیطی مساعدتری دارد حرکت می نمایند. بیشتر

پرندگان مهاجر خشک زی، خطوط ساحلی را دنبال می کنند و در نقاطی از مسیر مهاجرتی خود که مجبور به عبور از آب باشند به تعداد زیاد گرد هم جمع می شوند. به همین ترتیب هنگامی که پرندگان باید از کوهستان ها بگذرند، جمعیت آن ها در دره ها و گذرگاه های کوهستانی انبوه تر است. در طی مهاجرت، پرندگان باید غالباً از مناطق وسیعی که از نظر محیطی برای آن ها نامناسب است، عبور کنند. پرندگان آبزی باید از کوه ها و بیابان ها بگذرند و پرندگان نواحی جنگلی و درخت زارها باید دشت های وسیع و دریاها را طی کنند. علاوه بر این، پرندگان مهاجر در اثر شرایط دشوار جوی در معرض خطر دور افتادن از مسیر اصلی مهاجرت خود می باشند، بنابراین در موسم مهاجرت های بهاری و پاییزی ممکن است، بعضی از پرندگان در مناطقی دیده شوند، که در روزهای دیگر احتمال وجود آن ها در آن منطقه بسیار ضعیف است. اکثر پرندگانی که به‌ندرت و به طور اتفاقی در ایران دیده شده اند، بدون شک پرندگان مهاجری بوده اند، که تحت تأثیر بادهای سخت از مسیر اصلی خود دور افتاده اند. ازبین گونه‌هایی که در ایران زاد و ولد می‌کنند، در حدود140 گونه صرفاً بومی هستند، که به‌ندرت از منطقه‌ی زاد و ولد خود خارج می‌شوند. از طرف دیگر 95 گونه مهاجر، واقعی می‌باشند که هنگام پاییز ایران را ترک می‌کنند و زمستان را در نواحی گرم‌تر می‌گذرانند. بیشتر این ها به‌سمت جنوب غربی و به آفریقا می‌روند، ولی در حدود 12 گونه از آن ها به جانب جنوب شرقی رو می‌آورند تا زمستان را در شبه قاره‌ی هند بگذرانند. 12 گونه از پرندگانی که در شمال ایران زاد و ولد می‌کنند، گرچه مهاجر واقعی هستند، ولی منطقه‌ی زمستان گذرانی آن ها از حد جنوبی ایران تجاوز نمی‌کند. در حدود 100 گونه باقیمانده نیمه مهاجر می‌باشند. در بعضی موارد پرندگان شمال ایران به جنوب این کشور مهاجرت می‌کنند، در حالی‌که پرندگان جنوبی در جای خود باقی می‌مانند. نزدیک به 100 گونه از پرندگان مهاجر به طور منظم در ایران دیده می‌شوند ولی زاد و ولد نمی‌کنند، حدود 80 گونه در پاییز به ایران می‌آیند تا زمستان را در این کشور بگذرانند. بیست گونه‌ی باقیمانده فقط مهاجر عبوری هستند، که از منطقه ی زاد و ولدشان در شمال به سوی منطقه‌ی زمستان‌گذرانی خود که خارج از ایران و در سمت جنوب شرقی و یا جنوب غربی قرار دارد، در حرکت می‌باشند. این پرندگان ممکن است به تعداد زیاد طی چند هفته‌ی معدود، یکبار در بهار و بار دیگر در پاییز در ایران مشاهده شوند. ولی در بقیه‌ی فصول سال بسیار نایاب هستند.

پرنده

اشاره

پَرَنده به جانوران مهره داری گفته می شود که بدنی پوشیده از پر دارند، خون گرم‌اند، بال دارند، بر روی دو پا راه می روند و تخم می گذارند. بیشتر پرندگان توانایی پرواز دارند. نزدیک به 10٬000 گونه پرنده در سراسر جهان وجود دارد. این جانوران پرتنوع ترین نوع مهره داران چهار اندامی اند و از قطب شمال گرفته تا قطب جنوب می توان گونه ای از پرندگان راپیدا کرد. کوچک ترین گونه زنده از پرنده ها، مرغ پر زنبوری با پهنای 5 سانتیمتر (2 اینچ) و بزرگ ترین آن ها شترمرغ با بزرگی 2٫75 متر (9 پا) است.

بیشتر پرندگان می‌توانند پرواز کنند، پرندگان یک قلب بسیار قوی و یک راه مؤثر تنفس دارند. همچنین پرندگان موقعی که پرواز می‌کنند، انرژی فوق‌العاده زیادی را مصرف می‌کنند و بنابراین نیاز دارند تا مقدار بسیار زیادی غذا بخورند تا قدرت پرواز داشته باشند.

نه همه جانورانی که پرواز می‌کنند پرنده هستند و نه همه پرندگان می‌توانند پرواز کنند. توان پرواز کردن در طول تاریخ بارها و به‌طور جداگانه در میان موجودات مختلف زمین به وجود آمده است. خفاش‌ها (پستاندارانی که پرواز می‌کنند)، پتروسوروس (خزندگانی از زمان دایناسورها پرواز می‌کنند) و حشراتی که پرواز می‌کنند پرنده نیستند.

انواع حرکت: پرواز، دویدن و شنا

شیوه نقل و انتقال پرنده‌ها کاملاً باهم متفاوت است. بیشتر آن ها می‌توانند پرواز کنند، بعضی می‌توانند خیلی خوب بدوند و بعضی شنا می‌کنند و برخی ترکیب آن ها را انجام می‌دهند. بعضی از پرندگان نمی‌توانند پرواز کنند. شترمرغ سریع‌ترین پرنده دونده است، اما نمی‌تواند پرواز کند. شترمرغ همچنین سریع‌ترین دونده دو پا در میان همه ی جانوران روی زمین است.

بیشتر پرندگان می‌توانند پرواز کنند. در پرندگان بال‌های پرواز شکل گرفته تا امکان بالا رفتن را در آن ها به‌وجود آورد و به آن ها اجازه دهد تا پرواز کنند. این جانوران سبک وزن به‌خاطر پرواز کردن با شرایط آب و هوایشان تطبیق پیدا کرده‌اند. پرواز آن ها را به شکارچیان قابلی تبدیل کرده و به آن ها اجازه می‌دهد از

دست شکارچیان گرسنه (مثل گربه‌ها) فرار کنند. شاهین تیزپر یکی از سریع‌ترین پرندگان است که با سرعت 90 مایل در ساعت شیرجه می‌زند (بعضی‌ها می‌گویند که آن ها می‌توانند با سرعت بیش از 200 مایل در ساعت شیرجه بزنند).

پرها

انواع مختلفی از پرها وجود دارند که کاربردهای مختلفی دارند.

پرها برای این اهداف مورد استفاده قرار می‌گیرند:

پرواز: پرهای پرواز در بال‌ها و دم پرندگان رشد می‌کند.

عایق حرارتی: پرهای نرم زیرین که نزدیک پوست رشد می‌کنند پرندگان را از خیلی سرد و یا خیلی گرم شدن حفظ می‌کنند.

جفت‌گیری: این امر به شدت از گونه‌ای به گونه دیگر متفاوت است. پرندگان مذکر اغلب رنگشان روشن‌تر از پرندگان مؤنث است. این امر پرندگان مؤنث را به‌سوی پرندگان مذکر به منظور جفت‌گیری جذب می‌کند. پرندگان مؤنث بیشتر به رنگی نیاز دارند که به آن ها کمک کند تا خودشان را هنگامی‌که از جوجه‌هایش مراقبت می‌کنند مخفی کنند (اگرچه پرندگان مذکر، هم اغلب از جوجه‌ها مراقبت می‌کند، با یا بدون جفت مؤنث). طاووس مذکر رنگ خیلی درخشانی دارد. طاووس مؤنث رنگش قهوه‌ای مات است.

اندام‌شناسی و کالبدشناسی

تصویر

کالبدشناسی ظاهری یک پرنده: 1- منقار2 - تارُک 3- عنبیه 4- مردمک 5- روتنه 6- پوشپرهای کوچک 7- سرشانه 8- پوشپرهای وسطی 9- شاهپر 10- پشت11-پرهای کناری 12- دمگاه 13- ران 14- ساق مچ 15- ساق 16- پا 17- درشت نی 18- سطح شکمی 19- پهلو 20- سینه 21- گلو (اگر برجسته باشد: طوق) 22- آویزک

اندام ها و ساختمان بدن پرندگان برای آسانتر کردن فرایند پرواز به گونه ای نامعمول و البته ویژه با شرایط سازگاری یافته و مطابق نیازهای آن ها شده که این انعطاف پذیری در دیگر مهره داران دیده نمی شود و آن ها از این ویژگی در این سطح بی بهره اند.

اسکلت پرندگان از استخوان هایی بسیار سبک ساخته شده است. آن ها حفره ها و فضای خالی زیادی (معروف به حفره های هوا) در بدنشان دارند، که این فضاها به دلیل ارتباط با دستگاه تنفسی شان از هوا پُر شده اند. کاسه سر در پرندگان بالغ یکپارچه است و هیچ درز جمجمه ای در آن وجود ندارد. ستون مهره های آن ها دارای ناحیه های مهره های گردنی، سینه ای، کمری، و دمی است، که از میان آن ها مهره های گردنی تعداد بسیار متغیری دارند و به‌ویژه انعطاف پذیرند، ولی امکان حرکت در مهره های سینه ای کاهش می یابد.

همانند خزندگان، کلیه ی پرندگان فضولات نیتروژنی را از رگ های خونی آن ها جمع آوری کرده و به جای اوره و آمونیاک، آن را به صورت اسید اوریک از راه میزنای به روده می فرستد. پرندگان فاقد کیسه ادراری یا خروجی ویژه، برای ادرار هستند و اسید اوریک به همراه مدفوع به شکل فضولاتی نیمه جامد به بیرون فرستاده می شود.

پرندگان دارای یکی از پیچیده ترین دستگاه های تنفسی در میان جانوران هستند. در هنگام تنفس، 75 درصد هوا به جای گذر از شش ها، مستقیم به کیسه ی هوایی خلفی می رود، که در ادامه ی شش قرار دارد و به فضاهای هوایی درون استخوان ها راه دارد و آن ها را با هوای تازه پر می کند. و 25 درصد هوای تنفس شده به شش می رود. هنگامی که پرنده نفس خود را بیرون می دهد، هوای درون شش به بیرون منتقل شده و هوای درون کیسه هوایی خلفی همزمان به درون شش ها وارد می شود. از این رو، شش پرنده ها همواره جریانی از هوای تازه را در هر دو حالت برآوردن و بیرون دادن نفس، تجربه می کند.

تغذیه

پرندگان زبان دارند، اما برخلاف زبان ما زبان پرنده در داخلش استخوان دارد. بعضی از شکارچیان شگفت‌انگیز مانند عقاب‌ها، دید تیزی دارند، که پنج تا شش برابر تیزتر از دید چشم انسان است. آن ها می‌توانند طعمه کوچکی را از یک مایلی علامت‌گذاری کنند.

تصویر

رژیم غذایی پرندگان متنوع است و شامل شهد، میوه، گیاه، دانه، مردار و جانوران گوناگون ریزجثه می شود. پرنده ها دندان ندارند و دستگاه گوارشی آن ها به غذای ناجویده که به شکل کامل فرو برده شده باشد، تطابق یافته است.

بعضی پرندگان روش های متعددی را برای تغذیه و یافتن غذا به‌کار می برند، اما

بعضی دیگر تنها غذای ویژه ای به عنوان منبع اصلی غذایی شان دارند. بسیاری پرنده ها به شکار حشرات می پردازند و آن هایی که با خوردن حشرات مزاحم باعث کنترل جمعیت این آفت ها می شوند از ارزش اقتصادی بالایی برای جوامع کشاورز برخوردار هستند. کیوی هاو آب چرها دارای منقارهای بلند هستند که با آن ها بی مهرگان را از شن ها بیرون می کشند. اردک های غواص، پنگوئن ها، و ماهی گیرک ها غذای خود را زیر آب به دست می آورند و از بال های خود به‌عنوان پیش بند درون آب بهره می گیرند. در حالی که شکارچیان هوایی چون ماهی خورک ها و پرستوهای دریایی با شیرجه به درون آب اقدام به شکار طعمه می کنند. بعضی پرندگان همچون فلامین گوها غذای خود را از راه بیختن (فیلتر کردن) آب دریاچه ها و مرداب ها به‌دست می آورند. بعضی گونه ها، از جمله مرغ های نوروزی و قاپوها، اقدام به طعمه دزدی از دیگر پرندگان می کنند. طعمه دزدی این پرندگان، رویکردی برای افزایش میزان غذای دریافتیشان است. بعضی پرندگان نیز مردارخوار هستند؛ کرکس از جمله پرنده هایی است که تنها اقدام به خوردن مردار می کند، ولی پرندگان دیگری چون کلاغ و مرغ های نوروزی صرفاً فرصت طلب هستند و در صورت وجود مردار به خوردنش اقدام می ورزند.

لانه‌ها و تخم‌ها

پرندگان جوجه‌هایشان را در تخم‌هایی با پوسته‌های محکم به دنیا می‌آورند که بعد از مدت زمانی جوجه‌ها از تخم در می‌آیند. بعضی از پرندگان مانند مرغ‌ها، هر روز تخم می‌گذارند. برخی از پرندگان هم ممکن است سال‌ها بین هر تخم‌گذاری فاصله بیندازند.

شترمرغ در میان پرندگان بزرگ‌ترین تخم‌ها را می‌گذارد، که بیش از 11 در 18 سانتی‌متر محیط و وزنی 1400 گرمی دارند.

پرندگان لانه‌هایشان را برای تولید‌مثل در درختان، روی صخره‌ها یا روی زمین می‌سازند. بیشتر پرندگان دستکم به وسیله یکی از والدین مورد مراقبت قرار می‌گیرند تا وقتی که بتوانند پرواز کنند و غذایشان را به دست آورند.

دوره نهفتگی تخم‌های پرنده از گونه‌ای به گونه‌ای دیگر متفاوت است و این تفاوت‌ها به دما بستگی دارد. بعضی از پرندگان مانند، فاخته تخم‌هایشان را در لانه پرندگان دیگر

می‌گذارند. پرنده بزرگسال هم بی‌اطلاع از این که تخم فاخته است، از آن مراقبت می‌کند. بعضی از فاخته‌ها حتی تخم‌های دیگرشان را درلانه می‌کشند تا مطمئن شوند که تخمشان غذای کافی به دست می‌آورد.

طبقه‌بندی پرندگان

پرندگان به طبقه زیست شناسی اوس Aves تعلق دارند و در همه جای زمین زندگی می‌کنند. پرندگان جز آمنیوت‌ها amniotes هستند. این گروه از جانوران همه چیز خوارانی هستند، که تخم می‌گذارند و از تخم‌هایشان با دراز کشیدن بر رویشان محافظت می‌کنند و گروهی که شامل جانورانی در بین پستانداران، پرندگان، دایناسورها و خزندگان هستند را شامل می‌شوند. حدود 9000 گونه مختلف از پرندگان وجود دارد، که به 146 خانواده تقسیم شده‌اند.

تکامل پرندگان

پرندگان شاید از دایناسورهای گوشتخوار (تروپودها) در طول دوره مزوزوئیک، (در حدود 150 میلیون سال پیش) تکامل پیدا کرده باشند. پرندگان اولیه در دهانشان دندان و روی بال‌هایشان چنگال‌هایی داشتند.

آواز پرندگان

پرندگان آواز زیبایی دارند و آوازهای گوناگونی هم می‌خوانند. بسیاری از پرندگان آوازخوان هر سال کمیاب‌تر می‌شوند.

پرندگان آوازخوان یک اندام صوتی به نام سیرنیکس syrinx دارند، که در گلویشان قرار گرفته. سیرینکس عضلانی دو نیمه دارد، که هر لرزش آن آوازهایی تولید می‌کند، چنان که پرنده می‌تواند در یک آن دو نُت را بخواند.

آیا پرندگان زانو دارند؟ چرا پاهایشان به طرف پشت خم می‌شود؟

بله، پرندگان زانوهایی دارند (زانوها اغلب زیر پرهایشان هستند و به‌سادگی قابل دیدن نیستند). زانوهای پرندگان مثل زانوهای ما خم می‌شوند. بخشی از پاهای پرنده که در موقع راه رفتن به عقب خم می‌شود، قوزک پا است.

ضربان قلب و تنفس

پرندگان برای پرواز کردن، به مقدار زیادی اکسیژن نیاز دارند، که آن را از راه تنفس از هوا و با استفاده از شش به‌دست می‌آورند. پرندگان همچنین به سیستم گردش خون قوی نیاز دارند که شامل یک قلب قوی است، تا اکسیژن را در بدنشان به گردش درآورد. قلب یک پرنده خیلی سریع‌تر از قلب ما می‌زند. قلب مرغ مگس‌خوار حدود 1000 بار در هر دقیقه می‌زند. قلب انسان حدود 60 تا 90 بار در هر دقیقه می‌زند.

پرندگان با استفاده از سیستم بی‌همتایی که هوا را در مسیری یک طرفه از میان سیستم تنفسی رد می‌کند، تنفس می‌کنند. پرندگان دوشش نسبتاً کوچک دارند (جایی که تبادل گاز درآن انجام می‌شود)، اما شش‌ها به وسیله ی کیسه‌های هوای ریه مانند (جایی که هیچ تبادل گازی رخ نمی‌دهد) تقویت شده‌اند. سیستم تنفسی پرنده 20 درصد حجم پرنده را گرفته (سیستم تنفسی ما تنها پنج درصد حجم ما را گرفته است).

در سیستم تنفسی پرنده، هوا ابتدا از میان کیسه‌های هوا جریان می‌یابد (که حتی در داخل استخوان‌های خالیشان واقع شده) که هوای اکسیژندار تازه را مستقیم به داخل شش‌های تیوب مانند جاری می‌کند. این سیستم، کارایی پرنده را در تنفس افزایش می‌دهد و به او اکسیژن کافی برای پرواز می‌دهد.

نحوه دسته‌بندی گونه‌های پرندگان

گونه‌های بومی که معمولاً دیده می‌شوند در هیچ یک از این دسته‌ها قرار نمی‌گیرند.

گروه (A)یا تصادفی: گونه‌ای است که به‌ندرت یا به‌طور تصادفی در ایران مشاهده می‌شود.

گروه (E) یا اندمیک: گونه‌ای که تنها در ایران دیده و یافت می‌شود.

گروه (I) یا معرفی شده: گونه‌ای است که به‌عنوان یک گونه، مستقیم یا غیرمستقیم از اقدامات انسانی در ایران معرفی شده است.

گروه (EX) یا نابود شده: گونه‌ای است که دیگر در ایران مشاهده نمی‌شود، اما ممکن است این گونه در مناطق دیگر دنیا و کشورهای دیگر وجود داشته باشد.

گروه (X) یا منقرض شده: گونه یا گونه‌هایی است که دیگر در دنیا وجود ندارند.

تصویر

تنوع آب و هوایی ایران دلیل تنوع زیستی پرندگان

اشاره

ایران به‌رغم این که بخش بزرگی از این کشور، دارای آب هوای خشک و نیمه خشک است، باز هم گونه‌های پرندگان ایران بسیار غنی و متنوع است. این تنوع را می‌توان در هشت گونه بزرگ زیستگاه آن مشاهده کرد.

منطقه بیابانی و نیمه بیابانی

تصویر

محیط بیابانی ایران که در سرتاسر حوضه بیابان مرکزی از ناحیه جنوب تهران تا بیابان‌های وسیع دشت کویر و دشت لوت گرفته تا ادامه آن به‌سمت حوضه ی جازموریان در بلوچستان مرکزی و به‌طور محلی، دامنه‌های ساحلی جنوبی از شمال غرب خوزستان تا بلوچستان را شامل می‌شود. گونه‌های پرندگان ایران که در این مناطق یافت شده‌اند، با عنوان‌های علمی زیر نام برده می‌شوند که عبارتند از: هوبارا

مرغ دریایی، چکچک ابلق سفید (چکچک دم سفید) و چکاوک نوک دم سیاه (چکاوک سردم سیاه)، چکاوک هدهدی، سسک بیابانی آسیایی، چکچک بیابانی و سهره صورتی

استپ نیمه خشک

بخش عمده‌ای از سطح زمین ایران پوشیده از گیاهان استپی است، که تحت تأثیر بوته‌های خار است. گونه‌های پرندگان ایران که در این ناحیه یافت می‌شود شامل: سارگپه پابلند باشه (دلیجه معمولی)، باقرقره (کوکر) شکم سیاه، سبز قبا، زنبور خوار (زنبور خور معمولی)، گونه‌های متنوعی از چکاوک‌ها شامل چکاوک کاکلی، چکچک دشتی و زردپره سرسیاه است.

تصویر

کوهستان‌های بلند

کوه‌های البرز، زاگرس و بالاترین قله‌های کوهستانی در استان‌های آذربایجان، خراسان، کرمان و بلوچستان از گونه‌های پرندگان کوهستانی معمولی را شامل می‌شوند. این گونه‌ها در سرتاسر کوه‌های بلند در اروپای غربی تا هیمالیا پراکنده شده‌اند. نام این گونه ها به همراه نام رایج و نام علمی در ادامه ذکرشده است.

تصویر

تصویر

تصویر

جنگل‌ها و مناطق جنگلی

اگرچه جنگل‌ها و مناطق جنگلی ایران اندازه‌ای محدود دارند، اما پر از گونه‌های پرندگانی است، که به‌سختی می‌توان تفاوتی بین آن ها با جنگل‌های مرکزی اروپا را پیدا کرد. گونه‌های معمول پرندگان در این جنگل‌ها شامل:

تصویر

گونه‌های متنوعی از توکا، چرخ ریسک و سهره می‌باشد. مناطق خشک‌تر دارای درختان پراکنده بلوط در نواحی غربی زاگرس دارای آب و هوای مشابه مدیترانه‌ای بوده و شامل گونه‌هایی مانند، دارکوب سوری (دارکوب باغی)، سنگ چشم پیشانی سفید، چکچک گوش سیاه و زردپره صخره‌ای (زردپره کوهی) می‌باشند.

تصویر

تصویر

حتی در مناطق خشک‌تر شرقی زاگرس همانند، کوه‌های کرمان و کوه‌های جدا شده در شمال بلوچستان، تنها تعداد انگشت‌شماری از گونه‌های پاله آرکتیک غربی دیده می‌شود. گونه‌های پرندگان ایران که در این مناطق دیده شده‌اند، مخلوطی از گونه‌های خاورمیانه است. در نهایت، در سراسر کوه‌های دور افتاده ایران، هنوز درختان خوب کاج جنگلی وجود دارد، که دارای گونه‌های متعددی از قبیل سهره پیشانی سرخ و در شمال شرقی سهره سیاه یافت می‌شود.

تصویر

حفظ زیستگاه ها

در کشورمان حدود 600 سایت پرندگان وجود دارد، اما از این تعداد 105 زیستگاه که بیشتر حائز اهمیت است به ثبت بین المللی رسیده اند. بیشتر پرندگان مهاجری که برای زمستان گذرانی به کشورمان می آیند، در این زیستگاه ها ساکن می شوند.

می توان گفت حفظ این زیستگاه ها که بیشترشان تالاب است، نقش ویژه ای در حفاظت از پرندگان مهاجر دارد. برای نمونه، پرندهای مانند آبچلیک شکیل یا گیلان شاه حنایی 28 هزار کیلومتر سفر می کنند؛ بنابراین حفاظت ازاین پرندگان همکاری بیشترکشورها را طلب می کند. اکنون کنوانسیون حمایت از گونه های وحشی مهاجر (CMS) در این زمینه فعالیت می کند. برای نمونه این کنوانسیون سال 1993 تفاهم نامه ای برای حفاظت از درنای سیبری تنظیم کرد، پرندگان مهاجر با مشکلات زیادی برای بقا دست و پنجه نرم می کنند، در این بین شکار بی ضابطه یکی از بزرگ ترین تهدیدها برای پرندگان مهاجر در آسیاست، البته رشد اقتصادی در این قاره نیز فشار زیادی روی تالاب ها که زیستگاه اصلی این پرندگان است وارد می کند. به همین دلیل اگر بخواهیم از پرندگان مهاجر حفاظت کنیم، باید بیشتر به شرایط تالاب ها توجه کنیم.

چندگونه پرنده در ایران داریم؟

براساس آخرین فهرستی که در مجلات علمی چاپ شده، 517 گونه پرنده داریم. از این تعداد که متعلق به 80 خانواده و 10 راسته‌اند، حدود 320 گونه‌شان در ایران زادآوری می‌کنند، 90 گونه مهاجر زمستانه‌اند و 24 گونه مهاجر عبوری‌اند. بقیه هم جز پرندگان کمیاب، اتفاقی و رها شده از قفس محسوب می‌شوند. اگر بخواهیم آماری بگوییم حدود 70 درصد پرندگان ایران مهاجرند که یا در زمستان وارد ایران می‌شوند یا در فصل تابستان برای زادآوری به ایران می‌آیند.

چه تعداد از این پرندگان گونه خاص ایران هستند؟

گونه اندمیک یا بومی انحصاری، گونه‌ای است که در هیچ کشور دیگری مشاهده نمی شود. از این لحاظ ایران تنها یک گونه اندمیک دارد و آن هم گونه زاغ بور است.

چگونه پرندگان را بشناسیم؟

پرنده‌نگری با این که یکی از تفریحات محبوب در جهان است، اما در ایران چند سالی بیش نیست که رایج شده و طبیعت دوستان زیادی را به خود جذب کرده است. یکی از مهمترین مسائلی که در رابطه با پرنده‌نگری وجود دارد، این است که چطور باید گونه پرنده را تشخیص دهیم. این کار آنقدرها هم که به نظر می‌رسد.

سخت و دشوار نیست، بلکه بسیار آسان و البته هیجان‌انگیز است.

اولین موضوعی که باید به آن توجه داشته باشید این است که ظاهر پرندگان را به‌دقت بررسی کنید. برای این کار می‌توانید از دوربین‌های شکاری استفاده کنید و زمانی که پرنده روی شاخه، سیم، زمین و هر جای دیگری نشسته باشد، آن را به‌دقت نگاه کنید. شما در پرنده‌نگری باید بسیار آرام و ساکت رفتار کنید زیرا هر گونه صدایی، حواس پرنده‌ها را پرت می‌کند. پس در نهایت این دو کار را باید انجام دهید: ساکت بنشینید و مشخصات ظاهری پرنده را به‌دقت مشاهده کنید.

دومین موردی که برای شناسایی پرندگان مهم است، دانستن رفتار آن‌هاست. رفتارشناسی پرندگان موضوع مهمی است که حتماً باید به آن توجه کنید. مثلاً این که دارکوب جهش‌های کوتاه دارد و با تکیه به دم بالا راه می‌رود، یا این که دم جنبانک مدام در حال تکان دادن دم خود است. البته هیچ کس انتظار ندارد که در ابتدا همه این رفتارها را یاد گرفته و تشخیص دهید، اما مطمئن باشید با صبر و حوصله و به مرور زمان همه این رفتارها و شکل‌های ظاهری پرندگان ایران را خواهید شناخت.

تصویر

طبقه‌بندی تاکسونومی علمی پرندگان ایران

تصویر

تصویر

تصویر

فصل دوم: مهاجرت پرندگان

اشاره

کوچ یا مهاجرت پرندگان

کوچ یا مهاجرت پرندگان به سفرهای منظم فصلی می گویند، که بسیاری از گونه های پرندگان انجام می دهند. سفر پرندگان ممکن است در پاسخ به تغییرات آب و هوا، دسترسی به مواد غذایی، یا زیستگاه باشد. گاه برخی از این سفرها را «مهاجرت واقعی» نمی نامند، زیرا نامنظم بوده یا یک طرفه هستند (مانند دور شدن پرندگان جوان از زادگاه خود، و پراکندگی). ویژگی مهاجرت، نظم فصلیِ سالانه آن است. در مقابل، بعضی از پرندگان کاملا غیرکوچنده (غیرمهاجر) هستند.

تصویر

تصویر

مهاجرت پرندگان یکی از شگفت‌انگیزترین منظره‌های حرکت دسته جمعی را بر روی کره زمین خلق می کند.

شاید تصاویر مهاجرت پرندگان فقط منعکس کننده ی زیبایی های این حرکت بزرگ باشد، اما نباید فراموش کنیم که این مهاجرت، برای آن ها دشواری ها و خطرات زیادی را به همراه دارد و تعداد قابل توجهی از پرندگان مهاجر هرگز به مقصد سفر خود نمی رسند، اما تغییرات آب و هوایی و کمبود غذا باعث می شود که مهاجرت برای بسیاری از گونه‌های پرندگان، به بخش جدایی ناپذیر زندگی آن ها تبدیل شود، به حدی که پرستوی دریایی شمالگان که رکورد طولانی‌ترین مهاجرت پرندگان را دراختیار دارد، سالیانه 70000 کیلومتر تا 90000 کیلومتر جابه جا می شود.

برای درک بزرگی چنین عددی، کافی است به‌خاطر داشته باشیم که محیط کره زمین حدوداً 40000 کیلومتر است.

تا امروز، حداقل چهار هزار گونه از پرندگان شناسایی شده اند، که به صورت فصلی

مهاجرت می کنند. اگر چه گونه هایی هم هستند که می توانند تولید مثل و یافتن غذا را با تحمل دشواری ها و تغییرات فصلی، بدون جابه جایی و با استقرار در یک مکان مشخص انجام دهند.

شاید مشاهده چند مسیر پرواز پرندگان مهاجر برای شما جالب باشد:

تصویر

پرواز و مهاجرت دسته جمعی پرندگان مستقل از پیچیدگی ها و دشواری های آن، همچنان می توان آرامشبخش و چشم نواز باشد.

دسته‌های چند هزارتایی پرنده از اواخر پاییز، آسمان را به رنگ بال‌هایشان تزیین می‌کنند. تالاب‌های شمالی، نخستین توقف گاه آنان است.

تصویر

کوچ پرندگان از ابتدا توجه انسان را به خود جلب کرده است. حدود هزار سال

قبل شخصی به‌نام هومر به آن اشاره کرده و فیلسوف بزرگ یونانی، ارسطو، درباره آن نوشته است. کوچ، حرکت منظم فصلی پرندگان به‌طرف جنوب در پاییز و به طرف شمال در بهار یا حرکت از زمین های پست به‌طرف ارتفاعات یا از نقاط دور از ساحل به طرف ساحل است.

تصویر

پرندگان مهاجر ایران

اشاره

پرندگان مهاجرایران دو دسته هستند؛ گروهی که در نیمه اول سال (بهار وتابستان) برای جوجه آوری وارد ایران می شوند و گروه دوم پرندگانی که در نیمه دوم سال (پاییز و زمستان) برای زمستان گذرانی می آیند. از پرندگان جوجه آور بهاری می توان به پرستو و چلچله اشاره کرد، که در اواخر اسفند وارد کشور می شوند، و در تعطیلات نوروز آشیانه سازی را آغاز می کنند و بعد از عید نیز جوجه ها به پرواز در می آیند. اولین پرندگان مهاجر زمستانی ایران خوتکای ابرو سفید یا اردک ابرو سفید است، که در نیمه دوم شهریور از شمال و شمال غرب وارد ایران شده و در تالاب های گیلان مستقر می شوند. مهمترین پرندگان مهاجر زمستانی ایران شامل قو، غاز، پلیکان، درنا، اردک، آبچلیک و پرندگان شکاری هستند. مهمترین پرنده تابستان گذران و جوجه آور ایران پرستوی دریایی است، که بیشتر در سواحل جنوبی کشور و جزایر خلیج فارس جوجه آوری می کند. بعضی از پرندگان نیز بومی هستند و در تمام فصول سال در سراسر منطقه پراکندگی خود حضور دارند. منظور این است که جابه جایی آن ها از محدوده ی منطقه پراکندگی گونه تجاوز نمی کند.

بعضی دیگر نیمه مهاجرند، یعنی تعدادی از آن ها مهاجرت می کنند و بقیه در منطقه

باقی می مانند.

علت، زمان و مسیرهای مهاجرت

مهمترین دلیل مهاجرت، کمبود غذا و مهمترین عامل مهاجرت، تغییر طول روز است. برخی گونه ها در طول روز، برخی در طول شب و گروهی هم در روز و شب مهاجرت می کنند. گونه هایی نظیر آوازه خوان ها شب ها مهاجرت می کنند و روزها برای استراحت و تغذیه توقف می کنند. کلاغ، پرندگان شکاری و غاز روزها حرکت می کنند ولی شب ها برای تغذیه در جاهای مناسب فرود می آیند.

پرستو روزها مهاجرت کرده و در طول مسیر مهاجرت حشرات را شکار می کند. اردک و پرندگان ساحلی شب یا روز مهاجرت می کنند. بعضی پرندگان هنگام مهاجرت نزدیک زمین پرواز می کنند و گروهی 900 تا 1500 متر از زمین اوج می گیرند. برخی پرندگان در مسافت های کوتاه و برخی در مسافت های بسیار طولانی مهاجرت می کنند.

زیستگاه های مهم در ایران

مهمترین زیستگاه های پرندگان با دو نام کلی مناطق مهم پرندگان (Important Bird Area) و تالاب بین المللی شناخته می شود. در ایران 22 تالاب بین المللی و 105 منطقه مهم پرندگان وجود دارد. یک سوم مناطق مهم پرندگان خاورمیانه در ایران واقع شده است که بسیاری از آن ها حفاظت شده نیست یا در عمل حفاظت نمی شود. نکته مهم این است که هر 22 تالاب بین المللی کشور از مناطق مهم پرندگان است.

جهت یابی پرندگان

بررسی های آزمایشگاهی در گذشته نشان داده بود، که پرندگان ممکن است در مهاجرت خود از یک سری علائم نظیر نور خورشید، نور ستاره ها، پستی و بلندی زمین، رودخانه، کوه و حتی جاده و شهر و میدان مغناطیسی زمین استفاده کنند، که مورد آخر مهم ترین عامل در جهت یابی است. بخشی از مغز پرندگان مهاجر می تواند اطلاعات مربوط به میدان مغناطیسی زمین را پردازش کند و آن را به یک عقربه قطب‌نمای داخلی که پرنده آن را درک می کند، تبدیل کند. دانشمندان این بخش

مغز پرندگان را خوشه N نامیده اند. حرف اول واژه شب (Night) است. به این معنا که بسیاری از پرندگان سبکبال هنگام شب مهاجرت می کنند. دانشمندان معتقدند که توانایی حس کردن میدان مغناطیسی توسط پرندگان مستقل از دید شبانه آن ها نیست، بلکه بیشتر برای دیدن در شب طراحی شده است. خوشه N فقط در پرندگان مهاجر، آن هم هنگام شب فعال است و در پرندگان غیرمهاجر چه در طول شب و چه هنگام روز به هیچ عنوان فعال نیست.

تصویر

شخصی دوگونه پرنده مهاجر و دوگونه پرنده غیرمهاجر را در قفسه ای ویژه ای قرار داد. در هر قفس یک قطب‌نما وبالای آن یک دوربین فیلم برداری نصب شد. نتیجه آن شد که هنگام روز پرندگان بی هدف درقفس خود چرخ می زدند، اما هنگام شب هر دو گونه مهاجر به‌سمت جنوب قرار م یگرفتند و در تلاش برای رسیدن به جنوب بال می زدند، در حالی که پرندگان غیرمهاجر هیچ تلاشی برای بالزدن نمی کردند.

تصویر

تصویر

پرندگان تا چه مسافتی پرواز می کنند؟

پرندگان به هر دلیلی که مهاجرت می کنند مسلماً قهرمان حیوانات مهاجر به‌شمار می روند، و در میان خود پرندگان، چلچله های قطبی قهرمان هستند. این پرندگان عجیب در طول سال در رفت و برگشت خود جمعاً بیست و دو هزار مایل مسافت را طی می کنند. اغلب پرندگان خشکی در طول مهاجرت های خود توقف‌های نسبتاً کوتاهی دارند. اما یکی از پرندگان، مرغ باران نوع آمریکایی به یک مهاجرت طولانی بدون توقف برفراز اقیانوس می پردازد، می تواند از نوا اسکوشیا مستقیماً به آمریکای جنوبی یعنی یک مسافت تقریباً 2400 مایلی را از روی آب بدون توقف پرواز کند.

تصویر

گونه های مهاجر و غیر مهاجر پرندگان

بعضی از پرندگان از قبیل بلدرچین آمریکایی کاملاً غیرمهاجر هستند ولی بسیاری از گونه ها مهاجرت می کنند، یعنی به طور منظم و با تغییر فصل از ناحیه ای به ناحیه دیگر نقل مکان می کنند. بیشتر مهاجرت ها به‌سوی شمال و جنوب یا ارتفاعی است. پرندگان در فصول گرم به‌سوی زمین های معتدله شمال و نواحی مجاور قطب شمال حرکت می کنند، زیرا در این مناطق برای تغذیه و لانه گزینی امکانات و تسهیلات کافی وجود دارد و هنگام زمستان مجدداً به نواحی جنوبی باز می گردند. در نیمکره جنوبی نیز به هنگام تغییر فصول همین حرکت در جهت مخالف و به مقیاس کمتر وجود دارد. بعضی از پرندگان در تابستان مهاجرت ارتفاعی به‌سوی نواحی کوهستانی انجام داده و زمستان به نواحی پست برمی گردند. بیشتر گونه ها برای مهاجرت کم و بیش بر طبق قاعده حرکت می کنند و ورود و خروجشان بر حسب تقویم منظم است. اردک ها

و مرغابی‌های آبی به وسیله ی طوفان‌های پاییزی و به وجود آمدن آب های باز به هنگام بهار به بخش‌های مختلف راه یافته اند. کلاغ ها، بازها و غازها روزها حرکت می کنند. ولی شب‌ها برای غذا در جاهای مناسب فرود می آیند. پرستوها روزها حرکت نموده و درطی راه برای غذای خود جنبندگان را شکار می کنند. اردک ها و پرندگان ساحلی شب یا روز مهاجرت می کنند. پرواز مهاجرتی بعضی پرندگان نزدیک زمین صورت می گیرد و بقیه تا اوج 900 تا 1500 متر از زمین فاصله می گیرند. برخی پرندگان فقط مسافات کوتاهی طی می کنند. ولی حشره‌خواران کوچک از قبیل مگس گیرها و پرندگان خواننده، زمستان را در مکزیک و یا بخش های شمالی آمریکای جنوبی می گذرانند.

عوامل مورد استفاده پرندگان برای مهاجرت

بسیاری از پرندگان مهاجر مانند، جهانگردان از خورشید پیروی می کنند و هیچ گاه دچار سختی‌های زمستان نمی شوند در حالی که بعضی گونه های مجاور قطب شمال زمستان به‌سوی نواحی معتدله آمده و تابستان به نواحی سردتر باز می گردند. بعضی مهاجران از علایم ویژه زمین از قبیل رودها، کوه ها یا امتداد سواحل برای یافتن مسیر استفاده می کنند.

تصویر

تصویر

ولی عدهای از پرندگان بدون ویژگی‌های راهنمایی از روی دریاها یا زمین ها عبور می نمایند و بچه‌ها ممکن است در اولین مهاجرت از پدر و مادرشان سبقت بگیرند. پرندگان به وسیله ی غریزه هدایت می شوند. محرک مهاجرت تا اندازه ای به ترشحات غدد جنسی بستگی دارد.

چرا پرندگان سرزمین مادری خود را ترک می‌کنند؟

از جمله دلایل اصلی سردی و کمبود غذا است. زمان زمستان برای آن ها به اندازه ی کمبود غذا خیلی ترسناک نیست. موجودات خون‌گرم، درجه حرارت بدن آن ها حدود 41 درجه است. علاوه براین، برای جلوگیری از هیپوترمی به پوسته زیر آبی کمک می کند.

آیا ایران پذیرای گونه های مهاجر بوده است؟

بله، از حدود 548 گونه پرنده در ایران حدوداً 340 گونه مهاجر هستند و حدوداً 100 گونه از آن ها مهاجر عبوری از کشورند. ایران بر سر دو مسیر مهاجرتی مهم جهانی قرار دارد. مسیر مهاجرتی آفریقایی، اوراسیایی و مسیر آسیای میانه، خاورمیانه و آفریقا.

نوع مهاجرت پرنده ها باهم متفاوت است؟

معمولاً مهاجرت را به سه نوع تقسیم‌بندی می‌کنند: مهاجرت فصلی، مهاجرت ارتفاعی، مهاجرت روزانه. مهاجرت فصلی با تغییر فصل‌ها از تابستان به پاییز و در آخر سال از اسفند به فروردین مهاجرت نسبتاً طولانی را آغاز می‌کنند.

مهاجرت ارتفاعی با شرایط نامساعد و سرد شدن در ارتفاعات به‌سمت دشت‌ها و مناطق گرم‌تر انجام می‌گیرد. مهاجرت روزانه برای تأمین غذا در صبح شروع و در غروب همان روز تمام می‌شود.

هرساله با شروع فصل مهاجرت با توجه به قرار گرفتن استان اصفهان در مرکز کشور ایران و همچنین شرایط ویژه مانند وجود رودخانه زاینده‌رود در طول غرب به شرق این استان، باتلاق گاوخونی، مناطق کوهستانی زاگرس در غرب استان و کوهستان‌های مرکزی مانند کرکس در شمال و مناطق کویری و بیابانی در شرق اصفهان، این استان پذیرای تعداد زیادی از پرندگان درطول مهاجرت خودشان هست. به دنبال مهاجرت پرندگان، با توجه به کم شدن شکار و منابع غذایی، پرندگان شکاری هم مهاجرت خود را از نواحی شمالی به طرف جنوب آغاز می‌کنند.

مهاجرت پرندگان شکاری در استان اصفهان به چه شکلی است؟

پرندگان شکاری در استان اصفهان در فصل‌های مختلف به صورت مهاجر عبوری و یا مهاجر زمستان گذرانی و یا مهاجر زادآور تابستانی دیده می شوند. از جمله پرندگان شکاری زاد‌آور تابستانی که با شروع فصل بهار وارد استان اصفهان می‌شوند. می توان «لیل» یا «Fallin Hobby» که یک پرنده شکاری از خانواده شاهین‌هاست را نام برد. این پرنده باتوجه به تغذیه‌اش که معمولاً از بادخورک‌ها و پرستوها و همچنین حشراتی مانند سنجاقک است، برای گذراندن تابستان و تولید‌مثل در اوایل بهار وارد استان اصفهان شده و در اواخر تابستان یا اوایل پاییز استان را ترک کرده و به‌سوی اروپا و شمال آفریقا رهسپار می‌شود. گونه دیگر از پرندگان شکاری و خانواده شاهین‌ها «شاهین بحری» یا Peregrinfalcon است، که این پرنده با سرعت ثبت شده 389 کیلومتر در ساعت در حالت شیرجه برای گرفتن شکار، سریع ترین جانور روی کره زمین است، و متأسفانه این پرنده هم به‌دلیل صید و زنده‌گیری و استفاده در ورزش بازداری در کشورهای عربی با کاهش جمعیت شدید روبه‌رو است و باید درحفاظت از آن کوشید. از پرندگان شکاری بزرگ مهاجر دیگر در

استان اصفهان می‌توان از «عقاب امپریال» یا شاهی و «عقاب صحرایی» نام برد، که به صورت گروهی مهاجرت می کنند. در مجموع با توجه به وسعت، موقعیت، وجود کوهستان‌های بلند و دشت‌های وسیع، رودخانه زاینده‌رود و زمین‌های کشاورزی اطراف آن و همچنین باتلاق گاوخونی، پذیرای گونه‌های بسیاری از پرندگان شکاری هستیم؛ همچنین در فصل زمستان، پذیرای کوچک ترین شاهین مهاجر زمستان گذران در ایران به نام «ترمتا» یا «Falcon merlin» است.

با توجه به مشکلات زیست محیطی که گریبان استان اصفهان را گرفته، در مهاجرت این پرندگان خللی وارد نشده است؟

در چند سال اخیر با توجه به خشک سالی‌های پی‌در‌پی، خشک شدن فصلی زاینده‌رود و همچنین باتلاق گاوخونی مسیر مهاجرت و یا توقف پرندگان مهاجر، دچار تغییر شده و یا پرندگان بدون توقف از روی این استان عبور می کنند.

به طور کلی چه عواملی را می توان دلیل کاهش جمعیت این پرندگان دانست؟

از عوامل مهم کاهش جمعیت و خطرات برای پرندگان شکاری در استان اصفهان می‌توان به این عوامل اشاره کرد:

صید و زنده‌گیری پرندگان شکاری مانند، بحری و بالابان برای قاچاق به کشورهای عربی خلیج فارس که در سال‌های اخیر، با تلاش و پیگیری سازمان حفاظت محیط زیست اصفهان و آموزش‌های لازم در جهت حراست، برخورد با متخلفان، آموزش‌های لازم جهت نگهداری و رهاسازی آن ها انجام شده گام‌های بسیار مهمی بودند.

استفاده پرندگان شکاری لاشه خوار مانند، انواع کرکس و عقاب صحرایی و عقاب امپریال و کورکورها از زباله‌هایی که به‌صورت درست بازیافت نشده‌اند و با لاشه دام ها و طیور، که به‌صورت صحیح معدوم سازی نشدند، باعث ایجاد مسمومیت و مرگ و میر در این پرندگان می‌شوند.

اصابت گلوله و ساچمه به پرندگان از سوی کسانی که بدون آگاهی و آموزش‌های لازم اسلحه به دست می گیرند و به طرف پرندگان شکاری به عنوان هدف تیرانداری می کنند. دوستداران کبوترهای خانگی در مناطقی که این پرندگان مهاجر در نزدیکی شهرها یا روستاها اقدام به شکار کبوتر خانگی به عنوان غذای خود می کنند، آن ها را مسموم و پرندگان شکاری را می کشند.

راهکارهایی ارائه شده به مردم در حفظ و حمایت از پرندگان؟

آگاهی رساندن به مردم، آموزش و فرهنگ‌سازی راجع به اهمیت اکولوژی پرندگان شکاری بومی و مهاجر، می تواند مردم را در حفظ و حراست از این پرندگان زیبا با سازمان محیط زیست همراه کند.

تهیه فیلم های مستند از زندگی و گونه های بومی و مهاجر در استان اصفهان، برگزاری کلاس‌های آموزشی و فرهنگی و آشنایی کودکان از سنین کم با پرندگان، اطلاع‌رسانی دقیق علمی و پیوسته رسانه‌های عمومی مانند تلویزیون، روزنامه ها، مجله‌ها و غیره.

برگزاری نمایشگاه‌های عکس و نقاشی، گسترش فرهنگ پرنده‌نگری و اکوتوریسم و برگزاری تورهای آموزش و تفریحی، اهمیت دادن به تحقیقات میدانی و پژوهشگران در زمینه اطلاع‌رسانی و آموزش همگانی و تهیه کتاب ها و پوسترها و بروشورهای آموزشی و علمی و پخش آن در سطح جامعه و در اصناف مختلف می تواند تعدادی از راهکارهای مؤثر در فرهنگ‌سازی و آموزش همگانی باشد.

تصویر

تصویر

فصل سوم: معرفی انواع پرندگان

اشاره

تصویر

عجیب ترین پرندگان دنیا را بشناسید

اشاره

پرندگان واقعاً وحشتناکی در قاره های مختلف و در جزایر دورافتاده کمین کرده‌اند که جزء ترسناک ترین و آزاردهنده ترین حیوانات به شمار می روند و در این جا با برخی از آن ها آشنا میشوید.

پلیکان سفید بزرگ

پلیکان های سفید بزرگ در سواحل اوراسیا پرسه می زنند و منقارهای چند گالنی خود را با ماهی و موجودات دریایی پر می کنند. هرچند آن ها محدودیت زیادی برای بلعیدن طعمه یا شکار حیوانات بسیار بزرگ تر هم ندارند.

تصویر

کرکس گینه

تصویر

کرکس های گینه پرندگان فوق العاده ترسناکی هستند. این پرندگان وحشی با

منقارهای تیز به صورت گروهی شکار می کنند و پستانداران کوچک را می کشند. با این حال ظاهر آن ها وحشتناک تر است. آن ها پرهای تیرهای دارند که از میان آن ها گردنی شبیه مار بیرون آمده است. سر آن ها تقریباً بدون پر است و تنها چند پر به آن چسبیده است. چشمان خیره و قرمز روشن به ظاهر ترسناک آن ها می افزاید.

آنهینگا

این پرنده که بیشتر با نام پرنده ی مار شناخته می شود، وقتی از عمق باتلاق بالا می آید، فقط گردن و منقار تیزش قابل مشاهده است. این پرندگان آبی عجیب کاملاً سیاه هستند و صدای عجیبی دارند و می توانند به آرامی در آب فرو روند و سپس کاملاً زیر آب ناپدید شوند. این پرندگان با ظاهر ترسناک و عادات اسرارآمیز خود الهام بخش خرافات و افسانه های زیادی بوده‌اند.

تصویر

مرغ مقلد هود

تصویر

مرغ مقلد هوک یکی از پرندگان جزایر گالاپاگوس اکوادور است. این پرندگان نغمه خوان با کمبود منابع غذا و آب شیرین در جزایر خشک گالاپاگوس سازگار شده‌اند.

فنچ خون آشام

فنچ های خون آشام با استفاده از نوک تیزشان که برای گرفتن حشرات سازگار شده، عادت وحشتناکی پیدا کرده و به پرندگان بالغ و جوان و با هر ابعادی نزدیک می‌شوند و با پاهایشان به آن‌ها چنگ می زنند و سپس آن ها را با نوکشان زخمی می کنند و خونشان را می خورند. فرار کردن از دست این خون آشام کوچک سخت است و به خاطر متابولیسم بالایی که دارد خیلی زود دوباره بر می‌گردد.

تصویر

عسل یاب بزرگ

تصویر

عسلیاب های بزرگ با هدایت انسان ها به سوی کندوهای عسل، رابطه قوی با آن ها ایجاد کرده‌اند، آن ها بدون پر از تخمی بیرون می آیند که درلانه یک پرنده نغمه خوان گذاشته شده و سپس با قلاب نوک خود، جوجه ها را می خورند، و در نهایت تنها جوجه عسل یاب باقی می ماند. هرچه این پرندگان بزرگ تر می شوند قلاب نوکشان کم‌کم از بین می رود.

عقاب تاجدار آفریقایی

جنوب مرکزی وشرق آفریقا زیستگاه حیوان بزرگی است که ممکن است حتی انسان را هم بخورد. عقاب تاجدار آفریقایی یکی از بزرگ ترین پرندگان شکاری این سیاره است و میمون ها یکی از غذاهای اصلی آن ها به‌شمار می رود. آنتلوپ ها یکی دیگر از غذاهای مورد علاقه آن ها هستند، که متأسفانه تعدادشان در زیستگاه آن ها کاهش یافته است.

تصویر

سنگ چشم خاکستری بزرگ

این پرنده یکی از بستگان فوق العاده ی کلاغ‌هاست. این پرنده نغمه خوان یک شکارچی وحشی است، که صدای پرندگان دیگر را تقلید می کند و وقتی نزدیک شدند آن ها را می کشد. از آن جا که این پرندگان چنگال ندارند، طعمه خود را به طرف نزدیک ترین سیم خاردار یا بوته خار می کشانند و پس از زخمی شدن آن ها را می درند و می خورند.

تصویر

مرغ طوفان غول پیکر قطب جنوب

مرغ های طوفان قطب جنوب 8 کیلوگرم وزن دارند و طول آن ها به دو متر می رسد. آن ها به کلونی های پنگوئن ها حمله می کنند، هیچ پنگوئنی از خطر این پرندگان دریایی با چشمان زرد و ظاهر ترسناک در امان نیست. این پرندگان حملات بی رحمانه و وحشیانه ای مثل عقاب دارند.

تصویر

لک لک کفن و دفن یا لک لک مارابو

لک لک مارابو واقعاً ترسناک ترین پرنده‌ای است که روی زمین زندگی می کند. این موجودات بزرگ شاید بزرگ ترین پرندگان این سیاره باشند، که ارتفاعشان به 1.5 متر و طولشان با بال های باز به 3 متر می رسد. سر گوشتی و بی موی آن ها اغلب با خون لکه‌دار شده در حالی که طول منقار استخوانی رنگ بزرگشان به 35.5 سانتیمتر می رسد. به دلیل ظاهر و عادات غذاییشان به این پرنده، لک لک کفن و دفن هم

می گویند و با صدای وحشتناکی که دارند شکارچیان را از کشته‌هایشان دور می کنند. این لک لک ها بچه‌هایی که به آن ها نزدیک شوند را می کشند.

تصویر

- 10 گونه از زیباترین پرنده‌های جهان

1) طوطی لوری (Lorievye parrots)

در رنگ آمیزی بال‌های این گونه زیبا، تمام رنگ‌های رنگین کمان دیده می‌شود. زیستگاه آن اندونزی، استرلیا، و گینه نو می‌باشد.

تصویر

2) دلیجه آمریکایی (American Kestrel)

این پرنده یکی از زیباترین و کوچک‌ترین پرنده‌های شکاری دنیا است و زیستگاه آن کانادا و جزایر فالکلند می‌باشد.

تصویر

3) طوطی دریای اطلس (Atlantic Puffin)

قسمت‌های شمالی دریای اطلس متعلق به طوطی دریای اطلس است. این پرنده از نرم‌تنان دریایی تغذیه می‌کند و متأسفانه بسیاری از گونه‌های آن‌ها توسط انسان‌ها نابود شده است.

تصویر

4) درنای تاجدار (Crowned Crane)

درنای تاجدار هم یکی دیگر از زیباترین گونه‌های پرندگان به شمار می‌آید و زیستگاه آن قسمت‌های غربی و شرقی آفریقا است. این پرنده در هنگام جفت‌گیری حرکاتی زیبا و رقصی منحصر به فرد دارد، که باعث متمایز شدن آن با گونه‌های دیگر می‌شود.

تصویر

5) کاردینال تاج قرمز (Red Cardinal)

این گونه جذاب در جنوب شرقی کانادا و شرق آمریکا و مکزیک یافت می‌شود. گونه نر دارای رنگ قرمز روشن و لکه‌هایی سیاه در صورت می‌باشد و گونه ماده از این پرنده دارای رنگ قهوه‌ای مایل به قرمز در بال‌ها و سینه می باشد.

تصویر

6) مرغ ماهیخوار (Kingfisher)

مرغ ماهی خوار گونه‌ای دیگر در لیست زیباترین پرندگان است. این پرنده به سختی دیده می‌شود، زیرا علاقه مند به تنهایی است؛ حتی اگر هم بتوانید آن را ببینید سریعاً پرواز کرده و از شما دور می‌شوند. بر روی بال‌های آن نقطه‌هایی سفید رنگ وجود دارد که در تابش نور خورشید انعکاسی زیبا از آن ها را می‌توان دید.

تصویر

7) طوطی قرمز ( Red Macaw)

این گونه زیبا از دیر باز توسط سرخپوستان شکار می‌گردیده و از گوشت آن به‌عنوان وعده‌های غذایی مصرف می‌شده است. از بال‌های رنگی آن هم کاربرد تزیینی داشته است.

تصویر

8) اردک ماندارین (Mandarin )

این اردک بر روی صخره‌ها و شاخه‌های درختان دیده می‌شود و از آن جایی که بسیار زیبا هستند، گونه‌ای محافظت شده است که در پارک‌های ملی از آن مراقبت می‌شود.

تصویر

9) تاناجر بهشتی (Paradise tanager)

زیستگاه این پرندهی زیبا در شرق بولیوی، کلمبیا، گویان و برزیل گزارش شده است. این پرنده ی زیبا ترکیب رنگی بسیار چشم‌نوازی دارد و می‌تواند در دسته زیباترین پرنده‌های جهان قرار بگیرد.

تصویر

10) طاووس (Peacock)

طاووس تنها گونه‌ای است که توسط انسان‌ها اهلی شده است. این پرنده افسانه‌ای در داستان‌های بومی هندو‌ها از جمله کریشنا و رادها دیده می‌شود و جزء پرنده‌هایی است که هم مورد احترام شرقی‌ها و هم غربی‌هاست. ویژگی منحصر به فرد این پرنده پرهای زیبای آن است، که مانند چتری رنگین کمانی باز می‌شود، این چتر اغلب اوقات با دم آن اشتباه گرفته می‌شود.

تصویر

معرفی پرندگان کمیاب در جهان

1- قرقاول طلایی Chrysolophus pictus

تصویر

قرقاول طلایی دارای رنگ طلایی درخشان است و در جنگل‌های واقع در کوه‌های غرب چین زندگی می‌کنند. اما گونه‌های وحشی در انگلستان و مناطق دیگر هم زندگی می‌کنند.

2- پرنده بهشتی Paradisaeidae

تصویر

پرنده بزرگ بهشت در گینه‌نو یافت می‌شود و پرهای بلند پهلو باعث تزئین این پرنده شده است. پرنده ی بهشتی (نر) یک پرنده استوایی با بال‌های درخشان است، مدت‌ها قبل پرهای درخشان پرنده بهشتی (نر) برای کلاه زینتی زنان به‌کار می‌رفت.

3- طوطی ماکوئو سنبلی Anodorhynchus hyacinthinus

تصویر

طوطی ماکوئو سنبلی بومی آمریکای جنوبی، مرکزی و شرقی است این طوطی، بزرگ ترین طوطی دنیا است، در نیوزلند وزن آن‌ها به 3.5 کیلوگرم می‌رسد. استفاده از این حیوانات در خانه‌ها باعث مشکلاتی در محیط زیست شده است. قیمت هر کدام

از این پرنده‌ها در آمریکا 9000 تا 12000 دلار است.

4- فلامینگو مرغ آتشی Phoenicopteridae

تصویر

مرغ‌های آتشین در هر دو نیمکره ی شرقی و غربی یافت شده‌اند. این پرندگان مکرراً بر روی یک پا می‌ایستند. دلایل این رفتار هنوز کشف نشده است. زمانی زبان فلامینگو در روم باستان یک خوراک بود. همچنین کارگران معدن Andean برای استفاده از چربی این پرندگان آن ها را می‌کشتند.

5- (Scarlet Tanager (Piranga olivacea

تصویر

scarlet tanager یک مرغ آوازخوان آمریکایی با اندازه‌ایی متوسط است. جنس‌های نر بزرگ سال این پرنده دارای رنگ قرمز روشن با بال و دم سیاه هستند. جنس ماده، دارای بال‌های زرد متمایل به زیتونی است.

6- اوریول شمالی Icterus galbula

تصویر

این پرنده کوچک، با بال‌های سیاه و با 18 سانتی‌متر طول و 34 گرم وزن، یکی از درخشان‌ترین پرنده‌ها محسوب می‌شود.

7- پرنده آبی کوه Sialia currucoides

تصویر

پرنده آبی کوهستان یک پرنده کوچک حشره‌خوار و گاهی همه چیزخوار است. آن ها از جنس Sialia و از خانواده Turdidae هستند. آن ها پرنده‌هایی جذاب با بال‌های آبی، یا آبی و قرمز هستند پرنده‌های جنس ماده از درخشندگی کمتری نسبت به جنس نر دارند.

8- کاردینال شمالی Cardinalis cardinalis

تصویر

کاردینال شمالی مانند بلبل، مرغ قرمز، ویرجنیاد است. کاردینال شمالی یک مرغ آواز‌خوان با اندازه‌ی متوسط، طول بدن این پرنده 21 تا 23 سانتی‌متر (8.3 تا 9 اینچ) است، این مرغ یک کاکل سیاه در بالای سر خود دارد، و یک رنگ دور منقار که در جنس نر سیاه و در جنس ماده خاکستری است.

9- سهره بال طلایی آمریکا Carduelis tristis

سهره بال طلایی آمریکا مانند، سهره بال طلایی شرقی و قناری وحشی است. در فصل تولید مثل، پر و بال جنس نر درخشنده‌تر می‌شود. سهره طلایی جنس نر مهارت بسیاری در پرواز و آواز خوانی برای جفت‌یابی دارد.

تصویر

10- چوب مرغابی Aix sponsa

تصویر

چوب مرغابی یا کارولینا یک مرغابی با اندازه متوسط است. نمونه بالغ آن 19 اینچ و به طور متوسط 29 اینچ است، جنس نر بالغ، پر و بال رنگین‌کمانی و چشم‌های قرمز دارد. جنس ماده، رنگ کمتری دارد و دور چشم آن سفید است.

11- طوطی بال سبز ماکائو Ara chloroptera

تصویر

در ظاهر مشابه Scarlet Macaw ها هستند، خط چشم و نوار زرد روی بال ندارند.

12- Troupial Icterus icterus

تصویر

این پرنده، پرنده ملی ونزوئلا است. نسبتاً بزرگ اندازه است. بلند و دارای صورت حجیمی است و سینه سیاه رنگ دارد. این پرندگان اجتماعی هستند. این پرندگان آشیانه نمی‌سازند و آشیانه خالی پرندگان دیگر را اشغال می‌کنند.

13- Blue Throated Bee-Eater Merops viridis

تصویر

این پرندگان از گنجشک‌سانان هستند و از خانواده Meropidae هستند. آن ها با بال‌های رنگارنگ مشخص می‌شوند، معمولاً بدنی باریک و دم درازی دارند. آن ها در کشورهای شرق آسیا، چین، هنگ‌کنگ، تایوان یافت می‌شوند.

14- Painted Bunting Passerina ciris

تصویر

این پرندگان در آمریکای شمالی زندگی می‌کنند، پرنده نر زیباتر است و رنگ‌های زیبایی دارد، سر آبی تیره و پشت سبز، شکم و سینه به رنگ قرمز.

15- Keel-billed Toucans Ramphastos sulfuratus

تصویر

این پرنده پرنده ملی بلیز است، از خانواده Ramphastidae است. آن ها دارای درخشندگی زیادی هستند. دارای منقار بزرگ و کلفت و صورتی رنگی هستند.

16- لورکید رنگین کمانی Trichoglossus haematodus

تصویر

این پرنده بسیار رنگارنگ است و به همین خاطر به این نام نامیده می‌شود. از هر رنگ رنگین‌کمان در پرهای این پرنده یافت می‌شود.

17- Scarlet Macaw Ara macao

تصویر

یک طوطی بزرگ رنگارنگ است. بومی جنگل‌های سبز استوایی هستند. مکزیک، پرو، برزیل (آمارون) و پرنده ملی هندوراس است.

18- Stork-billed Kingfisher Pelargopsis capensis

تصویر

یک مرغ ماهی‌خوار در جنوب هند است، که در درخت زندگی می کند در هند سریلانکا، اندونزی و استوا یافت می شود.

منابع