آلودگی منابع آبی و پیامد ها

مشخصات کتاب

سرشناسه: سعادتمند، میلاد، 1384-

عنوان و نام پدیدآور: آلودگی منابع آبی و پیامد ها/ گردآورندگان میلاد سعادتمند، سپهر زارعی.

مشخصات نشر: اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1397.

مشخصات ظاهری: 70 ص.

شابک: 978-622-6446-67-9

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

موضوع: آب - مدیریت کیفیت

موضوع: Water quality management

موضوع: آب - کیفیت

موضوع: Water quality

موضوع: آب - آلودگی

موضوع: Water -- Pollution

شناسه افزوده: زارعی، سپهر، 1384-

رده بندی کنگره: TD365/ س6آ7 1397

رده بندی دیویی: 628/161

شماره کتابشناسی ملی: 5510042

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: مرضیه محمدی سر پیری

اشاره

سرشناسه: سعادتمند، میلاد، 1384-

عنوان و نام پدیدآور: آلودگی منابع آبی و پیامد ها/ گردآورندگان میلاد سعادتمند، سپهر زارعی.

مشخصات نشر: اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1397.

مشخصات ظاهری: 70 ص.

شابک: 978-622-6446-67-9

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

موضوع: آب - مدیریت کیفیت

موضوع: Water quality management

موضوع: آب - کیفیت

موضوع: Water quality

موضوع: آب - آلودگی

موضوع: Water -- Pollution

شناسه افزوده: زارعی، سپهر، 1384-

رده بندی کنگره: TD365/ س6آ7 1397

رده بندی دیویی: 628/161

شماره کتابشناسی ملی: 5510042

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: مرضیه محمدی سر پیری

آلودگی منابع آبی و پیامد ها

گردآورندگان:

میلاد سعادتمند

دانش آموز پایه ی هشتم دبیرستان دکتر محمدشفیعی

سپهر زارعی

دانش آموز پایه ی هشتم دبیرستان دکتر محمدشفیعی

انتشارات امیرفدک: اصفهان- خیابان هشت بهشت غربی نبش تقاطع ملک ساختمان فدک

تلفن: 32730360-031 - همراه: 09133135694 کدپستی: 43151-81546

Fadak.mansori@gmail.com

آلودگی منابع آبی و پیامد ها

میلاد سعادتمند 84- سپهر زارعی 84

آماده سازی: انتشارات امیرفدک

مدیر مسئول: دکتر محمدرضا محمدشفیعی

مدیر تولید: سید محمدرضا منصوری تهرانی

مدیر فنی: مهسا صالحیان - سمیه مظفری

ویراستار ادبی: راضیه جوهریان

ویراستار علمی: سمیه مظفری - نادر سلطانی - بهنام حیدری

صفحه آرا: عابدی - کاویانی

طراح جلد: کاویانی

● لیتوگرافی: طاها ● چاپ: ملت ● صحافی: ملت

● چاپ اول: 1397 ● تعداد: 1000 ● قیمت: 40000 تومان

حق چاپ: 1397، انتشارات امیرفدک

شابک: 9-67-6446-622-978 ISBN: 978-622-6446-67-9

هر گونه استفاده از مطالب این کتاب اعم از بازنویسی، خلاصه سازی، نقل مطالب آموزشی، برداشت به صورت دست نویس، کپی، تکثیر و هر گونه چاپ سنتی و دیجیتال، استفاده به صورت کتاب الکترونیکی، لوح فشرده، قراردادن مطالب بر روی اینترنت و وبسایت ها و هر گونه شبکه ی کامپیوتری دیگر و به طور کل هر گونه استفاده ی اشخاص حقیقی و حقوقی در جهت منافع مادی و معنوی خود، بدون اجازه ی کتبی ناشر ممنوع و بر اساس بند 5 ماده ی 23 قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و قوانین مربوط به جرایم رایانه ای کشور قابل پیگیری در محاکم قضایی است.

تقدیم به:

پدر و مادر عزیز و مهربانم

که در سختی ها و دشواری های زندگی همواره یاوری دلسوز و فداکار

و پشتیبانی محکم و مطمئن برایم بوده اند.

میلاد سعادتمند

تقدیم به:

پدر و مادرم

که از نگاهشان صلابت

از رفتارشان محبت

و از صبرشان ایستادگی را آموختم

سپهر زارعی

پیشگفتار:

در مرکز تحقیقات و فن آوری های نوین دمش سپاهان (دکتر محمدشفیعی) آموزش پژوهش محور را نهادینه کردیم، چرا که ایمان داریم گسترش مرز های علم و فن آوری در جهت پیشرفت کشور در گرو کوشش پژوهشگران است و پژوهشگر با ذهن پرسش گرش از لایه های ابر گرفته آسمان دانش می گذرد، تا به افق های جدیدی دست یابد. روح پژوهشگر، پویا و جوینده است و پوسته های جهل را شکافته، به قنات جاری علم دست می یابد و تا چشمه ی جوشان آن را بر کویر تشنه خویش جاری نسازد، آرام نمی گیرد. در مراکز پژوهش محور دکتر محمدشفیعی اعتقاد داریم؛ پژوهش هزینه نیست، سرمایه است. در اقدامات پژوهشی این مراکز پژوهشی، پژوهشگران کوچک ما تلاش می کنند وضعیت نامطلوب را به وضعیت مطلوب تغییر دهند و یاد می گیرند درست توجه کنند و بدان چه که آموخته اند عمل کنند.

دانش آموزان پژوهنده ی ما می فهمند که هیچ گاه شکست در مسیر کسب دانش وجود ندارد، لذا از ناملایمات علمی و بن بست های مقطعی هراسی نداشته و راه غلبه بر سد های مجازی پیش روی کسب دانش و ارتقای علمی را خوب یاد بگیرند. علاوه بر این اصول و مبنای کار گروهی را فراگرفته تا بتوانند براساس خرد جمعی کار کنند. با بیش از 25 سال سابقه آموزشی - پژوهشی و مدیریتی دریافته ایم که پژوهش و تحقیق مثل حروف الفبا باید از سال های نخست آموزش شروع شده و نهادینه شود، و این امر مهم را در طرح آموزش پژوهش محور انجام داده و به نتایج شگرفی دست یافته ایم و با علم به این که می دانستیم دانش آموزان در مقاطع پایین تر توانایی های بزرگی دارند و در عمل تجربه نمودیم و نهادینه کردیم و مصمم هستیم که این امر مهم در کل کشور اجرایی شود. ان شاا...

محمدرضا محمدشفیعی

مدیر مجتمع فرهنگی آموزشی تحقیقاتی دکتر محمدشفیعی

فهرست مطالب

فصل اول ...8

مقدمه ...9

مسیل چیست ...10

آلودگی های نفتی در دریا ...17

آلودگی آب های زیرزمینی ...24

هیدروکربن های نفتی ...27

زباله های جامد شهری و صنعتی ...28

فصل دوم ...29

فاضلاب یا پساب چیست؟ ...30

بررسی پساب های تولید شده از فعالیت کارخانجات ...32

فصل سوم ...37

آلودگی های خلیج فارس و راه های کننترل آن ...38

آلودگی نفتی خلیج فارس ...42

حفاظت از محیط زیست خلیج فارس ...43

آلودگی های دریای خزر...45

نتیجه گیری و پیشنهادات ...25

راهکار های جلوگیری از آلودگی آب ها ...53

کم آبی در ایران ...54

منابع ...59

فصل اول: آلودگی منابع آبی و پیامد های آن

اشاره

تصویر

مقدمه

اشاره

تصویر

آب یکی از مهم ترین و بنیادی ترین عوامل حیات موجودات زنده است، چرا که هر موجودی برای ادامه ی حیات نیاز به آب دارد و انسان هم به عنوان جزئی از نظام حیات، از این امر مستثنی نیست. جغرافیای کره ی خاکی حاکی آن است که جمعیت جهان رو به افزایش است و نیاز بشر برای آب افزایش یافته به طوری که استفاده ی نادرست از آن مشکلات عدیده ای را تحت عنوان آلودگی های آبی ایجاد نموده که بیشتر بر اثر انواع فاضلاب های شهری، صنعتی و کشاورزی انجام می گیرد.

تصویر

در اکثر شهر ها، آب های ناحیه ی شهری و مسکونی همواره کانون تخلیه ی فاضلاب ها، زباله ها و نخاله های ساختمانی هستند. به خصوص در حاشیه ی شهر ها این رخداد از شدت بیشتری برخوردار می باشد. این پدیده باعث می گردد تا آب ها چهره ی زشتی به خود بگیرند و کانون آلودگی و پرورش و تکثیر جوندگان و حشرات و منبع انتشار بو های نامطلوب باشند. مسیل هایی با این مشخصات همواره باعث تنفر شهرنشینان است و برای شهرداری ها مشکلات بهداشتی و اجتماعی ایجاد می کند. برای حفظ بهداشت عمومی باید شهرداری ها اهمیت زیادی برای به سازی و بهداشت آب های شهری قائل شوند. در این کتاب آلودگی ها، عوارض آن ها و نکات فنی جهت جلوگیری از آلاینده ها، دفع شر جوندگان و حشرات ارائه می گردد.

مسیل چیست

مسیل مجرای طبیعی است که روان آب حاصل از باران، برف و رگبار ها، در آن جریان پیدا می کند. در گذشته های دور انسان برای دسترسی بهتر و آسان تر به آب برای امورات کشاورزی و عمرانی، در جوار رودخانه ها و مسیل ها سکونت گزیده است. به مرور زمان با توسعه ی شهر ها و رشد جمعیت، مسیل ها در معرض تخریب و آلودگی قرار گرفته اند. شناخت عوامل آلاینده ی مسیل ها و کنترل آن ها باعث می شود، شهر ها به صورت محیط های جذاب و سالم تری برای زندگی درآیند و شهرنشینان احساس امنیت بهداشتی بیشتری داشته باشند.

تصویر

بررسی عوامل آلوده کننده ی مسیل ها

فرسایش در حوضه ی بالا دست مسیل

آبی که در مسیل جریان می یابد، حاصل نزولات جوی است. آب باران و برف خالص ترین آب است، اما ضمن نزول به سمت زمین، غبار و گاز های موجود در هوا را در خود حل می کند و حالت اسیدی پیدا می کند. این آب در اثر جاری شدن در سطح حوضه ی آبخیز، باعث فرسایش و حمل ذرات خاک، لاش برگ و خار و خاشاک می شود. آلودگی آب قسمتی از مسیل که خارج از منطقه ی مسکونی است، در اولین سیلاب بیشترین آلودگی را دارد، ولی در سیلاب های بعدی، رسوبات معلق و بار کف که ناشی از پدیده ی فرسایش حوضه و کف کنی مسیل است، بیشترین غلظت را به خود اختصاص می دهند.

کثافات و لجن های خیابانی

آلودگی ثانویه در قسمتی از مسیل که در منطقه ی مسکونی قرار دارد اتفاق می افتد. در منطقه ی مسکونی ابتدایی ترین نوع مواد آلاینده، کثافات و لجن های حاصل از خیابان ها و معابر و جوی ها است که به مسیل وارد می شوند. میزان و مقدار این مواد بستگی به فعالیت های تنظیفی شهرداری در شهر ها دارد. هر چه سطح شهر تمیز تر و جوی ها دارای لجن کمتری باشند، دریافت آلودگی مسیل ها نیز کمتر خواهد بود.

فاضلاب

نوع دیگر آلاینده هایی که به مسیل ها وارد می شوند، فاضلاب ها هستند. در برخی

شهر ها فاضلاب ناشی از شستشوی آشپزخانه، حیاط و حتی حمام به جوی خیابان ریخته شده و به مسیل منتهی می گردند. در برخی شهر ها که منطقه ی مسکونی، سنگلاخ و فاقد چاه جذبی و شبکه ی جمع آوری فاضلاب هستند، علاوه بر فاضلاب گفته شده، فاضلاب خانگی خروجی از سپتیک تانک یا گندگاه نیز مستقیما به مسیل وارد می شود. نمونه ی عینی این پدیده در شهر اراک قبل از اجرای طرح جمع آوری فاضلاب قابل مشاهده بود. فاضلاب صنایع کوچک مثل سنگ بری، ماسه شویی، صنایع غذایی، موزاییک سازی نیز به برخی از مسیل ها وارد می شوند. مسیل شهری اراک نمونه ی این گونه مسیل ها است.

تصویر

زباله های خانگی

مواد زائد جامد شهری (زباله های خانگی) نیز در آلودگی مسیل ها نقش اصلی را دارند. زباله ها و نخاله ها معمولا به مسیل هایی ریخته می شوند، که ساماندهی نشده اند و معمولا از حاشیه ی شهر عبور می کنند. مسیل های ساماندهی شده ای که از داخل شهر می گذرند، معمولا کمتر در معرض زباله ها و نخاله ها قرار می گیرند.

تصویر

عاملان تخلیه ی زباله به مسیل را می توان به صورت زیر نام برد:

اشاره

خانوار های ساکن در نزدیک مسیل که از نظر فرهنگی در سطح پایین قرار دارند:

این افراد که معمولا عده ی کمی را تشکیل می دهند، به جای قراردادن زباله در جایگاه های مشخص شده توسط شهرداری، به علت نزدیکی به مسیل ترجیح می دهند زباله را به مسیل بریزند.

عابران گذری:

این دسته از افراد معمولا ضمن عبور از کنار مسیل، آسان ترین روش خلاصی از زباله و ضایعات را تخلیه یا انداختن آن به مسیل می دانند. مثل انداختن سبزه ها در ایام سیزده نوروز، ریختن لباس های کهنه و آشغال حاصل از بسته بندی اشیا.

مغازه داران:

عمدتا زباله ها را مغاز ها به جوی هایی می ریزند که منتهی به مسیل ها می گردد.

رفتگران:

تصویر

برخی از رفتگران منطقه که به مسیل دسترسی دارند، زباله هایی را که شب از در منازل جمع آوری نشده است، به درون مسیل می ریزند تا مجبور نباشند آن را در مسیر طولانی حمل کرده و به جایگاه انتقال دهند. در شهر تهران روزانه 5476 تن زباله تولید می شود که 28 تن از آن به نهر ها ریخته می شود.

نخاله های ساختمانی:

تصویر

نخاله های ساختمانی معمولا توسط وانت بار های کوچک، سه چرخه ها و خانوار های همجوار، به مسیل ریخته می شوند.

ضایعات درختی:

ضایعات باغچه ای مثل شاخه های بریده ی درختان و گل ها در فصل پاییز یا حرس در فصل بهار معمولا به مسیل ریخته می شوند. علت این امر، عدم جمع آوری و حمل توسط شرکت های زیباسازی شهرداری است.

عوارض آلودگی مسیل

اشاره

مواد گوناگونی که به عنوان آلاینده وارد مسیل می گردند، هر کدام به تنهایی یا آمیخته با هم اثرات سوئی را در مسیل و در طبیعت ایجاد می کنند:

تصویر

فاضلاب

فاضلاب اساسا ماهیت ناپاک و کثیفی دارد و سبب شرایط غیر بهداشتی مسیل می گردد. انواع میکروب های بیماری زا در فاضلاب منازل، سپتیک تانک ها، صنایع و ... وجود دارند. فاضلاب صنایع و کارخانجات حاوی مواد سمی و ترکیبات بسیار پیچیده است. آب مسیل چنان چه در پایین دست در کشاورزی مورد استفاده قرار گیرد، می تواند باعث آلودگی خاک و محصولات شده و زندگی انسان ها و دام ها را به مخاطره اندازد. در فاضلاب عامل بیماری هایی مانند وبا، حصبه، شبه حصبه، اسهال ها، ورم معده، ورم روده و ورم جگر و کرم قلاب دار وجود دارد. این میکروب ها و انگل ها از طریق محصولاتی که خام خورده می شوند و یا از طریق آب آلوده شده با فاضلاب یا تماس مستقیم، به انسان منتقل می شوند.

زباله ها

بوی زباله های ریخته شده در مسیل محل که در کناره ی دیواره ها انباشته می شوند، باعث اذیت و آزار مردم می شود. هم چنین زباله باعث جذب مگس و پشه شده و محل بسیار مناسبی برای تولید، تکثیر و پرورش یافتن جوندگان و حشرات می باشند. موش که امروزه مشکل بیشتر شهر های بزرگ است، یکی از کانون های تولید و تکثیر موش، مسیل های شهری بی سر و سامان است. مبارزه با موش ها هزینه ی زیادی را به شهرداری ها تحمیل می کند.

طبق آمار، بیش از 90 درصد آب گرفتگی های معابر تهران به علت زباله هایی است که در مسیل ها ریخته شده است. به وجود آمدن چاله های ناشی از کف کنی سیلاب در بستر مسیل ها و از طرفی پرشدن این گودال ها با فاضلاب و زباله، محیط بسیار خطرناکی ایجاد می کند. در مسیل کن در محدوده ی منطقه ی 22 شهرداری تهران یک کارگر به علت سقوط در همین چاله ها جان خود را از دست داد. جمع آوری 2 میلیون تن زباله و لجن از طریق لای روبی، سالانه 13 میلیارد تومان به شهرداری تهران تحمیل می کند. این نمونه ی کوچکی از هزینه های گزافی است که دولت و ملت باید به علت بی سر و سامانی مسیل ها تحمل نمایند.

ضایعات باغچه ای:

تصویر

شاخه ی شکسته ی درختان در مسیل باعث ایجاد مشکلات گرفتگی دهانه ی پل ها و بالازدگی آب می شود. در بهار 1385 به علت بالازدگی آب مسیل ها در تهران، 18 مورد تخریب ساختمان و 790 میلیون ریال خسارت وارد شد و به علت پخش آب در معابر و فروکشی سطح معابر و خیابان ها در همین تاریخ، 2 مورد مرگ و 11 مورد مصدومیت اتفاق افتاد.

راهکار های کاهش و کنترل آلودگی مسیل ها:

نصب تابلو هایی در طول مسیر مسیل با درج عبارت هایی مثل (ریختن زباله ممنوع) یا (ریختن زباله و نخاله تحت پیگرد قانونی قرار می گیرد).

آموزش عمومی محیط زیست از طریق رسانه ها با تاکید بر نمایان ساختن اثرات سوء ریختن زباله، فاضلاب و... به مسیل ها

ایجاد شبکه ی جمع آوری فاضلاب در مناطق سنگلاخ و شیب دار شهر به منظور جلوگیری از ورود فاضلاب خام یا خروجی از سپتیک تانک ها به مسیل می باشد.

هشدار های کتبی به خانوار های مستقر در اطراف مسیل مبنی بر عدم ریختن زباله، فاضلاب و ضایعات کشاورزی به مسیل، هشدار های کتبی به مصالح فروشان که دارای سه چرخه های حمل نخاله می باشند.

مسقف کردن مسیری از مسیل که در نقاط پر رفت و آمد و شلوغ قرار گرفته به منظور جلوگیری از سقوط انسان ها. قبل از نقطه ی مسقف، شبکه ی فلزی به ابعاد

مناسب قرار داده می شود که زباله ها به داخل مسیر مسقف برده نشوند.

احداث دیواره های حفاظتی در اطراف مسیل در نقاط شلوغ.

حصار کشی اطراف مسیل با تور های سیمی در مناطقی که مردم اقدام به ریختن زباله می کنند

تصویر

تعیین محل های خاص برای تخلیه ی نخاله های ساختمانی اندک که حاصل تولید کار های ساختمانی کوچک می باشد، در نقاط مختلف طول مسیر مسیل. زیرا کسی که فقط یک یا دو گونی نخاله دارد رغبت به انتقال آن به خارج از شهر ندارد.

پاکسازی مسیل قبل از شروع بارندگی در مسیل هایی که وسیله ی نقلیه در آن می تواند رفت و آمد کند.

آلودگی های نفتی در دریا

ریزش های نفتی در آب معمولاً به صورت ناپایدار وجود دارند. در حالت ناپایدار، نفت به سرعت تمایل به پراکندگی در سطح آب دریا داشته ولی نوع پایدار چنین تمایلی نسبت به سطح آب ندارد. نفت های ناپایدار معمولاً نفت سفید با ضریب ثقل کمتر از 8/0 هستند. نفت های پایدار نیز به صورت نفت سیاه و ضریب ثقل بیش از 8/0 دارند.

زمانی که نفت وارد محیط آبی می شود، به شکل های متفاوتی از جمله فیزیکی، شیمیایی و فرآیند های زیستی دچار تغییر و تحول شده و بر محیط آبی اثر می گذارند. به محض ورود، آلودگی نفتی به محیط های آبی، فرآیند تغییرات فیزیکی و شیمیایی آغاز می گردد. این مراحل شامل مراحل ذیل است: تبخیر، گسترده شدن انتشار،

امولسیون سازی، تجزیه و فساد، تبادل های هوایی و دریایی و ته نشین شدن. اکسیداسیون شیمیایی برخی از ترکیبات نفت اغلب به کمک نور خورشید صورت می گیرند. ترکیبات تجزیه شده ی این فرایند ها شامل توده های شناور قیر مانند، حل شدگی و ذره ذره شدن مواد هیدروکربنی در ستون و سطوح آبی و مواد ته نشین شده در بستر دریا هستند.

تصویر

همراه فرآیند های فیزیکی و شیمیایی، فرایند زیستی هم به آرامی صورت می پذیرد. از مهم ترین فرایند های زیستی می توان به تجزیه ی مواد نفتی توسط میکرو ارگانیسم ها و تبدیل به دی اکسید کربن و یا مواد آلی در فاز حد واسط، اکسید اسیون، حمل به سطوح بالای آب توسط ارگانیسم های بزرگ و متابولیت ها، ذخیره سازی و تخلیه اشاره نمود.

تصویر

اطلاع از اثرات باد ها و جریان های محلی از جمله اطلاعات ارزشمند برای تعیین سرعت پخش یک لکه ی نفتی محسوب می شود. در آب های گرمی مانند دریای عمان و خلیج فارس به دلیل افزایش دمای هوا، بخش های سبک تر ریزش های نفتی موجود در آب، تبخیر می شوند. آلودگی بالای نفت موجب افزایش فعالیت های باکتری های تجزیه کننده ی بخش های سنگین تر نفت می گردد.

آثار زیان بار نفت بر انسان:

این بخش برگرفته از تجارب رخداد های عظیم نفتی مانند، حادثه ی دریایی مکزیک است. پس از نشت شدید مواد نفتی، پاکسازی محیط و جمع آوری مواد نشت یافته یکی از اولین فعالیت های مقابله است که توسط گروه پاکسازی انجام می شود. در فعالیت تماس طولانی مدت افراد با مواد نفتی نشت یافته، آثار بالینی بر جای می گذارد، که داشتن آگاهی های لازم در زمان وقوع حادثه کمک بسیاری در کاهش خسارات جانی خواهد داشت.

خطرات ناشی از نشت نفت:

بروز بیماری در کارگران تمیز کننده ی لکه ی نفتی:

معمولا نشت نفت با انتشار بخارات نفتی و گرمای حاصل از آتش سوزی همراه است که استنشاق این مواد سمی، سلامت کارکنان گروه پاکسازی را پیش از سایر افراد به خطر می اندازد. گاه جهت پاکسازی لکه های نفتی از ترکیبات شیمیایی خاص و کمیاب استفاده می گردد، که در بسیاری از موارد این مواد می توانند منتج به سوزش و اختلالات پوستی و یا در سطوح بالاتر سبب بروز سرطان شود.

به مخاطره افتادن حیات دریایی:

لکه های نفتی انتقال یافته به زیر آب در تماس بیشتری با آبزیان زیر دریا هستند، لذا این نوع آلودگی در مدت زمان کم آثار زیان باری به بار می آورد.

تشدید بیماری های موجود:

افرادی که از بیماری هایی همچون آسم و یا دیگر بیماری های مشابه ریوی رنج

می برند، نسبت به سایر افراد بیشتر در معرض خطرات ناشی از آلودگی های نفتی و ترکیبات شیمیایی آن هستند. لذا این افراد باید به سرعت منطقه ی حادثه را ترک کنند.

خطرات برای زنان باردار:

نفت شامل بسیاری از ترکیبات شیمیایی فرار و سمی است که استنشاق برخی از آنان توسط زنان باردار می تواند، موجبات تولد نارس نوزاد، وزن کم نوزاد و یا سقط جنین را فراهم آورد. بنابراین مناطق حادثه دیده برای زنان باردار بسیار خطرناک بوده و باید به سرعت از این مناطق دور شوند.

اختلالات عصبی:

تجارب ناشی از حوادث نفتی نشان داده است، که برخی از صیادانی که در مدت طولانی در معرض آلودگی های نفتی قرار گرفته اند، دست خوش مشکلات عصبی شدند.

بیماری ریوی:

کورکسیت به عنوان یکی از ترکیبات سمی و خطرناکی که در اثر نشت نفت در محیط دریایی پخش می شود، می تواند مشکلات جدی ریوی برای افراد پاک کننده و کارگرانی که بخارات و ذرات متصاعد شده را بدون پوشیدن تجهیزات تنفس سالم (ماسک های استاندارد و مطمئن) استنشاق می کنند، به بار آورد. شناسایی مناطق امن در موارد بروز حوادث نفتی جهت انتقال زنان باردار، کودکان و بیماران الزامی است. در شرایط حاد مخاطرات نفتی، تا زمان عادی شدن شرایط می باید از ماسک استفاده شود.

دود:

در آتش سوزی های نفتی علاوه بر نشت نفت بر سطح اقیانوس ها، ذرات حبس شده در دود به سمت زمین شناور شده و در نهایت به چشم ها و شش های انسان ها می رسند، که این می تواند مشکلاتی برای سلامتی برخی افراد ایجاد کند. در اثر آتش سوزی های نفتی علاوه بر دود، مواد سمی و خطرناک نیز متصاعد می شوند،

که گاه آثار زیان بار آن ها تا مسافت های دور نیز محسوس است. میزان آسیب افراد از بخارات سمی فوق به میزان و شدت استنشاق افراد باز می گردد. در اثر آتش سوزی های نفتی علاوه بر دی اکسید کربن، آب و ذرات، گاز های سمی مانند دی اکسید گوگرد، دی اکسید ازت، منو اکسید کربن و مواد نفتی وارد محیط می شوند.

تصویر

دی اکسید گوگرد ماده ای تحریک کننده ی بی رنگ با بوی بسیار زننده و خفقان آور و سنگین تر از هوا است، و در حضور رطوبت به اسید سولفوریک تبدیل شده و می تواند چشم ها و ریه را تحریک کند. تحریک ریه از علائم بالینی مسمومیت با این گاز است. این گاز حس بویایی را زائل و مرکز تنفسی را فلج می نماید. در نوع تماس مزمن، ریزش آب از بینی، خارش حلق، حالت سستی و خستگی عارض می شود. فردی که در معرض این گاز قرار گرفته را به هوای تازه انتقال داده در صورت نیاز تنفس مصنوعی انجام می شود. در صورت مواجهه ی چشم ها با این گاز، با مقدار زیاد آب شستشو می شوند. هیدروژن سولفور گازی است، فوق العاده سمی و خطرناک از نوع گاز های اسیدی که در تاسیسات نفتی، سر چاه ها، شبکه خطوط لوله نفت، اطراف مخازن ذخیره ی نفت خام و پیت های باز می تواند پراکنده باشد. در صورت انتشار، در غلظت های کم، بوی تخم مرغ گندیده را می دهد، در غلظت های بالا حس بویایی را مختل می کند. این گاز سنگین تر از هوا است و در گودال ها و یا سطح زمین تجمع می یابد و در اثر برخورد با منبع اشتعال، سریعا شعله ور می گردد.

تصویر

در صورت مواجهه با فرد مصدوم در صورتی که خطر گازگرفتگی شما را تهدید نمی نماید، مصدوم را باید به محیط سالم و عاری از آلودگی منتقل و در صورت آشنایی با عملیات تنفس مصنوعی و ماساژ قلبی شروع به امداد رسانی به فرد کنید، و در اسرع وقت وی را به بیمارستان انتقال دهید. در صورت احساس وجود این گاز، افراد بلافاصله باید محل فوق را به سمت منطقه ی امن ترک کنند.

دی اکسید نیتروژن به عنوان گازی سمی و تحریک کننده از جمله دیگر گاز هایی است که در اثر سوانح نفتی متصاعد می شود. این گاز نسبت به گاز دی اکسید گوگرد قابلیت انتقال به قسمت های انتهایی ریه را دارد و حتی در غلظت های پایین، مشکلات ریوی ایجاد می کند. بخارات دی اکسید گوگرد و دی اکسید ازت حتی تا چندین مایل دورتر از منطقه ی حادثه نیز منتقل می شوند. بنابراین این دو آلاینده می توانند سلامت ساکنان اطراف منطقه ی حادثه دیده را به خطر بیندازند.

منو اکسید کربن گازی بی رنگ، بی بو، بی مزه و بسیار سمی و سبک تر از هوا است، که از سوختن ناقص مواد هیدرو کربن به وجود می آید. این گاز از جمله گاز های تولیدی در اثر آتش سوزی در حوادث نفتی است، که با گرفتن اکسیژن خون از اکسیژن رسانی به سلول های بدن جلوگیری می کند.

تصویر

ترکیبات نفتی آروماتیک تعدادی از ترکیبات هستند که در ساختمان مولکولی خود چندین حلقه ی بنزنی دارند. به این جهت برخی ترکیبات آن ها مشکوک به سرطان زایی در پوست و شش ها هستند. فشار بخار این ترکیبات پایین است و نسبت به سایر ترکیبات نفتی از قابلیت آتش زایی کمتری برخوردارند. این ترکیبات در نفت نسوخته و نیز در دود ناشی از سوخت مواد نفتی یافت می گردند.

کاهش اکسیژن:

پس از نشت نفت، میکروب های تجزیه کننده ی مواد نفتی فعال تر شده و در نتیجه میزان اکسیژن محلول کاهش می یابد. کاهش اکسیژن محلول، اکسیژن رسانی به بافت های آبزیان را تحت الشعاع قرار داده که این خود ناهماهنگی و عدم تعادل و بروز آسیب های جدی به آبزیان را به همراه دارد.

آلودگی غذایی:

نحوه ی انتقال آلودگی نفتی در زنجیره ی غذایی مشخص نیست، هر چند عقیده هنوز بر این است که آلودگی نفتی رخ داده در منطقه ای، به عنوان یک میراث آلودگی شناخته می شود.

تصویر

آلودگی آب های زیرزمینی

آلودگی آب های زیرزمینی در اثر نفوذ آلودگی از سطح زمین و یا اطراف منبع آن صورت می گیرد و در این میان، ریشه های درختان و یا گیاهانی که به منبع راه یافته اند نیز مورد توجه است. موارد مورد توجه در یک منبع آب زیرزمینی، عواملی چون عمق آب، عمق ایستایی، تغییراتی که ممکن است در اثر پمپاژ حاصل گردد، باید تعیین شود و تجزیه ی آب چاه و آب های اطراف آن، نشان خواهد داد که این منبع زیرزمینی از یک محل یا بیشتر تغذیه می شود.

تصویر

علل آلودگی آب های زیرزمینی:

اشاره

آلودگی آب های زیرزمینی ممکن است، از آب هایی که به آن وارد می شود و یا از منابع دور دست باشد و اگر این آلودگی از منابع دور دست وارد آب شود، تعیین محل

آلوده کننده بسیار مشکل است. اگر بعد از پمپاژ، آلودگی در آب مشاهده شود، باید مطالعه ای در منابع آلودگی اطراف چاه، مثل چاه های سرویس های بهداشتی به عمل آید. عوامل موثر در ممانعت از آلودگی آب های زیرزمینی به عمق چاه، وضع طبیعی محلی که چاه در آن قرار دارد و جهت حرکت آب های زیرزمینی مربوط است. در هر صورت، شعاعی که تحت اثر آن ممکن است آب زیرزمینی آلوده گردد، معمولا از حدود 20 برابر تغییرات سطح ایستابی در اثر پمپاژ چاه بیشتر نیست و اگر زمین اطراف چاه از سنگ های شکسته باشد، این مهم کمی زیادتر است. به عنوان مثال اگر تغییرات ایستابی چاهی، 5.0 متر باشد، شعاع آلودگی آن 10 متر خواهد بود. سرعت واقعی جریان آب به چاه، با فاصله ی آن از چاه تغییر می کند و این سرعت در هر نقطه برابر است با سرعت واقعی جریان آب در موقع ورود به چاه تقسیم بر مجذور فاصله. مثلا اگر سرعت حرکت آب در موقع ورود به چاه 50 میلی متر بر ثانیه باشد، در فاصله ی 10 متری، 5.0 میلی متر و در 5 متر، 2 میلی متر در ثانیه خواهد بود. باید توجه داشت که این رابطه، یک رابطه ی تجربی تقریبی است، وگرنه برای محاسبه ی سرعت واقعی به طور دقیق، به آزمایشات و محاسبات بسیار طولانی و پیچیده ای نیاز است. تاثیر عمق چاه در تصفیه ی آب اقشار مختلف زمین، خود عامل مهمی در تصفیه ی آب های آلوده است، اگر عمق چاه 10 متر باشد، این ضخامت زمین نمی تواند چاه را از آلودگی های موجود در سطح زمین مصون نگهدارد، ولی اگر این عمق به 20 تا 25 متر برسد، باید انتظار داشت که تصفیه ی طبیعی صورت بگیرد و آلودگی های موجود در سطح زمین عملا قادر به نفوذ در آب چاه نشوند. در صورت تماس فاضلاب با آب های زیرزمینی، مقادیر اکثر آنیون ها به ویژه نیترات، آلودگی آب و کلرور ها در آن ها بالا خواهد رفت و این امر یکی از بهترین علائم هشدار دهنده است. بدیهی است در صورت بروز این آلودگی، علاوه بر آنیون ها و کاتیون ها، بعضی از انواع باکتری ها و ویروس های فاضلاب نیز می توانند وارد جریان آب های زیرزمینی شوند. می توان انتظار داشت که در شرایط مطلوب، زمین قادر به تصفیه ی طبیعی 99 درصد آلودگی ها باشد. ولی برای این که زمین قادر به این تصفیه ی طبیعی باشد، باید نحوه و چگونگی دفع فاضلاب با دقت تمام با احتساب جوانب امر صورت گیرد.

تصویر

جمع بندی مطالب آب های زیرزمینی:

باکتری ها و ویروس ها در حین نفوذ آب و یا حرکت آن، به آب های زیرزمینی می پیوندند، ولی این عوامل هیچ گاه در خلاف جهت جریان آب ها حرکت نخواهد کرد.

حرکت عوامل مندرج در فوق، در حین پمپاژ آب های زیرزمینی تشدید می شود. وضع باکتری ها و ویروس ها بعد از پیوستن به آب های زیرزمینی مشابه وضع آن ها در آب های سطحی است. مقدار باکتری ها و ویروس هایی که قبل از رسیدن به منابع آب زیرزمینی قابل حذف هستند، متناسب با عوامل مختلف از همه مهم تر فاصله ی آن ها از منبع و قابلیت نفوذپذیری زمین است.

بهترین نوع زمین برای حذف باکتری ها، زمین با دانه بندی یکنواخت از ماسه های ریز با درصدی رس می باشد.

حداکثر مسافتی که باکتری ها و ویروس ها در حالت عمودی می توانند حرکت نمایند، تقریبا 10 فوت است. انواع آلوده کننده های آب های زیرزمینی و نحوه ی از بین بردن آن ها متاسفانه، ورود آلوده کننده های فاضلاب، باعث فعالیت های غیر هوازی خواهد شد، ولی اگر آلودگی در حین نفوذ رقیق شده باشد، مشکلات ناشی از آن ها کمتر خواهد بود. تخلیه ی فاضلاب های صنعتی در زمین نیز با ورود فلزات سنگین که اغلب خاصیت سمی دارند، آلودگی های شدید شیمیایی و احیانا میکروبی در آب های زیرزمینی تولید می نماید و چه بسا اتفاق می افتد، که دیگر از این آب های زیرزمینی نتوانیم در مصارف عمومی استفاده کنیم.

برای جلوگیری از فعالیت باکتریه ای بی هوازی در تخلیه ی مواد جامد دفعی

در گودال، می توانیم از محلول 20 میلی گرم در لیتر کرومات و یا ترکیبات نیتراتی استفاده کنیم، البته مقدار معرف آن ها با در نظر گرفتن جوانب امر باید تعیین شود. نفت یکی از آلوده کننده های آب های زیرزمینی است.

هیدروکربن های نفتی

این ماده ممکن است حتی آب های زیرزمینی را برای همیشه غیر قابل استفاده نماید و در امر پمپاژ به علت حل پوشش های قیری، مشکلات جدی ایجاد نماید. میزان نفوذ مواد نفتی به خاک و در نتیجه آب زیرزمینی، به ویژگی های خاک و نیز ماهیت و کمیت مواد آلاینده بستگی دارد. نفوذ در خاک تا ورود کامل آلاینده ی نفتی و یا برخورد به موانع غیر قابل نفوذ، ادامه خواهد داشت. در اثر برخورد با موانع مذکور، آلاینده های نفتی دارای حرکت افقی بین سطوح خواهند بود. این حرکت منجر به گسترش آلاینده ها در ابعاد وسیع تری می شود. در صورت رسیدن آلاینده ی نفتی به آب های زیرزمینی ممکن است، توده های عدسی گونه از مواد نفتی تشکیل شود. در نهایت، توده ی مذکور در خاک های بالای سطح آب زیرزمینی پراکنده شده و جریان آب زیرزمینی نیز روند گسترش آن را تشدید می نماید. پس از نشت مواد نفتی، اغلب هیدروکربن های با زنجیره ی بلند توسط باکتری های خاک تجزیه شده و در تقابل با آب، مواد نفتی با قابلیت حلالیت زیاد در آب حل شده و ستونی از آلودگی را تشکیل می دهند. ترکیباتی که قابل حل نیستند به صورت آزاد بر روی سطح ایستابی قرار می گیرند. از جمله ی این هیدروکربن ها می توان به بنزن، نفتالن، تولوئن، کرایسن و ... اشاره کرد.

تصویر

زباله های جامد شهری و صنعتی

زباله های جامد شهری و صنعتی دفن شده در زمین، خود حاوی درصد بالایی آب هستند، چنان چه آب های سطحی نیز به درون آن نفوذ یابد، در اثر فعل و انفعالات شیمیایی و بیولوژیکی که در درون لندفیل رخ می دهد، شیرابه ی آلوده ای تولید می گردد، که حاوی انواع عناصر سمی می باشد. طبیعت و قدرت آلایندگی این شیرابه به ترکیب مواد زائد جامد، مدت زمان تماس زائدات با آب و حجم آن بستگی دارد. نفوذ این شیرابه ی آلوده، می تواند تهدیدی جدی برای آلودگی آب های زیرزمینی و خاک مناطق اطراف لندفیل به شمار آید. شیرابه ی زباله حاوی ترکیبات و آلاینده های گوناگون از جمله فلزات سنگین می باشد. بعضی از ترکیبات سمی همانند آرسنیک، سیانید و کروم موجود در این زباله ها ممکن است در آب های زیرزمینی در غلظت هایی یافت شوند، که این آب ها را جهت مصارف آشامیدن و آبیاری نامطلوب کنند. انواع آلوده کننده های آب های زیرزمینی و نحوهی از بین بردن آن ها متاسفانه، ورود آلوده کننده های فاضلاب، باعث فعالیت های غیر هوازی خواهد شد، ولی اگر آلودگی در حین نفوذ رقیق شده باشد، مشکلات ناشی از آن ها کمتر خواهد بود. تخلیه ی فاضلاب های صنعتی در زمین نیز با ورود فلزات سنگین که اغلب خاصیت سمی دارند، آلودگی های شدید شیمیایی و احیانا میکروبی در آب های زیرزمینی تولید می نماید و چه بسا اتفاق می افتد که دیگر از این آب های زیرزمینی نتوانیم در مصارف عمومی استفاده کنیم و باید برای مصرف مجدد، متحمل هزینه های اضافی گردیم.

آلوده کننده هایی که در ضمن فعالیت های کشاورزی ممکن است وارد آب های زیرزمینی گردند (نظیر حشره کش ها)، گاها فاجعه های بزرگی به بار می آورند. مثلا ممکن است، ضمن کلرینه کردن آب های زیرزمینی با ایجاد ترکیبات جدید کلردار، مواد جدید که مسومیت آن ها به مراتب از خود حشره کش ها زیادتر است، ایجاد نمایند، (نظیر کلرور فنیل).

فصل دوم: پساب و انواع آن

اشاره

تصویر

فاضلاب یا پساب چیست؟

اشاره

به کلیه ی آب هایی که پس از مصرف در یک مورد خاص، کیفیت و ماهیت اولیه ی خود را از دست می دهند. فاضلاب یا پساب گفته می شود. به عبارت دیگر به کلیه ی آب های دور ریختنی که ممکن است، پس از تصفیه قابلیت استفاده ی مجدد را داشته باشند، فاضلاب گفته می شود.

تصویر

معمولا آب پس از یک بار استفاده کیفیت اولیه و بهداشتی خود را از دست می دهد، و به علت ورود آلاینده ها و مواد شیمیایی و عوامل بیمای زا برای سلامت محیط زیست و انسان ها خطرآفرین می شود، لذا تصفیه ی فاضلاب هم به جهت خطرات آن و هم از این جهت که منابع آبی محدود است و با مشکل جدی کم آبی به طور حتم ممکن است در سال های آینده روبرو شویم امری ضروری است، که باید به طور جدی مورد توجه قرار گیرد.

قسمت اعظم ترکیبات فاضلاب را آب تشکیل می دهد. به عبارت دیگر 99/9 درصد ترکیب فاضلاب را آب و حدود 1.0 درصد آن را ناخالصی و مواد آلاینده تشکیل می دهد. بوی بد فاضلاب به علت وجود مواد آلی در آن است. معمولا فاضلاب ها را با توجه به منشا تولیدشان به گروه های مختلفی دسته بندی می کنند که در این جا به آن ها اشاره ی مختصری می کنیم.

فاضلاب های صنعتی:

این نوع فاضلاب ها بر حسب نوع صنعت دارای ترکیبات سمی و شیمیایی مختلفی

هستند که به این دلیل نمی توان مستقیما آن ها را وارد دریاچه ها و رودخانه ها کرد و باید با روش های مختلف تصفیه شوند.

تصویر

فاضلاب های کشاورزی:

تصویر

به آبی که در صنعت کشاورزی مورد استفاده قرار می گیرد و ممکن است، به دلیل ورود عوامل بیماری زای زنده به داخل آن نیاز به تصفیه داشته باشد، گفته می شود.

فاضلاب های بهداشتی:

این نوع فاضلاب شامل فاضلاب های خانگی و مراکز تجاری و ... است.

هم چنین فاضلاب ها از نظر خصوصیات فیزیکی و بیولوژیکی و قدرت آلایندگی در چهار گروه ضعیف، متوسط، قوی و خیلی قوی قرار می گیرند.روش های گوناگونی برای تصفیه ی فاضلاب وجود دارد، که استفاده از پکیج تصفیه کننده ی فاضلاب مناسب ترین روش است. حجم فاضلاب تولیدی به موارد مختلفی بستگی دارد. به عنوان مثال هر چه میزان مصرف آب مردم بیشتر باشد به مراتب حجم فاضلاب تولیدی نیز بیشتر خواهد بود و هم چنین در زمان های مختلف سال حجم فاضلاب تولیدی متفاوت است.

حدود 90 درصد از فاضلاب های تولید شده در سطح جهان به ویژه در کشور های کم در آمد، تصفیه نشده باقی می ماند، که زمینه ساز مخاطرات و آسیب های جبران ناپذیری برای محیط زیست می شود. مهم ترین هدف متخصصین و فروشندگان دستگاه های مختلف تصفیه ی آب این است که، آبی سالم، عاری از آلاینده ها و مواد شیمیایی خطرناک، میکروب ها، مواد مخرب، رسوب گذار و با طعم و بوی مناسب در اختیار مردم به‌عنوان مصرف کننده ی نهایی قرار دهند. برای رسیدن به این استاندارد ها، آب، در مراحل مختلف و با دقت بالا تصفیه شده و در اختیار مردم قرار می گیرد. اما در نهایت، آب پس از استفاده توسط مصرف کنندگان، به وسیله ی مواد شیمیایی شوینده، مجدداً زباله های خوراکی و سایر مواد آلوده کننده به سرعت وارد شبکه ی فاضلاب می شود. با توجه به افزایش جمعیت کره ی زمین و محدودیت منابع آبی، لزوم تصفیه ی پساب و استفاده ی مجدد از آن، روز به روز در حال گسترش بوده و عمومیت بیشتری پیدا می کند. به همین دلیل، متخصصین حوزه ی تصفیه ی آب می بایست با فرآیند ها و تکنولوژی هایی که در حوزه ی تصفیه ی پساب و استفاده ی مجدد آن مورد استفاده قرار می گیرند، آشنا شوند تا دید بهتری نسبت به این موضوع داشته باشند.

بررسی پساب های تولید شده از فعالیت کارخانجات

پیشرفت و توسعه ی تکنولوژی در جوامع صنعتی و در حال رشد که از یک منظر و دیدگاه برای مردم آن جوامع رفاه و آسایش به ارمغان آورده است، ولی از جنبه ی دیگر صدمات و ضرر هایی به محیط زیست آن ها وارد نموده که گاهی فاجعه آفرین است و در بیشتر موارد امکان جبران ضایعات وارده به اکوسیستم پیرامونی را غیر

ممکن ساخته است. برهم زدن موازنه ی فعال اکوسیستم باعث نابودی و از بین رفتن گونه های مختلف جانوری و گیاهی شده است و یا آن ها را در آستانه ی نابودی قرار داده است. در کارخانجات نساجی، بررسی پساب و عملیات تصفیه ی آن از مسائل مهم به شمار می رود.

با توجه به این که کلیه ی صنایع به صورت مستقیم و یا غیر مستقیم نیاز به آب دارند و آب مصرفی آن ها با توجه به نوع صنعت و نوع محصول شان، باید آبی فاقد آلودگی باشد، می توان نتیجه گرفت که صنعتی شدن جوامع، ناخواسته باعث تولید آب های آلوده یعنی پساب های صنعتی است. این آب های آلوده علاوه بر موجودات، در آب های سطحی و زیرزمینی باعث مریضی و مرگ و میر هزاران انسان در کوتاه مدت و یا دراز مدت شده و خواهد شد.

تصویر

در میان صنایع مختلف، صنعت نساجی به علت مصرف زیاد آب، حجم زیادی پساب حاوی مواد شیمیایی مختلف، با توجه به مواد خام اولیه و شیوه ی فرآیند، تولید می نماید. این پساب ها به علت دارا بودن رنگ زا های گوناگون، سطح فعال ها، روغن ها و .... دارای بار آلودگی بسیار بالایی هستند. اگر این پساب ها که در فرآیند های مختلف تولید به وجود می آیند، بدون تصفیه و پاکسازی لازم به آبراه های پیرامون دفع شوند، باعث آلودگی این آب ها شده و صدمات جبران ناپذیری به منابع آبی منطقه وارد خواهند کرد.

در کارخانجات نساجی، فاضلاب تولیدی در بخش های شستشوی اولیه، رنگرزی،

سفید کردن و تکمیل پارچه تولید می گردد. در تصفیه ی فاضلاب نساجی و رنگرزی، وجود مواد معدنی، ترکیبات رنگی، ترکیبات سخت تجزیه ناپذیر و ... فرایند تصفیه ی پساب را سخت و دشوار می نماید.

پساب صنایع نساجی و رنگرزی فاقد مواد لازم برای رشد ارگانیسم ها از قبیل ازت و فسفر بوده و به دلیل وجود ترکیبات رنگی، نیاز به روش های تصفیه ی متعددی دارند. در تصفیه ی فاضلاب نساجی و رنگرزی از روش های شیمیایی، فیزیکی، الکترو شیمیایی و بیولوژیکی به منظور تولید آب کشاورزی و اخذ تاییدیه ی محیط زیست استفاده می گردد.

تصویر

پساب صنایع نساجی در بخش های شستشوی اولیه، رنگرزی، سفید کردن و تکمیل پارچه تولید می گردد. مهم ترین مواد اولیه در صنایع نساجی شامل پشم، پنبه و الیاف مصنوعی می باشد. انواع رنگ های به کار رفته در فرآیند رنگرزی نیز شامل رنگ های اسیدی، آزوئیک، قلیایی، دیسپرس و گوگردی می باشد. این رنگ ها ترکیبات معدنی بسیار زیادی داشته و میزان اکسیژن کمی دارند اما به لحاظ کربن بسیار بالا می باشند.

در بخش رنگرزی یک کارخانه ی نساجی، تعدادی پاتیل وجود دارد که در شروع کار، الیاف با رنگ های روشن در آن، آماده می شوند و به تدریج با افزایش رنگ محلول پاتیل، الیاف با رنگ های تیره مانند سرمه ای و مشکی در آن رنگرزی می شوند و آب باقی مانده در پاتیل به صورت فاضلاب دفع می گردد که به شدت اسیدی بوده و

مواد معدنی و رنگی فراوانی دارد. استفاده از مواد رنگی در فرآیند نساجی و رنگرزی سبب می شود میزان رنگ فاضلاب، بسیار زیاد گردد. به علاوه وجود ترکیبات سمی و ترکیبات سخت تجزیه پذیر شیمیایی نیز از مهم ترین عواملی می باشد، که بایستی در طراحی و اجرای سیستم تصفیه ی پساب نساجی و رنگرزی مدنظر قرار بگیرد. فاضلاب نساجی و رنگرزی فاقد ازت و فسفر ضروری برای رشد باکتری ها و آنزیم ها می باشد. بنابراین افزودن این مواد به پساب ضروری است.

تصویر

از دیگر نقاط تولید فاضلاب در کارخانجات نساجی، بخش شستشوی اولیه ی الیاف، پشم یا پنبه می باشد، که حجم بسیار زیادی داشته و حاوی چربی، ذرات معلق و دترجنت می باشد. به طور کلی به ازای رنگرزی 1 کیلوگرم الیاف در حدود 50 لیتر آب مصرف می گردد.

گرم بودن این پساب ها به علت فرآیند های مختلف تولید شستشو، آهارگیری، رنگرزی و... باعث کاهش اکسیژن محلول در آب های ورودی شده و در نتیجه اکوسیستم موجودات موجود زنده به هم خواهد خورد. اثرات زیست محیطی سایر مواد شیمیایی مصرفی نظیر انواع مواد فعال سطحی کاتیونیک، آمفوتر، آنیونیک نانیونیک که به فراوانی در این صنعت مصرف می شود. هم چنین ترکیبات آلی کلردار، روغن ها، حلال های آلی، الکترولیت ها و نمک های فلزات حلال های آلی، الکترولیت ها و نمک های فلزات واسطه و... باید به صورت جداگانه بررسی گردند. به نظر می رسد برای جلوگیری از تخریب محیط زیست در مرحله ی اول باید تمام کارخانجات نساجی

اقدام به ساخت تصفیه خانه نموده تا حد امکان از ورود مواد آلاینده در غلظت های بالا به آبراه ها جلوگیری گردد.

به طور کافی به چهار موضوع در راستای تصفیه ی پساب توجه می شود: بازیافت، دوباره مصرف، کاهش مواد آلاینده و اصلاح مواد بازیافتی. مشابه با اکثر پکیج های تصفیه ی فاضلاب صنعتی، در تصفیه ی فاضلاب نساجی و رنگرزی دو بخش عمده ی تصفیه ی شیمیایی، فیزیکی و سپس تصفیه ی بیولوژیکی قرار دارد.

در تصفیه ی فیزیکی و شیمیایی فاضلاب نساجی و رنگرزی با توجه به کدورت بسیار بالا، از روش هایی مانند انعقاد الکتریکی یا انعقاد شیمیایی به منظور حذف رنگ و ذرات معلق استفاده می شود. در این روش ها پساب به منظور تصفیه ی بیولوژیکی آماده می شود. باید توجه نمود که حذف رنگ و مواد سمی در واحد های هوازی و بی هوازی به سختی انجام می گیرد و لذا استفاده از روش های شیمیایی و فیزیکی در تصفیه ی پساب نساجی و رنگرزی امری ضروری است.

تصویر

فصل سوم: آب های ایران و راهکار حل مشکلات آبی

اشاره

آلودگی های خلیج فارس و راه های کنترل آن

اشاره

خلیج فارس، دریایی مدیترانه ای در غرب آسیاست. از راه تنگه ی هرمز به پهنه ای از اقیانوس هند (دریای عمان) می پیوندد که میان ایران و شبه جزیره ی عربستان جای می گیرد.

تصویر

محیط زیست دریایی خلیج فارس:

به علت شرایط اکولوژیک خاصی که دارد و بهره گیری هایی که از این محیط و منابع آن می شود، به طور مستمر در معرض مخاطراتی قرار گرفته است.

محیط زیست خلیج فارس از نظر گیاهان آبزی و جریان مرجانی بسیار غنی است. وضعیت موجود، شرایط مناسبی جهت رشد و نمو گونه های مختلف ماهی و میگو و سایر جانداران دریایی مانند اسب دریایی و لاک پشت به وجود آورده است.

گیاهان و جانوران خلیج فارس به آبزیان حاره ای وابستگی دارند و جوامع زیستی آن ها نیز دارای ویژگی ها و نیاز های زیست محیطی اکوسیستم های مناطق گرمسیری است، چنین اکوسیستم هایی، متکی به انرژی خورشیدی هستند، تا به بستر دریا نفوذ کرده و زمینه ی فتوسنتز را برای گیاهان دریایی از قبیل جلبک ها و مرجان ها فراهم سازند. محیط زیست منطقه بر اثر فعالیت های گوناگون انسان دست خوش تحولاتی شده است. مهم ترین این فعالیت ها که محیط زیست دریایی را نیز تهدید می نماید، شامل موارد زیر می شود: تغییرات فیزیکی محیط زیست بر اثر زهکشی، احیای زمین و فعالیت های معدنی و مهندسی در سواحل، آلودگی ناشی از پساب های صنعتی،

استخراج نفت، فاضلاب های انسانی و کشاورزی، تخلیه ی زباله ها، دور ریز های کشتی ها و سکو های نفتی در سواحل، صید بی رویه ی شیلات توسط کشتی های صیادی تجاری و شیوه های نامناسب صید آبزیان دریایی.

منابع ایجاد آلودگی در خلیج فارس:

وجود منابع سرشار نفت در خلیج فارس باعث رشد شهری و صنعتی این منطقه شده و افزایش جمعیت را در پی داشته است. این تمرکز جمعیت و فعالیت های صنعتی باعث تخریب در اکوسیستم آبی منطقه شده است. تخلیه ی زباله، و مواد زائد، شستشوی کشتی هایی که در حال آمد و شد هستند، تردد نفت کش ها، دفع فاضلاب پالایشگاه ها و نیز آتش سوزی در اسکله های نفتی و تجاری، همه و همه باعث آلودگی و دگرگونی های بزرگی در اکوسیستم خلیج فارس شده است، که اگر ادامه پیدا کند عوارض جبران ناپذیری را به وجود خواهد آورد. به دلایل فوق و دیگر دلایل ذیل، خلیج فارس یکی از آلوده ترین مناطق دریایی از نظر زیست محیطی می باشد، به نحوی که می توان گفت کمتر منطقه ای در جهان با چنین ابعادی در ویرانی محیط زیست مواجه بوده است.

تصویر

از جمله: استخراج منابع نفتی، نشت نفت، تولید مواد پتروشیمی، صنعتی شدن کشور های حاشیه به طور بی رویه، نبود مدیریت علمی منسجم، تردد زیر دریایی ها و...

آلودگی های زیست محیطی خلیج فارس:

آلودگی ناشی از مواد شیمیایی (غیر نفتی) و میکروبی دریا ها و اقیانوس ها گذشته از یک منبع غذایی مهم و استفاده از آن ها در امور ترابری، به عنوان محل تخلیه ی زباله و فاضلاب و پساب نیز مورد استفاده قرار می گیرند. هر یک از این فعالیت ها، می بایست تحت کنترل و نظارت دولت یا مجامع بین المللی انجام پذیرد. بسیاری از کشور ها درحال حاضر کنترل خاصی بر تخلیه ی زباله ها و فاضلاب ها و پساب ها و دیگر مواد آلوده کننده اعمال می کنند، اما رشد جمعیت و توسعه ی همه جانبه، نیاز به استفاده از دریا ها و اقیانوس ها را برای تخلیه ی زباله، پساب صنایع، لجن، فاضلاب شهر ها و ضایعات ناشی از لای روبی بنا در رودخانه ها، افزایش می دهد. به این ترتیب، آلودگی های ناشی از فاضلاب وارد شده به رودخانه ها، خلیج ها و دیگر منابع افزایش می یابند. جالب توجه است که استفاده از کود، حشره کش ها و دیگر سموم به منظور افزایش تولیدات کشاورزی، نتیجه ی ناگواری بر حیات دریایی دارند. بنابراین بایستی نسبت به استفاده از کود شیمیایی و حشره کش به منظور اجتناب از صدمات و زیان های زیست محیطی ناخواسته، توجهی خاص شود. در این جا قابل ذکر است که نیاز به همکاری بین المللی قوی تر در زمینه ی بررسی مسائل زیست محیطی سبب گردیده تا سازمان ملل متحد در برنامه ی زیست محیطی خود، با همکاری دولت ها و سازمان های بین المللی و در طی گرده همایی ها، جلسات و مطالعات بین المللی متعدد، طی دو دهه ی اخیر، اطلاعات و راه حل های اساسی در مورد وسایل گوناگون زیست محیطی را در اختیار مجامع بین المللی قرار دهد.

آلودگی ناشی از فلزات سنگین:

از آغاز ایجاد تغییرات شدید محیطی یعنی از سال های آغاز جنگ عراق علیه ایران، تاکنون اطلاعاتی راجع به میزان آلودگی آب و تغییرات در محیط زیست خلیج فارس به موجب اجرای چندین طرح توسط دانشکده ی علوم دریایی و اقیانوسی دانشکده ی شهید چمران اهواز به دست آمده است، و طرح آلودگی در خلیج فارس در طول سال های گذشته (از 1360 تاکنون) نمونه هایی از آب، آبزیان و رسوبات در سطح وسیعی از خلیج فارس جمع آوری و تحلیل شده اند و نتایجی در مورد میزان آلوده کننده ها به ویژه عناصر سنگین در تمام نمونه ها حاصل شده است. در تمام نمونه ها، آلودگی شدید

محیط زیست خلیج فارس به مواد آلوده کننده، به ویژه سرب، مس، کبالت و کروم وجود دارد.

آلودگی ناشی از باران های اسیدی

منبع اصلی باران های اسیدی را، گاز های آلوده کننده ی هوا از قبیل، اکسید گوگرد، دی اکسید کربن یا گاز کربنیک تشکیل می دهند، که در نتیجه ی سوخت های فسیلی مانند زغال، مواد نفتی مورد استفاده در کارخانه ها، اتومبیل ها و دیگر وسایل وارد هوا می شوند. در حمله ی عراق به کویت، در سال های گذشته و به آتش کشیدن چاه های نفتی در این کشور و آغاز جنگ کشور های غربی با عراق و در پی «جنگ نفت یا جنگ خلیج فارس» علاوه بر آلودگی شدید آب خلیج فارس در نتیجة نشت نفت، گزارش تکان دهنده ای مبنی بر وقوع پدیده ی باران اسیدی در منطقه ی خلیج فارس ارائه شده است.

تصویر

آلودگی ناشی از حمل و نقل:

در حالی که آمار آلودگی جهان نشان می دهد، 15/4 درصد کل آلودگی ها از ترابری نفتکش ها و 4/4 درصد مربوط به بهره برداری دریایی است، تخمین ها راجع به منطقه ی خلیج فارس نشان می دهد که 7/15 درصد آلودگی نفتی مربوط به حمل و نقل نفتکش ها و 22/4 درصد مربوط به بهره برداری در دریاست.

تصویر

آلودگی نفتی خلیج فارس

اشاره

مهم ترین آلودگی آب های خلیج فارس، ناشی از مواد نفتی است، زیرا این منطقه هم ذخایر عظیم نفت دارد و هم پالایشگاه های متعددی در حوزه ی آن مشغول به کار هستند و هم کشتی های نفتکش متعددی برای حمل این ماده و واردات و صادرات دیگر کالا ها در آب های خلیج فارس و دریای عمان رفت و آمد دارند. نفت از منابع گوناگونی وارد دریا می شود. برای مثال نشت های نفتی طبیعی، تخلیه های صنعتی از صنایع واقع در خشکی، تخلیه ی معمول از کشتی ها و لکه های نفتی که به سبب ریزش نفت به صورت تصادفی یا بی توجهی به دریا وارد می شوند، را می توان نام برد. به دست آوردن ارقام صحیح از مقدار کل نفتی که به اقیانوس های جهان وارد می شود بسیار مشکل است ولی این تعداد را در حدود 16 میلیون بشکه نفت در سال از تمامی منابع به دریا تخمین می زنند.

مخاطرات آلودگی نفتی در خلیج فارس

اعمال روش های طراحی و عملیات مهندسی صحیح، مخاطرات ناشی از نشت های نفتی اتفاقی را در تمام جنبه های اکتشاف، تولید و انتقال به حداقل می رساند. احتمال و پتانسیل نشست نفتی به آب های دریایی ناحیه ی خلیج فارس نسبت به دیگر نواحی مشابه در جهان به علت فعالیت های نفتی گسترده در آن ناحیه بیشتر است. به هر حال نسبت نشت های نفتی عمده ی ناشی از تصادفات تانکر ها، اکتشاف یا تولید نفت در خلیج فارس به حجم زیاد نفتی که در این ناحیه تولید شده انتقال می یابد، بسیار کم

است، و این تا حدی به دلیل آب و هوا و شرایط مساعد دریا است. علیرغم وجود صنعت نفت بسیار فعال در این ناحیه، پیشینه ی ارزیابی مخاطرات و ریسک نشت های نفتی در مقادیر زیاد یا متوسط را نسبت به دیگر نواحی مشابه در جهان ضعیف می نماید.

اثرات آلودگی نفت روی منابع زیستی خلیج فارس

اثراتی که نفت روی محیط های زیست دریایی و منابع می گذارد، در محلی مانند خلیج فارس به علت وجود شرایط خاص از جمله عمق کم، فقدان جریانات آبی و تبادل آب آن با اقیانوس ها، تاثیر این منابع (آلوده کننده ها) بر محیط زیست بسیار بیشتر و عوارض و خسارات آن بر محیط شدیدتر است. جنگ بین ایران و عراق و آلودگی های نفتی حاصل از آن، باعث شد، جانوران کمیاب و آسیب پذیر خلیج فارس مانند گاو و لاکپشت دریایی و بعضی از موجودات با ارزش دیگر، به تعداد زیاد از بین بروند و همچنین گیاهان و جزایر مرجانی به طور عمده در مناطق اطراف حادثه از بین رفتند.

حفاظت از محیط زیست خلیج فارس

اشاره

اندیشه ی حفاظت از محیط زیست به ویژه آب دریا ها و اقیانوس و آب های بین المللی، منطقه ای و ساحلی کشور ها که منافع تمامی کشور ها در گرو سالم بودن آن ها میسر، و ممکن می باشد و همگان باید در حفظ آن کوشا باشند، و این که بدون مشارکت همگان آینده های تاریک برای بشر در پیش خواهد بود. اندیشه ی حفاظت از محیط زیست در پیوند با دیگر بیم ها، دغدغه ها و امید های بشر در اواخر هزاره ی دوم و اوایل هزاره ی سوم گره خورده و عزمی ملی، منطقه ای، فرامنطقه ای و جهانی را می طلبد، عزمی که باید همراه با کمک دولت ها و سازمان های بین المللی منسجم شده و عملی گردد. متأسفانه کشور های منطقه ی خلیج فارس، پروتکل ها و آیین نامه های اجرایی برای حفظ محیط زیست ندارند. از سوی دیگر حدود 500 کنوانسیون در رابطه ی مستقیم و غیرمستقیم با مبحث محیط زیست در دنیا وجود دارد، که این کنوانسیون های بین المللی متاسفانه با هم ناهماهنگ بوده و هر کدام موضوعی خاص را دنبال می کنند چرا که تخصصی و منطقی می باشند و در عمل ابزار مالی لازم را نداشته و در اجرا با مشکل مواجه هستند. همکاری های زیست محیطی کشور های پیرامون خلیج فارس در جهت

تصمیم گیری صحیح و راهبردی ضرورت داشته و همچنین رعایت دقیق قرارداد های بین الملل، جلوگیری از آلودگی دریایی و ترابری صحیح قوانین و ضوابط محیط زیست دریایی جزو ملزومات هستند. کشور های خلیج فارس باید با تدبیر و کارایی خاص هر چه بیشتر در حفظ محیط زیست این منطقه کوشا باشند و برای جلوگیری از به خطر افتادن اکوسیستم آبی منطقه حداکثر تلاش خود را انجام دهند، اگرچه در این زمینه پژوهش های فراوان انجام شده ولی آلودگی های زیست محیطی خلیج فارس به خصوص آلودگی های نفتی، اکوسیستم این منطقه را تهدید می کند و این امر لزوم همکاری کشور های متعهد در جهت کاهش خطرات زیست محیطی را بیش از پیش می طلبد. اکوسیستم خاص این منطقه به علت دارا بودن شرایط اکولوژیکی خاص و توان های محیطی و بهره گیری هایی که از محیط و منابع آن می شود در معرض مخاطرات دائم و مستمر قراردارد، سهم اصلی آگاهی از حساسیت محیط زیست خلیج فارس در مقابل آلودگی ها و لزوم اعمال ضوابط دقیق جهت حفظ آن مربوط به کشور های حوزه ی خلیج فارس می باشد، همان طور که آلودگی و تخریب دریا از مرز های ملی و منطقه ای فراتر می رود، حفاظت از آن نیز محدود به مرز های ملی نمی شود و خلیج فارس نیز از این امر مستثنی نیست و بدون همکاری کشور های ساحلی امکانپذیر نمی باشد.

پیشنهادات برای کاهش آلودگی خلیج فارس:

1- برگزاری سمینار ها و نشست های علمی برای تعیین اهداف و منافع مشترک حفظ محیط زیست دریایی

2- شناخت منابع آلوده کننده ای که در خشکی و مناطق ساحلی وجود دارد و برنامه ریزی جهت مقابله با آن

3- نظارت کامل و دقیق بر تردد نفت کش ها و قرار دادن جریمه های سنگین برای نفت کش های آلوده کننده

4- برگزاری دوره های آموزشی علمی و تخصصی در سطح منطقه در ارتباط با محیط زیست دریایی و حفاظت از آن

5- همکاری و مشارکت کشور های پیرامون منطقه ی خلیج فارس برای به سازی و پاک سازی این منطقه در جهت حفظ چشم انداز های طبیعی آن.

6- فرهنگ سازی بین اقشار مختلف مردم منطقه در جهت حفاظت از محیط زیست خلیج فارس

7- امضای تفاهم نامه ی کشور های منطقه ی خلیج فارس برای نوسازی و به روز کردن کشتی های نفتکش جهت بالا بردن ضریب اطمینان از عدم نشت نفت به علت فرسودگی.

آلودگی های دریای خزر

اشاره

دریای خزر بزرگترین پیکره ی بستهی آبی در سطح زمین است و نبود هر گونه ارتباط طبیعی با سایر اقیانوس ها آن را به یک زیست بوم بسیار ویژه تبدیل کرده است. این خصوصیات منحصر به فرد دریای خزر سبب آسیب پذیری شدید آن در برابر عوامل خارجی از جمله شرایط آب و هوایی یا تغییرات انسانی شده است. دریای خزر به دلیل بسته بودن در معرض خطر بیشتری نسبت به دریا های آزاد قراردارد و فعالیت های گسترده ی نفتی کشور های حاشیه ی آن بعد از فروپاشی شوروی سابق، باعث تشدید آن شده است. آلاینده های شیمیایی و ورود نفت بیشترین نقش را در آلودگی این دریا دارد. عوامل گوناگونی محیط زیست حوزه دریای خزر را هدف گرفته است که هر یک از آن ها می تواند به نحوی فرسایش ایجاد کند که در نهایت موجب می شود امکان بهره برداری از منابع دریا از همگان سلب شود و یا چنین کاری را پرهزینه کند. آلودگی ناشی از نفت در دریای خزر، آلودگی ناشی از منابع مستقر در خشکی، آلودگی ناشی از حفاری در دریا، آلودگی ناشی از تخلیه ی مواد زائد و سمی، آلودگی ناشی از کشتی ها، آلودگی ناشی از اتمسفر، حفاری و اکتشاف در بستر عمیق دریا ها، عمده ی منابع آلودگی دریایی می باشند. هم چنین نوسانات سطح آب دریا، مسائل زیست شناختی، مشکلات بوم شناختی، فعالیت های نفتی و صنعتی منابع اصلی تهدید کننده ی محیط زیست دریای خزر می باشند. در این بخش سعی بر آن شده است، که بررسی اجمالی از ویژگی های دریای خزر صورت پذیرد، سپس مهم ترین چالش های زیست محیطی، قوانین ملی و بین المللی مطرح گردد و در نهایت راهکار هایی ارائه شود.

تصویر

تصویر

در حال حاضر دریای خزر بزرگ ترین بدنه ی آبی محصور در خشکی است، که حدود 44% از آب های محصور در خشکی روی زمین را در برمی گیرد. مساحت سطحی دریای خزر با توجه به میزان نوسانات آب بین 10% تا 20% متغییر است. طول آن تقریبا 1200 کیلومتر است و عرض آن بین 466 تا 204 کیلومتر است و هیچ ارتباطی با اقیانوس های دنیا ندارد. در حال حاضر سطح آن 27 متر پایین تر از سطح

دریا های آزاد است. در این سطح، کل طول خط ساحلی آن حدود 7000 کیلومتر با حجم آبی حدود 78700 کیلومتر مکعب است. دریا از لحاظ ریخت شناسی به سه قسمت تقسیم می شود، قسمت کم عمق شمالی متوسط با عمق 5 متر، قسمت میانی با عمق متوسط 190 متر و خزر جنوبی با عمق حداکثر 1025 متر می باشد. این دریا با محوریت شمال - جنوب از چند منطقه ی آب و کاملا متفاوت عبور می کند. با این که حوزه ی آبگیر خزر به طور معمول از میزان اکسیژن خوبی برخوردار است، تغییرات گسترده در میزان جریان رودخانه ای گاه به کمبود اکسیژن دوره ای منجر می شود. تغییرات دمای هوا در دریای خزر بسیار گسترده با دامنه ای بین 30 درجه گرمای تابستانی در منطقه ی شبه استوایی جنوب تا زیر 20 درجه در شمال است که موجب یخ زدگی در زمستان می گردد. تنوع زیستی به واسطه ی وجود سیستم های تالابی گسترده مانند دلتا های رود های ولگا، اورال، کورا و قره بغاز گل که بسیار شور است، بیشتر افزایش پیدا کرده.

ویژگی های اقتصادی فعالیت های اقتصادی مهم در دریای خزر شامل شیلات، کشاورزی، تولید گاز و نفت و صنعت های پایین دستی مرتبط، می باشد. برنج کاری، کشت سبزیجات، پرورش گاو و گوسفند از جمله فعالیت های کشاورزی اساسی منطقه اند. منطقه ی خزر درقرن بیستم، طی تحریم نفت در سال 1973 و در جنگ خلیج فارس در سال 1991 اهمیت جغرافیای سیاسی خود را نشان داد. افزون بر اهمیت سیاسی مربوط به اقتصاد و منطقه ی جغرافیایی، ذخایر بسیار غنی نفت و گاز دریای خزر و تعدد راه های عبور بین قاره ای و نزدیکی نسبی آن با خلیج فارس، دریای خزر را در هر گونه نقشه ی جغرافیایی سیاسی جهانی درخشان می کند.

با توجه به مشکلات جغرافیایی و سیاسی بر اساس شاخص توسعه ی انسانی برنامه ی عمران سازمان ملل به نظر می رسد، که سر تا سر منطقه ی خزر در میان کشور های با توسعه ی متوسط انسانی جای دارد که منعکس کننده ی نامناسب بودن کلی شرایط توسعه ی انسانی در کل منطقه است. شاخص توسعه ی انسانی یک معیار ترکیبی از انتظار طول عمر در زمان تولد، میزان تحصیلات افراد نابالغ و نام نویسی تحصیلی، میزان تولید ناخالص داخلی و قدرت خرید را نشان می دهد . یکی از موانع توسعه ی منطقه ای، نوپا بودن جامعه ی مدنی و ضعف بنیاد های دموکراتیک در پاره ای از کشور ها، سازمان های غیر دولتی و سازمان های محلی - گروهی در منطقه ی نوپا هستند و اغلب بدون پشتوانه ی

مالی و قدرت سازمانی، فاقد توان برای حل مسائل زیست محیطی هستند. مشکلات محدودیت ها و مشکلات جغرافیایی و سیاسی دریای خزر عبارتند از:

بسته بودن دریای خزر:

الف- تنها راه ورودی به دریای خزر، کانال ولگا می باشد.

ب- کم بودن عرض و عمق کانال و ایجاد محدودیت در ابعاد شناور ها برای عبور.

ج- یخبندان کانال به مدت 6 ماه از سال

د- وجود بروکراسی و مشکلات سیاسی اخذ مجوز عبور از کانال

ح- نامشخص بودن رژیم حقوقی دریای خزر.

خ- وجود ساختار های شناسایی شده در قسمت عمیق دریا.

عدم وجود زیر ساخت های مورد نیاز شامل:

الف- محدودیت کارگاه های ساخت کشتی و سازه های دریایی درون مرزی

ب- کم بودن عمق آب در اسکله های موجود کشور

ج- محدود بودن امکانات جهت تعمیرات و نگهداری شناور ها از جمله حوضچه ی خشک

د- عدم وجود ناوگان دریایی و امکانات سخت افزاری جهت اکتشاف در آب های عمیق خزر.

تصویر

کاهش ماهی ها:

مهم ترین عامل کاهش ماهی ها، آلودگی آب و ماهیگیری بی رویه است. صید غیر قانونی ضربه ی شدیدی به ماهیان خاویاری زده است، که جمعیت آن ها به علت های دیگر نیز در معرض کاهش بود. صید غیر قانونی اساسا ناشی از ماهیگیری غیر قانونی سازمان یافته و فقدان فرصتهای شغلی در مناطق ساحلی و نیز وجود شبکه های غیر قانونی صادرات خاویار است. چالش های فراروی ماهیگیری در خزر به علت عدم اعمال مقررات ملی و نیز نبود موافقت نامه های بین المللی در این مورد تشدید گردیده است. در پنجاه سال گذشته شاهد ورود گونه های زیادی به صورت ارادی، و تعدادی به صورت تصادفی به دریای خزر، بوده ایم. یکی از گونه های ارادی، آزولا است؛ که به عنوان منبع غذایی دام به دریای خزر وارد گردید، ولی امروزه همین منبع غذایی، شماری از آبراهه ها را در نواحی ساحلی ایران مسدود و تغییرات زیادی را در اکوسیستم ساحلی ایجاد کرده است. یکی از نمونه های مهم و موثر در فرسایش تنوع زیستی، یک مهاجم، به نام شان هدار ژله ای است، که در طی سال های اخیر ورود آن به خزر مستند شده است و به طور قطع مضر ترین تهدید بیولوژیکی است، که هم اکنون تا به حال دیده شده است و احتمالاً ترکیب زئوپلانکتون خزر را تغییر داده است. یک شانه دار ژله ای یا (Ctenphore) که منشأ آن از آب های شور سواحل جنوب غربی آمریکا است و نخست به دریای سیاه و سپس از طریق آب های توازن کشتی ها وارد خزر گردیده است و در ده سال گذشته، تهاجم آن آثار زیانباری بر صنعت ماهیگیری دریای سیاه بر جای گذاشته است و دریای خزر را تهدید می کند. صنایع ماهیگیری خزر نگران از دست دادن کیلکا و سایر ماهی ها، تأثیر پیامد های آن بر امرار معاش، غذای جمعیت محلی و منابع غذایی جمعیت فک ها و ماهیان خاویاری است.

نوسان های سطح آب دریا:

سطح آب دریا در طی دوران های مختلف نوسان داشته است. در دوره هایی این سطح بسیار پائین بوده و در دوره هایی دیگر بالا آمده است. این فرآیند که همواره زمان بر بوده، سبب بروز تغییرات زیست محیطی و دگرگونی در فعالیت های اقتصادی این دریا شده است. یکی از ادوار بلند کاهش سطح آب دریای خزر که پس از دهه ی 1930 آغاز شد، مصادف با زمانی است که طرح های صنعتی و کشاورزی شوروی به اجرا در آمدند. همچنین تغییر بستر برخی از رودخانه ها، ایجاد دریاچه های مصنوعی، سد ها،

آب بند ها و افزایش فعالیت انسان ها در این مناطق موجب کاهش سطح آب دریای خزر به پایین ترین میزان (19 متر پایین تر از سطح دریا های آزاد) تا سال 1977 شد. اما از سال 1978 برخلاف پیش بینی های قبلی مبنی بر ادامه ی روند کاهش سطح آب، تا سال 2000 تر از آب دریا روند افزایش خود را آغاز کرد و به طور متوسط سالانه 15 سانتی متر به سطح آب اضافه شد. چنین وضعی تا سال 1995 ادامه داشت و از این سال پس روی آب خزر مشاهده شد. بالا آمدن آب خسارات زیست محیطی و اقتصادی زیادی را به کشور های ساحلی تحمیل کرد، از جمله باعث انتقال مواد آلوده کننده ی صنایع و تولیدات نفتی در مناطق ساحلی به دریا و کاهش مواد غذایی ماهیان گردید. یکی دیگر از مسائل مهم که به مشکل بزرگی تبدیل شده، نوسانات سطح آب آن است. در دوره های زمانی متفاوت سطح آب دریا کاهش و افزایش دارد. آخرین سیکل این تغییرات از سال 1356 شمسی آغاز شده و تا کنون دریای خزر به روند بالا آمدن آب خود ادامه داده است. قبل از این دوره از سال 1308 تا 1356 سیکل کاهش ارتفاع آب جریان داشت که به دلیل عمق کم در سواحل شمالی و شرقی در فاصله ی این دوره یک جابجایی 180 کیلومتری در خط ساحلی پدید آمد. مشکلات ناشی از آن برای اتحاد جماهیر شوروی موجب گردید، تا چند اقدام برای جلوگیری از کاهش ارتفاع آب اتخاذ گردد. منحرف ساختن و انتقال آب از رودخانه هایی که به اقیانوس منجمد شمالی می ریزند به سمت جنوب و به مقصد دریای خزر، بستن راه ورود آب به خلیج قره بغاز (این خلیج در کنار صحرای سوزان قره قوم است و به وسیله ی تنگه ی باریکی به دریای مازندران مرتبط است و میزان تبخیر در آن بسیار بالاست و سطح آن از سطح دریای خزر پایین تر است). و بالاخره استفاده از پوشش مکانیکی ضد تبخیر و خشکانیدن قسمت هایی از ساحل کم عمق شرقی و شمال شرقی جهت تقلیل سطح تبخیر. برای مقابله با پیشروی آب دریا که بیش ترین خسارات را متوجه کشور ایران و جمهوری آذربایجان نموده و طی سالیان اخیر بسیاری واحد های مسکونی و اداری و تجاری و صیدگاه ها را از بین برده، طرح ها و نظرات مختلفی مطرح شده است. از جمله ازبکستان و قزاقستان طرح مشترکی برای احداث یک کانال 300 کیلومتری بین دریای مازندران و دریاچه ی آرال جهت انتفال آب به آن که برخلاف دریای مازندران آب آن کاهش شدیدی حدود 40 درصد مساحت اولیه داشته است. ظاهرا کارشناسان ایرانی نیز طرح متقابلی جهت انتقال آب از یکی از نقاط ساحلی به

طرف دریاچه ی نمک یا کویر لوت یا سایر نقاط کم آب از طریق لوله های قطور و پمپاژ قوی و تشکیل دریاچه های مصنوعی ارائه داده اند.

تصویر

از دیگر عوامل تولیدکننده ی آلودگی می توان به مواردی مانند: آلودگی ناشی از فعالیت های دریایی، فعالیت کشتی ها و آلودگی هوای ناشی از فعالیت کشتی ها، آلودگی های ناشی از فعالیت های خشکی، آلودگی های ناشی از اتمسفر و دفع مواد زائد در دریا نام برد.

آلودگی نفتی دریای خزر فعالیت های اکتشافی نفت در ساحل جنوبی دریای خزر بیش از 40 سال پیش در ایران شروع شد. در حال حاضر دریای خزر 16-29 میلیارد بشکه ذخیره ی اثبات شده ی نفت خام دارد. در دهه ی اخیر در پی حفاری ها و اکتشافات جدید حوزه های نفت خیز در بستر دریایی خزر، این منطقه به کانون توجه جهانی تبدیل شده و بسیاری از سازمان های بین المللی را به این ناحیه کشانده است. آلودگی نفتی در بسیاری از مناطق دریای خزر سبب تخریب زیستگاه های طبیعی و محل تخمریزی ماهیان و در نتیجه کاهش نسل آن ها به ویژه تقلیل تعداد ماهیان خاویاری و سایر آبزیان گشته است، که پیشبینی می شود با بهره برداری بیش تر از منابع نفتی در طی 10 سال گذشته حدود 100 میلیون تن نفت از بستر دریای خزر استخراج شده که حدود 1 میلیون تن از آن متاسفانه با آب دریا مخلوط شده است. نفت و گازوئیل اگرچه در اندازه ی محدود توسط کشتی هایی بسیار کهنه با تانکر های کوچک با گنجایش کمتر از 5000 تن در دریای خزر حمل می شوند و افزون بر آن

بنادر، فاقد محل دریافت و تسهیلات انبار کردن مناسب هستند. از این رو خطر ریزش این مواد به دریا طی حمل و نقل قابل ملاحظه است، همان گونه که حادثه ی کشتی مرکوری در سال 2002 حامل بار نفت تصفیه شده از بندر اکتاو به باکو، که طی آن بیشتر خدمه ی کشتی و مقدار زیادی از نفت به دریا ریخت، نشان داد.

پس از فروپاشی اتحاد شوروی و در پی کاهش شدید فعالیت های صنعتی و کشاورزی در 4 کشور تازه استقلال یافته ی روسیه، میزان ورودی آلاینده ها کاهش چشمگیری یافت. بررسی داده های معتبر مبین آلودگی شدید زیست محیطی سراسری در خزر نیست. آمار ها نیز وجود نقاط بحرانی را نیز نشان می دهند.

نتیجه گیری و پیشنهادات

اشاره

مناطق ساحلی کشور، مناطقی توسعه یافته هستند که به عنوان پل ارتباطی و تعاملی با سایر کشور های جهان، تسهیل کننده ی روابط درونی و بیرونی اقتصاد کشورند و ضمن کمک به ایجاد تعادل های منطقه ای، استفاده از موقعیت جغرافیایی و منطقه ای کشور، استفاده ی پایدار از منابع، قابلیت ها و حفظ محیط زیست، امنیت مناطق داخلی از طریق مرز های آبی را تضمین و در مجموع به عنوان نمادی از توسعه یافتگی کشور عمل می کنند. در این راستا، سواحل کشور به عنوان الگویی برای استفاده ی مناسب از توان های محیطی، حفظ و ارتقای مناظر و چشم اندازه ای طبیعی و ذخایر ارزشمند اکولوژیکی، قابلیت های گردشگری و گذران اوقات فراغت برای مردم کشور و سایر کشور های منطقه در کنار استفاده ی پایدار از سایر قابلیت ها و مزیت های کشاورزی، صنعتی، خدماتی و فرهنگی در جهت تامین نیاز های ملی و توسعه ی صادرات عمل می کنند. از جمله راهکار های پیشنهادی می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

هدف این پیشنهادات، فراهم کردن آمادگی ملی و هماهنگ سازی کلیه ی نهاد ها و سازمان های دولتی و غیر دولتی و نیرو ها و امکانات مردمی برای مقابله و همکاری در انجام هر چه موثرتر وظیفه ی ملی یعنی حمایت از محیط زیست دریایی به هنگام وقوع سوانح منجر به آلودگی نفتی می باشد.

منطقه ی تحت پوشش

محدوده ی سواحل و کلیه ی آب های تحت نظارت و حاکمیت جمهوری اسلامی ایران در خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر می باشد.

راه کارهای جلوگیری از آلودگی آب ها

تصویر

اجرای طرح های آموزشی نسبت به اهمیت و ارزش محیط زیست مانند آگاهی دهی عمومی درباره ی ارزش بالای آب از طریق رسانه های جمعی.

کنترل آلودگی آب از طریق ایجاد ممنوعیت ها به منظور جلوگیری از آلودگی منابع

آب در محیط زیست توسط آن دسته از صنایعی که به نوعی باعث آلودگی آب های سطحی و زیرزمینی می شوند.

تجهیز واحد های صنعتی به سیستم تصفیه ی فاضلاب برای استفاده ی دوباره از آن جلوگیری از ریختن حشره کش ها، ته مانده ی رنگ ها، حلال های شیمیایی، نفت، روغن موتور، ضد یخ و سایر مواد شیمیایی زیان آور در مجاری فاضلاب یا روی زمین.

تصویر

کم آبی در ایران

اشاره

در پی بحران کم آبی در ایران و با بحران کاهش ریزش برف و باران در سال های اخیر و تغییر و تحولاتی که در مسیر رودخانه ی زاینده رود ایجاد شده، آب این رودخانه

قبل از رسیدن به اصفهان قطع می شود.

بحران آب در ایران سلسله چالش ها و مشکلات ناشی از کمبود آب و استفاده ی نادرست از منابع آب در کشور ایران است.

ایران هم اکنون در حال تجربه ی مشکلات جدی آب است. خشکسالی های مکرر توأم با برداشت بیش از حد آب های سطحی و زیرزمینی از طریق شبکه ی بزرگی از زیرساخت های هیدرولیکی و چاه های عمیق، وضعیت آب کشور را به سطح بحرانی رسانده است. از نشانه های این وضعیت، خشک شدن دریاچه ها، رودخانه ها و تالاب ها، کاهش سطح آب های زیرزمینی، فرونشست زمین، تخریب کیفیت آب، فرسایش خاک، بیابان زایی و طوفان های گرد و غبار بیشتر است.

تصویر

تاریخچه

جمعیت مهم ترین عامل کاهش سرانه ی آب تجدید شونده ی کشور در قرن گذشته بوده است. جمعیت ایران در طی این هشت دهه، از حدود 8 میلیون نفر در سال 1360 به 81 میلیون نفر تا پایان سال 1396 رسیده است. بر این اساس میزان سرانه ی آب تجدید پذیر سالانه ی کشور از میزان حدود 13000 متر مکعب در سال 1300 به حدود 1400 متر مکعب در سال 1392 تقلیل یافته و در صورت ادامه ی این روند، وضعیت در آینده به مراتب بدتر خواهد شد.

تصویر

بررسی ها نشان می دهد که در سال 1386 از کل منابع آب تجدید شونده ی کشور حدود 5/89 میلیارد متر مکعب جهت مصارف بخش های کشاورزی، صنعت و معدن و خانگی برداشت می شده است، که حدود 83 میلیارد متر مکعب آن (93 درصد) به بخش کشاورزی، 5/5 میلیارد متر مکعب (6 درصد) به بخش خانگی و مابقی به بخش صنعت و نیاز های متفرقه ی دیگر اختصاص داشته است.

با توجه به میزان منابع آب و سرانه ی مصرف، ایران از جمله کشور هایی است که در گروه کشور های مواجه با کمبود فیزیکی آب قرار دارد. این گروه شامل کشور هاییست که در سال 2025 با کمبود فیزیکی آب مواجه هستند. این بدان معناست که حتی با بالاترین راندمان و بهره وری ممکن در مصرف آب، برای تأمین نیاز های شان آب کافی در اختیار نخواهند داشت. حدود 25 درصد مردم جهان از جمله ایران مشمول این گروه می باشند. براساس شاخص فالکن مارک، کشور ایران در آستانه ی قرار گرفتن در بحران آبی است. با توجه به این که در دهه ی 1380 تا 1390 خورشیدی حدود 69 درصد از کل آب تجدیدپذیر سالیانه مورد استفاده قرار گرفته است، براساس شاخص سازمان ملل، ایران نیز اکنون در وضعیت بحران شدید آبی قرار دارد. براساس شاخص مؤسسه ی بین المللی مدیریت آب نیز، ایران در وضعیت بحران شدید آبی قرار دارد. بنا بر شاخص های ذکر شده، کشور ایران برای حفظ وضع موجود خود تا سال 2025 باید بتواند 112 درصد به منابع آب قابل استحصال خود بیفزاید، که این مقدار با توجه به امکانات و منابع آب موجود غیرممکن به نظر می رسد.

تصویر

ایران در بین 24 کشوری قرار دارد که وضعیت آب در آن ها خطرناک است. کارشناسان بحران ایران را ناشی از برنامه ریزی نادرست در دوران جمهوری اسلامی دانست. بحران شدید آب برای ایران بزرگ ترین چالش در دوران معاصر است. در این گزارش آمده است که بر اساس مستندات راهبرد های بین المللی آینده ی ایران از سال ها پیش در معرض بحران آب قرار داشته است، اما در سه دهه ی اخیر برای آن گامی برداشته نشده است. این گزارش حاکی از آن است که ایران از مرحله ی آمادگی برای خطر عبور کرده و هم اکنون در خطر قرار دارد.

برخی روش های کنترل آلودگی آب:

از طریق ایجاد ممنوعیت ها به منظور جلوگیری از آلودگی منابع آب در محیط زیست توسط آن دسته از صنایعی که به نوعی باعث آلودگی آب های سطحی و زیرزمینی می شوند.

جلوگیری از دفن مواد زائد و سموم شمیائی در مناطقی که احتمال دارد در اثر بارندگی، سموم شمیایی آن ها شسته شده و شیرابه ی مواد زائد به دریا، رودخانه، تالاب و... وارد شوند.

تا حد امکان سعی گردد، فاضلاب های شهری و صنعتی بهطور کامل تصفیه و سپس با کنترل به سیستم های آبی مانند رود خانه ها ریخته شوند.

تجهیز واحد های صنعتی به سیستم تصفیه ی فاضلاب برای استفاده ی دوباره از آن.

جلوگیری از ریختن حشره کش ها، ته مانده ی رنگ ها، حلال های شیمیایی، نفت، روغن موتور، ضد یخ و سایر مواد شیمیایی زیان آور در مجاری فاضلاب یا روی زمین

استفاده از پاک کننده ها و مواد شوینده ی بدون فسفات.

استفاده از کود های طبیعی به جای شیمیایی در زمین های کشاورزی.

جمع آوری و دفع صحیح زباله ها برای جلوگیری از انواع آلودگی های میکروبی و شیمیایی آب های زیرزمینی.

بنابراین با مصرف درست و بهینه ی آب سعی کنیم ارزش این موهبت الهی را پاس بداریم.

منابع