غدیر در قرآن قرآن در غدیر

مشخصات کتاب

عنوان و نام پديدآور : غدیر در قرآن، قرآن در غدیر/ محمدباقر انصاری.

مشخصات نشر : قم: دلیل ما، 1387 -

مشخصات ظاهری : 3 ج.

شابک : 200000 ریال: دوره 978-964-397-435-0 : ؛ ج. 1 978-964-397-436-7 : ؛ ج. 2 978-964-397-437-4 : ؛ ج. 3، چاپ اول 978-964-397-438-1 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

يادداشت : پشت جلد به انگلیسی: Mohammad‌Baqer Ansari. The event of qadir in the holy Quran, The event of qadir in the holy Quran.

يادداشت : ج.2 و 3 ( چاپ اول: پاییز 1387).

يادداشت : ج.2 (چاپ دوم: 1399).

يادداشت : ج.3( چاپ دوم: 1399).

يادداشت : ج.1( چاپ دوم: 1399).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. 1. نزول آیات قرآن در غدیر.-.- ج. 2. تفسیر آیات قرآن در غدیر.- ج. 3. مراحل حضور قرآن در غدیر، معرفی قرآن در غدیر، پژوهش‌های قرآنی غدیر، تاریخچه قرآنی غدیر.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت

موضوع : غدیر خم -- جنبه‌های قرآنی

رده بندی کنگره : BP104 /غ4‌الف77 1387

رده بندی دیویی : 297/159

شماره کتابشناسی ملی : 1‌5‌0‌8‌7‌1‌2

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب : خانم نرگس قمی

اشاره

شناسنامه

آخرين كار تا ساعت 24 روز دوشنبه 6 / 8 / 1387

بسم الله الرحمن الرحیم

اهدا

به پيشگاه خداوند كه غدير را با قرآن شناساند؛

و به محضر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه قرآن و غدير را به هم آميخت؛

و به حضور اميرالمؤمنين عليه‌السلام كه غديرش از متن قرآن شناخته شد.

سفيد

بسم اللّه الرحمن الرحيم

قرآن را با غدير، و غدير را با قرآن بشناسيم. قرآن افق بلندى است كه بخشى از آن به غدير تعلق دارد، و غدير درياى عميقى است كه بخشى از آن به قرآن متعلق است. نقطه تلاقى قرآن و غدير هيجان انگيز و زيباست، آنجا كه آب‌هاى بيكران غدير به دور

دست‌هاى نورانى قرآن مى‌پيوندد و تابلوى بلند «اِنّي تارِكٌ فيكُمُ الثِّقْلَيْنِ كِتابَ اللّه‌ِ وَ عِتْرَتى لَنْ يَفْتَرِقا حَتّى يَرِدا عَلَىَّ الْحَوْضَ» را تا بلنداى آسمان بالا مى‌برد، و قلب‌ها را با اين شعار نورانى بهشتى مى‌نمايد.

اين در متن اعتقاد ماست كه قرآن ختم رسالت بود و در غدير معرفى شد، و غدير ختم ولايت بود كه در قرآن معرفى گرديد. ما معتقديم كه قرآن قانون نامه ابدى اسلام بود كه غدير ضامن ابديت آن شد، و غدير معرّف ابدى مجريان قانون الهى بود كه با قرآن ضمانت شد.

در تفكر ما قرآن اساس نامه دين است كه در جاى جاى اعتقاد و اخلاق و عمل ما پرونده دارد، و غدير ريشه معنويت ماست كه انديشه و رفتارمان را در دايره روحانى خود جاى داده است.

تقسيمات تأليف قرآنىِ غدير

با در نظر گرفتن اهداف ياد شده در جلد اول، پرونده بزرگ كتاب حاضر را در سه جلد فصل بندى كردم. بخش اول كتاب به آيات نازل شده در واقعه غدير اختصاص داشت، كه در بر گيرنده آيات مربوط به اقدامات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از يك سو و اقدامات منافقين از سوى ديگر بود، و جلد اول به طور كامل در اختيار اين بخش قرار داشت. جلد دوم كتاب موارد تفسير قرآن در غدير را در بر داشت كه به طور كامل در اختيار بخش دوم كتاب بود.

اينك جلد سوم كتاب را پيش رو داريم كه شامل چهار بخش باقي مانده كتاب از بخش سوم تا ششم است. بخش سوم يك جمع بندى داستانى از مراحل حضور آيات قرآن در واقعه غدير به صورت‌هاى مختلف آن از نزول و تفسير و استشهاد و اقتباس است؛ كه جلد حاضر با اين بخش آغاز مى‌شود.

بخش چهارم موارد مربوط به شئون قرآن را در بر خواهد داشت كه طى واقعه غدير بيان شده است، و شامل عظمت قرآن و محتواى آن، و معرفى سرپرست و مفسر قرآن، و نهايتا وظايف ما درباره قرآن خواهد بود. اين بخش قسمت دوم از جلد حاضر

است.

بخش پنجم با عنوان «پژوهش‌هاى قرآنى غدير»، شامل هشت قسمت خواهد بود. اين قسمت‌ها عبارتند از فهرست سوره‌ها و آيات غدير، متن آيات غدير، موارد مطرح شدن آيات غدير، ترتيب زمانى و مكانى آيات غدير، موضوع بندى آيات غدير، آمارهاى آيات غدير، نتايج اعتقادى آيات غدير، تحليل‌هاى قرآنى غدير. قسمت سوم از جلد حاضر به اين بخش اختصاص يافته است.

بخش ششم با عنوان «تاريخچه قرآنى غدير» شامل شش قسمت است: معرفى قرآنى غدير، اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير، دعاها و زيارات قرآنى غدير، شعر قرآنى غدير، كتاب‌هاى قرآنى غدير، منابع قرآنى غدير. اين بخش قسمت پايانىِ جلد حاضر خواهد بود.

خدايا . . . قرآن را . . . غدير را . . .

اى خداوندى كه محمد و على صلوات اللّه عليهما، اين عزيزترين مخلوقاتت را، براى قرآن و غدير ذخيره نمودى . . . و به دست مبارك ايشان اين دو وديعه گرانسنگ را به امت اسلام موهبت فرمودى . . .

ما را اگر قرآنى هستيم با غدير هم آشنا بفرما، و اگر غديرى هستيم با قرآن هم آشنا كن، و اگر قرآنى و غديرى هستيم، ارتباط اين دو ركن اسلام را بيش از پيش به ما بفهمان.

ما را در درياى عميق قرآن چنان غرق كن كه سر از غدير بر آوريم، و در خُم شيرين غدير چنان غوص ده كه بر كشتى نجات قرآن بياويزيم.

خداوندا ! قرآن و غدير هر دو شيرين‌اند و گوارا ! هر دو روحبخش‌اند و دل انگيز ! هر دو سبزند و با صفا ! به ما هم دلى مُصفّا عنايت فرما تا شيرينى آن دو را بچشيم و گواراى آن دو را احساس كنيم، و سبز آن دو را در فضاى قلبمان بكاريم، و بهشت را از هم اكنون تجربه كنيم.

قم ، محمد باقر انصارى

عيد غدير 1429 ، 27 آذر 1387

بخش سوم : مراحل حضور قرآن در غدير

اشاره

سفيد

آنچه در اين بخش پيش رو داريم تنظيم داستانى و سلسله‌وار نزول آيات قرآنى در مرحله به مرحله واقعه غدير است، كه از فصل‌هاى كتاب حاضر برگرفته شده است. لذا در اين قسمت داستان كامل غدير را نياورده‌ايم، بلكه فقط مسير نزول آيات قرآن در غدير پيگيرى شده است. ضرورت تنظيم اين بخش از آن جهت است كه خواننده گرامى ذهنيتى از مسير قرآنى ماجراى غدير پيدا كند و در مطالعه فصل‌هاى مختلف كتاب حاضر يك جمع بندى از مجموع آن را در نظر بگيرد.

در اين باره بايد بدانيم كه واقعه غدير با مقدماتى حساب شده از مدينه آغاز شد و در طول سفر حج آماده سازى فكرى و عملى براى آن ادامه يافت، تا در روز چهاردهم ذى الحجة سال دهم هجرى رسما فرمان اجراى آن صادر شد.

در همه اين مراحل آنچه به عنوان پيش بينى يك برنامه كامل عيار درباره اعلام ولايت لازم بود، در نظر گرفته شد. اعجاب برانگيزتر از همه، نزول آيات قرآنى در رابطه با غدير بود كه خداوند آن را در متن قرآن جاى داد، و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در سايه تفسير همان آيات مقدمه چينى لازم براى برنامه عظيم غدير را تدارك ديد.

بنابراين مسير نزول آيات غدير از مدينه آغاز مى‌شود و تا مكه مى‌رود و از آنجا با مراسم حج همراه مى‌شود. با پايان حج حركت به سوى غدير خم آغاز مى‌شود و با رسيدن به سرزمين خم پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سخنرانى مفصل خود را برگزار مى‌كند و سپس مراسم سه روزه غدير آغاز مى‌شود. وقايع متعددى در ارتباط با غدير در اين ايام رخ مى‌دهد تا هنگام خروج از غدير فرا مى‌رسد. از غدير تا مدينه وقايعى اتفاق مى‌افتد و با وصول به مدينه ماجرا پايان نمى‌يابد، و تا روز رحلت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هنوز غدير در جريان است و آيات قرآن آن را پشتيبانى مى‌كند. با در نظر داشتن اين مسير كلى به استقبال مراحل نزول آيات قرآنى در واقعه غدير مى‌رويم.

1. نزول آيات قرآن از مدينه تا مكه

در ماه ذى القعدة سال دهم هجرى، آماده سازى فكرى مردم براى پذيرش و درك مفاهيم بلند ولايت و امامت و اجراى مراسم غدير با نزول قرآن آغاز شد.⁽¹⁾

آيه ششم سوره احزاب «النَّبِىُّ اَوْلى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ اَن-ْفُسِهِمْ . . .» : «پيامبر بر مردم از خودشان صاحب اختيارتر است . . .» در آن روزها در مدينه بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد، كه صاحب اختيارى آن حضرت را بر مردم بيان مى‌كرد و مقدمه‌اى بود براى كلمه «مولى» در «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ» كه در غدير اعلام شد.

مردم از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پرسيدند: اين ولايت چيست كه به وسيله آن شما بر ما از خودمان بيشتر اختيار داريد؟ حضرت در پاسخ فرمود: «پذيرفتن و اطاعت در آنچه دوست بداريد و آنچه بر شما خوش نيايد و دوست نداشته باشيد». مردم با شنيدن اين محتواى بلند گفتند: پذيرفتيم و اطاعت مى‌كنيم.

با اين اقرار مردم آيه هفتم سوره مائده به عنوان سند و شاهدى از اين اعتراف نازل شد: «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه‌ِ عَلَيْكُمْ وَ ميثاقَهُ الَّذى واثَقَكُمْ بِهِ اِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ اَطَعْنا وَ اتَّقُوا اللّه‌َ

اِنَّ اللّه‌َ عَليمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ»: «نعمت خدا بر شما و پيمان او را به ياد آوريد كه با شما ميثاق بست، آنگاه كه گفتيد: شنيديم و اطاعت كرديم، و تقواى خدا را پيشه كنيد كه خداوند به باطن قلب‌ها آگاه است».

در مرحله بعد سه آيه از قرآن نازل شد⁽¹⁾كه عبارت بودند از: آيه 59 سوره نساء: «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اَطيعُوا اللّه‌َ وَ اَطيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِى الاَْمْرِ مِنْكُمْ، فَاِنْ تَنازَعْتُمْ فى شَىْ‌ءٍ فَرَدُّوهُ اِلَى اللّه‌ِ وَ الرَّسُولِ اِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّه‌ِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ . . .»: «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، خدا و پيامبر و صاحب اختيار خود را اطاعت كنيد. اگر در چيزى نزاع كرديد آن را به خدا و رسول ارائه كنيد اگر به خدا و روز قيامت ايمان آورده‌ايد . . .»، و آيه 55 سوره مائده: «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»: «صاحب اختيار شما خداست و رسولش و كسانى كه ايمان آورده نماز را به پا مى‌دارند و در حال ركوع زكات مى‌پردازند»، و آيه 16 سوره توبه: «اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمّا يَعْلَمِ اللّه‌ُ الَّذينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ لَمْ‌يَتَّخُذُوا مِنْ دُونِ اللّه‌ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنينَ وَليجَةً . . .»: «آيا گمان كرده‌ايد كه به حال خود رها مى‌شويد در حالى كه هنوز خدا جهاد كنندگان از شما را بايد بشناسد كه جز خدا و رسول و مؤمنين را صاحب اسرار خود قرار نمى‌دهند».

مردم پرسيدند: يا رسول اللّه، آيا اين سه آيه و عناوين اصلى آنها يعنى «اولو الامر» و «مؤتى الزكاة في الركوع» و «المؤمنين» درباره گروه خاصى از مؤمنين است يا شامل همه آنان مى‌شود؟ در پاسخ خداوند به پيامبرش دستور داد واليان امر مردم را به آنان بشناساند، و ولايت را براى آنان تفسير و بيان كند همان گونه كه نماز و زكات را برايشان بيان كرده است؛ و از همين جا بود كه برنامه غدير تدارك ديده شد تا در آن مراسم عظيم مفهوم و شئون ولايت در شكوهمندترين شكل خود براى مردم بيان شود. جالب اينكه در مراسم غدير هم پس از خطابه مردم به ياد آوردند كه در مدينه

درباره همين سه آيه سؤال كردند و امروز روز پاسخ آن است. اين بود كه در غدير هم درباره همين سه آيه بار ديگر سؤال كردند.

با اين مقدمات، جبرئيل بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد و با اشاره به آيه اكمال دين - كه بعدا به عنوان آيه 67 سوره مائده نازل شد - چنين پيام آورد: «يا محمد، خداوند - جل اسمه - به تو سلام مى‌رساند و مى‌فرمايد: من پيامبرى از پيامبرانم و رسولى از فرستادگانم را از دنيا نبردم مگر بعد از كمال دينم و مؤكد نمودن حجتم. اكنون دو مسئله از واجبات باقى مانده كه بايد آن را به قومت ابلاغ نمايى: يكى حج و ديگرى ولايت و خلافت بعد از خودت، چرا كه من زمينم را از حجتم خالى نگذاشته‌ام و تا ابد خالى نمى‌گذارم».⁽¹⁾

در مرحله بعد آيه 22 سوره حج نازل شد: «وَ اَذِّنْ فِى النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَميقٍ»: «بين مردم براى حج اعلان عمومى كن كه پياده و بر هر مركب لاغرى و از هر گردنه دور دستى نزد تو مى‌آيند».

بدين ترتيب برنامه حج و اعلام ولايت همزمان و با پشتيبانى آيات قرآن آغاز شد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله صبح روز شنبه بيست و پنجم ماه ذى القعدة همراه كاروان هفتاد هزار نفرى حجاج از مدينه خارج شدند. قافله‌اى كه از مدينه حركت كرده بود در طول راه تا مكه به صد و بيست هزار نفر رسيد. از سوى ديگر اميرالمؤمنين عليه‌السلام همراه دوازده هزار نفر از اهل يمن عازم مكه شدند.

روز دوشنبه چهارم ذى الحجة كاروان عظيم حجاج همراه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وارد مكه شدند. همزمان كاروان يمن نيز همراه اميرالمؤمنين عليه‌السلام وارد مكه شدند و خدمت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رسيدند.⁽²⁾

2. نزول آيات قرآن در ايام حج

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مكه تشريع حج تمتع را با قرائت آيه «فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ اِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْىِ . . .»: «هر كس عمره را در كنار حج انجام دهد آنچه از قربانى ممكن باشد ذبح كند . . .» اعلام فرمود.

قبل از شروع حج در كنار كعبه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فضيلتى از اميرالمؤمنين عليه‌السلام را بيان فرمود و پيرو آن آيه 7 سوره بيّنه نازل شد: «اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ اُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ»: «كسانى كه ايمان آورده و عمل صالح انجام داده‌اند بهترين مردم هستند». پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حضور اصحاب فورا آيه را تفسير كرد و با اشاره به اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود: «خَيْرُ الْبَرِيَّةِ» آمد.⁽¹⁾

مقارن شروع حج، با دو آيه قرآنى به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اعلام شد كه با پايان اين آخرين واجب الهى، برنامه اعلان ولايت و منصوب نمودن على عليه‌السلام آغاز مى‌شود. اين دستور با آيه 7 - 8 سوره انشراح نازل شد: «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصبْ؛ وَ اِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ»، و چنين تفسير شد كه «هر گاه از بيان همه واجبات - كه آخرين آنها حج است - فراغت يافتى

على عليه‌السلام را منصوب كن و براى حركت به سوى پروردگارت آماده باش».⁽¹⁾

در عرفات جبرئيل نازل شد و با اشاره به آيه 7 سوره مائده «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه‌ِ عَلَيْكُمْ وَ ميثاقَهُ الَّذى واثَقَكُمْ بِهِ»: «نعمت خدا بر شما و پيمان او را به ياد آوريد كه با شما ميثاق بست» - كه در مدينه قبل از سفر نازل شده بود - پيامى دال بر منصوب كردن اميرالمؤمنين عليه‌السلام به مقام امامت در اين سفر آورد.

آنگاه با اشاره به آيه 3 سوره مائده (اليَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ) كه هنوز نازل نشده بود، ارتباط كمال دين را با ولايت على عليه‌السلام بيان كرده در ادامه خطاب آمده بود: «من پيامبرى از پيامبرانم را از دنيا نمى‌برم مگر بعد از كمال دينم و حجتم و نعمتم با ولايت اوليائم و دشمنى دشمنانم، و اين است كمال توحيد و دين من و اتمام نعمتم بر خلقم كه با پيروى از وليم و اطاعت او تحقق مى‌يابد».

سپس خطاب الهى بار ديگر به آيه 7 سوره مائده اشاره فرموده بود كه «ميثاقَهُ الَّذى واثَقَكُمْ بِهِ» را خاطر نشان مى‌كرد.

روز يازدهم ذى الحجة پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مسجد خيف در مِنا خطبه غرايى ايراد كرد كه ضمن آن به حديث ثقلين اشاره كرد و قرآن و اهل بيت را قرين قرار داد.

بعد از خطابه حضرت در مسجد خيف هفت آيه قرآن يكى پس از ديگرى نازل شد كه هر يك پشتوانه يكى از ثقلين بود. آيات 41 و 42 سوره زخرف على عليه‌السلام را معرفى مى‌كرد: «فَاِمّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَاِنّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ اَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذى وَعَدْناهُمْ فَاِنّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ»: «اگر تو را از اين جهان ببريم باز از آنان انتقام خواهيم گرفت، يا به تو نشان مى‌دهيم آنچه آنان را وعده كرده‌ايم كه ما بر آنان اقتدار و تسلط داريم».

سپس اين آيات طبق خطابه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تفسير شد كه «فَاِنّا مُنْتَقِمُونَ بِعَلِىِّ بْنِ اَبى‌طالِبٍ»، يعنى «اگر تو را از اين جهان ببريم به وسيله على بن ابى‌طالب عليه‌السلام انتقام مى‌گيريم».

آنگاه آيات 93 و 94 سوره مؤمنون نازل شد: «قُلْ رِبِّ اِمّا تُرِيَنّى ما تُوعَدُونَ، رَبِّ فَلا تَجْعَلْنى فِى الْقَوْمِ الظّالِمينَ»: «بگو پروردگارا، اگر آنچه آنان وعده داده مى‌شوند به من نشان دادى مرا در بين قوم ظالمين قرار مده»، و اين آيه اشاره به روزگار سياه بعد از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود كه فتنه‌هاى تاريك آن بسيارى را گمراه كرد.

در پى آن آيه 43 سوره زخرف در معرفى على عليه‌السلام نازل شد: «فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذى اُوحِىَ اِلَيْكَ اِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقيمٍ»: «تمسك نما به آنچه بر تو وحى شده كه تو بر راه راست هستى»، و تفسير شد كه «آنچه وحى شده» درباره على عليه‌السلام است.⁽¹⁾

سپس براى معرفى على عليه‌السلام به عنوان تنها راه نجات، به آيه 61 سوره زخرف اشاره شد كه: «وَ اِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ»: «و او نشانه و علمى براى قيامت است» و تفسير شد كه منظور از اين آيه على بن ابى‌طالب عليه‌السلام است.

آنگاه آيه 44 سوره زخرف به عنوان مسئوليت مردم درباره ولايت على عليه‌السلام نازل شد: «وَ اِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ لَسَوْفَ تُسْاَلُونَ»: «و آن ذكرى براى تو و قومت است و به زودى سؤال خواهيد شد»، و تفسير شد كه درباره على عليه‌السلام مورد سؤال قرار خواهيد گرفت.⁽²⁾

در موقعيتى كه مراسم حج به ساعات پايانى خود نزديك مى‌شد بار ديگر وحى الهى تجلى كرد و آخرين سوره كاملى - كه در يك نزولِ جبرئيل فرود آمد - بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد و آن سوره نصر بود:

بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ، اِذا جاءَ نَصْرُ اللّه‌ِ وَ الْفَتْحُ؛ وَ رَأَيْتَ النّاسَ يَدْخُلُونَ فى دينِ اللّه‌ِ اَفْواجا؛ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ اسْتَغْفِرْهُ اِنَّهُ كانَ تَوّابا.

به نام خداى بخشنده مهربان. وقتى يارى خدا و پيروزى آمد، و مردم را ديدى كه گروه گروه در دين خدا داخل مى‌شوند با حمد پروردگارت تسبيح كن و از او طلب مغفرت نما كه او توبه پذير است.⁽¹⁾

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پس از نزول سوره نصر سخنرانى مفصلى ايراد كرد و در آن با ذكر آيات 36 و 37 سوره توبه به ابطال برخى مسائل جاهلى مانند رباى جاهليت و خونريزى‌هاى آن زمان اشاره فرمود.

آنگاه آيه 10 سوره حجرات را قرائت كرده فرمود: اى مردم، «اِنِّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ»: «مؤمنين با يكديگر برادرند».

آنگاه آيه 13 سوره حجرات را خواند و فرمود:

خداى عز و جل مى‌فرمايد: «يا اَيُّهَا النّاسُ، اِنّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ اُنْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوبا وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا اِنَّ اَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّه‌ِ اَتْقاكُمْ»: «اى مردم، ما شما را از مذكر و مؤنث خلق كرديم و شما را گروه‌ها و قبايلى قرار داديم، تا بين يكديگر بدانيد كه محترم‌ترين شما با تقواترين شماست».⁽²⁾

روز دوازدهم ذى‌الحجه در حالى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آخرين روز حج، شرايط را براى اجراى برنامه غدير آماده مى‌كرد، گروهى از سردمداران نفاق با اطمينان از نزديكى رحلت حضرت در فكر نقشه‌هايى براى روزهاى پس از وفات آن حضرت بودند. قبل از همه اولى و دومى با جدى گرفتن غصب خلافت براى به انجام رساندن آن با يكديگر هم پيمان شدند كه نگذارند خلافت در اهل بيت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مستقر شود. سپس ابوعبيده جراح را به عنوان امين خود انتخاب كردند. با پيوستن معاذ بن جبل و سالِم مَولى ابى‌حُذَيفه يك گروه پنج نفره آماده اجراى برنامه‌هاى ضد غدير شدند.⁽¹⁾

خداوند اين اقدام آنان را كه قبل از پايان مراسم حج هنوز عملى نكرده بودند با دو آيه قرآن به پيامبرش خبر داد.

يكى آيه 19 سوره زخرف كه فرمود: «سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَ يُسْأَلُونَ»: «به زودى شهادت آنان نوشته مى‌شود و مورد سؤال قرار مى‌گيرند». ديگرى آيه 39 همين سوره كه فرمود: «وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ اِذْ ظَلَمْتُمْ اَنَّكُمْ فِى الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ»: «بيزاى شما از يكديگر در روز قيامت فايده‌اى به حالتان ندارد چرا كه ظلم كرده‌ايد و در نتيجه در عذاب مشترك خواهيد بود».⁽²⁾

با نزديكى غروب روز دوازدهم، طبق آيه 203 سوره بقره: «فَمَنْ تَعَجَّلَ فى يَوْمَينِ فَلا اِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا اِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى»: «هر كس در روز عجله كند گناهى بر او نيست، و هر كس تأخير نمايد نيز اشكالى بر او نيست از كسانى كه تقوا پيشه كنند»، كسانى كه مايل بودند مى‌توانستند توقف در منا را پايان دهند و به مكه باز گردند؛ و هر كس مايل بود شب سيزدهم را هم مى‌ماند و فردا پس از رمى جمرات سه گانه

راهى مكه مى‌شد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همراه اكثريت مردم آن شب را ماندند تا فردا پس از رمى جمرات عازم مكه شوند.

با پايان مراسم حج، منافقين خواستند نشان دهند كه بعد از حج هيچ واجبى از دستورات خدا باقى نمانده، و به اين صورت مسئله «ولايت» را منتفى كنند. آنان نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمدند و گفتند: آيا بعد از آنچه بر ما واجب كردى، براى پروردگارت چيزى باقى مانده كه بخواهد آن را بر ما واجب كند؟

پاسخ دندان شكن به آنان با آيه 46 سوره سبأ داده شد و آيه چنين نازل شد: «قُلْ اِنَّما اَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ»: «بگو من شما را به يك چيز موعظه مى‌كنم» و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن را به «ولايت» تفسير كرد.⁽¹⁾

3. نزول آيات قرآن در مكه پس از حج

روز سيزدهم پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از مِنا به سوى مكه حركت كرد. هنگامى كه حضرت وارد مكه مى‌شد جبرئيل نازل شد و با آوردن آيات اول سوره عنكبوت، مقدمات برنامه غدير را آغاز كرد:

«بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ، الم، اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ يَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لايُفْتَنُونَ، وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللّه‌ُ الَّذينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبينَ، اَمْ حَسِبَ الَّذينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ اَنْ يَسْبِقُونا ساءَ ما يَحْكُمُونَ»:

«به نام خداوند بخشنده مهربان، الف لام ميم، آيا مردم گمان كرده‌اند كه رها مى‌شوند با همين كه بگويند ايمان آورديم، بدون آنكه امتحان شوند؟ ما كسانى را كه قبل از آنان بودند امتحان كرديم، زيرا خدا بايد بداند كسانى را كه راست مى‌گويند و كسانى را كه دروغ مى‌گويند. كسانى كه كارهاى زشت را انجام مى‌دهند گمان كرده‌اند كه از دست ما فرار مى‌كنند (و دست ما به آنان نمى‌رسد). چه بد حكم مى‌كنند».

روز چهاردهم ذى الحجة روز پرماجرايى بود، چرا كه اعلام شده بود در مكه يك روز بيشتر توقف نخواهند كرد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به بلال دستور داد تا بين مردم اعلان

كند: «فردا كسى جز معلولان نبايد باقى بماند، و همه بايد به سوى غدير خم حركت كنند».⁽¹⁾

سپس دستور سلام كردن به على عليه‌السلام به عنوان «اميرالمؤمنين» نازل شد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از پذيرش آنان نسبت به اين مسئله ترس داشت، و اين اطمينان الهى بود كه اجراى اين دستور را با نزول آيه 6 سوره كهف در چنين موقعيتى مؤكد نمود: «فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ اِنْ لَمْ‌يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَديثِ اَسَفا»: «گويى تو مى‌خواهى در اثر اعمال آنان خود را از تأسف و غم و اندوه هلاك كنى، اگر به اين گفتار ايمان نياورند».

پيرو آن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به بزرگان اصحاب دستور داد تا نزد على عليه‌السلام بروند و خطاب به آن حضرت «السلام عليك يا اميرالمؤمنين» بگويند.⁽²⁾

آنگاه بار ديگر جبرئيل نازل شد و دستور تحويل ودايع انبيا به اميرالمؤمنين عليه‌السلام را آورد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با فرا خواندن اميرالمؤمنين عليه‌السلام جلسه خصوصى تشكيل دادند و ودايع الهى به على عليه‌السلام داده شد.⁽³⁾

آن روز - از بين همسران پيامبر عليه‌السلام - نوبت عايشه بود كه حضرت طبق قاعده نزد او مى‌ماند، اما حضور على عليه‌السلام براى تحويل ودايع و مسائل ديگرى كه مربوط به غدير مى‌شد مانع از اين مسئله گرديد، و عايشه در اين باره اعتراض كرد و گفت: يا رسول اللّه، چرا آن مسئله خصوصى را از من پنهان مى‌كنى؟ شايد براى من هم صلاح باشد!! حضرت فرمود: به زودى از اين مسئله اطلاع خواهى يافت وقتى آن را به طور عمومى اعلام كنم.

عايشه گفت: يا رسول اللّه، چرا الآن آن را به من خبر نمى‌دهى تا پيشتر عمل به آن را آغاز كنم و آنچه صلاح است شروع نمايم!! حضرت فرمود: به زودى به تو خبر خواهم داد، ولى آن را پنهان كن تا به من دستور داده شود كه آن را به صورت عمومى اعلام كنم.

عايشه قول داد كه آن سِرّ را پنهان كند. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم آن راز را به او چنين خبر داد: «خداوند به من دستور داده كه على را به عنوان علامتى در بين مردم منصوب نمايم». عايشه بار ديگر قول داد كه اين راز را به كسى نگويد؛ اما در همان روز به حفصه خبر داد و هر يك از آن دو به پدرانشان خبر دادند. ابوبكر و عمر جلسه تشكيل دادند و سراغ منافقين فرستادند و مسئله را به آنان هم خبر دادند.

اين گونه بود كه سرّ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به دست عايشه و حفصه افشا شد، و پيرو آن خداوند آيات اول تا سوم سوره تحريم را نازل كرد كه خبر از كار آن دو زن مى‌داد، آنجا كه فرمود:

«وَ اِذْ اَسَرَّ النَّبِىُّ اِلى بَعْضِ اَزْواجِهِ حَديثا، فَلَمّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ اَظْهَرَهُ اللّه‌ُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ اَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ. فَلَمّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ اَنْبَأَكَ هذا قالَ نَبَّأَنِىَ الْعَليمُ الْخَبيرُ».

هنگامى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گفتارى پنهانى به بعضى از همسرانش سپرد. آنگاه كه آن زن راز پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را افشا كرد، و خدا پيامبرش را از اين مسئله باخبر نمود، آن حضرت قسمتى از كارشان را براى آنان بازگو كرد و از گفتن قسمتى ديگر اعراض نمود. آن زن (عايشه) از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پرسيد: چه كسى افشا كردن مرا به تو خبر داد؟ حضرت فرمود: خداى عليم آگاه به من خبر داد.

سپس خداوند با آيه چهارم سوره تحريم به پيامبرش خبر داد كه اگر اظهار توبه هم نمايند قلوبشان منحرف است، و اگر بخواهند بر ضد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اقدامى كنند ياور آن حضرت خدا و جبرئيل و ملائكه و اميرالمؤمنين عليه‌السلام هستند. آيه چنين است:

«اِنْ تَتُوبا اِلَى اللّه‌ِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ اِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَاِنَّ اللّه‌َ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْريلُ وَ صالِحُ الْمُؤمِنينَ وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهيرٌ»:

«اگر شما دو نفر نزد خدا توبه كنيد اما قلب‌هايتان از حق منحرف شده است، و اگر بر ضد او اقدم نماييد بدانيد كه خدا صاحب اختيار اوست و جبرئيل و صالح مؤمنين و ملائكه بعد از خدا كمك اويند».

وقتى خداوند اين خبر را به پيامبرش داد حضرت آنان را احضار كرد و مسئله افشاى سِرّ خود را از آنان پرسيد و به توطئه منافقين اشاره‌اى نكرد. آنان قسم ياد كردند كه چنين كارى نكرده‌اند و راز حضرت را فاش ننموده‌اند. اينجا بود كه آيه هفتم سوره تحريم در تكذيب آنان نازل شد: «يا اَيُّهَا الَّذينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ اِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»: «اى كسانى كه كافر شديد، امروز عذر نياوريد كه طبق آنچه عمل كرديد جزا داده مى‌شويد».⁽¹⁾

گروهى كه بر ضد پيامبر عليه‌السلام توطئه مى‌كردند، با اطلاع از آنچه در خانه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌گذشت و پايه ريزى‌هايى كه براى مراسم غدير انجام مى‌گرفت، يك قدم جلوتر گذاشتند و تصميم گرفتند عهد و پيمان بين خود را رسميت دهند، تا در عمل به آن ملتزم باشند و در مراحل بعدى يكديگر را تنها نگذارند.

ابوبكر و عمر و سه همپيمانشان در روز چهاردهم ذى الحجة در موقعيتى كه كسى داخل كعبه نبود، وارد آنجا شدند و روى سنگ سرخ ميان دو ستون كعبه نشستند. ابتدا به صورت شفاهى پيمان خود را تجديد كردند و بر سر آن قسم ياد كردند و گفتند: «نَتَظاهَرُ عَلى عَلِىٍّ فَلايَنالُ الْخِلافَةَ ما حَيينا»: «با هم بر ضد على اقدام مى‌كنيم به گونه‌اى كه تا ما زنده هستيم به خلافت دست نيابد».⁽¹⁾

سپس عمر متنى را كه بايد امضا مى‌كردند املا كرد و ابوعبيده جراح براى آنان نوشت: «اِنْ ماتَ مُحَمَّدٌ اَوْ قُتِلَ نَزْوِى الْخِلافَةَ عَنْ اَهْلِ بَيْتِهِ»: «اگر محمد از دنيا رفت يا كشته شد خلافت را از اهل بيت او مانع مى‌شويم».

اين پيمان نامه داخل كعبه نوشته شد و به امضاى ابوبكر و عمر و ابوعبيده و معاذ بن جبل و سالم مولى ابى‌حذيفه رسيد و مهرهاى خود را بر آخر آن نقش كردند. ابوعبيده آن نوشته را در حضور چهار نفر ديگر در كعبه زير خاك پنهان كرد. آنگاه برخاسته از كعبه بيرون آمدند و از آن لحظه عمل به محتواى آن را رسما آغاز كردند.

در آن لحظات عظيم‌ترين پيمان نامه بر ضد دين الهى در تاريخ بشريت به امضا رسيد كه آينده تلخ و تاريكى را براى انسان‌ها در نظر گرفته بود. خداوند با نزول 9 آيه پى در پى جوانب مختلف اين توطئه را مورد نكوهش قرار داد و آن را در متن قرآن ثبت كرد.

از آنجا كه اين صحيفه در كعبه امضا شد، و در واقع الحاد و كفرى در بيت الهى بود آيه 25 سوره حج نازل شد و از اين بُعد آن را معرفى كرد: «وَ مَنْ يُرِدْ فيهِ بِاِلْحادٍ بِظُلْمٍ

نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ اَليمٍ»: «هر كس با الحاد و كفر وارد خانه خدا شود او را عذاب دردناكى مى‌چشانيم».⁽¹⁾

از سوى ديگر براى نشان دادن شركت شيطان در چنين پيمانى، آيه دهم سوره مجادله نازل شد: «اِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذينَ آمَنُوا وَ لَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئا اِلاّ بِاِذْنِ اللّه‌ِ وَ عَلَى اللّه‌ِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ»: «سخن پنهانى و درگوشى از شيطان است تا كسانى را كه ايمان آورده‌اند محزون نمايد، ولى هيچ ضررى به آنان نمى‌زند مگر با اجازه خدا؛ و مؤمنين بايد بر خدا توكل كنند».

پيرو اين آيه براى آنكه معلوم شود خدا و رسولش از اين توطئه اطلاع دارند و در پرونده آنان براى روز قيامت ثبت شده آيه 7 سوره مجادله نازل شد:

«اَلَمْ تَرَ اَنَّ اللّه‌َ يَعْلَمُ ما فِى السَّماواتِ وَ ما فِى الاَْرْضِ ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ اِلاّ هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ اِلاّ هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا اَدْنى مِنْ ذلِكَ وَ لا اَكْثَرَ اِلاّ هُوَ مَعَهُمْ اَيْنَما كانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ اِنَّ اللّه‌َ بِكُلِّ شَىْ‌ءٍ عَليمٌ»:

«آيا نمى‌بينى كه خداوند آنچه در آسمان‌ها و زمين است مى‌داند. هيچ نجواى سه نفرى نمى‌شود مگر آنكه خدا چهارمى آنان است، و هيچ نجواى پنج نفرى نمى‌شود مگر آنكه خدا ششمى آنان است و كمتر و بيشتر از اين عدد نجوايى اتفاق نمى‌افتد مگر آنها هر كجا باشند خدا همراه آنان است، سپس روز قيامت آنان را به آنچه انجام داده‌اند خبر مى‌دهد. خداوند به هر چيزى عالم است».⁽²⁾

در بُعد ديگر خداوند اعلام داشت كه در برابر مكر و حيله آنان دستگاه الهى هم برنامه دارد و بايد عاقبت را ديد و نتايج را بر شمرد. آيه 50 - 52 سوره نمل در اين باره

نازل شد: «وَ مَكَرُوا مَكْرا وَ مَكَرْنا مَكْرا وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ. فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ اَنّا دَمَّرْناهُمْ وَ قَوْمَهُمْ اَجْمَعينَ، فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا اِنَّ فى ذلِكَ لاَياتٍ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ»: «آنان حيله‌اى به كار بستند و ما هم مكرى به كار گرفتيم در حالى كه آنان نمى‌فهميدند. بنگر كه عاقبت مكر آنان چگونه شد كه ما آنان و قومشان را همگى نابود كرديم. اين است خانه‌هاى آنان كه به خاطر ظلمشان خالى مانده است، و اين نشانه‌اى بر كسانى است كه مى‌دانند»، و اين قسمت از آيه اشاره به آن بود كه خلافت به نسل هيچ كدام از آنان نخواهد رسيد.⁽¹⁾

آيه ديگرى كه نازل شد براى آگاهى مؤمنين بود كه از آنان فاصله بگيرند و اسرار خود را در اختيار آنان قرار ندهند، چرا كه دشمنى را علنى كرده و در اين راه هيچ كوتاهى نمى‌كنند. آيه 118 سوره آل عمران براى اعلام اين مطلب چنين نازل شد:

«يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لاتَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُوّا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ اَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفى صُدُورُهُمْ اَكْبَرُ . . .»:

«اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد كسانى را كه از شما نيستند صاحب سِرِّ خود انتخاب نكنيد كه آنان در مقابله با شما از هيچ اقدامى كوتاهى نمى‌كنند. آنان دوست دارند آنچه كه شما را در رنج و سختى قرار دهد. دشمنى از دهانشان آشكار شده و آنچه سينه‌هاى آنان مخفى مى‌كند بالاتر است . . .».⁽²⁾

آنگاه آيه ديگرى درباره پشيمانى آنان در قيامت و عذاب ابدى آنان نازل شد و نابودى دنيا و آخرتشان را اعلام كرد. آيه 167 سوره بقره بود كه مى‌فرمايد: «وَ قالَ الَّذينَ اتَّبَعُوا لَوْ اَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّءَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّءُوا مِنّا كَذلِكَ يُريهِمُ اللّه‌ُ اَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وَ ما هُمْ بِخارِجينَ مِنَ النارِ»: «كسانى كه از آنان پيروى شده بود گفتند: اى كاش

براى ما بازگشتى بود تا از آنان بيزارى مى‌جستيم همانگونه كه از ما بيزارى جستند. اين گونه است كه خداوند اعمال آنان را به عنوان حسرتى بر آنان مى‌نماياند، و آنان از آتش خارج شدنى نيستند».⁽¹⁾

آخرين عكس العمل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين بود كه آنان را فرا خواند و همه اقدامات شان را خبر داد و آنان را مورد مؤاخذه قرار داد. آنان در نهايت جسارت و بى‌پروايى هر گونه اقدامى را انكار كردند و قسم ياد كردند كه چنين قصدى نداشته و چنين سخنى نگفته‌اند!! ولى در ردّ آنان آيه 74 سوره توبه نازل شد و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آيه را بر آنان تلاوت فرمود: «يَحْلِفُونَ بِاللّه‌ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ وَ هَمُّوا بِما لَمْ‌يَنالُوا . . .»: «به خدا قسم ياد مى‌كنند كه چنين سخنى نگفته‌اند، در حالى كه كلمه كفر را بعد از اسلامشان گفته‌اند و هدفى را قصد كرده‌اند كه بدان دست نيافته‌اند . . .».⁽²⁾

روز چهاردهم ذى الحجة همچنان ادامه داشت و توطئه گران به دنبال اولين كسانى بودند كه از نظر آنان در غصب خلافت همكارى خوبى مى‌توانستند داشته باشند. بنى‌اميه براى اين منظور انتخاب شدند و رؤساى آنان توسط اصحاب صحيفه به پيمان نامه دعوت شدند. بنى‌اميه نيز با اختلافى كه بر سر موضوع داشتند با آنان همپيمان شدند.⁽³⁾

اينجا بود كه خداوند به پيامبرش پيمان دوم را هم خبر داد و آيه 79 - 80 سوره زخرف را نازل كرد:

«اَمْ اَبْرَمُوا اَمْرا فَاِنّا مُبْرِمُونَ، اَمْ يَحْسَبُونَ اِنّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ بَلى وَ رُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ»:

«آيا مسئله‌اى را محكم مى‌كنند؟ پس ما هم محكم مى‌نماييم. يا گمان مى‌كنند ما سِرّ و نجوايشان را نمى‌شنويم؟ بلى، حتى فرستادگان ما نزد آنان مشغول نوشتن هستند».⁽¹⁾

به دنبال آن آيات 24 - 25 سوره محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد كه خبر از پذيرفتن نيمى از پيشنهاد اصحاب صحيفه توسط بنى‌اميه مى‌داد: «اِنَّ الَّذينَ ارْتَدّوا عَلى اَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ اَمْلى لَهُمْ. ذلِكَ بِاَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذينَ كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللّه‌ُ سَنُطيعُكُمْ فى بَعْضِ الاَْمْرِ وَ اللّه‌ُ يَعْلَمُ اِسْرارَهُمْ»: «كسانى كه از دين خدا رو به عقب باز مى‌گردند بعد از آنكه راه هدايت برايشان روشن شده، شيطان كار آنان را برايشان زيبا جلوه داده و آنان را بدان سو تشويق كرده است. اين بدان جهت است كه آنان گفتند به كسانى كه آنچه خدا نازل كرده را خوش نداشتند: ما در بعضى از اين مسئله از شما پيروى مى‌كنيم، ولى خدا پنهان كارى آنان را مى‌داند».

هنگام سحر روز پانزدهم كاروان آماده حركت بود. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نگاهى به كعبه كرد و اشك از ديدگانش جارى شد.⁽²⁾در آنجا براى دلجويى از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آيه 13 سوره محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد: «وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِىَ اَشَدُّ قُوَةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتى اَخْرَجَتْكَ اَهْلَكْناهُمْ فَلا ناصِرَ لَهُمْ»: «و چه بسيار آبادى كه از آبادى تو - كه تو را از آن بيرون كردند - قوى‌تر بود و ما آنها را هلاك كرديم و هيچ كمكى نيافتند».⁽³⁾بعد از آن قافله صد و بيست هزار نفرى از مكه به سوى غدير حركت كرد.

4. نزول آيات قرآن از مكه تا غدير

روز شانزدهم ذى الحجة همچنان قافله در مسير خود به سمت غدير در حركت بود و وحى الهى پى در پى غدير را پشتيبانى مى‌كرد تا در منزلى توقف كردند. در آنجا جبرئيل بار ديگر نازل شد و اولين نشانه‌هاى حفظ الهى را طى آيات 92 - 95 سوره حجر براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آورد: «فَوَرَبِّكَ لَنَسَأَلَنَّهُمْ اَجْمَعينَ، عَمّا كانُوا يَعْمَلُونَ، فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرْ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكينَ. اِنّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئينَ»: «قسم به پروردگارت از همه آنان درباره آنچه انجام مى‌دهند سؤال خواهيم كرد. پس آنچه به تو امر شده ابلاغ كن و از مشركين اعراض نما. ما تو را از شر مسخره كنندگان حفظ مى‌كنيم».

با نازل شدن اين آيات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستور حركت داد و سرعت كاروان را بيشتر نمود تا هر چه زودتر خود را براى اعلان ولايت به غدير برساند.⁽¹⁾

روز هفدهم ذى الحجة اميرالمؤمنين عليه‌السلام سه بار اين دعا را تكرار كرد: «اللّهُمَّ ثَبِّتْ مَوَدَّتى فى قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِناتِ اِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ»: «خدايا، مودت و محبت مرا تا روز قيامت در قلوب مردان و زنان مؤمن ثابت و پايدار فرما»، و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمين گفت.⁽²⁾

پس از دعاى اميرالمؤمنين عليه‌السلام و آمين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حضور مردم، آيات 96 و 97 سوره مريم در همين راستا نازل شد:

«اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا. فَاِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقينَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْما لُدّا».

«كسانى كه ايمان آورده عمل صالح انجام مى‌دهند به زودى خداوند براى آنان مودّت قرار مى‌دهد. ما آن را بر زبان تو آسان نموديم تا متقين را بشارت دهى و قومى را كه در خصومت شديد هستند بترسانى».

نزول اين آيات به معناى استجابت دعاى پيامبر و اميرالمؤمنين عليهماالسلام بود، كه مردم از سرعت اجابت اين دعا تعجب كردند.

از ميان آن جمعيت عظيم كه ناظر ماجرا بودند، ابوبكر و عمر به كنايه گفتند⁽¹⁾: «به خدا قسم! يك پيمانه خرما در مَشكى پوسيده نزد ما محبوب‌تر است از آنچه محمد از پروردگارش خواسته است. چه مى‌شد اگر از پروردگارش درخواست ملائكه‌اى مى‌كرد كه او را در برابر دشمنانش كمك كنند، يا گنجى كه فقر او را جبران كند! به خدا قسم على را به هر كارى دعوت مى‌كند او هم مى‌پذيرد»!!

اين حركت تخريب كننده بر قلب مبارك پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سنگينى كرد. اينجا بود كه آيات 12 تا 24 سوره هود نازل شد:

«فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى اِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرَكَ اَنْ يَقُولُوا لَوْ لا اُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ اَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ، اِنَّما اَنْتَ نَذيرٌ وَ اللّه‌ُ عَلى كُلِّ شَىْ‌ءٍ وَكيلٌ».

شايد تو ترك كنى بعضى از آنچه به تو وحى شده و سينه‌ات را به خاطر آن به تنگ اندازى، از اين جهت كه بگويند: اى كاش گنجى بر او نازل شود يا ملائكه‌اى همراه او بيايد! تو فقط ترساننده مردم هستى، و خداوند عهده‌دار همه چيز است.

«اَمْ يَقُولُونَ افْتَريهُ، قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّه‌ِ اِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ».

يا مى‌گويند - ولايت على عليه‌السلام را - به دروغ به خدا نسبت مى‌دهد! بگو: ده سوره مانند آن را - اگر چه افترا بسته شده باشد - بياوريد و هر كس را غير از خدا مى‌خواهيد بخوانيد اگر راست مى‌گوييد.

«فَاِنْ لَمْ يَسْتَجيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا اَنَّما اُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّه‌ِ وَ اَنْ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ فَهَلْ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ».

اگر اين پيشنهاد را - درباره ولايت على - از شما نپذيرفتند بدانيد كه به علم خدا نازل شده و خدايى جز او نيست، پس آيا شما - ولايت را براى على - تسليم مى‌شويد و مى‌پذيريد؟

«مَنْ كانَ يُريدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَ زينَتَها نُوَفَّ اِلَيْهِمْ اَعْمالَهُمْ فيها وَ هُمْ فيها لايُبْخَسُونَ».

هر كس كه طالب زندگى دنيا و زينت آن است - يعنى ابوبكر و عمر - اعمالشان را در دنيا به آنان واگذار مى‌كنيم، و در دنيا ضرر نمى‌كنند.

«اُولئِكَ الَّذينَ لَيْسَ لَهُمْ فِى الاْخِرَةِ اِلاَّ النّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فيها وَ باطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ».

آنان كسانى هستند كه در آخرت جز آتش نصيبشان نيست، و آنچه در دنيا انجام داده‌اند نابود مى‌شود، و آنچه انجام مى‌دهند باطل است.

«اَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ، وَ مِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى اِماما وَ رَحْمَةً؛ اُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ، وَ مَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الاَْحْزابِ فَالنّارُ مَوْعِدُهُ؛ فَلا تَكُ فى مِرْيَةٍ مِنْهُ، اِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَ لكِنَّ اَكْثَرَ النّاسِ لا يُؤْمِنُونَ».

كسى كه دليلى از پروردگارش همراه اوست - يعنى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - و شاهدى از جانب او پشت سرش مى‌آيد - يعنى اميرالمؤمنين عليه‌السلام - و قبل از او كتاب موسى راهبر و رحمت بود - يعنى ولايت على عليه‌السلام در كتاب حضرت موسى عليه‌السلام بود - آنان بدان ايمان مى‌آورند. هر كس از احزاب كه به او كافر شود آتش وعده‌گاه اوست، پس درباره - ولايت على عليه‌السلام - بحث و جدل مكن كه آن حقى از پروردگارت است ولى اكثر مردم ايمان نمى‌آورند.

«وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ افْتَرى عَلَى اللّه‌ِ كَذِبا، اُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ وَ يَقُولُ الاَْشْهادُ هؤُلاءِ الَّذينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ، اَلا لَعْنَةُ اللّه‌ِ عَلَى الظّالِمينَ».

چه كسى ظالم‌تر است از آنكه بر خدا دروغ مى‌بندد، آنان كسانى هستند كه بر پروردگارشان عرضه مى‌شوند و شاهدان - يعنى امامان عليهم‌السلام - مى‌گويند: اينان كسانى‌اند كه بر پروردگار خود دروغ بستند. آگاه باشيد كه لعنت خدا بر ظالمين باد.

«الَّذينَ يَصُدَّونَ عَنْ سَبيلِ اللّه‌ِ وَ يَبْغُونَها عِوَجا وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ».

آنان كه بر سر راه خدا مانع ايجاد مى‌كنند و آن را به كجى وا مى‌دارند و به آخرت كافر هستند.

«اُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزينَ فِى الاَْرْضِ وَ ما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّه‌ِ مِنْ اَوْلِياء، يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ، ما كانُوا يَسْتَطيعُونَ السَّمْعَ وَ ما كانُوا يُبْصِرُونَ».

آنان در زمين عاجز كننده نيستند و جز خدا سرپرستى ندارند، و عذابشان چند برابر مى‌شود. اينان قدرت شنيدن نداشتند و نمى‌ديدند.

«اُولئِكَ الَّذينَ خَسِرُوا اَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ».

آنان كسانى هستند كه به ضرر خود عمل كرده‌اند، و آنچه افترا مى‌بستند نيز از يادشان رفته است.

«لا جَرَمَ اَنَّهُمْ فِى الاْخِرَةِ هُمُ الاَْخْسَرُونَ».

چاره‌اى جز اين نيست كه در آخرت هم زيانكارترين خواهند بود.

«اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ اَخْبَتُوا اِلى رَبِّهِمْ اُولئِكَ اَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فيها خالِدُونَ».

كسانى كه ايمان آورده عمل صالح انجام مى‌دهند و در برابر پروردگارشان سر تعظيم فرود مى‌آورند، اينان اهل بهشتند و در آن هميشگى خواهند بود.

«مَثَلُ الْفَريقَيْنِ كَالاَْعْمى وَ الاَْصَمِّ وَ الْبَصيرِ وَ السَّميعِ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً اَفَلا تَذَكَّرُونَ».

مثل اين دو گروه مانند كور و كر در برابر بينا و شنواست. آيا اينها در مثال برابرند؟ آيا متذكر نمى‌شويد؟!

اين گونه بود كه يك منزل قبل از غدير، سيل آيات الهى جارى شد.

اكنون شب هيجدهم ماه ذى الحجة رسيده بود و كاروان مسير شبانه خود را به سوى غدير مى‌پيمود. غدير خم نيز با بركه آبش و چشمه‌سار و پنج درخت كهنسالش در انتظار كاروان عظيم حجاج بود. مقصدى كه از مكه تعيين شد و مردم از وعده‌گاهشان و برنامه‌اى كه در انتظارشان بود به خوبى خبر داشتند.

اواخر شب هيجدهم كه كاروان به درختان و بركه غدير كاملاً نزديك شده بود آيه‌اى از قرآن نازل شد كه در عين اختصار همه جوانب غدير را در بر داشت، و تابلوى درخشنده غدير در متن قرآن شد. اين آيه همه نگرانى‌ها را بر طرف كرد و خبر قطعى از اراده پروردگار و ضمانت حفظ از هر خطر و توطئه‌اى را آورد.

در آن لحظات حساس كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به شدت در انتظار وحى بود، جبرئيل نازل شد و آيه 67 سوره مائده را نازل كرد و عرضه داشت: يا رسول اللّه، خداوند به تو سلام مى‌رساند و مى‌فرمايد:

يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ، اِنَّ اللّه‌َ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرينَ.

اى پيامبر، ابلاغ كن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده، و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده‌اى، و خدا تو را از شر مردم حفظ مى‌كند. خداوند قوم كافر را هدايت نمى‌كند.⁽¹⁾

نزول اين آيه همه آن چيزى بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله انتظارش را مى‌كشيد.

نماز صبح دوشنبه هيجدهم ذى الحجة خوانده شد و كاروان به حركت خود به سمت غدير ادامه داد در حالى كه حدود پنج ساعت ديگر از راه باقى مانده بود. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على عليه‌السلام را فرا خواند و نزول آيه را به او اين گونه خبر داد:

خداوند عز و جل اين آيه را نازل كرده است: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ»، يعنى درباره ولايت تو يا على؛ «وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ»، يعنى اگر آنچه درباره ولايت تو دستور داده شده‌ام انجام ندهم عمل من باطل مى‌شود، و هر كس به غير ولايت تو خدا را ملاقات كند اعمالش باطل مى‌شود. اين وعده‌اى است كه خداوند براى من وفا خواهد كرد. من جز فرموده پروردگارم - تبارك و تعالى - نمى‌گويم. آنچه مى‌گويم از جانب خداى عز و جل است كه درباره تو نازل كرده است.⁽²⁾

بعد از نزول آيه بقيه مسير با سرعت بيشترى طى شد و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى اجراى فرمان الهى عجله نشان داد. همزمان آيه 7 سوره مائده كه در مدينه قبل از سفر حج نازل شده بود تكرار شد: «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه‌ِ عَلَيْكُمْ وَ ميثاقَهُ الَّذى واثَقَكُمْ بِهِ اِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ اَطَعْنا»: «به ياد آوريد نعمت خدا را بر شما و پيمانى را كه با شما محكم نمود آنگاه كه گفتيد: پذيرفتيم و اطاعت مى‌كنيم»، و اين پيمان اشاره به «سَمِعْنا وَ اَطَعْنا» بود كه مردم

قبل از حركت به سوى مكه در مدينه درباره آيه «النَّبِىُّ اَوْلى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ . . .» گفتند، و اكنون نتايج آن را در غدير با «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ» مى‌گرفتند.⁽¹⁾

5. نزول آيات قرآن در خطابه غدير

ساعتى بيش تا ظهر نمانده بود كه بركه زيباى غدير با درختان كهن سالش از دور نمايان شد. بركه‌اى كه معروف بود و همه مردم آن را مى‌شناختند و مسافران بسيارى براى استراحت در سفرهاى خود كنار آن آمده بودند. آب نماى درياچه مانندِ بزرگى كه براى مصرف آب آن كاروان صد و بيست هزار نفرى كافى بود. پنج درخت كهن سال از نوع سَمُر (كُنار) كه در شنزارها مى‌رويد و مانند درخت چنار بالا مى‌رود و سايه مى‌اندازد. آن پنج درخت در يك رديف جلوى بركه كنار يكديگر قرار داشتند و سايبانى گسترده در آن وادى ايجاد كرده بودند. زمين باز جلوى درختان كه در واقع مسير سيل بود و عبور آب، آن را مسطح كرده بود و اكنون خشك بود و براى استراحت مردم مكان مناسبى را آماده كرده بود.

حضرت مسير خود را از سمت راست جاده به سمت غدير تغيير داد و مردم به دنبال حضرت آمدند.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مقداد و سلمان و ابوذر و عمار را فرا خواند و به آنان دستور داد تا به محل پنج درخت كهن سال - كه در يك رديف جلوى بركه غدير بودند - بروند و آنجا را براى اجراى مراسم آماده كنند. آنان زير درختان بناى منبرى از سنگ را تدارك ديدند.

مقارن ظهر انتظارها به سر رسيد و منادى حضرت نداى عمومى داد و مردم را براى اجتماع در مقابل جايگاه فرا خواند.

مردم همه وضو گرفته رو به قبله صف‌هاى نماز را مرتب كردند. زنان نيز در قسمت خاصى قرار گرفتند كه منبر را مى‌ديدند. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از خيمه خود بيرون آمد و به عنوان امام جماعت جلوى صف اول قرار گرفت. آنگاه مؤذن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اذان گفت و سپس نماز جماعت يكصد و بيست هزار نفرى باشكوه بى‌نظيرى كنار منبر غدير خوانده شد.

پس از نماز همه منتظر برنامه بعدى بودند. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برخاست و به سمت منبر رفت و قدم بر پله‌هاى آن گذاشته تا آخرين نقطه بالا رفت و بر فراز آن ايستاد. سپس اميرالمؤمنين عليه‌السلام را فراخواند تا بالاى منبر بيايد. مردم شاهد بودند كه على عليه‌السلام به دنبال پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از منبر بالا رفت و در سمت راست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يك پله پايين‌تر ايستاد، در حالى كه احتراما كمى متمايل به سمت آن حضرت بود. در آن لحظه دست مبارك پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر شانه آن حضرت قرار گرفت، و منظره ابهت انگيزى را در برابر ديدگان آن جمعيت انبوه قرار داد.⁽¹⁾

اكنون غدير براى اولين بار شاهد اجتماع عظيم بشرى بود تا خاتم انبياء صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سخنرانى تاريخى و آخرين و بلندترين خطابه رسمى خود را براى جهانيان آغاز كند. افتخار اين مجلس، حضور پنج وجود معصوم يعنى پيامبر و على و فاطمه و حسن و حسين عليهم‌السلام بود، و حضرت محسن عليه‌السلام نيز در آن روزها انتظار تولد خويش را داشت.

بيش از صد و بيست هزار نفر منظره بديعى را مى‌نگريستند كه دو نفر بر فراز منبرى از سنگ ايستاده بودند؛ و در سكوتى ابهت انگيز چشم‌ها دوخته به لبانى بود كه بزرگ ترين پيام الهى براى بشريت را با فصيح‌ترين لسان آماده بازگويى داشت.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حالى كه دست بر شانه على عليه‌السلام گذاشته بود سخنرانى تاريخى خود را كه آميخته با بيش از 100 آيه قرآن بود و بيش از يك ساعت به طول انجاميد، چنين آغاز كرد:⁽¹⁾

بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ

الْحَمْدُ للّه‌ِِ الَّذى عَلا فى تَوَحُّدِهِ وَ دَنا فى تَفَرُّدِهِ وَ جَلَّ فى سُلْطانِهِ وَ عَظُمَ فى اَرْكانِهِ وَ اَحاطَ بِكُلِّ شَىْ‌ءٍ عِلْما وَ هُوَ فى مَكانِهِ وَ قَهَرَ جَميعَ الْخَلْقِ بِقُدْرَتِهِ وَ بُرْهانِهِ . . .

قبل از هر سخنى كلمات حمد بر لسان مبارك حضرت جارى شد، و بعد از آن با اشاره به آيه 13 سوره بروج از «اِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَ يُعيدُ» ياد كرد.

آنگاه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با ذكر آيه 103 سوره انعام «وَ هُوَ يُدْرِكُ الاَْبْصارَ وَ هُوَ اللَّطيفُ الْخَبيرُ» عدم دسترسى به كُنه ذات الهى را مطرح كرد، كه جز آنچه خداوند در وصف خويش فرموده هيچكس راهى به معرفت او ندارد.

پس از آن با اشاره به آيه 54 سوره اعراف: «يَغْشَى اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثيثا»، اشاره به چرخش خاضعانه افلاك نمود.

آن حضرت در جملات بعد با گنجانيدن سوره توحيد در كلام خود وحدانيت خدا را ياد كرد كه نه شبيهى دارد و نه ضدى، و نه مى‌زايد و نه زاييده شده است «وَ لَمْ‌يَكُنْ لَهُ كُفْوا اَحَدٌ».

آنگاه افزود كه حيات و مرگ و فقر و غنا، و خنده و گريه، و منع و عطا همه در يَدِ قدرت اوست؛ و اين عبارات را با اشاره به آيه اول سوره مُلك به پايان برد كه «لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ ، بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَىْ‌ءٍ قَديرٌ».

آخرين فراز حمد و ثناى اين خطابه، سپاسى بلند بود كه آيه 285 سوره بقره در آن گنجانده شده بود. حضرت در اين فراز جمله «اَحْمَدُهُ كَثيرا وَ اَشْكُرُهُ دائِما» را با آيه «آمَنَ الرَّسُولُ بِما اُنْزِلَ اِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّه‌ِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ، لا نُفَرِّقُ بَيْنَ اَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قالُوا سَمِعْنا وَ اَطَعْنا . . .» آميخت.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با پايان حمد و ثنا بخش دوم سخن را آغاز فرمود و اعلام كرد درباره برنامه‌اى كه در پيش است وحى خاصى از طرف خدا نازل شده و با اين مقدمه آيه نازل شده را - كه آيه 67 سوره مائده است - قرائت فرمود و با صراحت فرمود كه بر من چنين وحى شده است: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» و در حين قرائت كلمه «ما اُنْزِلَ» را تفسير كرد كه منظور خلافت على بن ابى‌طالب است.

در اينجا قبل از بيان علت نزول آيه، اين مسئله را مطرح كرد كه خداوند درباره ولايت على عليه‌السلام آيه خاصى بر من نازل كرده و سپس آيه 55 سوره مائده را قرائت كرد: «اِنَّما وِلَيُّكُمُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» و سپس آن را به على عليه‌السلام تفسير كرده فرمود: «على است كه نماز را بپا داشته و در حال ركوع زكات داده است».

آنگاه اوصاف منافقين را با اشاره به آيه 11 سوره فتح «يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فى قُلُوبِهِمْ» و آيه 15 سوره نور «تَحْسَبُونَهُ هَيِّنا وَ هُوَ عِنْدَ اللّه‌ِ عَظيمٌ» بيان كرد.

سپس آزار و اذيت‌هاى پى در پى منافقين را نسبت به حضرتش يادآور شد، تا آنجا كه نسبت‌هاى مسخره‌آميز به حضرت دادند و كلمه «اُذُن» به معناى «گوش» را درباره

حضرت به كار بردند، كه منظورشان «سراپا گوش» بودن اميرالمؤمنين و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و توجه متقابل آنان نسبت به يكديگر بود.

آنگاه آيه 61 سوره توبه را قرائت كرد كه درباره نسبت دهندگان اين كلمه از منافقين نازل شده بود: «وَ مِنْهُمُ الَّذينَ يُؤْذُونَ النَّبِىَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ اُذُنٌ ، قُلْ اُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ ، يُؤْمِنُ بِاللّه‌ِ وَ يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنينَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذينَ آمَنوا مِنْكُمْ وَ الَّذينَ يُؤذُونَ رَسُولَ اللّه‌ِ لَهُمْ عَذابٌ اَليمٌ».

اكنون پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كرسى سخن را كاملاً آماده كرده بود. لذا براى تأكيد بيشتر يك بار ديگر آيه 67 سوره مائده را با اين مقدمه تكرار كرد كه با حضور منافقين و آزار دهندگان و درخواست معاف شدن از ابلاغ اين پيام، ولى خدا از من راضى نمى‌شود مگر آنچه در حق على عليه‌السلام نازل كرده ابلاغ نمايم و خواند: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ واِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ».

در مرحله سوم، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وارد اعلان عمومى شد. ابتدا با اقتباس از آيه 100 سوره توبه، مهاجرين و انصار و تابعين را داخل اين عموم اعلان كرده فرمود: «وَ اعْلَمُوا اَنَّ اللّه‌َ قَدْ نَصَبَهُ لَكُمْ وَلِيّا وَ اِماما فَرَضَ طاعَتَهُ عَلَى الْمُهاجِرينَ وَ الاَْنْصارِ وَ عَلَى التّابِعينَ لَهُمْ بِاِحْسانٍ»، و سپس بقيه اين عموم را با ذكر روستايى و شهرى، عجمى و عربى، آزاد و بنده، صغير و كبير، سياه و سفيد بيان كرد، و با يك كلمه همه اين گروه‌ها را يك جا ذكر كرده فرمود: «وَ عَلى كُلِّ مُوَحِّدٍ ماضٍ حُكْمُهُ . . .»: «حكم على عليه‌السلام بر همه معتقدين به توحيد اجرا شونده است».

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اين فراز كه سخن از علم امامان به ميان آمد، با اشاره به آيه 12 سوره يس درياى بيكران علم در مقام عصمت را ترسيم كرد، كه خدا هر علمى را به آنان داده است و در اين باره عبارتى بسيار بلند فرمود كه از آن بالاتر فرض نمى‌شود: «ما مِنْ عِلْمٍ اِلاّ وَ قَدْ اَحْصاهُ اللّه‌ُ فِىَّ» : «هيچ علمى نيست مگر آنكه خداوند آن را در من جمع كرده است».

پيرو آن انتقال علم به جانشينان آن حضرت بيان گرديد، و على بن ابى‌طالب عليه‌السلام امام مُبين شد كه خداوند در سوره يس مى‌فرمايد: «وَ كُلَّ شَىْ‌ءٍ اَحْصَيْناهُ فى اِمامٍ مُبينٍ»، و جمع همه دانستنى‌ها را در مقام امامت به مردم مى‌فهماند.

ادامه كلام مناط قرار دادن حق و باطل و معرفى مدافع تمام عيار آن بود كه با اشاره به آيه 54 سوره مائده: «يُجاهِدُونَ فى سَبيلِ اللّه‌ِ وَ لا يَخافُونَ فِى اللّه‌ِ لَوْمَةُ لائِمٍ» فرمود: «على است كه به حق هدايت مى‌كند، و بدان عمل مى‌نمايد، و باطل را ابطال نموده از آن نهى مى‌كند؛ و در راه خدا ملامت سرزنش كننده‌اى او را مانع نمى‌شود».

سپس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سابقه على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را به ميان آورد، و سبقت او در ايمان و فداكارى او در شب هجرت و نماز او در اولين روزهاى اسلام را يادآور شد.

آنگاه با لحنى شديد منكرينِ ولايت على عليه‌السلام را هدف قرار داده، پذيرفته نشدن ابدى آنان را به درگاه الهى و عذاب دائمى آنان را يادآور شد و آنان را با كافران برابر دانست و در اين باره آيه 8 سوره طلاق: «. . . وَ عَذَّبْناها عَذابا نُكْرا» و آيه 87 سوره كهف: «اَمّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ اِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذابا نُكْرا»، و آيه 24 سوره بقره: «فَاتَّقُوا النّارَ الَّتى وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ اُعِدَّتْ لِلْكافِرينَ» را در كلام خود تضمين فرمود.

سپس با ادغام دو آيه از قرآن - يكى آيه 18 سوره حشر و ديگرى آيه 94 سوره نحل - هشدار داد كه همه در معرض سقوط قرار دارند و بايد مواظب خود باشند كه فرداى قيامت پاسخگو باشند. اين دو آيه را با اين عبارت بيان كرد: «وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه‌َ اَنْ تُخالِفُوهُ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها اِنَّ اللّه‌َ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ».

براى آنكه با تشويق انگيزه بيشترى در مردم ايجاد كند آنان را از روز حسرت بر حذر داشت. اين هشدار را با معرفى مقام بلند على عليه‌السلام به عنوان «جنب اللّه» بر زبان آورد و آيه 56 سوره زمر را درباره آن قرائت كرد: «اَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتا عَلى ما فَرَّطْتُ فى جَنْبِ اللّه‌ِ».

اكنون خطبه به اوج خود نزديك مى‌شد و نهيبى لازم بود كه مخاطبين بدانند چرا على بن ابى‌طالب عليه‌السلام از آغاز سخنرانى بر فراز منبر كنار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايستاده است. بايد گفته مى‌شد كه لحظاتى بعد دو بازوى حيدرى در كف با كفايت محمدى قرار مى‌گيرد و به گونه‌اى خاص فراتر از آنچه در ذهن مردم است معرفى خواهد شد. براى اعلان اين مهم پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ثقل اكبر را تابلو قرار داده، على عليه‌السلام را در سايه قرآن نشان داد.

ابتدا امر به تدبر در قرآن و به دنبال متشابه آن نبودن را مطرح كرد و آيه 82 سوره نساء «اَفَلا يَتَدَّبَّرُونَ الْقُرْآنَ . . .» و آيه 7 سوره آل عمران «هُوَ الَّذى اَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ اُمُّ الْكِتابِ وَ اُخَرُ مُتَشابِهاتٌ، فَاَمَّا الَّذينَ فى قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْويلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ اِلاَّ اللّه‌ُ وَ الرّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ . . .» را با كلام خود آميخت و مردم را آماده معرفى «راسخان در علم» نمود.

سپس قسم ياد كرد كه باطن و تفسير قرآن را بيان نمى‌كند مگر اين كسى كه مى‌خواهم دست او را بگيرم و او را بالا ببرم و بازوى او را بگيرم و با دستانم او را بلند كنم و به شما بفهمانم كه هر كس من صاحب اختيار او بوده‌ام اين على صاحب اختيار اوست، و ولايت او از طرف خدا نازل شده است.

سپس آن حضرت ثقل اكبر و اصغر را با ظرافتى خاص معرفى كرده قرآن و اهل بيت عليهم‌السلام را در كنار يكديگر قرار داد. در اين باره دوازده امام عليهم‌السلام را ثقل اصغر معرفى كرد و نسبت ايشان را به قرآن همچون دو خبر دهنده از يكديگر اعلام كرد كه هيچ اختلافى بين آنها نيست، و ادامه اين توافق و تقارن را تا روز قيامت اعلام فرمود. سپس امامان را به عنوان امين پروردگار و حاكمان از طرف خدا در زمين معرفى كرد.

سكوت مطلق بر جمعيت حاضر در غدير حكمفرما بود و دل‌ها پله پله با كلام رسول مدارج كمال را مى‌پيمود و با كوه استوار نبوت تا اوج ولايت پيش مى‌رفت. اين در حالى بود كه طبق اشاره پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در فرازهاى قبلى خطابه، همه چشم بر دست و بازوى پيامبر و على عليه‌السلام داشتند كه هنگام بالا رفتنشان كى فرا مى‌رسد.

اكنون غدير به قله خود رسيده و صد و بيست هزار نفر چشم بر لبان گل وجود دوخته بودند. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آن حساس‌ترين لحظات دستان يد اللهى خود را به بازوان رشيد على عليه‌السلام نزديك كرد و او نيز دستان خود را بالا نگاه داشت. در يك لحظه او را تا آنجا بلند كرد كه كف پاى على عليه‌السلام به زانوان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رسيد.

همانطور كه على عليه‌السلام را بر سر دست نگه داشته بود در بديع‌ترين شكل اعلام جانشينى خود را به انجام رساند. سؤالى كوتاه و جمله‌اى پر از معنى!! پرسيد: گفتيد كه چه كسى بر شما اولى به نفس است؟ مردم فورا پاسخ دادند: خدا و رسولش. فرمود:

اَلا فَمَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ،

اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ».

آگاه باشيد، كه هر كس من صاحب اختيار و اولى به نفس او بوده‌ام اين على صاحب اختيار و اولى به نفس اوست. خدايا دوست بدار هر كس على را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس على را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس على را يارى كند، و خوار كن هر كس على را خوار كند.

حضرت با پايان اين سخن على عليه‌السلام را از فراز دست بر منبر فرود آورد؛ و با ظرافتى لايق شأن نبوت نگذاشت در خطابه‌اش وقفه ايجاد شود و سخنان خود را ادامه داد و به تبيين ابعاد «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ . . .» پرداخت.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در فراز بعدى، سخن از تفسير قرآن به ميان آورد، و با توجه دادن به اهميت آن على عليه‌السلام را به عنوان جانشين خود در تفسير و تبيين قرآن معرفى كرد، و مردم را متوجه اين نكته نمود كه فقط على عليه‌السلام علم آن را دارد و اوست كه مى‌تواند به قرآن دعوت كند.

در اينجا با قرائت آيه 5 سوره ق «ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ»: «سخن نزد من تغيير يافتنى نيست»، اشاره به مقام تغيير نيافتنى على عليه‌السلام نمود.

در آن لحظات بسيار حساس كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله توانسته بود بار سنگين «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ . . .» را با موفقيت به مقصد برساند و ولايت دوازده امام عليهم‌السلام را تا آخر دنيا از فراز منبر غدير اعلام فرمايد، جبرئيل بر قلب مقدس آن حضرت نازل شد و در حالى كه حضرت خطابه را ادامه مى‌داد آيه 3 سوره مائده را به عنوان سند افتخار ابدى غدير آورد: «الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِْسْلامَ دينا»: «امروز دين شما را كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم».

بلافاصله پس از نزول آيه، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در ادامه خطبه فرمود:

خدايا، تو هنگام بيان اين مطلب و منصوب نمودنت على عليه‌السلام را در اين روز، اين آيه را درباره وليّت على نازل كردى: «الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِْسْلامَ دينا».

آنگاه براى اينكه ثابت كند دينى جز با ولايت على عليه‌السلام پذيرفته نيست، دو آيه ديگر از قرآن را شاهد گرفت: يكى آيه 19 سوره آل عمران: «اِنَّ الدّينَ عِنْدَ اللّه‌ِ اْلاِسْلامُ»: «دين نزد خدا فقط اسلام است»، و ديگرى آيه 85 سوره آل عمران: «وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاِْسْلامِ دينا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ»: «هر كس دينى غير از اسلام برگزيند هرگز خدا از او قبول نخواهد كرد و او در آخرت از زيانكاران است».

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بدون كوچك ترين وقفه‌اى سخنان خود را ادامه داده وارد بخش پنجم خطابه شد و به تبيين بيشتر آيه اكمال پرداخت.

از يك سو كمال دين را با امامت همه دوازده امام عليهم‌السلام اعلام فرمود، و از سوى ديگر هر گونه انكار امامت آنان را مساوى با سقوط اعمال و خلود در آتش اعلام كرد. همچنين راه هر تخفيفى را در عذاب چنين كسانى منتفى دانست و در اين باره آيه 217 سوره بقره «فَاُولئِكَ الَّذينَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ وَ فِى النّارِ هُمْ خالِدُونَ»، و آيه 88 سوره آل عمران «لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ» را در ضمن كلام خود آورد، و منكرين امامت را مستحق چنين عذابى دانست.

در فراز بعدى مدح قرآنى بسيار بلندى درباره مولاى منصوب در غدير بر زبان آورد، كه كتاب آسمانى را يك پارچه به اميرالمؤمنين عليه‌السلام مرتبط ساخت و اين مهم را در چهار مرحله بيان فرمود. ابتدا على عليه‌السلام را عزيزترين و نزديك‌ترين شخص نزد خود معرفى كرد و سپس به صراحت فرمود: «خداى عز و جل و من از او راضى هستيم»، و آنگاه همه موارد آيات رضايت در قرآن را درباره على عليه‌السلام دانست و فرمود: «هيچ آيه رضايتى در قرآن نازل نشده مگر درباره او»، و اين گونه به مردم فهمانيد كه جانشين من كسى است كه رضايت خدا و من از او در قرآن ضمانت شده است.

در مرحله بعد بيش از 90 مورد خطاب «يا اَيُّهَا الّذينَ آمَنُوا» را كه در قرآن آمده مطرح كرد و على عليه‌السلام را سر دسته ايمان آورندگان و اميرالمؤمنين دانست و فرمود: خداوند در قرآن «الَّذينَ آمَنُوا» را مورد خطاب قرار نداده مگر آنكه با او آغاز كرده است.

در مرحله سوم همه گونه ستايش خدايى از بندگانش را كه در قرآن آمده متعلق به على عليه‌السلام دانسته فرمود: «هيچ آيه مدحى در قرآن نازل نشده مگر درباره او».

در مرحله چهارم سوره «هَلْ اَتى» را مطرح كرد و نزول اين سوره را درباره على عليه‌السلام دانست، و با اشاره به مهم‌ترين فراز اين سوره كه مى‌فرمايد: «وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَريرا» فرمود: «خداوند در اين سوره شهادت به بهشت نداده مگر براى او»؛ و آيات

اين سوره را مدحى بلند براى على عليه‌السلام دانسته فرمود: «خدا با اين سوره جز على را مدح نكرده است».

سپس تقوى و ايمان و اخلاص را مظهر ولاى على عليه‌السلام و شقاوت را از آنِ مبغضين على عليه‌السلام دانست. در فراز بعد با قرائت سوره عصر قسم ياد كرد كه مصداق «وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ» در آخر اين سوره على بن ابى‌طالب عليه‌السلام است.

در اينجا بار ديگر احساسى سرشار از رضايت از دو لب مبارك پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيده شد و آن حضرت با آوردن آيه 54 سوره نور در ضمن كلام خود اطمينان از ابلاغ فرمان الهى را يادآور شد و فرمود: «اى مردم، من از خدا خواستم كه شاهد باشد و رسالتم را به شما رساندم وَ ما عَلَى الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبينِ».

آنگاه آيه 102 سوره آل عمران را به عنوان خطاب قرائت كرد و فرمود: «معاشر الناس، اتَّقُوا اللّه‌َ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ اِلاّ وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ»: «اى مردم، در برابر خدا حق تقوى را بجا آوريد و نميريد مگر آنكه مسلمان باشيد».

بخش ششم سخنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله منافقين را نشانه مى‌رفت، و اشاره‌هاى رمزى به توطئه‌ها و نقشه‌هاى آنان بود.

ابتدا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خلقت نورانى خود و امامان را از متن قرآن استخراج كرد و با انضمام دو آيه آن را بيان فرمود. يكى آيه 8 سوره تغابن: «فَآمِنُوا بِاللّه‌ِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذى اَنْزَلْنا»: «به خدا و رسول ايمان بياوريد و به نورى كه نازل كرديم» و ديگرى آيه 157 سوره اعراف: «وَ اتَّبِعُوا النُّورَ الَّذى اُنْزِلَ مَعَهُ»: «پيروى كنيد از نورى كه همراه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده است».

با اين مقدمه آمادگى لازم براى ذكر منكرين ولايت ايجاد شده بود كه آنان را دشمنان نور معرفى كند، تا به عنوان ظلمتى كه با نورانيت در ستيزند شناخته شوند.

در مرحله اول پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آيه 47 سوره نساء را به دنبال آيه نورانيت و به صورت آميخته با آن قرائت كرد، به گونه‌اى كه نتيجه گيرى از اين چينشِ آيات، عذاب و لعنت صريح براى دشمنان ولايت بود آنجا كه فرمود: «مِنْ قَبْلِ اَنْ نَطْمِسَ وُجُوها فَنَرُدَّها عَلى اَدْبارِها اَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنّا اَصْحابَ السَّبْتِ»: «ايمان آوريد قبل از آنكه صورت‌هايى را هلاك نماييم و آنها را به پشت برگردانيم، يا آنان را مورد لعنت قرار دهيم همان گونه كه اصحاب سبت را لعنت كرديم»، و اين تشبيه دقيقا اشاره به مسلمانانى بود كه نام مسلمانى را حفظ مى‌كنند اما با هزاران حيله فرامين الهى را زير پا مى‌گذارند.

اين بود كه آن حضرت در دنباله كلام كار را به صراحت كشانده فرمود: «به خدا قسم قصد نشده از اين آيه مگر گروهى از اصحاب من كه آنان را با نام و نسبشان مى‌شناسم، ولى مأمور شده‌ام از آنان اعراض كنم و آنان را معرفى نكنم». آيه 144 سوره

آل عمران گوياترين سندى بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اين فراز خطبه آن را شاهد عقبگرد و بازگشت مردم به جاهليت قرار داد، آنجا كه در قرآن آمده است: «وَ ما مُحَمَّدٌ اِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ، اَفَاِنْ ماتَ اَو قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى اَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّه‌َ شَيْئا وَ سَيَجْزِى اللّه‌ُ الشّاكِرينَ».

حضرت اين آيه را در كلام خود تضمين كرده فرمود: «اى مردم، شما را هشدار مى‌دهم! من رسول خدا هستم كه قبل از من پيامبرانى بوده‌اند. آيا اگر بميرم يا كشته شوم عقبگرد خواهيد كرد؟ هر كس به عقب باز گردد به خدا ضررى نمى‌زند و به زودى خداوند شاكران و صابران را پاداش مى‌دهد».

خطر دوم غرور مسلمانى و منت گذاشتن مسلمانان بر خدا و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى پذيرش دين بود. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى هشدار از اين خصلت شيطانى چهار آيه قرآن را ادغام كرد: يكى آيه 17 سوره حجرات: «يَمُنّونَ عَلَيْكَ اَنْ اَسْلَمُوا قُلْ لاتَمُنُّوا عَلَىَّ اِسْلامَكُمْ بَلِ اللّه‌ُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ اَنْ هَداكُمْ لِلايمانِ». دوم آيه 28 سوره محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله: «ذلِكَ بِاَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما

اَسْخَطَ اللّه‌ُ وَ كَرِهُوا رِضْوانَهُ فَاَحْبَطَ اَعْمالَهُمْ». سوم آيه 35 سوره الرحمن: «يُرْسِلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ»، و چهارم آيه 14 سوره فجر: «اِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرصادِ». آن حضرت اين چهار آيه را در يك جمله بلند گنجانيده چنين فرمود: «اى مردم، با اسلام تان بر من منت مگذاريد، بلكه بر خدا منت مگذاريد كه در نتيجه عمل شما را نابود مى‌كند و بر شما غضب مى‌نمايد و شما را به شعله‌هايى از آتش و مس گداخته مبتلا مى‌نمايد. پروردگار شما در كمين است».

خطر سوم رهبران ضلالت و گمراهى بود. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آيه 41 سوره قصص را شاهد قرار داد كه مى‌فرمايد: «وَ جَعَلْناهُمْ اَئَمَّةً يَدْعُونَ اِلَى النّارِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لايُنْصَرُونَ»، و با تضمين اين آيه در كلام خود فرمود: «اى مردم، به زودى بعد از من امامانى خواهند بود كه به آتش دعوت مى‌كنند و روز قيامت كمك نمى‌شوند».

سپس بيزارى خود و خدا را از آنان اعلام كرد و پايين‌ترين درجه جهنم را به آنان وعده داد. حضرت اين مطلب را با استناد به دو آيه قرآن بيان كرد. يكى آيه 145 سوره نساء: «اِنَّ الْمُنافِقينَ فِى الدَّرْكِ الاَْسْفَلِ مِنَ النّارِ» و ديگرى آيه 29 سوره نحل: «فَادْخُلُوا اَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدينَ فيها فَلِبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرينَ». در اين باره فرمود: «امامان ضلالت و ياران و پيروانشان در پايين درجه آتش هستند و چه بد است اقامتگاه متكبرين».

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در فراز بعدى مسئله غصب خلافت را به طور صريح مطرح كرد و فرمود: «به زودى بعد از من امامت را به عنوان پادشاهى و غاصبانه قرار مى‌دهند» و سپس غاصبين را لعنت كرد و با اشاره به آيات 31 و 35 سوره الرحمن، شومى امامان ضلالت را براى مردم بيان كرد و فرمود: «در آن هنگام است اى جن و انس كه مى‌ريزد بر شما آنكه بايد بريزد و مى‌فرستد بر شما شعله‌اى از آتش و مس گداخته و نمى‌توانيد آن را از خود دفع كنيد».

نهيب‌هاى مقام نبوت لاينقطع بر سر مردم مى‌باريد. اين بار آيه 179 سوره آل عمران «لِيَذَرَ الْمُؤْمِنينَ عَلى ما اَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتّى يَميزَ الْخَبيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَ ما كانَ اللّه‌ُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ» را مطرح كرد و آن را در كلام خود تضمين كرده به عنوان هشدار فرمود: «خداى عزوجل شما را به حال خود رها نخواهد كرد تا آنكه خبيث را از پاكيزه جدا كند و خداوند شما را بر غيب مطلع نمى‌كند».

آيه 58 سوره اسراء هشدار بعدى بود كه به مناسبت آن نام حضرت مهدى عليه‌السلام به ميان آمد. خداوند در آن آيه مى‌فرمايد: «وَ اِنْ مِنْ قَرْيَةٍ اِلاّ نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ»، و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همين آيه را در كلام خويش چنين آورد: «هيچ آبادى نيست مگر آنكه خداوند به خاطر تكذيبشان آن را قبل از روز قيامت هلاك مى‌كند و آن امام هدايت شده را مالك آن قرار مى‌دهد، و خداوند وعده خود را عملى مى‌نمايد».

هشدار بعدى گول نخوردن از گرايش اكثريت بود. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ابتدا آيه 71 سوره صافات را قرائت كرد: «قَدْ ضَلَّ قَبْلَكُمْ اَكْثَرُ الاَْوَّلينَ» و سپس هلاكت آنان در اثر مخالفت با انبياءشان را يادآور شد، و اينكه نسل‌هاى آينده نيز در اثر نگاه به اكثريت به هلاكت مى‌افتند. آنگاه آيات 16 تا 19 سوره مرسلات را تلاوت كرد كه مى‌فرمايد: «اَلَمْ نُهْلِكِ الاَْوَّلينَ ، ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرينَ ، كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمينَ ، وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبينَ».

بخش هفتم سخن با اشاره به آيه 153 سوره انعام آغاز شد: «وَ اَنَّ هذا صِراطى مُسْتَقيما فَاتَّبِعُوهُ وَ لاتَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبيلِهِ»، كه صراط مستقيم را در برابر همه راه‌هاى ديگر قرار مى‌داد و بايد راه راست دقيقا معرفى مى‌شد. به همين منظور حضرت با يادآورى اينكه علم امر و نهى نزد على عليه‌السلام است به مردم دستور داد درباره اوامر و نواهى على عليه‌السلام سر تسليم فرود آورند و فرمود: «مواظب باشيد كه راه‌هاى ديگر شما را از راه او منحرف نكند».

آنگاه به صراحت اعلام كرد كه «صراط مستقيم» من و على و امامان بعد از او هستيم، و به آيه 186 سوره اعراف اشاره كرد كه «وَ مِمَّنْ خَلَقْنا اُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ».

در اينجا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بدون هيچ مقدمه‌اى سوره حمد را به طور كامل قرائت كرد، و مخاطبين بى‌اختيار متوجه مطلب جديدى شدند. از آنجا كه در فراز قبلى آيه «وَ اَنَّ هذا صراطى مُسْتَقيما فَاتَّبِعُوهُ» تفسير شده بود، اكنون «صراط مستقيم» در سوره حمد نشان داده مى‌شد كه مسلمانان هر روز حد اقل ده بار در نمازهاى واجب از خدا درخواست هدايت به آن را دارند و اين خواسته را با تفصيل تمام از خدا مى‌خواهند و مى‌گويند: «اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ، صِراطَ الَّذينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضّالّينَ».

حضرت پس از قرائت سوره حمد قسم ياد كرد كه اين سوره درباره من و امامان بعد از من نازل شده است، و راه راستى كه هر مسلمان در پى آن است جز پيروى از چهارده معصوم عليهم‌السلام راه ديگرى نمى‌تواند باشد.

آنگاه آيه 62 سوره يونس «اَلا اِنَّ اَوْلِياءَ اللّه‌ِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ» را كنار آيه 56 سوره مائده: «فَاِنَّ حِزْبَ اللّه‌ِ هُمُ الْغالِبُونَ» قرار داد و از امامان به عنوان «اولياء اللّه» و «حزب اللّه» ياد كرد.

اكنون كه صراط مستقيم روشن شد سخنرانى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در معرفى دو گروه دوست و دشمن آنان ادامه يافت. حضرت يازده جمله در اين باره فرمود كه شش جمله آن در توصيف اولياى اهل بيت عليهم‌السلام و پنج جمله در وصف اعداء بود.

در جمله اول آيه 112 سوره انعام «وَ كَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِىٍّ عَدُوّا شَياطينَ الاِْنْسِ وَ الْجِنِّ يُوحى بَعْضُهُمْ اِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورا» را در كلام خود آورد و فرمود: «دشمنان امامان سفيهان گمراهى هستند كه برادران شياطين‌اند، و سخنان باطل ظاهر فريب را از روى غرور به يكديگر مى‌رسانند».

در جمله دوم مستقيما آيه 22 سوره مجادله را در وصف آنان قرائت كرد كه مى‌فرمايد: «لا تَجِدُ قَوْما يُؤْمِنُونَ بِاللّه‌ِ وَ الْيَومِ الاْخَرِ . . .» و مفهوم آن چنين بود كه دوستى خدا با دوستى دشمنان خدا جمع نمى‌شود.

حضرت با اين آيه شرط برائت از دشمنان را براى قبول ولايت قرار داد، و متقابلاً پاداش و نشان بزرگ ترى را به اولياى اهل بيت عطا فرمود.

در جمله سوم نيز پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عينا آيه 82 سوره انعام را در وصف اولياى اهل بيت عليهم‌السلام آورد و فرمود: بدانيد دوستان اهل بيت عليهم‌السلام كسانى‌اند كه خداوند آنان را توصيف نموده و فرموده است: «كسانى كه ايمان آورده‌اند و ايمانشان را با ظلم نپوشانده‌اند، برايشان امن است و آنان هدايت يافتگان‌اند».

در جمله چهارم آيه 15 سوره حجرات «اِنَّمَا الْمُؤْمِنينَ الَّذينَ آمَنُوا بِاللّه‌ِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا» را ضمن كلام خود آورده فرمود: «اولياى اهل بيت كسانى‌اند كه ايمان آورده و به شك نيفتاده‌اند».

جمله پنجم وعده بهشت براى دوستان اهل بيت عليهم‌السلام بود كه با ادغام آيه 46 سوره حجر «اُدْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنينَ»، و آيه 73 سوره زمر: «حَتّى اِذا جاؤُوها وَ فُتِحَتْ اَبْوابُها قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدينَ» فرمود: «بدانيد اولياء و دوستان امامان كسانى هستند كه با سلامتى و در حال امن وارد بهشت مى‌شوند و ملائكه با سلام به ملاقات آنان مى‌آيند و مى‌گويند: «سلام بر شما، پاكيزه شديد. پس براى هميشه داخل بهشت شويد».

آن حضرت در جمله ششم ورود بى‌حساب به بهشت را مژده داد و به آيه 40 سوره غافر «فَاُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فيها بِغَيْرِ حِسابٍ» استناد كرد و فرمود: «بدانيد كه اولياى اهل بيت كسانى‌اند كه بهشت براى آنان است و بدون حساب در آن روزى داده مى‌شوند».

از جمله هفتم توصيف دشمنان اهل بيت بود كه به آيه 12 سوره انشقاق «فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورا وَ يَصْلى سَعيرا» اشاره كرده فرمود: «بدانيد كه دشمنان امامان كسانى‌اند كه شعله‌هاى آتش را بر تن خود خواهند يافت».

جمله هشتم نيز درباره دشمنان بود كه آيه 7 سوره ملك «اِذا اُلْقُوا فيها سَمِعُوا لَها شَهيقا وَ هِىَ تَفُورُ» و آيه 12 سوره فرقان: «اِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعيدٍ سَمِعُوا لَها تَغَيُّظا وَ زَفيرا» كنار هم قرار داده شد و حضرت فرمود: «بدانيد كه دشمنان ايشان كسانى‌اند از جهنم در حالى كه مى‌جوشد صداى وحشتناكى مى‌شنوند و شعله كشيدن آن را مى‌بينند».

جمله نهم وصف قرآنى دشمنان اهل بيت عليهم‌السلام را ادامه داده با قرائت كامل آيه 38 سوره اعراف: «كُلَّما دَخَلَتْ اُمَّةٌ لَعَنَتْ اُخْتَها حَتّى اِذا ادّارَكُوا فيها جَميعا . . .» ادامه يافت، كه مفهوم آن لعنت دشمنان اهل بيت عليهم‌السلام به يكديگر و مضاعف شدن عذاب آنان بود.

جمله دهم درباره دشمنان نيز با آوردن آيه 8 تا 11 سوره ملك: «تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما اُلْقِىَ فيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها اَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذيرٌ . . .» ادامه يافت. منظور از اين آيات آن بود كه دشمنان اهل بيت عليهم‌السلام در جهنم مورد سؤال و ملامت قرار خواهند گرفت كه آيا كسى شما را يادآور نشد؟ و آنان اعتراف مى‌كنند كه گوش فرا نداديم، و اين گرفتارى حاصل سرپيچى خود ماست.

آخرين جمله درباره دوستان اهل بيت عليهم‌السلام بود كه آيه 12 سوره ملك: «اِنَّ الَّذينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ ، لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ اَجْرٌ كَبيرٌ» مورد استناد قرار گرفت و حضرت فرمود: «بدانيد كه اولياء و دوستان امامان معصوم كسانى هستند كه از پروردگارشان مى‌ترسند (بدون آنكه او را ببينند) به خاطر ايمانى كه به غيب دارند. براى آنان مغفرت و اجر بزرگ است. اى مردم، چقدر فاصله است بين شعله‌هاى آتش و اجر بزرگ»!!

پس از اين توصيفات درباره دوستان و دشمنان اهل بيت عليهم‌السلام حضرت سخن را در يك جمله جامع جمع بندى كرده فرمود: «اى مردم، دشمن ما كسى است كه خداوند او را مورد مذمت و لعن قرار داده، و دوست ما هر كسى است كه خداوند او را مدح نموده و دوست بدارد».

اكنون سخنرانى به پايان بخش هفتم خود نزديك مى‌شد و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نسبت خود را با على عليه‌السلام در چند جمله بيان فرمود. ابتدا با اشاره به آيه 188 سوره اعراف: «اِنْ اَنَا اِلاّ نَذيرٌ وَ بَشيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ» فرمود: «بدانيد كه من ترساننده‌ام و على بشارت دهنده است». سپس با اشاره به آيه 7 سوره رعد «اِنَّما اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ» فرمود: «بدانيد من ترساننده از عذابم و على هدايت كننده است». و آنگاه فرمود: «بدانيد كه من پيامبرم و على جانشين من است، من رسولم و على امام و جانشين بعد از من است»، و سپس به امامان اشاره كرده فرمود: «امامان بعد او از فرزندان اويند. من پدر آنانم و آنان از صلب او به دنيا مى‌آيند».

بخش هشتم خطابه با نام زيباى حضرت قائم آل محمد مهدى موعود عليه‌السلام آغاز شد. از آنجا كه خطابه غدير متفاوت از هر سخنرانى ديگرى بود در بخش نهم آن مردم با مسئله جديدى رو به رو شدند، و آن مطرح شدن بيعت و پيش بينى آن براى بعد از خطابه بود. سپس نقطه تمايز اين بيعت را خاطر نشان كرده فرمود: «من با خدا بيعت كرده‌ام و على با من بيعت كرده است، و من از جانب خدا براى او از شما بيعت مى‌گيرم». آنگاه حضرت به آيه 10 سوره فتح استناد كرده آن را قرائت كرد: «اِنَّ الَّذينَ يُبايِعُونَكَ اِنَّما يُبايِعُونَ اللّه‌َ ، يَدُ اللّه‌ِ فَوْقَ اَيْديهِمْ . . .».

قبل از آنكه سخن به آخرين بخش خود برسد بخش دهم خطابه اختصاص به حلال و حرام و واجبات و محرمات يافت، و مقصود حضرت معرفى كسانى بود كه مردم بايد در آينده‌هاى نزديك و دور در احكامشان به آنان مراجعه كنند.

قبل از همه مطالبى درباره حج را با استناد به آيه 158 سوره بقره «اِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّه‌ِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ اَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيهِ اَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما، وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَيْرا فَاِنَّ اللّه‌َ شاكِرٌ عَليمٌ» فرمود و از ترك حج بر حذر داشت.

از سوى ديگر به حجاج وعده استغناء و مغفرت داد، و در پايان از آنان خواست كه حج خانه خدا را با كمال دين كه ولايت است و نيز تفكر در اعمال آن انجام دهند، و نيز آن را جايگاه توبه بدانند.

آن حضرت بعد از حج، نماز و زكات را دو بار مطرح كرد: يك بار با اشاره به آيه 43 سوره بقره «وَ اَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ ارْكَعُوا مَعَ الرّاكِعينَ»، و بار ديگر با اشاره به آيه 41 سوره حج «الَّذينَ اِنْ مَكَّناهُمْ فِى الاَْرْضِ اَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ اَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ».

در اينجا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تأكيد خاصى داشت كه امامتِ فرزندان معصوم على عليه‌السلام در متن قرآن است و آيه 28 سوره زخرف «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فى عَقِبِهِ» را شاهد آن قرار داده فرمود: «آنجا كه خدا مى‌فرمايد: امامت را مسئله‌اى باقى در نسل او قرار داديم»، و سپس به حديث ثقلين اشاره كرد كه «لَنْ تَضِلُّوا ما اِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِما».

آن حضرت در اواخر بخش دهم از خطابه سفارش به تقوى كرد و آيه اول سوره حج را براى ترساندن مردم از روز قيامت قرائت كرد: «اِنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَىْ‌ءٌ عَظيمٌ» و هشدار داد كه مرگ و معاد و حساب و ميزان و حساب در پيشگاه خدا و ثواب و عذاب را به خاطر داشته باشيد كه ترازوى دقيق الهى در برابر شماست.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وارد آخرين بخش سخنرانى خود شده بود. آنچه در اين بخش شنيدند اقدام بى‌سابقه‌اى بود كه هرگز فكرش را نكرده بودند. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بيعت را به صورت جدى‌ترى مطرح كرده در يك اقدام بديع از فراز منبر غدير با صد و بيست هزار نفر بيعت كرد و از همه اقرار گرفت.

آن حضرت براى اين كار از آنان خواست عين جملاتى را كه حضرت مى‌گويد به عنوان بيعت لسانى تكرار كنند.

آن عبارات از يك سو شامل شنيدن و اطاعت و رضايت و تسليم درباره امر ولايت بود، و از سوى ديگر بيعت زبانى حاكى از بيعت با قلب و جان و دست قرار داده شد. در نگاهى ديگر شامل پايدارى بر سر اين بيعت بود كه به دور از هر گونه تبديل و شك و انكار و پيمان شكنى استمرار مى‌يافت. در جهتى ديگر براى كسانى كه احتمالاً بيعت با دست برايشان ميسر نمى‌شد اين اقرار بيعت با دست حساب مى‌شد. در آخرين نگاه تعهد بر ابلاغ پيام غدير به نسل‌هاى حاضر و آينده بود، و در نهايت آن حضرت خدا را شاهد بر اين وعده مردم قرار داد.

در جمله آخرِ اين تعهّد آيه 96 سوره اسراء: «قُلْ كَفى بِاللّه‌ِ شَهيدا بَيْنى وَ بَيْنَكُمْ» را آورد و خدا را بر اين بيعت لسانى و اقرار مردم شاهد گرفت.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با يك سؤال آغاز كرد و فرمود: «مَعاشِرَ النّاسِ، ما تَقُولُونَ؟ . . .»: «اى مردم چه مى‌گوييد؟ خدا از هر صدايى و مخفى‌هاى هر نفسى اطلاع دارد». آنگاه با لسان نصيحت گونه‌اى آيه 15 سوره اسراء را خواند: «فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها»: «هر كس هدايت يابد به نفع خويش عمل كرده و هر كس گمراه شود بر ضرر خود گمراه شده است».

از آنجا كه پس از منبر همه بايد براى بيعت مى‌آمدند، لذا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بار ديگر آيه 10 سوره فتح «اِنَّ الَّذينَ يُبايِعُونَكَ اِنَّما يُبايِعُونَ اللّه‌َ» و آيه 28 سوره زخرف «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فى عَقِبِهِ» را با اشاره به جزئيات اين بيعت تكرار كرده، آن را از يك سو بيعت با خدا و از سوى ديگر بيعت با همه امامان دانست، و امامت آنان را در دنيا و آخرت مطرح فرمود. سپس ثمره اين بيعت را به نفع خود مردم اعلام كرد.

سپس بار ديگر از سر دلسوزى فرمود: اى مردم، آنچه به شما گفتم بگوييد و به على با عنوان «اميرالمؤمنين» سلام كنيد. آنگاه آيه 285 سوره بقره «وَ قالُوا سَمِعْنا وَ اَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ اِلَيْكَ الْمَصيرُ» را به عنوان كلمه سمع و طاعت در كلام خود آورده فرمود: «بگوييد: شنيديم و اطاعت كرديم. پروردگارا مغفرت تو را مى‌خواهيم و بازگشت به سوى توست».

آنگاه قدردانى از نعمت عظماى غدير و ولايت را به مردم آموخت و آيه 43 سوره اعراف «الْحَمْدُ للّه‌ِِ الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِىَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللّه‌ُ» را شاهد آورده فرمود: «بگوييد: سپاس خدايى را كه ما را به اين راه هدايت كرد، و اگر خدا هدايت نمى‌كرد ما هدايت نمى‌شديم. فرستادگان پروردگارمان به حق آمده‌اند».

خطبه به پايان خود نزديك مى‌شد و مردم همچنان تشنه زلال غدير گوش جان به كلام جاودانه محمدى سپرده بودند.

مِسك الختام اين خطابه بلند، جامع الجوامع فضايل على بن ابى‌طالب عليه‌السلام بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در يك جمله پر معنى بالاترين فضيلت را براى شخص دوم عالم وجود با ارتباط آن به قرآن بيان كرد. از يك سو نزول فضايل على عليه‌السلام در قرآن را به ميان آورد، و از سوى ديگر درياى مناقب آن حضرت را فراتر از آن دانست كه در يك مجلس قابل ذكر

باشد. سپس با توجه به گستردگى فضايل على عليه‌السلام، دستور پذيرفتن آنها را از اصحاب معرفت به ما داد.

بعد از آن بار ديگر با اشاره به آيه 71 سوره احزاب «وَ مَنْ يُطِعِ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزا عَظيما» بر اطاعت و ولايت پذيرى و تسليم در برابر خدا و رسول و على و امامان بعد از او تأكيد كرد. سپس با اشاره به آيه 20 و 21 سوره توبه «الَّذينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فى سَبيلِ اللّه‌ِ بِاَمْوالِهِمْ وَ اَنْفُسِهِمْ اَعْظَمُ دَرَجَةْ عِنْدَ اللّه‌ِ وَ اُولئِكَ هُمُ الْفائِزونَ يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنّاتٍ فيها نَعيمٌ مُقيمٌ»، به سبقت گيرندگان در امر مهم ولايت نشان بهشت عنايت كرد.

در مقابل به مردم گوشزد كرد كه رضاى الهى را در نظر بگيرند، چرا كه اگر همه اهل زمين كافر شوند ضررى به خداوند نمى‌رسد، و در اين باره به آيه 8 سوره ابراهيم «اِنْ تَكْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِى الاَْرْضِ جَميعا فَاِنَّ اللّه‌َ لَغَنِىٌّ حَميدٌ» و آيه 144 سوره آل عمران «وَ مَنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّه‌َ شَيْئا» اشاره فرمود.

6. نزول آيات قرآن در ايام سه روزه در غدير

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عمامه‌اى داشت كه نام آن را «سَح-اب» به معناى «ابر رحمت» گذاشته بود. در آن مراسم حضرت با دست مبارك خود آن عمامه را بر سر اميرالمؤمنين عليه‌السلام بست. آنگاه با اشاره به آيه 124 سوره آل عمران: «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه‌ُ بِبَدْرٍ وَ اَنْتُمْ اَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه‌َ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ. اِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنينَ اَلَنْ يَكْفيَكُمْ اَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزِلينَ»، و آيه 25 سوره توبه: «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه‌ُ فى مَواطِنَ كَثيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ اِذْ اَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ . . . وَ اَنْزَلَ جُنُودا لَمْ تَرَوْها» فرمود: «خداوند در روز بدر و حنين مرا با ملائكه‌اى كه چنين عمامه‌اى بر سر داشتند تأييد و كمك نمود».⁽¹⁾

در آن لحظات گام‌هاى بلند محمد و على عليهماالسلام فرود از منبر غدير را آغاز كرد. همزمان مردم نيز مشتاقانه از جا برخاستند و از هر سو با ازدحام به طرف منبر آمدند؛ و در حالى كه دست‌ها را به نشانه بيعت بالا برده بودند اشاره مى‌كردند و مى‌گفتند: «آرى پذيرفتيم و طبق امر خدا و رسولش از صميم قلب و با زبان و دستان مان اطاعت مى‌كنيم».

ابراز احساسات مردم با پاسخ‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آرام‌تر شد در حالى كه آن حضرت با اميرالمؤمنين عليه‌السلام به پله‌هاى پايين منبر رسيده بودند. در آن حال پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بار ديگر آيه كمال دين را به مردم يادآور شده فرمود:

«اللّه‌ُ اَكْبَرُ عَلى اِكْمالِ الدّينِ وَ اِتْمامِ النِّعْمَةِ وَ رِضَى الرَّبِّ بِرِسالَتى وَ الْوِلايَةِ لِعَلِىِّ بْنِ اَبى‌طالِبٍ»: «اللّه اكبر به خاطر كامل شدن دين و تمامى نعمت و رضايت پروردگار به رسالت من و ولايت على بن ابى‌طالب».

سپس سه بار آيه «الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِْسْلامَ دينا» را قرائت كرد، و بعد از آن فرمود: «كمال دين و تمام نعمت و رضايت رب با اين است كه مرا براى ابلاغ ولايت على بن ابى‌طالب بعد از من فرستاده است».⁽¹⁾

در آن لحظات ابوبكر و عمر سه آيه «اُولِى الاَْمْرِ» و «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه» و «وَليجَة» را كه هنگام حركت از مدينه نيز سؤال شده بود مطرح كردند. اين آيات عبارت بود از آيه 59 سوره نساء: «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اَطيعُوا اللّه‌َ وَ اَطيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِى الاَْمْرِ مِنْكُمْ» و آيه 55 سوره مائده: «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»، و آيه 16 سوره توبه: «اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تتْرَكُوا وَ لَمّا يَعْلَمِ اللّه‌ُ الَّذينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّه‌ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لاَْ الْمُؤْمِنينَ وَليجَةً». آنان پرسيدند: يا رسول اللّه، آيا اين سه آيه مخصوص على است؟ حضرت فرمود: آرى، درباره او و جانشينان من تا روز قيامت است. گفتند: يا رسول اللّه، آنان را براى ما بيان فرما. فرمود:

على برادرم و وزيرم و وارثم و وصيم و خليفه‌ام در امتم و صاحب اختيار هر مؤمنى بعد از من، سپس پسرم حسن، و سپس حسين، و بعد از او نُه نفر از

فرزندان پسرم حسين، يكى پس از ديگرى كه قرآن با آنان است و آنان با قرآن‌اند. از آن جدا نمى‌شوند و قرآن از آنان جدا نمى‌شود تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند.

در آن لحظات خداى محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سپاسى بلند براى آن مبلِّغ اعظم غدير فرستاد و از آن همه تلاش و فداكارى و تسليم محض او در برابر فرمانش تشكر كرد. جبرئيل نازل شد و آيه 3 سوره قلم را به عنوان رضايت خداوند از كيفيت عمل به آيه «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ» براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آورد، آنجا كه مى‌فرمايد: «وَ اِنَّ لَكَ لاََجْرا غَيْرَ مَمْنُونٍ»: «براى تو اجرى بى‌منت خواهد بود».⁽¹⁾

با پايان خطابه غدير و به انجام رسيدن تبليغ ولايت منافقين گفتند: «بَطَلَ كَيْدُنا»: «حيله‌هاى ما باطل شد و نقشه‌هاى ما بر باد رفت». اينجا بود كه اين قسمت از آيه 3 سوره مائده در شأن اين شكست منافقين نازل شد: «الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ دينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ»: «امروز كافران از تخريب دين شما نااميد شدند. ديگر از آنان نترسيد و از من بترسيد».⁽²⁾

برنامه دوم بيعت بود كه بايد آن را اصلى‌ترين قسمت مراسم بعد از خطابه دانست. از اولين افرادى كه براى بيعت حضور يافتند ابوبكر و عمر و عثمان و طلحه و زبير و معاويه و مغيره و ابوموسى اشعرى بودند كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تأكيد خاصى بر بيعت آنان داشت. پس از بيعت وقتى از خيمه فاصله گرفتند سخنان ناروايى بر زبان جارى كردند. جبرئيل خبر اين دهن كجى آنان را به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله داد و آيه 91 و 92 سوره نحل را

درباره آنان نازل كرد:

«وَ اَوْفُوا بِعَهْدِ اللّه‌ِ اِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الاَْيْمانَ بَعْدَ تَوْكيدِها وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللّه‌َ عَلَيْكُمْ كَفيلاً اِنَّ اللّه‌َ يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ. وَ لا تَكُونُوا كَالَّتى نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ اَنْكاثا تَتَّخِذُونَ اَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ».

«به پيمان خدا وفا كنيد هر گاه عهد كرديد و قسم‌ها را بعد از مؤكد كردن آن نشكنيد در حالى كه خدا را بر خود ضامن و شاهد قرار داده‌ايد. خدا مى‌داند شما چه مى‌كنيد. مانند آن زنى نباشيد كه رشته‌هاى خود را بعد از تابيدنِ محكم باز مى‌كند، كه عهد و قسم‌ها را براى فريب يكديگر به كار بريد».

آنان را به دستور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آوردند و حضرت پرسيد: لحظاتى پيش چه گفتيد و چه باعث شد آن سخنان را بگوييد؟ گفتند: «قسم به خدايى كه جز او خدايى نيست، ما چيزى نگفتيم»! پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: به خدا قسم، خدا گفته شما را به من خبر داده و درباره اين انكار شما آيه‌اى از قرآن بر من فرستاده است، و آنگاه آيه 74 سوره توبه را تلاوت فرمود:

«يَحْلِفُونَ بِاللّه‌ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ . . .»: «به خدا قسم ياد مى‌كنند كه نگفته‌اند در حالى كه سخن كفر را بعد از اسلامشان بر زبان جارى ساختند و تصميم بر كارى گرفتند كه به آن نرسيدند، و از چيزى ناراحت نبودند جز آنكه خدا و رسولش آنان را از فضل خويش مستغنى سازند. پس اگر توبه كنند براى آنان بهتر خواهد بود و اگر اعراض كنند خداوند آنان را به عذاب دردناكى در دنيا و آخرت معذب مى‌نمايد، و آنان در زمين دوست و ياورى نخواهند داشت».

از سوى ديگر معاويه و مغيرة بن شعبه و ابوموسى اشعرى نيز از اين همه شكست در توطئه‌هايشان سخت كلافه شده بودند، و در حالى كه از خيمه بيعت بيرون مى‌آمدند غرغر كنان زير لب سخنانى مى‌گفتند.⁽¹⁾

ابوذر و حذيفه شاهد اين حالت آنان بودند، و خبر اين كارشان فورا به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رسيد. همزمان آيات 31 تا 35 سوره قيامت درباره معاويه نازل شد: «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلّى، وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلّى، ثُمَّ ذَهَبَ اِلى اَهْلِهِ يَتَمَطّى، اَوْلى لَكَ فَاَوْلى، ثُمَّ اَوْلى لَكَ فَاَوْلى»: «نه تصديق كرد و نه سر تسليم فرود آورد، ولى تكذيب نمود و روى گردانيد، و سپس با تكبر به سوى دوستانش رفت. عذاب بر تو سزاوار و سزاوارتر است. بار ديگر عذاب بر تو سزاوار و سزاوارتر است».

در آن لحظات حساس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تصميم بر قتل معاويه گرفت، اما بار ديگر وحى الهى - به خاطر مهلتى كه به ظالمين داده شده - نازل شد و آيه 16 سوره قيامت را آورد: «لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ»: «درباره او زبانت را به سخنى باز مكن كه درباره او عجله كرده باشى»، حكايت از آنكه هنوز از مهلت او مانده است. اين بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سكوت كرد و درباره او چيزى نفرمود.

در فرصتى كه براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيش آمد آن حضرت لازم دانست رفتارهاى منافقين در اثناء خطبه را به آنان گوشزد فرمايد.⁽¹⁾حضرت كسى را فرستاد و آنان را فرا خواند و گفته‌هاى جسارت آميز آنان را برايشان يادآور شد و در اين باره از آنان سؤال فرمود. آنان به شدت انكار كردند و جالب‌تر اينكه بر انكار خود قسم ياد كردند كه هيچ سخن ناروايى نگفته‌اند.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اثبات جرم آنان و ردّ قسم دروغشان آيه 74 سوره توبه را قرائت فرمود: «يَحْلِفُونَ بِاللّه‌ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ . . .»: «به خدا قسم ياد مى‌كنند كه چنين سخنى نگفته‌اند، در حالى كه كلمه كفر را بعد از اسلام شان گفته‌اند . . .»⁽²⁾، و اين گونه حضرت دروغ‌شان را بر آنان ثابت كرد.

آنگاه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سخن اصحاب صحيفه يعنى ابوبكر و عمر و سالم و ابوعبيده را يادآور شد⁽¹⁾كه هنگام بالا بردن اميرالمؤمنين عليه‌السلام به يكديگر گفته بودند: «چشمانش را بنگريد كه چگونه مى‌گردد، گويا چشمان ديوانه است»، و نزول آيات 51 و 52 سوره قلم را درباره آنان يادآور شد كه مى‌فرمايد: «وَ اِنْ يَكادُ الَّذينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِاَبْصارِهِمْ لَمّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَ يَقُولُونَ اِنَّهُ لَمَجْنُونٌ وَ ما هُوَ اِلاّ ذِكْرٌ لِلْعالَمينَ»: «كسانى كه كافر شده‌اند آنگاه كه ذكر را مى‌شنوند از روى غضب نگاه‌هاى تندى به تو مى‌كنند و مى‌گويند: او ديوانه است، ولى آن جز ذكرى براى جهانيان نيست».

سپس نوبت گروه ديگرى از منافقين بود كه نسبت مغرور شدن و جنون را به آن حضرت دادند⁽²⁾و گفتند: «او به پسر عمويش مغرور شده است»، و جلمه «قَدِ افْتَتَنَ بِابْنِ عَمِّهِ» يا «لَقَدْ فَتَنَ بِهذَا الْغُلامِ» را بر زبان آوردند.

حضرت ضمن توبيخ آنان، آيات اول سوره قلم را كه درباره آنان نازل شده بود برايشان قرائت فرمود: «بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ، ن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ، ما اَن-ْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ»: «قسم به قلم و آنچه مى‌نويسند، كه تو با نعمت پروردگارت مجنون نيستى»، و سپس ادامه آيات كه مى‌فرمايد: «فَسَتُبْصِرُ وَ يُبْصِرُونَ بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ»: «به زودى تو خواهى ديد و آنان نيز خواهند ديد كه كداميك مغرور شده‌ايد»

تا آيه 8 سوره قلم كه مى‌فرمايد: «اِنَّ رَبَّكَ هُوَ اَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبيلِهِ وَ هُوَ اَعْلَمُ بِالْمُهْتَدينَ»: «پروردگار تو داناتر است كه چه كسى از راه او گمراه شده و او به هدايت يافتگان آگاه تر است».

روز نوزدهم برگ ديگرى بر پرونده غدير افزوده شد. حَسّان بن ثابت شاعر زبردست عرب كه در غدير حضور داشت شعرى زيبا با تضمين آيه 67 سوره مائده در

ده بيت سرود كه ترسيم كننده واقعه غدير بود. سپس با اجازه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن را براى مردم قرائت كرد، كه اين سه بيت حاكى از آيات سوره مائده بود:

وَ قَد جاءَهُ جِبْريلُ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ *** بِأَنَّكَ مَعْصُومٌ فَلا تَكُ وانِيا

وَ بَلِّغْهُمُ ما اَنْزَلَ اللّه‌ُ رَبُّهُمْ *** وَ اِنْ اَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ وَ حاذَرْتَ باغِيا

عَلَيْكَ فَما بَلَّغْتَهُمْ عَنْ اِلهِهِمْ *** رِسالَتَهُ اِنْ كُنْتَ تَخْشَى الاَعادِيا

جبرئيل از طرف خداوند پيام آورده بود كه در اين امر سستى مكن كه تو محفوظ خواهى بود، و آنچه از طرف خداوند بر تو نازل شده به مردم برسان، و اگر نرسانى و از ظالمان بترسى و از دشمنان حذر كنى رسالت پروردگارش-ان را نرسانده‌اى.

شياطين و در رأس آنان ابليس ايام غدير را در غوغايى به سر مى‌بردند.⁽¹⁾در آن روز ابليس گفت: «اين پيامبر كارى كرد كه اگر به نتيجه برسد هرگز خدا معصيت نخواهد شد»! اينجا بود كه آيه 20 سوره سبأ نازل شد: «وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ اِبْليسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ اِلاّ فَريقا مِنَ الْمُؤْمِنينَ»: «ابليس گمان خود را به باور آنان رسانيد، و به جز گروهى از مؤمنين پيرو او شدند».

با نزول اين آيه بار ديگر ابليس فريادى زد، و آنان بازگشتند و گفتند: اى آقاى ما، اين فرياد دوم چه بود؟! او گفت: واى بر شما، به خدا قسم خداوند سخن مرا در آيه‌اى

از قرآن نقل كرد و اين آيه را نازل كرد: «وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ اِبْليسُ ظَنَّهُ . . .». بعد از اين خبر باز هم شياطين متفرق شدند.

ابليس كه از نقل سخن خود در آيه‌اى از قرآن خرسند بود، با شنيدن «اِلاّ فَريقا مِنَ الْمُؤْمِنينَ» سخت برآشفت و سر به سوى آسمان بلند كرد و خطاب به خداوند گفت: «قسم به عزت و جلالت، اين گروه مؤمن را هم به بقيه ملحق خواهم كرد»!

در اينجا آيه 42 سوره حجر نازل شد و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه شاهد گفتگوى ابليس با لشكريانش بود، اين آيه را خطاب به ابليس تلاوت فرمود: «اِنَّ عِبادى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ . . .»: «تو را بر بندگان واقعى من راهى نيست».

در روز نوزدهم ذى الحجة سال دهم مراسم بيعت همچنان ادامه داشت، و هر گروه از مردم كه بيعت مى‌كردند به خيمه‌هاى خود باز مى‌گشتند. منافقين نيز در خيمه‌هاى خود جمع شده بودند و از آن همه سربلندى غدير كه خط نفاق را خرد مى‌كرد و پيش مى‌رفت، اظهار تأسف و نگرانى مى‌كردند و اسرار دل خود را براى يكديگر بازگو مى‌كردند.⁽¹⁾

حذيفه از گفتار آنان غضبناك شد و به آنان گفت: در حالى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله زنده است و وحى خدا نازل مى‌شود چنين كارى مى‌كنيد؟! به خدا قسم صبح گفتار شما را به آن حضرت خبر خواهم داد.

صبح روز بيستم پس از نماز و قبل از شروع مراسمِ بيعت حذيفه نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمد در حالى كه على عليه‌السلام با شمشير حمايل كرده در كنار حضرت بود. او گفتار منافقين را به حضرت خبر داد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم سراغ آنان فرستاد و آمدند. حضرت پرسيد: شما چه گفته‌ايد؟ گفتند: به خدا قسم ما چيزى نگفته‌ايم. اگر خبرى درباره ما به تو رسيده به ما دروغ بسته شده است!!

در اينجا جبرئيل بار ديگر آيه 74 سوره توبه را براى تكذيب آنان آورد: «يَحْلِفُونَ بِاللّه‌ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ»: «قسم ياد مى‌كنند كه نگفته‌اند در حالى كه سخن كفر را بعد از اسلامشان بر زبان آورده‌اند».

با طلوع آفتاب روز بيستم مراسم بيعت ادامه يافت. مقداد از كنار گروهى از منافقين عبور مى‌كرد كه گفتگوهاى فتنه آميز آنان را شنيد.⁽¹⁾او نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمد و به آن حضرت خبر داد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستور داد ندا دهند: «الصلاة جامعة»، و اين بدان معنى بود كه همه جمع شوند. منافقين گفتند: مقداد كار ما را گزارش داده است!! اكنون برخيزيم كه بر ضد گزارش او قسم ياد كنيم! آنان آمدند تا در مقابل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نشستند و گفتند: پدران و مادران مان به قربانت يا رسول اللّه! قسم به آن كه تو را به حق مبعوث كرده و به پيامبرى كرامت داده و تو را از همه بشر برگزيده! آنچه به تو خبر رسيده ما نگفته‌ايم!

در اينجا بار ديگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آيه 74 سوره توبه را تلاوت فرمود: «بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ، يَحْلِفُونَ بِاللّه‌ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ . . .»: «به خدا قسم ياد مى‌كنند كه نگفته‌اند در حالى كه سخن كفر را بعد از اسلام شان گفته‌اند . . .».

در حالى كه عده‌اى از منافقين كنار يكديگر جمع شده بودند، سوسمارى از كنار آنان عبور كرد.⁽²⁾يكى از آنان گفت: «اى كاش محمد اين سوسمار را به جاى على امير ما قرار مى‌داد»! ابوذر سخن آنان را شنيد و براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل كرد. حضرت سراغ آنان فرستاد و آنان را حاضر نمود و خبر ابوذر را برايشان بازگو كرد.

آنان در حالى كه ابوذر را در برابر خود مى‌ديدند انكار كردند و بر اين انكار خود قسم ياد كردند! ولى از طرف خداوند بار ديگر آيه 74 سوره توبه در ردّ آنان آمد:

«يَحْلِفُونَ بِاللّه‌ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ»: «به خدا قسم ياد مى‌كنند كه نگفته‌اند در حالى كه سخن كفر را بعد از اسلامشان بر زبان آورده‌اند».

اولين شيوه منافقين وسوسه اندازى در قلوب مردم بود⁽¹⁾كه قابل اجرا در جاى جاى بيابان غدير در ميان تجمعات مردم بود. در رأس اين توطئه عمر بن الخطاب بود كه هر گاه گروهى از مردم را به دور از چشم پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اصحاب باوفايش مى‌يافت، براى سست سازى اعتقاد آنان مى‌گفت: «از اينكه قريش را براى پسر ابوطالب و فرزندانش ذليل كند هيچ كوتاهى نمى‌كند»!

آيات 4 و 5 سوره ناس درباره اوست كه مى‌فرمايد: «مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنّاسِ الَّذى يُوَسْوِسُ فى صُدُورِ النّاسِ»: «بگو به خدا پناه مى‌برم از شر وسوسه اندازى كه از ياد خدا باز گرفته شده و در سينه‌هاى مردم وسوسه مى‌كند».

گروهى از منافقين با كلماتى سست كننده اعتقاد گفتند⁽²⁾: «محمد هر از چند گاه ما را به امرى جديد دعوت مى‌كند، و اكنون درباره اهل بيتش آغاز كرده كه اختيار ما را به دست آنان بسپارد». عده‌اى ديگر گفتند: «تا كى محمد اين واجبات را يكى پس از ديگرى بر ما واجب مى‌كند»؟!

در برابر اين گروه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بار ديگر آيه 46 سوره سبأ را خواند: «قُلْ اِنَّما اَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ»: «بگو من شما را به يك چيز (ولايت) موعظه مى‌كنم»، و سپس فرمود: «من ادا كردم آنچه پروردگارتان بر شما واجب كرده است»، و سپس دنباله آيه را خواند: «اَنْ تَقُومُوا للّه‌ِِ مَثْنى وَ فُرادى»: «تا به خاطر خدا دو نفرى و به تنهايى بپا خيزيد».

دومين روش در شبهه اندازى نسبتِ ساختگى بودن مراسم غدير از سوى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و حقيقى نبودن نسبت آن به خدا بود.⁽¹⁾اين توطئه و شبهه فورا از سوى خداوند تعالى در نطفه خفه شد و ده آيه از سوره حاقّه در تأييد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و وَحْيانى بودن غدير نازل شد و بنيانى محكم براى غدير را تا ابد در متن قرآن پايه گذارى كرد. آيات 43 تا 52 سوره حاقه كه مى‌فرمايد:

تَنْزيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الاَْقاويلِ. لاََخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمينِ. ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتينَ. فَما مِنْكُمْ مِنْ اَحَدٍ عَنْهُ حاجِزينَ. وَ اِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقينَ. اِنّا لَنَعْلَمُ اَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبينَ وَ اِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكافِرينَ. وَ اِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقينِ. فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظيمِ.

نازل شده از پروردگار عالم است. اگر بعضى گفته‌ها را به ناحق به ما نسبت دهد دست راست او را مى‌گيريم و سپس رگ گردن او را قطع مى‌كنيم، و هيچيك از شما نمى‌تواند ما را از چنين برخوردى مانع شود. اين يادمانى براى متقين است. ما مى‌دانيم كه در ميان شما تكذيب كنندگان وجود دارند. اين حسرت بر كافران است و يقين حقيقى است. پس به نام پروردگار عظيمت تسبيح بگو.

سومين روشى كه منافقين براى شبهه اندازى در پيش گرفتند و به عنوان شگردى تازه آن را به ميان آوردند مسئله تبديل على عليه‌السلام به شخص ديگرى بود.⁽²⁾خداوند نيز بى‌درنگ پاسخ آنان را با آيه 15 سوره يونس داد و آن را بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين نازل كرد:

وَ اِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذينَ لا يَرْجُونَ لِقائَنا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا اَوْ بَدِّلْهُ قُلْ ما يَكُونُ لى اَنْ اُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسى اِنْ اَتَّبِعُ اِلاّ ما يُوحى اِلَىَّ اِنّى اَخافُ اِنْ عَصَيْتُ رَبّى عَذابَ يَوْمٍ عَظيمٍ.

هنگامى كه آيات روشن ما بر آنان تلاوت مى‌شود، كسانى كه اميد ملاقات ما را ندارند مى‌گويند: قرآنى غير از اين براى ما بياور يا آن را تبديل كن. بگو: براى من چنين حقى نيست كه آن را از پيش خود تبديل نمايم. جز آنچه بر من وحى مى‌شود تابع چيز ديگرى نيستم. من اگر عصيان پروردگارم را نمايم از عذاب روزى عظيم مى‌ترسم.

پنجمين مسئله‌اى كه منافقين در كورسوى ذهنشان بدان دست يافتند مسئله شركت ديگران با على عليه‌السلام در خلافت بود!⁽¹⁾

در اينجا هم فورا آيات 65 - 66 سوره زمر نازل شد كه خطاب آن به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود، ولى در واقع پيشنهاد كنندگان را هدف گرفته بود:

وَ لَقَدْ اُوحِىَ اِلَيْكَ وَ اِلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ اَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرينَ. بَلِ اللّه‌َ فَاعْبُدْ وَ كُنْ مِنَ الشّاكِرينَ:

به تو و به آنان كه قبل از تو بودند وحى شده كه اگر شريك نمايى عمل تو ساقط مى‌شود و از زيانكاران خواهى بود. بلكه خدا را عبادت كن و از شكرگزاران باش.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله امر كرد تا سند مكتوبى براى غدير آماده شود.⁽²⁾همزمان آيات 1 تا 4 سوره نجم نازل شد تا از يك سو تأييد ديگرى بر وَحْيانى بودن غدير باشد و از سوى ديگر

مشتى محكم بر دهان ياوه گويانى باشد كه نسبت گمراهى و اغوا و هواى نفس به مبلغ اعظم غدير مى‌دادند. آيات چنين بود:

وَ النَّجْمِ اِذا هَوى، ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى، وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى، اِنْ هُوَ اِلاّ وَحْىٌ يُوحى:

قسم به ستاره هنگامى كه سقوط كرد، صاحب شما (پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) گمراه نشده و اِغوا نشده و از روى هواى نفس سخن نمى‌گويد. آنچه مى‌گويد وحيى است كه بر او نازل مى‌شود.

عصر روز بيستم ذى الحجة روز سوم غدير و ساعات پايانى برنامه سه روزه بود.⁽¹⁾

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فضيلت بلندى از مناقب على عليه‌السلام بر زبان جارى فرمود و همين كلام حضرت جرقه‌اى بر دل منافقين شد كه كينه توزانه سخنانى بر زبان جارى كنند.

در اين حال پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خطاب به اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود:

اِنَّ فيكَ شِبْها مِنْ عيسَى بْنِ مَرْيَمَ. لَوْ لا اَنْ تَقُولَ فيكَ طَوائُفٌ مِنْ اُمِّتى ما قالَتِ النَّصارى فى عيسَى بْنِ مَرْيَمَ لَقُلْتُ فيكَ قَوْلاً لا تَمُرُّ بِمَلَأٍ مِنَ النّاسِ اِلاّ اَخَذُوا التُّرابَ مِنْ تَحْتِ قَدَمَيْكَ يَلْتَمِسُونَ بِذلِكَ الْبَرَكَةَ.

در تو شباهتى به عيسى بن مريم وجود دارد. اگر نبود كه گروه‌هايى از امتم درباره تو سخنى را بگويند كه مسيحيان درباره عيسى گفتند، درباره تو سخنى مى‌گفتم كه از كنار هر دسته از مردم مى‌گذشتى خاك پاى تو را بر مى‌داشتند و بدان تبرك مى‌جستند.

شنيدن اين منقبت بر منافقين گران آمد و مسخره كنان در بين خود سخنانى گفتند. در پى اين حركات منافقين آيات 58 تا 61 سوره زخرف نازل شد:

وَ لَمّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً اِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصُدُّونَ. وَ قالُوا ءَآلِهَتُنا خَيْرٌ اَمٌ هُوَ ما ضَرَبُوهُ لَكَ اِلاّ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ. اِنْ هُوَ اِلاّ عَبْدٌ اَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَ جَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنى اِسْرائيلَ. وَ لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِى الاَْرْضِ يَخْلُفُونَ. وَ اِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ.

هنگامى كه عيسى بن مريم مثال زده مى‌شود قوم تو از آن رويگردان مى‌شوند و مى‌گويند: آيا اين بهتر است يا خدايان ما؟! اين سخن را جز از روى جدل بر زبان جارى نمى‌كنند، چرا كه اينان گروهى مخاصمه‌گر هستند. او نيست جز بنده‌اى كه بر او تفضّل كرده‌ايم و او را مثالى براى بنى‌اسرائيل قرار داده‌ايم. اگر مى‌خواستيم از شما ملائكه‌اى را قرار مى‌داديم كه در زمين جانشين مى‌شدند. اين علمى براى آن زمان است، پس درباره آن شك نداشته باشيد و از من پيروى كنيد كه اين صراط مستقيم است.

اينجا بود كه حارث فهرى برخاست و با لسانى تند و با جسارت در برابر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قرار گرفت و گفت: «وقتى قرار شد تو رسول اللّه باشى و على جانشين بعد از تو باشد و فاطمه دخترت سيده زنان عالم و حسن و حسين سيد جوانان اهل بهشت باشند، پس براى ساير قريش چيزى باقى نگذاشته‌اى»؟! پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: من اين مقامات را تعيين نكرده‌ام بلكه خداوند معين فرموده است.

حارث گفت: تو را به خدايى كه خدايى جز او نيست، آيا اين حتما از طرف خداست و از طرف خودت نيست؟! حضرت فرمود: «به خدايى كه جز او خدايى نيست، اين از طرف خداست نه از پيش خودم».

حارث سر به سوى آسمان بلند كرد و گفت: «خدايا، اگر محمد در آنچه مى‌گويد صادق و راستگوست سنگى از آسمان بر ما ببار يا عذابى بر ما نازل كن كه انتقامى در اولينِ ما (منكرين ولايت) و نشانه‌اى براى آيندگان ما باشد؛ و اگر آنچه محمد مى‌گويد دروغ است عذابى بر او نازل كن».⁽¹⁾

خداوند فورا سخن حارث را با آيه 33 سوره انفال براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرستاد: «وَ اِذْ قالُوا اللّهُمَّ اِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِكَ فَاَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ اَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ اَليمٍ»: «خدايا اگر اين حقى از طرف توست بر ما سنگى از آسمان ببار يا عذاب دردناكى بر ما بفرست». اينجا بود كه غدير وارد مباهله شد، و اين سخن حارث به معناى درخواست پاسخ الهى براى نشان دادن حق و باطل بود، و بايد معجزه‌اى رخ مى‌داد تا ثابت شود غدير «هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِكَ» است.

به دنبال آن آيه 12 سوره يونس وحى شد: «وَ لَوْ يَجْعَلُ اللّه‌ُ لِلنّاسِ الشَّرَ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِىَ اِلَيْهِمْ اَجَلَهُمْ فَنَذَرُ الَّذينَ لا يَرْجُونَ لِقائَنا فى طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ»: «اگر خداوند براى مردم شر را فورا مى‌فرستاد - همان گونه كه خير را فورا مى‌فرستد -

اجل آنان را مقدر مى‌فرمود. ما رها مى‌كنيم كسانى را كه اميد ملاقات ما را ندارند، تا در طغيان خود متحير بمانند».

آنگاه آيه 34 سوره انفال نازل شد: «وَ ما كانَ اللّه‌ُ لَيُعَذِّبَهُمْ وَ اَنْتَ فيهِمْ وَ ما كانَ اللّه‌ُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ»: «خدا آنان را عذاب نمى‌كند در حالى كه تو در ميان آنان باشى، و خدا آنان را عذاب نمى‌كند در حالى كه استغفار كنند».

با اين آيه در حضور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عذابى نازل نمى‌شد، و در صورتى درخواست حارث عملى مى‌شد كه از حضور آن حضرت خارج شود. راه ديگر توبه بود كه حارث از سخن خود باز گردد. لذا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به او فرمود: اى حارث، يا توبه كن و يا از پيش ما برو! حارث گفت: «اگر اين گونه است اعلام مى‌كنم كه قلبم توبه را نمى‌پذيرد، ولى از حضور تو مى‌روم»! آنگاه برخاست و به سرعت به طرف شترش رفت و سوار شد و حركت كرد.

به محض فاصله گرفتن حارث از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دو عذاب الهى با هم بر او نازل شد در حالى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اصحابش از دور او را مى‌ديدند. در آن لحظات جبرئيل نازل شد و سند قرآنىِ اين معجزه غدير را با آيات 1 تا 3 سوره معارج آورد: «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ، لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ، مِنَ اللّه‌ِ ذِى الْمَعارِجِ»: «درخواست كرد درخواست كننده‌اى عذاب واقع را كه كافران قدرت دفع آن را ندارند، و اين از طرف خداوند بود».

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اصحابش فرمود: اكنون به طرف او برويد كه آنچه از خدا خواست بر او فرود آمد. آنگاه حضرت آيه 15 سوره ابراهيم را شاهد آورده فرمود: چنانكه خداوند عز و جل مى‌فرمايد: «وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خابَ كُلُّ جَبّارٍ عَنيدٍ»: «ابتدا خودشان درخواست كردند، و اين گونه هر جبار معاندى ضرر كرد و به هدف خود نرسيد».

سپس آيه 205 سوره شعراء در توبيخ گستاخى حارث و امثال او نازل شد: «اَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ»: «آيا به عذاب ما عجله مى‌كنند»؟

حضرت در ادامه سخنانش به آيه 49 سوره اعراف «اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَ لا اَنْتُمْ تَحْزَنُونَ» اشاره كرده فرمود: «ترسى بر آنان نيست و محزون نمى‌شوند». سپس به آيه 72 سوره توبه «وَ رِضْوانٌ مِنَ اللّه‌ِ اَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ» اشاره كرده فرمود: «آنان با رضايت بزرگ خدا تأييد شده‌اند و اين رستگارى بزرگ است، تا هنگامى كه در مقام قدس در محضر رب العالمين ساكن شوند».

آنگاه به آيه 71 سوره زخرف «فيها ما تَشْتَهيهِ الاَْنْفُسُ وَ تَلَذُّ الاَْعْيُنُ» اشاره كرده فرمود: «بهشتى كه آنچه دل طلب كند و چشم لذت ببرد در آن آماده است، و در آنجا هميشگى خواهند بود». بعد از آن به آيه 24 سوره رعد «سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدّارِ» اشاره كرده فرمود: «ملائكه به آنان مى‌گويند: سلام بر شما به خاطر صبرى كه كرديد و اين عاقبت نيكويى است».

بدين ترتيب با غروب روز بيستم ذى الحجة⁽¹⁾، پس از سه روز مراسم پر شور غدير پايان يافت و آن روزها به عنوان «ايام الولاية» در ذهن‌ها نقش بست.

7. نزول آيات قرآن از غدير تا مدينه

در حالى كه مردم با شور و نشاطى فوق العاده غدير را وداع مى‌گفتند، منافقين توطئه ديگرى را تدارك مى‌ديدند و آن نقشه قتل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قبل از رسيدن به مدينه بود.⁽¹⁾

اين تصميم حاكى از غيظ و كينه‌اى بود كه از اجراى منظم و بى‌دغدغه مراسم سه روزه غدير به دل گرفتند، و آنچه باور نداشتند به چشم خود ديدند. از سوى ديگر از رسيدن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به شهر مدينه واهمه داشتند كه نقشه‌هاى آنان را برملا كند و آنان را نزد همگان معرفى فرمايد. به همين جهت خواستند خيال خود را از همه مراحل احتمالى بعد راحت كنند، و با قتل آن حضرت نفس راحتى بكشند.

آغاز توطئه از آنجا بود كه اصحاب صحيفه در جلسه مخفيانه خود گفتند: «محمد ديروز در مسجد خيف آن سخنان را گفت، و در غدير هم اين سخنان را مطرح كرد. اگر به مدينه باز گردد كار او را محكم‌تر خواهد كرد. فكر درست آن است كه قبل از ورود به مدينه او را بكشيم»!

آنان براى اين نقشه شوم نُه نفر از همپيمانان درجه اول خود را انتخاب كردند كه عبارت بودند از: عثمان، معاويه، عمروعاص، طلحه، سعد بن ابى‌وقاص، عبدالرحمن بن عوف، ابوموسى اشعرى، مغيرة بن شعبه و ابوهريره، كه با گروه پنج نفرى خود چهارده نفر مى‌شدند.

نقطه حساس اين نقشه انجام آن در راه و قبل از رسيدن به مدينه بود، چرا كه به دست گرفتن امور در گير و دارِ مسايلِ سفر و خستگى مسافران و در حال نبودِ استقرارى خاص براى آنان و نيز ايجاد فتنه و آشوب در چنان شرايطى بسيار آسان‌تر از شهر مدينه بود، زيرا آنجا مركز حكومت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود و حالت استقرار و نظم در آن حاكم بود.

از آنجا كه قافله‌ها معمولاً شب را كه خنك‌تر بود براى حركت انتخاب مى‌كردند، لذا زمان اجراى نقشه را نيمه‌هاى شب و ساعاتى كه اكثر مردم سوار بر مركب‌هاى خود خواب آلود هستند، تعيين نمودند. از نظر مكان بايد جايى را در نظر مى‌گرفتند كه حضرت تنها باشد و مردم كمتر در اطراف حضرت جمع باشند.

مناسب‌ترين مكان براى چنين هدفى قله كوه «هَرشى» بود، چرا كه اين كوهِ بسيار بلند گردنه و پرتگاه‌هاى خطرناكى داشت. به همين جهت وقتى مسافران به پاى اين كوه مى‌رسيدند دو راه در برابرشان بود: يا بايد كوه را دور مى‌زدند و از سختى و خطر بالا رفتن كوه راحت مى‌شدند، كه با سرعت بيشترى مى‌رسيدند اگر چه مسيرشان دورتر مى‌شد، و يا از كوه بالا مى‌رفتند كه با سرعت كمتر و تحمل مشكلات كوه فاصله كمترى را طى مى‌كردند.

منافقين تصميم گرفته بودند اگر بتوانند حضرت را در يكى از پرتگاه‌هاى كوه به پايين پرتاب كنند، و در غير اين صورت با شمشير حمله كرده آن حضرت را به قتل برسانند.

شب بيست و يكم ماه ذى الحجه كاروان عظيم با عبور از جُحفه، آن شب را تا صبح و نيز روز بيست و يكم را تا نزديكى غروب به حركت خود ادامه دادند تا به پاى كوه هَرشى رسيدند. منافقين در گروه چهارده نفرى خود با صورت‌هاى پوشانده پيشاپيش قافله رفتند و در محل موعود - كه پايان سربالايى قلّه هرشى و آغاز سراشيبى كوه بود - در ظلمت شب حاضر شدند و شترهاى خود را در كنارى خوابانيدند. سپس پشت صخره‌ها، هفت نفر در سمت راست جاده و هفت نفر در سمت چپ به كمين نشستند. اين در حالى بود كه ظرف‌هاى بُشكه مانند بزرگى را نيز همراه خود برده بودند و آن ها را پر از ريگ و شن كرده بودند تا براى رَماندن شتر آنها را از پشت سر در سراشيبى كوه رها كنند.⁽¹⁾

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به همراه حذيفه و عمار با شترى تندرو به سوى قله هرشى حركت كردند. عمار افسار شتر حضرت را بر دوش مى‌كشيد و حذيفه از پشت سر شتر را راهنمايى مى‌كرد. در چنين شرايطى به نزديكى قله كه رسيدند جبرئيل خبر توطئه آنان را آورد.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين خبر را به اطلاع حذيفه و عمار رسانيد، و به آنان دستور داد تا با شمشيرهاى خود آماده باشند. در عين حال با ضمانت «وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» خبر داد كه آنان قادر به هيچ اقدامى نخواهند بود.

هنگامى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و همراهان به قله كوه رسيدند و راه سراشيبى را پيش گرفتند، آن چهارده نفر نقشه خود را از پشت سر آغاز كردند. ابتدا ظرف‌هاى پر از شن و نيز سنگ‌هاى بزرگ را كه در پرتگاه قرار داده بودند غلتاندند و آنها را به سمت پايين رها كردند. صداى وحشتناكى بلند شد و سنگ‌ها به سمت پاهاى شتر پيش آمدند.

شتر وحشت كرد و نزديك بود بِرَمَد و آن حضرت را بر زمين زند، ولى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرياد زد: «آرام بگير كه بر تو مشكلى نخواهد بود». شتر با زبان عربى فصيح پاسخ داد:

«به خدا قسم يا رسول اللّه، قدم از قدم بر نمى‌دارم در حالى كه شما بر پشت من نشسته‌ايد»! با توقف شتر، سنگ‌ها به سمت پايين كوه رفتند و شتر آسيبى نديد.

منافقين با شكست در اين مرحله، به طرف شتر حمله كردند تا آن را از قله كوه پرتاب كنند، در حالى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم سوار بر آن بود. اين بار حذيفه و عمار با شمشيرهاى بر كشيده حمله كردند و با آنان درگير شدند.

با آنكه تعدادِ آنان چهارده نفر بود و همراهان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دو نفر بيشتر نبودند، ولى از آنجا كه انتظار خنثى شدن هر دو توطئه خود را نداشتند در يك لحظه با مشاهده سلامت شتر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و نيز مقابله حذيفه و عمار پا به فرار گذاشتند، و در پشت تخته سنگ‌ها پنهان شدند تا پس از عبور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سراغ شترهاى خود بروند و به قافله ملحق شوند!!

حذيفه پيشنهاد كرد عده‌اى را سراغشان بفرستد تا آنان را به قتل برسانند. حضرت فرمود: «خدا به من دستور داده از آنان اعراض كنم».

آنگاه با اشاره به آيه 14 سوره فجر «اِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرصادِ» فرمود: «اى حذيفه، اينان را به حال خود واگذار كه خدا در كمين شان است». سپس با اشاره به آيه 24 سوره لقمان «نُمَتِّعُهُمْ قَليلاً ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ اِلى عَذابٍ غَليظٍ» فرمود: «خدا به آنان مهلت مى‌دهد، و سپس به عذاب شديد دچار مى‌نمايد».

صبح حضرت سراغ اين چهارده نفر فرستاد، و به آنان خبر داد كه نقشه قتل حضرت را داشته‌اند، ولى آنان قسم دروغ ياد كردند كه در اين باره با يكديگر سخنى نگفته‌اند و چنين قصدى نكرده‌اند و نسبت به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قصد سوئى نداشته‌اند. در اينجا بار ديگر آيه 74 سوره توبه درباره آنان آمد: «يَحْلِفُونَ بِاللّه‌ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ وَ هَمُّوا بِما لَمْ‌يَنالُوا . . .»: «اينان قسم ياد مى‌كنند كه آن سخن را نگفته‌اند ولى بعد از اسلامشان سخن كفر را گفته‌اند و قصد سوئى كرده‌اند كه بدان دست نيافته‌اند . . .».

بعد از اين توطئه‌ها پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستور داد هيچ گروه سه نفرى به حالت نجوى كنار يكديگر جمع نشوند؛ ولى با اين همه ابوبكر و عمر و سالم نجوى مى‌كردند.

وقتى خواستند از آنجا حركت كنند پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از آنان پرسيد: درباره چه چيزى نجوى مى‌كرديد؟ گفتند: ما اصلاً با يكديگر ارتباطى نداشته‌ايم و فقط اكنون يكديگر را ديده‌ايم!! حضرت نگاه معنى دارى به آنان كرد و آيه 140 سوره بقره را براى آنان خواند: «اَنْتُمْ اَعْلَمُ اَمِ اللّه‌ُ، وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّه‌ِ، وَ ما اللّه‌ُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ»: «آيا شما آگاهتريد يا خدا؟ چه كسى ظالمتر است از كسى كه شهادتى نزد خود را از خدا كتمان مى‌كند، و خداوند از آنچه شما انجام مى‌دهيد غافل نيست».

به دنبال توطئه عظيم قتل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و خنثى شدن آن، چهار آيه از قرآن درباره اين اقدامِ آن منافقين سركش نازل شد، تا براى هميشه معرِّف آنان باشد. يكى آيه 48 سوره

توبه كه مى‌فرمايد:

«لَقَدِ ابْتَغَُوا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَكَ الاُْمُورَ حَتّى جاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ اَمْرُ اللّه‌ِ وَ هُمْ كارِهُونَ»: «آنان از قبل به دنبال فتنه بودند و امور را براى تو دگرگون كردند، تا آنكه حق آمد و امر الهى ظاهر شد در حالى كه آنان كراهت داشتند».

ديگرى آيه 64 سوره توبه كه مى‌فرمايد:

«يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ اَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةَ تُنَبِّئِهُمْ بِما فِى قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُوا اِنَّ اللّه‌َ مُخْرِجٌ ما كُنْتُمْ تَحْذَرُونَ»: «منافقين حذر مى‌كنند از اينكه سوره‌اى بر آنان نازل شود كه به آنان از آنچه در قلوبشان است خبر دهد. بگو: مسخره كنيد كه خداوند خارج مى‌كند همان چيزى را كه از آن حذر مى‌كنيد».

و نيز آيه 15 سوره احزاب كه مى‌فرمايد:

«وَ لَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللّه‌َ مِنْ قَبْلُ لا يُوَلُّونَ الاَدْبارَ وَ كانَ عَهْدُ اللّه‌ِ مَسْئُولاً»: «آنان از قبل با خدا پيمان بستند كه در جنگ به دشمن پشت نكنند، و پيمان خداوند هميشه مورد سؤال است».

و سپس آيه 150 سوره نساء كه مى‌فرمايد:

«اِنَّ الَّذينَ يَكْفُرُونَ بِاللّه‌ِ وَ رُسُلِهِ وَ يُريدُونَ اَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللّه‌ِ وَ رُسُلِهِ وَ يَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَ يُريدُونَ اَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبيلاً»:

«كسانى كه به خدا و رسولش كفر مى‌ورزند، و مى‌خواهند بين خدا و رسولانش جدايى بيندازند، و مى‌گويند به بعضى از آن ايمان مى‌آوريم و به بعضى ديگر كفر مى‌ورزيم، و مى‌خواهند راهى بين اين ها در پيش بگيرند».

و آخرين تهديد الهى نسبت به آنان آيه 177 سوره صافات بود كه مى‌فرمايد:

«فَاِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرينَ» : «آنگاه كه بر در خانه آنان در آيد بدا به حال انذار شدگان».

منافقين پس از شكست در توطئه قتل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره نقشه قتل على عليه‌السلام به مشورت پرداختند و معاهده نامه‌اى درباره قتل آن حضرت امضا كردند. جبرئيل اين خبر را به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله داد؛ و حضرت فورا ابوعبيده را احضار كرد و آن صحيفه را از او طلب كرد. اين بار ابوعبيده نتوانست انكار كند، و فورا آن نوشته را به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تحويل داد. اينجا بود كه آيه 7 سوره مجادله بار ديگر درباره آنان مطرح شد: «ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ اِلاّ هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ اِلاّ هُوَ سادِسُهُمْ»: «هيچ نجواى سه نفرى نيست مگر آنكه خدا چهارمى آنان است، و هيچ نجواى پنج نفرى نيست مگر آنكه خدا ششمى آنان است».

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باز هم افشاگرى را صلاح ندانست و فقط به آنان فرمود: «اَكَفَرْتُمْ بَعْدَ اِسْلامِكُمْ»: «آيا بعد از اسلامتان كافر شديد»؟ و اين عبارت اشاره به آيه 106 سوره آل عمران بود كه مى‌فرمايد: «فَاَمَّا الَّذينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ اَكَفَرْتُمْ بَعْدَ ايمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ»: «اما كسانى كه رو سياه شدند، آيا بعد از ايمانتان كافر شديد؟ پس عذاب را بچشيد به خاطر كفرى كه ورزيده‌ايد»، و نيز اشاره به آيه 65 - 66 سوره توبه بود كه مى‌فرمايد: «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ اِنَّما كُنّا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ اَبِاللّه‌ِ وَ آياتِهِ وَ رَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُونَ. لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدِ ايمانِكُمْ»: «اگر از آنان سؤال كنى مى‌گويند: ما درباره مطلبى گفتگو مى‌كرديم و به بازى گرفته بوديم. بگو آيا خدا و آيات الهى و رسولش را به استهزاء گرفته‌ايد؟ عذر نياوريد كه بعد از ايمانتان كافر شده‌ايد».

با اينكه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله صحيفه را از دست آنان گرفت و امضاى آنان در آخر پيمان نامه ديده مى‌شد، ولى با كمال وقاحت قسم ياد كردند كه هيچ قصد سوئى نداشته‌اند. اينجا بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بار ديگر آيه 74 سوره توبه را در برابر آنان قرائت فرمود: «يَحْلِفُونَ بِاللّه‌ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ وَ هَمُّوا بِما لَمْ‌يَنالُوا . . .»: «به خدا قسم ياد مى‌كنند كه چنين سخنى نگفته‌اند در حالى كه كلمه كفر را بعد از اسلام شان بر زبان آورده‌اند و قصد كارى را كرده‌اند كه بدان دست نيافتند . . .».⁽¹⁾

8. نزول آيات قرآن پس از بازگشت به مدينه

در حالى كه مسافرين مدينه بعد از سفر يك ماهه خود در فكر استراحت و آرامش بودند، منافقين ورود به مدينه را آغازى براى زمينه سازى اهداف خود مى‌دانستند.⁽¹⁾كسانى كه صحيفه ملعونه را امضا كرده بودند و نقشه‌هاى پى در پى كشيده بودند و بسيارى از نقشه‌هاى خود را به اجرا در آورده بودند، با برخوردهاى دوگانه و ظاهرسازى‌هاى فريبكارانه نقشه‌هاى جدى بر ضد غدير را به مرحله عمل نزديك مى‌كردند.

اين اظهارات دو رويانه منافقين از يك سو و آن مقابله جدى و عميق پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از سوى ديگر، ماجرايى را به وجود آورد كه هشت آيه قرآن درباره آن نازل شد؛ و اتمام حجتى بى‌نظير بر منافقين آن روز و پيروان آنان تا روز قيامت انجام گرفت.

منافقين تحركات خود را با دورويى آغاز كردند تا كسى از توطئه‌هاى آنان بويى نبرد. آنان نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌آمدند و منافقانه اظهار مى‌كردند: «تو محبوب‌ترين خلق خدا نزد خدا و خود و نزد ما را بر ما منصوب نمودى، و بدين وسيله ما را از شر ظالمين بر ما و

متجاوزين در سياستمان آسوده ساختى». اينجا بود كه خداوند عز و جل آيات 8 تا 15 سوره بقره را نازل كرد:

«وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنّا بِاللّه‌ِ وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنينَ، يُخادِعُونَ اللّه‌َ وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ ما يَخْدَعُونَ اِلاّ اَنْفُسَهُمْ وَ ما يَشْعُرُونَ، فى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّه‌ُ مَرَضا وَ لَهُمْ عَذابٌ اَليمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ، وَ اِذا قيلَ لَهُمْ لاتُفْسِدُوا فِى الاَْرْضِ قالُوا اِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ. اَلا اِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لكِنْ لا يَشْعُرُونَ. وَ اِذا قيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النّاسُ قالُوا اَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ اَلا اِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَ لكِنْ لا يَعْلَمُونَ، وَ اِذا لَقُوا الَّذينَ آمَنُوا قالُوا آمَنّا وَ اِذا خَلَوا اِلى شَياطينِهِمْ قالُوا اِنّا مَعَكُمْ اِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُونَ، اللّه‌ُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ يَمُدُّهُمْ فى طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ»:

«از مردم كسانى هستند كه مى‌گويند به خدا و روز قيامت ايمان آورديم ولى مؤمن نيستند. آنان با خدا و مؤمنين حيله مى‌كنند، ولى جز خود را گول نمى‌زنند و نمى‌فهمند. در قلب آنان مرض است و خدا مرض آنان را زيادتر مى‌كند و براى آنان عذاب دردناكى است به خاطر آنكه تكذيب مى‌كنند. آنگاه كه به آنان گفته مى‌شود در زمين فساد نكنيد مى‌گويند ما اصلاح كننده‌ايم. بدانيد كه آنان فسادگر هستند ولى نمى‌فهمند. وقتى به آنان گفته مى‌شود ايمان بياوريد همانگونه كه مردم ايمان آورده‌اند مى‌گويند: آيا ايمان بياوريم همان گونه كه سفيهان ايمان آورده‌اند!؟ بدانيد كه آنان سفيهانند ولى نمى‌دانند. هر گاه كه ايمان آورندگان را ملاقت مى‌كنند مى‌گويند ايمان آورده‌ايم، و آنگاه كه با شياطين خود خلوت مى‌كنند مى‌گويند ما با شما هستيم، ما مسخره مى‌كرديم. خدا آنان را مسخره مى‌كند و آنان را مهلت مى‌دهد كه در طغيان خود كوردل بمانند».

آنگاه تفسير اين آيات درباره آنان را به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين خبر داد:

اى محمد، «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنّا بِاللّه‌ِ»: «از مردم كسانى هستند كه مى‌گويند: ما ايمان آورديم به خداوند» كه به تو دستور داده على را به عنوان امام و سياست گذار امتت و مدبّر امور آنان منصوب نمايى. «وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنينَ»: «ولى آنان ايمان ندارند» به سخنى كه بر زبان مى‌آورند، بلكه براى به هلاكت رساندن تو و على توطئه مى‌كنند و خود را براى سرپيچى از اوامر على آماده مى‌كنند اگر اتفاقى براى تو رخ دهد.

در كنار وحى الهى، اخبارى نيز از توطئه‌هاى منافقين و گفته‌هاى آنان درباره على عليه‌السلام و سوء قصدى كه نسبت به او داشتند، به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رسيد. حضرت آنان را فرا خواند و مورد سرزنش و عتاب قرار داد. آنان در انكارِ آن گزارش‌ها قسم‌هاى غليظ ياد نمودند و آن نسبت‌ها را ردّ كردند.

بعد از اين سه نفر، عده‌اى ديگر از همان سركشان متمرد نظير اين عذرها را آوردند، ولى خداوند عز و جل در تفسير آياتى كه از سوره بقره نازل شده بود به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود:

«يُخادِعُونَ اللّه‌َ»: «با خدا مكر و حيله مى‌كنند» يعنى با پيامبر خدا با قسم‌هاى باطلشان خدعه مى‌كنند؛ «وَ الَّذينَ آمَنُوا»: «و با آنان كه ايمان آوردند حيله مى‌كنند»، يعنى با ياران پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه سيد آنان و برترشان على بن ابى‌طالب عليه‌السلام است. «وَ ما يَخْدَعُونَ اِلاّ اَنْفُسَهُمْ»: «ولى جز خودشان كسى را گول نمى‌زنند» و با اين خدعه جز به خودشان ضرر نمى‌رسانند، زيرا خداوند از آنان و يارى‌شان مستغنى است؛ و اگر نبود كه خداوند به آنان مهلت داده، بر خلاف و طغيانى كه به آن دست يازيده‌اند قدرت نمى‌يافتند. «وَ ما يَشْعُرُونَ»: «ولى آنان درك نمى‌كنند» كه مسئله چنين است و خداوند پيامبرش را از دورويى و دروغ و كفر آنان آگاه ساخته و او را به لعن آنان در كنار لعنت ظالمين و عهد شكنان امر فرموده است. اين لعنتى است كه از آنان جدا نمى‌شود: در دنيا بندگان خوب خدا آنان را لعنت مى‌كنند، و در آخرت به عذاب‌هاى شديد الهى گرفتار مى‌شوند.

جبرئيل نازل شد و گفت:

اين متمردان را - كه درباره بيعت شكنى‌شان نسبت به على و آمادگى آنان براى مخالفت با او به تو خبرهايى رسيده - به خارج شهر مدينه ببر، در جايى كه عجايب آنچه خداوند بر على كرامت كرده را به آنان نشان دهى.

با اين دستور الهى، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به آن جماعتى كه درباره آنان خبرهايى از مخالفت با على عليه‌السلام رسيده بود، دستور حركت به بيرون شهر مدينه را داد. آنان همراه حضرت آمدند تا در دامنه يكى از كوه‌هاى مدينه مستقر شدند و در آنجا حضرت معجزاتى به آنان نشان داد.

با ديدن اين مناظر قلوب منافقين مرض بيشترى يافت، گذشته از مرض حسدى كه نسبت به پيامبر و على عليهماالسلام داشتند. اينجا بود كه خداوند چنين فرمود: «فى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ»: «در قلب آنان مرض است»، يعنى در قلوب اين متمردين شك كننده بيعت شكن از بيعتى كه براى على بن ابى‌طالب گرفتى مرضى ايجاد شد، «فَزادَهُمُ اللّه‌ُ مَرَضا»: «خداوند هم اين مرض را بيشتر كرد» به گونه‌اى كه با ديدن اين نشانه‌ها و معجزات قلوب آنان متحيّر گرديد، «وَ لَهُمْ عَذابٌ اَليمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ»: «و براى آنان عذاب دردناكى است به خاطر آنچه دروغ مى‌پندارند» كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را تكذيب مى‌كنند؛ و در اين سخن شان كه مى‌گويند «ما بر بيعت و پيمان خود ثابت هستيم» دروغ مى‌گويند.

آنگاه كه به اين شكنندگان بيعتِ غدير گفته مى‌شود: «لا تُفْسِدُوا فِى الاَْرْضِ»: «در زمين فساد نكنيد» با اظهار بيعت شكنى در برابر بندگان مستضعف خدا كه دين آنان را در دلشان مشوّش مى‌كنيد و آنان را در اعتقادشان متحير مى‌نماييد، «قالُوا اِنَّما نَحْنُ

مُصْلِحُونَ»: «مى‌گويند: ما اصلاح كنندگانيم»، زيرا ما نه به دين محمد و نه غير محمد اعتقادى نداريم و در مسئله دين متحيريم. ما در ظاهر رضايت خود به محمد را با اظهار

قبول دين و شريعت او نشان مى‌دهيم، ولى در باطن طبق خواسته‌هاى خود عمل مى‌كنيم. از امكانات زندگى و رفاه آن استفاده مى‌كنيم و نفس خود را از رِقيَّت محمد آزاد مى‌نماييم و از اطاعت پسر عمويش على خود را رها مى‌سازيم به گونه‌اى كه اگر در دنيا پيروزى يافت ما نزد او مورد توجه باشيم، و اگر امر او به نابودى كشيده شد از اسير شدن به دست دشمنانش سالم بمانيم!

خداوند عز و جل مى‌فرمايد: «اَلا اِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ»: «بدانيد كه آنان فساد كننده هستند» با اين مطالبى كه درباره امور خود مى‌گويند، چرا كه خداوند نفاق آنان را به پيامبرش شناسانده و او آنان را لعنت مى‌نمايد و به مؤمنين دستور لعن آنان را مى‌دهد. دشمنان مؤمنين نيز ديگر به آنان اطمينان ندارند، چرا كه مى‌پندارند با آنان نيز منافقانه رفتار مى‌كنند، همان گونه كه با اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با نفاق رفتار مى‌كنند. از اينجاست كه هيچ منزلتى برايشان نزد آنان وجود ندارد، و به عنوان افرادى موثق در دل آنان جاى ندارند.

اين كلام خداوند كه مى‌فرمايد: «وَ اِذا قيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النّاسُ قالُوا اَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ، اَلا اِنَّهُمْ هُمُ السَّفَهاءُ وَ لكِنْ لا يَعْلَمُونَ»: «و هنگامى كه به آنان گفته مى‌شود شما هم مانند بقيه مردم ايمان آوريد، مى‌گويند: آيا مانند سفيهان ايمان بياوريم؟ بدانيد كه آنان سفيهانند ولى خودشان نمى‌دانند». اين آيه درباره اين است كه وقتى برگزيدگان مؤمنين مانند سلمان و مقداد و ابوذر و عمار به اين بيعت شكنان مى‌گويند: «ايمان آوريد به پيامبر و به على كه او را جاى خود قرار داده و مقام خود را به او داده و در همه مصالح دين و دنيا او را ضابطه قرار داده است. شما هم مانند ساير مردم به اين پيامبر ايمان آوريد و در ظاهر و باطن تسليم اين امام شويد»؛ آنان به اين مؤمنين پاسخى نمى‌دهند زيرا جرئت ندارند جواب واقعى را به آنان بگويند، ولى به منافقينى كه نزد آنان مى‌آيند و مورد اعتمادشان هستند و همچنين به مؤمنين مستضعفى كه از كتمان آن مطمئن هستند مى‌گويند: «اَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ»: «آيا ما هم مانند سفيهان

ايمان بياوريم»، و منظورشان از سفيهان سلمان و اصحاب او هستند كه در پيشگاه على عليه‌السلام محبت خالصانه و اطاعت محض را تقديم نموده‌اند، و ولايت دوستان على و دشمنى با او را علنى ساخته‌اند. اينان را از آن جهت «سفهاء» مى‌دانند كه در برابر دشمنان محمد روش تندى دارند، و هنگامى كه امر او مضمحل شود دشمنانش آنان را نابود مى‌كنند، و ساير سردمداران و مخالفين محمد نيز آنان را هلاك مى‌نمايند.

«اَلا اِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ»: «بدانيد كه خودشان سفيهانند» و عقل و نظرشان پست است، چرا كه در مسئله پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن گونه كه بايد توجه نكرده‌اند تا به نبوت او معرفت پيدا كنند و صحت ضابطه قرار دادن على عليه‌السلام را در امر دين و دنيا دريابند. اينان با دقت نكردن در اتمام حجت‌هاى خدا جاهل مانده‌اند، و از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و يارانش و همچنين از مخالفين شان مى‌ترسند، چرا كه در امان نيستند كه كدامشان غالب مى‌شود و مى‌ترسند كه مبادا همراه آنان هلاك شوند. بنابراين آنان سفيهند به دليل اينكه با نفاقشان نه محبت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مؤمنين و نه محبت يهود و ساير كافرين براى آنان قابل تحقق است!!

اينان با نفاق شان در برابر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اظهار ولايت آن حضرت و برادرش على عليه‌السلام و دشمنى با يهود و نصارى و ناصبيان مى‌نمايند، همان گونه كه در برابر اين دشمنان اظهار دشمنى با پيامبر و على عليهماالسلام و ولايت دشمنان ايشان مى‌نمايند. با اين روش دشمنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم مى‌پندارند كه نفاق اينان در برابر آنان همانند نفاق شان با محمد و على عليهماالسلام است.

«وَ لكِنْ لا يَعْلَمُونَ»: «ولى خود منافقين متوجه اين حقيقت نيستند»، و خداوند پيامبرش را از اسرار آنان آگاه مى‌فرمايد، و آنان را خوار مى‌نمايد و مورد لعنت قرار مى‌دهد و بى‌ارزش تلقى مى‌نمايد.

كلام خداوند كه مى‌فرمايد: «وَ اِذا لَقُوا الَّذينَ آمَنُوا قالُوا آمَنّا، وَ اِذا خَلَوا اِلى شَياطينِهِمْ قالُوا اِنّا مَعَكُمْ اِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُونَ. اللّه‌ُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ يَمُدُّهُمْ فى طُغْيانِهِمْ

يَعْمَهُونَ»: «و هنگامى كه ايمان آورندگان را ملاقات كنند مى‌گويند ايمان آورديم، ولى وقتى با شياطين شان خلوت كنند مى‌گويند: ما با شماييم و ما مؤمنين را استهزاء مى‌كرديم. خداوند آنان را به مسخره مى‌گيرد و به آنان مهلت مى‌دهد كه در طغيان خود متحير بمانند». اين آيه درباره آن است كه اين بيعت شكنان كه بر مخالفت با على عليه‌السلام و مانع شدن خلافت از او هم پيمان شده بودند، وقتى با مؤمنين رو به رو مى‌شدند مى‌گفتند: ما هم مانند ايمان شما ايمان آورده‌ايم.

سپس منافقين به مسخره كردن سلمان و ابوذر و مقداد پرداختند. اينجا بود كه خداى عز و جل فرمود: يا محمد، «اللّه‌ُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ»: «خدا اينان را مسخره مى‌كند» و به سزاى استهزاي شان آنان را در دنيا و آخرت مجازات مى‌كند، «وَ يَمُدُّهُمْ فى طُغْيانِهِمْ»: «و آنان را در ادامه طغيانشان آزاد مى‌گذارد» و به آنان مهلت مى‌دهد و با مداراى خود به تأنّى با آنان رفتار مى‌كند و به توبه دعوتشان مى‌نمايد؛ و اگر سراغ مغفرت آيند به آنان وعده‌هاى نيك مى‌دهد. اما آنان متحيرند و از كار قبيح خود دست بر نمى‌دارند و از هر اذيتى نسبت به محمد و على عليهماالسلام - كه برايشان ممكن باشد - كوتاهى نمى‌كنند.

آن روز منافقينى كه همراه پيامبر و على عليهماالسلام براى ديدن آن معجزات به بيرون مدينه رفته بودند، به شهر بازگشتند در حالى كه آن آيات مفصل سوره بقره درباره آنان نازل شده بود.

در پنج روزِ باقي مانده از ماه ذى الحجة و با ورود ماه محرم، اصحاب صحيفه در تكاپوى عجيبى براى تدارك روزهاى پس از رحلت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند. در يكى از شب‌هاى ماه محرم سال يازدهم هجرى گروه 34 نفرى منافقين در خانه ابوبكر جمع شدند تا آخرين نتايج افكار و عملكرد خود را بازنگرى كنند و برنامه دقيقى براى آينده بسيار نزديك خود تدارك ببينند. آنان در آن شب اساسنامه سقيفه را تدوين كردند و به امضاى همه آن 34 نفر رساندند.

همان شب كه صحيفه دوم توسط آن گروه امضا شد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پس از نماز صبح آيه 79 سوره بقره را تلاوت فرمود: «فَوَيْلٌ لِلَّذينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْديهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللّه‌ِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنا قَليلاً، فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمّا كَتَبَتْ اَيْديهِمْ وَ وَيْلٌ لَهُمْ مِمّا يَكْسِبُونَ»: «واى بر كسانى كه نوشته‌اى را به دست خويش مى‌نويسند و سپس مى‌گويند: اين از سوى خداست، تا با آن مبلغ كمى به دست آورند. واى بر آنان از آنچه دست‌هايشان مى‌نويسد و واى بر آنان از آنچه كسب مى‌كنند».

آنگاه با ذكر آيه 108 سوره نساء فرمود: كسانى كه در اين امت چنين صحيفه‌اى را نوشته‌اند شباهت دارند به آنان كه خدا مى‌فرمايد: «يَسْتَخْفُونَ مِنَ النّاسِ وَ لا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّه‌ِ وَ هُوَ مَعَهُمْ اِذْ يُبَيِّتُونَ ما لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَ كانَ اللّه‌ُ بِما يَعْمَلُونَ مُحيطا»: «از مردم مخفى مى‌كنند اما از خدا مخفى نمى‌كنند و خدا ناظر آنان است هنگامى كه شب را سحر مى‌كنند در سخنى كه خدا راضى نيست، و خدا به آنچه انجام مى‌دهند احاطه دارد».

هنگامى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين سخنان را مى‌فرمود لرزه بر اندام امضا كنندگان صحيفه افتاده و اختيار از كف داده بودند، به طورى كه بر حاضران در مجلس مخفى نماند كه حضرت با سخن خويش آن عده را قصد كرده و اين آيه‌هاى قرآنى را درباره آنان مى‌خواند.

از سوى ديگر با اقداماتى كه عايشه و حفصه در مكه انجام دادند و اسرار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره برنامه ولايت را به پدران شان خبر دادند، آن حضرت پس از بازگشت به مدينه ديگر به خانه عايشه و حفصه نرفت و آنان را به حضور نپذيرفت و انزجار خود را نسبت به آن دو به همه نشان داد.⁽¹⁾

آن دو اين مسئله را نزد پدران شان مطرح كردند. آنان گفتند: ما مى‌دانيم چرا اين گونه رفتار كرده است و علت آن چيست. شما نزد او برويد و با محبت درِ گفتگو را با او باز كنيد و او را نسبت به خود متمايل نماييد، كه او را با حيا و كريم خواهيد يافت. شايد

اين گونه بتوانيد آنچه در قلب اوست بيرون آوريد و غيظ او را آرام كنيد.

پيرو اين تصميم، عايشه به تنهايى نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمد و آن حضرت را در خانه ام سلمه يافت در حالى كه على عليه‌السلام نيز نزد آن حضرت بود. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پرسيد: براى چه آمده‌اى؟! گفت: يا رسول اللّه، برايم غير عادى بود كه پس از بازگشت از اين سفر به خانه خود نيامدى، و من از نارضايتى تو به خدا پناه مى‌برم. حضرت فرمود: اگر اين گونه است كه مى‌گويى نبايد سِرّى را كه سفارش كتمان آن را به تو نمودم افشا مى‌كردى. با اين كار هم خود را هلاك نمودى و هم گروهى از مردم را به هلاكت انداختى.

اينجا بود كه خداوند در ادامه آيات سوره تحريم - كه درباره خيانت عايشه و حفصه در افشاى سِرّ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مكه نازل شده بود - در آيه 10 اين سوره خيانت كارى آنان را به مرحله صراحت رساند و آن دو را به دو همسر خيانت كار حضرت نوح و حضرت هود عليهماالسلام تشبيه نمود و چنين نازل كرد:

ضَرَبَ اللّه‌ُ مَثَلاً لِلَّذينَ كَفَرُوا امْرَأَةَ نُوحٍ وَ امْرَأَةَ لُوطٍ، كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فَخانَتاهُما فَلَمْ يُغْنِيا مِنَ اللّه‌ِ شَيْئا وَ قيلَ ادْخُلا النّارَ مَعَ الدّاخِلينَ:

خداوند براى كسانى كه كافر شدند همسر نوح و همسر لوط را مثال مى‌زند كه همسر دو بنده صالح ما بودند ولى به آنان خيانت كردند. در نتيجه نزد خداوند همسر پيامبر بودن براى آنان هيچ فايده‌اى برايشان نداشت و به آنان گفته شد كه با داخل شوندگان داخل آتش شويد.

اين گونه بود كه داستان غدير از مدينه با نزول آيات قرآن آغاز شد، و پشتيبانى آيات در ايام حج ادامه يافت تا سفر به غدير آغاز شد. نزول اكثر آيات غدير از اين لحظه بود، و به غدير خم كه رسيدند و در ايام سه روزه مراسم غدير به اوج خود رسيد و ساعت به ساعت و در هر مناسبتى آيه‌اى از قرآن نازل مى‌شد. با پايان مراسم و حركت به سوى مدينه آيات قرآن همچنان نازل مى‌شد و غدير را پشتيبانى مى‌كرد. رسيدن به مدينه و مسائلى از غدير كه همچنان ادامه داشت باعث شد تا نزول كلام اللّه ادامه يابد. اين روند تا لحظات رحلت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همچنان ادامه پيدا كرد و پايه‌هاى غدير با نظارت لحظه به لحظه خداوند استوار گرديد. اكنون متن خطابه غدير و ترجمه آن آورده مى‌شود تا در موارد شاهد در سراسر كتاب حاضر مورد مراجعه قرار گيرد.

9. متن خطابه قرآنى غدير

اشاره

خطبه مفصل غدير در نُه كتاب از منابع اسلامى نقل شده است.⁽¹⁾متن حاضر مقابله شده بر آن نُه كتاب است، كه تنظيم نهايى آن در كتاب «اسرار غدير» به انجام رسيده و در 11 بخش تقديم گرديده است.⁽²⁾

مواردى كه مربوط به برخى نسخه‌هاست و در كتاب حاضر مورد استناد بوده، در پاورقىِ خطبه آورده‌ايم و از بقيه اختلاف نسخه‌ها صرف نظر شده است.

بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ

1. اَلْحَمْدُ وَ الثَّناءُ

الْحَمْدُ للّه‌ِِ الَّذى عَلا فى تَوَحُّدِهِ وَ دَنا فى تَفَرُّدِهِ وَ جَلَّ فى سُلْطانِهِ وَ عَظُمَ فى اَرْكانِهِ ، وَ اَحاطَ بِكُلِّ شَىْ‌ءٍ عِلْما وَ هُوَ فى مَكانِهِ ، وَ قَهَرَ جَميعَ الْخَلْقِ بِقُدْرَتِهِ وَ بُرْهانِهِ ، حَميدا لَمْ‌يَزَلْ ، مَحْمُودا لا يَزالُ وَ مَجيدا لا يَزُولُ ، وَ مُبْدِئا وَ مُعيدا وَ كُلُّ اَمْرٍ اِلَيْهِ يَعُودُ .

بارِئُ الْمَسْمُوكاتِ وَ داحِى الْمَدْحُوّاتِ وَ جَبّارُ الاَْرَضينَ وَ السَّماواتِ ، قُدُّوسٌ سُبُّوحٌ ، رَبُّ الْمَلائِكَةِ وَ الرُّوحِ ، مُتَفَضِّلٌ عَلى جَميعِ مَنْ بَرَأَهُ ، مُتَطَوِّلٌ عَلى جَميعِ مَنْ اَنْشَاَهُ .

يَلْحَظُ كُلَّ عَيْنٍ وَ الْعُيُونُ لا تَراهُ . كَريمٌ حَليمٌ ذُو اَناةٍ ، قَدْ وَسِعَ كُلَّ شَىْ‌ءٍ رَحْمَتُهُ وَ مَنَّ عَلَيْهِمْ بِنِعْمَتِهِ . لا يَعْجَلُ بِانْتِقامِهِ ، وَ لا يُبادِرُ اِلَيْهِمْ بِمَا اسْتَحَقُّوا مِنْ عَذابِهِ .

قَدْ فَهِمَ السَّرائِرَ وَ عَلِمَ الضَّمائِرَ ، وَ لَمْ تَخْفَ عَلَيْهِ الْمَكْنُوناتُ وَ لاَ اشْتَبَهَتْ عَلَيْهِ الْخَفِيّاتُ . لَهُ الاِْحاطَةُ بِكُلِّ شَىْ‌ءٍ وَ الْغَلَبَةُ عَلى كُلِّ شَىْ‌ءٍ وَ الْقُوَّةُ فى كُلِّ شَىْ‌ءٍ وَ

الْقُدْرَةُ عَلى كُلِّ شَىْ‌ءٍ ، وَ لَيْسَ مِثْلَهُ شَىْ‌ءٌ . وَ هُوَ مُنْشِئُ الشَّىْ‌ءِ حينَ لا شَىْ‌ءَ ، دائِمٌ حَىٌّ وَ قائِمٌ بِالْقِسْطِ ، لا اِلهَ اِلاّ هُوَ الْعَزيزُ الْحَكيمُ .

جَلَّ عَنْ اَنْ تُدْرِكَهُ الاَْبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الاَْبْصارَ وَ هُوَ اللَّطيفُ الْخَبيرُ . لا يَلْحَقُ اَحَدٌ وَصْفَهُ مِنْ مُعايَنَةٍ ، وَ لا يَجِدُ اَحَدٌ كَيْفَ هُوَ مِنْ سِرٍّ وَ عَلانِيَةٍ ، اِلاّ بِما دَلَّ عَزَّ وَ جَلَّ عَلى نَفْسِهِ .

وَ اَشْهَدُ اَنَّهُ اللّه‌ُ الَّذى مَلاََ الدَّهْرَ قُدْسُهُ ، وَ الَّذى يَغْشَى الاَْبَدَ نُورُهُ ، وَ الَّذى يُنْفِذُ اَمْرَهُ بِلا مُشاوَرَةِ مُشيرٍ ، وَ لا مَعَهُ شَريكٌ فى تَقْديرِهِ ، وَ لا يُعاوَنُ فى تَدْبيرِهِ .

صَوَّرَ مَا ابْتَدَعَ عَلى غَيْرِ مِثالٍ ، وَ خَلَقَ ما خَلَقَ بِلا مَعُونَةٍ مِنْ اَحَدٍ وَ لا تَكَلُّفٍ وَ لاَ احْتِيالٍ .

اَنْشَاَها فَكانَتْ ، وَ بَرَأَها فَبانَتْ . فَهُوَ اللّه‌ُ الَّذى لا اِلهَ اِلاّ هُوَ الْمُتْقِنُ الصَّنْعَةَ ، الْحَسَنُ الصَّنيعَةُ ، الْعَدْلُ الَّذى لا يَجُورُ ، وَ الاَْكْرَمُ الَّذى تَرْجِعُ اِلَيْهِ الْأُمُورُ .

وَ اَشْهَدُ اَنَّهُ اللّه‌ُ الَّذى تَواضَعَ كُلُّ شَىْ‌ءٍ لِعَظَمَتِهِ ، وَ ذَلَّ كُلُّ شَىْ‌ءٍ لِعِزَّتِهِ ، وَ اسْتَسْلَمَ كُلُّ شَىْ‌ءٍ لِقُدْرَتِهِ ، وَ خَضَعَ كُلُّ شَىْ‌ءٍ لِهَيْبَتِهِ . مَلِكُ الاَْمْلاكِ وَ مُفَلِّكُ الاَْفْلاكِ وَ مُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ ، كُلٌّ يَجْرى لاَِجَلٍ مُسَمّى ، يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ وَ يُكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّيْلِ يَطْلُبُهُ حَثيثا. قاصِمُ كُلِّ جَبّارٍ عَنيدٍ ، وَ مُهْلِكُ كُلِّ شَيْطانٍ مَريدٍ .

لَمْ يَكُنْ لَهُ ضِدٌّ وَ لا مَعَهُ نِدٌّ ، اَحَدٌ صَمَدٌ لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ وَ لَمْ‌يَكُنْ لَهُ كُفْوا اَحَدٌ . اِلهٌ واحِدٌ وَ رَبٌّ ماجِدٌ ، يَشاءُ فَيُمْضى ، وَ يُريدُ فَيَقْضى، وَ يَعْلَمُ فَيُحْصى ، وَ يُميتُ وَ يُحْيى ، وَ يُفْقِرُ وَ يُغْنى ، وَ يُضْحِكُ وَ يُبْكى ، وَ يُدْنى وَ يُقْصى ، وَ يَمْنَعُ وَ يُعْطى ، لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ ، بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَىْ‌ءٍ قَديرٌ .

يُولِجُ اللَّيْلَ فِى النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِى اللَّيْلِ ، لا اِلهَ اِلاّ هُوَ الْعَزيزُ الْغَفّارُ . مُسْتَجيبُ الدُّعاءِ وَ مُجْزِلُ الْعَطاءِ ، مُحْصِى الاَْنْفاسِ وَ رَبُّ الْجِنَّةِ وَ النّاسِ ؛ الَّذى لا يُشْكِلُ عَلَيْهِ شَىْ‌ءٌ ، وَ لا يُضْجِرُهُ صُراخُ الْمُسْتَصْرِخينَ ، وَ لا يُبْرِمُهُ اِلْحاحُ الْمُلِحّينَ . الْعاصِمُ لِلصّالِحينَ ، وَ الْمُوَفِّقُ لِلْمُفْلِحينَ ، وَ مَوْلَى الْمُؤْمِنينَ وَ رَبُّ الْعالَمينَ ؛ الَّذى اسْتَحَقَّ مِنْ كُلِّ مَنْ خَلَقَ اَنْ يَشْكُرَهُ وَ يَحْمَدَهُ عَلى كُلِّ حالٍ .

اَحْمَدُهُ كَثيرا وَ اَشْكُرُهُ دائِما عَلَى السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ وَ الشِّدَّةِ وَ الرَّخاءِ ، وَ اُومِنُ بِهِ وَ بِمَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ . اَسْمَعُ لاَِمْرِهِ وَ اُطيعُ وَ اُبادِرُ اِلى كُلِّ ما يَرْضاهُ وَ اَسْتَسْلِمُ لِما قَضاهُ ، رَغْبَةً فى طاعَتِهِ وَ خَوْفا مِنْ عُقُوبَتِهِ ، لاَِنَّهُ اللّه‌ُ الَّذى لا يُؤْمَنُ مَكْرُهُ وَ لا يُخافُ جَوْرُهُ .

2. اَمْرٌ اِلهِىٌّ فى مَْوضُوعٍ هامٍّ

وَ اُقِرُّ لَهُ عَلى نَفْسى بِالْعُبُودِيَّةِ ، وَ اَشْهَدُ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ ، وَ اُؤَدّى ما اَوْحى بِهِ اِلَىَّ ، حَذَرا مِنْ اَنْ لا اَفْعَلَ فَتَحِلَّ بى مِنْهُ قارِعَةٌ لا يَدْفَعُها عَنّى اَحَدٌ وَ اِنْ عَظُمَتْ حيلَتُهُ وَ صَفَتْ خُلَّتُهُ ؛ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ .

لاَِنَّهُ قَدْ اَعْلَمَنى اَنّى اِنْ لَمْ اُبَلِّغْ ما اَنْزَلَ اِلَىَّ فى حَقِّ عَلِىٍّ فَما بَلَّغْتُ رِسالَتَهُ ، وَ قَدْ ضَمِنَ لى تَبارَكَ وَ تَعالَى الْعِصْمَةَ مِنَ النّاسِ وَ هُوَ اللّه‌ُ الْكافِى الْكَريمُ .

فَاَوْحى اِلَىَّ : «بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ ، يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ - فى عَلِىٍّ ، يَعْنى فِى الْخِلافَةِ لِعَلِىِّ بْنِ اَبى‌طالِبٍ - وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، ما قَصَّرْتُ فى تَبْليغِ ما اَنْزَلَ اللّه‌ُ تَعالى اِلَىَّ ، وَ اَنَا اُبَيِّنُ لَكُمْ سَبَبَ هذِهِ الاْيَةِ : اِنَّ جَبْرَئيلَ هَبَطَ اِلَىَّ مِرارا ثَلاثا يَأْمُرُنى عَنِ السَّلامِ رَبّى - وَ هُوَ السَّلامُ - اَنْ اَقُومَ فى هذَا الْمَشْهَدِ فَاُعْلِمَ كُلَّ اَبْيَضَ وَ اَسْوَدَ : اَنَّ عَلِىَّ بْنَ اَبى‌طالِبٍ اَخى وَ وَصِيّى وَ خَليفَتى عَلى اُمَّتى وَ اْلاِمامُ مِنْ بَعْدى ، الَّذى مَحَلُّهُ مِنّى مَحَلُّ هارُونَ مِنْ مُوسى اِلاّ اَنَّهُ لا نَبِىَّ بَعْدى ، وَ هُوَ وَلِيُّكُمْ بَعْدَ اللّه‌ِ وَ رَسُولِهِ .

وَ قَدْ اَنْزَلَ اللّه‌ُ تَبارَكَ وَ تَعالى عَلَىَّ بِذلِكَ آيَةً مِنْ كِتابِهِ هِىَ: «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» ، وَ عَلِىُّ بْنُ اَبى‌طالِبٍ الَّذى اَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّكاةَ وَ هُوَ راكِعٌ يُريدُ اللّه‌َ عَزَّ وَ جَلَّ فى كُلِّ حالٍ .

وَ سَاَلْتُ جَبْرَئيلَ اَنْ يَسْتَعْفِىَ لِىَ السَّلامَ عَنْ تَبْليغِ ذلِكَ اِلَيْكُمْ -

اَيُّهَا النّاسُ - لِعِلْمى بِقِلَّةِ الْمُتَّقينَ وَ كَثْرَةِ الْمُنافِقينَ وَ اِدْغالِ اللاّئِمينَ وَ حِيَلِ الْمُسْتَهْزِئينَ بِالاِْسْلامِ ، الَّذينَ وَصَفَهُمُ اللّه‌ُ فى كِتابِهِ بِاَنَّهُمْ يَقُولُونَ بِاَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فى قُلُوبِهِمْ ، وَ يَحْسَبُونَهُ هَيِّنا وَ هُوَ عِنْدَ اللّه‌ِ عَظيمٌ ، وَ كَثْرَةِ اَذاهُمْ لى غَيْرَ مَرَّةٍ ، حَتّى سَمُّونى اُذُنا وَ زَعَمُوا اَنّى كَذلِكَ لِكَثْرَةِ مُلازَمَتِهِ اِيّاىَ وَ اِقْبالى عَلَيْهِ وَ هَواهُ وَ قَبُولِهِ مِنّى ، حَتّى اَنْزَلَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ فى ذلِكَ : «وَ مِنْهُمُ الَّذينَ يُؤْذُونَ النَّبِىَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ اُذُنٌ ، قُلْ اُذُنٌ - عَلَى الَّذينَ يَزْعَمُونَ اَنَّهُ اُذُنٌ - خَيْرٍ لَكُمْ ، يُؤْمِنُ بِاللّه‌ِ وَ يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنينَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذينَ آمَنوا مِنْكُمْ وَ الَّذينَ يُؤذُونَ رَسُولَ اللّه‌ِ لَهُمْ عَذابٌ اَليمٌ» .

وَ لَوْ شِئْتُ اَنْ اُسَمِّىَ الْقائِلينَ بِذلِكَ بِاَسْمائِهِمْ لَسَمَّيْتُ ، وَ اَنْ اُومِئَ اِلَيْهِمْ بِاَعْيانِهِمْ لاََوْمَأْتُ ، وَ اَنْ اَدُلَّ عَلَيْهِمْ لَدَلَلْتُ ، وَ لكِنّى وَ اللّه‌ِ فى اُمُورِهِمْ قَدْ تَكَرَّمْتُ .

وَ كُلُّ ذلِكَ لا يَرْضَى اللّه‌ُ مِنّى اِلاّ اَنْ اُبَلِّغَ ما اَنْزَلَ اللّه‌ُ اِلَىَّ فى حَقِّ عَلِىٍّ ، « يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ - فى حَقِّ عَلِىٍّ - وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» .

3. الإِعلانُ الرَّسْمِىُّ بِإِمامَةِ الاْئِمَةِ الاْثْنَىْ عَشَرَ عليهم‌السلام

فَاعْلَمُوا مَعاشِرَ النّاسِ ذلِكَ فيهِ وَ افْهَمُوهُ ، وَ اعْلَمُوا اَنَّ اللّه‌َ قَدْ

نَصَبَهُ لَكُمْ وَلِيّا وَ اِماما فَرَضَ طاعَتَهُ عَلَى الْمُهاجِرينَ وَ الاَْنْصارِ وَ عَلَى التّابِعينَ لَهُمْ بِاِحْسانٍ ، وَ عَلَى الْبادى وَ الْحاضِرِ ، وَ عَلَى الْعَجَمِىِّ وَ الْعَرَبِىِّ ، وَ الْحُرِّ وَ الْمَمْلُوكِ وَ الصَّغيرِ وَ الْكَبيرِ، وَ عَلَى الاَْبْيَضِ وَ الاَْسْوَدِ ، وَ عَلى كُلِّ مُوَحِّدٍ ماضٍ حُكْمُهُ ، جازٍ قَوْلُهُ ، نافِذٌ اَمْرُهُ ، مَلْعُونٌ مَنْ خالَفَهُ ، مَرْحُومٌ مَنْ تَبِعَهُ وَ صَدَّقَهُ ، فَقَدْ غَفَرَ اللّه‌ُ لَهُ وَ لِمَنْ سَمِعَ مِنْهُ وَ اَطاعَ لَهُ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّهُ آخِرُ مَقامٍ اَقُومُهُ فى هذَا الْمَشْهَدِ ، فَاسْمَعُوا وَ اَطيعُوا وَ انْقادُوا لاَِمْرِ اللّه‌ِ رَبِّكُمْ ، فَاِنَّ اللّه‌َ عَزَّ وَ جَلَّ هُوَ مَوْلاكُمْ وَ اِلهُكُمْ ، ثُمَّ مِنْ دُونِهِ رَسُولُهُ وَ نَبِيُّهُ الْمُخاطِبُ لَكُمْ ، ثُمَّ مِنْ بَعْدى عَلِىٌّ وَلِيُّكُمْ وَ اِمامُكُمْ بِاَمْرِ اللّه‌ِ رَبِّكُمْ ، ثُمَّ الاِْمامَةُ فى ذُرِّيَّتى مِنْ وُلْدِهِ اِلى يَوْمٍ تَلْقَوْنَ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ .

لا حَلالَ اِلاّ ما اَحَلَّهُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ وَ هُمْ ، وَ لا حَرامَ اِلاّ ما حَرَّمَهُ اللّه‌ُ عَلَيْكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ هُمْ ، وَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ عَرَّفَنِىَ الْحَلالَ وَ الْحَرامَ وَ اَنَا اَفْضَيْتُ بِما عَلَّمَنى رَبّى مِنْ كِتابِهِ وَ حَلالِهِ وَ حَرامِهِ اِلَيْهِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، فَضِّلُوهُ . ما مِنْ عِلْمٍ اِلاّ وَ قَدْ اَحْصاهُ اللّه‌ُ فِىَّ ، وَ كُلُّ عِلْمٍ عُلِّمْتُ فَقَدْ اَحْصَيْتُهُ فى اِمامِ الْمُتَّقينَ ، وَ ما مِنْ عِلْمٍ اِلاّ وَ قَدْ عَلَّمْتُهُ عَلِيّا ، وَ هُوَ الاِْمامُ الْمُبينُ الَّذى ذَكَرَهُ اللّه‌ُ فى سُورَةِ يس : «وكُلَّ شَىْ‌ءٍ اَحْصَيْناهُ فى اِمامٍ مُبينٍ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، لا تَضِلُّوا عَنْهُ وَ لا تَنْفِرُوا مِنْهُ ⁽¹⁾، وَ لا تَسْتَنْكِفُوا عَنْ وِلايَتِهِ ، فَهُوَ الَّذى يَهْدى اِلَى الْحَقِّ وَ يَعْمَلُ بِهِ ، وَ يُزْهِقُ الْباطِلَ وَ يَنْهى عَنْهُ ، وَ لا تَأْخُذُهُ فِى اللّه‌ِ لَوْمَةُ لائِمٍ .

اَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللّه‌ِ وَ رَسُولِهِ ، لَمْ يَسْبِقْهُ اِلَى الاْيمانِ بى اَحَدٌ ، وَ الَّذى فَدى رَسُولَ اللّه‌ِ بِنَفْسِهِ ، وَ الَّذى كانَ مَعَ رَسُولِ اللّه‌ِ وَ لا اَحَدَ يَعْبُدُ اللّه‌َ مَعَ رَسُولِهِ مِنَ الرِّجالِ غَيْرُهُ. اَوَّلُ النّاسِ صَلاةً وَ اَوَّلُ مَنْ عَبَدَ اللّه‌َ مَعى . اَمَرْتُهُ عَنِ اللّه‌ِ اَنْ يَنامَ فى مَضْجَعى ، فَفَعَلَ فادِيا لى بِنَفْسِهِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، فَضِّلُوهُ فَقَدْ فَضَّلَهُ اللّه‌ُ ، وَ اقْبَلُوهُ فَقَدْ نَصَبَهُ اللّه‌ُ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّهُ اِمامٌ مِنَ اللّه‌ِ ، وَ لَنْ يَتُوبَ اللّه‌ُ عَلى اَحَدٍ اَنْكَرَ وِلايَتَهُ وَ لَنْ يَغْفِرَ لَهُ ، حَتْما عَلَى اللّه‌ِ اَنْ يَفْعَلَ ذلِكَ بِمَنْ خالَفَ اَمْرَهُ وَ اَنْ يُعَذِّبَهُ عَذابا نُكْرا اَبَدَ الاْبادِ وَ دَهْرَ الدُّهُورِ . فَاحْذَرُوا اَنْ تُخالِفُوهُ ، فَتَصْلُوا نارا وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ اُعِدَّتْ لِلْكافِرينَ .⁽²⁾

مَعاشِرَ النّاسِ ، بى - وَ اللّه‌ِ - بَشَّرَ الاَْوَّلُونَ مِنَ النَّبِيّينَ وَ الْمُرْسَلينَ ، وَ اَنَا - وَ اللّه‌ِ - خاتَمُ الاَْنْبِياءِ وَ الْمُرْسَلينَ ، وَ الْحُجَّةُ عَلى جَميعِ الْمَخْلُوقينَ مِنْ اَهْلِ السَّماواتِ وَ الاَْرَضينَ . فَمَنْ شَكَّ فى ذلِكَ فَقَدْ كَفَرَ كُفْرَ الْجاهِلِيَّةِ الاُْولى ، وَ مَنْ شَكَّ فى شَىْءٍ مِنْ قَوْلى هذا فَقَدْ شَكَّ فى كُلِّ ما اُنْزِلَ اِلَىَّ ، وَ مَنْ شَكَّ فى واحِدٍ مِنَ الاَْئِمَّةِ فَقَدْ شَكَّ فِى الْكُلِّ مِنْهُمْ ، وَ الشّاكُ فينا فِى النّارِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، حَبانِىَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهذِهِ الْفَضيلَةِ مَنّا مِنْهُ عَلَىَّ وَ اِحْسانا مِنْهُ اِلَىَّ وَ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ ، اَلا لَهُ الْحَمْدُ مِنّى اَبَدَ الآبِدينَ وَ دَهْرَ الدّاهِرينَ وَ عَلى كُلِّ حالٍ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، فَضِّلُوا عَلِيّا فَاِنَّهُ اَفْضَلُ النّاسِ بَعْدى مِنْ ذَكَرٍ وَ اُنْثى ما اَنْزَلَ اللّه‌ُ الرِّزْقَ وَ بَقِىَ الْخَلْقُ .

مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ ، مَغْضُوبٌ مَغْضُوبٌ مَنْ رَدَّ عَلَىَّ قَوْلى هذا وَ لَمْ

يُوافِقْهُ . اَلا اِنَّ جَبْرَئيلَ خَبَّرَنى عَنِ اللّه‌ِ تَعالى بِذلِكَ وَ يَقُولُ : «مَنْ عادى عَلِيّا وَ لَمْ يَتَوَلَّهُ فَعَلَيْهِ لَعْنَتى وَ غَضَبى» ، «وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه‌َ - اَنْ تُخالِفُوهُ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها - اِنَّ اللّه‌َ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ».

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّهُ جَنْبُ اللّه‌ِ الَّذى ذَكَرَ فى كِتابِهِ الْعَزيزِ ، فَق-الَ تَعالى مُخْبرا عَمَّنْ يُخالِفُهُ : «اَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتا عَلى ما فَرَّطْتُ فى جَنْبِ اللّه‌ِ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، تَدَبَّرُوا القُرْآنَ وَ افْهَمُوا آياتِهِ ، وَ انْظُرُوا اِلى مُحْكَماتِهِ وَ لا تَتَّبِعُوا مُتَشابِهَهُ ، فَوَاللّه‌ِ لَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ زَواجِرَهُ وَ لَنْ يُوضِحَ لَكُمْ تَفْسيرَهُ اِلاَّ الَّذى اَنَا آخِذٌ بِيَدِهِ وَ مُصْعِدُهُ اِلَىَّ وَ شائِلٌ بِعَضُدِهِ وَ رافِعُهُ بِيَدَى وَ مُعْلِمُكُمْ : اَنَّ مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ ، وَ هُوَ عَلِىُّ بْنُ اَبى‌طالِبٍ اَخى وَ وَصِيّى ، وَ مُوالاتُهُ مِنَ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ اَنْزَلَها عَلَىَّ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّ عَلِيّا وَ الطَّيِّبينَ مِنْ وُلْدى مِنْ صُلْبِهِ هُمُ الثِّقْلُ الاَْصْغَرُ ، وَ الْقُرْآنُ الثِّقْلُ الاَْكْبَرُ ، فَكُلُّ واحِدٍ مِنْهُما مُنْبِئٌ عَنْ صاحِبِهِ وَ مُوافِقٌ لَهُ ، لَنْ يَفْتَرِقا حَتّى يَرِدا عَلَىَّ الْحَوْضَ .

اَلا اِنَّهُمْ اُمَناءُ اللّه‌ِ فى خَلْقِهِ وَ حُكّامُهُ فى اَرْضِهِ .

اَلا وَ قَدْ اَدَّيْتُ ، اَلا وَ قَدْ بَلَّغْتُ ، اَلا وَ قَدْ اَسْمَعْتُ ، اَلا وَ قَدْ اَوْضَحْتُ . اَلا وَ اِنَّ اللّه‌َ عَزَّ وَ جَلَّ قالَ ، وَ اَنَا قُلْتُ عَنِ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ.

اَلا اِنَّهُ لا «اَميرَالْمُؤْمِنينَ» غَيْرَ اَخى هذا . اَلا لا تَحِلُّ اِمْرَةُ الْمُؤْمِنينَ بَعْدى لاَِحَدٍ غَيْرِهِ .

4. رَفْعُ عَلِىٍّ عليه‌السلام بِيَدَىْ رَسُولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

ثُمَّ ضَرَبَ بِيَدِهِ اِلى عَضُدِ عَلِىٍّ عليه‌السلام فَرَفَعَهُ ، وَ كانَ اَميرُالْمُؤْمِنينَ عليه‌السلام مُنْذُ اَوَّلِ ما صَعَدَ رَسُولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مِنْبَرَهُ عَلى دَرَجَةٍ دُونَ مَقامِهِ مُتَيامِنا عَنْ وَجْهِ رَسُولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كَاَنَّهُما فى مَقامٍ واحِدٍ .

فَرَفَعَهُ رَسُولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بِيَدِهِ وَ بَسَطَهُما اِلَى السَّماءِ وَ شالَ عَلِيّا عليه‌السلام حَتّى صارَتْ رِجْلُهُ مَعَ رُكْبَةِ رَسُولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، ثُمَّ قالَ: اَيُّهَا النّاسُ، مَنْ اَوْلى بِكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ؟ قالوا: اَللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ. فَقالَ:

اَلا فَمَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ، اَللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، هذا عَلِىٌّ اَخى وَ وَصِيّى وَ واعى عِلْمى، وَ خَليفَتى فى اُمَّتى عَلى مَنْ آمَنَ بى وَ عَلى تَفْسيرِ كِتابِ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الدّاعى اِلَيْهِ⁽¹⁾وَ الْعامِلُ بِما يَرْضاهُ وَ الْمُحارِبُ لاَِعْدائِهِ وَ الْمُوالى عَلى طاعَتِهِ⁽²⁾وَ النّاهى عَنْ مَعْصِيَتِهِ .

اِنَّهُ خَليفَةُ رَسُولِ اللّه‌ِ وَ اَميرُالْمُؤْمِنينَ وَ الاِْمامُ الْهادى مِنَ اللّه‌ِ ، وَ قاتِلُ النّاكِثينَ وَ الْقاسِطينَ وَ الْمارِقينَ بِاَمْرِ اللّه‌ِ .

يَقُولُ اللّه‌ُ : «ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ» . بِاَمْرِكَ يا رَبِّ اَقُولُ : اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ اْنصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ وَ الْعَنْ مَنْ اَنْكَرَهُ وَ اغْضِبْ عَلى مَنْ جَحَدَ حَقَّهُ .

اللّهُمَّ اِنَّكَ اَنْزَلْتَ الاْيَةَ فى عَلِىٍّ وَلِيِّكَ عِنْدَ تَبْيينِ ذلِكَ وَ نَصْبِكَ اِيّاهُ لِهذَا الْيَوْمِ : «الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِْسْلامَ دينا»، وَ قُلْتَ: «اِنَّ الدّينَ عِنْدَ اللّه‌ِ اْلاِسْلامُ»، وَ قُلْتَ: «وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاِْسْلامِ دينا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ» .⁽¹⁾اللّهُمَّ اِنّى اُشْهِدُكَ اَنّى قَدْ بَلَّغْتُ .⁽²⁾

5. التَّأْكيدُ عَلى تَوَجُّهِ الْأُمَّةِ نَحْوَ مَسْاَلَةِ الاْمامَةِ

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّما اَكْمَلَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ دينَكُمْ بِاِمامَتِهِ . فَمَنْ لَمْ‌يَأْتَمَّ بِهِ وَ بِمَنْ يَقُومُ مَقامَهُ مِنْ وُلْدى مِنْ صُلْبِهِ اِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ الْعَرْضِ عَلَى اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ فَاُولئِكَ الَّذينَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ وَ فِى النّارِ هُمْ خالِدُونَ ، «لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، هذا عَلِىٌّ ، اَنْصَرُكُمْ لى وَ اَحَقُّكُمْ بى وَ اَقْرَبُكُمْ اِلَىَّ وَ اَعَزُّكُمْ عَلَىَّ ، وَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اَنَا عَنْهُ راضِيانِ . وَ ما نَزَلَتْ آيَةُ رِضىً فِى الْقُرْآنِ اِلاّ فيهِ ، وَ لا خاطَبَ اللّه‌ُ الَّذينَ آمَنُوا اِلاّ بَدَأَ بِهِ ، وَ لا نَزَلَتْ آيَةُ مَدْحٍ فِى الْقُرآنِ اِلاّ فيهِ ، وَ لا شَهِدَ اللّه‌ُ بِالْجَنَّةِ فى «هَلْ اَتى عَلَى الاِْنْسانِ» اِلاّ لَهُ ، وَ لا اَنْزَلَها فى سِواهُ وَ لا مَدَحَ بِها غَيْرَهُ.

مَعاشِرَ النّاسِ ، هُوَ ناصِرُ دينِ اللّه‌ِ وَ الْمُجادِلُ عَنْ رَسُولِ اللّه‌ِ ، وَ هُوَ التَّقِىُّ النَّقِىُّ الْهادِى الْمَهْدِىُّ . نَبِيُّكُمْ خَيْرُ نَبِىٍّ وَ وَصِيُّكُمْ خَيْرُ وَصِىٍّ وَ بَنُوهُ خَيْرُ الاَْوْصِياءِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، ذُرِّيَّةُ كُلِّ نَبِىٍّ مِنْ صُلْبِهِ ، وَ ذُرِّيَّتى مِنْ صُلْبِ اَميرِالْمُؤْمِنينَ عَلِىٍّ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّ اِبْليسَ اَخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ بِالْحَسَدِ ، فَلا تَحْسُدُوهُ فَتَحْبِطَ اَعْمالُكُمْ وَ تَزِلَّ اَقْدامُكُمْ ، فَإِنَّ آدَمَ اُهْبِطَ إلَى الاَْرْضِ بِخَطيئَةٍ واحِدَةٍ ، وَ هُوَ صَفْوَةُ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ ، وَ كَيْفَ بِكُمْ وَ اَنْتُمْ اَنْتُمْ وَ مِنْكُمْ اَعْداءُ اللّه‌ِ .

اَلا وَ اِنَّهُ لا يُبْغِضُ عَلِيّا اِلاّ شَقِىٌّ ، وَ لا يُوالى عَلِيّا اِلاّ تَقِىٌّ ، وَ لا

يُؤمِنُ بِهِ اِلاّ مُؤمِنٌ مُخْلِصٌ . وَ فى عَلِىٍّ - وَ اللّه‌ِ - نَزَلَتْ سُورَةُ الْعَصْرِ: «بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ ، وَ الْعَصْرِ ، اِنَّ الاِْنْسانَ لَفى خُسْرٍ» اِلاّ عَلِيّا الَّذى آمَنَ وَ رَضِىَ بِالْحَقِّ وَ الصَّبْرِ .⁽¹⁾

مَعاشِرَ النّاسِ ، قَدِ اسْتَشْهَدْتُ اللّه‌َ وَ بَلَّغْتُكُمْ رِسالَتى وَ ما عَلَى الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبينُ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، «اتَّقُوا اللّه‌َ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ اِلاّ وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» .

6. الاِْشارَةُ اِلى مَقاصِدِ الْمُنافِقينَ

مَعاشِرَ النّاسِ ، «آمِنُوا بِاللّه‌ِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذى اُنْزِلَ مَعَهُ مِنْ قَبْلِ اَنْ نَطْمِسَ وُجُوها فَنَرُدَّها عَلى اَدْبارِها اَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنّا اَصْحابَ السَّبْتِ» . بِاللّه‌ِ ما عَنى بِهذِهِ الاْيَةِ اِلاّ قَوْما مِنْ اَصْحابى اَعْرِفُهُمْ بِاَسْمائِهِمْ وَ اَنْسابِهِمْ ، وَ قَدْ اُمِرْتُ بِالصَّفْحِ عَنْهُمْ . فَلْيَعْمَلْ كُلُّ امْرِئٍ عَلى ما يَجِدُ لِعَلِىٍّ فى قَلْبِهِ مِنَ الْحُبِّ وَ الْبُغْضِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، النُّورُ مِنَ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ مَسْلُوكٌ فِىَّ ، ثُمَّ فى عَلِىِّ بْنِ اَبى‌طالِبٍ ، ثُمَّ فِى النَّسْلِ مِنْهُ اِلَى الْقائِمِ الْمَهْدِىِّ الَّذى يَأْخُذُ بِحَقِّ اللّه‌ِ وَ بِكُلِّ حَقٍّ هُوَ لَنا ، لاَِنَّ اللّه‌َ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ جَعَلَنا حُجَّةً عَلَى الْمُقَصِّرينَ وَ الْمُعانِدينَ وَ الْمُخالِفينَ وَ الْخائِنينَ وَ الاْثِمينَ وَ الظّالِمينَ وَ الْغاصِبينَ مِنْ جَميعِ الْعالَمينَ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اُنْذِرُكُمْ اَنّى رَسُولُ اللّه‌ِ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِىَ الرُّسُلُ ، اَفَإِنْ مِتُّ اَوْ قُتِلْتُ انْقَلَبْتُمْ عَلى اَعْقابِكُمْ ؟ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّه‌َ شَيْئا وَ سَيَجْزِى اللّه‌ُ الشّاكِرينَ الصّابِرينَ . اَلا وَ اِنَّ عَلِيّا هُوَ الْمَوْصُوفُ بِالصَّبْرِ وَ الشُّكْرِ ، ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدى مِنْ صُلْبِهِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، لا تَمُنُّوا عَلَىَّ بِاِسْلامِكُمْ ، بَلْ لا تَمُنُّوا عَلَى اللّه‌ِ فَيُحْبِطَ عَمَلَكُمْ وَ يَسْخَطَ عَلَيْكُمْ وَ يَبْتَلِيَكُمْ بِشُواظٍ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٍ ، اِنَّ رَبَّكُمْ لَبِالْمِرْصادِ .⁽¹⁾

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّهُ سَيَكُونُ مِنْ بَعْدى اَئِمَّةٌ يَدْعُونَ اِلَى النّارِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّ اللّه‌َ وَ اَنَا بَريئانِ مِنْهُمْ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّهُمْ وَ اَنْصارَهُمْ وَ اَتْباعَهُمْ وَ اَشْياعَهُمْ فِى الدَّرْكِ الاَْسْفَلِ مِنَ النّارِ وَ لَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرينَ .

اَلا اِنَّهُمْ اَصْحابُ الصَّحيفَةِ ، فَلْيَنْظُرْ اَحَدُكُمْ فى صَحيفَتِهِ!!

قالَ : فَذَهَبَ عَلَى النّ-اسِ - اِلاّ شِرْذِمَةٌ مِنْهُمْ - اَمْرَ الصَّحيفَةِ.

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنّى اَدَعُها اِمامَةً وَ وِراثَةً فى عَقِبى اِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ ، وَ قَدْ بَلَّغْتُ ما اُمِرْتُ بِتَبْليغِهِ حُجَّةً عَلى كُلِّ حاضِرٍ وَ غائِبٍ ، وَ عَلى كُلِّ اَحَدٍ مِمَّنْ شَهِدَ اَوْ لَمْ يَشْهَدْ ، وُلِدَ اَوْ لَمْ يُولَدْ ، فَلْيُبَلِّغِ الْحاضِرُ الْغائِبَ وَ الْوالِدُ الْوَلَدَ اِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ .

وَ سَيَجْعَلُونَ اْلاِمامَةَ بَعْدى مُلْكا وَ اغْتِصابا ، اَلا لَعَنَ اللّه‌ُ الْغاصِبينَ الْمُغْتَصِبينَ ، وَ عِنْدَها سَيَفْرُغُ لَكُمْ اَيُّهَا الثَّقَلانِ مَنْ يَفْرُغُ ، وَ يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّ اللّه‌َ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَكُمْ عَلى ما اَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتّى يَميزَ الْخَبيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ، وَ ما كانَ اللّه‌ُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّهُ ما مِنْ قَرْيَةٍ اِلاّ وَ اللّه‌ُ مُهْلِكُها بِتَكْذيبِها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ ، وَ مُمَلِّكُهَا اْلاِمامَ الْمَهْدِىَّ وَ اللّه‌ُ مُصَدِّقٌ وَعْدَهُ .⁽¹⁾

مَعاشِرَ النّاسِ ، قَدْ ضَلَّ قَبْلَكُمْ اَكْثَرُ الاَْوَّلينَ ، وَ اللّه‌ُ لَقَدْ اَهْلَكَ الاَْوَّلينَ⁽²⁾، وَ هُوَ مُهْلِكُ الاْخِرينَ . قالَ اللّه‌ُ تَعالى : «اَلَمْ نُهْلِكِ الاَْوَّلينَ ، ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرينَ ، كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمينَ ، وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبينَ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّ اللّه‌َ قَدْ اَمَرَنى وَ نَهانى ، وَ قَدْ اَمَرْتُ عَلِيّا وَ نَهَيْتُهُ بِاَمْرِهِ . فَعِلْمُ الاَْمْرِ وَ النَّهْىِ لَدَيْهِ ، فَاسْمَعُوا لاَِمْرِهِ تَسْلِمُوا وَ اَطيعُوهُ تَهْتَدُوا وَ انْتَهُوا لِنَهْيِهِ تَرْشُدُوا ، وَ صيرُوا اِلى مُرادِهِ وَ لا تَتَفَرَّقْ بِكُمُ السُّبُلُ عَنْ سَبيلِهِ .

7. اَوْلِياءُ اَهْلِ الْبَيْتِ عليهم‌السلام وَ اَعْداؤُهُمْ

مَعاشِرَ النّاسِ ، اَنَا صِراطُ اللّه‌ِ الْمُسْتَقيمُ الَّذى اَمَرَكُمْ بِاتِّباعِهِ ، ثُمَّ عَلِىٌّ مِنْ بَعْدى ، ثُمَّ وُلْدى مِنْ صُلْبِهِ اَئِمَّةُ الْهُدى ، يَهْدُونَ اِلَى الْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ .

«بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ ، الْحَمْدُ للّه‌ِِ رَبِّ الْعالَمينَ ، الرَّحْمنِ الرَّحيمِ ، مالِكِ يَوْمِ الدّينِ ، اِيّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيّاكَ نَسْتَعينُ ، اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ ، صِراطَ الَّذينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضّالّينَ» ، فِىَّ نَزَلَتْ وَ فيهِمْ وَ اللّه‌ِ نَزَلَتْ ، وَ لَهُمْ عَمَّتْ ، وَ اِيّاهُمْ خَصَّتْ⁽¹⁾، اُولئِكَ اَوْلِياءُ اللّه‌ِ الَّذينَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ . اَلا اِنَّ حِزْبَ اللّه‌ِ هُمُ الْغالِبُونَ .

اَلا اِنَّ اَعْداءَهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ الْغاوُونَ اِخْوانُ الشَّياطينِ ، يُوحى بَعْضُهُمْ اِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورا .

اَلا اِنَّ اَوْلِياءَهُمُ الَّذينَ ذَكَرَهُمُ اللّه‌ُ فى كِتابِهِ ، فَقالَ عَزَّ وَ جَلَّ : «لا

تَجِدُ قَوْما يُؤْمِنُونَ بِاللّه‌ِ وَ الْيَومِ الاْخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حادَّ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كانُوا آبائَهُمْ اَوْ اَبْنائَهُمْ

اَوْ اِخْوانَهُمْ اَوْ عَشيرَتَهُمْ ، اوُلئِكَ كَتَبَ فى قُلُوبِهِمُ الاْيمانَ وَ اَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ يُدْخِلُهُمْ جَنّاتٍ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدينَ فيها رَضِىَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ اوُلئِكَ حِزْبُ اللّه‌ِ اَلا اِنَّ حِزْبَ اللّه‌ِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» .

اَلا اِنَّ اَوْلِياءَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذينَ وَصَفَهُمُ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقالَ : «الَّذينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا ايمانَهُمْ بِظُلْمٍ اُولئِكَ لَهُمُ الاَْمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ» .

اَلا اِنَّ اَوْلِياءَهُمُ الَّذينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَرْتابُوا .

اَلا اِنَّ اَوْلِياءَهُمُ الَّذينَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِسَلامٍ آمِنينَ ، تَتَلَقّاهُمُ الْمَلائِكَةُ بِالتَّسْليمِ يَقُولُونَ : سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدينَ .

اَلا اِنَّ اَوْلِياءَهُمْ ، لَهُمُ الْجَنَّةُ يُرْزَقُونَ فيها بِغَيْرِ حِسابٍ .⁽¹⁾

اَلا اِنَّ اَعْداءَهُمُ الَّذينَ يَصْلَوْنَ سَعيرا .

اَلا اِنَّ اَعْداءَهُمُ الَّذينَ يَسْمَعُونَ لِجَهَنَّمَ شَهيقا وَ هِىَ تَفُورُ وَ يَرَوْنَ لَها زَفيرا .

اَلا اِنَّ اَعْداءَهُمُ الَّذينَ قالَ اللّه‌ُ فيهِمْ : «كُلَّما دَخَلَتْ اُمَّةٌ لَعَنَتْ اُخْتَها حَتّى اِذَا ادّارَكُوا فيها جَميعا قالَتْ اُخْريهُمْ لاِوُليهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ اَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذابا ضِعْفا مِنَ النّارِ ، قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَ لكِنْ لا تَعْلَمُونَ» .

اَلا اِنَّ اَعْداءَهُمُ الَّذينَ قالَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ : «كُلَّما اُلْقِىَ فيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها اَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذيرٌ ، قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذيرٌ فَكَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللّه‌ُ مِنْ شَىْ‌ءٍ ، اِنْ اَنْتُمْ اِلاّ فى ضَلالٍ كَبيرٍ ، وَ قالُوا لَوْ كُنّا نَسْمَعُ اَوْ نَعْقِلُ ما كُنّا فى اَصْحابِ السَّعيرِ ، فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقا لاَِصْحابِ السَّعيرِ» .

اَلا اِنَّ اَوْلِياءَهُمُ الَّذينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ ، لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ اَجْرٌ كَبيرٌ.

مَعاشِرَ النّاسِ ، شَتّانَ ما بَيْنَ السَّعيرِ وَ الاَْجْرِ الْكَبيرِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، عَدُوُّنا مَنْ ذَمَّهُ اللّه‌ُ وَ لَعَنَهُ ، وَ وَلِيُّنا كُلُّ مَنْ مَدَحَهُ اللّه‌ُ وَ اَحَبَّهُ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اَلا و اِنّى اَنَا النَّذيرُ وَ عَلِىٌّ الْبَشيرُ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اَلا و اِنّى مُنْذِرٌ وَ عَلِىٌّ هادٍ .⁽¹⁾

مَعاشِرَ النّاسِ ، اَلا وَ اِنّى نَبِىٌّ وَ علِىٌّ وَصِيّى .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اَلا وَ اِنّى رَسُولٌ وَ عَلِىٌّ الاِْمامُ وَ الْوَصِىُّ مِنْ بَعْدى ، وَ الاَْئِمَّةُ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ . اَلا وَ اِنّى والِدُهُمْ وَ هُمْ يَخْرُجُونَ مِنْ صُلْبِهِ .

8. الاْمامُ الْمَهْدِىُّ عَجَّلَ اللّه‌ُ فَرَجَهُ

اَلا اِنَّ خاتَمَ الاَئِمَّةِ مِنَّا الْقائِمَ الْمَهْدِىَّ . اَلا اِنَّهُ الظّاهِرُ عَلَى الدّينِ . اَلا اِنَّهُ الْمُنْتَقِمُ مِنَ الظّالِمينَ . اَلا اِنَّهُ فاتِحُ الْحُصُونِ وَ هادِمُها . اَلا اِنَّهُ غالِبُ كُلِّ قَبيلَةٍ مِنْ اَهْلِ الشِّرْكِ وَ هاديها .

اَلا اِنَّهُ الْمُدْرِكُ بِكُلِّ ثارٍ لاَِوْلِياءِ اللّه‌ِ . اَلا اِنَّهُ النّاصِرُ لِدينِ اللّه‌ِ . اَلا اِنَّهُ الْغَرّافُ مِنْ بَحْرٍ عَميقٍ . اَلا اِنَّهُ يَسِمُ كُلَّ ذى فَضْلٍ بِفَضْلِهِ وَ كُلَّ ذى جَهْلٍ بِجَهْلِهِ . اَلا اِنَّهُ خِيَرَةُ اللّه‌ِ وَ مُخْتارُهُ . اَلا اِنَّهُ وارِثُ كُلِّ عِلْمٍ وَ الْمُحيطُ بِكُلِّ فَهْمٍ .

اَلا اِنَّهُ الْمُخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْمُشَيِّدُ لاَِمْرِ آياتِهِ . اَلا اِنَّهُ الرَّشيدُ السَّديدُ . اَلا اِنَّهُ الْمُفَوَّضُ اِلَيْهِ .

اَلا اِنَّهُ قَدْ بَشَّرَ بِهِ مَنْ سَلَفَ مِنَ الْقُرُونِ بَيْنَ يَدَيْهِ .

اَلا اِنَّهُ الْباقى حُجَّةً وَ لا حُجَّةَ بَعْدَهُ وَ لا حَقَّ اِلاّ مَعَهُ وَ لا نُورَ اِلاّ عِنْدَهُ .

اَلا اِنَّهُ لا غالِبَ لَهُ وَ لا مَنْصُورَ عَلَيْهِ . اَلا وَ اِنَّهُ وَلِىُّ اللّه‌ِ فى اَرْضِهِ ، وَ حَكَمُهُ فى خَلْقِهِ ، وَ اَمينُهُ فى سِرِّهِ وَ عَلانِيَتِهِ.

9. التَّمْهيدُ لاَِمْرِ الْبَيْعَةِ

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنّى قَدْ بَيَّنْتُ لَكُمْ وَ اَفْهَمْتُكُمْ ، وَ هذا عَلِىٌّ يُفْهِمُكُمْ بَعْدى . اَلا وَ اِنّى عِنْدَ انْقِضاءِ خُطْبَتى اَدْعُوكُمْ اِلى مُصافَقَتى عَلى بَيْعَتِهِ وَ اْلاِقْرارِ بِهِ ، ثُمَّ مُصافَقَتِهِ بَعْدى .

اَلا وَ اِنّى قَدْ بايَعْتُ اللّه‌َ وَ عَلِىٌّ قَدْ بايَعَنى ، وَ اَنَا آخِذُكُمْ بِالْبَيْعَةِ لَهُ عَنِ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ . «اِنَّ الَّذينَ يُبايِعُونَكَ اِنَّما يُبايِعُونَ اللّه‌َ ، يَدُ اللّه‌ِ فَوْقَ اَيْديهِمْ . فَمَنْ نَكَثَ فَاِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ ، وَ مَنْ اَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللّه‌َ فَسَيُؤْتيهِ اَجْرا عَظيما» .

10. الْحَلالُ وَ الْحَرامُ ، الْواجِباتُ وَ الْمُحَرَّماتُ

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّ الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّه‌ِ ، «فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ اَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ اَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَيْرا فَاِنَّ اللّه‌َ شاكِرٌ عَليمٌ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، حُجُّوا الْبَيْتَ ، فَما وَرَدَهُ اَهْلُ بَيْتٍ اِلاَّ اسْتَغْنَوْا وَ اُبْشِرُوا ، وَ لا تَخَلَّفُوا عَنْهُ اِلاّ بُتِرُوا وَ افْتَقَرُوا .

مَعاشِرَ النّاسِ ، ما وَقَفَ بِالْمَوْقِفِ مُؤْمِنٌ اِلاّ غَفَرَ اللّه‌ُ لَهُ ما سَلَفَ مِنْ ذَنْبِهِ اِلى وَقْتِهِ ذلِكَ ، فَإِذَا انْقَضَتْ حَجَّتُهُ اسْتَأْنَفَ عَمَلَهُ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، الْحُجّاجُ مُعانُونَ وَ نَفَقاتُهُمْ مُخَلَّفَةٌ عَلَيْهِمْ وَ اللّه‌ُ لا يُضيعُ اَجْرَ الْمُحْسِنينَ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، حُجُّوا الْبَيْتَ بِكَمالِ الدّينِ وَ التَّفَقُّهِ ، وَ لاتَنْصَرِفُوا عَنِ الْمَشاهِدِ اِلاّ بِتَوْبَةٍ وَ اِقْلاعٍ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ كَما اَمَرَكُمُ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ، فَاءِنْ طالَ عَلَيْكُمُ الاَْمَدُ فَقَصَّرْتُمْ اَوْ نَسيتُمْ فَعَلِیٌّ وَلِيُّكُمْ وَ مُبَيِّنٌ لَكُمْ ؛ الَّذى نَصَبَهُ اللّه‌ُ عزَّ وَ جَلَّ لَكُمْ بَعْدى اَمينَ خَلْقِهِ . اِنَّهُ مِنّى وَ اَنَا مِنْهُ ، وَ هُوَ وَ مَنْ يَخْلُفُ مِنْ ذُرِّيَّتى يُخْبِرُونَكُمْ بِما تَسْاَلُونَ عَنْهُ وَ يُبَيِّنُونَ لَكُمْ ما لا تَعْلَمُونَ .

اَلا اِنَّ الْحَلالَ وَ الْحَرامَ اَكْثَرُ مِنْ اَنْ اُحْصِيَهُما وَ اُعَرِّفَهُما ؛ فَآمُرَ بِالْحَلالِ وَ اَنْهِىَ عَنِ الْحَرامِ فى مَقامٍ واحِدٍ ، فَاُمِرْتُ اَنْ آخُذَ الْبَيْعَةَ مِنْكُمْ وَ الصَّفْقَةَ لَكُمْ بِقَبُولِ ما جِئْتُ بِهِ عَنِ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ فى عَلِىٍّ اَميرِالْمُؤْمِنينَ وَ الاَْوْصِياءِ مِنْ بَعْدِهِ الَّذينَ هُمْ مِنّى وَ مِنْهُ اِمامَةٌ فيهِمْ قائِمَةً ، خاتِمُهَا الْمَهْدِىُّ اِلى يَوْمٍ يَلْقَى اللّه‌َ الَّذى يُقَدِّرُ وَ يَقْضى .

مَعاشِرَ النّاسِ ، وَ كُلُّ حَلالٍ دَلَلْتُكُمْ عَلَيْهِ وَ كُلُّ حَرامٍ نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ فَإِنّى لَمْ اَرْجِعْ عَنْ ذلِكَ وَ لَمْ اُبَدِّلْ . اَلا فَاذْكُرُوا ذلِكَ وَ احْفَظُوهُ وَ تَواصَوْا بِهِ ، وَ لا تُبَدِّلُوهُ وَ لا تُغَيِّرُوهُ .

اَلا وَ اِنّى اُجَدِّدُ الْقَوْلَ : اَلا فَاَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ أْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ .

اَلا وَ اِنَّ رَأْسَ الاَْمْرِ بِالْمَعْرُوفِ اَنْ تَنْتَهُوا اِلى قَوْلى وَ تُبَلِّغُوهُ مَنْ لَمْ يَحْضُرْ وَ تَأْمُرُوهُ بِقَبُولِهِ عَنّى وَ تَنْهَوْهُ عَنْ مُخالَفَتِهِ ، فَإِنَّهُ اَمْرٌ مِنَ اللّه‌ِ عَزَّ وَجَلَّ وَ مِنّى . وَ لا اَمْرَ بِمَعْرُوفٍ وَ لا نَهْىَ عَنْ مُنْكَرٍ اِلاّ مَعَ اِمامٍ مَعْصُومٍ.

مَعاشِرَ النّاسِ ، الْقُرْآنُ يُعَرِّفُكُمْ اَنَّ الاَْئِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ ، وَ عَرَّفْتُكُمْ اَنَّهُمْ مِنّى وَ مِنْهُ ، حَيْثُ يَقُولُ اللّه‌ُ فى كِتابِهِ : «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فى عَقِبِهِ» ، و قُلْتُ : «لَنْ تَضِلُّوا ما اِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِما» .⁽¹⁾

مَعاشِرَ النّاسِ ، التَّقْوى ، التَّقْوى ، وَ احْذَرُوا السّاعَةَ كَما قالَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ : «اِنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَىْ‌ءٌ عَظيمٌ» .

اُذْكُرُوا الْمَماتَ وَ الْمَعادَ وَ الْحِسابَ وَ الْمَوازينَ وَ الْمُحاسَبَةَ بَيْنَ يَدَىْ رَبِّ الْعالَمينَ وَ الثَّوابَ وَ الْعِقابَ . فَمَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ اُثيبَ عَلَيْها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَيْسَ لَهُ فِى الْجِنانِ نَصيبٌ .

11. الْبَيْعَةُ بِصُورَةٍ رَسْمِيَّةٍ

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّكُمْ اَكْثَرُ مِنْ اَنْ تُصافِقُونى بِكَفٍّ واحِدٍ فى وَقْتٍ واحِدٍ، وَ قَدْ اَمَرَنِىَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ اَنْ آخُذَ مِنْ اَلْسِنَتِكُمُ الاِْقْرارَ بِما عَقَّدْتُ لِعَلِىٍّ اَميرِالْمُؤْمِنينَ ، وَ لِمَنْ جاءَ بَعْدَهُ مِنَ الاَْئِمَّةِ مِنّى وَ مِنْهُ ، عَلى ما اَعْلَمْتُكُمْ اَنَّ ذُرِّيَّتى مِنْ صُلْبِهِ .

فَقُولُوا بِاَجْمَعِكُمْ : «اِنّا سامِعُونَ مُطيعُونَ راضُونَ مُنْقادُونَ لِما بَلَّغْتَ عَنْ رَبِّنا وَ رَبِّكَ فى اَمْرِ اِمامِنا عَلِىٍّ اَميرِالْمُؤْمِنينَ وَ مَنْ وُلِدَ مِنْ صُلْبِهِ مِنَ الاَْئِمَّةِ . نُبايِعُكَ عَلى ذلِكَ بِقُلُوبِنا وَ اَنْفُسِنا وَ اَلْسِنَتِنا وَ اَيْدينا . عَلى ذلِكَ نَحْيى وَ عَلَيْهِ نَمُوتُ وَ عَلَيْهِ نُبْعَثُ . وَ لا نُغَيِّرُ وَ لا نُبَدِّلُ ، وَ لا نَشُكُّ وَ لا نَجْحَدُ وَ لا نَرْتابُ ، وَ لا نَرْجِعُ عَنِ الْعَهْدِ وَ لا نَنْقُضُ الْميثاقَ .

وَعَظْتَنا بِوَعْظِ اللّه‌ِ فى عَلِىٍّ اَميرِالْمُؤْمِنينَ وَ الاَْئِمَّةِ الَّذينَ ذَكَرْتَ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ مِنْ وُلْدِهِ بَعْدَهُ ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ مَنْ نَصَبَهُ اللّه‌ُ بَعْدَهُما .

فَالْعَهْدُ وَ الْميثاقُ لَهُمْ مَأْخُوذٌ مِنّا ، مِنْ قُلُوبِنا وَ اَنْفُسِنا وَ اَلْسِنَتِنا وَ ضَمائِرِنا وَ اَيْدينا. مَنْ اَدْرَكَها بِيَدِهِ وَ اِلاّ فَقَدْ اَقَرَّ بِلِسانِهِ ، وَ لا نَبْتَغى بِذلِكَ بَدَلاً وَ لا يَرَى اللّه‌ُ مِنْ

اَنْفُسِنا حِوَلاً . نَحْنُ نُؤَدّى ذلِكَ عَنْكَ الدّانى وَ الْقاصى مِنْ اَوْلادِنا وَ اَهالينا ، وَ نُشْهِدُ اللّه‌َ بِذلِكَ وَ كَفى بِاللّه‌ِ شَهيدا وَ اَنْتَ عَلَيْنا بِهِ شَهيدٌ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، ما تَقُولُونَ ؟ فَإِنَّ اللّه‌َ يَعْلَمُ كُلَّ صَوْتٍ وَ خافِيَةَ كُلِّ نَفْسٍ ، «فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها» ، وَ مَنْ بايَعَ فَإِنَّما يُبايِعُ اللّه‌َ ، «يَدُ اللّه‌ِ فَوْقَ اَيْديهِمْ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، فَبايِعُوا اللّه‌َ وَ بايِعُونى وَ بايِعُوا عَلِيّا اَميرَالْمُؤْمِنينَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ وَ الاَْئِمَّةَ مِنْهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ كَلِمَةً باقِيَةً ؛ يُهْلِكُ اللّه‌ُ مَنْ غَدَرَ وَ يَرْحَمُ مَنْ وَفى .⁽¹⁾«فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ وَ مَنْ اَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللّه‌َ فَسَيُؤْتيهِ اَجْرا عَظيما» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، قُولُوا الَّذى قُلْتُ لَكُمْ وَ سَلِّمُوا عَلى عَلِىٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنينَ ، وَ قُولُوا : «سَمِعْنا وَ اَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ اِلَيْكَ الْمَصيرُ» ، وَ قُولُوا : «الْحَمْدُ للّه‌ِِ الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِىَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللّه‌ُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ» .

مَعاشِرَ النّاسِ ، اِنَّ فَضائِلَ عَلِىِّ بْنِ اَبى‌طالِبٍ عِنْدَ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ - وَ

قَدْ اَنْزَلَها فِى الْقُرْآنِ - اَكْثَرُ مِنْ اَنْ اُحْصِيَها فى مَقامٍ واحِدٍ ، فَمَنْ اَنْبَأَكُمْ بِها وَ عَرَفَها فَصَدِّقُوهُ .⁽²⁾

مَعاشِرَ النّاسِ ، مَنْ يُطِعِ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ وَ عَلِيّا وَ الاَْئِمَّةَ الَّذينَ ذَكَرْتُهُمْ فَقَدْ فازَ فَوْزا عَظيما .

مَعاشِرَ النّاسِ ، السّابِقُونَ اِلى مُبايَعَتِهِ وَ مُوالاتِهِ وَ التَّسْليمِ عَلَيْهِ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنينَ اُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ فى جَنّاتِ النَّعيمِ .

مَعاشِرَ النّاسِ ، قُولُوا ما يَرْضَى اللّه‌ُ بِهِ عَنْكُمْ مِنَ الْقَوْلِ، فَإِنْ تَكْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِى الاَْرْضِ جَميعا فَلَنْ يَضُرَّ اللّه‌َ شَيْئا .⁽¹⁾

اَللّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنينَ بِما اَدَّيْتُ وَ اَمَرْتُ وَ اغْضِبْ عَلَى الْجاحِدينَ الْكافِرينَ ، وَ الْحَمْدُ للّه‌ِِ رَبِّ الْعالَمينَ .

در اينجا متن كامل خطبه غدير پايان مى‌پذيرد.

10. ترجمه خطبه قرآنى غدير

اشاره

بسم اللّه الرحمن الرحيم

1. حمد و ثناى الهى

حمد و سپاس خدايى را كه در يگانگى خود بلند مرتبه، و در تنهايى و فرد بودنش نزديك است. در قدرت و سلطه خود با جلالت و در اركان خود عظيم است. علم او به همه چيز احاطه دارد در حالى كه در جاى خود است، و همه مخلوقات را با قدرت و برهان خود تحت سيطره دارد.

هميشه مورد سپاس بوده و همچنان مورد ستايش خواهد بود. صاحب عظمتى كه از بين رفتنى نيست. ابتدا كننده و بازگرداننده اوست و هر كارى به سوى او باز مى‌گردد.

به وجود آورنده بالا برده شده‌ها (آسمان‌ها و افلاك) و پهن كننده گسترده‌ها (زمين)، يگانه حكمران زمين‌ها و آسمان‌ها، پاك و منزّه و تسبيح شده، پروردگار

ملائكه و روح، تفضّل كننده بر همه آنچه خلق كرده، و لطف كننده بر هر آنچه به وجود آورده است . هر چشمى زير نظر اوست ولى چشم‌ها او را نمى‌بينند.

كَرم كننده و بردبار و تحمّل كننده است. رحمت او همه چيز را فرا گرفته و با نعمت خود بر همه آنها منّت گذارده است. در انتقام گرفتن خود عجله نمى‌كند، و به آنچه از عذابش كه مستحقّ آنند مبادرت نمى‌ورزد.

باطن‌ها و سريره‌ها را مى‌فهمد و ضماير را مى‌داند، و پنهان‌ها بر او مخفى نمى‌ماند و مخفى‌ها بر او مشتبه نمى‌شود. او راست احاطه بر هر چيزى و غلبه بر همه چيز و قوّت در هر چيزى و قدرت بر هر چيز، و مانند او شيئى نيست. اوست به وجود آورنده شيئ (چيز) هنگامى كه چيزى نبود. دائم و زنده است، و به قسط و عدل قائم است. نيست خدايى جز او كه با عزّت و حكيم است.

بالاتر از آن است كه چشمها او را درك كنند ولى او چشمها را درك مى‌كند و او لطف كننده و آگاه است. هيچكس نمى‌تواند با ديدن به صفت او راه يابد، و كسى به چگونگى او از سرّ و آشكار دست نمى‌يابد مگر به آنچه خود خداوند عز و جل راهنمايى كرده است.

گواهى مى‌دهم براى او كه اوست خدايى كه قُدس و پاكى و منزّه بودن او روزگار را پر كرده است. او كه نورش ابديّت را فرا گرفته است. او كه دستورش را بدون مشورتِ مشورت كننده‌اى اجرا مى‌كند و در تقديرش شريك ندارد و در تدبيرش كمك نمى‌شود.

آنچه ايجاد كرده بدون نمونه و مثالى تصوير نموده و آنچه خلق كرده بدون كمك از كسى و بدون زحمت و بدون احتياج به فكر و حيله خلق كرده است. آنها را ايجاد كرد پس به وجود آمدند و خلق كرد پس ظاهر شدند. پس اوست خدايى كه جز او

خدايى نيست. صنعت او محكم و كار او زيباست. عادلى كه ظلم نمى‌كند و كَرم كننده‌اى كه كارها به سوى او باز مى‌گردد.

شهادت مى‌دهم اوست خدايى كه همه چيز در مقابل عظمت او تواضع كرده و همه چيز در مقابل عزّت او ذليل شده و همه چيز در برابر قدرت او سر تسليم فرود آورده و همه چيز در برابر هيبت او خاضع شده‌اند.

پادشاهِ پادشاهان و گرداننده افلاك و مُسَخّر كننده آفتاب و ماه، كه همه با زمانِ تعيين شده در حركت هستند. شب را بر روى روز و روز را بر روى شب مى‌گرداند، كه به سرعت در پى آن مى‌رود. در هم شكننده هر زورگوى با عناد، و هلاك كننده هر شيطان سر پيچ و متمرّد.

براى او ضدّى و همراه او معارضى نبوده است. يكتا و بى‌نياز است. زاييده نشده و نمى‌زايد، و براى او هيچ همتايى نيست. خداى يگانه و پروردگار با عظمت. مى‌خواهد پس به انجام مى‌رساند، و اراده مى‌كند پس مقدّر مى‌نمايد، و مى‌داند پس به

شماره مى‌آورد. مى‌ميراند و زنده مى‌كند، فقير مى‌كند و غنى مى‌نمايد، مى‌خنداند و مى‌گرياند، نزديك مى‌كند و دور مى‌نمايد، منع مى‌كند و عطا مى‌نمايد. پادشاهى از آن او و حمد و سپاس براى اوست. خير به دست اوست و او بر هر چيزى قادر است.

شب را در روز و روز را در شب فرو مى‌برد. نيست خدايى جز او كه با عزّت و آمرزنده است. اجابت كننده دعا، بسيار عطا كننده، شمارنده نَفَس‌ها و پروردگار جنّ و بشر، كه هيچ امرى بر او مشكل نمى‌شود، و فرياد دادخواهان او را منضجر نمى‌كند، و اصرار اصرار كنندگانش او را خسته نمى‌نمايد. نگهدارنده صالحين و موفّق كننده رستگاران و صاحب اختيار مؤمنان و پروردگار عالميان. خدايى كه از آنچه خلق كرده مستحق است كه او را در هر حالى شكر و سپاس گويند.

او را سپاس بسيار مى‌گويم و دائما شكر مى‌نمايم، چه در آسايش و چه در گرفتارى، چه در حال شدت و چه در حال آرامش. و به او و ملائكه‌اش و كتاب‌ها و پيامبرانش ايمان مى‌آورم. دستور او را گوش مى‌دهم و اطاعت مى‌نمايم و به آنچه او را راضى مى‌كند مبادرت مى‌ورزم و در مقابل مقدرات او تسليم مى‌شوم به عنوان رغبت در اطاعت او و ترس از عقوبت او، چرا كه اوست خدايى كه نمى‌توان از مكر او در امان بود و از ظلم او هم ترس نداريم (يعنى ظلم نمى‌كند).

2. فرمان الهى براى مطلبى مهم

براى خداوند بر نفس خود به عنوان بندگى او اقرار مى‌كنم، و شهادت مى‌دهم براى او به پروردگارى، و آنچه به من وحى نموده ادا مى‌نمايم از ترس آنكه مبادا اگر انجام ندهم عذابى از او بر من فرود آيد كه هيچكس نتواند آن را دفع كند، هر چند كه حيله عظيمى بكار بندد و دوستى او خالص باشد - نيست خدايى جز او - زيرا خداوند به من اعلام فرموده كه اگر آنچه در حق على بر من نازل نموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده‌ام، و براى من حفظ از شر مردم را ضمانت نموده و خدا كفايت كننده و كريم است.

خداوند به من چنين وحى كرده است: «بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمانِ الرَّحيمِ، يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ . . .»، «اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده - درباره على، يعنى خلافت على بن ابى‌طالب - و اگر انجام ندهى رسالت او را نرسانده‌اى، و خداوند تو را از مردم حفظ مى‌كند».

اى مردم، من در رساندن آنچه خداوند بر من نازل كرده كوتاهى نكرده‌ام، و من سبب نزول اين آيه را براى شما بيان مى‌كنم:

جبرئيل سه مرتبه بر من نازل شد و از طرف خداوندِ سلام پروردگارم - كه او سلام است - مرا مأمور كرد كه در اين اجتماع بپاخيزم و بر هر سفيد و سياهى اعلام كنم كه «على بن ابى‌طالب برادرِ من و وصى من و جانشين من بر امتم و امام بعد از من است. نسبت او به من همانند هارون به موسى است جز اينكه پيامبرى بعد از من نيست. و او صاحب اختيار شما بعد از خدا و رسولش است».

و خداوند در اين مورد آيه‌اى از كتابش بر من نازل كرده است: «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا . . .»، «صاحب اختيار شما خدا و رسولش هستند و كسانى كه

ايمان آورده و نماز را بپا مى‌دارند و در حال ركوع زكات مى‌دهند»، و على بن ابى‌طالب است كه نماز را بپا داشته و در حال ركوع زكات داده و در هر حال خداوند عز و جل را قصد مى‌كند.

اى مردم، من از جبرئيل درخواست كردم از خدا بخواهد تا مرا از ابلاغ اين مهم معاف بدارد، زيرا از كمى متقين و زيادى منافقين و فساد ملامت كنندگان و حيله‌هاى مسخره كنندگانِ اسلام اطلاع دارم، كسانى كه خداوند در كتابش آنان را چنين توصيف كرده است كه با زبانشان مى‌گويند آنچه در قلب‌هايشان نيست، و اين كار را سهل مى‌شمارند در حالى كه نزد خداوند عظيم است. همچنين به خاطر اينكه منافقين بارها مرا اذيت كرده‌اند تا آنجا كه مرا «اُذُن» (گوش دهنده بر هر حرفى) ناميدند، و گمان كردند كه من چنين هستم به خاطر ملازمت بسيار على با من و توجه من به او و تمايل او و قبولش از من، تا آنكه خداوند عز و جل در اين باره چنين نازل كرد: «وَ مِنْهُمُ الَّذينَ يُؤْذُونَ النَّبِىَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ اُذُنٌ . . .» : «از آنان كسانى هستند كه پيامبر را اذيت مى‌كنند و مى‌گويند او «اُذُن» (گوش دهنده به هر حرفى) است، بگو: گوش است - بر ضد كسانى كه گمان مى‌كنند او «اُذُن» است - و براى شما خير است، به خدا ايمان مى‌آورد و در مقابل مؤمنين اظهار تواضع و احترام مى‌نمايد، و براى كسانى از شما كه ايمان آورده‌اند رحمت است؛ و كسانى كه پيامبر را اذيت مى‌كنند عذاب دردناكى در انتظارشان است».

اگر من بخواهم گويندگان اين نسبت (اُذُن) را نام ببرم مى‌توانم، و اگر بخواهم به شخص آنان اشاره كنم مى‌نمايم، و اگر بخواهم با علائم آنها را معرفى كنم مى‌توانم، ولى به خدا قسم من درباره آنان با بزرگوارى رفتار كرده‌ام.

بعد از همه اين ها، خداوند از من راضى نمى‌شود مگر آنچه در حق على بر من نازل كرده ابلاغ نمايم. «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ . . .» : «اى پيامبر برسان آنچه - در حق على - از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهى رسالت او را نرسانده‌اى، و خداوند تو را از مردم حفظ مى‌كند».

3. اعلان رسمى ولايت و امامت دوازده امام عليهم‌السلام

اى مردم، اين مطلب را درباره او بدانيد و بفهميد، و بدانيد كه خداوند او را براى شما صاحب اختيار و امامى قرار داده كه اطاعتش را واجب نموده است بر مهاجرين و انصار و بر تابعين آنان به نيكى، و بر روستايى و شهرى، و بر عجمى و عربى، و بر آزاد و بنده، و بر بزرگ و كوچك، و بر سفيد و سياه. بر هر يكتا پرستى حكم او اجرا شونده و كلام او مورد عمل و امر او نافذ است. هر كس با او مخالفت كند ملعون است، و هر كس تابع او باشد و او را تصديق نمايد مورد رحمت الهى است. خداوند او را و هر كس را كه از او بشنود و او را اطاعت كند آمرزيده است.

اى مردم، اين آخرين بارى است كه در چنين اجتماعى بپا مى‌ايستم. پس بشنويد و اطاعت كنيد و در مقابل امر خداوند پروردگارتان سر تسليم فرود آوريد، چرا كه خداوند عز و جل صاحب اختيار شما و معبود شماست، و بعد از خداوند رسولش و پيامبرش كه شما را مخاطب قرار داده، و بعد از من على صاحب اختيار شما و امام شما به امر خداوند است، و بعد از او امامت در نسل من از فرزندان اوست تا روزى كه خدا و رسولش را ملاقات خواهيد كرد.

حلالى نيست مگر آنچه خدا و رسولش و امامان حلال كرده باشند، و حرامى نيست مگر آنچه خدا و رسولش و امامان بر شما حرام كرده باشند. خداوند عز و جل حلال و حرام را به من شناسانده است، و آنچه پروردگارم از كتابش و حلال و حرامش به من آموخته به او سپرده‌ام.

اى مردم، على را فضيلت دهيد. هيچ علمى نيست مگر آنكه خداوند آن را در من جمع كرده است و هر علمى را كه آموخته‌ام در امام المتقين جمع نموده‌ام، و هيچ

علمى نيست مگر آنكه آن را به على آموخته‌ام. اوست «امام مبين» كه خداوند در سوره يس ذكر كرده است: «وَ كُلَّ شَيْى‌ءٍ اَحْصَيْناهُ فى اِمامٍ مُبينٍ» : «و هر چيزى را در امام مبين جمع كرديم».

اى مردم، از على به سوى ديگرى گمراه نشويد، و از او روى برمگردانيد و از ولايت او سرباز نزنيد. اوست كه به حق هدايت نموده و به آن عمل مى‌كند، و باطل را ابطال نموده و از آن نهى مى‌نمايد، و در راه خدا سرزنش ملامت كننده‌اى او را مانع نمى‌شود.

على اول كسى است كه به خدا و رسولش ايمان آورد و هيچكس در ايمانِ به من بر او سبقت نگرفت. اوست كه با جان خود در راه رسول خدا فداكارى كرد. اوست كه با پيامبر خدا بود در حالى كه هيچكس از مردان همراه او خدا را عبادت نمى‌كرد. اولين مردم در نماز گزاردن، و اول كسى است كه با من خدا را عبادت كرد. از طرف خداوند به او امر كردم تا در خوابگاه من بخوابد؛ او هم در حالى كه جانش را فداى من كرده بود در جاى من خوابيد.

اى مردم، او را فضيلت دهيد كه خدا او را فضيلت داده است، و او را قبول كنيد كه خداوند او را منصوب نموده است.

اى مردم، او از طرف خداوند امام است، و هر كس ولايت او را انكار كند خداوند هرگز توبه‌اش را نمى‌پذيرد و او را نمى‌بخشد. حتمى است بر خداوند كه با كسى كه با او مخالفت نمايد چنين كند و او را به عذابى شديد تا ابديت و تا آخر روزگار معذب نمايد. پس بپرهيزيد از اينكه با او مخالفت كنيد و گرفتار آتشى شويد كه آتشگيره آن مردم و سنگ‌ها هستند و براى كافران آماده شده است.

اى مردم، به خدا قسم پيامبران و رسولان پيشين به من بشارت داده‌اند، و من به خدا قسم خاتم پيامبران و مرسلين و حجت بر همه مخلوقات از اهل آسمان‌ها و

زمين‌ها هستم. هر كس در اين مطالب شك كند مانند كفر جاهليت اول كافر شده است؛ و هر كس در چيزى از اين گفتار من شك كند در همه آنچه بر من نازل شده شك كرده است، و هر كس در يكى از امامان شك كند در همه آنان شك كرده است، و شك كننده درباره ما در آتش است.

اى مردم، خداوند اين فضيلت را بر من ارزانى داشته كه منّتى از او بر من و احسانى از جانب او به سوى من است. خدايى جز او نيست. حمد و سپاس از من بر او تا ابديت و تا آخر روزگار و در هر حال.

اى مردم، على را فضيلت دهيد كه او افضل مردم بعد از من از مرد و زن است تا مادامى كه خداوند روزى را نازل مى‌كند و خلق باقى هستند. ملعون است ملعون است، مورد غضب است مورد غضب است كسى كه اين گفتار مرا ردّ كند و با آن موافق نباشد. بدانيد كه جبرئيل از جانب خداوند اين خبر را براى من آورده است و مى‌گويد: «هر كس با على دشمنى كند و ولايت او را نپذيرد لعنت و غضب من بر او باد». هر كس ببيند براى فردا چه پيش فرستاده است. از خدا بترسيد كه با على مخالفت كنيد و در نتيجه قدمى بعد از ثابت بودن آن بلغزد، خداوند از آنچه انجام مى‌دهيد آگاه است.

اى مردم، على «جنب اللّه» است كه خداوند در كتاب عزيزش ذكر كرده و درباره كسى كه با او مخالفت كند فرموده است: «اَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتا عَلى ما فَرَّطْتُ فى جَنْبِ اللّه‌ِ» : «اى حسرت بر آنچه درباره جنب خداوند تفريط و كوتاهى كردم».

اى مردم، قرآن را تدبر نماييد و آيات آن را بفهميد و در محكمات آن نظر كنيد و به دنبال متشابه آن نرويد. به خدا قسم، باطن آن را براى شما بيان نمى‌كند و تفسيرش را براي تان روشن نمى‌كند مگر اين شخصى كه دست او را مى‌گيرم و او را به سوى خود بالا مى‌برم و بازوى او را مى‌گيرم و با دستم او را بلند مى‌كنم و به شما مى‌فهمانم كه:

«هر كس من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار اوست»، و او على بن ابى‌طالب برادر و جانشين من است، و ولايتِ او از جانب خداوندِ عز و جل است كه بر من نازل كرده است.

اى مردم، على و پاكان از فرزندانم از نسل او ثقل اصغرند و قرآن ثقل اكبر است. هر يك از اين دو از ديگرى خبر مى‌دهد و با آن موافق است. آنها از يكديگر جدا نمى‌شوند تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند. بدانيد كه آنان امين‌هاى خداوند بين مردم و حاكمان او در زمين هستند.

بدانيد كه من ادا نمودم، بدانيد كه من ابلاغ كردم، بدانيد كه من شنوانيدم، بدانيد كه من روشن نمودم، بدانيد كه خداوند فرموده است و من از جانب خداوند عز و جل مى‌گويم، بدانيد كه اميرالمؤمنينى جز اين برادرم نيست. بدانيد كه اميرالمؤمنين بودن بعد از من براى احدى جز او حلال نيست.

4. معرفى و بلند كردن اميرالمؤمنين عليه‌السلام به دست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

سپس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستش را بر بازوى على عليه‌السلام زد و آن حضرت را بلند كرد. و اين در حالى بود كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام از زمانى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر فراز منبرآمده بود يك پله پايين‌تر از مكان حضرت ايستاده بود و نسبت به صورت حضرت به طرف راست مايل بود كه گويى هر دو در يك مكان ايستاده‌اند.

پس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با دستش او را بلند كرد و هر دو دست را به سوى آسمان باز نمود و على عليه‌السلام را از جا بلند نمود تا حدى كه پاى آن حضرت موازى زانوى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رسيد. سپس فرمود: اى مردم، چه كسى بر شما از خودتان صاحب اختيارتر است؟ گفتند: خدا و رسولش. فرمود:

بدانيد كه هر كس من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار اوست. خدايا دوست بدار هر كس او را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند، و خوار كن هر كس او را خوار كند.

اى مردم، اين على است برادر من و وصى من و جامع علم من، و جانشين من در امتم بر آنان كه به من ايمان آورده‌اند، و جانشين من در تفسير كتاب خداوند عز و جل و دعوت به آن، و عمل كننده به آنچه او را راضى مى‌كند، و جنگ كننده با دشمنان خدا و دوستى كننده بر اطاعت او و نهى كننده از معصيت او.

اوست خليفه رسول خدا، و اوست اميرالمؤمنين و امام هدايت كننده از طرف خداوند، و اوست قاتل ناكثين و قاسطين و مارقين به امر خداوند.

خداوند مى‌فرمايد: «ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ» : «سخن در پيشگاه من تغيير نمى‌پذيرد». پروردگارا، به امر تو مى‌گويم : «خداوندا، دوست بدار هر كس على را

دوست بدارد و دشمن بدار هر كس على را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس على را يارى كند و خوار كن هر كس على را خوار كند، و لعنت نما هر كس على را انكار كند و غضب نما بر هر كس كه حق على را انكار نمايد».

پروردگارا، تو هنگام روشن شدن اين مطلب و منصوب نمودن على در اين روز اين آيه را درباره او نازل كردى: «اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لكُمُ الاِْسْلامَ دينا»: «امروز دين شما را برايتان كامل نمودم و نعمت خود را بر شما تمام كردم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم»، و فرمودى: «اِنَّ الدّينَ عِنْدَ اللّه‌ِ اْلاِسْلامُ»: «دين نزد خداوند اسلام است»، و فرمودى: «وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاِْسْلامِ ديناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ»: «هر كس دينى غير از اسلام انتخاب كند هرگز از او قبول نخواهد شد و او در آخرت از زيانكاران خواهد بود». پروردگارا، تو را شاهد مى‌گيرم كه من ابلاغ نمودم.

5. تأكيد بر توجه امت به مسئله امامت

اى مردم، خداوند دين شما را با امامت او كامل نمود، پس هر كس اقتدا نكند به او و به كسانى كه جانشين او از فرزندان من و از نسل او هستند تا روز قيامت و روز رفتن به پيشگاه خداوند عز و جل، چنين كسانى اعمالشان در دنيا و آخرت از بين رفته و در آتش دائمى خواهند بود. عذاب از آنان تخفيف نمى‌يابد و به آنها مهلت داده نمى‌شود.

اى مردم، اين على است كه يارى كننده‌ترين شما نسبت به من و سزاوارترين شما به من و نزديك‌ترين شما به من و عزيزترين شما نزد من است. خداوند عز و جل و من از او راضى هستيم. هيچ آيه رضايتى در قرآن نازل نشده مگر درباره او، و هيچگاه خداوند مؤمنين را مورد خطاب قرار نداده مگر آنكه ابتدا او مخاطب بوده است، و هيچ آيه مدحى در قرآن نيست مگر درباره او، و خداوند در سوره «هَلْ اَتى عَلَى الاِْنْسانِ . . .» شهادت به بهشت نداده مگر براى او، و اين سوره را درباره غير او نازل نكرده و با اين سوره جز او را مدح نكرده است.

اى مردم، او يارى دهنده دين خدا و دفاع كننده از رسول خداست، و اوست با تقواى پاكيزه هدايت كننده هدايت شده. پيامبرتان بهترين پيامبر و وصيّتان بهترين وصى و فرزندان او بهترين اوصياء هستند.

اى مردم، نسل هر پيامبرى از صلب خود او هستند ولى نسل من از صلب اميرالمؤمنين على است.

اى مردم، شيطان آدم را با حسد از بهشت بيرون كرد. مبادا به على حسد كنيد كه اعمالتان نابود شود و قدم‌هايتان بلغزد. آدم به خاطر يك گناه به زمين فرستاده شد در

حالى كه انتخاب شده خداوند عز و جل بود، پس شما چگونه خواهيد بود در حالى كه شماييد و در بين شما دشمنان خدا هستند.

بدانيد كه با على دشمنى نمى‌كند مگر شقى و با على دوستى نمى‌كند مگر با تقوى، و به او ايمان نمى‌آورد مگر مؤمن مخلص. به خدا قسم درباره على نازل شده است سوره «و العصر»: «بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ، وَ الْعَصْرِ، اِنَّ الاِْنْسانَ لَفى خُسْرٍ» : «قسم به عصر، انسان در زيان است» مگر على كه ايمان آورد و به حق و صبر راضى شد.

اى مردم، من خدا را شاهد گرفتم و رسالتم را به شما ابلاغ نمودم، و بر عهده رسول جز ابلاغ روشن چيزى نيست. اى مردم، از خدا بترسيد آن گونه كه بايد ترسيد و از دنيا نرويد مگر آنكه مسلمان باشيد.

6. اشاره به كارشكنى‌هاى منافقين

اى مردم، «ايمان آوريد به خدا و رسولش و به نورى كه همراه او نازل شده است، قبل از آنكه هلاك كنيم وجوهى را و آن صورت‌ها را به پشت برگردانيم يا آنان را مانند اصحاب سبت لعنت كنيم». به خدا قسم، از اين آيه قصد نشده است مگر قومى از اصحابم كه آنان را به اسم و نسب شان مى‌شناسم، ولى مأمورم بر آنان پرده پوشى كنم. پس هر كس عمل كند مطابق آنچه از حب يا بغض نسبت به على در قلبش مى‌يابد.

اى مردم، نور از جانب خداوند عز و جل در من نهاده شده و سپس در على بن ابى‌طالب و بعد در نسل او تا مهدى قائم، كه حق خداوند و هر حقى كه براى ما باشد مى‌گيرد، چرا كه خداوند عز و جل ما را بر كوتاهى كنندگان و بر معاندان و مخالفان و خائنان و گناهكاران و ظالمان و غاصبان از همه عالميان حجت قرار داده است.

اى مردم، شما را مى‌ترسانم و انذار مى‌نمايم كه من رسول خدا هستم، و قبل از من پيامبران بوده‌اند. آيا اگر من بميرم يا كشته شوم شما عقبگرد مى‌نماييد؟ هر كس به عقب برگردد به خدا ضررى نمى‌رساند، و خداوند به زودى شاكرين و صابرين را پاداش مى‌دهد. بدانيد كه على است توصيف شده به صبر و شكر و بعد از او فرزندانم از نسل او چنين اند.

اى مردم، با اسلامتان بر من منت مگذاريد، بلكه بر خدا منت نگذاريد، كه اعمالتان را نابود مى‌نمايد و بر شما غضب مى‌كند و شما را به شعله‌اى از آتش و مس گداخته مبتلا مى‌كند. پروردگار شما در كمين است.

اى مردم، بعد از من امامانى خواهند بود كه به آتش دعوت مى‌كنند و روز قيامت كمك نمى‌شوند. اى مردم، خداوند و من از آنان بيزار هستيم. اى مردم، آنان و

يارانشان و تابعين شان و پيروان شان در پايين‌ترين درجه آتش‌اند، و چه بد است جاى متكبران. بدانيد كه آنان «اصحاب صحيفه» هستند، پس هر يك از شما در صحيفه خود نظر كند.

راوى مى‌گويد: وقتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نام «اصحاب صحيفه» را آورد اكثر مردم منظور حضرت از اين كلام را نفهميدند و برايشان سؤال انگيز شد، و فقط عده كمى مقصود حضرت را فهميدند.

اى مردم، من امر خلافت را به عنوان امامت و وراثتِ آن در نسل خودم تا روز قيامت به وديعه مى‌سپارم، و من رسانيدم آنچه مأمور به ابلاغش بودم تا حجت باشد بر حاضر و غايب و بر همه كسانى كه حضور دارند يا ندارند، به دنيا آمده‌اند يا نيامده‌اند. پس حاضران به غايبان و پدران به فرزندان تا روز قيامت برسانند.

و به زودى امامت را بعد از من به عنوان پادشاهى و با ظلم و زور مى‌گيرند. خداوند غاصبين و تعدى كنندگان را لعنت كند. و در آن هنگام است - اى جن و انس - كه مى‌ريزد براى شما آنكه بايد بريزد و مى‌فرستد بر شما شعله‌اى از آتش و مس گداخته و نمى‌توانيد آن را از خود دفع كنيد.

اى مردم، خداوند عز و جل شما را به حال خود رها نخواهد كرد تا آنكه خبيث را از پاكيزه جدا كند، و خداوند شما را بر غيب مطلع نمى‌كند.

اى مردم، هيچ سرزمين آبادى نيست مگر آنكه در اثر تكذيبِ (اهل آن آيات الهى را) خداوند قبل از روز قيامت آنان را هلاك خواهد كرد و آن را تحت حكومت امام مهدى خواهد آورد، و خداوند وعده خود را عملى مى‌نمايد.

اى مردم، قبل از شما اكثر پيشينيان هلاك شدند، و خداوند آنها را هلاك نمود و اوست كه آيندگان را هلاك خواهد كرد. خداى تعالى مى‌فرمايد: «اَلَمْ‌نُهْلِكِ

الاَْوَّلينَ . . .»، «آيا ما پيشينيان را هلاك نكرديم؟ آيا در پى آنان ديگران را نفرستاديم؟ ما با مجرمان چنين مى‌كنيم. واى بر مكذبين در آن روز».

اى مردم، خداوند مرا امر و نهى نموده است، و من هم به امر الهى على را امر و نهى نموده‌ام، و علم امر و نهى نزد اوست. پس امر او را گوش دهيد تا سلامت بمانيد، و او را اطاعت كنيد تا هدايت شويد و نهى او را قبول كنيد تا در راه درست باشيد، و به سوى مقصد و مراد او برويد، و راه‌هاى بيگانه شما را از راه او منحرف نكند.

7. پيروان اهل بيت عليهم‌السلام و دشمنان ايشان

اى مردم، من راه مستقيم خداوند هستم كه شما را به پيروى آن امر نموده، و سپس على بعد از من، و سپس فرزندانم از نسل او كه امامان هدايت‌اند، به حق هدايت مى‌كنند و به يارى حق به عدالت رفتار مى‌نمايند.

«بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ ، الْحَمْدُ للّه‌ِِ رَبِّ الْعالَمينَ ، الرَّحْمنِ الرَّحيمِ ، مالِكِ يَوْمِ الدّينِ ، اِيّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيّاكَ نَسْتَعينُ ، اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ ، صِراطَ الَّذينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضّالّينَ». اين سوره درباره من نازل شده، و به خدا قسم درباره امامان نازل شده است. به طور عموم شامل آنان است و به طور خاص درباره آنان است. ايشان دوستان خدايند كه ترسى بر آنان نيست و محزون نمى‌شوند. بدانيد كه حزب خداوند غالب هستند.

بدانيد كه دشمنان ايشان سفهاء گمراه و برادران شياطين‌اند كه اباطيل را از روى غرور به يكديگر مى‌رسانند.

بدانيد كه دوستان اهل بيت كسانى‌اند كه خداوند در كتابش آنان را ياد كرده و فرموده است: «لا تَجِدُ قَوْما يُؤْمِنُونَ بِاللّه‌ِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حادَّ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ . . .»: «نمى‌يابى قومى را كه به خدا و روز قيامت ايمان آورده باشند، و در عين حال با كسانى كه با خدا و رسولش ضدّيت دارند روى دوستى داشته باشند، اگر چه پدرانشان يا فرزندان شان يا برادران شان يا فاميل شان باشند. آنان‌اند كه ايمان در قلوب شان نوشته شده و خداوند آنان را با روحى از خود تأييد فرموده و ايشان را به بهشتى وارد مى‌كند كه از پايين آن نهرها جارى است و در آن دائمى خواهند بود. خدا از آنان راضى است و آنان از خدا راضى هستند. آنان حزب خداوند هستند. بدانيد كه حزب خدا رستگارند».

بدانيد كه دوستان اهل بيت كسانى‌اند كه خداوند عزو جل آنان را توصيف كرده و فرموده است: «الَّذينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبَسُوا ايمانَهُمْ بِظُلْمٍ . . . »: «كسانى كه ايمان آورده‌اند و ايمانشان را با ظلم نپوشانده‌اند، آنان‌اند كه برايشان امان است و آنان هدايت يافتگان‌اند».

بدانيد كه دوستان ايشان كسانى‌اند كه ايمان آورده‌اند و به شك نيفتاده‌اند.

بدانيد كه دوستان ايشان كسانى‌اند كه با سلامتى و در حال امن وارد بهشت مى‌شوند، و ملائكه با سلام به ملاقات آنان مى‌آيند و مى‌گويند: «سلام بر شما، پاكيزه شديد، پس براى هميشه داخل بهشت شويد».

بدانيد كه دوستان ايشان كسانى هستند كه بهشت براى آنان است و در آن بدون حساب روزى داده مى‌شوند.

بدانيد كه دشمنان اهل بيت كسانى‌اند كه به شعله‌هاى آتش وارد مى‌شوند. بدانيد كه دشمنان ايشان كسانى‌اند كه از جهنم - در حالى كه مى‌جوشد - صداى وحشتناكى مى‌شنوند و شعله كشيدن آن را مى‌بينند.

بدانيد كه دشمنان ايشان كسانى‌اند كه خداوند درباره آنان فرموده است: «كُلَّما دَخَلَتْ اُمَّةٌ لَعَنَتْ اُخْتَها . . .» : «هر گروهى كه داخل جهنم مى‌شوند همتاى خود را لعنت مى‌كنند، تا آنكه همه آنان در آنجا به يكديگر بپيوندند آخرين آنان با اشاره به

اولين آنان مى‌گويند: پروردگارا، اينان ما را گمراه كردند؛ پس عذاب دو چندان از آتش به آنان نازل كن. خدا مى‌فرمايد: براى هر دو گروه عذاب مضاعف است ولى شما نمى‌دانيد».

بدانيد كه دشمنان ايشان كسانى‌اند كه خداوند عز و جل مى‌فرمايد: «كُلَّما اُلْقِىَ فيها فَوْجٌ سَاَلَهُمْ خَزَنَتُها اَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذيرٌ . . .» : «هر گاه گروهى را در جهنم مى‌اندازند

خزانه داران دوزخ از ايشان مى‌پرسند: آيا ترساننده‌اى براى شما نيامد؟ مى‌گويند: بلى، براى ما نذير و ترساننده آمد ولى ما او را تكذيب كرديم و گفتيم: خداوند هيچ چيز نازل نكرده است، و شما در گمراهىِ بزرگ هستيد. و مى‌گويند: اگر مى‌شنيديم يا فكر مى‌كرديم در اصحاب آتش نبوديم. به گناه خود اعتراف كردند، پس دور باشند اصحاب آتش».

بدانيد كه دوستان اهل بيت كسانى هستند كه در پنهانى از پروردگارشان مى‌ترسند، و براى آنان مغفرت و اجر بزرگ است.

اى مردم، چقدر فاصله است بين شعله‌هاى آتش و بين اَجر بزرگ!

اى مردم، دشمن ما كسى است كه خداوند او را مذمت و لعنت نموده، و دوست ما كسى است كه خداوند او را مدح نموده و دوستش بدارد.

اى مردم، بدانيد كه من نذير و ترساننده‌ام و على بشارت دهنده است.

اى مردم، بدانيد كه من مُنذر و بر حذر دارنده‌ام و على هدايت كننده است. اى مردم، من پيامبرم و على جانشين من است.

اى مردم، بدانيد كه من پيامبرم و على امام و وصى بعد از من است، و امامان بعد از او فرزندان او هستند. بدانيد كه من پدر آنانم و آنها از صلب او به وجود مى‌آيند.

8. حضرت مهدى عجل اللّه فرجه

بدانيد كه آخرينِ امامان، مهدى قائم از ماست. اوست غالب بر اديان، اوست انتقام گيرنده از ظالمين، اوست فاتح قلعه‌ها و منهدم كننده آنها، اوست غالب بر هر قبيله‌اى از اهل شرك و هدايت كننده آنان.

بدانيد كه اوست گيرنده انتقام همه خون‌هاى اولياء خدا. اوست يارى دهنده دين خدا.

بدانيد كه اوست استفاده كننده از دريايى عميق. اوست كه هر صاحب فضيلتى را به قدر فضلش و هر صاحب جهالتى را به قدر جهلش نشانه مى‌دهد. اوست انتخاب شده و اختيار شده خداوند. اوست وارث هر علمى و احاطه دارنده به هر فهمى.

بدانيد كه اوست خبر دهنده از پروردگارش، و بالا برنده آيات الهى. اوست هدايت يافته محكم بنيان. اوست كه كارها به او سپرده شده است.

اوست كه پيشينيان به او بشارت داده‌اند. اوست كه به عنوان حجت باقى مى‌ماند و بعد از او حجتى نيست. هيچ حقى نيست مگر همراه او، و هيچ نورى نيست مگر نزد او.

بدانيد او كسى است كه غالبى بر او نيست و كسى بر ضد او كمك نمى‌شود. اوست ولى خدا در زمين و حكم كننده او بين خلقش و امين او بر نهان و آشكارش.

9. مطرح كردن بيعت

اى مردم، من براي تان روشن كردم و به شما فهمانيدم، و اين على است كه بعد از من به شما مى‌فهماند.

بدانيد كه من بعد از پايان خطابه‌ام شما را به دست دادن با من به عنوان بيعت با او و اقرار به او، و بعد از من به دست دادن با خود او فرا مى‌خوانم.

بدانيد كه من با خدا بيعت كرده‌ام و على با من بيعت كرده است، و من از جانب خداوند براى او از شما بيعت مى‌گيرم. «اِنَّ الَّذينَ يُبايِعُونَكَ اِنَّما يُبايِعُونَ اللّه‌َ . . .»: «كسانى كه با تو بيعت مى‌كنند در واقع با خدا بيعت مى‌كنند. دست خداوند بر روى دست آنان است. پس هر كس بيعت را بشكند بر ضرر خود اوست، و هر كس به آنچه با خدا عهد بسته وفادار باشد خداوند به او اجر عظيمى عنايت خواهد كرد».

10. حلال و حرام، واجبات و محرمات

اى مردم، حج و عمره از شعائر الهى هستند، «فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ اَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ اَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما . . .» : «هر كس به خانه خدا به عنوان حج يا عمره بيايد براى او اشكالى نيست كه بر صفا و مروه بسيار طواف كند، و هر كس كار خيرى را بدون چشم داشتى انجام دهد خداوند سپاسگزار داناست».

اى مردم، به حج خانه خدا برويد. هيچ خاندانى به خانه خدا وارد نمى‌شوند مگر آنكه مستغنى مى‌گردند و شاد مى‌شوند، و هيچ خاندانى آن را ترك نمى‌كنند مگر آنكه منقطع مى‌شوند و فقير مى‌گردند.

اى مردم، هيچ مؤمنى در موقف (عرفات، مشعر، منى) وقوف نمى‌كند مگر آنكه خداوند گناهان گذشته او را تا آن وقت مى‌آمرزد، و هر گاه كه حجش پايان يافت اعمالش را از سر مى‌گيرد.

اى مردم، حاجيان كمك مى‌شوند و آنچه خرج مى‌كنند به آنان باز مى‌گردد، و خداوند جزاى محسنين را ضايع نمى‌نمايد.

اى مردم، با دين كامل و با تَفَقُّه و فهم به حج خانه خدا برويد و از آن مشاهد مشرفه جز با توبه و دست كشيدن از گناه بر مگرديد.

اى مردم، نماز را بپا داريد و زكات را بپردازيد همانطور كه خداوند عز و جل به شما فرمان داده است؛ و اگر زمان طويلى بر شما گذشت و كوتاهى نموديد يا فراموش كرديد، على صاحب اختيار شماست و براى شما بيان مى‌كند، او كه خداوند عز و جل بعد از من به عنوان امين بر خلقش او را منصوب نموده است. او از من است و من از اويم.

او و آنان كه از نسل من‌اند از آنچه سؤال كنيد به شما خبر مى‌دهند و آنچه را نمى‌دانيد براى شما بيان مى‌كنند.

بدانيد كه حلال و حرام بيش از آن است كه من همه آنها را بشمارم و معرفى كنم و بتوانم در يك مجلس به همه حلال‌ها دستور دهم و از همه حرام‌ها نهى كنم. پس مأمورم كه از شما بيعت بگيرم و با شما دست بدهم بر اينكه قبول كنيد آنچه از طرف خداوند عز وجل درباره امير المؤمنين على و جانشينان بعد از او آورده‌ام كه آنان از نسل من و اويند، و آن موضوع امامتى است كه فقط در آنها بپا خواهد بود، و آخر ايشان مهدى است تا روزى كه خداى مدبِّرِ قضا و قدر را ملاقات كند.

اى مردم، هر حلالى كه شما را بدان راهنمايى كردم و هر حرامى كه شما را از آن نهى نمودم، هرگز از آنها بر نگشته‌ام و تغيير نداده‌ام. اين مطلب را به ياد داشته باشيد و آن را حفظ كنيد و به يكديگر سفارش كنيد، و آن را تبديل نكنيد و تغيير ندهيد.

من سخن خود را تكرار مى‌كنم: نماز را بپا داريد و زكات را بپردازيد و به كار نيك امر كنيد و از منكرات نهى نماييد.

بدانيد كه بالاترين امر به معروف آن است كه سخن مرا بفهميد و آن را به كسانى كه حاضر نيستند برسانيد و او را از طرف من به قبولش امر كنيد و از مخالفتش نهى نماييد، چرا كه اين دستورى از جانب خداوند عز و جل و از نزد من است، و هيچ امر به معروف و نهى از منكرى نمى‌شود مگر با امام معصوم.

اى مردم، قرآن به شما مى‌شناساند كه امامان بعد از على فرزندان او هستند و من هم به شما شناساندم كه آنان از نسل من و از نسل اويند. آنجا كه خداوند در كتابش مى‌فرمايد: «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فى عَقِبِهِ» : «آن امامت را به عنوان كلمه باقى در نسل او قرار داد»، و من نيز به شما گفتم: «اگر به آن دو (قرآن و اهل بيت) تمسك كنيد هرگز گمراه نمى‌شويد».

اى مردم، تقوى را، تقوى را. از قيامت بر حذر باشيد همانگونه كه خداى عز و جل فرموده: «اِنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَيْى‌ءٌ عَظيمٌ»، «زلزله قيامت شيئ عظيمى است».

مرگ و معاد و حساب و ترازوهاى الهى و حسابرسى در پيشگاه رب العالمين و ثواب و عقاب را به ياد آوريد. هر كس حسنه با خود بياورد طبق آن ثواب داده مى‌شود، و هر كس گناه بياورد در بهشت او را نصيبى نخواهد بود.

11. بيعت گرفتن رسمى

اى مردم، شما بيش از آن هستيد با يك دست و در يك زمان با من دست دهيد، و پروردگارم مرا مأمور كرده است كه از زبان شما اقرار بگيرم درباره آنچه منعقد نمودم براى على اميرالمؤمنين و امامانى كه بعد از او مى‌آيند و از نسل من و اويند، چنانكه به شما فهماندم كه فرزندان من از صلب اويند.

پس همگى چنين بگوييد:

«ما شنيديم و اطاعت مى‌كنيم و راضى هستيم و سر تسليم فرود مى‌آوريم درباره آنچه از جانب پروردگار ما و خودت به ما رساندى درباره امر امامتِ اماممان على اميرالمؤمنين و امامانى كه از صلب او به دنيا مى‌آيند. بر اين مطلب با قلب‌هايمان و با جانمان و با زبان مان و با دستان مان با تو بيعت مى‌كنيم. بر اين عقيده زنده‌ايم و با آن مى‌ميريم و روز قيامت با آن محشور مى‌شويم. تغيير نخواهيم داد و تبديل نمى‌كنيم و شك و انكار نمى‌نماييم و ترديد به دل راه نمى‌دهيم و از اين قول بر نمى‌گرديم و پيمان را نمى‌شكنيم.

تو ما را به موعظه الهى نصيحت نمودى درباره على اميرالمؤمنين و امامانى كه گفتى بعد از او از نسل تو و فرزندان اويند، يعنى حسن و حسين و آنان كه خداوند بعد از آن دو منصوب نموده است.

پس براى آنان عهد و پيمان از ما گرفته شد، از قلب‌هايمان و جان‌هايمان و زبان‌هايمان و ضمائرمان و دست‌هايمان. هر كس توانست با دست بيعت مى‌نمايد و گرنه با زبانش اقرار مى‌كند. هرگز در پى تغيير اين عهد نيستيم و خداوند (در اين باره) از نفس‌هاي مان دگرگونى نبيند.

ما اين مطالب را از قول تو به نزديك و دور از فرزندانمان و فاميلمان مى‌رسانيم، و خدا را بر آن شاهد مى‌گيريم. خداوند در شاهد بودن كفايت مى‌كند و تو نيز بر اين اقرار ما شاهد هستى».

اى مردم، چه مى‌گوييد؟ خداوند هر صدايى را و پنهانى‌هاى هر كسى را مى‌داند. پس هر كس هدايت يافت به نفع خودش است و هر كس گمراه شد به ضرر خودش گمراه شده است، و هر كس بيعت كند با خداوند بيعت مى‌كند. دست خداوند بر روى دست بيعت كنندگان است.

اى مردم، با خدا بيعت كنيد و با من بيعت نماييد و با على اميرالمؤمنين و حسن و حسين و امامان از ايشان در دنيا و آخرت، به عنوان امامتى كه در نسل ايشان باقى است بيعت كنيد. خداوند بيعت شكنان را هلاك و وفاداران را مورد رحمت قرار مى‌دهد. و هر كس بيعت را بشكند به ضرر خويش شكسته است، و هر كس به آنچه با خدا پيمان بسته وفا كند خداوند به او اجر عظيمى عنايت مى‌فرمايد.

اى مردم، آنچه به شما گفتم بگوييد، و به على به عنوان «اميرالمؤمنين» سلام كنيد و بگوييد: «شنيديم و اطاعت كرديم. پروردگارا، مغفرت تو را مى‌خواهيم و بازگشت به سوى توست». و بگوييد: «اَلْحَمْدُ للّه‌ِِ الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِىَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللّه‌ُ . . .» : «حمد و سپاس خداى را كه ما را به اين راه هدايت كرد، و اگر خداوند هدايت نمى‌كرد ما هدايت نمى‌شديم. فرستادگان پروردگارمان به حق آمده‌اند».

اى مردم، فضايل على بن ابى‌طالب نزد خداوند - كه در قرآن آن را نازل كرده - بيش از آن است كه همه را در يك مجلس بشمارم. پس هر كس درباره آنها به شما خبر داد و معرفت آن را داشت او را تصديق كنيد.

اى مردم، هر كس خدا و رسولش و على و امامانى را كه ذكر كردم اطاعت كند به رستگارى بزرگ دست يافته است.

اى مردم، كسانى كه براى بيعت با او و قبول ولايت او و سلام كردن به عنوان «اميرالمؤمنين» با او، سبقت بگيرند آنان رستگارانند و در باغ‌هاى نعمت خواهند بود.

اى مردم، سخنى بگوييد كه به خاطر آن خداوند از شما راضى شود، و اگر شما و همه كسانى كه در زمين هستند كافر شوند به خدا ضررى نمى‌رسانند.

خدايا، به خاطر آنچه ادا كردم و امر نمودم مؤمنين را بيامرز، و بر منكرين كه كافرند غضب نما، و حمد و سپاس مخصوص خداوند عالم است.

در اينجا ترجمه فارسىِ خطبه غدير پايان مى‌پذيرد.

سفيد

بخش چهارم : معرفى قرآن در غدير

اشاره

سفيد

قرآن در غدير يعنى معرفى قرآن از بلنداى منبر غدير بر دو لب مبارك پيامبر عظيم الشأن صلى‌الله‌عليه‌و‌آله؛ چرا كه قرآن شناسى كار اوست و اين كلام الهى بر او نازل شده، و از دو لب مبارك او صداى شيرين‌تر از عسل آن بر جان مردم نشسته است.

ختم نبوت در اين خطابه جهانى، روزگار بلند مدت قرآن تا آخرين روز دنيا را در نظر گرفته؛ كه بايد مسلمين با تمام وجود به امانت پروردگار خود و يادگار پيامبرشان توجه داشته باشند. از اين ديدگاه، در غدير چهار پرونده اساسى براى قرآن پيش روى نسل‌هاى مسلمان قرار داده و راه هر عذرى را بر آنان بسته است.

از يك سو مقام و منزلت قرآن را از جهات مختلف بيان فرموده است. از سوى ديگر محتواى اين سند عظيم را به صورت كلى با اشاره به نكاتى مورد توجه قرار داده است. در نگاهى ديگر اساسى ترين مسئله قرآن، يعنى معرفى سرپرست و مسئول آن را به رشته سخن افزوده است. آنگاه وظايف ما پيروان آيين محمدى را در برابر كتاب دينمان به وضوح تمام تبيين فرموده است. فرازهايى كه ذيلاً درباره قرآن مى‌آوريم فرمايشاتى است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در ايام غدير فرموده است.

سفيد

1. مقام قرآن

اشاره

نگاه مملوّ از عظمتى كه بايد به قرآن عزيز داشته باشيم، در چند جمله ظريف از خطابه غدير نهفته است:

1 . ثقل اكبر

اشاره

. . . الاَكْبَرُ مِنْهُما كِتابُ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ: ثقل اكبر از ميان ثقلين كتاب خداى عزوجل است.⁽¹⁾

. . . الْقُرْآنُ الثِّقْلُ الاَْكْبَرُ : قرآن يادگار گرانسنگ بزرگ تر است.⁽²⁾

. . . اَمَّا الثِّقْلُ الاَْكْبَرُ فَكِتابُ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ : اما ثقل اكبر كتاب خداوند عزوجل است.⁽³⁾

[ موقعيت تاريخى

لحظاتى است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اثناء خطبه غدير مى‌خواهد على عليه‌السلام را بر سر دست

بلند كند. قبل از اين اقدام، با صداى بلند على عليه‌السلام را با قرآن و با سِمَت مفسر آن معرفى مى‌كند، و آنگاه او را به عنوان ثقل اصغر در كنار ثقل اكبر - كه قرآن است - قرار مى‌دهد.

] تحليل اعتقادى

قرآن به عنوان پشتوانه عترت و دژ مستحكم و دائمى اسلام كه مستقيما از جانب خداوند حمايت مى‌شود، «ثقل اكبر» لقب گرفته است. اين بدان معناست كه در برابر دشمنان خارجى و داخلى اسلام مراجعه به قرآن و استناد به آن پاسخ قاطعى به كارشكنان و منافقان است، و در واقع قرآن تابلوى بلند و هميشگى اسلام است كه با تكيه بر آن ابديت اسلام تضمين شده است. حتى در روزگارانى كه دشمنان داخلى دين دست به تحريف معارف از يك سو و سركوب طرفداران دين از سوى ديگر زده‌اند، اين سند زنده اسلام مصون مانده و قابل استناد بوده است.

البته اين به معناى استغنا از مفسر آن يعنى اهل بيت عليهم‌السلام نيست، بلكه منظور ثقل اكبر بودن قرآن به عنوان تاج سر مسلمين و افتخار ابدى آنان است.

2 . قرآن رابطه خدا و پيامبر با مردم

. . . كِتابُ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ سَبَبٌ مَمْدُودْ مِنَ اللّه‌ِ وَ مِنّى فى اَيْديكُمْ، طَرَفُهُ بِيَدِ اللّه‌ِ وَ الطَّرَفُ الاْخَرُ بِاَيْديكُمْ . . . :

كتاب خداى عز و جل رابطه‌اى است متصل از خدا و من كه در دست شماست. يك طرف آن در دست خداوند و طرف ديگر در دست شماست.⁽¹⁾

ارتباط زيبا و آسان بشر با منبع علم الهى، و نوش از آن به قدر ظرفيتش در اين فراز به دقت بيان شده است. همان گونه كه پروردگار اعلام فرموده: «نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَيْكُمْ مِنْ حَبْلِ الْوَريدِ»:⁽¹⁾«ما از رگ گردن به شما نزديك‌تريم»، قرآن هم كلام هميشه نزديك خداوند براى بشر است.

اگر قرار بود براى شنيدن كلامى از خداوند روزهايى را به رياضت بگذرانيم با بهايى سنگين بدان دست مى‌يافتيم، ولى خداوند اين ريسمان متصل را هميشه در دسترس بشر قرار داده كه با قرائت آن از حفظ يا با نگاه به صفحات دلرباى قرآن مستقيما كلام پروردگارش را مى‌شنود، آن سان كه گويى در حضور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نشسته و حضرتش براى او مى‌خواند.

صداى قرآن بايد براى ما حضور در برابر پيامبرمان و خدايمان را تداعى كند چنانكه مى‌فرمايد: «سَبَبٌ مَمْدُودٌ مِنَ اللّه‌ِ وَ مِنّى»، و آن گونه باشد كه قلب ما را با نازل كننده قرآن متصل نمايد و روحمان را به منبع وحى وصل كند چنانكه مى‌فرمايد: «طَرَفُهُ بِيَدِ اللّه‌ِ وَ الطَّرَفُ الاْخَرُ بِاَيْديكُمْ». امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايد: «خداوند در كلامش بر مردم تجلّى فرموده، ولى او را نمى‌بينند».⁽²⁾

3 . قرآن يادگار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

اشاره

«اِنّى اُخْلِفُ فيكُمُ الْقُرْآنَ، اَلا اِنَّ تَنْزيلَ الْقُرْآنِ عَلَىَّ»: من قرآن را به يادگار در بين شما مى‌گذارم، بدانيد كه نازل كردن قرآن بر عهده من بود.⁽³⁾

«اِنّى تارِكٌ فيكُمُ الثِّقْلَيْنِ: كِتابَ اللّه‌ِ وَ عِتْرَتى»: «من دو يادگار گرانقدر در ميان شما مى‌گذارم: كتاب خداوند و عترتم».⁽¹⁾

«الْقُرآنُ فيكُمْ»: «قرآن در ميان شماست».⁽²⁾

[ تحليل اعتقادى

در شرايطى كه خطابه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير به اواخر خود رسيده، آن حضرت رابطه عاطفى مسلمانان را با قرآن از ديدگاه يادگار بودن آن از پيامبرشان مطرح مى‌فرمايد؛ وديعه‌اى كه در طول 23 سال از لحظه «اِقرَأْ بِسْمِ رَبِّكَ الَّذى خَلَقَ . . .» آغاز شد و نزول آن تا آخرين لحظه حيات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ادامه يافت. اكنون صاحب اختيار آن با يك دنيا سفارش و با اميد به حفظ آن از سوى پروردگار چشم از جهان فرو مى‌بندد.

به تعبيرى قرآن را خليفه خود ياد مى‌كند. يعنى هر كس قرآن را مى‌خواند، چنين انگارد كه آن را از دو لب من مى‌شنود. در عبارتى ديگر قرآن را امانت خود در دست مسلمانان مى‌خواند كه همراه عترت به آنان سپرده شده است.

نگاه پر عاطفه پيامبرى مهربان كه 23 سال تمام وجودش را براى دين خداوند تقديم كرد، از ما مى‌طلبد در حفظ و پرداختن به محتواى اين يادگار ذى قيمت به گونه‌اى باشيم كه لبخند رضايت بر لبان مباركش جاى گيرد، و اين آن چيزى است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از ما مى‌خواهد.

2. محتواى قرآن

اشاره

همه كسانى كه در اعماق معانى قرآن تدبر نموده‌اند خاضعانه اقرار مى‌كنند كه پس از عمرى خود را در آغاز راه يافته‌اند، و معجز بودن آن اثر محمدى را دريافته‌اند. از سوى ديگر بخش عظيمى از محتواى حقيقى قرآن معرفى مفسران آن است تا راه‌هاى كشف گنج‌هاى نهفته بشر را به آنان نشان دهند. خطابه غدير دقيقا اين دو مهم را مدّ نظر قرار داده و مخاطبين را متوجه آن نموده است:

الف. قرآن پرونده كامل علم

اشاره

«فيهِ عِلْمُ ما مَضى وَ ما بَقِىَ اِلى اَنْ تَقُومَ السّاعَةُ»:

در قرآن علم گذشته و آينده تا روز قيامت آمده است.⁽¹⁾

] تحليل اعتقادى

دقت در الفاظ به كار رفته در اين عبارت غديرى، ژرفاى زلال قرآن را نشان

مى‌دهد. نمى‌فرمايد: «فيهِ خَبَرُ ما مَضى . . .»، بلكه مى‌فرمايد: «عِلْمُ ما مَضى»؛ يعنى در قرآن هر علمى در گذشته بوده وجود دارد. سپس كلمه «ما بَقِىَ اِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ» را به كار مى‌برد، يعنى تمامى علومى كه تا روز قيامت فرض شود از قرآن قابل استخراج است.

قاطعانه مى‌توان گفت: درك چنين معنايى درباره قرآن نياز به نظر لطف الهى دارد. چه كسى جز مقام عصمت قدرت بر خزانه دارى چنين درياى علمى را دارد. اميرالمؤمنين عليه‌السلام را مى‌خواهد كه بفرمايد: «اگر بخواهم هفتاد بار شتر را از تفسير سوره حمد پر مى‌سازم».⁽¹⁾كلام امام محمد باقر عليه‌السلام را به ياد مى‌آورد كه فرمود: «اگر براى علمى كه خداوند عزوجل به من عطا فرموده، حاملانى مى‌يافتم توحيد و اسلام و ايمان و دين و شرايع را از كلمه صَمَد استخراج و منتشر مى‌نمودم».⁽²⁾

مى‌بينيم كه از فراز منبر غدير و از لسان آن كسى كه قرآن به دست او نازل شده، چنين چهره پر محتوايى از قرآن به جهان معرفى شده است، و اين واقعيت براى مقام عصمت در حد «لَوْ كُشِفَ الْغِطاءُ مَا ازْدَدْتُ يَقينا»⁽³⁾است.

امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايد: «من به كتاب خدا آگاهم. در آن است ابتداى خلقت و آنچه تا روز قيامت واقع شدنى است. در آن است خبر آسمان و زمين و بهشت و دوزخ، و خبر آنچه شده و خواهد شد. من به همه اين ها علم دارم به گونه‌اى كه گويا به كف دست خويش نگاه مى‌كنم».⁽⁴⁾

ب. قرآن معرّف اهل بيت عليهم‌السلام

اشاره

«الْقُرْآنُ يُعَرِّفُكُمْ اَنَّ الاَْئِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ . . . حَيْثُ يَقُولُ اللّه‌ُ فى كِتابِهِ: وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقَيَةً فى عَقَبِهِ»:

قرآن به شما مى‌شناساند كه امامان بعد از على فرزندان اويند، آنجا كه مى‌فرمايد: «آن را كلمه باقى در نسل او قرار داد».⁽¹⁾

«اِنَّ فَضائِلَ عَلِىِّ بْنِ اَبى‌طالِبٍ عِنْدَ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ - وَ قَدْ اَنْزَلَها فِى الْقُرْآنِ - اَكْثَرُ مِنْ اَنْ اُحْصِيَها فى مَقامٍ واحِدٍ»:

فضايل على كه نزد خداوند عزوجل است و آن را در قرآن نازل فرموده، بيش از آن است كه من در يك مجلس همه را بر شمارم.⁽²⁾

«اِنَّ فَضائِلَ عَلِىٍّ وَ ما خَصَّهُ اللّه‌ُ بِهِ فِى الْقُرْآنِ اَكْثَرُ مِنْ اَنْ اَذْكُرَها فى مَقامٍ واحِدٍ»:

فضايل على و آنچه خداوند در قرآن او را بدان اختصاص داده بيش از آن است كه من در يك مجلس باز گويم.⁽³⁾

[ تحليل اعتقادى

آخرين فرازهاى خطابه غدير بار ديگر پيرامون قرآن سخن دارد، امّا در ارتباط با اهل بيت عليهم‌السلام. دو جهت اساسى در اين فرموده پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به صراحت بيان شده كه چراغ راه امت مسلمان تا آينده‌هاى دور دست است. يكى آنكه امامت منصوص دوازده امام معصوم عليهم‌السلام در متن قرآن است آنجا كه مى‌فرمايد: «امامت را در نسل او باقى گذارديم». ديگر آنكه فضائل بى‌انتهاى على كه نزد پروردگار است در قرآن آمده، و آن قدر زياد است كه در يك مجلس نمى‌توان همه را ذكر كرد.

جا دارد يك دل و هم صدا بگوييم: اى على بن ابى‌طالب! كه فضايلت از آبشار قرآن سر ريز است؛ هرگز مبخش آنان كه بى‌فضيلتان و فرومايگان و ضد فضيلتان را به جاى تو برگزيدند. سپس برگردن فضايلت طناب بستند و آن را به اجبار براى دست دادن با مظاهر بى‌حيثيتى در سقيفه بردند. تو در زندگى خود نشان دادى كه آنان را نبخشيده‌اى و ما هم تا آخر روزگار آنان را و پيروانشان را نمى‌بخشيم. يا على، اگر قرآن چنين است كه در روز اول ولادتت آن را بر زبان جارى ساختى و «قَدْ اَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ»⁽¹⁾را از آيه‌هايش خواندى و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فلاح مؤمنان را به ولايت تو تفسير كرد، پس ما را رهين منت خود قرار ده، و سايه قرآن را با دست يَدُ اللّهى خود بر سر ما نگهدار.

ج. توافق قرآن و اهل بيت

اشاره

«اِنَّ عَلِيّا وَ الطَّيِّبينَ مِنْ وُلْدى مِنْ صُلْبِهِ هُمُ الثِّقْلُ الاَْصْغَرُ ، وَ الْقُرْآنُ الثِّقْلُ الاَْكْبَرُ ، فَكُلُّ واحِدٍ مِنْهُما مُنْبِئٌ عَنْ صاحِبِهِ وَ مُوافِقٌ لَهُ ، لَنْ يَفْتَرِقا حَتّى يَرِدا عَلَىَّ الْحَوْضَ».

على و فرزندان پاك از نسل او ثقل اصغرند و قرآن ثقل اكبر است، و هر يك از اين دو درباره ديگرى خبر مى‌دهد و با آن موافق است. از يكديگر جدا نمى‌شوند تا آنكه بر سر حوض كوثر نزد من آيند.⁽²⁾

«اَمَّا الثِّقْلُ الاَْصْغَرُ فَهُوَ حَليفُ الْقُرْآنِ وَ هُوَ عَلِىُّ بْنُ اَبى‌طالِبٍ وَ عِتْرَتُهُ، وَ اَنَّهُما لَنْ يَفْتَرِقا حَتّى يَرِدا عَلَىَّ الْحَوْضَ»:

ثقل اصغر هم پيمان قرآن است، و او على بن ابى‌طالب و عترت اوست. اين دو ثقل از يكديگر جدا نمى‌شوند تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند.⁽¹⁾

«لا يُفارِقُونَ الْقُرْآنَ وَ لا يُفارِقُهُمُ الْقُرْآنُ حَتّى يَرِدُوا عَلَىَّ حَوْضى»:

جانشينان من از فرزندان على، از قرآن جدا نمى‌شوند، و قرآن از آنان جدا نمى‌شود تا بر سر حوضم بر من وارد شوند.⁽²⁾

] تحليل اعتقادى

در لحظاتى كه كم كم على عليه‌السلام بر فراز دست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قرار مى‌گرفت، بايد اعلام مى‌شد كه ضمانت نامه قرآن اهل بيتند و ضمانت نامه اهل بيت قرآن است. اين دو سويه‌گى در حدى است كه در تمام جهات خود را نشان مى‌دهد:

اولاً: هر يك از قرآن و عترت از ديگرى خبر مى‌دهد و درباره آن روشنگرى مى‌نمايد.

ثانيا: بين قرآن و عترت توافق كامل است و هيچ گونه اختلافى بين آنها نمى‌توان فرض كرد.

ثالثا: قرآن و عترت جدا از يكديگر قابل تصور نيستند و اين اتصال با كلمه «لَن» به معناى «هرگز» مؤكدتر شده است. يعنى قرآن و عترت هرگز از يكديگر فاصله نمى‌گيرند و جدا فرض نمى‌شوند.

استمرار زمانى اين جدايى ناپذيرى تا روز قيامت و آن گاهى است كه دست در دست هم به حضور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آيند و از رفتار مسلمانان نسبت به خود خبر دهند. تعبير جذاب ديگرى كه براى حكايت اين اتحاد بين قرآن و عترت به كار رفته كلمه

«حليف» به معناى «هم قَسَم» است. گويا قرآن و عترت پيمان بسته‌اند و قسم ياد كرده‌اند كه از يكديگر جدا نشوند.

جا دارد از آنان كه قرآن را محكم گرفته‌اند ولى اهل بيت را فقط دوست دارند، اما ارتباطى بين ايشان و قرآن احساس نمى‌كنند، پرسيده شود: حديث متواتر «لَنْ يَفْتَرِقا» را كه صدها بار توسط پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر مردم تكرار شده، چه زمانى به اعتقاد خود خواهند افزود؟ به تعبير ديگر آيا وقت آن نرسيده كه اين حديث متواتر را به ديده اعتقاد بنگرند؟

3. سرپرست قرآن

اشاره

قرآن با چنان محتوايى كه دارد بايد چه منزلتى در چشم مسلمانان داشته باشد؟ هيچ قوم و ملتى چنين ميراث فرهنگى عظيم الشأنى را بى سرپرست رها نمى‌كنند، و مسئوليت آن را هم به هر كسى واگذار نمى‌نمايند. آيا ديده‌ايد كه در همه ملل تكه سنگ‌هاى جامد هزار ساله را چگونه مورد حفاظت قرار مى‌دهند، و تاريخچه آن را براى هر بيننده‌اى بازگو مى‌كنند! در حالى كه قرآن سخن مى‌گويد، فكر و اعتقاد مى‌سازد، در بازار عمل به كار مى‌آيد، بشر را تربيت مى‌كند، و اين همان طلاى خالص تمام عيارى است كه مستقيما از حضرت پروردگار نازل شده است.

اكنون آيا بى‌انصافى نيست كه سرپرستى آن را به سقيفه بسپاريم؟ همان گروهى كه از فرط جهل يكى بر جهالت ديگرى مى‌خندد، و در عين غصب حق على عليه‌السلام در مشكلاتش دست به دامان او مى‌شود!؟ آيا مسخره ملل نخواهيم شد اگر با حضور امامان معصوم عليهم‌السلام - كه از درياى علم الهى سيرابند - سرپرستى قرآن را به كسانى دهيم كه وقتى آيات قرآن را مى‌شنوند اقرار مى‌كنند كه گويا براى اولين بار آن را شنيده‌اند و تا آن روز نشنيده بودند، و يا اگر آيه تهديد آميزى از قرآن بر آنان خوانده مى‌شود آن را تير باران مى‌كنند؟!

پس بياييد اقرار كنيم: قرآن هم دعوت كننده مى‌خواهد و هم تفسير كننده. سرپرستى قرآن مسئوليت بزرگى است كه از هر كسى با هر سابقه‌اى ساخته نيست. اين دو مسئوليت بزرگ انحصارا بر دوش چهارده نور پاك نهاده شده و ديگران رسما از دخالت در آن كنار زده شده‌اند.

1. اهل بيت دعوت كننده به قرآن

اشاره

«عَلِىٌّ الدّاعى اِلى كِتابِ اللّه‌ِ»:

«على دعوت كننده به كتاب خداست».⁽¹⁾

«عَلِىٌّ خَليفَتى فِى الدُّعاءِ اِلى كِتابِ اللّه‌ِ»:

«على جانشين من در دعوت به سوى كتاب خداست.⁽²⁾

[ تحليل اعتقادى

نقطه حساسى از خطابه غدير است كه على عليه‌السلام بر سر دست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشد و حضرت در آن حال او را با قرآن معرفى كند. اين بدان معنى است كه دشمن قرآن نمى‌تواند دعوت كننده به سوى آن باشد. دشمنان اهل بيت به سادگى از كنار اين مطلب مى‌گذرند كه هر كسى با هر سابقه‌اى از دشمنى خدا و رسول، و با هر فسق و فجورى بتواند مروج قرآن باشد! آيا غاصبان خلافت كه آيات صريح قرآن را زير پا گذاشتند و علنا مخالفت خود را با آنها اعلام كردند، مى‌توانند مردم را به قرآن دعوت كنند؟! اگر اين گونه است در آياتى كه با راه آنان مخالف است چه خواهند كرد؟!

ما مى‌گوييم: قرآن مقدس‌تر از آن است كه جز معصومين و كسانى كه در راه آنانند بتوانند دعوت كننده به آن باشند. قرآن سنگين بارتر از آن است كه جاهلان به سوى آن دعوت كنند. على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را مى‌خواهد كه بفرمايد: «اين قرآن است، آن را به نطق آوريد ولى هرگز براى شما سخن نخواهد گفت؛ بلكه من هستم كه به شما خبر خواهم داد. اگر از من درباره قرآن سؤال كنيد به شما خبر خواهم داد، چرا كه من اعلم از همه شمايم».⁽¹⁾

2. اهل بيت عليهم‌السلام مفسران قرآن

اشاره

«عَلِىُّ خَليفَتى فى اُمَّتى عَلى تَفْسيرِ كِتابِ رَبّى عَزَّ و جَلَّ»: على جانشين من در امتم بر تفسير كتاب خداى عزوجل است.⁽²⁾

«اَلا اِنَّ تَنْزيلَ الْقُرْآنِ عَلَىَّ وَ تَاْويلُهُ وَ تَفْسيرُهُ بَعْدى عَلَيْهِ»: بدانيد كه تنزيل قرآن بر عهده من بود، و تأويل و تفسير آن بعد از من بر عهده اوست.⁽³⁾

«فَوَاللّه‌ِ لَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ زَواجِرَهُ وَ لَنْ يُوضِحَ لَكُمْ تَفْسيرَهُ اِلاَّ الَّذى اَنَا آخِذٌ بِيَدِهِ وَ مُصْعِدُهُ اِلَىَّ . . . وَ مُعْلِمُكُمْ: اَنَّ مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ . . . » : «به خدا قسم باطن آن را براى شما بيان نمى‌كند و تفسير آن را برايتان روشن نمى‌نمايد مگر اين كسى كه دست او را گرفته بلند مى‌كنم . . . و به شما مى‌فهمانم كه هر كس من صاحب اختيار او بوده‌ام اين على مولاى اوست».⁽⁴⁾

] تحليل اعتقادى

در اوج خطابه غدير، آنگاه كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌خواهد على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را بر سر دست بلند كند او را به عنوان مفسر قرآن معرفى مى‌فرمايد، و به صراحت مى‌فرمايد كه كسى جز او نمى‌تواند چنين مهمى را عهده‌دار شود. اين بار سنگين وحى را جز ختم نبوت قدرت حمل نداشته كه خداوند فقط بر او نازل كرده است. اكنون نيز جز خليفه بر حق او نخواهد توانست اين بار سنگين را بگشايد و جواهرات گرانقيمت آن را در اختيار مردم قرار دهد.

اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌فرمايد: «هيچ آيه‌اى نازل نشده مگر آنكه من مى‌دانم درباره چه كسى نازل شده و در كجا نازل شده و بر چه كسى نازل شده است»،⁽¹⁾و در جاى ديگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مى‌بينيم كه به على عليه‌السلام مى‌فرمايد: «تو رسالت را از سوى من ابلاغ مى‌كنى». پرسيد: يا رسول اللّه، آيا شما تبليغ رسالت نفرموده‌ايد؟ فرمود: من ابلاغ نموده‌ام ولى تو بعد از من از تأويل قرآن به مردم مى‌آموزى آنچه را نمى‌دانند و به آنان خبر مى‌دهى».⁽²⁾

در فراز ديگرى دو بار از كلمه «لَنْ» به معناى هرگز استفاده شده است كه مى‌فرمايد: «لَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ» و «لَنْ يُوضِحَ لَكُمْ»؛ يعنى جز على عليه‌السلام هرگز نمى‌تواند قرآن را بيان كند و هرگز نمى‌تواند روشن نمايد. آنان كه به اين اخطارها توجه نمى‌كنند و در تأويل قرآن سخن هر گوينده‌اى را مى‌پذيرند، در واقع قرآن را سبك مى‌شمارند و هنوز عظمت آن را نيافته‌اند. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اين باره فرمود: «مى‌دانيد متمسك به قرآن كه با تمسك به آن به شرف عظيم دست مى‌يابد كيست؟ آن كسى كه تأويل قرآن را از ما اهل بيت يا از واسطه‌هايى كه سفيران ما براى شيعيانمان هستند بياموزد».⁽³⁾

4. وظايف ما درباره قرآن

اشاره

در غدير كتاب الهى با حيات مردم عجين گرديد، به صورت جزء لاينفكّى كه تا حوض كوثر عضو جدايى ناپذير زندگى مسلمانان خواهد بود. دستوراتى كه درباره قرآن در غدير آمده همه جانبه است، كه تركيب فرهنگىِ الهى آن را تأمين مى‌نمايد:

1 . تمسّك به قرآن

اشاره

«لَنْ تَضِلُّوا ما اِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِما»:

اگر به قرآن و عترت تمسك نماييد هرگز گمراه نخواهيد شد.⁽¹⁾

«فَاِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمْ لَنْ تَضِلُّوا»:

اگر به قرآن و امامان از فرزندانم تمسك نماييد هرگز گمراه نخواهيد شد.⁽²⁾

«فَتَمَسَّكُوا بِهِ وَ لاتَزِلُّوا»:

به قرآن تمسك كنيد و منحرف نشويد.⁽³⁾

[ تحليل اعتقادى

اواخر خطبه است و مردم در حال نتيجه گيرى از سخنرانى يك ساعته پيامبرند. در چنين شرايطى مسئله تمسك به دو يادگار گرانسنگ آن حضرت مطرح مى‌شود. «تمسك» كلمه‌اى است كه در فرهنگ فارسى آن را به تعابير مختلفى مى‌توان بيان كرد: «دست به دامان قرآن و عترت شويد، به آنان پناه بريد، به ذيل عنايتشان چنگ زنيد، به آنان متوسل شويد». ولى اگر از ضيق عبارت بيرون آييم و بخواهيم ترجمه دقيق آن را بيان كنيم، در عربى معناى «تَمَسَّكَ بِهِ» را «تَعَلَّقَ بِهِ وَ اعْتَصَمَ» گفته‌اند. اين معنى نوعى نجات يافتن را در خود جاى داده است. كسى كه در حال غرق شدن يا پرت شدن است تلاش مى‌كند براى نجات خود دستاويزى بيابد و خود را از آن معلق و آويزان نمايد تا سقوط نكند، و بدين صورت خود را حفظ مى‌كند و نجات مى‌دهد و از آن خطر عظيم به آرامش دست مى‌يابد، و اين معناى «تعلُّق و اعتصام» است.

از ميان كلمات بسيارى كه ممكن بود براى ترغيب به قرآن به كار گرفته شود، «تمسك» تعبيرى دقيق و حساب شده است كه بيانگر ارتباط دو سويه قرآن و مردم است. اين تعبير اشاره به آن است كه مردم در حالى تمسك به قرآن و عترت مى‌كنند كه خود را در معرض خطرهاى عظيم و فتنه‌هاى بزرگ مى‌بينند، و قرآن و عترت تنها كشتى نجاتى هستند كه مى‌توانند از آن خطر بزرگ نجات دهند. اگر با اين ديد به قرآن و عترت نگاه كنيم بسيار متفاوت خواهد بود در مقابل اينكه براى ياد گرفتن مطلبى در اوقات فراغت به آن بنگريم، و اين همان چيزى است كه در كلمه «تمسّك» نهفته است.

2 . فهم قرآن

اشاره

«تَدَبَّرُوا القُرْآنَ وَ افْهَمُوا آياتِهِ»:

در قرآن تدبّر نماييد و آيات آن را بفهميد.⁽¹⁾

] تحليل اعتقادى

اين جمله دقيقا زمانى از خطبه غدير بر لسان مبارك پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جارى شد كه حضرت بلافاصله بعد از آن على عليه‌السلام را به عنوان مفسر قرآن و كسى كه در سايه علم او تدبر در قرآن نتيجه خواهد داشت معرفى فرمود. «تَدَبُّر» فكر با دقت و سعى در فهم عمق مطلب و درك صحيح و پر مايه از آيات قرآن است، كه اكثر تلاوت كنندگان قرآن از آن غافلند.

خواندن قرآن بايد مقدمه‌اى براى فهميدن آن باشد كه مقصد اصلى از نزول آن است، و اكثريت ما از آن غافليم يا خود را به غفلت زده‌ايم. در واقع در حال غرق فقط به ديوارهاى بيرونى اين كشتى نجات چنگ زده‌ايم و به آن آويخته‌ايم و از درون آن خبرى نداريم. اگر چه قرآن اين گونه هم نجات مان خواهد داد، ولى فرق بسيارى است بين غريقى كه بدن نيمه جان او به ساحل مى‌رسد با نجات يافته‌اى كه با پاى خود و با نشاط جسم و جانش ساحل را بوسه مى‌زند، و او نيست جز كسى كه تدبرش در قرآن زير تابش نور پر فروغ باب مدينة العلم على بن ابى‌طالب عليه‌السلام باشد.

3 . احتراز از متشابهات

اشاره

«وَ انْظُرُوا اِلى مُحْكَماتِهِ وَ لا تَتَّبِعُوا مُتَشابِهَهُ»:

به محكمات قرآن نظر كنيد و در پى متشابهات آن نباشيد.⁽²⁾

[ تحليل اعتقادى

اوايل خطبه غدير است و سخن از تدبّر در قرآن، ولى غدير نگاهى همه جانبه به اين قانون نامه وحى دارد. بايد در نظر گرفت كه دنيا براى امتحان بشر خلق شده و انسان از هر خطرى عبور كند باز اسباب گمراهى ديگرى در كمين اوست، و گاهى خداوند براى امتحان عمدا مسايلى را بر سر راه بشر قرار مى‌دهد. از همين جاست كه تمسك به كشتى نجات قرآن نبايد انسان را غافل نمايد، چرا كه در اين كشتى خداوند مواضعى را به عنوان متشابهات براى امتحان نجات يابندگان قرار داده و چراغ خطر را هم بر سر آنها روشن نموده و قبلاً اخطار داده كه به آنها نزديك نشوند، كه بار ديگر از همان مواضع احتمال سقوط وجود دارد.

امتحان بزرگ اين است كه هر كس خواهان نجات خويش است چه اندازه از نزديك شدن به خطر پرهيز مى‌كند و آن اخطار را واقعى تلقى مى‌كند. همين ارزش قائل شدن به اخطار الهى سر بلند بيرون آمدن از امتحان بزرگ است، و چه بسيارند كه با دست يازيدن به متشابهات قرآن، خود و جمعيتى را به گمراهى كشانده‌اند. اين در حالى است كه محكمات قرآن بخش اعظم آن را تشكيل مى‌دهد، و هنوز تا درك صحيح همه آنها راهى بلند در پيش داريم، و نوبت متشابهات بعد از محكمات است.

4 . آمادگى پاسخگويى در روز قيامت

اشاره

«إنّى سائِلُكُمْ غَدا فيما اَشْهَدْتُ اللّه‌َ بِهِ عَلَيْكُمْ فى يَوْمِكُمْ هذا اِذا وَرَدْتُمْ عَلَىَّ حَوْضى وَ ما ذا صَنَعْتُمْ بِالثَّقَلَيْنِ بَعْدى، فَانْظُرُوا كَيْفَ خَلَّفْتُمُونى فيهِما حينَ تَلْقُونى»:

من فرداى قيامت كه بر سر حوضم نزد من مى‌آييد از شما بازخواست خواهم كرد درباره آن چيزى كه امروز خدا را بر شما براى آن شاهد گرفتم. ببينيد چگونه با امانت‌هاى من رفتار مى‌كنيد، و پاسختان در روزى كه به ملاقات من مى‌آييد چيست؟⁽¹⁾

«اَلا وَ اِنى فَرْطُكُمْ وَ اَنْتُمْ تَبَعى، تُوشِكُونَ اَنْ تَرِدُوا عَلَىَّ الْحَوْضَ، فَاَسْاَلُكُمْ حينَ تَلْقُونى عَنْ ثِقْلَىَّ: كَيْفَ خَلَّفْتُمُونى فيهِما»؟

بدانيد كه من پيش از شما بر سر حوض كوثر حاضر مى‌شوم و شما از پى من مى‌آييد و بر سر حوض كوثر بر من وارد مى‌شويد. آنگاه كه مرا ملاقات مى‌كنيد از شما درباره دو يادگار گرانبهايم سؤال مى‌كنم كه پس از من با آنان چگونه رفتار كرديد؟⁽¹⁾

الانوار: ج 37 ص 184 ح 69 . عوالم العلوم: ج 15/3 ص 76.

] تحليل اعتقادى

اشاره

در غدير اعلام شد كه مردم بايد آماده پاسخگويى باشند و بى‌تفاوتى آنان هم پذيرفته نيست. اما اينكه درباره چه موضوعى و در چه حدى، نياز به توضيح دارد.

بايد توجه داشت كه دستورات پيامبر عظيم الشأن صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گاهى پيشنهاد يك راه خير و ارشاد به عمل خوب است كه مردم را در برابر گزينه خوب و بهتر قرار مى‌دهد، ولى در اين انتخاب بازخواستى از آنان نيست. اما گاهى فرمان واجبى است كه مردم در برابر دو گزينه آرى و نه قرار مى‌گيرند، و بايد انتخاب قطعى را به عنوان اطاعت و عصيان اعلام كنند تا پاسخ آنان در روز بازخواست روشن باشد، و پى‌آمدهاى آن را هم براى خود رقم زنند. در مواردى از اين هم فراتر مى‌رود و به صراحت اخطار مى‌شود كه در اين باره از شما بازخواست خواهم كرد، و حتما در انتخاب خود دقت كنيد كه بايد پاسخگو باشيد.

سؤال از ثقلين در قيامت

مسئله ثقلين تنها مطلبى است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با صداى بلند اعلام فرموده كه در روز قيامت درباره آن سؤال خواهم كرد و همه بايد درباره راه انتخابى خود پاسخ و دليل محكم داشته باشند، و اين اختصاص عظمت آن را مى‌رساند.

سؤالى كه درباره قرآن و عترت از ما پرسيده خواهد شد آن است كه: پس از من چگونه با آنها رفتار كرديد؟ يعنى دستوراتى كه درباره احترام به قرآن و تلاوت با تدبر آن و دقت در معانى بلندش و پرهيز از متشابهاتش به شما داده بودم عمل نموديد؟ آيا حق اين امانت را ادا كرديد؟ آيا قرآن را وارد زندگى خود نموديد؟

چه كسى مى‌تواند بهترين پاسخ را آماده كند و در برابر پيامبرش شرمنده نشود. چگونه بايد باشيم تا بى‌درنگ آنچه او از ما خواسته تقديم حضورش نماييم و لبخند رضايت بر لبانش بنشانيم؟ چه پاسخى خواهند داشت آنان كه قرآن را كنار گذاردند، و يا الفاظ آن را به صحنه آوردند و مردم را از تعليم معانى آن باز داشتند، و يا مفسر حقيقى آن را وادار به سكوت كردند و مفسران به رأى خود را وارد ميدان كردند؟

سقيفه سدّ راه قرآن

ابوبكر و عمر از همان آغاز سقيفه، بر ظاهر قرآن تأكيد كردند و از تفسير آن منع نمودند؛ چرا كه نياز به مفسر آن اميرالمؤمنين عليه‌السلام بود، و آنان از حضور حضرت اِبا داشتند. حتى آنچه را از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل شده بود منع مى‌كردند. ابوبكر طى دستورى چنين گفت: «لا تَرْوُوا الاَْحاديثَ عَنِ النَّبِىِّ وَ اشْتَغِلُوا بِالْقُرْآنِ»: «حديث از پيامبر نقل نكنيد و به قرآن مشغول باشيد».⁽¹⁾

عمر هر گاه كارگزاران خود را به شهرها مى‌فرستاد به آنان دستور مى‌داد براى مردم حديث نقل نكنند و آنان را از قرآن به امر ديگرى مشغول ننمايند! جالب‌تر اينكه هر گاه اطلاع مى‌يافت يكى از آنان از اين دستور تخلف ورزيده، او را به مدينه احضار مى‌كرد و تا آخر عمر او را نزد خود نگه مى‌داشت و آنچه او از احاديث جمع كرده بود از دستش مى‌گرفت و مى‌سوزاند.⁽²⁾

مردى به نام «ضبيع» درباره معانى آيات قرآن بسيار پرس و جو مى‌كرد تا آنكه از عمر درباره تفسير «الذّارِياتِ» و «النّازِعاتِ» و «الْمُرْسَلاتِ» سؤال كرد. عمر به جاى پاسخ آن قدر او را زد كه عمامه از سرش افتاد، و سپس او را زندانى كرد. بعد از آن هر روز او را بيرون مى‌آورد و صد ضربه مى‌زد. آخر الأمر آن مرد گفت: «گويا شلاق تو تأثير خود را كرده است كه ديگر درباره قرآن سؤال نكنم»!! عمر او را از زندان بيرون آورد و سوار بر شترى بى‌جهاز نمود، مستقيما از مدينه به بصره تبعيد كرد، و دستور داد كسى با او صحبت نكند و همنشين او نشود، و درباره او گفت: «اين شخص دنبال علم است، ولى اشتباه رفته است»!!!⁽¹⁾

روز ديگر ابن عباس را مى‌بينيم كه به معاويه وارث سقيفه مى‌گويد: آيا ما را از قرائت قرآن مانع مى‌شوى؟ معاويه گفت: نه. گفت: از تأويل آن مانع مى‌شوى؟ گفت: آرى. ابن عباس گفت: تو مى‌گويى قرآن را بخوانيم ولى نپرسيم مقصود خدا چه بوده است؟ معاويه گفت: آرى!!

ابن عباس گفت: كدام بر ما واجب‌تر است: قرائت قرآن يا عمل به آن؟ معاويه گفت: عمل به آن! ابن عباس گفت: چگونه به قرآن عمل كنيم قبل از آنكه بدانيم خداوند از آنچه بر ما نازل كرده چه مقصودى داشته است؟ معاويه گفت: معنى و مقصود قرآن را از كسانى بپرس كه بر خلاف آنچه تو و اهل بيت مى‌گوييد معنى كنند. ابن عباس گفت: قرآن بر اهل بيتى كه با آنان نسبت دارم نازل شده، و با اين حال معناى آن را از آل ابى‌سفيان يا آل ابى‌معيط يا يهود و نصارى و مجوس بپرسم؟!

معاويه گفت: ما را با اين كفار يكسان قرار دادى و از آنان حساب كردى! ابن عباس گفت: به جان خودم قسم! اين مقايسه را از آن جهت نمودم كه تو هم مانند آنان منع مى‌كنى از اينكه خدا را با قرآن و با آنچه در آن از امر و نهى و حلال و حرام و ناسخ و

منسوخ و عام و خاص و محكم و متشابه آمده عبادت كنيم و بپرستيم. معاويه گفت: «پس قرآن را بخوانيد و آن را تأويل هم بنماييد ولى آنچه از تفسير قرآن كه خداوند درباره شما نازل كرده و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره شما فرموده نقل نكنيد، و هر چه غير آن است نقل كنيد»! سپس ابن عباس را تهديد كرد و گفت: «اگر هم خواستى از آن معانى قرآن نقل كنى پنهانى باشد و به صورت علنى كسى از تو چنين چيزى را نشنود»!!⁽¹⁾

غوغاى قرآن كنار حوض كوثر

نبايد وعده پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را براى پاسخ امت بر سر حوض كوثر ساده تلقى كنيم. صحنه‌اى عظيم به وقوع خواهد پيوست كه امت عظيم مسلمان در محضر پيامبرشان بايستند و با پاسخ به پرسش‌هاى آن حضرت درباره قرآن و عترت به صورت جدى تكليف خود را روشن كنند. آن منظره ديدنى را خود پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حديثى ترسيم فرموده است آنجا كه مى‌فرمايد:

امت من بر سر حوض كوثر در پنج گروه و با پنج پرچم وارد مى‌شوند:

اول آنان رايت گوساله امت من است. من بپا مى‌خيزم و دست او را مى‌گيرم. به محض آن كه دستش را گرفتم روى او سياه مى‌شود و قدم‌هايش به لرزه در مى‌آيد و امعاء و احشاء او منقلب مى‌شود، و تابعين او نيز همين گونه مى‌شوند. از آنان مى‌پرسم: بعد از من با دو يادگار گرانقدر من چگونه رفتار كرديد؟ در پاسخ مى‌گويند: ثِقْل بزرگتر (يعنى قرآن) را تكذيب نموديم و پاره پاره كرديم، و ثِقْل كوچكتر (عترت) را در تنگنا قرار داديم و حقش را گرفتيم. آنگاه من مى‌گويم: به سمت چپ برويد. آنان از نزد من تشنه و جگر سوخته و روسياه باز گردانده مى‌شوند در حالى كه قطره‌اى از حوض كوثر ننوشيده‌اند.

سپس رايت فرعون امتم بر سر حوض وارد مى‌شوند كه اكثر مردم اينانند كه توسط او از راه راست منحرف شده‌اند . . . دست رئيس آنان را مى‌گيرم، و به محض آنكه دست او را مى‌گيرم رويش سياه مى‌شود و قدم‌هايش مى‌لرزد و امعاء و احشاء او منقلب مى‌شود، و آنان كه تابع او بوده‌اند نيز چنين مى‌شوند. من مى‌گويم: درباره ثِقْلين بعد از من چه رفتارى كرديد؟ مى‌گويند: ثِقل بزرگتر را تكذيب كرده و آن را پاره پاره كرديم، و با ثِقل اصغر جنگيديم و او را كشتيم. من مى‌گويم: «شما هم به راه گروه اول برويد». آنان هم تشنه و جگر سوخته و روسياه باز مى‌گردند در حالى كه قطره‌اى از حوض كوثر ننوشيده‌اند.

سپس رايت هامان امتم كه امام پنجاه هزار نفر از آنان است نزد من مى‌آيند. من بر مى‌خيزم و دست او را مى‌گيرم. آنگاه كه دست او را گرفتم روى او سياه مى‌شود و قدمهايش به لرزه مى‌افتد و امعاء و احشايش منقلب مى‌شود، و تابعين او نيز چنان مى‌شوند. من مى‌پُرسم: درباره ثِقلين بعد از من چه كرديد؟ مى‌گويند: ثِقل اكبر را تكذيب كرديم و از دستوراتش سرپيچى نموديم، و ثقل اصغر را خوار كرديم و او را تنها گذاشتيم. من مى‌گويم: شما به راه گروه‌هاى قبل برويد. آنان نيز تشنه و جگر سوخته و رو سياه باز مى‌گردند در حالى كه قطره‌اى از حوض كوثر ننوشيده‌اند.

سپس رايت مِخْدَج نزد من مى‌آيد كه امام هفتاد هزار نفر از امت من است و من دست او را مى‌گيرم. به محض آنكه دست او را گرفتم رويش سياه مى‌شود و قدم‌هايش به لرزه در مى‌آيد و امعاء و احشاء او منقلب مى‌شود، و تابعين او نيز چنان مى‌شوند. مى‌گويم: بعد از من درباره ثِقْلين چه كرديد؟ مى‌گويند: ثقل اكبر را تكذيب كرده و عصيان نموديم، و با ثقل اصغر جنگيديم و او را كشتيم. مى‌گويم: شما هم به راه گروه‌هاى قبل برويد. آنان نيز تشنه و جگر سوخته و رو سياه باز مى‌گردند در حالى كه قطره‌اى از حوض كوثر ننوشيده باشند.

سپس رايت اميرالمؤمنين و قائدِ پيشانى سفيدان نزد من وارد مى‌شود. من بپا مى‌خيزم و دست او را مى‌گيرم، و در اين حال روى او و اصحابش سفيد

مى‌شود. مى‌گويم: بعد از من درباره ثِقلين چه رفتارى داشتيد؟ مى‌گويند: ثقل اكبر را تابع شديم و آن را تصديق نموديم، و ثقل اصغر را كمك كرديم و يارى نموديم و همراه او به شهادت رسيديم. من مى‌گويم: سيراب و آب نوشيده باز گرديد. آنان جرعه‌اى مى‌نوشند كه بعد از آن هرگز تشنه نمى‌شوند. روى امامشان همچون خورشيد طالع است، و روى آنان مانند ماه چهارده شبه و همچون نورانى‌ترين ستاره در آسمان است.

سپس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: بر اين پيشگويى من شاهد هستيد؟ گفتند: آرى، ما گواه اين مجلس خواهيم بود.⁽¹⁾

ما نيز از بلنداى چهارده قرن مى‌گوييم: يا رسول اللّه! اين پنج گروه را نيك مى‌شناسيم، و قبل از حوض كوثر در اين دنيا بر ضلالت آن چهار گروه معتقديم و شهادت مى‌دهيم، و اميدواريم زير پرچم على بن ابى‌طالب عليه‌السلام از تابعين و تصديق كنندگان قرآن در قول و عمل در گروه پنجم باشيم.

بخش پنجم : پژوهش‌هاى قرآنى غدير

اشاره

سفيد

اين بخش به عنوان جمع بندى تحليلى بين ساير بخش‌هاى كتاب حاضر تدوين شده است. ارتباط بين آنچه در نزول و تفسير و دعاها و زيارات و احتجاجات درباره يك آيه آمده، جهات تازه‌اى را نشان خواهد داد كه در عين متفاوت بودن، نتايج خاصى را از جهت ارتباط آنها با يكديگر به دست مى‌دهد. در اين بخش پژوهش‌هاى قرآنىِ غدير - كه شامل مطالب تحليلى و آمارى است - در 8 قسمت تقديم مى‌گردد:

1 . فهرست سوره‌ها و آيات غدير

2 . متن آيات غدير

3 . موارد مطرح شدن آيات غدير

4 . ترتيب زمانى و مكانى آيات غدير

5 . موضوع بندى آيات غدير

6 . آمارهاى آيات غدير

7 . نتايج اعتقادى آيات غدير

8 . تحليل‌هاى قرآنى غدير

سفيد

1. فهرست سوره‌ها و آيات غدير

در اين بخش فهرست آياتى ذكر مى‌شود كه در طول واقعه غدير نازل شده يا تفسير گرديده يا به مناسبتى در ارتباط با غدير مورد استشهاد يا اشاره قرار گرفته است، كه مجموع آن ها 338 آيه است.

حمد 1 - 7 .

بقره 8 - 15، 24، 43، 79، 140، 158، 167، 217، 285.

آل عمران 7، 8 ، 19، 22، 53 ، 85 ، 86 - 88 ، 102، 118، 123 - 125، 144، 147 - 148، 179، 193 - 194.

نساء 47، 54 ، 59 ، 83 ، 108، 117 - 120، 137، 145.

مائده 3، 7 - 8 ، 19، 55 ، 56 ، 67 .

انعام 82 ، 98، 112، 153.

اعراف 38، 43، 49، 137، 157، 172، 181، 188.

انفال 33 - 34.

توبه 16، 20 - 21، 24 - 26، 61 ، 72، 74، 100، 120 .

يونس 2، 12، 15، 35، 62 .

هود عليه‌السلام 12 - 24، 40، 63 ، 106.

يوسف عليه‌السلام 108 .

رعد 7، 23 - 24 .

ابراهيم عليه‌السلام 8 ، 19 - 21 .

حجر 42، 45 - 46، 92 - 95 .

نحل 29، 83 ، 91 - 94 .

اسراء 15، 58 ، 71 - 72 .

كهف 6 ، 10، 87 .

مريم عليهاالسلام 96 - 97 .

طه 135 .

انبياء 103

حج 1، 25، 27، 41، 45 .

مؤمنون 93 - 94 .

نور 15، 52 ، 54 .

فرقان 12، 74 .

شعراء 202 - 205، 227 .

نمل 50 - 51 .

قصص 41 - 42، 68 .

عنكبوت 2 - 4، 18 .

لقمان 8 ، 24 .

احزاب 6 ، 36، 71 .

سبأ 20، 46 .

فاطر 32 - 35 .

يس 12 .

صافات 24، 71 .

ص 67 - 68 .

زمر 30، 56 ، 73 .

غافر 40 .

زخرف 4، 19، 28، 39، 41 - 44، 56 ، 58 - 61 ، 71، 74 - 80 .

محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله 22 - 26، 28.

فتح 10، 11.

حجرات 1، 15، 17.

ق 29.

نجم 1 - 4، 18.

الرحمن 31 - 35.

مجادله 7، 10، 15 - 20، 22.

حشر 18.

منافقون 6

تغابن 8 .

طلاق 8 .

تحريم 3 - 7.

ملك 6 - 7، 8 - 11، 12.

قلم 1 - 8 ، 51 - 52 .

حاقه 43 - 52 .

معارج 1 - 3.

مدثر 46.

قيامت 16، 31 - 35.

انسان 1 - 31.

مرسلات 16 - 19.

نبأ 1 - 3.

انشقاق 10 - 12.

مطففين 10 - 11، 34.

فجر 13 - 14.

انشراح 7.

تكاثر 8 .

عصر 1 - 3.

نصر 1 - 3.

ناس 4 - 5 .

2. متن آيات غدير

در اين بخش آياتى كه به هر عنوان در ارتباط با غدير مطرح شده به ترتيب آيات و سور قرآن آورده مى‌شود، و آدرس صفحه‌اى از كتاب حاضر كه آيه مورد نظر در آن مطرح شده كنار آن ذكر مى‌گردد. قسمتى از آيه كه مورد شاهد در غدير بوده با قلم سياه‌تر مشخص شده است.

حمد 1 - 7 ··· ج 2 ص 35، ج 3 ص 52 ، 111، 139، 250، 282، 301

بِسْمِ اللّه الرَّحْمنِ الرَّحيمِ؛ الْحَمْدُ للّه‌ِِ رَبِّ الْعالَمينَ؛ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ؛ مالِكِ يَوْمِ الدّينِ؛ اِيّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيّاكَ نَسْتَعينُ؛ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ؛ صِراطَ الَّذينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضّالّينَ.

بقره 8 - 15 ··· ج 1 ص 442، ج 3 ص 85

وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنّا بِاللّه‌ِ وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنينَ؛ يُخادِعُونَ اللّه‌َ وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ ما يخْدَعُونَ اِلاّ اَنْفُسَهُمْ وَ ما يَشْعُرُونَ؛ فى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّه‌ُ مَرَضا وَ لَهُمْ عَذابٌ اَليمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ؛ وَ اِذا قيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِى الاَْرْضِ قالُوا اِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ؛ اَلا اِنَّهُمْ هُمُ

الْمُفْسِدُونَ وَ لكِنْ لايَشْعُرُونَ؛ وَ اِذا قيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النّاسُ قالُوا اَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُفَهاءُ اَلا اِنَّهُمْ هُمُ السُفَهاءُ وَ لكِنْ لا يَعْلَمُونَ؛ وَ اِذا لَقُوا الَّذينَ آمَنُوا قالُوا آمَنّا وَ اِذا خَلَوْا اِلى شياطينِهِمْ قالُوا اِنّا مَعَكُمْ اِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِءُونَ؛ اللّه‌ُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ يَمُدُّهُمْ فى طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ.

بقره 24 ··· ج 2 ص 339، ج 3 ص 43، 101، 250

فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النّارَ الَّتى وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ اُعِدَّتْ لِلْكافِرينَ.

بقره 43 ··· ج 2 ص 451، ج 3 ص 56 ، 117

وَ اَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ ارْكَعُوا مَعَ الرّاكِعينَ.

بقره 79 ··· ج 2 ص 413، ج 3 ص 91، 251، 350

فَوَيْلٌ لِلَّذينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِاَيْديهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِندِ اللّه‌ِ لِيَشتَرُوا بِهِ ثَمَنا قَليلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمّا كَتَبَتْ اَيْديهِمْ وَ وَيْلٌ لَهُمْ مِمّا يَكْسِبُونَ.

بقره 140 ··· ج 2 ص 405، ج 3 ص 34، 81 ، 251، 349

اَمْ تَقُولُونَ اِنَّ اِبْراهيمَ وَ اِسْماعيلَ وَ اِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الاَسْباطَ كانُوا هُودا اَوْ نَصارى قُلْ ءَاَنْتُمْ اَعْلَمُ اَمِ اللّه‌ُ وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّه‌ِ وَ مَا اللّه‌ُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ.

بقره 158 ··· ج 2 ص 454، ج 3 ص 56 ، 116، 144

اِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِن شَعائِرِ اللّه‌ِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ اَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ اَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطوَّعَ خَيْرا فَاِنَّ اللّه‌َ شاكِرٌ عَليمٌ.

بقره 167 ··· ج 1 ص 290، ج 3 ص 28، 312

وَ قالَ الَّذينَ اتَّبَعُوا لَوْ اَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنهُمْ كَما تَبَرَّءُوا مِنّا كَذلِكَ يُريهِمُ اللّه‌ُ اَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيهِمْ وَ ما هُمْ بِخارِجينَ مِنَ النّارِ.

بقره 217 ··· ج 1 ص 164، 181، ج 2 ص 382، ج 3 ص 47، 106، 252

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فيهِ قُلْ قِتالٌ فيهِ كَبيرٌ وَ صَدُّ عَنْ سَبيلِ اللّه‌ِ وَ كُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ اِخْراجُ اَهْلِهِ مِنْهُ اَكْبَرُ عِندَ اللّه‌ِ وَ الْفِتْنَةُ اَكْبرُ مِنَ الْقَتْلِ وَ لا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دينِكُمْ اِنِ اسْتَطاعُوا وَ مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ كافِرٌ فَاُولئِكَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ وَ اُولئِكَ اَصْحابُ النّارِ هُمْ فيها خالِدُونَ.

بقره 285 ··· ج 2 ص 223، ج 3 ص 13، 36، 41، 58 ، 120، 252، 376، 377، 381

آمَنَ الرَّسُولُ بِما اُنزِلَ اِلَيْهِ مِن رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّه‌ِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ اَحَدًٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قالُوا سَمِعْنا وَ اَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ اِلَيْكَ الْمَصيرُ.

آل عمران 7 ··· ج 2 ص 434، ج 3 ص 44، 252

هُوَ الَّذى اَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ اُمُّ الْكِتابِ وَ اُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذينَ فى قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْويلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ اِلاَّ اللّه‌ُ وَ الرّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ اِلاّ اُولُوا الاَْلْبابِ.

آل عمران 8 ··· ج 1 ص 37، ج 3 ص 255، 377، 401

رَبَّنا لاتُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهّابُ.

آل عمران 19 ··· ج 2 147، ج 3 ص 46، 105، 133، 253

اِنَّ الدّينَ عِنْدَ اللّه‌ِ الاِْسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذينَ اُوتُوا الْكِتابَ اِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيا بَيْنَهُمْ وَ مَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللّه‌ِ فَاِنَّ اللّه‌َ سَريعُ الْحِسابِ.

آل عمران 22 ··· ج 3 ص 253

اُولئِكَ الَّذينَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرينَ.

آل عمران 53 ··· ج 3 ص 253، 370

رَبَّنا آمَنّا بِما اَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشّاهِدينَ.

آل عمران 85 ··· ج 1 ص 180، ج 2 ص 147، ج 3 ص 46، 105، 133، 258، 283، 303

وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاْسْلامِ دينا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ.

آل عمران 86 - 88 ··· ج 1 ص 164، ج 2 ص 382، 387، ج 3 ص 47، 106، 254

كَيْفَ يَهْدِى اللّه‌ُ قَوْما كَفَرُوا بَعْدَ ايمانِهِمْ وَ شَهِدُوا اَنَّ الرَّسُولَ حَقُّ وَ جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَ اللّه‌ُ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الظّالِمينَ؛ اُولئِكَ جَزاؤُهُمْ اَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللّه‌ِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ النّاسِ اَجْمَعينَ؛ خالِدينَ فيها لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ.

آل عمران 102 ··· ج 2 ص 446، ج 3 ص 48، 107، 254

يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ اِلاّ وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ.

آل عمران 118 ··· ج 1 ص 280، ج 3 ص 28، 254

يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لايَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ اَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفى صُدُورُهُمْ اَكْبَرُ قَدْ بَيَّنّا لَكُمُ الاْياتِ اِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ.

آل عمران 123 - 125 ··· ج 2 ص 160، ج 3 ص 60

وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه‌ُ بِبَدْرٍ وَ اَنْتُمْ اَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه‌َ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ؛ اِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنينَ اَلَنْ يَكْفِيَكُمْ اَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلينَ؛ بَلى اِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمينَ.

آل عمران 144 ··· ج 1 440، ج 2 ص 90، 230، 262، ج 3 ص 49، 108، 255، 309

وَ ما مُحَمَّدٌ اِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ اَفَإِنْ ماتَ اَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى اَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّه‌َ شَيْئا وَ سَيَجْزِى اللّه‌ُ الشّاكِرينَ.

آل عمران 147 - 148 ··· ج 3 ص 255، 368، 376

وَ ما كانَ قَوْلُهُمْ اِلاّ اَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ اِسْرافَنا فى اَمْرِنا وَ ثَبِّتْ اَقْدامَنا وَ انْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرينَ؛ فَآتاهُمُ اللّه‌ُ ثَوابَ الدُّنْيا وَ حُسْنَ ثَوابِ الاْخِرَةِ وَ اللّه‌ُ يُحِبُّ الْمُحْسِنينَ.

آل عمران 179 ··· ج 2 ص 236، ج 3 ص 51 ، 110، 255

ما كانَ اللّه‌ُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنينَ عَلى ما اَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتّى يَميزَ الْخَْبيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَ ما كانَ اللّه‌ُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَ لكِنَّ اللّه‌َ يَجْتَبى مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَآمِنُوا بِاللّه‌ِ وَ رُسُلِهِ وَ اِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَكُمْ اَجْرٌ عَظيمٌ.

آل عمران 193 - 194 ··· ج 3 ص 255، 368، 425

رَبَّنا اِنَّنا سَمِعْنا مُنادِيا يُنادى لِلاْيمانِ اَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ كَفِّرْ عَنّا سَيِّئاتِنا وَ تَوَفَّنا مَعَ الاَْبْرارِ؛ رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَ لا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ اِنَّكَ لاتُخْلِفُ الْميعادِ.

نساء 47 ··· ج 2 ص 69 ، ج 3 ص 49، 108، 256

يا اَيُّهَا الَّذينَ اُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقا لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ اَنْ نَطْمِسَ وُجُوها فَنَرُدَّها عَلى اَدْبارِها اَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنّا اَصْحابَ السَّبْتِ وَ كانَ اَمْرُ اللّه‌ِ مَفْعُولاً.

نساء 54 ··· ج 3 ص 256، 353

اَمْ يَحْسُدُونَ النّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللّه‌ُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ اِبْراهيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكا عَظيما.

نساء 59 ··· ج 1 ص 30، ج 2 ص 18، ج 3 ص 14، 61 ، 256، 302، 324، 331، 381

يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اَطيعُوا اللّه‌َ وَ اَطيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِى الاَْمْرِ مِنْكُمْ فَاِنْ تَنازَعْتُمْ فى شَىْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ اِلَى اللّه‌ِ وَ الرَّسُولِ اِنْ كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّه‌ِ وَ الْيَوْمِ الآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَ اَحْسَنُ تَأْويلاً.

نساء 82 ··· ج 1 ص 267، ج 2 ص 434، ج 3 44، 253

اَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللّه‌ِ لَوَجَدُوا فيهِ اخْتِلافا كَثيرا.

نساء 108 ··· ج 2 ص 413، 16، 420، ج 3 ص 91، 251، 350

يَسْتَخْفُونَ مِنَ النّاسِ وَ لا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّه‌ِ وَ هُوَ مَعَهُمْ اِذْ يُبَيِّتُونَ ما لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَ كانَ اللّه‌ُ بِما يَعْمَلُونَ مُحيطا.

نساء 117 - 120 ··· ج 3 ص 257، 415، 417

اِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ اِلاّ اِناثا وَ اِنْ يَدْعُونَ اِلاّ شَيْطانا مَريدا؛ لَعَنَهُ اللّه‌ُ وَ قالَ لأََتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصيبا مَفْروضا؛ وَ لأُضِلَّنَّهُمْ وَ لاَمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِكُنَّ آذانَ الاَْنْعامِ وَ لاَمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللّه‌ِ وَ مَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيّا مِنْ دُونِ اللّه‌ِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرانا مُبينا؛ يَعِدُهُمْ وَ يُمَنّيهِمْ وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ اِلاّ غُرُورا.

نساء 137 ··· ج 3 ص 275، 334

اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْرا لَمْ يَكُنِ اللّه‌ُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِيَهْدِيَهُمْ سَبيلاً.

نساء 145 ··· ج 2 ص 137، ج 3 ص 50 ، 109، 257

اِنَّ الْمُنافِقينَ فِى الدَّرْكِ الاَْسْفَلِ مِنَ النّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصيرا.

مائده 3 ··· ج 1 ص 6 ، 32، 39، 151، 153، 158، 160، 162، 163، 166، 168، 169، 170، 173، 178، 184، 189، 193، 196، 300، 342، ج 2 ص 147، 151، 363، 456، ج 3 ص 17، 46، 61 ، 105، 133، 257، 281، 283، 284، 303، 315، 318، 319، 320، 322، 326، 336، 338، 342، 352، 354، 358، 362، 380، 396، 401، 404، 414، 419، 434، 437، 438، 447، 470، 473، 475، 480، 490، 504 ، 510 ، 516 ، 525

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِْنْزيرِ وَ ما اُهِلَّ لِغَيْرِ اللّه‌ِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُترَدِّيَةُ وَ النَّطيحَةُ وَ ما اَكَلَ السَبُعُ اِلاّ ما ذَكَّيْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَ اَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالاَْزْلامِ ذلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ دينِكُمْ فَلاتَخْشوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِْسْلامَ دينا فَمَنِ اضْطُرَّ فى مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لاِِثْمٍ فَاِنَّ اللّه‌َ غَفُورٌ رَحيمٌ.

مائده 7 - 8 ··· ج 1 ص 35، 37، ج 3 ص 13، 17، 36، 258، 304، 386، 389، 390

وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه‌ِ عَلَيْكُمْ وَ ميثاقَهُ الَّذى واثَقَكُمْ بِهِ اِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ اَطَعْنا وَ اتَّقُوا اللّه‌َ اِنَّ اللّه‌َ عَليمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ. يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُونُوا قَوّامينَ للّه‌ِِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَ لايَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى اَنْ لاتَعْدِلُوا اِعْدِلُوا هُوَ اَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَ اتَّقُوا اللّه‌َ اِنَّ اللّه‌َ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ.

مائده 19 ··· ج 3 ص 55 ، 113، 258، 481

يا اَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ اَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ ما جاءَنا مِنْ بَشيرٍ وَ لا نَذيرٍ فَقَدْ جاءَكُمْ بَشيرٌ وَ نَذيرٌ وَ اللّه‌ُ عَلى كُلِّ شَىْ‌ءٍ قَديرٌ.

مائده 55 ··· ج 1 ص 30، 38، ج 2، 18، 51 ، 189، ج 3 ص 14، 41، 61 ، 99، 126، 258، 302، 324، 340

اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ.

مائده 56 ··· ج 2 ص 60 ، 189، ج 3 ص 52 ، 111، 259، 288

وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا فَاِنَّ حِزْبَ اللّه‌ِ هُمُ الْغالِبُونَ.

مائده 67 ··· ج 1 ص 6 ، 36، 66 ، 70، 84 - 151، 358، 373، ج 2 ص 51 ، 80 ، 96، 116، 362، ج 3، ص 35، 41، 46، 98، 126، 259، 301، 327، 330، 333، 339، 346، 392، 407، 408، 425، 447، 459، 461، 497، 501 ، 511

يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ‌تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ اِنَّ اللّه‌َ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرينَ.

انعام 82 ··· ج 2 ص 58 ، ج 3 ص 112، 140، 259

الَّذينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبَسُوا ايمانَهُمْ بِظُلْمٍ اُولئِكَ لَهُمُ الاَْمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ.

انعام 98 ··· ج 3 ص 255، 386، 387

وَ هُوَ الَّذى اَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الاْياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ.

انعام 112 ··· ج 2 ص 374 - 382، ج 3 ص 52 ، 111، 251، 265، 309

وَ كَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِىٍّ عَدُوّا شَياطينَ الاِْنْسِ وَ الْجِنِّ يُوحى بَعْضُهُمْ اِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورا وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ ما يَفْتَرُونَ.

انعام 153 ··· ج 2 ص 90، 181، 182، 185، 236، ج 3 ص 51 ، 52 ، 260

وَ اَنَّ هذا صِراطى مُسْتَقيما فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبيلِهِ ذلِكُمْ وَصّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ.

اعراف 38 ··· ج 2 ص 63 ، 64 ، ج 3 ص 54 ، 112، 140، 251

قالَ ادْخُلُوا فى اُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاِْنْسِ فِى النّارِ كُلَّما دَخَلَتْ اُمَّةٌ لَعَنَتْ اُخْتَها حَتّى اِذَا ادَّارَكوا فيها جَميعا قالَتْ اُخْراهُمْ لاُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ اَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذابا ضِعْفا مِنَ النّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَ لكِنْ لا تَعْلَمُونَ.

اعراف 43 ··· ج 2 ص 225، ج 3 ص 58 ، 120، 148، 260، 304

وَ نَزَعْنا ما فى صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرى مِنْ تَحْتِهِمُ الاَْنْهارُ وَ قالُوا الْحَمْدُ للّه‌ِِ الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِىَ لَوْ لا اَنْ هَدانا اللّه‌ُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَ نُودُوا اَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ اُورِثْتُمُوها بِما

كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

اعراف 49 ··· ج 2 ص 163، ج 3 ص 76، 260، 265

اَهؤُلاءِ الَّذينَ اَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمْ اللّه‌ُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَ لا اَنْتُمْ تحْزَنُونَ.

اعراف 137 ··· ج 2 ص 361 - 365

وَ اَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الاَْرْضِ وَ مَغارِبَهَا الَّتى بارَكْنا فيها وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنى‌اِسرائيلَ بِما صَبَرُوا وَ دَمَّرْنا ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ ما كانُوا يَعْرِشُونَ.

اعراف 157 ··· ج 2 ص 69 ، 197 - 208، ج 3 ص 48، 108، 211، 260

الَّذينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِىَّ الاُْمِّىَّ الَّذى يَجِدُونَهُ مَكْتُوبا عِنْدَهُمْ فِى التَّوْراةِ وَ الاِْنْجيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ و يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ اِصْرَهُمْ وَ الاَْغْلالَ الَّتى كانَتْ عَلَيْهِمْ فالَّذينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذى اُنْزِلَ مَعَهُ اُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.

اعراف 172 ··· ج 2 ص 157، 240 - 253، ج 3 ص 261، 304، 387، 420، 434، 436، 439، 440، 481، 496، 499

وَ اِذْ اَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ اَشْهَدَهُمْ عَلى اَنْفُسِهِمْ اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا اَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ اِنّا كُنّا عَنْ هذا غافِلينَ.

اعراف 181 ··· ج 2 ص 181 - 185، ج 3 ص 52 ، 111، 261، 282

وَ مِمَّنْ خَلَقْنا اُمَّةٌ يهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ.

اعراف 188 ··· ج 1 ص 38، 299، ج 2 ص 175، ج 3 ص 55 ، 206

قُلْ لا اَمْلِكُ لِنَفْسى نَفْعا وَ لا ضَرّا اِلاّ ما شاءَ اللّه‌ُ وَ لَوْ كُنتُ اَعْلَمُ الْغَيْبَ لاَسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَ ما مَسَّنِىَ السُّوءُ اِنْ اَنَا اِلاّ نَذيرٌ وَ بَشيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ.

انفال 32 - 33 ··· ج 1 ص 6 ، 382، 387، 394، 402، ج 3 ص 74، 262، 309، 317، 398

وَ اِذْ قالُوا اللّهُمَّ اِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِندِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ اَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ اَليمٍ؛ وَ ما كانَ اللّه‌ُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ اَنْتَ فيهِمْ وَ ما كانَ اللّه‌ُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ.

توبه 16 ··· ج 1 ص 30، ج 3 ص 14، 61 ، 262، 307، 425، 428، 431

اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمّا يَعْلَمِ اللّه‌ُ الَّذينَ جاهَدُوا مِنكُمْ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّه‌ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنينَ وَليجَةً وَ اللّه‌ُ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ.

توبه 20 - 21 ··· ج 1 352، ج 3 ص 58 ، 263، 264

الَّذينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فى سَبيلِ اللّه‌ِ بِأَمْوالِهِمْ وَ اَنْفُسِهِمْ اَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّه‌ِ وَ اُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ؛ يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنّاتٍ لَهُمْ فيها نَعيمٌ مُقيمٌ.

توبه 25 - 26 ··· ج 2 ص 160، ج 3 ص 160

لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه‌ُ فى مَواطِنَ كَثيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ اِذْ اَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئا وَ ضاقَتْ عَلَيْكُمُ الاَْرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرينَ؛ ثُمَّ اَنْزَلَ اللّه‌ُ سَكينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ وَ اَنْزَلَ جُنُودا لَمْ‌تَرَوْها وَ عَذَّبَ الَّذينَ كَفَرُوا وَ ذلِكَ جَزاءُ الْكافِرينَ.

توبه 61 ··· ج 1 ص 106، ج 2 ص 79، 311، ج 3 ص 42، 99، 127، 263، 310، 311

وَ مِنْهُمُ الَّذينَ يُؤْذُونَ النَّبِىَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ اُذُنٌ قُلْ اُذُنُ خَيرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللّه‌ِ وَ يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنينَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذينَ آمَنُوا مِنكمْ وَ الَّذينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللّه‌ِ لَهُمْ عَذابٌ اَليمٌ.

توبه 72 ··· ج 2 ص 163 - 168، ج 3 ص 76، 263

وَعَدَ اللّه‌ُ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنّاتٍ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدينَ فيها وَ مَساكِنَ طَيِّبَةً فى جَنّاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللّه‌ِ اَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ.

توبه 74 ··· ج 1 ص 215 - 273، ج 3 ص 29، 63 ، 64 ، 68 ، 69 ، 81 ، 83 ، 264

يَحْلِفُونَ بِاللّه‌ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَ كَفَرُوا بَعْدَ اِسلامِهِمْ وَ هَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَ ما نَقَمُوا اِلاّ اَنْ اَغْناهُمُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَاِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرا لَهُمْ وَ اِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللّه‌ُ عَذابا اَليما فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ وَ ما لَهُمْ فِى الْأَرْضِ مِنْ وَلِىٍّ وَ لا نَصيرٍ.

توبه 100 ··· ج 3 ص 42، 100

وَ السّابِقُونَ الاَْوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَ الاَْنْصارِ وَ الَّذينَ اتَّبَعُوهُمْ بِاِحْسانٍ رَضِىَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ اَعَدَّ لَهُمْ جَنّاتٍ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارِ خالِدينَ فيها اَبَدا ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ.

توبه 120 ··· ج 3 ص 116

اِنَّ اللّه‌َ لا يُضيعُ اَجْرَ الْمُحْسِنينَ.

يونس 2 ··· ج 3 ص 264، 374

اَكانَ لِلنّاسِ عَجَبا اَنْ اَوْحَيْنا اِلى رَجُلٍ مِنْهُمْ اَنْ اَنْذِرِ النّاسَ وَ بَشِّرِ الَّذينَ آمَنُوا اَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ قالَ الْكافِرُونَ اِنَّ هذا لَساحِرٌ مُبينٌ.

يونس 11 ··· ج 1 ص 387، 394، 396، ج 3 ص 264

وَ لَوْ يُعَجِّلُ اللّه‌ُ لِلنّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِىَ اِلَيْهِمْ اَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا فى طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ.

يونس 15 ··· ج 1 ص 351 - 362، ج 3 ص 71، 265، 301

وَ اِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيرِ هذا اَوْ بَدِّلْهُ قُلْ ما يَكُونُ لى اَنْ اُبَدِّلَهُ مِن تِلْقاءِ نَفْسى اِنْ اَتَّبِعُ اِلاّ ما يُوحى اِلَىَّ اِنّى اَخافُ اِنْ عَصَيْتُ رَبّى عَذابَ يَوْمٍ عَظيمٍ.

يونس 35 ··· ج 3 ص 265

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدى اِلَى الْحَقِّ قُلِ اللّه‌ُ يَهْدى لِلْحَقِّ اَفَمَنْ يَهْدى اِلَى الْحَقِّ اَحَقُّ اَنْ يُتَّبَعَ اَمَّنْ لا يَهِدّى اِلاّ اَنْ يُهْدى فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ.

يونس 62 ··· ج 2 ص 164، 165، 187، ج 3 ص 52 ص 52 ، 111، 265

اَلا اِنَّ اَوْلِياءَ اللّه‌ِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ.

هود 12 - 24 ··· ج 1 ص 72، 78، ج 3 ص 32، 266، 269، 300

فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى اِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ اَنْ يَقُولُوا لَوْ لا اُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ اَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ اِنَّما اَنْتَ نَذيرٌ وَ اللّه‌ُ عَلى كُلِّ شَىْ‌ءٍ وَكيلٌ؛ اَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّه‌ِ اِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ؛ فَاِنْ لَمْ‌يَسْتَجيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا اَنَّما اُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّه‌ِ وَ اَنْ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ فَهَلْ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ؛ مَنْ كانَ يُريدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَ زينَتَها نُوَفَّ اِلَيْهِمْ اَعْمالَهُمْ فيها وَ هُمْ فيها لا يُبْخَسُونَ؛ اُولئِكَ الَّذينَ لَيْسَ لَهُمْ فِى الاْخِرَةِ اِلاَّ النّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فيها وَ باطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ؛ اَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى اِماما وَ رَحْمَةً اُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الاَْحْزابِ فَالنّارُ مَوْعِدُهُ فَلا تَكُ فى مِرْيَةٍ مِنْهُ اِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَ لكِنَّ اَكْثَرَ النّاسِ لا يُؤْمِنُونَ؛ وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللّه‌ِ كَذِبا اُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ وَ يَقُولُ الاَْشْهادُ هؤُلاءِ الَّذينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ اَلا لَعْنَةُ اللّه‌ِ عَلَى الظّالِمينَ؛ الَّذينَ

يَصُدُّونَ عَنْ سَبيلِ اللّه‌ِ وَ يَبْغُونَها عِوَجا وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ؛ اُولئِكَ لَمْ‌يَكُونُوا مُعْجِزينَ فِى الاَْرْضِ وَ ما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّه‌ِ مِنْ اَوْلِياءَ يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ ما كانُوا يَسْتَطيعُونَ السَّمْعَ وَ ما كانُوا يُبْصِرُونَ؛ اُولئِكَ الَّذينَ خَسِرُوا اَنفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ؛ لا جَرَمَ اَنَّهُمْ فِى الاْخِرَةِ هُمُ الاَْخْسَرُونَ؛ اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ اَخْبَتُوا اِلى رَبِّهِمْ اُولئِكَ اَصحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فيها خالِدُونَ؛ مَثَلُ الْفَريقَيْنِ كَالاَْعْمى وَ الاَْصَمِّ وَ الْبَصيرِ وَ السَّميعِ هَلْ يَسْتَويانِ مَثَلاً اَفَلاتَذَكَّرُونَ.

هود 40 ··· ج 3 ص 266، 407، 408، 409، 413

وَ ما آمَنَ مَعَهُ اِلاّ قَليلٌ.

هود 63 ··· ج 3 ص 266، 407، 408، 409، 413

قالَ يا قَوْمِ اَرَأَيْتُمْ اِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبّى وَ آتانى مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنى مِنَ اللّه‌ِ اِنْ عَصَيْتُهُ فَما تَزيدُونَنى غَيْرَ تَخْسيرٍ.

هود 106 ··· ج 2 ص 401، ج 3 ص 267

فَاَمَّا الَّذينَ شُقُوا فَفِى النّارِ لَهُمْ فيها زَفيرٌ وَ شَهيقٌ.

يوسف 108 ··· ج 3 ص 267، 426، 428، 433

قُلْ هذِهِ سَبيلى اَدْعُو اِلَى اللّه‌ِ عَلى بَصيرَةٍ اَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنى وَ سُبْحانَ اللّه‌ِ وَ ما اَنَا مِنَ الْمُشْرِكينَ.

رعد 7 ··· ج 2 ص 169 - 174، ج 3 ص 55 ، 267، 268، 359، 404، 414، 417، 435، 437

وَ يَقُولُ الَّذينَ كَفَرُوا لَوْ لا اُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ اِنَّما اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ.

رعد 23 - 24 ··· ج 1 ص 396، 471، ج 2 ص 163 - 168، ج 3 ص 76، 261

جَنّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ اَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّيّاتِهِمْ وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ؛ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدّارِ.

ابراهيم 8 ··· ج 2 ص 230، 290، ج 3 ص 59 ، 268

وَ قالَ مُوسى اِنْ تَكْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِى الاَْرْضِ جَميعا فَاِنَّ اللّه‌َ لَغَنِىٌّ حَميدٌ.

ابراهيم 15 - 17 ··· ج 1 ص 388، 395، ،397، 401، ج 3 ص 75، 268

وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خابَ كُلُّ جَبّارٍ عَنيدٍ. مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ وَ يُسْقى مِنْ ماءٍ صَديدٍ. يَتَجَرَّعُهُ وَ لا يَكادُ يُسيغُهُ وَ يَأْتيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَ ما هُوَ بِمَيِّتٍ وَ مِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَليظٌ.

حجر 42 ··· ج 1 ص 414، 416، 420، 422، 425، ج 2 ص 375، ج 3 ص 67 ، 2669، 311

اِنَّ عِبادى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ اِلاّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوينَ.

حجر 45 - 46 ··· ج 2 ص 354، ج 3 ص 53 ، 200

اِنَّ الْمُتَّقينَ فى جَنّاتٍ وَ عُيُونٍ؛ ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنينَ.

حجر 92 - 95 ··· ج 1 ص 68 ، 70، ج 3 ص 31، 269، 300

فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ اَجْمَعينَ؛ عَمّا كانُوا يَعْمَلُونَ؛ فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكينَ؛ اِنّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئينَ.

نحل 29 ··· ج 2 ص 137، 145، ج 3 ص 50 ، 109، 269

فَادْخُلُوا اَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدينَ فيها فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرينَ.

نحل 83 ··· ج 3 ص 243، 270، 332، 333، 514

يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللّه‌ِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَ اَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ.

نحل 91 - 94 ··· ج 1 ص 374، 376، ج 2 ص 368، 369، ج 3 43، 63 ، 102، 270

وَ اَوْفُوا بِعَهْدِ اللّه‌ِ اِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الاَْيْمانَ بَعْدَ تَوْكيدِها وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللّه‌َ عَلَيْكمْ كَفيلاً اِنَّ اللّه‌َ يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ؛ وَ لا تَكُونُوا كَالَّتى نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ اَنْكاثا تَتَّخِذُونَ اَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ اَنْ تَكُونَ اُمَّةٌ هِىَ اَرْبى مِنْ اُمَّةٍ اِنَّما يَبْلُوكُمُ اللّه‌ُ بِهِ وَ لَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ ما كُنتُمْ فيهِ تَخْتَلِفُونَ؛ وَ لَوْ شاءَ اللّه‌ُ لَجَعَلَكمْ اُمَّةً واحِدَةً وَ لكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدى مَنْ يَشاءُ وَ لَتُسْئَلُنَّ عَمّا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ؛ وَ لا تَتَّخِذُوا اَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها وَ تَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبيلِ اللّه‌ِ وَ لَكُمْ عَذابٌ عَظيمٌ.

اسراء 15 ··· ج 2 ص 227، 228، ج 3 ص 57 ، 120، 270، 285

مَنِ اهْتَدى فَاِنَّما يَهْتَدى لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَاِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرى وَ ما كُنّا مُعَذِّبينَ حَتّى نَبْعَثَ رَسولاً.

اسراء 58 ··· ج 2 ص 258، ج 3 ص 51 ، 305

وَ اِنْ مِنْ قَرْيَةٍ اِلاّ نَحْنُ مُهْلِكوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ اَوْ مُعَذِّبُوها عَذابا شَديدا كانَ ذلِكَ فِى الْكِتابِ مَسْطورا.

اسراء 71 - 72 ··· ج 1 ص 229، 230، ج 3 ص 270، 313، 383

يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ اُناسِ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ اُوتِىَ كِتابَهُ بِيَمينِهِ فَاُولئِكَ يَقْرَءُونَ كِتابَهُمْ وَ لا يُظْلَمُونَ فَتيلاً؛ وَ مَنْ كانَ فى هذِهِ اَعْمى فَهُوَ فِى الاْخِرَةِ اَعْمى وَ اَضَلُّ سَبيلاً.

كهف 6 ··· ج 1 ص 66 ، ج 3 ص 23، 201، 269، 313

فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ اِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَديثِ اَسَفا.

كهف 10 ··· ج 3 ص 378

رَبَّنا آتِنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً وَ هَىِ‌ءْ لَنا مِنْ اَمْرِنا رَشَدا.

كهف 87 ··· ج 3 ص 43، 101، 271، 339، 342، 343

قالَ اَمّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ اِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذابا نُكْرا.

مريم 96 - 97 ··· ج 1 ص 72، 76، ج 3 ص 32

اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمانُ وُدًّا؛ فَاِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقينَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْما لُدّا.

طه 135 ··· ج 3 ص 426، 431

قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ اَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِىِّ وَ مَنِ اهْتَدى.

انبياء 103 ··· ج 2 ص 354، 355، ج 3 ص 112، 271

لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الاَْكْبَرُ وَ تَتَلَقّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هذا يَوْمُكُمُ الَّذى كُنْتُمْ تُوعَدُونَ.

حج 1 ··· ج 2 ص 449، ج 3 ص 56 ، 118، 119

يا اَيُّهَا النّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَىْ‌ءٌ عَظيمٌ.

حج 25 ··· ج 1 ص 287، 288، ج 3 ص 27، 311

اِنَّ الَّذينَ كَفَرُوا وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبيلِ اللّه‌ِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذى جَعَلْناهُ لِلنّاسِ سَواءً الْعاكِفُ فيهِ وَ الْبادِ وَ مَنْ يُرِدْ فيهِ بِاِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ اَليمٍ.

حج 27 ··· ج 3 ص 15، 342

وَ اَذِّنْ فِى النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتُوكَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَميقٍ.

حج 41 ··· ج 2 ص 451، ج 3 ص 56

الَّذينَ اِنْ مَكَّنّاهُمْ فِى الاَْرْضِ اَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ وَ اَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنكَرِ وَ للّه‌ِِ عاقِبَةُ الاُْمُورِ.

حج 45 ··· ج 2 ص 254

فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ اَهْلَكْناها وَ هِىَ ظالِمَةٌ فَهِىَ خَاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشيدٍ.

مؤمنون 93 - 94 ··· ج 1 ص 50 ، 53 ، ج 3 ص 18

قُلْ رَبِّ اِمّا تُرِيَنّى ما يُوعَدُونَ؛ رَبِّ فَلا تَجْعَلْنى فِى الْقَوْمِ الظّالِمينَ.

نور 15 ··· ج 2 ص 95

اِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ ما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَيِّنا وَ هُوَ عِنْدَ اللّه‌ِ عَظيمٌ.

نور 52 ··· ج 3 ص 271

وَ مَنْ يُطِعِ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ وَ يَخْشَ اللّه‌َ وَ يَتَّقْهِ فَاُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.

نور 54 ··· ج 2 ص 90، 116، 117، 119، ج 3 ص 48، 107

قُلْ اَطيعُوا اللّه‌َ وَ اَطيعُوا الرَّسولَ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَاِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَ عَلَيْكُمْ ما حُمِّلْتُمْ وَ اِنْ تُطيعُوهُ تَهْتَدُوا وَ ما عَلَى الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبينُ.

فرقان 12 ··· ج 2 ص 400، 402، 403، ج 3 ص 54

اِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعيدٍ سَمِعُوا لَها تَغَيُّظا وَ زَفيرا.

فرقان 74 ··· ج 3 ص 214

وَ الَّذينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ اَزْواجِنا وَ ذُرِّيّاتِنا قُرَّةَ اَعْيُنٍ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقينَ اِماما.

شعراء 201 - 204 ··· ج 1 ص 388، 395، 397، ج 3 ص 76، 264

لا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتّى يَرَوُا الْعَذابَ الاَْليمَ؛ فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لايَشْعُرُونَ؛ فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ؛ اَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ.

شعراء 227 ··· ج 3 ص 398، 399

اِلاّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ ذَكَرُوا اللّه‌َ كَثيرا وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا وَ سَيَعْلَمُ الَّذينَ ظَلَمُوا اَىَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ.

نمل 50 - 51 ··· ج 1 ص 254، 255، ج 3 ص 28، 309

وَ مَكَرُوا مَكْرا وَ مَكَرْنا مَكْرا وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ؛ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ اَنّا دَمَّرْناهُمْ وَ قَوْمَهُمْ اَجْمَعينَ.

قصص 41 - 42 ··· ج 2 ص 120، ج 3 ص 50 ، 109، 272، 308، 372

وَ جَعَلْناهُمْ اَئِمَّةً يَدْعُونَ اِلَى النّارِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ؛ وَ اَتْبَعْناهُمْ فى هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحينَ.

قصص 68 ··· ج 3 ص 72، 338

وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللّه‌ِ وَ تَعالى عَمّا يُشْرِكُونَ.

عنكبوت 2 - 4 ··· ج 1 ص 61 ، 62 ، ج 3 ص 22، 262، 307، 342

اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ يَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لايُفْتَنُونَ؛ وَ لَقَدْ فَتَنّا الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللّه‌ُ الَّذينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبينَ؛ اَمْ حَسِبَ الَّذينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ اَنْ يَسْبِقُونا ساءَ ما يَحْكُمُونَ.

عنكبوت 18 ··· ج 2 ص 90، 116، 117، 119، ج 3 ص 48، 107

وَ اِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ اُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ ما عَلَى الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبينُ.

لقمان 8 ··· ج 2 ص 24، 85 ، 352، 353، ج 3 ص 121، 272

اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَهُمْ جَنّاتُ النَّعيمِ.

لقمان 24 ··· ج 2 ص 405 - 411، ج 3 ص 80

نُمَتِّعُهُمْ قَليلاً ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ اِلى عَذابٍ غَليظٍ.

احزاب 6 ··· ج 1 ص 26، 27، 30، 35، ج 2 ص 103، 104، 106، 109، 110، ج 3 ص 13، 37، 243، 273، 283، 302، 329، 339، 390 - 394، 407، 409، 526

النَّبِىُّ اَوْلى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ وَ اَزْواجُهُ اُمَّهاتُهُمْ وَ اُولُوا الاَْرْحامِ بَعْضُهُمْ اَوْلى بِبَعْضٍ فى

كِتابِ اللّه‌ِ مِنَ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُهاجِرينَ اِلاّ اَنْ تَفْعَلُوا اِلى اَوْلِيائِكُمْ مَعْرُوفا كانَ ذلِكَ فِى الْكِتابِ مَسْطُورا.

احزاب 36 ··· ج 272، 338

ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ اِذا قَضَى اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ اَمْرا اَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ اَمْرِهِمْ وَ مَنْ يَعْصِ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبينا.

احزاب 71 ··· ج 2 ص 207، ج 3 ص 58 ، 121

يُصْلِحْ لَكُمْ اَعْمالَكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ مَنْ يُطِعِ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزا عَظيما.

سبا 20 ··· ج 1 ص 414، 416، 420، ج 3 ص 66 ، 67 ، 273، 311

وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيهِمْ اِبْليسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ اِلاّ فَريقا مِنَ الْمُؤْمِنينَ.

سبا 46 ··· ج 1 ص 38، 39، 40، 185، 299 - 302، ج 3 ص 21، 69 ، 300

قُلْ اِنَّما اَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ اَنْ تَقُومُوا للّه‌ِِ مَثْنى وَ فُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ اِنْ هُوَ اِلاّ نَذيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَىْ عَذابٍ شَديدٍ.

فاطر 32 - 35 ··· ج 3 ص 364، 367

ثُمَّ اَوْرَثْنا الْكِتابَ الَّذينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِاِذْنِ اللّه‌ِ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبيرُ؛ جَنّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها يُحَلَّوْنَ فيها مِنْ اَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤا وَ لِباسُهُمْ فيها حَريرٌ؛ وَ قالُوا الْحَمْدُ للّه‌ِِ الَّذى اَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ اِنَّ رَبَّنا غَفُورٌ شَكُورٌ؛ الَّذى اَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنا فيها نَصَبٌ وَ لا يَمَسُّنا فيها لُغُوبٌ.

يس 12 ··· ج 2 ص 49، ج 3 ص 43، 101، 129

اِنّا نَحْنُ نُحْىِ الْمَوْتى وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ كُلَّ شَىْ‌ءٍ اَحْصَيْناهُ فى اِمامٍ مُبينٍ.

صافات 24 ··· ج 3 ص 437

وَقِفُوهُمْ اِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ.

صافات 71 ··· ج 2 ص 287، 289، 316، ج 3 ص 266، 308

وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ اَكْثَرُ الاَْوَّلينَ.

ص 67 - 68 ··· ج 3 ص 296، 435 - 442

قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظيمٌ؛ اَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ.

زمر 30 ··· ج 2 ص 93

اِنَّكَ مَيِّتٌ وَ اِنَّهُمْ مَيِّتُونَ.

زمر 56 ··· ج 1 ص 341، ج 2 ص 53 ، 54 ، ج 3 ص 43، 102، 130، 273، 289

اَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتا عَلى ما فَرَّطْتُ فى جَنْبِ اللّه‌ِ وَ اِنْ كُنْتَ لَمِنَ السّاخِرينَ.

زمر 73 ··· ج 2 ص 251، 354، ج 3 ص 53 ، 112، 260

وَ سيقَ الَّذينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ اِلَى الْجَنَّةِ زُمَرا حَتّى اِذا جاءُوها وَ فُتِحَتْ اَبْوابُها وَ قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدينَ.

زخرف 4 ··· ج 3 ص 274، 434

وَ اِنَّهُ فى اُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِىٌّ حَكيمٌ.

زخرف 19 ··· ج 1 ص 239، 240، ج 3 ص 20

وَ جَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ اِناثا اَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَ يُسْأَلُونَ.

زخرف 28 ··· ج 1 ص 239، 240، 242، ج 2 ص 47، 211، 221، 222، ج 3 ص 56 ، 57 ، 118، 120، 145، 161، 274، 285، 304

وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فى عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ.

زخرف 39 ··· ج 1 ص 239 - 243، 295، ج 3 ص 20

وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ اِذْ ظَلَمْتُمْ اَنَّكُمْ فِى الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ.

زخرف 41 - 44 ··· ج 1 ص 50 - 52 ، ج 3 ص 17، 18، 302

فَاِمّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَاِنّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ؛ اَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذى وَعَدْناهُمْ فَاِنّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ؛ فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذى اُوحِىَ اِلَيْكَ اِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقيمٍ؛ وَ اِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ سَوْفَ تُسْأَلُونَ.

زخرف 56 ··· ج 1 ص 387، 390، 412، ج 3 ص 74، 425

اِنْ هُوَ اِلاّ عَبْدٌ اَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَ جَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنى‌اِسْرائيلَ.

زخرف 57 - 61 ··· ج 1 ص 387، 390، 396، 412، ج 3 ص 73

وَ لَمّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً اِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ؛ وَ قالُوا ءَآلِهَتُنا خَيرٌ اَمْ هُوَ ما ضَرَبُوهُ لَكَ اِلاّ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ؛ اِنْ هُوَ اِلاّ عَبْدٌ اَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَ جَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنى اِسرائيلَ؛ وَ لَوْ نَشاءُ

لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِى الاَْرْضِ يَخْلُفُونَ؛ وَ اِنَّهُ لَعِلْمٌ للسّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ.

زخرف 71 ··· ج 2 ص 163، 165، ج 3 ص 76، 272

يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ اَكْوابٍ وَ فيها ما تَشْتَهيهِ الاَْنْفُسُ وَ تَلَذُّ الاَْعْيُنُ وَ اَنْتُمْ فيها خالِدُونَ.

زخرف 74 - 80 ··· ج 1 ص 257 - 265، 271، ج 3 ص 30، 274، 310

اِنَّ الْمُجْرِمينَ فى عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ؛ لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فيهِ مُبْلِسُونَ؛ وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لكِنْ كانُوا هُمُ الظّالِمينَ؛ وَ نادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ اِنَّكُمْ ماكِثُونَ؛ لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَ لكِنَّ اَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ؛ اَمْ اَبْرَمُوا اَمْرا فَاِنّا مُبْرِمُونَ؛ اَمْ يَحْسَبُونَ اَنّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُم بَلى وَ رُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ.

محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله 22 - 26 ··· ج 1 ص 267، 275، ج 2 ص 435

فَهَلْ عَسَيْتُمْ اِنْ تَوَلَّيْتُمْ اَنْ تُفْسِدُوا فِى الاَْرْضِ وَ تُقَطِّعُوا اَرْحامَكُمْ؛ اُولئِكَ الَّذينَ لَعَنَهُمُ اللّه‌ُ فَاَصَمَّهُمْ وَ اَعْمى اَبْصارَهُمْ؛ اَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ اَمْ عَلى قُلُوبٍ اَقْفالُها؛ اِنَّ الَّذينَ ارْتَدُّوا عَلى اَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ اَمْلى لَهُمْ؛ ذلِكَ بِاَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذينَ كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللّه‌ُ سَنُطيعُكمْ فى بَعْضِ الاَْمْرِ وَ اللّه‌ُ يَعْلَمُ اِسْرارَهُمْ.

محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله 28 ··· ج 1 ص 267، ج 2 ص 280، 282، ج 3 ص 50 ، 252، 308

ذلِكَ بِاَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما اَسْخَطَ اللّه‌ُ وَ كَرِهُوا رِضْوانَهُ فَاَحْبَطَ اَعْمالَهُمْ.

فتح 10 ··· ج 2 ص 210، 212، ج 3 ص 55 ، 57 ، 115، 143، 275، 285، 288، 305

اِنَّ الَّذينَ يُبايِعُونَكَ اِنَّما يُبايِعُونَ اللّه‌َ يَدُ اللّه‌ِ فَوْقَ اَيْديهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَاِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ وَ مَنْ اَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللّه‌َ فَسَيُؤْتيهِ اَجْرا عَظيما.

فتح 11 ··· ج 2 ص 79، 95، 310، 311، ج 3 ص 41، 99

سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الاَْعْرابِ شَغَلَتْنا اَمْوالُنا وَ اَهْلُونا فَاسْتَغْفِرْ لَنا يَقُولُونَ بِاَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فى قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللّه‌ِ شَيْئا اِنْ اَرادَ بِكُمْ ضَرّا اَوْ اَرادَ بِكُمْ نَفْعا بَلْ كانَ اللّه‌ُ بِما تَعْمَلُونَ خَبيرا.

حجرات 1 ··· ج 3 ص 275، 351، 352

يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَىِ اللّه‌ِ وَ رَسُولِهِ وَ اتَّقُوا اللّه‌َ اِنَّ اللّه‌َ سَميعٌ عَليمٌ.

حجرات 15 ··· ج 2 ص 345، ج 3 ص 53 ، 112

اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذينَ آمَنُوا بِاللّه‌ِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِاَمْوالِهِمْ وَ اَنْفُسِهِمْ فى سَبيلِ اللّه‌ِ اُولئِكَ هُمُ الصّادِقُونَ.

حجرات 17 ··· ج 2 ص 229، 280 - 284، 391، ج 3 ص 49، 109

يَمُنُّونَ عَلَيْكَ اَنْ اَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَىَّ اِسْلامَكُمْ بَلِ اللّه‌ُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ اَنْ هَداكم لِلايمانِ اِنْ كُنتُمْ صادِقينَ.

ق 29 ··· ج 2 ص 90، 111، 113، ج 3 ص 46، 105، 132

ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ وَ ما اَنَا بِظلاّمٍ لِلْعَبيدِ.

نجم 1 - 4 ··· ج ج 2 ص 90، 111، 113، ج 3 ص 46، 105، 132

بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ؛ وَ النَّجْمِ اِذا هَوى؛ ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى؛ وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى؛ اِنْ هُوَ اِلاّ وَحْىٌ يُوحى.

نجم 18 ··· ج 3 ص 435 - 441

لَقَدْ رَاى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى.

الرحمن 31 - 35 ··· ج 2 ص 390، 391، ج 3 ص 110

سنَفْرُغُ لَكُمْ اَيُّهَا الثَّقَلانِ؛ فَبِاَىِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ؛ يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الاِْنْسِ اِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَنْ تَنْفُذُوا مِنْ اَقْطارِ السَّماواتِ وَ الاَْرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ اِلاّ بِسُلْطانٍ؛ فَبِاَىِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ؛ يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ.

مجادله 7 ··· ج 1 ص 250 - 253، ج 3 ص 27، 83 ، 274

اَلَمْ تَرَ اَنَّ اللّه‌َ يَعْلَمُ ما فِى السَّماواتِ وَ ما فِى الاَْرْضِ ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ اِلاّ هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ اِلاّ هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا اَدْنى مِنْ ذلِكَ وَ لا اَكْثَرَ اِلاّ هُوَ مَعَهُمْ اَيْنَ ما كانُوا ثمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ اِنَّ اللّه‌َ بِكُلِّ شَىْ‌ءٍ عَليمٌ.

مجادله 10 ··· ج 1 ص 250، ج 3 ص 27

اِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذينَ آمَنُوا وَ لَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئا اِلاّ بِاِذْنِ اللّه‌ِ وَ عَلَى اللّه‌ِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ.

مجادله 15 - 20 ··· ج 3 ص 414

اَلَمْ تَرَ اِلَى الَّذينَ تَوَلَّوا قَوْما غَضِبَ اللّه‌ُ عَلَيْهِمْ ما هُمْ مِنْكُمْ وَ لا مِنْهُمْ وَ يَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ؛ اَعَدَّ اللّه‌ُ لَهُمْ عَذابا شَديدا اِنَّهُمْ ساءَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ؛ اتَّخَذُوا اَيْمانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبيلِ اللّه‌ِ فَلَهُمْ عَذابٌ مُهينٌ؛ لَنْ تُغْنِىَ عَنْهُمْ اَمْوالُهُمْ وَ لا اَوْلادُهُمْ مِنَ اللّه‌ِ شَيْئا اُولئِكَ اَصْحابُ النّارِ هُمْ فيها خالِدونَ؛ يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللّه‌ُ جَميعا فَيَحْلِفونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَ يَحْسَبُونَ اَنَّهُمْ عَلى شَىْ‌ءٍ اَلا اِنَّهُمْ هُمُ الْكاذِبُونَ؛ اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ فَاَنْساهُمْ ذِكْرَ اللّه‌ِ اُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطانِ اَلا اِنَّ حِزْبَ الشَّيْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ.

مجادله 22 ··· ج 2 ص 60 ، ج 3 ص 111، 112، 139، 275، 288

لا تَجِدُ قَوْما يُؤْمِنُونَ بِاللّه‌ِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حادَّ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كانُوا آباءَهُمْ اَوْ اَبْناءَهُمْ اَوْ اِخْوانَهُمْ اَوْ عَشيرَتَهُمْ اُولئِكَ كَتَبَ فى قُلُوبِهِمُ الاْيمانَ وَ اَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ يُدْخِلُهُمْ جَنّاتٍ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدينَ فيها رَضِىَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ اُولئِكَ حِزْبُ اللّه‌ِ اَلا اِنَّ حِزْبَ اللّه‌ِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.

حشر 18 ··· ج 2 ص 367 - 369، ج 3 ص 43، 102

يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه‌َ اِنَّ اللّه‌َ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ.

منافقون 6 ··· ج 2 ص 339، 342، ج 3 ص 101، 276

سَواءٌ عَلَيْهِمْ اَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ اَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللّه‌ُ لَهُمْ اِنَّ اللّه‌َ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْفاسِقينَ.

تغابن 8 ··· ج 2 ص 69 ، 197، 201، ج 3 ص 48، 108، 260

فَآمِنُوا بِاللّه‌ِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذى اَنزَلْنا وَ اللّه‌ُ بِما تَعْمَلُونَ خَبيرٌ.

طلاق 8 ··· ج 3 ص 43، 101

وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ اَمْرِ رَبِّها وَ رُسُلِهِ فَحاسبْناها حِسابا شَديدا وَ عَذَّبْناها عَذابا نُكْرا.

تحريم 3 - 7 ··· ج 1 ص 428، 432، 437، ج 3 ص 276، 310، 343، 345

وَ اِذْ اَسَرَّ النَّبىُّ اِلى بَعْضِ اَزْواجِهِ حَديثا فَلَمّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ اَظْهَرَهُ اللّه‌ُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ اَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ اَنْبَأَكَ هذا قالَ نَبَّأَنِىَ الْعَليمُ الْخَبيرُ؛ اِنْ تَتُوبا اِلَى اللّه‌ِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ اِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَاِنَّ اللّه‌َ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْريلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهيرٌ؛ عَسى رَبُّهُ اِنْ طَلَّقَكُنَّ اَنْ يُبْدِلَهُ اَزْواجا خَيْرا مِنْكُنَّ مُسْلِماتٍ مُؤْمِناتٍ قانِتاتٍ تائِباتٍ عابِداتٍ سائِحاتٍ ثَيِّباتٍ وَ اَبْكارا؛ يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا قُوا اَنْفُسَكُمْ وَ اَهْليكُمْ نارا وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لايَعْصُونَ اللّه‌َ ما اَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ؛ يا اَيُّهَا الَّذينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ اِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

ملك 6 - 7 ··· ج 2 ص 67 ، 400، 402، ج 3 ص 54 ، 112

وَ لِلَّذينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصيرُ؛ اِذا اُلْقُوا فيها سَمِعُوا لَها شَهيقا وَ هِىَ تَفُورُ.

ملك 8 - 11 ··· ج 2 ص 66 ، ج 3 ص 54 ، 107، 113، 140

تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما اُلْقِىَ فيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها اَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذيرٌ؛ قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذيرٌ فَكَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللّه‌ُ مِنْ شَىْ‌ءٍ اِنْ اَنْتُمْ اِلاّ فى ضَلالٍ كَبيرٍ؛ وَ قالُوا لَوْ كُنّا نَسمَعُ اَوْ نَعْقِلُ ما كُنّا فى اَصحابِ السّعيرِ؛ فَاعْترَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقا لاَِصْحابِ السَّعيرِ.

ملك 12 ··· ج 2 ص 348 - 351، ج 3 ص 54 ، 113

اِنَّ الَّذينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ اَجْرٌ كَبيرٌ.

قلم 1 - 8 ··· ج 1 ص 207، ج 3 ص 62

بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ؛ ن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ؛ ما اَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ؛ وَ اِنَّ لَكَ لاََجْرا غَيْرَ مَمْنُونٍ؛ وَ اِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظيمٍ؛ فَسَتُبْصِرُ وَ يُبْصِرُونَ؛ بِاَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ؛ اِنَّ رَبَّكَ هُوَ اَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبيلِهِ وَ هُوَ اَعْلَمُ بِالْمُهْتَدينَ؛ فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبينَ.

قلم 51 - 52 ··· ج 1 ص 307 - 312، ج 3 ص 65

وَ اِنْ يَكادُ الَّذينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِاَبْصارِهِمْ لَمّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَ يَقُولُونَ اِنَّهُ لَمَجْنُونٌ؛ وَ ما هُوَ اِلاّ ذِكْرٌ لِلْعالَمينَ.

حاقه 43 - 52 ··· ج 1 ص 327 - 341، ج 3 ص 70، 195

تَنْزيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمينَ؛ وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الاَْقاويلِ؛ لاََخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمينِ؛ ثمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتينَ؛ فَما مِنْكُمْ مِنْ اَحَدٍ عَنْهُ حاجِزينَ؛ وَ اِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقينَ؛ وَ اِنّا لَنَعْلَمُ اَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبينَ؛ وَ اِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكافِرينَ؛ وَ اِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقينِ؛ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظيمِ.

معارج 1 - 3 ··· ج 1 ص 6 ، 388، 395، 397، 402، 404، 405، ج 2 ص 164، ج 3 ص 75، 243، 244، 264، 284، 286، 309، 315، 316، 318، 447، 448، 491، 504 ، 505 ، 510 ، 511 ، 512 ، 514 ، 518 ، 520 ، 522 ، 523 ، 524

سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ؛ لِلْكافِرينَ لَيْس لَهُ دافِعٌ؛ مِنَ اللّه‌ِ ذِى الْمَعارِجِ.

مدثر 46 ··· ج 3 ص 389، 396، 404

وَ كُنّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدّينِ.

قيامت 16 ··· ج 1 ص 378، 380، 384، ج 3 ص 64 ، 277

لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ.

قيامت 31 - 35 ··· ج 3 ص 64 ، 277، 321

فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلّىْ؛ وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلّى؛ ثمَّ ذَهَبَ اِلى اَهْلِهِ يَتَمَطّى؛ اَوْلى لَكَ فَاَوْلى؛ ثُمَّ اَوْلى لَكَ فَاَوْلى.

انسان 1 - 31 ··· ج 2 ص 41، 44، ج 3 ص 47، 106، 134، 289، 348، 451، 457

بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ؛ هَلْ اَتى عَلَى الاْنْسانِ حينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئا مَذْكُورا؛ اِنّا خَلَقْنَا الاْنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ اَمْشاجٍ نَبْتَليهِ فَجَعَلْناهُ سَميعا بَصيرا؛ اِنّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ اِمّا شاكِرا وَ اِمّا كَفُورا؛ اِنّا اَعْتَدْنا لِلْكافِرينَ سَلاسِلَ وَ اَغْلالاً وَ سَعيرا؛ اِنَّ الاَْبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كانَ مِزاجُها كافُورا؛ عَيْنا يَشْرَبُ بِهَا عِبادُ اللّه‌ِ يُفَجِّرُونَها تَفْجيرا؛ يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ يَخافُونَ يَوْما كانَ شَرُّهُ مُسْتَطيرا؛ وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكينا وَ يَتيما وَ اَسيرا؛ اِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللّه‌ِ لا نُريدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَ لا شُكُورا؛ اِنّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوْما عَبُوسا قَمْطَريرا؛ فَوَقاهُمُ اللّه‌ُ شَرَّ ذلِكَ الْيَوْمِ وَ لَقّاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُورا؛ وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَريرا؛ مُتَّكِئينَ فيها عَلَى الاَْرائِكِ لا يَرَوْنَ فيها شَمْسا وَ لا زَمْهَريرا؛ وَ دانِيَةً عَلَيهِمْ ظِلالُها وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْليلاً؛ وَ يُطافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ اَكْوابٍ كانَتْ قَواريرا؛ قَواريرَ مِن فِضَّةٍ قَدَّرُوها تَقْديرا؛ وَ يُسْقَوْنَ فيها كَأْسا كانَ مِزاجُها زَنْجَبيلاً؛ عَيْنا فيها تُسَمّى سَلْسَبيلاً؛ وَ يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ اِذا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤا مَنثُورا؛ وَ اِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعيما وَ مُلْكا كَبيرا؛ عالِيَهُمْ ثِيابُ سُنْدُسٍ خُضْرٍ وَ اِسْتَبْرَقٌ وَ حُلُّوا اَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَرابا طَهُورا؛ اِنَّ هذا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَ كانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُورا؛ اِنّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزيلاً؛ فَاصْبِرْ لِحُكمِ رَبِّكَ وَ لا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِما اَوْ كَفُورا؛ وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَ اَصيلاً؛ وَ مِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَيْلاً طَويلاً؛ اِنَّ هؤُلاءِ يُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَ يَذَرُونَ وَراءَهُمْ يَوْما ثَقيلاً؛ نَحْنُ خَلَقْناهُمْ وَ شَدَدْنا اَسْرَهُمْ وَ اِذا شِئْنا بَدَّلْنا اَمْثالَهُمْ تَبْديلاً؛ اِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ اِلى رَبِّهِ سَبيلاً؛ وَ ما تَشاءُونَ اِلاّ اَنْ يَشاءَ اللّه‌ُ اِنَّ اللّه‌َ كانَ عَليما حَكيما؛ يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فى رَحْمَتِهِ وَ الظّالِمينَ اَعَدَّ لَهُمْ عَذابا اَليما.

مرسلات 16 - 19 ··· ج 2 ص 73، ج 3 ص 51 ، 110، 111

اَلَمْ نُهْلِكِ الاَْوَّلينَ؛ ثمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرينَ؛ كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمينَ؛ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبينَ.

نبأ 1 - 3 ··· ج 1 ص 165، ج 3 ص 325، 327، 435، 436، 437، 442، 443، 444

عَمَّ يَتَسائَلُونَ؛ عَنِ النَّبَأِ الْعَظيمِ؛ الَّذى هُمْ فيهِ مُخْتَلِفُونَ.

انشقاق 10 - 12 ··· ج 2 ص 388، ج 3 ص 54 ، 112

وَ اَمَّا مَنْ اُوتِىَ كِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ؛ فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورا؛ وَ يَصْلى سَعيرا.

مطففين 10 - 11 ··· ج 3 ص 415 - 424

وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبينَ؛ الَّذينَ يُكَذِّبُونَ بِيَوْمِ الدّينِ.

مطففين 34 ··· ج 1 ص 297، 472، ج 3 ص 335، 336

فَالْيَوْمَ الَّذينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفّارِ يَضْحَكُونَ.

فجر 13 - 14 ··· ج 2 ص 280، 282، 405، 408، ج 3 ص 50 ، 80 ، 109

فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ؛ اِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ.

انشراح 7 - 8 ··· ج 1 ص 41 - 48، ج 3 ص 16، 300، 333، 334

فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصبْ؛ وَ اِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ.

تكاثر 8 ··· ج 1 ص 177، ج 3 ص 270، 434 - 437، 444، 445

ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعيمِ.

عصر 1 - 3 ··· ج 2 ص 39، ج 3 ص 48، 107، 117، 217

بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ؛ وَ الْعَصْرِ؛ اِنَّ الاْنْسانَ لَفى خُسْرٍ؛ اِلاَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ.

نصر 1 - 3 ··· ج 1 ص 57 ، ج 3 ص 19

بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ؛ اِذا جاءَ نَصْرُ اللّه‌ِ وَ الْفَتْحُ؛ وَ رَأَيْتَ النّاسَ يَدْخُلُونَ فى دينِ اللّه‌ِ اَفْواجا؛ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ اسْتَغْفِرْهُ اِنَّهُ كانَ تَوّابا.

ناس 4 - 6 ··· ج 2 ص 429، ج 3 ص 69 ، 277

مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنّاسِ؛ الَّذى يُوَسْوِسُ فى صُدُورِ النّاسِ؛ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّاسِ.

3. موارد مطرح شدن آيات غدير

دقت در موقعيتى كه هر آيه از آيات غدير در آن مطرح شده و نيز كيفيت استناد و استفاده از آن، در تحليل مواضع قرآنى تأثير به سزايى دارد. در اين بخش به بيان مواردى كه هر آيه در رابطه با غدير مورد توجه واقع شده، اعم از نزول يا تفسير در ايام غدير، يا استشهاد به آنها در اتمام حجت‌ها و دعاها و زيارات يا اشعار يا در كتاب‌هاى مربوط غدير مى‌پردازيم.

حمد 1 - 7 اين آيات در خطابه غدير تفسير شده است.

بقره 8 - 15 اين آيات در مدينه پس از بازگشت از غدير نازل شده است.

بقره 24 به اين آيه در خطابه غدير اشاره شده است.

بقره 43 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

بقره 79 اين آيه بعد از مراسم غدير در مدينه تفسير شده است. همچنين در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيه استشهاد شده است.

بقره 140 اين آيه بعد از مراسم غدير در راه بازگشت تفسير شده است. همچنين در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيه استشهاد شده است.

بقره 158 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

بقره 167 اين آيه در مكه پس از مراسم حج نازل شده است.

بقره 217 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

بقره 285 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

آل عمران 7 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

آل عمران 8 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

آل عمران 19 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

آل عمران 22 به اين آيه در خطابه غدير اشاره شده است.

آل عمران 53 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

آل عمران 85 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

آل عمران 86 - 88 اين آيات در خطابه غدير تفسير شده است.

آل عمران 102 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

آل عمران 118 اين آيه در مكه پس از مراسم حج نازل شده است.

آل عمران 123 - 125 به اين آيات هنگام بستن عمامه سحاب به دست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر سر اميرالمؤمنين عليه‌السلام بعد از خطبه غدير استشهاد شده است.

آل عمران 144 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

آل عمران 147 - 148 در دعاها و زيارات غدير اين آيات در ارتباط با غدير مطرح شده است.

آل عمران 179 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

آل عمران 193 - 194 در دعاها و زيارات غدير اين آيات در ارتباط با غدير مطرح شده است.

نساء 47 به اين آيه در خطابه غدير اشاره شده است.

نساء 54 در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيه استشهاد شده است.

نساء 59 اين آيه در مدينه به عنوان آغاز سفر غدير نازل شده است. همچنين در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير و نيز در دعاها و زيارات غدير به اين آيه در ارتباط با غدير استشهاد شده است.

نساء 82 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

نساء 108 در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيه استشهاد شده است.

نساء 117 - 120 در دعاها و زيارات غدير اين آيات در ارتباط با غدير مطرح شده است.

نساء 137 در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيه استشهاد شده است.

نساء 145 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

مائده 3 اين آيه در روز غدير در اثناء خطابه پس از اعلان ولايت نازل شده است. همچنين در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير و دعاها و زيارات غدير و نيز شعرهاى غديرى و كتاب‌هاى قرآنى غدير اين آيه مورد استشهاد قرار گرفته است.

مائده 7 - 8 اين آيات در مدينه به عنوان آغاز سفر غدير نازل شده است. در دعاها و زيارات غدير نيز اين آيات در ارتباط با غدير مطرح شده است.

مائده 19 به اين آيه در خطابه غدير اشاره شده است.

مائده 55 اين آيه در مدينه به عنوان آغاز سفر غدير نازل شده است. همچنين در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيه استشهاد شده است.

مائده 56 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

مائده 67 اين آيه در شب هيجدهم ذى حجه در سفر مكه تا غدير در بين راه نازل شده است. همچنين در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير و دعاها و زيارات غدير و نيز در شعرهاى غديرى و كتاب‌هاى قرآنى غدير به اين آيه استشهاد شده است.

انعام 82 به اين آيه در خطابه غدير اشاره شده است.

انعام 98 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

انعام 112 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

انعام 153 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

اعراف 38 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

اعراف 43 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

اعراف 49 اين آيه در مراسم غدير تفسير شده است.

اعراف 137 در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيه استشهاد شده است.

اعراف 157 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

اعراف 172 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

اعراف 181 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

اعراف 188 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

انفال 32 - 33 اين آيات در روز سوم غدير بعد از ماجراى سنگ آسمانى نازل شده است. همچنين در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير و نيز در دعاها و زيارات غدير به اين آيات استشهاد شده است.

توبه 16 اين آيه در مدينه به عنوان آغاز سفر غدير نازل شده است. همچنين در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

توبه 20 - 21 اين آيات در خطابه غدير تفسير شده است.

توبه 25 - 26 به اين آيات هنگام بستن عمامه سحاب به دست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر سر اميرالمؤمنين عليه‌السلام بعد از خطبه غدير استشهاد شده است.

توبه 61 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است. همچنين در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيه استشهاد شده است.

توبه 72 اين آيه در مراسم غدير تفسير شده است.

توبه 74 اين آيه در روز غدير بعد از بيعت نازل شده است.

توبه 100 به اين آيه در خطابه غدير اشاره شده است.

توبه 120 به اين آيه در خطابه غدير اشاره شده است.

يونس 2 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

يونس 11 اين آيه در روز سوم غدير بعد از ماجراى سنگ آسمانى نازل شده است.

يونس 15 اين آيه در روز غدير بعد از بيعت نازل شده است.

يونس 35 به اين آيه در خطابه غدير اشاره شده است.

يونس 62 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

هود 12 - 24 اين آيات در روز چهارم از سفر مكه تا غدير در بين راه نازل شده است.

هود 40 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

هود 63 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

هود 106 به اين آيه در خطابه غدير اشاره شده است.

يوسف 108 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

رعد 7 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده و در دعاها و زيارات غدير در ارتباط با غدير مطرح شده است.

رعد 23 - 24 اين آيات در مراسم غدير تفسير شده است.

ابراهيم 8 اين آيه در روز سوم غدير بعد از ماجراى سنگ آسمانى نازل شده است.

ابراهيم 15 - 17 اين آيات در روز سوم غدير بعد از ماجراى سنگ آسمانى نازل شده است.

حجر 42 اين آيه در روز سوم غدير بعد از ماجراى سنگ آسمانى نازل شده است.

حجر 45 - 46 اين آيات در خطابه غدير تفسير شده است.

حجر 92 - 95 اين آيات در روز سوم از سفر مكه تا غدير در بين راه نازل شده است. همچنين در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيات استشهاد شده است.

نحل 29 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

نحل 83 در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيه استشهاد شده است.

نحل 91 - 94 اين آيات در روز غدير بعد از بيعت نازل شده است.

اسراء 15 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

اسراء 58 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

اسراء 71 - 72 اين آيات در روز غدير بعد از بيعت نازل شده است. همچنين در دعاها و زيارات غدير اين آيات در ارتباط با غدير مطرح شده است.

كهف 6 اين آيه در مكه بعد از ايام حج براى سفر غدير نازل شده است.

كهف 10 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

كهف 87 به اين آيه در خطابه غدير اشاره شده است.

مريم 96 - 97 اين آيات در روز چهارم از سفر مكه تا غدير در بين راه نازل شده است.

طه 135 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

انبياء 103 به اين آيه در خطابه غدير اشاره شده است.

حج 1 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

حج 25 اين آيه در مكه پس از مراسم حج نازل شده است.

حج 27 در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيه استشهاد شده است.

حج 41 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

حج 45 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

مؤمنون 93 - 94 اين آيات در روزهاى آخر حج به عنوان مقدمه براى غدير نازل شده است.

نور 15 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

نور 52 به اين آيه در خطابه غدير اشاره شده است.

نور 54 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

فرقان 12 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

فرقان 74 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

شعراء 201 - 204 اين آيات در روز سوم غدير بعد از ماجراى سنگ آسمانى نازل شده است.

شعراء 227 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

نمل 50 - 51 اين آيات در مكه پس از مراسم حج نازل شده است.

قصص 41 - 42 اين آيات در خطابه غدير تفسير شده است. همچنين در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

قصص 68 در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيه استشهاد شده است.

عنكبوت 2 - 4 اين آيات در مكه بعد از ايام حج براى سفر غدير نازل شده است. همچنين در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيات استشهاد شده است.

عنكبوت 18 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

لقمان 8 به اين آيه در خطابه غدير اشاره شده است.

لقمان 24 اين آيه بعد از مراسم غدير در راه بازگشت تفسير شده است.

احزاب 6 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است. همچنين در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير و دعاها و زيارات غدير و نيز در كتاب‌هاى قرآنى غدير به اين آيه استشهاد شده است.

احزاب 36 در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيه استشهاد شده است.

احزاب 71 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

سبا 20 اين آيه در روز سوم غدير بعد از ماجراى سنگ آسمانى نازل شده است.

سبا 46 اين آيه در مدينه به عنوان آغاز سفر غدير نازل شده و در مكه پس از مراسم حج بار ديگر مطرح شده است.

فاطر 32 - 35 در دعاها و زيارات غدير اين آيات در ارتباط با غدير مطرح شده است.

يس 12 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

صافات 24 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

صافات 71 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

ص 67 - 68 در دعاها و زيارات غدير اين آيات در ارتباط با غدير مطرح شده است.

زمر 30 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

زمر 56 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

زمر 73 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

زخرف 4 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

زخرف 19 اين آيه در پايان مراسم حج و قبل از بازگشت به مكه نازل شده است.

زخرف 28 اين آيه در پايان مراسم حج و قبل از بازگشت به مكه نازل گرديده و در خطابه غدير تفسير شده است.

زخرف 39 اين آيه در پايان مراسم حج و قبل از بازگشت به مكه نازل شده است.

زخرف 41 - 44 اين آيات در روزهاى آخر حج به عنوان مقدمه براى غدير نازل شده است.

زخرف 56 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

زخرف 57 - 61 اين آيات در روزهاى آخر حج به عنوان مقدمه براى غدير نازل شده است. همين آيات در روز سوم غدير بعد از ماجراى سنگ آسمانى مطرح شده است.

زخرف 71 اين آيه در مراسم غدير تفسير شده است.

زخرف 74 - 80 اين آيات در مكه پس از مراسم حج نازل شده است.

محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله 22 - 26 اين آيات در مكه پس از مراسم حج نازل شده است.

محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله 28 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

فتح 10 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

فتح 11 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

حجرات 1 در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيه استشهاد شده است.

حجرات 15 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

حجرات 17 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

ق 29 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

نجم 1 - 4 اين آيات در روز غدير بعد از خطابه نازل شده است.

نجم 18 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

الرحمن 31 - 35 اين آيات در خطابه غدير تفسير شده است.

مجادله 7 اين آيه در مكه پس از مراسم حج نازل شده است.

مجادله 10 اين آيه در مكه پس از مراسم حج نازل شده است.

مجادله 15 - 20 در دعاها و زيارات غدير اين آيات در ارتباط با غدير مطرح شده است.

مجادله 22 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

حشر 18 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

منافقون 6 به اين آيه در خطابه غدير اشاره شده است.

تغابن 8 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

طلاق 8 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

تحريم 3 - 7 اين آيات در مكه پس از مراسم حج نازل شده است. همچنين در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيات استشهاد شده است.

ملك 6 - 7 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

ملك 8 - 11 اين آيات در خطابه غدير تفسير شده است.

ملك 12 اين آيه در خطابه غدير تفسير شده است.

قلم 3 اين آيه در روز غدير بعد از خطابه نازل شده است.

قلم 1 - 8 اين آيات در روز غدير در اثناء خطابه نازل شده است.

ص: 226

قلم 51 - 52 اين آيات در روز غدير در اثناء خطابه نازل شده است.

حاقه 43 - 52 اين آيات در روز غدير بعد از خطابه نازل شده است.

معارج 1 - 3 اين آيات در روز سوم غدير بعد از ماجراى سنگ آسمانى نازل شده است. همچنين در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير و نيز در شعرهاى غديرى و كتاب‌هاى قرآنى غدير به اين آيات استشهاد شده است.

مدثر 46 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

قيامت 16 اين آيه در روز غدير بعد از بيعت نازل شده است.

قيامت 31 - 35 اين آيات در روز غدير بعد از بيعت نازل شده است. همچنين در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيات استشهاد شده است.

انسان 1 - 31 اين آيات در خطابه غدير تفسير شده است. همچنين در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيات استشهاد شده است.

مرسلات 16 - 19 اين آيات در خطابه غدير تفسير شده است.

نبأ 1 - 3 در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير و نيز در دعاها و زيارات غدير به اين آيات استشهاد شده است.

انشقاق 10 - 12 اين آيات در خطابه غدير تفسير شده است.

مطففين 10 - 11 در دعاها و زيارات غدير اين آيات در ارتباط با غدير مطرح شده است.

مطففين 34 در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيه استشهاد شده است.

فجر 13 - 14 اين آيات در خطابه غدير و نيز بعد از مراسم غدير در راه بازگشت تفسير شده است.

انشراح 7 - 8 اين آيات در روزهاى آخر حج به عنوان مقدمه براى غدير نازل شده است. همچنين در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيات استشهاد شده است.

تكاثر 8 در دعاها و زيارات غدير اين آيه در ارتباط با غدير مطرح شده است.

عصر 1 - 3 اين آيات در خطابه غدير تفسير شده است. همچنين در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير به اين آيات استشهاد شده است.

نصر 1 - 3 اين آيات در روزهاى آخر حج به عنوان مقدمه براى غدير نازل شده است.

ناس 4 - 6 اين آيات در مراسم غدير تفسير شده است.

سفيد

4. ترتيب زمانى و مكانى آيات غدير

اشاره

در اين بخش فقط آيه‌هايى كه در سفر غدير نازل يا تفسير شده به ترتيب مطرح شدن آنها آورده مى‌شود. زمان بندى آيات از آغاز حركت از مدينه تا روز بازگشت از غدير به مدينه است، و به همين ترتيب مكان‌ها نيز در نظر گرفته شده‌اند؛ و در هر عنوان نيز به ترتيب مطرح شدن آمده است.

1. در مدينه قبل از خروج براى حج

احزاب 6 ، سبأ 46، توبه 16، مائده 7 - 8 ، 55 ، نساء 59 .

2. در مِنا روزهاى حج

زخرف 41 - 44، 57 - 61 ، مؤمنون 93 - 94.

3. آخرين روز حج در مِنا

نصر 1 - 3، انشراح 7 - 8 .

4. در پايان مراسم حج و قبل از بازگشت به مكه

زخرف 19، 28، 39.

5 . در مكه پس از بازگشت از حج

سبا 46، زخرف 74 -

80 ، محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله 22 - 26، مجادله 7، 10، تحريم 3 - 7، نمل 50 - 51 ، حج 25، بقره 167، آل عمران 118.

6 . روز 13 ذى حجه در مكه قبل از حركت به سوى غدير

عنكبوت 2 - 4، كهف 6 .

7. سه روز بعد از خروج از مكه قبل از رسيدن به غدير

حجر 92 - 95.

8 . چهار روز بعد از خروج از مكه قبل از رسيدن به غدير

هود 12 - 24، مريم 96 - 97.

9. شب 18 ذى حجه بين راه قبل رسيدن به غدير

مائده 67 ، 7 - 8 .

10. در خطابه غدير

مائده 67 ، 55 ، فتح 11، نور 15، توبه 61 ، 100، مائده 67 ، يس 12، يونس 35، منافقون

6 ، كهف 87 ، بقره 24، حشر 18، نحل 91 - 94، زمر 56 ، نساء 82 ، آل عمران 7، ق 29، مائده 3، آل عمران 85 ، 22، 88 ، انسان 1 - 31، عصر 1 - 3، نور 54 ، آل عمران 102، نساء 47، آل عمران 144، حجرات 17، محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله 9، الرحمن 35، فجر 14، قصص 41، نساء 145، نحل 29، الرحمن 31، 35، آل عمران 179، اسراء 58 ، صافات 71، مرسلات 16 - 19، انعام 153، اعراف 181، حمد 1 - 8 ، يونس 62 ، مائده 56 ، انعام 112، مجادله 22، انعام 82 ، حجرات 15، حجر 45، 46، انبيا 103، زمر 73، غافر 40، نساء 10، ملك 6 ، 7، هود 106، فرقان 12، اعراف 38، ملك 8 - 11، 12، مائده 19، رعد 7، فتح 10، بقره 158، توبه 120، بقره 43، حج 41، زخرف 28، حج 1، اسراء 96، 15، فتح 10، بقره 285، اعراف 43، احزاب 71، لقمان 8 ، ابراهيم 8 ، آل عمران 144.

11. در اثناء خطابه غدير

قلم 1 - 8 ، 51 -

52 ، مائده 3.

12. هنگام بستن عمامه سحاب

توبه 25 - 26، آل عمران 123 - 125.

13. بعد از خطابه غدير

ناس 4 - 6 ، حاقه 43 - 52 ، نجم 1 - 4، قلم 3.

14. بعد از بيعت در روز اول غدير

توبه 74، حجر 42، نحل 91 - 94، قيامت 16، 31 - 35، اسراء 71 - 72، سبأ 20، يونس 15.

15. قبل از ماجراى سنگ آسمانى

زخرف 58 .

16. در ماجراى سنگ آسمانی

انفال 32 - 33، ابراهيم 15 - 17، يونس 11، معارج 1 - 3، شعراء 201 - 204، اعراف 49، توبه 72، رعد 23 - 24، زخرف 71.

17. پس از توطئه قتل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در كوه هرشى

لقمان 24، بقره 140، فجر 13 - 14.

18. پس از بازگشت به مدينه

بقره 8 - 15.

19. پس از ماجراى صحيفه ملعونه دوم در مدينه

بقره 79.

5. موضوع بندى آيات غدير

در اين بخش موضوعات قرآنى كه در رابطه با غدير مطرح شده، با در نظر گرفتن موضوعات اصلى و مهم و اشاره به آيات مطرح شده درباره آن آورده مى‌شود. آيات به ترتيب مطرح شدن ذكر مى‌شود.

معرفى صراط مستقيم حمد 1 - 7 ، عصر 1 - 3، آل عمران 19، 85 ، انعام 153، مائده 56 ، اعراف 157، احزاب 71، زخرف 61 ، مائده 3.

ولايت مطلق معصومين عليهم‌السلام بقره 285، آل عمران 102، نساء 59 ، مائده 55 ، احزاب 6 ، مائده 3.

علم همه جانبه امام يس 12.

معرفى امامان زخرف 28، رعد 7، اعراف 188، فتح 10، اعراف 43.

امتحان الهى آل عمران 179، توبه 16، عنكبوت 2 -

اتمام حجت الهى ملك 8 - 11، نور 54 ، عنكبوت 18، اسراء 1، ابراهيم 8 ، حجرات 17، سبأ 46، انشراح 7، نصر 1 - 3 ، كهف 6 ، حجر 92 - 95، مريم 96 - 97، مائده 67 ، قلم 3، حاقه 43 - 52 .

دوستان ولايت اعراف 49، توبه 72، رعد 23 - 24، زخرف 71، يونس 62 ، حجرات 15، ملك 12، توبه 20 - 21، زمر 72، حجر 45، بقره 140، بقره 79، نساء 108 ، ناس 4 - 5 ، نساء 82 ، آل عمران 7.

دشمنان ولايت زمر 56 ، اعراف 38، مرسلات 16 - 19، توبه 61 ، قصص 41، آل عمران 144، حج 45، اسراء 58 ، الرحمن 35، فجر 13 - 14، محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله 28، صافات 71، طلاق 8 ، تحريم 6 ، اعراف 137، بقره 217، آل عمران 86 - 88 ، انشقاق 10 - 12، الرحمن 31 - 35، ملك 6 - 7، فرقان 12، لقمان 24، فجر 14، حج 1، زخرف 41، مؤمنون 93 - 94، بقره 167، سبأ 20، حجر 42، تحريم 3 - 4، تحريم 7، بقره 8 - 15، مجادله 22.

نفاق و منافقين فتح 11، نور 15، نساء 145، نحل 29، نحل 94، انعام 112، توبه 74، زخرف 19، زخرف 28، زخرف 39، مجادله 7، مجادله 10، محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله 22 - 26، آل عمران 115، حج 25، قلم 51 - 52 ، نجم 1 - 4، نحل 91 - 94، قيامت 123، قيامت 58 - 61 ، زخرف 51 - 61 ، انفال 33 - 34، يونس 12، معارج 1 - 3، شعراء 202 - 205، ابراهيم 19 - 21.

6. آمارهاى آيات غدير

اشاره

آمارهاى مربوط به مطرح شدن آيات قرآن در موضوعات متفاوت مرتبط با غدير مى‌تواند نشانگر تاريخچه قرآنى آن در چهارده قرن باشد. اين آمارها درباره آيات نازل شده يا تفسير شده در واقعه غدير، كتاب‌هاى تأليف شده درباره بحث‌هاى قرآنى غدير، احتجاجات قرآنى غدير، ادعيه و زيارات قرآنى غدير، شعرهاى قرآنى غدير و معرفى قرآنى غدير است، كه ذيلاً تقديم مى‌شود.

1 . آيات نازل شده در واقعه غدير 153 آيه

الف . آيات مربوط به اقدامات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله 49 آيه

ب . آيات مربوط به اقدامات دشمنان 104 آيه

2 . آيات تفسير شده در مراحل واقعه غدير 132 آيه

الف. مواردى كه يك موضوع قرآنى به صورت كلى تفسير شده 5 آيه

5 . دوست و دشمن خدا

ب . مواردى كه يك سوره به طور كامل تفسير شده 3 سوره

ج . مواردى كه يك آيه به صراحت تفسير شده 18 آيه

د . مواردى كه يك آيه به صورت اقتباس يا استشهاد تفسير شده 92 آيه

آيات مربوط به مناسبت‌هاى خاصى از غدير 21 آيه

آيات مربوط به معرفى مقام ولايت و امامت 6 آيه

آيات مربوط به دستورات الهى درباره ولايت 10 آيه

آيات مربوط به مقابله با دشمنان غدير 12 آيه

آيات مربوط به دوستان غدير 8 آيه

آيات مربوط به دشمنان غدير 28 آيه

آيات مربوط به موضوعات غير ولايت 7 آيه

5 . سوره نساء : آيه 82

6 . سوره حج : آيه 1

ه- . مواردى كه يك آيه به صورت اشاره آمده 14 آيه

5 . سوره انعام : آيه 82

6 . سوره توبه : آيه 100

8 . سوره يونس : آيه 35

3 . كتاب‌هاى تأليف شده درباره بحث‌هاى قرآنى غدير 55 كتاب

الف . كتاب‌هاى مستقل 21 كتاب

ب . كتاب‌هاى ضمنى 34 كتاب

بيشترين آياتى كه در كتاب‌هاى قرآنى غدير مطرح شده به ترتيب كثرت عبارتند از:

4 . احتجاجات قرآنى درباره غدير

اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير 34 مورد است، كه آيات مورد استشهاد آن 80 آيه به شرح زير است:

5 . ادعيه و زيارات قرآنى غدير

ادعيه و زيارات قرآنى غدير 55 مورد است، كه آيات مورد استشهاد آن 91 آيه به شرح زير است:

6 . شعرهاى قرآنى غدير

بيشترين آياتى كه در شعرهاى قرآنى غدير مطرح شده به ترتيب كثرت عبارتند از: آيه اكمال، آيه تبليغ، آيه سأل سائل.

7 . معرفى قرآنى غدير

اشاره

قرآن شناسى در غدير تحت چهار عنوان به شرح زير انجام گرفته است:

الف . مقام قرآن 3 موضوع

ب . محتواى قرآن 3 موضوع

ج . سرپرست قرآن 2 موضوع

د . وظايف ما در برابر قرآن 4 موضوع

سفيد

7. نتايج اعتقادى آيات غدير

اشاره

ارتباط قرآن با غدير گذشته از پشتوانه علمى، بايد از نگاه ثمرات اعتقادى آن مطالعه شود. اين بدان معناست كه هر آيه قرآن وقتى با ابعاد غديرى آن آميخته شود نتايج و مفاهيم تازه‌ترى را به ما ارائه مى‌نمايد. بخش حاضر با اين هدف به عنوان ثمره مباحث قرآنى غدير تقديم مى‌گردد.

با عنوانى كه قبل از هر نتيجه گيرى قرار مى‌دهيم به استقبال آن مى‌رويم و با ارائه نتيجه به دست آمده از هر آيه غديرى، ارتباط آن را با آيه روشن مى‌كنيم. قسمتى از آيه كه نقطه اصلى آن در ارتباط با موضوع است با قلم سياه‌تر مشخص مى‌نماييم و سپس آدرس آيه را خاطر نشان مى‌سازيم.

راه مستقيم غدير كدام است؟

صراط مستقيم فقط راه امامان تعيين شده از طرف خداست و غير راه ايشان يا مورد غضب الهى و يا گمراهى است. اين بدان معنى است كه نمى‌توانيم خود را گول بزنيم و همه

راه‌ها را درست بدانيم و خود را در شمار مغضوبين يا ضالين قرار دهيم، چنانكه در اين آياتِ تفسير شده در غدير بيان شده است كه «اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ؛ صِراطَ الَّذينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضّالّينَ».حمد 6 - 7

از غدير آموخته‌ايم كه گول نفاق را نخوريم

نفاقِ دشمنان اهل بيت عليهم‌السلام مرضى است كه روز به روز در وجود آنان اوج مى‌گيرد و آثار آن بيش از پيش نمايان مى‌گردد. بنابراين اگر منافق بودن كسانى مسلم شد به هيچ وجه نبايد ظاهر سازى‌هاى آنان را باور كرد. در واقع آنان مردم را سفيه مى‌پندارند و به مسخره گرفته‌اند، پس ما نبايد بگذاريم پندار آنان تحقق پيدا كند. اين را از آيه تفسير شده در غدير آموخته‌ايم كه در معرفى منافقين مى‌فرمايد: «وَ اِذا قيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النّاسُ قالُوا اَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُفَهاءُ اَلا اِنَّهُمْ هُمُ السُفَهاءُ وَ لكِنْ لا يَعْلَمُونَ. وَ اِذا لَقُوا الَّذينَ آمَنُوا قالُوا آمَنّا وَ اِذا خَلَوْا اِلى شَياطينِهِمْ قالُوا اِنّا مَعَكُمْ اِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِءُونَ. اللّه‌ُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ يَمُدُّهُمْ فى طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ».بقره 8 - 15

آنكه بهشت غدير را نپذيرد آتشگيره جهنم است

دشمنان غدير خودشان جهنم‌اند چرا كه بهشت ولايت را حتى براى دنياى خود نپسنديده‌اند. آنان مستحق عذابى‌اند كه هيزم آن انسان و سنگ است. اين را پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از فراز منبر غدير هنگام بر حذر داشتن از مخالفت على عليه‌السلام اعلام داشته و اين آيه را تضمين كلام خود فرموده است كه «فَاتَّقُوا النّارَ الَّتى وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ اُعِدَّتْ لِلْكافِرينَ».بقره 24

نقشه ضد غدير همفكرى نفاق بود

اصحاب صحيفه - مخفى از مردم - نه تنها صحيفه غصب خلافت را تدوين كردند، بلكه آن را با صحيفه دوم به عنوان اساسنامه اسلام جا زدند، و چنين شد كه تا امروز

دستور العمل اكثريتى از مسلمانان قرار گرفت. بايد اذعان داشت چنين نقشه عظيمى هرگز توسط يك نفر انجام نشده و افكار منافق صفتى با يكديگر همفكرى كرده‌اند تا اين فتنه عظيم

را برانگيخته‌اند. قرآن در همان روزهاى غدير اين حقيقت را خاطر نشان كرده است كه «يَسْتَخْفُونَ مِنَ النّاسِ وَ لايَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّه‌ِ وَ هُوَ مَعَهُمْ اِذْ يُبَيِّتُونَ ما لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ»؛ و هشدار داده است كه «فَوَيْلٌ لِلَّذينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْديهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِندِ اللّه‌ِ لِيَشتَرُوا بِهِ ثَمَنا قَليلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمّا كَتَبَتْ اَيْديهِمْ وَ وَيْلٌ لَهُمْ مِمّا يَكْسِبُونَ»؛ و به ما خبر داده است كه «وَ كذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِىٍّ عَدُوّا شَياطينَ الاِْنْسِ وَ الْجِنِّ يُوحى بَعْضُهُمْ اِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورا».نساء 108، بقره 79، انعام 112

كتمان حقايق اهرمى بر ضد غدير

كتمان حقايق غدير و ولايت اهرمى بود كه سقيفه و پيروانش در طول تاريخ با استفاده از آن كارهاى خود را پيش بردند، و ظلم عظيمى از اين طريق به بشريت روا داشتند كه آنچه را شاهد بودند كتمان كردند و نسل‌ها را به اشتباه انداختند. در غدير اين حقيقت به صراحت اعلام شد كه «وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّه‌ِ».بقره 140

حسرت و لعنت و خلود سزاى توطئه گران بر ضد غدير

عذاب دشمنان ولايت نزد خداوند جنبه‌هاى مختلفى دارد: بيزارى از يكديگر، حسرت در روزى كه حسرت فايده ندارد، خلود در جهنم. بيزارى حسرت آميز آنان از يكديگر در روز قيامت در اين آيه غدير آمده كه «وَ قالَ الَّذينَ اتَّبَعُوا لَوْ اَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنهُمْ كَما تَبَرَّءُوا مِنّا كَذلِكَ يُريهِمُ اللّه‌ُ اَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيهِمْ وَ ما هُمْ بِخارِجينَ مِنَ النّارِ»؛ و لعنت آنان نسبت به يكديگر در اين آيه غدير است كه «قالَ ادْخُلُوا فى اُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الاِْنْسِ فِى النّارِ كُلَّما دَخَلَتْ اُمَّةٌ لَعَنَتْ اُخْتَها حَتّى اِذَا ادَّارَكوا فيها جَميعا قالَتْ اُخْراهُمْ لاُِولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ اَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذابا ضِعْفا مِنَ النّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَ لكِنْ لاتَعْلَمُونَ».بقره 167، اعراف 38

از ارتداد تا كفر تا سقوط عمل

ارتداد از ولايت اهل بيت عليهم‌السلام و مرگ با همان حالت مساوى با كفر است، و اين به معناى سقوط اعمال در دنيا و آخرت و خلود در آتش است. از فراز منبر غدير اين هشدار قرآنى به گوش همگان رسيد كه «وَ مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ كافِرٌ فَاُولئِكَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ وَ اُولئِكَ اَصْحابُ النّارِ هُمْ فيها خالِدُونَ»، و به آن اضافه شد كه «ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما اَسْخَطَ اللّه‌ُ وَ كَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ اَعْمالَهُمْ».

بقره 217، محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله 28

غدير يعنى اطاعت محض از پروردگار

اطاعت از صاحبان ولايت اطاعت از فرامين پروردگار است و به معناى فرق نگذاشتن بين انواع دستورات الهى و انواع فرستادگان خداست، و بدين معناست كه بازگشت همه انبيا و اوصيا به خداست. در دعاى روز غدير اين شعار قرآنى را ذكر لب مى‌نماييم كه «لا نُفَرِّقُ بَيْنَ اَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قالُوا سَمِعْنا وَ اَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ اِلَيْكَ الْمَصيرُ».بقره 285

متشابه را اگر اهل آن تفسير كنند

همان خدايى كه دستور به تدبر قرآن داده در آن محكم و متشابه قرار داده، و همو مسئله آن را كاملاً حل كرده است: از يك سو محكمات را اصل قرآن قرار داده؛ و از سوى ديگر مفسر متشابهات را فقط راسخين در علم تعيين كرده كه امامان معصوم عليهم‌السلام هستند.

بنابراين تأويل آن از سوى ديگران افتادن عمدى در گمراهى است. اين ضابطه قرآنى را پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از فراز منبر غدير به گوش همگان رسانيد كه «هُوَ الَّذى اَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ اُمُّ الْكِتابِ وَ اُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذينَ فى قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْويلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ اِلاَّ اللّه‌ُ وَ الرّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ»؛

و در همانجا آيه تدبر در قرآن را نيز بر مردم خواند كه «اَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ». آل عمران 7، نساء 82

آغازگر اختلاف بعد از غدير را بايد شناخت!

اسلام دو نوع نيست و به عبارت ديگر دين خدا يكى بيش نيست و آن ولايت اهل بيت عليهم‌السلام است. بنابراين آنان كه آغازگر اختلاف شدند عمدا و با علم به اين مطلب و دسيسه براى انحراف مردم به آن دامن زدند. در خطابه غدير اين حقيقت بزرگ با تابلوى قرآنى آن اعلام شد تا بيدار باشى براى مخاطبين باشد: «اِنَّ الدّينَ عِنْدَ اللّه‌ِ الاِْسْلامُ، وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذينَ اُوتُوا الْكِتابَ اِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيا بَيْنَهُمْ».آل عمران 19

بى ولايت دوازده امام عليهم‌السلام اعمال ساقط مى‌شود

ذره‌اى از تلاش انسان‌ها نزد خدا فراموش شدنى نيست، به شرط آنكه آن را به دست خود نابود نكنند. در خطابه غدير امامت دوازده امام به آن بلندا اعلام شد كه اگر كسى آن را نپذيرد همه زحماتش سقوط مى‌كند و نابود مى‌گردد؛ و به اين آيه اشاره شد كه «اُولئِكَ الَّذينَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرينَ».آل عمران 22

خدايا، غدير دستور تو به دست پيامبرِ توست

ما بايد از طرف خدا بودنِ ولايت و به دست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمدن آن را اقرار نماييم، و اين همان دو نكته‌اى است كه در روز غدير بسيارى از منافقين سعى در خدشه‌دار كردن آن داشتند. اين است كه پس از چهارده قرن دست به دعا بر مى‌داريم و در دعاى روز غدير مى‌خوانيم: «رَبَّنا آمَنّا بِما اَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشّاهِدينَ».آل عمران 53

آنان كه غدير را ديدند انكارشان پذيرفته نيست

خدا پس از اتمام حجت و اقرار كسى به نبوت و ايمان به آنچه نبى آورده، ديگر كفر و

انكار را نمى‌پذيرد و اصلاً چنين كسى را قابل هدايت نمى‌داند؛ تا آنجا كه آنان را مستحق لعنت و عذاب دائمى بدون تخفيف مى‌داند. در خطابه غدير منكرين ولايت مصداق اين آيه معرفى شدند كه مى‌فرمايد: «كَيْفَ يَهْدِى اللّه‌ُ قَوْما كَفَرُوا بَعْدَ ايمانِهِمْ وَ شَهِدُوا اَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَ اللّه‌ُ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الظّالِمينَ. اُولئِكَ جَزاؤُهُمْ اَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللّه‌ِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ النّاسِ اَجْمَعينَ. خالِدينَ فيها لايُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ».

آل عمران 86 - 88

تقواى اعتقادى كدام است؟

تقواى حقيقى - كه به معناى مراعات دستورات الهى است - در درجه اول تسليم در برابر اوامر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره ولايت است، كه معناى مسلمان بودن حقيقى نيز جز اين نيست. در خطبه غدير اعلام شد كه «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ اِلاّ وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ».آل عمران 102

دشمنان غدير كينه اسلام را بر دل داشتند!

دشمنان ولايت كسانى را رازدار اسلام قرار دادند كه هيچ اعتقادى به دين نداشتند و دلسوزى براى دين برايشان مفهومى نداشت. آنان با آنكه عناد خود را در سينه پنهان كرده بودند، از برخورد و گفتارشان كينه و دشمنى قابل تشخيص بود. قبل از حركت به سوى غدير نازل شدن اين آيه هشدار لازم را به همه معتقدان ولايت داد كه «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لاتَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لايَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ اَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفى صُدُورُهُمْ اَكْبَرُ».آل عمران 118

ولايت وديعه نباشد، دائمى باشد!

آيا با آن اعلان بلند ولايت در غدير، باز هم پس از رحلت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله احتمال ارتداد مردم وجود داشت؟ آيه قرآن چنين مى‌گويد و آن را تعجب‌آور نمى‌داند، چرا كه بعد از پيامبران

گذشته هم چنين مسئله‌اى اتفاق افتاده است. بنابر اين بايد درباره همه - به خصوص صحابه - اين مطلب را فراموش نكرد كه امكان گمراهى بعد از هدايت وجود دارد؛ و بنابراين بايد از خدا بخواهيم قدم‌هاى ما را در اعتقادمان ثابت بدارد و ايمان ما را مستقر در قلوب قرار دهد و مستودع و موقت قرار ندهد، و نگذارد كافران بر ما غلبه كنند. اين است كه در خطابه غدير اين آيه مطرح مى‌شود: «وَ ما مُحَمَّدٌ اِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ اَ فَاِنْ ماتَ اَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى اَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّه‌َ شَيْئا وَ سَيَجْزِى اللّه‌ُ الشّاكِرينَ»، و در دعاهاى غدير با اقرار به اين آيه كه «وَ هُوَ الَّذى اَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ»، دست به دعا بر مى‌داريم و ملتمسانه مى‌گوييم: «رَبَّنا لاتُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنا»، و آنگاه مى‌خوانيم: «و ثَبِّتْ اَقْدامَنا وَ انْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرينَ».آل‌عمران 144، انعام 98، آل عمران 8 ، 147 - 148

بگذار هر كس حقيقتِ خود را نشان دهد

اتمام حجت الهى درباره ولايت تا آنجا پيش خواهد رفت كه خبيث و طيب از يكديگر جدا شوند، و بدون آنكه خداوند آنان را نشان دهد با گفتار و اعمالشان خود را معرفى كنند و اقرارنامه خود را امضا نمايند. اين يك سنت الهى است كه در خطابه غدير براى اشاره به آينده غدير مطرح شده است: «ما كانَ اللّه‌ُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنينَ عَلى ما اَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتّى يَميزَ الْخَْبيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَ ما كانَ اللّه‌ُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ».آل عمران 179

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله منادى ولايت در غدير بود

ايمان به ولايت در واقع ايمان به خداست، چرا كه منادى ايمان پيامبرِ اوست كه نداى ولايت را در غدير از طرف خدا اعلام فرمود. از اينجاست كه در دعاهاى غدير مى‌خوانيم:

«رَبَّنا اِنَّنا سَمِعْنا مُنادِيا يُنادى لِلاْيمانِ اَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنّا».

آل عمران 193 - 194

سقيفه لعنت شده و عقبگرد كننده

آنچه در غدير براى ايمان و اعتقاد عرضه شد نور بود كه از آن بركت مى‌باريد. آنان كه آمادگى پذيرش آن را نداشتند لايق سيلى محكم الهى بودند چنانكه رويشان به عقب برگردد، و مستحق لعنت الهى بودند همانند اصحاب سبت كه براى فرار از دستور الهى از هيچ حيله‌اى فرو گذار نكردند. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير به صراحت فرمود كه منظور از اين ملعونين گروهى از اصحابم هستند كه از ذكر نام آنان خوددارى مى‌كنم و قسم ياد كرد كه اين آيه درباره آنان نازل شده است: «آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقا لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ اَنْ نَطْمِسَ وُجُوها فَنَرُدَّها عَلى اَدْبارِها اَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنّا اَصْحابَ السَّبْتِ».نساء 47

دشمنان حسود غدير آرزوى محال داشتند

خداوند براى امامان معصوم عليهم‌السلام درياى علم را با عظمت آميخته، و اين گونه فضيلتى به ايشان عنايت فرموده كه هيچ كس را قدرت دست يافتن به آن نيست؛ و همين عجز است كه حسدها را بر مى‌انگيزد. درباره دشمنان غدير به اين نكته قرآنى اشاره شده كه «اَمْ يَحْسُدُونَ النّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللّه‌ُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ اِبْراهيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكا عَظيما».نساء 54

غدير يعنى معرفى «اولو الامر»

در غدير «اولو الامر» بعد از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تا روز قيامت تعيين شدند، تا طمع‌ها يك باره قطع شود و همه بدانند كه در اين باره جاى مطرح كردن هوس‌ها نيست. جالب است كه در همان آغاز سفر غدير در مدينه اين آيه نازل شد و بارها در اتمام حجت‌ها و نيز دعاهاى غدير به عنوان موضوع اصلى غدير از آن سخن به ميان آمد كه غدير براى تفسير اين آيه است: «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اَطيعُوا اللّه‌َ وَ اَطيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِى الاَْمْرِ مِنكمْ».نساء 59

سقيفه خود را صاحب اختيار مطلق قرار داد

آنان كه مردم را از راه ولايت منحرف و گمراه كردند ولايت خود را به جاى ولايت معصومين عليهم‌السلام به مردم قبولاندند و به راحتى آنان را مورد امر و نهى قرار دادند و به اطاعت خود وا داشتند. در دعاهاى روز غدير از شر چنين شياطينى به خدا پناه برده شده كه در قرآن نقل قول آنان شده است: «وَ لاَُضِلَّنَّهُمْ وَ لاَمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِكُنَّ آذانَ الاَْنْعامِ وَ لاَمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللّه‌ِ وَ مَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيّا مِنْ دُونِ اللّه‌ِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرانا مُبينا. يَعِدُهُمْ وَ يُمَنّيهِمْ وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ اِلاّ غُرُورا».نساء 117 - 120

سقيفه كفرى غير قابل هدايت است

آنچه در سقيفه اتفاق افتاد قابل عفو و بخشش الهى نيست، چرا كه كفرى روى كفر ديگر و زياده بر كفر اول است. از اينجاست كه خداوند مُهر «غير قابل هدايت» را بر آن زده آنجا كه مى‌فرمايد: «اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْرا لَمْ يَكُنِ اللّه‌ُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِيَهْدِيَهُمْ سَبيلاً».نساء 137

صحيفه در قعر آتش

اگر منافقين در پست‌ترين درجه آتش قرار دارند اصحاب صحيفه - كه سردمداران نفاق هستند - در قعر جهنم در چاه ويل قرار خواهند داشت، كه خداوند عذابى بدتر از آن خلق نكرده است. اين مهم را پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطابه غدير با تفسير اين آيه مطرح فرموده كه «اِنَّ الْمُنافِقينَ فِى الدَّرْكِ الاَْسْفَلِ مِنَ النّارِ».نساء 145

«رضيت» يعنى غير غدير قبول نيست!

اينكه دين خدا يكى است يعنى غير آن پذيرفته نيست و دقيقا مفسر «رَضيتُ لَكُم» است، يعنى خدا به دين ديگرى راضى نيست. اين را آيه‌اى كه اثناى خطابه غدير نازل شد به خوبى بيان مى‌كند: «الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِْسْلامَ

دينا»، و آيه‌اى كه در اين خطبه تفسير شد مؤكد مى‌نمايد: «وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاِْسْلامِ دينا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ».مائده 3، آل عمران 85

ميثاقى كه نبايد فراموش كرد

آنان كه در غدير سمعا و طاعةً گفتند و سپس پيمان خود را شكستند، چه عذرى به درگاه الهى خواهند داشت روزى كه خدا آن پيمان را به يادشان آوَرَد؟! در دعاها و زيارات قرآنىِ غدير از آن ميثاق به عنوان پيمانى كه نبايد آن را به فراموشى سپرد ياد شده همان گونه كه در آغاز حركت از مدينه ميثاق روز ازل با نازل شدن اين آيه به مردم يادآورى شد كه «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه‌ِ عَلَيْكُمْ وَ ميثاقَهُ الَّذى واثَقَكُمْ بِهِ».مائده 7 - 8

نذير و بشير در غدير معرفى شدند

خدايا تو را شكر كه روز قيامت براى دشمنان ولايت عذرى باقى نگذاشتى كه بگويند براى ما بشير يا نذيرى نيامد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از فراز منبر غدير با صداى بلند اعلام كرد كه من نذيرم و على بشير است و به اين آيه اشاره داشت كه «اَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ ما جاءَنا مِنْ بَشيرٍ وَ لا نَذيرٍ فَقَدْ جاءَكُمْ بَشيرٌ وَ نَذيرٌ وَ اللّه‌ُ عَلى كُلِّ شَىْ‌ءٍ قَديرٌ».مائده 19

نشانه‌هايى از صاحب اختيار مردم

صاحب اختيار ما تعيين شده، و خداوند مى‌خواهد با علائم مختلفى او را به ما نشان دهد. آن شخص با عظمتى كه در حال ركوع زكات مى‌دهد با اين علامت معرفى شده تا راه توطئه‌ها بسته شود. در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير بارها آيه‌اى مطرح شده كه در آغاز سفر غدير در مدينه نازل شد تا نشان دهد براى چه بار سفر بسته‌اند: «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ».مائده 55

ولايت پذيران حزب خدايند

خدا در اين جهان گروهى را براى خود برگزيده و نام حزب اللّه را براى آنان تعيين كرده است. آنان كسانى‌اند كه ولايت را پذيرفته‌اند و نزد خداوند غالب هستند. اين ولايت پذيرى

در خطابه غدير با تفسير آيه قرآن مطرح شده كه مى‌فرمايد: «وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا فَاِنَّ حِزْبَ اللّه‌ِ هُمُ الْغالِبُونَ».مائده 56

آيه «تبليغ» تابلوى قرآنى غدير

خداوند با دستور «بَلِّغ» و نازل كردن عظيم‌ترين حكم خود، پيامبرش را در برابر «فَما بَلَّغتَ رِسالَتَه» در صورت عدم اجراى آن قرار داد، ولى اگر ضمانت «يَعْصِمُكَ» نبود هرگز اجراى چنين امرى با آن همه توطئه امكان نداشت. به همين جهت بود كه در نزديكى غدير به عنوان آغاز برنامه‌اى عظيم اين آيه نازل شد و به عنوان تابلوى ابدى غدير در قرآن شناخته شد: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَّبِّكَ وَ اِنْ لَمْ‌تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ».مائده 67

زلال ولايت را پاكيزه از ظلم حفظ كنيم

اعتقاد به ولايت على عليه‌السلام نبايد با ظلم آلوده گردد و چهره زيباى آن بايد هميشه شفاف بماند. اين تأكيدى بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در توصيف دوستان غدير فرمود و به اين آيه اشاره نمود كه «الَّذينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبَسُوا ايمانَهُمْ بِظُلْمٍ اُولئِكَ لَهُمُ الاَْمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ». انعام 82

با چشم باز بايد راه راست را ديد

خداوند براى معرفى صراط مستقيم بيش آنچه بشر را كفايت مى‌كرده معرف در برابر او قرار داده، تا آنجا كه گويا راه جلوى چشم اوست و با اشاره «هذا» مى‌توان آن را نشان داد. با اين چراغ هدايت دليلى براى پيروى از راه‌هاى ديگر نمى‌ماند و عذرى براى تفرقه و چندگانگى در دين خدا پذيرفته نخواهد بود. به همين جهت است كه در خطابه غدير با

استشهاد به اين آيه قرآن راه ولايت به مردم نشان داده شده و با اشاره «هذا» فرموده است: «وَ اَنَّ هذا صِراطى مُسْتَقيما فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبيلِهِ».انعام153

شكر نعمت ولايت ابدى است

خدا را شكر كه ما را به ولايت رهنمون گشت كه اگر او هدايت نمى‌فرمود چگونه به چنين نعمت عظمايى راه مى‌يافتيم؟ اين حقيقتى است كه با تمام وجود به آن اقرار مى‌كنيم به خصوص وقتى توطئه‌هاى شكننده سقيفه را مطالعه كنيم. براى همين است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطابه غدير از مردم مى‌خواهد اين آيه شكرانه را بر زبان جارى كنند: «الْحَمْدُ للّه‌ِِ الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِىَ لَوْ لا اَنْ هَدانا اللّه‌ُ».اعراف 43

غدير بهشت دنيا و آخرت است

آنان كه با ديدن غلبه ظاهرى سقيفه باز هم به آن پشت پا زدند و جز راه اهل بيت عليهم‌السلام هيچ دينى را نپذيرفتند، حقا لايق بهشتند تا روزهاى خوش خود را با امان از هر ترسى در جوار

پروردگار آغاز كنند؛ چنان كه در خطبه غدير اين وعده قرآنى با اشاره به اين سه آيه مطرح شد: «ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَ لا اَنْتُمْ تحْزَنُونَ»، «ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنينَ» و «سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدينَ».اعراف 49، حجر 46، زمر 73

غدير روز روشن شدن نور ولايت

ولايت على عليه‌السلام نورى است كه به دست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده و پروانگانش بى‌اختيار به سوى آن كشيده مى‌شوند، همان گونه كه خفاشان نور گريز از آن فرار مى‌كنند، چنان كه در خطابه غدير اين آيه به ولايت تفسير شده كه مى‌فرمايد: «فَالَّذينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذى اُنْزِلَ مَعَهُ اُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ».اعراف 157

ولايت همراه پيمان نامه توحيد است

اين باور يك شيعه است كه آنچه در غدير اتفاق افتاد در واقع يادآورى اعتقادى بود كه در روز «اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ» پيمان آن از مردم گرفته شد. روزى كه در متن قرآن از آن ياد شده و در دعاهاى غدير محتواى آن تبيين شده كه ولايت هم مانند توحيد در آن روز به مردم عرضه شده و به عنوان يك پيمان از آن سخن به ميان آمده است، آنجا كه مى‌فرمايد: «وَاِذْ اَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ اَشْهَدَهُمْ عَلى اَنْفُسِهِمْ اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا اَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ اِنّا كُنّا عَنْ هذا غافِلينَ».اعراف 172

هدايت و عدالت فقط در امامان معصوم عليهم‌السلام

تشخيص حقيقت صد در صد و سپس هدايت مردم طبق آن و اجراى عدالت بر اساس آن فقط براى كسانى ممكن است كه خداوند حق را آن گونه هست به آنان نشان داده و چنين ضمانتى را درباره آنان داده است. خطبه غدير امامان معصوم عليهم‌السلام را صاحب چنين مقامى مى‌داند كه در متن قرآن از آن سخن به ميان آمده است: «وَ مِمَّنْ خَلَقْنا اُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ».اعراف 181

غدير بشارتى بود و انذارى!

مردم بايد بدانند كه غدير از يك سو بشارتى بود به دست پيام‌آور نيكى‌ها كه بهشت خالص را تقديم پيروانش نمود، و از سوى ديگر انذار و ترساندن بود درباره آنچه كه از دست دادنش جهنم خالص را براى منكرينش به دنبال داشت. اين را پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطابه غدير با اشاره به متن آيه قرآن مطرح فرمود: «اِنْ اَنَا اِلاّ نَذيرٌ وَ بَشيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ». اعراف 188

مقابله با عذاب از تفكر دشمنان غدير است

نه تنها هر انسانى تفكر حارث فهرى را شنيده از تعجب به تحير رسيده، بلكه تعجب انگيز

بودن آن به حدى بوده كه خداوند عين گفتار او را در متن قرآن منعكس كرده است. چگونه مى‌شود كسى عذاب را در صورت حق بودن طرف مقابل براى خود بخواهد؟! اين مرگى فراتر از جاهليت به نظر مى‌آيد كه بارها در اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير سخن از آن به ميان آمده، و خدا به همين جهت عين واقعه را در قرآن آورده است: «وَ اِذْ قالُوا اللّهُمَّ اِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِندِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ اَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ اَليمٍ»».انفال 32

رحمتِ ولايت به دست پيام آورِ رحمت

پيامبرِ رحمتى كه در حضورش عذاب الهى نازل نمى‌شود، غديرِ رحمت را براى ما به ارمغان آورد. حارث فهرى با آن درخواست عذاب كه در محضر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نمود، با اين آيه قرآن روبرو شد كه تا تو در ميان آنان هستى عذاب نازل نخواهد شد، و اين گونه شد كه وقتى حارث از محضر حضرت بيرون آمد سنگ آسمانى بر سرش فرود آمد. آن روز خداوند اين آيه را نازل كرد كه «وَ ما كانَ اللّه‌ُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ اَنْتَ فيهِمْ وَ ما كانَ اللّه‌ُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ».انفال 33

پذيرش انتخاب الهى آخرين امتحان انسان‌هاست

غدير در يك نگاه مطرح كردن امتحان نهايىِ امت بود، كه بايد نشان دهند آيا هنوز در فكر انتخاب كسى غير از منتصب خدا و رسولش هستند يا خواسته خدا را بر هر انتخابى مقدم مى‌دارند؟ اين تابلو در آغاز سفر از مدينه به سوى مكه بر سر در غدير زده شد تا همه بدانند به كجا و تا كجا مى‌روند و خدا تا پاسخ اين سؤال را نگيرد هيچ بنده‌اى را رها نخواهد كرد. در اين باره در مدينه اين آيه نازل شد: «اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمّا يَعْلَمِ اللّه‌ُ الَّذينَ جاهَدُوا مِنكُمْ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّه‌ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنينَ وَليجَةً»؛ و بعد از اعمال حج به عنوان آغاز سفر غدير و اعلام آمادگى براى امتحان الهى اعلام گرديد: «اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ يَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لايُفْتَنُونَ».توبه 16، عنكبوت 2

بهشت و رحمت و رضايت، تقديمى خدا به غديريان

اينان كه بشارت رحمت را از خداوند دريافت مى‌كنند جز پيروان غدير نيستند كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درجه عظيم آنان و بشارت پروردگار در حق ايشان را با تفسير اين آيات قرآن از فراز منبر غدير اعلام فرمود: «الَّذينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فى سَبيلِ اللّه‌ِ بِاَمْوالِهِمْ وَ اَنْفُسِهِمْ اَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّه‌ِ وَ اُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ. يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنّاتٍ لَهُمْ فيها نَعيمٌ مُقيمٌ».توبه 20 - 21

چشمِ ديدن على عليه‌السلام را نداشتند

على عليه‌السلام آن قدر به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نزديك بود كه در هر صبح شام با آن حضرت خلوتى داشت، و اين بر ديگران گران مى‌آمد تا جايى كه نسبت پيامبر و على عليهماالسلام را «سرا پا همه گوش» نام نهادند! در حالى كه منافقين از يك ارتباط الهى رنج مى‌بردند خداوند با آيه مباهله نسبت بين آن دو بزرگوار را جان و نفس يكديگر اعلام كرد. در خطابه غدير پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رسما اين بى‌تحملى آنان را با قرائت آيه قرآن اعلام كرد كه مى‌فرمايد: «وَ مِنْهُمُ الَّذينَ يُؤْذُونَ النَّبِىَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ اُذُنٌ قُلْ اُذُنُ خَيرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللّه‌ِ وَ يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنينَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللّه‌ِ لَهُمْ عَذابٌ اَليمٌ».توبه61

از بهشت تا رضوان اكبر براى شيعيان

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير مى‌خواست به همه بفهماند كه بهشت و رضايت الهى فقط در انتظار شيعيان على عليه‌السلام است، و بدون ولايت هر عملى بى‌ارزش است. اين بود كه در مراسم غدير مؤمنين در اين آيه را به شيعيان على عليه‌السلام تفسير كرد: «وَعَدَ اللّه‌ُ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنّاتٍ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدينَ فيها وَ مَساكِنَ طَيِّبَةً فى جَنّاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللّه‌ِ اَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ».توبه 72

قَسَم كافران خنده آور است

دشمنان غدير هم كافر شدند، هم كفر گفتند، و هم قسم ياد كردند كه كفر نگفتند! خداوند هم خبر آنان را در متن قرآن منعكس كرد تا آنان كه در آينده‌هاى تاريخ با اين ترفند مردم را گول مى‌زنند بدانند كه خداوند هشدار لازم را درباره‌شان به مؤمنين داده است. در روز غدير نازل شدن اين آيه گوياى همه چيز بود كه «يَحْلِفُونَ بِاللّه‌ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَ كَفَرُوا بَعْدَ اِسلامِهِمْ».توبه 74

از پايدارى بر ولايت تا «قدم صدق»

پايدارى بر ولاى اهل بيت عليهم‌السلام در حالى كه سقيفه تمام توان خود را براى نابودى آن به كار گرفته بشارت «قَدَم صِدق» در آخرت را به دنبال دارد. آن روز كه قدم‌هاى بسيارى خواهد لغزيد سربلندى در پيشگاه پروردگار خواسته‌اى است كه با هيچ قدرتى قابل به دست آمدن نيست، مگر آنكه ولاى على عليه‌السلام را به درگاه الهى تقديم كنيم. اين است كه در دعاهاى غدير قدم صدق در قيامت را از خدا مى‌خواهيم و به اين آيه اشاره داريم كه مى‌خوانيم: «وَ بَشِّرِ الَّذينَ آمَنُوا اَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ».يونس 2

عجله دشمن غدير براى عذاب

جاى تعجب از حارث فهرى فقط از اين جهت نبود كه با انكار حق از خدا درخواست عذاب مى‌كرد، بلكه عجله او و حِدّت گفتارش تعجب برانگيزتر بود. خداوند درباره اين رفتار او آيه جداگانه‌اى نازل كرد و او را توبيخ كرد كه چرا در حالى كه مردم در خير عجله دارند اين منافق در عذاب عجله مى‌نمايد: «وَ لَوْ يُعَجِّلُ اللّه‌ُ لِلنّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِىَ اِلَيْهِمْ اَجَلُهُمْ»؛ و وقتى عذاب نازل شد خطاب آمد: «اَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ»، و سپس اعلام شد كه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ».يونس 11، شعراء 201 - 204، معارج 1 - 3

تعيين خدا تغييرناپذير است

مقام ولايت مانند قرآن است كه قابل تغيير و تبديل نيست، و سرّ تعيين الهى همين است كه حقيقت محض را به ميدان مى‌آورد و مانند بشر هر روز تغيير فكر نمى‌دهد. اين است كه

وقتى منافقين از هر حيله‌اى عاجز مى‌شوند و مسئله تبديل مقام امامت را به ميان مى‌آورند از قرآن پاسخ مى‌شنوند كه «قُلْ ما يَكُونُ لى اَنْ اُبَدِّلَهُ مِن تِلْقاءِ نَفْسى اِنْ اَتَّبِعُ اِلاّ ما يُوحى اِلَىَّ».يونس 15

امامان غدير هدايت الهى دارند

امامان غدير چون هدايت الهى دارند نيازى به هدايت شدن ندارند. چنين رهبرانى را خداوند در غدير براى هدايت مردم معرفى فرمود كه با ضمانت الهى به حقِ ناب هدايت مى‌كنند. اينجاست كه هر هدايت كننده‌اى را در دنيا نشان دهند كسى خواهد بود كه با هدايت ديگرى راه يافته و بدون او راه را پيدا نمى‌كرد، به جز معصومين عليهم‌السلام كه هدايت شان از طرف ذات مقدس ربوبى است. براى همين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطبه غدير با اشاره به آيه قرآن مردم را از سركشى در برابر ولايت على عليه‌السلام بازداشت و اين آيه را مورد اشاره قرار داد: «اَفَمَنْ يَهْدى اِلَى الْحَقِّ اَحَقُّ اَنْ يُتَّبَعَ اَمَّنْ لا يَهِدّى اِلاّ اَنْ يُهْدى».يونس 35

ترس و حزن اهل سقيفه در برابر شادمانى اهل غدير

روز قيامت ترس منافقين از عذابى كه مى‌بينند با حزنى آميخته مى‌شود كه به خاطر از دست دادن نعيمِ بهشت بر آنان عارض مى‌شود. آنجا نوبت آن است كه پيروان غدير روز بى غم خود را در بهشت آغاز كنند. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از فراز منبر غدير بشارت اين شادمانى غديريان را با اشاره به اين آيه قرآن اعلام كرد كه مى‌فرمايد: «اَلا اِنَّ اَوْلِياءَ اللّه‌ِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ».يونس 62

از وظيفه غديرى خود هراس نداشته باشيم

جاى تعجب آن است كه به جاى قدردانى از خدا و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به خاطر غدير، انتظار گنج قارون و حضور ملائكه را داشتند. اگرچه سينه هر مؤمنى از شنيدن چنين برخوردى تنگ مى‌شود، ولى انجام وظيفه هيچگاه از ما ساقط نمى‌شود. اين را خدا در نزديكى غدير با نزول آيات قرآن اعلام كرد: «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى اِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ اَنْ يَقُولُوا لَوْ لا اُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ اَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ».هود 12 - 24

غديريان از كمى افراد وحشت ندارند

هميشه تاريخ نشان داده كه مؤمنين در اقليت‌اند و نبايد به خاطر اين قلت ترديد به دل راه دهند يا از وظيفه خود هراسناك شوند. غدير و ولايت نيز از اين كلى مستثنى نيست چنان كه

در دعاهاى غدير با اشاره به آيه قرآن به اين مطلب تصريح شده است كه «وَ ما آمَنَ مَعَهُ اِلاّ قَليلٌ»، همان گونه كه در خطبه غدير به نفى اكثريت تصريح شده و به اين آيه قرآن اشاره شده كه «وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ اَكْثَرُ الاَْوَّلينَ». هود 40، صافات 71

از در خانه ولايت كجا برويم؟!

جا دارد منكرين ولايت به سردمداران خود بگويند: اكنون كه حجت غدير بر همه تمام و رحمت واسعه آن فراگير است، اگر ولايت على عليه‌السلام را رها كنيم پس كجا برويم؟ اگر درِ خانه خدا اينجاست، با سرپيچى از فرمان او چه كسى را براى راه خدا پيدا كنيم؟ آيا اين جز ضرر نقد چيز ديگرى است؟ در دعاهاى غدير اين مفهوم بلند را با اقتباس از اين آيه قرآن به ما آموخته‌اند كه «قالَ يا قَوْمِ اَرَأَيْتُمْ اِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبّى وَ آتانى مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنى مِنَ اللّه‌ِ اِنْ عَصَيْتُهُ فَما تَزيدُونَنى غَيْرَ تَخْسيرٍ».هود63

دشمنان غدير جز جهنم لايق هيچ نيستند

دشمنان ولايت به جرم شقاوت بايد خود را براى صداى وحشتناك جهنم و شعله‌هاى

خيره كننده آن آماده كنند. خداوند عذاب را براى چنين اشقيايى قرار داده كه نشان دادند لياقت بهشتِ ولايت را ندارند. در خطبه غدير پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با اعلان اين مطلب به اين آيه اشاره كرد كه «فَأَمَّا الَّذينَ شُقُوا فَفِى النّارِ لَهُمْ فيها زَفيرٌ وَ شَهيقٌ».هود 106

با بصيرت كامل همه را به غدير دعوت مى‌كنيم

راه روشن غدير آن قدر واضح است كه به راحتى مى‌توان بدان اشاره كرد، و آن قدر مطمئن است كه با بصيرت كامل مى‌توان آن را ضابطه دعوت به سوى خداوند قرار داد. اين بدان جهت است كه ولايت ادامه راه توحيد است و از هر گونه شرك و كفرى بيزار است. اين شعارى است كه در دعاها و زيارات غدير با اقتباس از اين آيه قرآن اعلام شده است: «قُلْ هذِهِ سَبيلى اَدْعُو اِلَى اللّه‌ِ عَلى بَصيرَةٍ اَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنى وَ سُبْحانَ اللّه‌ِ وَ ما اَنَا مِنَ الْمُشْرِكينَ». يوسف 108

منذر و هادى راه هدايت را تا غدير رساندند

صراط مستقيم فراز و نشيب‌هاى انذار را پشت سر گذاشت، تا در سراشيبى هدايت قرار گرفت. اين بود كه قرآن عنوان «منذر» را به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و عنوان «هادى» را به على بن ابى‌طالب عليه‌السلام داد، و همين عنوان را پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطبه غدير تفسير كرد و در دعاهاى غدير با استناد به همين آيه ارتباط اعتقادى آن مطرح شد كه مى‌فرمايد: «اِنَّما اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ».رعد 7

سلام بر صبر در راه ولايت على عليه‌السلام

صبر عظيمى بر اهل ولايت على عليه‌السلام گذشته تا به امروزِ آن رسيده است. اين بدان معنى است كه صراط مستقيم هم دشمنان بسيار دارد و هم طى كردن آن فراز و نشيب‌هاى بسيارى را در پيش دارد كه بايد از آنها گذر كرد. اين چنين است كه هنگام ورود به بهشت ملائكه با سلامى بر صبر به استقبال شيعيان على عليه‌السلام مى‌آيند. اين را هنگامى كه سنگ

آسمانى بر فرق دشمن غدير فرود آمد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با تضمين اين آيه قرآن در كلام خويش فرمود: «سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدّارِ».رعد 23 - 24

غدير پايدار است اگرچه همه كافر شوند

حارث فهرى خيال مى‌كرد اگر او غدير را نپذيرد همه چيز تمام شده است. منافقينِ همفكر او هم خيال مى‌كردند خدا نيازمند پذيرشِ آنان است. اما وقتى سنگ آسمانى نازل شد فهميدند چنين خبرى نيست و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اعلام كرد كه اگر همه اهل عالم كافر شوند خداوند از آنان بى‌نياز است و به اين آيه اشاره كرد كه مى‌فرمايد: «اِنْ تَكْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِى الاَْرْضِ جَميعا فَاِنَّ اللّه‌َ لَغَنِىٌّ حَميدٌ».ابراهيم 8

دشمن غدير جبّار عَنود است

دشمن غدير خودش به استقبال عذاب رفت و اين باب را گشود، اما خداوند چنان دهان او را پر از خاك كرد و بينى او را به خاك ماليد كه تكبر آنان را شكست و كينه پنهان آنان را به همه نشان داد، تا بدانند غدير شكست ناپذير است و هيچ جبارِ متكبرى را ياراى مقاومت در برابر آن نيست. اين آيه به محض نزول عذاب به درخواست آن متكبر كينه توز نازل شد كه «وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خابَ كُلُّ جَبّارٍ عَنيدٍ».ابراهيم 15 - 17

شيطان دست بردار نيست!

بندگانى كه حق بندگى را ادا كرده‌اند پذيرندگان ولايت على عليه‌السلام هستند؛ اما شيطان آرام ننشسته و در صدد لكه‌دار كردن چهره منزّه آنان است. براى خدا بسيار آسان است كه هر قدرتى را از شيطان سلب كند، ولى امتحان الهى براى تعيين درجات شيعيان همچنان ادامه دارد. اين است كه عده‌اى همچنان در معرض دام‌هاى شيطان قرار دارند. اين آيه با مطرح

شدن در دو قسمت از مراسم غدير - يكى هنگام اعلان ولايت و ديگرى هنگام نزول سنگ

آسمانى - اين هشدار را به ما داد كه «اِنَّ عِبادى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ اِلاّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوينَ».حجر 42

راه غدير بدون توجه به مستهزئين ادامه خواهد يافت

يك شيعه بايد بداند كه باورهايش مورد استهزاى عده‌اى و انكار عده‌اى ديگر قرار خواهد گرفت، و نبايد از اين همه وحشت داشته باشد. ما بايد با پشتوانه الهى به كار خود ادامه دهيم؛ چون از امرى عظيم سخن مى‌گوييم كه خود پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز هنگام ابلاغ آن مورد استهزا و انكار قرار گرفت. آن روز خداوند با دستورِ «بَلِّغْ» و «فَاصْدَعْ» و با ضمانتِ

«يَعْصِمُكَ» و «كَفَيْناكَ» به او دستور ادامه راه و بى‌توجهى به حركات دشمنان را داد چنانكه اين دو آيه در نزديك‌ترين مرحله به غدير نازل شد: «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكينَ، اِنّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئينَ». دقيقا به همين جهت نيز نگرانى را از قلب پيامبرش مى‌زدايد و او را از تأسف به حال منكرين ولايت باز مى‌دارد، آنجا كه به او مى‌فرمايد:

«فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ اِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَديثِ اَسَفا». حجر94 - 95، كهف 6

متكبران در برابر غدير درهاى جهنم را باز كردند!

اصحاب صحيفه متكبران در برابر ولايت بودند كه همچون شيطان جهنم و غضب الهى و هر بدبختى را براى خود و ديگران خريدند، اما حاضر به تسليم در برابر صاحب ولايت نشدند. خداوند هم با اين آيه كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطبه غدير مطرح فرموده درهاى جهنم را به روى آنان باز كرد: «فَادْخُلُوا اَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدينَ فيها فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرينَ».

نحل 29

انكار ولايت پس از شناخت آن جرم عظيم است

به حكم «اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى» نعمتى با عظمت‌تر از ولايت نيست. اكنون آنان كه با آن

خطابه مفصل آن را شناختند و سپس به گونه‌اى آن را انكار كردند كه گويى هرگز در غدير نبوده‌اند يا در غدير سخنى گفته نشده، اينان جز با مُهر كفر بر پيشانى و آيه‌اى كه ابعاد اين جنايت را نشان دهد چه توشه‌اى براى خود آماده كرده‌اند، آنجا كه مى‌فرمايد: «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعيمِ»، و در درجه بعدى مى‌فرمايد: «يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللّه‌ِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَ اَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ». آيا به اينان خطاب نشد كه «لا تَنْقُضُوا الاَْيْمانَ بَعْدَ تَوْكيدِها وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللّه‌َ عَلَيْكمْ كَفيلاً»؟ آيا به اينان گفته نشد: «وَ لا تَتَّخِذُوا اَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها»؟تكاثر 8 ، نحل 83 ، 91 - 94

تصميم نهايى ولايت را زود بايد گرفت

بايد مطمئن بود كه چراغ هدايت غدير آن قدر روشن است كه هر كس بايد تا فرصت باقى است درباره آن تصميم خود را بگيرد، چرا كه نفع و ضرر اين تصميم به خود او باز مى‌گردد. به همين جهت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در پايان خطابه‌اش در غدير از مردم پرسيد: اكنون چه مى‌گوييد؟ و بدون آنكه منتظر پاسخ كسى بماند اين آيه را تلاوت فرمود كه «مَنِ اهْتَدى فَاِنَّما يَهْتَدى لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَاِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها».اسراء 15

ما را با امام غدير محشور فرما!

اين واضح‌ترين نتيجه غدير است كه پس از نشان دادن امام غدير خداوند مى‌فرمايد «يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ اُناسِ بِاِمامِهِمْ»؛ و واقعا مشكل است محشور شدن با امامانِ سقيفه و بنى‌اميه و بنى‌عباس در قيامت!! عاقبت محشور شدن با چنين سردمدارانى روشن است، چرا كه اينان حتى امور دنياى مردم را نتوانستند اصلاح كنند، تا چه رسد به آخرت كه نه تنها خود بلكه عده‌اى را همراه خود به مهمانى جهنم خواهند برد.اسراء 71

عذابى عجيب براى دشمن ولايت

ظلم در حق غدير انكار ولايت على عليه‌السلام و مخالفت با امر اوست. عذاب چنين ظلمى عقاب

معمولى نخواهد بود، بلكه عذابى است غير عادى به بلنداى ابديت و خلود. اين را پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهدر خطبه غدير به عنوان عاقبتى غير قابل گريز براى دشمنان على عليه‌السلام اعلام كرد و آن را حتمى دانست، و به اين آيه اشاره كرد كه «قالَ اَمّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ اِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذابا نُكْرا».كهف 87

ملائكه به استقبال دوستان غدير مى‌آيند

منزلت يك اعتقاد را آن روز كه مردم براى حسابرسى جمع مى‌شوند مى‌توان فهميد. در حالى كه خلق اولين و آخرين خود را براى حساب آماده مى‌كنند و از عاقبت نامعلوم بر خود مى‌لرزند، ملائكه به پيشواز غديريان مى‌آيند و آنان را با سلام و درود وارد بهشت مى‌نمايند. اين وعده را پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از فراز منبر غدير با اشاره به اين آيه داد كه «لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الاَْكْبَرُ وَ تَتَلَقّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هذا يَوْمُكُمُ الَّذى كُنْتُمْ تُوعَدُونَ».انبياء 103

اطاعت و خشيت و تقوا و فلاح در غدير است

پذيرفتن ولايت و صاحب اختيارى معصومين عليهم‌السلام، هم تسليم در برابر فرمان خدا و هم اطاعت از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و هم ترس از عظمت پروردگار و هم بالاترين مظهر تقوا و هم رستگارى كامل عيار است. اشاره به يك آيه قرآن در خطابه غدير همه اين ثمرات غديرى را به ما خاطر نشان كرد كه «وَ مَنْ يُطِعِ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ وَ يَخْشَ اللّه‌َ وَ يَتَّقْهِ فَاُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ».نور 52

امتى كه در پى رهبران لعنت شده رفت

براى يك امت بسيار مهم است كه پيامبرش نسبت به آمدن امامان دعوت كننده به آتش به آنان هشدار دهد. اين بدان معناست كه آينده‌اى وحشتناك در انتظار مسلمانان است و گذشته از شيطان و نفس اماره و نيروهاى ظاهرىِ كفر، رهبران آتش رسما امور را به دست خواهند گرفت و مردم را علنا به سوى جهنم فرا خواهند خواند. آيا اين دعوت كنندگان به آتش جز سقيفه و ادامه دهندگان راه آن هستند؟ اگر راه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله راه بهشت است آيا

اينان جز خلاف آن حضرت راه ديگرى هم رفتند؟ اين هشدار نبوى در متن خطبه با اشاره به اين آيه قرآن بود كه مى‌فرمايد «وَ جَعَلْناهُمْ اَئِمَّةً يَدْعُونَ اِلى النّارِ»، و با اين عاقبت شوم معرفى شدند كه «وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنصرُونَ». آنگاه قبل از آمدنشان به همه اعلام شد كه «وَ اَتْبَعْناهُمْ فى هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً»، و به دنبال آن اعلام گرديد: «وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحينَ».قصص 41 - 42

با انتخاب خدا، بشر را چه حقى؟

جايى كه خدا انتخاب كرده پر واضح است كه بشر حق انتخاب ندارد، و گرنه خدا انتخاب نمى‌كرد. اين اتمام حجتى است كه ريشه غدير را تشكيل مى‌دهد و خدا در قرآن آن را گوشزد مسلمانان فرموده كه «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ»، و براى قطع يك باره طمع‌ها مؤمنين را نام برده و از آنان سلب اختيار فرموده و سرپيچى از انتخاب خدا و رسول را گمراهى و ضلالت واضح به شمار آورده و فرموده است: «ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ اِذا قَضَى اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ اَمْرا اَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ اَمْرِهِمْ وَ مَنْ يَعْصِ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبينا».قصص 68 ، احزاب 36

بيعت با على عليه‌السلام قيمتِ بهشت است

بيعت با على عليه‌السلام به عنوان قبولِ ولايت و مقام اميرالمؤمنينىِ او بهشت را تقديم صاحب آن مى‌كند. اين بدان معنى است كه ايمان و عمل صالح كه نتيجه‌اش بهشت است ولايت على بن ابى‌طالب عليه‌السلام است. اين پيام قرآنى را پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطابه غدير با اشاره به اين آيه بيان داشت كه «اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَهُمْ جَنّاتُ النَّعيمِ». لذت اين بهشت آنگاه تكميل شده كه در خطبه به آيه قرآن اشاره شده: «فيها ما تَشْتَهيهِ الاَْنْفُسُ وَ تَلَذُّ الاَْعْيُنُ وَ اَنْتُمْ فيها خالِدُونَ».لقمان 8 ، زخرف 71

قرآن لغتنامه معناى «مولى» است

لغتنامه براى معناى «مولى» در «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ» متن قرآن است. اگر معناى «النَّبِىُّ اَوْلى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ» درباره پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى مسلمانان روشن است چرا اين گونه بر سر معناى آن درباره جانشين پيامبرشان شك مى‌كنند؟! پيداست كه در اين كلمه مشكلى وجود ندارد، بلكه درباره صاحب چنين مقامى كه على بن ابى‌طالب عليه‌السلام است دل‌هاى آكنده از نفاق قابليت پذيرش را ندارند.احزاب 6

آب در آسياب ابليس نريزيم

خدايا، ما را از كسانى قرار مده كه شيطان را خشنود مى‌كنند. او از اينكه بتواند گمان خود را به مرحله عمل برساند شادى مى‌كند و از انباشته شدن جهنم لذت مى‌برد. غديريان با قرار گرفتن در سايه غدير توانسته‌اند شيطان را غصه‌دار كنند، همان گونه كه طرفداران سقيفه با گام برداشتن بر ضد غدير توانسته‌اند خنده تمسخر آميز شيطان را نسبت به دين خدا و رسولان خدايى بيشتر نمايند. اين اخطار را ما در غدير دريافت كرده‌ايم كه خداوند منافقين را با وعده‌هايى كه به ابليس داده‌اند، در يك آيه قرآن به تصوير كشيد و فرمود: «وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيهِمْ اِبْليسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ اِلاّ فَريقا مِنَ الْمُؤْمِنينَ». آن روز نوبت حسرت آنان است كه در كنار منتخبين خدا اين گونه دنيا و آخرت خود را باختند و اين گفته براى آنان باقى خواهد ماند كه «يا حَسْرَتا عَلى ما فَرَّطْتُ فى جَنْبِ اللّه‌ِ».سبا 20، زمر 56

امام غدير به علم الهى متصل است

ما معتقديم امام غدير علم به همه چيز دارد و هيچ جهلى به او راه ندارد و هيچ سؤالى را بى‌پاسخ نمى‌گذارد. امامى كه صاحب اختيار مطلق مردم است بايد هم اين گونه باشد و با اتصال به درياى بيكران علم الهى بتواند علم لازم براى رفع همه نيازهاى بشر را در زمانى به بلنداى عمر دنيا داشته باشد. در غدير اين اعتقاد با پشتوانه قرآنى اعلام شد كه «وَ كُلَّ

شَىْ‌ءٍ اَحْصيْناهُ فى اِمامٍ مُبينٍ»، و صاحب اين مقام على بن ابى‌طالب عليه‌السلام معرفى شد كه «وَ اِنَّهُ فى اُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِىٌّ حَكيمٌ».يس 12، زخرف 4

امامت فقط در نسل پاك محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است

آن امامى كه صاحب اختيار مطلق و دارنده درياى علم است بايد در نسلى پاك قرار داشته باشد، تا اين همه عظمت را با خود حمل نمايد. چه كسى جز خداوند مى‌تواند اين نسل پاك را به ما نشان دهد؟ اوست كه از بلنداى منبرِ غدير به وسيله پيامبرش آن را با استناد به قرآن به ما مى‌شناساند، آنجا كه مى فرمايد: «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فى عَقِبِهِ».زخرف 28

صحيفه بود كه كربلا را رقم زد

شكى نيست كه با نوشتن صحيفه ملعونه، ماجراى احراق بيت تا واقعه كربلا يك جا رقم خورد. مهم اين است كه خداوند در برابر آنان اراده‌اى دارد و از همه اسرار آنان خبردار است، و نوشته‌هاى آنان را ثبت فرموده و اين را در متن قرآنش اعلام مى‌فرمايد: «اَمْ اَبْرَمُوا اَمْرا فَاِنّا مُبْرِمُونَ، اَمْ يَحْسَبُونَ اَنّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُم بَلى وَ رُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ»، و براى اطمينان خاطر آنان مى‌فرمايد: «ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ اِلاّ هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ اِلاّ هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا اَدْنى مِنْ ذلِكَ وَ لا اَكْثَرَ اِلاّ هُوَ مَعَهُمْ اَيْنَ ما كانُوا ثمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ».زخرف 74 - 80 ، مجادله 7

بيعت با دست خدا را نشكنيم

بيعت با خدا تعبيرى است كه آخرين محكم كارى را درباره بيعت غدير به تصوير مى‌كشد. خداوند در اين برخورد حتى دست رحمت خود را به ميان مى‌آورد و يد اللّه را روى دست بيعت كنندگان قرار مى‌دهد. آنگاه به نتيجه گيرى مى‌پردازد: آنان كه چنين بيعتى را كه با خود خدا انجام گرفته بشكنند بر ضرر خود كار كرده‌اند و دست خود را براى روزى كه با خدا كار دارند خالى گذاشته‌اند، و آنان كه به عهد و پيمان خود وفادار بمانند خداوند اجر

عظيمى به خاطر اين وفادارى به آنان عنايت خواهد كرد. اين ضمانت در يك آيه قرآن منعكس است كه عينا در خطبه غدير بدان استشهاد شده است: «اِنَّ الَّذينَ يُبايِعُونَكَ اِنَّما يُبايِعُونَ اللّه‌َ يَدُ اللّه‌ِ فَوْقَ اَيْديهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَاِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ وَ مَنْ اَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللّه‌َ فَسَيُؤْتيهِ اَجْرا عَظيما».فتح 10

انكار غدير يعنى جلو افتادن از خدا و رسول

چرا و چگونه به خود جرئت مى‌دهند از خدا و رسول جلوتر بيفتند و با آنكه مى‌بينند در غدير همه چيز تعيين شده باز مسئله شورى و تعيين خليفه را مطرح كنند؟ اين كارها هيچ معنايى جز كنار زدن خدا و رسولش، بلكه گام برداشتن جلوتر از صاحب شريعت ندارد. ما اگر بر سر غدير ايستاده‌ايم به خاطر آن است كه هيچگاه به خود اجازه نمى‌دهيم حتى يك قدم از آنچه خالق ما دستور داده قدم پيشتر بگذاريم، چرا كه او را دلسوزتر از خودمان نسبت به خودمان مى‌دانيم. اين همان اتمام حجتى بود كه بلال در برابر اهل سقيفه مطرح كرد و به اين آيه استدلال كرد كه «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَىِ اللّه‌ِ وَ رَسُولِهِ».حجرات 1

اعتقاد و محبت غدير با سقيفه جمع نمى‌شود

غدير با سقيفه جمع نمى‌شود و اين اصل ابدى و تغيير ناپذير است. اين بدان جهت است كه غدير از طرف خدا و سقيفه ضد خداست. دو محبت متناقض در يك دل جمع شدنى نيست و دو مبناى فكرى متضاد در يك قلب نمى‌گنجد. بايد بدانيم كه اگر نزديك‌ترين كسان ما هم از اهالىِ سقيفه باشند ما نمى‌توانيم آنان را دوست خود به حساب آوريم و پرونده‌اى براى آنان در دفتر محبتمان باز كنيم. اين همان آيه قرآن است كه در متن خطبه غدير بدان استناد شده و مى‌فرمايد: «لا تَجِدُ قَوْما يُؤْمِنُونَ بِاللّه‌ِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حادَّ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كانُوا آباءَهُمْ اَوْ اَبْناءَهُمْ اَوْ اِخْوانَهُمْ اَوْ عَشيرَتَهُمْ».مجادله 22

منكر ولايت قابل گذشت نيست

خدا نمى‌گذرد از كسانى كه ولايت على عليه‌السلام را - پس از آن همه تأكيد و تلاش و زحمت - انكار نمايند. منكرين ولايت در واقع به آنجا رسيده‌اند كه استغفار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم به حالشان نفعى ندارد و هرگز در درگاه خداوند پذيرفته نخواهند شد. اين را پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطبه غدير به صراحت فرمود و به اين آيه قرآن اشاره كرد كه «سَواءٌ عَلَيْهِمْ اَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ اَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللّه‌ُ لَهُمْ اِنَّ اللّه‌َ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْفاسِقينَ».منافقون 6

افشا كنندگان اسرار اسلام را بشناسيم

ما بايد از خود بپرسيم: اين كدامين رازى بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با همسرش در ميان گذاشت و او آن را افشا كرد؟ و بايد تعجب كنيم هنگامى كه بدانيم آن سِرّ درباره ولايت على عليه‌السلام بوده و افشاى آن در چنان موقعيتى چه فتنه‌هايى را به دنبال داشته است. آنگاه خواهيم دانست كه عايشه چه نقشى براى سقيفه ايفا كرده و چه فتنه‌هايى از اين راز نگاه نداشتن او متوجه اسلام شده است. شايد وجود يك سوره در قرآن درباره عايشه و جوانبى كه خدا براى معرفى او به ميان آورده براى شناخت او كافى باشد، چرا كه اين آيات از صراحت عجيبى درباره او برخوردار است آنجا كه مى‌فرمايد «وَ اِذْ اَسَرَّ النَّبىُّ اِلى بَعْضِ اَزْواجِهِ حَديثا فَلَمّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ اَظْهَرَهُ اللّه‌ُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ اَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ اَنْبَأَكَ هذا قالَ نَبَّأَنِىَ الْعَليمُ الْخَبيرُ».تحريم 3 - 7

جاى هر شبهه‌اى درباره غدير بسته است

خداوند با آن همه لطفى كه درباره محبوب‌ترين خلقش حضرت محمد مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دارد و با مقام عظيمى كه به او عنايت فرموده او را از هر گونه اشتباهى مُبرّى ساخته است با اين همه براى آنكه دهان شبهه افكنان را به طور كامل بسته باشد، درباره عزيزترين مخلوقاتش سنگين‌ترين وزنه سخن را در ترازو گذاشته و مى‌فرمايد: اگر كوچك‌ترين سخن ناگفته‌اى به خدا نسبت داده شود رگ حيات او را قطع مى‌كنيم!! اين مطلب آنجا نازل

مى‌شود كه عده‌اى با شبهه پراكنى مى‌خواهند نسبت غدير را به خداوند مورد تشكيك قرار دهند و خدا در پاسخ آنان مى‌فرمايد: «تَنْزيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمينَ، وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الاَْقاويلِ، لاََخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمينِ، ثمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتينَ».حاقه 43 - 52

معاويه مظهرى از ضديت با غدير

انعكاس يك حركت ضد غدير در متن قرآن حاكى از اهميت فوق العاده آن است و براى شناخت شخصى چون معاويه كافى است. معاويه در غدير با تكبر به مسخره غدير مى‌پردازد، و بلا فاصله خداوند تكبر او را و پشت كردن او به خدا و رسول را در ظريف‌ترين عبارات منعكس مى‌فرمايد: «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلّى، وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلّى، ثمَّ ذَهَبَ اِلى اَهْلِهِ يَتَمَطّى»؛ و آنگاه كه رسولش قصد قتل او را مى‌نمايد به او دستور صبر مى‌دهد و مى‌فرمايد: «لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ».قيامت 31 - 35، قيامت 16

از وسوسه در ولايت به خدا پناه بريم

از شاخص‌ترين خصلت‌هاى اهل سقيفه ايجاد شك و شبهه در قلوب اهل ايمان است. اين ترفند را پيروان آنان تا قرن‌ها پس از بنيان گذارانشان ادامه داده و مى‌دهند؛ و اين گونه حقيقت غدير را با وسوسه‌هاى شيطانى پشت زنگارهاى بى‌ريشه شبهات قرار مى‌دهند. بايد به خدا پناه بريم از شرِّ وسواس‌هاى خناسى كه تا قيامت وجود خواهند داشت و دست از دسيسه‌هاى خود بر نخواهند داشت. در غدير كه اين توطئه‌ها آغاز شد آيه هم به همانان تفسير شد كه «قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النّاسِ، مَلِكِ النّاسِ، اِلهِ النّاسِ، مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنّاسِ، الَّذى يُوَسْوِسُ فى صُدُورِ النّاسِ، مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّاسِ».ناس 1 - 6

آنچه در اين بخش تقديم شد نمونه‌اى از نتايج اعتقادى آيات غدير بود. پيداست كه ژرفاى قرآن و عمق معانى و بطون آن درياى عميقى است، كه از هر دريچه‌اى وارد آن شويم بيشتر در اعماق آن غوص خواهيم كرد. اكنون كه از پنجره غدير بدان نگاه مى‌كنيم هر چه بيشتر در اين آيات تأمل كنيم به معارف بيشترى درباره غدير دست خواهيم يافت، و آنچه ذكر شد جز اندكى از اين درياى بى‌كرانه نبود.

8. تحليل‌هاى قرآنى غدير

اشاره

در اين بخش نتيجه گيرى‌هاى قرآنى از مجموعه واقعه غدير، به عنوان تحليل‌هاى قرآنى غدير تقديم مى‌شود. تحليل‌هاى اين بخش با در نظر گرفتن دو بُعد قرآنى و غديرى تنظيم شده است.

يادآور مى‌شود اكثر تحليل‌هاى قرآنى هنگام بيان هر آيه، در ذيل آن به عنوان موضوع خاص ذكر شده و در اين بخش از تكرار آنها خوددارى مى‌گردد. آنچه در اين بخش ذكر مى‌شود فقط تحليل‌هاى كلى تحت يازده عنوان زير است:

1 . حضور جدى قرآن در غدير

2 . استناد مفصل به قرآن در خطبه غدير

3 . آيه اكمال شهادت خدا بر ابلاغ رسالت غدير

4 . رابطه اهل بيت عليهم‌السلام با قرآن در خطابه غدير

5 . صراط مستقيم در قرآن فقط اهل بيت عليهم‌السلام

6 . ولايت كمال نهايى دين خدا به حكم قرآن

7 . قرائن قرآنى براى معناى «مولى»

8 . پشتوانه قرآنى بيعت غدير

9 . مباهله غدير با دلايل قرآنى

10 . واقعه غدير دليل بر عدم تحريف قرآن

11 . فضيلتِ بى‌نهايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام به شهادت قرآن

1 . حضور جدى قرآن در غدير

حضور مستمر و متعدد قرآن از اول تا آخر واقعه غدير و حتى تكرار بعضى آيات در چند موقعيت آن، مى‌تواند نشانگر چند نتيجه گيرى باشد:

1 . هر كس قرآن را قبول دارد بداند كه پشتوانه غدير قرآن است.

2 . كثرت آيات قرآن در غدير نشانه توجه خاص الهى به غدير است.

3 . موضوع و شأن نزول آيات قرآن نشانه مسائلى است كه غدير در توجه به آنها تأكيد بيشترى داشته، كه در دو بُعد دوستى و دشمنى با ولايت و صاحب آن است.

2 . استناد مفصل به قرآن در خطبه غدير

خطابه غدير به عنوان بلندترين و مهمترين خطابه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تلقى مى‌شود. با در نظر گرفتن اينكه خود پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ختم نبوت است، و اينكه غدير در سال آخر عمر آن حضرت بوده و اينكه خطبه غدير به عنوان تعيين جانشين مطرح شده، استشهاد به آيات قرآن در جاى جاى خطبه بسيار جالب توجه است.

مى‌توان ادعا كرد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هر موضوعى را مطرح كرده فورا ارتباطى بين آن موضوع با قرآن بر قرار ساخته؛ كه مطالعه مرورى خطبه هم براى توجه به اين مطلب كافى است. براى دريافت اين ادعا تعداد موارد استشهاد به قرآن در خطبه را در نظر بگيريد كه به بيش از 125 مورد مى‌رسد. با محاسبه تعداد كل جملات خطبه - كه حدود 450 جمله كوتاه و بلند است - و استثناى 75 مورد آن كه حمد و ثناى آغازين كلام و قبل از

ورود به مطلب اصلى است، در ازاى هر 3 جمله يك استشهاد قرآنى در خطبه به چشم

مى‌خورد. اين تعداد در حد يك سخنرانى و خطابه بسيار عجيب و قابل توجه است، و در هيچيك از خطابه‌هاى پيامبر و ائمه عليهم‌السلام چنين حضور قرآنى ديده نمى‌شود.

3 . آيه اكمال شهادت خدا بر ابلاغ رسالت غدير

دو آيه «وَ اِنْ لَمْتَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» و «الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ» در كنار هم مفسر و مكمل يكديگرند؛ به اين معنى كه اگر ولايت ابلاغ نشود رسالت رسانده نشده و اين بدان معناست كه دين ناقص مى‌ماند.

با توجه به اين نكته، اعلام اكمال دين به معناى وقوع و انجام اين رسالت است؛ و اينكه آنچه بنا بر ابلاغش بوده ابلاغ گرديده و خداوند اين ابلاغ را امضا كرده و به تحقق عملى آن شهادت داده است.

4 . رابطه اهل بيت عليهم‌السلام با قرآن در خطابه غدير

ارتباط تنگاتنگ قرآن و اهل بيت عليهم‌السلام در خطبه غدير طى چند عبارت بيان شده است:

1 . مفسر قرآن و بيان كننده باطن آن فقط اهل بيت عليهم‌السلام هستند.

2 . قرآن با اهل بيت عليهم‌السلام موافق است و از ايشان جدا نمى‌شود.

3 . هر يك از قرآن و اهل بيت عليهم‌السلام درباره ديگرى خبر مى‌دهد.

4 . فضائل اميرالمؤمنين عليهم‌السلام را خدا در قرآن نازل كرده است.

5 . قرآن مى‌گويد: امامان از فرزندان پيامبر و على عليهماالسلام هستند.

6 . اهل بيت عليهم‌السلام خليفه و جانشين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در تفسير قرآن هستند. آنان به امضاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين حقى را دارند.

5 . صراط مستقيم در قرآن فقط اهل بيت عليهم‌السلام

در خطابه غدير تأكيد شده كه صراط مستقيم فقط راه امامان عليهم‌السلام است. در اين باره دو جمله جامع در خطبه آمده است:

1 . مَعاشِرَ النّاسِ، اَنَا صِراطُ اللّه‌ِ الْمُسْتَقيمُ الَّذى اَمَرَكُمْ بِاتِّباعِهِ، ثُمَّ عَلِىٌّ مِنْ بَعْدى، ثُمَّ وُلْدى مِنْ صُلْبِهِ اَئِمَّةُ الْهُدى، يَهْدُونَ اِلَى الْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ.

«مَنَم صراط مستقيم خداوند كه به شما دستور پيروىِ آن را داده است و بعد از من على، و سپس فرزندانم از صلب او كه امامان هدايت كننده هستند. آنان به حق هدايت مى‌كنند و با آن عدالت را بر پا مى‌دارند».

در اين فراز استشهاد به آيه 181 سوره اعراف شده كه مى‌فرمايد: «وَ مِمَّنْ خَلَقْنا اُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ» و صراط مستقيم با اين آيه قرآنى معرفى شده است.

2 . ثم قرأ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : «بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ، الْحَمْدُ للّه‌ِِ رَبِّ الْعالَمينَ، الرَّحْمنِ الرَّحيمِ، مالِكِ يَوْمِ الدّينِ، اِيّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيّاكَ نَسْتَعينُ، اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ، صِراطَ الَّذينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضّالّينَ»، وقال: «فِىَّ نَزَلَتْ وَ فيهِمْ وَاللّه‌ِ نَزَلَتْ، وَ لَهُمْ عَمَّتْ وَ اِيّاهُمْ خَصَّتْ».

حضرت با قرائت سوره حمد فرمود: «اين سوره درباره من و آنان (يعنى امامان) نازل شده، و به عنوان عام و خاص شامل غير آنان نمى‌شود.

اين بدان معنى است كه مسلمانان كه هر روز لا اقل ده مرتبه مى‌گويند: «اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ»، در واقع از خدا مى‌خواهند آنان را به راه ائمه عليهم‌السلام هدايت كند، و كسانى كه به اين راه هدايت مى‌شوند «اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ» هستند، و آنان كه از اين راه منحرف مى‌شوند «مَغْضُوب عَلَيْهِمْ» و «ضالّين» هستند.

6 . ولايت كمال نهايى دين خدا به حكم قرآن

كامل شدن دين خداوند و بالاترين نعمت پروردگار كه با آمدن آن نعمت‌ها كامل شد، به صريح آيه‌اى كه در غدير نازل شده ولايت ائمه عليهم‌السلام و صاحب اختيار شدن آنان بر مردم بود، و آن هنگام بود كه اسلام به عنوان يك دين كامل مورد قبول خداوند قرار گرفت. در اين باره در خطبه غدير فرموده است:

پروردگارا، هنگامى كه من ولايت على بن ابى‌طالب را براى مردم تبيين كردم اين آيه را نازل كردى كه «الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ . . .»: «امروز دين شما را كامل نمودم و نعمت خود را بر شما به آخرين درجه رساندم و اسلام را به عنوان دين شما پسنديدم»، و اين آيه را نازل كردى كه «وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاِْسْلامِ دينا . . .»: «هر كس جز اسلام دينى را بپذيرد هرگز از او قبول نخواهد شد و در آخرت از زيانكاران است».⁽¹⁾

7 . قرائن قرآنى براى معناى «مولى»

اشاره

سه قرينه از قرآن وجود دارد كه مفهوم مولى در «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ» در خطبه غدير را روشن مى‌كند و معناى «صاحب اختيارى مردم» را در آن ثابت مى‌نمايد:

قرينه اول

در آغاز خطبه، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله «اولى به نفس بودن» خداوند و بعد خود را مطرح كرد، و سپس همان كلمه را درباره اميرالمؤمنين عليه‌السلام به كار برد؛ و اين در حالى است كه معناى ولايت مطلقه آن حضرت طبق آيه «النَّبِىُّ اَوْلى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ» بر كسى پوشيده نيست.

قرينه دوم

آيه «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ . . .» كه از يك سو با تهديد مى‌فرمايد: «وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» و از سوى ديگر با ضمانتِ حفظ مى‌فرمايد: «وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» درباره هيچيك از احكام الهى نازل نشده، و پيداست كه بايد بالاترين مسائل اسلام باشد كه چنين پيامدى برايش در نظر گرفته شود. از ميان معانى مولى هم هيچ معنايى به اندازه صاحب اختيارى اهميت ندارد كه بتوان چنين پيامدى را برايش در نظر گرفت.

قرينه سوم

آيه «الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ» نيز مانند آيه فوق درباره هيچ يك از احكام الهى نازل نشده، و لزوما بايد مهم ترين احكام اسلام باشد كه كمال دين با آن باشد. كمال دين و تمام نعمت و رضايت رب، همه نشان مى‌دهد كه از ميان معانى مولى فقط «صاحب اختيارى مردم» است كه مى‌تواند چنين آثارى داشته باشد. اگر خاتميت دين اسلام و ختم نبوت پيامبر عليهاالسلام را به كمال دين ضميمه كنيم، اين نتيجه‌گيرى واضح‌تر و قطعى‌تر مى‌گردد.

قرينه چهارم

دو آيه «اللّهُمَّ اِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِكَ . . .» و «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» در كنار يكديگر حكم مباهله بر سر ولايت را دارد، به خصوص آنكه اين مباهله به مرحله عمل رسيده و سنگ آسمانى بر منكر آن نازل شده است. اين مسئله نشان مى‌دهد كه بايد معناى مهمى از كلمه «مولى» در نظر باشد تا چنين برخوردى با منكر آن رخ دهد، و از ميان معانى «مولى» جز «صاحب اختيارى مردم» نمى‌تواند چنين اهميتى را بدان اختصاص دهد.

8 . پشتوانه قرآنى بيعت غدير

تمام احكام و مسائلى كه مربوط به دين است آنگاه ارزش پيدا مى‌كند كه اتصال به خداوند داشته باشد و فرمانش از جانب الهى صادر شده باشد.

بيعت غدير هم كه در واقع التزام به همه فرامين الهى است احتياج به پشتوانه الهى دارد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير تأكيد خاصى داشت كه اين بيعت نه تنها از جانب خداوند دستور داده شده، بلكه در حكم بيعت با خود خداوند است. در اين باره جملات زير را در خطبه فرمود:

1 . اَلا وَ اِنّى قَدْ بايَعْتُ اللّه‌َ وَ عَلِىٌّ قَدْ بايَعَنى ، وَ اَنَا آخِذُكُمْ بِالْبَيْعَةِ لَهُ عَنِ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ. «اِنَّ الَّذينَ يُبايِعُونَكَ اِنَّما يُبايِعُونَ اللّه‌َ ، يَدُ اللّه‌ِ فَوْقَ اَيْديهِمْ. فَمَنْ نَكَثَ فَاِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ، وَ مَنْ اَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللّه‌ُ فَسَيُؤْتيهِ اَجْرا عَظيما».⁽¹⁾

2 . مَعاشِرَ النّاسِ، ما تَقُولُونَ؟ فَاِنَّ اللّه‌َ يَعْلَمُ كُلَّ صَوْتٍ وَ خافِيَةَ كُلِّ نَفْسٍ، «فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَاِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها»⁽²⁾، وَ مَنْ بايَعَ فَاِنَّما يُبايِعُ اللّه‌َ ، «يَدُ اللّه‌ِ فَوْقَ اَيْديهِمْ».⁽³⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، فَبايِعُوا اللّه‌َ وَ بايِعُونى وَ بايِعُوا عَلِيّا اَميرَالْمُؤْمِنينَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ وَ الاَْئِمَّةَ مِنْهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ «كَلِمَةً باقِيَةً»⁽⁴⁾يُهْلِكُ اللّه‌ُ مَنْ غَدَرَ وَ يَرْحَمُ مَنْ وَفى. «فَمَنْ نَكَثَ فَاِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ وَ مَنْ اَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللّه‌َ فَسَيُؤْتيهِ اَجْرا عَظيما».⁽⁵⁾

از جمع بندى اين آيه و جملاتِ حضرت درباره بيعت غدير چنين نتيجه مى‌گيريم:

1 . اين بيعت از جانب خدا و به امر اوست.

2 . آنان كه اين بيعت را انجام مى‌دهند در واقع با خدا بيعت مى‌كنند.

3 . آنان كه در بيعت با او سبقت بگيرند رستگار و در باغ‌هاى نعمت خواهند بود.

4 . هر كس اين بيعت را بشكند به ضرر خود كار كرده، و هر كس به آنچه با خدا عهد كرده وفا كند خداوند به او اجر عظيم عنايت مى‌فرمايد.

9 . مباهله غدير با دلايل قرآنى

وقتى خداوند پيامبرى فرستاده كه در متن قرآنش ضمانت «ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى اِنْ هُوَ اِلاّ وَحْىٌ يُوحى»⁽¹⁾را درباره او داده، طبيعى است كه وقتى منافقى مانند حارث فهرى به آن پيامبر بگويد: «آيا ولايت على را از پيش خود مى‌گويى يا از طرف خدا؟» و با تشكيك بگويد: «اِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقُّ . . .»⁽²⁾و با اين سخن بخواهد اعتبار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و وحى الهى را بشكند، چاره‌اى جز سنگ آسمانى وجود ندارد؛ تا همه در حالى كه در «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ»⁽³⁾را مى‌بينند، «هذا هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِكَ»⁽⁴⁾براي شان ثابت شود و لطمه به نبوت و رسالت و صداقتِ خاتميت وارد نشود.

10 . واقعه غدير دليل بر عدم تحريف قرآن

يكى از دلايل و شواهد و قرائن بارز بر عدم تحريف قرآن، و اتحاد قرآن كنونى با قرآن زمان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، آيات بسيارى است كه در متن خطبه و در ايام غدير در ارتباط با واقعه در روايات آمده است، و همان آيات عينا در قرآن كنونى موجود است.

اين شاهد آنگاه محكم‌تر مى‌شود كه بدانيم از جاهاى مختلف قرآن و از سُوَر مختلف و تعداد بسيارى از آيات در سراسر واقعه غدير ذكر شده، كه مجموع اينها قرينه‌اى بسيار قوى بر عدم تحريف قرآن است.

11 . فضيلتِ بى‌نهايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام به شهادت قرآن

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطابه غدير سخنى در فضيلت على بن ابى‌طالب عليه‌السلام فرمود كه هيچكس نمى‌تواند بالاتر از آن بگويد، و آن عبارت است از فضيلتِ او بر همه مردم تا آخر دنيا - جز شخص پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - با فضايلى بى‌انتها و غير قابل مقايسه با فضايل ساير مردم؛ فضايلى كه اعطا كننده آن پروردگار جهان و اعلام كننده‌اش شخص پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است. آن حضرت در اين باره فرمود: «مَعاشِرَ النّاسِ، فَضِّلُوا عَلِيّا؛ فَاِنَّهُ اَفْضَلُ النّاسِ بَعْدى مِنْ ذَكَرٍ وَ اُنْثى، ما اَنْزَلَ اللّه‌ُ الرِّزْقَ وَ بَقِىَ الْخَلْقُ».

معناى اين سخن آن است كه هر فضيلتى در شأن او بگويند كم گفته‌اند و عقل بشر قاصر از درك عظمت و جلالت اوست. در اين باره در خطابه غدير به چند جمله پر محتوى با استناد به قرآن بر مى‌خوريم:

1 . مَعاشِرَ النّاسِ، اِنَّ فَضائِلَ عَلِىِّ بْنِ اَبى‌طالِبٍ عِنْدَ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ - وَ قَدْ اَنْزَلَها فِى الْقُرْآنِ - اَكْثَرُ مِنْ اَنْ اُحْصِيَها فى مَقامٍ واحِدٍ، فَمَنْ اَنْبَأَكُمْ بِها وَ عَرَفَها فَصَدِّقُوهُ.

فضايل على بن ابى‌طالب عليه‌السلام - كه خداوند در قرآن نازل كرده - بيش از آن است كه من همه را يك جا بشمارم. پس هر كس از فضايل او به شما خبر داد و معرفت آن را داشت از او بپذيريد.

در اين فراز وجود فضايل بى‌انتهاى اميرالمؤمنين عليه‌السلام را در قرآن اثبات فرموده، و تأكيد بر غير قابل شمارش بودن آن نموده است.

2 . وَ ما نَزَلَتْ آيَةُ رِضا فِى الْقُرْآنِ اِلاّ فيهِ.

هيچ آيه رضايتى در قرآن جز درباره او نازل نشده است.

در اين جمله هر چه در قرآن آيه رضايت پروردگار از بندگان نازل شده به على بن ابى‌طالب عليه‌السلام اختصاص داده شده و او اول شخص آن شناخته شده است. از نمونه‌هاى آيات رضايت الهى مى‌توان به آيه‌هاى زير اشاره كرد:

1 . هذا يَوْمٌ يَنْفَعُ الصّادِقينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنّاتٌ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدينَ فيها اَبَدا رَضِىَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ.⁽¹⁾

2 . رَضِىَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ اَعَدَّ لَهُمْ جَنّاتٍ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدينَ فيها اَبَدا ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ.⁽²⁾

3 . يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ اِلاّ مَنْ اَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ رَضِىَ لَهُ قَوْلاً.⁽³⁾

4 . لَقَدْ رَضِىَ اللّه‌ُ عَنِ الْمُؤْمِنينَ اِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ.⁽⁴⁾

5 . لا تَجِدُ قَوْما يُؤْمِنُونَ بِاللّه‌ِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حادَّ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ . . . رَضِىَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ اُولئِكَ حِزْبُ اللّه‌ِ اَلا اِنَّ حِزْبَ اللّه‌ِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.⁽⁵⁾

6 . يا اَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ، ارْجِعى اِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً.⁽⁶⁾

7 . اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ اُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ، جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّاتُ عَدْنٍ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدينَ فيها اَبَدا رَضِىَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ، ذلِكَ لِمَنْ خَشِىَ رَبَّهُ.⁽⁷⁾

3 . اِنَّهُ جَنْبُ اللّه‌ِ الَّذى ذَكَرَ فى كِتابِهِ الْعَزيزِ، فَقالَ تَعالى مُخْبِرا عَمَّنْ يُخالِفُهُ: «اَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتا عَلى ما فَرَّطْتُ فى جَنْبِ اللّه‌ِ».

او «جنب اللّه» است كه خداوند در كتاب عزيزش درباره مخالفين او خبر داده مى‌فرمايد: «نفسى از روى حسرت بگويد: اى حسرت بر آنچه در جنب خدا كوتاهى كردم».

در اين فراز از خطبه، آيه 56 از سوره زمر درباره فضيلتى عظيم براى اميرالمؤمنين عليه‌السلام مطرح شده است. اين فضيلت يك منقبت خاص نيست، بلكه على عليه‌السلام جنب خدا معرفى شده و معناى آن تقرب تمام عيار او به درگاه الهى است؛ به گونه‌اى كه هر انجام وظيفه‌اى نسبت به او خدمتگزارى به ساحت مقدس پروردگار، و هر كوتاهى درباره او قصور و تقصير در پيشگاه خداوند است.

4 . وَ لا شَهِدَ اللّه‌ُ بِالْجَنَّةِ فى «هَلْ اَتى عَلَى الاِْنْسانِ» اِلاّ لَهُ، وَ لا اَنْزَلَها فى سِواهُ وَ لا مَدَحَ بِها غَيْرَهُ.

خداوند در سوره «هل اَتى» به بهشت جز براى او شهادت نداده، و اين سوره را جز درباره او نازل نكرده، و با اين سوره غير او را مدح نكرده است.

شهادت به بهشت در سوره هل اَتى اشاره به آيه 12 آن است كه مى‌فرمايد: «وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَريرا». گذشته از اين آيه، آنچه در سوره هل اَتى آمده هر آيه‌اش مدحى فوق مدح ديگر است؛ و شأن نزول آن نذرى است كه على عليه‌السلام و خانواده‌اش در راه انجام آن سه روز افطار خود را به مسكين و يتيم و اسير بخشيدند و گرسنه ماندند. مديحه سرايى خداوند از على عليه‌السلام در اين سوره به خاطر نيتِ الهىِ او و محبت خداوند و خشنودى او از رضاى الهى است، چنانكه در آيات 8 و 9 و 10 و 27 اين سوره ترسيم شده است:

5 . وَ فى عَلِىٍّ وَاللّه‌ِ نَزَلَتْ سُورَةُ الْعَصْرِ: «بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ، وَ الْعَصْرِ، اِنَّ الاِْنْسانَ لَفى خُسْرٍ، اِلاّ عَلِىٌّ الَّذى آمَنَ وَ رَضِىَ بِالْحَقِّ وَ الصَّبْرِ.

به خدا قسم سوره «و العصر» درباره او نازل شده است: «بسم اللّه الرحمن الرحيم، قسم به عصر، انسان در زيان است مگر على كه ايمان آورد و به حق و صبر راضى شد». يعنى آن انسانى كه در زيان نيست و اوست كه به حق و صبر راضى شده، على بن ابى‌طالب عليه‌السلام است.

بخش ششم : تاريخچه قرآنى غدير

اشاره

سفيد

سابقه ديرينه غدير با قرآن كه از آغاز واقعه تا امروز در جريان بوده، از ابعاد شيرين آن است؛ كه انسجام و تقارن جدى اين دو ركن اسلام را جلوه‌گر مى‌سازد. آن امتزاج قرآن و غدير كه در روزهاى انجام مراسم و در متن خطبه تحقق يافت، هرگز به آن ايام محدود نشد و در آينده‌هاى تاريخ در ابعاد مختلفى خود را نشان داد. در واقع پاسداران و حاميان غدير با مرورى بر داستان و خطابه غدير به خوبى دريافتند كه قرآن تكيه‌گاه ابدى غدير است و استناد غدير به قرآن رمز بقاى آن و پاسخ كوبنده به هر دشمنى است كه بخواهد در مقابل آن بايستد.

اين مسئله را ائمه معصومين عليهم‌السلام به ما نيك آموخته‌اند و به پيروى از ايشان علماى هر عصر اين روند را به صورت تمام عيار به كار گرفته‌اند. اين است كه در هر زمانى پشتيبانى از غدير را با استناد به قرآن در زيباترين گونه‌هاى آن شاهد هستيم. استدلال‌ها و اتمام حجت‌ها درباره غدير، استناد به آيات قرآنى غدير، استفاده از ابعاد قرآنى غدير در دعاها و زيارات براى نشان دادن اعتقاد راسخ به غدير، شعرها و نثرهاى زيبايى كه با تضمين و ادغام آيه‌هاى غدير تقديم گرديده، تأليفاتى كه در ارتباط قرآن و غدير نوشته شده، و منابعى كه نشانگر ريشه قرآنى غدير است، همه اين ها تشكيل

دهنده تاريخچه قرآنى غدير است؛ كه طى چهارده قرن پرونده غدير را مايه افتخار معتقدانش قرار داده است. در اين بخش تاريخچه قرآنى غدير در 6 قسمت تقديم مى‌گردد:

1 . معرفى قرآنى غدير

2 . اتمام حجت‌هاى قرآنى غدير

3 . دعاها و زيارات قرآنى غدير

4 . شعر قرآنى غدير

5 . كتاب‌هاى قرآنى غدير

6 . منابع قرآنى غدير

1. معرفى قرآنى غدير

اشاره

سراسر كتاب حاضر معرفى قرآنىِ غدير است و در آن به غدير از نگاه قرآنى توجه شده است. اين بخش در واقع عصاره همه مطالب كتاب و نشان دادن جهات قرآنىِ غدير و اشاره مستقيم به آنهاست. در اين بخش با دقت در هر يك از آيات مربوط به غدير، جهت گيرىِ قرآنى آن را پر رنگ كرده عنوان زيبايى از آن براى غدير انتزاع كرده‌ايم و به نكته پردازى آن مبادرت نموده‌ايم. اين روش بر گرفته از كلام پيامبر و اميرالمؤمنين و ائمه عليهم‌السلام است، كه غدير را اين گونه معرفى فرموده‌اند، و استناد غدير به قرآن را در موارد غير صريح با ارجاع به آيات نشان داده‌اند.

با قرار دادن عنوانى براى هر فراز و جمله‌اى در اشاره به آن، آيه مربوطه را ذكر مى‌نماييم و سپس به ترجمه گونه‌اى از آن مى‌پردازيم، و آدرس آيات را در پاورقى ذكر مى‌كنيم تا با مراجعه به موارد آن در كتاب حاضر تفصيل روايات وارده مطالعه گردد.

اين بخش در دو قسمت تقديم مى‌شود: معرفى غدير در آينه قرآن، معرفى دشمنان غدير در آينه قرآن. قبل از دو قسمت مزبور، به كلمات صريحى كه از معصومين عليهم‌السلام در معرفى قرآنى غدير وارد شده مى‌پردازيم:

1 . روز كمال دين و نعمت

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با اشاره به آيه اكمال⁽¹⁾در معرفى قرآنى غدير فرمود:

وَ هُوَ الْيَوْمُ الَّذى اَكْمَلَ اللّه‌ُ فيهِ الدّينَ وَ اَتَمَّ عَلى اُمَّتى فيهِ النِّعْمَةَ وَ رَضِىَ لَهُمُ الاِْسْلامَ دينا.

غدير خم روزى است كه خدا در آن دين را كامل كرد و نعمت را بر امتم تمام فرمود، و اسلام را به عنوان دين آنان راضى شد.⁽²⁾

2 . روز ختم كلام نبوت

اميرالمؤمنين عليه‌السلام با اشاره به دو آيه از قرآن، غدير را معرفى نمود. يكى آيه «هذا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذى كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ»⁽³⁾كه غدير را روز ختم كلام و جدا سازى نهايى حق از باطل اعلام مى‌كند كه عده‌اى آن را تكذيب مى‌كنند؛ و ديگرى آيه «قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظيمٌ اَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ»⁽⁴⁾كه غدير را به عنوان خبرى عظيم - كه عده‌اى از آن گريزانند - اعلام مى‌نمايد. آن حضرت در معرفى قرآنىِ غدير مى‌فرمايد:

وَ هُوَ يَوْمُ الْبَيانِ عَنْ حَقائِقِ الاْيمانِ وَ يَوْمُ دَحْرِ الشَّيْطانِ وَ يَوْمُ الْبُرْهانِ، هذا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذى كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ. هذا يَوْمُ الْمَلَأِ الاَْعْلى الَّذى اَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ.

غدير خم روز روشن شدن حقايق ايمان و روز دور كردن شيطان و روز برهان است. اين روز همان روز جدا سازى حق از باطل است كه آن را تكذيب مى‌كرديد. اين روز همان روز عالَم بالاست كه شما از آن روى گردانيد.⁽⁵⁾

3 . روز تجديد عهد

امام صادق عليه‌السلام با اشاره به آيه اكمال⁽¹⁾در معرفى غدير مى‌فرمايد:

هذا يَوْمٌ عَظيمٌ، عَظَّمَ اللّه‌ُ حُرْمَتَهُ عَلَى الْمُؤْمِنينَ وَ اَكْمَلَ لَهُمْ فيهِ الدّينَ وَ تَمَّمَ عَلَيْهِمُ النِّعْمَةَ، وَ جَدَّدَ لَهُمْ ما اَخَذَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْعَهْدِ وَ الْميثاقِ.

غدير روز عظيمى است كه خداوند حرمت آن را بر مؤمنين كامل كرده و دين را در آن كامل نموده و نعمت را بر آنان به حد كمال رسانده و آنچه عهد و پيمان از آنان گرفته بود براى آنان تجديد فرموده است.⁽²⁾

4 . روز بى‌ارزشى دشمن

اشاره

امام رضا عليه‌السلام در معرفى قرآنىِ غدير با اشاره به آيه «وَ قَدِمْنا اِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثورا»⁽³⁾كه منظور از آن نابودى اعمال دشمنان غدير است، مى‌فرمايد:

وَ اِنَّهُ لَيَوْمُ الْكَمالِ وَ يَوْمٌ مُرْغِمَةُ الشَّيْطانِ وَ يَوْمُ تَقَبُّلِ اَعْمالِ الشّيعَةِ وَ مُحِبّى آلِ مُحَمَّدٍ، وَ هُوَ الْيَوْمُ الَّذى يَعْمُدُ اللّه‌ُ فيهِ اِلى ما عَمِلَهُ الْمُخالِفُونَ فَيَجْعَلُهُ هَباءً مَنْثُورا، وَ ذلِكَ قَوْلُهُ تَعالى: «فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُورا».

غدير روز كمال است، و روز به خاك ماليده شدن بينى شيطان است، و روز قبولى اعمال شيعيان و محبين آل محمد است، و آن روزى است كه خداوند سراغ اعمالى كه مخالفان انجام داده‌اند مى‌رود و آنها را غبار منتشر شده مى‌نمايد، و اين همان قول خداوند تعالى است كه مى‌فرمايد: «آن را غبار منتشر شده قرار مى‌دهيم».⁽⁴⁾

اكنون نوبت آن است كه با الهام از آيات غدير به معرفى قرآنىِ غدير بپردازيم:

معرفى غدير در آينه قرآن

اشاره

عناوين بر گرفته از آيات غدير در معرفى فرهنگ غدير 22 عنوان است، كه به ترتيب از كليات آغاز مى‌شود و با در نظر گرفتن مراحل وقوع ماجراى غدير به دنبال يكديگر ذكر مى‌گردد.

1 . روز تبيين امامت

غدير روزى است كه در مفصل‌ترين خطبه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، مقام امامت و ابعاد مختلف آن با استناد به بيش از پنجاه آيه قرآن به طور كامل تبيين گرديد، به گونه‌اى كه هيچ نقطه ابهامى درباره آن باقى نماند.

2 . روزى با بيشترين پشتوانه قرآنى

غدير در بين وقايع اسلام بيشترين پشتوانه قرآنى را دارد، به گونه‌اى كه از آغاز تا انجام آن بيش از 300 آيه مطرح شده است. از اين تعداد، 200 آيه در متن واقعه غدير نازل شده و 100 آيه به صراحت يا كنايه تفسير به آن واقعه شده است.⁽¹⁾

3 . روز شناخت فرهنگبانان قرآن

غدير روزى بود كه در آن مفسرين قرآن و تبيين كنندگان فرهنگ قرآنى غدير به طور كامل معرفى شدند، به گونه‌اى كه در برابر فرهنگ جاهلى سقيفه هيچ ابهامى براى هدايت خواهان باقى نماند.

4 . روز تفسير قرآنى

غدير آن روزى بود كه در يك 24 ساعت، انواع تفسير قرآن از دو لب مبارك آورنده قرآن يعنى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيده شد. پنج آيه قرآن به طور كلى در سراسر قرآن تفسير شد. سه سوره كامل از قرآن در قسمتى ديگر تفسير شد. 18 آيه قرآن به صراحت مورد تفسير قرار گرفت، و 92 آيه قرآن به صورت اقتباس يا استشهاد تفسير شد، و 14 آيه با اشاره مورد تفسير قرار گرفت.⁽¹⁾

5 . روز تبيين وظايف مردم

غدير روزى است كه وظيفه مردم در برابر نماينده تام الاختيار پروردگار با استناد به قرآن بيان شد، به گونه‌اى كه تا روز قيامت هيچكس عذرى در برابر صاحب اختيار مطلق خود نخواهد داشت؛ چرا كه پشتوانه قرآنى هميشه زنده و در كنار مقام ولايت است.

6 . روز معرفت به پيامبرِ دلسوز

غدير روزى بود كه مردم زيباترين جلوه دلسوزى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى امتش را به چشم خود ديدند. او در آن روز با تمام توان و تلاشى سخت توانست بر فراز منبرى از سنگ در برابر صد و بيست هزار نفر جانشين خود را بر سر دست بلند كند و تا افق دور دست قرن‌ها او را نشان دهد. آنجا بود كه قرآن اين دلسوزى را به تصوير كشيد كه «ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ، اِنْ هُوَ اِلاّ نَذيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَىْ عَذابٍ شَديدٍ»⁽²⁾، و اين گونه به همه فهمانيد كه جز دلسوزى و اعلام خطر از قيامت و پاسخ الهى هيچ انگيزه ديگرى در پيامبر خود نخواهيد يافت.

7 . روز پايان رسالت

غدير روزى بود كه مسير ششهزار ساله انبياء با منصوب كردن جانشين ختم نبوت به پايان خود رسيد، و اين مهم در قرآن با يك دستور منعكس گرديد كه «فَاِذا فَرَغْتَ فَانْصبْ»⁽¹⁾و اين بدان معنى بود كه نقطه ختم رسالت نصب مقام ولايت است.

8 . روز آخرين واجب الهى

غدير روزى است كه آخرين امرِ الهى و دستورِ وَحْيانى و فرمانِ خداوندى كه ولايت بود در كامل‌ترين صورت آن نازل شد، و قرآن بر اين آخرين كلام تأكيد كرد، آنجا كه پرسيدند: «آيا باز هم واجبى باقى مانده است»؟ و پاسخ شنيدند كه «قُلْ اِنَّما اَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ»⁽²⁾يعنى فقط همين يك مسئله ولايت باقى مانده است.

9 . روز محكم‌ترين دستور الهی

غدير آن روزى است كه بى‌نظيرترين شكل دستور الهى به ميان آمد، و براى رسولِ حق از هر سو براى ابلاغ مهم ترين فرمان پروردگار آمادگى ايجاد شد و پشتيبانى از او قدم به قدم از سوى خداوند اعلام گرديد.

از يك سو با سؤال گونه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى اِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ»⁽³⁾از مبلّغ غدير رفع نگرانى شد. از سوى ديگر با خطاب «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكينَ، اِنّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئينَ»⁽⁴⁾دستور اكيد بر ابلاغ اين فرمان و بى‌توجهى به دشمنان صادر شد.

در مرحله حساس ماجرا، فرمان اصلىِ «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ»⁽¹⁾آمد؛ و با يك ضمانت همه جانبه تكليف را روشن كرد.

سپس در برابر هر گونه تغيير و تبديلى در اين دستور الهى، خطابِ «قُلْ ما يَكُونُ لى اَنْ اُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسى اِنْ اَتَّبِعُ اِلاّ ما يُوحى اِلَىَّ» نازل شد؛ و در پى آن با جمله «اِنّى اَخافُ اِنْ عَصَيْتُ رَبّى عَذابَ يَوْمٍ عَظيمٍ»⁽²⁾راه تحريف مسدود گرديد.

آنگاه در مقابل تقاضاى مشاركت ديگران در خلافت، كلمه قاطعِ «لَئِنْ اَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرينَ»⁽³⁾نازل شد؛ و اين گونه غدير در بى‌سابقه‌ترين شكلِ همه دستورات الهى در تاريخ انبيا به بشريت ابلاغ گرديد.

10 . روز وضوح راه راست

غدير روزى بود كه با اشاره مستقيم، دست روى «صراط مستقيم» گذاشته شد؛ و اين راه راست بدون هر زنگارى در شفاف‌ترين آينه‌ها به مردم نشان داده شد. تفسير سوره حمد در خطابه غدير و تبيين «اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ»⁽⁴⁾در آن، و استشهاد به «وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ»⁽⁵⁾در ادامه آن، بلندترين معرفى راه راست بود كه ولايت را با نماز پيوند ابدى داد.

11 . روز معرفى «اولو الامر»

غدير روز تبيين پر عمق‌ترين واژه رسالت انبياء بود و بايد معناى «اولو الامر» در چهار چوبى واضح و بى‌نقاب روشن مى‌شد. ولايت على عليه‌السلام در سايه «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»⁽¹⁾، و ولايت امامان با استناد به «اَطيعُوا اللّه‌َ وَ اَطيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِى الاَْمْرِ مِنْكُمْ»⁽²⁾چنان تبيين گرديد، كه ولايت و صاحب اختيارى مطلق اهل بيت عليهم‌السلام تا ابد از متن قرآن درخشيد و به ابديت قرآن پيوست.

12 . روز معرفى اولى به نفس

غدير روزى بود كه ولايت از متن قرآن ترجمه شد و لغت نامه‌ها از تبيين آن عاجز ماندند. آن روز كلمه فشرده «مَوْلى» با آيه «النَّبِىُّ اَوْلى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ»⁽³⁾تفسير شد، كه هم صاحب اختيارى مطلق را رساند و هم قِرانِ نبوت و ولايت را ثابت كرد.

13 . روز نشان دادن نفس رسول

غدير آن روز شيرينى بود كه لايق شأن رسول و آنكه قادر بر اداى حق آن مقام است با «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ» بيان گرديد، و معناى «اَنْفُسَنا وَ اَنْفُسَكُمْ»⁽⁴⁾در آيه مباهله روشن شد، و تا آنجا پيش رفت كه «فَاِمّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَاِنّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ»⁽⁵⁾نازل شد، و آن روز همه فهميدند كه دست على عليه‌السلام دست محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است.

14 . روز كمال دين

غدير آن روز با عظمتى است كه خداوند ختم تمام اديان را با «الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ»⁽¹⁾اعلام فرمود، و اوج كمال دين الهى را بر بلندترين قله‌ها با اين چهار كلمه كنار هم چيده شده نشان داد كه «الْيَوْمَ» يعنى اين كمال در روز اعلان ولايت است، و «اَكْمَلْتُ» يعنى كامل كننده دين خدا است و به اراده او دين به كمال خود رسيده، و «لَكُمْ» يعنى اين كمال در راه مصلحت بشريت انجام گرفته، و «دينَكُمْ» يعنى آن دينى كه خدا از شما مى‌خواهد اين است.