اسرار فدک تحلیل اعتقادی تاریخی ماجرای فدک متن کامل خطابه حضرت زهرا علیهاالسلام مقابله شده با 17 نسخه

مشخصات کتاب

سرشناسه : انصاری، محمدباقر، 1339 -

Ansari,Mohammad Baqir

عنوان و نام پديدآور : اسرار فدک: تحلیل اعتقادی تاریخی ماجرای فدک متن کامل خطابه حضرت زهرا علیهاالسلام مقابله‌شده با 17 نسخه/ محمدباقر انصاری، سیدحسین رجایی.

مشخصات نشر : قم: دلیل ما، 1394.

مشخصات ظاهری : 302 ص.

شابک : 120000 ریال: 978-964-7528-46-7

يادداشت : ص.ع. به انگلیسی: Mohammad Bager Ansari,Sayyed Hossain RaJayi.Asrar-e fadak... .

يادداشت : چاپ نهم.

یادداشت : کتابنامه: ص.301-302؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : فاطمه زهرا (س)، 8؟ قبل از هجرت - 11ق. -- خطبه‌ها

موضوع : Fatimah Zahra, The Saint -- Sermons

موضوع : فدک (عربستان سعودی)

Fadak (Saudi Arabia)

شناسه افزوده : رجایی، سیدحسین، 1343-

رده بندی کنگره : BP27/25/الف88الف5 1394

رده بندی دیویی : 297/973

شماره کتابشناسی ملی : 4292385

اطلاعات رکورد کتابشناسی : ركورد كامل

ویراستار دیجیتالی: محدثه غریبی

خیر اندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

اشاره

نام این فایل ASRSRD1در 344 صفحه است.

پس از 30 سال تجدید چاپ مکرر، ویرایش و صفحه بندی تغییر می کند.

آخرین کار تا ساعت 12 روز جمعه 2/ 6/ 1403

1 . طراحی صفحات عنوان

2 . طراحی جلد / با اسراف فدک و اسراف مباهله سه جلدی مشابه ساخته می شود.

بسم الله الرحمن الرحیم

اهداء

به آنان كه فدك را يك عقيده مى‌دانند،

و دفاع از حريم فاطمه عليه االسلام را يك واجب اعتقادى.

به آنان كه جسارت به ساحت قدس زهرا عليه االسلام را،

جسارت به خدا و پيامبر صلی الله عليه وآله مى‌شمارند،

و دشمنى با غاصب حقوق او را عين محبت و مظهر ولايت.

به مدافعان هزار و چهارصد ساله فدك كه حامى مقام عصمت‌اند،

و با تأسى به فاطمه عليه السلام از كنار مسئله فدك نمى‌گذرند.

به آنان كه ثابت قدم كنار خانه فاطمه عليه االسلام مى‌سوزند،

و قلب على و زهرا عليهماالسلام را خشنود مى‌كنند.

به آنان كه با آرزوى ديدار آخرين وارث فدك،

و در انتظار محاكمه غاصبين آن،

چشم به راه مهدى فاطمه عليه‌السلام منتظرند.

انصارى - رجايى

در اين كتاب مى‌خوانيم:

1 . فتح و اعطاى فدك به فاطمه عليهاالسلام ... 17

2 . مقابله‌هاى اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام با غاصبين فدك ... 25

3 . اقدامات غاصبين پس از غصب فدك ... 59

4 . اسرار غصب فدك و دفاع از آن ... 87

5 . تحليل و خلاصه‌اى از خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام ... 109

6 . سند و متن و كتابشناسى و شعر فدك ... 143

7 . متن عربى خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام ... 185

8 . ترجمه فارسى خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام ... 249

9 . پرونده فدك تا قيامت . ..287

بسم اللّه الرحمن الرحيم

از روزى كه سرزمين فدك با نام فاطمه عليهاالسلام ارتباط يافته ارزش اعتقادى به خود گرفته است، و يك ماجراى تاريخى تمام شده نيست. از همان روزى كه فدك به امر خاص خداوند به فاطمه عليهاالسلام اعطا شد دوست و دشمن فاطمه عليهاالسلام معرفى شدند. از آن پس فدك چراغى شد كه هرگز خاموش نمى‌شود، و غصب آن مسئله‌اى عظيم شد كه تا ابد كسى نمى‌تواند آن را كوچك تلقى كند.

فدك سند دائمى شيعه

در طول تاريخ فدك به عنوان شاهدى محكم در دست شيعيان حضرت زهرا عليهاالسلام بوده و هست، كه با پيمودن قرن‌ها خود را به مسجد پيامبر صلی الله عليه وآله مى‌رسانند و نداى جانسوز و آهِ دلِ شكسته يادگار وحى را پاسخ مثبت مى‌دهند. فاطمه عليهاالسلام اين مدرك قوى را به دست دوستان خود سپرده، تا در هر كجا و هر زمان نشان دهند كه نسبت به مقام عصمت كبرى بى‌تفاوت نيستند.

«فدك» مجموعه وقايعى را تداعى مى‌كند كه طى آن اين سرزمين به فاطمه عليهاالسلام بخشيده شد، و سپس از آن حضرت به اجبار گرفته شد، و در نتيجه حضرت براى دفاع از حق خود مراحلى را طى كردند.

نخستين سؤالى كه مسئله «فدك» در ذهن‌ها ايجاد مى‌كند آن است كه چرا «غصب فدك» در ميان غصب‌هايى كه از حقوق اهل بيت عليهم‌السلام شده شاخص است و اهميت آن در كدام نقطه نهفته است؟ چرا اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام اين اندازه بر سر آن پافشارى كردند؟ چرا ائمه معصومين عليهم‌السلام در فرصت‌هاى مناسب آن را نزد مردم مطرح مى‌كردند و نام آن را زنده نگه مى‌داشتند؟

براى به دست آوردن علت يا علل اصلى مسئله، مطالعه كامل و تحليل همه جانبه تاريخ فدك از ابتداى فتح آن سرزمين تا پايان اقدامات غاصبين و نيز اقدامات اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام در مقابل آنان، بهترين راهگشا براى درك عمق فاجعه و ريشه‌هاى اصلى آن است.

اهداف خطابه فدك

در سخنان صديقه كبرى عليهاالسلام قبل از همه شخص آن بزرگ بانوى جهان معرفى شده، و در مرحله بعد دشمنان فاطمه عليهاالسلام شناسايى شده‌اند. اين سند محكم به طور علنى بر همگان روشن ساخته كه صاحب مقام «رِضى فاطِمَةَ رِضَى اللّه‌ِ» و آن كه غضب او غضب پروردگار است، بر چه كسانى غضب كرد و آنان چگونه نارضايتى او را فراهم آوردند و عكس العمل حضرت در برابر آنان چه بود.

خطبه فدكيه پرده‌هاى نفاق را كنار زد و چهره‌ها را معرفى كرد تا نسل‌هاى آينده به اشتباه نيفتند، و چراغ هميشه روشنى پيش رو داشته باشند، كه راه سوء استفاده دزدان عقيده را مسدود نمايد و راه آل محمد عليهم‌السلام به خوبى شناخته شود.

مخاطبان حضرت زهرا عليهاالسلام

خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام در پى غصب فدك كه در مسجد پيامبر صلی الله عليه وآله ايراد فرمودند، مخاطبان متفاوتى در طول زمان داشته و دارد. به وضوح مى‌توان دريافت كه اكثر

حاضران در مسجد و پيروانشان - كه در فكر و نقشه ديگرى بودند - هرگز عمق سخنان آن حضرت را نيافتند و نمى‌توانستند بيابند، چرا كه سخنانى سرچشمه گرفته از منبع وحى در حد فهم هر بى سر و پا نيست. فاطمه عليهاالسلام سيده زنان جهان در عمر خود يك بار خطابه ايراد نموده و مخاطب او تمامى نسل‌هاى آينده‌اند.

در روزهايى كه چندين حق يك باره زير پا مى‌رفت و مردم به راحتى مى‌پذيرفتند، عصمت پروردگار بپاخاست تا طنين سخنانش قرن‌ها را فرا گيرد و انسان‌هاى طالب حقيقت را در هر كجاى جهان راهنما باشد و روشنگرى‌هاى او هرگز فراموش نشود.

در تاريخ اسلام خطابه «غدير» مهمترين فراز است، و اين «غدير دوم» و مفسر خطابه غدير است. آنگاه كه دشمنان پيامبر صلی الله عليه وآله كاملاً خود را معرفى كرده بودند انطباق گفته‌هاى آن حضرت در غدير بر آنان ضرورت داشت.

خطابه فدك محاكمه اجبارى غاصبين

از خصوصيات خطابه فدك اين است كه به صورت يك خطابه متصل نيست، بلكه به صورت تخاطب در حضور مردم ايراد شده، به عنوان دادگاهى كه قاضىِ آن خدا و مردم در زمان‌هاى طولانى هستند و خواهند بود. اين نوع خطابه همان بود كه غاصبان از آن گريز داشتند و هرگز براى چنين محاكمه‌اى حاضر نمى‌شدند.

فاطمه زهرا عليهاالسلام با برنامه خود آنان را در اين دادگاه حاضر ساخت و وادارشان كرد كه سخن بگويند و ماهيت خود را افشا كنند، تا آن حضرت هم جواب‌هاى لازم را به آنان بگويد، و نتيجه نهايىِ آن عايد نسل‌هاى تاريخ شود. مسلمانان و غير مسلمين فاطمه عليهاالسلام را بشناسند و دشمن او هم معرفى شده باشد. فرهنگ فاطمى از فرهنگ سقيفه‌اى باز شناخته شود، و معيارها براى آينده بلند مدت مسلمانان تبيين گردد، تا هر كسى با شناخت لازم داخل گروه مورد پسند خود شود.

گذشتن از فدك و بالاتر از فدك براى مثل على و فاطمه عليهماالسلام كار آسانى بود چرا كه آنان به دنيا پشت پا زده بودند، اما ناآگاه گذاشتن مسلمانان جهان هرگز! ناديده گرفتن ظلم‌هايى كه بر فاطمه عليهاالسلام رفته بر آن درياى رحمت الهى مشكل نيست، ولى به غاصب ميدان دادن كه خود را بر حق جلوه دهد هرگز!!

صديقه طاهره عليهاالسلام به هر قيمتى خود را به مسجد رساند، و براى اولين و آخرين بار در برابر مسلمين دادخواهى نمود، چرا كه مى‌دانست اگر سكوت كند زمينه براى كارهاى بعدى خواهد بود و جرئت ظالم را بيشتر مى‌كند تا سينه سپر كند و هوس‌هاى بزرگ در سر بپروراند، و آنگاه هر كارى خواست انجام دهد.

فدك نداى «هَل مِن ناصِر ...» فاطمه عليهاالسلام

فدك در واقع ميدان دفاع از حريم عصمت است و نداى بر حق فاطمه عليهاالسلام براى هميشه در گوش شيعه طنين انداز است. آنگاه كه فاطمه مستوره در حجاب براى اولين و آخرين بار در عمر خود، با تنى مجروح و آهى جانسوز از آن درِ نيم سوخته به مسجد آمد، شيعه خود را موظف مى‌داند او را يارى كند تا بنشيند و خطبه بخواند، چرا كه اين پهلوى شكسته و سينه مجروح و صورت كبود و بازوى وَرَم كرده طاقت ايستادن ندارد. اين است كه براى او پرده‌اى مى‌زنند تا در ميان زنان با احتجاب سخن بگويد.

او آمده تا براى ما خطابه ايراد كند و شيعيانش را در طول تاريخ سر بلند بدارد. شيعه بداند كه روزى زهرايى داشته كه با تن مجروح و قلب شكسته به مسجد آمده و در مقابل ظلم و نفاق افشاگرى كرده، تا چشم دشمنانش را تا ابد كور كند و سند زنده‌اى به دست حاميان خود دهد كه تا قيامت دشمنان را سر افكنده نمايند.

مقاومت مستمر شيعه در مسئله فدك

از آنجا كه در فدك سخن از عصمت زهرا عليهاالسلام و بى‌حرمتى نسبت به حق فاطمه عليهاالسلام و

معرفى دشمنان و معاندين خاتون كبرياست، شيعه در طول تاريخ از كنار اين مسئله نگذشته است. مگر شيعه غير از زهرا عليهاالسلام و خاندان او چه دارد؟ از درِ خانه‌اى كه چندى پيش سوخته و امروز فدكش غصب شده كجا برود؟ آيا دين شيعه اجازه مى‌دهد زهراى آزرده خاطر و مجروح بدن را با محسن شهيدش تنها بگذارد؟ آيا ولايت شيعه اجازه مى‌دهد على عليه‌السلام را در اين همه مصيبت به حال خود رها كند؟ آيا مسئله‌اى از اين لازم‌تر هست كه سراغ آن برود؟

از اينجاست كه شيعه فاطمه عليهاالسلام براى هميشه تاريخ مسئله فدك را زنده نگه مى‌دارد و اين مهم را وظيفه خود مى‌داند. اگر مسئله فدك امروز در حضور شيعه اتفاق مى‌افتاد، با استناد به مقام عصمت كبرى به طور قطع و بدون توجه به هر سخن و دليلى كلام آن حضرت را بر روى چشم مى‌گذاشتند و بدان يقين داشتند، و در مقابل امضاى پروردگار هر سخنى را ياوه مى‌دانستند.

آنچه به عنوان مسئله فدك مطرح است نه بر سر بخشوده پيامبر صلی الله عليه وآله است و نه ارث. گفتگو بر سر آن است كه وقتى كلامى و عملى از معصوم صادر شود حجت تمام عيار است و كسى حق اعتراض بر او ندارد. سخن بر سر بى‌توجهى و كوتاهى مردم در مقابل عصمت كبرى است و دفاع شيعه از حريم چنين مقام والايى است.

اينك ماييم كه به عنوان طرفداران فدك بايد بدانيم فاطمه عليهاالسلام در خطابه‌اش چه فرموده، و در قبال غاصبين فدك چه عكس العمل‌هايى داشته، و نيز دشمنان او چه برخوردهايى با او داشته‌اند. اينجاست كه به خوبى صف فاطمه عليهاالسلام را خواهيم شناخت و با تمسك به ذيل عنايت او در روز قيامت در پيشگاهش سرافكنده نخواهيم بود.

مدافعان هميشه بيدار فدك

در زمينه مسئله فدك نوشته‌هاى بسيارى تدوين شده تا اين چراغِ راه هميشه روشن باشد و راهيان نور به راحتى طى طريق كنند. كتاب‌هايى كه در اين زمينه نوشته شده

اكثرا در يكى از دو جهت و يا هر دو جهت به صورت ممزوج تدوين شده است: اولى تاريخچه فدك، و دومى خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام.

گذشته از كتبى كه قسمتى از آنها مربوط به مسئله فدك است، تعداد كتاب‌هاى مستقلى كه در اين زمينه تأليف شده و به دست ما رسيده حدود 350 كتاب است، و هنوز جاى گفتار بيشتر و تفسير افزون‌تر درباره غصب فدك و خطابه حضرت وجود دارد.

مرحبا بر پروانگان بيت فاطمه عليهاالسلام، كه استقامت و دفاعشان از حريم خانه وحى چشم دشمنان را كور كرده و مهر ندامت بر پيشانى آنان زده است. ارزش والاى زحماتى كه علماى شيعه از سلمان و ابوذر و مقداد گرفته تا امروز در دفاع از فدك كشيده‌اند و مسئله را به بهترين صورت عرضه نموده‌اند، در اين كلام امام كاظم عليه‌السلام بيان شده كه مى‌فرمايد:

كسى كه به دوست ما در مقابل دشمن ما كمك كند و او را تقويت نمايد و او را تشجيع كند تا حق دلالت كننده بر فضيلت ما را به بهترين صورت، و باطلى كه دشمنان ما به قصد پايمال كردن حق ما در نظر گرفته‌اند به بدترين صورت جلوه دهد، و در نتيجه ناآگاهان متوجه شوند و متعلمان بصيرت يابند و عالمان بينش بيشترى پيدا كنند، چنين كسى را خداوند در روز قيامت در بالاترين درجات بهشت قرار مى‌دهد . . .»⁽¹⁾.

انگيزه تأليف كتاب

اشاره

كتاب حاضر ادامه راه مدافعان هميشه بيدار فاطمه عليهاالسلام است، و با استفاده از نتايج زحماتشان كه راهى به بلنداى چهارده قرن پيموده، به درياى رحمت فاطمى تقديم مى‌گردد تا انجام وظيفه‌اى در پيشگاه آن اميد دل‌ها باشد.

هدف از اين تأليف عرضه كاملى از ماجراى فدك است، كه در 3 جهت خود را نشان داده است: داستان، خطبه، تحليل.

1. داستان كامل ماجراى فدك

براى جمع بندى و تدوين صورت كامل ماجراى فدك بايد از از روزهاى شيرين آن تا ايام تلخ غاصبانه‌اش را كنار هم بچينيم، كه از فتح آن سرزمين و بخشش آن از سوى پيامبر صلی الله عليه وآله به حضرت زهرا عليهاالسلام آغاز مى‌شود تا به روزهاى غصب آن مى‌رسد. انگيزه‌هاى غاصبين و اقدامات اميرالمؤمنين و حضرت فاطمه عليهماالسلام در مقابله با آنان، و برخوردهاى ناهنجار و شكننده آنان با خاندان رسالت در غصب فدك، و نتايجى كه از اين احتجاجات باقى ماند، مراحلى از ماجراى فدك است كه بايد به صورت لحظه به لحظه دنبال شود.

براى اين منظور جمع آورى كليه متون مربوط به موضوع از متون اسلامى اعم از شيعه و غير شيعه انجام شد، و سپس با تطبيق و تلفيق و مقايسه و جمع بندى آنها مجموعه كاملى كه شامل همه قضاياى مربوط به فدك است تنظيم گرديد، تا وقايع قبل و بعد و مقارن خطبه در جاى خود قرار گرفته و منظور از خطابه به روشنى ترسيم گردد. بخش‌هاى اول و دوم و سوم كتاب حاضر ترسيم كننده داستان كامل و دقيق فدك، از فتح و اهداى آن به حضرت زهرا عليهاالسلام تا ماجراهاى غصب در همه مراحل آن، چه برخوردهاى دشمن و چه دفاعيات صاحب فدك است.

2 . متن كامل خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام

متن مقابله و تحقيق شده كاملى از خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام تاكنون انجام نشده است، چرا كه اكثر تأليفات زمان ما فقط به يك روايت از كتاب «الاحتجاج» اكتفا كرده‌اند و احيانا شواهدى از كتب ديگر آورده‌اند و مقابله كامل با همه نسخ تاكنون تحقق نيافته است.

لذا اقدامى اساسى درباره به دست آوردن متنى كامل و منقح از خطبه لازم بود، تا چيزى از كلمات حضرت سيدة النساء عليهاالسلام را از ست نداده باشيم. با فحص دقيقى كه براى اين منظور انجام شد، خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام را در 18 منبع از كتاب‌هاى حديثى و تاريخى اسلامى به شرح زير يافتيم:

دلائل الامامة، الاحتجاج، كشف الغمة، شرح الاخبار، الكتاب المبين، الشافى، شرح نهج البلاغة (ابن ميثم)، الطرائف، انوار اليقين، منال الطالب، بلاغات النساء، شرح نهج البلاغة (ابن ابى‌الحديد)، نثر الدر، التذكرة الحَمدونية، الفاضل فى صفة الادب الكامل، معانى الاخبار، الامالى (شيخ طوسى)، فدك (قزوينى).

اين منابع در دسترس است و اكثر آنها چاپ شده‌اند، كه با معرفى كامل در بخش ششم خواهد آمد. متن خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام در اين كتب - كه در حكم 18 نسخه‌اند - با يكديگر مقابله شد و طى مراحلى كه در فصل ششم بيان مى‌شود تلفيق گرديد و متن كامل عيار و منقح آماده شد.

اين جمع بندىِ نسخه‌ها سبب شد بسيارى از افتادگى‌ها و نارسايى‌هاى عبارات كه در اثر نسخه بردارى‌هاى چهارده قرن به وقوع پيوسته بر طرف شود، و قطعه‌هاى بسيار مهمى كه از تسلسل كلام در خطبه افتاده شده بود به جاى خود باز گردد. بخش‌هاى ششم و هفتم و هشتم كتاب حاضر بيانگر كيفيت مقابله و تنظيم خطبه و متن عربى و ترجمه فارسى آن است.

3 . تحليل عقيدتى تاريخى ماجراى فدك

ماجراى فدك براى محبين اهل بيت عليهم‌السلام فقط يك داستان نيست و خطابه صديقه كبرى عليهاالسلام تنها يك متن ادبى به شمار نمى‌آيد، بلكه پس از دست يافتن به صورت كامل ماجرا و متن خطبه، نوبت به تجزيه و تحليل آن از دو بُعد اعتقادى و تاريخى مى‌رسد.

يك شيعه بايد با همه سوابق اعتقادى خود درباره معصومين عليهم‌السلام و به خصوص حضرت سيدة النساء عليهاالسلام وارد باغ‌هاى فدك شود و مصيبت وارده از سوى غاصبين و پيروانشان بر سرزمين مادرى را مورد بازنگرى قرار دهد. از خود بپرسد كه اينان چه كسانى و با چه اعتقادات كفر آميزى بودند كه جرئت پيدا كردند تنها يادگار پيامبرشان در دست دخترش را با ظلم و زور از دست او بگيرند و به اين غصب افتخار كنند؟ آنگاه سؤال كند كه چرا مادر شيعه اين مالِ مغصوبِ دنيايى را به حال خود رها نكرد، و اين همه براى بازپس گرفتن آن تلاش و احتجاج نمود؟

پاسخ به همه اين پرسش‌ها نياز به تدبر و دقت و ريز بينى نسبت به ماجراى فدك دارد. ابتدا بايد تك تك ماجراها را از يكديگر تفكيك و تجزيه كرد و انگيزه‌ها و اهداف آنها زير ذره بين برد و سپس به تحليل آن پرداخت و نتايج اعتقادى در ابعاد مختلف ولايت و برائت از آن استخراج نمود.

به همين منظور بخش‌هاى چهارم و پنجم و نهم كتاب حاضر به اسرار غصب فدك و دفاع از آن و تحليل خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام و پرونده فدك تا قيامت پرداخته است.

تقسيم بندى كتاب

با در نظر گرفتن 2 هدفِ مربوط به ماجرا و خطبه فدك، كتاب حاضر در 9 بخش تنظيم شده است:

بخش اول آغاز مسئله فدك را مطرح كرده كه از فتح آن پس از خيبر تا بخشش آن از سوى پيامبر صلی الله عليه وآله و به امر پروردگار به حضرت زهرا عليهاالسلام، و تصرف آن حضرت و استفاده چهار ساله فقرا از جود و بخشش بيكران آن حضرت بيان شده، تا آنجا كه غاصبين اقدام به غصب آن نمودند.

بخش دوم بيانگر اقدامات اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام در مقابله با غاصبين است، تا با روشن شدن ابعاد مختلف اين ظلم معلوم شود به سادگى نمى‌توان از كنار

آن گذشت، چرا كه اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام مى‌توانستند بى‌تفاوت باشند ولى مقابله كردند و تا آخرين قدم ايستادند.

بخش سوم كتاب بيانگر اقدامات عجيبى است كه غاصبين پس از تثبيت غصب فدك دست به آن يازيدند، و به دست خود يك باره پرده از ابهامات برداشتند و مسئله براى همگان روشن شد.

در بخش چهارم زمينه مسئله و ريشه يابىِ اعماق عقيدتى اجتماعى آن مطرح شده است، تا خواننده قبل از مطالعه اصل ماجرا بينش و زمينه فكرى لازم براى تحليل مسئله را داشته باشد.

بخش پنجم ترسيم و تحليلى از خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام در مسجد پيامبر صلی الله عليه وآله به ضميمه خلاصه‌اى از آن است، كه آمادگى لازم را براى مطالعه متن عربى و ترجمه فارسى آن ايجاد مى‌كند.

بخش ششم مربوط به سند و متن خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام و بيان تحقيق انجام شده در اين كتاب است. كتابشناسى مفصلى نيز درباره فدك و خطابه حضرت تقديم شده تا راهگشاى محققان باشد.

بخش هفتم كتاب متن كامل و مقابله شده خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام است، كه در پاورقى‌ها اختلاف نسخه‌ها و توضيحات لازم براى تبيين متن آمده است.

بخش هشتم ترجمه فارسى خطابه حضرت است و در پاورقى‌ها برخى اختلافات نسخه‌ها ذكر شده است.

نهمين بخش كتاب پرونده باز فدك است، كه طى آن سنديت علمى و اجتماعى فدك براى شيعه تبيين شده، و عاقبت غاصبين و آينده‌هاى فدك ترسيم گرديده است.

ويرايش دوم و سوم كتاب حاضر

كتاب حاضر اولين بار در هزار و چهارصد و ششمين سالروز غصب فدك، در سال 1417 قمرى مطابق با 1376 شمسى در 232 صفحه به چاپ رسيد.

پس از يك سال چاپ دوم آن انجام گرفت كه در آن متن خطبه با سه نسخه ديگر كه بعد از چاپ اول به آنها دست يافتيم مقابله شد.

سپس چاپ سوم كتاب با اضافات جديدى تقديم شد كه جوانب تازه‌اى از ماجراى فدك را روشن مى‌كند، و شامل پنج نسخه ديگر از خطابه حضرت است كه مقابله شده و جزئيات آنها در محل خود از متن خطبه ثبت شده است. متن سخنان حضرت كه در عيادت زنان مهاجر و انصار بعد از خطبه در منزل فرموده‌اند از قطعه‌هاى مهمى است كه در چاپ سوم در آخر خطبه آورده شده و در ترجمه فارسى نيز منعكس گرديده و در 304 صفحه به چاپ رسيده است.

اكنون پس از سى سال و با سابقه 18 چاپ جمعا در تيراژ 000/45 نسخه، ويرايش جديدى در كل كتاب انجام شده و با صفحه آرايى جديد در 344 صفحه تقديم مى‌گردد.

اميد است در كتاب حاضر به عنوان كوچك‌ترين خدمتگزاران حضرت زهرا عليهاالسلام، وظيفه خود را در كنار درِ نيم سوخته آن بزرگ بانوى بهشت به انجام رسانده باشيم.

محمد باقر انصارى - سيد حسين رجايى

قم ، ميلاد حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام

20 جمادى الثانية 1446 ق ، پاييز 1403 ش

1 . فتح و اعطاى فدك به فاطمه عليهاالسلام

اشاره

«فدك» سرزمينى آباد در سراشيبى خيبر با چشمه‌اى پر آب و منطقه وسيع كشاورزى و قلعه‌اى مهم بود، و نخلستان‌هايش از خيبر بيشتر بود. ساكنان آن عده‌اى از يهود بودند كه با اهل خيبر در ارتباط بودند و رئيس آنان در روز فتح آنجا مردى به نام «يوشع بن نون» بود.

نام اين سرزمين هم به اسم «فدك بن هام» اول كسى است كه در آنجا سكونت يافته است.⁽¹⁾اين سرزمين در شمال شرقى مدينه واقع شده بود و هم اكنون نيز باقى است، و فاصله آن تا مدينه حدود 160 كيلومتر است.

فتح فدك به دست پيامبر و اميرالمؤمنين عليهماالسلام

فتح فدك به دست پيامبر و اميرالمؤمنين عليهماالسلام⁽²⁾

پس از فتح خيبر در سال هفتم هجرى و حدود چهار سال قبل از شهادت پيامبر صلی الله عليه وآله، جبرئيل نازل شد و دستور فتح فدك را از جانب خداوند آورد. در اين فرمان تصريح شده بود كه اين اقدام مى‌بايست توسط شخص پيامبر صلی الله عليه وآله و اميرالمؤمنين عليه‌السلام انجام شود و مسلمانان در آن شركت نكنند!

آن دو بزرگوار اسلحه لازم را برداشتند و اسب‌هاى خود را آماده كردند و در تاريكى شب از لشكر جدا شدند و از خيبر حركت كردند تا به سرزمين فدك رسيدند و تا كنار قلعه آن آمدند.

فتح يك قلعه توسط دو نفر كارى بود استثنايى و مى‌بايست حساب شده انجام مى‌شد، و پشتيبانى خداوند كه هميشه بدرقه راه پيامبر صلی الله عليه وآله بود مسير ماجرا را به سوى پيروزى پيش مى‌برد.

مردم فدك كه پيگير اخبار فتح خيبر بودند و روز قبل خبر فتح آن قلعه عظيم را دريافته بودند، از وحشت به قلعه پناه برده و درهاى آن را محكم بسته بودند و شبى سراسر اضطراب را مى‌گذراندند.

در چنين شرايطى كه بر داخل قلعه حكمفرما بود، پيامبر و اميرالمؤمنين عليهماالسلام به پاى قلعه رسيدند در حالى كه به صورت عادى هيچ راهى براى نفوذ به قلعه وجود نداشت. از سوى ديگر افراد داخل قلعه نبايد وجود كسى را بيرون قلعه احساس مى‌كردند. تصميم پيامبر صلی الله عليه وآله بر آن شد كه مخفيانه از ديوار قلعه بالا روند و بر فراز آن با صداى بلند اذان بگويند. در اين صورت اهل قلعه خود را در محاصره ديده و قلعه را فتح شده مى‌پنداشتند. آنگاه بود كه تصميم بر فرار مى‌گرفتند و به راحتى مى‌شد اقدامى بزرگ را به انجام رساند.

اميرالمؤمنين عليه‌السلام بر كتف پيامبر صلی الله عليه وآله قرار گرفت و سپس حضرت برخاست و او را با خود بلند كرد، و با معجزه الهى اميرالمؤمنين عليه‌السلام از ديوار قلعه فدك بالا رفت. آنگاه كه بر فراز ديوار قرار گرفت رو به اهل قلعه اذان گفت و صداى تكبير بلند نمود.

مردم قلعه فدك كه گمان مى‌كردند سربازان مسلمان بر فراز قلعه هستند، فرار كنان رو به سوى درب قلعه نهادند و آن را باز كردند و از آن خارج شدند تا در زمين‌هاى بيرون قلعه پراكنده شوند!

اميرالمؤمنين عليه‌السلام از ديوار قلعه پايين آمد، و همراه پيامبر صلی الله عليه وآله كه بيرون قلعه منتظر بود در مقابل آنان قرار گرفتند و با آنان درگير شدند. در نتيجه هيجده نفر از بزرگان آنان به دست امير المؤمنين عليه‌السلام به قتل رسيدند و بقيه تسليم شدند؛ و پيامبر صلی الله عليه وآله آنان را اسير نمود و غنائم قلعه را به تصرف خود درآورد.

فدك ملك شخصى پيامبر صلی الله عليه وآله

يهوديان فدك از پيامبر صلی الله عليه وآله درخواست كردند خودشان را آزاد كند و اموال را به تناسب نصف با آنان مصالحه كند. حضرت اين پيشنهاد را قبول كرد و اميرالمؤمنين عليه‌السلام را فرستاد، و با ضمانت حفظ خونشان با آنان مصالحه كرد.

قرار بر اين شد كه «هر كس از اهل فدك مسلمان شود خمس اموال او را بگيرند و هر كس بر دين خود باقى بماند همه اموالش را بگيرند». اين قرارداد بين پيامبر صلی الله عليه وآله و يهود فدك به امضا درآمد و به دست آنان داده شد تا به عنوان هميشه تاريخ بدان عمل شود.

اين درباره جان و اموال شخصى آنان بود، اما سرزمين فدك طى يك حكم خاص الهى به عنوان ملك شخصى پيامبر صلی الله عليه وآله در آمد، و قرار شد اهالى فدك ساليانه صد و بيست هزار دينار (سكه) طلا به عنوان درآمد فدك براى آن حضرت ارسال نمايند.

ملك شخصى پيامبر صلی الله عليه وآله شدن فدك بر اساس حكم صريح قرآن بود، زيرا اين سرزمين بدون لكشركشى مسلمانان و بدون كوچك‌ترين دخالت آنان فتح شد. خداوند درباره چنين مواردى در قرآن مى‌فرمايد:

ما اَفاءَ اللّه‌ُ عَلى رَسولِهِ مِن اَهلِ القُرى فَلِلّلهِ وَ لِلرَّسولِ وَ لِذِى القُربى ... فَما اَوجَفتُم عَلَيهِ مِن خَيلٍ وَ لا رِكابٍ، وَ لكِنَّ اللّه‌َ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلى مَن يَشاءُ ...⁽¹⁾

آنچه خدا از دارايى آنان به پيامبرش غنيمت داد، و آن نبود كه شما با اسب يا مَركبى بر آن تاخته باشيد، بلكه خدا پيامبرانش را بر هر كس بخواهد مسلط مى‌كند ...

طبق اين آيه صريح قرآن سرزمين‌هايى كه بدون لشكركشى مسلمانان فتح شود، حتّى اگر اهل آنجا خودشان به عنوان تسليم نزد پيامبر صلی الله عليه وآله بيايند، اين مناطق و غنائم و اسراى آن مِلك خاص حضرت است، و مسلمانان هيچ حقى در آن نخواهند داشت و حضرت به عنوان اموال شخصى خود هر تصميمى بخواهد مى‌تواند درباره آنها بگيرد.

بر اساس آيه فوق سرزمين فدك به صورت يك پارچه از آنِ پيامبر صلی الله عليه وآله شد، كه مى‌بايست مردم فدك در آن كار مى‌كردند و درآمد آن را به حضرت تسليم مى‌نمودند و فقط اجرت كارِ خود را دريافت مى‌كردند.

اعطاى فدك به فاطمه عليهاالسلام به دستور خداوند و به دست پيامبر صلی الله عليه وآله

اعطاى فدك به فاطمه عليهاالسلام به دستور خداوند و به دست پيامبر صلی الله عليه وآله⁽¹⁾

پس از فتح فدك آيه «وَ آتِ ذَا القُربى حَقَّهُ» نازل شد، يعنى «حق خويشان را به آنان بده». پيامبر صلی الله عليه وآله از جبرئيل پرسيد: منظور چه كسانى هستند و اين حق كدام است؟ جبرئيل از طرف خداوند عرضه داشت: «فدك را به فاطمه عطا كن». پيامبر صلی الله عليه وآله حضرت زهرا عليهاالسلام را فراخواند و فرمود:

خداوند فدك را براى پدرت فتح كرد، و چون لشكر اسلام آنجا را فتح نكرده‌اند مخصوص من است و تعلقى به مسلمانان ندارد و هر تصميمى بخواهم درباره آن مى‌گيرم. دستور خداوند نيز بر عطاى آن به تو نازل شده است. از سوى ديگر مهريه مادرت خديجه بر عهده پدرت مانده است، و پدرت در قبال مهريه مادرت و به دستور خداوند فدك را به تو عطا مى‌كند. آن را براى خود و فرزندانت بردار و مالك آن باش.

حضرت زهرا عليهاالسلام عرض كرد: «تا شما زنده هستيد من نمى‌خواهم تصرفى در آن داشته باشم. شما بر جان و مال من صاحب اختيار هستيد. پيامبر صلی الله عليه وآله فرمود: «ترس آن دارم كه نااهلان تصرف نكردن تو در زمان حياتم را بهانه‌اى قرار دهند و بعد از من آن را از تو منع كنند». عرض كرد: «آن گونه كه صلاح مى‌دانيد عمل كنيد».

سند و شاهد بر ملكيت فدك

پيامبر صلی الله عليه وآله ورقه‌اى خواست و اميرالمؤمنين عليه‌السلام را فراخواند و فرمود: «سند فدك را به عنوان بخشوده و اعطايى پيامبر بنويس و ثبت كن». اميرالمؤمنين عليه‌السلام آن را نوشت، و خود حضرت با ام‌ايمن بر آن شهادت دادند. پيامبر صلی الله عليه وآله در آنجا فرمود: «ام‌ايمن زنى از اهل بهشت است». حضرت زهرا عليهاالسلام اين نوشته را تحويل گرفت، و هنگام غصب فدك آن را عينا نزد ابوبكر آورد و به عنوان سند فدك ارائه فرمود.⁽¹⁾

سپس پيامبر صلی الله عليه وآله مردم را در خانه حضرت زهرا عليهاالسلام جمع نمود و به آنان خبر داد كه فدك از آن فاطمه عليهاالسلام است، و در همان جا از درآمد فدك به عنوان اعطايى فاطمه عليهاالسلام بين مردم تقسيم كرد، و بدين صورت تصرف مالكانه فاطمه عليهاالسلام در فدك را به آنان نشان داد.

فقرا مصرف كنندگان درآمد فدك

حضرت زهرا عليهاالسلام در سرزمين فدك نماينده‌اى قرار داد و كارمندانى را تحت فرمانش سپرد، كه پس از محاسبات لازم و پرداخت مخارج، سود خالص ساليانه را خدمت آن حضرت تقديم مى‌نمود.

درآمد فدك را ساليانه از هفتاد هزار سكه طلا تا صد و بيست هزار سكه نوشته‌اند.⁽²⁾هر ساله حضرت به اندازه قوت خود بر مى‌داشت و بقيه را بين فقرا تقسيم مى‌كرد،

و تا هنگام شهادت پيامبر صلی الله عليه وآله اين شيوه ادامه داشت.⁽¹⁾چشمان بسيارى از نيازمندان منتظر رسيدن درآمد فدك بود تا از بخشش فاطمه عليهاالسلام زندگى خود را سامانى بخشند.

ده روز پس از شهادت پيامبر صلی الله عليه وآله⁽²⁾مأموران ابوبكر به دستور خاص او به فدك رفتند و نماينده حضرت زهرا عليهاالسلام را از آنجا اخراج كردند و ملك آن را غصب نمودند و درآمد آن را به طور كامل براى مخارج حكومت غاصبانه خود برداشتند، و كوچك‌ترين توجهى به سابقه مفصل امر الهى و عمل پيامبر صلی الله عليه وآله در مورد فدك و سندى كه تنظيم شده بود و شاهدانى كه گواهى دادند و آنچه پيامبر صلی الله عليه وآله در حضور مردم فرموده بود نكردند.

اين تصويرى بود از مراحل فتح فدك و اخراج آن از دست يهوديان، و انتقال آن به پيامبر صلی الله عليه وآله و اعطاى فدك توسط آن حضرت به فاطمه عليهاالسلام، و آنچه طى چهار سال مالكيت و تصرف حضرت زهرا عليهاالسلام به عنوان دوران شيرين فدك طى شد، تا آنگاه كه دوران غصب آن فرا رسيد و شيرينى گذشته را به كام فاطمه عليهاالسلام و شيعيانش تلخ كردند.

2 . مقابله‌هاى اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام با غاصبين فدك

اشاره

دشمن فاطمه عليهاالسلام غصب فدك را بسيار سهل انگاشت و به راحتى در مورد آن اقدام نمود، و با اشاره‌اى نماينده حضرت زهرا عليهاالسلام را از آنجا اخراج كرد. پس از مسئله غصب خلافت، تصرف فدك كار كوچكى به نظر مى‌آمد و هرگز احتمال نمى‌رفت اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام اين چنين در مقابل آن بايستند و مقاومت نشان دهند.

اين طرز تفكر از سوى دشمن باعث شد تا در مقابل حوادث بعدى كه يكى پس از ديگرى در اثر غصب فدك پيش آمد كاملاً غافلگير شوند، و پس از هر اقدامى بارى از پشيمانى بر دوش كشند و آرزو كنند كه اى كاش هرگز به چنين كارى دست نمى‌زدند و اصلاً با فدك كارى نداشتند. اما كار از كار گذشته بود و ظالم كاملاً در پنجه مظلوم قرار گرفته بود، و اينجا بود كه بايد آگاهى نسل‌ها از اين فرصت به دست مى‌آمد.

از غصب فدك تا ريشه‌هاى اعتقادى

غصب سرزمينى به نام فدك از يك مسئله حقوقى به يك مسئله اعتقادى تبديل شد، كه اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام در آن به بيدار كردن مردم پرداختند و بسيارى از آنچه بايد در روزهاى غصب خلافت مى‌فرمودند در سايه غصب فدك بيان كردند.

فرصت‌ها چنان يكى پس از ديگرى سر مى‌رسيد كه دشمنِ غفلت زده كاملاً خود را گم كرده بود، و دست به كارهاى ناشيانه‌اى مى‌زد و هر بار يك پرده از باطل خود را بروز مى‌داد. ضربه‌هاى فكرى اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام چنان كارى بود كه هر بار بر سر آنان فرود مى‌آمد نمى‌توانستند از جاى خويش برخيزند.

در يك كلمه مى‌توان گفت: در پى غصب فدك ميدان پيكارى تشكيل شده بود كه هر دو سوى جبهه هر سلاحى داشتند به ميدان آورده بودند، و يك جنگ تمام عيار در گرفته بود كه آتش آن را خود غاصبين برافروختند. نتيجه اين جنگ بيدارى نسل‌هاى حاضر و آينده و اتمام حجت كامل عيار درباره حق از دست رفته اهل بيت عليهم‌السلام بود.

آمارى از اقدامات اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام

اشاره

در اين بخش اقدامات اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام را به ترتيب وقوع آنها و به طور مفصل ذكر مى‌كنيم، و اقدامات غاصبين را در بخش سوم كتاب مى‌آوريم:

1 . پاسخ اميرالمؤمنين عليه‌السلام به ابوبكر و عمر درباره فدك.

2 . ارائه سند پيامبر صلی الله عليه وآله در مورد فدك توسط حضرت زهرا عليهاالسلام.

3 . احتجاج مفصل حضرت زهرا عليهاالسلام در مجلس خاص ابوبكر و عمر.

4 . يارى طلبى فاطمه عليهاالسلام و اهل بيتش بر درِ خانه مهاجر و انصار.

5 . احتجاج خصوصى حضرت زهرا عليهاالسلام بر ابوبكر و نوشتن سند فدك و پاره كردن آن توسط عمر.

6 . احتجاج مفصل اميرالمؤمنين عليه‌السلام بر ابوبكر و عمر در مسجد.

7 . خطابه مفصل حضرت زهرا عليهاالسلام در مسجد.

8 . نامه اميرالمؤمنين عليه‌السلام به ابوبكر درباره غصب فدك.

9 . آخرين سخنان حضرت زهرا عليهاالسلام در رابطه با غصب فدك.

1 . پاسخ اميرالمؤمنين عليه‌السلام به ابوبكر و عمر درباره فدك

1 . پاسخ اميرالمؤمنين عليه‌السلام به ابوبكر و عمر درباره فدك⁽¹⁾

پس از شهادت پيامبر صلی الله عليه وآله ابوبكر و عمر نزد اميرالمؤمنين عليه‌السلام آمدند و گفتند: درباره آنچه از پيامبر باقى مانده چه مى‌گويى؟ فرمود: ما از همه مردم به پيامبر صلی الله عليه وآله سزاوارتريم. عمر گفت: حتى نسبت به اموالى كه در خيبر است؟ فرمود: حتى اموالى كه در خيبر است. عمر پرسيد: حتى نسبت به اموالى كه در فدك است؟ فرمود: حتى اموالى كه در فدك است. عمر گفت:

مگر به قيمت جدا كردن گردن‌هاى ما با ارّه باشد، كه هرگز چنين چيزى نخواهد شد!!!

2 . ارائه سند فدك توسط حضرت زهرا عليهاالسلام

اشاره

2 . ارائه سند فدك توسط حضرت زهرا عليهاالسلام⁽²⁾

از اولين برخورد غاصبين درباره فدك مشخص شد كه نقشه‌هاى شومى در سر دارند. به همين جهت عمر به حضرت زهرا عليهاالسلام گفت: «آن نوشته‌اى كه مى‌گفتى پدرت پيامبر درباره فدك برايت نوشته بياور»!

پس از غصب فدك اين اولين اقدامى بود كه حضرت زهرا عليهاالسلام انجام داد و سند فدك را آورد و به ابوبكر نشان داد و فرمود: «اين نوشته پيامبر صلی الله عليه وآله براى من و فرزندانم است».

اين سند هنگام بخشيدن آن از سوى پيامبر صلی الله عليه وآله به فاطمه عليهاالسلام به امر آن حضرت و به دستخط اميرالمؤمنين عليه‌السلام و به شهادت آن حضرت و ام ايمن تنظيم شده بود، و متن آن به عنوان «اعطايى پيامبر صلی الله عليه وآله به دخترش فاطمه عليهاالسلام» بود.

حكومت زور و بى‌قانونى در مورد فدك

از آنجا كه سند و مدرك را در تمام جهان براى روز اختلاف مى‌نويسند، جا داشت ارائه اين سند مسئله را فيصله دهد و معلوم كند كه اصلاً مسئله ارث در كار نيست تا نوبت به حديث جعلى «النَّبىُّ لايُوَرِّث» برسد. اين بخشوده پدرى به دخترش در زمان حيات اوست، و چندين سال تصرفات مالكانه بر آن انجام گرفته است. ولى چون بنابر زور بود كوچك‌ترين اعتنايى به سند تنظيم شده به امر پيامبر صلی الله عليه وآله نكردند.

ابوبكر و عمر كه به عنوان قدرت حاكم عمل مى‌كردند نه تنها اعتنايى به سند پيامبر صلی الله عليه وآله نكردند و سخن باطل خود مبنى بر ارث بودن فدك به ضميمه «النَّبىُّ لايُوَرِّث» را بار ديگر مطرح كردند، بلكه اهانتى عظيم به ساحت قدس پيامبر صلی الله عليه وآله روا داشتند. عمر نوشته پيامبر صلی الله عليه وآله را از حضرت زهرا عليهاالسلام گرفت و پيش چشم عموم مردم آب دهان بر آن انداخت و نوشته‌هاى آن را محو كرد، و سپس آن را پاره پاره كرد؛ و علنا مخالفت خود را با امر پيامبر صلی الله عليه وآله اعلام نمود.

اكنون كه معلوم شد بنابر پذيرفتن سخن حق نيست و آنچه انجام شده و مى‌شود پشتوانه‌اى جز غلبه و زورگويى ندارد، نوبت آن بود كه حضرت زهرا عليهاالسلام مراحل احتجاج خود را آغاز كند، تا قدرت حاكم كار خود را حق جلوه ندهد، چرا كه اگر چنين مى‌شد بايد مى‌گفتيم: «فاطمه عليهاالسلام فدك را به نا حق در تصرف داشت»، و اين را دشمن

غاصب خوب مى‌فهميد. لذا مبارزه اصلى بر سر عصمت و پاكى ساحت مقدس فاطمه عليهاالسلام و اثبات لكه غصب بر پيشانى به چنگ آورندگان فدك آغاز شد و نتايج پر ثمر خود را داد.

3 . احتجاج مفصل حضرت زهرا عليهاالسلام در مجلس ابوبكر و عمر

اشاره

احتجاج مفصل حضرت زهرا عليهاالسلام در مجلس ابوبكر و عمر⁽¹⁾

مراحل احتجاج درباره فدك كه با هدف اثبات اصل حق انجام شد - اگر چه فدك را باز نگرداند - به صورت بسيار حساب شده‌اى صورت گرفت كه دشمن نتواند بى‌خبر از معركه بگريزد و نقاط ابهامى باقى گذارد.

مجلس خاص ابوبكر و عمر

ابتدا حضرت زهرا عليهاالسلام به امر اميرالمؤمنين عليه‌السلام به مجلسى كه ابوبكر و عمر به همراه عده‌اى به طور خصوصى در آن بودند آمد و رسما اعتراض خود را آغاز كرد. آن حضرت در سخنان مفصلى كه صورت مخاصمه و محاكمه داشت، دلائل خود را براى اثبات حقانيتش در تصرف فدك و غاصب بودن خصم بيان فرمود، كه ذيلاً صورت آن مجلس عينا ذكر مى‌شود.

فدك ارث نيست

حضرت خطاب به ابوبكر فرمود: چرا نماينده مرا از فدك اخراج نمودى در حالى كه پيامبر صلی الله عليه وآله به امر خداوند آن را براى من قرار داد؟ آيا مى‌خواهى زمينى را از من

بگيرى كه پيامبر صلی الله عليه وآله از بين غنائمى كه مسلمانان در راه آن جنگ نكرده‌اند به من بخشيد؟ آيا پيامبر صلی الله عليه وآله نفرموده است: «فرزندان هر كس بايد بعد رحلت او مورد توجه باشند»؟ تو خوب مى‌دانى كه تنها يادگار پيامبر صلی الله عليه وآله براى فرزندانش همين است؟

شهادت ناحق عايشه

ابوبكر گفت: عايشه و عمر شهادت مى‌دهند كه پيامبر صلی الله عليه وآله فرموده است: «النَّبىُّ لايُوَرِّث» : «پيامبر ارث نمى‌گذارد».

حضرت زهرا عليهاالسلام فرمود: اين اولين شهادت ناحقى است كه به آن شهادت مى‌دهند. من درباره فدك در اسلام شاهدانى دارم. فدك را پيامبر صلی الله عليه وآله به من بخشيده است و من شاهد مى‌آورم. ابوبكر گفت: دليل خود را بياور.

شاهد در ملك مورد تصرف باطل است

حضرت زهرا عليهاالسلام فرمود: آيا در زمان حيات پيامبر صلی الله عليه وآله فدك تحت تصرف من نبود و من محصول آن را مصرف نمى‌كردم؟ گفت: آرى. فرمود: «پس چرا درباره چيزى كه در دست من است از من شاهد مى‌خواهى»؟ ابوبكر گفت: «چون غنيمت مسلمانان است، اگر دليل نياورى امضا نخواهم كرد»! حضرت در حالى كه مردم هم مى‌شنيدند فرمود:

آيا مى‌خواهيد دستور و عمل پيامبر صلی الله عليه وآله را ردّ كنيد و درباره ما حكمى كنيد كه درباره ساير مسلمانان نمى‌كنيد؟ اى حاضرين بشنويد كه مرتكب چه عملى مى‌شوند؟ اى ابوبكر و عمر، اگر من اموال مسلمانان را كه در دستشان و تحت تصرفشان است ادعا كنم، از من دليل مى‌خواهيد يا از مسلمانان؟

عمر با حال غضب گفت: «اين غنيمت مسلمانان و زمين آنان است كه در دست فاطمه است و محصول آن را مصرف مى‌كند! اگر بر ادعاى خود دليل آورد كه پيامبر از

بين مسلمانان فدك را فقط به او بخشيده - در حالى كه غنيمت و حق مسلمانان بوده!! - در اين باره نظر خواهيم داد».

عصمت فاطمه عليهاالسلام دليل كامل

حضرت فرمود: همين مرا بس است! اى مردم، شما را قسم مى‌دهم آيا از پيامبر صلی الله عليه وآله شنيديد كه فرمود: «دخترم سيده زنان اهل بهشت است»؟ گفتند: آرى به خدا قسم، اين را از پيامبر صلی الله عليه وآله شنيديم. فرمود: آيا سيده زنان اهل بهشت ادعاى باطل مى‌نمايد و آنچه مالكش نيست تصرف مى‌كند؟ چه مى‌گوييد اگر چهار نفر بر عليه من به كار زشتى شهادت دهند يا دو نفر نسبت سرقت به من دهند؟ آيا سخن آنان را تصديق مى‌كنيد؟ ابوبكر در اينجا سكوت كرد ولى عمر گفت: «آرى! حد بر تو جارى مى‌كنيم»! حضرت فرمود:

دروغ گفتى و پستى خود را ثابت كردى مگر آنكه اقرار كنى بر دين محمد صلی الله عليه وآله نيستى. كسى كه بر عليه سيده زنان اهل بهشت شهادتى را بپذيرد يا حدى بر او جارى كند ملعون است و به آنچه خداوند بر محمد صلی الله عليه وآله نازل كرده كافر شده است، زيرا آنان كه «خداوند پليدى‌ها را از آنان برده و آنان را پاكيزه گردانيده» شهادتى بر عليه شان جايز نيست، چرا كه معصومند و از هر زشتى و بدى پاكند. اى عمر، درباره اهل اين آيه (تطهير) به من خبر بده، كه اگر عده‌اى بر عليه آنان يا يكى از آنان به شرك يا كفر يا كار زشتى شهادت دهند آيا مسلمانان بايد از آنان بيزارى بجويند و آنان را حد بزنند؟

عمر گفت: آرى، آنان با ساير مردم يكسانند!! حضرت فرمود: «دروغ گفتى و كافر شدى! آنان با ساير مردم مساوى نيستند چرا كه خداوند آنان را معصوم قرار داده و آيه‌اى درباره عصمت و طهارت آنان نازل كرده و پليدى‌ها را از آنان دور نموده است. هر كس بر عليه آنان سخنى را بپذيرد در واقع خدا و رسول را تكذيب كرده است». ابوبكر گفت: اى عمر، تو را قسم مى‌دهم كه ساكت باشى!

فدك بخشوده پيامبر صلی الله عليه وآله به استناد قرآن

سپس ابوبكر گفت: (درباره فدك) دليل بياور. حضرت زهرا عليهاالسلام فرمود:

اما فدك، خداوند عزوجل آيه‌اى از قرآن نازل كرد كه در آن به پيامبر صلی الله عليه وآله دستور داده بود حق من و فرزندانم را بدهد، آنجا كه مى‌فرمايد: «فَآتِ ذَا القُربى حَقَّهُ»: «به خويشان حق آنان را بده»، و من و فرزندانم نزديك‌ترين خلايق به پيامبر صلی الله عليه وآله بوديم و آن حضرت فدك را به من بخشيد.

وقتى جبرئيل دنباله آيه را خواند: «وَ المِسكينَ وَ ابنَ السَّبيلِ»⁽¹⁾، پيامبر صلی الله عليه وآله سؤال كرد: حق مسكين و ابن سبيل چيست؟ خداوند اين آيه را نازل كرد: «وَ اعْلَموا اَنَّما غَنِمتُم مِن شَيئٍ فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسولِ وَ لِذِى القُربى وَ اليَتامى وَ المَساكينِ وَ ابْنِ السَّبيلِ»⁽²⁾: «بدانيد آنچه كه به دست مى‌آوريد، يك پنجم آن براى خدا و رسول و خويشان و يتيمان و فقيران و در راه ماندگان است».

همچنين خمس را به پنج قسمت تقسيم كرد و فرمود: «ما اَفاءَ اللّه‌ُ عَلى رَسولِهِ مِن اَهلِ القُرى فَلِلّهِ وَ لِلرَّسولِ وَ لِذِى القُربى وَ اليَتامى وَ المَساكينِ وَ ابْنِ السَّبيلِ كَى لايَكونَ دولَةً بَينَ الاَغنياءِ مِنكُم»⁽³⁾: «آن غنيمتى كه خدا از اهل آبادى‌ها نصيب پيامبرش كرد، براى خداست و پيامبرش و خويشاوندان و يتيمان و فقيران و در راه ماندگان تا بين ثروتمندان شما دست به دست نگردد».

مصرف حق ذوى القربى

سپس حضرت زهرا عليهاالسلام فرمود: آنچه براى خداست براى پيامبر صلی الله عليه وآله مى‌شود، و آنچه براى پيامبر صلی الله عليه وآله است براى ذوى القربى مى‌شود، و ذوى القربى ما هستيم. خداوند

مى‌فرمايد: «قُل لا اَسأَلُكُم عَلَيهِ اَجرا اِلاَّ المَوَدَّةَ فِى القُربى»⁽¹⁾: «بگو: از شما اجرى نمى‌خواهم جز دوستى خويشانِ (من)».

ابوبكر نگاهى به عمر كرد و گفت: «تو چه مى‌گويى»؟! عمر گفت: پس يتيمان و مساكين و ابناء السبيل كيانند؟ حضرت فرمود:

يتيمان بايد از كسانى باشند كه به خدا و پيامبر و ذوى القربى ايمان داشته باشند. مساكين هم كسانى باشند كه در دنيا و آخرت با آنان باشند. در راه مانده هم بايد راه آنان را بپيمايد.

عمر گفت: بنابراين خمس و غنيمت همگى براى شما و دوستان و شيعيان شما است؟ حضرت فرمود: «فدك را خداوند براى من و فرزندانم قرار داده و براى دوستان و شيعيان ما قرار نداده است، ولى خمس را براى ما و دوستان و شيعيانمان قسمت نموده همان طور كه در كتابش آورده است». عمر گفت: پس براى مهاجرين و انصار و تابعين چه مى‌ماند؟ فرمود:

اگر آنان هم از دوستان و شيعيان ما بودند زكات و صدقاتى كه خداوند در قرآن واجب نموده و تقسيم آن را بيان فرموده به آنان تعلق مى‌گيرد. خداوند عزوجل مى‌فرمايد: «اِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلفُقَراءِ وَ المَساكينِ وَ العامِلينَ عَلَيها وَ المُؤَلَّفَةِ قُلوبُهُم وَ فِى الرِّقابِ ...»: «صدقات (زكات) براى فقيران و بيچارگان و متصديان زكات است، و كسانى كه دلشان با زكات به اسلام نزديك مى‌شود».⁽²⁾

خدا راضى است اگر چه مردم راضى نباشند

عمر گفت: فدك مخصوص تو باشد و غنيمت براى شما و دوستانتان؟ گمان نمى‌كنم اصحاب محمد به اين راضى باشند!!

حضرت فرمود: «ولى خداوند عزوجل و پيامبرش بدان راضى هستند. اين اموال را خدا به شرط دوستى و پيروى از او قرار داده نه به شرط دشمنى و مخالفت! و هر كس با ما دشمنى كند با خدا دشمنى كرده، و هر كس با ما مخالفت كند با خداوند مخالفت كرده است، و هر كس با خدا مخالفت كند از جانب حق تعالى مستوجب عذاب اليم و عقاب شديد در دنيا و آخرت است».

چرا فقط از فاطمه عليهاالسلام دليل مى‌خواهند؟

عمر گفت: اى دختر محمد! بر ادعاى خود دليل بياور! حضرت فرمود: چطور سخن جابر بن عبداللّه و جرير بن عبداللّه را بدون آنكه از آنان دليل بخواهيد قبول كرديد⁽¹⁾، در حالى كه دليل من در كتاب خداست؟

عمر گفت: جابر و جرير چيز كم ارزشى را مى‌خواستند، ولى تو مسئله عظيمى را ادعا مى‌كنى كه مهاجر و انصار با آن مرتد مى‌شوند!! حضرت فرمود:

مهاجرين به كمك پيامبر صلی الله عليه وآله و اهل بيتش به دين خدا هجرت كردند، و انصار با ايمان به خدا و رسول و ذوى القربى احسان نمودند.

بنابر اين اگر هجرتى بوده به سوى ما بوده و اگر نصرتى بوده به ما يارى كرده‌اند. تابعين هم به وسيله ما تابع شده‌اند. هر كس هم از دين مرتد مى‌شود به سوى جاهليت بازگشته است.

عمر گفت: اين سخنان باطل را كنار بگذار، شاهدانى را حاضر كن كه به اين سخن تو (درباره فدك) شهادت دهند!

شاهدان فاطمه عليهاالسلام بر ملكيت فدك

حضرت زهرا عليهاالسلام در همان مجلس ماند و كسى را فرستاد تا اميرالمؤمنين و امام حسن و امام حسين عليهم‌السلام و ام ايمن و اسماء بنت عميس (كه همسر ابوبكر بود) آمدند و به همه آنچه حضرت زهرا عليهاالسلام فرموده بود شهادت دادند.

از جمله ام ايمن چنين گفت: از پيامبر صلی الله عليه وآله شنيدم كه مى‌فرمود: «فاطمه سيده زنان اهل بهشت است». آيا كسى كه سيده زنان بهشت است چيزى را كه مالك نباشد ادعا مى‌كند؟ من نيز زنى از اهل بهشتم، و به آنچه از پيامبر صلی الله عليه وآله نشنيده باشم شهادت نمى‌دهم.

گفت: اى ام ايمن، اين قصه‌ها را كنار بگذار! به چه چيزى شهادت مى‌دهى؟ ام ايمن گفت: اى ابوبكر، شهادت نخواهم داد تا درباره آنچه پيامبر صلی الله عليه وآله فرموده از تو اقرار بگيرم. تو را به خدا قسم مى‌دهم، آيا مى‌دانى كه پيامبر صلی الله عليه وآله فرموده است: «ام ايمن زنى از اهل بهشت است»؟ ابوبكر گفت: آرى. ام ايمن گفت:

اكنون شهادت مى‌دهم كه جبرئيل نزد پيامبر صلی الله عليه وآله آمد و گفت: خداوند تعالى مى فرمايد: «وَ آتِ ذَا القُربى حَقَّهُ»: «به كسى كه با تو قرابت دارد حقش را عطا كن».

پيامبر صلی الله عليه وآله فرمود: منظور از «ذا القربى» كيست؟ اى جبرئيل، از پروردگار سؤال كن كه اينان كيستند؟ عرض كرد: «ذا القربى فاطمه عليهاالسلام است». آنگاه پيامبر صلی الله عليه وآله فدك را به امر پروردگار به فاطمه عليهاالسلام داد، و او آن را تحويل گرفت و قبول كرد. سپس پيامبر صلی الله عليه وآله فرمود: اى ام‌ايمن و اى على، شاهد باشيد.

سپس اميرالمؤمنين و امام حسن و امام حسين عليهم‌السلام و اسماء هم به سخن ام ايمن درباره ملكيت فدك شهادت دادند.

جواب عمر درباره شاهدان

عمر گفت: «على همسر اوست، حسن و حسين هم پسران او هستند. ام ايمن هم خدمتكار اوست. اسماء بنت عميس هم قبلاً همسر جعفر بن ابى‌طالب بوده و خدمتگزار فاطمه عليهاالسلام هم بوده و به نفع بنى‌هاشم شهادت خواهد داد. همه اين شاهدان براى منفعت خود شهادت مى‌دهند»!!

او درباره ام‌ايمن اضافه كرد كه «زنى غير عرب است و با فصاحت نمى‌تواند شهادت دهد»!!

دفاع اميرالمؤمنين عليه‌السلام از شاهدان

اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود:

فاطمه عليهاالسلام پاره تن پيامبر صلی الله عليه وآله است، و هر كس او را اذيت كند پيامبر صلی الله عليه وآله را اذيت كرده و هر كس او را تكذيب كند پيامبر صلی الله عليه وآله را تكذيب كرده است.

حسن و حسين هم دو پسران پيامبر صلی الله عليه وآله و دو آقاى جوانان اهل بهشتند، و هر كس آنان را تكذيب كند پيامبر صلی الله عليه وآله را تكذيب كرده است، چرا كه اهل بهشت راست گويند.

من هم آن كسى هستم كه پيامبر صلی الله عليه وآله فرمود: «تو از منى و من از تو ام، و تو در دنيا و آخرت برادر منى. هر كس تو را رد كند مرا رد كرده، و هر كس تو را اطاعت كند مرا اطاعت كرده، و هر كس از تو سرپيچى كند از من سرپيچى كرده است».

ام ايمن هم كسى است كه پيامبر صلی الله عليه وآله براى او به بهشت شهادت داده است و براى اسماء بنت عميس و نسل او دعا كرده است.

عمر گفت: شما همان گونه هستيد كه توصيف نموديد، ولى شهادت كسى كه به نفع خود شهادت مى‌دهد قبول نمى‌شود!

جواب نهائى اميرالمؤمنين عليه‌السلام درباره شاهدان

اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود:

اكنون كه ما آن طور هستيم كه خودتان مى‌شناسيد و منكر نيستيد، و در عين حال شهادت ما به نفع خودمان پذيرفته نيست و شهادت پيامبر صلی الله عليه وآله هم قبول نيست پس اِنّا ِللّه‌ِ وَ اِنّا اِلَيهِ راجِعونَ ! ما وقتى براى خود ادعايى داريم از ما دليل مى‌خواهيد؟

آيا كسى نيست ما را يارى كند؟ شما بر حكومت خدا و پيامبر صلی الله عليه وآله حمله آورده‌ايد و بدون هيچ دليلى و حجتى آن را از خاندان پيامبر صلی الله عليه وآله به خاندان ديگرى برده‌ايد. به زودى ظالمان خواهند دانست كه به كجا باز مى‌گردند.

نتيجه محاكمه اول فدك

سپس اميرالمؤمنين عليه‌السلام به حضرت زهرا عليهاالسلام فرمود: بازگرد تا خداوند بين ما حكم كند، و او بهترين حكم كنندگان است.

حضرت زهرا عليهاالسلام به حال غضب برخاست و فرمود: «خدايا! اين دو به حق دختر پيامبرت ظلم كردند. خدايا به شدت اينان را گرفتار فرما». سپس محزون و گريان از نزد آنان بيرون آمد.

4 . نصرت طلبى حضرت زهرا و اهل بيت عليهم‌السلام

اشاره

نصرت طلبى حضرت زهرا و اهل بيت عليهم‌السلام⁽¹⁾

اقدامى كه هيچكس - نه غاصبين و نه مردم - انتظارش را نداشتند اين بود كه اميرالمؤمنين و حضرت زهرا و امام حسن و امام حسين عليهم‌السلام دستجمعى حركت كنند و بر در خانه مهاجرين و انصار بيايند و از آنان درباره حقوق از دست رفته خود كمك بخواهند!

اين اقدام معرفى خوبى براى مردم بود كه هم خود را بشناسند و هم آيندگان آنان را بشناسند. مردمى كه درِ خانه خود را باز مى‌كردند و خود را با تنها يادگار پيامبرشان روبرو مى‌ديدند، از هر جهت عاجز مى‌شدند و از نظر اعتقادى و اخلاقى و وجدانى خود را محكوم مى‌يافتند.

ضربه مؤثر نصرت طلبى خاندان وحى

واقعا كار به جايى رسيده باشد كه حضرت سيدة النساء عليهاالسلام به همراه جانشين حقيقى پيامبر صلی الله عليه وآله و دو آقاى اهل بهشت به نمايندگى از ذات اقدس الهى و پيامبر گرامى، بر در خانه‌هاى ياران سابق پيامبر صلی الله عليه وآله بيايند و از آنان بخواهند كه دين خدا را يارى كنند؟ آيا چه جوابى براى اين منظره آماده كرده بودند؟

اين اقدام از سوى خاندان وحى هم عجيب بود ولى مسئله بر سر منافع شخصى نبود، بلكه از اين طريق مسئله اتمام حجت بر تمام خلق مطرح بود و بايد هر نقطه مبهمى در اين قضايا رفع مى‌شد. با اين اقدام بر همگان روشن شد كه واقعا مردم طرفدار غاصب بودند و گرايش اعتقادى اكثريت بدان سو بود.

چگونگى برنامه كمك خواهى

اميرالمؤمنين عليه‌السلام هر روز حضرت زهرا عليهاالسلام را همراه امام حسن و امام حسين عليهماالسلامسوار بر مركبى مى‌نمود و بر در خانه‌هاى مهاجرين و انصار مى‌برد. حضرت زهرا عليهاالسلامبه آنان مى‌فرمود:

اى مهاجرين و انصار، خدا را و دختر پيامبرتان را يارى كنيد. شما روزى كه با پيامبر صلی الله عليه وآله بيعت كرديد بر سر اين بيعت كرديد كه از او و فرزندانش حمايت كنيد و از آنها منع كنيد آنچه از خود و فرزندانتان منع مى‌كنيد. بياييد و به بيعت خود نسبت به پيامبر صلی الله عليه وآله وفا كنيد.

ولى جز سلمان و ابوذر و مقداد كه هميشه آماده بودند، احدى به آن حضرت جواب مثبت نداد.

برخورد خاص حضرت زهرا عليهاالسلام با معاذ بن جبل

در آن ايام حضرت زهرا عليهاالسلام به معاذ بن جبل يكى از بنيانگذاران سقيفه رسيد و فرمود: «اى معاذ بن جبل، من به عنوان كمك خواهى نزد تو آمده‌ام. تو با پيامبر صلی الله عليه وآله بيعت كردى كه او و فرزندانش را يارى كنى، و آنچه از خود و فرزندانت دفع مى‌كنى از آنان نيز دفع كنى. اكنون ابوبكر فدك را غصب كرده و نماينده مرا از آن اخراج نموده است».

معاذ گفت: ديگرى هم با من هست؟ فرمود: نه، هيچكس به من پاسخ مثبت نداد. معاذ گفت: كمك من به كجا مى‌رسد؟! حضرت زهرا عليهاالسلام از نزد معاذ بيرون آمد و فرمود:

ديگر با تو سخن نمى‌گويم تا نزد پيامبر صلی الله عليه وآله بروم. به خدا قسم كلمه‌اى با تو حرف نمى‌زنم تا من و تو نزد پيامبر صلی الله عليه وآله جمع شويم.

5 . احتجاج خصوصى فاطمه عليهاالسلام بر ابوبكر و پاره كردن سند

اشاره

از آنجا كه گرفتن سندى مبنى بر بازگرداندن فدك، دليلى بزرگ بر حقانيت فاطمه عليهاالسلام به اقرارِ خصم بود و مُهر غاصبيت را بر پيشانى آنان مى‌زد، بايد تلاشى در اين باره صورت مى‌گرفت. اين اعتراف بايد اتفاق مى‌افتاد، اگرچه در مرحله بعد آن سند و مدرك پاره شود و مورد اهانت قرار گيرد؛ چرا كه هر رفتار نامطلوب با نوشته غاصب ضربه‌اى بر پيكر خود اوست. لذا با اين هدف براى بار سوم حضرت زهرا عليهاالسلام به دستور اميرالمؤمنين عليه‌السلام نزد ابوبكر رفت.

نوشتن سند براى ارجاع فدك

ماجرا چنين بود كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام به حضرت زهرا عليهاالسلام فرمود: نزد ابوبكر برو در حالى كه تنها باشد، چرا كه از عمر زودتر منفعل مى‌شود. نزد او برو و چنين بگو:

ادعاى مقام پدرم و خلافت او را كرده‌اى و جاى او نشسته‌اى! اگر فدك ملك تو هم بود و من از تو مى‌خواستم كه آن را به من ببخشى بر تو واجب بود آن را به من بدهى.

حضرت زهرا عليهاالسلام نزد ابوبكر آمد و اين مطالب را به او فرمود. ابوبكر گفت: «راست مى‌گويى». سپس ورقه‌اى خواست و بر آن نوشته‌اى مبنى بر بازگرداندن فدك نوشت. حضرت زهرا عليهاالسلام نوشته را برداشت و از نزد ابوبكر بيرون آمد.

محو و پاره كردن سند توسط عمر

عمر در راه به آن حضرت رسيد و گفت: «اى دختر محمد، اين نوشته همراهت چيست»؟ فرمود: «نوشته‌اى است كه ابوبكر براى برگرداندن فدك برايم نوشته است». گفت: «آن را به من بده»؛ ولى حضرت ابا كرد و آن را نداد.

در اينجا عمر براى گرفتن آن نوشته جسارتى عظيم به حضرت زهرا عليهاالسلام نمود، كه قلم از اداى آن گريان و زبان از گفتن آن شرمنده است.⁽¹⁾به قيمت اهانت به ساحت اقدس بانوى جهان، عمر نوشته را از آن حضرت گرفت و ابتدا با آب دهان نوشته آن را محو كرد و سپس آن را پاره نمود.⁽²⁾

6 . احتجاج اميرالمؤمنين عليه‌السلام بر ابوبكر و عمر در مسجد

اشاره

در قسمت‌هاى گذشته اين بخش معلوم شد كه حضرت زهرا عليهاالسلام به دستور اميرالمؤمنين عليه‌السلام براى مطالبه فدك نزد ابوبكر رفتند⁽³⁾و در واقع همه اين اقدامات از سوى اميرالمؤمنين عليه‌السلام بود. گذشته از اقداماتى كه به دستور حضرت توسط فاطمه زهرا عليهاالسلام صورت مى‌گرفت، خود اميرالمؤمنين عليه‌السلام نيز شخصا به دفاع از همسرشان درباره فدك اقدام كردند.

محاكمه ابوبكر به دست اميرالمؤمنين عليه‌السلام

محاكمه ابوبكر به دست اميرالمؤمنين عليه‌السلام⁽¹⁾

اميرالمؤمنين عليه‌السلام به مسجد آمد و در حضور مهاجرين و انصار كه در اطراف ابوبكر نشسته بودند خطاب به ابوبكر فرمود: «اى ابوبكر، چرا آنچه پيامبر صلی الله عليه وآله براى فاطمه عليهاالسلام قرار داده بود از او منع نمودى، در حالى كه نماينده او از چند سال قبل در آن است»؟ ابوبكر گفت: «اين غنيمت مسلمين است. اگر شاهدان عادلى بياورد به او مى‌دهيم، و گرنه در آن حقى ندارد»!

جهل به احكام قضاوت

اميرالمؤمنين عليه‌السلام در پاسخ ابوبكر فرمود: «اى ابوبكر، درباره ما حكمى مى‌نمايى بر خلاف آنچه درباره مسلمانان حكم مى‌نمايى»؟ گفت: نه! فرمود: «اگر در دست مسلمانان چيزى باشد و من درباره آن ادعايى نمايم از كدام شاهد مى‌طلبى»؟ ابوبكر گفت: «از تو شاهد مى‌خواهم»! فرمود:

اگر در دست من چيزى باشد و مسلمين درباره آن ادعايى كنند از من شاهد مى‌خواهى؟! چرا از فاطمه شاهد مى‌خواهى در حالى كه فدك در دست اوست و در زمان حيات پيامبر صلی الله عليه وآله و بعد از آن مالك آن بوده است؟ چرا از مسلمين شاهد نمى‌خواهى؟!

ابوبكر ساكت شد، ولى عمر گفت: «اين غنيمت مسلمين است و ما با كلام تو نمى‌توانيم مقابله كنيم! اگر شاهدان عادلى آوردى و گرنه اين غنيمت مسلمين است و تو و فاطمه در آن حقى نداريد»!!

عصمت سند صدق فاطمه عليهاالسلام

اميرالمؤمنين عليه‌السلام به ابوبكر فرمود: اى ابوبكر، قرآن را قبول دارى؟ گفت: آرى.

فرمود: درباره اين آيه به من خبر ده كه مى‌فرمايد: «اِنَّما يُريدُ اللّه‌ُ لِيُذهِبَ عَنكُمُ الرِّجسَ اَهلَ البَيتِ وَ يُطَهِّرَكُم تَطهيرا»⁽¹⁾: «خدا اراده كرده كه هر گونه پليدى را از شما اهل بيت دور نمايد و شما را پاكيزه قرار دهد»؛ آيا اين آيه درباره ما نازل شده يا درباره غير ما؟ گفت: درباره شما. فرمود: «اگر دو نفر از مسلمانان بر عليه فاطمه عليهاالسلام به نسبت زشتى شهادت دهند چه مى‌كنى»؟ ابوبكر گفت: «بر او حد جارى مى‌كنم همان طور كه بر زنان مسلمين جارى مى‌كنم»!

كفر منكر عصمت فاطمه عليهاالسلام

حضرت فرمود: در اين صورت نزد خداوند از كافرين خواهى بود. گفت: چرا؟ فرمود:

براى آنكه تو شهادت خداوند را بر طهارت او رد كرده‌اى و شهادت مردم را بر عليه او قبول كرده‌اى. خداوند عز و جل به پاكى فاطمه عليهاالسلام گواهى داده است. اگر تو شهادت خداوند را رد كنى و شهادت ديگرى را بپذيرى نزد خداوند از كافرين هستى.

همچنين حكم خدا و رسول را رد كرده‌اى كه فدك را براى فاطمه عليهاالسلام قرار دادند و او در زمان حيات پيامبر صلی الله عليه وآله آن را تصرف كرد.

تو سخن خدا و رسول را رد كردى و گفته يك عرب بيابانى را كه بر پاى خود بول مى‌كرد پذيرفتى و فدك را از او گرفتى و گمان كردى كه غنيمت مسلمين است.

همان طور كه سخنِ ديگرِ پيامبر صلی الله عليه وآله را رد كردى كه فرمود: «ادعا كننده بايد شاهد بياورد و براى مُدَّعى عليه قسم كافى است». تو از مُدَّعى عليه شاهد مى‌خواهى!

نتيجه احتجاج اميرالمؤمنين عليه‌السلام

در اينجا مردم به خشم آمدند و متوجه ظلم ابوبكر و عمر شدند و به يكديگر نگاه كردند و گفتند: «به خدا قسم على راست مى‌گويد». اميرالمؤمنين عليه‌السلام هم به خانه بازگشت.

7 . خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام در مسجد

اشاره

خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام در مسجد⁽¹⁾

برنامه دقيق اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام مراحل خود را به خوبى طى مى‌كرد و نتايج لازم را مى‌داد. سه بار احتجاج حضرت زهرا عليهاالسلام و يك بار احتجاج اميرالمؤمنين عليه‌السلام به ضميمه يارى نكردن مردم، ابوبكر را بر تصميم نهايى خود قاطع كرد، و چنين وانمود كرد كه مسئله فدك تمام شده است، و كارى كه تصميم آن را داشتيم به صورت رسمى انجام داديم.

خطابه فاطمه عليهاالسلام ضربه سهمگين بر پيكر غصب

در اينجا ضربه‌اى سهمگين لازم بود تا هم بر پيكر غاصبين و هم مردمى كه مؤيد آنان بودند وارد شود. غاصبين بايد در مجلس عمومى به محاكمه سيدة النساء عليهاالسلام در مى‌آمدند و بايد هر سخنى گفتنى بود علنى گفته مى‌شد، تا اگر فدك را هم پس ندادند حقايق مخفى نماند و روشن شود.

اين مرحله به صورتى اجرا شد كه نه مردم و نه غاصبين هرگز احتمال آن را نمى‌دادند، و در حقيقت در مقابل برنامه انجام شده قرار گرفتند.

كيفيت خاص ورود حضرت زهرا عليهاالسلام به مسجد

در شرايطى كه ابوبكر و عمر به همراه مهاجرين و انصار مجلس مهمى در مسجد پيامبر صلی الله عليه وآله تشكيل داده بودند و مشغول قدرت نمايى در مقابل خانه فاطمه عليهاالسلام بودند كه در فاصله چند قدمى بود، ناگهان درِ خانه آن حضرت باز شد و بانوى با عظمت اسلام در حالى كه عده‌اى از زنان گرداگرد آن حضرت بودند وارد مسجد شده به سوى جمعيت پيش آمدند. منظره جدا عجيب بود و مردم همه اختيار از كف داده بودند، و فقط اين را فهميدند كه راه باز كنند تا ببينند چه پيش مى‌آيد.

دختر پيامبر صلی الله عليه وآله سر مبارك را با پوشش كامل پوشانيده بود، و لباس سراسرى از روى لباس‌ها پوشيده بود. از شدت غم و ناراحتىِ جسمى قامت حضرت راست نبود و لباس حضرت به زمين كشيده مى‌شد، و گاهى لباس‌هاى حضرت زير پايشان مى‌رفت. راه رفتن فاطمه عليهاالسلام همه را به ياد پيامبر صلی الله عليه وآله مى‌انداخت، كه شباهتى تمام به حركات آن حضرت داشت.

اولين اقدامى كه شايد تا آن روز سابقه نداشت آن بود كه فورا بين زنان و مردان پرده‌اى زده شد، و حضرت با زنان همراه در آن سوى پرده قرار گرفتند و روى زمين نشستند.

تأثير عجيب آهِ فاطمه عليهاالسلام در مردم

مردم از ديدن اين مناظر به شدت منقلب شدند و منتظر جرقه‌اى بودند كه اين انقلاب درونى را ظهور دهد. ناگهان صداى فاطمه عليهاالسلام را شنيدند كه آهى جانسوز كشيد كه با همان آه همه مردم به گريه درآمدند و مجلس برخود لرزيد و همه منقلب شدند.

شدت گريه به قدرى بود كه حضرت مدتى طولانى صبر كرد تا مردم ساكت شدند و هيجانشان آرام گرفت. حضرت خواست سخنان خود را آغاز كند كه با شنيدن چند كلمه بار ديگر مردم به گريه درآمدند، و حضرت آن قدر صبر كرد تا مردم كاملاً آرام شدند و حضرت سخنان خود را آغاز كرد.

محاكمه ناخواسته غاصبين

مردم سرا پا گوش بودند و نفس‌ها در سينه‌ها حبس شده بود. فاطمه زهرا عليهاالسلام يك تنه همه را به محاكمه مى‌كشيد و همه خود را مجرم مى‌دانستند، و گريه‌ها براى شرمى بود كه از جرم و جنايت خود داشتند! دادگاه اجتماع كار خود را آغاز كرده بود و غاصب و همدستانش در فكر بودند كه براى بر هم ريختن آن يا تخريب نتيجه آن از كجا آغاز كنند و به كجا ختم كنند، ولى ترس از تصميم‌گيرى‌هاى شتابزده خود داشتند.

محكوميت غاصبين و مردم به حكم فاطمه عليهاالسلام

برنامه طورى تنظيم شده بود كه هيچكس را از آنچه قاضى - يعنى بانوى بانوان جهان - مى‌خواست فرارى نبود. اين مردم و آن غاصب كه هرگز با دعوت حضور نمى‌يافتند، اكنون با پاى خود حضور يافته بودند! اگر مهر سكوت بر لب مى‌زدند خود را محكوم مى‌ديدند چرا كه فاطمه عليهاالسلام سخن خود را مى‌گفت؛ و اگر سخن مى‌گفتند حرفى براى گفتن نداشتند و بيش از پيش باطن بى‌محتوايشان معلوم مى‌شد و آنچه مردم خبر نداشتند بر ملا مى‌گشت.

از سوى ديگر مردم كه خود را محكوم حكم فاطمه عليهاالسلام مى‌ديدند، اين ضرر و خسارت را به پاى ابوبكر و عمر مى‌گذاشتند و با نگاه‌هاى پر معنى آنان را زير نظر داشتند. سخنان فاطمه عليهاالسلام هم آن قدر بلند و متين بود كه مردم در مواردى حتى از فهم معانى آن عاجز بودند. سخنانى كه اينك پس از چهارده قرن شرح‌ها و تفسيرهاى علمى و مفصل بر آن نوشته شده است.

برداشتى از خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام

متن كامل خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام در بخش هفتم اين كتاب و ترجمه فارسى آن در بخش هشتم خواهد آمد و در بخش پنجم خلاصه‌اى از آن تقديم خواهد شد. در اينجا با مرورى بر خطبه مراحل سخن در آن تقديم مى‌شود:

سابقه اسلام و مردم

حضرت در آغاز سخن پس از حمد و ثناى الهى و اقرار به وحدانيت خداوند و رسالت پيامبر صلی الله عليه وآله، به بيان حكمت‌هايى از خلقت و تكليف بشر و ارسال انبيا عليهم‌السلام و نبوت پيامبر صلی الله عليه وآله پرداختند، و سوابق مردم با قرآن و اهل بيت عليهم‌السلام را متذكر شدند.

در اين باره از يك سو سابقه مردم در كمك به دين خدا، و از سوى ديگر وظيفه خطيرى كه نسبت به آيندگان بر عهده دارند را يادآور شدند. همچنين عظمت قرآن و اهل بيت عليهم‌السلام و ارتباط آن دو با يكديگر را بيان كردند، و سپس شمه‌اى از حكمت شرايع الهى را ذكر نمودند.

معرفى خود براى آينده تاريخ

پس از آن خود را معرفى كردند تا اهل مجلس و آينده تاريخ بدانند چه مقام معظمى با مردم سخن گفته است. بعد از آن سوابق و زحمات طاقت فرسا و فداكارانه پيامبر و اميرالمؤمنين عليهماالسلام در پروردن نهال اسلام را يادآور شدند.

در اينجا سخن را به مطلب مورد نظرشان نزديك كردند و ارتداد مردم پس از پيامبر صلی الله عليه وآله و ناديده گرفتن گذشته‌هايشان را يادآور شدند. سپس اين نكته را مطرح كردند كه فقط به بى‌توجهى نسبت به دين اكتفا نمى‌كنيد، بلكه آتش فتنه‌ها را هم بر عليه دين خدا و اهل بيت پيامبر صلی الله عليه وآله شعله‌ور مى‌نماييد.

غصب فدك آتشى برانگيخته

آنگاه مسئله ارث را مطرح كرده فرمودند: «از نمونه آتش‌هاى برانگيخته شما مسئله فدك است». در اين قسمت از سخن آياتى از قرآن كه درباره ارث و به خصوص ارث انبيا عليهم‌السلام بود مطرح كردند، و مسائلى كه به طور خصوصى با ابوبكر و عمر مطرح كرده بودند اين بار در حضور مردم و به طور مفصل‌تر و علنى بيان فرمودند.

سپس خطاب به قبر پيامبر صلی الله عليه وآله از غاصبين و مردمى كه مؤيد آنان بودند شكايت بردند، و اين شِكوه را در قالب اشعارى بيان كردند.

تعجب از سستى مردم

در مرحله بعد حضرت خطاب را متوجه انصار نمودند و با يادآورى گذشته آنان در اطاعت از اوامر پيامبر صلی الله عليه وآله و يارى دين خدا، تعجب خود را از بى‌توجهى آنان نسبت به احقاق حق دختر پيامبر صلی الله عليه وآله بيان كردند؛ كه حتى پس از دادخواهى و فريادِ كمك طلبى كسى اعتنا نمى‌كند!

جواب حديث جعلى ابوبكر

در اين مرحله ابوبكر از فرصت استفاده كرد و در سخنانى كوتاه حديث جعلى خود را مبنى بر ارث نبردن از انبيا مطرح كرد، و اشاره كرد كه من غصب فدك را با مشورت و توافق مسلمين انجام داده‌ام!

حضرت زهرا عليهاالسلام ضمن اينكه ساحت پيامبر صلی الله عليه وآله را از مخالفت قرآن منزه دانستند، آيات صريح ارث انبيا صلی الله عليه وآله را مطرح كردند و ثابت كردند كه هيچ استثنايى در مسئله ارث براى هيچ كس وجود ندارد.

تمسك به اجماع مسلمين و جواب آن

اين بار ابوبكر اقرار كرد كه از جواب عاجزم و فقط مسلمين را بين خود و تو قرار مى دهم، كه من در واقع دستور آنان را اجرا كرده‌ام.

اينجا بود كه حضرت زهرا عليهاالسلام خطاب را متوجه مسلمين نمودند و به شدت آنان را كه به سوى سخن باطل روى آورده‌اند مورد مؤاخذه قرار دادند و آنان را به عذاب بشارت دادند؛ و اشاره كردند كه اگر مردم هم به آن راضى نباشند خدا راضى است.

سپس تصريح كردند كه اين تصميمِ شما را خوب مى‌دانم، ولى خواستم اتمام حجت كنم و مردم واقعيت را بدانند و روز قيامت براى حساب آماده باشند.

غدير حجت نهايى اميرالمؤمنين عليه‌السلام

در اينجا سخنان حضرت پايان يافت و در راه بازگشت به خانه رافع بن رفاعه به عنوان يك سخن به ظاهر زيبا كه در اذهان عمومى مؤثر بود، تقصير را بر عهده اميرالمؤمنين عليه‌السلام قرار داد كه چرا آن حضرت قبلاً ما را آگاه نكرد تا در خلافت با ديگرى بيعت نكنيم و كار به اينجا نرسد! حضرت زهرا عليهاالسلام با غضب به او فرمود: «پس از واقعه غدير براى احدى عذرى باقى نمانده است».

اعتراض ام سلمه

سپس ام سلمه سر از حجره‌اش بيرون كرد و خطاب به مردمى كه خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام را بدون نتيجه خاصى به پايان برده بودند مطالبى توبيخ آميز گفت، كه ملخص آن چنين است:

آيا با مثل فاطمه اين گونه برخورد مى‌شود؟ آيا شما آمده‌ايد به فاطمه عليهاالسلام حكم دينش را ياد دهيد؟ آيا مثل فاطمه عليهاالسلام آنچه حقش نباشد طلب مى‌كند؟ آيا عنايت خاص پيامبر صلی الله عليه وآله نسبت به او را فراموش كرده‌ايد؟

نتايج فكرى خطابه فاطمه عليهاالسلام

بدين صورت مجلس خطابه حضرت بدون خواست غاصبين فدك تشكيل شد و كاملاً غافلگير شدند، و آنچه حاضر به گفتنش نبودند بر زبان خود جارى كردند. اين روند باعث شد همه مردم حقايق را بفهمند، و حقيقت فدك در تاريخ ثبت شود تا حق زهرا عليهاالسلام و حق كشى دشمنش براى جهانيان معلوم باشد.

8 . سخنان حضرت زهرا عليهاالسلام براى عيادت كنندگان

سخنان حضرت زهرا عليهاالسلام براى عيادت كنندگان⁽¹⁾

اولين اثر خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام آن بود كه زنان مهاجر و انصار پس از اين مدتى كه هيچ يادى از يادگار پيامبر صلی الله عليه وآله نكرده بودند، به عيادت آن حضرت آمدند و گفتند: اى دختر پيامبر، حالتان چگونه است؟ حضرت در پاسخ اين احوال پرسى ضمن اظهار تنفر خود از جامعه‌اى كه سقيفه بر آ حاكم باشد، به دفاع از حق خود پرداخته فرمود:

واى بر آنان! خلافت را از كوه‌هاى بلند رسالت به كجا كشاندند؟ از ابوالحسن (على عليه‌السلام) چه چيزى را نمى‌پسنديدند؟ جز صلابت شمشيرش و بى‌پروايىِ او از مرگ و شدت حمله‌ها و برخوردهاى عبرت آموز او در جنگ، و از تبحر او در كتاب خداوند و غضب او در امر الهى؟!

حضرت در ادامه نسبت به ثمرات شوم اين سستى در دفاع از غدير هشدار داد، و براى نسل‌هاى آينده‌اى كه به نتايج دردناك سقيفه گرفتار خواهند شد تأسف خورد.

پس از اين مجلس، زنان عيادت كننده فرمايشات حضرت زهرا عليهاالسلام را براى مردان خود بازگو كردند. پيرو آن عده‌اى از بزرگان مهاجرين و انصار به عنوان عذر خواهى نزد حضرت آمده گفتند: «اى سيدة النساء، اگر ابوالحسن (على عليه‌السلام) اين مسئله را قبل از آنكه پيمانى ببنديم به ما يادآور مى‌شد سراغ ديگرى نمى‌رفتيم»! حضرت زهرا عليهاالسلام فرمود:

از من دور شويد (بس كنيد)، كه با بهانه‌هاى بيهوده‌تان عذر شما پذيرفته نيست، و با كوتاهى‌هاى شما جاى هيچ سخنى باقى نمانده است!

9 . نامه اميرالمؤمنين عليه‌السلام به ابوبكر درباره فدك

اشاره

نامه اميرالمؤمنين عليه‌السلام به ابوبكر درباره فدك⁽¹⁾

در اوج ماجراى فدك و در حالى كه غاصبين مشغول قدرت نمايى بودند، اميرالمؤمنين عليه‌السلام نامه‌اى بلند براى ابوبكر نوشت كه شايد او از درك بعضى جملات آن عاجز بود. اين نامه را حضرت هنگامى نوشت كه ابوبكر پس از تثبيت غصب فدك بر فراز منبر رفت و با اظهار قدرت سخنان ناروايى نسبت به مقام شامخ ولايت بر زبان راند.⁽²⁾

حضرت مطالبى در نامه نوشته بود كه ابوبكر از كيفيت خطاب حضرت در تعجب فروماند، و در برخورد خود تجديد نظر كرد. عين نامه حضرت چنين است:

بى‌انصافى مردم با اهل بيت عليهم‌السلام

اميرالمؤمنين عليه‌السلام نامه را با اين جملات آغاز كرده بود: «امواج متلاطم فتنه‌ها را با كشتى‌هاى نجات پيمودند، ولى تاج افتخار صاحبان عظمت را با اجتماع اهل مكر و غدر پايين آوردند؛ و از نور مركز انوار استفاده بردند، ولى ميراث پاكان ابرار را براى خود قسمت كردند؛ و با غصب بخشوده پيامبر صلی الله عليه وآله (يعنى فدك) سنگينىِ وزر و وبال آن را بر خود خريدند».

اگر اجازه داده شود سرهاى شما را ...

حضرت در ادامه نامه چنين نوشته بود:

شما را مى‌بينم كه با كوردلى در حركتيد همان طور كه شتر (با چشم بسته) دور آسياب مى‌گردد. به خدا قسم، اگر به من اجازه داده شود درباره آنچه بدان علم نداريد، سرهاى شما را با شمشيرهاى برنده آهنين مانند دانه چيده از تنتان دور مى‌كنم، و جمجمه‌هاى شجاعانتان را چنان از جا مى‌كَنَم كه گوشه چشمانتان را (از شدت گريه) مجروح كنم و شما را به وحشت بيندازم.

تا آنجا كه مرا مى‌شناسيد هلاك كننده لشگرها و نابود كننده جنگجويان و از بين برنده بزرگانتان و خاموش كننده غائله‌هاتان و قاتل شجاعانتان بوده‌ام، در زمان‌هايى كه شما در خانه‌هايتان نشسته بوديد.

من همان رفيق ديروز شما هستم. قسم به جان پدرم، نخواستيد خلافت و نبوت در ما باشد چرا كه كينه‌هاى بدر و خون‌هاى اُحد را به ياد مى‌آوريد!

سكوت و سخن على عليه‌السلام

ادامه نامه اميرالمؤمنين عليه‌السلام چنين بود كه اگر بگويم كه خداوند درباره شما چه مقدر كرده استخوان سينه‌هايتان همچون دندانه‌هاى چرخ آسياب به تنتان فرو مى‌ورد. اگر سخن بگويم مى‌گوييد: «حسد مى‌ورزد»، و اگر ساكت بمانم مى‌گوييد: «فرزند ابى‌طالب از مرگ مى‌هراسد». هيهات، هيهات كه چنين باشم. اكنون به من چنين گفته مى‌شود، در حالى كه من مرگ ميراننده هستم.

سپس حضرت با اشاره به فداكارى‌هاى گذشته خود در راه اسلام نوشته بود: «منم كه در شب آرام كه مردم در خواب بودند در درياى مرگ شناور بودم. منم حامل شمشير سنگين و دو نيزه بلند، و شكننده پرچم‌ها در جوش و خروش جنگ‌ها. منم

آن كه زنگار ناراحتى‌ها را از روى بهترين خلايق (يعنى پيامبر صلی الله عليه وآله) مى‌زدود. مادر به عزايتان بنشيند! بدانيد كه پسر ابوطالب نسبت به مرگ از فرزند به سينه مادرش مأنوس‌تر است»!!

اگر حقيقت و باطن مردم بيان شود

آخرين فراز نامه هشدار نسبت به آينده‌اى بود كه مى‌توانست ثمره كوتاهى اين روزها باشد آنجا كه نوشته بود:

اگر آنچه خداوند در كتابش درباره شما نازل كرده ظاهر كنم همچون طنابى كه در چاهى عميق لرزان باشد مضطرب مى‌شويد، و از خانه‌هايتان پا به فرار مى‌گذاريد و سرگردان مى‌شويد! ولى من آنچه در سينه دارم تحمل مى‌كنم تا خداوند را با دستى بريده از لذات شما و خالى از ساخته و پرداخته‌هايتان ملاقات كنم.

مَثَل دنياى شما نزد من همچون ابرى است كه بالا و بالاتر مى‌رود و غليظ مى‌شود و استقرار مى‌يابد، ولى دوباره از هم مى‌پاشد و آسمان صاف پيدا مى‌شود.

آرام باشيد، به زودى گرد و غبار مى‌نشيند و ثمره كار خود را تلخ مى‌يابيد، و يا ثمره كاشته دست خود را ميوه‌اى كشنده و سمى قاتل خواهيد يافت.

خداوند براى قضاوت ما و پيامبر صلی الله عليه وآله به عنوان خصم شما و قيامت براى محل مخاصمه كافى است. خداوند هم در قيامت غير شما را از رحمتش دور نمى‌كند و جز شما را هلاك نمى‌نمايد. وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الهُدى.

عكس العمل ابوبكر به نامه اميرالمؤمنين عليه‌السلام

وقتى ابوبكر نامه حضرت را خواند وحشت و رعب شديدى او را گرفت و گفت: «عجيب است! چه جرئتى نسبت به من دارد كه ديگرى ندارد»؟!

10 . آخرين سخنان حضرت زهرا عليهاالسلام درباره فدك

آخرين سخنان حضرت زهرا عليهاالسلام درباره فدك⁽¹⁾

اينك فاطمه عليهاالسلام فدك را رها كرده و ديگر سخنى از آن نمى‌گويد. يكى از زنان به عنوان عيادت نزد حضرت آمد كه از نظر فكرى به سمت دشمن متمايل بود. حضرت در پاسخ به او به عنوان آخرين سخنى كه درباره فدك بر زبان آورده، تعجب خود را از جرئت غاصبين و پيروانشان اظهار كرد كه چگونه به خود اجازه دادند در خدا و پيامبر صلی الله عليه وآله قرار بگيرند و بر ضد ايشان عمل كنند! حضرت به آن زن عيادت كننده فرمود:

آنگاه كه پيامبر صلی الله عليه وآله از دنيا رفت ابوبكر و عمر با جرئت تمام فدك را گرفتند. آه كه چه ملك (با بركتى) بود! فدك اعطايى پروردگار بلند مرتبه به پيامبر مناجات كننده با خدا و وفادار بود، كه آن را براى قوت فرزندان از نسل او و خودم به من بخشيده بود. اين مطلب را خدا مى‌دانست و امين او شاهد بود.

اكنون اگر قوت زندگى را به زور از من گرفتند و لقمه مختصر را هم از من مانع شدند، من صبر بر اين ظلم را باعث تقرب به درگاه الهى در روز قيامت مى‌دانم، و خورندگان آن به ظلم آن را شعله‌ور كننده حميم در شعله‌هاى جهنم خواهند يافت.

اينها مجموعه اقدامات دقيقى بود كه پس از غصب فدك انجام گرفت، و برنامه آن از سوى دو مقام معصوم اجرا شد كه امير المؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام بودند. اين خط سيرى كه به ثمر رسيد نتيجه‌اش براى آينده‌هاى بلند مدت تشيع به عنوان سكه تمام عيار باقى ماند، چرا كه كلام على و فاطمه عليهماالسلام است.

به همين جهت دشمن عاجزتر از آن است كه با تلاش‌هاى مذبوحانه خود بخواهد از غاصب فدك دفاع كند، و يا باطلى را كه خود غاصبين از به ميان آوردنش پشيمان شده بودند دوباره احيا كند. كلام فاطمه و على عليهماالسلام نور است و سخن دشمن ظلمت و تاريكى، و پيداست كه ظلمت در مقابل نور محو شدنى است.

3 . اقدامات غاصبين پس از غصب فدك

اشاره

غصب فدك بسيار حساب شده و با برنامه ريزى قبلى از سوى غاصبين انجام شد. اگر چه اين اقدام براى آنان به قيمت گرانى تمام شد، واز چند سو به آبرو و حيثيت ساختگى خود لطمه زدند، ولى اين كارى بود كه تصميم داشتند آن را به هر قيمتى انجام دهند.

لذا هيچ سخن حقى را نمى‌پذيرفتند و به عواطف و قضاوت مردم نيز هيچ ارجى نهاده نمى‌شد. البته آن روزها با هر مسئله‌اى كه به اهل بيت عليهم‌السلام ارتباط داشت چنين برخوردى مى‌شد.

جالب‌تر اينكه در مقابل احتجاجات قاطع حضرت زهرا عليهاالسلام هر بار مطلبى جعل مى‌كردند كه فقط خودشان شنيده بودند و يك نفر از اصحاب پيامبر صلی الله عليه وآله - حتى طرفداران خودشان - حاضر نمى‌شدند به دروغ هم كه شده به نفع آنان شهادت دهند؛ و لذا دست به دامان عرب بيابانى مى‌شدند.

آمارى از اقدامات برنامه‌ريزى شده غاصبين

اشاره

غاصبين براى غصب فدك 9 مرحله زير را طى كردند، تا حكم باطل خود را تثبيت كنند:

1 . پرس و جو از اميرالمؤمنين عليه‌السلام درباره فدك.

2 . جعل حديث درباره ارث انبيا و مرتبط ساختن آن با فدك.

3 . شهادت عايشه و حفصه به حديث جعلى.

4 . نمايش ساختگى براى نشان دادن تمايل به باز پس دادن فدك.

5 . تهديد پس از نامه اميرالمؤمنين عليه‌السلام.

6 . تصميم بر قتل اميرالمؤمنين عليه‌السلام پس از اتمام حجت آن حضرت.

7 . تطميع و توهين پس از خنثى شدن توطئه قتل اميرالمؤمنين عليه‌السلام.

8 . رضايت طلبى ساختگى از حضرت زهرا عليهاالسلام.

9 . شركت در تشييع جنازه فاطمه عليهاالسلام و خواندن نماز بر بدن آن حضرت.

اين مراحل نُه‌گانه نشانگر اسرار ديگرى از غصب فدك و گوشه‌هايى از اين مقاصد شوم است؛ كه در اين بخش به بيان مفصل آنها مى‌پردازيم.

1 . سؤال غاصبين از اميرالمؤمنين عليه‌السلام قبل از غصب فدك

سؤال غاصبين از اميرالمؤمنين عليه‌السلام قبل از غصب فدك⁽¹⁾

ابوبكر و عمر قبل از اقدام به غصب فدك، براى آنكه كيفيت برخورد خود را تنظيم كنند، پس از سنجش زمينه اجتماعى آن نزد اميرالمؤمنين عليه‌السلام آمدند و گفتند: درباره آنچه از پيامبر باقى مانده چه مى‌گويى؟ فرمود: ما به پيامبر صلی الله عليه وآله سزاوارتريم. گفتند: حتى آنچه در خيبر است؟ فرمود: بلى، حتى آنچه در خيبر است. گفتند: حتى آنچه در فدك است؟ فرمود: آرى، حتى آنچه در فدك است.

با شنيدن اين سخنان برآشفتند و گفتند: «به خدا قسم چنين كارى نخواهد شد مگر آنكه گردن‌هاى ما با ارّه قطع شود»!! و با اين گفته تصميم جدى خود بر غصب فدك را صراحتا اعلام داشتند.

2 . جعل حديث براى غصب فدك

اشاره

يكى از پيش‌بينى‌هاى ابوبكر و عمر درباره فدك آماده ساختن مدركى جعلى براى هدف شومشان بود. براى اين منظور از مطرح كردن جنبه‌هاى معنوى استفاده كردند كه انبيا عليهم‌السلام درهم و دينارى باقى نمى‌گذارند و فقط علم و حكمت از خود به يادگار مى‌گذارند، و نتيجه گرفتند كه هر چيزى از اموال دنيا از پيامبر صلی الله عليه وآله باقى بماند قابل تملك نيست و صدقه است! اما مصداق اين حديث جعلى كسى جز حضرت صديقه كبرى عليهاالسلام نبود كه وارث اموال پيامبر صلی الله عليه وآله بود!!

اين مدعا به صورت حديث جعلى «نَحنُ مَعاشِرَ الاَنبياءِ لانُوَرِّث . . .» مطرح شد و به عنوان محور در غصب فدك قرار گرفت.

ظاهر فريبنده حديث جعلى

اين مفاهيم كه براى پردازش آن وقت زيادى صرف كرده بودند و فكرهاى متعددى براى ساختن آن كمك كرده بودند ظاهر فريبنده‌اى داشت، چرا كه بوى قداست و پرهيزكارى و فاصله گرفتن از دنيا از آن استشمام مى‌شد.

البته چون دروغگو حافظه ندارد و حديث جعلى يك حقيقت نيست كه بدان پايبند باشند، در موارد مختلفى كه اين مطلب ساختگى را مطرح كردند به راحتى

كلماتى كه براى اجراى اهدافشان مؤثر بود بدان اضافه مى‌كردند يا صورت آن را تغيير مى‌دادند، تا جاهاى خالى غصب خود را پر كنند.

3 . شهادت عايشه و حفصه بر حديث جعلى

اشاره

شهادت عايشه و حفصه بر حديث جعلى⁽¹⁾

غاصبين محكم كارى لازم را براى راهى كه در نظر داشتند پيش بينى كرده بودند. پيداست كه جعل حديث به فاصله چند روز از رحلت پيامبر صلی الله عليه وآله جرم نابخشودنى است و تثبيت آن نيز كار آسانى نيست. در جايى كه اصحاب پيامبر صلی الله عليه وآله حضور داشتند و زمان زيادى هم نگذشته بود كه فراموش كرده باشند، نسبت دادن چنين دروغ بزرگى به ساحت قدس نبوى احتياج به زمينه سازى داشت.

شاهد بر حديث جعلى از خانواده غاصبين

غاصبين براى شهادت به حديث جعلى كسى جز مجموعه داخلى خود پيدا نكردند، و شاهد آن حديث ساختگى را عايشه و حفصه به عنوان دو همسر پيامبر صلی الله عليه وآله در نظر گرفتند. نتيجه انتخاب اين شاهدان آن بود كه اگر كسى منكر شد ادعا كنند به خاطر ارتباط بيشتر اين دو زن با آن حضرت، مطلب را در جايى شنيده‌اند كه ديگران نبوده‌اند!

جالب است كه در اينجا كسى نگفت: شهادت اين دو زن جلب نفع براى خانواده خودشان است، در حالى كه اين مطلب را در شهادت اميرالمؤمنين و حسنين عليهم‌السلام براى فدك صريحا گفتند!

يك عرب بيابانى براى شهادت

مشكلى كه هنوز باقى مانده بود شهادت دادن دو زن بود كه به جاى يك مرد حساب مى‌شد و كافى نبود، و ارزش آن هنگامى بود كه يك مرد ديگر نيز به آن شهادت دهد. اما هيچكس از اصحاب پيامبر صلی الله عليه وآله حتى طرفداران سقيفه حاضر به چنين شهادتى و نسبت دروغى به پيامبر صلی الله عليه وآله نشد.

لذا يك عرب بيابانى از قبيله بنى‌نصر را پيدا كردند كه از نظر اجتماعى چنان بى‌ارزش بود كه معروف بود هر گاه بول بر او عارض مى‌شد بدون در نظر گرفتن جايى مناسب به همان حال بر پاى خود بول مى‌كرد و جالب‌تر اينكه گاهى با بول خود تطهير مى‌كرد!! از طرف ديگر سابقه اين شخص كه نامش مالك بن اوس بن حدثان بود با پيامبر صلی الله عليه وآله مشخص نبود تا بتواند مطلبى را به پيامبر صلی الله عليه وآله نسبت دهد!

از همه جالب‌تر اينكه اين عرب بيابانى قادر بر حفظ چنين دروغى نبود! لذا با مشكلات زياد اين حديث جعلى را به او ياد دادند و برايش تكرار كردند تا بتواند نزد مردم شهادت دهد و تعداد شاهدان را تكميل كند. عجيب نيست كه با حضور آن همه اصحاب پيامبر صلی الله عليه وآله احدى جز آن اعرابى و اين دو زن پيدا نشد تا به مطلب مورد نظرشان شهادت دهد!

4 . پاره كردن سند خود نوشته فدك

اشاره

پاره كردن سند خود نوشته فدك⁽¹⁾

محكوميت اجتماعىِ ماجراى غصب فدك به ضميمه اقداماتى كه توسط اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام انجام گرفت، در حدى بود كه غاصبين را وادار كرد

گفته‌هاى خود را پس بگيرند؛ و تا آنجا به عقب برگشتند كه چند بار تا مرز نوشتن سندى به عنوان باز پس دادن فدك به حضرت فاطمه عليهاالسلام پيش رفتند.

نقشه جديد براى سند فدك

از آنجا كه غاصبين فدك هرگز حاضر به بازگرداندن آن نبودند و نمى‌خواستند به محكوميت خود در پيشگاه مردم اعتراف كنند، و از جهتى استدلال‌هاى دندان شكن حضرت زهرا عليهاالسلام كار را به مراحل حساسى منتهى كرده بود، لذا نقشه جديدى براى حل اين مشكل در نظر گرفتند كه با تبانى ابوبكر و عمر اجرا شد.

توطئه چنين بود كه ابوبكر مدركى بنويسد و به حضرت زهرا عليهاالسلام تحويل دهد تا نشان دهند خواسته آن حضرت را به انجام رسانده‌اند، ولى عمر در بين راه سند را از حضرت بگيرد و پاره كند تا عملاً نتيجه خنثى شود. اين صورت توطئه بود كه در قالب يك فاجعه به اجرا در آمد كه در اينجا به طور مختصر آن را ذكر مى‌كنيم:

آنگاه كه حضرت زهرا عليهاالسلام از راه‌هاى مختلف ابوبكر را محكوم كرد، او نوشته‌اى به عنوان بازگرداندن فدك براى حضرت نوشت و به دست آن حضرت داد تا عملاً اجرا شود. فاطمه زهرا عليهاالسلام آن را برداشت و از نزد ابوبكر بيرون آمد.

از بين بردن سند در سايه جنايت

عمر در راه حضرت را ديد و گفت: اى دختر محمد! اين نوشته همراه تو چيست؟! فرمود: نوشته‌اى است كه ابوبكر به عنوان باز پس دادن فدك نوشته است. گفت: «آن را به من بده»! اما حضرت ابا كرد و آن را نداد.

در اينجا عمر كه ديد از راه عادى نمى‌تواند آن را از حضرت بگيرد جسارتى كرد كه صفحه تاريخ را سياه كرد و سوز جانكاه آن براى هميشه دل محبان فاطمه عليهاالسلام را

مى‌سوزاند. او با قساوت تمام در ميان كوچه و رهگذر مردم به دختر پيامبر صلی الله عليه وآله اهانتى عظيم كرد و با لگد به پهلوى فاطمه عليهاالسلام زد، و با اين كار خود صفحه سياهى در دفتر تاريخ اسلام رقم زد.

او به اين كار خود اكتفا نكرد و بعد از ضربه پا سيلى به صورت مبارك آن حضرت زد، به طورى كه در اثر آن گوشواره حضرت شكست. او با اين اقدام ددمنشانه خود ننگى بر جاى گذاشت كه براى هميشه باعث سرافكندگى مسلمين در برابر ساير ملل شد.

سپس عمر به زور نوشته را از دست حضرت گرفت و آب دهان بر آن انداخت و نوشته‌هاى آن را پاك كرد و آن را پاره نمود و گفت: «اين سرزمينى است كه پدر تو هم با اسب و لشكر آنجا را فتح نكرده است! بيا كوه‌ها را بر گردن ما بگذار»!

منظره‌اى كه در ميان كوچه ايجاد شده بود و فاطمه‌اى كه با چادر خاك آلود از زمين برمى‌خاست و حالى كه به آن حضرت عارض شده بود به خوبى قابل تصور است كه چه تأثيرى بر قلب اميرالمؤمنين عليه‌السلام داشته است!

سوز اميرالمؤمنين عليه‌السلام در مصائب

اميرالمؤمنين عليه‌السلام در خانه منتظر بود. وقتى حضرت زهرا عليهاالسلام پشت در آمد حضرت به استقبال او رفت و فرمود: اى دختر پيامبر، چرا اين گونه غضبناك هستى؟ حضرت زهرا عليهاالسلام جسارت عمر را بازگو كرد.

اميرالمؤمنين عليه‌السلام به عنوان شريك غم و تسلاى حضرت فرمود: «آنچه نسبت به من و پدرت مرتكب شده‌اند از اين بالاتر است».

اين فاجعه دل‌هايى را لرزانده كه در محبت فاطمه عليهاالسلام بال و پر مى‌زنند و قلب خود را در طبق اخلاص به زهرا عليهاالسلام سپرده‌اند. آيا واقعا فدك به اين حد براى غاصبين ارزش داشت يا قساوت و شقاوت باطنى آنان بود كه اين گونه ظهور يافت؟ آيا حفظ حرمت ناموس پيامبر صلی الله عليه وآله بايد چنين باشد؟!

5 . عكس العمل غاصبين به نامه اميرالمؤمنين عليه‌السلام

اشاره

عكس العمل غاصبين به نامه اميرالمؤمنين عليه‌السلام⁽¹⁾

جزر و مد برخوردهاى مردم با امواج حوادث متغير بود. لذا در شرايطى كه اوضاع تغيير مى‌كرد، غاصبين براى ترميم گذشته‌ها مردم را جمع مى‌كردند و سخنانى برايشان مطرح مى‌كردند كه گاهى تير تهديد را در هدف داشت و گاهى تقديم لقمه لذيذى براى جذب و جلب آنان بود.

سخنرانى ابوبكر درباره توافق مردم بر غصب فدك

پس از نامه اميرالمؤمنين عليه‌السلام به ابوبكر درباره فدك⁽²⁾، دستور داده شد تا مردم جمع شوند و ابوبكر برايشان سخنرانى كرد و ضمن آن اقدامات خود در غصب فدك را به اتفاق و توافق مردم نسبت داد و چنين گفت:

اى مهاجرين و انصار، مى‌دانيد كه من درباره باغ‌هاى فدك بعد از پيامبر صلی الله عليه وآله با شما مشورت كردم و شما گفتيد: «پيامبران ارث نمى‌گذارند، و اين اموال (فدك) بايد به غنيمت‌ها اضافه شود و درآمد آن در اسب و اسلحه و جهاد و مرز دارى مصرف شود». ما هم اين نظر شما را به اجرا گذاشتيم، ولى مدعى آن اين مطلب را نمى‌پذيرد.

اين مدعى فدك است كه مى‌ترساند و تهديد مى‌كند و به جان پيامبرش قسم ياد مى‌كند كه آن را با خون كشنده بيالايد.

به خدا قسم من خلافت را باز پس دادم ولى مورد قبول واقع نشد، و خود را از آن عزل نمودم ولى استعفاى من پذيرفته نشد!! همه اينها براى احتراز از كراهت فرزند ابوطالب و فرار از درگيرى با او بود. مرا با فرزند ابوطالب چه كار است؟ آيا كسى با او به منازعه پرداخته كه بر او غالب شود؟!

دلگرمى غاصب فدك

عمر كه احساس ضعف در سخنان ابوبكر را به خوبى متوجه شده بود، در مجلس خصوصى به او گفت: «تو فقط اين گونه سخن مى‌گويى. تو فرزند كسى هستى كه در جنگ‌ها پيشتاز نبوده و در خشكسالى با سخاوت نبوده است. سبحان اللّه! چه قلب وحشت زده‌اى پيدا كرده‌اى و نفست بى‌تحمل شده است؟ من براى تو ظرف آبى گوارا آماده ساختم تا بنوشى، ولى تو اصرار دارى كه بر همان تشنگى بمانى. من گردن‌هاى عرب را براى تو خم كردم، و حكومت شورى را برايت تثبيت نمودم. اگر چنين نبود پسر ابوطالب استخوان‌هايت را آرد مى‌كرد! خدا را سپاس كن كه من كنار تو هستم، چرا كه هر كس بر منبر پيامبر بالا رود سزاوار است بار ديگر خدا را شكر كند»!!

تعريض به اميرالمؤمنين عليه‌السلام مدافع فدك

عمر در ادامه مشورتش با ابوبكر به او گفت: «اين على بن ابى‌طالب همچون صخره‌اى است كه آب از آن بيرون نمى‌آيد مگر با شكستن آن، و همچون مار خوش خط و خالى است كه جز از طريق غير عادى پاسخ نمى‌دهد! و درخت تلخى است كه اگر همه آن را با عسل بيالايند جز ثمره تلخ نخواهد داد! او بزرگان قريش را كشته و نابودشان كرده و بر همه آنان ننگ و عار باقى گذاشته و آنان را مفتضح كرده است. آرام

باش و صاعقه‌هاى او تو را گول نزند و رعدهاى او تو را نترساند. من درِ خانه او را مى‌بندم قبل از آنكه درِ خانه تو را ببندد»!

علت سكوت اميرالمؤمنين عليه‌السلام از زبان غاصب

ابوبكر در همفكرى با عمر گفت:

اى عمر، تو را به خدا سوگند مى‌دهم كه مرا از مغلطه‌ها و مانع سازى‌هاى خود رها كنى. به خدا قسم اگر او بخواهد من و تو را بكشد با دست چپش مى‌كشد و احتياج به دست راست ندارد! و ما را از دست او جز سه چيز خلاص نكرده است:

1 . او تنهاست و ياورى ندارد.

2 . او وصيت و سفارش پيامبر را مراعات مى‌كند.

3 . هر يك از اين قبايل را در نظر بگيرى على متعرض آنها شده، همچون شترى كه با دندان‌هايش به هر يك از گياهان بهارى متعرض مى‌شود.

تو هم خوب مى‌دانى كه اگر اينها نبود خلافت به او باز مى‌گشت اگر چه ما خوش نداشتيم. بدانكه اين دنيا براى او بى‌ارزش‌تر از ملاقات هر يك از ما با مرگ است.

سابقه‌هاى غاصبين با مدافع فدك

ابوبكر در ادامه سخنانش به عمر گفت: روز اُحُد را فراموش كرده‌اى كه همگى فرار كرده بالاى كوه رفته بوديم، و اين در حالى بود كه بزرگان كفار اطراف او را گرفته بودند و يقين به مرگ او داشتند و او هيچ راهى براى خروج از وسط آنان نداشت. وقتى كفار نيزه‌ها را به سوى او نشانه رفتند، تن خود را تا پايين‌تر از مركبش خم كرد به طورى كه از زير نيزه‌هاى آنان عبور كرد. سپس در ركابش ايستاد در حالى كه سرش را از زين اسبش پايين آورد و مى‌گفت: «يا اللّه يا اللّه! يا جبرئيل يا جبرئيل! يا محمد يا محمد! النجاة النجاة!».

سپس سراغ رئيس آنان رفت و ضربتى بر سر او زد كه فك و زبانش باقى ماند! سپس به سوى صاحب پرچم بزرگ رفت و ضربتى بر جمجمه او زد و آن را دو نيم كرد، و شمشير همچنان پايين آمد تا او و مركبش را دو نيم كرد! وقتى كفار اين مناظر را ديدند يك باره از مقابل او پراكنده شدند.

على هر يك را نصيبى از شمشير داد به طورى كه آنان را به صورت جرثومه‌هاى مرده بر بلندى رها كرد، كه در حسرت مردن به خود مى‌پيچيدند و جرعه‌هاى مرگ را سر مى‌كشيدند. روح آنان با شمشير على گرفته شده بود و ما آماده بيش از آن هم بوديم.

ما نيز در آن روز از ترس على كنترل خود را از دست داده بوديم، تا آنكه تو (اى عمر) زودتر از ديگران نزد او رفتى، و با تو برخوردى نمود كه خود خوب به ياد دارى. در آنجا اگر خداوند آن آيه از كتاب خدا را بر پيامبر صلی الله عليه وآله نازل نكرده بود ما هم هلاك مى‌شديم كه فرمود: «لَقَد عَفا عَنكُم»⁽¹⁾يعنى: «شما را مورد عفو قرار داد».

پيشنهاد غاصب فدك از ترس اميرالمؤمنين عليه‌السلام

آخرين سخنان ابوبكر با عمر وحشت او را از اميرالمؤمنين عليه‌السلام نشان داد آنجا كه گفت:

(اى عمر)، تا مادامى كه اين مرد تو را رها كرده تو هم او را رها كن، و سخن خالد را كه مى‌گويد «على را خواهد كشت» تو را گول نزند!

او جرئت چنين كارى را ندارد، و اگر در پى چنين تصميمى برود اولين مقتول به دست على خواهد بود، چرا كه او از فرزندان عبد مناف است كه هر گاه آماده جنگ شوند هيبتشان در طرف مقابل اثر مى‌كند، و آنگاه كه غضب كنند طرف مقابل را خوار مى‌كنند، به خصوص على بن ابى‌طالب كه باب اكبر و بلنداى استوار و رئيس بزرگ آنان است.

6 . نقشه قتل اميرالمؤمنين عليه‌السلام

اشاره

نقشه قتل اميرالمؤمنين عليه‌السلام⁽¹⁾

برخوردهاى شديد اميرالمؤمنين عليه‌السلام با غاصبين اغتشاش عجيبى در افكار ابوبكر و عمر و مشاورينشان پيش آورده بود، به طورى كه آنان را وادار به تصميم‌گيرى‌هاى شتاب‌زده‌اى نمود. با آنكه غاصبين به شدت از اميرالمؤمنين عليه‌السلام وحشت داشتند، ولى بالاخرة تصميم بر قتل آن حضرت گرفتند. آنان جلسه‌اى تشكيل دادند و در بين خود گفتند:

ديديد على با ما چگونه برخورد كرد و چه مطالبى به ما گفت؟ به خدا قسم اگر يك مجلس ديگر چنين تكرار شود كار خلافت ما را به فساد مى‌كشاند. گويا تا او زنده است چيزى بر ما گوارا نخواهد بود.

ما در امان نيستيم كه پنهانى مردم را دعوت كند و عِدّه‌اى دعوت او را بپذيرند و به جنگ ما برخيزد، چرا كه او شجاع‌ترين عرب است. شما خوب مى‌دانيد كه ما نسبت به او مرتكب چه جرائمى شده‌ايم، و در حكومت پسر عمويش بر او غالب شده‌ايم در حالى كه حقى در آن نداشتيم و فدك را از همسر او گرفتيم.

اجراى توطئه قتل به دست خالد

عمر گفت: نظر درست آن است كه دستور قتل او را صادر كنيم! ابوبكر پرسيد: چه كسى اين كار را بر عهده مى‌گيرد؟ عمر گفت: «خالد بن وليد»، و اين بدان دليل بود كه خود خالد بارها اين پيشنهاد را داده بود.

آنان سراغ خالد فرستادند و او آمد. به او گفتند: «مى‌خواهيم تو را براى كارى عظيم بفرستيم». خالد گفت: «هر دستورى داريد بگوييد، اگر چه قتل على بن ابى‌طالب باشد»! گفتند: «منظور ما همين است». خالد گفت: «چه زمانى او را بكشيم»؟! ابوبكر گفت:

هنگام نماز صبح در مسجد حاضر شو و آنگاه كه براى نماز ايستاديم تو در كنار على بايست در حالى كه شمشير همراهت باشد، و وقتى سلام نماز را دادم گردن او را بزن!

انتخاب صبح به خاطر تاريكى هوا در آن زمان بود كه ترور آسان‌تر صورت مى‌گرفت. خالد قبول كرد و با اين قرار از يكديگر جدا شدند.

اطلاع اميرالمؤمنين عليه‌السلام از توطئه قتل

اسماء بنت عميس كه همسر ابوبكر و بانوى صالحه‌اى بود، از اين توطئه كه در خانه ابوبكر صورت گرفت آگاه شد. لذا خدمتكار خود را فرستاد و گفت:

نزد فاطمه برو و به او سلام برسان و آنگاه كه از در وارد مى‌شوى اين آيه را (به كنايه) بخوان: «اِنَّ المَلَأَ يَأتَمِرونَ بِكَ لِيَقتُلوكَ فَاخرُج اِنّى لَكَ مِنَ النّاصِحينَ»⁽¹⁾: «اين گروه توطئه مى‌كنند كه تو را بكشند. خارج شو كه من خيرخواه تو هستم». اگر با خواندن اين آيه منظور تو را متوجه نشدند آن را تكرار كن.

خادمه آمد و وارد شد و گفت: خانمِ من مى‌گويد: «اى دختر پيامبر حالت چگونه است؟ اِنَّ المَلَأَ يَأتَمِرونَ بِكَ لِيَقتُلوكَ ...»! وقتى خادمه خواست بيرون برود بار ديگر

آيه را خواند. اميرالمؤمنين عليه‌السلام به او فرمود: به اسماء سلام برسان و بگو: «خداوند عزوجل بين آنان و تصميمى كه دارند مانع خواهد شد انشاء اللّه»!

پشيمانى ابوبكر از دستور قتل

از سوى ديگر ابوبكر با خود انديشيد و در مورد دستورى كه راجع به قتل اميرالمؤمنين عليه‌السلام داده بود به فكر فرو رفت؛ و يقين كرد كه اگر چنين اقدامى صورت گيرد جنگى شديد و بلايى طولانى به وقوع خواهد پيوست. لذا از دستورى كه داده بود پشيمان شد و آن شب را تا صبح نخوابيد.

صبح هنگام كه ابوبكر وارد مسجد شد صف‌ها آماده نماز بودند. ابوبكر پيش رفت و نماز را شروع كرد در حالى كه فكر مى‌كرد و متوجه نبود چه مى‌گويد! خالد بن وليد هم با شمشير آمد و كنار اميرالمؤمنين عليه‌السلام ايستاد، در حالى كه آن حضرت متوجه ماجرا بود.

شكست توطئه قتل به دست غاصب

ابوبكر در نماز به عواقب امر مى‌انديشيد و جان خود را هم در امان نمى‌ديد، اضافه بر اينكه شجاعت اميرالمؤمنين عليه‌السلام نيز او را به وحشت انداخته بود. او نماز را آن قدر طول داد كه نزديك بود آفتاب طلوع كند و مردم گمان كردند در نماز به اشتباه افتاده است؛ تا آنكه به تشهد رسيد و جرئت سلام دادن نداشت!

بالاخره قبل از سلام نماز سه مرتبه گفت: «اى خالد، آنچه به تو دستور داده‌ام انجام مده و اگر انجام دهى تو را مى‌كشم»؛ و سپس سلام نماز را داد!!

عكس‌العمل اميرالمؤمنين عليه‌السلام در مقابل قاتل

اميرالمؤمنين عليه‌السلام رو به خالد كرد و فرمود: «اى خالد، ابوبكر چه دستورى به تو داده بود»؟ گفت: «دستور داده بود گردن تو را بزنم»! فرمود: «چنين كارى را مى‌كردى»؟

خالد گفت: آرى به خدا قسم، اگر قبل از سلام نماز نگفته بود «مكن» تو را مى‌كشتم! حضرت فرمود: «اى بى‌مادر، دروغ مى‌گويى! آن كه چنين كارى مى‌كند بايد از تو شجاع‌تر باشد»!

سپس حضرت از جا برخاست و فقط با دو انگشت سبابه و وسط گلوى خالد را گرفت و چنان فشار داد كه فرياد وحشتناكى كشيد و نزديك بود چشمانش بيرون آيد! مردم به وحشت افتادند به طورى كه هر كس در فكر خود بود. خالد هم در پنجه اميرالمؤمنين عليه‌السلام دست و پا مى‌زد و قدرت حرف زدن نداشت. سپس حضرت لباس خالد را گرفت و او را به ديوار كوبيد و خطاب به عمر فرمود:

اى پسر صهاك؛ به خدا قسم اگر عهد و پيمانى از جانب پيامبر نبود و اگر نوشته ثبت شده‌اى از جانب پروردگار نبود مى‌دانستى كه كداميك از ما لشكر ضعيف‌تر و تعداد كمترى داريم!

سپس حضرت خالد را گرفت و بر زمين زد و بر روى سينه‌اش نشست و شمشيرش را برداشت تا او را بكشد. تمام اهل مسجد جمع شدند تا خالد را از دست آن حضرت رهايى دهند ولى نتوانستند! عمر گفت: «به خداى كعبه قسم او را مى‌كشد»! لذا سراغ عباس فرستادند. عباس آمد و حضرت را به حق قبر پيامبر صلی الله عليه وآله قسم داد كه او را رها كند، و حضرت او آزاد كرد.

عكس‌العمل در مقابل عامل قتل

آنگاه حضرت سراغ عمر آمد و يقه او را گرفت و فرمود: «اى پسر صهاك، به خدا قسم اگر نبود عهدى از جانب پيامبر و دستورى از جانب خداوند مى‌دانستى كه كداميك از ما كم ياورتر و نفراتمان كمتر است». سپس حضرت به خانه رفتند.

مدافعان حريم علوى

در اينجا سلمان و ابوذر و مقداد و بنى‌هاشم آمدند و شمشيرها را كشيدند و خطاب به مردم گفتند: «به خدا قسم، دست برنمى‌داريد تا آنكه سخن بگويد و اقدام كند». مردم نيز مضطرب شدند و فتنه‌اى بپا شد. از سوى ديگر زنان بنى‌هاشم بيرون آمدند و فرياد برآوردند و گفتند:

اى دشمنان خدا، چه زود دشمنى خود را با پيامبر و اهل بيتش آشكار كرديد، و بارها همين نيت را نسبت به پيامبر صلی الله عليه وآله داشتيد ولى نتوانستيد. ديروز نسبت به دخترش تصميم قتل گرفتيد و امروز مى‌خواهيد برادر و پسرعمو و جانشين و پدر فرزندانش را بكشيد. به خداى كعبه قسم دروغ مى‌گوييد. هرگز به قتل او دست نخواهيد يافت.

بعد از اين جريانات كه مردم ترسيدند فتنه عظيمى بپا شود، ابوبكر به عمر گفت: «اين مشورت وارونه تو بود. گويا من اين مناظر را پيش چشمانم مى‌ديدم، ولى خدا را بر سلامتمان شكر كن»!

بدين صورت توطئه قتل اميرالمؤمنين عليه‌السلام خنثى شد، ولى اين بار آبروى ظاهرى غاصبين به كلى از بين رفت و اتمام حجتى قوى بر همگان شد كه غاصبين تا كجا را تصميم گرفته‌اند.

7 . سخنان ابوبكر در تهديد و تطميع مردم

اشاره

سخنان ابوبكر در تهديد و تطميع مردم⁽¹⁾

با تخريب زمينه‌هاى اجتماعى به دست غاصبين آنها احساس خطر جدى كردند و چاره نهايى را در تهديد و ارعاب ديدند كه در ضمن آن تطميع‌هايى هم به چشم مى‌خورد. ابوبكر به منبر رفت و مردم را مخاطب قرار داد و گفت:

اى مردم، اين چه گوش فرا دادن به هر سخنى است؟ اين آرزوها در زمان پيامبر كجا بود؟! هر كس مطلبى شنيده بگويد و هر كس شهادت مى‌دهد برخيزد. او همچون روباهى است كه شاهدش دم اوست.⁽²⁾ملازم هر فتنه‌اى است. اوست همان كه مى‌گويد: «فتنه را بعد از آنكه كهنه شده باز گردانيد». از ضعيفان كمك مى‌گيريد و زنان را به يارى مى‌طلبيد . . . بدانيد كه من اگر بخواهم بگويم مى‌گويم و اگر بگويم افشا مى‌كنم، ولى اگر رهايم كنيد ساكت مى‌مانم.

خطاب تهديد آميز به انصار

سپس رو به انصار كرد و گفت: «اى انصار، سخن سفيهان شما به من رسيده است، و اين در حالى است كه شما سزاوارترين مردم به حفظ عهد پيامبريد. پيامبر نزد شما آمد و شما او را پناه داديد و يارى كرديد. بدانيد كه من نسبت به كسى كه نزد ما مستحق مجازات نباشد دست و زبان باز نخواهم كرد.

تطميع مردم

ابوبكر در پايان تهديداتش وارد جنبه تطميع مردم شد و براى خريدارى فكر مردم گفت: «بعد از همه اينها، فردا صبح همه براى گرفتن سهميه‌هاى خود از بيت المال بياييد»، و اين آخرين راه مؤثر بود كه براى روز مبادا ذخيره كرده بودند.

8 . رضايت طلبى ابوبكر و عمر از حضرت زهرا عليهاالسلام !

اشاره

رضايت طلبى ابوبكر و عمر از حضرت زهرا عليهاالسلام !⁽¹⁾

آخرين اقدامى كه در حيات صديقه طاهره عليهاالسلام از طرف غاصبين انجام گرفت رضايت طلبى از آن حضرت بود، كه توسط بانوى دو جهان خنثى شد. اين برنامه را براى روزى ذخيره كرده بودند كه آب‌ها از آسياب بيفتد و آتش‌هاى فتنه زير خاكستر قرار بگيرد و فاطمه عليهاالسلام هم ياراى مقابله نداشته باشد، و آن زمان ايام آخر زندگى حضرت زهرا عليهاالسلام بود.

راستى كسى نيست بپرسد: چرا به جاى رضايت طلبى خود فدك را باز نگرداندند؟!! آيا اين مسخره نيست كه ظالم در حالى كه به ظلم خود ادامه مى‌دهد طلب عفو كند و در همان حال ظلم را تكرار كند؟! آيا در مقابل چنين عذرخواهانى، چه راهى دقيق‌تر از آنچه صديقه طاهره عليهاالسلام انجام داد ممكن است؟

اجازه عيادت فاطمه عليهاالسلام

آنها هر روز حال فاطمه عليهاالسلام را جويا مى‌شدند تا آنگاه كه خبر يافتند مريضى

حضرت شدت يافته است. زمان مناسب فرا رسيده بود. لذا دو نفرى براى عيادت آن حضرت آمدند ولى حضرت اجازه نداد! فرداى آن روز دوباره آمدند، ولى باز هم حضرت اجازه نداد. وقتى از اجازه مستقيم نااميد شدند به اميرالمؤمنين عليه‌السلام عرض كردند:

بين ما و فاطمه آنچه كه خود بهتر مى‌دانى اتفاق افتاده، و ما قبلاً چندين بار براى عذر خواهى آمده‌ايم ولى به ما اجازه نداده است. اگر مى‌توانى براى ما اجازه بگير تا از گناهمان عذرخواهى كنيم.

اميرالمؤمنين عليه‌السلام چند بار به آنها جواب منفى داد ولى آنها اصرار كردند. اين بار پشت در نشستند و از حضرت خواستند داخل خانه برود تا شايد بتواند فاطمه عليهاالسلام را راضى كند!

اميرالمؤمنين عليه‌السلام وارد خانه شد و نزد حضرت زهرا عليهاالسلام آمد و فرمود: «ابوبكر و عمر بارها اجازه خواسته‌اند و من آنها را رد كرده‌ام و تو نيز اجازه نداده‌اى. اكنون بار ديگر از من خواسته‌اند تا از تو اجازه بگيرم». عرض كرد:

به خدا قسم به آنان اجازه نمى‌دهم و كلمه‌اى با آنان سخن نمى‌گويم تا پدرم را ملاقات كنم، و از آنچه انجام داده‌اند و ظلمى كه نسبت به من روا داشته‌اند به او شكايت كنم.

اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود: اى خانم آزاد⁽¹⁾، اين دو نفر پشت در نشسته‌اند و اصرار دارند بر تو سلام كنند. عرض كرد: خانه خانه تو و زن آزاده همسر توست، و زنان تابع مردانند. هرگونه مى‌خواهى عمل كن. فرمود: پوشش سرت را محكم كن.

عيادت غاصبين و قهر فاطمه عليهاالسلام

حضرت زهرا عليهاالسلام سر مبارك را پوشانيد و بدن خود را به سمت ديوار گردانيد به طورى كه هنگام ورود آنان مقابلشان نباشد و پشت به آنان قرار بگيرد، و اين در حالى بود كه چند زن ديگر نيز حضور داشتند.

ابوبكر و عمر وارد شدند و تا چشمشان به فاطمه زهرا عليهاالسلام افتاد كه پشت آن حضرت به درِ اتاق بود تعجب كردند، اما سلام دادند ولى حضرت جواب آنها را نداد! آنها به طرف مقابل حضرت آمدند ولى حضرت جا به جا شد به طورى كه رو به روى آنان نباشد، و چند بار اين كار تكرار شد. تا آنكه حضرت به اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود: «پارچه‌اى روى صورتم بينداز»! و به زن‌ها فرمود: «شما مرا برگردانيد»! و گويا حضرت از شدت جراحات نمى‌توانستند بدن مبارك را حركت دهند.

ابوبكر شروع به عذر خواهى كرد و گفت: «اى دختر پيامبر، ما براى جلب رضايت تو آمده‌ايم و از تو مى‌خواهيم آنچه از ما نسبت به تو روا شده عفو كنى». حضرت فرمود: «حتى يك كلمه با شما سخن نمى‌گويم تا پدرم را ملاقات كنم و شكايت شما را نزد او ببرم، و از كارهاى شما و ظلمى كه به من روا داشته‌ايد شكايت كنم»!

محاكمه غاصبين در عيادت

ابوبكر و عمر گفتند: «ما براى عذر خواهى آمده‌ايم. ما را به رفتارمان مؤاخذه مكن»! حضرت رو به اميرالمؤمنين عليه‌السلام كرد و فرمود: «من با اينان كلمه‌اى سخن نخواهم گفت تا مطلبى را از ايشان سؤال كنم كه از پيامبر صلی الله عليه وآله شنيده‌اند». سپس فرمود:

شما را به خدا قسم مى‌دهم، آيا از پيامبر صلی الله عليه وآله شنيديد كه مى‌فرمود: «فاطمه پاره تن من است. هر كس او را اذيت كند مرا اذيت كرده است، و هر كس مرا اذيت كند خدا را اذيت كرده است»؟

گفتند: آرى. فرمود: الحمد للّه. سپس حضرت دستان مبارك را به آسمان بلند كرد و عرضه داشت:

خدايا، من تو را شاهد مى‌گيرم، اى حاضرين شما هم شاهد باشيد، كه اين دو نفر در حياتم و هنگام مرگم مرا اذيت كردند. من شكايت اين دو را به تو و پيامبرت مى‌نمايم.

نه به خدا قسم، هرگز از شما دو نفر راضى نمى‌شوم و با شما سخن نمى‌گويم تا پدرم پيامبر صلی الله عليه وآله را ملاقات كنم و آنچه انجام داده‌ايد به او خبر دهم، و او درباره شما حكم نمايد. به خدا قسم، در هر نمازى كه بخوانم بر شما نفرين مى‌كنم.

تعجب فاطمه عليهاالسلام از عيادت آتش زنندگان خانه‌اش

سپس فرمود: «اى ابوبكر، عجيب است كه امروز با حال امن وارد خانه ما مى‌شوى⁽¹⁾و اين زمانى است كه مردم را بر ما مسلط كرده‌اى؟ بيرون رو كه به خدا قسم كلمه‌اى با تو سخن نخواهم گفت تا خدا و رسولش را ملاقات كنم و به آنان شكايت نمايم».

اينجا بود كه ابوبكر صداى واى و ويل بلند كرد و اظهار ناراحتى شديد نمود. عمر گفت: «اى خليفه پيامبر، به خاطر گفته يك زن اين گونه منقلب مى‌شوى و جزع و فزع مى‌نمايى»؟! آنگاه برخاستند و بدون نتيجه بيرون آمدند، و آرزو كردند كه اى كاش نيامده بودند تا فاطمه عليهاالسلام اين چنين صريح و قاطع نارضايتى و غضب خود را نسبت به آنان اعلام نمى‌كرد.

9 . شركت ابوبكر و عمر در تشييع جنازه حضرت زهرا عليهاالسلام !؟

اشاره

آخرين مهلت غاصبين براى نقشه كشيدن، قبل از تدفين حضرت زهرا عليهاالسلام بود. آنها تصميم گرفتند براى سرپوش گذاشتن بر جنايات خود به هر قيمت شده در تشييع جنازه حضرت زهرا عليهاالسلام شركت كنند، و لابد اظهار عزادارى كنند تا سرپوشى بر جناياتشان باشد. برنامه از سوى آنان و مقابله با آن از سوى اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام چنين آغاز شد:

وصيت حضرت زهرا عليهاالسلام به تدفين شبانه

وصيت حضرت زهرا عليهاالسلام به تدفين شبانه⁽¹⁾

حضرت زهرا عليهاالسلام به اميرالمؤمنين عليه‌السلام عرض كرد: «آيا مى‌توانى وصيت مرا عمل كنى»؟ حضرت فرمود: آرى انجام مى‌دهم. فرمود:

وقتى از دنيا رفتم مرا شب دفن كن و به ابوبكر و عمر خبر مده، كه نبايد احدى از آنان كه بر من ظلم كردند و حق مرا گرفتند بر جنازه‌ام حاضر شوند.

به آنان اجازه مده بر جنازه من نماز بخوانند چرا كه آنها دشمنان من و پيامبرند، و اجازه مده احدى از اينان و اتباعشان بر جنازه من نماز بخوانند. شب كه جاسوسان سراغ كار خود رفتند و چشم‌ها به خواب رفتند مرا به خاك بسپار.

اجتماع مردم بر درِ خانه حضرت زهرا عليهاالسلام

هنگامى كه حضرت زهرا عليهاالسلام از دنيا رفت مرد و زن ضجه كنان بر در خانه حضرت جمع شدند و منتظر بيرون آوردن جنازه براى مراسم تشييع بودند تا بر بدن آن حضرت نماز بخوانند!!

ابوبكر و عمر هم به عنوان تسليت به اميرالمؤمنين عليه‌السلام آمدند و گفتند: «اى ابا الحسن، مبادا از ما پيش‌تر بر جنازه دختر پيامبر نماز بخوانى»!!

ابوذر از داخل خانه بيرون آمد و گفت: «برگرديد كه تشييع جنازه فاطمه امشب به تأخير افتاد». مردم هم برخاستند و متفرق شدند.

تدفين مخفيانه حضرت

مقدارى از شب كه گذشت و از جاسوسان مطمئن شدند، اميرالمؤمنين عليه‌السلام آن حضرت را غسل داد و فرزندان حضرت زهرا عليهاالسلام به همراه سلمان و ابوذر و مقداد و نيز فضه و اسماء و چند نفر ديگر در نماز بر جنازه حضرت زهرا عليهاالسلام حضور يافتند. پس از نماز جنازه را مخفيانه دفن كردند و اميرالمؤمنين عليه‌السلام محل قبر را با زمين اطراف يكسان نمود، به طورى كه محل آن شناخته نشود.

اجتماع دوباره مردم براى تشييع

فردا صبح ابوبكر و عمر به همراه مردم به قصد تشييع و نماز بر جنازه حضرت زهرا عليهاالسلام حركت كردند و بر در خانه حضرت جمع شدند. ولى ناگهان شنيدند كه مقداد خطاب به مردم گفت: «ديشب فاطمه را دفن كرديم». از سوى ديگر مردم با چهل صورت قبر جديد در بقيع رو به رو شدند كه به هم شباهت داشتند و از يكديگر قابل تشخيص نبودند!

فرياد مردم بلند شد و يكديگر را سرزنش كردند و گفتند: «پيامبرتان تنها يك دختر از خود به يادگار گذاشت. اكنون كه از دنيا رفت چرا بايد دفن شود در حالى كه در تشييع و نماز او شركت نكرده‌ايد و جاى قبر او را هم نمى‌دانيد»؟!

عمر نگاهى به ابوبكر كرد و گفت: «من به تو نگفتم برنامه دفن فاطمه را انجام مى‌دهند»؟! سپس آنها نزد اميرالمؤمنين عليه‌السلام آمدند و گفتند: «به خدا قسم، هر چه كه براى ما آشوب بپا مى‌كند و ما را ناراحت مى‌كند انجام مى‌دهى. اين هم يكى از دشمنى‌هايى است كه نسبت به ما دارى»! حضرت فرمود: «اگر براى شما قسم ياد كنم باور مى‌كنيد»؟ گفتند: آرى. فرمود:

فاطمه عليهاالسلام همان بانويى است كه من براى شما اجازه عيادت از او گرفتم و ديديد كه به شما چه گفت. به خدا قسم به من وصيت كرده بود كه شما دو نفر بر سر جنازه او و نماز بر او حاضر نشويد. من هم كسى نيستم كه با امر او و وصيتش مخالفت كنم.

تصميم نبش قبر

عمر گفت: «اين سر و صداها را رها كن. هم اكنون كنار قبرها مى‌روم و آنها را نبش مى‌كنم تا جنازه فاطمه را پيدا كنم و بر بدن او نماز بخوانم»! حضرت فرمود:

به خدا قسم اگر كوچك‌ترين اقدامى در اين باره كنى - در حالى كه مى‌دانى هرگز بر جنازه فاطمه عليهاالسلام دست نخواهى يافت مگر آنكه سرت كه چشمانت در آن است از تنت جدا شود - آنگاه من جز با شمشير با تو رو به رو نخواهم شد، قبل از آنكه بتوانى كارى انجام دهى!

عمر فرياد زد: «عده‌اى از زنان مسلمان بيايند تا اين قبرها را بشكافيم و جنازه فاطمه را پيدا كنيم، تا بر بدن او نماز بگذاريم و قبر او را زيارت كنيم»!!

عكس‌العمل اميرالمؤمنين عليه‌السلام در مقابل تصميم نبش قبر فاطمه عليهاالسلام

اين خبر به اميرالمؤمنين عليه‌السلام رسيد. حضرت قباى زرد رنگى را كه در جنگ‌هاى شديد مى‌پوشيد به تن كرد، و با حال غضبناك كه چشمانش سرخ شده و رگ‌هايش بالا آمده بود با تكيه بر شمشير ذوالفقار آمد تا وارد بقيع شد.

يك نفر جلوتر سراغ مردم رفت و خبر داد كه على بن ابى‌طالب مى‌آيد و به خدا قسم ياد مى‌كند كه اگر سنگى از اين قبرها حركت داده شود شمشير خواهد كشيد تا همه را بكشد!

عمر و اصحابش مقابل حضرت درآمدند و عمر گفت: «چه خبر است اى ابا الحسن! به خدا قسم قبر او را مى‌شكافيم و حتما بر او نماز مى‌خوانيم»! اميرالمؤمنين عليه‌السلام لباس عمر را گرفت و او را تكانى داد و بر زمين زد و فرمود:

اى عمر، حق خود را رها كردم تا مردم از دين برنگردند؛ و اما قبر فاطمه، قسم به آن كه جان على به دست اوست، اگر تو و اصحابت در اين باره كوچك‌ترين اقدامى كنيد زمين را از خون شما سيراب مى‌كنم. اكنون اگر مى‌خواهى اقدام كن.

من اگر شمشير بكشم آن را غلاف نمى‌كنم مگر با گرفتن جان تو! تو همان كسى نيستى كه پيامبر صلی الله عليه وآله قصد كشتن تو را داشت و سراغ من فرستاد. من هم با شمشير آمدم و به سوى تو هجوم آوردم تا تو را بكشم ولى آيه نازل شد كه «بر اينان عجله نكنيد كه جزاى عملشان را آماده مى‌كنيم»؟!

ابوبكر فورا جلو آمد و گفت: «اى اباالحسن، به حق پيامبر و به حق آن كه بالاى عرش است، عمر را رها كن. بدان كه آنچه تو دوست ندارى انجام نخواهيم داد». اميرالمؤمنين عليه‌السلام عمر را رها كرد و مردم متفرق شدند، و از آن روز فكر پيدا كردن قبر فاطمه عليهاالسلام را از ياد بردند!

اكنون براى غاصبين به خوبى معلوم شد كه چرا حضرت مخفيانه دفن شد. از اميرالمؤمنين عليه‌السلام پرسيدند: «چرا فاطمه عليهاالسلام شبانه دفن شد»؟ فرمود:

آن حضرت از عده‌اى ناراضى بود و نمى‌خواست آنان در تشييع جنازه‌اش حاضر باشند.⁽¹⁾

تا اينجا مجموعه اقداماتى كه غاصبين براى تثبيت اقدامات خود انجام دادند بيان شد، و روشن گرديد، كه هر اقدامى از سوى آنان صورت مى‌گرفت بر ضرر خودشان تمام مى‌شد و اتمام حجتى بر حجت‌هاى قبل افزوده مى‌شد.

4 . اسرار غصب فدك و دفاع از آن

اشاره

نخستين سؤالى كه مسئله «فدك» در ذهن‌ها ايجاد مى‌كند آن است كه چرا «غصب فدك» در ميان غصب‌هايى كه از حقوق اهل بيت عليهم‌السلام شده شاخص است و اهميت آن در كدام نقطه نهفته است؟ چرا اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام اين اندازه بر سر آن پافشارى كردند؟ چرا ائمه معصومين عليهم‌السلام در فرصت‌هاى مناسب آن را نزد مردم مطرح مى‌كردند و نام آن را زنده نگه مى‌داشتند؟

شخص اميرالمؤمنين عليه‌السلام پس از شهادت حضرت زهرا عليهاالسلام بارها مسئله فدك را مطرح فرموده، و امام باقر و امام صادق و امام كاظم و امام رضا عليهم‌السلام در چندين مجلس سخن از آن به ميان آورده‌اند. زينب كبرى عليهاالسلام در سن كودكى خطبه مادر را حفظ كرد و آن را به نسل‌هاى بعد از خود منتقل ساخته است.

همچنين برخى اصحاب پيامبر صلی الله عليه وآله و نيز علماى شيعه در 14 قرن چراغ فدك را روشن نگاه داشتند. سؤال بعدى اين است كه چرا دشمنان در طول تاريخ در صدد خاموش كردن اين منار هدايت بوده‌اند، و به صور مختلف به مقابله با آن برخاسته‌اند؟ پاسخ به اين سؤال بخش حاضر از كتاب را به خود اختصاص داده است.

فدك مسئله مالى نيست

هر انسان نكته سنجى مى‌داند كه در فدك مسئله غصب و اجحاف مالى اگر چه در

حد بسيار بالايى بوده ولى به عنوان يك ضربه اقتصادى براى حضرت زهرا عليهاالسلام مطرح نبود، چه آنكه حضرت درآمد فدك را صرف فقرا مى‌نمود، و در همان ايام كه فدك در تصرف حضرت بود و طى چهار سال كه درآمد كلان آن را در اختيار داشت، در خانه آن حضرت غذاى روزانه هم يافت نمى‌شد و گاهى سه روز همه اهل خانه روزه بودند و با آب افطار مى‌كردند، و در همان ايام چادر فاطمه عليهاالسلام از چند جا وصله داشت! اميرالمؤمنين عليه‌السلام در اين باره مى‌فرمايد:

بدانيد كه امام شما از دنيايش به دو لباس كهنه و از غذايش به دو قرص نان اكتفا كرده است ... به خدا قسم از دنياى شما طلايى جمع نكرده‌ام، و از غنايم آن چيزى ذخيره نكرده‌ام، و براى اين لباس كهنه‌ام حتى لباس كهنه ديگرى ذخيره نكرده‌ام؛ و از زمين آن چيزى تصرف نكرده‌ام و از اين دنيا جز به اندازه قوت كمى نگرفته‌ام و دنيا در نظر من بى‌ارزش‌تر و پست‌تر از آب بينىبُز است. بلى، از آنچه زير آسمان است فدك در دست ما بود، كه نسبت به آن هم عده‌اى بخلشان برانگيخته شد و عده‌اى به آن اعتنا نداشتند. خداوند خوب حاكمى است! فدك و غير فدك را مى‌خواهم چكنم؟!⁽¹⁾

در جستجوى ريشه‌هاى غصب فدك

مقام شامخ اهل بيت عليهم‌السلام و زهدى كه در زندگانى داشتند بر همگان معلوم است، و دليل روشنى است بر اينكه يك مسئله شخصى مالى آن هم در كنار غصب خلافت اين اندازه برايشان مهم نبوده است. اگر چه براى غاصبين مسئله اقتصادى فدك بسيار مهم بود و از درآمد آن استفاده‌هاى وافرى بردند، ولى به هر حال از نظر اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام جهت مالى آن نمى‌تواند باعثِ اقداماتى باشد كه انجام دادند. با اذعان به اين مطلب، ذهن‌ها معطوف به جنبه‌هاى مهمترى مى‌شود، و جستجو و تدبر براى يافتن اسرار پيگيرى اهل بيت عليهم‌السلام نسبت به مسئله فدك ضرورى‌تر مى‌شود.

اكنون اين سؤال مطرح مى‌شود كه آيا جنبه ظلم و غصب و برخورد ناجوانمردانه كه در مسئله فدك پيش آمد، باعث مقابله و مقاومت حضرت در مسئله شد؟ آيا اساسا مسئله مقابله با ظلم و عكس العمل در مقابل زير پاگذاردن ارزش‌هاى انسانى و اخلاقى باعث اقدامات اهل بيت عليهم‌السلام گرديد؟

اگر نيك بنگريم خاندان پيامبر صلی الله عليه وآله بر ظلم‌هاى بسيارى صبر كرده‌اند و از همه نزديك‌تر به فدك غصب خلافت بوده، كه چند روز بيش از آن صورت گرفته بود و بسيار مهم‌تر از مسئله فدك بود. البته به عنوان يكى از علل اقداماتشان قابل توجه است ولى علت اصلى بالاتر از اين است، و همچنان بايد در جستجوى آن بود. براى به دست آوردن علت يا علل اصلى مسئله مطالعه كامل و تحليل همه جانبه تاريخ فدك از ابتداى فتح آن سرزمين تا پايان اقدامات غاصبين و خطابه اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام، بهترين راهگشاست و عمق فاجعه و ريشه‌هاى اصلى آن را روشن مى‌كند، كه در بخش‌هاى آينده كتاب به اين مهم خواهيم پرداخت.

راه كشف حقيقت در ماجراى فدك

تجزيه و تحليلى در ماجراى فدك به عنوان مقدمه و آمادگى ذهنى تقديم مى‌شود، تا پاسخ كاملى به سؤال از علت پيگيرى فدك و كشف اسرار حقيقى آن داده باشيم؛ كه در 3 قسمت تقديم شده است.

بخش 1 : اسرار غصب فدك.

بخش 2 : اسرار مقابله اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام.

بخش 3 : جمع‌بندى استدلالهاى حضرت زهرا عليهاالسلام در مقابل غاصبين.

يادآور مى‌شود كه آنچه در اين بخش مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته، در بخش‌هاى ديگر كتاب با مدارك مفصل آمده است، و لذا در اينجا از ذكر منابع خوددارى مى‌شود.

1 . اسرار غصب فدك

اشاره

در مبانى «اصحاب صحيفه» كه در حجة الوداع نوشته و امضا شد و از آن «اصحاب سقيفه» تشكيل شد، 2 جهت شاخص ديده مى‌شود كه بدان تصريح كرده‌اند:

1 . پيشگيرى از خلافت خاندان وحى و حكومتى كه اهل بيت عليهم‌السلام رهبر آن باشند، و اين راهى است كه خدا و رسول براى سعادت و تكامل بشر تعيين كردند.

2 . استحكام حكومتى كه ارتباطى با خدا ندارد و نامى از خاندان وحى در آن نيست، و اين ضد راهى است كه خدا و رسول تعيين كردند و جز از جاهليت از جاى ديگرى سر بر نمى‌آورد.

اهداف مشترك در غصب خلافت و فدك

اشاره

دو مبناى كلى مذكور به راحتى مى‌تواند اعمال و رفتار غاصبين خلافت و غاصبين فدك و صدها حق ديگر را تحليل كند. بسيارى از اعمال غاصبين داراى هر دو هدف بوده و تعدادى از آنها هم يكى از دو هدف را دنبال كرده است. آنچه به عنوان اهداف فرعى جلوه كرده همگى در اصل به يكى از اين دو جهت باز مى‌گردد.

با توجه به مطالب فوق، غصب فدك براى غاصبين اهداف مهمى را برآورده مى‌كرد كه با آن پايه‌هاى اصلى راه خود را استحكام مى‌بخشيدند، كه ذيلاً به بيان 2 جهت اصلى آن مى‌پردازيم:

الف . ضديت با اهل بيت عليهم‌السلام

آنچه در ماجراى غصب فدك به ضديّت با اهل بيت عليهم‌السلام منتهى مى‌شد 5 جهت زير است:

1 . مقابله با مقام عصمت.

2 . مقابله با احترام و محبت خاص به اهل‌بيت عليهم‌السلام.

3 . زير پا گذاشتن مبانى دينى كه توسط پيامبر صلی الله عليه وآله تبيين شده بود.

4 . پيشگيرى از قوانين بعدى اسلام كه بايد توسط اهل بيت عليهم‌السلام بيان مى‌شد.

5 . گرفتن منبع مالى از اهل بيت عليهم‌السلام.

ب . استحكام مخالفان اهل بيت عليهم‌السلام

آنچه در ماجراى غصب فدك به استحكام حكومت ساخته بشر برمى‌گشت كه نامى از وحى و اهل بيت عليهم‌السلام در آن نباشد، 4 جهت زير است:

1 . نشان دادن قدرت بر بدعت گذارى.

2 . نشان دادن قدرت اجرايى.

3 . طرفدار نمودن مردم نسبت به خود.

4 . به دست آوردن منبع مالى براى اقدامات خود.

مقابله با مقام عصمت

پايه دين بر عصمت انبيا و اوصياست، چرا كه اين پيام آوران الهى اگر خطاى عمدى يا سهوى داشته باشند اطمينان به آنان سلب مى‌شود و مردم نسبت به آنچه به عنوان دين پذيرفته‌اند اطمينان نمى‌يابند. حكومتى كه غاصبانه تشكيل شده بود قبل از همه بايد اين شرط را حذف مى‌كرد تا به راحتى هوسرانى‌هايش را مطرح كند. اين بود كه از 4 طريق به مقابله عصمت آمد:

1 . با هتك حريم عصمت و اهانت و جسارت نسبت به مقام با عظمتى كه هيچ خطايى به او نمى‌توان نسبت داد، در صدد شكستن آن بر آمد. اينكه فدك را از فاطمه عليهاالسلام مى‌گيرند بدان معنى است كه تصرف او به جا نيست. اينكه در ميان مردم با او به احتجاج برمى‌خيزند براى شكستن عظمت اوست. اينكه در ميان كوچه با جسارت‌هاى جانسوز سند فدك را از دست او مى‌گيرند و پاره مى‌كنند هدفى جز اهانت به مقام عصمت ندارد.

2 . با رد سخن مقامى كه آيه تطهير و عصمت درباره‌اش نازل شده، رسما اعلام مى‌كنند كه مصداق آيه تطهير با ديگران مساوى است و خصوصيتى در قبول كلامش نيست، و لذا از او شاهد هم مى‌خواهد.

3 . در مقام مخاصمه تا آنجا تجاوز مى‌كند كه اگر كسى بر عليه مقام عصمت شهادت دهد قبول مى‌كند و قائل مى‌شود كه بايد بر او حد جارى كرد!!؟

4 . با رد شهادت اميرالمؤمنين عليه‌السلام بار ديگر كلام معصوم را رد مى‌كند.

دشمن با اين 4 طريق در واقع خود را معرفى كرد، وگرنه مقام عصمت در عظمت خود باقى بوده و هست و تا روز قيامت سفيران پروردگار فقط معصومين عليهم‌السلام هستند. اين يعنى غاصبين براى وارد كردن خود به صحنه سعى در بيرون كردن مقام عصمت داشتند. البته راه همچنان باز است و آنان كه امام معصوم نمى‌خواهند و به امام خطاكار قانع‌اند دنباله‌رو همانانند؛ ولى آنان كه در پى به دست آوردن اوامر خدا و در نتيجه تحصيل رضاى الهى هستند نمى‌توانند سخن غيرمعصوم را بپذيرند مگر آنكه از سخن معصوم گرفته شده باشد.

مقابله با احترام و محبت خاص به اهل بيت عليهم‌السلام

با توجه به سفارشات اكيد قرآن و پيامبر صلی الله عليه وآله بر مراعات احترام اهل بيت عليهم‌السلام و نيز لزوم محبت نسبت به آنان، كه كشش باطنى به سوى آنان در پاكان عالم است، دشمنان اهل بيت عليهم‌السلام از اين مسئله رنج مى‌بردند و در كم رنگ كردن آن نهايت تلاش خود را مى‌نمودند كه در ماجراى غصب فدك به 3 صورت جلوه كرد:

1 . از اينكه خداوند به احترام اهل بيت عليهم‌السلام حق خاصى را به آنان داده باشد ابا داشتند. آنها با بخشوده پيامبر صلی الله عليه وآله به دليل اينكه به عنوان ذوى القربى به حضرت زهرا عليهاالسلام داده شده مخالفت داشتند؛ و به هيچ عنوان نمى‌خواستند مسئله به صورت عظمت اهل بيت عليهم‌السلام مطرح شود. منظور آنان پاك كردن گوشه‌اى از اين عظمت بود، كه در اختصاص فدك به پيامبر صلی الله عليه وآله و سپس به دختر او جلوه مى‌كرد.

2 . مسئله رضا و غضب اهل بيت عليهم‌السلام و مساوى بودن آن با رضاى پروردگار از اصولى بود كه به طور جدى به مبارزه با آن برخاسته بودند. همچنين اذيت فاطمه عليهاالسلام كه به عنوان اذيت خدا و رسول مطرح بود، در ليست برنامه‌هاى حذف كردنى آنان بود!

اقدام به غصب فدك از يك سو ايجاد نارضايتى و غضب فاطمه عليهاالسلام بود و از سوى ديگر آزار دادن آن بانوى بزرگ، و اين هدفى بود كه غاصبين با يك برنامه به هر دوى آنها دست مى‌يافتند. عمر در سخنانش بارها اين مطلب را مطرح كرده كه ناراحت شدن يك زن مسئله مهمى نيست تا روى آن حساب شود! آنان مى‌خواستند نشان دهند كه عمدا اقدام به اذيت فاطمه عليهاالسلام نموده‌اند و او را به غضب درآورده‌اند؛ ولى ثمره كارشان با برنامه‌هاى اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام خنثى شد و طورى شد كه علنا به معذرت خواهى آمدند.

3 . مودت و محبت نسبت به آل پيامبر صلی الله عليه وآله در دين اسلام موضوعيت تمام دارد، به طورى كه هيچ عملى بدون آن مورد قبول نيست. اصحاب صحيفه و سقيفه در صدد الغاى اين شرط از اسلام و رواج اسلام بى‌ولايت و محبت اهل بيت عليهم‌السلام بودند. يكى از مواردى كه اين هدف به ظهور رسيد مسئله فدك بود. پيداست كه اگر مردمى محبت اهل بيت پيامبر صلی الله عليه وآله خود را داشته باشند نه تنها اموال آنان را نمى‌گيرند بلكه اموال خود را هم در اختيار ايشان قرار مى‌دهند.

اميرالمؤمنين عليه‌السلام به همين مطلب اشاره فرمود كه در زير آسمان فقط يك سرمايه از آنِ زهرا عليهاالسلام بود و آن هم فدك. تمام چشم‌ها به همين ملك فاطمه عليهاالسلام دوخته شد. گويا به يادشان نمى‌آمد كه جا دارد از اموال خود هم تقديم آن حضرت نمايند و محبت خود را اظهار كنند. اولين معناى غصب فدك بى‌محبتى نسبت به خاندان پيامبر صلی الله عليه وآله بود، و اين همان بود كه غاصبين در پى آن بودند.

زير پاگذاشتن مبانى دينى

ناديده گرفتن فرامين الهى اولين پايه براى بدعت گزار است، چون كسى كه مى‌خواهد طبق هوى و هوس خود عمل كند ابتدا بايد از قيد اطاعت خداوند بيرون آيد، تا بتواند آن گونه كه دلش مى‌خواهد عمل نمايد!

غاصبين فدك 6 فرمان الهى را با اين كار خود زير پا گذاشتند، كه اين اوامر الهى در آيات قرآن و اعمال و گفتار پيامبر صلی الله عليه وآله جلوه‌گر بود.

1 . آنان با غصب فدك آيه «آتِ ذَا القُربى حَقَّهُ» را زير پا گذاشتند. فدك به دستور خاص الهى در اين آيه به فاطمه عليهاالسلام داده شده بود، و آنان با گرفتن آن در واقع دستور الهى را نقض كردند.

2 . آنان با غصب فدك آيه «اِنَّما يُريدُ اللّه‌ُ لِيُذهِبَ عَنكُمُ الرِّجسَ اَهلَ البَيتِ وَ يُطَهِّرَكُم تَطهيرا» را ناديده گرفتند. آيه تطهير شهادت الهى بود كه فاطمه عليهاالسلام هر سخنى بگويد راست مى‌گويد، ولى آنان با شاهد خواستن از فاطمه عليهاالسلام رسما گواهى خداوند را ناديده گرفتند.

3 . آنان با غصب فدك آيه «يوصيكُمُ اللّه‌ُ فى اَولادِكُم لِلذَّكَرِ مِثلُ حَظِّ الاُنثَيَينِ» و چند آيه ديگر مربوط به ارث را زير پا گذاشتند. خداوند آيات ارث را براى همه مردم نازل كرده و اينان فاطمه عليهاالسلام را بدون هيچ مدركى از آن مستثنى دانستند و در واقع تصرف و تحريف در كلام خدا نمودند.

4 . آنان با غصب فدك آيه «وَ وَرِثَ سُلَيمانُ داودَ» و مسئله ارث انبيا را زير سؤال بردند. خداوند تصريح مى‌كرد كه انبياء ارث مى‌برند، و اينان در مقابل خداوند مى‌گفتند انبياء ارث نمى‌برند.

5 . عمل و گفتار پيامبر صلی الله عليه وآله به عنوان مقام عظماى عصمت حاكى از فرمان خداوند است. اگر هيچ آيه‌اى هم درباره فدك نبود، همين عمل پيامبر صلی الله عليه وآله كه رسما فدك را به فاطمه عليهاالسلام بخشيد و در حضور مردم اين كار را انجام داد كه همه دانستند و سند آن را هم تنظيم كرد و نوشت و شاهد هم بر آن گرفت، براى حرمت مخالفت با آن كافى بود. گويى اعطاى فدك را يك انسان عادى انجام داده كه به همين آسانى آن را غصب كردند و به ارائه سند و شاهد هم اعتنايى نكردند!

6 . در كنار همه اينها دستورات ديگر پيامبر صلی الله عليه وآله از قبيل آنكه «البَيِّنَةُ عَلَى المُدَّعى وَ اليَمينُ عَلى مَن اَنكَر» زير پا مى‌رفت. آنان اين قانون معروف اسلام را مى‌دانستند و رسما با آن مخالفت مى‌كردند. در ماجراى فدك به جاى آنكه از مدعى شاهد بخواهند از مُدَّعى عليه شاهد مى‌خواستند. در واقع هدف نشان دادن بى‌اعتنايى به عمل پيامبرى بود كه كار او مظهر اراده پروردگار است، «وَ لايَنطِقُ عَنِ الهَوى، اِن هُوَ اِلاّ وَحىٌ يوحى». آنان مى‌خواستند نشان دهند كه به مقام وحى اعتنايى ندارند. البته عظمت قرآن و مقام وحى جايى نرفت، ولى غاصبين معرفى شدند و اهداف آنان به خوبى تبيين گرديد.

پيشگيرى از قوانين بعدى اسلام

نكته بسيار حساسى كه غاصبين اظهار نمى‌كردند ولى به عنوان يك مسئله مهم در نظر داشتند، اين بود كه هنوز بسيارى از قوانين اسلام تبيين نشده بود و مقامى متصل به وحى لازم بود تا آنها را بيان كند. پيدا بود كه امثال ابوبكر و عمر نه قادر بر چنين كارى بودند و نه مردم آنان را بدين عنوان مى‌پذيرفتند. چشم‌ها به اهل بيت عليهم‌السلام دوخته شده

بود كه بقيه احكام الهى را چگونه بيان مى‌كنند، و غاصبين در صدد انحلال اين مسئله بودند.

آنها خوب مى‌دانستند كه اگر امروز بيانات اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام را درباره فدك بپذيرند، فردا هم بايد منتظر بيان احكام ديگرى از اسلام باشند. اين هم باعث توجه مردم به خانه وحى بود و هم مانع بدعت‌ها.

لذا با كمال صراحت، پس از شنيدن آن همه استدلال‌هاى قرآنى و استناد به قوانين وضع شده از سوى پيامبر صلی الله عليه وآله - كه هم اميرالمؤمنين عليه‌السلام و هم فاطمه زهرا عليهاالسلام بيان كردند - رسما آنها را زير پا گذاشتند، تا نوبت فرداهايى نرسد كه بايد به سخنان ايشان گوش فرا دهند!

گرفتن منبع مالى از اهل بيت عليهم‌السلام

حضرت خديجه عليهاالسلام درس خوبى از خود به يادگار گذاشته بود كه درخت نو پاى اسلام را با ثروت انبوه خود پروريد و از ضربه‌هاى بى‌امان دشمن نجات داد، تا جايى كه خود پيامبر صلی الله عليه وآله به اين مطلب تصريح فرمود: «اسلام به شمشير على عليه‌السلام و اموال خديجه پا گرفت».⁽¹⁾

اكنون نوبت فاطمه عليهاالسلام بود كه با ثروتى كه در اختيار داشت درخت نوپاى ولايت را از ضربه‌هاى سهمگين سقيفه نجات دهد. با توجه به فقر شديد مردم در اول اسلام و اينكه فدك ثروتى نسبتا مهم به حساب مى‌آمد، غاصبين وحشت شديدى از اين اموال داشتند. از يك سو تقسيم آن بين فقرا توسط فاطمه عليهاالسلام اثرات نامطلوبى بر كار آنان مى‌گذاشت، و از سوى ديگر مى‌ترسيدند اميرالمؤمنين عليه‌السلام آن را در راه هدف خود صرف كند و بر عليه آنان اقداماتى نمايد. لذا خود ابوبكر به اين مطلب تصريح كرده كه ما با گرفتن بنيه مالى از خاندان پيامبر صلی الله عليه وآله از اين جهات خيال خود را آسوده مى‌كنيم.⁽²⁾

نشان دادن قدرت بدعت گذارى

يكى از اهداف غاصبين آن بود كه در اعلا درجه جهل به احكام الهى و قوانين اجتماعى مى‌خواستند خود را به عنوان قانون گذارانى كه در قبض و بسط امور يد دارند جلوه دهند! آنها هم براى بدعت‌هاى آينده خود نياز به چنين خودنمايى داشتند، و هم براى مسائلى كه هر ساعت براى اسلام پيش مى‌آمد و بالاخره بايد جوابى براى آن آماده مى‌كردند. پيداست كه قانون از قداست خاصى برخوردار است و بايد نماى ظاهرى آن را طورى پيش بياورند كه ظاهر دينى آن حفظ شود.

غصب فدك را با همين نقشه آغاز كردند. آنان پس از جعل حديث «اِنَّ اللّه‌َ اَبى اَن يَجمَعَ النُبُوَّةَ وَ الخِلافَةَ فى اَهلِ بَيتٍ واحِدٍ» كه ايامى پيش دست به جعل آن زده بودند، اكنون اقدام به دومين جعل در اسلام نمودند و حديثى تحت عنوان «النَّبىُّ لايُوَرِّث» آماده كردند. آنان با اين اقدام ضد دينى خود را دينى جلوه مى‌دادند و از قداست نام پيامبر صلی الله عليه وآله استفاده مى‌كردند. با عنوان حديث آن حضرت به جنگ دين مى‌آمدند و عملاً ثابت مى‌كردند كه قادر به چنين كارى هستند.

از سوى ديگر به عنوان اينكه مى‌خواهيم درآمد فدك را در راه جهاد با مرتدين به مصرف برسانيم و با آن اسلحه بخريم و لشكر مسلمين را نظام دهيم، ظاهر جالبى به كار خود دادند. لابد تاريخ فراموش كرده است كه با همين اموال خالد بن وليد را سراغ قبيله‌اى فرستادند كه به خاطر استقامت بر خلافت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و نپذيرفتن حكومت غاصبين مورد حمله قرار گرفتند و مالك بن نويره به دست آنان كشته شد و خالد در همان شب با همسر او زنا كرد؟!!

همچنين با شاهد خواستن از فاطمه عليهاالسلام چنين وانمود كردند كه در مسئله‌اى كه اموال مسلمين مطرح است حتى از فاطمه عليهاالسلام شاهد مى‌خواهند، و گويى اين اندازه پايبند به احكام دين هستند!

از جهتى ديگر اجماع مسلمين را مطرح كردند و اينكه غصب فدك هر اندازه خلاف و ضد دين باشد مردم طرفدار آن هستند، و ما به خاطر مردم اين كار را مى‌كنيم وگرنه چنان تمايلى به آن نداريم. با اين كار رنگ تقدس ديگرى به كار خود دادند و به عنوان يكى از پايه‌هاى قانون گذارى خود آن را مستحكم نمودند.

اينها همه به عنوان قدرت نمايى بود تا نشان دهند با سابقه جهل مطلقى كه دارند اخيرا قادر به بدعت گذارى هستند و گويا چيزهايى از دين فهميده‌اند و كم‌كم مشغول تكميل مراحل آن هستند!!

البته اسلام يك روز و دو روز نبود كه اين جهل ظاهر نشود و اين مقدس نمايى بر هم نريزد. در طول خلافت غاصبانه هر روز سؤال‌هاى دينى تازه‌اى پيش مى‌آمد و مسائل جديدى مطرح مى‌شد كه ناآگاهى غاصبين نسبت به احكام دين روز به روز روشن‌تر مى‌گشت و آنچه در صددش بودند به طور معكوس ظهور مى‌كرد.

دشمن نمودن مردم با اهل بيت عليهم‌السلام

غاصبين با توجه به خون‌هاى ريخته شده در بدر و اُحد كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام شجاع آن ميدان‌ها بود، و همين مردم پدران و فاميل خود را به شمشير على عليه‌السلام از دست داده بودند، توانستند نظر مردم را بر ضد آن حضرت تحريك كنند، و آنان را نسبت به هر چه به نفع آن حضرت تمام شود مخالف نمايند.

از سوى ديگر اخلاق جاهلى كه هنوز آثار آن در مردم باقى بود و گاهى سر از تعصبات بى جا و گاهى از فرهنگ پايين مردم بر مى‌آورد، وسيله خوبى براى تحريك عواطف و ضماير مردم بود. اينكه حقى به خاندان پيامبر صلی الله عليه وآله اختصاص داشته باشد مسئله‌اى بود كه خيلى راحت مى‌شد مردم را بر ضد آن تحريك كرد، به خصوص آنكه غنيمت جنگى هم بود! اينكه ثروت بزرگى در اختيار فاطمه عليهاالسلام باشد مطلبى بود كه خوب مى‌شد از آن استفاده منفى برد. اينكه فدك مايه عظمت على و فاطمه عليهماالسلام باشد نقطه‌اى بود كه به راحتى مى‌شد آن را به رخ مردم كشيد.

اين مجموعه را غاصبين به خوبى درك مى‌كردند و از آن براى جمع مردم بر ضد خاندان رسالت استفاده مى‌بردند و انصافا نتايج خوبى هم مى‌گرفتند. آنگاه كه ابوبكر از استدلال در مقابل مقام ولايت كبرى عاجز مى‌شد فورا مسائل را بر عهده مردم مى‌گذاشت و مى‌گفت: اين كار را مردم بر عهده من قرار دادند، و من خواسته آنان را اجرا كردم، و اكنون هم حاضرم مردم بين من و تو قضاوت كنند!

حضرت زهرا عليهاالسلام هم دقيقا همين جهت را هدف سخنان خود قرار داده در مقابل آن اعلام مى‌كرد كه در جايى كه حكم خدا مخالف خواسته مردم باشد و مقام عصمت آن را بيان كند، رضايت و اتفاق مردم ارزشى ندارد.

به دست آوردن منبع مالى براى اقدامات خود

از آنجا كه منبع مالى حكومت غاصب قوى نبود و از سوى ديگر جنگ‌هايى تحت عنوان مرتدين مطرح شده بود، نياز به يك درآمد كلان به خوبى احساس مى‌شد و فدك در اين جهت يك منبع استثنايى بود. آنان خوب مى‌دانستند كه به چنگ آوردن اين منبع مشكلات بزرگى را حل مى‌كند! به همان اندازه كه گرفتن آن از اهل بيت عليهم‌السلام مهم است، به دست آوردن آن براى حكومتشان از آن مهم‌تر است.

تا اينجا اجمالى از اهداف غاصبين در غصب فدك بيان شد، و اينك ببينيم چرا اهل بيت عليهم‌السلام اين گونه مسئله فدك را پيگيرى كردند.

2 . اسرار پيگيرى اهل بيت عليهم‌السلام در مسئله فدك

اشاره

در مقابل نيت‌هايى كه غاصبين براى غصب فدك داشتند، اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام اهدافى متقابل به اضافه مقاصد مقدس ديگرى در نظر داشتند، كه آن

گونه برخورد كردند و استقامت نمودند. در بين اين اهداف فقط يكى به خود اهل بيت عليهم‌السلام مربوط مى‌شد، و بقيه مقابله با دشمنان دين به صور مختلف بود تا از اجراى اهداف خود عاجز شوند.

دفاع از عصمت اهل بيت عليهم‌السلام

آنچه به اهل بيت عليهم‌السلام مربوط مى‌شد ايستادگى در مقابل خدشه‌دار شدن عظمت مقام عصمت بود. در واقع غاصبين كه بدون محاكمه فدك را غصب كردند در مرحله اول خواستند فاطمه عليهاالسلام را در تصرف فدك ناحق جلوه دهند، و در مرحله دوم كار خود را حق به جانب نشان دهند، و در مرحله سوم طلبكار هم باشند كه اصلاً از روز اول چرا فاطمه عليهاالسلام خودش فدك را تقديم نكرده است !!!

آنچه به عنوان استدلال‌ها واتمام حجت‌ها در مقابل غاصبين انجام گرفت كه مجموعه‌اى از آيات قرآن و كلمات پيامبر صلی الله عليه وآله و عرفيات مسلم اجتماعى و اخلاقى است، براى آن بود كه اگر سكوت مى‌كردند آينده تاريخ چنين قضاوت مى‌كرد كه نكند فاطمه عليهاالسلام هم به ناحق آن را در تصرف داشته كه وقتى از او گرفتند هيچ نگفت؟! به خصوص آنكه دشمن در پى سوژه‌اى بود كه اين جهت را براى اهل بيت عليهم‌السلام ثابت كند.

لذا واضح‌ترين جهت در اقدام و استقامت آن دو معصوم در مسئله، اثبات حقانيت خود و پيشگيرى از اهداف خبيث غاصبين بود، تا قداست مقام عصمت به هيچ عنوان تحت سؤال نرود، و براى هميشه تاريخ بدانند كه اموال دنيا - به هر بزرگى كه باشند - كوچكتر از آنند كه مقام شامخ معصوم را پايين بياورند.

درجه رفيع عصمت كه به عرش مى‌سايد و از جانب خداوند است به معناى صاحب اختيارى كل جهان است، و تصرف در تكوين و تشريع در آن مطرح است. اين مقام را كجا كه سبك مغزانى در صدد تخريب آن با نسبت‌هاى پيش پا افتاده‌اى باشند كه از دهان و شكم تجاوز نمى‌كند؟!

با در نظر گرفتن اين جهت اصلى كه به خود اهل بيت عليهم‌السلام مربوط مى‌شد، به جهاتى مى‌پردازيم كه مربوط به دشمن بود و بايد انجام مى‌شد.

معرفى مبغضين و اذيت كنندگان فاطمه عليهاالسلام

غاصبين و مردم واقعا در پى قطعه زمينى به نام فدك نبودند، چرا كه زمين براى غصب كردن بسيار بود و لزومى نداشت از ميان آن همه باغ‌هاى حجاز كه در چهار سوى مدينه بود فقط سراغ فدك بيايند!

اين اقدام ناجوانمردانه فقط عيار حب و بغض را روشن كرد. وقتى گرفتن ملك فاطمه عليهاالسلام مطرح شد بسيارى از دل‌ها از خوشحالى تپيدن گرفتند و قرار از كف دادند! آنگاه كه فهميدند حضرت زهرا عليهاالسلام از اين اقدام به شدت منزجر شده است بيشتر شتاب گرفتند و بغض خود را ظاهر كردند! آنگاه كه اذيت دختر پيامبر صلی الله عليه وآله به ميان آمد جمعيت بيشترى جمع شدند، و آنگاه كه جسارتى عظيم به فاطمه عليهاالسلام صورت گرفت هيچ كس عكس العمل نشان نداد و دفاع نكرد!؟

اين زمينه محك خوبى براى باز كردن سفره دل‌ها بود تا معلوم شود مسئله بر سر قطعه زمينى نيست، بلكه اين بغض‌هاى نهفته با خاندان پيامبر صلی الله عليه وآله است كه چنين بروز كرده است. اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام هم با مقاومتشان خواستند هر چه بيشتر باطن‌هاى نهفته غاصبين و طرفدارانشان را روشن كنند. هر چه استقامت بيشتر مى‌شد بغض و اذيت اوج مى‌گرفت و نشان مى‌داد كه چند نفر در محبت فاطمه عليهاالسلام باقى مانده‌اند، و چند نفر با دشمن او دشمن‌اند، و چند نفر دشمن او و طرفدار دشمن اويند و آماده‌اند تا كينه‌هاى كهنه را خالى كنند.

اين بهترين نتيجه‌اى بود كه مى‌توانست براى نسل‌هاى آينده روزنه‌اى براى تحليل صحيح وقايع باشد و چنين هم شد. امروز همه مى‌دانند كه دوست فاطمه عليهاالسلام فدك او را غصب نمى‌كند و قلب او را نمى‌آزارد و گريه او را بلند نمى‌كند و در كوچه او را مورد

جسارت قرار نمى‌دهد، و براى قطعه زمينى اين همه دختر پيامبر صلی الله عليه وآله را به مسجد و محاكمه نمى‌كشاند. اكنون كه دشمن زهرا عليهاالسلام شناخته شد عضويت در هر دو جبهه اختيارى است. اينكه فاطمه عليهاالسلام به دشمنان خود اعلام كرد: «حتى يك كلمه با شما سخن نخواهم گفت تا نزد پيامبر صلی الله عليه وآله بروم و شكايت شما را نزد او ببرم» تا آخر روزگار خط فاطمه عليهاالسلام را براى دوستان و دشمنانش روشن كرد.

اعتراض و معرفى بدعت‌گزاران جاهل

از اهدافى كه بر عهده رهبران دين است معرفى بدعت گزاران و تبيين روش آنان است، تا مردم گمراه نشوند. آنان بايد طورى صاحبان بدعت را معرفى كنند كه هم شگردهاى آنان شناخته شود و هم براى آيندگان راه روشن باشد و ابهامى نماند.

اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام در چندين مرحله اتمام حجت - كه شرح آن خواهد آمد - به خوبى مشت بدعت گزار را باز كردند، و روشن كردند كه غاصب هم با قرآن ضديت مى‌نمايد، و هم گفته‌هاى پيامبر صلی الله عليه وآله را زير پا مى‌گذارد، و هم به آسانى به پيامبر صلی الله عليه وآله دروغ و افترا مى‌بندد، و هم به ساده‌ترين مبانى قضاوت جاهل است و نمى‌داند از چه كسى شاهد بخواهد و از چه كسى قَسَم طلب كند؛ و هم جهل مطلقى نسبت به همه جوانب ديگر بر مغز او حاكم است كه حتى قادر نيست باطل خود را نيك جلوه دهد!

پس از احتجاجات اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام، ابوبكر و عمر به طورى خلع سلاح شده بودند كه رسما گفتند: «ما قادر به مخاصمه با شما نيستيم و جواب شما را نمى‌توانيم بدهيم، ولى بايد آنچه ما مى‌گوييم انجام شود»! وقتى اين اقرار را نمودند حقيقت تمام عيار جلوه كرد و بدعت گزار به خوبى معرفى شد و هدف حاصل گرديد.

اثبات ضديت غاصبين با دين خدا

فدك سبب خوبى شد براى معرفى باطن و خميره اصلى غاصبين تا پايه و ريشه غصب بر همه روشن باشد. هدف اصلى غاصب محو اثر دين و طبعا محو حافظين دين از صفحه اجتماع، و محو آثار و يادگارهاى يادآور دين و پيامبر صلی الله عليه وآله بود، تا راه براى بازگشت سريع به جاهليت باز باشد. وقتى مدافعِ دين نبود و آنگاه كه دين در اجتماع كم رنگ شد و آنچه يادآور و احيا كننده دين در اذهان است از انظار مردم پاك شد، به راحتى مى‌توان مردم را به جاهليت سوق داد و بدعت‌ها را در جاى خالى دين جايگزين كرد، و اين در حالى است كه بدعت‌ها چيزى جز همان مبانى جاهلى و اخلاق جاهليت نيستند.

در مسئله فدك كه در ظاهر به عنوان غصب يك ملك شخصى بروز كرده بود، اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام سعى وافرى نمودند تا اين حقيقت را به مردم برسانند كه در سايه اين مسئله ضربه‌هاى سهمگينى بر پيكر دين وارد مى‌شود، و اين مقدمه‌اى براى گام‌هاى بعدى خواهد بود.

مقابله با استناد كارها به اجماع مردم

در دين خدا حكم و امر از آنِ خدا و نمايندگان اوست. مردم به عنوان مجموعه محترمى به نام اجتماع و جامعه مطرح هستند، ولى قدرت تشخيص حقايق و حكمت‌ها در حد عقل ضعيف بشر نيست، و در اين مورد انسان‌ها بارها امتحان داده‌اند و نتيجه خسارت‌بار فكر خود را گرفته‌اند.

ابوبكر و عمر در چنين اقدام جسورانه‌اى، مستمسكى به عنوان اتفاق مردم را به ميان آورده بودند، كه حضرت در چند جبهه با آن مقابله كرد و در پايان خودِ اجماع كنندگان را مورد خطاب قرار داد. آن حضرت بر سر مردم فرياد كشيد كه بر

فرض قبول اتفاق و اجماع، چه حق داريد بر سر باطل اتفاق كنيد و چه كسى اين اجازه را به شما داده است؟ اگر همه مردم روى زمين هم بر باطل اتفاق كنند به خدا ضررى نمى‌رسانند و حقيقت تغيير نخواهد كرد!

اضافه بر آنكه سوء استفاده غاصبين از حال روانى مردم و در نظر گرفتن سوابق آنان و استفاده از ترفندهاى اخلاقى و ارائه مظاهر تقوا و حاكم كردن زور در اجتماع براى حصول اجماع، همه باعث به وجود آمدن اين اجماع باطل شده بود، و با اين اقدام حضرت همه اين ترفندها بر ملا شد.

شكستن قدرت ظالم و مقابله با زور

فطرتا براى هر بشرى مقابله با ستم و اعلام نفرت از آن قابل درك است. اگر فدك را ضمن يك خواهش و تقاضا از حضرت مطالبه مى‌كردند شايد شكل مسئله فرق مى‌كرد. اگر لا اقل مجلس محاكمه‌اى تشكيل مى‌دادند باز صورت كار تغيير مى‌كرد.

اينكه براى تصرف ملكى كه تحت تصرف كسى است بدون طى مراحل قانونى و محاكمه و شنيدن دليل مُدَّعى و مُدَّعى عليه، با استفاده از زور مأمورانى بروند و نماينده حضرت زهرا عليهاالسلام را از فدك بيرون كنند، حاكى از حكومت قلدرى و آغاز هرج و مرج در اجتماع است.

براى آنكه مردم بدانند اگر ابوبكر به خيال خود سخن حقى هم دارد بايد به شكل قانونى مطرح كند، و پس از استماع سخن طرفين وقتى حكم صادر شد آن را اجرا

نمايد، اين اقدامات حضرت زهرا عليهاالسلام از نظر قوانين قضاوت بين المللى نيز آنان را محكوم كرد و هر بشرى با هر آئين و مذهبى مى‌تواند درباره مسئله فدك قضاوت كند و ببيند كه ساده‌ترين مسائل قضايى درباره آن رعايت نشده است!

ندادن شرايط مالى به غاصبين

مسئوليت كمك به ظالم از مسايلى است كه خداوند بر سر آن مردم را مؤاخذه مى‌نمايد، چرا كه كوچكترين يارى و اعانت به ظالم شركت در ظلم اوست. سكوت در مقابل غصب فدك يك وجهه‌اش كمك كلان مالى به غاصبين بود كه از طريقى به نام اسلام با مسلمانان مى‌جنگيدند، و از سوى ديگر پايه‌هاى حكومت خود را محكم مى‌كردند، و از سويى باز كردن راه براى ادامه بدعت گزارى‌ها بود.

لذا مقابله حضرت براى بيرون آوردن اين اعانه مالى از دست حاكم غاصب بود، تا انحرافاتى كه سال‌هاى سال بعد خواهد آمد از اين تقويت روزهاى اول سرچشمه نگرفته باشد. اگر چه اين مقابله حضرت در ظاهر اثرى نبخشيد، ولى صاحب اموال آخرين تلاش خود را براى بيرون آوردن آن از چنگ غاصب نمود و در پيشگاه الهى و در مقابل مردم معذوريت و اتمام حجت خود را ثابت كرد.

در دست داشتن شرايط مالى مناسب

وقتى كسى مالى را غصب مى‌كند اكثرا مردم مالك را فراموش مى‌كنند و فقط در صدد آنند كه آيا مُتصرّف جديد كار درستى كرد يا نه؟ در حالى كه هر كس براى احياى حقوق خويش قيام كند به طبيعى‌ترين حق خود اقدام كرده و هيچ خجالت و ملامتى هم ندارد.

اگر ما بگوييم كسى اموال حضرت زهرا عليهاالسلام را به سرقت برده بود و حضرت براى باز گرداندن آن اقدام فرمودند، آيا اين به معناى دنيا طلبى است؟! آيا اشخاصى كه به دنيا اعتنا ندارند بايد گرسنه بمانند و دنيا پرستان هر گونه كه مايلند به چپاول بپردازند؟

حضرت زهرا عليهاالسلام مى‌فرمايد: «اين ملكى بود كه برايم عزيز بود چرا كه از جانب خداوند و به دست پيامبرش عطا شده بود، و اين را براى فرزندانم نگاه داشته بودم كه آنان به مردم محتاج نباشند». آيا دفاع از چنين جنبه اقتصادى در زندگى آن هم در مقابل

كسى كه آن را به زور گرفته، مشكلى دارد و اصلاً جاى سؤال و اشكال است؟! گذشته از اينكه تا آن روز اين اموال به مصرف فقرا مى‌رسيد و دل‌هايى شاد مى‌شد كه اكنون بايد با دست خالى از درِ خانه فاطمه عليهاالسلام باز گردند!

حضرت زهرا عليهاالسلام اين اموال را در مصارفى خاص مصرف مى‌كرد و اينك چرا بايد ببيند كه در ضد آنچه خود مايل به مصرف آن است خرج مى‌شود، و او همچنان قادر بر دفاع از اموال خود نيست. آيا دفاع براى چنين ثروت حلالى از ساده‌ترين اقدامات هر بشر و هر مسلمان نيست؟

از همه جالب‌تر اينكه مسئله بر سر مبلغى اندك نبوده كه هر كس از فاصله دور با خطاب و عتاب بگويد اين ارزشى ندارد، گذشت كنيد! چطور مصرف آن براى غاصبين شيرين است، و فقط بايد به كام فاطمه عليهاالسلام تلخ باشد؟

تا اينجا سعى شد اسرارى كه عينا از كلام شخص اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام استفاده شده ارائه گردد؛ و مسلما جهاتى هست كه زمينه اجتماعى براى بيان آنها آماده نبوده است. به اميد آن روز كه با ظهور حضرت بقية اللّه الاعظم عجل اللّه تعالى فرجه و محاكمه غاصبين به دست يد اللهى آن امام حاضر، حقايق و نهفته‌هاى ديگرى از فدك بر ما فاش شود.

5 . تحليل و جمع بندى خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام

اشاره

خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام كه براى نخستين بار در عمر آن حضرت و در روزهاى آخر حياتشان ايراد شد، با توجه به بى‌سابقه بودن آن و حال بيمارى فاطمه عليهاالسلام پس از شهادت حضرت محسن عليه‌السلام و مجروح بودن حضرتش از ناحيه صورت و سينه و بازو، و بار غصه‌اى كه از رحلت پيامبر صلی الله عليه وآله و غصب حق اميرالمؤمنين عليه‌السلام و شهادت پسرش داشت، و غصب فدك كه اخيرا بر مصائب آن حضرت افزوده شده بود، هر شنونده‌اى را به تعجب وا مى‌دارد.

در كنار همه اينها بى‌توجهى مردم به تنها يادگار پيامبرشان و خاندانى كه باقيماندگان از نسل آن حضرت بودند، تا حد تصميم بر قتل آنان و به آتش كشيدن خانه ايشان، همه اينها فكر را متوجه اهميت مطلب مى‌كند كه با آن شرايط جسمى و روحى و با در نظر گرفتن مردمى كه آن چنان جبهه گرفته بودند، چرا فاطمه زهرا عليهاالسلام اين اقدام بى‌سابقه را انجام دادند و به مسجد آمدند و با چه اهدافى براى مردم سخن گفتند و چه عكس العملى در مقابل آن از مردم ديده شد؟

اين سؤالى است كه در بخش چهارم كتاب حاضر تحت عنوان «اسرار غصب فدك» قسمتى از آن پاسخ داده شد، و در اين بخش نيز جنبه‌هاى ديگرى از آن در 3 قسمت تبيين مى‌گردد:

1 . تحليلى بر خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام.

2 . خلاصه‌اى از خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام.

3 . جمع بندى دليل‌هاى حضرت زهرا عليهاالسلام در مقابل غاصبين.

1 . تحليلى بر خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام

اشاره

قبل از مطالعه متن خطابه حضرت سيدة النساء عليهاالسلام بايد فضاى حاكم بر آن و بر اجتماعى كه خطبه در آن ايراد شده بررسى شود، و عظمت خطيب و سابقه مخاطبين مورد دقت و توجه قرار گيرد، كه در اين قسمت بدان مى‌پردازيم.

دادگاه محاكمه غاصبين فدك نه سخنرانى

مجلسى كه در مسجد پيامبر صلی الله عليه وآله با حضور حضرت زهرا عليهاالسلام به همراه عده‌اى از زنان از يك سو، و در جمع مهاجرين و انصار و ابوبكر از سوى ديگر منعقد شده بود، نمى‌تواند به صورت يك خطابه و سخنرانى تلقى شود، بلكه دادگاه محاكمه غاصبين بود كه ناخواسته در آن حاضر شده بودند، و نتيجه فكرى آن تماما به نفع صاحب فدك و بر ضرر غاصب آن تمام شد. آن مجلس به عنوان يك واقعه غير عادى در اذهان و در صفحات كتب ثبت شد و براى قضاوت آينده تاريخ به ثبت رسيد. مظلوم و ظالم سخن خود را گفتند و ضبط شد تا قاضيان تاريخ بتوانند به راحتى حكم كنند.

اگر فقط به صورت سخنرانى حضرت زهرا عليهاالسلام بود و ادعاهاى پوچ غاصبين معلوم نمى‌شد، قضاوت كنندگان گوشه‌هايى از ماجرا را نمى‌دانستند و ممكن بود به خود اجازه قضاوت ندهند. نگرش حضرت به آينده آن ماجرا در سرتاسر خطابه كاملاً مشهود است، و اين از بركات مقام عصمت كبرى است.

سند قرآنى فدك در مقابل سند جعلى غاصبين

استناد حضرت زهرا عليهاالسلام به آيات شريفه قرآن و كلمات پيامبر صلی الله عليه وآله نيز از جنبه‌هاى شاخص خطبه است. در مقابل اين آيات محكم و براهين مستدل، غاصبين تنها يك حديث جعلى مطرح نمودند كه كسى جز خودشان و دو دخترشان مدعى و شاهد آن نبود، و اين خود شديدترين ضربه كارى بر پيكر گفتار و رفتار دشمن بود.

بيان و استدلال‌هاى دندان‌شكن حضرت مطلب را طورى واضح مى‌كرد كه باطل بودن سخن خصم براى همه روشن مى‌شد. چنين قدرت كلام چيزى بود كه دشمن از آن عاجز بود، و عملاً نشان مى‌داد كه مقاومت خود را از دست داده است. لذا در هر مرحله ادعايى را رها مى‌كرد و به شاخه ديگرى مى‌رفت و ادعاى جديدى مطرح مى‌ساخت.

تقسيم حساب شده خطابه فدك

آنچه در خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام مشهود است حساب شده بودن كلمات و جملات و خطاب‌ها و مطالب است كه جز از مقام عصمت كبرى ساخته نيست. آن حضرت در ابتداى سخن بدون در نظر گرفتن مخاطب خاصى، حمد و ثناى الهى و ذكر پيامبر صلی الله عليه وآله را آغاز كردند، و يك دوره تاريخچه گذشته اسلام را بيان فرمودند.

مسلمانان را چند بار مورد خطاب قرار دادند و هر بار مطلب تازه‌اى از نقاط ضعفشان را مطرح كردند. گاهى خطاب را متوجه انصار مى‌نمودند به اين دليل كه غاصبين اصلى همگى از مهاجرين بودند، و گاهى همه را مورد خطاب قرار مى‌دادند.

خطاب حضرت در چند مورد با شخص ابوبكر است كه در واقع او را به محاكمه مى‌كشد، و وادارش مى‌كند تا سخن بگويد و به ضعف خود و بى‌ارزشى دليلش اقرار كند.

در موردى حضرت قبر پيامبر صلی الله عليه وآله را مورد خطاب قرار مى‌دهد و در حضور مسلمانان شكايت خود را از بى‌اعتنايى آنان به پيشگاه پدر عرضه مى‌دارد.

مطلب دقيق ديگر بيان سابقه حال مسلمينى است كه براى خود ادعايى داشتند و در فكرهاى تازه‌اى بودند. حضرت با تشريح سابقه نكبت‌بار فرهنگى و فقر و گرسنگى گذشته آنان، به خوبى متوجه‌شان كردند كه هر نعمتى دارند به بركت پيامبر و اميرالمؤمنين عليهماالسلام است، و اگر آن دو بزرگوار و فداكارى‌هايشان نبود اكنون سفره آماده‌اى براى مردم گسترده نبود تا چنين افكارى در سر بپرورانند.

ابهّت فاطمى در مقابل ذلت نفاق

سيطره ابهّت فاطمه عليهاالسلام در آن مجلس به عنوان مقام عصمت و دختر وحى، و سخنان بلندى كه از لسان آن حضرت ادا مى‌شد، دهان ياوه گويان را به كلى قفل كرده بود. از سوى ديگر منظره‌اى كه از آن عزيزِ پيامبر صلی الله عليه وآله در ذهن‌ها مجسم شد و ديدند كه ياراى راه رفتن ندارد و آه از دل پر درد برمى‌آورد، چنان مردم را منقلب كرده بود كه همه اشك مى‌ريختند و مجال سخن براى آن حضرت نبود. يك آه فاطمه عليهاالسلام كافى بود تا مجلس دگرگون شود؛ و اين بُرَندگى آه دل دشمن غاصب را مى‌لرزانيد.

توبيخ و عتاب مردم از سوى حضرت زهرا عليهاالسلام نيز حالت عجيبى را حاكم كرده بود. در حالى كه ابوبكر در غصب فدك اجماع مردم را سند خود قرار مى‌داد، حضرت خطاب به مسلمانان و در حضورشان آنان را روى آورندگان به باطل معرفى مى‌كرد و مى‌فرمود: «چرا به جنگ اين امامان كفر بر نمى‌خيزيد»؟!

نهيب فاطمه عليهاالسلام

اگر چه نهيب فاطمه عليهاالسلام در آن مردم اثر نكرد و نخواستند بفهمند كه سپاس آن همه فداكارى پيامبر صلی الله عليه وآله سوزاندن خانه و كاشانه آن حضرت پس از رحلتش نبود و دخترش را آزردن و مجروح كردن قدردانى از زحمات آن حضرت نبود، ولى ...

ولى در آينده‌هاى تاريخ نسل‌هاى حقيقت جويى بودند و هستند كه با قلبى صاف و بى‌غرض آمدند و مى‌آيند؛ و با شنيدن سخنان فاطمه عليهاالسلام لعنت و نفرت خود را از چنين بى‌انصافى مردم ابراز مى‌كنند؛ و با ترسيمى از محاكمه دشمن به دست فاطمه عليهاالسلام اهميت آن را درك مى‌كنند و انزجار خود را از غاصب حق گُلِ وجود اعلام مى‌نمايند.

2 . خلاصه‌اى از خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام

اشاره

ترسيم خلاصه‌اى از خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام و آنچه همراه و بعد از آن اتفاق افتاده به عنوان يك مجموعه واحد مى‌تواند آمادگى قبلى براى مطالعه دقيق متن آن را فراهم آورد، و به خاطر سپردن اجمالى از واقعه تأثير به سزايى در تحليل و فهم آن خواهد داشت. در اين بخش ضمن تلخيص مطالب، يك دوره كامل از خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام و ماجراهاى مقارن آن در 27 قسمت تقديم شده است.

1 . حمد و ثنا و توحيد

ابتدا حمد و ثنايى بلند نسبت به ساحت قدس پروردگار بر زبان جارى فرمودند، كه در حال مصيبت حضرت حاكى از رضا به مقدرات پروردگار بود. سپس صفات حى متعال و اسرارى از خلقت ما سوى اللّه و علت تكليف انسان‌ها را بيان كردند.

2 . ترسيمى از رسالت محمدى

در مرحله بعد رسالت پيامبر صلی الله عليه وآله را مطرح نمودند و ضمن بيان حال جهل و بت‌پرستى مردم هنگام بعثت حضرت، و حكمت بزرگى كه در رسالت آن حضرت بود

و اقدام مهمى كه به دست آن حضرت صورت گرفت، از شخصيت آن حضرت ترسيم كاملى ارائه فرمودند، تا آنجا كه مطلب را به رحلت حضرتش رساندند.

3 . وظيفه مهم مسلمانان

به عنوان مقدمه‌اى بر مطلب اصلى، ابتدا خطاب به مسلمانان يادآور شدند كه آنان اولين مسلمانان و حاملان پيام نبوت در سايه امامت به امت‌ها و نسل‌هاى آينده‌اند.

4 . قرآن و عترت

يادآور شدند كه ما اهل بيت يادگارى از پيامبريم، كه در ميان شما به وديعه گذارده شده‌ايم. همچنين مطالب مفصلى در توصيف قرآن و معارف آن ذكر نمودند و براى شناخت كامل قرآن اشاره كردند كه كتاب خداوند نزد ما و با ماست.

اسرار احكام و وسيله اِلَى اللّه

بعد از آن به عنوان مقام عصمت كبرى اسرارى از احكام فردى و اجتماعى اسلام را مطرح كردند و سفارش به تقوى نمودند. با بيان اين مطالب گويا مى‌خواستند بگويند اگر دستورات الهى آن اثرات و نتايج را نداشته باشد نتيجه حقيقى از آن گرفته نشده است.

در نهايتِ اين قسمت از سخن تصريح كردند كه اهل آسمان و زمين وسيله و واسطه‌اى براى اتصال به درگاه خداوند مى‌جويند، و آن وسيله ما اهل بيت هستيم. ما خالصان بارگاه الهى و محل قدس او و وارثان انبياييم.

6 . معرفى خود

براى ورود به مطلب اصلى ابتدا خود را معرفى نموده فرمودند:

اى مردم بدانيد من فاطمه‌ام و پدرم محمد است و افتخار پدرى پيامبر را احدى جز من ندارد. با توجه به اين معرفى گوش خود را باز كنيد و ببينيد چه مى‌گويم!

با در نظر گرفتن اينكه همه مخاطبان حضرت را مى‌شناختند اين كلام بدان معنى بود كه اى مردم طورى رفتار مى‌كنيد كه گويا مرا نمى‌شناسيد. از خواب غفلت بيدار شويد كه من همان فاطمه‌ام كه پيامبر صلی الله عليه وآله درباره من آن سفارشات را مى‌فرمود.

سپس زحمات پيامبر صلی الله عليه وآله را يادآور شدند كه چگونه پرده‌هاى ظلمت و جهل را يكى پس از ديگرى كنار زد و صبح روشن اسلام را جلوه‌گر ساخت، و سابقه مردم را قبل از اسلام متذكر شدند و اينكه از چه شرايط جهل و فقرى به چه حالى رسيده‌اند.

7 . فداكارى‌هاى اميرالمؤمنين عليه‌السلام براى اسلام

مسير طبيعى سخن در اينجا منعطف به زحمات طاقت فرساى اميرالمؤمنين عليه‌السلام در ابلاغ و حفظ رسالت محمدى شد، و دلسوزى حقيقى آن حضرت و فداكارى تمام عيار او براى دين خدا در زمانى كه مردم در چنان افكارى نبودند مطرح شد، و حضرت به ذكر اصول مطالب اكتفا كردند.

8 . عقبگرد مردم

براى آنكه حضرت مطلب اصلى را شروع كنند عقبگرد سريع مردم در فاصله چند روز از رحلت پيامبر صلی الله عليه وآله را مطرح كردند؛ و با بيان فصيح و به كار بردن كناياتِ اَبلَغ از تصريح، تضاد در ضماير و ظواهر مردم را به احسن وجه افشا كردند. ابتدا ريشه اصلى را كه نفاق و دورويى و اسلامِ لسانى در اكثر مردم بود مطرح كردند، و سپس كمك آن را كه شيطان و فرصت طلبىِ او از آمادگى روحى مردم است بيان فرمودند.

9 . سقوط در فتنه‌ها

سپس حضرت زهرا عليهاالسلام تعجب خود را از چنين سرعتى در ارتداد و پشت پا زدن به دين كه هنوز پيامبرشان دفن نشده بود، و نيز از آوردن بهانه‌هاى بى جا براى عمل خود كه جلوگيرى از فتنه بود، اعلام كردند و فرمودند: «شما به بهانه فرار از فتنه اين اقدامات را انجام داديد در حالى كه خود اين كارها ايجاد فتنه بود».

عجيب‌تر از آن را چنين بيان كردند كه نه تنها دين خدا را كنار گذاشتيد و قرآن و دستورات پيامبر صلی الله عليه وآله را ناديده گرفتيد، بلكه به دست خود عمدا آتش بپا كرديد و سعى در خاموش كردن نور خدا نموديد، و ما را وادار به صبر كرديد همچون كسى كه بر بريدن چاقو و فرو رفتن نيزه در بدنش صبر كند!

10 . توبيخ غاصبين فدك

اكنون وقت آن بود كه مسئله فدك مطرح شود. از آنجا كه خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام در حالى ايراد مى‌شد كه حضرت هر گونه اقدام ممكن را در باز پس گرفتن فدك به انجام رسانيده بودند و غاصبين هيچ گونه عكس العمل مثبتى نشان نداده بودند، و تمام سخن بر سر ارث بودن فدك و عدم ارث انبيا متمركز شده بود، لذا حضرت بدون مطرح كردن اعطايى بودن فدك و ساير مراحل ملكيت خود نسبت به آن از قبيل سند و شهود و عصمت خود و غيره، فقط مسئله ارث را مطرح كردند و چند ضربه اعتقادى قوى به سكوت مردم و عمل غاصبين وارد كردند و چنين فرمودند:

آيا با اين كار در پى احكام زمان جاهليت و كنار گذاردن رسمى اسلام هستيد؟! اى مسلمانان، آيا بايد ارث پدرم از من گرفته شود؟ اى پسر ابوقحافه، آيا در قرآن است كه تو از پدرت ارث ببرى و من نبرم؟ اين افتراست و جرئت بر پروردگار و عهد شكنى با پيامبر و كنار گذاردن قرآن است.

11 . استدلال‌هاى قرآنى درباره فدك

حضرت استدلال بر مسئله ارث را به صورت تمام عيار با استناد به قرآن و خواندن آيات ارث در حضور مهاجرين و انصار چنين بيان فرمودند:

خداوند درباره انبياء در قرآن ارث را مطرح كرده است و آيات ارث درباره عموم مردم نيز در قرآن صريح است. به چه دليل من كه فاطمه دختر پيامبرتان هستم بايد از اين اصول كلى قرآن درباره ارث مستثنى باشم؟

آيا نسبت من و پدرم را انكار مى‌كنيد؟! يا آيات قرآن مخصوص شماست و درباره پيامبر جارى نيست؟! يا من و پدرم دو مذهب جداگانه داشته‌ايم و لذا نمى‌توانيم از يكديگر ارث ببريم؟! يا شما عموم و خصوص قرآن را بهتر از پدر من و پسر عمويم (على عليه‌السلام) مى‌دانيد؟!

اكنون كه حق را ناديده مى‌گيريد سخن ما بماند تا روز قيامت خداوند بين ما حكم كند و پيامبر صلی الله عليه وآله به مخاصمه شما برخيزد.

12 . شكايت به پيامبر صلی الله عليه وآله

در اينجا حضرت خطاب خود را متوجه قبر مطهر پيامبر صلی الله عليه وآله نمودند و اشعارى خواندند. ايت ابيات شعر متضمن شكايت و تعجب از اقدامات مردمى بود كه چشم پيامبرشان را دور ديده‌اند، و آنچه در حضور او نمى‌كردند با بى‌پروايى انجام مى‌دهند. حضرت در اين كلمات از حضور در چنان وضعى آرزوى مرگ كردند!

13 . نصرت طلبى از انصار

سپس خطاب خود را متوجه انصار نمودند و با ذكر سوابق يارى آنان نسبت به پيامبر صلی الله عليه وآله، تعجب شديد خود را از بى‌تفاوتى آنان درباره دختر پيامبرشان با آن سفارشات حضرت اظهار كردند و فرمودند:

چه زود اين بى‌توجهى ظاهر شد و اين در حالى است كه به راحتى مى‌توانيد از من دفاع كنيد و قدرت آن را هم داريد. آيا رحلت پيامبر صلی الله عليه وآله را مهم تلقى نمى‌كنيد؟ مصيبت بزرگ آن است كه با رفتن او حرمتش شكسته شود.

14 . خطاب به انصار و توبيخ آنان

سپس مسئله ارث را بار ديگر با انصار مطرح كردند و تشويق را با گلايه درآميخته فرمودند:

اَيها بَنى قَيلَه، آيا شما ببينيد و بشنويد و ارث مرا ببرند؟ حتى نزد شما آمدم و يارى خواستم باز هم جواب نداديد؟!

شما سوابق عالى در دفاع از ما داشتيد و دستورات ما را به خوبى عمل مى‌كرديد. چطور شده كه يك باره روى ترس نشان داده‌ايد؟

در اينجا حضرت ضمن توبيخ آنان به خاطر سكوت در مقابل غاصبين فرمودند: «با سردمداران كفر به جنگ برخيزيد كه اينان پيمان محترمى ندارند، شايد از اين طريق از كار خود دست بردارند. چرا با كسانى كه پيمان خود را شكسته‌اند جنگ نمى‌كنيد»؟

15 . كوتاهى عمدى مردم

حضرت براى آنكه اتمام حجت كامل باشد به 2 جهت از تقصير مردم اشاره فرمودند:

اول : پيداست شما دين را كنار گذاشته‌ايد و آن كسى كه مقدم بود دور كرده‌ايد. بدانيد كه اگر شما و همه مردم عالم كافر شوند به خداوند ضررى نمى‌رسانند و خدا از همه مستغنى است، و در اين باره مى‌توانيد حال امت‌هاى گذشته را ببينيد.

دوم : با علم به خوار كردن و مكر و حيله شما اين سخنان را گفتم، با اين هدف كه از يك سو سخن دل را براى آنان كه واقعيت را نمى‌دانند گفته باشم، و از سوى ديگر اتمام حجت كرده باشم. اكنون كه عار دنيا و غضب پروردگار و آتش دائمى را بر خود خريده‌ايد هر چه مى‌خواهيد انجام دهيد؛ ولى بدانيد كه خداوند شاهد است و عاقبت ظالمين معلوم است. من هم دختر همان پيامبرى هستم كه شما را از آتش جهنم مى‌ترسانيد و بدانيد كه نتيجه هر ذره‌اى از اعمالتان را خواهيد ديد.

16 . سوء استفاده غاصب فدك از سكوت مردم

وقتى كلام حضرت به اينجا رسيد و تأثير شديدى بر مردم گذاشت، ابوبكر با مطرح كردن مطالبى كه بيشتر براى آرام كردن عواطف مردم بود در صدد جواب برآمد، و با تصديق حضرت در مطالب ذكر شده اين مسئله را مطرح كرد:

پدرت نسبت به مؤمنين مهربان بود، و او مقام پدرى تو را داشت و برادر پسر عمويت (على عليه‌السلام) بود و شما راهنماى ما به بهشت هستيد و در كمال و صداقت تو نيز سخنى نيست. ولى من به خاطر گفته پيامبر كه «پيامبران ارث نمى‌گذارند» فدك را گرفته و در راه اسلحه و سپاه مسلمين مصرف مى‌كنم تا با كفار جنگ كنند، و اين كار را با اتفاق نظر مسلمين انجام داده‌ام. اموال شخصى من در اختيار توست و ما هم در اموال تو دخالتى نداريم.

17 . جواب‌هاى حديث جعلى

حضرت زهرا عليهاالسلام با توجه به نيرنگ‌هاى به كار رفته در سخن ابوبكر به مقابله آمده فرمودند: «پدرم پيامبر، هيچگاه با قرآن مخالفت نمى‌كند. همگى بر مكر و حيله اجتماع كرده‌ايد كه در زمان حيات آن حضرت هم نظايرش را داشتيد».

در اينجا بار ديگر موارد ارث انبيا عليهم‌السلام و نيز آيات ارث را از قرآن تلاوت كردند، و وضوح آن آيات را بيان فرموده تصريح كردند كه اين سخنان همه حيله‌گرى‌هاى بى‌جا براى زير پا گذاشتن حق است؛ چرا كه اگر منظور اين است كه خود نبوت قابل ارث بردن نيست واضح است و غير از نبوت همه چيز از انبيا قابل ارث است. از سوى ديگر اگر در مقابل آيات صريح ارث، خداوند در جايى «فاطمه دختر محمد» را استثنا كرده مرا هم بدان راهنمايى كنيد تا قانع شوم!

18 . عقب نشينى ابوبكر از حديث جعلى

ابوبكر كه با سخنان حضرت زهرا عليهاالسلام از مطرح كردن حديث جعلى خود پشيمان شده بود و ارزشى براى آن نمى‌ديد، آخرين راه را آن دانست كه مسئله را بر عهده مسلمين بگذارد و ادعا كرد كه اصلاً دستور اين اقدام از سوى مسلمين به من ابلاغ شد و من با توافق و اتفاق آنان دست به چنين كارى زدم و همه مسلمين هم بر اين مطلب شاهدند.

19 . توبيخ به ظاهر مسلمانان

حضرت زهرا عليهاالسلام كه منتظر همين اقرار از ابوبكر و سكوت مردم به عنوان تصديق او بود، خطاب را متوجه مسلمين نمود، و آنان را شديدا مورد عتاب قرار داد كه چگونه به سرعت به سوى باطل مى‌روند و كار قبيح را ناديده مى‌گيرند.

آنگاه از آينده وحشتناك آن به مردم خبر دادند، و اينكه خداوند نتيجه اين اعمال را در همين دنيا به صورتى كه مردم انتظار نداشته باشند خواهد داد. با اين سخن كلام حضرت در مسجد پايان يافت.

20 . گريه مردم

تأثير خطبه حضرت چنان عجيب بود كه زن و مرد به گريه در آمدند و مدينه به لرزه

در آمد و صداها بلند شد؛ و اين تأثير ابوبكر و عمر را به جستجو براى راه‌هاى مقابله با مردم وادار كرد.

21 . نقشه‌هاى جديد غاصبين

ابوبكر و عمر در جلسه‌اى كه تشكيل دادند يكديگر را در اشتباه نقشه‌هاى خود ملامت كردند. سپس به اين نتيجه رسيدند كه گذشته‌ها را بايد فراموش كرد و فكر امروز و فردا را نمود كه چگونه به راه خود ادامه دهيم!

22 . تهديد مردم از سوى ابوبكر

بار ديگر مردم براى اجتماع در مسجد دعوت شدند و ابوبكر ضمن سخنانى مردم را تهديد كرد كه چرا در پى هر سخنى و صاحب سخنى مى‌رويد و بدان توجه مى‌كنيد؟!

بعد متعرض اميرالمؤمنين عليه‌السلام شد و سخنان ناروايى درباره آن حضرت بر زبان راند و صريحا گفت: «چرا زنان را براى احقاق حق مى‌فرستيد»؟! در نهايت بار ديگر تهديد كرد كه اگر كسى متعرض اين مسائل شود مورد عقاب قرار خواهد گرفت و هر كس سكوت كند در امان است!

23 . توبيخ مردم از سوى ام سلمه

ام سلمه كه از حجره خود شاهد سخنان ابوبكر بود، چند سخن مؤثر بر زبان آورد كه حقا در خور تحسين بود. او با تعجب از اينكه به مثل فاطمه عليهاالسلام چنين سخنانى گفته مى‌شود در حالى كه در دامان انبيا بزرگ شده، گفت:

چگونه مى‌شود كه پيامبر صلی الله عليه وآله ارث را بر فاطمه حرام كرده، ولى به او نگفته است؟ يا پيامبر صلی الله عليه وآله به او آموخته ولى او عمدا مخالفت كرده ارث را طلب مى‌كند؟! پيامبر صلی الله عليه وآله اين برخورد شما را مى‌بيند و به زودى خواهيد دانست.

نتيجه سخنان ام‌سلمه آن شد كه در آن سال سهم ام‌سلمه از بيت المال را قطع كردند!

24 . غدير خم آخرين اتمام حجت

حضرت زهرا عليهاالسلام با اتمام خطابه برخاستند و به سوى خانه كه در فاصله چند قدمى بود حركت كردند. شخصى به نام رافع در بين راه به حضرت عرض كرد: «اگر على بن ابى‌طالب قبل از بيعت ابوبكر مردم را متوجه مى‌كرد ما جز او را قبول نمى‌كرديم»!! پيدا بود كه اين سخن ساختگى و به عنوان سوژه دادن به دست مردم بود. لذا حضرت با غضب به او فرمود:

دور شو كه خداوند بعد از غدير خم براى احدى عذرى و دليلى باقى نگذاشته است!

25 . خطاب به اميرالمؤمنين عليه‌السلام

سپس حضرت به منزل بازگشتند در حالى كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام منتظر آن حضرت بودند. وقتى وارد خانه شدند رو به اميرالمؤمنين عليه‌السلام مطالبى فرمودند كه نوعى درد دل و اظهار غصه براى آرامش بود، چه آنكه هر دو صاحب مصيبت بودند. لذا حضرت شكايت خود از غاصبين و مردم را اين گونه به همسرش عرضه داشت:

چطور چنين دست خود را بسته‌اى و پسر ابوقحافه حق مرا غصب مى‌كند؟ مى‌بينى كه چگونه به مخاصمه با من برخاسته و با من به تندى سخن مى‌گويد؟ مهاجرين و انصار هم بى‌تفاوتى نشان مى‌دهند و همگى حق مرا ناديده گرفته‌اند؟!

چرا بايد دختر پيامبر صلی الله عليه وآله با سينه‌اى پر از غضب براى مردم سخن بگويد و باز بدون نتيجه به خانه باز گردد؟ تو نيز در شرايطى هستى كه نمى‌توانى از من دفاع كنى و بالاخره از هيچ راهى نمى‌توانم به حق خود دست يابم. اى كاش

قبل از چنين روزى مرده بودم. من وظيفه خود در حمايت از تو را انجام دادم.

پيداست كه اين سخنان در واقع دردِ دل اميرالمؤمنين عليه‌السلام بود كه در كلام فاطمه عليهاالسلام بروز مى‌كرد؛ و هر دو براى يكديگر سخن از غصه‌ها مى‌گفتند.

26 . كلام تسلّى بخش اميرالمؤمنين عليه‌السلام

اميرالمؤمنين عليه‌السلام براى آرامش فاطمه عليهاالسلام كه در واقع روح على عليه‌السلام بود، به آن حضرت تسلّى داد و آه دل خود را بيان كرد. در اين باره اشاره كرد كه من نيز از آنچه در قدرت دارم كوتاهى نمى‌كنم، و بعد از انجام وظيفه آنچه پيش آيد بايد صبر كرد و به حساب خداوند قرار داد. حضرت زهرا عليهاالسلام هم فرمود: «به حساب خداوند مى‌گذارم»، و آرام گرفت.

27 . خطاب به زنان عيادت كننده

پس از بازگشت حضرت زهرا عليهاالسلام از مجلس خطابه، عده‌اى از زنان به عنوان عيادت نزد حضرت آمدند و گفتند: «اى دختر پيامبر، حالتان چگونه است»؟

حضرت در پاسخ تنفر خود را از چنين مسلمانانى اعلام داشتند و صراحتا فرمودند كه اكنون چه وقت عيادت است؟ ديگر از مردان شما و با شما بودن متنفرم، و راه بازگشتى هم نيست!

حضرت تصريح كردند كه امتحان عجيبى داديد! و چه زود باطنِ دلِ بر باطل دوخته خود را معرفى كرديد. سپس نفرين بر آنان فرستادند و نشان ننگ و بى‌آبرويى را بر پيشانى آنان زدند؛ و آينده‌اى ظلمانى كه خود و نسل‌هاى آينده‌شان خون تازه و سم كشنده از آن در روح و جانشان بريزند، و غلبه متجاوزين و هرج و مرج دائمى را به آنان بشارت دادند؛ و بر حال نسل‌هاى آينده مسلمين افسوس خوردند.

در اينجا خلاصه‌اى از خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام به پايان رسيد، و متن كامل و ترجمه فارسى آن در بخش‌هاى هفتم و هشتم كتاب حاضر خواهد آمد. به خاطر سپردن اين مجموعه مختصر مى‌تواند به نوعى حضور در آن مجلس تلقى گردد، و تجديد عهدى با روزهاى پر تلاطم مظلوميت اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام باشد.

3 . جمع بندى استدلال‌هاى حضرت زهرا عليهاالسلام در مقابل غاصبين

اشاره

در مسئله فدك كه يك محاكمه تمام عيار مطرح شده بود، استدلال‌هاى مفصل و همه جانبه‌اى از سوى حضرت زهرا عليهاالسلام مطرح شد؛ و به قدرى دقيق عمل شد كه تا آخر روزگار هر كس در هر جاى جهان آنها را بشنود و در صدد قضاوت باشد بتواند حقيقت را دريابد.

قضاوت جهانى فدك

نكته ظريف در اين استدلال‌ها و اتمام حجت‌هاى فدك آن بود كه با توجه به قضاوت كنندگان مختلفى كه در طول تاريخ در مورد اين ماجرا نظر خواهند داد، آن حضرت هم جنبه دينى و هم جهت قانونى و هم جنبه اخلاقى و وجدانى را مطرح كردند؛ و هر يك را جداگانه در معرض قضاوت جهانيان قرار دادند، كه به 3 نوع مخاطب قابل تقسيم است:

1 . اگر مخاطبان و حاضران چنين دادگاهى مسلمانانِ معتقد به گفتارِ پيامبرشان هستند و مبانى اعتقادى صحيح دارند، استدلال‌هاى خاص مبتنى بر اعتقادات را مورد توجه قرار دهند و محكوميت خصم را ببينند.

2 . اگر اصول قضاوت اسلامى را كه تقريبا بين اقوام و ملل جهان مُشابه است قبول دارند، باز محكوميت خصم را ببينند اگر چه در اعتقاد شيعه نباشند و يا حتى مسلمان نباشند.

3 . اگر فقط پايبند به مبانى اخلاقى هستند و لا اقل وجدان بيدارى در وجودشان نهفته است، باز محكوميت خصم را ببينند و حكم كنند كه آنچه درباره فدك انجام شد از نظر مراعات انصاف و مروّت و عواطف اجتماعى كه در تمام ملل مورد قبول است خلاف مبانى انسانيت است، و در حدى است كه هر بشرى به راحتى مى‌تواند غاصبين فدك را محكوم كند.

تنظيم و دسته بندى احتجاجات فدكيه

با توجه به اينكه در حال سخنرانى تقديم و تأخير مطالب به اقتضاى مجلس و حالت روحى حاكم بر آن تنظيم مى‌شود، جنبه‌هاى اعتقادى و قانونى و اخلاقى در كلام حضرت به طور جداگانه ذكر نشده، بلكه به مناسبتى كه ذكر هر مطلبى لزوم داشته آن را مطرح فرموده‌اند.

از سوى ديگر همه اين مطالب در يك مجلس ذكر نشده، چرا كه حضرت چندين مرحله براى فدك به مخاصمه رفتند و هر يك از نظر شرايط حالت خاصى داشت. يك مورد مجلس عمومى و در حضور مردم است، و موردى ديگر فقط با حضور ابوبكر و عمر و اصحاب خاصشان است، و گاهى ديگر ابوبكر يا عمر هر يك به تنهايى هستند، و زمانى ديگر فقط مردم هستند.

آنچه در اين قسمت انجام شده تفكيك و دسته بندى استدلال‌ها در همه موارد است، يعنى هم موارد خطبه حضرت و هم غير خطبه از مواردى كه در بخش دوم كتاب حاضر ذكر شد. بدين صورت توانسته‌ايم دوره كاملى از استدلال‌هاى حضرت زهرا عليهاالسلام در مسئله فدك را تقديم نماييم تا شيعه آن حضرت بتواند يك دوره جمع بندى شده از

آن را به خاطر بسپارد، و هر كس مى‌خواهد درباره فدك قضاوت كند از همه نوع استلال‌هاى آن مطلع باشد. بر اين اساس مجموع استدلال‌هاى اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام درباره فدك را در 3 قسمت مى‌آوريم:

1 . استدلال‌هاى اعتقادى

2 . استدلال‌هاى قانونى

3 . استدلال‌هاى اخلاقى - وجدانى

1 . استدلال‌هاى اعتقادى

اشاره

آن روز كه پيامبر خدا صلی الله عليه وآله از دنيا رفت اعتقاداتى براى مردم به يادگار گذاشت كه همه بايد به آنها معتقد مى‌شدند. آن روز اسلام يك معنى بيشتر نداشت و آن دينى بود كه ولايت و محبت اهل بيت عليهم‌السلام جزء لاينفك آن تلقى مى‌شد. هيچ اختلافى بين مسلمين نبود و در خانه اهل بيت عليهم‌السلام هنوز سوزانده نشده بود.

با حمله به خانه وحى پس از رحلت آن حضرت مردم دو دسته شدند. عده‌اى بيرون درِ خانه جزء حمله كنندگان بودند و عده‌اى داخل خانه مدافع على بن ابى‌طالب عليه‌السلام ماندند، و اين نمود عملى لازمه دو عقيده متضاد نسبت به اهل بيت عليهم‌السلام بود.

حضرت زهرا عليهاالسلام با توجه به اين شكاف اعتقادى مردم را در خطاب خود به دو دسته تقسيم كردند. يكى آنان كه بر اعتقادات تبيين شده از سوى پيامبر صلی الله عليه وآله پا بر جا هستند، و ديگر كسانى كه از آن اعتقادات دست كشيده و مرتد شده‌اند و دين جديدى كه مقام عصمت هيچ نقشى در آن ندارد اختيار كرده‌اند.

اين قسمت از كتاب موارد محكوم كردن پيروان سقيفه و غاصبين فدك از جهات اعتقادى، و نيز اقرار گرفتن از آنان در دست برداشتن از مبانى اصيل اعتقادى را آورده‌است. آنچه در مواضع مختلف كلام حضرت در اين باره آمده 8 مورد بدين شرح است:

1 . فاطمة سيدة نساء اهل الجنة

حضرت زهرا عليهاالسلام ابتدا بالاترين فضيلت خود را مطرح كردند كه پيامبر صلی الله عليه وآله فرموده است: «فاطمه سيده زنان اهل بهشت است». اين مطلب به معناى آن است كه حضرت زهرا عليهاالسلام جزء چند نفرى است كه در اولين مرتبه خلقت قرار دارند و در بهشت كه نتيجه خوبى‌ها در دنياست فاطمه عليهاالسلام بانوى بانوان است.

حضرت پس از مطرح كردن اين مطلب فرمودند: وقتى سيده بانوان بهشت مى‌گويد: «فدك از آن من است» آيا باز هم اين احتمال وجود دارد كه راست نگويد؟! اگر سخن كسى را كه در مرتبه اول عالم وجود است نپذيريم و از او شاهد بخواهيم، در واقع او را به عنوان سيده زنان بهشت قبول نداريم.

اگر كسى واقعا از اين اعتقاد خود دست برداشته در واقع خود را معرفى مى‌كند! و اگر بنا باشد ما از چنين شخصيتى شاهد بخواهيم پس چگونه در بالاتر از اينها كه معارف دينمان است بر او اعتماد كنيم؟

2 . آيه تطهير

حضرت با مطرح كردن آيه تطهير مقام ديگرى كه خداوند مخصوص ايشان قرار داده بيان كردند، كه آيا آيه تطهير دلالت بر عصمت مطلق نمى‌كند؟ آيا اين آيه صريح قرآن نيست؟ آيا اين آيه درباره ما نازل نشده است؟

اگر اين سه سؤال را پاسخ مثبت مى‌دهيد و با اقرار به عصمت ما باز هم سخن ما را قبول نمى‌كنيد، پس چه ارزشى براى اين آيه مى‌ماند؟

3 . رد سخن معصوم كفر است

در مرحله بعد حضرت با استناد به آيه تطهير فرمودند: اگر شما سخن ما را قبول نكنيد و از ما شاهد بخواهيد، در واقع شهادت خدا را رد كرده‌ايد و در پى شهادت مردم هستيد؛ و شكى نيست كه ردّ سخن خدا مساوى با كفر است.

اگر بنا باشد ارزش «عصمت» به اندازه قبول سخنى درباره قطعه زمينى هم مؤثر نباشد، پس تكليف معارف دين كه با ضمانت عصمت از سوى پروردگار به ما مى‌رسد چه مى‌شود؟

پيداست كه اعتقاد به آيه تطهير در منكرين فدك محل اشكال واقع شده، وگرنه با اعتقاد به عصمت نياز به هيچ دليل ديگرى نيست. هر سخنى از لسان معصوم در هر موضوعى صادر شود حجت تمام عيار است، و هيچكس حق ندارد در آن كوچك‌ترين شكى پيدا كند. بنابر اين قرار گرفتن در مقابل سخن فاطمه عليهاالسلام مساوى با كفر و ارتداد است.

4 . پذيرفتن سخن بر عليه معصوم كفر است

حضرت زهرا عليهاالسلام براى آنكه آخرين مرحله سخن را بيان كنند از آنان چنين اقرار گرفتند كه اگر كسى بر عليه من شهادتى ناروا دهد آيا بر من حد جارى مى‌كنيد؟ دشمن ناشيانه جواب مثبت داد، و حضرت فورا فرمود: «بنابر اين كافر مى‌شوى، زيرا شهادت خداوند به طهارت و عصمت اهل بيت عليهم‌السلام را رد كرده‌اى و شهادت مخلوق را پذيرفته‌اى»! يعنى اكنون كه شهادت عايشه و حفصه و مالك بن اوس بن حدثان را بر عليه من قبول مى‌كنى و گفته مرا رد مى‌كنى، كافر شده‌اى و سخن خدا را نپذيرفته‌اى.

5 . مخالفت صريح و عمدى با قرآن

يكى از اولين اعتقادات هر مسلمان احترام لسانى و عملى نسبت به قرآن و قبول

سنديّت آن به عنوان كلام خداوند و قانون نامه دائمى اسلام است. حضرت زهرا عليهاالسلام از زبان خود غاصبين اقرار گرفتند كه عمدا با صريح چند آيه قرآن مخالفت كرده‌اند كه عبارتند از : آيه ذا القربى، آيه تطهير، آيات ارث، آيات ارث انبيا عليهم‌السلام. اين مخالفت با آيات به معناى ضديت با قرآن و ناديده گرفتنِ معتبرترين يادگار پيامبر صلی الله عليه وآله است، كه چيزى جز كفر و ارتداد نمى‌تواند تلقى شود.

6 . مخالفت صريح و عمدى با پيامبر صلی الله عليه وآله

از نظر همه مسلمين ارزش والاى پيامبر صلی الله عليه وآله به عنوان اول شخص عالم وجود، جزء معتقدات قطعى است. گفتار و رفتار پيامبر صلی الله عليه وآله هم مستند به وحى است و مقام «وَ لايَنطِقُ عَنِ الهَوى، اِن هُوَ اِلاّ وَحىٌ يوحى» را دارد. با اين سابقه اعتقادى در مسئله فدك چند نقطه واضح از سخنان پيامبر صلی الله عليه وآله مورد مخالفت صريح قرار گرفت.

از جمله غصب اعطايى پيامبر صلی الله عليه وآله به فاطمه عليهاالسلام بود، كه طى ماجراى مفصلى انجام شد و همه مردم متوجه آن شدند و كسى بى‌اطلاع نماند. غصب فدك در واقع زير پا گذاشتن عمل پيامبر صلی الله عليه وآله به صورت وقيحانه‌اى بود كه با اعتقاد هيچ مسلمانى ناسازگار نبود.

همچنين بى‌اعتنايى به سخن آن حضرت كه فرموده بود: «فاطِمَةُ سَيِّدَةِ نِساءِ اَهلِ الجَنَّةِ» و نيز «اُمّ‌اَيمَن اِمرَأَةٌ مِن اَهلِ الجَنَّةِ» از نمونه‌هاى زير پا گذاشتن اعتقادات اصيل يك مسلمان نسبت به پيامبرش است.

7 . آيا شما عام و خاص قرآن را بهتر مى‌دانيد؟

از آنجا كه در تشخيص معارفِ دين مقام اول را پيامبر صلی الله عليه وآله و باب مدينه علم او يعنى اميرالمؤمنين عليه‌السلام داشتند، اگر مردم واقعا درباره مسئله فدك شكى داشتند و ابهامى برايشان پيش آمده بود، گفتار و عمل پيامبر صلی الله عليه وآله و حضور اميرالمؤمنين عليه‌السلام در ماجراى

اعطاى فدك بهترين وسيله براى رفع هر ابهامى بود. آيا در جايى كه عالِم امت حضور دارد جايى براى عرض اندام جاهلين مى‌ماند؟

آيا عام و خاص قرآن را كسى از پيامبر صلی الله عليه وآله بهتر تشخيص مى‌دهد؟ آيا ابوبكر و عمر مطالبى از قرآن را فهميده‌اند كه دو مقام اول علم در دين ما نفهميدند؟ آيا سابقه ابوبكر و عمر كوچك‌ترين نشانى از علم دارد؟ آيا به اقرار خود او زنان پشت پرده از او عالم‌تر نيستند؟

8 . اجماع امت ارزش دينى ندارد

از آنجا كه غاصبين مجبور بودند رسما ارتباط خود را با قرآن و حديث قطع كنند جاى خالى آن را با اجماع پر كردند، تا هرگاه احتياج به بدعت يا حق كشى داشتند با مطرح كردن اتفاق مردم مسئله را تمام كنند. اين مستمسكى بود كه ابوبكر رسما در غصب فدك آن را مطرح كرد و گفت كه آنچه درباره فدك انجام داده‌ام با توافق و اتفاق مسلمين بوده، و در واقع خواسته آنان را اجرا كرده‌ام.

حضرت زهرا عليهاالسلام رسما اعلام كردند كه خداوند نمايندگان خود را فرستاده تا مردم از پيش خود كارى نكنند، و اجماع مردم هيچ ارزشى ندارد. جايى كه خدا به كارى راضى نيست اگر همه مردم عالم هم راضى باشند ارزشى ندارد، و جايى كه خداوند به كارى راضى باشد مخالفت همه مردم عالم ارزشى نخواهد داشت.

تا اينجا مبانى اعتقادى مردم بود كه حضرت زهرا عليهاالسلام آنها را مورد سؤال قرار داد، و اقرار گرفت كه به مخالفت صريح با گذشته عقيدتى خود پرداخته‌اند و در حقيقت از دين خود برگشته‌اند.

2 . استدلال‌هاى قانونى

اشاره

پس از احتجاجات اعتقادى، نوبت به اتمام حجت از جهات حقوقى ماجرا رسيد، كه هم در اسلام قوانين خاصى براى آن وضع شده و هم در عموم ملل جهان معيارهاى مشابهى دارد. در اين جهت حضرت به قدرى ظريف عمل كردند كه يك قاضى بلند پايه بايد درس‌هاى قضاوت را از اين گفتار و عمل حضرت استخراج كند، و ثابت شود كه غاصبين فدك حتى آگاهى از قواعد يك قضاوت ساده را نداشتند.

جهات خلاف قانون كه در مسئله غصب فدك اعمال شده 14 مورد زير است، كه همه آنها از صريح كلام آن حضرت استخراج شده است:

1 . تصرف فعلى دليل ملك

يكى از قواعد حقوقى بين المللى اين است كه هر چه در دست كسى و تحت تصرف او باشد ملك او تلقى مى‌شود، و براى اثبات مالكيت خود بر آن احتياج به هيچ شاهد و دليلى ندارد.

حضرت با اشاره به اينكه فدك در مَرآى و منظر همه طى چهار سال تحت تصرف من بود و درآمد آن را به مصارف لازم مى‌رساندم، فرمودند: آيا اين تصرف مالكانه احتياج به شاهد دارد؟ آيا همين براى اثبات مالكيت من كافى نيست؟

2 . غصب قبل از محاكمه

وقتى درباره ملك يا هر چيز ديگرى اختلاف در ملكيت باشد و توافقى در بين صورت نگيرد، تنها راه حل قانونى مطرح كردن دادگاهىِ آن است، تا پس از ارائه دليل‌هاى طرفين قاضى حكم كند، و طبق حكم او مورد اختلاف به يكى از طرفين داده

شود. خود اينكه بدون محاكمه كسى خود را حق بداند و با اتكا به زور آن را به تصرف خويش درآورد، از نظر اسلام و همه ملل باطل است.

بر فرض اينكه فدك يك مورد اختلافى بين دو نفر باشد، بايد دادگاهى مطرح شود تا طرفين دعوا ادله خود را بگويند و حكم صادر شود، و بر اساس قانون از تصرف كسى خارج و تحت تصرف ديگرى قرار گيرد، نه اينكه بدون اعلان قبلى و با استفاده از زور مأمورانى اعزام شوند و در يك چشم بر هم زدن نماينده حضرت زهرا عليهاالسلام را از فدك بيرون كنند و امور را تحت تصرف خود درآورند. اين از محكوم‌ترين نوع برخورد در يك مسئله اختلافى است.

3 . مدعى شاهد بياورد

نقطه ضرورى از قضاوت اسلام اين است كه مُدَّعى بايد شاهد بياورد نه مُدَّعى عَلَيه. حضرت زهرا عليهاالسلام فدك را متصرف بودند، و غاصبين يا همه مردم بر عليه آن حضرت ادعا داشتند. در چنين شرايطى ابوبكر و عمر از حضرت شاهد بر ملكيت فدك مى‌خواستند، در حالى كه بايد خودشان شاهد مى‌آوردند!

4 . مدّعى عليه قسم مى‌خورد

از قوانين قضاوت اسلام اين است كه اگر مدعى از آوردن شاهد عاجز بود كافى است طرف مقابل نسبت به انكار ادعاى مُدَّعى قسم ياد كند. بر فرض اينكه ابوبكر و عمر و همدستانشان قادر به آوردن شاهد بر عليه آن حضرت نبودند، اكنون نوبت آن بود كه حضرت قسم ياد كنند تا هر گونه اختلافى رفع شود، ولى آنان هرگز اين قانون مسلم اسلام را مراعات نكردند و از حضرت شاهد خواستند.

5 . اتهام صاحب يد جرم است

هر كس از جا برخيزد و نسبت به ملك ديگرى ادعايى مطرح نمايد بدون آنكه

مدرك معتبرى در دست داشته باشد خود جرم است، چرا كه شخصيت مُدَّعى عليه را در نظر مردم زير سؤال مى‌برد.

يكى از مطالبى كه صريحا در مورد فدك مطرح شد اين بود كه ابوبكر و عمر حق نداشتند در موردى كه صديقه كبرى عليهاالسلام ملكى را در تصرف داشتند آن حضرت را متهم كنند كه گويا تصرف تو جايز نيست و كار خلاف انجام مى‌دهى! همين اتهام و مطرح كردن مسئله از نظر قانونى جرم است و به اين جرم حضرت تصريح كردند.

6 . فدك اعطايى است و اِرث نيست

غاصبين براى آنكه ملكيت حضرت را زير سؤال ببرند مطرح كردند كه فدك ارث پيامبر صلی الله عليه وآله است كه به حضرت رسيده است. حضرت در ردّ چنين ادعايى فرمود: اصلاً فدك اعطايى پيامبر صلی الله عليه وآله به من است كه چهار سال قبل به من بخشيده و من آن را تصرف كرده‌ام، و ربطى به ارث ندارد تا مراحل قانونى ارث را طى كند!

7 . سند اعطايى بودن فدك

ارائه سندى كه به امر پيامبر صلی الله عليه وآله و به دست اميرالمؤمنين عليه‌السلام درباره بخشيده شدن فدك به فاطمه عليهاالسلام نوشته شده بود، مى‌توانست فيصله دهنده دعوى باشد، چرا كه سند را براى چنين روزى تنظيم مى‌كنند، ولى غاصبين نه تنها به اين جنبه حقوقى كه در تمام ملل جهان معتبر است كوچك‌ترين اعتنايى نكردند، كه آن را هم پاره كردند!

8 . شاهد بر اعطايى بودن فدك

از آنجا كه سخن حضرت زهرا عليهاالسلام و نيز سند ارائه شده مورد قبول واقع نشد، براى آنكه خصم از هر جهت محكوم باشد، حضرت شهود درخواست شده از سوى غاصبين را هم حاضر كردند. اميرالمؤمنين عليه‌السلام و ام ايمن به عنوان شاهد، آيه «ذاالقربى» را به عنوان مدرك و سابقه مطلب و حضور مردم طى چهار سال تصرف حضرت، ادله كافى براى مطلب بودند كه پذيرفته نشدند.

9 . همه از پدرانشان ارث مى‌برند

با فرض اينكه غاصبين نخواستند اعطايى بودن فدك را بپذيرند و آن را ارث حساب كردند، حضرت فرمود: طبق قانون صريح اسلام و قواعد تعيين شده براى ارث، همه فرزندان از پدرانشان ارث مى‌بردند و من هم يكى از مردم هستم، چرا درباره ارث من مانع مى‌شويد و آن را يك استثنا مى‌دانيد؟

10 . آيا در نسبت من با پدرم ترديد داريد؟!

سؤال اول اين بود كه مانع از ارث بودن من از پدرم چه مى‌تواند باشد؟ آيا در نسبت دخترى و پدرى بين من و پدرم شك داريد كه چنين مسئله‌اى را مطرح مى‌كنيد؟!

چنين تشكيكى نه فقط اهانت صريح به ساحت مقدس دو معصوم - يعنى پيامبر و فاطمه زهرا عليهماالسلام - كه تهمتى عظيم حساب مى‌شود كه جرم آن بايد جداگانه بررسى گردد.

11 . آيا دين من و پدرم از هم جداست؟!

دليل ديگرى كه مى‌تواند مانع ارث شود مسلمان نبودن فرزندِ يك مسلمان است. حضرت براى آنكه بى‌شرمى مردم را نشان دهد فرمود: «آيا من بر دين پدرم نيستم كه در ارث بردن من از او شك مى‌كنيد»؟!

12 . آيا پيامبر صلی الله عليه وآله يا فاطمه عليهاالسلام استثنا شده؟

حضرت در آخرين مرحله پرسيدند كه از اين آيات ارث كه در قرآن مطرح است آيا در جايى من يا پدرم مورد استثنا قرار گرفته‌ايم؟ اگر چنين است ما را هم راهنمايى كنيد تا بدانيم! يعنى تا پيامبر صلی الله عليه وآله زنده بوده قانون ارث همگانى بوده و براى همگان يكسان اجرا مى‌شده است. اين چه خبر استثنائى بوده كه هيچكس جز غاصبين از آن اطلاع نداشته است؟

13 . «النَّبىُّ لايُوَرِّث» حديث جعلى است

با مطرح شدن حديث ساختگى «پيامبر ارث نمى‌گذارد»، حضرت در پاسخ فرمود: اين اولين دروغى است كه در اسلام آورده‌ايد. عجيب نيست كه مطلب به اين عظمت را كه به معناى استثنا زدن به قرآن است، احدى از اصحاب پيامبر صلی الله عليه وآله از آن حضرت نشنيده و فقط عايشه و حفصه و يك عرب بيابانى شنيده‌اند؟!

14 . «النبى لا يورث» مخالف قرآن است!

پيامبر صلی الله عليه وآله مخالف قرآن سخن نمى‌گويد. در حالى كه خداوند در قرآن صريحا ارث بردن و ارث گذاشتن انبياء عليهم‌السلام را مطرح كرده، چطور مى‌شود پيامبر صلی الله عليه وآله مطلبى بر خلاف قرآن بفرمايد؟!

بدين صورت حضرت از تمام جوانب قانونى راه را بر مجرم بستند، و در اين دادگاه جهات حقوقى كاملى در پرونده فدك قرار دادند كه تا روز قيامت هر كس با هر دين و مذهبى و از هر قوم و ملتى آن را باز كند بتواند به راحتى درباره آن قضاوت كند.

3 . استدلال‌هاى اخلاقى - وجدانى

اشاره

با توجه به اينكه غاصبين و طرفدارانشان از قبل تصميم خود را گرفته بودند و بنا نبود سخن حقى كه به استناد اعتقاد يا قانون مطرح مى‌شود بپذيرند، لذا حضرت در كنار دو جنبه عقيدتى و حقوقى كه درباره فدك مطرح كردند، با استفاده از ضربه‌هاى اخلاقى و وجدانى كه هر بشرى به نام انسانيت خود را بدان مقيد مى‌داند، به مردم نهيب مى‌زدند. شايد از اين طريق فطرت‌هاى نهفته‌اى بروز كند و حق پايمال شده را احيا كند، و شايد وجدانى بيدار گردد و متوجه حقيقت شود.

جهاتى كه در اين باره حضرت مطرح كردند در 3 جنبه خلاصه مى‌شود: مراعات مالى محترمانه. دفاع از عزيزان هر قوم. ترس از عاقبت ظلم.

1 . مراعات مالى محترمانه

اشاره

حضرت مى‌خواستند مردم را متوجه كنند كه هر قومى نسبت به بزرگان خود در مسايل مالى دريغ نمى‌كنند، و در حد امكان آنچه دارند در طَبَق اخلاص تقديم او مى‌نمايند. بر اين اساس آيا دختر پيامبرتان به عنوان تنها يادگار پيامبر صلی الله عليه وآله چيزى از شما خواسته است؟ آيا شما به دست خود چيزى به او تقديم كرده‌ايد؟

اگر چنين نيست، آيا قباحت ندارد كه اهل ملل و مذاهب مختلف بشنوند كه مسلمانان به مجرد رحلت پيامبرشان حمله كردند و مختصر اموالى كه ملك شخصى دختر پيامبرشان بود از او گرفتند؟ آيا از گرسنگى مى‌مردند كه مجبور به گرفتن اين ملك شدند؟ آيا جاى آن نبود كه به احترام عزيز پيامبر صلی الله عليه وآله مجانى در فدك كار كنند و باغ‌هاى آن را آبادتر كنند و از اين طريق افتخارى براى خود كسب كنند؟ مطالبى كه حضرت در اين باره مطرح فرمودند 4 جهت به شرح زير است:

1 . المَرءُ يُحفَظُ فى وُلدِهِ بَعدَهُ

پيامبر صلی الله عليه وآله فرمود: «فرزندان هر كس بعد از رحلت او بايد مورد ملاحظه و توجه مردم باشند و احترام آنان حفظ شود». حضرت با اشاره به اين مطلب فرمودند:

شما مى‌دانيد جز اين يادگار پيامبر صلی الله عليه وآله چيزى در دست ما نيست. آيا واقعا مراعات فرزندان هر كس بعد از رحلت او چنين است؟!

2 . فدك براى نسل زهرا عليهاالسلام

پيامبر صلی الله عليه وآله هنگام تحويل فدك به حضرت زهرا عليهاالسلام تصريح كردند كه اين را براى فرزندان و نسل تو مى‌دهم تا به مردم احتياج نداشته باشند، به خصوص مردمى كه اينچنين نسبت به اهل بيت پيامبرشان اظهار محبت كردند!! وقتى فدك غصب شد حضرت زهرا عليهاالسلام فرمود:

شما خوب مى‌دانيد كه اين فدك را پدرم براى فرزندانم به من بخشيده بود، گويا تحمل ديدن آسايش خود و فرزندانم را نداريد؟

3 . اگر فدك ملك تو بود ... !

حضرت در خطابى به ابوبكر فرمودند:

اگر اين فدك ملك تو بود و من آن را از تو طلب مى‌كردم، بر تو لازم بود كه آن را به من بدهى! اكنون كه ملك من است مى‌خواهى از من بگيرى؟!

4 . فقط فدك را داشتيم!

در مواردى اميرالمؤمنين عليه‌السلام به اين مطلب اشاره كرده‌اند كه مگر ما چند مورد ملك و مال دنيا داشتيم كه شما اين يكى را غصب كرديد تا بقيه براى ما بماند؟! آيا اين زشت نيست كه در زير آسمان فقط يك فدك از آن ما بود، و گويا چشمان بخيل شما همگى به آن دوخته بود كه آن را هم از ما بگيريد و خيالتان راحت شود؟!

2 . دفاع از عزيزان هر قوم

اشاره

بين هر قوم و ملتى احترام به عزيزانشان كه مورد توجه عمومى هستند الزامى است و اگر كسى كوچكترين اهانتى به آن مقام نمايد همه خود را موظف به دفاع مى‌دانند.

تعجب حضرت زهرا عليهاالسلام از اين همه قدردانى و احترام نسبت به تنها يادگار پيامبر و عزيزترين مردم نزد آن حضرت بود كه واقعا چه محبتى مى‌كردند و چگونه درياهاى عطوفت خود را نسبت به او نشان مى‌دادند!!! حضرت در اين باره 5 مطلب فرموده‌اند:

1 . بى‌اعتنايى فوق العاده

در حالى كه حوادث خونبار يكى پس از ديگرى براى خاندان رسالت پيش مى‌آمد و هر روز مصيبت تازه‌اى به دست غاصبان براى عزيز رسالت بپا مى‌شد، مردم به گونه‌اى مهر سكوت بر لب زده بودند و بى‌اعتنايى مى‌نمودند كه گويى كار مهمى واقع نمى‌شود و مسئله مهمى رخ نداده است. حضرت به شدت اين حالت مردم را مورد حمله قرار دادند كه: «ما هذِهِ الغَميزَةُ فى حَقّى وَ السِّنَةُ عَن ظُلامَتى»؟!

2 . عجله مردم

اى كاش مردم به سكوت اكتفا مى‌كردند، اما آنكه تيغ بر دل مى‌كشيد عجله و سرعت مردم در كمك به غاصبين بود. گويا هر روز صبح منتظر عهد شكنى جديدى بودند و در صدد تغيير تازه‌اى در آنچه تا آن روز قبول داشتند. لذا حضرت فرمودند: «سَرعانَ ما اَحدَثتُم وَ عَجلانَ ذا اِهالَة».

3 . گويا چشم پيامبر صلی الله عليه وآله را دور ديده‌اند!

براى آنكه مردم شرم كنند و در حركت خود تجديد نظر اساسى نمايند، حضرت با غضب به مردم فرمود: «اَتَقولونَ ماتَ مُحَمَّدٌ»؟! معناى اين سخن اين بود كه آيا واقعا تا پيامبر صلی الله عليه وآله از دنيا رفت همه چيز را تمام شده مى‌انگاريد؟! نكند منتظر رحلت و از دنيا رفتن آن حضرت بوديد؟ پيداست كه در حضور پيامبر صلی الله عليه وآله جرئت چنين رفتارى را نداشتيد، و اكنون كه چشم او را دور ديده‌ايد چنين جسور شده‌ايد! اين شرم‌آور نيست؟!

4 . اجتماع بر غدر و مكر و حيله

نكته‌اى كه بسيار چشمگير بود اتفاق مردم بر باطل بود. منظره كار چنين بود كه هرگاه عهد شكنى و بدعت گزارى مطرح مى‌شد مردم فورا بر آن متفق مى‌شدند و آن را اجرا هم مى‌كردند و اين مطلب هر روز تكرار مى‌شد. آيا مردم بر سر حق هم چنين اتفاقى مى‌كنند؟ آيا جاى تعجّب ندارد كه مردم بر سر باطل چنين يكدل و يكجا عمل كنند؟!

5 . سكوت در حال قدرت

حضرت با اشاره به اينكه سكوت مردم در حالى بود كه اعلا درجه قدرت را براى ممانعت از باطل و دفاع از حق داشتند، و هر اقدامى را به راحتى مى‌توانستند انجام دهند و دفاع از حضرت زهرا عليهاالسلام كار بسيار آسانى براى آنان بود، به شدت آنان را مورد انتقاد قرار دادند و فرمودند: «وَ لَكُم طاقَةٌ بِما اُحاوِلُ وَ قُوَّةٌ عَلى ما اَطلُبُ وَ اُزاوِلُ»!

3 . ترس از عاقبت ظلم

اشاره

يكى از نكات مسلَّم در فدك آهِ مظلومى بود كه پناهى جز خداوند نداشت، و اين همان نقطه‌اى است كه بايد ترسيد و انتقام پروردگار را منتظر بود. حضرت زهرا عليهاالسلام به 4 تعبير اين مطلب را به مردم گوشزد كردند:

1 . خدا شاهد و ناظر است

آنگاه كه بشر سركش مى‌شود و عنان كار را به دست هوى و هوس مى‌سپارد، فقط شاهد بودن پروردگار مى‌تواند نهيبى بر پيكره فكرش باشد. حضرت زهرا عليهاالسلام با كلمه «فَبِعَينِ اللّه ...» مردم را متوجه كردند كه آنچه انجام مى‌دهيد خدا شاهد است و مى‌بيند.

2 . من دختر ترساننده از عذابم

حضرت زهرا عليهاالسلام به عنوان ترساندن مردم از عذاب الهى و اينكه اگر پيامبر صلی الله عليه وآله بود شما را از عذاب مى‌ترسانيد و من دختر همان پيامبرم، تعبيرى تكان دهنده به كار بردند و فرمودند: «اَنَا ابْنَةُ نَذيرٍ لَكُم بَينَ يَدَى عَذابٍ شَديدٍ».

3 . شكايت به خدا و رسول

حضرت سخن حقى از نظر عقيدتى و حقوقى فرمود، واتمام حجت نهايى را به ميان آورد به اين معنى كه اگر مى‌خواهيد زور بگوييد و هيچ سخن حقى را نمى‌پذيريد، يك راه بيشتر نمانده و آن اينكه شكايت شما را به پيشگاه خدا و رسول ببرم.

4 . وعده به قيامت

سخن آخر حضرت عليهاالسلام اين بود كه وعده ما به قيامت باشد، كه قاضى آن خداوند و مدافع من پيامبر صلی الله عليه وآله است و خداوند حكم مظلوميت مرا براى همه بيان خواهد كرد.

اين بود جمع بندى و خلاصه‌اى از مراحل اتمام حجت حضرت زهرا عليهاالسلام در مسئله فدك كه به صور مختلف بيان كردند تا راه هر گونه تشكيك بسته باشد.

6 . سند و متن و كتابشناسى و شعر فدك

اشاره

مجموعه وقايعى كه از آنها به عنوان ماجراى فدك ياد مى‌شود در يك پرونده بزرگ علمى در طول تاريخ حفظ شده، و اينك پس از هزار و چهارصد سال پيش روى ماست. تاريخچه فرهنگى فدك حامل اسناد مكتوب ماجراست كه در 4 جنبه قابل بازبينى است: كتابشناسى، اسناد و منابع، متون ناقل خطبه، شعر فدك.

1. كتابشناسى فدك

اشاره

مسئله فدك در 3 جهت تأليفات دارد: اسناد، متون، مسائل كلامى. كتاب‌هايى كه مربوط به اسناد خطبه هستند شامل اسناد خطبه كامل و يا بخشى از آن و نيز بحث‌هاى رجالى در سند خطبه‌اند. كتاب‌هايى كه مربوط به متن خطبه هستند گاهى متن كامل خطبه را نقل كرده‌اند و گاهى قسمتى از آن را آورده‌اند. شرح و تفسير خطبه از مواردى است كه كتب متعددى درباره آن تأليف شده است.

قسمت اعظم كتبى كه درباره فدك تأليف شده درباره مسائل كلامى آن است كه اضافه بر آنچه خود حضرت فرموده، در طول تاريخ نيز اين بحث از دو طرف ادامه يافته است. دشمنان فاطمه عليهاالسلام به عنوان دفاع از غاصبينِ اول مطالب جديدى به بازار آورده‌اند كه طبعا علماى شيعه به عنوان دفاع از حريم عصمت به مقابله با آنان پرداخته‌اند.

موضوع كتاب‌هاى تأليف شده

از آنجا كه در فدك بحث بر سر اثبات نتايج ماجراست كه به غضب حضرت زهرا عليهاالسلام و اذيت آن حضرت منتهى مى‌شود، و نتيجه آن رويارويى با ذات الهى و كفر است، لذا بحث‌هاى كلامى شديدى درباره آن در گرفته است.

با اينكه طرفداران دشمن فاطمه عليهاالسلام جعليات بسيارى بر آنچه خود آنها گفتند اضافه كرده‌اند، و به گونه‌اى از غاصبين دفاع كرده‌اند كه حتى خود آنها بدان راضى نمى‌شوند، ولى با اين همه نتوانسته‌اند ذره‌اى از شدت جنايت بكاهند، چرا كه فاطمه عليهاالسلام خود در اول اين مسير كار دشمن را يكسره كرد، و در واقع اينان تلاش مذبوحانه‌اى در راه احياى سخنان مُرده دشمن مى‌كنند.

معرفى تأليفات فدك

بحث فدك در ضمن كتب مفصل حديثى و تاريخى و كلامى در موارد بسيارى آمده است. در اينجا مواردى كه به صورت كتاب مستقل در موضوع است ذكر مى‌شود. كتاب‌هاى تأليف شده در موضوع فدك كه تاكنون شناسايى شده، 350 كتاب است كه در 2 جهت جدا از هم عرضه شده است:

1 . مسئله غصب فدك و استدلال‌هاى مربوط به آن : 173 كتاب.

2 . خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام و شرح و تفسير آن : 177 كتاب.

اين كتاب‌ها به 7 زبان فارسى، عربى، اردو، تركى، انگليسى و فرانسوى و روسى است.

267 كتاب از اين مجموعه چاپى و 83 كتاب خطى است، كه جداگانه ذكر خواهد شد. آنچه در اينجا آمده در كتاب «فاطمه عليهاالسلام در آئينه كتاب» به طور مفصل معرفى شده است، و براى شناخت بيشتر به آن كتاب مراجعه شود.

لازم به ذكر است كه خلاصه‌اى از كتاب حاضر با عنوان «صداى فاطمى فدك» در 80 صفحه تنظيم و چاپ شده است. همچنين كتاب حاضر با عنوان «فدك كى راز» توسط حجة الاسلام احمد امامى به زبان اردو ترجمه شده است.

1 . كتاب‌هاى مربوط به ماجراى فدك

اشاره

كتاب‌هاى مستقلى درباره ابعاد مختلف ماجراى فدك تأليف شده، كه گاهى شامل همه جوانب و جزئيات ماجراست و گاهى به جهت خاصى از آن پرداخته است. مجموع اين كتاب‌ها - به جز آنهايى كه درباره خطبه است - با تفكيك زبان‌ها 173 كتاب به شرح زير است:

كتاب‌هاى فارسى چاپى

1 . از صفا تا فدك، مسيح مهاجرى

2 . اسرار فدك، محمد باقر انصارى، سيد حسين رجايى

3 . اسناد فدك در قرآن و روايات، مجموعه فرهنگى الغدير

4 . ايليا و فدك از زمان موسى عليه‌السلام، محمدحسين رحيميان

5 . پيامبر موروث، على محمدى زنجانى ارهانى

6 . تا به سرچشمه كوثر، محمد تقى سالك

7 . جنايات تاريخ، سيد جعفر شهيدى

8 . حضرت زهرا عليهاالسلام و ماجراى غم‌انگيز فدك، ناصر مكارم شيرازى

9 . حق غصب شده، عبداللّه عاصى

10 . حق مظلوم، مجتبى قائمى مهر

11 . رازهاى فدك، زين‌العابدين غلام

12 . سؤال از ما پاسخ از فاطمه زهرا عليهاالسلام، عليرضا اصغرى حساميه

13 . سرزمين مغصوب فدك، على‌اصغر لشگرى

14 . سرزمين ياس، مهدى خداميان آرانى

15 . سه خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، مهدى عبداللهى

16 . سيرى مختصر در ماجراى غم‌انگيز فدك، سيد اصغر محمودآبادى

17 . الشواهد الفدكية، سيد اكرم على هندى

18 . على بن ابى‌طالب عليه‌السلام و رمز حديث فدك، حسين غيب غلامى هرساوى

19 . على عليه‌السلام، فاطمه عليهاالسلام، فدك، پيمان مالكى‌نژاد

20 . غمنامه فدك، محمد على شهاب

21 . فاطمه عليهاالسلام و فدك، اعظم اسماعيلى

22 . فاطمه عليهاالسلام و فدك، محمد حسين ضيائى بيگدلى

23 . فاطمه عليهاالسلام و فدك،مؤلف: ؟

24 . فدك، سيد احمد صادق حسينى

25 . فدك، سيد احمد حسينى

26 . فدك، مجتمع فرهنگى بنى‌فاطمه

27 . فدك، محمد كرمى

28 . فدك، ،حسن رضازاده مقدم

29 . فدك، حسين اوسطى

30 . فدك از غصب تا تخريب، غلامحسين مجلسى كوپايى

31 . فدك در تاريخ، مريم احمدى‌كيا

32 . فدك در تاريخ، سيد محمد باقر صدر، مترجم: محمود عابدى

33 . فدك در فراز و نشيب، سيد على حسينى ميلانى

34 . فدك ذوالفقار فاطمه عليهاالسلام، سيد محمد واحدى

35 . فدك الزهراء عليهاالسلام، فدك الزهراء عليهاالسلام لامِرد

36 . فدك فاطمه عليهاالسلام، احمد بن عزيزاللّه شيرازى فالى

37 . فدك فاطمى، محمد رضا انصارى

38 . فدك كجاست؟ محمد باقر انصارى

39 . فدك، مرثيه‌اى كه دوباره بايد خواند، محمود صلواتى

40 . فدك معتبرترين سند تاريخ، سيد عليرضا حسينى

41 . فدك نحلة النبى صلی الله عليه وآله، سيد محمد حسن حائرى قزوينى، مترجم: علم‌الهدى

42 . فدك و بازتاب‌هاى تاريخى و سياسى آن، على‌اكبر حسنى

43 . فدك و جريانات تاريخى آن از نظر اهل سنت و غيره، احمد

44 . فدك و حوائط سبعه، سيد حسين واعظى سبزوارى

45 . فدك و زهراى اطهر عليهاالسلام، قادر عزيززاده

46 . فدك هديه به پيشگاه شاه اولياء اميرالمؤمنين عليه‌السلام، مؤلف: ؟

47 . فدكيه (نگاهى به خطبه فدكيه)، ابومحمد مرتضوى

48 . قصه قرآنى فدك، محمد باقر انصارى

49 . گزارش لحظه به لحظه از ماجراى فدك، محمد باقر انصارى

50 . ملك فاطمى، مهدى وحيدى صدر

51 . منظومه فدك، فرزاد بى‌طرف

52 . ميقات حج، ش 64 ، (شماره مخصوص فدك)، گروهى از نويسندگان

53 . نقش سياسى و تاريخى فدك، سيد محمدباقر صدر، مترجم: على‌اكبر حسينى خراسانى.

54 . وضعيت حقوقى فدك، سوده حامد توسلى

55 . هديه خدا، مهدى وحيدى صدر

كتاب‌هاى فارسى خطى

56 . تحقيق درباره حضرت زهرا عليهاالسلام در ارتباط با جريان فدك، اعظم كاشانى وحيد

57 . شواهد فدكيه، شرف على حسين

58 . فدك، احمد معارف‌وند

59 . فدك، ميثم ايوبى

60 . فدك، محمد قاسمى

61 . فدك، سيد محمدحسين قلعه‌سرى

62 . فدك، حميد كمالى اردكانى

63 . فدك، اعظم جهان بخش‌زاده

64 . فدك در تاريخ، زهرا نجارزادگان

65 . فدك در فقه شيعه، حسن رضازاده مقدم

66 . فدك در قرآن، قرآن در فدك، محمد باقر انصارى

67 . فدك سايه‌سار حاكميت اهل‌بيت عليهم‌السلام، غلامرضا گلى زواره‌اى

68 . فدك سند مظلوميت زهرا عليهاالسلام، حامد وحيدى

69 . فدك عطيه الهى، احمد راهدارى

70 . فدك قصه مظلوميت، زهرا جوان‌بخت، نسيم ميلانى‌فر، فريبا واصبى، پروين ملك‌آبادى.

71 . فدك و سير تاريخى آن، محمد حسين بن محمد تقى مهدوى اصفهانى.

72 . ميراث انبياء، حسن انصارى‌زاده

كتاب‌هاى عربى چاپى

73 . تقرير عن قضية فدك لحظة بلحظة، محمد باقر انصارى، مترجم: مردانى‌پور نعمانى.

74 . حديث فاطمة عليهاالسلام، عبدالعباس اسدى كربلائى

75 . حق الزهراء عليهاالسلام، جواد يوسف بن محمد حماد

76 . دفاع الوسواس الخناس فى حديث الميراث و فدك و القرطاس، باقر بن مرتضى نائطى مدراسى

77 . رسالة فى اءثبات أن فدك لفاطمة الزهراء عليهاالسلام، محمد كرمى حويزى

78 . رسالة فى تحقيق الخبر المنسوب اءلى النبى صلی الله عليه وآله: «نحن معاشر الأنبياء لا نورث»، محمد بن محمد بن نعمان حارثى عُكبرى بغدادى (شيخ مفيد)

79 . السقيفة و فدك، احمد بن عبدالعزيز جوهرى

80 . عين اليقين، مؤلف: ؟

81 . فاطمه عليهاالسلام و فدك، على محمد على دخيل

82 . فدك، سيد محمد باقر جلالى

83 . فدك، عبدالهادى علوى

84 . فدك، سيد جاسم هاتو موسوى

85 . فدك، سيد ظفر حسن بن دلشاد على بن امداد على نقوى آمروهى هندى

86 . فدك، جواد تبريزى

87 . فدك فى التاريخ، سيد محمد باقر صدر

88 . فدك فى روايات أهل السنة، كاظم يوسف عبدالمهدى جبورى

89 . فدك فى الماضى و الحاضر، عبداللّه يوسف

90 . فدك فى نهج البلاغة، الروضة الحيدرية

91 . فدك قراءة فى صفحات التاريخ، عبدالجليل احمد مكرانى

92 . فدك للزهراء عليهاالسلام، سيد محمود غريفى بحرانى

93 . فدك و العوالى أو الحوائط السبعة، سيد محمد باقر حسينى جلالى

94 . فدك و فاطمة عليهاالسلام، سيد على عباس موسوى

95 . فدك هبة النبوة، حسن بن احمد هادى

96 . مسألة فدك و حديث اءنا معاشر الأبياء لا نورّث، سيد على حسينى ميلانى

97 . مبحث فدك، سيد على بن دلدار على رضوى نصيرآبادى

98 . هدى الملة اءلى أن فدك من النحلة، سيد محمد حسن موسوى قزوينى حائرى

كتاب‌هاى عربى خطى

99 . أنوار الهداية فى مبحث فدك والقرطاس و دفع بعض شبهات الناس، محمد انور بن نورالدين محمد اكبرآبادى هندى

100 . تَرَكَة النبى صلی الله عليه وآله، حماد بن اسحاق بن اسماعيل بن حماد بن زيد

101 . جزء فى تحقيق «لانورث ما تركناه صدقة»، محمد معين بن محمد امين سندى تتوى حنفى

102 . حديث الخضر مع أبى‌بكر فى فدك، مؤلف: ؟

103 . دفاعيات فاطمة عليهاالسلام، مجيد هوشنگى كاظمى

104 . ذكر فاطمه عليهاالسلام و ابى‌بكر، عبدالعزيز بن يحيى جلودى بصرى

105 . رسالة حديث نحن معاشر الأنبياء لا نورث، محمد بن محمد عكبرى (شيخ مفيد)

106 . رسالة السيدة حُسنيّة فى فدك، مؤلف: ؟

107 . رسالة فى حقيقة فدك، جعفر بن بكير خياط

108 . رسالة فى حكم ابى‌بكر فى فدك، مؤلف: ؟

109 . رسالة فى فدك، محمد مهدوى لاهيجى

110 . فدك، محمد رضا جعفرى

111 . فدك، ابراهيم بن محمد ثقفى كوفى

112 . فدك، عبيداللّه بن احمد انبارى

113 . فدك، مظفر بن محمد بلخى

114 . فدك، عبدالرحمن بن كثير هاشمى

115 . فدك، يحيى بن زكريا ترماشيرى

116 . فدك، محمد بن حسين مهدوى سعيدى لاهيجى

117 . فدك، طاهر بن على جرجانى

118 . فدك، ابراهيم بن محمد بن سعيد

119 . فدك: أبعادها، دلالاتها، اءمتداداتها، 2 ج، عبدالمجيد فرج‌اللّه

120 . فدك بين أبى‌بكر و السيدة فاطمة عليهاالسلام، فيصل نور

121 . فدك فى التاريخ، سيد حيدر بن اسماعيل بن صدرالدين موسوى عاملى

122 . فدك فى التاريخ، على بن رجب على روحانى اصفهانى نجف آبادى

123 . فدك و الخمس، سيد حسن بن على اطروش

124 . فدك و الكلام فيه، طاهر غلام ابوالجيش بلخى

125 . فى حدود فدك، مؤلف: ؟

126 . كلام فاطمة عليهاالسلام فى فدك، ابوالفرج على بن حسين اصفهانى

127 . مسئله فدك، امين عبده

128 . مقال فى فدك، عبدالحسين فقيهى گيلانى

129 . نحلة البتول عليهاالسلام، احمد بن سعدالدين مسورى

كتاب‌هاى اردو چاپى

130 . اءزالة الشك عن مسئلة فدك، محمد عبدالستار تونسوى

131 . اءظهار فى تحقيق ميراث السيد المختار، سيد عبدالباسط محمد عالم عريضى

132 . اءنتصار الشيعة فى رد اءبن‌تيمية، حكيم احمد شاه

133 . باغ فدك، سيد محمود احمد رضوى

134 . باغ فدك مين سرسرى نظر، زين‌العابدين كوپاگنج

135 . باغى، سيد كرار حسين محمودآبادى

136 . بحث باغ فدك، مؤلف: ؟

137 . بحث فدك، محمد مهدى على

138 . بنت رسول‌اللّه صلی الله عليه وآله كا حق وراثت، محمد شريف ملك

139 . بنت الرسول صلی الله عليه وآله كى حق وراثت پر تبصره اور مسئله فدك، محمد نذير قاديانى

140 . تاريخ فدك (تحقيق كى آئينه مين)، وزير عباس حيدرى مظفرنگرى

141 . تبصرة المسلمين، سلامت على بنارسى

142 . تحقيق فدك، سيد احمد شاه بخارى چوكيروى (1969 م)

143 . تحقيق فدك، سيد حفاظت حسين بهيكپورى

144 . تنبيه الناكثين، و تكذيب المنكرين باءثبات حقية أميرالمؤمنين عليه‌السلام، غلامرضا

145 . جاگير فدك، غلام حسين پاكستانى

146 . حقيقت فدك، محمد صادق حسين

147 . الدرة البيضاء فى اءثبات حق فاطمة الزهراء عليهاالسلام، سيد آل‌محمد بن اصغر حسين لكنهويى آمروهى

148 . الدرة الحيدرية، سيد محمد حسين بن حسين بخش نوگانوى هندى

149 . رساله فدك، محمد باقر بن فتح محمد جلالپورى

150 . رساله فدك، سيد محمد حسين نوگانوى

151 . رساله فدك، محمد نذر على پيشاورى قاديانى

152 . سازش، سيد كرار حسين واعظ محمد آبادى

153 . عين اليقين، رضا على لكنهويى

154 . فدك، سيد حفاظت حسين بن محمد ابراهيم بهيكپورى

155 . فدك تاريخ كى روشنى مين، سيد محمد باقر صدر، مترجم: سيد ذى‌شان حيدر جوادى اله‌آبادى

156 . قضيه فدك، سيد سجاد حسين نقوى

157 . مسئله فدك، سيد محمد جعفر بن سيد محمد عباس زيدى بجنوردى هندى

158 . مسئله فدك، سيد وجيه الحسن پاروى

159 . مسئله ميراث، سيد مصطفى حسن رضوى

160 . مسئله وراثت انبياء، سيد يعسوب على زيدى

161 . مقدمه باغ فدك، و هى مجرم و هى منصف، عبدالكريم مشتاق

162 . مقدمه فدك پر ايك نظر، سيد ظفر الحسن

163 . وارث فدك، محمد وصى خان.

164 . الهدى فى اءثبات الاءرث للأنبياء، سيد على بن ابى‌القاسم رضوى قمى لاهورى

كتاب‌هاى اردو خطى

165 . فدك، محمد حسن صلاح الدين نجفى

166 . فدك، نذير على انصارى

167 . فدك كى راز، محمد باقر انصارى، سيد حسين رجايى، مترجم: احمد امامى

168 . ملكيت فدك، غلام حسين بن محمد حيات

كتاب‌هاى انگليسى

169 . دِ اِسْتِيْتْ آوْ فدك، محمدرضا دُلْكِرْسى

The state of Fadak The claim visavis The Fadak case

170 . فدك، سيد سعيد اختر رضوى

171 . فدك اين هيستورى، سيد محمد باقر صدر، مترجم: عبداللّه شاهين

كتاب‌هاى روسى

172 . فدك، عبدالهادى علوى

كتاب‌هاى كردى

173 . فه ده ك له ميژوودا، سيد محمد باقر صدر، مترجم: عبدالرحمن هه وليرى

2 . كتاب‌هاى مربوط به خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام

اشاره

كتاب‌هاى مستقلى كه درباره خطبه فدك تأليف شده، گاهى شامل همه جوانب آن و گاهى به جهت خاصى از خطبه و يا بخشى از آن پرداخته است. مجموع اين كتاب‌ها با تفكيك زبان‌ها 177 كتاب به شرح زير است:

كتاب‌هاى فارسى چاپى

1 . آيه‌هاى بيدارى، مجمع دلسوختگان بقيع

2 . از كوچه باغ فدك، شهربانو رضايى ديورودى

3 . با جارى كوثر، سيد مسعود پورسيدآقائى

4 . بحثى كوتاه پيرامون خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، مجتبى تهرانى

5 . بصيرت حضرت فاطمه عليهاالسلام، اصغر طاهرزاده

6 . پيام‌هاى خطبه فدك، محمد باقر انصارى

7 . پيامى از سراپرده غيب، عبداللّه رضاداد

8 . پيام ياس نبوى، عاشورا

9 . پيرامون خطبه فدكيه، افغانى

10 . ترجمه خطبه فدك از بزرگ بانوى اسلام عليهاالسلام، احمد معصومى

11 . جرعه‌اى از كوثر، حوزه مقاومت بسيج بنياد شهيد مركز تهران

12 . جرعه‌اى از كوثر، عادل مولايى

13 . چشمه‌سار كوثر، مهدى عبداللهى

14 . حديث غربت، زين‌العابدين دستداده

15 . حقيقت جاويدان، محمدباقر ملبوبى

16 . حكمت فاطمى، سيد عزالدين زنجانى، تلخيص: سيد محمد حسينى زنجانى

17 . حماسه‌اى بى‌نظير در كنار بستر زهرا عليهاالسلام، محمدحسين بروجردى

18 . حماسه بزرگ، ناصر مكارم شيرازى

19 . حماسه بزرگ، محمد اشعرى

20 . حماسه جاويد كوثر، اداره كل امور تربيتى آموزش و پرورش تهران

21 . حماسه كبرى، عباسعلى مشگانى، مهدى روحى

22 . خروش معصومانه كوثر، على شريعتى

23 . خطابه بزرگ بانوى اسلام، عبد رضى ربانى

24 . خطابه فاطمه زهرا عليهاالسلام، خليل كمره‌اى

25 . خطابه فاطمى به روايت ابن‌طيفور، ميثم توكلى بينا

26 . خطابه فدك، محمدباقر انصارى، سيد حسين رجايى

27 . خطابه مظلوميت، على‌اكبر سبزيان

28 . خطبه آتشين بانوى اسلام، على كاظمى

29 . خطبه آتشين بانوى اسلام در بستر شهادت، ناصر مكارم شيرازى

30 . خطبه تاريخى بانوى بزرگ اسلام حضرت فاطمه عليهاالسلام، سيد على سيدنژاد

31 . خطبه جاودانه، الهام عطاپور

32 . خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، دار الهدى

33 . خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، قربانعلى محمدى مقدم

34 . خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، ناصر مكارم شيرازى

35 . خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، فاطمه مشايخ

36 . خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، داود اسدى

37 . خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، غلامحسين حسين‌زاده

38 . خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، حسين عمادزاده اصفهانى

39 . خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، عبدالرحمن انصارى

40 . خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، سيد ابوالفضل موسوى گرمارودى

41 . خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، على اشرف مؤيدى

42 . خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، محمد روحى

43 . خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، رضا بنى‌رضى

44 . خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام ويژه نوجوانان، كنگره بين المللى حضرت زهرا عليهاالسلام سارى

45 . خطبه حضرت فاطمه عليهاالسلام، كريم كاظمى

46 . خطبه حضرت فاطمه عليهاالسلام، سيد حميد فتاحى

47 . خطبه حضرت فاطمه عليهاالسلام اصيل و جاودانه است، محمد على شمشيرى ميلانى

48 . خطبه حضرت فاطمه عليهاالسلام با محوربندى، مظفر حاجيان

49 . خطبه حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام، اداره فرهنگ و ارشاد اسلامى شرق تهران

50 . خطبة الزهراء عليهاالسلام، ناصر حسينيان

51 . خطبة الزهراء عليهاالسلام، مؤلف: ؟ ، مترجم: محمد رضا انصارى

52 . خطبه فاطمه زهرا عليهاالسلام در رابطه با غصب خلافت و فدك، فيروز عبدالحسين روزبهانى.

53 . خطبه فدك، محمد محمدى اشتهاردى

54 . خطبه فدك، عبدالرضا حسينى گرگانى

55 . خطبه فدك، على فصيحى

56 . خطبه فدك از بزرگ بانوى اسلام، احمد معصومى

57 . خطبه فدكيه، ابراهيم سلطانى‌نسب

58 . خطبه فدكيه حضرت زهرا عليهاالسلام، احمد رحمانى همدانى

59 . خطبه فدكيه حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام، اردلان عطارپور نامدار

60 . خطبه فدكيه منظوم، اقدس كاظمى قمى

61 . خطبه منظوم ملكه اسلام فاطمه زهرا عليهاالسلام، محمد افتخارى ساوجى

62 . خطبه نمونه از بانوى نمونه، سيد ضياءالدين تنكابنى

63 . خطبه و اشك، محمد لك على‌آبادى

64 . خطبه‌هاى حضرت زهرا عليهاالسلام، سيد على فانى

65 . خطبه‌هاى حضرت زهرا عليهاالسلام، على اسلامى

66 . خطبه‌هاى حضرت صديقه كبرى فاطمه زهرا عليهاالسلام، فريبا مقصودى كرمانشاهى

67 . خطبه‌هاى حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام، سازمان فرهنگى هنرى شهردارى تهران

68 . خطبه‌هاى روشنگرانه حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام، بنياد بعثت مشهد

69 . دادخواهى، امير چنارى

71 . در ساحل كوثر، مريم حكمت‌نيا

72 . در سايه‌سار خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، حسين عمادزاده، على‌اكبر مهدى‌پور

73 . دريا در آسمان، سيد مهدى شمس‌الدين

74 . دفاع از حريم حق، عمران عليزاده

75 . دفاعيه فدكيه بضعة الحقيقة النبوية فاطمة عليهاالسلام، فضل اللّه كمپانى

76 . روشن‌تر از خورشيد، غلامرضا صادقى‌فرد

77 . سحر سخن و اعجاز انديشه، محمد تقى خلجى

78 . سخنرانى حضرت فاطمه عليهاالسلام در مسجد پيامبر اكرم صلی الله عليه وآله، عليرضا اللهيارى

79 . سخنرانى فاطمه عليهاالسلام جلوه‌گاه ايده‌آل اسلامى، توران انصارى

80 . سرچشمه آب حيات، خليل كمره‌اى

81 . سيرى در خطبه فدك، فاطمه خاموشى طاهايى

82 . شرح خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، 2 ج، سيد عزالدين حسينى زنجانى

83 . شرح خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، الياس شريفى اشكورى

84 . شرح خطبه حضرت فاطمه عليهاالسلام، احمد بن عبدالرحيم مدرسى وحيد تبريزى

85 . صداى فاطمى فدك، محمد باقر انصارى، سيد حسين رجايى

86 . شرح خطبه فدك، محمد تقى شريعمتدارى

87 . شرح خطبه فدك، سيد محمد تقى بن محمد باقر قائنى خراسانى

88 . شرح خطبه مادرم، محمد باقر انصارى

89 . شرح و ترجمه خطبه حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام، حسن فرازنده خالدى

90 . غيرت عشق، بيناد فرهنگى فاطمة الزهراء عليهاالسلام

91 . فرياد فاطمه عليهاالسلام خطبه فدكيه، دفتر مطالعات دينى زنان جامعة الزهراء عليهاالسلام قم

92 . مبانى قرآنى خطبه فدكيه، ج 1، غلامعلى عباسى فردويى

93 . متن خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام در مسجد مدينه، هيئت بنى‌فاطمه عليهاالسلام

94 . متن كامل و ترجمه خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، سيد جليل سيدابراهيمى

95 . محبوسه مظلومه، بيمه خدمات درمانى استان اردبيل

96 . مرورى بر خطبه‌اى كم‌نظير از بانويى بى‌همتا، احمد بهشتى

كتاب‌هاى فارسى خطى

97 . بررسى تطبيقى خطبه زهرا عليهاالسلام با قرآن مجيد، مطهره امينى

98 . بررسى خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، محسن واعظ

99 . بررسى خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام و ترجمه آن، سيد على‌اكبر سجادى‌پور

100 . حضرت زهرا عليهاالسلام سخن مى‌گويد، سيد شهاب‌الدين حسينى

101 . خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، امير تقدمى

102 . خطبه فدكيه حضرت زهرا عليهاالسلام، محمد روحانى على‌آبادى

103 . خطبه منظومه حضرت زهرا عليهاالسلام، سيد رضا آل‌ياسين

104 . سيرى اجمالى در مصادر و اسناد خطبه حضرت فاطمه عليهاالسلام در مسجد مدينه، محمد روحانى على‌آبادى

105 . شرح خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، سيد احمد بن عطاءاللّه امامى حسينى عريضى اصفهانى

106 . شرح خطبه حضرت فاطمه عليهاالسلام، 2 ج، احمد ارجمند اردبيلى

107 . شرح خطبة الزهراء عليهاالسلام، محمد باقر بن محمدتقى مجلسى

108 . شرح خطبه فاطمه زهرا عليهاالسلام، بنياد فرهنگى فاطمة الزهراء عليهاالسلام

109 . شرح خطبه فاطمه زهرا عليهاالسلام، محمد تقى خلج

110 . شرح خطبه فدكيه حضرت فاطمه عليهاالسلام، مرتضى بن مصطفى صدوقى مازندرانى

111 . شرح و تفسير خطبه حضرت فاطمه عليهاالسلام، فريبا نيك‌شرف

112 . صلاى صلابت، محمد سروش

113 . فرازهايى از خطبه فاطمه زهرا عليهاالسلام، صديقه سعادت‌يار.

كتاب‌هاى عربى چاپى

114 . البلاغة الفاطمية، عبدالرضا بن محمدعلى مطبعى

115 . البلاغة الفاطمية من الدوحة المحمدية، سيد جاسم بن حسن شبر

116 . خطب سيدة النساء فاطمة الزهراء عليهاالسلام، محمد جواد محمودى

117 . خطب فاطمة الزهراء عليهاالسلام، حلم حائرى

118 . خطبة الزهراء عليهاالسلام، هاشم محمد طبع

119 . خطبة الزهراء عليهاالسلام، زهرا خرسان

120 . خطبة الزهراء عليهاالسلام، جلال ميرحائرى

121 . خطبة الزهراء عليهاالسلام، مكتبة الامام اميرالمؤمنين عليه‌السلام نجف

122 . خطبة الزهرا عليهاالسلام و خبر استشهادها، سيد محسن بن محمد على طاهر آل السيد احمد.

123 . خطبة الزهراء عليهاالسلام و قصتها، نخبة من طلبة الحوزة فى النجف

124 . الخطبة الفاطمية الكاملة، محمد باقر انصارى، سيد حسين رجايى

125 . الخطبة الفدكية، سيد محمود غريفى

126 . خطيبة الامّة، محمد امين

127 . الدرة البيضاء فى شرح خطبة الزهراء عليهاالسلام، سيد محمد تقى بن اسحاق رضوى قمى

128 . الزهراء عليهاالسلام و خطبة فدك، محمد تقى شريعتمدارى

129 . السيدة الزهراء عليهاالسلام و خطابها الخالد، محمد عبد سالم

130 . شرح خطبة الزهراء عليهاالسلام، سيد جعفر بن حسين خوانسارى

131 . شرح خطبة الزهراء عليهاالسلام، عبدالزهراء عثمان محمد

132 . شرح خطبة الزهراء عليهاالسلام، سيد محمد على موحد ابطحى

133 . شرح خطبة الزهراء عليهاالسلام، سيد باقر كيشوان موسوى

134 . شرح خطبة سيدتنا الزهراء عليهاالسلام فى مسجد النبى صلی الله عليه وآله بالمدينة المنورة، محمد مهدى بنابى مراغى حائرى.

135 . شرح خطبة الصديقة فاطمة الزهراء عليهاالسلام، محمد طاهر آل‌شبير خاقانى

136 . شرح خطبة فاطمة الزهراء عليهاالسلام و أسبابها، نزيه قميحه

137 . شرح الخطبة الكبيرة للزهراء البتول عليهاالسلام، مسلم جابرى

138 . فدك صرخة الظلامة، سيد عبدالصاحب هاشمى

139 . كشف المحجة فى شرح خطبة اللُمّة، سيد عبداللّه شبر، حلى كاظمى

140 . اللمعة البيضاء فى شرح خطبة الزهراء عليهاالسلام، محمد على انصارى قراچه‌داغى تبريزى

141 . و ألقت الزهراء عليهاالسلام خطبتها، سيد جواد بن كاظم موسوى قزاز

كتاب‌هاى عربى خطى

142 . تضوّع اللطائم فى شرح خطبة فاطمة الزهراء عليهاالسلام، يحيى بن حميد بن ظافر طائى

143 . تفسير خطبة فاطمة الزهراء عليهاالسلام، احمد بن عبدالواحد بن احمد بزاز

144 . حديث خطبة الزهراء عليهاالسلام، سيد مرتضى علم‌الهدى

145 . خطبة الزهراء عليهاالسلام، على بن هارون

146 . خطبة سيدة النساء عليهاالسلام، محمد رضا جعفرى

147 . دراسة عامة لخطبة فاطمة الزهراء عليهاالسلام، طاهره صياد شريفيان

148 . الدرة البيضاء فى شرح خطبة الزهراء عليهاالسلام، سيد هادى بن حسينى صائغ

149 . شرح خطبة الزهراء عليهاالسلام، سيد ابوالقاسم بن حسن حسينى موسوى

150 . شرح خطبة الزهراء عليهاالسلام، سيد على اكبر بن محمد جعفر حسنى حسينى يزدى

151 . شرح خطبة الزهراء عليهاالسلام، هادى بنابى

152 . شرح خطبة الزهراء عليهاالسلام، سيد محمد حسن بن محمد مهدى موسوى شوشترى جزائرى

153 . شرح خطبة الزهراء عليهاالسلام، فضل على بن ولى اللّه قزوينى

154 . شرح خطبة الزهراء عليهاالسلام، سيد محمد سعيد عبقاتى

155 . شرح خطبة اللمة، محمد نجف كرمانى مشهدى

كتاب‌هاى اردو چاپى

156 . حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام كه بصيرت افروز خطبات، سيد ابن حسن

157 . خطبات حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام، اقبال حيدر حيدرى.

158 . خطبة الزهراء عليهاالسلام، محمد تقى خان حيدرآبادى

159 . شرح خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام، سيد حسن نقوى لكنهويى

160 . شرح خطبه فدكيه، سيد نسيم رضوى هندى

161 . شرح خطبة اللمة، سيد على محمد بن محمد بن دلدار على نقوى لكنهويى

162 . كلنك كاتيكا، سيد على محمد لكنهويى

كتاب‌هاى اردو خطى

163 . خطبات الزهراء عليهاالسلام، سيد ذى‌شأن حيدر جوادى اله‌آبادى

كتاب‌هاى انگليسى

164 . خطبة فاطمة عليهاالسلام، أيتها المظلومة الشهيدة، سيد ضياءالدين تنكابنى، پرويز تيمورى

165 . خطبة فاطمة الزهراء عليهاالسلام، محمد باقر انصارى، سيد حسين رجايى

166 . خطبه فاطميه با ترجمه فارسى و انگليسى، ضياءالدين تنكابنى، پرويز تيمورى

167 . خطبه فدكيه، فريده مهدوى دامغانى.

168 . خطبه نمونه از بانوى نمونه، سيد ضياءالدين تنكابنى، مترجم: پرويز تيمورى

169 . دِ گِرِيْتْ اِسْپيچ آوْ فاطيما عليهاالسلام، مؤلف: ؟

170 . فِيموس اِپيك پِروز، ناصر مكارم شيرازى، مترجم: ميكائيل احمدى Famous Epic Prose

كتاب‌هاى فرانسوى

171 . خطبه آتشين بانوى اسلام، 2 ج، ناصر مكارم شيرازى، مترجم: حسين كريمى

172 . خطبه فدكيه، مترجم: فريده مهدوى دامغانى

173 . خطبه‌هاى روشنگرانه حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام، بنياد بعثت، مترجم: على لواسانى

174 . لُ لميرى كِلِست حضرت فاطيما زهرا عليهاالسلام، عليرضا مسجد جامعى، مترجم: فريده مهدوى دامغانى La lumiere celeste hazrate Fatemeye Zahra

كتاب‌هاى تركى استانبولى

175 . حضرت فاطمه‌نين تاريخى فدك خطبه‌سى، على كوچ

كتاب‌هاى تركى آذرى

176 . خطبه آتشين بانوى اسلام، ناصر مكارم شيرازى، مترجم: فاطمه موسوى

كتاب‌هاى روسى

177 . خطبه حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام، محمد باقر انصارى، سيد حسين رجايى، مترجم: سيد آذر احد اُغلو، ماهر بيلرزاده

2 . سند خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام

اشاره

خطابه‌اى كه حضرت زهرا عليهاالسلام در مسجد پيامبر صلی الله عليه وآله ايراد فرمودند مخاطبان و شنوندگان بسيارى داشت؛ و جا داشت آن اتمام حجت رَسا را حاضران مجلس به آنان كه حضور نداشتند و به فرزندان خود و نسل‌هاى آينده منتقل نمايند. آيا اگر دخترِ رئيسِ هر قومى يك بار در عمر خود براى مردم سخن گفته بود - آن هم با چنين محتواى بلند - آن را با آب طلا بر ديوار خانه‌هايشان نمى‌نوشتند؟

افسوس كه مخاطبين فاطمه عليهاالسلام همه دشمنانش بودند! همان كسانى بودند كه در غدير مأمور شدند سخن پيامبر صلی الله عليه وآله را به غايبان برسانند و نرساندند. چه انتظارى بود كه فاطمه عليهاالسلام از آنان بخواهد گفته‌هايش را به نسل‌هاى بعد برسانند. اينان با فاطمه عليهاالسلام جنگ داشتند كه حق او را غصب كردند. اگر مى‌توانستند در همان مسجد صداى او را خاموش مى‌كردند.

از آنان نبايد چنين انتظارى داشت، ولى خداوند دختر پنج ساله او زينب عليهاالسلام را به يادگار گذاشت كه در آن غوغاى حق كشى صداى مادر را در سينه ضبط كند و به نسل‌هاى مسلمين برساند و تا امروز اثر آن زنده بماند. همچنين امام حسين و امام زين‌العابدين و امام باقر و امام صادق عليهم‌السلام به عنوان ناقلين خطبه مادرشان فاطمه عليهاالسلام آن را به اصحابشان آموختند.

اگر چه عده‌اى از دشمنانِ اهل بيت عليهم‌السلام نيز گاهى مجبور به بازگويى اين حقيقت بزرگ شده‌اند، و ناخواسته قلم بطلان بر اقدامات رؤساى خود كشيده‌اند.

نكته‌اى كه در اين مورد جلب توجه مى‌كند جنبه ادبى بسيار بالاى خطبه است كه باعث شده عده‌اى از راويان و مؤلفين عامه - با آنكه مايل نبوده‌اند خطاب‌هاى بُرَنده حضرت زهرا عليهاالسلام به ابوبكر و عمر را ثبت كنند و اسناد فدك را حفظ نمايند - ولى از ديدگاه ادبى نتوانسته‌اند از كنار آن بگذرند واين خطبه مفصل را با تمام جزئياتش نقل كرده‌اند؛ و اين نيز از بركات فاطمه زهرا عليهاالسلام است.

از نمونه‌هاى بسيار جالب نقل خطبه فاطمى در كتاب «المَنظوم و المَنثور من كَلام نِسوان العَرَب مِنَ الخُطَب و الشِّعر» است، كه مؤلف آن از علماى متقدم عامه است، و نسخه خطى اين كتاب در خزانه متوكل عباسى بوده است.⁽¹⁾

راويان اصلى متن كامل خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام

خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام به 22 سند براى ما نقل شده، كه اسناد معتبر هر يك در كتاب‌هاى مورد اعتماد ثبت شده است. راويان اصلى خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام 9 نفر به شرح زير هستند:

1 . حضرت زينب كبرى عليهاالسلام

اين اسناد در كتاب‌هاى دلائل الامامة، انوار اليقين، بلاغات النساء، شرح نهج البلاغه (ابن ابى‌الحديد)، و منال الطالب آمده است. ناقل از آن حضرت، امام زين العابدين عليه‌السلام است كه در روايتى امام صادق عليه‌السلام به نقل از امام باقر عليه‌السلام به نقل از امام سجاد عليه‌السلام نقل كرده‌اند، و در روايتى زيد بن على بن الحسين عليه‌السلام از پدرش نقل كرده است.

2 . امام حسين عليه‌السلام

اين سند در كتاب‌هاى دلائل الامامة و بلاغات النساء آمده و ناقل از آن حضرت امام سجاد عليه‌السلام است، و ناقل از آن حضرت زيد بن على بن الحسين عليه‌السلام است.

3 . امام باقر عليه‌السلام

اين سند در كتاب‌هاى دلائل الامامة و شرح نهج البلاغة (ابن ابى‌الحديد) است، و ناقل از آن حضرت جابر بن يزيد جعفى است.

4 . ابن عباس

اين سند در كتاب دلائل الامامة آمده، و ناقل از او عكرمه است.

5 . عبداللّه بن حسن بن حسن عليه‌السلام

اين اسناد در كتاب‌هاى دلائل الامامة و بلاغات النساء و شرح نهج البلاغة و الكتاب المبين آمده است.

6 . عايشه

اين سند در كتاب الشافى (سيد مرتضى) و الطرائف (ابن طاووس) و مناقب (ابن مردويه) آمده است، و ناقل از او عروة بن زبير است.

7 . هشام بن محمد

اين سند در دلائل الامامة آمده و او خطبه را از پدرش هشام نقل كرده است.

8 . عوانة

اين سند در دلائل الامامة آمده و ناقل از او هشام بن محمد است.

9 . ابن عايشة

اشاره

اين سند در الشافى (سيد مرتضى) و دلائل الامامة آمده، و ناقلان از او محمد بن قاسم يمانى و نيز صفوانى هستند.

منابع متن كامل خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام

خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام با اسناد زيادى نقل شده كه بسيارى از آنها به دست ما نرسيده، و يا اگر رسيده متن كامل خطبه را همراه نداشته و فقط قسمت‌هايى از آن را نقل كرده است. اسنادى كه تاكنون به دست ما رسيده و خطبه كامل حضرت را براى ما نقل كرده 22 سند است كه ذيلاً به عنوان پشتوانه متنِ مقابله شده خطبه عينا ذكر مى‌شود. اين اسناد از 18 منبع مهم استخراج شده است:

1 . دلائل الاءمامة، لأبى‌جعفر محمد بن جرير الطبرى الإمامى من علماء القرن الخامس، طبعة قم، مؤسسة البعثة، 1413 ق : ص 129 - 109 .

2 . الاحتجاج، لأبى‌منصور احمد بن على بن أبى‌طالب الطبرسى المتوفى 548 ق، طبعة قم : ج 1 ص 131 - 146 .

3 . كشف الغمة فى معرفة الأئمة عليهم‌السلام، لأبى‌الحسن على بن عيسى بن أبى‌الفتح الإربلى المتوفى 693 ق، طبعة بيروت، دار الكتاب الإسلامى : ج 2 ص 105 - 120 .

4 . شرح نهج البلاغة، لابن ميثم البحرانى المتوفى 679 ق، طبعة بيروت، 1401، دار العالم الإسلامى: ج 5 ص 105 .

5 . الشافى فى الاءمامة، للشريف المرتضى على بن الحسين الموسوى المتوفى 436 ق، طبعة طهران، مؤسسة الصادق، 1410 ق : ج 4 ص 69 - 78 .

6 . شرح الأخبار فى فضائل الأئمة الأطهار عليهم‌السلام، للقاضى نعمان المغربى المتوفى 363 ق، طبعة قم، جماعة المدرسين: ج 3 ص 34 - 40 .

7 . الطرائف، للسيد رضى الدين على بن طاووس المتوفى 664 ق، طبعة قم، 1400 ق : ص 263 - 266 .

8 . الكتاب المبين، لمحمد بن عبدالنبى النيشابورى المتوفى 1232 ق، مخطوطة فى مكتبة المرعشى بقم، رقمها 1875 : ص 190 .

9 . أنوار اليقين فى اءمامة أمير المؤمنين عليه‌السلام، للحسن بن بدر الدين محمد الحسنى اليمنى‌المتوفى670 ق، مخطوطة فى مركز الأبحاث العقائدية بقم، ص 27، 276 - 278.

10 . منال الطالب فى شرح طوال الغرائب، لمبارك بن محمد بن أثير المتوفى 606 ق، طبعة مكة، جامعة أم القرى، 1399 ق : ص 501 - 507 ، 528 - 529 .

11 . شرح نهج البلاغة، لابن أبى الحديد المتوفى 656 ق، طبعة مصر، دار إحياء الكتب العربية : ج 16 ص 211 - 215 ، ص 233 - 234 .

12 . التذكرة الحمدونية، لابن حمدون محمد بن الحسن بن محمد بن على المتوفى 562 ق، طبعة بيروت، دار صادر، 1996 م، : ج 6 ص 255 - 259 ح 628 .

13 . نثر الدر، لأبى‌سعد منصور بن الحسين الآبى المتوفى 421 ق، طبعة مصر، الهيئة المصرية العامة للكتاب : ج 4 ص 8 - 15 .

14 . بلاغات النساء، لابن طيفور أبى‌الفضل أحمد بن أبى‌طاهر المتوفى 280 ق، طبعة قم، مكتبة بصيرتى : ص 12 ، 14 .

15 . الفاضل فى صفة الأدب الكامل، لأبى‌الطيب محمد بن أحمد بن إسحاق بن يحيى الوشاء المتوفى 325 ق، طبعة بيروت، 1411 ق، دار الغرب العربى : ص 210 - 213 .

لازم به ذكر است كه قسمتى از خطبه در معانى الاخبار و امالى شيخ طوسى آمده كه ذيلاً معرفى مى‌شود :

16 . معانى الأخبار ، لأبى‌جعفر محمد بن على بن بابويه القمى الصدوق المتوفى 381 ق، طبعة قم، مكتبة الداورى: ج 2 ص 295 - 296، ج 1 ص 384 - 385 .

17 . أمالى الشيخ الطوسى لأبى‌جعفر محمد بن الحسن الطوسى المتوفى 460 ق، طبعة قم، مكتبة المفيد: ص 384 .

18 . كتاب فدك (العلامة القزوينى). نسخه ديگرى كه در آماده سازى متن خطبه جلب توجه نمود متن مقابله شده علامه قزوينى در كتاب «فدك» است كه ويژگى خاص آن را چنين بيان نموده است:

خطبه را با نسخه كتابخانه شيخ مسلم جابرى نجفى در نجف مقابله كرده‌ام، كه مقابله و تصحيح و آماده سازى آن را علامه كبير و نسخه شناس متبحر سيد شرف الدين عاملى و شيخ محمد تقى صادق انجام داده‌اند و با نسخه‌هاى متعدد مقابله كرده‌اند. وقتى نسخه تنظيم شده ايشان را به علامه نسخه شناس خبير شيخ محمد سماوى نشان دادند تأييد بلندى از آن نمود و فرمود: «اكنون اين متن كامل خطبه حضرت زهرا عليهاالسلام است».⁽¹⁾

نسخه ديگرى كه براى مقابله استفاده شد قطعه نقل شده از سيد مرتضى توسط علامه مجلسى است كه در بحار الانوار : ج 29 ص 311 مى‌گويد:

در حاشيه نسخه قديمى از كتاب كشف الغمة يافتم كه نوشته بود: «به خط سيد مرتضى يافتم كه . . . » و بعد قسمتى از خطبه را نقل مى‌كند.⁽²⁾

نكته ديگر اينكه دلائل الامامة طبرى غير از چاپى كه ذكر شد دو بار ديگر به چاپ رسيده است: يكى چاپ سنگى ايران و ديگرى چاپ سربى نجف. در مقابله متن خطبه، آن دو نسخه هم مورد توجه بوده و به عنوان نسخه بدل آمده است.

اسناد و رجال متن كامل خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام

در اين قسمت اسناد خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام را در 2 بخش مى‌آوريم: يكى خطبه مفصل حضرت در مسجد و ديگرى كلام حضرت در خانه براى عيادت كنندگان.

الف . اسناد خطبه حضرت در مسجد

اشاره

اسناد خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام در مسجد را به عنوان پشتوانه متن مى‌آوريم، كه امام حسين و حضرت زينب عليهماالسلام و همچنين امام سجاد و امام باقر و امام صادق عليهم‌السلام به عنوان شاخص‌ترين راويانِ آن هستند. اين خطبه به نقل از 9 راوى مجموعا به 22 سند به شرح زير روايت شده است:

1. روايت حضرت زينب كبرى عليهاالسلام :

راوى اين روايت از آن حضرت امام سجاد و امام باقر و امام صادق عليهم‌السلام هستند.

1 . قال أبوجعفر محمد بن جرير الطبرى فى كتابه «دلائل الإمامة»: أخبرنى أبوالحسين محمد بن هارون بن موسى التلعكبرى، قال: حدثنا أبى، قال : حدثنا أبوالعباس أحمد بن محمد بن سعيد الهمدانى، فقال: حدثنى محمد بن المفضل بن إبراهيم بن المفضل بن قيس الأشعرى، قال: حدثنا على بن حسان، عن عمِّه عبدالرحمن بن كثير، عن أبى‌عبداللّه جعفر بن محمد عليه‌السلام، عن أبيه، عن جده على بن الحسين عليه‌السلام، عن عمَّته زينب بنت أميرالمؤمنين عليهاالسلام.

2 . قال الطبرى فى كتابه «دلائل الإمامة»: قال أبوالعباس: حدثنا محمد بن المفضل بن إبراهيم الأشعرى، قال: حدثنى أبى، قال : حدثنا أحمد بن محمد بن عمرو بن عثمان الجعفى، قال: حدثنى أبى، عن جعفر بن محمد عليه‌السلام عن أبيه عن جده على بن الحسين عليه‌السلام، عن عمّته زينب بنت أميرالمؤمنين عليهاالسلام و غير واحد.

3 . قال الطبرى فى كتابه «دلائل الإمامة»: حدثنى القاضى أبوإسحاق إبراهيم بن مخلد بن جعفر بن سهل بن حمران الدقاق، قال: حدثنى أم‌الفضل خديجة بنت محمد بن أحمد بن أبى‌الثلج، قال: حدثنا أبوعبداللّه محمد بن أحمد بن أحمد الصفوانى، قال: حدثنا أبوأحمد عبد العزيز بن يحيى الجلودى البصرى، قال: حدثنا محمد بن زكريا، قال: حدثنا جعفر بن محمد بن عمارة الكندى، قال: حدثنى أبى، عن الحسن بن صالح بن حى، قال: حدثنى رجلان من بنى‌هاشم، عن زينب بنت على عليهاالسلام.

4 . قال ابن أبى‌الحديد فى شرح نهج البلاغة: قال أبوبكر أحمد بن عبدالعزيز الجوهرى، حدثنا محمد بن زكريا، قال: حدثنا جعفر بن محمد بن عمارة الكندى، قال: حدثنى أبى، عن الحسين بن صالح بن حى، قال: حدثنى رجلان من بنى‌هاشم، عن زينب بنت على عليهاالسلام.

5 . الحسن بن بدر الدين محمد الحسنى اليمنى فى كتابه «أنوار اليقين»: حدثنا أبوزرعة أحمد بن محمد بن موسى الفارسى، قال: حدثنا القاسم بن محمد بن صعب الكوفى، قال: حدثنى أبى، قال: حدثنى يحيى بن الحسين بن زيد بن على، عن أبيه، عن جده، عن عمته زينب بنت على عليهاالسلام.

6 . قال ابن طيفور فى كتابه «بلاغات النساء»: حدثنى جعفر بن محمد رجل من أهل ديار مصر - لقيته بالرافقة - قال: أخبرنا جعفر الأحمر، عن زيد بن على بن الحسين عليه‌السلام، عن عمته زينب عليهاالسلام.

2. روايت امام حسين عليه‌السلام :

راوى اين روايت از آن حضرت، امام سجاد عليه‌السلام است.

7 . قال أبوجعفر الطبرى فى كتابه «دلائل الإمامة»: حدثنا العباس بن بكار، قال: حدثنا حرب بن ميمون، عن زيد بن على، عن آبائه عليهم‌السلام. (و هو ينتهى إلى الحسين عليه‌السلام).

8 . قال ابن طيفور فى كتابه «بلاغات النساء»: عن أبى‌الحسين زيد بن على بن الحسين عليه‌السلام، قال: حدثنيه أبى، عن جدى (الحسين عليه‌السلام).

3 . روايت امام باقر عليه‌السلام :

راوى اين روايت از آن حضرت، در يك سند امام صادق عليه‌السلام است.

9 . قال أبوجعفر الطبرى فى «دلائل الإمامة»: قال الصفوانى: حدثنى أبى عن عثمان، قال: حدثنا نائل بن نجيح، عن عمرو بن شمر، عن جابر الجعفى، عن أبى‌جعفر محمد بن على الباقر عليه‌السلام.

10 . قال ابن أبى‌الحديد فى شرح نهج البلاغة: قال أبوبكر أحمد بن عبدالعزيز الجوهرى، حدثنى عثمان بن عمران العجيفى، عن نائل بن نجيح، عن عَمرو بن شمر، عن جابر الجعفى، عن أبى‌جعفر محمد بن على عليه‌السلام.

11 . قال ابن أبى‌الحديد فى شرح نهج البلاغة: قال أبوبكر أحمد بن عبدالعزيز الجوهرى، حدثنى محمد بن زكريا، قال: حدثنى جعفر بن محمد بن عمارة، قال: حدثنى أبى عن الحسين بن صالح بن حى، قال جعفر بن محمد بن على بن الحسين عليه‌السلام، عن أبيه (أبى‌جعفر محمد بن على عليه‌السلام).

4 . روايت ابن عباس :

12 . قال أبوجعفر الطبرى فى «دلائل الإمامة»: حدثنا أبو المفضل محمد بن عبد اللّه بن المطلب الشيبانى، قال: حدثنا أبوالعباس أحمد بن محمد (بن أحمد) بن سعيد الهمدانى، قال: حدثنا أحمد بن محمد بن عثمان بن سعيد الزيّات، قال: حدثنا محمد بن الحسين القَصَبانى، قال: حدثنا أحمد بن محمد بن أبى‌نصر البزنطى، عن السكونى، عن أبان بن عثمان الأحمر، عن أبان بن تغلب الربعى، عن عكرمة، عن ابن عباس.

5 . روايت عبداللّه بن الحسن بن الحسن عليه‌السلام :

13 . قال أبوجعفر الطبرى فى «دلائل الإمامة»: قال الصفوانى: حدثنى محمد بن محمد بن يزيد مولى بنى‌هاشم، قال: حدثنى عبداللّه بن محمد بن سليمان، عن عبداللّه بن الحسن بن الحسن، عن جماعة من أهله.

14 . قال ابن طيفور فى «بلاغات النساء»: قد حدث به الحسين بن علوان، عن عطية العوفى، أنه سمع عبداللّه بن الحسن يذكره عن أبيه.

15 . قال ابن أبى‌الحديد فى شرح نهج البلاغة: قال أبوبكر أحمد بن عبدالعزيز الجوهرى: حدثنى أحمد بن محمد بن يزيد، عن عبداللّه بن محمد بن سليمان، عن أبيه، عن عبداللّه بن الحسن بن الحسن.

6 . روايت عائشة :

16 . قال السيد المرتضى فى كتابه الشافى: أخبرنا أبوعبداللّه (خ ل: ابوعبيداللّه) محمد بن عمران المرزبانى (و زاد فى خ ل: قال: حدثنى محمد بن احمد الكاتب)، قال: حدثنا أحمد بن عبيد بن ناصح النحوى، قال: حدثنى الزيادى، قال: حدثنا الشرقى بن القطامى، عن محمد بن إسحاق، قال: حدثنا صالح بن كيسان، عن عروة بن الزبير، عن عائشة.

17 . قال السيد ابن طاووس فى كتاب «الطرائف»: ذكر الشيخ أسعد بن سقروة فى كتاب الفائق، عن الأربعين، عن الشيخ أبوبكر أحمد بن موسى بن مردويه الإصفهانى فى كتاب المناقب، قال: أخبرنا إسحاق بن عبداللّه بن إبراهيم، قال: حدثنا أحمد بن عبيد بن ناصح النحوى، قال: حدثنا الزيادى محمد بن زياد، قال: حدثنا شرفى بن قطامى، عن صالح بن كيسان، عن الزهرى، عن عروة، عن عائشة.

18 . قال الشيخ محمد النيشابورى فى «الكتاب المبين»: قال الشيخ سعيد بن سقر فى كتاب الفائق، و الحافظ أبوبكر أحمد بن موسى بن مردويه فى كتاب المناقب، أخبرنا إسحاق بن عبداللّه بن إبراهيم، قال: حدثنا أحمد بن عبيد بن ناصح، قال: حدثنا الزيادى محمد بن زياد، قال: حدثنا شرقى بن قطامى، عن صالح بن كيسان، عن الزهرى، قال: حدثنا عروة، عن عائشه.

7 . روايت محمد أبوهشام :

19 . قال أبوجعفر الطبرى فى «دلائل الإمامة»: قال الصفوانى: حدثنا عبداللّه بن الضحاك، قال: حدثنا هشام بن محمد، عن أبيه.

8 . روايت عوانة :

20 . قال أبوجعفر الطبرى فى «دلائل الإمامة»: قال الصفوانى: حدثنا عبداللّه بن الضحاك، قال: حدثنا هشام بن محمد، عن عوانة.

9 . روايت ابن عائشة :

21 . قال السيد المرتضى فى «الشافى»: قال المرزبانى: حدثنا أبوبكر أحمد بن محمد المكى، قال: حدثنا أبوالعيناء محمد بن القاسم اليمانى، قال: حدثنا ابن عائشة.

22 . قال أبوجعفر الطبرى فى «دلائل الإمامة»: قال الصفوانى: حدثنا ابن عائشة.

ب . اسناد خطبه حضرت در خانه

اشاره

سخنان حضرت زهرا عليهاالسلام خطاب به زنان مهاجر و انصار كه بعد از خطبه در منزل حضرت براى عيادت آمده بودند، به نقل از 5 راوى مجموعا به 9 سند به شرح نقل شده است:

1 . روايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام :

1 . قال الصدوق فى «معانى الأخبار»: حدثنا بهذا الحديث أبوالحسن على بن محمد بن الحسن المعروف بابن مقبرة القزوينى، قال: أخبرنا أبوعبداللّه جعفر بن محمد بن حسن بن جعفر بن حسن بن حسن بن على بن أبى‌طالب عليه‌السلام، قال: حدثنى محمد بن على الهاشمى، قال: حدثنا عيسى بن عبداللّه بن محمد بن عمر بن على بن أبى‌طالب عليه‌السلام، قال: حدثنى أبى، عن أبيه، عن جده، عن على بن أبى‌طالب عليه‌السلام.

2 . قال أبومحمد الحسن بن محمد اليمنى فى «أنوار اليقين»: روى السيد أبوالعباس الحسنى، قال: حدثنا محمد بن شهاب الكوفى، عن عبدالرحيم، عن محمد بن على الهاشمى، عن عيسى بن عبداللّه، عن أبيه، عن جده، عن على عليه‌السلام.

2 . روايت امام زين العابدين عليه‌السلام :

3 . قال أبوجعفر الطبرى فى «دلائل الإمامة»: حدثنى أبوالمفضل محمد بن عبداللّه، قال: حدثنا أبوالعباس أحمد بن محمد بن سعيد الهمدانى، قال حدثنى محمد

بن المفضل بن إبراهيم بن المفضل بن قيس الأشعرى، قال: حدثنا على بن حسان، عن عمِّه عبدالرحمن بن كثير، عن أبى‌عبداللّه جعفر بن محمد عليه‌السلام، عن أبيه، عن جده على بن الحسين عليه‌السلام.

3 . روايت فاطمة بنت الحسين عليه‌السلام :

4 . قال أبوجعفر الطبرى فى «دلائل الإمامة»: حدثنى أبوإسحاق إبراهيم بن مخلد بن جعفر الباقرحى، قال: حدثتنى أم‌الفضل خديجة بنت أبى‌بكر محمد بن أحمد بن أبى‌الثلج، قالت: حدثنا أبوعبداللّه محمد بن أحمد الصفوانى، قال: حدثنا أبوأحمد عبدالعزيز بن يحيى الجلودى، قال: حدثنى محمد بن زكريا، قال: حدثنا محمد بن عبدالرحمن المهلبى، قال: حدثنا عبداللّه بن محمد بن سليمان المدائنى، قال: حدثنى أبى، عن عبداللّه بن الحسن بن الحسن، عن أمه فاطمة بنت الحسين عليه‌السلام.

5 . قال الصدوق فى «معانى الأخبار»: حدثنا أحمد بن الحسن القطان، قال: حدثنا عبدالرحمن بن محمد الحسينى، قال: حدثنا أبوالطيب محمد بن الحسين بن حميد اللخمى، قال: حدثنا أبوعبداللّه محمد بن زكريا، قال: حدثنا محمد بن عبدالرحمن المهلبى، قال: حدثنا عبداللّه بن محمد بن سليمان، عن أبيه، عن عبداللّه بن الحسن، عن أمه فاطمة بنت الحسين عليه‌السلام.

6 . قال ابن أبى‌الحديد فى شرحه على نهج البلاغه: قال أبوبكر أحمد بن عبدالعزيز الجوهرى، حدثنا محمد بن زكريا، قال: حدثنا محمد بن عبدالرحمن المهلبى، عن عبداللّه بن حماد بن سليمان، عن أبيه، عن عبداللّه بن حسن بن حسن، عن أمه فاطمة بنت الحسين عليه‌السلام.

7 . قال على بن عيسى الإربلى فى «كشف الغمة»: روى صاحب كتاب السقيفة، عن رجاله، عن عبداللّه بن حسن، عن أمه فاطمة بنت الحسين عليه‌السلام.

4 . روايت ابن عباس :

8 . قال الشيخ الطوسى فى «الأمالى»: قال: أخبرنا الحفّار، قال: حدثنا إسماعيل بن على‌الدعبلى، قال: حدثنا أحمد بن على الخزّاز - ببغداد بالكرخ بدار كعب - قال: حدثنا أبوسهل الدقاق، قال: حدثنا عبدالرزاق (خ ل: عبداللّه بن عبدالرزاق)، قال الدعبلى: حدثنا أبويعقوب إسحاق بن إبراهيم الديرى بصنعاء اليمن فى سنة ثلاث و ثمانين و مائتين، قال: حدثنا عبدالرزاق، قال: أخبرنا معمر، عن الزهرى، عن عبيداللّه بن عبداللّه بن عتبة بن مسعود، عن ابن عباس.

5 . روايت عطية عوفى :

9 . قال ابن طيفور فى «بلاغات النساء»: حدثنى هارون بن مسلم بن سعدان، عن الحسن بن علوان، عن عطية العوفى.

3 . متن خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام

اشاره

متن بلند خطابه فاطمه زهرا عليهاالسلام، هم از نظر معانى داراى دريايى از معارف است و هم از نظر ادبى در سطح بالايى است. شرايطى كه اين خطبه در آن ادا شده و حال حضرت از نظر غم‌هاى روحى و جراحات جسمى تعجب همگان را واداشته است، كه چگونه در آن حال چنين مطالب عميقى از لسان مبارك آن حضرت ادا شده است. البته براى شيعه كه افتخار به داشتن مقام عصمت در دين خود دارد جايى براى تعجب وجود ندارد، چرا كه معصومين عليهم‌السلام در همه احوال براى رساندن پيام الهى يكسانند.

تأكيد بر حفظ خطابه در تاريخ شيعه

در طول تاريخ تأكيد خاصى بر حفظ متن اين خطبه بوده است، كه هم يادگار مادر شيعه است و هم سند مظلوميت او، به خصوص سادات كه فرزندان حقيقى حضرت هستند از قديم الايام بر اين امر تأكيد داشته‌اند. چند سند تاريخى در اين باره تقديم مى‌شود:

1 . زيد بن على بن الحسين عليه‌السلام (از قرن اول) مى‌گويد: «ديدم بزرگان آل ابى‌طالب را كه خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام را از پدرانشان نقل مى‌كردند و به فرزندانشان مى‌آموختند. همچنين بزرگان شيعه آن را نقل مى‌كردند و مورد بحث قرار مى‌دادند».⁽¹⁾

2 . على بن عيسى اربلى مى‌گويد: «خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام را موافق و مخالف نقل كرده‌اند».⁽²⁾

3 . سيد عبدالحسين شرف الدين مى‌گويد: «گذشتگان از فرزندان فاطمه و على عليهماالسلام خطبه آن حضرت را براى ما نقل كرده‌اند، و اين رشته تا زمان ائمه عليهم‌السلام ادامه داشته است».⁽³⁾

ارزش و ضرورت مقابله نسخه‌هاى خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام

خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام به خاطر اهميت آن از جهت شرايطى كه در آن ايراد شده و مخاطبان حضرت كه در واقع دشمنانش بوده‌اند و نيز مطالب بلندى كه به عنوان معرفى راه هدايت در آن مطرح است و طولانى بودن متن، همه اين جهات لزوم مقابله متون ناقل آن را ضرورى مى‌نمايد.

متن عربى خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام تاكنون به صور مختلف به چاپ رسيده است، كه اكثر آنها طبق روايت كتاب «الاحتجاج» تأليف طبرسى بوده است. لذا آماده سازى متنى كامل و مقابله شده بر چندين نسخه مى‌تواند خلأ مهمى از ميراث فرهنگى شيعه را پر كند و افتادگى‌ها و نقيصه‌هاى احتمالى خطبه را به جاى خود بازگرداند.

تنظيم متن حاضر

متن حاضر طبق منابع و اسنادى كه قبلاً ذكر شد پس از مقابله و تطبيق آن در منابع هيجده‌گانه‌اش يعنى كتاب‌هاى دلائل الامامة، الاحتجاج، كشف الغمة، الشافى، شرح نهج البلاغة (ابن ميثم)، الطرائف، الكتاب المبين، شرح الاخبار، انوار اليقين، الامالى (شيخ طوسى)، معانى الاخبار، شرح نهج البلاغة (ابن ابى‌الحديد)، بلاغات النساء، التذكرة الحمدونية، نثر الدُّر، منال الطالب، الفاضل فى صفة الادب الكامل، به اضافه نسخه علامه قزوينى در كتاب «فدك» تنظيم و تلفيق شده است، و به 37 قسمت تقسيم شده و در اول هر بخش شماره و عنوانى براى آن ذكر مى‌شود.

حركات و اعراب گذارى براى سهولت در مطالعه و حفظ خطبه انجام گرفته است، و موارد مهم خطبه با حروف سياه آورده شده است. در پاورقى‌ها موارد اختلاف نسخه‌ها و كيفيت آن آمده است، و رمزهاى زير براى اشاره به كتب مقابله شده تعيين گرديده است:

الف : دلائل الإمامة

ب : بلاغات النساء

ج : كشف الغمة

د : الاحتجاج

ه : منال الطالب

و : نثر الدر

ز : الكتاب المبين

ح : شرح الاخبار

ط : التذكرة الحمدونية

ى : انوار اليقين

ك : امالى الشيخ الطوسى

ل : معانى الاخبار

م : شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد

س : الفاضل فى صفة الادب الكامل

ن : كتاب فدك علامه قزوينى

قابل توجه است كه نسخه‌هاى «الف»، «ب»، «ج»، «د»، «ه»، «و»، «ن» هر دو خطبه حضرت را كه در مسجد و منزل ايراد شده آورده‌اند؛ و نسخه‌هاى «ز»، «ح »، «ط»، «س» و شرح ابن ميثم و طرائف و شافى فقط خطبه مسجد را و نسخه‌هاى «ك» و «ل» و «م» فقط خطبه منزل را نقل كرده‌اند.

در چند مورد كه اختلاف نُسَخ از شرح نهج البلاغه ابن ميثم و طرائف ابن طاووس و شافى سيد مرتضى بود به علت ندرت موارد رمزى براى اين كتاب‌ها آورده نشد.

متن حاضر حاصل جمع 18 نسخه از 18 كتاب است، كه از روى نسخه‌هاى چاپى يا خطى اين منابع مقابله شده است.

دقت در پاورقى‌ها و اختلاف نسخه‌ها راهى را كه براى تنظيم متن حاضر طى شده به خوبى روشن مى‌نمايد. لازم به يادآورى است كه از ذكر تقديم و تأخير در جملات خطبه در مواردى كه تغييرى در معنى حاصل نمى‌شده خوددارى شده است.

در پاورقى‌ها آدرس آيات قرآن و توضيح كلمات و جملات مشكل نيز ذكر شده است، و از آنجا كه متن خطبه عربى است پاورقى‌ها نيز به عربى ذكر شده است.

در ترجمه فارسى سعى شده ظرافت معانى مراعات شود و در عين حال تا حد امكان از الفاظ پيچيده استفاده نشود، به طورى كه براى عموم قابل درك باشد. البته خطبه در سطح بالايى ادا شده و ترجمه آن كار ساده‌اى نيست. اضافه بر اينكه استعاره و كنايه و ضرب المثل‌هايى در آن وجود دارد، و در معناى آنها درك صحيح فارسى زبانان از آنها در نظر گرفته شده است. در ترجمه از شرح‌هايى كه بر خطبه نوشته شده استفاده وافر برده شده تا امانت در انتقال معانى به فارسى حفظ شود.

ترجمه فارسى هم مانند متن عربى در 37 بخش با ترجمه عناوين به فارسى آمده است، و از پاورقى‌ها فقط موارد مهم ذكر شده است. قطعات تاريخى كه همزمان با خطبه و در همان مجلس واقع شده جمع آورى شد و به صورتى كه در متن خطبه

مشخص است تلفيق شد. اين بدان جهت است كه خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام صورت محاكمه داشته و گفتگوهاى متعددى ضمن آن واقع شده و احيانا هر قطعه را كتابى نقل كرده است. اين تلفيق ضرورى بود و با انجام آن متن حاضر به دست آمد.

4 . شعر فدك

ماجراى فدك به عنوان جزئى از زندگانى حضرت زهرا عليهاالسلام در قالب نظم و نثر بيان شده است. شكى نيست كه شعر گذشته از زيبايى خاصى كه در بيان مطالب دارد، از نظر تاريخى مى‌تواند به عنوان مدرك قابل توجهى براى حفظ سند و متن يك ماجرا به حساب آيد. در اينجا براى نمونه چند شعر عربى و فارسى تقديم مى‌شود:

و أتت فاطم تطالب بالاء *** رث من المصطفى فما ورَّثاها

ليت شعرى لِمَ خولفت سنن *** القرآن فيها و اللّه قدأبداها

رضى الناس اءذ تلوها بما لم *** يرضَ فيها النبى حين تلاها

نسخت آية المواريث منها *** ام هما بعد فرضها بدلاها

أم ترى آية المودة لم تأت *** بودِّ الزهراء فى قرباها

ثم قالا أبوك جاء بهذا *** حجة من عنادهم نصباها

قال للانبياء حكم بأن لا *** يورثوا فى القديم و انتهراها

أفَبنت النبى لم تدر اءن كا *** ن النبى الهدى بذلك فاها

بضعة من محمد خالفت ما *** قال حاشا مولاتنا حاشاها

سمعته يقول ذاك و جاءت *** تطلب الاءرث ضلَّة و سفاها

هى كانت للّه أتقى و كانت *** أفضل الخلق عفة و نزاها

أو تقول النبى قد خالف القر *** آن ويح الأخبار ممن رواها

سل باءبطال قولهم سورة النمل *** و سل مريم التى قبل طاها

فهما ينبئان عن اءرث يحيى *** و سليمان من أراد انتباها

فدعَت و اشتكَت اءلى اللّه من ذا *** ك و فاضت بدمعها مقلتاها

ثم قالت: فنحلة لى من والد *** ى المصطفى فلم‌ينحلاها

فأقامت بها شهودا فقالوا *** بعلها شاهد لها و ابناها

لم‌يجيزوا شهادة ابنى رسول *** اللّه هادى الأنام اءذ ناصَباها

لم‌يكن صادقا على و لا فا *** طمة عندهم و لا ولداها

و اينك چند شعر فارسى:

اين فدك در آب و خاك و بذر ماست *** اين توسل در تمام نذر ماست

زين ولايت هر كه باغى مى‌خرد *** در دل اول نام زهرا مى‌برد

گلى تنها محمد در مثالش *** فدك يك گوشه از حق جمالش

طنين آب شبنم ارث زهراست *** فدك سهل است عالم ارث زهراست

واى كه بر موج خدا سد شكست *** كشتى پهلوى محمد شكست

زانكه در اين بوته شك فاطمه‌ست *** عالم غصب و فدك فاطمه‌ست

آه بيا كوچه شك را ببين *** سنگ پرانان فدك را ببين

واى چه كس آتش عصيان فروخت؟ *** باغ فدك را كه به ايمان فروخت

آن فرقه‌اى كه تيشه به نخل فدك زدند *** بر زخم قلب ختم رسولان نمك زدند

مهدى بيا ز قاتل زهرا سؤال كن *** مادر چه كرده بود كه او را كتك زدند

شاعر ديگرى از قول فرزندان حضرت زهرا عليهاالسلام چنين سروده است:

كمتر دهيد شرح غم بى‌شماره را *** كمتر كنيد خون، جگر پاره پاره را

مادر كه رفت با رخ نيلى به زير خاك *** پنهان كنيد از پدرم گوشواره را

شاعرى خطاب به حضرت مهدى عليه‌السلام مى‌گويد:

نخل سوزان فدك را آب ده *** باز شمشير على را تاب ده

چشم بر بازوى تو دارد فلك *** وارث گلبرگ خونين فدك

و سپس از لسان آن حضرت چنين آورده است:

آرزوى من سلام فاطمه است *** اذن حق در انتقام فاطمه است

هيزم خصم على در پيش ماست *** انتقام من از او در ابتداست

من حنين ناله زهرائيَم *** صاحب آن ناله صحرائيَم

شهر من گشته غم‌آباد فدك *** پيش من باقى است اسناد فدك

پاسدار عفت و پاكى منم *** داغدار چادر خاكى منم

قلب من چون آن سند شد ريز ريز *** چونكه با خاك آشنا شد آن عزيز

در كف من گوشواره مانده است *** مادرم آنجا پسر را خوانده است

7 . متن عربى خطابه حضرت زهرا عليهاالسلام

اشاره

بسم اللّه الرحمن الرحيم

1 . الزَّهراءُ عليهاالسلام تَأتِي المَسجِدَ

لَمّا أَجْمَعَ أَبُوبَكْرٍ⁽¹⁾عَلى مَنْعِ فاطِمَةَ عليهاالسلام فَدَكا [وَ صَرَفَ عامِلَها مِنْها⁽²⁾] وَ بَلَغَها ذلِكَ⁽³⁾، لاثَتْ خِمارَها [عَلى رَأْسِها⁽⁴⁾] [وَ اشْتَمَلَتْ بِجِلْبابِها⁽⁵⁾] وَ أَقْبَلَتْ في لُمَّةٍ⁽⁶⁾مِنْ حَفَدَتِها وَ نِساءِ قَوْمِها ، [تَجُرُّ أَدْراعَها⁽⁷⁾] ، تَطَأُ ذُيُولَها ، ما تَخْرِمُ مِشْيَتُها

مِشْيَةَ رَسُولِ اللّه صلی الله عليه وآله .⁽¹⁾

حَتّى دَخَلَتْ عَلى أَبي بَكْرٍ [الْمَسْجِدَ⁽²⁾] وَ هُوَ في حَشْدٍ مِنَ الْمُهاجِرينَ⁽³⁾وَ الأَْنْصارِ [وَ غَيْرِهِمْ] .⁽⁴⁾

فَنيطَتْ دُونَها [وَ دُونَ النّاسِ⁽⁵⁾] مُلاءَةٌ [فَجَلَسَتْ] .⁽⁶⁾ثُمَّ أَنَّتْ أَنَّةً [ارْتَجَّتْ لَها الْقُلُوبُ وَ ذَرَفَتْ لَهَا الْعُيُونُ وَ⁽⁷⁾] أَجْهَشَ الْقَوْمُ لَها بِالْبُكاءِ [وَ النَّحيبِ⁽⁸⁾] فَارْتَجَّ الْمَجْلِسُ.

ثُمَّ أَمْهَلَتْ [هُنَيَّةً⁽¹⁾] حَتّى إِذا سَكَنَ نَشيجُ الْقَوْمِ وَ هَدَأَتْ فَوْرَتُهُمْ⁽²⁾افْتَتَحَتِ⁽³⁾الْكَلامَ بِحَمْدِ اللّه‌ِ وَ الثَّناءِ عَلَيْهِ وَ الصَّلاةِ عَلى رَسُولِهِ ، فَعادَ الْقَوْمُ في بُكائِهِمْ . فَلَمّا أَمْسَكُوا عادَتْ عليهاالسلام في كَلامِها ، فَقالَتْ :⁽⁴⁾

2 . الحَمدُ وَ الثَّناءُ

أَبْتَدِءُ بِحَمْدِ مَنْ هُوَ أَوْلى بِالْحَمْدِ وَ الطَّوْلِ وَ الْمَجْدِ .⁽⁵⁾الْحَمْدُ للّه‌ِِ عَلى ما أَنْعَمَ ، وَ لَهُ الشُّكْرُ عَلى ما أَلْهَمَ⁽⁶⁾، وَ الثَّناءُ بِما قَدَّمَ مِنْ عُمُومِ نِعَمٍ ابْتَدَأَها ، وَ سُبُوغِ آلاءٍ أَسْداها ، وَ إِحْسانِ مِنَنٍ والاها .⁽⁷⁾[أحْمَدُهُ بِمَحامِدَ⁽⁸⁾] جَمَّ عَنِ

الاْءِحْصاءِ عَدَدُها ، وَ نَأى عَنِ الْمُجازاةِ أَمَدُها⁽¹⁾، وَ تَفاوَتَ عَنِ الإِْدْراكِ أَبَدُها⁽²⁾، وَ نَدَبَهُمْ لاِسْتِزادَتِها بِالشُّكْرِ لاِتِّصالِها⁽³⁾، [وَ اسْتَخْذَى الْخَلْقَ بِإِنْزالِها⁽⁴⁾] ، وَ اسْتَحْمَدَ إِلَى الْخَلائِقِ بِإِجْزالِها ، وَ ثَنّى⁽⁵⁾بِالنَّدْبِ إِلى أَمْثالِها.

وَ أَشْهَدُ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ اللّه‌ُ [وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ⁽⁶⁾] ، كَلِمَةٌ جَعَلَ الاْءِخْلاصَ تَأْويلَها ، وَ ضَمَّنَ الْقُلُوبَ مَوْصُولَها ، وَ أَبانَ فِي الْفِكَرِ⁽⁷⁾مَعْقُولَها . الْمُمْتَنِعُ مِنَ الأَ بْصارِ رُؤْيَتُهُ ، وَ مِنَ الْأَلْسُنِ صِفَتُهُ ، وَ مِنَ الْأَوْهامِ الإِِحاطَةُ بِهِ .⁽⁸⁾

ابْتَدَعَ⁽⁹⁾الْأَشْياءَ لا مِنْ شَى‌ءٍ كانَ قَبْلَها ، وَ أَنْشَأَها بِلاَ احْتِذاءِ أَمْثِلَةٍ امْتَثَلَها . كَوَّنَها بِقُدْرَتِهِ وَ ذَرَأَها بِمَشِيَّتِهِ ، مِنْ غَيْرِ حاجَةٍ مِنْهُ إِلى تَكْوينِها وَ لا فائِدَةٍ لَهُ

في تَصْويرِها إِلاّ تَثْبيتا لِحِكْمَتِهِ ، وَ تَنْبيها عَلى طاعَتِهِ ، وَ إِظْهارا لِقُدْرَتِهِ ، [وَ دَلالَةً عَلى رُبُوبِيَّتِهِ⁽¹⁾] وَ تَعَبُّدا لِبَرِيَّتِهِ ، وَ إِعْزازا لِدَعْوَتِهِ .⁽²⁾

ثُمَّ جَعَلَ الثَّوابَ عَلى طاعَتِهِ ، وَ وَضَعَ الْعِقابَ عَلى مَعْصِيَتِهِ⁽³⁾، ذِيادَةً⁽⁴⁾لِعِبادِهِ عَنْ نَقِمَتِهِ وَ حِياشَةً⁽⁵⁾لَهُمْ إِلى جَنَّتِهِ .

3 . بِعثَةُ الرَّسولِ الأَعظَمِ صلی الله عليه وآله وَ مَسيرُ الرِّسالَةِ

وَ أَشْهَدُ أَنَّ أَبي مُحَمَّدا عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ ، اخْتارَهُ قَبْلَ أَنْ يَجْتَبِلَهُ ، وَ اصْطَفاهُ

قَبْلَ أَنْ يَبْتَعِثَهُ ، وَ سَمّاهُ قَبْلَ أَنْ يَسْتَنْجِبَهُ⁽¹⁾، إِذِ الْخَلائِقُ بِالْغَيْبِ⁽²⁾مَكْنُونَةٌ ، وَ بِسِتْرِ الْأَهاويلِ مَصُونَةٌ⁽³⁾، وَ بِنِهايَةِ الْعَدَمِ مَقْرُونَةٌ⁽⁴⁾، عِلْما مِنَ اللّه‌ِ تَعالى بِمَآئِلِ

الْأُمُورِ⁽⁵⁾، وَ إِحاطَةً بِحَوادِثِ الدُّهُورِ⁽⁶⁾، وَ مَعْرِفَةً بِمَواقِعِ الْمَقْدُورِ .

ابْتَعَثَهُ اللّه‌ُ إِتْماما لِأَمْرِهِ⁽⁷⁾، وَ عَزيمَةً عَلى إِمْضاءِ حُكْمِهِ ، وَ إِنْفاذا لِمَقاديرِ حَتْمِهِ .⁽⁸⁾

فَرَأَى الْأُمَمَ فِرَقا في أَدْيانِها ، عُكَّفا عَلى نيرانِها⁽⁹⁾، عابِدَةً لِأَوْثانِها ، مُنْكِرَةً للّه‌ِِ مَعَ عِرْفانِها .⁽¹⁰⁾

فَأَنارَ [اللّه‌ُ⁽¹⁾] بِأَبى¨ مُحَمَّدٍ صلی الله عليه وآله ظُلَمَها ، وَ فَرَّجَ⁽²⁾عَنِ الْقُلُوبِ بُهَمَها ، وَ جَلا عَنِ الْأَبْصارِ عَمَهَها⁽³⁾، [وَ عَنِ الْأَنْفُسِ غُمَمَها] .⁽⁴⁾[وَ قامَ فِي النّاسِ بِالْهِدايَةِ فَأَنْقَذَهُمْ

مِنَ الْغَوايَةِ ، وَ بَصَّرَهُمْ مِنَ الْعَمايَةِ ، وَ هَداهُمْ إِلىَ الدّينِ الْقَويمِ ، وَ دَعاهُمْ إِلىَ الطَّريقِ الْمُسْتَقيمِ] .⁽⁵⁾

ثُمَّ قَبَضَهُ اللّه‌ُ [عَزَّ وَ جَلَّ⁽⁶⁾] إِلَيْهِ قَبْضَ رَأْفَةٍ [وَ رَحْمَةٍ⁽⁷⁾] وَ اخْتِيارٍ ، رَغْبَةً بِمُحَمَّدٍ⁽⁸⁾عَنْ تَعَبِ هذِهِ الدّارِ⁽⁹⁾، [مَوْضُوعا عَنْهُ أَعْباءُ الْأَوْزارِ⁽¹⁰⁾] ، مَحْفُوفا⁽¹¹⁾بِالْمَلائِكَةِ الْأَبْرارِ ، وَ رِضْوانِ الرَّبِّ الْغَفّارِ ، وَ مُجاوَرَةِ⁽¹²⁾الْمَلِكِ الْجَبّارِ .

صَلَّى اللّه‌ُ عَلى أَبي نَبِيِّهِ⁽¹⁾وَ أَمينِهِ عَلَى الْوَحْيِ وَ صَفِيِّهِ وَ خِيَرَتِهِ مِنَ الْخَلْقِ وَ رَضِيِّهِ⁽²⁾، فَعَلَيْهِ الصَّلاةُ وَ السَّلامُ وَ رَحْمَةُ اللّه‌ِ وَ بَرَكاتُهُ .

4 . خِطابُها مَعَ المُهاجِرينَ وَ الاَنصارِ

ثُمَّ الْتَفَتَتْ عليهاالسلام إِلى أَهْلِ الْمَجْلِسِ وَ قالَتْ [ لِجَميعِ الْمُهاجِرينَ وَ الْأَنْصارِ : وَ⁽³⁾] أَنْتُمْ عِبادَ اللّه‌ِ نَصْبُ أَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ ، وَ حَمَلَةُ دينِهِ⁽⁴⁾وَ وَحْيِهِ ، وَ أُمَناءُ اللّه‌ِ عَلى أَنْفُسِكُمْ ، وَ بُلَغاؤُهُ إِلَى الْأُمَمِ [حَوْلَكُمْ] .⁽⁵⁾زَعيمُ حَقٍّ للّه‌ِِ فيكُمْ ، وَ عَهْدٌ قَدَّمَهُ إِلَيْكُمْ .⁽⁶⁾

5 . القُرآنُ وَ اَهلَ البَيتِ عليهم‌السلام

وَ [نَحْنُ⁽¹⁾] بَقِيَّةٌ اسْتَخْلَفَها عَلَيْكُمْ .[وَ مَعَنا⁽²⁾] كِتابُ اللّه‌ِ [النّاطِقُ وَ الْقُرآنُ الصّادِقُ وَ النُّورُ السّاطِعُ وَ الضِّياءُ اللاّمِعُ⁽³⁾] ، بَيِّنَةٌ بَصائِرُهُ ، وَ آىٌ⁽⁴⁾مُنْكَشَفَةٌ سَرائِرُهُ ، وَ بُرهانٌ فينا⁽⁵⁾مُتَجَلِّيَةٌ⁽⁶⁾ظَواهِرُهُ ، مُديمٌ لِلْبَرِيَّةِ اسْتِماعُهُ⁽⁷⁾، [مُغْتَبِطَةٌ بِهِ أَشْياعُهُ⁽⁸⁾] ، قائِدٌ إِلَى الرِّضْوانِ اتِّباعُهُ ، مُؤَدٍّ إِلىَ النَّجاةِ اسْتِماعُهُ .⁽⁹⁾

فيهِ تِبْيانُ⁽¹⁰⁾حُجَجِ اللّه‌ِ الْمُنَوَّرَةِ⁽¹¹⁾، [وَ مَواعِظُهُ الْمُكَرَّرَةُ⁽¹²⁾] ، وَ عَزائِمُهُ الْمُفَسَّرَةُ⁽¹³⁾، وَ مَحارِمُهُ الْمُحَذَّرَةُ ، [وَ أَحْكامُهُ الْكافِيَةُ⁽¹⁴⁾] ، وَ بَيِّناتُهُ الْجالِيَةُ ،

[وَ جُمَلُهُ الشّافِيَةُ⁽¹⁾] ، وَ فَضائِلُهُ الْمَنْدُوبَةُ ، وَ رُخَصُهُ الْمَوْهُوبَةُ ، [وَ رَحْمَتُهُ الْمَرْجُوَّةُ⁽²⁾] ، وَ شَرائِعُهُ الْمَكْتُوبَةُ .⁽³⁾

6 . أَسرارُ أَحكامِ اللّه‌ِ

فَفَرَضَ اللّه‌ُ⁽⁴⁾الاْيمانَ تَطْهيرا لَكُمْ مِنَ الشِّرْكِ ، وَ الصَّلاةَ تَنْزيها لَكُمْ عَنِ الْكِبْرِ ، وَ الزَّكاةَ [تَزْكِيَةً لِلنَّفْسِ⁽⁵⁾] وَ تَزْييدا فِي الرِّزْقِ ، وَ الصِّيامَ تَثْبيتا⁽⁶⁾لِلاْءِخْلاصِ ، وَ الْحَجَّ تَشْييدا⁽⁷⁾لِلدّينِ، [وَ إِحْياءً لِلسُّنَنِ، وَإِعْلانا لِلشَّريعَةِ⁽⁸⁾] وَ الْعَدْلَ تَنْسيقا لِلْقُلُوبِ⁽⁹⁾[وَ تَمْكينا لِلدّينِ⁽¹⁰⁾] ، وَ طاعَتَنا] أهل البيت⁽¹¹⁾] نِظاما

لِلْمِلَّةِ ، وَ اءِمامَتَنا أَمانا مِنَ الْفُرْقَةِ⁽¹⁾، وَ الْجِهادَ⁽²⁾عِزّا لِلاْءِسْلامِ ، وَ الصَّبْرَ مَعُونَةً عَلَى اسْتيجابِ [الْأَجْرِ⁽³⁾]، وَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعامَّةِ ، [وَ النَّهْىَ عَنِ الْمُنْكَرِ تَنْزيها لِلدّينِ⁽⁴⁾] ، وَ بِرَّ الْوالِدَيْنِ⁽⁵⁾وِقايَةً مِنَ السَّخَطِ⁽⁶⁾، وَ صِلَةَ الْأَرْحامِ [مَنْساةً فِي الْعُمْرِ وَ⁽⁷⁾] مَنْماةً لِلْعَدَدِ ، وَ الْقِصاصَ حَقْنا⁽⁸⁾لِلدِّماءِ ، وَ الْوَفاءَ بِالنَّذْرِ تَعْريضا لِلْمَغْفِرَةِ⁽⁹⁾، وَ تَوْفِيَةَ الْمَكاييلِ وَ الْمَوازينِ تَغييرا لِلْبَخْسِ⁽¹⁰⁾، وَ النَّهْيَ عَنْ شُرْبِ الْخَمْرِ⁽¹¹⁾تَنْزيها عَنِ الرِّجْسِ ، وَ اجْتِنابَ قَذْفِ الْمُحْصَناتِ حِجابا

لِلَّعْنَةِ⁽¹⁾، وَ مُجانَبَةَ السَّرِقَةِ ايجابا لِلْعِفَّةِ⁽²⁾، [وَ التَّنَزُّهَ عَنْ أَكْلِ مالِ الْيَتيمِ وَ الاْسْتيثارِ بِهِ إِجارَةً مِنَ الظُّلْمِ ، وَ النَّهْىَ عَنِ الزِّنا تَحَصُّنا مِنَ الْمَقْتِ ، وَ الْعَدْلَ فِي الْأَحْكامِ ايناسا لِلرَّعِيَّةِ ، وَ تَرْكَ الْجَوْرِ فِي الْحُكْمِ إِثْباتا لِلْوَعيدِ⁽³⁾] ، وَ حَرَّمَ اللّهُ الشِّرْكَ إِخْلاصا لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ .⁽⁴⁾

فَاتَّقُوا اللّه‌َ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لاتَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِموُنَ⁽⁵⁾[وَ لا تَتَوَلَّوْا مُدْبِرينَ⁽⁶⁾] وَ أَطيعُوهُ فيما أَمَرَكُمْ بِهِ وَ [انْتَهُوا عَمّا⁽⁷⁾] نَهاكُمْ عَنْهُ، [وَاتَّبِعُوا الْعِلْمَ وَ تَمَسَّكُوا بِهِ⁽⁸⁾] فَإِنَّما يَخْشَى اللّه‌َ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ .⁽⁹⁾

[فَاحْمَدُوا اللّه‌َ الَّذي بِعَظَمَتِهِ وَ نُورِهِ ابْتَغى مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَيْهِ الْوَسيلَةَ ، فَنَحْنُ وَسيلَتُهُ فى¨ خَلْقِهِ وَ نَحْنُ آلُ رَسُولِهِ وَ نَحْنُ خاصَّتُهُ وَ مَحَلُّ قُدْسِهِ وَ نَحْنُ حُجَّةُ غَيْبِهِ وَ وَرَثَةُ أَنْبِيائِهِ] .⁽¹⁰⁾

7 . اِعلَموا أَنّي فاطِمَةُ

ثُمَّ قالَتْ عليهاالسلام: أَيُّهَا النّاسُ ، اعْلَمُوا أَنّي فاطِمَةُ وَ أَبي مُحَمَّدٌ [رَسُولُ رَبِّكُمْ وَ خاتَمُ أَنْبِيائِكُمْ ]!⁽¹⁾

أَقُولُها عَوْدا عَلى بَدْءٍ⁽²⁾، وَ لا أَقُولُ ما أَقُولُ غَلَطا وَ لا أَفْعَلُ ما أَفْعَلُ شَطَطا وَ [ما أَنَا مِنَ الْكاذِبينَ] .⁽³⁾[فَاسْمَعوُا إِلَىَّ بِأَسْماعٍ واعِيَةٍ وَ قُلُوبٍ راعِيَةٍ.

8 . مَسيرَةُ الرِّسالَةِ المُحَمَّديّةِ

ثُمَّ قالَتْ :⁽⁴⁾] [بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ⁽⁵⁾] لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ

عَزيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَريصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنينَ رَؤُوفٌ رَحيمٌ .⁽¹⁾فَاءِنْ تَعْزُوهُ [وَ تَعْرِفُوهُ]⁽²⁾تَجِدُوهُ أَبى¨ دُونَ نِسائِكُمْ !⁽³⁾وَ أَخَا ابْنِ عَمّي دُونَ رِجالِكُمْ ! [وَ لَنِعْمَ الْمَعْزِىُّ إِلَيْهِ صلی الله عليه وآله] .⁽⁴⁾

فَبَلَّغَ الرِّسالَةَ صادِعا بِالنِّذارَةِ⁽⁵⁾، مائِلاً عَنْ مَدْرَجَةِ⁽⁶⁾الْمُشْرِكينَ [حائدا عَنْ سُنَّتِهِمْ⁽⁷⁾] ضارِبا لِثَبَجِهِمْ⁽⁸⁾، آخِذا بِأَكْظامِهِمْ⁽⁹⁾، داعِيا⁽¹⁰⁾إِلى سَبيلِ رَبِّهِ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ .

يَجُذُّ⁽¹¹⁾الْأَصْنامَ وَ يَنْكُتُ⁽¹²⁾الْهامَ ، حَتَّى انْهَزَمَ⁽¹³⁾الْجَمْعُ وَ وَلَّوُا الدُّبُرَ ،

وَ حَتّى تَفَرَّى⁽¹⁾اللَّيْلُ عَنْ صُبْحِهِ وَ أَسْفَرَ الْحَقُّ عَنْ مَحْضِهِ ، وَ نَطَقَ⁽²⁾زَعيمُ الدّينِ ، [وَ هَدَأَتْ فَوْرَةُ الْكُفْرِ⁽³⁾] ، وَ خَرِسَتْ شَقاشِقُ⁽⁴⁾الشَّياطينِ ، [وَ طاحَ وَشيظُ النِّفاقِ⁽⁵⁾، وَ انْحَلَّتْ عُقَدُ الْكُفْرِ وَ الشِّقاقِ⁽⁶⁾] ، وَ فُهْتُمْ بِكَلِمَةِ الاْءِخْلاصِ [في نَفَرٍ مِنَ الْبيضِ الْخِماصِ] .⁽⁷⁾

وَ كُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النّارِ [فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها⁽⁸⁾نَبِيُّهُ ، تَعْبُدُونَ الْأَصْنامَ وَ تَسْتَقْسِمُونَ بِالْأَزْلامِ⁽⁹⁾] ، مُذْقَةَ الشّارِبِ وَ نُهْزَةَ الطّامِعِ⁽¹⁰⁾وَ قَبْسَةَ الْعَجْلانِ⁽¹¹⁾وَ مَوْطِئَ الْأَقْدامِ .

تَشْرَبُونَ الطَّرْقَ⁽¹⁾وَ تَقْتاتُونَ القِدَّ⁽²⁾، أَذِلَّةً خاشِعينَ⁽³⁾، تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النّاسُ مِنْ حَوْلِكُمْ .⁽⁴⁾

9 . عَليٌّ عليه‌السلام في إِبلاغِ الرِّسالَةِ الإِلهيَّةِ

فَأَنْقَذَكُمُ[ اللّه‌ُ تَبارَكَ وَ تَعالى]⁽⁵⁾] بِنَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ صلی الله عليه وآله ، بَعْدَ اللَّتَيّا وَ الَّتي ، وَ بَعْدَ أَنْ مُنِيَ⁽⁶⁾بِبُهَمِ الرِّجالِ وَ ذُؤْبانِ الْعَرَبِ وَ مَرَدَةِ أَهْلِ الْكِتابِ .⁽⁷⁾

كُلَّما أَوْقَدُوا⁽⁸⁾نارا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللّه‌ُ⁽⁹⁾، أَوْ⁽¹⁰⁾نَجَمَ قَرْنُ الضَّلالَةِ⁽¹¹⁾أَوْ

فَغَرَتْ⁽¹⁾فاغِرَةٌ مِنَ الْمُشْرِكينَ قَذَفَ أَخاهُ⁽²⁾] عَلِيّا⁽³⁾] فى لَهَواتِها ، فَلا يَنْكَفِى‌ءُ حَتّى يَطَأَ صِماخَها⁽⁴⁾بِأَخْمَصِهِ ، وَ يُخْمِدَ لَهَبَها بِحَدِّ سَيْفِهِ⁽⁵⁾، مَكْدُودا [دَؤُوبا⁽⁶⁾] في ذاتِ اللّه‌ِ [مُجْتَهِدا في أَمْرِ اللّه‌ِ⁽⁷⁾] قَريبا مِنْ رَسُولِ اللّه‌ِ سَيِّدا في أَوْلِياءِ اللّه‌ِ⁽⁸⁾، مُشَمِّرا ناصِحا⁽⁹⁾مُجِدّا كادِحا ، [لا تَأْخُذُهُ فِي اللّه‌ِ لَوْمَةُ لائِمٍ ].⁽¹⁰⁾

وَ أَنْتُمْ في بُلَهْنِيَةٍ وادِعُونَ آمِنُونَ [فَرِحُونَ⁽¹⁾] وَ في رَفاهِيَّةٍ [مِنَ الْعَيْشِ⁽²⁾] فَكِهُونَ [تَأْكُلُونَ الْعَفْوَ وَ تَشْرَبُونَ الصَّفْوَ⁽³⁾] ، تَتَرَبَّصُونَ بِنَا الدَّوائِرَ⁽⁴⁾، وَ تَتَوَكَّفُون َ الْأَخْبارَ ، وَ تَنْكِصُونَ عِنْدَ⁽⁵⁾النِّزالِ ، [وَ تَفِرُّونَ عِنْدَ الْقِتالِ] .⁽⁶⁾

10 . ما أَظهَرَهُ النّاسُ بَعدَ وَفاةِ صاحِبِ الرِّسالَةِ

فَلَمَّا اخْتارَ اللّه‌ُ لِنَبِيِّهِ دارَ أَنْبِيائِهِ [وَ مَأْوى أَصْفِيائِهِ⁽⁷⁾] [وَ أَتَمَّ عَلَيْهِ ما وَعَدَهُ⁽⁸⁾] ،

ظَهَرَتْ فيكُمْ حَسيكَةُ النِّفاقِ⁽¹⁾وَ سَمَلَ⁽²⁾جِلْبابُ الدّينِ [وَ أَخْلَقَ ثَوْبُهُ وَ نَحَلَ عَظْمُهُ وَ أَوْدَتْ رِمَّتُهُ⁽³⁾] وَ نَطَقَ كاظِمُ الْغاوينَ وَ نَبَغَ خامِلُ الْأَقَلّينَ⁽⁴⁾وَ هَدَرَ فَنيقُ الْمُبْطِلينَ .⁽⁵⁾فَخَطَرَ⁽⁶⁾في عَرَصاتِكُمْ .

وَ أَطْلَعَ الشَّيْطانُ رَأْسَهُ مِنْ مَغْرِزِهِ⁽⁷⁾هاتِفا بِكُمْ . [فَدَعاكُمْ⁽⁸⁾] فَأَلْفاكُمْ لِدَعْوَتِهِ⁽⁹⁾مُسْتَجيبينَ وَ لِلْغِرَّةِ⁽¹⁰⁾فيهِ مُلاحِظينَ.

ثُمَّ اسْتَنْهَضَكُمْ فَوَجَدَكُمْ [ناهِضينَ⁽¹⁾] خِفافا وَ أَحْمَشَكُمْ⁽²⁾فَأَلْفاكُمْ غِضابا،فَوَسَمْتُمْ⁽³⁾غَيْرَ إبِلِكُمْ وَ أَوْرَدْتُمُوها⁽⁴⁾غَيْرَ شِرْبِكُمْ .⁽⁵⁾

هذا وَ الْعَهْدُ قَريبٌ وَ الْكَلْمُ رَحيبٌ وَ الْجُرْحُ لَمّا يَنْدَمِلْ وَ الرَّسُولُ لَمّا يُقْبَرْ.⁽⁶⁾بِدارا⁽⁷⁾زَعَمْتُمْ خَوْفَ الْفِتْنَةِ! أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا ، وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحيطَةٌ بِالْكافِرينَ .⁽⁸⁾

فَهَيْهاتَ مِنْكُمْ وَ كَيْفَ بِكُمْ وَ أَنّى تُؤْفَكُونَ؟! وَ كِتابُ اللّه‌ِ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ . أُمُورُهُ ظاهِرَةٌ وَ أَحْكامُهُ زاهِرَةٌ وَ أَعْلامُهُ باهِرَةٌ وَ زَواجِرُهُ لائِحَةٌ وَ أَوامِرُهُ واضِحَةٌ قَدْ خَلَّفْتُمُوهُ وَراءَ ظُهُورِكُمْ .⁽⁹⁾

أَرَغْبَةً [وَيْحَكُمْ⁽¹⁾] عَنْهُ تُريدُونَ⁽²⁾أَمْ بِغَيْرِهِ تَحْكُمُون؟ بِئْسَ لِلظّالِمينَ بَدَلاً .⁽³⁾وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاْءِسْلامِ دينا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِي الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ .⁽⁴⁾

ثُمَّ لَمْ تَلْبَثُوا إِلاّ رَيْثَ⁽⁵⁾أَنْ تَسْكُنَ نَفْرَتُها⁽⁶⁾وَ يَسْلَسَ قِيادُها ، [ثُمَّ أَخَذْتُمْ

تُورُونَ وَقْدَتَها وَ تُهَيِّجُونَ جَمْرَتَها⁽¹⁾] [وَ تَسْتَجيبُونَ لِهِتافِ الشَّيْطانِ الْغَوِىِّ وَ إِطْفاءِ أَنْوارِ الدّينِ الْجَلِيِّ وَ إِهْمالِ⁽²⁾سُنَنِ النَّبِيِّ الصَّفِيِّ] .⁽³⁾

تَشْرَبُونَ حَسْوا فِي ارْتِغاءٍ⁽⁴⁾] وَ تَمْشُونَ لِأَهْلِهِ وَ وُلْدِهِ فِي الْخَمَرِ⁽⁵⁾وَ الضَّراءِ].⁽⁶⁾وَ نَصْبِرُ⁽⁷⁾مِنْكُمْ عَلى مِثْلِ حَزِّ الْمُدى [وَ وَخْزِ السِّنانِ فِي الْحَشا].⁽⁸⁾

11 . فَدَكُ وَ الاِرثِ

وَ أَنْتُمُ الاْنَ تَزْعُمُونَ⁽⁹⁾أَنْ لا اءِرْثَ لَنا [أَهْلَ الْبَيْتِ] ! !⁽¹⁰⁾[وَ لا حَظَّ⁽¹¹⁾]

أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ تَبْغُونَ ؟ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّه‌ِ حُكْما لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ.⁽¹⁾[أَفَلا تَعْلَمُونَ؟! بَلى ، قَدْ تَجَلّى لَكُمْ كَالشَّمْسِ الضّاحِيَةِ أَنِّى¨ ابْنَتُهُ] .⁽²⁾

أَيْها مَعْشَرَ الْمُسْلِمينَ ، أَأُبْتَزُّ اءِرْثَ أَبى¨ ؟⁽³⁾يَابْنَ أَبى¨قُحافَةَ ، أَفى¨ كِتابِ اللّه‌ِ أَنْ تَرِثَ أَباكَ وَ لا أَرِثَ أبى¨؟! لَقَدْ جِئْتَ شَيْئا فَرِيّا !⁽⁴⁾[جُرْأَةً مِنْكُمْ عَلى قَطيعَةِ الرَّحِمِ وَ نَكْثِ الْعَهْدِ ].⁽⁵⁾

أَفَعَلى عَمْدٍ تَرَكْتُمْ كِتابَ اللّه‌ِ وَ نَبَذْتُمُوهُ وَراءَ ظُهُورِكُمْ ؟⁽⁶⁾إِذْ يَقُولُ اللّه‌ُ تَبارَكَ وَ تَعالى: «وَ وَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ»⁽⁷⁾، [مَعَ ما قَصَّ⁽⁸⁾] مِنْ خَبَرِ يَحْيى وَ⁽⁹⁾زَكَرِيّا إِذْ

قالَ : «رَبِّ فَهَبْ لى¨ مِنْ لَدُنْكَ وَلِيّا يَرِثُنى¨ وَ يَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ»⁽¹⁾، [وَ قالَ : «وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فى¨ كِتابِ اللّه‌ِ]»⁽²⁾، وَ قالَ : «يُوصيكُمُ اللّه‌ُ فى¨ أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ»⁽³⁾، وَ قالَ: «اءِنْ تَرَكَ خَيْرا الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقّا عَلَى الْمُتَّقينَ» .⁽⁴⁾

فَزَعَمْتُمْ أَنْ لا حَظَّ⁽⁵⁾لي وَ لا إِرْثَ لي مِنْ أَبي [وَ لا رَحِمَ بَيْنَنا] ! !⁽⁶⁾أَفَخَصَّكُمُ اللّه‌ُ بِآيَةٍ أَخْرَجَ أَبي مِنْها ؟ أَمْ تَقُولُونَ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ لا يَتَوارَثُونَ ؟ !⁽⁷⁾

أَوَلَسْتُ أَنَا وَ أَبي مِنْ أَهْلِ مِلَّةٍ واحِدَةٍ؟ أَمْ أَنْتُمْ أَعْلَمُ بِخُصُوصِ الْقُرآنِ وَ عُمُومِهِ مِنْ أَبي⁽¹⁾] وَ ابْنِ عَمّي] ؟ !⁽²⁾

فَدُونَكَها مَخْطُومَةً مَرْحُولَةً مَزْمُومَةً⁽³⁾، [تَكُونُ مَعَكَ فى¨ قَبْرِكَ وَ⁽⁴⁾] تَلْقاكَ يَوْمَ حَشْرِكَ [وَ نَشْرِكَ] .⁽⁵⁾فَنِعْمَ الْحَكَمُ اللّه‌ُ وَ الزَّعيمُ مُحَمَّدٌ وَ الْمَوْعِدُ الْقِيامَةُ ، [وَ عَمّا قَليلٍ تُؤْفَكُونَ⁽⁶⁾] وَ عِنْدَ السّاعَةِ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ⁽⁷⁾[وَ لا يَنْفَعُكُمْ إِذْ تَنْدَمُونَ⁽⁸⁾]، وَ لِكُلِّ نَبَأٍ مُسْتَقَرٌّ⁽⁹⁾وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ⁽¹⁰⁾مَنْ يَأْتيهِ عَذابٌ يُخْزيهِ وَ يَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقيمٌ .⁽¹¹⁾

12 . شَكواها إِلى رَسولِ اللّه‌ِ صلی الله عليه وآله

ثُمَّ الْتَفَتَتْ عليهاالسلام إِلى قَبْرِ أَبيها⁽¹⁾[ فَخَنَقَتْهَا الْعَبْرَةُ⁽²⁾] وَ قالَتْ :

قَدْ كانَ بَعْدَكَ أَنْباءٌ وَ هَنْبَثَةٌ⁽³⁾*** لَوْ كُنْتَ شاهِدَها لَمْ تَكْثُرِ⁽⁴⁾الْخَطبُ

ءِنّا فَقَدْناكَ فَقْدَ الْأَرْضِ وابِلَها *** وَاخْتَلَّ قَوْمُكَ فَاشْهَدْهُمْ وَ لا تَغِبُ⁽⁵⁾

وَ كُلُّ أَهْلٍ لَهُ قُرْبى وَ مَنْزِلَةٌ *** عِنْدَ الاْءِلهِ عَلَى الْأَدْنينَ مُقْتَرِبٌ⁽⁶⁾

أَبْدَتْ رِجالٌ لَنا نَجْوى⁽⁷⁾صُدُورِهِمُ *** لَمّا مَضَيْتَ⁽⁸⁾وَ حالَتْ دُونَكَ التُّرَبُ⁽⁹⁾

تَجَهَّمَتْنا⁽¹⁾رِجالٌ وَ اسْتُخِفَّ بِنا *** لَمّا فُقِدْتَ وَ كُلُّ الْأَرْضِ مُغْتَصَبُ⁽²⁾

سَيَعْلَمُ الْمُتَوَلّى¨ ظُلْمَ حامَتِنا *** يَوْمَ الْقِيامَةِ أَنّى سَوْفَ يَنْقَلِبُ⁽³⁾

وَ كُنْتَ بَدْرا وَ⁽⁴⁾نُورا يُسْتَضاءُ بِه *** ِعَلَيْكَ تَنْزِلُ⁽⁵⁾مِنْ ذِى¨ الْعِزَّةِ الْكُتُبُ

وَ كانَ جِبْريلُ بِالاْياتِ يُونِسُنا *** فَقَدْ فُقِدْتَ وَ كُلُّ⁽⁶⁾الْخَيْرِ مُحْتَجِبُ

ضاقَتْ عَلَيَّ بِلادى¨ بَعْدَ ما رَحُبَتْ *** وَ سيمَ سِبْطاكَ خَسْفا فيهِ لى نَصَبُ

فَلَيْتَ قَبْلَكَ كانَ الْمَوْتُ صادَفَنا *** لَمّا مَضَيْتَ وَ حالَتْ دُونَكَ الْكُثُبُ⁽⁷⁾

ءِنّا رُزِئْنا بِما لَمْ يُرْزَ ذُو شَجَنٍ⁽⁸⁾*** مِنَ الْبَرِيَّةِ لا عُجْمٌ وَ لا عَرَبُ

فَسَوْفَ نَبْكيكَ ما عِشْنا وَ ما بَقِيَتْ *** لَنَا الْعُيُونُ بِتِهْمالٍ لَهُ سَكَبُ⁽⁹⁾

[وَ وَصَلَتْ ذلِكَ بِأَنْ قالَتْ :

قَدْ كُنْتُ ذاتَ حَمِيَّةٍ ما عِشْتَ لی *** أَمْشِى الْبَراحَ وَ أَنْتَ كُنْتَ جَناحى¨

فَالْيَوْمَ أَخْضَعُ لِلذَّليلِ وَ أَتَّقى *** مِنْهُ وَ أَدْفَعُ ظالِمى¨ بِالرّاحِ⁽¹⁾

وَ اءِذا بَكَتْ قُمْرِيَّةٌ شَجْنا لَها لَيْلاً *** عَلى غُصْنٍ بَكَيْتُ صَباحى¨⁽²⁾]

13 . خِطابُها مَعَ الاَنصارِ

[ثُمَّ رَمَتْ عليهاالسلام بِطَرْفِها نَحْوَ الْأَنْصارِ⁽³⁾] فَقالَتْ :

يا مَعْشَرَ الْبَقِيَّةِ⁽⁴⁾، وَ أَعْضادَ الْمِلَّةِ⁽⁵⁾، وَ حَضَنَةَ⁽⁶⁾الاْءِسْلامِ ! ما هذِهِ [الْفَتْرَةُ عَنْ

نُصْرَتى وَ الْوِنْيَةُ عَنْ مَعُونَتى¨ وَ⁽¹⁾] الْغَميزَةُ⁽²⁾فى حَقّى وَ السِّنَةُ عَنْ ظُلامَتى¨ ؟!⁽³⁾

[أَما كانَ رَسُولُ اللّه‌ِ صلی الله عليه وآله أَبي يَقُولُ : «الْمَرْءُ يُحْفَظُ فى¨ وُلْدِهِ»] ؟⁽⁴⁾سَرْعانَ ما أَحْدَثْتُمْ⁽⁵⁾، وَ عَجْلانَ ذا إِهالَةً !⁽⁶⁾[وَ لَكُمْ طاقَةٌ بِما أُحاوِلُ ، وَ قُوَّةٌ عَلى ما أَطْلُبُ وَ أُزاوِلُ] .⁽⁷⁾

أَتَقُولُونَ⁽⁸⁾ماتَ مُحَمَّدٌ [رَسُولُ اللّه‌ِ⁽⁹⁾]؟ فخَطْبٌ [وَاللّه‌ِ⁽¹⁰⁾] جَليلٌ ، اسْتَوْسَعَ

وَهْيُهُ⁽¹⁾وَ اسْتَنْهَرَ⁽²⁾فَتْقُهُ وَ فُقِدَ راتِقُهُ⁽³⁾وَ أُظْلِمَتِ الْأَرْضُ لِغَيْبَتِهِ وَ اكْتَأَبَتْ خِيَرَةُ اللّه‌ِ⁽⁴⁾] وَ كُسِفَتِ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ انْتَثَرَتِ النُّجُومُ⁽⁵⁾] لِمُصيبَتِهِ وَ أَكْدَتِ الاْمالُ وَ خَشَعَتِ الْجِبالُ [وَ أُكِلَتِ الأَموالُ⁽⁶⁾] وَ أُضيعَ الحَريمُ وَ أُذيلَتِ الْحُرْمَةُ عِنْدَ مَماتِهِ⁽⁷⁾[وَ فُتِنَتِ الأُمَّةُ وَ غشِيَتِ الظُّلْمَةُ وَ ماتَ الحَقُّ] .⁽⁸⁾

فَتِلْكَ [وَ اللّه‌ِ النازِلَةُ الْكُبْرى وَ الْمُصيبَةُ الْعُظْمى ، لا مِثْلُها نازِلَةٌ وَ لا بائِقَةٌ عاجِلَةٌ] .⁽⁹⁾

أَعْلَنَ بِها كِتابُ اللّه‌ِ في أَفْنِيَتِكُمْ [وَ في⁽¹⁰⁾] مُمْساكُمْ وَ مُصْبَحِكُمْ ، [يَهْتِفُ بِها

في أَسْماعِكُمْ⁽¹⁾] هِتافا [وَ صُراخا وَ تِلاوَةً وَ إِلْحانا⁽²⁾] ، وَ لَقَبْلَهُ ما حَلَّتْ⁽³⁾بِأَنْبِياءِ اللّه‌ِ وَ رُسُلِهِ [حُكْمٌ فَصْلٌ وَ قَضاءٌ حَتْمٌ⁽⁴⁾] ، «وَ ما مُحَمَّدٌ اءِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَاءِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّه‌َ شَيْئا وَ سَيَجْزِى اللّه‌ُ الشّاكِرينَ» .⁽⁵⁾

14 . الزَّهراءِ عليهاالسلام تُظلَمُ بِمَرأى وَ مَسمَعٍ مِنَ النّاسِ

أَيْها بَني قَيْلَةَ ! أَاُهْضَمُ⁽⁶⁾تُراثَ [أَبي⁽⁷⁾] وَ أَنْتُمْ بِمَرْأًى [مِنّي⁽⁸⁾] وَ مَسْمَعٍ [وَ مُنْتَدًى وَ مَجْمَعٍ] .⁽⁹⁾

تَلْبَسُكُمُ الدَّعْوَةُ وَ تَشْمِلُكُمُ الْخَبْرَةُ⁽¹⁰⁾، وَ فيكُمُ الْعُدَّةُ وَ الْعَدَدُ ، وَ لَكُمُ الدّارُ

وَ الْجُنَنُ⁽¹⁾[وَ الْأَداةُ وَ الْقُوَّةُ ، وَ عِنْدَكُمُ السِّلاحُ وَ الْجُنَّةُ ، تُوافيكُمُ الدَّعْوَةُ فَلا تُجيبُونَ ؟ وَ تَأْتيكُمُ الصَّرْخَةُ فَلاتُغيثُونَ وَ أَنْتُمْ مَوْصُوفُونَ بِالْكِفاحِ مَعْرُوفُونَ بِالْخَيْرِ وَ الصَّلاحِ] .⁽²⁾

وَ أَنْتُمُ الاُْولى نُخْبَةُ اللّه‌ِ الَّتِي انْتُخِبَتْ⁽³⁾وَ الْخِيَرَةُ الَّتِي اخْتيرَتْ لَنا أَهْلَ الْبَيْتِ ، فَبادَيْتُمُ الْعَرَبَ [وَ بادَهْتُمُ الْأُمُورَ⁽⁴⁾] [وَ تَحَمَّلْتُمُ الْكَدَّ وَ التَّعَبَ⁽⁵⁾] ، وَ نا هَضْتُمُ⁽⁶⁾الْأُمَمَ وَ كافَحْتُمُ الْبُهَمَ . لانَبْرَحُ وَ تَبْرَحُونَ ، نَأْمُرُكُمْ فَتَأْتَمِرُونَ .⁽⁷⁾

حَتّى [اسْتَقامَتْ لَكُمْ مِنَّا الدّارُ وَ⁽¹⁾] دارَتْ لَكُمْ⁽²⁾بِنا رَحَى الاْءِسْلامِ وَ دَرَّ حَلَبُ الْأَيّامِ⁽³⁾وَ خَضَعَتْ نُعَرَةُ⁽⁴⁾الشِّرْكِ ، وَ سَكَنَتْ فَوْرَةُ الاْءِفْكِ⁽⁵⁾، وَ خَبَتْ نيرانُ الْحَرْبِ⁽⁶⁾، وَ هَدَأَتْ دَعْوَةُ الْهَرْجِ⁽⁷⁾، وَ اسْتَوْسَقَ نِظامُ الدّينِ .

15 . قاتِلوا أَئِمَّةَ الكُفرِ

فَأَنّى جُرْتُمْ⁽⁸⁾بَعْدَ الْبَيانِ وَ أَسْرَرْتُمْ بَعْدَ الاْءِعْلانِ وَ نَكَصْتُمْ⁽⁹⁾بَعْدَ الاْءِقْدامِ

[وَ أَشْرَكْتُمْ بَعْدَ الاْيمانِ⁽¹⁾] [وَ جَبُنْتُمْ بَعْدَ الشَّجاعَةِ⁽²⁾] ، عَنْ قَوْمٍ⁽³⁾نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا في دينِكُمْ .

فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ اءِنَّهُمْ لا أَيْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ . أَلا تُقاتِلُونَ قَوْما نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ⁽⁴⁾أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللّه‌ُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ .⁽⁵⁾

16 . خِذلانُ النّاسِ عَنِ الحَقِّ

أَلا وَ قَدْ أَرى [وَاللّه‌ِ⁽⁶⁾] أَنْ قَدْ أَخْلَدْتُمْ إِلَى الْخَفْضِ ، [وَ أَبْعَدْتُمْ مَنْ هُوَ أَحَقُّ بِالْبَسْطِ وَ الْقَبْضِ⁽⁷⁾] ، وَ رَكَنْتُمْ إِلَى الدَّعَةِ⁽⁸⁾، [وَ نَجَوْتُمْ بِالضّيقِ مِنَ السَّعَةِ⁽⁹⁾] ،

فَعُجْتُمْ عَنِ الدّينِ⁽¹⁾وَ مَجَجْتُمُ الَّذي وَعَيْتُمْ⁽²⁾وَ دَسَعْتُمُ الَّذى سَوَّغْتُمْ .⁽³⁾

فَإِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَميعا فَإِنَّ اللّه‌َ لَغَنِيٌّ حَميدٌ .⁽⁴⁾[أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لايَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللّه‌ُ ، جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ في أَفْواهِهِمْ وَ قالُوا إِنّا كَفَرْنا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَ إِنّا لَفي شَكٍّ مِمّا تَدْعُونَنا إِلَيْهِ مُريبٍ] .⁽⁵⁾

17 .العارُ وَ النّارُ لِمَن يَخذُلُ ابْنَةِ نَبيِّهِ

أَلا وَ قَدْ قُلْتُ الَّذي قُلْتُ⁽⁶⁾عَلى مَعْرِفَةٍ مِنّي بِالْخَذْلَةِ الَّتي خامَرَتْكُمْ

[وَ الْغَدْرَةِ الَّتِي اسْتَشْعَرَتْها قُلُوبُكُمْ] .⁽¹⁾

وَ لكِنَّها فَيْضَةُ النَّفْسِ وَ نَفْثَةُ الْغَيْظِ⁽²⁾وَ خَوَرُ الْقَناةِ⁽³⁾] وَ ضَعْفُ الْيَقينِ⁽⁴⁾] وَ بَثَّةُ الصَّدْرِ وَ مَعْذِرَةُ⁽⁵⁾الحُجَّةِ .

فَدُونَكُمُوها فَاحْتَقِبُوها مُدْبِرَةَ⁽⁶⁾الظَّهْرِ ، [مَهيضَةَ الْعَظْمِ ، خَوْراءَ الْقَناةِ⁽⁷⁾] ، ناقِبَةَ

الْخُفِّ⁽¹⁾، باقِيَةَ العارِ ، مَوْسُومَةً [بِغَضَبِ الْجَبّارِ وَ⁽²⁾] شَنارِ الْأَبَدِ ، مَوْصُولَةً بِنارِ اللّه‌ِ الْمُوقَدَةِ الَّتى¨ تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ ، [اءِنَّها عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ فى¨ عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ] .⁽³⁾فَبِعَيْنِ اللّه‌ِ ما تَفْعَلُونَ وَ سَيَعْلَمُ الَّذينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ .⁽⁴⁾

18 . أَنَا ابْنَةُ نَبيِّكُم

وَ أَنَا ابْنَةُ⁽⁵⁾نَذيرٍ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَديدٍ⁽⁶⁾[فَكيدُونى جَميعا ثُمَّ لاتُنْظِرُونَ⁽⁷⁾] ، فَاعْمَلُوا إِنّا عامِلُونَ وَ انْتَظِرُوا إِنّا مُنْتَظِرُونَ .⁽⁸⁾

[رَبَّنَا احْكُمْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْحاكِمينَ⁽¹⁾] [وَ سَيَعْلَمُ الْكُفّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدّارِ⁽²⁾.

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللّه‌ُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ⁽³⁾، وَ كُلَّ إِنْسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ في عُنُقِهِ⁽⁴⁾، فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْرا يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرّا يَرَهُ⁽⁵⁾، وَ كانَ الْأَمْرُ قَدْ قُصِرَ] .⁽⁶⁾

19 . جَوابُ أَبيبَكرٍ لَها عليهاالسلام

[فَأَجابَها أَبُوبَكْرٍ عَبْدُ اللّه‌ِ بْنُ عُثْمانَ⁽⁷⁾] وَ قالَ :

[صَدَقْتَ⁽⁸⁾] يا بِنْتَ رَسُولِ اللّه‌ِ ، لَقَدْ كانَ أَبُوكِ بِالْمُؤْمِنينَ [عَطُوفا كَريما]⁽⁹⁾

رَؤُوفا رَحيما ، وَ عَلَى الْكافِرينَ عَذابا أَليما [وَ عِقابا عَظيما] .⁽¹⁾

وَ إِذا عَزَوْناهُ وَجَدْناهُ أَباكِ⁽²⁾دُونَ النِّساءِ ، وَ أَخَا ابْنِ عَمِّكِ⁽³⁾دُونَ الْأَخِلاّءِ.⁽⁴⁾آثَرَهُ عَلى كُلِّ حَميمٍ وَ ساعَدَهُ عَلَى الْأَمْرِ الْعَظيمِ .⁽⁵⁾

لا يُحِبُّكُمْ إِلاّ سَعيدٌ ، وَ لا يُبْغِضُكُمْ إِلاّ شَقِيٌّ بَعيدٌ ! !⁽⁶⁾وَ أَنْتُمْ عِتْرَةُ رَسُولِ اللّه‌ِ الطَّيِِّبُونَ ، وَ خِيَرَتُهُ الْمُنْتَجَبُونَ⁽⁷⁾، عَلَى الْخَيْرِ أَدِلَّتُنا ، وَ إِلَى الْجَنَّةِ مَسالِكُنا .⁽⁸⁾

20 . الحَديثُ المَوضوعُ: «النَّبيُّ لايُوَرِّثُ»

وَ أَنْتِ⁽⁹⁾يا خِيَرَةَ النِّساءِ وَ ابْنَةَ خَيْرِ الْأَنْبِياءِ⁽¹⁰⁾صادِقَةٌ في قَوْلِكِ ، سابِقَةٌ في

وُفُورِ عَقْلِكِ ، غَيْرُ مَرْدُودَةٍ عَنْ حَقِّكِ وَ لا مَصْدُودَةٍ عَنْ صِدْقِكِ .⁽¹⁾

وَ وَاللّه‌ِ ما عَدَوْتُ رَأْىَ رَسُولِ اللّه‌ِ وَ لا عَمِلْتُ إِلاّ بِإِذْنِهِ ! وَ الرّائِدُ لا يَكْذِبُ أَهْلَهُ .

[وَ قَدْ قُلْتِ وَ أَبلَغْتِ وَ أَغْلَظْتِ فَأَهْجَرْتِ⁽²⁾] وَ إِنّي أُشْهِدُ اللّه‌َ - وَ كَفى بِهِ شَهيدا - أَنّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللّه‌ِ يُقولُ : «نَحْنُ مَعاشِرَ الْأَنْبِياءِ لا نُوَرِّثُ ذَهَبا وَ لا فِضَّةً [ وَ لا أَرْضا⁽³⁾] وَ لا دارا وَ لا عَقارا ، وَ إِنَّما نُوَرِّثُ الْكُتُبَ⁽⁴⁾وَ الْحِكْمَةَ وَ الْعِلْمَ وَ النُّبُوَّةَ ، وَ ما كانَ لَنا مِنْ طُعْمَةٍ فَلِوَلِيِّ الْأَمْرِ بَعْدَنْا أَنْ يَحْكُمَ فيهِ بِحُكْمِهِ»!

وَ قَدْ جَعَلْنا ما حاوَلْتِهِ⁽⁵⁾فِي الْكُراعِ وَ السِّلاحِ ، يُقابِلُ بِهِ الْمُسْلِمُونَ وَ

يُجاهِدُونَ الْكُفّارَ وَ يُجالِدُونَ الْمَرَدَةَ الفُجّارَ .⁽¹⁾وَ ذلِكَ بِإِجْماعٍ مِنَ الْمُسْلِمينَ لَمْ أَتَفَرَّدْ بِهِ وَحْدي ، وَ لَمْ أَسْتَبِدَّ بِما كانَ الرَّأْيُ [فيهِ⁽²⁾] عِنْدي .

وَ هذِهِ حالي وَ مالي هِيَ لَكِ وَ بَيْنَ يَدَيْكِ لا نَزْوي⁽³⁾عَنْكِ وَ لا نَدَّخِرُ دُونَكِ.

وَ إِنَّكِ أَنْتِ سَيِدَّةُ أُمَّةِ أَبيكِ ، وَ الشَّجَرَةُ الطَّيِّبَةُ لِبَنيكِ ، لا نَدْفَعُ⁽⁴⁾مالَكِ مِنْ فَضْلِكِ ، وَ لا يُوضَعُ مِنْ فَرْعِكِ وَ أَصْلِكِ . حُكْمُكِ نافِذٌ فِيما مَلَكَتْ يَدايَ ، فَهَلْ تَرينَ أَنْ أُخالِفَ في ذلِكَ أَباكِ ؟ !⁽⁵⁾

21 . خِطابُها عليهاالسلام مَعَ أَبيبَكرٍ

فَقالَتْ عليهاالسلام⁽⁶⁾: سُبْحانَ اللّه‌ِ ! ما كانَ أَبى رَسُولُ اللّه‌ِ صلی الله عليه وآله عَنْ كِتابِ اللّه‌ِ صادِفا ،

وَ لا لِأَحْكامِهِ مُخالِفا ، بَلْ كانَ يَتَّبِعُ أَثَرَهُ وَ يَقْفُو⁽¹⁾سُوَرَهُ . أَفَتَجْمَعُونَ إِلَى الْغَدْرِ اعْتِلالاً عَلَيْهِ بِالزُّورِ ؟

وَ هذا بَعْدَ وَفاتِهِ شَبيهٌ بِما بُغِيَ لَهُ مِنَ الْغَوائِلِ في حَياتِهِ .

22 . القُرآنُ يُصَرِّحُ بِإِرثِ الأَنبياءِ

هذا كِتابُ اللّه‌ِ ، حَكَما عَدْلاً وَ ناطِقا فَصْلاً يَقُولُ [عَنْ نَبِيٍّ مِنْ أَنْبِيائِهِ⁽²⁾] : «يَرِثُنى¨ وَ يَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ»⁽³⁾، وَ يَقُولُ : «وَ وَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ» .⁽⁴⁾

فَبَيَّنَ عَزَّ وَ جَلَّ فيما وَزَّعَ مِنَ الْأَقْساطِ وَ شَرَّعَ مِنَ الْفَرائِضِ وَ الْميراثِ وَ أَباحَ مِنْ حَظِّ الذُّكْرانِ وَ الاْءِناثِ ما أَزاحَ بِهِ عِلَّةَ الْمُبْطِلينَ وَ أَزالَ التَّظَنّي وَ الشُّبُهاتِ فِي الْغابِرينَ .

كَلاّ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرا ، فَصَبْرٌ جَميلٌ وَ اللّه‌ُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما

تَصِفُونَ .⁽¹⁾[وَ هذانِ نَبِيّانِ⁽²⁾] ، وَ قَدْ عَلِمْتَ⁽³⁾أَنَّ «النُّبُوَّةَ» لا تُورَثُ وَ اءِنَّما يُورَثُ ما دُونَها . فَما لى¨ أُمْنَعُ اءِرْثَ أَبى¨ ؟ ءَأَنْزَلَ اللّه‌ُ فى¨ كِتابِهِ : «اءِلاّ فاطِمَةَ بِنْتَ مُحَمَّدٍ» ؟ ! فَدُلَّنى¨ عَلَيْهِ أَقْنَعُ بِهِ !⁽⁴⁾

23 . جَوابُ أبي بَكرٍ لَها عليهاالسلام

فَقالَ لَها عليهاالسلام أَبُوبَكْرٍ⁽⁵⁾: يا بِنْتَ رَسُولِ اللّه‌ِ ، أَنْتِ عَيْنُ الْحُجَّةِ وَ مَنْطِقُ الْحِكْمَةِ .

لا أُدْلى بِجَوابِكِ⁽⁶⁾وَ لا أَدْفَعُكِ عَنْ صَوابِكِ ، وَ لكِنِ الْمُسْلِمُونَ⁽⁷⁾بَيْني وَ بَيْنَكِ ! هُمْ قَلَّدُوني ما تَقَلَّدْتُ ، وَ بِاتِّفاقٍ مِنْهُمْ أَخَذْتُ ما أَخَذْتُ ، غَيْرَ مُكابِرٍ وَ لا مُسْتَبِدٍّ وَ لا مُسْتَأْثِرٍ ، وَ هُمْ بِذلِكَ شُهُودٌ .⁽⁸⁾

24 . خِطابُها مَعَ المَسلِمينَ وَ مُعاتَبَتُهُم

فَالْتَفَتَتْ فاطِمَةُ عليهاالسلام [إِلَى النّاسِ⁽¹⁾] وَ قالَتْ :

مَعاشِرَ الْمُسْلِمينَ⁽²⁾الْمُسْرِعَةِ اءِلى قيلِ الْباطِلِ ، الْمُغْضِيَةِ⁽³⁾عَلَى الْفِعْلِ الْقَبيحِ الْخاسِرِ .

أَفَلا تَتَدَبَّرُونَ⁽⁴⁾الْقُرآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها ؟⁽⁵⁾كَلاّ بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِكُمْ ما أَسَأْتُمْ مِنْ أَعْمالِكُمْ ، فَأَخَذَ بِسَمْعِكُمْ وَ أَبْصارِكُمْ ، وَ لَبِئْسَ ما تَأَوَّلْتُمْ وَ ساءَ ما بِهِ أَشَرْتُمْ وَ شَرَّ ما مِنْهُ اعْتَضْتُمْ .⁽⁶⁾