اسرار غدیر گزارش تحلیلی از واقعه غدیرخم متن کامل و مقابله شده خطبه غدیر

مشخصات کتاب

سرشناسه : انصاری، محمدباقر، 1339 -

Ansari,Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : غدیرخم، خطبه . فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : اسرار غدیر : گزارش تحلیلی از واقعه غدیر خم متن کامل و مقابله‌شده خطبه غدیر/محمدباقر انصاری.

مشخصات نشر : قم: تهذیب، 1404.

مشخصات ظاهری : 399 ص.

شابک : 978-622-5172-15-9

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

يادداشت : قسمتی از کتاب حاضر متن عربی و ترجمه فارسی خطبه غدیر خم است.

يادداشت : پشت جلد به انگلیسی: Mohammad Baqir Ansari. Asrar-e qadir: The mystreries of qadir a complete analytical report of qadir event.

یادداشت : کتابنامه: ص. [374] - 384.

عنوان دیگر : گزارش تحلیلی از واقعه غدیر خم متن کامل و مقابله‌شده خطبه غدیر.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Proof of caliphate

موضوع : محمد (ص)، پیامبر اسلام، 53 قبل از هجرت - 11ق. -- خطبه‌ها

موضوع : Muhammad, Prophet -- *Public speaking

موضوع : غدیر خم ، خطبه

Ghadir surmon

موضوع : غدیر خم

Ghadir

غدیر خم -- جنبه‌های قرآنی

Ghadir -- Qur'anic teaching

رده بندی کنگره : BP223/54

رده بندی دیویی : 297/452

شماره کتابشناسی ملی : 10048636

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

ویراستار دیجیتالی: عسل بی غم

خیر اندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

اشاره

نام این فایل ASRSR6 در 400 صفحه است

پس از 30 سال تجدید چاپ مکرر، ویرایش و صفحه بندی تغییر می کند. آخرین کار تا ساعت 20 روز یک شنبه 1403/5/14

اهداء

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ اَلْرَحیمْ

اهداء

آيا اين نوشته ناچيز، مورد قبول بانوى با عظمتى قرار خواهد گرفت كه تاليفِ آن در جوار پر بركتش و در ظلّ عنايت او و به اميد شفاعتش انجام گرفته است؟

آيا كريمه آل محمّد حضرت فاطمه معصومه (عليها السلام) اين مؤلِّف سر بر آستانش را خواهد پذيرفت؟ به اميد كرامتِ او، كتابِ حاضر را به پيشگاهش تقديم مى نمايم.

غدير، بالاترين فضيلت اميرالمؤمنين (عليه السلام)

. . . فقال الرجل لأميرالمؤمنين (عليه السلام): فأخبرنى بأفضل منقبة لك من رسول اللّه (صلى الله عليه و آله). فقال (عليه السلام): «نَصبُهُ ايّاىَ بِغَديرِ خُمٍّ، فَقامَ لى بِالوِلايَةِ مِنَ اللّه‌ِ عَزَّ وَجَلَّ بِأمرِ اللّه‌ِ تَبارَكَ وَ تَعالى».

. . . آن مرد خدمت اميرالمؤمنين (عليه السلام) عرض كرد: بالاترين فضيلت خود از پيامبر (صلى الله عليه و آله) را به من خبر دهيد. حضرت فرمود: «منصوب كردن آن حضرت مرا در غدير خم كه ولايت مرا از طرف خداوند و به امر او اعلام فرمود».

(كتاب سليم: ص 903 حديث 60)

حضرت فاطمه معصومه (عليها السلام) حديث غدير را به سند زير نقل فرموده است:

. . . حضرت فاطمه دختر امام موسى بن جعفر (عليه السلام)، از فاطمه دختر امام صادق (عليه السلام)، از فاطمه دختر امام باقر (عليه السلام)، از فاطمه دختر امام زين العابدين (عليه السلام)، از فاطمه و سكينه دختران امام حسين (عليه السلام)، از اُمّ كلثوم دختر فاطمه زهرا (عليها السلام) نقل فرموده است كه مادرش حضرت زهرا (عليها السلام) دختر پيامبر (صلى الله عليه و آله) خطاب به مردم فرمود:

... أنَسيتُم قَولَ رَسولِ اللّه‌ِ (صلى الله عليه و آله) يَومَ غَديرِ خُمٍّ: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ؟!

. . . آيا سخن پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله) را در روز غدير خم فراموش كرده ايد كه فرمود : هر كس من مولا و صاحب اختيار او هستم على مولا و صاحب اختيار اوست؟!

(عوالم العلوم: ج 11 ص 595، اَسنى المطالب (جزرى): ص 50)

در اين كتاب مى خوانيم:

غدير، اعتقاد مقدس ما

اشاره

«غدير»، اين نام مقدس عنوانِ عقيده و اساس دين ماست.

غدير نتيجه خلقت و چكيده تمام اديان الهى و خلاصه مكتب وحى است.

غدير اعتقاد ماست، و فقط يک واقعه تاريخى نيست.

غدير ثمره نبوت و ميوه رسالت است.

غدير تعيين خط مشى مسلمين تا آخرين روز دنياست.

غدير نه فراموش شدنى است و نه كهنه شدنى!

غدير آبى است كه همه درختان و گل بوته هاى باغستان هاى توحيد براى تغذيه و رشد به آن نيازمندند.

غدير ايمان است كه با آن مى توان از صراط گذشت، وگرنه لبه شمشيرى است كه هر منافق و ملحدى را دو نيمه خواهد ساخت.

غدير حساس ترين مقطع اسلام است، كه در آغازِ شكوفايى دينِ خدا را از خطرِ حتمى دشمنانِ داخلى و خارجى در بُعد فكرى و معنوى نجات داد.

غدير حافظ گذشته اسلام و ضامن بقاى آينده آن است، كه سياست گذار آن خداوند تعالى و اعلان كننده اش پيامبر (صلى الله عليه و آله) و مجرى آن دوازده امام معصوم اند.

غدير عيد همه انسانيت است، كه در آن روز هدف نهايى از خلقت انسان بيان شد. پس آنان كه آن روز را ضايع كردند حق انسانيت را زير پا گذاشتند و حق ميليارد ها بشر را ناديده گرفتند.

غدير در روح ما و از طينت ماست. ما با غدير به دنيا آمده ايم، و با زلالش كه با جانمان آميخته به ملاقات پروردگار خواهيم رفت.

در نقطه غدير توقفى بايد، كه با حقيقت انسان سر و كار دارد، و در ابعادِ وجودىِ او مؤثر است، و تكليف دنيا و آخرتش را تعيين مى كند.

هزار و چهارصد سال است كه شيعه زلال پر بركت غدير را به پاى درختان ولايت مى افشاند، و از آن بيابانِ خشک باغ هاى پر ثمر اعتقادى و گل هاى زيباى محبت را پرورش مى دهد.

چهارده قرن است كه غدير كينه هاى دشمنان على (عليه السلام) را با برائت و لعن آنان ريشه كن نموده، و با حجتى قوى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) به دستش داده مرزهاى غدير را به روى معاندين بسته و جرئت تعرّض را از آنان سلب نموده است.

شهيدان غدير در عرصه هزار و چهارصد ساله آن، دنباله روى اولين شهيدان آن فاطمه زهرا و حضرت محسن (عليهما السلام) در مدينه و پيرو امام حسين (عليه السلام) و شهيدانش در كربلا هستند. و اين يعنى عاشورا مولود غدير و حافظ آن است؛ سنگرى رو در روى سقيفه!

در غدير چشمان پيامبر (صلى الله عليه و آله) دور دست هايى را مى نگريست كه مى بايست كشتى اسلام آن را طى كند و هدف نهايى آن به ظهور برسد؛ و آينده هايى را در نظر داشت كه گرگ هاى عقيده اسلام را از داخل مورد تعرض قرار داده اند.

اين بود كه دست على بن ابى طالب (عليه السلام) را گرفت و او را بلند كرد و از همان جا او را به همه نسل هاى تاريخ نشان داد و به عنوان جانشين خود معرفى فرمود.

اينک ما ميراث دار غديريم كه در قله عظمت آن به دنيا آمده ايم. امروز غدير فراتر از ديد دشمنانش آفتاب خيره كننده اى است كه بر همه جهان مى تابد، و كشتى پُرقدرتش پهنه گيتى را در مى نوردد.

غديرِ امروز دستِ غرق شدگان فتنه هاى هزار و چهارصد ساله سقيفه را به گرمى مى فشارد، و آنان را از گرداب هاى سياهِ كفر و گمراهى به سبزگونه پُرطراوت ولايت و امامت مى رساند، تا روحشان را صفايى تازه بخشد.

اى صاحب غدير! غديريان از اوج غديرت سلام مى دهند، تعظيم مى كنند، بوسه بر دستت، بر پايت، بر خاک راهت مى زنند، و در برابر مقام علىَّ تو خود را بسيار كوچک مى بينند! با قطره اشكى پر از انتظار ... سلام!

انگيزه تأليف كتاب حاضر

«غدير» مجموعه وقايعى سرنوشت ساز است، كه «خطبه غدير» شاخص ترين و زنده ترين سند آن است. اين خطبه قانون نامه زير بنائى و آبروى ابدى اسلام است، كه چكيده آن جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ»، و نتيجه آن «ولايت مولانا اميرالمؤمنين (عليه السلام) است.

غدير در يک جمله كوتاه و يا يک سخنرانىِ مفصل خلاصه نمى شود. در حاشيه اين خطابه جريانات بسيارى هست كه مى توانيم از مجموع آن ها به عنوان «واقعه غدير» ياد كنيم، و تصوير كاملى از آن ترسيم نماييم. حاشيه هاى سخنرانىِ غدير بصيرت لازم براى درک حقايقِ نهفته در اين واقعه عظيم و فهم عبارات و جملاتِ خطبه آن را فراهم مى كند.

اگر وقايع غدير را جداگانه بدانيم اما ارتباط آن ها براى ما روشن نباشد، واقعيت هايى بر ما مخفى مى ماند كه ارتباط مستقيم با عقيده يک مسلمان دارد،

و با در نظر گرفتن آن ها پرده از علل انحراف اكثريت مسلمين از ولايت و امامت على بن ابى طالب (عليه السلام) برداشته مى شود.

جمع آورى و تنظيم اين فقراتِ تاريخ و درک ارتباط آن هاست كه به يک مسلمان مى فهماند چرا پيامبر (صلى الله عليه و آله) در آن شرايط خاص - براى اتحاد مسلمين در خط ائمه معصومين (عليهم السلام) - اين خطابه مفصل را در مراسمى با شكوه ايراد فرمودند، و جانشينان خود را تا روز قيامت به طور رسمى به جهانيان معرفى كردند. هم چنين به ما مى فهماند چرا با اين همه پيش بينى باز هم مسلمانان متفرق شده اند، و يک دل و يک صدا پيرو جانشينان از پيش تعيين شده پيامبرشان نيستند!

جا دارد پيامبر (صلى الله عليه و آله) مسلمانان را مورد اين سؤال قرار دهد. وجدان هر مسلمانى نيز خود را در مقابل اين خطاب مى بيند، و بر او ضرورى مى نمايد كه جريان غدير را با همه وسعت و عمقِ آن مورد مطالعه قرار دهد.

چنين انگيزه اى موجب تأليف كتاب حاضر گرديد، و ما را بر آن داشت تا موضوع «غدير» را با جزئياتش جمع آورى و به صورت نوشته حاضر تقديم نماييم.

اهداف كتاب

اكنون كه بحث هاى علمى در سند و متنِ حديث غدير، به دست بزرگانى چون علامه مجلسى و علامه مير حامد حسين هندى و علامه امينى و ديگر بزرگان كاملاً منقّح شده، لازم است با استفاده از زحمات آنان نگرشى عميق در خطبه مفصلِ غدير صورت گيرد، و محتواى آن با دقت در شرايط خاصى كه شخص اول عالَم و خاتم پيامبران اين سخنرانى را به عنوان مهمترين و آخرين پيام و در حد يک منشور دائمى براى مسلمين ايراد فرموده، بررسى شود.

براى اين مهم، ابتدا بايد جو حاكم بر جامعه اسلامى آن روز را مورد مطالعه قرار دهيم، و در چنان فضايى جهات اهميت واقعه غدير را بررسى كنيم؛ كه بخش اول كتاب بدان اختصاص دارد.

سپس بايد كيفيت وقوع جريان غدير را با تمام جزئياتش در نظر بگيريم، كه از خروج پيامبر (صلى الله عليه و آله) از مدينه آغاز مى شود تا آن چه حضرتش در مكه و ضمن مراسم حج به عنوان زمينه غدير فرمودند. كيفيت دعوت مردم براى حضور در غدير، خروج دست جمعى حجاج و حضور همه جانبه آنان در بيابان غدير، و آماده سازىِ زمينه هاى ظاهرى و روحى در غدير خم، شكل خطابه و خطيب و مخاطَبان و آن چه بعد از خطبه در طول سه روز در آن مكان مقدس انجام گرفت، كه شامل بيعت و تهنيت و ظهور جبرئيل و معجزه الهى است؛ همه اين ها در بخش دوم كتاب آمده است.

هم زمان با اين اقدام عظيمِ پيامبر (صلى الله عليه و آله)، منافقين و دشمنان اسلام هم مشغول توطئه و خيانت بودند و برنامه هاى ضد غدير خود را پايه ريزى مى نمودند، و براى قتل آن حضرت نقشه مى ريختند. پيامبر (صلى الله عليه و آله) هم از برنامه هاى آنان آگاه بود و با در نظر گرفتن شرايط اجتماعى، در حد امكان اقدامات آنان را خنثى مى نمود. بخش سوم كتاب اين موضوع را پيگيرى كرده است.

در بخش چهارم محتواى خطبه غدير را به صورتِ موضوعى مطالعه مى كنيم، تا معلوم گردد اين منشور دائمى اسلام حامل چه پيام هايى است، و مطالعه متن عربى و ترجمه فارسى خطبه با بينش بيشترى صورت گيرد.

اشاره به بحث هاى علمى و استدلالى در مورد سند و متن حديث غدير بخش پنجم كتاب است. در بخش ششم متن عربىِ خطبه غدير كه با نُه نسخه مقابله شده، پس از تنظيم و اعراب گذارى تقديم مى شود، و در پاورقى هاى آن موارد اختلاف نسخه ها و توضيحات لازم ذكر مى گردد.

بخش هفتم ترجمه فارسى خطبه كامل مطابق با متن عربى مقابله شده است. نتيجه گيرى و تفسير گونه اى بر خطبه غدير در بخش هشتم انجام شده است.

در بخش نهم مطالبى پيرامون اهميت و چگونگى عيد و جشن غدير ذكر شده است، تا با احياى اين شعار بزرگ اسلام با امامانمان تجديد بيعت كرده باشيم.

بخش دهم نگاهى به تاريخچه غدير و آثار آن در روز شمار تاريخ اسلام در طول چهارده قرن است؛ كه ثابت مى كند اقدامات پيامبر (صلى الله عليه و آله) در آن مقطع حساس چقدر حساب شده بوده كه اين گونه در آينده بلند مدت مسلمين مؤثر و كارساز واقع شده است.

اين ها اهداف در نظر گرفته شده در اين تأليف است، كه ان شاءاللّه در بخش هاى جداگانه اين كتاب پيگيرى خواهد شد. نتايجى كه عرضه مى شود مرهون زحمات علماى بزرگ شيعه است كه اين اسناد و مدارک را براى ما حفظ كرده اند، و متون حديثى و تاريخى آن را مورد تحقيق و تدقيق قرار داده اند.

تذكر اين نكته ضرورى است كه آن چه در ترسيم واقعه غدير آورده ايم فقط با استناد به مدارک و دقت لازم در جزئيات عبارت هاى متون بوده، و حتى يک كلمه به عنوان تخمين و تخيل و پرداخته هاى داستانى در آن به كار نرفته است.

منابع كتاب

فهرست دقيق و جامعى از منابع شيعه و سنى درباره غدير در آخر كتاب حاضر با آدرس دقيق هر مورد ارائه شده است.

از آن جا كه علامه شيخ حر عاملى و علامه مجلسى و علامه بحرانى و علامه امينى رضوان اللّه عليهم، در چهار كتاب اثبات الهداة (ج 2) و بحار الانوار (ج 37) و عوالم العلوم (ج 3/15) و الغدير (ج 1) به طور كامل و جامع مطالب مربوط به «غدير»

را جمع آورى كرده اند، در سايه زحمات اين بزرگان به راحتى مى توان به اسناد و مدارک مربوط به جوانب مختلف غدير دست يافت.

پس از تكميل اين نوشته، بيش از 300 كتاب مهم كه - مستقلاً در موضوع غدير تأليف گرديده - مورد مطالعه قرار گرفت و از آن ها نيز استفاده شد. گذشته از منابع عام حديثى و تاريخى كه مراجعه شد.

اين كتاب اولين بار در هزار و چهارصد و پنجمين سال روز غدير، در سال 1415 قمرى مطابق با بهار 1374 شمسى در 244 صفحه به چاپ رسيد. پس از آن در چاپ پنجم ويرايش جديدى در آن صورت گرفت كه شامل باز يافته هاى مربوط به بخش هاى نُه گانه، مقابله متن خطبه با دو نسخه ديگر، افزودن بخش دهم با عنوان «پرونده باز غدير تا قيامت» بود و در 384 صفحه به چاپ رسيد. اكنون پس از سى سال و با سابقه 16 چاپ جمعا در تيراژ 60/000 نسخه، ويرايش جديدى در كل كتاب انجام شده و با صفحه آرايى جديد در 400 صفحه تقديم مى گردد.

كتاب حاضر به عنوان گامى در راه وفا به وعده آن روز كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) براى رساندن پيام غدير از ما پيمان گرفت، و زمينه اى براى بررسى و مطالعه عميق تر در اين واقعه، به درياى بيكران غدير تقديم مى گردد.

به اميد روزى كه با ظهور صاحب غدير حضرت بقية اللّه الاعظم ارواحنا فداه و عجل اللّه فرجه، تحقق عَمَلى «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» را به تماشا بنشينيم، و كنار شمع وجودش معناى «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ» را از عمق جان احساس كنيم، و با يارى او اوج «اللّهُمَّ انْصُر مَن نَصَرَهُ» را به نمايش بگذاريم، و «غدير» را آن گونه كه هست بيابيم و بچشيم و بنوشيم و لذت ببريم.

قم، محمد باقر انصاری

عید غدیر 1445ق، 1403ش

1. زمینه واقعه غدیر

اشاره

براى برداشتى عميق از غدير بايد از اوضاع اجتماعى و اعتقادى و اخلاقىِ زمانى كه اين ماجراى عظيم در آن به وقوع پيوسته آگاهى داشته باشيم؛ تا معلوم شود آنان كه در غدير به نام مسلمان در كنار پيامبر (صلى الله عليه و آله) بودند چه كسانى و چگونه مسلمانانى بودند و تا چه حدّ معتقد بودند و قابل تقسيم به چند گروه بودند.

اين آمادگى فكرى راهگشاى خوبى براى تجزيه و تحليل جزئيات و كيفيت خاص واقعه غدير و پيامد هاى آن خواهد بود.

1. تشكّل جامعه اسلامى در دهه اول هجرى

اشاره

تحليل جامعه مسلمانان از نظر مراحل تشكيل آن، چه قبل از هجرت و چه بعد از آن تا سال هاى آخر عمر پيامبر (صلى الله عليه و آله) كه منافقين زياد شدند، ما را متوجه اهميت غدير و تأثير آن در خنثى شدن توطئه ها مى نمايد، كه ذيلاً به تاريخچه آن مى پردازيم.

رسالت پيامبر (صلى الله عليه و آله) در تبليغ اسلام

اسلام به عنوان آخرين دين و ناسخِ تمام اديان حامل والاترين معارف الهى است، كه به زمان و مكان محدود نمى شود. اين معارف مى بايست براى هميشه و در تمام دنيا به عنوان سازنده فكر و روح مردم و دستور العمل و قانون نامه بشريت تلقى گردد.

اين رسالت عظيم بر عهده خاتم پيامبران حضرت محمد بن عبداللّه (صلى الله عليه و آله) قرار داده شد. آن حضرت معارف و احكام اسلام را تدريجاً براى مردم بيان مى فرمودند، و قبل از هر ابلاغ زمينه آن را فراهم مى كردند. هر چه پيشرفت و قدرت اسلام بيشتر مى شد پيامبر (صلى الله عليه و آله) هم مطالب سنگين ترى بر مردم عرضه مى كردند، و اين روش تا آخرين لحظات عمر شريفشان ادامه داشت.

مسلمين قبل از هجرت

در طول سيزده سال دعوت پيامبر (صلى الله عليه و آله) در مكه مسلمين بسيار كم بودند. اين بدان جهت بود كه ظاهر اسلام در جانب ضعف قرار داشت، و هوس هاى دنيوى كمتر مى توانست باعث گرويدن ظاهرىِ مردم به اسلام گردد.

اگر چه در همان عدّه كم نيز چند نفرى با قلب هاى آكنده از نفاق و براى تأمين آينده خود گِرد پيامبر (صلى الله عليه و آله) جمع شده بودند و اجراى مقاصد جاهلى و خنثى كردن اقدامات حضرت را در دل مى پروراندند، ولى در عين حال خلوص نيّت ديگران امكان هر اقدامى را از آنان سلب نموده بود.

مسلمين بعد از هجرت

پس از ورود پيامبر (صلى الله عليه و آله) به مدينه و استقبال از حضرت و پيدا شدن پايگاهى امن براى مسلمين، روز به روز عده مسلمانان زيادتر شد. سرعت پيشرفت به حدى بود كه گروه گروه و گاهى تمامى يک قبيله مسلمان مى شدند. از اطراف و اكناف نيز خدمت پيامبر (صلى الله عليه و آله) مى رسيدند و اسلام را مى پذيرفتند.

بدين ترتيب تركيب جمعيت مسلمين تغييرى اساسى يافت، و شامل مشركين و يهود و نصاراى تازه مسلمان شد و قبايل و گروه هاى گوناگونى را در بر گرفت. در ميان اين عده بعضى از روى تبعيّت از رؤساى قبائل و عده اى به قصد شركت در جنگ ها و به دست آوردن غنائم و برخى براى كسب موقعيت هاى اجتماعى و امثال آن مسلمان مى شدند.

آن گاه كه جنگ هاى پيامبر (صلى الله عليه و آله) بالا گرفت و مسلمين در جنبه هاى اجتماعى و نظامى قوت گرفتند و در جنگ ها فاتح شدند، افراد زيادى به عنوان حفظ جان و مال خود مسلمان شدند، و عدّه اى هم خود را به اكثريت ملحق كردند تا رسوا نشوند. البته مسلمانان مخلص و فداكار بسيار بودند، و همان ها بودند كه مانع كارشكنى هاى منافقين و هَوَسرانى هاى دنيا پرستان مى شدند.

مسلمين پس از فتح مكه

پس از فتح مكه به دست پيامبر (صلى الله عليه و آله) اين وضع پيچيده تر شد. در اين فتح بزرگ كه طومار بت پرستى و شرک به دست پيامبر و اميرالمؤمنين (عليهما السلام) در هم پيچيده شد، با اعلان عفو عمومى از سوى آن حضرت بسيارى از آنان كه تا ديروز در جنگ ها شمشير بر روى مسلمين مى كشيدند داخل جرگه مسلمانان شدند، و بدين ترتيب اجتماع مسلمين شكلى تازه به خود گرفت.

تركيب جامعه اسلامى در سال حجة الوداع

تركيب جامعه مسلمين در سال آخر عمر پيامبر (صلى الله عليه و آله) از يک سو شامل مسلمانانِ مخلصى چون سلمان و ابوذر و مقداد بود، و از یک سو در برگيرنده تازه مسلمانانى بود كه تا ديروز عليه اسلام شمشير مى زدند، و از سوى ديگر شامل افراد شهوت پرست و دنيا طلبى بود كه هدفى جز مقاصد دنيوى نداشتند.

تعصبات جاهلىِ حاكم بر افكار عده‌اى از مردم، و عُقده هاى باقي مانده از خون هاى بدر و اُحد و خيبر و حُنين، و مطامع دنيوى كه آن ايمان راسخ را از قلوب عده اى ربوده بود، و حسدهاى نهفته اى كه هر روز آشكارتر مى گشت، اين ها همگى جو حاكم بر جامعه مسلمين در سال حجة الوداع را روشن مى كند.

منافقين در جامعه مسلمين

مشكل بزرگ جامعه مسلمين خط نفاق بود كه به خاطر نقاط ضعف مختلف افراد، روح ايمان را از آنان مى گرفت و به سوى خود جذب مى كرد. منافقين كسانى بودند كه به ظاهر مسلمان بودند و برخورد قانونى با آنان مشكل بود.

اين عده از همان ابتداى بعثت در ميان مسلمانان بودند و بعضى از همان اول با نيت منافقانه مسلمان شدند، ولى تعدادشان كم بود. هر چه قدرت اسلام بالا مى گرفت تشكّل منافقين انسجام بيشترى مى يافت، و در پوشش اسلام ضرباتى مهلک تر از كفار و مشركين بر پيكر نهال تازه اسلام وارد مى كردند.

در سال هاى آخر عمر پيامبر (صلى الله عليه و آله) كم كم منافقين به طور رسمى وارد عمل شدند. آنان براى خود مجالس سرى تشكيل مى دادند و بر ضد اسلام و شخص پيامبر (صلى الله عليه و آله) توطئه مى كردند و كارشكنى مى نمودند، كه آيات قرآن بهترين شاهد اين مدعاست. اگر ترتيب نزول آيات قرآن را بررسى كنيم مى بينيم اكثر آيات مربوط به منافقين در سال هاى آخر عمر آن حضرت نازل شده است. ⁽²⁾

منافقين به ظاهر مسلمان در باطن گرايش به كفر و الحاد و شرک داشتند، و آرزوى نهفته در قلبشان ريشه كن كردن اسلام با تمام محتوايش و بازگشت به گذشته جاهلى بود؛ ولى به خوبى مى دانستند اين هدف به آسانى قابل دسترسى نيست و لااقل با حضور پيامبر (صلى الله عليه و آله) امكان پذير نخواهد بود. لذا دست به كار برنامه هاى شومى براى روزگار بعد از آن حضرت شدند.

آنان در سال حجة الوداع چند پيمان نامه در بين خود امضا كردند و طى آن ها نقشه هاى پيچيده و دقيقى را بر ضد آينده اسلام پايه ريزى كردند. ⁽¹⁾

غدير خنثى كننده توطئه ها

آن چه مى توانست همه نقشه هاى منافقين را يک جا خنثى نمايد و اسلام را در چنين جوّ اجتماعى بر حقيقت خود حفظ نمايد، تعيين و اعلان رسمى جانشين پيامبر (صلى الله عليه و آله) بود. آن حضرت اين مهم را از آغاز بعثت خويش در هر فرصت مناسب بيان مى فرمود، و حتى بارها با كارهاى اجتماعى مطرح مى كرد. روزى اميرالمؤمنين (عليه السلام) را فراخواند و سپس به خادم خود دستور داد تا صد نفر از قريش و هشتاد نفر از ساير عرب و شصت نفر از عجم و چهل نفر از اهل حبشه را جمع نمايد. وقتى اين عده جمع شدند دستور داد ورقه اى بياورند.

سپس به آنان دستور داد مانند صف نماز در كنار يک ديگر بايستند و فرمود: «اى مردم، آيا قبول داريد كه خداوند صاحب اختيار من است و به من امر و نهى مى نمايد و من در برابر سخن خدا حق امر و نهى ندارم»؟ گفتند: آرى، يا رسول اللّه.

فرمود: «آيا من نسبت به شما از خودتان صاحب اختيارتر نيستم و به شما امر و نهى مى كنم و شما در برابر سخن من حق امر و نهى نداريد»؟ گفتند: بلى، يا رسول اللّه. فرمود:

هر كس كه خداوند و من صاحب اختيار اوييم اين على صاحب اختيار اوست. او شما را امر و نهى مى كند و شما در برابر سخن او حق امر و نهى نداريد. خداوندا دوست بدار هر كس او را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند، و خوار كن هر كس او را خوار كند. خداوندا تو شاهد من بر اينان هستى كه من ابلاغ كردم و دلسوزى نمودم.

سپس دستور داد ورقه اى كه اين مطالب در آن نوشته شده بود سه بار براى آنان خوانده شود. آن گاه سه بار فرمود: «چه كسى از شما مايل است اين پيمان را باز پس گيرد»؟ آنان سه مرتبه گفتند: «به خدا و پيامبرش پناه مى بريم از اين كه گفته خود را باز پس بگيريم»!

بعد آن حضرت ورقه را بست و با مُهر يكايک آن جمع ورقه را مهر نمود و فرمود: «اى على، اين نوشته را نزد خود نگه دار، و هر كس اين پيمان را شكست آن را برايش بخوان تا من در روز قيامت خصم او باشم». ⁽¹⁾

با همه اين اقدامات، پيامبر (صلى الله عليه و آله) اعلان و نصب و تعيين رسمى و عمومى را براى موقعيتى مهم از نظر زمانى و مكانى در نظر گرفته بود كه در عظيم ترين اجتماع مردم در تاريخ حيات آن حضرت و در آخرين ماه هاى عمرش بود. وحشت منافقين هم از همين بود و به صور مختلف در مقابل آن سنگ اندازى مى كردند.

آن موقعيت زمانى و مكانى براى اعلان رسمى «غدير خم» بود، كه به طور اساسى منافقين را فلج كرد و نقشه هاى چندين ساله آنان را نقش بر آب نمود، و بر آن چه در خاطر شيطان صفت خود پرورده بودند خط بطلان كشيد. ⁽²⁾حضرت فاطمه زهرا (عليها السلام) در اين باره مى فرمايد:

وَاللّه‌ِ لَقَد عَقَدَ لَهُ يَومَئِذٍ الوِلاءَ لِيَقطَعَ مِنكُم بِذلِكَ الرَّجاءَ. ⁽³⁾ پيامبر در روز غدير عقد ولايت را براى على محكم كرد تا اميد شما را بدين طريق از آن قطع كند.

اتمام حجت غدير در بلند مدت

پيامبر (صلى الله عليه و آله) با در نظر گرفتن آينده دين الهى كه تا آخرين روز دنيا ادامه آن است، و با توجه به دامنه وسيع مسلمين در حد جهانى، جانشينان خود تا روز قيامت - يعنى دوازده امام معصوم (عليهم السلام) - را در يک خطابه رسمى به جهانيان معرفى فرمودند.

بنابر اين اگر اكثريت اجتماع آن روزِ مسلمين كلام پيامبرِ دلسوز خود را كنار گذاردند و خلافتِ بلافصل اميرالمؤمنين (عليه السلام) را قبول نكردند، ولى بسيارى از افراد نسل هاى بعدى مسلمانان وصىَّ واقعى پيامبرشان را شناختند كه اين بالاترين هدف از «غدير» بود.

اگر چه منافقين به تصميمات خود جامه عمل پوشاندند، ولى اين نورِ «غدير» است كه پس از پانزده قرن رقم ميلياردىِ شيعيان اهل بيت (عليهم السلام) را در طول تاريخ و در پهنه جهان در هر زمانى باقى گذارده، و نور ولايت را در مناطق مختلف دنيا درخشنده و تابناک حفظ كرده است.

هم چنين اگر گروه هايى از مسلمين در طول زمان ها هم چنان در مقابل جانشينان حقيقى پيامبرشان سر تسليم فرود نياورده و نمى آورند، ولى جمع عظيم شيعيان در طول تاريخ فقط على بن ابى طالب عليه السلام و يازده فرزند او را جانشينان پيامبر (صلى الله عليه و آله) مى دانند.

با اين مقدمه پيداست كه خطبه غدير براى عده اى محدود و زمانى معين بيان نشده است، بلكه همان طور كه خود پيامبر (صلى الله عليه و آله) فرموده بايد حاضران به غايبان، شهرنشينان به روستائيان، پدران به فرزندان تا روز قيامت اين خبر را برسانند و همه در راه ابلاغ اين پيام انجام وظيفه كنند. ⁽¹⁾

وقتى پيامبر (صلى الله عليه و آله) حجت را بر مردم تمام كرد، اين مردم اند كه راه بهشت يا دوزخ را انتخاب مى كنند، و پذيرفتن يا نپذيرفتن آنان امتحان الهى است. امام رضا (عليه السلام) در اين باره مى فرمايد:

مَثَلُ المُؤمِنينَ فى قَبولِهِم وِلاءَ اميرِالمُؤمِنينَ (عليه السلام فى يَومِ غَديرِ خُمٍّ كَمَثَلِ المَلائِكَةِ فى سُجودِهِم ِلآدَمَ، وَ مَثَلُ مَن اَبى وِلايَةَ اَميرِالمُؤمِنينَ عليه‌السلام يَومَ الغَديرِ مَثَلُ اِبليسَ.) مَثل مؤمنين در قبول ولايت اميرالمؤمنين (عليه السلام) در روز غدير خم مَثَل ملائكه در سجودشان مقابل حضرت آدم (عليه السلام) است، و مَثل كسانى كه در روز غدير از ولايت اميرالمؤمنين (عليه السلام) سر باز زدند مَثل شيطان است. ⁽¹⁾

با اين مختصر تصويرى از جو حاكم بر جامعه اسلامى در سال هاى آخر عمر پيامبر (صلى الله عليه و آله)، و شرايطى كه واقعه «غدير» در آن صورت گرفت، روشن گرديد.

2. جهات اهميت خطبه غدير

در تاريخ بعثت پيامبر (صلى الله عليه و آله) فقط يک حكم است كه با مقدمات مفصل و در مكانى خاص و در اجتماعى عظيم به صورت خطابه اى طولانى بيان شده است. ساير احكام الهى در مسجد پيامبر (صلى الله عليه و آله) و يا خانه آن حضرت براى عده اى بيان مى شد و بعد خبر آن به همه مى رسيد.

همين مسئله كافى است كه هر شنونده اى تمايز اين حكم اسلام را با ساير احكام الهى و اهميت آن را نسبت به همه آن ها تشخيص دهد؛ چنان كه امام باقر (عليه السلام) مى فرمايد:

لَم يُنادِ بِشَى‌ءٍ مِثلَ ما نودِىَ بِالوِلايَةِ يَومَ الغَديرِ. ⁽¹⁾ هيچ حكمى مثل ولايت در روز غدير اعلام نشده است.

ذيلاً به طور فهرستوار به جهات اهميت «خطبه غدير» اشاره مى شود:

2. مراسم سه روزه در غدیر خم

اشاره

جزئيات وقايعى كه در صحراى غدير خم اتفاق افتاده، به طور يک جا از یک نفر نقل نشده است. هر يک از حاضران گوشه هايى از آن مراسم با شكوه را بازگو كرده اند، و قسمت هايى را هم ائمه معصومين (عليهم السلام) نقل فرموده اند.

با يک بررسى و جمع بندى در احاديث و تاريخ، تصويرى از جريان غدير ترسيم گرديد كه در سه قسمت اين بخش تقديم مى شود: ابتدا برنامه هايى كه قبل از خطبه به عنوان زمينه سازى براى خطبه غدير انجام گرفته، و سپس كيفيت سخنرانى پيامبر (صلى الله عليه و آله) و اقدامات عملى كه بر فراز منبر انجام دادند، و در قسمت سوم مراسمى كه بعد از خطبه غدير انجام گرفته ذكر مى شود.

1. برنامه هاى قبل از خطبه

اشاره

خطبه غدير پيش برنامه هايى دارد كه با آغاز اعلان حج آن مقدمات نيز براى آماده سازى مردم براى اعلان ولايت شروع شد، كه ذيلاً به شرح آن ها مى پردازيم:

اهميت حجة الوداع

هجرت پيامبر (صلى الله عليه و آله) و خروج آن حضرت از مكه معظمه نقطه عطفى در تاريخ اسلام به شمار مى آيد، كه حضرت بعد از اين هجرت سه بار به مكه سفر كرده اند.

بار اول در سال هشتم پس از صلح حديبيه به عنوان «عمره» وارد مكه شدند، و طبق قرار دادى كه با مشركين بسته بودند فورا بازگشتند.

بار دوم در سال نهم به عنوان «فتح مكه» وارد اين شهر شدند، و پس از پايان برنامه ها و برچيدن بساط كفر و شرک و بت پرستى به طائف رفتند: و هنگام بازگشت به مكه آمده و عمره به جا آوردند و سپس به مدينه بازگشتند.

سومين و آخرين بار بعد از هجرت كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) وارد مكه شدند در سال دهم هجرى به عنوان «حجة الوداع» بود، كه حضرت براى اولين بار به طور رسمى اعلان حج دادند تا همه مردم در حد امكان حاضر شوند.

در اين سفر به امر الهى دو مقصد اساسى در نظر آن حضرت بود، و آن عبارت بود از بيان دو حكم مهم از قوانين اسلام كه هنوز براى مردم به طور كامل و رسمى تبيين نشده بود: يكى حج، و ديگرى خلافت و ولايت و جانشينى بعد از پيامبر (صلى الله عليه و آله).

اعلان سفر حج

پس از دستور الهى پيامبر (صلى الله عليه و آله) مناديانى را در مدينه و اطراف آن فرستادند، تا تصميم حضرت براى اين سفر را به اطلاع همه برسانند، و اعلان كنند كه هر كس بخواهد مى تواند همراه حضرت باشد.

پس از اعلان عمومى عده بسيارى از اطراف مدينه به شهر آمدند، تا همراه حضرت و مهاجرين و انصار به سوى مكه حركت كنند. با حركت كاروان پيامبر (صلى الله عليه و آله) در بين راه مدينه تا مكه افراد قبايل به جمعيت اضافه مى شدند.

با رسيدن اين خبر مهم به مناطق دورتر، مردم اطراف مكه و شهرهاى يمن و غير آن نيز به سوى مكه سرازير شدند، تا جزئيات احكام حج را شخصا از پيامبرشان بياموزند و در اين اولين سفر رسمىِ حضرت به عنوان حج شركت داشته باشند. اضافه بر آن كه حضرت اشاراتى فرموده بودند كه امسال سال آخر عمر من است، و اين مى توانست باعث شركت همه جانبه مردم باشد.

جمعيتى حدود صد و بيست هزار نفر ⁽²⁾در مراسم حج شركت كردند كه به فرموده امام باقر (عليه السلام) فقط هفتاد هزار نفرِ آنان از مدينه به همراه حضرت حركت كرده بودند، به طورى كه لبيک گويان از مدينه تا مكه متصل بودند.

مسير سفر از مدينه تا مكه

پيامبر (صلى الله عليه و آله) روز شنبه بيست و پنجم ماه ذى القعده غسل كرده و دو لباس احرام همراه برداشتند و از مدينه خارج شدند. حضرت فاطمه زهرا (عليها السلام) و نيز همسران پيامبر (صلى الله عليه و آله) همگى سوار بر هودج هاى شتران همراه حضرت بودند. با احرام از «مسجد شجره» - كه در نزديكى مدينه است - راهى مكه شدند و مردم سواره و پياده همراه آن حضرت به حركت در آمدند.

صبح روز بعد به «عِرق الظَبيَة» رسيدند و سپس از آن جا به «رَوْحاء» آمدند و در آن جا توقف مختصرى داشتند.

از آن جا براى نماز عصر به «مُنصَرَف» رسيدند. هنگام نماز مغرب و عشا در «مُتَعَشّى» پياده شدند و شام را همان جا صرف كردند. براى نماز صبح به «اَثاية» رسيدند، و صبح روز سه شنبه در «عَرج» بودند، و روز چهارشنبه به «سَقياء» رسيدند.

پياده ها در مسير سختىِ سفر را مطرح كردند و از حضرت سوارى درخواست نمودند. حضرت به آنان فرمود كه فعلاً سوارى در اختيار ندارد، و دستور دادند تا براى آسانى سير كمرهاى خود را ببندند و راه رفتنشان را تركيبى از تند رفتن و دويدن قرار دهند. اين دستور را عمل كردند و كمى راحت شدند.

روز پنجشنبه به «اَبواء» رسيدند، كه قبر حضرت آمنه مادر پيامبر (صلى الله عليه و آله) آن جا بود، و حضرت قبر مادر را زيارت نمودند. روز جمعه با عبور از «جُحفه» و «غدير خم» عازم «قُدَيد» شدند و شنبه آن جا بودند. روز يكشنبه به «عُسفان» آمدند و روز دوشنبه به «مَرّ الظهران» رسيدند و تا شب آن جا ماندند. شب به سوى «سَيرَف» حركت كردند و به آن جا رسيدند كه منزل بعدى مكه معظمه بود. بعد از ده روز طى مسافت در روز سه شنبه پنجم ذى الحجة وارد شهر مكه شدند.

سفر اميرالمؤمنين (عليه السلام) از مدينه به يمن و از يمن به مكه

از سوى ديگر اميرالمؤمنين (عليه السلام) با لشكرى از طرف پيامبر (صلى الله عليه و آله) به نجران و سپس يمن رفته بودند كه هدف آن جمع آورى خمس و زكات و جزيه و نيز دعوت به اسلام بود.

پيامبر (صلى الله عليه و آله) هنگام حركت از مدينه نامه اى براى اميرالمؤمنين (عليه السلام) فرستادند و دستور دادند آن حضرت نيز از يمن براى سفر حج حركت كند. لذا پس از پايان كارهاى محوله در نجران و يمن حضرت با لشكر همراه و نيز دوازده هزار نفر از اهل يمن پس از احرام در ميقات عازم مكه شدند. با نزديک شدن پيامبر (صلى الله عليه و آله) به مكه از طرف مدينه، اميرالمؤمنين (عليه السلام) نيز از طرف يمن به اين شهر نزديک شدند.

حضرت جانشينى در لشكر براى خود تعيين كردند و خود پيشتر به ملاقات پيامبر (صلى الله عليه و آله) شتافتند، و در نزديكى مكه خدمت حضرت رسيده گزارش سفر را دادند. آن حضرت بسيار مسرور شدند و دستور دادند هر چه زودتر لشكر همراه را به مكه بياورد.

اميرالمؤمنين (عليه السلام) به محل لشكر بازگشتند و همراه آنان - هم زمان با قافله پيامبر (صلى الله عليه و آله) - روز سه شنبه پنجم ذى حجه وارد مكه شدند.

با رسيدن ايام حج در روز نهم ذى الحجة، حضرت به موقف عرفات و بعد از آن به مشعر و سپس به مِنا رفتند. بعد از آن اعمال حج را يكى پس از ديگرى انجام دادند، و در هر مورد واجبات و مستحبات آن را براى مردم بيان فرمودند.

خطابه هاى قبل از غدير

پيامبر (صلى الله عليه و آله) قبل از غدير، در 2 موقعيت حساس براى مردم خطابه ايراد كردند كه در واقع زمينه سازى براى خطبه غدير بود.

اولين خطابه آن حضرت در مِنا بود. در اين خطبه ابتدا اشاره به امنيت اجتماعى مسلمين از نظر جان و مال و آبروى مردم نمودند، و سپس خون هاى به ناحق ريخته و اموال به ناحق گرفته در جاهليت را رسما مورد عفو قرار دادند، تا كينه توزى ها از ميان برداشته شود. سپس مردم را بر حذر داشتند از اين كه بعد از او اختلاف كنند و بر روى يک ديگر شمشير بكشند. در اين جا چنين فرمودند: «اگر من نباشم على بن ابى طالب در مقابل متخلفين خواهد ايستاد». سپس حديث ثقلين بر لسان مبارک حضرت جارى شد و فرمودند:

من دو چيز گرانبها در ميان شما باقى مى گذارم، كه اگر به اين دو تمسک كنيد هرگز گمراه نمى شويد: كتاب خدا و عترتم يعنى اهل بيتم.

اشاره اى هم داشتند به اين كه عده اى از همين اصحاب من روز قيامت به جهنم برده مى شوند. نكته جالب توجه اين كه در اين خطابه، اميرالمؤمنين (عليه السلام) سخنان حضرت را براى مردم تكرار مى كردند تا آنان كه دورتر بودند بشنوند.

خطابه دوم در مسجد خيف در مِنا

دومين مورد خطابه حضرت در مسجد «خيف» در مِنا بود. در روز سوم از توقف در مِنا حضرت فرمان دادند تا مردم در مسجد خيف اجتماع كنند. در آن جا نيز خطابه اى ايراد فرمودند كه ضمن آن صريحاً از مردم خواستند گفته هاى او را به خاطر بسپارند و به غايبان برسانند.

در اين خطبه به اخلاص عمل و دلسوزى براى امام مسلمين و تفرقه نينداختن سفارش فرمودند، و تساوى همه مسلمانان در برابر حقوق و قوانين الهى را اعلام

كردند. بعد از آن متعرض مسئله خلافت شدند و حديث ثقلين بر لسان حضرت جارى شد؛ و اين گونه بار ديگر زمينه را براى غدير آماده كردند.

در اين مقطع بود كه منافقين كاملاً احساس خطر كردند و قضيه را جدى گرفتند و پيمان نامه نوشتند و هم قسم شدند و برنامه هاى خود را آغاز كردند. ⁽¹⁾

تحويل ميراث انبياء (عليهم السلام) قبل از غدير

در مكه دستور الهى بر پيامبر (صلى الله عليه و آله) چنين نازل شد:

نبوت تو به پايان رسيده و روزگارت كامل شده است. اسم اعظم و آثار علم و ميراث انبيا را به على بن ابى طالب بسپار كه اولين مؤمن است. من زمين را بدون عالمى كه اطاعت من و ولايتم با او شناخته شود و حجت بعد از پيامبرم باشد رها نخواهم كرد.

يادگارهاى انبياء (عليهم السلام) صُحُف آدم و نوح و ابراهيم (عليهم السلام) و تورات و انجيل و عصاى موسى (عليه السلام) و انگشتر سليمان (عليه السلام) و ساير ميراث هاى ارجمندى است كه فقط در دست حجج الهى است. تا آن روز خاتم انبيا (صلى الله عليه و آله) حافظ اين ميراث هاى الهى بود، و اينک به دستور الهى به اميرالمؤمنين (عليه السلام) منتقل مى شد.

آن حضرت اميرالمؤمنين (عليه السلام) را فرا خواند و جلسه خصوصى تشكيل دادند، و يک شبانه روز برنامه سپردن ودايع الهى طول كشيد. اين ودايع از اميرالمؤمنين (عليه السلام) به امامان بعد منتقل شده، تاكنون كه در دست مبارک آخرين حجت پروردگار حضرت بقية اللّه الاعظم (عليه السلام) است.

لقب «اميرالمؤمنين»

در مكه جبرئيل لقب «اميرالمؤمنين» را به عنوان اختصاص آن به على بن ابى طالب (عليه السلام) از جانب خدا آورد، اگر چه اين لقب قبلاً نيز براى آن حضرت تعيين شده بود.

پيامبر (صلى الله عليه و آله) دستور دادند تا يک يک اصحاب نزد على (عليه السلام) بروند و به عنوان «اميرالمؤمنين» بر او سلام كنند و «السلام عليک يا اميرالمؤمنين» بگويند، و بدين وسيله در زمان حيات خود از آنان اقرار بر امير بودن على (عليه السلام) گرفت.

در اين جا ابوبكر و عمر به عنوان اعتراض به پيامبر (صلى الله عليه و آله) گفتند: آيا اين حقى از طرف خدا و رسولش است؟ حضرت غضبناک شد و فرمود: «حقى از طرف خدا و رسولش است. خداوند اين دستور را به من داده است».

اعلان رسمى براى حضور در غدير

با اين كه انتظار مى رفت پيامبر (صلى الله عليه و آله) در اين اولين و آخرين سفر حج خود مدتى در مكه بمانند، ولى بلافاصله پس از اتمام حج حضرت به منادىِ خود بلال دستور دادند تا به مردم اعلان كند: «فردا كسى جز معلولان نبايد باقى بماند، و همه بايد حركت كنند تا در وقت معين در غدير خم حاضر باشند». انتخاب منطقه «غدير» كه به امر خاص الهى بود، از 3 جهت قابل ملاحظه است:

حركت فورى به سوى غدير خم

براى مردم بسيار جالب توجه بود كه پيامبرشان - پس از ده سال دورى از مكه - بدون آن كه مدتى در آن جا اقامت كنند تا مسلمانان به ديدارش بيايند و مسائل خود را مطرح نمايند؛ بعد از اتمام مراسم حج فوراً از مكه خارج شدند و مردم را نيز به خروج از مكه و حضور در «غدير» امر نمودند.

صبح آن روز كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) از مكه حركت كردند، سيل جمعيت - كه بيش از صد و بيست هزار نفر ⁽³⁾تخمين زده مى شدند - به همراه حضرت حركت كردند. حتى پنج هزار نفر از اهل مكه و دوازده هزار نفر از اهل يمن - كه مسيرشان به سمت شمال نبود - براى درک مراسم غدير همراه حضرت حركت كردند.

2. كيفيت خطابه و جزئيات خطبه

اشاره

پس آماده سازى فكرى مردم با پيش برنامه هاى غدير كه ذكر شد، نوبت به اجراى خطابه غدير رسيد كه با كيفيتى خاص و به يادماندنى برگزار شد، كه ذيلاً شرح آن را مى آوريم.

اجتماع مردم در غدير

نزديک ظهر روز دوشنبه هيجدهم ذى الحجه سال دهم هجرى ⁽²⁾، به منطقه ⁽³⁾

الغُمَيم» - كه «غدير خم» در آن واقع شده - رسيدند، كه غدير خم در سمت راست جاده قرار داشت. حضرت مسير كاروان را به طرف راست و به سمت غدير تغيير داده فرمودند:

اَيُّهَا النّاسُ، اَجيبوا داعِىَ اللّه‌ِ، اَنَا رَسولُ اللّه‌ِ.

اى مردم، دعوت كننده خدا را اجابت كنيد كه من پيام آور خدايم.

اين كنايه از آن بود كه هنگام ابلاغ پيام مهمى فرا رسيده است. سپس فرمان دادند تا منادى ندا كند: «همه مردم متوقف شوند و آنان كه پيش رفته اند بازگردند و آنان كه پشت سر هستند توقف كنند»، تا آهسته آهسته همه جمعيت در محل از پيش تعيين شده جمع گردند. هم چنين دستور دادند: «كسى زير درختان كهنسالى كه در آن جا بود نرود و آن موضع خالى بماند».

پس از اين دستور همه مَركب ها آهسته آهسته متوقف شدند، و كسانى كه پيشتر رفته بودند بازگشتند. سپس همه مردم در منطقه غدير پياده شدند و هر يک براى خود جايى پيدا كردند و كم كم آرام گرفتند، درحالى كه صحرا براى اولين بار شاهد تجمع عظيم بشرى بود.

شدت گرما در اثر حرارت آفتاب و داغى زمين به حدّى بود كه مردم و حتى خود حضرت گوشه اى از لباس خود را به سر انداخته و گوشه اى از آن را زير پاى خود قرار داده بودند، و عدّه اى از شدت گرما عباى خود را به پايشان پيچيده بودند!

آماده سازى جايگاه سخنرانى

پيامبر (صلى الله عليه و آله) مقداد و سلمان و ابوذر و عمار را فراخواندند، و به آنان دستور دادند تا به

محل پنج درخت كهنسال - كه در يک رديف كنار بر كه غدير بودند - بروند و آن جا را براى سخنرانى آماده كنند. آن ها خارهاى زير درختان را كندند و سنگ هاى ناهموار را جمع كردند و زير درختان را جارو زدند و آب پاشيدند. سپس شاخه هاى پايين آمده درختان را كه تا نزديكى زمين آمده بود قطع كردند. بعد از آن در فاصله بين دو درخت روى شاخه ها پارچه اى انداختند تا سايبانى از آفتاب باشد، و آن محل براى برنامه سه روزه اى كه حضرت در نظر داشتند كاملاً مساعد شود.

سپس در زير سايبان سنگ ها را روى هم چيدند و از رواندازهاى شتران و ساير مركب ها هم كمک گرفتند، و منبرى به بلندى قامت حضرت ساختند و روى آن پارچه اى انداختند. منبر را طورى بر پا كردند كه نسبت به دو طرف جمعيت در وسط قرار بگيرد، و پيامبر (صلى الله عليه و آله) هنگام سخنرانى مشرف بر مردم باشد تا صداى حضرت به همه برسد و همه او را ببينند، چنان كه در گزارش ماجراى غدير آمده است:

احدى از حاضرين غدير خم نبود مگر آن كه آن حضرت را به چشم خود مى ديد، و صداى آن حضرت را به گوش خود مى شنيد.

البته طبق شيوه آن زمان افرادى كلام حضرت را براى مردم تكرار مى كرد، تا افرادى كه دورتر قرار داشتند مطالب را بهتر بشنوند، چنان كه در عرفات و مِنا هم انجام شد.

پيامبر و اميرالمؤمنين (عليهما السلام) بر فراز منبر

مقارن ظهر انتظار مردم به پايان رسيد و منادىِ حضرت نداى نماز جماعت داد. پس از بيرون آمدن مردم از خيمه ها و آمادگى صف ها براى نماز، پيامبر (صلى الله عليه و آله) از خيمه خود بيرون آمدند و نماز را به جماعت خواندند. از آن جا كه منبر مقابل صف هاى نماز قرار داشت، بدون آن كه كسى از جاى خود حركت كند پيامبر (صلى الله عليه و آله) از منبر بالا رفتند.

بعد از آن مردم ناظر بودند كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) بر فراز منبر ايستادند و اميرالمؤمنين (عليه السلام) را فرا خواندند و دستور دادند بالاى منبر بيايد و در سمت راستش بايستد. قبل از شروع خطبه اميرالمؤمنين (عليه السلام) يک پله پايين تر بر فراز منبر در طرف راست حضرت ايستاده بودند و دست پيامبر (صلى الله عليه و آله) بر شانه آن حضرت بود.

سپس حضرت نگاهى به راست و چپ جمعيت نمودند، و منتظر شدند تا مردم كاملاً آماده شوند. زنان نيز در قسمتى از مجلس قررار داشتند كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) را به خوبى مى ديدند. پس از آماده شدن مردم پيامبر (صلى الله عليه و آله) سخنرانىِ تاريخى و آخرين خطابه رسمى خود را براى جهانيان آغاز كردند.

با در نظر گرفتن اين شكل خاص از منبر و سخنرانى در غدير به استقبالِ سخنانِ حضرت خواهيم رفت، كه دو نفر بر فراز منبر در حالت قيام ديده مى شوند و بيش از صد و بيست هزار نفر اين منظره بديع را مى نگرند.

يادآور مى شود كه اجتماع 120000 نفر براى يک سخنرانى و در مقابل يک خطيب كه همه او را ببينند، در دنياى امروز هم مسئله اى غير عادى است، تا چه رسد به عصر بعثت كه در گذشته شش هزار ساله انبيا تا آن روز هرگز چنين مجلس عظيمى براى سخنرانى تشكيل نشده بود.

سخنرانى پيامبر (صلى الله عليه و آله)

سخنرانى تاريخى پيامبر (صلى الله عليه و آله) در غدير كه حدود يک ساعت طول كشيده در 11 بخش قابل ترسيم است:

حضرت در اولين بخش سخن به حمد و ثناى الهى پرداخته صفات قدرت و رحمت حق تعالى را ذكر فرمودند، و بعد از آن به بندگى خود در مقابل ذات الهى شهادت دادند.

در بخش دوم سخن را متوجه مطلب اصلى نمودند و تصريح كردند كه بايد فرمان مهمى درباره على بن ابى طالب ابلاغ كنم، و اگر اين پيام را نرسانم رسالت الهى را نرسانده ام و ترس از عذاب خدا دارم.

در سومين بخش امامتِ دوازده امام بعد از خود را تا آخرين روز دنيا اعلام فرمودند تا همه طمع ها يک باره قطع شود. از نكات مهم در سخنرانى حضرت، اشاره به عموميت ولايت آنان بر همه انسان ها و در طول زمان ها و در همه مكان ها و نفوذ كلماتشان در جميع امور بود، و نيابت تام ائمه (عليهم السلام) را از خدا و رسول در حلال و حرام و جميع اختيارات اعلام فرمودند.

در بخش چهارم خطبه، پيامبر (صلى الله عليه و آله) با بلند كردن و معرفى اميرالمؤمنين (عليه السلام) فرمودند:

مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ، اَللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انْصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.

هر كس من نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر بوده ام اين على هم نسبت به او صاحب اختيارتر است. خدايا دوست بدار هر كس على را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند، و خوار كن هر كس او را خوار كند.

سپس كمال دين و تمام نعمت را با ولايت ائمه (عليهم السلام) اعلام فرمودند؛ و بعد از آن خدا و ملائكه و مردم را بر ابلاغ اين رسالت شاهد گرفتند.

در بخش پنجم حضرت صريحاً فرمودند: «هر كس از ولايت ائمه (عليهم السلام) سر باز زند اعمال نيكش سقوط مى كند و در جهنم خواهد بود». بعد از آن شمه اى از فضائل اميرالمؤمنين (عليه السلام) را متذكر شدند.

مرحله ششم از سخنان پيامبر (صلى الله عليه و آله) جنبه غضب الهى را نمودار كرد. حضرت با تلاوت آيات عذاب و لعن از قرآن فرمودند:

منظور از اين آيات عده اى از اصحاب من هستند كه مأمور به چشم پوشى از آنان هستم، ولى بدانند كه خداوند ما را بر معاندين و مخالفين و خائنين و مقصرين حجت قرار داده، و چشم پوشى از آنان در دنيا مانع از عذاب آخرت نيست.

سپس به امامانِ گمراهى كه مردم را به جهنم مى كشانند اشاره كرده فرمودند: «من از همه آنان بيزارم». اشاره رمزى هم به «اصحاب صحيفه ملعونه» داشتند و تصريح كردند كه بعد از من مقام امامت را غصب مى كنند و سپس غاصبين را لعنت كردند.

در بخش هفتم، حضرت تكيه سخن را بر آثار ولايت و محبت اهل بيت (عليهم السلام) قرار دادند و فرمودند: «اصحاب صراط مستقيم در سوره حمد شيعيان اهل بيت (عليهم السلام) هستند». سپس آياتى از قرآن درباره اهل بهشت تلاوت فرمودند و آن ها را به شيعيان و پيروان آل محمد (عليهم السلام) تفسير نمودند. آياتى هم درباره اهل جهنم تلاوت كردند و آن ها را به دشمنان آل محمد (عليهم السلام) معنى كردند.

در بخش هشتم مطالبى اساسى درباره حضرت بقية اللّه الاعظم حجة بن الحسن المهدى ارواحنا فداه فرمودند و به اوصاف و شئون خاص حضرتش اشاره كردند، و آينده اى پر از عدل و داد به دست امام زمان (عليه السلام) را به جهانيان مژده دادند.

در بخش نهم فرمودند: پس از اتمام خطابه شما را به بيعت با خودم و سپس بيعت با على بن ابى طالب دعوت مى كنم. پشتوانه اين بيعت آن است كه من با خداوند بيعت كرده ام، و على با من بيعت نموده است. پس اين بيعتى كه از شما مى گيرم از طرف خداوند و بيعت با حق تعالى است.

در دهمين بخش، حضرت درباره احكام الهى سخن گفتند كه شامل چند پايه مهم عقيدتى بود: يكى اين كه چون بيان همه حلال ها و حرام ها توسط من امكان ندارد، با بيعتى كه از شما درباره ائمه (عليهم السلام) مى گيرم حلال و حرام را تا روز قيامت بيان كرده ام، زيرا علم و عمل آنان حجت است. ديگر اين كه بالاترين امر به معروف و نهى از منكر تبليغ پيام غدير درباره امامان (عليهم السلام) و امر به اطاعت از ايشان و نهى از مخالفتشان است.

در آخرين مرحله خطابه، بيعتِ لسانى انجام شد و حضرت فرمودند: «خداوند دستور داده تا قبل از بيعت با دست، از زبان هاى شما اقرار بگيرم». سپس مطلبى را كه مى بايست همه مردم به آن اقرار مى كردند بر زبان آوردند كه خلاصه آن اطاعت از دوازده امام (عليهم السلام) و عهد و پيمان بر عدم تغيير و تبديل و بر رساندن پيام غدير به نسل هاى آينده و غايبان از غدير بود. در ضمن بيعت با دست هم حساب مى شد زيرا حضرت فرمودند: «بگوييد با جان و زبان و دستمان بيعت مى كنيم».

كلمات نهايى پيامبر (صلى الله عليه و آله) دعا براى اقراركنندگان به سخنانش و نفرين بر منكرين اوامر آن حضرت بود، و با حمد خداوند خطابه حضرت پايان يافت.

دو اقدام عملى بر فراز منبر

اشاره

پيامبر (صلى الله عليه و آله) در اثناى خطبه دو اقدام عملى بر فراز منبر انجام دادند، كه تا آن روز سابقه نداشت و بسيار جلب توجه كرد:

1. على بن ابى طالب (عليه السلام) بر فراز دست پيامبر (صلى الله عليه و آله)

پيامبر (صلى الله عليه و آله) پس از مقدمه چينى و ذكر مقام خلافت و ولايتِ اميرالمؤمنين (عليه السلام)، براى آن كه تا آخر روزگار راه هر گونه شک و شبهه بسته باشد و هر تلاشى در اين راه خنثى شود، ابتدا مطلب را به طور لسانى اشاره كردند، و سپس به صورت عملى براى مردم بيان كردند. ابتدا فرمودند:

باطن قرآن و تفسير آن را براى شما بيان نمى كند مگر اين كسى كه من دست او را مى گيرم و او را بلند مى كنم. سپس آن حضرت گفته خود را عملى كردند، و به اميرالمؤمنين (عليه السلام) كه بر فراز منبر كنار حضرت ايستاده بود، فرمودند: «نزديک تر بيا». آن حضرت نزديک تر آمدند و پيامبر (صلى الله عليه و آله) دو بازوى او را گرفتند. در اين هنگام اميرالمؤمنين (عليه السلام) دست خود را به سمت صورت حضرت باز كردند تا آن كه دست هاى هر دو به سوى آسمان قرار گرفت. سپس پيامبر (صلى الله عليه و آله) اميرالمؤمنين (عليه السلام) را - كه يک پله پايين تر قرار داشت - از جا بلند كردند تا حدى كه پاهاى آن حضرت محاذى زانوهاى پيامبر (صلى الله عليه و آله) قرار گرفت و مردم سفيدى زير بغل ايشان را ديدند، كه تا آن روز ديده نشده بود. در آن حال فرمودند:

مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ.

هر كس من مولى وصاحب اختيار اويم اين علىّ مولى و صاحب اختيار اوست.

2. بيعت با قلب ها و زبان ها

اقدام ديگر حضرت آن بود كه چون بيعت گرفتن با دست از فرد فرد آن جمعيت انبوه، از طرفى مشكلاتى داشت و از سوى ديگر امكان داشت افرادى به بهانه هاى مختلف از بيعت شانه خالى كنند و حضور نيابند، و در نتيجه نتوان التزام عملى و گواهى قانونى از آنان گرفت، لذا حضرت در اواخر سخنانشان فرمودند: چون با يک كف دست و با اين وقت كم و با اين سيل جمعيت امكان بيعت براى همه وجود ندارد، پس همگى اين سخنى را كه من مى گويم تكرار كنيد و بگوييد:

ما فرمان تو را كه از جانب خداوند درباره على بن ابى طالب و امامان از فرزندانش به ما رساندى اطاعت مى كنيم و به آن راضى هستيم، و با قلب و جان و زبان و دستمان با تو بر اين مدعا بيعت مى كنيم ... عهد و پيمان در اين باره براى ايشان از ما، از قلب ها و جان ها و زبان ها و ضماير و دستانمان گرفته شد. هر كس با دستش توانست و گرنه با زبانش بدان اقرار كرده است.

پيداست كه حضرت عين كلامى را كه مى بايست مردم تكرار كنند به آنان القا فرمودند و عبارات آن را مشخص كردند تا هر كس به شكل خاصى براى خود اقرار نكند، بلكه همه به مطلب واحدى كه حضرت از آنان مى خواهد التزام دهند و بر سر آن بيعت نمايند.

وقتى كلام پيامبر (صلى الله عليه و آله) پايان يافت همه مردم سخن آن حضرت را تكرار كردند، و بدين وسيله بيعت عمومى گرفته شد.

3. مراسم بعد از خطبه

اشاره

براى محكم كارى غدير پس برنامه هايى تدارک ديده شد، كه ابعاد جالبى از ولايت را براى مردم روشن كرد و تأكيد بر آن از سوى خداوند را به همه فهماند. ذيلاً به بيان اين موارد مى پردازيم.

تبريک و تهنيت

پس از اتمام خطبه، صداى مردم بلند شد كه: «آرى، شنيديم و طبق فرمان خدا و رسول با قلب و جان و زبان و دستمان اطاعت مى كنيم». سپس به سوى منبر هجوم آوردند تا خود را به پيامبر و اميرالمؤمنين (عليهما السلام) برسانند.

آنان براى بيعت سبقت مى گرفتند و با دستان خود به عنوان بيعت به سوى حضرت اشاره مى كردند، و همزمان به پيامبر و اميرالمؤمنين (عليهما السلام) تبريک و تهنيت مى گفتند. پيامبر (صلى الله عليه و آله) هم مى فرمود: «الحَمدُ ِللّه‌ِ الَّذى فَضَّلَنا عَلى جَميعِ العالَمينَ»: «سپاس خدايى را كه ما را بر همه خلق جهان فضيلت داد».

اين ابراز احساسات و فرياد هاى شعفى كه از جمعيت بر مى خاست، شكوه و ابهت بى مانندى به آن اجتماع بزرگ مى بخشيد.

درخواست تبريک از سوى پيامبر (صلى الله عليه و آله)

درخواست تبريک از سوى پيامبر (صلى الله عليه و آله) ⁽¹⁾

قابل توجه بود كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) در هيچ يک از پيروزى هاى خود - چه در جنگ ها و چه در ساير مناسبت ها و حتى فتح مكه - به مردم نفرموده بودند كه به آن حضرت تبريک بگويند، اما در روز غدير فرمودند:

به من تبريک بگوييد، به من تهنيت بگوييد، زيرا خداوند مرا به نبوت و اهل بيتم را به امامت اختصاص داده است.

از سوى ديگر پيامبر (صلى الله عليه و آله) به منادى خود دستور دادند تا بين مردم گردش كند و اين خلاصه غدير را تكرار نمايد: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ، اَللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انْصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخْذُل مَن خَذَلَهُ»، تا به عنوان تابلويى از غدير در ذهن ها نقش ببندد.

بيعت مردان

بيعت رسمى و قول و اقرار گرفتن از آن جمعيت انبوه براى استحكام بخشيدن به آن چه بر فراز منبر غدير بيان شد، نياز به نظم و برنامه ريزى دقيقى داشت. اين بود كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) پس از فرود از منبر دستور دادند تا دو خيمه برپا شود. يكى را مخصوص خود قرار دادند و در آن جلوس فرمودند، و به اميرالمؤمنين (عليه السلام) دستور دادند تا در خيمه ديگر جلوس نمايد، و امر كردند تا مردم جمع شوند.

پس از آن مردم دسته دسته ابتدا در خيمه پيامبر (صلى الله عليه و آله) حضور مى يافتند و با آن حضرت بيعت نموده و تبريک و تهنيت مى گفتند. از آن جا به خيمه مخصوص اميرالمؤمنين (عليه السلام) مى آمدند و به عنوان امام و خليفه بعد از پيامبرشان با آن حضرت بيعت مى كردند و به عنوان «اميرالمؤمنين» بر او سلام مى كردند، و اين مقام والا را تبريک مى گفتند.

برنامه بيعت تا سه روز ادامه داشت تا 120/000 نفر بتوانند به راحتى و منظم در آن شركت كنند و براى هيچ كس عذرى باقى نماند.

اولين كسانى كه در غدير با اميرالمؤمنين (عليه السلام) بيعت نمودند و خود را از ديگران جلو انداختند همان هايى بودند كه زودتر از همه آن بيعت را شكستند و پيش از همه پيمان خود را زير پا گذاشتند. آنان عبارت بودند از ابوبكر، عمر، عثمان، طلحه و زبير، كه بعد از پيامبر (صلى الله عليه و آله) يكى پس از ديگرى رو در روى اميرالمؤمنين (عليه السلام) ايستادند. جالب تر اين كه عمر بعد از بيعت اين كلمات را بر زبان مى راند:

افتخار برايت باد، گوارايت باد اى پسر ابى طالب، خوشا به حالت اى ابا الحسن، اكنون مولاى من و مولاى هر مرد و زن مؤمنى شده اى!

نكته ديگرى كه بار ديگر چهره دو رويان را روشن ساخت اين بود كه همه مردم بدون چون و چرا با اميرالمؤمنين (عليه السلام) بيعت كردند، ولى ابوبكر و عمر - با آن كه پيش از همه خود را براى بيعت به ميان انداخته بودند - قبل از بيعت به صورت اعتراض پرسيدند: «آيا اين امر از طرف خداوند است يا از طرف رسولش؟ (يعنى: از جانب خود مى گويى)؟ حضرت فرمودند:

از طرف خدا و رسولش است. آيا چنين مسئله بزرگى بدون امر خداوند مى شود؟ آرى حق است از طرف خدا و رسولش كه على اميرالمؤمنين است.

بيعت زنان

پيامبر (صلى الله عليه و آله) دستور دادند تا زنان هم بيعت كنند و به عنوان «اميرالمؤمنين» بر آن حضرت سلام دهند و به حضرتش تبريک و تهنيت بگويند، و اين دستور را درباره همسران خويش مؤكد داشتند.

براى اين منظور دستور دادند تا ظرف آبى آوردند، و از نيمه آن پرده اى عمودى بر روى آن زدند به طورى كه زنان در آن سوى پرده با قرار دادنِ دستِ خود در آب و قرار دادنِ اميرالمؤمنين (عليه السلام) دست خود را در سوى ديگر با آن حضرت بيعت كنند؛ و بدين صورت بيعت زنان هم انجام گرفت.

يادآورمى شود كه بانوى بزرگ اسلام حضرت فاطمه زهرا (عليها السلام) از حاضرين در غدير بودند، در حالى كه در آن روزها به حضرت محسن (عليه السلام) باردار بودند! هم چنين كليه همسران پيامبر (صلى الله عليه و آله) و نيز ام هانى خواهر اميرالمؤمنين (عليه السلام) و فاطمه دختر حضرت حمزه و اسماء بنت عميس در مراسم غدير و بيعت با اميرالمؤمنين (عليه السلام) حضور داشتند.

عمامه «سحاب»

عرب هرگاه مى خواستند رياست شخصى را بر قومى اعلام كنند يكى از مراسمشان بستن عمامه بر سر او بود. هم چنين افتخارِ بزرگى بود كه شخص بزرگى عمامه خود را بر سر كسى ببندد، كه به معناى اعتماد بر او بود. ⁽³⁾

اين بود كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) در مراسم غدير عمامه خود را كه «سحاب» نام داشت، به عنوان تاج افتخار بر سر اميرالمؤمنين (عليه السلام) بستند، و انتهاى عمامه را بر دوش آن حضرت قرار دادند و فرمودند: «عمامه تاج عرب است». اميرالمؤمنين (عليه السلام) در اين باره مى فرمايند:

پيامبر (صلى الله عليه و آله) در روز غدير خم عمامه اى بر سرم بستند و يک طرف آن را بر دوشم آويختند و فرمودند: «خداوند در روز بدر و حنين مرا با ملائكه اى كه چنين عمامه اى به سر داشتند يارى نمود».

شعر غدير

بخش ديگرى از مراسم پرشور غدير در خواست حَسّان بن ثابت به عنوان شاعر زبردست عرب بود. او كه در همان سه روز غدير شعرى درباره آن سروده بود به پيامبر (صلى الله عليه و آله) عرض كرد: «يا رسول اللّه، اجازه مى فرماييد شعرى را كه درباره على بن ابى طالب به مناسبت اين واقعه عظيم سروده ام بخوانم»؟ حضرت فرمودند: بخوان به نام خداوند و بركت او!

حسان بر جاى بلندى قرار گرفت و مردم براى شنيدن كلامش ازدحام كردند. او خطاب به مردم گفت: «اى بزرگان قريش، سخن مرا به گواهى و امضاىِ پيامبر گوش كنيد». سپس اشعارى را كه درباره منصوب شدن اميرالمؤمنين (عليه السلام) از طرف خداوند در غدير سروده بود خواند، كه به عنوان يک سند تاريخى از غدير ثبت شد و به يادگار ماند. ذيلاً متن عربى شعر حسان و سپس ترجمه آن را مى آوريم:

اَلَم تَعلَموا اَنَّ النَّبىَّ مُحَمَّدا *** لَدى دَوحِ خُمٍّ حينَ قامَ مُنادياً

وَ قَد جاءَهُ جِبريلُ مِن عِندِ رَبِّهِ *** بِاَنَّكَ مَعصومٌ فَلا تَكُ وانياً

وَ بَلِّغهُمُ ما اَنزَلَ اللّه‌ُ رَبُّهُم *** وَ اِن اَنتَ لَم‌تَفعَل وَ حاذَرتَ باغياً

عَلَيكَ فَما بَلَّغتَهُم عَن اِلهِهِم *** رِسالَتَهُ اِن كُنتَ تَخشَى الاَعاديا

فَقامَ بِهِ اِذ ذاكَ رافِعُ كَفِّهِ *** بِيُمنى يَدَيهِ مُعلِنُ الصَّوتِ عالياً

فَقالَ لَهُم: مَن كُنتُ مَولاهُ مِنكُمُ *** وَ كانَ لِقَولى حافِظا لَيسَ ناسياً

فَمَولاهُ مِن بَعدى عَلىٌّ وَ اِنَّنى *** بِهِ لَكُم دونَ البَريَّةِ راضياً

فَيا رَبِّ مَن والى عَليّا فَوالِهِ *** وَ كُن لِلَّذى عادى عَليّا مُعادياً

وَ يا رَبِّ فَانصُر ناصِريهِ لِنَصرِهِم *** اِمامَ الهُدى كَالبَدرِ يَجلو الدَّياجِيا

وَ يا رَبِّ فَاخذُل خاذِليهِ وَ كُن لَهُم *** اِذا وَقَفوا يَومَ الحِسابِ مُكافِيا

آيا نمى دانيد كه محمد پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله) كنار درختان غدير خم به حالت ندا ايستاد، و اين در حالى بود كه جبرئيل از طرف خداوند پيام آورده بود كه در اين امر سستى مكن كه تو محفوظ خواهى بود، و آن چه از طرف خداوند بر تو نازل شده به مردم برسان، و اگر نرسانى و از ظالمان بترسى و از دشمنان حذر كنى رسالت پروردگارشان را نرسانده اى.

در اين جا بود كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) دست على (عليه السلام) را بلند كرد و با صداى بلند فرمود: «هر كس از شما كه من مولاى او هستم و سخن مرا به ياد مى سپارد و فراموش نمى كند، مولاى او بعد از من على است، و من فقط به او - نه به ديگرى - به عنوان جانشين خود براى شما راضى هستم. پروردگارا هر كس على را دوست بدارد او را دوست بدار، و هر كس با على دشمنى كند او را دشمن بدار. پروردگارا، يارى كنندگان او را يارى فرما به خاطر نصرتشان امام هدايت كننده اى را كه در تاريكى ها مانند ماه شب چهارده روشنى مى بخشد. پروردگارا، خوار كنندگان او را خوار كن و روز قيامت كه براى حساب مى ايستند خود جزا بده».

پس از اشعار حسّان پيامبر (صلى الله عليه و آله) فرمود: «اى حسان، مادامى كه با زبانت از ما دفاع مى كنى، از سوى روح القدس مؤيد خواهى بود».

ظهور جبرئيل در غدير

اتفاق عجيبى كه پس از خطبه پيامبر (صلى الله عليه و آله) رخ داد و بار ديگر حجت را بر همگان تمام كرد، اين بود كه مردى زيبارو و خوشبو را ديدند كه در كنار مردم ايستاده بود و مى گفت:

به خدا قسم، هرگز روزى مانند امروز نديدم. چقدر كار پسر عمويش را مؤكد نمود، و براى او پيمانى بست كه جز كافر به خداوند و رسولش آن را بر هم نمى زند. واى بر كسى كه پيمان او را بشكند.

در اين جا عمر نزد پيامبر (صلى الله عليه و آله) آمد و گفت: شنيدى اين مرد چه گفت؟! حضرت فرمود: آيا او را شناختى؟ گفت: نه. حضرت فرمود:

او روح الامين جبرئيل بود. تو مواظب باش اين پيمان را نشكنى، كه اگر چنين كنى خدا و رسول و ملائكه و مؤمنان از تو بيزار خواهند بود!

معجزه غدير، امضاى الهى

واقعه عجيبى كه به عنوان يک معجزه امضاى الهى را بر خط پايانى غدير ثبت كرد ماجراى «سنگ آسمانى» بود. در آخرين ساعات از روز سوم غدير، حارث فهرى با دوازده نفر از اصحابش به عنوان اعتراض و انكار نزد پيامبر (صلى الله عليه و آله) آمد و گفت:

اى محمد! سه سؤال از تو دارم: آيا شهادت به يگانگى خداوند و پيامبرى خود را از جانب پروردگارت آورده اى يا از پيش خود گفتى؟ آيا نماز و زكات و حج و جهاد را از جانب پروردگار آورده اى يا از پيش خود گفتى؟ آيا اين كه درباره على بن ابى طالب گفتى: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...»، از جانب پروردگار بود يا از پيش خود گفتى؟

حضرت بدون اين كه از چنين سؤال بى جايى اظهار ناراحتى كنند، در جواب هر سه سؤال فرمودند:

خداوند به من وحى كرده و واسطه بين من و خدا جبرئيل است و من اعلان كننده پيام خدا هستم، و بدون اجازه پروردگارم خبرى را اعلام نمى كنم.

حارث گفت:

خدايا، اگر آن چه محمد مى گويد حق و از جانب توست سنگى از آسمان بر ما ببار يا عذاب دردناكى بر ما بفرست.

سخن حارث تمام شد و به راه افتاد خداوند سنگى از آسمان بر او فرستاد كه از مغزش وارد شد و از دُبُرش خارج گرديد و همان جا او را هلاک كرد.

بعد از اين جريان آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ، لِلكافِرينَ لَيسَ لَهُ دافِعٌ...» ⁽¹⁾

نازل شد. پيامبر (صلى الله عليه و آله) به اصحابشان فرمودند: آيا ديديد و شنيديد؟ گفتند: آرى.

با اين معجزه بر همگان مسلّم شد كه «غدير» از منبع وحى سرچشمه گرفته و يک فرمان الهى است. از سوى ديگر تعيين تكليف براى همه منافقين آن روز و طول تاريخ شد كه هم چون حارث فهرى فكر مى كنند و به گمان خود خدا و رسول را قبول

دارند و بعد از آن كه مى دانند ولايت على بن ابى طالب (عليه السلام) از طرف خداست صريحاً اعلام مى كنند كه ما تحمل آن را نداريم!! اين پاسخ دندان شكن و فورى خداوند ثابت كرد كه هر كس ولايت على (عليه السلام) را نپذيرد خدا و رسول را قبول ندارد و كافر است.

ساير فرمايشات پيامبر (صلى الله عليه و آله) در مراسم سه روزه غدير

اشاره

در سه روزى كه مراسم بيعت ادامه داشت، قشرهاى مختلف مردم گروه گروه در پيشگاه پيامبر (صلى الله عليه و آله) حضور مى يافتند. در اين اجتماعات كوچک - با توجه به اهميت خطبه و مسئله بيعت - سؤالاتى درباره غدير مطرح مى كردند و توضيحات بيشترى مى خواستند.

حضرت نيز محتواى خطبه را به صورت خلاصه تر و با عبارات ديگرى بيان مى فرمودند و در بعضى موارد مطالب ديگرى به عنوان توضيح به آن مى افزودند، و گاهى به صورت سؤال و جواب مطرح مى كردند. برخى از اين مطالب احتمالاً قبل از آغاز خطبه مفصل بوده است و براى آمادگى مردم فرموده اند. 4 نمونه از اين فرمايشات چنين است:

اول: خبر از وفات خود

اى مردم، همه پيامبرانِ قبل از من دورانى از عمر را سپرى كرده اند و سپس خداوند آنان را فرا خوانده و آنان اجابت كرده اند. من نيز نزديک است كه فرا خوانده شوم و اجابت كنم. خداوند لطيف خبير به من خبر داده كه «اِنَّكَ مَيِّتٌ وَ اِنَّهُم مَيِّتونَ»، و گويى مرا نيز فرا خوانده و اجابت كرده ام.

اى مردم، هر پيامبرى دوران توقفش در ميان قوم خود نصف پيامبر قبلى است. حضرت عيسى بن مريم چهل سال در ميان قوم خود بود، و من پس از بيست سال آماده رفتن هستم و نزديک است از شما مفارقت كنم.

دوم: اقرار بر ابلاغ رسالت

صداها از هر سو بلند شد: «ما شهادت مى دهيم كه تو بنده خدا و پيامبر او هستى. رسالت او را ابلاغ كردى و در راه او جهاد نمودى. امر او را رساندى و دلسوز بودى و آن چه بر عهده ات بود ادا نمودى. خداوند به تو از سوى ما جزا دهد به بهترين صورتى كه به پيامبرى از امتش جزا داده است». حضرت فرمود: «خدايا شاهد باش».

سوم: بيان ولايت على (عليه السلام) به تعبيرهاى ديگر

اى محمد، من محمود هستم و تو محمدى! نام تو را از نام خود مشتق ساخته ام. هر كس به تو نيكى كند به او نيكى مى كنم، و هر كس از تو قطع كند من از او قطع مى كنم.

نزد بندگانم برو و به آنان كرامت من نسبت به خود را خبر ده. من هيچ پيامبرى را نفرستاده ام مگر آن كه براى او وزيرى قرار داده ام. تو پيامبر من هستى و على وزير توست!

اى مسلمانان، حاضرانتان به غايبان برسانند: كسانى را كه به من ايمان آورده و مرا تصديق كرده اند به ولايت على سفارش و وصيت مى كنم. بدانيد كه ولايت على ولايت من، و ولايت من ولايت پروردگار من است. اين پيمانى است كه پروردگارم با من بسته و به من دستور داده آن را به شما ابلاغ نمايم.

سپس سه مرتبه فرمود: «آيا شنيديد»؟ گفتند: «يا رسول اللّه، شنيديم».

بدانيد، هر كس كه من صاحب اختيار او بوده ام و نسبت به او اختيارم از خودش بيشتر بوده اين على صاحب اختيار اوست و اختيارش نسبت به او از خودش بيشتر است.

چهارم: سؤال از ولايت در روز قيامت

بدانيد كه شما از خود من شنيده ايد و مرا ديده ايد». هر كس عمداً بر من دروغ ببندد جاى خود را در جهنم آماده كند. بدانيد كه من كنار حوض كوثر منتظر

شما هستم و روز قيامت در مقابل امت هاى ديگر به كثرت شما افتخار مى كنم. بياييد و نزد امم ديگر مرا رو سياه نكنيد!!

بدانيد كه من منتظر شما هستم و شما فرداى قيامت كنار حوض كوثر بر من وارد مى شويد، و آن حوضى است كه عرض آن به وسعت بُصرى تا صنعا است. ⁽¹⁾در آن قدح هايى از نقره به تعداد ستارگان آسمان است.

بدانيد كه فرداى قيامت وقتى كنار حوض نزد من مى آييد از شما سؤال خواهم كرد كه درباره آن چه امروز شما را شاهد گرفتم و نسبت به ثقلين پس از من چه كرديد؟ ببينيد براى پاسخ در روزى كه مرا ملاقات مى كنيد در غيبت من با آنان چگونه رفتار مى كنيد.

پرسيدند: «يا رسول اللّه، ثقلين كدامند»؟ فرمود: «ثقل اكبر كتاب خداوند عزوجل است، كه واسطه اى متصل از خدا و از من در دست شماست. يک سوى آن به دست خدا و طرف ديگر آن در دست شماست. در آن علوم گذشته و آينده است تا روزى كه قيامت بپا شود».

آن حضرت در ادامه فرمود: «ثقل اصغر همتاى قرآن است و آن على بن ابى طالب و عترت اوست، و اين دو از يک ديگر جدا نمى شوند تا بر سر حوض كوثر نزد من آيند».

سپس فرمود: «از آنان سؤال كنيد و از غير آنان نپرسيد كه گمراه مى شويد. من براى اين دو از خداوند لطيف خبير درخواست هايى كرده ام و خداوند به من عطا فرموده است. يار آن دو ياور من، و خوار كننده آن دو خوار كننده من است. دوست آن دو دوست من و دشمن آنان دشمن من است. هيچ امتى قبل از شما هلاک نشده مگر زمانى كه دينش را طبق هوا و هوس خود قرار داده و بر ضد پيامبرش همدست شده و قيام كنندگان به عدالتشان را كشته است». پيامبر (صلى الله عليه و آله) در پايان سخنانش فرمود:

بدانيد كه من عده اى را از آتش نجات خواهم داد، ولى عده اى را از دست من مى گيرند! من خواهم گفت: «خدايا اصحابم»؟! به من گفته مى شود: «تو نمى دانى اينان پس از تو چه كردند»!!

پايان مراسم غدير

بدين ترتيب پس از سه روز مراسم غدير پايان يافت و آن روزها به عنوان «ايّام الولاية» در ذهن ها نقش بست. گروه ها و قبائل عرب هر يک با دنيايى از معارف اسلام، پس از وداع با پيامبرشان و معرفت كامل به جانشينِ او راهىِ شهر و ديار خود شدند. اهل مكه و طائف و يمن و اهالى شرق و جنوب آفريقا به سمت جنوب از راهى كه به سمت غدير آمده بودند بازگشتند.

قبايل ديگرى كه در مسير غدير تا مدينه به سمت شمال و شرق بودند، در مسير راه به منطقه سكونت خود رفتند. پيامبر (صلى الله عليه و آله) نيز با اهل مدينه و اهالى اطراف اين شهر عازم مدينه شدند، در حالى كه كاروان بعثت را با اعلام ولايت در غدير و معرفى جانشينان خود تا قيامت به سر منزل مقصود رسانده بودند.

خبر واقعه «غدير» در شهرها منتشر شد و به سرعت شايع گرديد و به گوش همگان رسيد. بدون شک اين خبر عظيم توسط مسافران و ساربانان و بازرگانان تا اقصى نقاط عالم آن روز يعنى ايران و روم و چين پخش شد، و غير مسلمانان هم از آن با اطلاع شدند.

در بُعد ديگر، پادشاهان ممالک كه با قدرت نوپاى اسلام مخالف بودند و چه بسا چشم طمع به ايام بعد از پيامبر (صلى الله عليه و آله) دوخته بودند، با شنيدن خبر تعيين جانشينى چون اميرالمؤمنين (عليه السلام) نقشه هاى خود را بر آب ديدند. بدين وسيله جامعه اسلامى بار ديگر

قدرت خود را به نمايش گذاشت، و از حملات احتمالى بيگانه مصون ماند. بدين گونه بود كه خداوند حجتش را بر مردم تمام كرد چنان كه اميرالمؤمنين (عليه السلام) مى فرمايد:

ما عَلِمتُ اَنَّ رَسولَ اللّه‌ِ (صلى الله عليه و آله تَرَكَ يَومَ الغَديرِ ِلاَحَدٍ حُجَّةً وَ لا لِقائِلٍ مَقالاً.) ⁽¹⁾ گمان ندارم كه پيامبر (عليه السلام) در روز غدير براى احدى عذرى و براى كسى سخنى باقى گذاشته باشد.

از اين جاست كه مى توان عمق كلام خداوند تبارک و تعالى را درباره عذاب و آتش و دوزخ براى دشمنان غدير دريافت كه مى فرمايد:

لَو اجْتَمَعَ النّاسُ كُلُّهُم عَلى وِلايَةِ عَلىٍّ ما خَلَقتُ النّارَ. ⁽²⁾

اگر همه مردم بر ولايت على متفق بودند آتش جهنم را خلق نمى كردم.

3. شياطين و منافقين در غدير

اشاره

افشاى عكس العمل ها و اقدامات شياطين ابليسى و شياطين انسى، از مهم ترين بخش هاى موضوع غدير به شمار مى آيد، زيرا در سايه آن به آسانى مى توان دريافت كه آن چه پس از پيامبر (صلى الله عليه و آله) به وقوع پيوست و آن طور كه مردم زحماتِ يک عمر آن حضرت و آن خطابه عظيم در غدير را ناديده گرفته و به فراموشى سپردند، هرگز بدون پايه ريزى و برنامه هاى قبلى انجام نگرفته بود و شياطين و منافقين آخرين تلاش هاى خود را در اين زمينه انجام داده بودند.

در غدير هم ابليس و گروهش عزا گرفته بودند، و هم منافقين در هاله اى از يأس و نااميدى به سر مى بردند، و توطئه هاى خود را نقش بر آب مى ديدند. هم شيطان و شياطينش در فكر راهى تازه براى گمراهى امت و به جهنم كشاندن مسلمين بودند، و هم كافرانِ به ظاهر مسلمان چاره اى براى بازگشت و عقب گرد به دوران جاهليت و احياى دوباره كفر و شرک و الحاد جستجو مى كردند.

آن چه در اين قسمت از تاريخ تكان دهنده است اين كه در غدير شياطين دل به منافقين بسته بودند و چشم به دست آنان و نقشه هايشان داشتند و خود را از هر جهت مستأصل مى ديدند. اين منافقانِ مشرک و كافر بودند كه روى شيطان و شيطانيان را سفيد كردند، و به فرزندان خَلَف خود كه دستِ كمى از آنان نداشتند درسِ مقابله با وحى و نبوت و دستگاه الهى را دادند، و چنان نقشه اى پياده كردند كه نه فقط خود به مقاصد شومشان رسيدند، بلكه تا آخر روزگار اكثريتى از مسلمين را از صراط مستقيمِ دوازده جانشين بر حقِّ پيامبرشان منحرف كردند و چهره خلافت اسلامى را هم نزد جهانيان مشوَّه ساختند.

در اين بخش ابتدا اشاره اى خواهيم داشت به آن چه بين ابليس و شياطين در روز غدير جريان داشت، و سپس اقدامات و عكس العمل هاى منافقين به واقعه غدير را ذكر مى كنيم.

1. ابليس و شياطين در غدير

اشاره

ابليس و دار و دسته اش - اين دشمنان سخت كوش انسان - «غدير» را هولناک ترين مقطع براى خود به حساب آوردند. آنان واهمه داشتند پس از غدير راه گمراهىِ انسان ها بسته شود. به همين جهت در آن روز بسيار محزون بودند و فريادشان بلند بود.

ولى شياطين انسى به فرياد ابليس و گروهش رسيدند، و در همان غدير وعده هايى به او دادند و نقشه هايى كشيدند و توطئه هايى نمودند كه آن حزن و اندوه و فريادهاى شيطان يک باره تبديل به خوشحالى و سرور گرديد.

شياطين وقتى پس از پيامبر (صلى الله عليه و آله) اجراى دقيق آن نقشه ها را در سقيفه ديدند سر از پا نمى شناختند، و ابليس (بزرگِ شياطين) در آن روز تاجگذارى كرد و دستور شادى و سرور رسمى به گروهش داد. احاديثى كه ذيلاً ذكر مى شود شاهد اين مدعاست.

فرياد شيطان در غدير

امام باقر (عليه السلام) فرمود: ابليس چهار مرتبه فرياد بلند كشيده است: روزى كه مورد لعن

خداوند قرار گرفت، روزى كه از آسمان ها به زمين فرستاده شد، روزى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) مبعوث شد، روز غدير خم (كه اميرالمؤمنين (عليه السلام) منصوب شد). ⁽¹⁾

وعده هاى منافقين به شيطان

امام باقر (عليه السلام) فرمود: هنگامى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) دست اميرالمؤمنين (عليه السلام) را گرفت و فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ»، ابليس و بزرگان گروهش حاضر بودند.

شياطين به او گفتند: «به ما چنين نگفته بودى! بلكه خبر داده بودى كه هرگاه پيامبر از دنيا برود اصحاب او متفرق مى شوند! اين طور كه او صحبت كرد برنامه مستحكمى را پيش بينى نمود كه هر كدام از جانشينانش از دنيا برود ديگرى به جاى او مى نشيند»! ابليس در پاسخ گفت:

برويد، كه اصحاب او به من وعده داده اند كه به هيچ يک از گفته هاى او اقرار نكنند، و آنان هرگز اين وعده خود را نمى شكنند! ⁽²⁾

سرور و شادى شيطان از كفر و ارتداد مسلمين

امام باقر (عليه السلام) فرمود: هنگامى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) در روز غدير دست اميرالمؤمنين (عليه السلام) را گرفت، ابليس در بين گروهش فريادى كشيد و همه شياطينى كه در خشكى و دريا بودند نزد او گرد آمدند و گفتند: «اى آقاى ما و اى مولاى ما! چه نگرانى برايت پيش آمده است؟ ما فريادى وحشتناک تر از اين از تو نشنيده بوديم»! ابليس گفت:

اين پيامبر كارى كرد كه اگر به نتيجه برسد هرگز معصيت خداوند انجام نخواهد گرفت.

شياطين گفتند: «اى آقاى ما و اى مولاى ما! تو بودى گمراه كننده آدم»!! هنگامى كه منافقين در بين خود گفتند: «پيامبر از روى هواى نفس سخن مى گويد»، و يكى از آن دو نفر به ديگرى گفت: «نمى بينى چگونه چشمانش در سرش مانند مجانين مى گردد»، هنگامى كه اين سخنان را گفتند ابليس از خوشحالى فريادى كشيد و دوستانش را جمع كرد و گفت: «شما مى دانيد كه من قبلاً گمراه كننده آدم بوده‌ام»!؟ گفتند: آرى. ابليس گفت: «آدم عهد و پيمان را شكست ولى به خداوند كافر نشد؛ اما اينان عهد و پيمان را شكستند و به پيامبر كافر شدند»!!

هنگامى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) از دنيا رفت و مردم غير على (عليه السلام) را براى خلافت بپا داشتند، ابليس تاج پادشاهى بر سر گذاشت و منبرى نصب كرد و بر روى آن نشست و شياطينش را جمع كرد و به آنان گفت: «شادى كنيد، چرا كه تا امام قيام نكند خداوند اطاعت نمى شود». ⁽¹⁾

تلاش شيطان براى به گناه كشيدن شيعيان

امام صادق (عليه السلام) فرمود: هنگامى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) سخنانش را در غدير فرمود و اميرالمؤمنين (عليه السلام) را براى مردم نصب كرد، ابليس فريادى كشيد كه بزرگانِ گروهش نزد او جمع شدند و گفتند: اى بزرگِ ما، اين چه فريادى بود؟! ابليس گفت:

واى بر شما! امروز مانند روز عيسى است!

به خدا قسم، مردم را در اين باره گمراه خواهم كرد...

بار ديگر ابليس فريادى كشيد و بزرگان گروهش نزد او جمع شدند و گفتند: «اى بزرگِ ما، اين فريادِ دوم چه بود»؟! ابليس گفت:

خداوند درباره گفته من آيه اى نازل كرد: «وَ لَقَد صَدَّقَ عَلَيهِم اِبليسُ ظَنَّهُ»: «ابليس گمان خود را بر آنان به صدق رسانيد».

سپس ابليس رو به سوى آسمان كرد و گفت: «خداوندا، به عزت و جلالت قسم، گروه هاى هدايت يافته را هم به بقيه ملحق خواهم كرد»!

در اين جا پيامبر (صلى الله عليه و آله) - كه متوجه رفتار ابليس بود - اين آيه را از جانب خداوند تلاوت فرمود: «اِنَّ عِبادى لَيسَ لَكَ عَلَيهِم سُلطانٌ»: «تو را بر بندگانِ واقعىِ من تسلط و راهى نيست».

بار ديگر ابليس فريادى كشيد و بزرگان گروهش به سوى او باز گشتند و پرسيدند: «اين فريادِ سوم چه بود»؟ ابليس گفت:

به خدا قسم، از اصحاب علىّ (كه نمى توانم بر آن ها تسلّط داشته باشم)! ولى خداوندا، قسم به عزّت و جلالت، گناهان را براى آنان (يعنى شيعيان على) زيبا جلوه خواهم داد تا با ارتكاب آن ايشان را به درگاه تو مبغوض نمايم. ⁽¹⁾

سخن شيطان با پيامبر (صلى الله عليه و آله) در غدير

شيطان در روز غدير به صورت پيرمردى زيبا رو نزد پيامبر (صلى الله عليه و آله) آمد و گفت: «اى محمد، چقدر كم هستند آنان كه واقعا طبق گفته هايت با تو بيعت مى كنند»!! ⁽²⁾

حزن شيطان در غدير، و سرور او در سقيفه

اميرالمؤمنين (عليه السلام) فرمود: پيامبر (صلى الله عليه و آله) به من خبر داد كه ابليس و رؤساى اصحاب او هنگام منصوب شدن من در روز غدير حاضر بودند. در آن روز اصحاب ابليس رو به او كردند و گفتند:

اين امت مورد رحمت قرار گرفتند و از گمراهى محفوظ شدند، و ديگر نه ما را و نه تو را بر آنان راهى نيست، چرا كه امام و پناه خود بعد از پيامبرشان را شناختند.

ابليس با ناراحتى و اندوه از آنان جدا شد. اميرالمؤمنين (عليه السلام) در ادامه كلامش فرمود:

پيامبر (صلى الله عليه و آله) به من خبر داد: آن هنگام كه مردم بعد از من بيعت تو را بشكنند، ابليس اصحابش را جمع مى كند و آنان در مقابل او به سجده در مى آيند و مى گويند: «اى آقاى ما، اى بزرگِ ما، تو بودى كه آدم را از بهشت بيرون كردى»! ابليس در جواب مى گويد:

كدام امت بعد از پيامبرشان گمراه نشدند؟! هرگز!! شما گمان مى كنيد من بر اينان سلطه و راهى ندارم؟! چگونه ديديد مرا هنگامى كه كارى كردم تا امر خدا و پيامبر را درباره اطاعتِ على بن ابى طالب كنار گذاردند؟... ⁽¹⁾

2. منافقين در غدير

اشاره

رفتار منافقين در غدير را از 3 جهت مورد بررسى قرار مى دهيم:

1. توطئه هاى منافقين در غدير

اشاره

منافقين از مدت ها پيش از غدير صفوف خود را بر ضد پيامبر (صلى الله عليه و آله) و برنامه هاى آن حضرت مستحكم مى كردند و نقشه هاى كوتاه مدتى را در مقاطع حساس به اجرا در مى آوردند.

در حجة الوداع كه متوجه نزديكى رحلت حضرت و نيز تصميم او براى تعيين رسمى جانشين خود شدند، دست به اقدامات اساسى زدند و خود را براى روزهاى بعد از پيامبر (صلى الله عليه و آله) آماده كردند. اين جا بود كه خط كفر و نفاق و عصيان دست به دست هم دادند، و جاسوسانى هم دائماً اخبار را درباره جزئيات تصميم هاى حضرت به آن ها مى رساندند.

صحيفه ملعونه اول

نطفه توطئه آن گاه منعقد شد كه ابتدا دو نفر از منافقين در يک تصميم اساسى با هم پيمانى بستند كه «اگر محمد از دنيا رفت يا كشته شد نگذاريم خلافت و جانشينى او در اهل بيتش مستقر شود».

سپس سه نفر ديگر در اين تصميم با آن ها هم پيمان شدند، و اولين قرارداد و معاهده را در كعبه بين خود امضا كردند، و آن را داخل كعبه زير خاک پنهان نمودند تا سندى براى التزام عملى آنان به پيمانشان باشد.

يكى از اين سه نفر معاذ بن جبل بود كه گفت: «شما مسئله را از جهت قريش حل كنيد، و من درباره انصار ترتيب امور را خواهم داد»!

از آن جا كه «سعد بن عُباده» رئيس كل انصار كسى نبود كه با ابوبكر و عمر هم پيمان شود، لذا معاذ بن جبل سراغ بشير بن سعيد و اُسَيد بن حَضير آمد كه هر كدام بر نيمى از انصار يعنى دو طايفه «اَوْس» و «خَزرَج» نفوذ و حكومت داشتند و آن دو را با خود بر سر غصب خلافت هم پيمان نمود.

توطئه قتل پيامبر (صلى الله عليه و آله)

نقشه قتل پيامبر (صلى الله عليه و آله) يک بار در جنگ تبوک و چند بار به وسيله سَمّ و بارها به صورت ترور تدارک ديده شده بود، كه همه نقش بر آب شد. اما در حجة الوداع همان پنج نفر اصحاب صحيفه با نُه نفر ديگر براى بار آخر نقشه دقيق ترى براى قتل حضرت در راه بازگشت از غدير به مدينه كشيدند.

نقشه چنين بود كه در محل از پيش تعيين شده اى در قله كوه «هَرشى» كمين كنند، و با توجه به اين كه اكثر مردم كوه را دور مى زدند و به سربالايى نمى آمدند، همين كه شتر پيامبر (صلى الله عليه و آله) سر بالايى كوه را پيمود و در سرازيرى قرار گرفت، سنگ هاى بزرگى را به طرف شترِ حضرت رها كنند تا به حيوان برخورد كند يا بِرَمَد و حضرت را بر زمين زند، و آنان با استفاده از تاريكى شب به حضرت حمله كنند و در نتيجه قتل حضرت به طور يقينى انجام گيرد. سپس متوارى شوند و خود را داخل مردم پنهان نمايند تا شناخته نشوند.

خُنثى شدن توطئه قتل حضرت

خداوند تعالى پيامبرش را از اين توطئه آگاه ساخت و وعده حفظ او را داد. منافقين در گروه چهارده نفرى خود پيشاپيش قافله رفتند و در محل موعود - كه پايان سربالايى قُله هرشى و آغاز سراشيبى كوه بود - در ظلمت شب حاضر شدند و شترهاى خود را در كنارى خوابانيدند. سپس پشت صخره ها هفت نفر در سمت راست جاده و هفت نفر در سمت چپ به كمين نشستند. اين در حالى بود كه ظرف هاى دَبّه مانندى را نيز همراه خود برده بودند و آن ها را پر از ريگ و شن كرده بودند، تا براى رماندن شتر آن ها را از پشت سر در سراشيبى كوه رها كنند.

همين كه شترِ پيامبر (صلى الله عليه و آله) به قله كوه رسيد و خواست راه را به سمت پايين در پيش بگيرد، منافقين سنگ هاى بزرگ و ظرف هاى پر از شن را كه در لبه پرتگاه قرار داده بودند رها كردند. سنگ ها به طرف شترِ حضرت به حركت در آمد و نزديک بود به شتر اصابت كند و يا مَركب حضرت بِرَمَد.

پيامبر (صلى الله عليه و آله) با يک اشاره به شتر فرمان توقف دادند؛ و اين در حالى بود كه حذيفه افسار شتر حضرت را در دست داشت و عمار از پشت سر شتر را راهنمايى مى كرد.

با توقف شتر سنگ ها رد شده به سمت پايين كوه رفتند و حضرت سالم ماندند. منافقين كه از اجراى دقيق نقشه مطمئن بودند از كمينگاه ها بيرون آمدند و با شمشيرهاى آخته به حضرت حمله كردند تا كار را تمام كنند؛ ولى عمار و حذيفه شمشيرها را كشيدند و با آنان در گير شدند، تا بالاخره آنان را فرارى دادند.

منافقين به پشت سنگ ها پناه آوردند و با استفاده از تاريكى شب هر يک به گوشه اى خزيدند تا پس از فاصله گرفتن پيامبر (صلى الله عليه و آله) سراغ شترهاى خود بروند و به قافله ملحق شوند.

براى آن كه نسل هاى آينده بدانند رؤساى منافقين در آن شب چه كسانى بودند و بسيارى از توطئه هاى بعد از پيامبر (صلى الله عليه و آله) را به راحتى تحليل كنند، در همان تاريكى شب حضرت اشاره اى فرمودند و ناگهان نورى تابيد و فضا را براى لحظاتى روشن ساخت. حذيفه و عمار چهره هاى چهارده نفر را كه در اين سو و آن سوى سنگ ها پنهان شده بودند به چشم خود ديدند و حتى شترانشان را ديدند كه در گوشه اى خوابانيده بودند. اين چهارده نفر عبارت بودند از:

اولى و دومى و سومى و معاويه، عمروعاص، طلحة، سعد بن ابى وقاص، عبدالرحمن بن عوف، ابوعبيدة بن جراح، ابوموسى اشعرى، ابوهريرة، مغيرة بن شعبة، معاذ بن جبل، سالم مولى ابى حذيفه.

پيامبر (صلى الله عليه و آله) مأمور بود با آنان درگير نشود، زيرا در آن شرايط حساس فتنه اى بپا مى شد و برنامه هاى انجام شده غدير در معرض خطر قرار مى گرفت.

فردا صبح كه نماز جماعت برپا شد همين چهارده نفر در صف هاى اول نماز جماعت ديده شدند و حضرت سخنانى فرمود كه اشاره به آنان بود! از جمله فرمود:

چه شده است گروهى را كه در كعبه هم قسم شده اند كه اگر محمد از دنيا رفت يا كشته شد هرگز نگذارند خلافت به اهل بيتش برسد!!؟

صحيفه ملعونه دوم در مدينه

وقتى منافقين وارد مدينه شدند از آن جا كه در نقشه قبلى شكست خورده بودند، جلسه مهم ديگرى تشكيل دادند كه در آن سى و چهار نفر از بزرگان منافقين شركت داشتند، كه اغلب پس از پيامبر (صلى الله عليه و آله) در رأس امور قرار گرفتند.

در اين مجلس اساسنامه نقشه هاى آينده غصب خلافت را تنظيم كردند و همه آن 34 نفر زير آن طومار را امضا كردند. امضا كنندگان، گذشته از چهارده نفر قبل، عده اى ديگر از رؤساى قبايل و افرادى بودند كه هر يک گروهى از مردم را با خود همراه داشتند، كه از جمله آنان ابوسفيان، عكرمه پسر ابوجهل، سعيد بن عاص، خالد بن وليد، بشير بن سعيد، سُهيل بن عَمرو، ابوالاعور اسلمى، صهيب بن سنان و حكيم بن حزام بودند.

نويسنده طومار سعيد بن عاص، و محل اجتماع و نوشتن خانه ابوبكر بود. پس از امضا طومار را پيچيدند و به ابوعبيده جراح به عنوان امينِ خود سپردند، تا آن را به مكه ببرد و كنار صحيفه اول در كعبه دفن كند تا به عنوان سند محفوظ باشد.

فرداى آن روز پيامبر (صلى الله عليه و آله) پس از نماز صبح اشاره اى به اقدام اين منافقين كردند و فرمودند:

عده اى از اين امت معاهده اى نوشته اند كه به معاهده زمان جاهليت كه در كعبه آويخته بودند شبيه است، ولى من مأمورم آن را افشا نكنم»!

سپس رو به ابوعبيده جراح كرده فرمودند: «اكنون امين اين امت شده اى»؟!

لشكر اسامه

پيامبر (صلى الله عليه و آله) به عنوان آخرين مقابله با اقدامات منافقين و براى خالى نمودن مدينه از وجود آنان بعد از خود، لشكرى را تحت فرماندهى اسامة بن زيد ترتيب داد و چهار هزار نفر از منافقين را با اسم و مشخصات به طور معين نام برد و دستور داد اين عده حتماً بايد در اين لشكر حاضر باشند و هر چه زودتر به سوى روميان در سرزمين شام حركت كنند. در ميان اين عده بر ابوبكر و عمر و حضور آن ها در لشكر تأكيد خاصى داشتند، و تأكيدات حضرت از قبيل لعنتِ متخلفين و عجله در حركت لشكر بسيار قابل توجه بود.

منافقين در مقابل اين اقدام حضرت كارشكنى هاى بسيارى مى كردند و هر يک به بهانه اى به مدينه باز مى گشتند. آنان حركت لشكر را به تأخير انداختند تا پيامبر (صلى الله عليه و آله) از دنيا رفت، و اجراى نقشه هاى خود را به راحتى شروع كردند.

نورِ غدير حافظ ولايت

اين ها خلاصه اى از توطئه هاى منافقين هم زمان با غدير، و نيز اقدامات پيامبر (صلى الله عليه و آله) در مقابله با آنان و براى خنثى كردن نقشه هايشان و براى حفظ زحمات بيست و سه ساله خود و هدايتگرى براى قرن ها و نسل هاى آينده مسلمين بود.

منافقين اما توطئه هاى خود را عملى كردند و بعد از پيامبر (صلى الله عليه و آله) مسلمين را وادار به عقبگرد نمودند، و زحمات آن حضرت و واقعه غدير را ناديده گرفتند و مردم را به سوى جاهليت سوق دادند. آنان در اين باره آن قدر عجله داشتند كه براى غسل و دفن پيامبرشان هم صبر نكردند!!

امام صادق (عليه السلام) درباره آيه «يَعرِفونَ نِعمَةَ اللّه‌َ ثُمَّ يُنكِرونَها» فرمود: «در روز غدير آن را مى شناسند، و در روز سقيفه آن را انكار مى كنند». ⁽¹⁾

با توجه به اقدامات منافقينِ آن روز و رهروانشان در طول تاريخ در مقابل اهل ولايتِ اميرالمؤمنين (عليه السلام)، عمق كلام خداوند تبارک و تعالى را مى توان دريافت كه مى فرمايد:

لَو اجتَمَعَ النّاسُ كُلُّهُم عَلى وِلايَةِ عَلىٍّ ما خَلَقتُ النّارَ.

اگر همه مردم بر ولايت على متفق بودند آتش جهنم را خلق نمى كردم. ⁽²⁾

2. گفته هاى منافقين در غدير

اشاره

بعضى از كلماتى كه منافقين از شدت غيظ و حسد بر زبان رانده اند مربوط به هنگامى است كه حضرت در حال خطبه بودند، به خصوص زمانى كه اميرالمؤمنين (عليه السلام) را بلند كرده به مردم معرفى مى كردند، و بعضى ديگر بعد از خطبه است كه گرد يک ديگر جمع شده بودند و با هم رازِ دل مى گفتند.

نمونه هايى از گفته هاى منافقين هنگام خطبه

نمونه هايى از گفته هاى منافقين بعد از خطبه

3. نمونه هاى بارز از عكس العمل هاى منافقين در غدير

اشاره

گذشته از كلماتى كه از قول منافقين ذكر شد، چند نمونه بارز از عكس العمل ها و رفتارهاى آنان را ذيلاً ذكر مى كنيم:

اکنون می گوید: خدایم چنین گفته است!!

امام صادق (عليه السلام) فرمود: هنگامى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) اميرالمؤمنين (عليه السلام) را در روز غدير معرفى و منصوب مى فرمود، هفت نفر از منافقين مقابلِ حضرت نشسته بودند كه عبارت بودند از آن دو نفر و عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابى وقاص، ابوعبيدة بن جراح، سالم مولى ابى حذيفة و مغيرة بن شعبة. از بين آن ها دومى گفت:

او را نمى بينيد كه چشمانش مانند مجانين در گردش است؟! اكنون مى گويد: خدايم چنين گفته است! ⁽¹⁾

تصديق نمى كنيم ... اقرار نمى كنيم!

حذيفه مى گويد: معاويه در روز غدير - بعد از منصوب شدن اميرالمؤمنين (عليه السلام) از شدت ناراحتى برخاست و با تكبر به راه افتاد و با غضب خارج شد در حالى كه دست راستش را بر دوش ابوموسى اشعرى و دست چپش را بر دوش مغيرة بن شعبه تكيه داده بود. او هم چنان كه با تكبر راه مى رفت گفت: «محمد را بر اين گفتارش تصديق نمى كنيم، و به ولايت على اقرار نمى نماييم...».

پس از اين رفتار خداوند اين آيه را درباره او نازل كرد: فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلّى وَ لكِن كَذَّبَ وَ تَوَلّى ثُمَّ ذَهَبَ اِلى اَهلِهِ يَتَمَطّى... ⁽²⁾: «نه تصديق كرد و نه نماز خواند، بلكه تكذيب كرد و پشت نمود، و سپس با حال تبختر به سوى اهل خود به راه افتاد...».

پيامبر (صلى الله عليه و آله) خواست او را برگرداند و به قتل برساند، ولى از جانب خداوند آيه نازل شد كه لاتُحَرِّكْ بِهِ لِسانَك لِتَعجَلَ بِهِ ⁽³⁾: «در آن باره زبانت را حركت مده كه عجله كرده باشى»، و حضرت مأمور به صبر گرديد. ⁽⁴⁾

ای کاش این سوسمار را...!

هنگامى كه جريان غدير واقع شد منافقين گفتند: «حيله ما باطل شد». پس از متفرق شدن مردم آنان نزد يك ديگر جمع شده از آن چه واقع شده بود تأسف مى خوردند.

در اين هنگام سوسمارى از كنار ايشان عبور كرد. آنان به يک ديگر گفتند: «اى كاش محمد اين سوسمار را ... امامِ ما قرار مى داد»!!

ابوذر اين سخن را شنيد و به پيامبر (صلى الله عليه و آله) گزارش داد. وقتى حضرت آنان را احضار كرد به دروغ قسم ياد كردند كه چنين نگفته اند. حضرت فرمود:

جبرئيل برايم خبر آورده كه روز قيامت قومى را مى آورند كه امام آنان سوسمار است! مواظب باشيد كه شما نباشيد»!! ⁽¹⁾

4. چكيده خطبه غدير

اشاره

متن عربى و ترجمه فارسىِ خطبه غدير در بخش هاى ششم و هفتم اين كتاب خواهد آمد، خلاصه گيرى و تقسيم موضوعى و تفكيکِ مطالب آن آمادگى براى مطالعه و بررسى دقيق متن خطبه را مضاعف مى نمايد، كه در دو قسمت اين بخش تقديم مى گردد.

1. نكات شاخص در خطبه غدير

در يک نگاه عام به خطبه غدير نكات شاخصى در آن جلب توجه مى كند، كه ذيلاً به 8 جهت آن اشاره مى نماييم:

2. تقسيم موضوعى مطالب خطبه غدير

اشاره

موضوعاتى كه از متنِ كامل خطبه غدير قابل استخراج است در 21 عنوان ذكر مى شود. قبلاً تذكر 4 نكته لازم به نظر مى رسد:

توحيد، نبوت پيامبر (صلى الله عليه و آله)، ولايت على بن ابى طالب (عليه السلام)، ذكر دوازده امام معصوم (عليهم السلام)، فضائل اهل بيت (عليهم السلام)، فضائل اميرالمؤمنين (عليه السلام)، لقب «اميرالمؤمنين»، علم اهل بيت (عليهم السلام)، حضرت مهدى (عليه السلام)، محبّين و شيعيان

اهل بيت (عليهم السلام)، دشمنان اهل بيت (عليهم السلام)، ائمه ضلالت، اتمام حجت، بيعت، قرآن، تفسير قرآن، حلال و حرام، نماز و زكات، حج و عمره، امر به معروف و نهى از منكر، قيامت و معاد.

1. توحيد

بخش اول خطبه حاوىِ عبارات بلند و پر معنايى در توحيد است، كه اجمالاً به آن ها اشاره مى شود:

عظمت و عُلوّ خداوند، قدرت و علم خدا، خالقيت پروردگار، سميع و بصير بودن خدا، دائم و لايزالى بودن خداوند، بى نيازى خدا، اراده خدا، ضد و شريک نداشتن خدا، كَرَم و حِلم خدا، مُنزَّه و قدّوس بودن خدا، بازگشت همه امور به خدا، نزديكى خداوند به بندگانش، وسعت رحمت و نعمت خدا، آثار قدرت خداوند در انسان ها و افلاک، انتقام و عذاب خداوند، لزوم حمد الهى و اظهار عجز از درک صفات خداوند و تواضع و ذلت در مقابل عظمت او. (1)

2. نبوت پيامبر (صلى الله عليه و آله)

3. ولايت على بن ابى طالب (عليه السلام)

4. ذكر دوازده امام معصوم (عليهم السلام)

و بعد از من على و سپس فرزندانم از نسل او هستند؛ آنان كه امامانى هدايت كننده به سوى حقند. (7)

5. فضائل اهل بیت (علیهم السلام)

6. فضائل اميرالمؤمنين (عليه السلام)

7. لقب «اميرالمؤمنين»

8. علم اهل بيت (عليهم السلام)

9. حضرت مهدى (عليه السلام)

10. محبين و شيعيان اهل بيت (عليهم السلام)

11. دشمنان اهل بيت (عليهم السلام)

12. امامان ضلالت و گمراهى

13. اتمام حجت

14. بيعت

15. قرآن

16. تفسير قرآن

17. حلال و حرام

18. نماز و زکات

19. حج و عمره

20. امر به معروف و نهى از منكر

21. قيامت و معاد

در اين جا چكيده اى از محتواى «خطبه غدير» و تقسيم موضوعى آن پايان مى پذيرد.

5. سند و متن حدیث غدیر

اشاره

از آن جا كه بحث هاى علمى درباره سند و متنِ حديث غدير بسيار مفصل است، اشاره اى گذرا به اين دو جنبه خواهيم داشت.

علماى بزرگ بحث هاى كافى و وافى در اين دو زمينه نموده اند، و لذا طالبين مى توانند به كتبى كه در همين بخش به آن ها اشاره مى شود مراجعه نمايند.

1. سند حديث غدير

اشاره

واقعه عظيم غدير شامل مراحل مقدماتىِ قبل از خطبه و متن خطبه و وقايعى كه هم زمان با خطبه اتفاق افتاد و آن چه پس از خطبه به وقوع پيوست، به صورت يک روايت واحد و متسلسل به دست ما نرسيده است؛ بلكه هر يک از حاضرين در غدير گوشه اى از مراسم يا قطعه اى از سخنان حضرت را نقل نموده اند. البته قسمت هايى از اين واقعه به طور متواتر به دست ما رسيده، و خطبه غدير نيز به طور كامل در كتب حديث حفظ شده است.

روايت حديث غدير در شرايط خفقان

خبر غدير و سخنان پيامبر (صلى الله عليه و آله) در آن مجمع عظيم به گونه اى در شهرها منتشر شد كه حتى غير مسلمانان هم از اين خبر مهم آگاه شدند. جا داشت بيش از يكصد و بيست هزار مسلمانِ حاضر در غدير، هر يک به سهم خود خطبه غدير را حفظ كنند و متن آن را در اختيار فرزندان و خويشان و دوستان خود قرار دهند.

متأسفانه جو حاكم بر اجتماع آن روز مسلمين و فضاى ظلمانىِ بعد از پيامبر (صلى الله عليه و آله)، كه حديث گفتن و حديث نوشتن در آن ممنوع بود و سال‌هاى متمادى ادامه داشت،

سبب شد كه مردم سخنان سرنوشت سازِ پيامبرِ دلسوزشان در آن مقطع حساس را به فراموشى سپارند و اهميت آن را ناديده بگيرند.

طبيعى است كه بايد چنين مى شد؛ زيرا مطرح كردن غدير مساوى با برچيدن بساطِ غاصبينِ خلافت بود، و آنان هرگز اجازه چنين كارى را نمى دادند. البته جريان غدير به صورتى در سينه ها جا گرفت كه عده زيادى خطبه غدير يا قسمتى از آن را حفظ كرده و براى نسل هاى آينده به يادگار گذاشتند و هيچ كس قدرت ممانعت از انتشار چنين خبر مهمى را نداشت.

شخص اميرالمؤمنين و فاطمه زهرا (عليهما السلام) كه ركن غدير بودند، و نيز ائمه (عليهم السلام) يكى پس از ديگرى تأكيد خاصى بر حفظ حديث غدير داشتند، و بارها در مقابل دوست و دشمن بدان احتجاج و استدلال فرمودند ⁽¹⁾، تا آن جا كه امام باقر (عليه السلام) در آن شرايط خفقان متن كامل خطبه غدير را براى اصحابشان نقل فرمودند.

هم چنين بيش از دويست نفر از صحابه و عده زيادى از تابعين، با آن كه در شرايط سخت تقيه بودند و نقل حديث غدير براى آنان به قيمت جانشان تمام مى شده، آن را نقل كرده اند.

در كتاب عوالم العلوم: ج 15/3 صفحات 493 - 508 فهرستى از راويان حديث غدير به ترتيب زمانى چهارده قرن را آورده، و اثبات كرده چنين اتصال سند و نقل خَلَف از سَلَف دليل بر ريشه محكم و سلسله بدون انقطاع اسناد در نقل حديث غدير است. در صفحات 509 - 517 راويان غدير از علما را به ترتيب الفبا آورده است.

در صفحه 522 مؤلفينى را ذكر كرده كه حديث غدير را ثبت كرده اند، و در صفحات 529 - 534 به وثاقت صحابه و تابعين و ساير ناقلين حديث غدير پرداخته است.

به همين جهت در بين قاطبه مسلمين هيچ حديثى به اندازه «حديث غدير» روايت كننده ندارد، و گذشته از تواتر آن از نظر علم رجال و درايت اسنادِ آن در حد فوق العاده اى است.

معرفى كتاب درباره سند حديث غدير

كُتُب مفصلى در زمينه بحث هاى رجالى و تاريخىِ مربوط به سند حديث غدير تأليف شده است.

در اين كتاب ها اسماء راويان حديث غدير از مرد و زن جمع آورى شده، و از نظر رجالى درباره موثق بودن راويان بحث شده است. هم چنين تاريخچه مفصلى از اسناد و راويان حديث غدير تدوين شده، و جنبه هاى اعجاب انگيز آن در زمينه هاى اسناد و رجال تبيين گرديده است. ذيلاً به 2 نمونه اشاره مى شود:

ابوالمعالى جوينى مى گويد: در بغداد در دست صحافى يک جلد كتاب ديدم كه بر جلد آن چنين نوشته بود: «جلد بيست و هشتم از اسنادِ حديثِ مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ، و بعد از اين جلد مُجَلَّد بيست و نهم خواهد بود». ⁽¹⁾

ابن كثير مى گويد: «كتابى در دو جلد ضخيم ديدم، كه طبرى در آن احاديثِ غدير خم را جمع آورى كرده بود» ⁽²⁾

در تعدادى از كتاب هاى بزرگان عامه حديث غدير به عنوان يكى از مُسلِّمات روايت شده، كه از جمله مؤلفين آن ها عبارتند از : اصمعى، ابن سكيت، جاحظ، سجستانى، بخارى، اندلسى، ثعلبى، ذهبى، مناوى، ابن حجر، تفتازانى، ابن اثير، قاضى عياض، باقلانى. ⁽³⁾

در اين جا 8 كتاب به عنوان راهنمايى و براى آگاهى از مباحث مربوط به سند حديث غدير معرفى مى شود:

مدارک متن كامل خطبه غدير

در تاريخچه كتاب هاى اسلامى اولين بار در نقل خطبه غدير به صورت مستقل به كتابى كه عالم شيعى استاد بزرگ علم نحو شيخ خليل بن احمد فراهيدى متوفاى 175 هجرى تأليف كرده بر مى خوريم، كه تحت عنوان «جزءٌ فيه خطبة النبى (صلى الله عليه و آله) يوم الغدير» ⁽¹⁾معرفى شده، و بعد از او مؤلفين بسيارى در كتاب هاى خود خطابه كامل پيامبر (صلى الله عليه و آله) در غدير را نقل كرده اند.

خوشبختانه متن مفصل و كامل خطبه غدير در نُه كتاب از مدارک معتبر شيعه كه هم اكنون در دسترس بوده و به چاپ هم رسيده، با اسناد متصل نقل شده است. رواياتِ اين نُه كتاب به 3 طريق منتهى مى شود:

شيخ حر عاملى در كتاب «اثبات الهداة» ⁽¹⁰⁾و علامه مجلسى در «بحار الانوار» ⁽¹¹⁾و سيد بحرانى در كتاب «كشف المهم» ⁽¹²⁾و ساير علماى متأخر، خطبه مفصل غدير را از مدارک مذكور نقل كرده اند. بدين ترتيب متن كامل خطبه غدير به دست اين بزرگان

شيعه حفظ شده تا به دست ما رسيده است، كه اين خود در عالم اسلام از افتخارات تشيع است.

اسناد و رجال متن كامل خطبه غدير

ذيلاً عين اسناد مربوط به 3 روايت خطبه غدير به عنوان پشتوانه آن تقديم مى گردد:

قال السيد ابن طاووس فى كتاب «الاقبال»: قال مؤلِّفُ كتاب «النشر و الطىّ»: عن احمد بن محمد بن على المهلّب: اخبرنا الشريف ابوالقاسم على بن محمد بن على بن القاسم الشعرانى عن ابيه: حدثنا سلمة بن الفضل الانصارى، عن ابى مريم عن قيس بن حيان (حنان) عن عطية السعدى عن حذيفة بن اليمان.

قال السيد ابن طاووس فى كتاب «التحصين»: قال الحسن بن احمد الجاوانى فى كتابه «نور الهُدى و المُنجى من الرَّدى»: عن ابى المُفضّل محمد بن عبداللّه الشيبانى، قال: اخبرنا ابوجعفر محمد بن جرير الطبرى و هارون بن عيسى بن سكين البلدى، قالا: حدثنا حميد بن الربيع الخزّاز، قال: حدثنا يزيد بن هارون، قال: حدثنا نوح بن مبشَّر، قال: حدثنا الوليد بن صالح عن ابن امرأة زيد بن ارقم و عن زيد بن ارقم.

2. متن حديث غدير

اشاره

همان گونه كه داستان غدير و خطبه آن با سند واحد به دست ما نرسيده، متن آن نيز به صورت قطعه هاى قابل جمع نقل شده است. به علل مختلفى از قبيل شرايط تقيّه و امثال آن، و نيز طولانى بودن خطبه و عدم امكان حفظ كامل آن براى همگان، اكثر راويان «غدير» گوشه هايى از آن را نقل كرده اند، ولى جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» و چند جمله ديگرِ آن را همه راويان به اشاره يا صريحاً نقل كرده اند. با اين همه متن خطبه به طور كامل به دست ما رسيده چنان كه در قسمت اول اين بخش بيان شد، و اين از توجهات صاحب ولايت است كه اين سند بزرگ اسلام را براى ما حفظ كرده است.

بحث در معناى كلمه «مولى»

با آن كه خطبه غدير منشور دائمى اسلام تلقى مى شود و داراى محتوايى فراگير نسبت به همه جوانب اسلام به صورت كلى است، ولى بحث هاى علمى در متن حديثِ غدير عموماً در كلمه «مولى» و معانى آن مرتكز است.

اين بدان جهت است كه فراز اصلى حديث غدير جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» است، و هرگاه به اختصار به حديث غدير اشاره شود همين جمله مدّ نظر قرار مى گيرد، و راويان و محدثين نيز هنگام اختصار به همين جمله اكتفا نموده اند و قرائن همراه آن را حذف كرده اند.

نكته قابل توجه در اين مقطع آن است كه با توجه به متن خطبه مفصل غدير و دقت در ساير مطالبى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) در خطابه خود فرموده اند، معناى «مولى» و مراد از «ولايت» هم براى مخاطبين در غدير بسيار واضح و روشن بوده، و هم براى هر مُنصفى كه متن را مطالعه كند و شرايط خطبه را به طور كامل در نظر بگيرد واضح تر از آن خواهد بود كه جاى بحث و احتجاج باشد. ⁽¹⁾

به كار گرفتن كلمه «مولى» براى آن است كه هيچ لفظى از قبيل «امامت»، «خلافت»، «وصايت» و امثال اين ها، نمى تواند حامل معناى دقيقى باشد كه در «ولايت» نهفته و معناى آن فوق الفاظ مذكور است.

پيامبر (صلى الله عليه و آله) نمى خواهد فقط امامت يا خلافت يا وصايت حضرت را بيان كند، بلكه مى خواهد اولى به نفس بودن و صاحب اختيار تام بر جان و مال و عرض و دين مردم بودن و به عبارت واضح تر «ولايت مطلقه الهيه» را كه به معناى نيابت تامه از طرف پروردگار است بيان كند، و براى اين منظور هيچ لفظى فصيح تر و گوياتر از «مولى» يافت نمى شود.

دشمنان غدير هم اگر كلمه ديگرى غير از «مولى» در اين جا به كار رفته بود، خيلى آسان تر آن را مى پذيرفتند و يا در مقام ردّ آن چنين تلاش نمى كردند، و اگر بنا به تعدد معانى بود در الفاظ ديگر معناى مورد نظر غدير آسان تر اثبات مى شد. آنان با تشكيک در معناى اين كلمه «مولى» مى خواهند آن را از محتواى مهم و كارساز عقيدتى و اجتماعى آن جدا كنند و آن را در حد بيان يک موضوع عاطفى و اخلاقى پايين بياورند.

مخالفان غدير از معناى وسيع «اَولى به نَفس» وحشت دارند و معناى آن را خوب مى‌فهمند كه چنين به مبارزه با آنان برخاسته اند! ما هم بايد بر سر همين معنى پافشارى كنيم، و از خدا و رسول تشكر كنيم كه با به كار بردن چنين كلمه اى در تركيب خاص جمله، بنيادى محكم در فرهنگ اعتقادى ما بر جاى گذاشته اند كه از آن 5 نتيجه زير گرفته مى شود:

از همه مهم تر اين كه لازمه اثبات چنين محتواى بلندى، عدم مشروعيت هر ولايتى بدون اذن پروردگار و با انتخاب غير خداوند است، كه خط بطلان بر هر دين و مذهبى مى كشد كه غير از ولايت اهل بيت (عليهم السلام) را پذيرفته باشند.

منشأ بحث در كلمه مولى

بحث درباره معناى كلمه «مولى» از آن جا شروع شده كه اكثر راويانِ مخالفِ شيعه، فقط همين يک فقره از حديث يعنى «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» را نقل كرده اند. متكلمين آنان براى دفاع از خود همه جملات قبل و بعد خطبه و قرائن داخلى و خارجى كنارِ آن را رها كرده اند، و از همه خطبه كلمه «مولى» را انتخاب كرده اند و به بحث درباره معناى لغوى و عرفى آن پرداخته اند.

اقرار علماى مخالف به معناى مولى

در كتاب «عوالم العلوم» بحث مفصلى درباره معناى مولى آورده، و تعدادى از كتب تفسير غير شيعه را ذكر كرده كه كلمه «مولى» را به معناى «اولى» دانسته اند. هم چنين فهرستى از راويان حديث و شعرا و اهل لغت را آورده كه معناى «اولى» را معناى اصلى كلمه «مولى» دانسته اند. كه ذيلاً نام آنان ذكر مى شود: ⁽¹⁾

محمد بن سائب كلبى (م 146)، ابن ادريس شافعى (م 204)، سعيد بن اوس انصارى لغوى (م 215)، معمر بن مثنى نحوى (م 209)، ابوالحسن اخفش نحوى (م 215)، احمد بن يحيى ثعلب (م 291)، ابوالعباس مبرّد نحوى (م 286)، ابواسحاق زجاج لغوى نحوى (م 311)، ابوبكر ابن انبارى (م 328)، سجستانى عزيزى (م 330)، ابوالحسن رمانى (م 384)، ابونصر فارابى (م 393)، ابواسحاق ثعلبى (م 427)، ابوالحسن واحدى (م 468)، ابوالحجاج شمنترى (م 476)، قاضى زوزنى (م 486)، ابو زكريا شيبانى (م 502)، حسين فرّاء بغوى (م 510)، جار اللّه زمخشرى (م 538)، ابن جوزى بغدادى (م 597)، فخر رازى (م 606)، سبط ابن جوزى (م 654)، قاضى بيضاوى (م 685)، تاج الدين خجندى نحوى (م 700)، عبداللّه نسفى (م 710)، نظام الدين قمى (م 728)، ابن صباغ مالكى (م 755)، ابن سمين حلبى (م 756)، بدرالدين عينى (م 762)، ابن كثير دمشقى (م 774)، ابن حجر عسقلانى (م 852)، واعظ كاشفى (م 910)، جلال الدين سيوطى (م 911)، ابوالسعود مفسّر (م 982)، شهاب الدين خفاجى (م 1069).

طبيعى است كه علماى شيعه هم بر سر همين موضوع بحث نموده و به مخالفين جواب لازم را داده اند، و به طور ناخواسته همه جوانب سخن بر سر همين يک كلمه «مولى» مرتكز شده است.

قرائن حاليه براى معناى «مولى»

اشاره

يک مطالعه كامل عيار در جوانب مختلف ماجراى غدير و دقت در متن خطابه، جلوه هاى بسيار جالبى از واضح بودن معناى كلمه «مولى» را نشان خواهد داد، كه ذيلاً به 7 جلوه آن اشاره مى كنيم:

جلوه اول

اگر در سراسر خطبه غدير دقت كنيم خواهيم ديد كه اكثر مطالب آن تفسير و توضيحى براى روشن كردن كامل معناى «مولى» و مصداق آن، و ارزش الهى «ولايت» در اجتماع و ارتباط آن با توحيد و نبوت و وحى است.

بنابراين در حالى كه خود پيامبر (صلى الله عليه و آله) مقصود و مراد از «مولى» را روشن كرده، و همه حاضرين در غدير - كه شاعر بزرگ عرب حسان هم در ميان آنان بوده - معناى صاحب اختيارى را از آن فهميده اند و بر سر همين مفهوم بيعت نموده اند، معنى ندارد براى فهميدن منظور آن حضرت به لغت نامه ها و معانى عرفى اين كلمه مراجعه كنيم، چه آن ها با تفسير خودِ حضرت مطابق باشد و چه نباشد!

جلوه دوم

مسلم است كه مقصد اصلى از اجتماع و سخنرانى غدير بيان مسئله ولايت بوده است، و اين در حالى بوده كه مردم اجمالاً مطالبى در اين باره از خود آن حضرت شنيده بودند. با توجه به اين نكات معلوم است كه اجتماع عظيم غدير براى رفع هرگونه ابهام باقی مانده در مسئله ولايت و معناى «مولى» است.

بنابراين بسيار خنده آور خواهد بود كه در چنان جمعى و در آن شرايط حساس، درباره «مولى» مطالبى گفته شود كه نه تنها موضوع را روشن نكند بلكه ابهام را بيشتر نمايد؛ و احتياج به كتاب هاى لغت و امثال آن براى رفع ابهام باشد، به طورى كه هر عاقلى قضاوت كند كه اصلاً نيازى به تشكيل اين مجلس بزرگ نبود!!؟

جلوه سوم

اجتماع آن روز براى رفع هر ابهامى در مسئله ولايت بوده، و اگر بنا باشد همان مجلس آغاز ابهامى بزرگ در مسئله باشد، آن هم با به كار بردن يک واژه عجيب كه اين همه پيچيدگى دارد، در اين صورت بايد گفت: اگر چنين مجلسى نبود مسئله ولايت بسيار واضح تر بود!!!

اين جاست كه آيه قرآن «وَ اِن لَم‌تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» محقق مى شود. يعنى اگر ابلاغ پيامى به اين صورت تحقق يابد كه مفهوم آن با گذشت چهارده قرن هنوز روشن نباشد، پس در واقع ابلاغى نشده است!!

جلوه چهارم

پيامبر (صلى الله عليه و آله) كه فصيح ترين مردم در سخن گفتن بودند، آن هم در مهم ترين سخنرانى خود در طول حيات، اگر بنا باشد مطلبى گفته باشند كه مسلمانان فقط در فهم معناى تحت اللفظى آن پس از هزار و چهارصد سال هنوز به نتيجه روشنى نرسيده باشند، اين بر خلاف فصاحت است و هيچ پيامبرى پيام الهى را چنين نرسانده است!!

جلوه پنجم

جا دارد كسى بپرسد: چطور وقتى همين غاصبينِ خلافت در حالى كه خود حقى نداشتند، خليفه بعد از خود را هم تعيين مى كردند و كلمه «ولى» را به كار مى بردند هيچ كس نگفت: «اين كلمه هفتاد معنى دارد»؟ چطور وقتى ابوبكر درباره عمر نوشت: «وَلَّيتُكُم بَعدى عُمَرَ بنَ الخطّاب» ابهامى درباره معناى ولايت نبود، و فقط در كلام پيامبر (صلى الله عليه و آله) در غدير اين بحث ها پيش آمده است؟!

پيداست كه مسئله بر سر معناى لغوى و ابهام كلمه نيست، بلكه وزنه غدير به قدرى سنگين است كه دشمن را به اين تلاش هاى مذبوحانه واداشته است؟

جلوه ششم

وقتى حديث غدير به اقرار عامه و خاصه متواتر است و كمتر حديثى داريم كه در طول چهارده قرن اين همه روايت كننده داشته باشد؛ اگر معناى آن به قدرى مبهم است كه هنوز كسى معناى واقعى آن را نيافته و بين چندين احتمال نامتناسب مانده، چه انگيزه اى بر نقل آن بوده، و اين راويان بزرگ كه بسيارى از آنان از علما و مؤلفين بوده اند چه داعى در نقل حديثى مبهم داشته اند؟ حديث مبهم كه ارزش نقل كردن ندارد و جمع آورى اسناد بيشتر درباره آن جز افزودن به ابهام نتيجه اى ندارد! پس بايد گفت: به خاطر معناى مهمى كه از «مولى» براى همه واضح بوده اين همه بدان اهتمام ورزيده اند.

جلوه هفتم

جا دارد كسى بگويد: اين كه ابوبكر و عمر و حارث فهرى و چند نفر ديگر پرسيدند: «آيا اين مسئله از جانب خدا است يا از جانب خودت است؟» يقينا معناى «مولى» را به وضوح فهميده اند كه همان صاحب اختيارى است. جالب تر اين كه براى زير سؤال بردن همين معناى سنگينى كه از كلمه «مولى» دريافته اند حاضر به جسارت نسبت به ساحت مقدس آن حضرت شده اند كه آيا از طرف خداست يا نه؟! وگرنه همه مى دانند كه تمام گفته هاى پيامبر (صلى الله عليه و آله) طبق آيه «وَ ما يَنطِقُ عَنِ الهَوى» چيزى جز وحى و كلام خداوند نيست.

قرائن مقاليه درباره معناى «مولى»

اشاره

قراين مهمى در كنار جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ...» وجود دارد كه بيان كننده معناى آن است، و هر يک به تنهايى براى اثبات آن كافى است. اين 13 قرينه را فهرستوار ذكر مى كنيم:

قرینه اول

پيامبر (صلى الله عليه و آله) در آغاز اولى به نفس بودن خداوند و بعد اولى بودنِ خود را مطرح كردند، و سپس همان كلمه را درباره اميرالمؤمنين (عليه السلام) به كار بردند؛ و اين در حالى است كه معناى ولايت مطلقه خدا و پيامبر (صلى الله عليه و آله) بر كسى پوشيده نيست.

قرينه دوم

آيه «يا اَيُّهَا الرَّسولُ...» كه در نهايت مى فرمايد: «وَ اِن لَم‌تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» درباره هيچ يک از احكام الهى نازل نشده، و پيداست كه بايد بالاترين مسائل اسلام يعنى خلافت و امامت و ولايت باشد كه چنين پيامدى برايش در نظر گرفته شود.

قرينه سوم

متوقف كردن مردم در بيابان به مدت سه روز و اجراى برنامه اى حساب شده و منظم و سخنرانى استثنايى از نظر طول خطبه و مطالب تنظيم شده و دقيق آن و ساير برنامه هايى كه به عنوان يک اجتماع سه روزه در عمر پيامبر (صلى الله عليه و آله) بلكه در سراسر تاريخ اسلام استثنايى است؛ از قوى ترين ادله بر معناى مهم مولى است.

قرينه چهارم

اشاره پيامبر (صلى الله عليه و آله) به اين كه عمر من به پايان رسيده و از ميان شما مى روم، قرينه خوبى است بر اين كه بايد معناى مولى در رابطه با ايام بعد از حضرت باشد كه همان امامت و وصايت است.

قرينه پنجم

پيامبر (صلى الله عليه و آله) در چندين مورد خدا را بر اين ابلاغ شاهد گرفتند كه در هيچ يک از احكام الهى چنين نكردند. پيرو آن چندين بار از مردم خواستند كه «حاضرين به غايبين اطلاع دهند»، كه اين را هم در هيچ يک از احكام الهى نفرمودند. اين رفتار حاكى از معناى بلند «مولى» و اهميت خاص آن است.

قرینه ششم

تصريح حضرت به ترس از تكذيب مردم در حالى كه درباره هيچ يک از احكام الهى چنين ترسى نبود، نشان از مسئله تعيين جانشين دارد كه همان موقعيت حساس در قلوب مردم است كه به آسانى نمى پذيرند.

قرينه هفتم

آيه «اَليَومَ اَكمَلتُ لَكُم» نيز مانند آيه تبليغ درباره هيچ يک از احكام الهى نازل نشده، و لزوماً بايد مهم ترين احكام اسلام باشد كه كمال دين با آن باشد.

قرينه هشتم

مسئله بيعت كه در اثناء خطبه مطرح گرديده و به صورت لسانى و بعد از خطبه با دست انجام شده، به عنوان قبول امارت و ولايت مى تواند باشد نه معناى ديگر.

قرينه نهم

تبريک و تهنيت حاضرين غدير و گفتگوهايى كه دوست و دشمن در غدير داشته اند، معلوم مى كند كه از جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ» معناى ولايت و امارت را فهميده اند كه اين منصب را مبارک باد مى گويند، و پيامبر (صلى الله عليه و آله) برداشتِ آنان را رد نكردند و يا اصلاحى نسبت به آن نداشتند.

قرينه دهم

اشعارى كه حسان بن ثابت سرود و مورد تأييد پيامبر (صلى الله عليه و آله) قرار گرفت، دليل قاطعى بر اين است كه او هم از مولى معناى «اولى به نفس» را فهميده است. او چون اهل ادب و شاعر بزرگ عرب است از نظر لغوى بر هر لغتنامه ديگرى ترجيح دارد، زيرا

لغتنامه ها فقط معناى كلمه را مى گويند ولى «تَبادُرِ معنى» در مورد معين بر عهده حاضرين آن ماجراست. از الطاف خدا بوده كه شاعرى زبردست و لغت شناس در غدير حاضر بوده و در همان جا تبادر ذهنى خود را صراحتاً اعلام كرده و حتى آن را به صورت شعر درآورده كه اثرى ماندگار و سندى محكم باشد.

قرينه يازدهم

داستان حارث فهرى نوعى مباهله در مورد مردّدين در معناى «مولى» بود. او صريحاً تشكيک خود را بر اين متمركز كرد كه آيا منظور از «مولى» اين است كه على بن ابى طالب (علیه السلام) صاحب اختيار ما خواهد بود؟ در اين مباهله خداوند فورا حق را نشان داد و عذابى بر سر حارث فرستاد و او را هلاک كرد تا معناى «مولى» به معناى «اولى به نفس» ثابت شود.

قرينه دوازدهم

عمر در غدير جمله «بَخٍ بَخٍ! اَصبَحتَ مَولاىَ وَ مَولى كُلِّ مُؤمِنٍ وَ مُؤمِنَةٍ» را به كار برد، كه مى توان ادعا كرد اقرار دشمن بر مدعاى خصم از اين زيباتر نمى شود. به كار گرفتن كلمه «بَخٍ بَخٍ» كه واژه تبريک است، در كنار كلمه «اَصبَحتَ» كه اشاره به اتفاق تازه اى است، و ضميمه آن به «مولى» همان مقام جديد امامت را نشان مى دهد. بعد از آن كلمه «كُل مُؤمِن و مؤمنة» اشاره به صاحب اختيارى در گستره اى است كه هيچ كس از آن استثنا نيست كه همان ولايت مطلقه است، و اين اقرار نشانه تبادرى است كه حتى دشمن آن را پذيرفته است.

قرينه سيزدهم

دستور «سلام به عنوان اميرالمؤمنين» در پيشگاه على بن ابى طالب (عليه السلام)، هم معناى امارت را براى مولى مى رساند و هم اقرار عملى به آن است.

معناى مولى در كلام معصومين (عليهم السلام)

اشاره

جا دارد وضوح مقصود پيامبر (صلى الله عليه و آله) از كلمه «مولى» در غدير را از كلام صاحبان غدير يعنى ائمه معصومين (عليهم السلام) به ياد بسپاريم، كه 6 مورد از آن را ذكر مى كنيم:

1. اطاعت در آن چه دوست داريد يا نداريد!

از پيامبر (صلى الله عليه و آله) پرسيدند: اين ولايت كه شما در آن از خودِ ما بر ما مقدم هستيد، چيست؟ فرمود: «گوش سپردن و اطاعت در همه موارد؛ آن چه دوست بداريد و آن چه شما را خوش نيايد». ⁽¹⁾

2. نمونه اى براى ولايت على (عليه السلام)

سلمان در غدير خم از پيامبر (صلى الله عليه و آله) پرسيد: ولايت على همانند كدام ولايت است؟ حضرت فرمود:

ولايت او هم چون ولايت من است. هر كس كه من نسبت به او از خودش بيشتر اختيار دارم على هم نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر است. ⁽²⁾

3. ولايت يعنى امامت

از امام زين العابدين (عليه السلام) پرسيدند: معناى كلام پيامبر (صلى الله عليه و آله) چيست كه فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» فرمود: «به مردم خبر داد كه على (عليه السلام) امام بعد از اوست». ⁽³⁾

4. اين هم جاى سؤال دارد؟!

ابان بن تغلب از امام باقر (عليه السلام) درباره «مَن كُنتُ مَولاهُ...» سؤال كرد. حضرت فرمود:

اى ابوسعيد، چنين مطلبى هم جاى سؤال دارد!؟ پيامبر (صلى الله عليه و آله) به مردم فهمانيد كه على (عليه السلام) به جاى آن حضرت خواهد بود. ⁽¹⁾

5. علامت حزب اللّه

از امام عسكرى (عليه السلام) درباره «مَن كُنتُ مَولاهُ...» سؤال شد. حضرت فرمود:

پيامبر (صلى الله عليه و آله) مى خواست او را علامتى قرار دهد، كه هنگام تفرق و اختلاف مردم حزب خداوند شناخته شود. ⁽²⁾

6. با امر او ايشان را اختيارى نيست

از امام صادق (عليه السلام) پرسيدند: منظور پيامبر (صلى الله عليه و آله) از كلامى كه در روز غدير درباره على (عليه السلام) فرموده: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...» چيست؟ حضرت فرمود: به خدا قسم همين سؤال را از خود پيامبر (صلى الله عليه و آله) نيز پرسيدند، و آن حضرت در پاسخ فرمودند:

خداوند مولاى من است و بر من از خودم بيشتر اختيار دارد، و با امر او مرا امرى و اختيارى نيست. من مولاى مؤمنان هستم و نسبت به آنان از خودشان بيشتر اختيار دارم، و با امر من ايشان را امرى و اختيارى نيست. هر كس من صاحب اختيار او هستم و با امر من او را اختيارى نيست، على بن ابى طالب مولاى اوست و بر او از خودش بيشتر اختيار دارد، و با امر او برايش امرى و اختيارى نيست. ⁽³⁾

معرفى كتاب درباره متن حديث غدير

درباره متنِ حديث حديث غدير بحث هاى مفصلى در كُتب شده و تأليفاتِ ارزنده اى وجود دارد، كه ذيلاً به 11 كتاب اشاره مى شود:

با توجه به اين كه بحث هاى استدلالى مفصل در كتاب حاضر مورد نظر نيست، اميد است طالبين با مراجعه به كتب ذكر شده به هدف خود برسند.

3. تنظيم متن كامل خطبه غدير

اشاره

تاكنون اقدامى براى آماده سازى يک متن مقابله شده كارشناسى شده درباره خطابه غدير به عنوان مهم ترين سخنرانى در تاريخ انبيا انجام نشده بود. اين بدان جهت بود كه ارزش و ضرورتِ مقابله نسخه هاى خطبه و نتايجى كه از تطبيق نسخه ها به دست مى آيد تبيين نشده و روشن نبود.

يكى از اقدامات منحصر به فرد در كتاب حاضر شناسايى منابعى است كه متن كامل خطابه غدير را نقل كرده اند. در مرحله بعد جمع آورى متون خطبه از اين منابع و سپس مقابله آن ها با يک ديگر و نهايتاً تنظيم متن جامع از بين اين متون بود، كه در اين بخش به شرح آن مى پردازيم.

ارزش و ضرورتِ مقابله نسخه هاى خطبه غدير

ارزش متن مقابله شده «خطبه غدير» را جهات زير روشن مى كند:

احاديثِ منقول از پيامبر و ائمه (عليهم السلام) مسير چهارده قرن را پيموده تا به دست ما رسيده است. گذرگاه ها و تنگناهاى سختى از قبيل تقيه، مساعد نبودن شرايط فرهنگى و

اقتصادى شيعه، نبودن چاپ و عدم امكان رعايت اصول فنى در نسخه بردارى، اشتباهات كتابتى ناسخين و عوامل ديگرى از اين قبيل باعث اختلاف نسخه ها در يک روايت معين شده است.

مقابله و تطبيق نسخه هاى يک كتاب و يا مقابله متن يک حديث كه در چند كتاب مختلف روايت شده، بسيارى از مشكلاتِ مربوط به متون را حل مى كند. در واقع هر نسخه ابهام و مشكلى را كه در نسخه ديگر وجود داشته بر طرف مى سازد، وبدين ترتيب متن منقح و كامل به دست مى آيد.

در مورد «خطبه غدير» 3 جهت مهم لزوم مقابله نسخه هاى آن را مؤكدتر مى نمايد:

نتايج مقابله خطبه غدير

براى مقابله نسخه ها بايد ارزش آن ها نسبت به يک ديگر معلوم شود و درجه علمى هر يک را تشخيص داد. بررسى و مقابله خطبه غدير در نسخه هاى مختلف آن 8 نتيجه زير را نشان داده است:

اين تطابق از نظر علمى با توجه به طولانى بودن حديث بسيار مهم است، به خصوص با در نظر گرفتن اين نكته كه امام باقر (عليه السلام) از طريق علم الهى و غيبى خطبه را نقل فرموده اند و شخصاً در غدير حاضر نبوده اند، در حالى كه حذيفه و زيد بن ارقم از شاهدان و حاضران واقعه غدير بوده اند. اضافه بر آن كه حذيفه و زيد بن ارقم از راويان مورد اعتماد اهل سنت نيز هستند.

جمع آورى ساير فرمايشات پيامبر (صلى الله عليه و آله) در غدير

در بعضى روايات كه قطعه اى از خطبه يا واقعه غدير نقل شده، مطالبى به چشم مى خورد كه در متن خطبه كامل وجود ندارد. اين موارد شامل اقرارهايى است كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) از مردم گرفته و سؤالاتى كه مردم پرسيده اند و آن حضرت بيان فرموده است.

هم چنين خبر دادن آن حضرت از نزديكى رحلت خود و نيز ياد آورى سوابق خود با مردم و تذكر روز قيامت و پاسخگويى درباره غدير است، كه در پايان بخش دوم مفصلاً ذكر شد. درباره اين موارد 4 احتمال وجود دارد:

به هر حال در تنظيم خطبه فقط نسخه هايى كه خطبه مفصل غدير را به صورت متن واحد نقل كرده اند با يک ديگر مقابله شده است. ساير فرمايشات حضرت در غدير جداگانه دسته بندى شده، كه در پايان بخش دوم كتاب ذكر شد.

تنظيم متن عربى خطبه

متن عربىِ «خطبه غدير» بارها به صورت مستقل به چاپ رسيده، كه همه آن ها طبق روايت كتاب «الاحتجاج» بوده است. 2 نمونه معروف آن كتاب «الخُطبَة المُبارَكَةِ النَّبَويّة فى يَومِ الغَدير» به تنظيم علامه سيد حسن حسينى لواسانى، و كتاب «خُطبَةُ النَّبىِّ الاَكرَمِ (صلى الله عليه و آله) يَومَ الغَديرِ» به تنظيم علامه عماد زاده اصفهانى است.

متن حاضر بر اساس سه روايت از امام باقر (عليه السلام) و حذيفة بن اليمان و زيد بن ارقم است، كه با مقابله و تطبيق بر مدارک نُه گانه اش تنظيم و تلفيق و تنقيح شده، كه عبارتند از كتاب هاى «روضة الواعظين»، «الاحتجاج»، «اليقين»، «التحصين»، «العُدَد القويّة»، «الاقبال»، «الصراط المستقيم»، «نهج الايمان»، «نزهة الكرام». اين متن مقابله شده در يازده بخش تقديم خواهد شد و در اول هر بخش عنوانى براى آن ذكر مى گردد.

براى سهولت در مطالعه و حفظ خطبه حركاتِ حروف و اعراب گذارى كلمات نيز انجام گرفته است. مواردى كه از متن خطبه نيست با حروف خاص و بدون حركات آورده شده، كما اين كه موارد مهم متن نيز با حروف سياه ذكر مى گردد. براى صيانت

كامل متن خطبه، از آوردن عبارت (صلى الله عليه و آله) و (عليه السلام) در مواردى كه قطعاً در كلام حضرت نبوده خوددارى مى شود.

در پاورقى ها موارد اختلاف نسخه ها و كيفيت آن آمده و رمزهاى زير را براى اشاره به 6 كتابِ اصلىِ مقابله شده آورده ايم:

«الف»: الاحتجاج.

«ب»: اليقين.

«ج»: التحصين.

«د»: روضة الواعظين.

«ه »: العُدد القويّة.

«و»: نهج الايمان.

در چند مورد كه اختلاف نسخه از كتاب «الاقبال» و «الصراط المستقيم» و «نزهة الكرام» ذكر شده، نام اين كتاب ها آمده و رمزى ندارد.

با توجه به اين كه متن حاضر حاصل جمع نُه روايت از نُه كتاب است، دقت در پاورقى ها و محتويات نسخه هاى ديگر از آن جهت حائز اهميت است كه هر نسخه مى تواند سهمى در نماياندن واقع ايفا كند.

در پاورقى ها آدرس آيات قرآنى و توضيح كلمات و جملاتِ مشكل آمده است.

از آن جا كه متن خطبه عربى است پاورقى ها هم به عربى ذكر شده تا بين دو زبان خلط واقع نشود.

4. ترجمه هاى خطبه غدير

اشاره

«خطبه غدير» به صورت ترجمه فارسى و اردو و تركى و انگليسى، و نيز به صورت شعر عربى و فارسى و اردو و تركى، به طور مكرر برگردانده شده و بسيارى از آن ها به چاپ رسيده است. ذيلاً به مواردى از نثر و نظم خطبه اشاره مى نماييم:

(وات هَپِنْدْ اينْ غدير)، محمد باقر انصارى، كه از روى خطبه غدير در كتاب حاضر انجام شده است.

(دِ لَسْتْ تُو خُوطْبازْ آوْ دِ لَسْتْ پِرافِتْ)، سيد فيض الحسن فيضى، كه در راولپندى پاكستان چاپ شده است.

(دِ لَسْتْ سِرْمُنْ آوْ پِرافِتْ محمد اَتْ غدير خم)، حسين بهانجى، كه در تانزانيا چاپ شده است.

كتاب هاى فوق به عنوان نمونه ذكر شد. براى اطلاع بيشتر به دو كتاب «الغدير فى التراث الاسلامى» و «غدير در آئينه كتاب» رجوع شود.

تنظيم ترجمه فارسى خطبه غدير

در ترجمه متن كامل و مقابله شده خطابه غدير در كتاب حاضر 9 جهت زير در نظر گرفته شده است:

پاورقى ترجمه خوددارى مى شود. رمزهاى «الف» و «ب» و ... كه در پاورقى هاى متن عربى به كار رفته در ترجمه نيز به كار مى رود، و چند مورد كه از دو كتاب «الاقبال» و «الصراط المستقيم» آورده شده بدون رمز است.

با توجه به ارزش هايى كه براى مقابله نسخه ها ذكر شد، اهميت آماده سازى متن منقح خطبه غدير براى خوانندگان محترم روشن گرديد؛ تا با توجه بيشترى به مطالعه آن بپردازند.

6. متن عربی خطبه غدیر

اشاره

متن كامل خطبه پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) در غدير خم

بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ

1. الْحَمْدُ وَ الثَّناءُ

الْحَمْدُ للّه‌ِ الَّذى عَلا فى تَوَحُّدِهِ وَ دَنا فى تَفَرُّدِهِ ⁽¹⁾وَ جَلَّ فى سُلْطانِهِ وَ عَظُمَ فى أرْكانِهِ، وَ أحاطَ بِكُلِّ شَىْ‌ءٍ عِلْما وَ هُوَ فى مَكانِهِ وَ قَهَرَ جَميعَ الْخَلْقِ بِقُدْرَتِهِ وَ بُرْهانِهِ، حَميداً ⁽²⁾لَمْ يَزَلْ، مَحْمُودا لايَزالُ [وَ مَجيدا لايَزُولُ، وَ مُبْدِئاً وَ مُعيدا وَ كُلُّ أمْرٍ إلَيْهِ يَعُودُ]. ⁽³⁾

بارِئُ الْمَسْمُوكاتِ وَ داحِى الْمَدْحُوّاتِ ⁽⁴⁾وَ جَبّارُ الْأَرَضينَ وَ السَّمواتِ، قُدُّوسٌ سُبُّوحٌ، رَبُّ الْمَلائِكَةِ وَ الرُّوحِ، مُتَفَضِّلٌ عَلى جَميعِ مَنْ بَرَأَهُ، مُتَطَوِّلٌ عَلى جَميعِ مَنْ أنْشَأَهُ ⁽⁵⁾يَلْحَظُ كُلَّ عَيْنٍ ⁽⁶⁾وَ الْعُيُونُ لاتَراهُ.

كَريمٌ حَليمٌ ذُو أناةٍ، قَدْ وَسِعَ كُلَّ شَىْ‌ءٍ رَحْمَتُهُ وَ مَنَّ عَلَيْهِمْ ⁽¹⁾بِنِعْمَتِهِ. لايَعْجَلُ بِانْتِقامِهِ، وَلايُبادِرُ إلَيْهِمْ بِمَا اسْتَحَقُّوا ⁽²⁾مِنْ عَذابِهِ.

قَدْ فَهِمَ السَّرائِرَ وَ عَلِمَ الضَّمائِرَ، وَ لَمْ تَخْفَ عَلَيْهِ الْمَكْنُوناتُ وَ لاَ اشْتَبَهَتْ عَلَيْهِ الْخَفِيّاتُ. لَهُ الاْءحاطَةُ بِكُلِّ شَىْ‌ءٍ وَ الْغَلَبَةُ عَلى كُلِّ شَىْ‌ءٍ وَ الْقُوَّةُ فى كُلِّ شَىْ‌ءٍ وَ الْقُدْرَةُ عَلى كُلِّ شَىْ‌ءٍ، وَ لَيْسَ مِثْلُهُ شَىْ‌ءٌ. وَ هُوَ مُنْشِى‌ءُ الشَّىْ‌ءِ حينَ لا شَىْ‌ءَ ⁽³⁾دائِمٌ حَيٌّ ⁽⁴⁾وَ قائِمٌ بِالْقِسْطِ، لا إلهَ إلاّ هُوَ الْعَزيزُ الْحَكيمُ.

جَلَّ عَنْ أنْ تُدْرِكَهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأبْصارَ وَ هُوَ اللَّطيفُ الْخَبيرُ. لايَلْحَقُ أحَدٌ وَصْفَهُ مِنْ مُعايَنَةٍ، وَ لايَجِدُ أحَدٌ كَيْفَ هُوَ مِنْ سِرٍّ وَ عَلانِيَةٍ إلاّ بِما دَلَّ عَزَّ وَ جَلَّ عَلى نَفْسِهِ. ⁽⁵⁾

وَ أشْهَدُ أنَّهُ اللّه‌ُ الَّذى مَلَأَ ⁽⁶⁾الدَّهْرَ قُدْسُهُ، وَ الَّذى يَغْشَى الْأبَدَ نُورُهُ ⁽⁷⁾، وَ الَّذى يُنْفِذُ أمْرَهُ بِلا مُشاوَرَةِ مُشيرٍ وَ لا مَعَهُ شَريكٌ فى تَقْديرِهِ وَ لايُعاوَنُ فى تَدْبيرِهِ. ⁽⁸⁾

صَوَّرَ مَا ابْتَدَعَ ⁽⁹⁾عَلى غَيْرِ مِثالٍ، وَ خَلَقَ ما خَلَقَ بِلا مَعُونَةٍ مِنْ أحَدٍ وَ لا تَكَلُّفٍ وَ لاَ احْتِيالٍ. ⁽¹⁰⁾أنْشَأَها ⁽¹¹⁾فَكانَتْ وَ بَرَأَها فَبانَتْ. فَهُوَ اللّه‌ُ الَّذى لا إلهَ إلاّ هُوَ الْمُتْقِنُ

الصَّنْعَةَ ⁽¹⁾، الْحَسَنُ الصَّنيعَةُ ⁽²⁾، الْعَدْلُ الَّذى لا يَجُورُ، وَ الْأكْرَمُ الَّذى تَرْجِعُ إلَيْهِ الْأُمُورُ.

وَ أشْهَدُ أنَّهُ اللّه‌ُ الَّذى تَواضَعَ كُلُّ شَىْ‌ءٍ لِعَظَمَتِهِ، وَ ذَلَّ كُلُّ شَىْ‌ءٍ لِعِزَّتِهِ، وَ اسْتَسْلَمَ كُلُّ شَىْ‌ءٍ لِقُدْرَتِهِ، وَ خَضَعَ كُلُّ شَىْ‌ءٍ لِهَيْبَتِهِ. مَلِكُ الْأمْلاكِ ⁽³⁾وَ مُفَلِّكُ الْأَفْلاكِ وَ مُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ ⁽⁴⁾، كُلٌّ يَجْرى لِأجَلٍ مُسَمّى. يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ وَ يُكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّيْلِ يَطْلُبُهُ حَثيثا. قاصِمُ كُلِّ جَبّارٍ عَنيدٍ وَ مُهْلِكُ كُلِّ شَيْطانٍ مَريدٍ.

لَمْ يَكُنْ لَهُ ضِدٌّ وَ لا مَعَهُ نِدٌّ ⁽⁵⁾أحَدٌ صَمَدٌ لَمْ‌يَلِدْ وَ لَمْ‌يُولَدْ وَ لَمْ‌يَكُنْ لَهُ كُفْوا أحَدٌ. إلهٌ واحِدٌ وَ رَبٌّ ماجِدٌ ⁽⁶⁾يَشاءُ فَيُمْضى، وَ يُريدُ فَيَقْضى، وَ يَعْلَمُ فَيُحْصى، وَ يُميتُ وَ يُحْيى، وَ يُفْقِرُ وَ يُغْنى، وَ يُضْحِكُ وَ يُبْكى، [وَ يُدْنى وَ يُقْصى] ⁽⁷⁾وَ يَمْنَعُ وَ يُعْطى ⁽⁸⁾، لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ، بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَىْ‌ءٍ قَديرٌ.

يُولِجُ اللَّيْلَ فِى النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِى اللَّيْلِ، لا إلهَ إلاّ هُوَ الْعَزيزُ الْغَفّارُ. ⁽⁹⁾مُسْتَجيبُ الدُّعاءِ ⁽¹⁰⁾وَ مُجْزِلُ الْعَطاءِ ⁽¹¹⁾، مُحْصِى الْأَنْفاسِ وَ رَبُّ الْجِنَّةِ وَ النّاسِ،

الَّذى لا يُشْكِلُ عَلَيْهِ شَىْ‌ءٌ ⁽¹⁾، وَ لايُضْجِرُهُ صُراخُ الْمُسْتَصْرِخينَ وَ لا يُبْرِمُهُ إلْحاحُ الْمُلِحّينَ. ⁽²⁾الْعاصِمُ لِلصّالِحينَ، وَ الْمُوَفِّقُ لِلْمُفْلِحينَ، وَ مَوْلَى الْمُؤْمِنينَ وَ رَبُّ الْعالَمينَ. ⁽³⁾الَّذى اسْتَحَقَّ مِنْ كُلِّ مَنْ خَلَقَ أنْ يَشْكُرَهُ وَ يَحْمَدَهُ [عَلى كُلِّ حالٍ]. ⁽⁴⁾

أحْمَدُهُ كَثيرا وَ أشْكُرُهُ دائِما ⁽⁵⁾عَلَى السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ وَ الشِّدَّةِ وَ الرَّخاءِ، وَ أوُمِنُ بِهِ وَ بِمَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ. أسْمَعُ لِأَمْرِهِ وَ أُطيعُ وَ أُبادِرُ إلى كُلِّ ما يَرْضاهُ وَ أسْتَسْلِمُ لِما قَضاهُ ⁽⁶⁾، رَغْبَةً فى طاعَتِهِ وَ خَوْفا مِنْ عُقُوبَتِهِ، لِأَنَّهُ اللّه‌ُ الَّذى لايُؤْمَنُ مَكْرُهُ وَ لايُخافُ جَوْرُهُ.

2. أمْرٌ إلهيٌّ في مَوضُوعٍ هامٍّ

وَ أُقِرُّ لَهُ عَلى نَفْسى بِالْعُبُودِيَّةِ وَ أشْهَدُ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ، وَ أُؤَدّى ما أوْحى بِهِ إلَيَّ حَذَرا مِنْ أنْ لا أفْعَلَ فَتَحِلَّ بى مِنْهُ قارِعَةٌ لايَدْفَعُها عَنّى أحَدٌ وَ إنْ عَظُمَتْ حيلَتُهُ وَ

صَفَتْ خُلَّتُهُ ⁽¹⁾- لا إلهَ إلاّ هُوَ - لِأنَّهُ قَدْ أعْلَمَنى أنّى إنْ لَمْ أُبَلِّغْ ما أنْزَلَ إلَيَّ [في حَقِّ عَلِيٍّ] ⁽²⁾فَما بَلَّغْتُ رِسالَتَهُ، وَ قَدْ ضَمِنَ ⁽³⁾لي تَبارَكَ وَ تَعالَى الْعِصْمَةَ [مِنَ النّاسِ] ⁽⁴⁾وَ هُوَ اللّه‌ُ الْكافِى الْكَريمُ.

فَأوْحى إلَيَّ: بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ، يا أيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ - فى عَلِيٍّ يَعْني فِى الْخِلافَةِ لِعَلِيِّ بْنِ أبي طالِبٍ - وَإنْ لَمْ‌تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ. ⁽⁵⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، ما قَصَّرْتُ فى تَبْليغِ ما أنْزَلَ اللّه‌ُ تَعالى إلَيَّ ⁽⁶⁾، وَأنَا أُبَيِّنُ لَكُمْ سَبَبَ هذِهِ الاْيَةِ: إنَّ جَبْرَئيلَ هَبَطَ إلَيَّ ⁽⁷⁾مِرارا ثَلاثا يَأْمُرُني عَنِ السَّلامِ رَبّي - وَ هُوَ السَّلامُ - ⁽⁸⁾أنْ أقُومَ فى هذَا الْمَشْهَدِ فَأُعْلِمَ كُلَّ أبْيَضَ وَ أسْوَدَ ⁽⁹⁾: أنَّ عَلِيَّ بْنَ أبي طالِبٍ أخى وَ وَصِيّى وَ خَليفَتى [عَلى أُمَّتى] ⁽¹⁰⁾وَ الاْءمامُ مِنْ بَعْدى، الَّذى مَحَلُّهُ مِنّى مَحَلُّ هارُونَ مِنْ مُوسى إلاّ أنَّهُ لا نَبِىَّ بَعْدى وَ هُوَ وَلِيُّكُمْ بَعْدَ اللّه‌ِ وَ رَسُولِهِ، وَ قَدْ أنْزَلَ اللّه‌ُ تَبارَكَ وَ تَعالى عَلَيَّ بِذلِكَ آيَةً مِنْ كِتابِهِ [هِيَ] ⁽¹¹⁾: إنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ

يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ ⁽¹⁾، وَ عَلِيُّ بْنُ أبيطالِبٍ الَّذي أقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّكاةَ وَ هُوَ راكِعٌ يُريدُ اللّه‌َ عَزَّ وَ جَلَّ فى كُلِّ حالٍ. ⁽²⁾ وَ سَأَلْتُ جَبْرَئيلَ أنْ يَسْتَعْفِيَ لِيَ [السَّلامَ] ⁽³⁾عَنْ تَبْليغِ ذلِكَ إلَيْكُمْ - أيُّهَا النّاسُ - لِعِلْمى بِقِلَّهِ‌الْمُتَّقينَ وَ كَثْرَةِ الْمُنافِقينَ وَ إدْغالِ اللاّئِمينَ ⁽⁴⁾وَ حِيَلِ الْمُسْتَهْزِئينَ بِالاْءسْلامِ ⁽⁵⁾، الَّذينَ وَصَفَهُمُ اللّه‌ُ فى كِتابِهِ بِأنَّهُمْ يَقُولُونَ بِألْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فى قُلُوبِهِمْ، وَ يَحْسَبُونَهُ هَيِّنا وَ هُوَ عِنْدَ اللّه‌ِ عَظيمٌ ⁽⁶⁾، وَ كَثْرَةِ أذاهُمْ لى غَيْرَ مَرَّةٍ ⁽⁷⁾حَتّى سَمَّوْنى اُذُنا وَ زَعَمُوا أنّى كَذلِكَ ⁽⁸⁾لِكَثْرَةِ مُلازَمَتِهِ إيّايَ وَ إقْبالي عَلَيْهِ [وَ هَواهُ وَ قَبُولِهِ مِنّي] ⁽⁹⁾حَتّى أنْزَلَ اللّه‌ُ عَزَّوَ جَلَّ فى ذلِكَ ⁽¹⁰⁾وَ مِنْهُمُ الَّذينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ، قُلْ أُذُنُ - [عَلَى الَّذينَ يَزْعَمُونَ أنَّهُ أُذُنٌ] ⁽¹¹- خَيْرٍ لَكُمْ، يُؤْمِنُ بِاللّه‌ِ وَ يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنينَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذينَ يُؤْذُونَ رَسوُلَ اللّه‌ِ لَهُمْ عَذابٌ أَليمٌ) ⁽¹²⁾وَ لَوْ شِئْتُ

أنْ أُسَمِّيَ الْقائِلينَ بِذلِكَ بِأَسْمائِهِمْ لَسَمَّيْتُ وَ أنْ أوُمِئَ إلَيْهِمْ بِأعْيانِهِمْ لَأوْمَأْتُ وَ أنْ أدُلَّ عَلَيْهِمْ لَدَلَلْتُ ⁽¹⁾، وَ لكِنّى وَ اللّه‌ِ فى أُمُورِهِمْ قَدْ تَكَرَّمْتُ. ⁽²⁾

وَ كُلُّ ذلِكَ لا يَرْضَى اللّه‌ُ مِنّى إلاّ أنْ أُبَلِّغَ ما أنْزَلَ اللّه‌ُ إلَيَّ [في حَقِّ عَلِیًّ] ⁽³⁾، يا أيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ - فى حَقِّ عَلِيٍّ - وَ إنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ. ⁽⁴⁾

3. الإعلانُ الرَّسْمِيُّ بِإمامَةِ الْأَئِمَةِ الاْءثْنَيْعَشَرَ (عليهم السلام)

فَاعْلَمُوا مَعاشِرَ النّاسِ [ذلِكَ فيهِ وَ افْهَمُوهُ وَ اعْلَمُوا] ⁽⁵⁾أنَّ اللّه‌َ قَدْنَصَبَهُ لَكُمْ وَلِيّا وَ إماما فَرَضَ ⁽⁶⁾طاعَتَهُ عَلَى الْمُهاجِرينَ وَ الْأَنْصارِ وَ عَلَى التّابِعينَ لَهُمْ بِإحْسانٍ، وَ عَلَى الْبادى وَ الْحاضِرِ، وَ عَلَى الْعَجَمِيِّ ⁽⁷⁾وَ الْعَرَبِىِّ، وَ الْحُرِّ وَ الْمَمْلُوكِ ⁽⁸⁾وَ الصَّغيرِ وَ الْكَبيرِ،

وَ عَلَى الْأبْيَضِ وَ الْأسْوَدِ، وَ عَلى كُلِّ مُوَحِّدٍ ⁽¹⁾ماضٍ حُكْمُهُ، جازٍ قَوْلُهُ ⁽²⁾، نافِذٌ أمْرُهُ، مَلْعُونٌ مَنْ خالَفَهُ، مَرْحُومٌ مَنْ تَبِعَهُ وَ صَدَّقَهُ، فَقَدْ غَفَرَ اللّه‌ُ لَهُ وَ لِمَنْ سَمِعَ مِنْهُ وَ أطاعَ لَهُ. ⁽³⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّهُ آخِرُ مَقامٍ أقُومُهُ ⁽⁴⁾فى هذَا الْمَشْهَدِ، فَاسْمَعُوا وَ أطيعُوا وَ انْقادُوا لِأمْرِ [اللّه‌ِ] ⁽⁵⁾رَبِّكُمْ، فَإنَّ اللّه‌َ عَزَّ وَ جَلَّ هُوَ مَوْلاكُمْ وَ إلهُكُمْ، ثُمَّ مِنْ دُونِهِ رَسُولُهُ وَ نَبِيُّهُ الْمُخاطِبُ لَكُمْ ⁽⁶⁾، ثُمَّ مِنْ بَعْدى عَلِيٌّ وَلِيُّكُمْ وَ إمامُكُمْ بِأمْرِ اللّه‌ِ رَبِّكُمْ، ثُمَّ الاْءمامَةُ في ذُرِّيَّتى مِنْ وُلْدِهِ إلى يَوْمٍ تَلْقَوْنَ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ. ⁽⁷⁾

لا حَلالَ إلاّ ما أحَلَّهُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ وَ هُمْ، ⁽⁸⁾وَ لا حَرامَ إلاّ ما حَرَّمَهُ اللّه‌ُ [عَلَيْكُمْ] ⁽⁹⁾وَ رَسُولُهُ وَ هُمْ، وَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ عَرَّفَنِىَ الْحَلالَ وَ الْحَرامَ وَ أنَا أفْضَيْتُ بِما عَلَّمَنى رَبّى مِنْ كِتابِهِ وَ حَلالِهِ وَ حَرامِهِ إلَيْهِ. ⁽¹⁰⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، [فَضِّلُوهُ] ⁽¹⁾، ما مِنْ عِلْمٍ إلاّ وَ قَدْ أحْصاهُ اللّه‌ُ فِيَّ، وَ كُلُّ عِلْمٍ عُلِّمْتُ فَقَدْ أحْصَيْتُهُ فى إمامِ الْمُتَّقينَ، وَ ما مِنْ عِلْمٍ إلاّ وَ قَدْ عَلَّمْتُهُ عَلِيّا ⁽²⁾، وَ هُوَ الاْءمامُ الْمُبينُ [الَّذى ذَكَرَهُ اللّه‌ُ فى سُورَةِ يس: وَ كُلَّ شَىْٔ أحْصَيْناهُ فى إمامٍ مُبين ]. ⁽³⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، لا تَضِلُّوا عَنْهُ وَ لاتَنْفِرُوا مِنْهُ ⁽⁴⁾، وَ لاتَسْتَنْكِفُوا عَنْ وِلايَتِهِ، فَهُوَ الَّذى يَهْدى إلَى الْحَقِّ وَ يَعْمَلُ بِهِ، وَ يُزْهِقُ الْباطِلَ وَ يَنْهى عَنْهُ، وَ لاتَأْخُذُهُ فِى اللّه‌ِ لَوْمَةُ لائِمٍ.

أوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللّه‌ِ وَ رَسُولِهِ [لَمْ يَسْبِقْهُ إلَى الاْيمانِ بى أحَدٌ] ⁽⁵⁾، وَ الَّذى فَدى رَسُولَ اللّه‌ِ بِنَفْسِهِ، وَ الَّذى كانَ مَعَ رَسُولِ اللّه‌ِ وَ لا أحَدَ يَعْبُدُ اللّه‌َ مَعَ رَسُولِهِ مِنَ الرِّجالِ غَيْرُهُ. [أوَّلُ النّاسِ صَلاةً وَ أوَّلُ مَنْ عَبَدَ اللّه‌َ مَعى. أمَرْتُهُ عَنِ اللّه‌ِ أنْ يَنامَ فى مَضْجَعى، فَفَعَلَ فادِيا لى بِنَفْسِهِ]. ⁽⁶⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، فَضِّلُوهُ فَقَدْ فَضَّلَهُ اللّه‌ُ، وَ اقْبَلُوهُ فَقَدْ نَصَبَهُ اللّه‌ُ.

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّهُ إمامٌ مِنَ اللّه‌ِ ⁽⁷⁾، وَ لَنْ يَتُوبَ اللّه‌ُ عَلى أحَدٍ أنْكَرَ وِلايَتَهُ وَ لَنْ‌يَغْفِرَ لَهُ ⁽⁸⁾، حَتْما عَلَى اللّه‌ِ أنْ يَفْعَلَ ذلِكَ بِمَنْ خالَفَ أمْرَهُ وَ أنْ يُعَذِّبَهُ عَذابا نُكْرا أبَدَ الاْبادِ وَ

دَهْرَ الدُّهُورِ. ⁽¹⁾فَاحْذَرُوا أنْ تُخالِفُوهُ ⁽²⁾فَتَصْلُوا نارا وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرينَ. ⁽³⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، بى - وَاللّه‌ِ - بَشَّرَ الْأَوَّلُونَ مِنَ النَّبِيّينَ وَ الْمُرْسَلينَ، وَ أنَا - [وَاللّه‌ِ] ⁽⁴⁾- خاتَمُ الْأَنْبِياءِ وَ الْمُرْسَلينَ ⁽⁵⁾وَ الْحُجَّةُ عَلى جَميعِ الْمَخْلُوقينَ مِنْ أهْلِ السَّمواتِ وَ الْأَرَضينَ. فَمَنْ شَكَّ فى ذلِكَ فَقَدْ كَفَرَ ⁽⁶⁾كُفْرَ الْجاهِلِيَّةِ الْأوُلى وَ مَنْ شَكَّ فى شَىْ‌ءٍ مِنْ قَوْلى هذا فَقَدْ شَكَّ فى كُلِّ ما أُنْزِلَ إلَيَّ، وَ مَنْ شَكَّ في واحِدٍ مِنَ الْأَئِمَّةِ فَقَدْ شَكَّ فِى الْكُلِّ مِنْهُمْ، وَ الشّاكُ فينا فِى النّارِ. ⁽⁷⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، حَبانِيَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهذِهِ الْفَضيلَةِ مَنّا مِنْهُ عَلَيَّ وَ إحْسانا مِنْهُ إلَيَّ وَ لا إلهَ إلاّ هُوَ، ألا لَهُ الْحَمْدُ مِنّى أبَدَ الاْبِدينَ وَ دَهْرَ الدّاهِرينَ وَ عَلى كُلِّ حالٍ.

مَعاشِرَ النّاسِ، فَضِّلُوا عَلِيّا فَإنَّهُ أفْضَلُ النّاسِ بَعْدى مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى ما أنْزَلَ اللّه‌ُ الرِّزْقَ وَ بَقِيَ الْخَلْقُ. مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ، مَغْضُوبٌ مَغْضُوبٌ مَنْ رَدَّ عَلَيَّ قَوْلي هذا وَ لَمْ يُوافِقْهُ. ألا إنَّ جَبْرَئيلَ خَبَّرَنى عَنِ اللّه‌ِ تَعالى بِذلِكَ وَ يَقُولُ: «مَنْ عادى عَلِيّا وَ لَمْ‌يَتَوَلَّهُ فَعَلَيْهِ

لَعْنَتى وَ غَضَبى» ⁽¹⁾، وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه‌َ - أنْ تُخالِفُوهُ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها - إنَّ اللّه‌َ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ. ⁽²⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّهُ جَنْبُ اللّه‌ِ الَّذى ذَكَرَ فى كِتابِهِ الْعَزيزِ، فَقالَ تَعالى [مُخْبِرا عَمَّنْ يُخالِفُهُ] ⁽³⁾: أنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتا عَلى ما فَرَّطْتُ فى جَنْبِ اللّه‌ِ. ⁽⁴⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، تَدَبَّرُوا القُرْآنَ وَ افْهَمُوا آياتِهِ وَ انْظُرُوا إلى مُحْكَماتِهِ وَ لاتَتَّبِعُوا مُتَشابِهَهُ، فَوَاللّه‌ِ لَنْ‌يُبَيِّنَ لَكُمْ زَواجِرَهُ ⁽⁵⁾وَ لَنْ يُوضِحَ لَكُمْ تَفْسيرَهُ إلاَّ الَّذى أنَا آخِذٌ بِيَدِهِ وَ مُصْعِدُهُ إلَيَّ وَ شائِلٌ بِعَضُدِهِ [وَ رافِعُهُ بِيَدي] ⁽⁶⁾وَ مُعْلِمُكُمْ: أنَّ مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِيٌّ مَوْلاهُ، وَ هُوَ عَلِيٌّ بْنُ أبيطالِبٍ أخي وَ وَصِيّي، وَ مُوالاتُهُ مِنَ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ أنْزَلَها عَلَيَّ. ⁽⁷⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّ عَلِيّا وَ الطَّيِّبينَ مِنْ وُلْدى [مِنْ صُلْبِهِ] ⁽⁸⁾هُمُ الثِّقْلُ الْأصْغَرُ، وَ الْقُرْآنُ الثِّقْلُ الْأكْبَرُ، فَكُلُّ واحِدٍ مِنْهُما مُنْبِئٌ عَنْ صاحِبِهِ ⁽⁹⁾وَ مُوافِقٌ لَهُ، لَنْ‌يَفْتَرِقا حَتّى يَرِدا عَلَيَّ الْحَوْضَ. ألا إنَّهُمْ أُمَناءُ اللّه‌ِ في خَلْقِهِ وَ حُكّامُهُ في أرْضِهِ. ⁽¹⁰⁾

ألا وَ قَدْ أدَّيْتُ، ألا وَ قَدْ بَلَّغْتُ، ألا وَ قَدْ أسْمَعْتُ، ألا وَ قَدْ أوْضَحْتُ ⁽¹⁾، ألا وَ إنَّ اللّه‌َ عَزَّ وَ جَلَّ قالَ وَ أنَا قُلْتُ ⁽²⁾عَنِ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ، ألا إنَّهُ لا «أميرَالْمُؤْمِنينَ» غَيْرَ أخى هذا ⁽³⁾، ألا لاتَحِلُّ إمْرَةُ الْمُؤْمِنينَ بَعْدى لِأحَدٍ غَيْرِهِ.

4. رَفْعُ عَلِيٍّ (عليه السلام) بِيَدَيْ رَسوُلِ اللّه‌ِ (صلى الله عليه و آله)

ثُمَّ ضَرَبَ بِيَدِهِ إلى عَضُدِ عَلىٍّ (عليه السلام) فَرَفَعَهُ، وَ كانَ أميرُالْمُؤْمِنينَ (عليه السلام) مُنْذُ أوَّلِ ما صَعَدَ رَسوُلُ اللّه‌ِ (صلى الله عليه و آله) مِنْبَرَهُ عَلى دَرَجَةٍ دوُنَ مَقامِهِ مُتَيامِنا عَنْ وَجْهِ رَسوُلِ اللّه‌ِ (صلى الله عليه و آله) كَأنَّهُما فى مَقامٍ واحِدٍ. فَرَفَعَهُ رَسوُلُ اللّه‌ِ (صلى الله عليه و آله) بِيَدِهِ وَ بَسَطَهُما إلَى السَّماءِ وَ شالَ عَلِيّا (عليه السلام) حَتّى صارَتْ رِجْلُهُ مَعَ رُكْبَةِ رَسوُلِ اللّه‌ِ (صلى الله عليه و آله) ⁽⁴⁾، ثُمَّ قالَ: [أيُّهَا النّاسُ، مَنْ أوْلى بِكُمْ مِنْ أنْفُسِكُمْ؟ قالوُا: أللّه‌ُ وَ رَسوُلُهُ. فَقالَ:

ألا فَمَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِيٌّ مَوْلاهُ، اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ]. ⁽⁵⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، هذا عَلِيٌّ أخي وَ وَصِيّي وَ واعي عِلْمي ⁽¹⁾، وَ خَليفَتي في أُمَّتي عَلى مَنْ آمَنَ بى وَ عَلى تَفْسيرِ كِتابِ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الدّاعى إلَيْهِ وَ الْعامِلُ بِما يَرْضاهُ وَ الْمُحارِبُ لِأعْدائِهِ وَ الْمُوالى عَلى طاعَتِهِ ⁽²⁾وَ النّاهى عَنْ مَعْصِيَتِهِ. إنَّهُ خَليفَةُ رَسُولِ اللّه‌ِ وَ أميرُالْمُؤْمِنينَ وَ اْلإمامُ الْهادى مِنَ اللّه‌ِ، وَ قاتِلُ النّاكِثينَ وَ الْقاسِطينَ وَ الْمارِقينَ بِأمْرِ اللّه‌ِ.

يَقُولُ اللّه‌ُ: ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ. ⁽³⁾بِأَمْرِكَ يا رَبِّ أقُولُ ⁽⁴⁾: أللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ [وَ اْنصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ] ⁽⁵⁾وَ الْعَنْ مَنْ أنْكَرَهُ وَ اغْضِبْ عَلى مَنْ جَحَدَ حَقَّهُ. ⁽⁶⁾

أللّهُمَّ إنَّكَ أنْزَلْتَ الاْيَةَ فى عَلِيٍّ وَلِيِّكَ عِنْدَ تَبْيينِ ذلِكَ وَ نَصْبِكَ إيّاهُ لِهذَا الْيَوْمِ ⁽⁷⁾: الْيَوْمَ أكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسْلامَ دينا ⁽⁸⁾، [وَ قُلْتَ: إنَّ الدّينَ عِنْدَ اللّه‌ِ اْلإسْلامُ ⁽⁹⁾] ⁽¹⁰⁾، وَ قُلْتَ: وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإسْلامِ ديناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ . ⁽¹¹⁾أللّهُمَّ إنّى أُشْهِدُكَ أنّى قَدْ بَلَّغْتُ. ⁽¹²⁾

5. التَّأْكيدُ عَلى تَوَجُّهِ الْأُمَّةِ نَحْوَ مَسْأَلَةِ الاْءمامَةِ

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّما أكْمَلَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ دينَكُمْ بِإمامَتِهِ. ⁽¹⁾فَمَنْ لَمْ‌يَأْتَمَّ بِهِ وَ بِمَنْ يَقُومُ مَقامَهُ مِنْ وُلْدى ⁽²⁾مِنْ صُلْبِهِ إلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ الْعَرْضِ عَلَى اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ فَأوُلئِكَ الَّذينَ حَبِطَتْ أعْمالُهُمْ [فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ] ⁽³⁾وَ فِى النّارِ هُمْ خالِدُونَ، لايُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ. ⁽⁴⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، هذا عَلِيٌّ، أنْصَرُكُمْ لي وَ أحَقُّكُمْ بي ⁽⁵⁾وَ أقْرَبُكُمْ إلَيَّ وَ أعَزُّكُمْ عَلَيَّ، وَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أنَا عَنْهُ راضِيانِ. وَ ما نَزَلَتْ آيَةُ رِضىً [فِى الْقُرْآنِ] ⁽⁶⁾إلاّ فيهِ، وَ لا

خاطَبَ اللّه‌ُ الَّذينَ آمَنُوا إلاّ بَدَأ بِهِ، وَ لا نَزَلَتْ آيَةُ مَدْحٍ فِى الْقُرآنِ إلاّ فيهِ، وَ لا شَهِدَ اللّه‌ُ بِالْجَنَّةِ فى «هَلْ أتى عَلَى الاْنْسانِ» إلاّ لَهُ ⁽¹⁾، وَ لا أنْزَلَها فى سِواهُ وَ لا مَدَحَ بِها غَيْرَهُ.

مَعاشِرَ النّاسِ، هُوَ ناصِرُ دينِ اللّه‌ِ وَ الْمُجادِلُ عَنْ رَسُولِ اللّه‌ِ ⁽²⁾، وَ هُوَ التَّقِيُّ النَّقِيُّ الْهادِى الْمَهْدِيُّ. نَبِيُّكُمْ خَيْرُ نَبِيٍّ وَ وَصِيُّكُمْ خَيْرُ وَصِيٍّ [وَ بَنُوُهُ خَيْرُ الْأَوْصِياءِ]. ⁽³⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، ذُرِّيَّةُ كُلُّ نَبِيٍّ مِنْ صُلْبِهِ، وَ ذُرِّيَّتي مِنْ صُلْبِ [أميرِالْمُؤْمِنينَ] ⁽⁴⁾عَلِيٍّ.

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّ إبْليسَ أخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ بِالْحَسَدِ، فَلا تَحْسُدُوهُ فَتَحْبِطَ أعْمالُكُمْ وَ تَزِلَّ أقْدامُكُمْ، فَإنَّ آدَمَ أُهْبِطَ إلَى الْأَرْضِ بِخَطيئَةٍ واحِدَةٍ ⁽⁵⁾، وَ هُوَ صَفْوَةُ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ كَيْفَ بِكُمْ وَ أنْتُمْ أنْتُمْ وَ مِنْكُمْ أعْداءُ اللّه‌ِ. ⁽⁶⁾

ألا وَ إنَّهُ لا يُبْغِضُ عَلِيّا إلاّ شَقِيٌّ، وَ لا يُوالي عَلِيّا ⁽⁷⁾إلاّ تَقِيٌّ، وَ لا يُؤمِنُ بِهِ إلاّ مُؤمِنٌ مُخْلِصٌ. وَ فى عَلِيٍّ - وَاللّه‌ِ - نَزَلَتْ سُورَةُ الْعَصْرِ: «بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ، وَ الْعَصْرِ، إنَّ الاْءنْسانَ لَفى خُسْرٍ» [إلاّ عَلِيٌّ الَّذي آمَنَ وَ رَضِيَ بِالْحَقِّ وَ الصَّبْرِ]. ⁽⁸⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، قَد اسْتَشْهَدْتُ اللّه‌َ وَ بَلَّغْتُكُمْ رِسالَتى وَ ما عَلَى الرَّسُولِ إلاّ الْبَلاغُ الْمُبينُ. ⁽¹⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، اتَّقُوا اللّه‌َ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لاتَمُوتُنَّ إلاّ وَ أنْتُمْ مُسْلِمُونَ. ⁽²⁾

6. الاْءشارَةُ إلى مَقاصِدِ الْمُنافِقينَ

مَعاشِرَ النّاسِ، آمِنُوا بِاللّه‌ِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذى أُنْزِلَ مَعَهُ مِنْ قَبْلِ أنْ نَطْمِسَ وُجُوها فَنَرُدَّها عَلى أدْبارِها أوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنّا أصْحابَ السَّبْتِ. ⁽³⁾[بِاللّه‌ِ ما عَنى بِهذِهِ الاْيَةِ إلاّ قَوْما مِنْ أصْحابى أعْرِفُهُمْ بِأَسْمائِهِمْ وَ أنْسابِهِمْ، وَ قَدْ أُمِرْتُ بِالصَّفْحِ عَنْهُمْ فَلْيَعْمَلْ كُلُّ امْرِى‌ءٍ عَلى ما يَجِدُ لِعَلِيٍّ في قَلْبِهِ مِنَ الْحُبِّ وَ الْبُغْضِ]. ⁽⁴⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، النُّورُ مِنَ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ مَسْلُوكٌ فِيَّ ثُمَّ في عَلِيِّ بْنِ أبي طالِبٍ ⁽⁵⁾، ثُمَّ فِى النَّسْلِ مِنْهُ إلَى الْقائِمِ الْمَهْدِيِّ الَّذي يَأْخُذُ بِحَقِّ اللّه‌ِ وَ بِكُلِّ حَقٍّ هُوَ لَنا ⁽⁶⁾، لِأَنَّ اللّه

َعَزَّ وَ جَلَّ قَدْ جَعَلَنا حُجَّةً عَلَى الْمُقَصِّرينَ ⁽¹⁾وَ الْمُعانِدينَ وَ الْمُخالِفينَ وَ الْخائِنينَ وَ الاْثِمينَ وَ الظّالِمينَ وَ الْغاصِبينَ مِنْ جَميعِ الْعالَمينَ.

مَعاشِرَ النّاسِ، أُنْذِرُكُمْ أنّى رَسُولُ اللّه‌ِ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِيَ الرُّسُلُ، أفَإنْ مِتُّ أوْ قُتِلْتُ انْقَلَبْتُمْ عَلى أعْقابِكُمْ؟ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّه‌َ شَيْئا وَ سَيَجْزِى اللّه‌ُ الشّاكِرينَ [الصّابِرينَ]. ⁽²⁾ألا وَ إنَّ عَلِيّا هُوَ الْمَوْصُوفُ بِالصَّبْرِ وَ الشُّكْرِ، ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدى مِنْ صُلْبِهِ.

مَعاشِرَ النّاسِ، لا تَمُنُّوا عَلَيَّ بِإسْلامِكُمْ، بَلْ لاتَمُنُّوا عَلَى اللّه‌ِ فَيُحْبِطَ عَمَلَكُمْ وَ يَسْخَطَ عَلَيْكُمْ وَ يَبْتَلِيَكُمْ بِشُواظٍ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٍ، إنَّ رَبَّكُمْ لَبِالْمِرْصادِ. ⁽³⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، اِنَّهُ سَيَكُونُ مِنْ بَعْدى أئِمَّةٌ يَدْعُونَ إلَى النّارِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لايُنْصَرُونَ.

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّ اللّه‌َ وَ أنَا بَريئانِ مِنْهُمْ.

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّهُمْ وَ أنْصارَهُمْ وَ أتْباعَهُمْ وَ أشْياعَهُمْ فِى الدَّرْكِ الْأسْفَلِ مِنَ النّارِ وَ لَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرينَ. ⁽⁴⁾ألا إنَّهُمْ أصْحابُ الصَّحيفَةِ، فَلْيَنْظُرْ أحَدُكُمْ فى صَحيفَتِهِ!! ⁽⁵⁾

قالَ : فَذَهَبَ عَلَى النّاسِ - اِلاّ شِرذِمَةٌ مِنهُم - اَمرَ الصَّحيفَةِ. ⁽¹⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، إنّى أدَعُها إمامَةً وَ وِراثَةً [فى عَقِبى إلى يَوْمِ الْقِيامَةِ] ⁽²⁾، وَ قَدْ بَلَّغْتُ ما أُمِرْتُ بِتَبْليغِهِ ⁽³⁾حُجَّةً عَلى كُلِّ حاضِرٍ وَ غائِبٍ وَ عَلى كُلِّ أحَدٍ مِمَّنْ شَهِدَ أوْ لَمْ‌يَشْهَدْ، وُلِدَ أوْ لَمْ‌يُولَدْ، فَلْيُبَلِّغِ الْحاضِرُ الْغائِبَ وَ الْوالِدُ الْوَلَدَ إلى يَوْمِ الْقِيامَةِ.

وَ سَيَجْعَلُونَ الإمامَةَ بَعْدى مُلْكا وَ اغْتِصابا، [ألا لَعَنَ اللّه‌ُ الْغاصِبينَ الْمُغْتَصِبينَ] ⁽⁴⁾، وَ عِنْدَها سَيَفْرُغُ لَكُمْ أيُّهَا الثَّقَلانِ [مَنْ يَفْرُغُ] ⁽⁵⁾وَ يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلاتَنْتَصِرانِ. ⁽⁶⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّ اللّه‌َ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ‌يَكُنْ لِيَذَرَكُمْ عَلى ما أنْتُمْ عَلَيْهِ حَتّى يَميزَ الْخَبيثَ مِنَ الطَّيِّبِ، وَ ما كانَ اللّه‌ُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ. ⁽⁷⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّهُ ما مِنْ قَرْيَةٍ إلاّ وَ اللّه‌ُ مُهْلِكُها بِتَكْذيبِها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ مُمَلِّكُهَا الاْءمامَ الْمَهْدِيَّ وَ اللّه‌ُ مُصَدِّقٌ وَعْدَهُ. ⁽⁸⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، قَدْ ضَلَّ قَبْلَكُمْ أكْثَرُ الْأَوَّلينَ، وَ اللّه‌ُ لَقَدْ أهْلَكَ الْأَوَّلينَ ⁽¹⁾، وَ هُوَ مُهْلِكُ الآخِرينَ. قالَ اللّه‌ُ تَعالى: ألَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلينَ، ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرينَ، كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمينَ، وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبينَ. ⁽²⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّ اللّه‌َ قَدْ أمَرَنى وَ نَهانى، وَ قَدْ أمَرْتُ عَلِيّا وَ نَهَيْتُهُ [بِأَمْرِهِ]. ⁽³⁾فَعِلْمُ الْأَمْرِ وَ النَّهْيِ لَدَيْهِ ⁽⁴⁾، فَاسْمَعُوا لِأَمْرِهِ تَسْلِمُوا وَ أطيعُوهُ تَهْتَدُوا وَ انْتَهُوا لِنَهْيِهِ تَرْشُدُوا، [وَ صيرُوا إلى مُرادِهِ] ⁽⁵⁾وَ لاتَتَفَرَّقْ بِكُمُ السُّبُلُ عَنْ سَبيلِهِ.

7. أوْلِياءُ أهْلِ الْبَيْتِ (عليهم السلام) وَ أعْداؤُهُمْ

مَعاشِرَ النّاسِ، أنَا صِراطُ اللّه‌ِ الْمُسْتَقيمُ الَّذى أمَرَكُمْ بِاتِّباعِهِ ⁽⁶⁾، ثُمَّ عَلِيٌّ مِنْ بَعْدي، ثُمَّ وُلْدى مِنْ صُلْبِهِ أئِمَّةُ [الْهُدى] ⁽⁷⁾، يَهْدُونَ إلَى الْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ. ⁽⁸⁾

«[بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ] ⁽⁹⁾الْحَمْدُ للّه‌ِ رَبِّ الْعالَمينَ، الرَّحْمنِ الرَّحيمِ، مالِكِ يَوْمِ الدّينِ، اِيّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيّاكَ نَسْتَعينُ، اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ، صِراطَ الَّذينَ اَنْعَمْتَ

عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضّالّينَ» ⁽¹⁾، فِيَّ نَزَلَتْ وَ فيهِمْ [وَ اللّه‌ِ] ⁽²⁾نَزَلَتْ، وَ لَهُمْ عَمَّتْ وَ إيّاهُمْ خَصَّتْ ⁽³⁾، أوُلئِكَ أوْلِياءُ اللّه‌ِ الَّذينَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ ⁽⁴⁾، ألا إنَّ حِزْبَ اللّه‌ِ هُمُ الْغالِبُونَ. ⁽⁵⁾

ألا إنَّ أعْدائَهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ الْغاوُونَ إخْوانُ الشَّياطينِ ⁽⁶⁾يُوحى بَعْضُهُمْ إلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراَ.

ألا إنَّ أوْلِيائَهُمُ الَّذينَ ذَكَرَهُمُ اللّه‌ُ فى كِتابِهِ، فَقالَ عَزَّ وَ جَلَّ: لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللّه‌ِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حادَّ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كانُوا آبائَهُمْ أوْ أبْنائَهُمْ أوْ إخْوانَهُمْ أوْ عَشيرَتَهُمْ، أوُلئِكَ كَتَبَ فى قُلُوبِهِمُ الاْيمانَ وَ أيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ يُدْخِلُهُمْ جَنّاتٍ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الْأنْهارُ خالِدينَ فيها رَضِيَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أوُلئِكَ حِزْبُ اللّه‌ِ ألا إنَّ حِزْبَ اللّه‌ِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ. ⁽⁷⁾

ألا إنَّ أوْلِيائَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذينَ وَصَفَهُمُ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقالَ: الَّذينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبَسُوا إيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أوُلئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ. ⁽⁸⁾

[ألا إنَّ أوْلِيائَهُمُ الَّذينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَرْتابُوا]. ⁽¹⁾

ألا إنَّ أوْلِيائَهُمُ الَّذينَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِسَلامٍ آمِنينَ، تَتَلَقّاهُمُ الْمَلائِكَةُ بِالتَّسْليمِ يَقُولُونَ: سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدينَ. ⁽²⁾

ألا إنَّ أوْلِيائَهُمْ، لَهُمُ الْجَنَّةُ يُرْزَقُونَ فيها بِغَيْرِ حِسابٍ. ⁽³⁾

ألا إنَّ أعْدائَهُمُ الَّذينَ يَصْلَوْنَ سَعيرا. ⁽⁴⁾

ألا إنَّ أعْدائَهُمُ الَّذينَ يَسْمَعُونَ لِجَهَنَّمَ شَهيقا وَ هِيَ تَفُورُ وَ يَرَوْنَ لَها زَفيرا. ⁽⁵⁾

ألا إنَّ أعْدائَهُمُ الَّذينَ قالَ اللّه‌ُ فيهِمْ: كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتّى اِذَا ادّارَكُوا فيها جَميعا قالَتْ اُخْريهُمْ لاِوُليهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذابا ضِعْفا مِنَ النّارِ، قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَ لكِنْ لا تَعْلَمُونَ . ⁽⁶⁾

ألا إنَّ أعْدائَهُمُ الَّذينَ قالَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ: كُلَّما أُلْقِيَ فيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها ألَمْ‌يَاْتِكُمْ نَذيرٌ، قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذيرٌ فَكَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللّه‌ُ مِنْ شَئ، إنْ أنْتُمْ إلاّ

فى ضَلالٍ كَبيرٍ، وَ قالوُا لَوْ كُنّا نَسْمَعُ أوْ نَعْقِلُ ما كُنّا فى أصْحابِ السَّعيرِ، فَاعْتَرَفوُا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقا لِأَصْحابِ السَّعيرِ. ⁽¹⁾ ألا إنَّ أوْلِيائَهُمُ الَّذينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ، لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أجْرٌ كَبيرٌ. ⁽²⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، شَتّانَ ما بَيْنَ السَّعيرِ وَ الْأَجْرِ الْكَبيرِ. ⁽³⁾

[مَعاشِرَ النّاسِ] ⁽⁴⁾، عَدُوُّنا مَنْ ذَمَّهُ اللّه‌ُ وَ لَعَنَهُ، وَ وَلِيُّنا [كُلُّ] ⁽⁵⁾مَنْ مَدَحَهُ اللّه‌ُ وَ أحَبَّهُ. مَعاشِرَ النّاسِ، ألا وَ إنّى [أنَا] ⁽⁶⁾النَّذيرُ وَ عَلِيٌّ الْبَشيرُ.

[مَعاشِرَ النّاسِ] ⁽⁷⁾، ألا وَ إنّى مُنْذِرٌ وَ عَلِيٌّ هادٍ. ⁽⁸⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، [ألا] ⁽⁹⁾وَ إنّى نَبِيٌّ وَ عَلِيٌّ وَصِيّي. ⁽¹⁰⁾

[مَعاشِرَ النّاسِ، ألا وَ إنّى رَسُولٌ وَ عَلِيٌّ الاْء مامُ وَ الْوَصِيُّ مِنْ بَعْدي، وَ الْأئِمَّةُ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ. ألا وَ إنّى والِدُهُمْ وَ هُمْ يَخْرُجُونَ مِنْ صُلْبِهِ]. ⁽¹¹⁾

8. الاْءمامُ الْمَهْدِيُّ عَجَّلَ اللّه‌ُ فَرَجَهُ

ألا إنَّ خاتَمَ الأئِمَّةِ مِنَّا الْقائِمُ الْمَهْدِيُّ. ⁽¹⁾ألا إنَّهُ الظّاهِرُ عَلَى الدّينِ. ⁽²⁾ألا إنَّهُ الْمُنْتَقِمُ مِنَ الظّالِمينَ. ألا إنَّهُ فاتِحُ الْحُصُونِ وَ هادِمُها. ألا إنَّهُ غالِبُ كُلِّ قَبيلَةٍ مِنْ أهْلِ الشِّرْكِ وَ هاديها. ⁽³⁾

ألا إنَّهُ الْمُدْرِكُ بِكُلِّ ثارٍ لِأوْلِياءِ اللّه‌ِ. ألا إنَّهُ النّاصِرُ لِدينِ اللّه‌ِ.

ألا إنَّهُ الْغَرّافُ مِنْ بَحْرٍ عَميقٍ. ألا إنَّهُ يَسِمُ كُلَّ ذى فَضْلٍ بِفَضْلِهِ ⁽⁴⁾وَ كُلَّ ذى جَهْلٍ بِجَهْلِهِ. ألا إنَّهُ خِيَرَةُ اللّه‌ِ وَ مُخْتارُهُ. ألا إنَّهُ وارِثُ كُلِّ عِلْمٍ وَ الْمُحيطُ بِكُلِّ فَهْمٍ.

ألا إنَّهُ الْمُخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْمُشَيِّدُ لِأمْرِ آياتِهِ. ⁽⁵⁾ألا إنَّهُ الرَّشيدُ السَّديدُ. ألا إنَّهُ الْمُفَوَّضُ إلَيْهِ.

ألا إنَّهُ قَدْ بَشَّرَ بِهِ مَنْ سَلَفَ مِنَ الْقُرُونِ بَيْنَ يَدَيْهِ. ⁽⁶⁾ألا إنَّهُ الْباقى حُجَّةً وَ لا حُجَّةَ بَعْدَهُ ⁽⁷⁾وَ لا حَقَّ إلاّ مَعَهُ وَ لا نُورَ إلاّ عِنْدَهُ.

ألا إنَّهُ لا غالِبَ لَهُ وَ لا مَنْصُورَ عَلَيْهِ. ألا وَ إنَّهُ وَلِيُّ اللّه‌ِ في أرْضِهِ، وَ حَكَمُهُ في خَلْقِهِ، وَ أمينُهُ فى سِرِّهِ وَ عَلانِيَتِهِ.

9. التَّمْهيدُ لِأمْرِ الْبَيْعَةِ

مَعاشِرَ النّاسِ، إنّى قَدْ بَيَّنْتُ لَكُمْ وَ أفْهَمْتُكُمْ، وَ هذا عَلِيٌّ يُفْهِمُكُمْ بَعْدي.

ألا وَ إنّى عِنْدَ انْقِضاءِ خُطْبَتى أدْعُوكُمْ إلى مُصافَقَتى عَلى بَيْعَتِهِ وَ الاْءقْرارِ بِهِ، ثُمَّ مُصافَقَتِهِ بَعْدى. ⁽¹⁾

ألا وَ إنّى قَدْ بايَعْتُ اللّه‌َ وَ عَلِيٌّ قَدْ بايَعَني، وَ أنَا آخِذُكُمْ ⁽²⁾بِالْبَيْعَةِ لَهُ عَنِ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ. إنَّ الَّذينَ يُبايِعُونَكَ إنَّما يُبايِعُونَ اللّه‌َ، يَدُ اللّه‌ِ فَوْقَ أيْديهِمْ. فَمَنْ نَكَثَ فَإنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ، وَ مَنْ أوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللّه‌َ فَسَيُؤْتيهِ أجْرا عَظيما. ⁽³⁾

10. الْحَلالُ وَ الْحَرامُ ، الْواجِباتُ وَ الْمُحَرَّماتُ

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ مِنْ شَعائِرِ اللّه‌ِ، فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَيْرا فَإنَّ اللّه‌َ شاكِرٌ عَليمٌ. ⁽⁴⁾مَعاشِرَ

النّاسِ، حِجُّوا الْبَيْتَ، فَما وَرَدَهُ أهْلُ بَيْتٍ إلاَّ اسْتَغْنَوْا وَ أُبْشِرُوا، وَ لاتَخَلَّفُوا عَنْهُ إلاّ بُتِرُوا وَ افْتَقَرُوا. ⁽¹⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، ما وَقَفَ بِالْمَوْقِفِ مُؤْمِنٌ إلاّ غَفَرَ اللّه‌ُ لَهُ ما سَلَفَ مِنْ ذَنْبِهِ إلى وَقْتِهِ ذلِكَ، فَإذَا انْقَضَتْ حَجَّتُهُ اسْتَأْنَفَ عَمَلَهُ. ⁽²⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، الْحُجّاجُ مُعانُونَ وَ نَفَقاتُهُمْ مُخَلَّفَةٌ عَلَيْهِمْ وَ اللّه‌ُ لايُضيعُ أجْرَ الْمُحْسِنينَ.

مَعاشِرَ النّاسِ، حِجُّوا الْبَيْتَ بِكَمالِ الدّينِ وَ التَّفَقُّهِ ⁽³⁾، وَ لا تَنْصَرِفُوا عَنِ الْمَشاهِدِ إلاّ بِتَوْبَةٍ وَ إقْلاعٍ. ⁽⁴⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، أقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ كَما أمَرَكُمُ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ ⁽⁵⁾، فَإنْ طالَ عَلَيْكُمُ الْأمَدُ فَقَصَّرْتُمْ أوْ نَسيتُمْ فَعَلِيٌّ وَلِيُّكُمْ وَ مُبَيِّنٌ لَكُمْ، الَّذي نَصَبَهُ اللّه‌ُ عزَّ وَ جَلَّ لَكُمْ بَعْدى أمينَ خَلْقِهِ. إنَّهُ مِنّى وَ أنَا مِنْهُ، وَ هُوَ وَ مَنْ يَخْلُفُ مِنْ ذُرِّيَّتى يُخْبِرُونَكُمْ بِما تَسْأَلُونَ عَنْهُ ⁽⁶⁾وَ يُبَيِّنُونَ لَكُمْ ما لاتَعْلَمُونَ.

ألا إنَّ الْحَلالَ وَ الْحَرامَ أكْثَرُ مِنْ أنْ أُحْصِيَهُما وَ أُعَرِّفَهُما ⁽⁷⁾فَآمُرُ بِالْحَلالِ وَ أنْهى عَنِ الْحَرامِ فى مَقامٍ واحِدٍ، فَأُمِرْتُ أنْ آخُذَ الْبَيْعَةَ مِنْكُمْ وَ الصَّفْقَةَ لَكُمْ بِقَبُولِ ما جِئْتُ بِهِ عَنِ اللّهِ

عَزَّ وَ جَلَّ فى عَلِيٍّ أميرِالْمُؤْمِنينَ وَ الْأَوْصِياءِ ⁽¹⁾مِنْ بَعْدِهِ الَّذينَ هُمْ مِنّي وَ مِنْهُ إمامَةً فيهِمْ قائِمَةً، خاتِمُهَا الْمَهْدِيُّ إلى يَوْمٍ يَلْقَى اللّه‌َ الَّذي يُقَدِّرُ وَ يَقْضي. ⁽²⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، وَ كُلُّ حَلالٍ دَلَلْتُكُمْ عَلَيْهِ وَ كُلُّ حَرامٍ نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ فَإنّى لَمْ‌أرْجِعْ عَنْ ذلِكَ وَ لَمْ أُبَدِّلْ. ⁽³⁾ألا فَاذْكُرُوا ⁽⁴⁾ذلِكَ وَ احْفَظُوهُ وَ تَواصَوْا بِهِ، وَ لاتُبَدِّلُوهُ وَ لاتُغَيِّرُوهُ.

ألا وَ إنّى أُجَدِّدُ الْقَوْلَ: ألا فَأَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ أْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ.

ألا وَ إنَّ رَأْسَ الْأمْرِ بِالْمَعْرُوفِ أنْ تَنْتَهُوا إلى قَوْلى وَ تُبَلِّغُوهُ مَنْ لَمْ‌يَحْضُرْ وَ تَأْمُرُوهُ بِقَبُولِهِ عَنّى وَ تَنْهَوْهُ عَنْ مُخالَفَتِهِ ⁽⁵⁾، فَإنَّهُ أمْرٌ مِنَ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مِنّى. ⁽⁶⁾وَ لا أمْرَ بِمَعْرُوفٍ وَ لا نَهْيَ عَنْ مُنْكَرٍ إلاّ مَعَ إمامٍ مَعْصُومٍ. ⁽⁷⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، الْقُرْآنُ يُعَرِّفُكُمْ أنَّ الْأئِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ، وَ عَرَّفْتُكُمْ أنَّهُمْ مِنّى وَ مِنْهُ، حَيْثُ يَقُولُ اللّه‌ُ فى كِتابِهِ: وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فى عَقِبِهِ ⁽¹⁾، وَ قُلْتُ: «لَنْ تَضِلُّوا ما إنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِما». ⁽²⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، التَّقْوى، التَّقْوى ⁽³⁾، وَ احْذَرُوا السّاعَةَ كَما قالَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ: إنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَىْ‌ءٌ عَظيمٌ. ⁽⁴⁾

اذْكُرُوا الْمَماتَ [وَ الْمَعادَ] ⁽⁵⁾وَ الْحِسابَ وَ الْمَوازينَ وَ الْمُحاسَبَةَ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّ الْعالَمينَ وَ الثَّوابَ وَ الْعِقابَ. فَمَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ أُثيبَ عَلَيْها ⁽⁶⁾وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَيْسَ لَهُ فِى الْجِنانِ ⁽⁷⁾نَصيبٌ.

11. الْبَيْعَةُ بِصُورَةٍ رَسْمِيَّةٍ

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّكُمْ أكْثَرُ مِنْ أنْ تُصافِقُونى بِكَفٍّ وحِدٍ فى وَقْتٍ واحِدٍ، وَ قَدْ أمَرَنِيَ اللّه‌ُ

عَزَّ وَ جَلَّ أنْ آخُذَ مِنْ ألْسِنَتِكُمُ الاْءقْرارَ بِما عَقَّدْتُ لِعَلِيٍّ أميرِالْمُؤْمِنينَ ⁽¹⁾، وَ لِمَنْ جاءَ بَعْدَهُ مِنَ الْأئِمَّةِ مِنّى وَ مِنْهُ، عَلى ما أعْلَمْتُكُمْ أنَّ ذُرِّيَّتى مِنْ صُلْبِهِ.

فَقوُلوُا بِأَجْمَعِكُمْ: «إنّا سامِعوُنَ مُطيعوُنَ راضوُنَ مُنْقادوُنَ لِما بَلَّغْتَ عَنْ رَبِّنا وَ رَبِّكَ فى أمْرِ إمامِنا عَلِيٍّ أميرِالْمُؤْمِنينَ وَ مَنْ وُلِدَ مِنْ صُلْبِهِ مِنَ الْأئِمَّةِ. ⁽²⁾نُبايِعُكَ عَلى ذلِكَ بِقُلُوبِنا وَ أنْفُسِنا وَ ألْسِنَتِنا وَ أيْدينا. ⁽³⁾عَلى ذلِكَ نَحْيى وَ عَلَيْهِ نَمُوتُ وَ عَلَيْهِ نُبْعَثُ. وَ لانُغَيِّرُ وَ لانُبَدِّلُ، وَ لانَشُكُّ [وَ لانَجْحَدُ] ⁽⁴⁾وَ لانَرْتابُ، وَ لانَرْجِعُ عَنِ الْعَهْدِ وَ لانَنْقُضُ الْميثاقَ. ⁽⁵⁾

وَعَظْتَنا بِوَعْظِ اللّه‌ِ فى عَلِيٍّ أميرِالْمُؤْمِنينَ وَ الْأئِمَّةِ الَّذينَ ذَكَرْتَ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ مِنْ وُلْدِهِ بَعْدَهُ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ مَنْ نَصَبَهُ اللّه‌ُ بَعْدَهُما. فَالْعَهْدُ وَ الْميثاقُ لَهُمْ مَأْخُوذٌ مِنّا، مِنْ قُلوُبِنا وَ أنْفُسِنا وَ ألْسِنَتِنا وَ ضَمائِرِنا وَ أيْدينا. مَنْ أدْرَكَها بِيَدِهِ وَ إلاّ فَقَدْ أقَرَّ بِلِسانِهِ، وَ لانَبْتَغى بِذلِكَ بَدَلاً وَ لايَرَى اللّه‌ُ مِنْ أنْفُسِنا حِوَلاً. نَحْنُ نُؤَدّى ذلِكَ عَنْكَ الدّانى وَ الْقاصى مِنْ أوْلادِنا وَ أهالينا، وَ نُشْهِدُ اللّه‌َ بِذلِكَ وَ كَفى بِاللّه‌ِ شَهيدا وَ أنْتَ عَلَيْنا بِهِ شَهيدٌ». ⁽⁶⁾

نحن نؤدّى ذلك عنك الدانى و القاصى من أولادنا و أهالينا («ه» و «و»: ...عنك إلى كل من رأينا ممن ولدنا أو لم نلده)، أشهدنا اللّه بذلك و كفى باللّه شهيدا و أنت علينا به شهيد و كل من أطاع اللّه ممن ظهر و استتر و ملائكة اللّه و جنوده و عبيده و اللّه أكبر من كل شهيد».

و فى كتاب «الصراط المستقيم» جاء هذه الفقرات من قوله «قولوا: أعطينا...» إلى هنا هكذا: معاشر الناس، قولوا: أعطيناك على ذلك عهدا من أنفسنا و ميثاقا بألسنتنا و صفقة بأيدينا نؤدّيه إلى من رأينا و ولدنا، لانبغى بذلك بدلاً و أنت شهيد علينا و كفى باللّه شهيدا.

مَعاشِرَ النّاسِ، ما تَقُولُونَ؟ فَإنَّ اللّه‌َ يَعْلَمُ كُلَّ صَوْتٍ وَ خافِيَةَ كُلِّ نَفْسٍ ⁽¹⁾، «فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإنَّما يَضِلُّ عَلَيْها» ⁽²⁾، وَ مَنْ بايَعَ فَإنَّما يُبايِعُ اللّه‌َ، «يَدُ اللّه‌ِ فَوْقَ أيْديهِمْ». ⁽³⁾مَعاشِرَ النّاسِ، فَبايِعُوا اللّه‌َ وَ بايِعُونى وَ بايِعُوا عَلِيّا ⁽⁴⁾أميرَالْمُؤْمِنينَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ وَ الْأئِمَّةَ [مِنْهُمْ فِى الدُّنْيا وَ اْلآخِرَةِ] ⁽⁵⁾كَلِمَةً باقِيَةً. يُهْلِكُ اللّه‌ُ مَنْ غَدَرَ وَ يَرْحَمُ مَنْ وَفى ⁽⁶⁾، وَ مَنْ نَكَثَ فَإنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ وَ مَنْ أوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللّه‌َ فَسَيُؤْتيهِ أجْرا عَظيما. ⁽⁷⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، قُولُوا الَّذى قُلْتُ لَكُمْ وَ سَلِّمُوا عَلى عَلِيٍّ بِإمْرَةِ الْمُؤْمِنينَ ⁽¹⁾، وَ قوُلوُا: سَمِعْنا وَ أطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ إلَيْكَ الْمَصيرُ ⁽²⁾، وَ قوُلوُا: الْحَمْدُ للّه‌ِ الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أنْ هَدانَا اللّه‌ُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ. ⁽³⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّ فَضائِلَ عَلِيِّ بْنِ أبيطالِبٍ عِنْدَ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ - وَ قَدْ أنْزَلَها فِى الْقُرْآنِ - أكْثَرُ مِنْ أنْ أُحْصِيَها فى مَقامٍ واحِدٍ، فَمَنْ أنْبَأَكُمْ بِها وَ عَرَفَها ⁽⁴⁾فَصَدِّقُوهُ. ⁽⁵⁾

مَعاشِرَ النّاسِ، مَنْ يُطِعِ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ وَ عَلِيّا وَ الْأئِمَّةَ الَّذينَ ذَكَرْتُهُمْ ⁽⁶⁾فَقَدْ فازَ فَوْزا عَظيما. مَعاشِرَ النّاسِ، السّابِقُونَ إلى مُبايَعَتِهِ وَ مُوالاتِهِ وَ التَّسْليمِ ⁽⁷⁾عَلَيْهِ بِإمْرَهِ الْمُؤْمِنينَ أُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ ⁽⁸⁾فى جَنّاتِ النَّعيمِ.

مَعاشِرَ النّاسِ، قوُلوُا ما يَرْضَى اللّه‌ُ بِهِ عَنْكُمْ مِنَ الْقَوْلِ، فَإنْ تَكْفُروُا أنْتُمْ وَ مَنْ فِى الْأَرْضِ جَميعا فَلَنْ يَضُرَّ اللّه‌َ شَيْئا. ⁽⁹⁾

أللّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنينَ [بِما أدَّيْتُ وَ أمَرْتَ] ⁽¹⁰⁾وَ اغْضِبْ عَلَى [الْجاحِدينَ] ⁽¹¹⁾الْكافِرينَ، وَ الْحَمْدُ للّه‌ِ رَبِّ الْعالَمينَ.

7. ترجمه فارسی خطبه غدیر

اشاره

ترجمه فارسىِ متن كامل خطبه پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) در غدير خم

بسم اللّه الرحمن الرحيم

1. حمد و ثناى الهى

حمد و سپاس خدايى را كه در يگانگى خود بلند مرتبه، و در تنهايى و فرد بودن خود نزديک است.⁽¹⁾در قدرت و سلطه خود با جلالت و در اركان خود عظيم است. علم او به همه چيز احاطه دارد، در حالى كه در جاى خود است ⁽²⁾

اول: علم خداوند به همه چيز احاطه دارد در حالى كه آن چيز ها در جاى خود هستند و خداوند احتياج به معاينه و ملاحظه آن ها ندارد.

دوم: علم خداوند به همه چيز احاطه دارد در حالى كه خداوند در مكان خود است. البته براى خداوند مكان تصور ندارد، پس منظور اين است كه خداوند چنان احاطه بر موجودات دارد كه براى علمش احتياج به رفت و آمد و كسب علم ندارد.

هميشه مورد سپاس بوده و هم چنان مورد ستايش خواهد بود. صاحب عظمتى كه از بين رفتنى نيست. ابتدا كننده او و بازگرداننده اوست، و هر كارى به سوى او باز مى گردد.

به وجود آورنده بالا برده شده ها (آسمان ها و افلاک) و پهن كننده گسترده ها (زمين)، يگانه حكمران زمين ها و آسمان ها، پاک و منزّه و تسبيح شده ⁽¹⁾، پروردگار ملائكه و روح، تفضّل كننده بر همه آن چه خلق كرده و لطف كننده بر هر آن چه به وجود آورده است. هر چشمى زير نظر اوست ⁽²⁾، ولى چشم ها او را نمى بينند.

كَرم كننده و بردبار و تحمل كننده است. رحمت او همه چيز را فرا گرفته و با نعمت خود بر همه آن ها منت گذارده است. در انتقام گرفتن خود عجله نمى كند، و به آن چه از عذابش كه مستحق آنند مبادرت نمى ورزد.

از باطن ها و سريره ها خبر دارد و ضماير را مى داند و پنهان ها بر او مخفى نمى ماند و مخفى ها بر او مشتبه نمى شود. او راست احاطه بر هر چيزى و غلبه بر همه چيز و قوت در هر چيزى و قدرت بر هر چيزى، و مانند او شيئى نيست. اوست به وجود آورنده شيئ (چيز) هنگامى كه چيزى نبود. ⁽³⁾دائم و زنده است، و قسط و عدل را برپا دارنده است. نيست خدايى جز او كه با عزّت و حكيم است.

بالاتر از آن است كه چشم ها او را درک كنند ولى او چشم ها را درک مى كند، و او لطف كننده و آگاه است. هيچ كس نمى تواند با ديدن به صفت او راه يابد، و هيچ كس به چگونگى او از سرّ و آشكار دست نمى يابد مگر به آن چه خود خداوند عزوجل راهنمايى كرده است.

گواهى مى دهم براى او كه اوست خدايى كه قُدس و پاكى و منزّه بودن او روزگار را پر كرده است. او كه نورش ابديّت را فرا گرفته است. او كه دستورش را بدون مشورتِ مشورت كننده اى اجرا مى كند و در تقديرش شريک ندارد و در تدبيرش كمک نمى شود. ⁽¹⁾

آن چه ايجاد كرده بدون نمونه و مثالى تصوير نموده و آن چه خلق كرده بدون كمک از كسى و بدون زحمت و بدون احتياج به فكر و حيله ⁽²⁾خلق كرده است. آن ها را ايجاد كرد پس به وجود آمدند ⁽³⁾، و خلق كرد پس ظاهر شدند. پس اوست خدايى كه جز او خدايى نيست، كه صنعت او محكم و كار او زيباست. عادلى كه ظلم نمى كند و كَرم كننده اى كه كارها به سوى او باز مى گردد.

شهادت مى دهم اوست خدايى كه همه چيز در مقابل عظمت او تواضع كرده، و همه چيز در مقابل عزّت او ذليل شده، و همه چيز در برابر قدرت او سر تسليم فرود آورده، و همه چيز در برابر هيبت او خاضع شده است.

پادشاهِ پادشاهان ⁽⁴⁾و گرداننده افلاک و مسخّر كننده آفتاب و ماه، كه همه با زمانِ تعيين شده در حركت هستند. شب را بر روى روز و روز را بر روى شب مى گرداند كه به سرعت در پى آن مى رود. ⁽⁵⁾در هم شكننده هر زورگوى با عناد، و هلاک كننده هر شيطان سر پيچ و متمرّد.

براى او ضدّى و همراه او معارضى نبوده است. يكتا و بى نياز است. زاييده نشده و نمى زايد و براى او هيچ همتايى نيست. خداى يگانه و پروردگار با عظمت. مى خواهد پس به انجام مى رساند، و اراده مى كند پس مقدّر مى نمايد، و مى داند پس به شماره مى آورد. مى ميراند و زنده مى كند، فقير مى كند و غنى مى نمايد، مى خنداند و مى گرياند، نزديک مى كند و دور مى نمايد ⁽¹⁾و منع مى كند و عطا مى نمايد. ⁽²⁾پادشاهى از آنِ او و حمد و سپاس براى اوست. خير به دست اوست و او بر هر چيزى قادر است.

شب را در روز و روز را در شب فرو مى برد. ⁽³⁾نيست خدايى جز او كه با عزّت و آمرزنده است. اجابت كننده دعا، بسيار عطا كننده، شمارنده نَفَس ها و پروردگار جنّ و بشر، كه هيچ امرى بر او مشكل نمى شود ⁽⁴⁾و فرياد دادخواهان او را منضجر نمى كند، و اصرارِ اصرار كنندگانش او را خسته نمى نمايد. نگه دارنده صالحين و موفّق كننده رستگاران و صاحب اختيار مؤمنين و پروردگار عالميان. خدايى كه از هر آن چه خلق كرده مستحق است كه او را در هر حالى شكر و سپاس گويند.

او را سپاس بسيار مى گويم و دائماً شكر مى نمايم، چه در آسايش و چه در گرفتارى، چه در حال شدت و چه در حال آرامش. و به او و ملائكه اش و كتاب هايش و پيامبرانش ايمان مى آورم. دستور او را گوش مى دهم و اطاعت مى نمايم و به آن چه او را راضى مى كند مبادرت مى ورزم و در مقابل مقدرات او تسليم مى شوم ⁽⁵⁾، به عنوان رغبت در اطاعت او و ترس از عقوبت او، چرا كه اوست خدايى كه نمى توان از مكر او در امان بود و از ظلم او هم ترس نداريم (يعنى ظلم نمى كند).

2. فرمان الهى براى مطلبى مهم

اقرار مى كنم براى خداوند بر نفس خود به عنوان بندگى او، و شهادت مى دهم براى او به پروردگارى، و آن چه به من وحى نموده ادا مى نمايم از ترس آن كه مبادا اگر انجام ندهم عذابى از او بر من فرود آيد كه هيچ كس نتواند آن را دفع كند، هر چند كه حيله عظيمى به كار بندد و دوستى او خالص باشد - نيست خدايى جز او - زيرا خداوند به من اعلام فرموده كه اگر آن چه در حق على بر من نازل نموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده ام، و براى من حفظ از شر مردم را ضمانت نموده و خدا كفايت كننده و كريم است.

خداوند به من چنين وحى كرده است: «بِسمِ اللّه‌ِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ، يا اَيُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ - فى علىٍّ يعنى فى الخلافة لعلىّ بن ابى طالب - وَ اِن لَم‌تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ النّاسِ» ⁽¹⁾: «اى پيامبر، ابلاغ كن آن چه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده - درباره على، يعنى خلافت على بن ابى طالب - و اگر انجام ندهى رسالت او را نرسانده اى، و خداوند تو را از مردم حفظ مى كند».

اى مردم، من در رساندن آن چه خداوند بر من نازل كرده كوتاهى نكرده ام، ⁽²⁾و من سبب نزول اين آيه را براى شما بيان مى كنم:

جبرئيل سه مرتبه بر من نازل شد و از طرف خداوندِ سلام پروردگارم - كه او سلام است ⁽¹⁾- مرا مأمور كرد كه در اين اجتماع بپاخيزم و بر هر سفيد و سياهى اعلام كنم كه «على بن ابى طالب برادرِ من و وصى من و جانشين من بر امتم و امام بعد از من است. نسبت او به من همانند نسبت هارون به موسى است جز اين كه پيامبرى بعد از من نيست. و او صاحب اختيار شما بعد از خدا و رسولش است»، و خداوند در اين مورد آيه اى از كتابش بر من نازل كرده است: «اِنَّما وَليُّكُمُ اللّه‌ُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذينَ آمَنوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعونَ»، ⁽²⁾«صاحب اختيار شما خدا و رسولش هستند و كسانى كه ايمان آورده و نماز را بپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند»، و على بن ابى طالب است كه نماز را بپا داشته و در حال ركوع زكات داده و در هر حال خداوند عز و جل را قصد مى كند. ⁽³⁾

اى مردم، من از جبرئيل درخواست كردم كه از خدا بخواهد تا مرا از ابلاغ اين مهم معاف بدارد، زيرا از كمى متقين و زيادى منافقين و فساد ملامت كنندگان و حيله هاى مسخره كنندگانِ اسلام اطلاع دارم، كسانى كه خداوند در كتابش آنان را چنين توصيف كرده است كه با زبانشان مى گويند آن چه در قلب هايشان نيست و اين كار را سهل مى شمارند در حالى كه نزد خداوند عظيم است. و هم چنين ⁽⁴⁾به خاطر اين كه منافقين بارها مرا اذيت كرده اند تا آن جا كه مرا «اُذُن» (گوش دهنده بر هر حرفى) ناميدند، و گمان كردند كه من چنين هستم به خاطر ملازمت بسيار او (على) با من و توجه من به او و تمايل او و قبولش از من، تا آن كه خداوند عز و جل در اين باره چنين نازل كرد: «وَ مِنهُمُ الَّذينَ يُؤذونَ النَّبىَّ وَ يَقولونَ هُوَ اُذُنٌ قُل اُذُن - عَلَى الَّذينَ يَزعَمونَ اَنَّهُ اُذُن - خَيرٍ

لَكُم، يُؤمِنُ بِاللّه‌ِ وَ يُؤمِنُ لِلمُؤمِنينَ...» ⁽¹⁾: «و از آنان كسانى هستند كه پيامبر را اذيت مى كنند و مى گويند او اُذُن (گوش دهنده بر هر حرفى) است، بگو: گوش است - بر ضد كسانى كه گمان مى كنند او اُذُن است - و براى شما خير است، به خدا ايمان مى آورد و در مقابل مؤمنين اظهار تواضع و احترام مى نمايد».

و اگر من بخواهم گويندگان اين نسبت (اُذُن) را نام ببرم مى توانم، و اگر بخواهم به شخص آن ها اشاره كنم مى نمايم، و اگر بخواهم با علائم آن ها را معرّفى كنم مى توانم، ولى به خدا قسم من در كار آنان با بزرگوارى رفتار كرده ام. ⁽²⁾

بعد از همه اين ها خداوند از من راضى نمى شود مگر آن چه در حق على بر من نازل كرده ابلاغ نمايم. «يا اَيُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ - فى حق علىٍّ - وَ اِن لَم‌تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ النّاسِ» ⁽³⁾: «اى پيامبر برسان آن چه - در حق على - از پروردگارت بر تو نازل شده، و اگر انجام ندهى رسالت او را نرسانده اى، و خداوند تو را از شر مردم حفظ مى كند».

3. اعلان رسمى ولايت و امامت دوازده امام (عليهم السلام)

اى مردم، اين مطلب را درباره او بدانيد و بفهميد، و بدانيد كه خداوند او را برای

شما صاحب اختيار و امامى قرار داده كه اطاعتش را واجب نموده است بر مهاجرين و انصار و بر تابعين آنان به نيكى، و بر روستايى و شهرى، و بر عجم و عرب، و بر آزاد و بنده، و بر بزرگ و كوچک، و بر سفيد و سياه. بر هر يكتا پرستى ⁽¹⁾حكم او اجرا شونده و كلام او مورد عمل و امر او نافذ است. هر كس با او مخالفت كند ملعون است، و هر كس تابع او باشد و او را تصديق نمايد مورد رحمت الهى است. ⁽²⁾خداوند او را و هر كس را كه از او بشنود و او را اطاعت كند آمرزيده است.

اى مردم، اين آخرين بارى است كه در چنين اجتماعى بپا مى ايستم. پس بشنويد و اطاعت كنيد و در مقابل امر خداوند، پروردگارتان سر تسليم فرود آوريد، چرا كه خداوند عز و جل صاحب اختيار شما و معبود شماست، و بعد از خداوند رسولش و پيامبرش كه شما را مخاطب قرار داده، ⁽³⁾و بعد از من على صاحب اختيار شما و امام شما به امر خداوند است، و بعد از او امامت در نسل من از فرزندان اوست تا روزى كه خدا و رسولش را ملاقات خواهيد كرد.

حلالى نيست مگر آن چه خدا و رسولش و آنان (امامان) حلال كرده باشند، و حرامى نيست مگر آن چه خدا و رسولش و آنان (امامان) بر شما حرام كرده باشند. خداوند عزوجل حلال و حرام را به من شناسانده است، و آن چه پروردگارم از كتابش و حلال و حرامش به من آموخته به او سپرده ام.

اى مردم، على را (بر ديگران) فضيلت دهيد. هيچ علمى نيست مگر آن كه خداوند آن را در من جمع كرده است و هر علمى را كه آموخته ام در امام المتقين جمع نموده ام، ⁽⁴⁾و هيچ علمى نيست مگر آن كه آن را به على آموخته ام. اوست «امام مبين» كه

خداوند در سوره ياسين ذكر كرده است: وَ كُلَّ شَىْ‌ءٍ اَحصَيناهُ فى اِمامٍ مُبينٍ ⁽¹⁾: «و هر چيزى را در امام مبين جمع كرديم».

اى مردم، از او (على) به سوى ديگرى گمراه نشويد، و از او روى بر مگردانيد و از ولايت او سرباز نزنيد. اوست كه به حق هدايت نموده و به آن عمل مى كند، و باطل را ابطال نموده و از آن نهى مى نمايد، و در راه خدا سرزنش ملامت كننده اى او را مانع نمى شود.

او (على) اول كسى است كه به خدا و رسولش ايمان آورد و هيچ كس در ايمانِ به من بر او سبقت نگرفت. اوست كه با جان خود در راه رسول خدا فداكارى كرد. اوست كه با پيامبر خدا بود در حالى كه هيچ كس از مردان همراه او خدا را عبادت نمى كرد. اولينِ مردم در نماز گزاردن، و اول كسى است كه با من خدا را عبادت كرد. از طرف خداوند به او امر كردم تا در خوابگاه من بخوابد؛ و او هم در حالى كه جانش را فداى من كرده بود در جاى من خوابيد.

اى مردم، او را فضيلت دهيد كه خدا او را فضيلت داده است، و او را قبول كنيد كه خداوند او را منصوب نموده است.

اى مردم، او از طرف خداوند امام است، ⁽²⁾و هر كس ولايت او را انكار كند خداوند هرگز توبه اش را نمى پذيرد و او را نمى بخشد. حتمى است بر خداوند كه با كسى كه با او مخالفت نمايد چنين كند و او را به عذابى شديد تا ابديت و تا آخر روزگار معذب نمايد. پس بپرهيزيد از اين كه با او مخالفت كنيد ⁽³⁾و گرفتار آتشى شويد كه آتشگيره آن مردم و سنگ ها هستند و براى كافران آماده شده است.

اى مردم، به خدا قسم پيامبران و رسولان پيشين به من بشارت داده اند، و من به خدا قسم خاتم پيامبران و مرسلين و حجت بر همه مخلوقين از اهل آسمان ها و زمين هستم. هر كس در اين مطالب شک كند مانند كفر جاهليت اول كافر شده است.

و هر كس در چيزى از اين گفتار من شک كند در همه آن چه بر من نازل شده شک كرده است، و هر كس در يكى از امامان شک كند در همه آنان شک كرده است، و شک كننده درباره ما در آتش است. ⁽¹⁾

اى مردم، خداوند اين فضيلت را بر من ارزانى داشته كه منتى از او بر من و احسانى از جانب او به سوى من است. خدايى جز او نيست. حمد و سپاس از من بر او تا ابديت و تا آخر روزگار و در هر حال.

اى مردم، على را فضيلت دهيد ⁽²⁾كه او افضل مردم بعد از من از هر مرد و زن است، تا مادامى كه خداوند رزق و روزى را نازل مى كند و خلق باقى هستند. ملعون است ملعون است، مورد غضب است مورد غضب است كسى كه اين گفتار مرا رد كند و با آن موافق نباشد. بدانيد كه جبرئيل از جانب خداوند اين خبر را براى من آورده است ⁽³⁾و مى گويد: «هر كس با على دشمنى كند و ولايت او را نپذيرد لعنت و غضب من بر او باد». هر كس ببيند براى فردا چه پيش فرستاده است. از خدا بترسيد كه با على مخالفت كنيد و در نتيجه قدمى بعد از ثابت بودن آن بلغزد. خداوند از آن چه انجام مى دهيد آگاه است.

اى مردم، او (على) «جَنبُ اللّه» ⁽¹⁾است كه خداوند در كتاب عزيزش ذكر كرده و درباره كسى كه با او مخالفت كند فرموده است: اَن تَقولَ نَفسٌ يا حَسرَتا عَلى ما فَرَّطتُ فى جَنبِ اللّه‌ِ ⁽²⁾: «اى حسرت بر آن چه درباره جنب خداوند تفريط و كوتاهى كردم».

اى مردم، در قرآن تدبر نماييد و آيات آن را بفهميد و در محكمات آن نظر كنيد و به دنبال متشابه آن نرويد. به خدا قسم، باطن ⁽³⁾آن را براى شما بيان نمى كند ⁽⁴⁾و تفسيرش را برايتان روشن نمى كند مگر اين شخصى كه دست او را مى گيرم و او را به سوى خود بالا مى برم و بازوى او را مى گيرم و با دو دستم او را بلند مى كنم و به شما مى فهمانم كه: «هر كس من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار اوست»، و او على بن ابى طالب برادر و جانشين من است، و ولايتِ او از جانب خداوندِ عز و جل است كه بر من نازل كرده است.

اى مردم، على و پاكان از فرزندانم از نسل او ثقل اصغرند و قرآن ثقل اكبر است. ⁽⁵⁾هر يک از اين دو از ديگرى خبر مى دهد و با آن موافق است. آن ها از يک ديگر جدا نمى شوند تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند. بدانيد كه آنان امين هاى خداوند بين مردم و حاكمان او در زمين هستند. ⁽⁶⁾

بدانيد كه من ادا نمودم، بدانيد كه من ابلاغ كردم، بدانيد كه من شنوانيدم، بدانيد كه من روشن نمودم، ⁽¹⁾بدانيد كه خداوند فرموده است و من از جانب خداوند عز و جل مى گويم. بدانيد كه اميرالمؤمنينى جز اين برادرم نيست. ⁽²⁾بدانيد كه اميرالمؤمنين بودن بعد از من براى احدى جز او حلال نيست.

4. معرفى اميرالمؤمنين (عليه السلام) بر فراز دستان پيامبر (صلى الله عليه و آله)

سپس پيامبر (صلى الله عليه و آله) دستش را بر بازوى على (عليه السلام) زد و او را بلند كرد. اين در حالى بود كه اميرالمؤمنين (عليه السلام) از زمانى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) بر فراز منبر آمده بود يک پله پايين تر از مكان حضرت ايستاده بود و نسبت به صورت حضرت به طرف راست مايل بود كه گويى هر دو در يک مكان ايستاده اند.

سپس پيامبر (صلى الله عليه و آله) با دستش او را بلند كرد و هر دو دست را به سوى آسمان باز نمود و على (عليه السلام) را از جا بلند كرد تا حدى كه پاى او موازى زانوى پيامبر (صلى الله عليه و آله) رسيد. ⁽³⁾

اين فقره در كتاب اقبال سيد بن طاووس چنين آمده است: ... پيامبر (صلى الله عليه و آله) على (عليه السلام) را بلند كرد و فرمود: اى مردم، چه كسى صاحب اختيار شماست؟ گفتند: خدا و رسولش. فرمود: بدانيد كه هر كس من صاحب اختيار او بوده ام اين على صاحب اختيار اوست. خداوندا، دوست بدار هر كس او را دوست دارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند و خوار كن هر كس او را خوار كند.

«اَلا فَمَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ، اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخْذُل مَن خَذَلَهُ»: بدانيد كه هر كس من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار اوست. خدايا دوست بدار هر كس او را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند، و خوار كن هر كس او را خوار كند.

اى مردم، اين على است برادر من و وصى من و جامع علم من، ⁽¹⁾و جانشين من در امتم بر آنان كه به من ايمان آورده اند، و جانشين من در تفسير كتاب خداوند عز و جل و دعوت به آن، و عمل كننده به آن چه او را راضى مى كند، و جنگ كننده با دشمنان خدا و دوستى كننده بر اطاعت او ⁽²⁾و نهى كننده از معصيت او.

اوست خليفه رسول خدا، و اوست اميرالمؤمنين و امام هدايت كننده از طرف خداوند، و اوست قاتل ناكثين و قاسطين و مارقين ⁽³⁾به امر خداوند.

خداوند مى فرمايد: ما يُبَدَّلُ الْقَولُ لَدَىَّ ، ⁽⁴⁾«سخن در پيشگاه من تغيير نمى پذيرد»، پروردگارا، به امر تو مى گويم ⁽⁵⁾: «خداوندا دوست بدار هر كس على را دوست بدارد و دشمن بدار هر كس على را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس على را يارى كند و خوار كن هر كس على را خوار كند، و لعنت نما هر كس على را انكار كند و غضب نما بر هر كس كه حق على را انكار نمايد».

پروردگارا، تو هنگام روشن شدن اين مطلب و منصوب نمودن على در اين روز اين آيه را درباره او نازل كردى: اليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لكُمُ الاِسلامَ دينا ⁽¹⁾: «امروز دين شما را برايتان كامل نمودم و نعمت خود را بر شما تمام كردم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم»، و فرمودى: «اِنَّ الدّينَ عِندَ اللّه‌ِ الاِسلامُ»: «دين نزد خداوند اسلام است»، و فرمودى: و مَنَ يَبتَغِ غَيرَ الاِسلامِ دينا فَلَن يُقبَلَ مِنهُ وَ هُوَ فِى الآخِرَةِ مِنَ الخاسِرينَ ⁽²⁾: «و هر كس دينى غير از اسلام انتخاب كند هرگز از او قبول نخواهد شد و او در آخرت از زيانكاران خواهد بود». پروردگارا، تو را شاهد مى گيرم كه من ابلاغ نمودم. ⁽³⁾

5. تأكيد بر توجه امت به مسئله امامت

اى مردم، خداوند دين شما را با امامت او كامل نمود. پس هر كس اقتدا نكند به او و به كسانى كه جانشين او از فرزندان من و از نسل او هستند تا روز قيامت و روز رفتن به پيشگاه خداوند عز و جل، چنين كسانى اعمالشان در دنيا و آخرت از بين رفته ⁽⁴⁾و در آتش دائمى خواهند بود. عذاب از آنان تخفيف نمى يابد و به آن ها مهلت داده نمى شود.

اى مردم، اين على است كه يارى كننده ترين شما نسبت به من و سزاوارترين شما به من و نزديک ترين شما به من و عزيزترين شما نزد من است. خداوند عز و جل و من از او راضى هستيم. هيچ آيه رضايتى در قرآن نازل نشده است مگر درباره او، و هيچ گاه خداوند مؤمنين را مورد خطاب قرار نداده مگر آن كه ابتدا او مخاطب بوده است، و هيچ آيه مدحى در قرآن نيست مگر درباره او، و خداوند در سوره «هَل اَتى عَلَى الاِنسانِ...» شهادت به بهشت نداده مگر براى او ⁽¹⁾و اين سوره را درباره غير او نازل نكرده و با اين سوره جز او را مدح نكرده است.

اى مردم، او يارى دهنده دين خدا و دفاع كننده از رسول خداست، ⁽²⁾و اوست با تقواى پاكيزه هدايت كننده هدايت شده. پيامبرتان بهترين پيامبر و وصيتان بهترين وصى و فرزندان او بهترين اوصياء هستند.

اى مردم، نسل هر پيامبرى از صلب خود او هستند ولى نسل من از صلب اميرالمؤمنين على است.

اى مردم، شيطان آدم را با حسد از بهشت بيرون كرد. مبادا به على حسد كنيد كه اعمالتان نابود شود و قدم هايتان بلغزد. آدم به خاطر يک خطا به زمين فرستاده شد در حالى كه انتخاب شده خداوند عز و جل بود، پس شما چگونه خواهيد بود در حالى كه شماييد ⁽³⁾و در بين شما دشمنان خدا هستند. ⁽⁴⁾

بدانيد كه با على دشمنى نمى كند مگر شقى و با على دوستى نمى كند مگر با تقوى، و به او ايمان نمى آورد مگر مؤمن مخلص. به خدا قسم درباره على نازل شده است

سوره «وَالعَصر»: بِسمِ اللّه‌ِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ، وَالعَصرِ، اِنَّ الاِنسانَ لَفى خُسرٍ ⁽¹⁾: «قسم به عصر، انسان در زيان است» مگر على كه ايمان آورد و به حق و صبر راضى شد.

اى مردم، من خدا را شاهد گرفتم و رسالتم را به شما ابلاغ نمودم، و بر عهده رسول جز ابلاغ روشن چيزى نيست. اى مردم، از خدا بترسيد آن طور كه بايد ترسيد و از دنيا نرويد مگر آن كه مسلمان باشيد.

6. اشاره به كارشكنى هاى منافقين

اى مردم، «ايمان آوريد به خدا و رسولش و به نورى كه همراه او نازل شده است، قبل از آن كه هلاک كنيم وجوهى را و آن صورت ها را به پشت برگردانيم يا آنان را مانند اصحاب سبت لعنت كنيم». ⁽²⁾به خدا قسم، از اين آيه قصد نشده مگر قومى از اصحابم كه آنان را به اسم و نسبشان مى شناسم ولى مأمورم از آنان پرده پوشى كنم. پس هر كس عمل كند مطابق آن چه در قلبش از حب يا بغض نسبت به على مى يابد.

اى مردم، نور از جانب خداوند عز و جل در من نهاده شده ⁽¹⁾و سپس در على بن ابى طالب و بعد در نسل او تا مهدى قائم كه حق خداوند و هر حقى كه براى ما باشد مى گيرد، ⁽²⁾چرا كه خداوند عز و جل ما را بر كوتاهى كنندگان و بر معاندين و مخالفين و خائنين و گناهكاران و ظالمين و غاصبين از همه عالميان حجت قرار داده است. ⁽³⁾

اى مردم، شما را مى ترسانم و انذار مى نمايم كه من رسول خدا هستم و قبل از من پيامبران بوده اند. آيا اگر من بميرم يا كشته شوم شما عقبگرد مى نماييد؟ هر كس به عقب برگردد به خدا ضررى نمى رساند، و خداوند به زودى شاكرين و صابرين را پاداش مى دهد. بدانيد كه على است توصيف شده به صبر و شكر و بعد از او فرزندانم از نسل او چنين اند.

اى مردم، با اسلامتان بر من منت مگذاريد، بلكه بر خدا هم منت نگذاريد، كه اعمالتان را نابود مى نمايد و بر شما غضب مى كند و شما را به شعله اى از آتش و مس (گداخته) مبتلا مى كند. پروردگار شما در كمين است. ⁽⁴⁾

اى مردم، بعد از من امامانى خواهند بود كه به آتش دعوت مى كنند و روز قيامت كمک نمى شوند. اى مردم، خداوند و من از آنان بيزار هستيم. اى مردم، آنان و يارانشان و تابعينشان و پيروانشان در پايين ترين درجه آتش اند، و چه بد است جاى متكبران. بدانيد كه آنان «اصحاب صحيفه» ⁽⁵⁾هستند، پس هر يک از شما در صحيفه خود نظر كند.

راوى مى گويد: وقتى پيامبر (صلى الله عليه و آله) از «اصحاب صحيفه» ياد كرد اكثر مردم منظور حضرت از اين كلام را نفهميدند و برايشان سؤال انگيز شد و فقط عده كمى مقصود حضرت را فهميدند.

اى مردم، من امر خلافت را به عنوان امامت و وراثتِ آن در نسل خودم تا روز قيامت به وديعه مى سپارم، و من رسانيدم آن چه مأمور به ابلاغش بودم تا حجت باشد بر حاضر و غايب، و بر همه كسانى كه حضور دارند يا ندارند و به دنيا آمده اند يا نيامده اند. پس حاضران به غايبان و پدران به فرزندان تا روز قيامت برسانند.

به زودى امامت را بعد از من به عنوان پادشاهى و با ظلم و زور ⁽¹⁾مى گيرند. خداوند غاصبين و تعدى كنندگان را لعنت كند. و در آن هنگام است - اى جن و انس ⁽²⁾- كه مى ريزد براى شما آن كه بايد بريزد و مى فرستد بر شما شعله اى از آتش و مس (گداخته) كه نمى توانيد آن را از خود دفع كنيد. ⁽³⁾

اى مردم، خداوند عز و جل شما را به حال خود رها نخواهد كرد تا آن كه خبيث را از پاكيزه جدا كند، و خداوند شما را بر غيب مطلع نمى كند.

اى مردم، هيچ سرزمينِ آبادى ⁽⁴⁾نيست مگر آن كه در اثر تكذيبِ (اهل آن آيات الهى را) خداوند قبل از روز قيامت آنان را هلاک خواهد كرد و آن را تحت حكومت امام مهدى خواهد آورد، و خداوند وعده خود را عملى مى نمايد. ⁽⁵⁾

اى مردم، قبل از شما اكثر پيشينيان هلاک شدند، و خداوند آن ها را هلاک نمود ⁽¹⁾و اوست كه آيندگان را هلاک خواهد كرد. خداى تعالى مى فرمايد: اَلَم نُهلِكِ الاَوَّلينَ، ثُمَّ نُتبِعُهُمُ الآخَرينَ، كَذلِكَ نَفعَلُ بِالمُجرِمينَ، وَيلٌ يَومَئِذٍ لِلمُكَذِّبينَ ⁽²⁾: «آيا ما پيشينيان را هلاک نكرديم؟ آيا در پى آنان ديگران را نفرستاديم؟ ما با مجرمان چنين مى كنيم. واى بر مكذبين در آن روز».

اى مردم، خداوند مرا امر و نهى نموده است، و من هم به امر الهى على را امر و نهى نموده ام، و علم امر و نهى نزد اوست.⁽³⁾پس امر او را گوش دهيد تا سلامت بمانيد، و او را اطاعت كنيد تا هدايت شويد و نهى او را قبول كنيد تا در راه درست باشيد، و به سوى مقصد و مراد او برويد و راه هاى بيگانه شما را از راه او منحرف نكند.

7. پيروان اهل بيت (عليهم السلام) و دشمنان ايشان

اى مردم، من راه مستقيم خداوند هستم كه شما را به تابعيت آن امر نموده ⁽⁴⁾، و سپس على بعد از من، و سپس فرزندانم از نسل او كه امامان هدايت اند، به حق هدايت مى كنند و به يارى حق به عدالت رفتار مى كنند.

«بِسمِ اللّه‌ِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ، الحَمدُ ِللّه‌ِ رَبِّ العالَمينَ...» تا آخر سوره حمد را خواندند و سپس فرمودند: اين سوره درباره من نازل شده، و به خدا قسم درباره ايشان (امامان) نازل شده است. به طور عموم شامل آنان است و به طور خاص درباره آنان است. ⁽¹⁾ايشان دوستان خدايند كه ترسى بر آنان نيست و محزون نمى شوند. بدانيد كه حزب خداوند غالب هستند.

بدانيد دشمنان ايشان سُفَهاى گمراه و برادران شياطين اند، كه اباطيل را از روى غرور به يک ديگر مى رسانند. ⁽²⁾

بدانيد دوستان ايشان (اهل بيت) كسانى اند كه خداوند در كتابش آنان را ياد كرده و فرموده است: لاتَجِدُ قَوما يُؤمِنونَ بِاللّه‌ِ وَ اليَومِ الآخِرِ يُوادّونَ مَن حادَّ اللّه‌َ وَ رَسولَهُ وَ لَو كانوا آبائَهُم اَو اَبنائَهُم اَو اِخوانَهُم اَو عَشيرَتَهُم، اولئِكَ كَتَبَ فى قُلوبِهِمُ الايمانَ...» ⁽³: «نمى يابى قومى را كه به خدا و روز قيامت ايمان آورده باشند، و در عين حال با كسانى كه با خدا و رسولش ضديت دارند روى دوستى داشته باشند، اگر چه پدرانشان يا فرزندانشان يا برادرانشان يا فاميلشان باشند. آنانند كه ايمان در قلوبشان نوشته شده است و خداوند آنان را با روحى از خود تأييد فرموده و ايشان را به بهشتى وارد مى كند كه از پايين آن نهرها جارى است و در آن دائمى خواهند بود. خدا از آنان راضى است و آنان از خدا راضى هستند. آنان حزب خداوند هستند. بدانيد كه حزب خدا رستگارند».)بدانيد دوستان ايشان (اهل بيت كسانى اند كه خداوند عز و جل آنان را توصيف كرده و فرموده است: ﴿الَّذينَ آمَنوا وَ لَم‌يَلبَسوا ايمانَهُم بِظُلمٍ اولئِكَ لَهُمُ الاَمنُ وَ هُم)

مُهتَدونَ ⁽¹⁾: «كسانى كه ايمان آورده اند و ايمانشان را با ظلم نپوشانده اند، آنانند كه برايشان امان است و آنان هدايت يافتگان اند». بدانيد دوستان ايشان كسانى اند كه ايمان آورده اند و به شک نيفتاده اند.

بدانيد دوستان ايشان كسانى اند كه با سلامتى و در حال امن وارد بهشت مى شوند، و ملائكه با سلام به ملاقات آنان مى آيند و مى گويند: «سلام بر شما، پاكيزه شديد، پس براى هميشه داخل بهشت شويد».

بدانيد دوستان ايشان كسانى هستند كه بهشت براى آنان است و در آن بدون حساب روزى داده مى شوند. ⁽²⁾

بدانيد دشمنان ايشان (اهل بيت) كسانى‌اند كه به شعله هاى آتش وارد مى شوند. بدانيد دشمنان ايشان كسانى اند كه از جهنم در حالى كه مى جوشد، صداى وحشتناكى مى شنوند و شعله كشيدن آن را مى بينند.

بدانيد دشمنان ايشان كسانى اند كه خداوند درباره آنان فرموده است: كُلَّما دَخَلَت اُمَّةٌ لَعَنَت اُختَها... ⁽³⁾: «هر گروهى كه داخل (جهنم) مى شوند همتاى خود را لعنت مى كنند، تا همه آنان در آن جا به يك ديگر بپيوندند آخرين آنان با اشاره به اولين آنان مى گويند: پروردگارا، اينان ما را گمراه كردند؛ پس عذاب دو چندان از آتش بر آنان نازل كن. خدا مى فرمايد: براى هر دو گروه عذاب مضاعف است ولى شما نمى دانيد».

بدانيد كه دشمنان ايشان كسانى اند كه خداوند عزوجل مى فرمايد: كُلَّما اُلقِىَ فيها فَوجٌ سَأَلَهُم خَزَنَتُها اَلَم‌يَأتِكُم نَذيرٌ، قالوا بَلى قَد جاءَنا نَذيرٌ فَكَذَّبنا وَ قُلنا ما نَزَّلَ اللّه‌ُ مِن شَى‌ءٍ، اِن اَنتُم اِلاّ فى ضَلالٍ كَبيرٍ...» ⁽¹: «هرگاه گروهى (از ايشان) را در جهنم مى اندازند خزانه داران دوزخ از ايشان مى پرسند: آيا ترساننده اى براى شما نيامد؟ مى گويند: بلى، براى ما نذير و ترساننده آمد ولى ما او را تكذيب كرديم و گفتيم: خداوند هيچ چيز نازل نكرده است، و شما در گمراهىِ بزرگ هستيد. و مى گويند: اگر مى شنيديم يا فكر مى كرديم در اصحاب آتش نبوديم. به گناه خود اعتراف كردند، پس دور باشند ⁽²⁾اصحاب آتش».)بدانيد كه دوستان ايشان (اهل بيت كسانى هستند كه در پنهانى از پروردگارشان مى ترسند ⁽³⁾و براى آنان مغفرت و اجر بزرگ است.)اى مردم، چقدر فاصله است بين شعله هاى آتش و بين اجر بزرگ! ⁽⁴)اى مردم، دشمن ما كسى است كه خداوند او را مذمت و لعنت نموده، و دوست ما آن كسى است كه خداوند او را مدح نموده و دوستش بدارد.اى مردم، بدانيد كه من نذير و ترساننده ام و على بشارت دهنده است. ⁽⁵)اى مردم، بدانيد كه من مُنذر و بر حذر دارنده ام و على هدايت كننده است.

اى مردم، من پيامبرم و على جانشين من است.اى مردم، بدانيد كه من پيامبرم و على امام و وصى بعد از من است، و امامان بعد از او فرزندان او هستند. بدانيد كه من پدر آنانم و آن ها از صلب او به وجود مى آيند.### 8. حضرت مهدى (عجل اللّه فرجه)بدانيد كه آخرينِ امامان مهدى قائم از ماست. اوست غالب بر اديان، اوست انتقام گيرنده از ظالمين، اوست فاتح قلعه ها و منهدم كننده آن ها، اوست غالب بر هر قبيله اى از اهل شرک و هدايت كننده آنان. ⁽¹)بدانيد كه اوست گيرنده انتقام هر خونى از اولياء خدا. اوست يارى دهنده دين خدا.بدانيد كه اوست استفاده كننده از دريايى عميق. ⁽²اوست كه هر صاحب فضيلتى را به قدر فضلش و هر صاحب جهالتى را به قدر جهلش نشانه مى دهد. ⁽³⁾اوست انتخاب شده و اختيار شده خداوند. اوست وارث هر علمى و احاطه دارنده به هر فهمى.)بدانيد كه اوست خبر دهنده از پروردگارش، و بالا برنده آيات الهى. ⁽⁴اوست هدايت يافته محكم بنيان. اوست كه كارها به او سپرده شده است.)

اوست كه پيشينيان به او بشارت داده اند. ⁽¹اوست كه به عنوان حجت باقى مى ماند و بعد از او حجتى نيست. هيچ حقى نيست مگر همراه او، و هيچ نورى نيست مگر نزد او.)بدانيد او كسى است كه غالبى بر او نيست و كسى بر ضد او كمک نمى شود. اوست ولىَّ خدا در زمين و حكم كننده او بين خلقش و امين او بر نهان و آشكارش.### 9. مطرح كردن بيعتاى مردم، من برايتان روشن كردم و به شما فهمانيدم، و اين على است كه بعد از من به شما مى فهماند.بدانيد كه من بعد از پايان خطابه ام شما را به دست دادن با من به عنوان بيعت با او و اقرار به او، و بعد از من به دست دادن با خود او فرا مى خوانم.بدانيد كه من با خدا بيعت كرده ام و على با من بيعت كرده است، و من از جانب خداوند براى او از شما بيعت مى گيرم. ⁽²«اِنَّ الَّذينَ يُبايِعونَكَ اِنَّما يُبايِعونَ اللّه‌َ، يَدُ اللّه‌ِ فَوقَ اَيديهِم، فَمَن نَكَثَ فَاِنَّما يَنكُثُ عَلى نَفسِهِ، وَ مَن اَوفى بِما عاهَدَ عَلَيهُ اللّه‌َ فَسَيُؤتيهِ اَجرا عَظيما» ⁽³⁾: «كسانى كه با تو بيعت مى كنند در واقع با خدا بيعت مى كنند، دست خداوند بر روى دست آنان است. پس هر كس بيعت را بشكند اين شكستن بر ضرر خود اوست، و هر كس به آن چه با خدا عهد بسته وفادار باشد خداوند به او اجر عظيمى عنايت خواهد كرد».)

### 10. حلال و حرام، واجبات و محرماتاى مردم، حج و عمره از شعائر الهى هستند، (خداوند مى فرمايد: ⁽¹⁾«فَمَن حَجَّ البَيتَ اَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيهِ اَن يَطَّوَّفَ بِهِما...» ⁽²⁾: «پس هر كس به خانه خدا به عنوان حج يا عمره بيايد براى او اشكالى نيست كه بر صفا و مروه بسيار طواف كند، و هر كس كار خيرى را بدون چشم داشتى انجام دهد خداوند سپاسگزارِ داناست».)اى مردم، به حج خانه خدا برويد. هيچ خاندانى به خانه خدا وارد نمى شوند مگر آن كه مستغنى مى گردند و شاد مى شوند، و هيچ خاندانى آن را ترک نمى كنند مگر آن كه منقطع مى شوند و فقير مى گردند. ⁽³)اى مردم، هيچ مؤمنى در موقف (عرفات، مشعر، مِنا وقوف ⁽⁴⁾نمى كند مگر آن كه خداوند گناهان گذشته او را تا آن وقت مى آمرزد، و هر گاه كه حجش پايان يافت اعمالش را از سر مى گيرد.)اى مردم، حاجيان كمک مى شوند و آن چه خرج مى كنند به آنان بر مى گردد، و خداوند جزاى محسنين را ضايع نمى نمايد.

اى مردم، با دين كامل و با تَفَقُّه و فهم به حج خانه خدا برويد و از آن مشاهد مشرفه جز با توبه و دست كشيدن از گناه بر مگرديد.اى مردم، نماز را بپا داريد و زكات را بپردازيد همان طور كه خداوند عز و جل به شما فرمان داده است ⁽¹؛ و اگر زمان طويلى بر شما گذشت و كوتاهى نموديد يا فراموش كرديد، على صاحب اختيار شماست و براى شما بيان مى كند، همو كه خداوند عز و جل بعد از من به عنوان امين بر خلقش او را منصوب نموده است. او از من است و من از اويم. ⁽²⁾)او و آنان كه از نسل من اند از آن چه سؤال كنيد به شما خبر مى دهند و آن چه را نمى دانيد براى شما بيان مى كنند.بدانيد كه حلال و حرام بيش از آن است كه من همه آن ها را بشمارم و معرفى كنم و بتوانم در يک مجلس به همه حلال ها دستور دهم و از همه حرام ها نهى كنم. پس مأمورم از شما بيعت بگيرم و با شما دست بدهم بر اين كه قبول كنيد آن چه از طرف خداوند عز و جل درباره اميرالمؤمنين على و جانشينان بعد از او آورده ام كه آنان از نسل من و اويند، و آن امامتى است كه فقط در آن ها بپا خواهد بود، و آخر ايشان مهدى است تا روزى كه خداى مدبِّرِ قضا و قدر را ملاقات كند.اى مردم، هر حلالى كه شما را بدان راهنمايى كردم و هر حرامى كه شما را از آن نهى نمودم، هرگز از آن ها برنگشته ام و تغيير نداده ام. اين مطلب را داشته باشيد ⁽³و آن را حفظ كنيد و به يک ديگر سفارش كنيد، و آن را تبديل نكنيد و تغيير ندهيد.)

سخن خود را تكرار مى كنم: نماز را بپا داريد و زكات را بپردازيد و به كار نيک امر كنيد و از منكرات نهى نماييد.بدانيد كه بالاترين امر به معروف آن است كه سخن مرا بفهميد و آن را به كسى كه حاضر نيست برسانيد و او را از طرف من به قبولش امر كنيد و از مخالفتش نهى نماييد ⁽¹، چرا كه اين دستورى از جانب خداوند عز و جل و از نزد من است، ⁽²⁾و هيچ امر به معروف و نهى از منكرى نمى شود مگر با امام معصوم. ⁽³⁾)اى مردم، قرآن به شما مى شناساند كه امامان بعد از على فرزندان او هستند و من هم به شما شناساندم كه آنان از نسل من و از نسل اويند. آن جا كه خداوند در كتابش مى فرمايد: ﴿وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقيَةً فى عَقِبِهِ ⁽⁴⁾: «آن (امامت) را به عنوان كلمه باقى در نسل او قرار داد»، و من نيز به شما گفتم: «اگر به آن دو (قرآن و اهل بيت) تمسک كنيد هرگز گمراه نمى شويد». ⁽⁵⁾ اى مردم، تقوا را، تقوا را. از قيامت بر حذر باشيد همان گونه كه خداى عز و جل فرموده: اِنَّ زَلزَلَةَ السّاعَةِ شَىْ‌ءٌ عَظيمٌ ، ⁽⁶⁾«زلزله قيامت مسئله عظيمى است».

مرگ و معاد و حساب و ترازوهاى الهى و حسابرسى در پيشگاه رب العالمين و ثواب و عقاب را به ياد آوريد. هر كس حسنه با خود بياورد طبق آن ثواب داده مى شود ⁽¹⁾، و هر كس گناه بياورد در بهشت او را نصيبى نخواهد بود.

11. بيعت گرفتن رسمى

اى مردم، شما بيش از آن هستيد كه با يک دست و در يک زمان با من دست دهيد، و پروردگارم مرا مأمور كرده كه از زبان شما اقرار بگيرم درباره آن چه منعقد نمودم براى على اميرالمؤمنين ⁽²⁾و امامانى كه بعد از او مى آيند و از نسل من و اويند، چنان كه به شما فهماندم كه فرزندان من از صلب اويند.

پس همگى چنين بگوييد:

ما شنيديم و اطاعت مى كنيم و راضى هستيم و سر تسليم فرود مى آوريم درباره آن چه از جانب پروردگار ما و خودت به ما رساندى درباره امر امامتِ اماممان على اميرالمؤمنين و امامانى كه از صلب او به دنيا مى آيند. بر اين مطلب با قلب ها و جان ها و زبان ها و دستانمان با تو بيعت مى كنيم. بر اين عقيده زنده ايم و با آن مى ميريم و (روز قيامت) با آن محشور مى شويم. تغيير نخواهيم داد و تبديل نمى كنيم و شک نمى كنيم و انكار نمى نماييم و ترديد به دل راه نمى دهيم و از اين قول برنمى گرديم و پيمان را نمى شكنيم.

تو ما را به موعظه الهى نصيحت نمودى درباره على اميرالمؤمنين و امامانى كه گفتى بعد از او از نسل تو و فرزندان اويند، يعنى حسن و حسين و آنان كه خداوند بعد از آن دو منصوب نموده است.

پس براى آنان عهد و پيمان از ما گرفته شد، از قلب ها و جان ها و زبان ها و ضماير و دست هايمان. هر كس توانست با دست بيعت مى نمايد و گرنه با زبانش اقرار مى كند. هرگز در پى تغيير اين عهد نيستيم و خداوند (در اين باره) از نفس هايمان دگرگونى نبيند.

ما اين مطالب را از قول تو به نزديک و دور از فرزندانمان و فاميلمان مى رسانيم، و خدا را بر آن شاهد مى گيريم. خداوند در شاهد بودن كفايت مى كند و تو نيز بر اين اقرار ما شاهد هستى. ⁽¹⁾

«...و اطاعت مى كنيم خدا را و تو را و على اميرالمؤمنين و فرزندانِ امام او را كه گفتى آنان از فرزندان تو از صلب اويند «ه»: گفتى آنان از تو از صلب اويند هر گاه بيايند و ادعاى امامت كنند بعد از حسن و حسين، آن دو كه منزلت آنان را نسبت به خودم و مقام آنان را نزد خودم و در پيشگاه خداوند عز و جل به شما فهماندم. اين مطالب را درباره آن دو به شما رساندم و اين كه آن دو آقاى جوانان اهل بهشت هستند و اين كه آن دو بعد از پدرشان على دو امام هستند، و من قبل از على پدر ايشانم».

و بگوييد: «ما در اين باره با خداوند و با تو و با على و حسن و حسين و امامانى كه ذكر كردى پيمان مى بنديم و ميثاقى از ما براى اميرالمؤمنين گرفته شود («ه»: پس اين عهد و پيمان از مؤمنين گرفته شده باشد) از قلب ها و جان ها و زبان هاى ما و به صورت دست دادن، براى هر كس ممكن باشد با دستش، و گرنه با زبانش به آن اقرار مى كند. در پى تغيير آن نيستيم و در خود تصميم دگرگونى درباره آن را ابدا نمى بينيم.

ما اين مطلب را از قول تو به دور و نزديک از فرزندان و فاميلمان مى رسانيم «ه»: ...از قول تو مى رسانيم به فرزندانمان كه به دنيا آمده اند يا نيامده اند، خدا را بر اين مطلب شاهد مى گيريم و خدا در شاهد بودن كافى است و تو بر ما شاهدى، و نيز هر كس كه خدا را اطاعت مى كند - چه آشكارا و چه پنهانى - و نيز ملائكه خداوند و لشكر او و بندگانش را شاهد مى گيريم، و خدا از هر شاهدى بالاتر است».

اى مردم، چه مى گوييد؟ خداوند هر صدايى را و پنهانى هاى هر كسى را مى داند. پس هر كس هدايت يافت به نفع خودش است و هر كس گمراه شد به ضرر خودش گمراه شده است، و هر كس بيعت كند با خداوند بيعت مى كند. دست خداوند بر روى دست بيعت كنندگان است.

اى مردم، با خدا بيعت كنيد و با من بيعت نماييد و با على اميرالمؤمنين و حسن و حسين و امامان از ايشان در دنيا و آخرت، به عنوان امامتى كه در نسل ايشان باقى است بيعت كنيد. خداوند غدركنندگان (بيعت شكنان) را هلاک و وفاداران را مورد رحمت قرار مى دهد. هر كس بيعت را بشكند به ضرر خويش شكسته است، و هر كس به آن چه با خدا پيمان بسته وفا كند خداوند به او اجر عظيمى عنايت مى فرمايد.

اى مردم، آن چه به شما گفتم بگوييد (تكرار كنيد)، و به على به عنوان «اميرالمؤمنين» سلام كنيد ⁽¹⁾و بگوييد: «شنيديم و اطاعت كرديم، پروردگارا مغفرت تو را مى خواهيم و بازگشت به سوى توست». و بگوييد: «حمد و سپاس خداى را كه ما را به اين هدايت كرد، و اگر خداوند هدايت نمى كرد ما هدايت نمى شديم. فرستادگان پروردگارمان به حق آمده اند».

اى مردم، فضايل على بن ابى‌طالب نزد خداوند - كه آن را در قرآن نازل كرده - بيش از آن است كه همه را در يک مجلس بشمارم، پس هر كس درباره آن ها به شما خبر داد و معرفت آن را داشت او را تصديق كنيد. ⁽²⁾

اى مردم، هر كس خدا و رسولش و على و امامانى را كه ذكر كردم اطاعت كند به رستگارى بزرگ دست يافته است.

اى مردم، كسانى كه براى بيعت با او و قبول ولايتش و سلام بر او به عنوان «اميرالمؤمنين» سبقت بگيرند آنان رستگارانند و در باغ هاى نعمت خواهند بود.

اى مردم، سخنى بگوييد كه به خاطر آن خداوند از شما راضى شود، و اگر شما و همه كسانى كه در زمين هستند كافر شوند به خدا ضررى نمى رسانند.

خدايا، به خاطر آن چه ادا كردم و امر نمودم، مؤمنين را بيامرز، و بر منكرين كه كافرند غضب نما، و حمد و سپاس مخصوص خداوند عالم است.

8. اهداف خطبه غدیر

اشاره

با توجه به اهميت خاص و شكل مخصوص سخنرانىِ غدير و شرائط استثنائى گوينده و شنونده، و با توجه به اين كه مخاطبينِ غدير را جمعيتى به تعداد كل مردم جهان تا آخر روزگار تشكيل مى دهند، يک جمع بندى براى به دست آوردن ريشه ها و پايه هاى اعتقادى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) در اين خطبه، به عنوان پشتوانه خطِّ مشىِ دائمى اسلام تعيين كردند، ضرورى به نظر مى رسد.

در سايه اين نتيجه گيرى ها كه مستند به مطالب خود خطبه است، معلوم خواهد شد كه گمراه كنندگان امت و تحريف كنندگان دين خدا چگونه رو در روىِ پروردگار تعالى و پيامبرش ايستادند، و مردم را از راه مستقيم بهشت كه نتيجه زحمات انبياء (عليهم السلام) و بيست و سه سال تلاش بى وقفه و طاقت فرساى پيامبر (صلى الله عليه و آله) بوده و هنگام ثمر دادن و بهره بردارى از آن فرا رسيده بود منحرف كردند، و مسلمين را به سرعت در طريق جهنم به راه انداختند، و براى آينده بلند مدت مسلمين پايه هاى انحرافى در مقابله با مبانى غدير قرار دادند.

لازم به تذكر است كليه مطالبى كه از متن استخراج شده به صورت نقل به معنى و در بعضى موارد با كمى توضيح ذكر شده است. براى دست يافتن به عين عباراتِ خطبه به بخش ششم و هفتم كتاب حاضر و نيز به تقسيم موضوعى خطبه در قسمت سوم از بخش چهارم كتاب حاضر مراجعه شود.

1. جمع بندى مطالب خطبه غدير

اشاره

با مرورى بر اول تا آخر خطبه غدير، از یک سو به محور اصلى سخن در آن مى رسيم، و از سوى ديگر آمارهايى از موضوعات و واژه هاى به كار رفته در خطبه به دست مى آوريم، كه ذيلاً به آن ها مى پردازيم:

محور سخن در خطبه غدير

هنگامى كه دستور سفر «حجة الوداع» از طرف خداوند به پيامبر (صلى الله عليه و آله) نازل شد خطاب الهى چنين بود كه همه فرامين مهم الهى به مردم ابلاغ شده جز حج و ولايت. ⁽¹⁾اعمال حج هم در طول اين سفر به طور كامل تبيين شد، و آن چه براى غدير باقى ماند فقط يک موضوع بود، و آن هم «ولايت».

پيامبر (صلى الله عليه و آله) در خطبه غدير يک مقصد اساسى داشتند كه عصاره و چكيده آن را مى توان در اين جمله بيان كرد: «اعلام ولايت و امامتِ دوازده امام بعد از خود تا آخرين روزِ دنيا».

با دقتِ كامل در طول خطبه اين نكته كاملاً مشهود است كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) محور سخن را ولايت امامان و بيان مقامات ايشان قرار دادند و در سراسر صحبت از اين موضوع خارج نشدند، و اگر مطالب فرعى ديگرى به چشم مى خورَد ارتباط مستقيم آن با اصل مطلب محفوظ است.

با يک نظر دقيق مى توان ادعا كرد كه كلام حضرت در اين سخنرانى از 4 موضوع خارج نشده است:

آمارى از موضوعات و كلمات در خطبه غدير

با نگرشى در سرتاسر خطبه 3 جهت مهم آمارى را مورد توجه قرار مى دهيم:

اول: آمارى از موضوعات مورد نظر حضرت بوده 10 عنوان را نشان مى دهد، كه تعداد جملاتى كه درباره هر يک آمده چنين است:

دوم: آمارى از كلمات و اسماء به كار رفته در خطبه 3 عنوان را نشان مى دهد، كه اهميت آن ها را جلوه مى دهد:

البته اكثر خطبه درباره ائمه (عليهم السلام) است كه به صورت ضمير يا اشاره يا عطف آمده است، و نيز درباره ائمه (عليهم السلام) مطالب بسيارى به صورت ضمير و عطف به مطالب قبل ذكر شده است. هم چنين مطالب بسيارى درباره حضرت بقية اللّه (عليه السلام) به صورت ضمير آمده است. منظور از ذكر موارد فوق تصريح هاى پيامبر (صلى الله عليه و آله) به اين اسماء مبارک است كه اهميت فوق العاده آن را مى رساند.

سوم: آمارى از آيات قرآنى كه به عنوان نزول يا تفسير و يا به صورت استشهاد در خطبه آمده از نكات شاخص آن است، كه به 100 مورد مى رسد.

تفسير 25 آيه قرآن به اهل بيت (عليهم السلام) و 15 آيه به دشمنان اهل بيت (عليهم السلام) در متن خطبه از نكات بسيار مهم آن است.

بيش از 10 آيه از قرآن نيز در ايام واقعه غدير نازل شده كه آيات يا اَيُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ... و اليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِسلامَ دينا و سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ از نمونه هاى بارز آن هستند.

اين ها آمارى مختصر از مواضع مهم خطبه بود. با مطالعه دقيق تر خطبه مى توان آمارهاى جالب ترى تهيه كرد و به نكات دقيق ترى پى برد.

2. عصاره خطبه غدير: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ»

اشاره

چكيده و آئينه تمام نماى غدير جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» است، كه در يک مقطع حساس از خطبه و در حالى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) بازوان اميرالمؤمنين (عليه السلام) را گرفته و او را بلند كرده و به مردم معرفى مى كردند، بيان شده است. ⁽¹⁾

اگر اين جمله را خوب بشكافيم در خواهيم يافت كه جمله اى كوتاه ولى پر معنى است. اين تابلوى غدير مبتنى بر چندين پايه عقيدتى است، كه اگر كسى آن ها را قبول نداشته باشد نمى تواند اين جمله را بپذيرد. به اين پايه ها و ريشه ها در متن خطبه تصريح شده، كه با استناد به آن ها به شرح و بيان جمله مذكور مى پردازيم.

توضيح كلمه هاى جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ...»

جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» به عنوان لب كلام در خطابه غدير از 5 كلمه تشكيل شده، كه به شرح آن ها مى پردازيم:

معناى دقيق جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ...»

پس از تبيين كلماتِ اين جمله، صورت تركيبى آن را با توضيح ترجمه مى كنيم:

هر مسلمانى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) را به عنوان صاحب اختيار خود قبول دارد، و در مورد فرمايشات و اوامر و افعال او اجازه هيچ گونه شک و شبهه و اعتراضى به خود نمى دهد، بايد نسبت به على بن ابى طالب (عليه السلام) نيز همين اعتقاد را داشته باشد و سخنان و افعال او و آن چه از او مى بيند و مى شنود را حق بداند. از آن جا كه هيچ گونه جاى اعتراض و تشكيک درباره او وجود ندارد، لذا هر كس به هر عنوان با او مخالفت كند و يا رو در روى او بايستد باطل و مساوى با كفر است.

نكته اى مهم در تصريح به نام «على (عليه السلام)»

نام على بن ابى طالب (عليه السلام) به عنوان امام بلافصل بعد از پيامبر (صلى الله عليه و آله) و اولين شخص در خط امامت به طور شاخص ذكر شده، تا پس از تثبيت امامتِ او اين رشته ادامه يابد و يازده امام بعد هم يكى پس از ديگرى آن را به سر منزل قيامت برسانند.

در مواضع مختلف خطبه پس از ذكر نام اميرالمؤمنين (عليه السلام) بلافاصله به امامان پس از او اشاره شده است. نكته اش اين است كه خداوند اين صاحب اختياران را به عنوان نايبان خود تا روز قيامت به طور متصل براى مردم تعيين كرده است. خدا چنان حجتش را بر مردم تمام كرده كه به راحتى بتوانند شاهراه مستقيم را از بی راهه تشخيص دهند و براى كسى هم عذرى باقى نماند.

نكته مهم درباره كلمه «مولى»

طبيعى است كسى مى تواند صاحب اختيار مطلق مردم باشد كه نه تنها گناه نكند و شيطان و هواى نفس در او راه نداشته باشد، بلكه اشتباه هم نكند تا باعث هلاكت جمعيتى نشود.

خداوند كسانى را صاحب اختيار مردم قرار داده كه داراى عصمت مطلق اند و از هر گونه بدى و پليدى به هر معنى كه باشد پاكند. گذشته از آن عِلمشان را به منبع بى پايان علم خود متصل نموده تا جوابگوى انواع احتياجات مردم باشند.

تعيين و تخصيص چهارده معصوم (عليهم السلام) به عنوان صاحب اختيار مردم و كسانى كه امرشان بر هر موجودى نافذ است فقط بايد از جانب حق تعالى باشد، زيرا اوست كه به وجود آورنده مخلوقات است و بهترين ها را او خلق كرده، و فقط اوست كه مى تواند سپردن اختيار تام مردم به دست كسى را ضمانت كند. در مرحله بعد اين پيامبر (صلى الله عليه و آله) است كه از جانب خداوند به عنوان پُشتوانه و ضامِن اين مقام درباره امامان (عليهم السلام) ايشان را به مردم معرفى كرده است.

پروردگارِ مهربان در نظامِ خلقت به اين هم اكتفا نكرده، بلكه صاحبان اختيار مردم را كسانى قرار داده كه از نور خلق شده اند، و آنان را در قالب انسان قرار داده است. معصومين (عليهم السلام) كسانى اند كه قبل از خلقتِ عالم خلق شده اند و همه جهان به بركت وجود آنان خلق شده است.

خداوند مردم را به چنين وجود هاى نورانى سپرده و خواسته كه مردم او را از طريق آموزه هاى ايشان عبادت كنند و هدايت را از ايشان بگيرند. لذا اطاعت خدا از هر طريق ديگرى باشد در پيشگاه او مردود است. اميرالمؤمنين (عليه السلام) در بيان واقعه غدير مى فرمايد:

... وَ كانَت عَلى وِلايَتى وِلايَةُ اللّه‌ِ، وَ عَلى عَداوَتى عَداوَةُ اللّه‌ِ ... فَكانَت وِلايَتى كَمالُ الدّينِ وَ رِضَى الرَّبِّ تَبارَكَ وَ تَعالى. ⁽¹⁾

ولايت خداوند از طريق ولايت من شناخته مى شود و عداوت با خداوند نيز از راه عداوت با من شناخته مى شود ... لذا ولايت من كمال دين و رضايت خداوند تبارک و تعالى خوانده شد.

هم چنين امام عسكرى (عليه السلام) در اين باره مى فرمايد: آن گاه كه خداوند با منصوب كردن اولياى خود بعد از پيامبرش بر شما منت گذاشت به پيامبر (صلى الله عليه و آله) خطاب كرد: «اليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِسلامَ دينا»، و براى اوليائش حقوقى را بر شما واجب كرد و به شما دستور داد تا آن حقوق را نسبت به ايشان ادا كنيد تا آن چه نزد شما از همسران و اموال و خوراک داريد بر شما حلال شود و نمو و بركت و ثروت را به شما نشان دهد، و تا معلوم شود كه چه كسى از خداوند اطاعت مى كند... ⁽¹⁾

انتخاب بهترين مولى

چقدر بايد مسلمانان بلكه همه انسان ها از پروردگار خود تشكر كنند كه انوار قدسيه چهارده معصوم (عليهم السلام) را از آن عالم نورانى به صورت بشر آورده و به عنوان نمايندگان خود معرفى كرده است، و با اين نعمت بزرگ منتى عظيم بر همه بشر گذارده است.

خدا را سپاس كه به ما اجازه نداد خودمان صاحب اختيارى تعيين كنيم تا دچار هزاران اشتباه نشويم. اضافه بر آن خداوند در انتخاب خود هم انسان هاى عادى را به عنوان مولاى ما تعيين نكرده، بلكه كسانى را منصوب فرموده كه بهترين هاى تمام عالم اند، چنان كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) در متن خطبه مى فرمايد:

پيامبرتان بهترين پيامبران، و وصىّ شما بهترين جانشين، و فرزندان او بهترين جانشينان اند.

نتيجه گيرى از «مَن كُنتُ مَولاهُ...»

به عنوان نتيجه جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...» به 2 جهت مهم در خطبه اشاره مى كنيم:

الف. صراط مستقيم كه قرآن و احاديث بر آن تكيه دارند فقط راه امامان (عليهم السلام) است. در اين باره 2 جمله جامع در خطبه آمده است:

ب. كامل شدن دين خداوند و بالاترين نعمت پروردگار كه با آمدن آن نعمت ها كامل شد، ولايت ائمه (عليهم السلام) و صاحب اختيار شدن آنان بر مردم بود. آن هنگام بود كه دين اسلام به عنوان يک دين كامل مورد قبول خداوند قرار گرفت. در اين باره 2 جمله در خطبه غدير فرموده اند:

3. پايه هاى اعتقادى غدير درباره «ولايت»

اشاره

با اين كه از خطبه غدير موضوعات مختلف اعتقادى قابل استخراج است، اما بدون شک مقصد اصلى اين خطابه «ولايت» است. لذا جا دارد 9 بنياد اساسىِ ولايت را كه از متن خطبه قابل استفاده است مورد دقت قرار دهيم:

اول: مقام و منزلت پيامبر (صلى الله عليه و آله)

از آن جا كه اساسِ غدير بر نبوت و خاتميتِ پيامبر اكرم حضرت محمد بن عبداللّه (صلى الله عليه و آله) بر قرار است، و آن چه در غدير براى آينده اسلام و جهان پيش بينى شده مبتنى بر بيان مقامِ شامخ حضرتش است، لذا در چندين فراز از خطبه آن حضرت منزلت و مقام خود را به مردم گوشزد فرمودند. در اكثر اين موارد نام ائمه (عليهم السلام) را پس از خود آوردند تا معلوم شود ريشه اين شجره طيبه و سر رشته اين برنامه بلند مدت و زير بناى ولايت و امامت، شخصِ خاتم انبياء (صلى الله عليه و آله) است. آن چه در اين زمينه در متن خطبه آمده در 6 عنوان قابل جمع است:

الف. نور از جانب خداوند در وجود او قرار داده شده است.

ب. او نبى مرسل و ترساننده و بر حذر دارنده است، و بهترين پيامبران است.

ج. پس از خداوند، او مولى و صاحب اختيار مردم است، و اختيار او بر مردم از خودشان بيشتر است.

د. او صراط مستقيم خداوند است كه دستور پيروى آن را داده است.

الف. او حجت خداوند بر همه مخلوقات از اهل آسمان و زمين است، و تنها بر انسان ها حجت نيست.

ب. هر كس در حجت بودن او شک كند كافر است، و هر كس در چيزى از سخنان او شک كند گويى در همه آن شک كرده است، و چنين شكى كفر است.

ج. او از طرف خداوند سخن مى گويد. قول او از جبرئيل و قول جبرئيل از خداست.

الف. در رسانيدن آن چه خداوند بر او نازل كرده كوتاهى نكرده است.

ب. مطالب را براى مردم روشن كرده و فهمانيده است. عين عبارت چنين است: «بدانيد كه ادا كردم و رساندم و شنواندم و واضح نمودم».

ج. خدا را بر رساندن و تبليغ خود شاهد گرفته است.

دوم: امامت و ولايت اميرالمؤمنين (عليه السلام)

در غدير براى اميرالمؤمنين (عليه السلام) فقط خلافت و جانشينىِ پيامبر (صلى الله عليه و آله) به معناى جلوس در مكانِ او بعد از رحلتش اعلام نشده، بلكه تمام شئونى كه صاحب اختيارِ تام بر مردم بايد داشته باشد - همان ها كه شخص پيامبر (صلى الله عليه و آله) دارا بودند - براى جانشين او هم اعلام شده است.

«امام» در خطبه غدير يعنى كسى كه جوابگوى جميع ما يحتاج بشر است، و اين قدرت از جانب خداوند به او عطا شده است. براى تبيين آن چه به عنوان «امامت» در قالب امامتِ اميرالمؤمنين (عليه السلام) در خطبه غدير منظور شده به 4 جهت زير بر مى خوريم: