مسجد در آینه استفتائات

مشخصات کتاب

دفتر مطالعات پژوهش ها و ارتباطات حوزوی

عنوان کتاب: مسجد در آینه استفتائات

تهیه: دفتر مطالعات پژوهش ها و ارتباطات حوزوی مرکز رسیدگی به امور مساجد

نویسنده: پژوهشگاه تبلیغ و مطالعات اسلامی باقر العلوم علیه السلام

طرح جلد: مهدی بیاتی

ناشر: دفتر مطالعات پژوهش ها و ارتباطات حوزوی

تلفن: 025-32923835-36

دورنگار: 32923837-025

نوبت چاپ اول مردادماه 1398

شمارگان: 3000 نسخه

چاپ: زلال کوثر

نشانی اینترنتی www.asar.masjed.ir

آدرس و مرکز پخش قم 45 متری آیت الله صدوقی 20 متری حضرت ابوالفضل علیه السلام، پلاک 103

ویراستار دیجیتال: شهناز محققیان

اشاره

فهرست مطالب

مقدمه...1

بخش اول: احکام وقف و ساخت مسجد

فصل اول: ساخت و توسعه مسجد...7

وقف مسجد...7

شرائط واقف مسجد...7

قصد قربت...7

عاقل و بالغ بودن واقف...8

مالک بودن واقف...9

وقف از طرف میت...9

وقف بدون اجازه...9

وقف زمینه ای موات...10

وقف دولتی و سازمانی...10

اختیار واقف...11

اظهارات واقف...11

شرائط وقف مسجد...12

صيغه وقف...12

نیت وقف...14

قبض و قبول...15

وقف زمان دار...17

وصیت به وقف...18

وقف مشروط...19

شروط باطل در وقف...20

ابطال وقف...21

ساخت و معماری مسجد...22

زمین مسجد...22

خصوصیت زمین مسجد...22

وقف زمین به مسجد...23

تبدیل قبرستان به مسجد... 23

تبدیل حسینیه به مسجد...26

ساخت مسجد در زمین وقفی...27

وقف زمین مغصوب...28

قبله ی مسجد...28

مصالح ساختمانی مسجد...29

پاک بودن مصالح...29

دور ریختن مصالح...30

فروش مصالح...30

مناره و ستون های مسجد...31

محراب مسجد...32

آراستن ساختمان مسجد...32

تزیین مسجد...32

نمای مسجد...33

گچ بری و آینه کاری...34

کاشی کاری...34

نقاشی مسجد...34

نصب عکس در مسجد...35

پول ساخت مسجد...36

دستمزد پیمان کار...36

پول فروش موقوفه...36

رد مظالم...36

كفارات...36

رضایت همسایگان...37

توسعه مسجد...38

فصل دوم: تعمیر و بازسازی مسجد...40

اخذ مجوز برای تعمیر...40

تخریب و بازسازی مسجد...40

طرح توسعه خیابان...40

عقب نشینی مسجد...41

بازسازی مسجد...41

ساخت مسجد بهتر...42

حكم مسجد تخریب شده...42

تغییر نام مسجد...42

مکان های مورد نیاز در مسجد...44

کتابخانه...44

پایگاه بسیج...48

آبدارخانه...50

کفش کن...51

حیاط مسجد...51

زیرزمین مسجد...53

طبقه بالای مسجد...54

پارگینگ مسجد...55

ساخت مغازه در مسجد...56

مهد کودک...57

تغییر مصلحتی در وقف مسجد...58

فصل سوم: موقوفات مسجد...59

متولی موقوفات...59

نصب متولى...59

عزل متولى...61

انتقال حق تولیت...62

اثبات خیانت متولی... 63

وظایف و اختیارات متولی...63

سهل انگاری یا خیانت در وقف...64

دستمزد متولی...65

صفات متولی...66

دخالت غیر متولی...66

سازمان اوقاف و متولی...66

احکام موقوفات مسجد... 59

مشخص بودن مال وقفی...69

وقف عين مال...69

وقف مال گرو گذاشته شده...70

وقف مال مشاع...70

وقف مراتع...70

وقف نهال...71

وقف اموال جامانده...71

چاه وقفی مسجد...71

اصلاح موقوفه...71

غصب موقوفه مسجد...72

غصب درآمد موقوفات...72

ناظر وقف...74

اثبات وقف...76

سند وقف...76

مشهور بودن موقوفه...77

اجاره موقوفات...79

حکم اجاره دادن...79

اجاره زمین وقفی...79

اجاره اضطراری خانه عالم...80

اجاره دادن موقوفه های عام...80

تخفیف در اجاره بهای موقوفه...81

تاخیر در پرداخت اجاره بهای موقوفه...82

فروش سرقفلی موقوفه...82

اجاره موقوفه به خویشان متولی...83

فوت متولی بعد از اجاره موقوفه...84

فروش موقوفات...85

حكم فروش وقف...85

فروش موقوفه خراب...86

فروش موقوفه کم درآمد...86

کیفیت مصرف پول فروش وقف...86

توبه از فروش موقوفه...86

استفاده از موقوفات مسجد...88

موارد مجاز در مصرف موقوفات... 88

تغییر کاربری موقوفات مسجد...88

تبدیل مسجد به حسینیه...89

ایجاد خیابان در زمین موقوفه...90

تغییر وقف با فقر واقف...91

محصولات موقوفه...92

استفاده نمازگزاران...92

استفاده مردم...93

قوانین اداره اوقاف...95

بخش دوم: سازماندهی مسجد و درآمدهای آن

فصل اول: مدیریت مسجد...103

روحانی مسجد...103

وظایف روحانی...103

اشتغال روحانی...106

برخورد با دیگران...106

رسیدگی به مشکلات...108

هیئت امناء مسجد...110

انتخاب هیئت أمناء...110

اختیارات هیئت امناء...112

مشورت با روحانی...114

فعالیت های فرهنگی...115

تعلیم و تعلم...115

برپایی برنامه های سخنرانی...116

برگزاری برنامه های فرهنگی...117

برگزاری جلسات قرآن... 117

برگزاری جلسات معارف...119

برگزاری کلاس احکام...120

شعارهای مذهبی...120

شعر خوانی...120

پخش سرود...121

مولودی و کف زنی...121

پخش موسیقی...122

آزین کردن مسجد...123

پخش فیلم...123

اجرای تئاتر...124

مراسم ختم و ترحیم...125

جشن ازدواج زوج های جوان...127

جشن عاطفه ها...128

همایش و جلسات...128

پخش احسان در مسجد... 129

ورزش در مسجد...130

اداره مسجد... 132

همکاری با اداره اوقاف و سازمان تبلیغات...

رعایت قوانین و مقررات...134

خادم مسجد...136

وظایف و شرایط خادم...137

دستمزد خادم منزل خادم...141

وسایل جا مانده در مسجد...141

گم کردن پول مسجد...142

مؤذن...143

شرایط موذن...143

اذان مسجد...143

اذان ماه مبارک رمضان...144

تشخيص وقت اذان...145

فصل دوم: امکانات مسجد...148

مهر و تسبیح مسجد...148

بردن مهر و تسبیح به خانه...148

برگرداندن مهر برده شده...148

دور انداختن مهرهای کهنه...149

انتقال به مسجد دیگر...149

خارج کردن مهر برای اقامه جماعت...151

استفاده از دو مهر...152

شکستن مهر مسجد...152

قرآن و مفاتیح مسجد...153

بردن قرآن به خانه...153

قرآن های قدیمی...153

مخفی کردن قرآن...155

انتقال قرآن و مفاتیح...155

خراب کردن قرآن و مفاتیح...155

وسایل مسجد...158

وقف بودن وسائل مسجد...158

تفاوت وقف و هدیه...158

استفاده شخصی...158

فروش وسایل مازاد...159

فروش به قیمت کمتر...159

انتقال وسایل مازاد... 160

فروش فرش مسجد...160

انتقال زیلو و موکت...160

منبر وقفى...161

وسایل مورد نیاز در آینده...161

اهداء وسایل مازاد...161

وسایل نذری اضافی...162

فروش مصالح ساختمانی...162

خارج کردن اموال مسجد...162

انتقال فرش و موکت...163

فروش فرش مسجد...164

اسباب و ظروف...166

خراب کردن وسایل مسجد...167

فروش لوستر و ساعت مسجد...167

فروش ظروف مسی...167

وسایل گرمایشی و سرمایشی...168

سیستم صوتی... 168

انشعابات آب، برق، گاز و...170

آب مسجد...170

برق مسجد...171

گاز مسجد...172

تخفیفات دولتی...172

فصل سوم: درآمد و مخارج مسجد...174

پول های اهدایی به مسجد...174

تعیین غرض در جمع آوری کمک ها... 174

توضیح هزینه کرد مسجد...174

قصد کمک به مسجد... 175

باقیمانده ی کمک ها...176

نذورات مردم...179

تغییر جهت در کمک های مردمی... 180

وجوهات سازمانی...181

کمک افراد مسئول... 184

وجوهات مشکوک...184

کمک کفار...185

هزینه های مسجد... 186

حق الزحمه روحانی...186

تامین هزینه روحانی...188

هزینه روحانی مبلغ...188

خانه عالم...189

دستمزد آموزش قرآن و احکام...190

کمک به فقرا و امور خیریه...191

درآمدزایی از مسجد...195

حساب بانکی مسجد...197

بخش سوم: احکام اهل مسجد

فصل اول: عبادت در مسجد...203

نماز تحیت مسجد..203.

نماز جماعت...204

اهمیت و ثواب نماز جماعت...205

انتظار کشیدن برای نماز جماعت...205

قطع نماز فرادی...205

اعاده نماز به جماعت... 206

بی احترامی به نماز جماعت...206

جماعت خواندن نماز مستحبی...206

واجبات نماز...208

نیت...209

تكبيره الاحرام...210

قیام...211

قرائت... 212

رکوع و سجود...213

مبطلات نماز...214

سجده سهو...216

شرایط نماز جماعت...218

جلو بودن امام...218

بالا و پایین بودن جایگاه امام...219

اتصال صفوف جماعت...221

عدم مانع بين صفوف...223

مکان نماز بانوان...224

رو به قبله بودن...225

احکام جماعت...229

اقتدا کردن...229

تقاوت با امام در نوع نماز...229

اختلاف نظر مرجع تقلید ماموم و امام...231

زود تکبیر گفتن...232

اتصال در جماعت...232

فرادی کردن در وسط نماز...232

درک رکوع هنگام اقتدا...234

وظیفه مأموم در صورت نرسیدن به رکوع امام...235

اقتدا در رکعت سوم و سایر رکعات...238

تشهد آخر نماز...239

باطل بودن نماز امام...240

تبعیت در اذکار نماز جماعت...240

تبعیت در افعال نماز جماعت...242

اقتدا در رکعت دوم...244

اشتباه امام در نماز جماعت...246

اشتباه ماموم در نماز جماعت...248

اذکار مستحبی در جماعت...248

طولانی کردن نماز...249

اذان و اقامه...249

مکبر...250

احکام امام جماعت...251

شرایط امام جماعت... 251

ترجیحات امام جماعت...258

امام راتب مسجد...258

دو بار خواندن جماعت...260

بطلان نماز امام در وسط نماز...260

بطلان نماز امام بعد از نماز...260

حفظ احترام امام جماعت...261

امامت غیر روحانی...261

احکام مامومین...262

تعیین کردن امام...262

انتخاب صف اول...263

انتخاب سمت راست امام...263

تبعیت از امام...264

جا گرفتن برای نماز...264

مكبّر...265

رعایت بهداشت...265

ورود کودکان به مسجد...265

نماز جمعه...266

نماز عید فطر و قربان...266

نماز آیات...269

نمازهای مستحبی... 271

نماز در مسجد غصبی...272

اعتکاف در مسجد...273

اعتکاف در مسجد جامع...273

حضور در مسجد...274

روزه گرفتن...274

خروج اضطراری از مسجد...275

قطع کردن اعتکاف...277

اعتکاف زنان...277

فصل دوم: حفظ حرمت مسجد...278

ورود جنب به مسجد... 278

ورود جنب با تیمم...280

ورود حائض به مسجد...281

ورود مستحاضه به مسجد...283

ورود غیر مسلمان به مسجد...283

انجام امور خلافشان مسجد...285

فصل سوم: طهارت و نجاست مسجد...287

نجاست مسجد...287

نجس کردن مسجد...287

نجاست دیوار مسجد... 288

نجاست صحن و حیاط مسجد...288

تطهیر حیاط مسجد...289

نجاست طبقه ها و زیرزمین...289

نجاست پشت بام مسجد...289

نجاست اشیاء موجود در مسجد...290

نجاست غذای نذری...291

نجاست حیوانات...291

نجاست فاضلاب...292

نجس کردن کودک...292

نجاست عطر خارجی...293

نجاست اجزای بدن...293

جنازه انسان...294

نجاست خون... 294

نجاست زمان سابق...295

تطهیر مسجد...296

وجوب تطهير...296

فوریت تطهير...296

تطهیر مسجد توسط خادم...297

تقدم تطهیر مسجد بر نماز...298

حکم نماز قبل از تطهیر...299

هزینه تطهیر...300

عجز از تطهیر...301

تطهیر بیرون مسجد...302

تطهیر کف مسجد...302

تطهیر فرش و موکت...304

تطهیر با آب کر...304

تطهیر با آب قلیل...306

قالیشویی...307

بریدن موکت نجس...308

فروختن فرش نجس...308

باقی ماندن رنگ نجاست...308

تطهیر موارد مشکوک...308

تخریب برای تطهیر...309

تطهیر چیزهای غیر نجس...311

بردن نجاسات به مسجد...312

ورود با لباس یا بدن نجس...312

بردن اشیاء نجس...313

پوشک نجس...314

بخش چهارم: احکام مرتبط با مسجد

فصل اول: حقوق شرعی...319

زکات و مسجد...319

مصرف زکات در ساخت مسجد...319

نیاز به اذن حاکم در زکات...319

مصرف زکات در هزینه های مسجد...320

تغییر جهت مصرف زکات...321

زکات فطره...322

خمس و مسجد...325

فصل دوم: مراسم دعا و عزاداری...327

عزاداری در مسجد...327

روضه های غیر مستند...328

شرکت زنان در مراسم...329

خواندن زیارت عاشوراء...330

لعن کردن...330

فصل سوم: آسیب شناسی مساجد...332

آسیب شناسی فعالیت های فرهنگی مسجد...332

کمیت گرایی در جذب مردم...332

کم رنگ شدن مسائل تبلیغی...333

ممانعت با فعالیت فرهنگی...334

فعالیت های اطلاع رسانی...336

تقویت فضای فرهنگی و هنری...339

دیدار با خانواده ی شهداء و ایثارگران...340

زنده نگهداشتن یاد دفاع مقدس...341

ابزارهای تربیتی (هنر و ورزش)...342

کسب درآمد از فعالیت های فرهنگی...343

تحقق مسجد ضرار در زمان فعلی...343

آسیب شناسی فعالیت های آموزشی مسجد...344

برگزاری کلاس های آموزشی در مسجد...344

آموزش علوم غیر دینی...345

تاسیس کتابخانه در مسجد...346

آسیب شناسی فعالیت های سیاسی مسجد... 348

سیاسی شدن مسجد...348

شعار دادن...349

ولایت پذیری...349

صندوق رأی انتخابات...349

برگزاری بحث های آزاد...349

حضور مخالفین نظام...350

نشریه های سیاسی...350

آسیب شناسی فعالیت های اجتماعی مسجد...352

اختلافات خانوادگی و محلی مردم...352

برخورد با غیر اهل مسجد...352

اوضاع معیشتی اهل مسجد...354

جذب مشارکت های مردمی...355

صندوق قرض الحسنه...355

نماز میت در مسجد...357

دفن میت در مسجد...357

خوابیدن در مسجد...359

تکدی گری در مسجد...360

آسیب شناسی مراسمات مسجد...361

بدعت ها در عزاداری ها و ولادت ها...361

آسیب های مداح...363

رعایت حرمت اهل بیت...363

اذیت دیگران...364

افراط در توصیف قیافه...365

دستمزد مداح...365

عروسی در مسجد...366

آسیب شناسی مدیریتی مسجد...367

رقابت در مسجد سازی...367

فخر فروشی در مدیریت مسجد...367

منع از فعالیت مومنان در مساجد...367

استفاده ابزاری از مقدسات...368

مدیریت اختلافات...368

وسائل سرمایشی و گرمایشی...369

تفرقه بین مومنان...369

شیوه جمع آوری...370

آسیب شناسی امام جماعت مسجد...371

تکراری بودن بحث های سخنرانان...371

مراعات مخاطب در سخنرانی...372

مراعات نمازگزاران...372

انتظارات از امام جماعت...374

قدر شناسی از امام جماعت...374

آسیب شناسی ارتباط جوانان با مسجد...375

رویگردانی جوانان از مسجد...375

ارتباط امام جماعت...376

امر به معروف در مورد جوانان...376

شبهات جوانان...377

محبت به کودکان...377

احترام به نوجوانان...378

فصل چهارم: مساجد و اماکن خاص...380

مسجد الحرام و مسجد النبي...380

فضیلت ها...380

انجام غسل...381

نماز تحیت...383

اقتداء به اهل سنت...383

اقامه نماز...385

احکام مشترک بین اماکن تخییر...386

عدم جواز عبور جنب و حائض از مسجد الحرام...388

كعبه...388

تطهير مسجد الحرام...388

عدم جواز صید در حرم...389

کراهت خواندن نماز در داخل کعبه...389

عدم جواز ورود غیر مسلمان به حرم...389

کعبه...390

مسجد النبی و مدینه... 391

حجرہ شریف رسول الله...391

بقيع...392

مسجد كوفه...394

فضیلت...394

اعمال مسجد...394

مسجد الاقصى...395

مسجد سهله...396

مسجد جمکران...397

مسجد جامع...402

مسجد قبیله...404

مسجد بازار... 405

حرم معصومین...406

محدوده حرم...406

ورود حائض و جنب به حرم...46

نجس شدن حرم...407

امور خلاف شان حرم...407

غسل زیارت حرم ائمه...409

نماز زیارت حرم... 410

بقاع متبركه...413

زیارت نامه...413

ورود جنب و حائض...413

قصد تبرک و توسل...414

فروش اموال امامزاده...414

نمازخانه و مصلا...415

نمازخانه های عمومی...415

اتاق مخصوص نماز...416

حسینیه و تکایای عزاداری...417

معابد (کلیسا، کنیسه و...)...419

مقدمه

براستی مساجد، خانه های خداوندی بر روی زمیناند و همواره اجازه داده شده از این خانه ها نام خداوند در سراسر گیتی بلند شود و مشعل های هدایت الهی از این مکان ها به سراسر جهان نورافشانی نماید؛ در روایت قدسی می فرماید: الا ان بيوتي في الارض المساجد، تضىء لاهل السماء كما تضى النجوم لاهل الارض...».

ورود به گام دوم انقلاب پس از گذشت چهل سال از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی نوید بخش آغاز دوره جدید تمدن اسلامی است؛ در این میان جایگاه مساجد به عنوان یکی از ارکان اصلی جامعه اسلامی بسیار مهم و تاثیرگذار است.

بنیانگذار جمهوری اسلامی تعابیر بلندی در مورد مسجد و نقش موثر آن دارند: «مسجد مرکز ستاد اسلام است»؛ «مساجد دژهای محکم اسلام است»؛ «مساجد محافل دینیه سنگرهای اسلام در مقابل شیاطین است؛ از این رو لازم است هر آن چه برای اعتلای جایگاه این مکان مقدس لازم است مهیا گردد.

مساجد پایگاه تربیت و پرورش نیروهای ارزشی و مومنی هستند که پشتیبان اصلی نظام اسلامی می باشند حضور و فعالیت های عبادی، فرهنگی و اجتماعی مومنین در مسجد مشمول بایدها و نبایدهایی است که اطلاع و رعایت آن ها موجبات افزایش کیفی فعالیت ها و رشد معنوی مومنین و نزول برکات فراوان در جامعه اسلامی خواهد گشت.

از این رهگذر، مرکز رسیدگی به امور مساجد کتابی را با تدوین استفتائات مربوط به مسجد آماده نمود، در این کتاب نظرات و فتاوای امام راحل و چهار تن از مراجع عظام تقلید حضرات آیات خامنه ای، سیستانی، مکارم شیرازی و نوری همدانی؛ آورده شده و در برخی بخش ها مطالب تکمیلی اضافه گردیده است.

قطعا کتاب حاضر نیز همچون هر کتاب غیر قدسی دیگر با اشتباهات، اشکالات و کمبودهایی مواجه است که تذکر این موارد می تواند در اصلاح و تکمیل آن در چاپ های بعدی مورد استفاده قرار گیرد.

بخش اول: احکام وقف و ساخت مسجد

اشاره

فصل اول: ساخت و توسعه مسجد

فصل دوم: تعمیر و بازسازی مسجد

فصل سوم: موقوفات مسجد

نکاتی از مبانی فقهی این بخش:

فصل اول: ساخت و توسعه مسجد

وقف مسجد

شرائط واقف مسجد

قصد قربت

ج: در صحت وقف، قصد قربت لازم نیست بنابراین در فرض مذکور، وقف محقق شده است و واقف نمی تواند ملک خود را پس بگیرد. ⁽¹⁾

ج: در صحت وقف مسجد قصد قربت لازم نیست. ⁽²⁾

ج: اگر صیغه وقف خوانده شده و زمین مزبور به متولی شرعی تحویل داده شده است،

دیگر واقف نمی تواند آن را به هم به هم بزند. ⁽¹⁾

ص: 111 با استفاده از مسأله 7؛ منهاج الصالحين (للسيستانی)، ج2،

ص: 447 با استفاده از مسأله 1471.

عاقل و بالغ بودن واقف

ج: یکی از شرایط واقف بلوغ اوست. ⁽²⁾

ج: زمانی که عقل و هوشیاری خود را داراست وقف کردن اشکالی ندارد. ⁽⁴⁾

ص: 447 با استفاده از مسأله 1498 و 705

ج: در صحت وقف لازم نیست واقف مسلمان باشد. ⁽⁵⁾

توضیح: در مواردی که وقف از مسلمان صحیح است از غیر مسلمان اعم از کتابی و غیر کتابی هم صحیح است. ⁽⁶⁾

مالک بودن واقف

وقف از طرف میت

ج: در فرض مذکور ورثه ،میت مالک پول هستند و باید به آن ها برگردانده شود و یا با اجازه آن ها وقف شود. ⁽¹⁾

ج: واقف باید مالک شیء وقف شده باشد بنابراین وقف مذکور صحیح نیست مگر این که با اجازه گرفتن از ورثه انجام شود. ⁽²⁾

ج: آیت الله سیستانی نیاز به اذن حاکم شرع دارد. ⁽³⁾

وقف بدون اجازه

ج: نسبت به سهم خودش وقف صحیح است و نسبت به سهم دیگران فضولی است،

که در صورت اجازه هر کدام از وراث نسبت به سهمش، وقف صحیح است. ⁽¹⁾

ج: مجرد ثبت ملک به نام کسی ملاک مالکیت شرعی فردی که ملک به نام او به ثبت رسیده نیست در نتیجه اگر پدر بعد از خرید زمین و ثبت آن به نام پسرش آن را به او هبه کرده و قبض ⁽²⁾آن نیز به طور صحیح محقق شده باشد در این صورت حق ندارد آن را وقف کند زیرا مالک آن نیست ولی اگر فقط سند زمین را به نام او کرده و زمین در مالکیت خودش باقی مانده باشد او از نظر شرعی مالک آن است و حق دارد آن را وقف کند. ⁽³⁾

وقف زمین های موات

ج: در صحت وقف ملکیت شرط است و رسیدگی به موضوع ⁽⁴⁾، موکول است به مسئولین محترم ذیربط. ⁽⁵⁾

وقف دولتی و سازمانی

ج: وقف اموال از سوی مالک حقوقی مثل وقف املاک دولتی بوسیله دولت با لحاظ شرایط لازم، جایز است. ⁽¹⁾

ج: این امر تابع حدود اختیارات قانونی شهرداری و خصوصیت ملک است بنابراین اگر از املاکی باشد که شهرداری از نظر قانونی حق دارد آن ها را به مصالح عمومی شهر از قبیل درمانگاه یا بیمارستان یا مسجد و یا امور دیگر اختصاص بدهد، در این صورت اشکال ندارد ولی اگر از املاکی باشد که مخصوص استفاده برای امور مربوط به شهرداری است حق ندارد آن ها را وقف کند. ⁽²⁾

اختیار واقف

ج: اگر واقف اکراه بر وقف شده باشد تا زمانی که اجازه او به آن ملحق نشود وقف صحیح نیست. ⁽⁴⁾

توضیح: وقف اکراهی وقف متزلزل بوده (فعلا قابل پذیرش نیست) و اگر واقف بعدا راضی شده و اجازه بدهد وقف صحیح خواهد بود.

اظهارات واقف

ج: مقام معظم رهبری: اگر برای ساختن مسجد و.... وقف کرده و تحویل داده است. (یعنی قبض معتبر صورت گرفته است) دیگر اجنبی به وقف بوده و حق اعتراض ندارد. ⁽¹⁾

ج: بعد از وقف و تحقق قبض معتبر در آن واقف نسبت به وقف اجنبی می شود و حق تغییر وقف ولو به عنوان اصلاح را ندارد. ⁽²⁾

شرائط وقف مسجد

صیغه وقف

ج: صیغه این است که بگوید این محل را برای خدا وقف مسجد کردم. ⁽³⁾

ج: حضرت امام: از مشهور فقها نقل شده که فرموده اند: زمینی که می خواهند مسجد شود، باید برای آن صیغه وقف خوانده شود مثل آن که واقف بگوید: «وقف کردم آن را به عنوان مسجد قربة الى الله ولی بنابر اقوا همین که قربة الی الله» به قصد مسجد آن را بسازد و یک نفر هم به اذن سازنده، در آن نماز بخواند کفایت می کند و مسجد می شود. ⁽⁴⁾

مقام معظم رهبری: همین که واقف مسجدی را به قصد وقف بر مسلمین بسازد و در اختیار آن ها بگذارد کافی است هر چند صیغه لفظی نخواند. ⁽⁵⁾

آیت الله سیستانی: وقف به عمل نیز محقق می شود مثلاً چنان چه ساختمانی را به طوری که مساجد را به آن طور می سازند به قصد مسجد بودن بسازد، وقفیت محقّق

می شود، ولی به قصد تنها وقفیت محقق نمی شود. ⁽¹⁾

آیت الله مکارم: اگر زمینی را تحویل دهد و در آن جا به عنوان [مسجد] نماز بخوانند این عمل خود جایگزین صیغه می شود. ⁽²⁾

ج: لازم نیست صیغه وقف را به عربی بخوانند بلکه اگر مثلا بگوید خانه خود را وقف کردم وقف صحیح است و محتاج به قبول ⁽³⁾هم نیست حتی در وقف خاص. ⁽⁴⁾

ج: در وقف مسجد علاوه بر شروط ذکر شده قصد عنوان مسجد نیز نیاز است بنابراین اگر مکانی صرفاً برای عبادت و نماز مسلمانان وقف شود وقف صحیح است. لکن مسجد محسوب نمی شود. ⁽⁵⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر واقف چیزی را در اختیار اهل مسجد بگذارد و برخی از آن استفاده کنند در تحقق وقف کافی است. ⁽⁶⁾

آیت الله سیستانی: اگر فرضا قبض معتبر باشد همین که در مسجد گذاشته می شود تا از آن استفاده کنند کافی است. ⁽⁷⁾

نیت وقف

ج: در وقف، نیت به تنهایی کافی نیست، بلکه انشاء وقف نیز لازم است. البته فرقی نمی کند انشاء وقف با لفظ و صیغه خاصی باشد یا هر فعلی ⁽¹⁾که بر این معنا دلالت کند. ⁽²⁾

ج: مجرد نیت، بدون انشاء صیغه وقف و یا بدون تحویل آن به نمازگزاران برای خواندن نماز، برای تحقق وقف و تمامیت آن کافی نیست بلکه در ملک مالک باقی می ماند و او حق دارد هر تصرفی که می خواهد در آن بکند. ⁽³⁾

ج: اگر قصد وقف نداشته اید وقف محقق نشده است. ⁽⁵⁾

(صیغه وقف نخوانده و تحویل مسجد هم نداده است) ولی متاسفانه از دنیا رفته است اکنون ورثه چه وظیفه ای دارند؟

ج: اگر ملکی را برای وقف کردن معین کند و پیش از آن که وقف کند بمیرد، وقف واقع نمی شود. ⁽¹⁾

قبض و قبول

ج: حضرت امام: قبض در صحت وقف شرط است؛ و در وقف بر جهات عمومی و مصالح آنان مانند مساجد و آن چه که بر آن ها وقف شده پس اگر واقف، برای آن قیم و متولی قرار بدهد قبض او (شخص معین شده) یا حاکم معتبر است و احتیاط آن است که با وجود اولی به قبض حاکم اکتفا نشود و در صورت نبود قیم، حاکم متعین می شود. ⁽²⁾

مقام معظم رهبری در وقف تحویل گرفتن (قبض) معتبر است و در وقف عامی مانند مسجد، قیم و متولی تعیین شده توسط واقف ⁽³⁾باید قبض کند و اگر این دو نبودند، حاکم شرع باید قبض نماید؛ هرچند در مورد مسجد و مقبره با خواندن یک نماز یا دفن یک میت با اذن واقف قبض محقق می شود. ⁽⁴⁾

آیت الله سیستانی: در اوقاف عامه از قبیل مساجد و امثال این ها قبض معتبر نیست و وقفیت به مجرد وقف نمودن محقق می شود. ⁽⁵⁾

آیت الله مکارم: تحویل دادن شرط نیست، هر چند احتیاط مستحب آن است که پس از خواندن صیغه آن را در اختیار کسانی که وقف برای آن ها شده قرار دهند تا وقف کامل گردد. ⁽⁶⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر واقف قیم و متولی تعیین نکرده باید حاکم شرع یا کسی

که اجازه از حاکم شرع گرفته، قبض نماید. ⁽¹⁾

توضیح: هیئت امنای مسجد با کسب اجازه از حاکم شرع می توانند آن را تحویل بگیرند.

ج مقام معظم رهبری در قبض و تحویل موقوفه فوریت لازم نیست. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر واقف قبل از قبض طرف مقابل بمیرد، وقف محقق نمی شود و مال موقوفه به عنوان ارث به ورثه می رسد. ⁽³⁾

مسئولین اداره اوقاف برای تحقق وقفیت، کافی است؟

ج: مقام معظم رهبری: اگر تحویل زمین توسط مالک به مسئولین اداره بعد از انشاء وقف به وجه شرعی به عنوان تسلیم به متولیان شرعی وقف باشد، حق رجوع و پس گرفتن آن را ندارد ولی اگر یکی از دو امر مذکور تحقق پیدا نکند حق دارد زمین خود را از آنان پس بگیرد. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر انشای وقف صورت گرفته و تحویل زمین به هیئت امنای به

عنوان تسلیم به متولیان شرعی ⁽¹⁾وقف باشد، حق رجوع و پس گرفتن آن را ندارد، ولی اگر انشاء وقف صورت نگرفته و یا تسلیم به متولی شرعی نبوده است وقف محقق نشده است. ⁽²⁾

33 زمان زیادی از واگذاری زمینی که برای مسجد وقف شده می گذرد. ولی مکان زمین مورد پسند مردم واقع نشده و صاحب زمین هم در قید حیات نیست و ضمناً صیغه وقف هم نخوانده است. آیا می شود آن زمین را فروخته و پول آن را خرج مسجد یا حسینیه دیگری بکنند؟

ج: مقام معظم رهبری: جایز نیست و اگر وقف با قبض معتبر در آن تمام نشده مربوط به ورثه مالک است. ⁽³⁾

وقف زمان دار

ج: این کار به عنوان وقف موقت صحیح نیست و عنوان مسجدیت هم با آن محقق نمی شود، ولی حبس ⁽⁴⁾آن مکان برای نمازگزاران به مدت معین اشکال ندارد. ⁽⁵⁾

تبصره: اگر زمین را به مدت طولانی مثلا 50 سال و بیشتر اجاره کنند و در آن مسجد احداث کنند در این مدت حکم مسجد دارد. ⁽⁶⁾

ج: به عنوان وقف صحیح نیست وقف نباید موقت و زمان دار باشد. بلکه باید دائمی

باشد. ⁽¹⁾

تبصره: در فرض مذکور، اگر قصد حبس کند، حبس واقع می شود. ⁽²⁾

ج: کسی که مالی را وقف می کند باید از موقع وقف کردن، مال را برای همیشه وقف کند، و اگر مثلاً بگوید این مال بعد از مردن من وقف باشد چون از موقع خواندن صیغه تا مردنش وقف نبوده است اشکال دارد. ⁽³⁾

آیت الله سیستانی وقف مذکور باطل است مگر این که عرفا فهمیده شود که منظورش وصیت بوده است.

وصیت به وقف

ج: اگر وصیت میت، بیشتر از ثلث ⁽⁴⁾اموالش نبوده باشد نافذ است. ⁽⁵⁾

ج: رضایت ورثه اثری در صحت یا بطلان وقف ندارد. ⁽⁶⁾

وقف مشروط

ج: وقف بنابر احتیاط واجب باید قطعی باشد؛ یعنی معلق و مشروط به شرطی (مانند شرط مذکور در سوال) نباشد. ⁽¹⁾

ج: مقام معظم رهبری: واقف هنگام وقف می تواند شرط کند که هر زمان نیازمند شد وقف به او برگردد که در این صورت اگر واقف بمیرد و قبل از مرگ محتاج شده باشد، به عنوان ارث محسوب می شود و اگر محتاج نبوده است به حالت وقف باقی می ماند. ⁽²⁾

توضیح: در وقف معلق و مشروط هنگام ایقاع وقف، وقف محقق نمی شود، بلکه معلق به آینده می شود. لذا بنابر احتیاط واجب باطل است ولی زمانی که ایقاع وقف به صورت قطعی محقق می شود واقف می تواند در ضمن وقف، شرط کند که به خاطر فقر یا عوامل دیگر حق برهم زدن وقف محقق شده را داشته باشد. ⁽³⁾

آیت الله سیستانی وقف مذکور بنابر اظهر باطل است. ⁽⁴⁾

ج: وقف معلق صحیح نیست. ⁽⁵⁾

ج: صحیح است و باید مطابق آن عمل کرد. ⁽¹⁾

ج: در روشنایی، فرش، خادم، تعمیر و سایر مخارج مسجد مصرف می شود. اگر زیاد بیاید به امام جماعت داده می شود. ⁽²⁾

شروط باطل در وقف

ج: مقام معظم رهبری: با گذاشتن این شرط وظیفه ای بر عهده نمازگزارن نمی آید. ⁽³⁾

ج: این شرط نافذ نیست. ⁽⁴⁾

ج: واقف حق دارد که هنگام وقف مشخص نماید که وقف در چه جهتی مصرف شود؛

و تغییر جهت وقف توسط دیگران موجب ضمان خواهد شد. ⁽¹⁾

ج: مقام معظم رهبری: مراعات شرط مذکور لازم نیست. ⁽²⁾

ابطال وقف

ج: اگر خانه را وقف کرده اید و تحویل داده اید نمی توانید دو مرتبه آن را تملک کنید و باید شرط شما را اجرا کنند. ⁽³⁾

ساخت و معماری مسجد

اشاره

ساخت و معماری ⁽¹⁾مسجد

زمین مسجد

خصوصیت زمین مسجد

ج: آیت الله مکارم هر قدر در جای مناسبتر و بهتری باشد که مسلمانان از آن بیشتر استفاده کنند بهتر است. ⁽²⁾

ج: آیت الله سیستانی اشکال ندارد و در این رابطه روایت نیز داریم. ⁽³⁾

ج: آیت الله سیستانی: اگر محل را خشک کنند و آثار آن را از بین ببرند اشکال ندارد. ⁽⁴⁾

خود در زمین مسجد تصرف نماید؟

ج: آیت الله مکارم: بانک حق ندارد زمین را به ملک خود درآورد تنها حق مطالبه وام خود را دارد مگر این که در وام شرط شده باشد که اگر اقساط پرداخت نشود زمین رادر اختیار بانک بگذارند در ضمن باید توجه داشته باشید که وام باید طبق عقود شرعيه باشد نه وام توام با ربا. ⁽¹⁾

وقف زمین به مسجد

ج: آیت الله سیستانی: بستگی به نوع وقف دارد در بعضی از موارد با اذن حاکم شرع اشکال ندارد. ⁽²⁾

ج: اگر به مسجد بخشیده شده ملک مسجد است ولی وقف نیست. و اگر متولی شرعی صلاح مسجد بداند می تواند زمین را تبدیل کند. ⁽³⁾

تبدیل قبرستان به مسجد

ج: مقام معظم رهبری: اگر قبرستان مذکور زمین وقفی و ملک خصوصی کسی نبوده و همچنین از مکان های عمومی و مورد نیاز و استفاده اهالی در مناسبت ها نیز نباشد و ساخت مسجد هم در آن موجب هتک یا نبش قبرهای مسلمانان نشود، اشکال ندارد. ⁽⁴⁾

آیت الله سیستانی: اگر زمین؛ وقف برای دفن نباشد اشکال ندارد. ⁽⁵⁾

ج: آیت الله مکارم: در صورتی می توان قبرستان را تبدیل به مسجد کرد که در حال حاضر به هیچ وجه اجازه دفن در آن جا ندهند و ساختن مسجد موجب نبش قبر مخصوصاً قبور علما نشود ولی نماز خواندن در آن مسجد به هر حال جایز است در ضمن توجه داشته باشید. ⁽¹⁾

ج: در صورتی که زمین وقف برای قبرستان شده باشد تنها باید در همین مورد از آن استفاده شود مگر این که دفن در آن به جهاتی امکان پذیر نباشد که در این صورت باید بفروشند و پول آن را صرف خرید زمینی جهت قبرستان کنند و آن را وقف نمایند و چنان چه به اندازه کافی قبرستان دارند می توان از آن زمین برای مسجد و حسینیه و کتابخانه و مانند آن ها استفاده کرد. ⁽²⁾

58 در اطراف مسجد کوچکی قبرستان قدیمی است آیا می شود جهت گسترش مسجد از آن قبرستان استفاده نمود؟

ج: تبدیل قبرستان وقفی به مسجد جایز نیست. ⁽³⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر مستلزم نبش قبر نباشد و وقف نیز نباشد و مورد استفاده ی عامه ی مردم نباشد با اجازه ی اهداء کننده اشکالی ندارد در غیر این صورت مشکل دارد. ⁽⁴⁾

آن به مسجد چه حکمی دارد؟

ج: اگر قبرستان قابل استفاده است و از آن در دفن اموات استفاده می شود نمی توان آن را تبدیل به مسجد کرد. ⁽¹⁾

ج: اگر قبرستان وقف است مسجد نمی شود و تغییر آن هم جایز نیست. ⁽²⁾

ج: اگر قبرستان قابل استفاده است و از آن در دفن اموات استفاده می شود نمی توانند آن را جزء مسجد نمایند بلی در صورتی که استفاده از آن در دفن اموات امکان ندارد می توانند آن را جزء مسجد کنند، ولی احکام مسجد پیدا نمی کند. ⁽³⁾

تبصره: اگر قوانینی در این مورد وجود دارد باید مراعات شود.

ج: اگر به هیچ وجه استفاده قبرستان از آن نمی شود با اجازه حاکم شرع و مراعات مقررات جمهوری اسلامی مانع ندارد. ⁽⁴⁾

ج: اگر وقفیت قبرستان نزد اهل محل معروف و مشهور نیست نماز خواندن در آن مسجد مانع ندارد. ⁽¹⁾

تبدیل حسینیه به مسجد

اشاره

ج: حسينيه مسجد نمی شود و از زمین باید استفاده حسینیه بشود. نماز خواندن در آن مانع ندارد ولی مسجد نیست. ⁽²⁾

ج: زمین موقوفه، مسجد نمی شود. ⁽³⁾

ج: واقف و غیر او حق تبدیل حسینیه ای را که به عنوان حسینیه وقف شده به مسجد ندارند و با این کار تبدیل به مسجد نمی شود و احکام و آثار مسجد هم بر آن مترتب نمی گردد ولی برپایی نماز جماعت در آن اشکال ندارد. ⁽⁴⁾

ساخت مسجد در زمین وقفی

ساخت مسجد در زمین وقفی ⁽¹⁾

ج: به متولی شرعی زمین موقوفه که در آن مسجد مزبور را ساخته اند مراجعه کنند و با نبود شخص خاص به حاکم شرع مراجعه نمایند و زمین را برای بقاء ساختمان در آن اجاره طولانی مدت کنند و مال الاجاره صرف در جهت وقف شود و در این صورت نماز در آن اشکال ندارد. ⁽²⁾

ج در فرض سؤال ساختن مسجد و نماز خواندن در آن جایز نیست مگر آن که متولی و یا مجتهد جامع الشرایط آن جا را اجاره دهد و افراد مذکور آن جا را اجاره طولانی نمایند. ⁽³⁾

ج: اگر وقف است مسجد نمی شود. ⁽⁴⁾

ص: 571 س 7.

ج: اگر وقف بودن محلی به عنوان خاص ثابت باشد تبدیل آن جائز نیست، ولی اگر وضعیت وقف معلوم نباشد باید عمل افراد صالح و متدین، حمل بر صحت شود. ⁽⁵⁾

کرده اند اما بعد از چند سال به خاطر کوچکی آن جا حوزه به جای دیگر انتقال یافت آیا می توان آن را به مسجد تبدیل کرد؟

ج: اگر ساختمان وقف مدرسه علمیه شده و تحویل متولی شرعی شده تبدیل آن به چیز دیگر جائز نیست و اگر وقف تمام نشده اختیار آن با مالک می باشد. ⁽¹⁾

ج: اگر هنگام وقف، فقط نماز خواندن در آن مکان قصد شده بدون ملاحظه مسجدیت امکان وقف مجدد، وجود ندارد. ⁽²⁾

وقف زمین مغصوب

مقام معظم رهبری: اگر واقعا نیت وقف دارد، وقف صحیح است. ⁽³⁾

قبله ی مسجد

ج: در دو روز از سال یعنی روزهای 6 خرداد و 24 تیر هنگام ظهر، خورشید کاملا بر بالای کعبه قرار گرفته و عمود بر آن می تابد؛ در این زمان می توان به کمک خورشید جهت قبله سایر مکان ها را مشخص کرد یعنی اگر در آن دو روز هنگام ظهر به وقت مکه در هر جای کره زمین شاخصی بر روی زمین نصب کنیم سایه آن در راستای قبله بوده و طرفی از سایه که به سمت شاخص است، نمایانگر قبله می باشد. ⁽⁴⁾

ج: اگر از قواعد علمی و یا قبله نما اطمینان به جه قبله حاصل شود مانع ندارد و می توان به آن اعتماد کرد. ⁽¹⁾

آیت الله مکارم قبله نماهای معمولی در صورتی که سالم باشد از وسائل خوب برای شناخت قبله است و گمان حاصل از آن کمتر از راه های دیگر نیست، بلکه غالباً دقیق تر است. ⁽²⁾

مصالح ساختمانی مسجد

پاک بودن مصالح

ج: آیت الله سیستانی لازم است که پاک باشند. ⁽³⁾

ج: احتیاط واجب آن است که طرف بیرون دیوار مسجد را هم نجس نکنند و اگر نجس شود نجاستش را برطرف نمایند، مگر آن که واقف آن را جزء مسجد قرار نداده باشد. ⁽⁴⁾

آیت الله سیستانی: احتیاط مستحب آن است که طرف بیرون دیوار مسجد را هم نجس نکنند و اگر نجس شود بر طرف کردن آن لازم نیست ولی اگر نجس کردن طرف بیرون دیوار موجب هتک مسجد باشد حرام است و بر طرف کردن آن به مقداری که هتک حرمت رفع شود لازم می باشد. ⁽⁵⁾

ج: آیت الله سیستانی: اگر اهل کتاب باشند اشکال ندارد در غیر این صورت اشکال دارد.

ج: آیت الله سیستانی: اگر اهل کتاب هستند پاک است.

دور ریختن مصالح

اشاره

ج: آیت الله سیستانی: اگر آشغال باشد مانعی ندارد.

ج: آیت الله سیستانی با اجازه حاکم شرع اشکال ندارد. ⁽¹⁾

آیت الله مکارم: چنان چه آن مسجد یا مساجد دیگر احتیاجی به آن خاک ندارند و قابل فروش هم نیست دور ریختن آن مانعی ندارد. ⁽²⁾

فروش مصالح

83 آیا فروش مصالح اضافه آمده از بنایی مسجد، برای پرداخت قرض همان مسجد جایز است؟

ج: آیت الله سیستانی اگر وقف است باید از حاکم شرع اجازه بگیرند مگر این که اختیار به هیت امناء داده شده باشد. ⁽³⁾

ج: آیت الله سیستانی اختیار این گونه مصالح به دست آمده اگر با در آمد مسجد باشد با هیت امناء است ولی اگر وقف مسجد باشد اجازه حاکم شرع نیاز است.

ج: آیت الله سیستانی اختیار این گونه مصالح به دست آمده اگر با در آمد مسجد باشد با هیت امناء است. ولی اگر وقف مسجد باشد اجازه حاکم شرع نیاز است.

ج: فروختن در و پنجره و چیزهای دیگر مسجد حرام است و اگر مسجد خراب شود، باید این ها را صرف تعمیر همان مسجد کنند و چنان چه به درد آن مسجد نخورد، باید در مسجد دیگر مصرف شود ولی اگر به درد مسجدهای دیگر هم نخورد می توانند آن را بفروشند و پول آن را اگر ممکن است صرف تعمیر همان مسجد وگرنه صرف تعمیر مسجد دیگر نمایند. ⁽¹⁾

مناره و ستون های مسجد

ج: آیت الله سیستانی: اشکال ندارد. ⁽²⁾

آیت الله مکارم: ساخت مناره ضروری نیست؛ ولی اگر باعث شکوه مسجد شود کار خوبی است. ⁽³⁾

آیت الله نوری همدانی مادامی که اسراف محسوب نشود مانعی ندارد. ⁽⁴⁾

توضیح: در برخی روایات در مورد نکوهش ساخت مناره وجود دارد، اما بیشتر فقها با

جمع بندی مجموع دلایل فقهی امروزه ساختن گنبد و مناره را برای اماکن مذهبی مجاز می دانند. ⁽¹⁾

ج: مقام معظم رهبری: این کار جنبه ی روایی ندارد. ⁽²⁾

محراب مسجد

ج: آیت الله سیستانی جایز است. ⁽³⁾

ج: آیت الله سیستانی: اگر به صلاح مسجد باشد با اذن حاکم شرع اشکال ندارد. ⁽⁴⁾

آراستن ساختمان مسجد

تزیین مسجد

ج: در آموزه های دینی از این که مساجد را شبیه عبادت گاه های یهودیان و مسیحیان تزیین کنند نهی شده است. رسول خدا در این باره می فرماید: لَا تُزَخْرِفُوا مَسَاجِدَكُمْ كَمَا زَخْرَفْتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى بيَعَهُمْ؛ زينت نکنید مسجدهایتان را آن گونه که یهودیان و مسیحیان عبادتگاه های خود را زینت می کنند. در نقل اهل سنت نیز پیامبر گرامی اسلام فرمود: ماساءَ عَمَلُ قَومٍ قَطُّ إلّا زَخرَفوا مَساجِدَهُم؛ چون عمل گروهی بد شود مساجد خویش را زینت .کنند با نظر به روایاتی که درباره فضیلت مسجد و عبادت در آن و رعایت

آداب و... آمده است؛ در می یابیم که مسجد مکانی است که آدمی را به آخرت ترغیب کند و از دنیا و زینت های آن جدا کند و پرداختن به زینت ظاهری بیش از اندازه با این امر منافات دارد. امام صادق می فرماید سه چیز نزد خداوند شکایت می کنند مسجد خراب که نماز گزار ندارد دانشمندی که در میان نادانان زندگی می کند زیرا از علم او بهره نمی برند و قرآنی که قرائت نمی شود و گرد و غبار روی آن را گرفته است. و در روایت دیگری رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: زمانی فرا رسد در آخر الزمان که گروهی به مسجد می آیند پس دور هم جمع شوند و کلامشان درباره دنیا و دوستی دنیا است؛ همنشین با اینان نشوید و خداوند نیازی به عبادت آنان ندارد.

بنابر این، آن چه که از منابع روایی فهمیده می شود آبادی معنوی مساجد است و نه تزیین ظاهر آن. البته آن گونه هم مخروبه نباشد که با شأن و جایگاه مسجد سازگاری نداشته باشد. ⁽¹⁾

ج: بنا بر احتیاط واجب مسجد را به طلا نباید زینت نمایند. ⁽²⁾

نمای مسجد

اشاره

ج: آیت الله سیستانی: شرعا ضرورتی ندارد. ⁽³⁾

ج: آیت الله سیستانی جایز است. ⁽⁴⁾

شباهتی به مساجد نداشته باشد چه حکمی دارد؟

ج: آیت الله سیستانی مانعی ندارد. ⁽¹⁾

گچ بری و آینه کاری

ج: مقام معظم رهبری: در حد معمول اشکالی ندارد. ⁽²⁾

ج: آیت الله سیستانی اگر موجب جلب توجه و هواس پرتی است کراهت دارد. ⁽³⁾

کاشی کاری

ج: حضرت امام، آیت الله نوری همدانی ترسیم چیزهایی مثل گل و بوته در مسجد مکروه است. ⁽⁴⁾

ج: آیت الله سیستانی اشکالی ندارد. ⁽⁵⁾

نقاشی مسجد

ج: بنا بر احتیاط واجب نباید نقش چیزهایی که مثل انسان و حیوان روح دارد در مسجد ترسیم کنند و نقاشی چیزهایی که روح ندارد مثل گل و بوته مکروه است. ⁽⁶⁾

آیت الله سیستانی: احتیاط مستحب آن است که مسجد را به صورت چیزهایی که مثل انسان و حیوان روح دارد زینت نکنند. ⁽¹⁾

ج: في حد نفسه اشکال ندارد. ⁽²⁾

نصب عکس در مسجد

ج: مقام معظم رهبری: اشکال ندارد لکن اگر در شبستان باشد بهتر است هنگام نماز به طریقی روی آن پوشانده شود. ⁽³⁾

ج: مکروه است. ⁽⁴⁾

ج: آیت الله سیستانی اشکال ندارد. ⁽⁵⁾

ج: آیت الله سیستانی: اشکال ندارد. ⁽⁶⁾

پول ساخت مسجد

دستمزد پیمان کار

ج: پیمانکار تنها می تواند حق خود را از کسی که سفارش کار داده دریافت نماید و نمی تواند چنین کاری را انجام بدهد. ⁽¹⁾

پول فروش موقوفه

ج: موقوفه را نمی توان فروخت نه زمین وقفی را و نه اصل درخت های وقفی را بلکه باید عوائد وقف را صرف در جهت وقف کند. ⁽²⁾

رد مظالم

ج: رد مظالم باید به فقیر داده شود و بنابر احتیاط واجب با اذن حاکم باشد. ⁽³⁾

ص: 561 [آیت الله مکارم فتوا داده است.]

كفارات

ج: کفارات را باید به مستحقین داد. ⁽⁴⁾

رضایت همسایگان

ج: مقام معظم رهبری: اصل احداث و تأسیس مسجد در ملک شخصی و یا در ملک خریداری شده یا اهدائی برای بناء مسجد، مشروط به اجازه و موافقت همسایگان نیست. ⁽¹⁾

آیت الله مکارم: رضایت آن ها شرط نیست ولی نباید ایجاد مزاحمت برای آن ها بشود مثلا بلندگوی مسجد یا پارک ماشین ها در اطراف مسجد نباید مزاحم همسایه ها باشد. ⁽²⁾

توسعه مسجد

ج: مقام معظم رهبری: تابع نیت واقف است. ⁽¹⁾

ج: اگر وقف شده که عوائد آن صرف مسجد شود، اضافه کردن آن به مسجد جائز نیست. ⁽²⁾

ج: وقفیت شرعی زمین اگر تمام نشده است اختیار آن با خود شماست ولی اگر وقفیت آن با انشاء وقف و تحویل به متولی یا واگذاری آن به نمازگزاران و اقامه نماز در آن تمام شده باشد حکم مسجد دارد دیگر قابل تغییر و تبدیل و فروش نیست. ⁽³⁾

ج: بنا کردن مسجد در محل دیگری منع شرعی ندارد ولی مسجد بنا شده از مسجد

بودن خارج نمی شود و تبدیل آن به چیز دیگر جائز نیست. ⁽¹⁾

ج: نماز خواندن در حسینیه اشکال ندارد، ولی اگر حسینیه، به عنوان حسينيه، وقف صحیح شرعی شده تبدیل آن به مسجد جایز نیست و هم چنین ضمیمه کردن آن به مسجد به عنوان مسجد هم جایز نیست. ⁽²⁾

ج: اگر عمل مذکور تغییر و تبدیل وقف شمرده نشود اشکال ندارد. ⁽³⁾

فصل دوم: تعمیر و بازسازی مسجد

اخذ مجوز برای تعمیر

ج: مقام معظم رهبری: اگر تعمیر داوطلبانه و تبرعی (از مال شخصی افراد خیّر) باشد، نیازی به اجازه حاکم شرع نیست. ⁽¹⁾

تخریب و بازسازی مسجد

طرح توسعه خیابان

ج: مقام معظم رهبری: خراب کردن تمام مسجد یا قسمتی از آن جایز نیست، مگر در صورت وجود مصلحتی که اهمیت ندادن و بی توجهی به آن ممکن نباشد. ⁽²⁾

ج: آیت الله مکارم تخریب و فروش مسجد جایز نیست و باید اطراف آن را دیوار

بکشند تا در صورت نیاز رهگذران از آن استفاده کنند حکم مسجد را دارد و چنان چه خودش هم خراب شود باز نمی توانند زمین آن را بفروشند یا داخل ملک و جاده نمایند. ⁽¹⁾

عقب نشینی مسجد

ج: مقام معظم رهبری: خراب کردن قسمتی از مسجد برای عقب نشینی آن جایز نیست مگر در صورت وجود مصلحتی که اهمیت ندادن و بی توجهی به آن ممکن نباشد. ⁽²⁾

آیت الله مکارم: تا مجبور نشوید، عقب نشینی نکنید. ⁽³⁾

بازسازی مسجد

ج: مقام معظم رهبری: خراب کردن تمام مسجد یا قسمتی از آن جایز نیست مگر در صورت وجود مصلحتی که اهمیت ندادن و بی توجهی به آن ممکن نباشد. ⁽⁴⁾

آیت الله مکارم: مسجدی که خراب نشده و قابل استفاده است اگر نیاز به توسعه دارد و این کار به نفع نمازگزاران است می توان آن را خراب کرد و بهتر و بزرگ تر ساخت. ⁽⁵⁾

ج: مقام معظم رهبری: تخریب مسجد جایز نیست. ⁽⁶⁾

می توانند آن را تخریب کنند و مجددا مسجد مناسبی در همان محل بسازند؟ اگر برای توسعه مسجد مذکور، تنها راه تخریب آن باشد حکم مساله چیست؟

ج: حضرت امام: خراب کردن به منظور توسعه در صورت احتیاج مردم اشکال ندارد. ⁽¹⁾

مقام معظم رهبری: خراب کردن تمام مسجد یا قسمتی از آن جایز نیست، مگر در صورت وجود مصلحتی که اهمیت ندادن و بی توجهی به آن ممکن نباشد. ⁽²⁾

ساخت مسجد بهتر

ج: مقام معظم رهبری: تخریب مسجد جایز نیست. ⁽³⁾

آیت الله مکارم: اگر به معنی فروختن آن و خریدن مکان جدید برای مسجد است، جایز نیست ولی تخریب و بازسازی به سبک روز که به نفع نمازگزاران باشد مانعی ندارد و اگر ضایعاتی دارد که قابل استفاده در همان مسجد یا در مساجد دیگر نیست، مجاز هستید آن را به فروش رسانده و در همان مسجد مصرف کنید. ⁽⁴⁾

حكم مسجد تخریب شده

ج: خراب کردن مسجد آن را از مسجد بودن خارج نمی کند. ⁽⁵⁾

تغییر نام مسجد

جایز است یا نه؟

ج: اگر به هنگام وقف شرط خاصی نگذاشته اند و مخالفت با نظر واقف نداشته باشد فی نفسه مانعی ندارد. ⁽¹⁾

مکان های مورد نیاز در مسجد

اشاره

مکان های مورد نیاز در مسجد ⁽¹⁾

کتابخانه

ج: حضرت امام، مقام معظم رهبری: کتابخانه کردن مقداری از مسجد (و ایجاد مزاحمت برای نمازگزاران) جائز نیست ولی می توانند تعدادی کتاب بدون مزاحمت نمازگزاران در مسجد قرار دهند. ⁽²⁾

ص: 572 س 8

آیت الله سیستانی آیت الله نوری همدانی از خود مسجد نمی شود کتابخانه و مانند آن ساخت. ⁽³⁾

آیت الله مکارم: از روز اوّل که مسجد را وقف می کنند می توانند بخشی یا طبقه ای را مسجد و بخش یا طبقات دیگر را برای امور دیگری در نظر بگیرند (الوقوف عَلَی حَسَبِ مَا یُوقِفُهَا أَهْلُهَا) و آن چه را جزء مسجد نمی کنند حکم مسجد ندارد پس می توان بخشی را حسینیه و یا حتی سرویس بهداشتی کرد و بخش دیگر را مسجد به شرط این که مسجد را آلوده نکند ولی اگر بعد از وقف و ساخته شدن مسجد می خواهند بخشی از آن را تغییر دهند یا طبقه ای به عنوان غیر مسجد به آن اضافه کنند در مواردی که مزاحم نمازگزاران نباشد و در شان مسجد باشد مانند حسینیه و کتابخانه و بسیج و مراسم عزاداری اشکال ندارد ولی در هر حال حکم مسجد را دارد؛ ولی ساخت یا تبدیل به خانه عالم و خانه خادم

یا محلی برای بانوانی که عذر شرعی دارند، جایز نیست. ⁽¹⁾

ج: اگر مخالف کیفیت وقف تالار و شبستان و صحن مسجد باشد و یا موجب تغییر ساختمان مسجد گردد جایز نیست بهتر این است که مکانی در کنار مسجد برای این منظور تهیه گردد. ⁽²⁾

ج: تبدیل مسجد به کتابخانه جایز نیست ولی می توانند در مسجد مطالعه کنند. ⁽³⁾

ج: تبدیل مسجد به کتابخانه جایز نیست ولی می توانند در مسجد مطالعه کنند. ⁽⁴⁾

15: امانت دادن کتاب های موجود در کتابخانه مسجد جایز است یا فقط باید در مسجد مطالعه نمود؟

ج: به همان صورتی که وقف شده اند باید مورد استفاده قرار گیرد. ⁽⁵⁾

تبصره: اگر قوانین و ضوابطی وجود دارد باید مراعات شود.

هزینه مسجد جایز است؟

ج: مقام معظم رهبری: تابع نیت اهداء کنندگان است اما صرف پول هایی که برای هزینه های جاری مسجد از مردم جمع آوری می شود جایز نیست. ⁽¹⁾

ج: اگر جنبه ی مثبت داشته باشند اشکال ندارد. ⁽²⁾

ج: در صورت وقف بودن باید با اشراف متولی شرعی کتاب خریداری شود و در غیر این صورت تابع نظر اهداء کنندگان است. ⁽³⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر در این مسجد استفاده ندارد باید به سایر مساجد برده شود، و اگر در سایر مساجد نیز قابل استفاده نیست می توانند بفروشند و با پول آن کتاب هایی که نزدیک به نظر واقف است تهیه کنند. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: اشکالی ندارد. ⁽¹⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر کوتاهی متوجه کتابدار باشد ضامن است اما اگر کوتاهی متوجه کتابدار نباشد ضامن نیست. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: کتاب های مسجد هرچند قیمت بالایی نداشته باشد باید پس گرفته شود. ⁽³⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر کتاب آسیب دیده قابل استفاده باشد برداشتن آن جایز نیست. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر عرفا قابل استفاده نباشد اشکالی ندارد. ⁽⁵⁾

ج: مقام معظم رهبری: جایز نیست. ⁽⁶⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر اهداء کننده اجازه داده باشد اشکالی ندارد. ⁽¹⁾

تبصره: اگر کتابخانه مورد نظر ضوابطی داشته باشد باید مراعات شود.

پایگاه بسیج

ج: تغییر وقف است و جایز نیست. ⁽²⁾

ص: 447 با استفاده از مسأله 1466؛ سایت آیت الله نوری همدانی احکام ،وقف، با استفاده از س728.

آیت الله مکارم: اگر بعد از وقف و ساخته شدن مسجد می خواهند بخشی از آن را تغییر دهند یا طبقه ای به عنوان غیر مسجد به آن اضافه کنند در مواردی که مزاحم نمازگزاران نباشد و در شان مسجد باشد مانند حسینیه و کتابخانه و بسیج و مراسم عزاداری اشکال ندارد ولی در هر حال حکم مسجد را دارد. ⁽³⁾

ج: مقام معظم رهبری: آیت الله سیستانی: جایز نیست. ⁽⁴⁾

ج: واجب است که قسمت سرپوشیده مسجد با خراب کردن اتاق هایی که در آن ساخته شده است به حالت قبل برگردد و اگر مخارج احداث اتاق ها ناشی از تعدی و تفریط و عمد و تقصیر نباشد معلوم نیست که کسی ضامن آن باشد، و باید امام جماعت و نیروهای بسیجی و سایر مسئولین مسجد با هم همکاری کنند تا حضور نیروهای بسیجی در مسجد استمرار پیدا کند و خللی در انجام وظائف عبادی مانند نماز و غیر آن هم پیش نیاید. ⁽¹⁾

ص: 447 با استفاده از مسأله 1466؛ سایت آیت الله نوری همدانی احکام ،وقف با استفاده از س728

توضیح: فرض این سوال جایی است که اتاقی از محل خود مسجد ساخته شده است اما اگر از موقوفات و مُملکات مسجد ساخته شود حکم مساله متفاوت خواهد بود.

ج: اگر این دو اتاق وقف شده اند که برای مسجد به کار گرفته شوند (یعنی وقف انتفاع) ⁽²⁾نمی توان آن ها را برای کار دیگری مورد استفاده قرار داد. ⁽³⁾

ج: تبدیل مسجد به اتاق بسیج و مانند آن جایز نیست. ⁽⁴⁾

ص: 447 با استفاده از مسأله 1466

ج: اگر برای کتابخانه وقف شده است نمی توان آن را تغییر داد. ⁽⁵⁾

تشکیل اتاق بسیج در آن جایز است؟

ج: مقام معظم رهبری: اگر مزاحمت برای نمازگزارن داشته باشد جایز نیست. ⁽¹⁾

ج: مقام معظم رهبری: جایز نیست. ⁽²⁾

ج: اگر مزاحمتی برای نماز گزاران ایجاد نکند اشکالی ندارد. ⁽³⁾

ج: مقام معظم رهبری: چون این گونه کارها مناسب شأن مسجد نیست از انجام این کارها در مسجد باید پرهیز شود. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: بسیج موظف است از ادارات مربوطه اذن بگیرد. ⁽⁵⁾

آبدارخانه

ج: ساختن اتاق مخصوص چائی در محل مسجد صحیح نیست. ⁽¹⁾

آیت الله مکارم: اگر مزاحم نمازگزاران نباشد و جا را بر آن ها تنگ نکند و از نیازهای مسجد محسوب شود اشکالی ندارد. ⁽²⁾

کفش کن

ج: مقام معظم رهبری: و آیت الله سیستانی آیت الله نوری همدانی از مکان خود مسجد نمی توان برای ساخت این گونه امور استفاده کرد. ⁽³⁾

حیاط مسجد

ج: مقام معظم رهبری: مکانی که با عنوان حیاط مسجد وقف شده است تبدیل و تغییر آن جایز نیست. ⁽⁴⁾

آیت الله مکارم: اگر حیاط مسجد را جزء مسجد وقف کنند و در ابتدا صیغه وقف را بر کل آن جاری کنند، حکم مسجد را دارد اما اگر بر آن صیغه وقف به عنوان مسجد نخوانده اند و یا اطلاع نداریم که چگونه صیغه وقف خوانده شده، دو صورت دارد؛ در مناطقی مثل جنوب کشور که در بعضی فصول از حیاط جهت اقامه نماز و برنامه های مسجد استفاده می شود، حیاط جزء مسجد است؛ اما در مناطقی مثل شمال کشور که از حیاط مسجد چنین استفاده ای نمی شود آن را جزء مسجد نمی دانیم. به عبارت دیگر در

چنین مواردی اگر حیاط مسجد برای اقامه نماز و برنامه های مسجد است، جزء مسجد بوده و حکم آن را دارد و الا حکم مسجد را ندارد. ⁽¹⁾

ج: مقام معظم رهبری: مکانی که با عنوان حیاط مسجد وقف شده است تبدیل و تغییر آن جایز نیست. ⁽²⁾

آیت الله مکارم: اگر حیاط مسجد را جزء مسجد وقف کنند و در ابتدا صیغه وقف را بر کل آن جاری کنند حکم مسجد را دارد. ⁽³⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر موجب تغییر وقف یعنی از بین رفتن حیاط مسجد نباشد و منافات با جهت وقف نیز نداشته باشد اشکال ندارد. ⁽⁴⁾

ج: آیت الله مکارم: تاسیس سرویس بهداشتی به دلیل کوچک بودن یا تغییر مکان و امثال آن در مساجد چند حالت دارد از ابتدا در زمینی که وقف مسجد کرده اند (چون مساجد در عرف امروز همراه با سرویس بهداشتی است) می توان سرویس بهداشتی ساخت ولی در مساجد قدیمی آنچه جزء مسجد است مانند صحن یا حیاط مساجدی که غالبا در آن نماز می خوانند را نمی توان تبدیل به سرویس بهداشتی کرد و باید محل دیگری را برای این منظور تهیه کنند ولی مناطقی مانند مازندران و آذربایجان که معمولا در حیاط مسجد نماز نمی خوانند هر چند حیاط وابسته به مسجد است ولی چون جزء آن یعنی محل نماز نیست برای ساخت سرویس مانعی ندارد. ⁽⁵⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر منافاتی با اقامه نماز ندارد اشکالی ندارد. ⁽¹⁾

زیرزمین مسجد

ج: مقام معظم رهبری: اگر جزء مسجد باشد این استفاده ها جایز نیست و فقط باید برای امور مربوط به مسجد مثل اقامه نماز استفاده شود. ⁽²⁾

آیت الله مکارم: انجام این کار اشکال ندارد. ⁽³⁾

ج: آیت الله سیستانی: در صورتی که زمین برای مسجد وقف شده، حکم مسجد را دارد. ⁽⁴⁾

ج: آیت الله سیستانی: چون زیر زمین مسجد حکم مسجد دارد نمی توانند و از هرچه که در شان مسجد نیست اجتناب شود. ⁽⁵⁾

ج: حفر زمین مسجد برای تأسیس کارگاه و مانند آن جایز نیست. ⁽¹⁾

ج: از ابتدا واقف می تواند یک قسمت زمین خود را برای غیر مسجد وقف کند، اما پس از وقف برای مسجد نمی تواند آن را تغییر دهد. ⁽²⁾

ج: اگر زیرزمین وقف مسجد است اجاره دادن آن شرعا جایز نیست. ⁽³⁾

ج: زیرزمین مسجد را با سه شرط می توان اجاره داد: 1- عنوان مسجد نداشته باشد 2- جزو تاسیساتی نباشد که مسجد به آن نیاز دارد 3- وقف آن وقف انتفاع نباشد (یعنی وقف منفعت ⁽⁴⁾باشد) ⁽⁵⁾

طبقه بالای مسجد

ج: آیت الله سیستانی بله حکم مسجد دارد. ⁽⁶⁾

ج: آیت الله سیستانی بله حکم مسجد دارد. ⁽¹⁾

ج: آیت الله سیستانی مانعی ندارد. ⁽²⁾

ج: آیت الله سیستانی جایز است که بگویند این سالن مسجد باشد و زمین آن را هم مسجد قرار ندهند. ⁽³⁾

ج: آیت الله سیستانی: با اجازه حاکم شرع اشکال ندارد. ⁽⁴⁾

پارگینگ مسجد

ج: آیت الله سیستانی: اگر در زمین مسجد نباشد و منافات با شان مسجد نباشد جایز است. ⁽⁵⁾

58: آیا جایز است هنگام تجدید بنای یک مسجد قدیمی زیر زمین آن

را به عنوان ،پارکینگ اختصاص بدهند؟

ج: آیت الله سیستانی نمی توانند چون زیر زمین مسجد، هم در حکم مسجد است. ⁽¹⁾

ساخت مغازه در مسجد

ج: اجاره دادن مساجد تحت هیچ عنوان جایز نیست. ⁽²⁾

ج: اگر زمین وقف شده که در آن مسجد بسازند و وقف تمام شده مغازه کردن آن جایز نیست. ⁽³⁾

ج: اگر صیغه وقف به عنوان مسجد نسبت به آن زمین خوانده نشده و یا با اذن واقف نماز در آن زمین خوانده نشده باشد اشکال ندارد. ⁽⁴⁾

ج: تبدیل و تغییر وقف جایز نیست بلی اگر احراز شود که وضوخانه وقف نبوده یا برای مطلق مصارف مسجد وقف شده بی اشکال است. ⁽⁵⁾

ج: مانعی ندارد ولی مورد بحث در جایی است که زمین به عنوان مسجد اختصاص یافته و بعداً می خواهند چنین کارهایی در آن انجام دهند مثلاً در آن اتاق یا زیرزمین جدیدی را برای اجاره دادن بسازند. ⁽¹⁾

تبصره: در مورد موقوفات تجاری مسجد در فصل آینده توضیح بیشتری داده خواهد شد.

مهد کودک

ج: آیت الله سیستانی: اگر محل ساخت از متملکات مسجد باشد اشکال ندارد ولی در خود مسجد نمی توانند. ⁽²⁾

تغییر مصلحتی در وقف مسجد

ج: اگر خانه برای مسجد خریداری شده و وقف شده باید آن را مسجد نمایند و اگر وقف هم نشده رضایت صاحبان پولی که با آن خانه را خریده اند باید مراعات شود. ⁽¹⁾

ج: مخالفت با کیفیت وقف مسجد یا تغییر و تبدیل آن جایز نیست. ⁽²⁾

فصل سوم: موقوفات مسجد

متولی موقوفات

نصب متولى

ج: برای واقف جایز است تولیت و نظارت وقف را برای خود قرار دهد یا به غیر واگذار نماید. ⁽¹⁾

آیا تولیت موقوفات مسجد می تواند موقت باشد؟ یا چند نفر به صورت شریکی عهده دار تولیت باشند؟

ج: تولیت می تواند دائمی یا موقت باشد؛ همچنین جایز است به تنهایی یا با مشارکت دیگری انجام پذیرد. ⁽²⁾

ج مجرد نیت تولیت برای افراد خاصی کافی نیست البته اگر در وقت اجراء صیغه وقف از سوی واقف متولی معین شده تولیت برای آنان ثابت است اگر چه نوشته نشده باشد. ⁽³⁾

ج: واقف نمی تواند برای مسجد تولیت قرار دهد و حکم به این که مسجد، تولیت بردار نیست مختص به خود مسجد است و شامل موقوفه هایی که برای مسجد وقف شده اند، نمی شود. ⁽¹⁾

ج: حاکم شرع یا نماینده او متولی است. ⁽²⁾

ج: متولی قانونی که مطابق قانون جمهوری اسلامی تولیت دارد، متولی شرعی نیز هست. ⁽³⁾

ج: اگر واقف هنگام وقف چنین حقی برای فرزندش قرار نداده باشد، پس از مرگش تولیت منتقل نمی شود. ⁽⁴⁾

ج: اگر مالک (واقف ملک) در ضمن انشاء وقف، شخص مذکور را به عنوان متولی

موقوفه نصب کرده باشد تولیت شرعی موقوفه نیز با اوست. ⁽¹⁾

عزل متولى

ج: قرار دادن تولیت توسط واقف باید هنگام ایقاع وقف باشد در غیر این صورت حق تعیین تولیت پس از آن برای واقف وجود ندارد البته عزل یا حق نصب تولیت در صورتی که واقف چنین حقی را در ضمن وقف کردن شرط کرده، اشکال ندارد. ⁽²⁾

ج: اگر متولی در ضمن وقف تعیین شده نمی تواند او را عوض کند، و اگر متولی وقف در ضمن وقف تعیین نشده باشد اختیار با حاکم شرع است و واقف حکم اجنبی را دارد مگر این که در وقف برای خود حقی قرار داده باشد. ⁽³⁾

ج: بعد از این که شخص شرعاً متولی شد کسی نمی تواند تولیت او را باطل کند. بلی در صورت خیانت حاکم شرع می تواند او را عزل نماید. ⁽⁴⁾

ج: اگر فرض بر این باشد که تولیت آن عالم به این عنوان است که او امام جماعت مسجد در نمازهای پنجگانه است با عجز او از امامت جماعت در مسجد به علت بیماری

یا هر علت دیگر، تولیت از او ساقط می شود. ⁽¹⁾

ج: وقف باید زیر نظر متولی شرعی اداره شود و کسی نمی تواند دخالت کند مگر در صورتی که خیانت متولی ثابت شود که در این صورت حاکم شرع دخالت می کند و در هر صورت رسیدگی به قضیه شخصیه موکول است به مسئولین محترم ذیربط در جمهوری اسلامی. ⁽²⁾

ج: در فرض مذکور واقف حق تغییر متولی را دارد. ⁽³⁾

انتقال حق تولیت

14 آیا متولی می تواند حق تولیت خود را به هیئت امناء یا شخص دیگری انتقال دهد؟

ج تولیت قابل انتقال نیست ولی در صورت عدم اشتراط مباشرت متولی او می توانند وکیل بگیرند. ⁽⁴⁾

ج: متولی وقف حق این کار را ندارد ولی اشکال ندارد که اداره اوقاف یا شخص دیگری را برای انجام امور وقف وکیل کند. ⁽⁵⁾

ج: اگر تولیت را قبول کرده راهی ندارد ولی می تواند کمک بگیرد. ⁽¹⁾

اثبات خيانت متولى

ج: واجب است بررسی اتهام کسانی را که متهم به خیانت هستند، به حاکم شرع ارجاع دهند. ⁽²⁾

وظایف و اختیارات متولی

ج: متولی وقف باید با مراعات مصلحتِ وقف و جهت وقف امور موقوفه را اداره کند. ⁽³⁾

ج: در امام جماعت مسجد امر نصب آن به دست متولی نیست تا چه رسد به عزل آن و در این جهت متولی اختیاری ندارد. ⁽⁴⁾

ج: متولی موقوفه حق ندارد چیزی را وضع کند که با مقتضای وقف در تعارض باشد و شرعا هم عمل به آن جایز نیست. ⁽¹⁾

ج: چنان چه در ضمن وقف شرط مباشرت ،نشده می تواند وکیل بگیرد. ⁽²⁾

ج: در فرض مرقوم تولیت با حاکم شرع است به هر نحو صلاح وقف بداند می تواند نسبت به تنظیم و تعیین مذکور عمل کند. ⁽³⁾

سهل انگاری یا خیانت در وقف

اشاره

ج: مجرد کوتاهی و سهل انگاری در اداره امور وقف مجوز شرعی برای برکناری و عزل متولى منصوب و تعیین فرد دیگری بجای او نیست بلکه باید در این رابطه به حاکم مراجعه کرد تا او را وادار نماید که کارهای وقف را انجام دهد و اگر الزام او ممکن نباشد از وی بخواهد که وکیل صالحی را برای اداره امور وقف از طرف خود انتخاب کند و یا این که خود حاکم فرد امینی را به او ضمیمه نماید. ⁽⁴⁾

ج: عزل یا ابقاء متولی با حاکم شرع است. ⁽¹⁾

ج: موارد را به صورت مستند به مقامات بالاتر گزارش نماید. ⁽²⁾

دستمزد متولی

ج: اگر واقف چیزی از منافع را برای متولی معین کند، همان اجرت عمل او خواهد بود؛ هر چند کمتر از اجرت المثل باشد و اگر چیزی برای تولیت به عنوان دستمزد قرار نداده باشد متولی می تواند اجرت این کار را مطابق آن چه معمول و متعارف است، از منافع وقف برداشت کند. ⁽³⁾

تبصره: اگر قانونی در مورد میزان دستمزد متولی وجود داشته باشد باید مراعات شود.

ج: در فرض مرقوم سازمان اوقاف می تواند اجرت المثل را از عواید موقوفه بردارد. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: بله حق درخواست اجرت را دارد. ⁽⁵⁾

صفات متولى

ج: مانع صلاحیت نیست. ⁽¹⁾

ج: عدالت شرط نیست و چنان چه به تنهائی نمی تواند وقف را اداره کند می تواند کمک و وکیل بگیرد ولی اگر در وقف خیانت کند، حاکم شرع او را عزل و شخص امینی را به جای او نصب می کند. ⁽²⁾

دخالت غیر متولى

ج: به همان نحوی که زمین وقف شده است باید عمل شود و اختیار دخل و تصرف در زمین موقوفه با متولی شرعی موقوفه است که باید با مراعات مصلحت وقف و در جهت وقف مورد استفاده قرار گیرد. ⁽³⁾

ج: وقف باید زیر نظر متولی شرعی با مراعات جهت وقف استفاده شود و دیگران نمی توانند دخالت کنند. ⁽⁴⁾

تبصره: اگر قوانینی وجود دارد باید مراعات شود.

سازمان اوقاف و متولی

33 مدیریت درآمد وقف بر عهده چه کسی است؟ آیا اداره اوقاف

می تواند تغییراتی در آن ایجاد کرد؟

ج: عواید وقف باید زیر نظر متولی شرعی و با نبود متولی منصوب، زیر نظر حاکم شرع در جهت وقف صرف شود و تخلف و تغییر جایز نیست و رسیدگی به قضیه شخصیه موکول است به مسئولین محترم در جمهوری اسلامی. ⁽¹⁾

تبصره: زمانی که مسئولیت موقوفات بر عهده حاکم شرعی است، ادارات و سازمان های مربوطه با توجه به ضوابط و قوانینی که دارند می توانند اقدام نمایند.

ج: اگر در وقف قرارداد تولیت نشده و فقط شما بعد از وقف، تولیت را به عهده گرفته اید اختیار با حاکم شرع است. ⁽²⁾

ج: امر وقف با متولی شرعی آن است و غیر متولی حق دخالت ندارد. ⁽³⁾

تبصره: اگر در وقفنامه، تولیت مشخص نشده است حاکم شرع متولی است. و نهادهای مربوطه با اجازه حاکم شرع می توانند اقدام کنند.

ج: اداره اوقاف به مقداری که مقررات قانونی به او اجازه می دهد حق دارد در وقف هایی

که متولی خاصی دارند دخالت نماید. ⁽¹⁾

ج: مراعات قوانین و مقررات اداره اوقاف لازم است. ⁽²⁾

ج: امر وقف با متولی شرعی آن است و مراعات ضوابط قانونی جمهوری اسلامی لازم است. ⁽³⁾

ج: چنان چه در وقف از طرف واقف متولی خاص تعیین شده باشد واجب است تصرف در موقوفه طبق وقفنامه زیر نظر متولی شرعی و اذن او انجام شود و بدون نظر و اذن متولی شرعی تصرف جایز نیست و حکم غصب را دارد. ⁽⁴⁾

ج: هر گونه تصرف در وقف باید زیر نظر متولی شرعی موقوفه و به صلاح وقف باشد. ⁽⁵⁾

تبصره: لازم است متولی و اداره اوقاف، ضوابط قانونی جمهوری اسلامی را مراعات نمایند.

احکام موقوفات مسجد

اشاره

احکام موقوفات ⁽¹⁾مسجد

مشخص بودن مال وقفی

ج: مسجدی را که می خواهیم برایش چیزی وقف کنیم باید معین باشد. بنابراین وقف چیزی برای یکی از دو مسجد، صحیح نیست. ⁽²⁾

وقف عين مال

وقف عين ⁽³⁾مال

ج: خدمات و منافعی که اشخاص به مسجد ارائه می کنند نمی تواند وقف اصطلاحی بوده باشد چون شیء وقف شده باید از اعیان و اموال خارجی باشد نه از منافع. ⁽⁴⁾

تبصره: هر کار خیری در پیشگاه الهی ارزشمند بوده و ثواب متناسب با خود را دارا خواهد بود اگر چه اصطلاحا وقف نامیده نشود. ⁽⁵⁾

ج: مقام معظم رهبری: وقف چیزی هایی که با مصرف اصل آن ها از بین می رود صحیح نیست. ⁽¹⁾

ج: وقف قابل خرید و فروش و تغییر و تبدیل نیست و از موقوفه باید در همان جهت وقف استفاده شود، بله زمینی که وقف منفعت ⁽²⁾باشد می توان به صورت بلند مدت برای ساخت مسجد در آن اجاره کرد و درآمد حاصله را در جهت وقف صرف نمود و در این صورت در این مدت حکم مسجد را خواهد داشت. ⁽³⁾

وقف مال گرو گذاشته شده

ج: از شرایط مال موقوفه آن است که منفعت آن، متعلق حق غیر که مانع از تصرف است نباشد. بنابراین واقف نمی تواند ملکی را که رهن داده، وقف نماید. ⁽⁴⁾

وقف مال مشاع

ج: وقف مال مشاع صحیح است. ⁽⁵⁾

وقف مراتع

عنوان رقبه مسجد صحیح است؟

ج: در صحت وقف، سابقه مالکیت شرعی خاص واقف شرط است و چون جنگل ها و مراتع طبیعی که از انفال و اموال عمومی هستند، ملک خاص کسی نیستند، در نتیجه وقف آن ها توسط هیچ فردی صحیح نیست. ⁽¹⁾

وقف نهال

ج: مال موقوفه لازم نیست بالفعل قابلیت انتفاع داشته باشد بلکه اگر در معرض انتفاع هم باشد کافی است؛ مانند وقف درختی که دو سال دیگر ثمر می دهد. ⁽²⁾

وقف اموال جامانده

ج: مقام معظم رهبری: جایز نیست واقف باید مالک باشد. ⁽³⁾

چاه وقفی مسجد

ج: آب حکم خود زمین را دارد که باید در موقوفه مصرف شود و اگر موقوفه به آن نیاز ندارد با نظر متولی شرعی عوائد آن تحصیل و در جهت وقف صرف می شود. ⁽⁴⁾

اصلاح موقوفه

خشکیده است آیا زمین آن باغ جزء وقف حساب می شود؟ آیا واجب است به جای درختان خشکیده درخت جدید کاشته شود؟

ج: مقام معظم رهبری: زمین باغ وقف مسجد است و کاشتن درخت جدید واجب نیست. ⁽¹⁾

غصب موقوفه مسجد

ج: وقفیت زمین مذکور اگر محرز باشد باید آن را از متولی شرعی موقوفه اجاره کنند و اگر متولی شرعی اجاره دادن را صلاح وقف نداند و یا تصرفات انجام شده مغایر جهت وقف بداند و درخواست تخلیه کند باید تخلیه نمایند. ⁽²⁾

تبصره: در صورت تخلیه موقوفه ضامن مخارج و خسارات وارده نیست، البته تصرف کنندگان مالک اعیان ⁽³⁾و ساختمان هایی هستند که در موقوفه احداث کرده اند و می توانند آن را مطالبه کند و در این فرض نیاز به معامله یا مصالحه هست. ⁽⁴⁾

ج: در صورت اطلاع و آگاهی اعمالشان باطل است. ⁽⁵⁾

غصب درآمد موقوفات

مقدار پول را به بیت المال یا سازمان های مذهبی تحویل داد؟

ج: پول اگر از منافع وقف است باید مطابق نظر واقف و زیر نظر متولی شرعی وقف و به صلاح وقف صرف شود و تحویل آن به جای دیگر جایز نیست. ⁽¹⁾

ناظر وقف

ج: ناظر طبق آن چه که برای او در وقف نامه تعیین شده دارای اختیارات خواهد بود. ⁽¹⁾

توضیح: گاهی واقف، علاوه بر تعیین متولی شخصی را به عنوان ناظر وقف تعیین می کند و اختیاراتی را به او واگذار می کند و حتی حق دخالت در کارهای متولی را در وقف نامه برای او قائل می شود. ⁽²⁾

ج: قبول کردن نظارت بر وقف واجب نیست ولی بعد از قبول نظارت، بنابر احتیاط واجب، جایز نیست ناظر وقف، خودش را از نظارت بر وقف عزل کند. ⁽³⁾

ج: اگر (در وقفنامه) نظارت منوط به نظر شخصی ناظر نباشد می تواند در اجراء عمل به نظارت، وکیل انتخاب کند به شرط آن که وکیل صالح و امین در اجراء عمل به نظارت باشد. ⁽⁴⁾

ج تعیین مدت ،وکالت واگذار به توافق ناظر و وکیل است. ⁽¹⁾

ج: با فوت متولی شرعی موقوفه، امین و ناظری که به حکم حاکم ضم به متولی موقوفه جهت اداره امور موقوفه شده دیگر حق دخالت در امور موقوفه ندارد، بلکه اداره امور موقوفه با متولی جدید است و چنان چه متولی جدید هم نیاز به ضم امین داشته باشد محتاج به صدور حکم مجدد از حاکم در این باره است، و چنان چه با فوت متولی سابق موقوفه بلا متولی باشد تولیت آن با حاکم شرع است. ⁽²⁾

ج: اگر حکم به ضمامین به متولی شرعی برای نظارت بر اعمال او عام باشد و شامل همه اعمال مربوط به اداره وقف حتی تعیین متولی وقف برای بعد از خودش هم بشود حق ندارد در تعیین متولّی بعدی بدون مشورت با امین ناظر، خود سرانه به رأی خودش عمل نماید. ⁽³⁾

اثبات وقف

سند وقف

ج: شایع بودن و شهرت به وقف که مفید اطمینان است کفایت می کند. ⁽¹⁾

ج: مجرد سند وقف تا زمانی که موجب اطمینان به درستی مضمون آن نشود، حجت شرعی بر وقفیت نیست ولی اگر وقف بودن آن ملک بین مردم به خصوص افراد کهنسال شایع باشد به طوری که مفید علم یا اطمینان به وقفیت آن شود و یا ذوالید ⁽²⁾به آن اقرار کند و یا احراز شود که در سابق با آن به عنوان وقف رفتار می شده ملک مزبور محکوم به وقفیت است و به هر حال مرور زمان موجب خروج ملک موقوفه از وقفیت نمی شود. ⁽³⁾

ج: اگر معروف به مسجد است حکم مسجد بر آن جاری است و باید استفاده مسجد از

آن بشود. ⁽¹⁾

ج: موقوفاتی که از قدیم الایام تا زمان حاضر به آن عمل می شود و شهرت به وقفیت دارد نیازی به سند کتبی ندارد و محکوم به وقفیت است و تصرف در آن بدون اذن متولی شرعی و صلاح و جهت وقف حکم تصرف در غصب دارد. ⁽²⁾

مشهور بودن موقوفه

ج: اگر در میان افرادی که اعتراف به وقفیت مورد نزاع نمودند دو نفر مرد عادل وجود داشته باشد که اقرارشان به وقفیت شهادت بر وقفیت تلقی شود و یا در میان اهالی محل شیاع مفید علم و اطمینان بر وقفیت مورد نزاع حاصل باشد و یا در مورد نزاع سوابق عمل به وقفیت مورد تسالم و قبول تمام افراد ذینفع در این باره داشته باشد بدین وسیله وقفیت آن شرعاً ثابت است و باید احکام و آثار وقف بر آن بار نمایند. ⁽⁴⁾

ج: با فرض شهرت به وقفیت زمین مذکور حکم وقف را دارد و تصرف در آن بدون اذن متولی شرعی موقوفه حکم غصب را دارد.

ج: اگر دو نفر عادل به وقفیت زمین شهادت دهند زمین حکم وقف را دارد و الا با فرض این که شهرت به وقفیت ندارد و دلیل دیگری هم بر وقفیت نیست حکم وقف را ندارد و در هر صورت موضوع نیاز به رسیدگی دارد و موکول است به محاکم قضائی. ⁽¹⁾

اولا: نمی تواند پس بگیرد و نارضایتی بعدی اثری ندارد ثانیا در فرض سؤال اشکال ندارد سایت مقام معظم رهبری احکام وقف، احکام راه های اثبات وقف (م290)

ج: زمین وقف به تملک در نمی آید و امر زمین های اصلاحات ارضی تابع قانون مجمع تشخیص مصلحت نظام و مجلس شورای اسلامی است. ⁽²⁾

اجاره موقوفات

حکم اجاره دادن

ج: جایز نیست. ⁽²⁾

ج: جایز است. ⁽⁴⁾

اجاره زمین وقفی

ج: اگر زمین را خریده یا وقف کرده اند که منافع آن برای مسجد باشد اجاره آن زیر نظر متولی و صرف درآمدش برای مسجد مانع ندارد. ⁽⁵⁾

ج: در صورتی که متولی وقف صلاح بداند، در جهت وقف می تواند زمین را اجاره داده

و درآمد آن را صرف در جهت وقف نماید. ⁽¹⁾

تبصره: همان طوری که در مساله قبل ذکر شد جواز اجاره زمین وقفی، زمانی است که هدف از وقف آن، درآمدزایی بوده باشد.

ج: حفر زمین مسجد برای تأسیس کارگاه و مانند آن جایز نیست، هر چند برای اداره ی امور و تأمین مخارج خود مسجد باشد. ⁽²⁾

اجاره اضطراری خانه عالم

ج: اگر خانه به صورت وقف انتفاع برای سکونت امام جماعت مسجد وقف شده باشد شرعا او حق اجاره دادن آن را ندارد هر چند به قصد استفاده از اجاره آن برای پرداخت دیون و تعمیر منزل مسکونی اش باشد و اگر آن خانه به خاطر کوچکی نیاز او را برای سکونت خانواده اش و آمدن مهمان و پاسخگویی به مراجعه کنندگان برطرف نمی کند، می تواند از آن در بعضی از ساعات روز یا شب مثلا برای پاسخگویی به مراجعه کنندگان استفاده کند و یا آن که خانه مزبور را به امام جماعت دیگری بدهد تا در آن سکونت کند. ⁽³⁾

اجاره دادن موقوفه های عام

حکم مساله چه خواهد بود؟

ج: در مواردی که وقف انتفاع است مثل مذکورات در سؤال اجاره صحیح نیست. ⁽¹⁾

ج: باید به حال اول برگردانند. ⁽²⁾

تخفیف در اجاره بهای موقوفه

ج: مجرد سابقه استیجار موجب استحقاق تخفیف در اجاره بهاء موقوفه نیست و متولی شرعی موظف است در تجدید قرارداد اجاره با ملاحظه غبطه ⁽³⁾و مصلحت وقف، اجاره بهاء عادله تعیین و مطالبه نماید. ⁽⁴⁾

ج بر متولی شرعی و مسئول اداره امور وقف واجب است در اجاره دادن به کسی که خواهان آن است و در تعیین مبلغ اجاره رعایت مصلحت و منفعت وقف را بنماید، در نتیجه اگر در تخفیف مبلغ اجاره به سبب اوضاع و احوال خاص مستأجر یا اهمیت کاری که وقف برای آن اجاره داده می شود نفع و مصلحت وقف باشد اشکال ندارد والا جایز نیست. ⁽⁵⁾

ج: تعيين مال الاجاره موقوفه باید با مراعات غبطه و مصلحت وقف و به نرخ عادله باشد و زیر نظر متولی شرعی موقوفه و در جهت وقف صرف شود. ⁽¹⁾

تاخیر در پرداخت اجاره بهای موقوفه

ج: اگر با عقد اجاره صحیح زیر نظر متولی شرعی موقوفه و صلاح وقف زمین در اختیار مستأجرین قرار گرفته و مدت اجاره باقی باشد فرائض دینی آن ها در ملک مورد اجاره بلامانع است هر چند واجب است اجرت موقوفات را به موقع پرداخت نمایند. ⁽²⁾

ج: مسئول شرعی اداره امور موقوفه موظف است در صورت نیاز از طرق قانونی اقدام به حفظ و احیاء و احقاق تمام حقوق موقوفه نماید. ⁽³⁾

فروش سرقفلی موقوفه

ج: در صورتی که ایجاد مغازه در صحن مسجد شرعا مجاز بوده، فروش سرقفلی آن با رعایت مصلحت و نفع وقف، با اذن متولی شرعی مانعی ندارد و در غیر این صورت واجب است ساختمان مغازه خراب شود و زمین آن به همان صورت اوّل به حیاط مسجد اضافه

شود. ⁽¹⁾

ج: اگر متولی وقف فروش سرقفلی را با رعایت مصلحت وقف اجازه دهد، مالی که در برابر آن گرفته می شود جزو درآمدهای وقف محسوب می شود و واجب است که در جهت وقف مصرف شود، ولی اگر معامله را اجازه ندهد بیع باطل است و فروشنده باید مبلغی را که از خریدار گرفته به او برگرداند و به هر حال مستأجری که حق سرقفلی ندارد ولی درعین حال آن را به مستأجر بعدی فروخته است، حقی در آن مال ندارد. ⁽²⁾

ج: وقف سرقفلی محل اشکال است لکن نگهداری این حق و استفاده از درآمد آن در راه خیر مانعی ندارد. ⁽³⁾

اجاره موقوفه به خویشان متولی

ج: متولی شرعی باید مطابق مصلحت وقف عمل کند با مراعات جهت وقف و چنان چه این کار مصلحت وقف باشد و به وقف عمل می شود مانع ندارد. ⁽⁴⁾

فوت متولی بعد از اجاره موقوفه

ج: اگر مدت اجاره تمام شده باشد برای تجدید اجاره رجوع به متولی و یا مجتهد زنده لازم است. ⁽¹⁾

ج: اگر پدر شما متولی بوده و با مراعات مصلحت وقف و بطون لاحقه ⁽²⁾اجاره داده عمل او نافذ بوده و با فوت وی اجاره باطل نمی شود لکن اگر متولی نبوده و یا با اذن او اجاره نداده در فرض سؤال اجاره باطل است. ⁽³⁾

فروش موقوفات

حكم فروش وقف

ج: اگر زمین پس از خریداری وقف شده و تحویل متولی شرعی یا جهت وقف داده شده باشد وقف تمام است و قابل خرید و فروش نیست و اگر وقف تمام نیست و لو از جهت این که قبض معتبر در وقف حاصل نشده باشد فروش آن بلامانع است. ⁽¹⁾

تبصره: در صورتی که فروش موقوفه باطل باشد باید زمین به حالت وقف برگردد و فروشنده ضامن خسارت مشتری است. ⁽²⁾

ج: در هر صورت وقف قابل خرید و فروش نیست و باید زمین موقوفه را به حال خود برگرداند و خسارات خود را از فروشنده بگیرد. ⁽³⁾

ج: معامله نسبت به مقداری که وقف بوده باطل و نسبت به بقیه صحیح است و شخص مذکور حق دارد اصل معامله را فسخ کرده و پولی که داده است مطالبه نماید. ⁽⁴⁾

فروش موقوفه خراب

اشاره

ج: در فرض مذکور که زمین، وقف و متعلق به مسجد است فروش کل یا بعض آن جائز نیست. ⁽¹⁾

فروش موقوفه کم درآمد

ج: مورد ذکر شده مجوز تبدیل و تعویض موقوفه نمی باشد. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: با اجازه حاکم شرع اشکال ندارد. ⁽³⁾

کیفیت مصرف پول فروش وقف

ج: در موارد جواز فروش احتیاط آن است که پول را صرف در مماثل وقف بکنند، یعنی برای مسجد فرش تهیه کنند. ⁽⁴⁾

توبه از فروش موقوفه

است ولی اکنون توبه کرده و می خواهد جبران کند، آیا می تواند زمین دیگری به جای آن به مسجد واگذار کند یا باید خود موقوفه برگردد؟ اگر شخص مذکور از دنیا برود ورثه چه وظیفه ای دارند؟

ج: وقف قابل خرید و فروش نیست و با فروش از وقف بودن خارج نمی شود. ⁽¹⁾

استفاده از موقوفات مسجد

موارد مجاز در مصرف موقوفات

ج: آن چه برای تعمیر مسجد وقف شده است باید صرف ترمیم و نوسازی و امثال آن شود و آنچه برای مسجد بطور مطلق وقف شده است می تواند از قبیل فرش و روشنائی و آماده سازی برای جلسات قرآن و امثال آن نیز برسد تأمین مالی امام جماعت نیز از قبیل همین مصارف است. ⁽¹⁾

تغيير كاربری موقوفات مسجد

ج: تغییر وقف جایز نیست و با اجاره طولانی مدت قابل الحاق به مسجد است و اجاره آن باید صرف جهت وقف شود. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر هزینه های پخت غذا پرداخت شود با اجازه هیئت امناء

اشکالی ندارد. ⁽¹⁾

ج: اگر وقف منفعت ⁽²⁾باشد و در آن جا ساختمان ساخته شده تا منافع آن خرج مسجد شود، نماز خواندن در آن جا اشکال ندارد. ⁽³⁾

تبديل مسجد به حسینیه

ج: احداث جداگانه لازم نیست اما مشخص کردن محدوده حسینیه و مسجد لازم است. ⁽⁴⁾

ج: مسجد حسینیه نمی شود و اگر وقف سابق که به عنوان مسجد شده صحیح و تمام باشد وقف دوم باطل است. ⁽⁵⁾

ج: تغییر وقف جایز نیست. ⁽⁶⁾

ج: اگر درب مذکور حیاط مسجد را اشغال می کند و احداث آن تغییر وقف است جایز نیست. ⁽¹⁾

ایجاد خیابان در زمین موقوفه

ج: اگر استفاده از زمین موقوفه در جهت وقف امکان دارد تبدیل آن جائز نیست و در غیر این صورت مانع ندارد. ⁽²⁾

ج: موقوفه ای که قابل استفاده در جهت وقف باشد قابل تعویض و فروش نیست لیکن اگر کسی آن را اتلاف کرده باشد ضامن است و چنان چه بدون اجاره کردن از متولی شرعاً آن را مورد تصرف و استفاده قرار داده باشد، ضامن اجرت المثل است که باید به متولی شرعی بپردازد تا جهت وقف مصرف نماید. ⁽³⁾

تغيير وقف با فقر واقف

ج: بعد از وقف واقف اجنبی از وقف می شود. ⁽¹⁾

محصولات موقوفه

استفاده نمازگزاران

ج: مقام معظم رهبری: اگر کاشت درخت برای استفاده نمازگزاران بوده اشکالی ندارد. ⁽¹⁾

108: استفاده نمازگزاران از محصولات موقوفات مسجد جایز است یا باید خرج مسجد شوند؟

ج: مقام معظم رهبری: اگر برای استفاده نمازگزاران وقف شده اشکالی ندارد. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: باید خرج مسجد شود. ⁽³⁾

ج: مقام معظم رهبری: نمازگزاران حق استفاده از این محصولات را ندارند. ⁽⁴⁾

چیست؟

ج: مقام معظم رهبری: تولیت ضامن است و باید به مقدار تعیین شده، آن محصول را برای نمازگزارن تهیه کند. ⁽¹⁾

ج: مقام معظم رهبری: محصولات را به صورت مساوی بین حاضرین در مسجد تقسیم کند. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: وقف باغ برای مخارج مسجد و اهل مسجد صحیح است. ⁽³⁾

استفاده مردم

ج: مقام معظم رهبری: اشکالی ندارد. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: در حد سایرین استفاده کنند اشکالی ندارد. ⁽⁵⁾

میوه های درختان واقع در حیاط را دارد؟

ج: مقام معظم رهبری: اشکالی ندارد. ⁽¹⁾

ج: مقام معظم رهبری: فروش و صرف درآمد در مسجد اشکالی ندارد. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: اشکالی ندارد. ⁽³⁾

ج: مقام معظم رهبری: جایز نیست. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: جایز نیست و در صورت ارتکاب باید با اجازه ی حاکم شرع در خیرات مصرف شود. ⁽⁵⁾

قوانین اداره اوقاف

ج مقام معظم رهبری تولیت به عهده ی حاکم شرع است و سازمان اوقاف نماینده حاکم شرع می باشد. ⁽¹⁾

ج: اداره اوقاف به مقداری که مقررات قانونی به او اجازه می دهد حق دارد در وقف هایی که متولی خاصی دارند دخالت نماید. ⁽²⁾

ج: اگر متولی در رسیدگی به موقوفات کوتاهی کند، بررسی و عزل آن بر عهده حاکم شرع است. ⁽³⁾

تبصره: روحانی یا هیئت امناء با کسب اجازه از حاکم شرع و یا سازمان اوقاف بر اساس ضوابط قانونی خود می توانند به موقوفات رسیدگی نمایند.

عهده هیئت امناء است یا بر عهده سازمان اوقاف است؟

ج: مقام معظم رهبری: حاکم شرع یا نماینده ی وی که سازمان اوقاف می باشد مسؤلیت تطبیق اوصاف را بر عهده دارد. ⁽¹⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر مطابق قانون باشد اشکالی ندارد. ⁽²⁾

ج: مراعات قوانین و مقررات اداره اوقاف لازم است. ⁽³⁾

ج: اداره اوقاف به مقداری که مقررات قانونی به او اجازه می دهد حق دارد، دخالت نماید. ⁽⁴⁾

ج: مراعات قوانین و مقررات اداره اوقاف لازم است. ⁽⁵⁾

ج: اگر قانونی وجود دارد باید مراعات شود. ⁽¹⁾

ج: تا زمانی که متولی منصوب از طرف واقف، از حدود اختیارات تولیت وقف خارج نشده اداره امور وقف همان گونه که واقف در انشاء وقف برای او مقرر کرده در اختیار اوست و از نظر شرعی تغییر و تبدیل اختیارات او که در ضمن صیغه وقف توسط واقف مقرر گشته، صحیح نیست. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر متولی خاص دارد و کوتاهی متوجه وی باشد ضامن است. و در غیر این صورت متولی حاکم شرع است و چون اوقاف نماینده ی حاکم شرع است اگر کوتاهی متوجه اوقاف باشد ضمانت با سازمان اوقاف خواهد بود. ⁽³⁾

ج: اگر واقف چیزی از منافع را برای متولی معین کند، همان مقدار، دستمزد او خواهد بود؛ هر چند کمتر از دستمزد متعارف باشد و اگر چیزی برای تولیت به عنوان دستمزد قرار نداده باشد اجرتش دستمزد متعارف اجرت المثل خواهد بود و اگر قانونی در مورد تعیین

آن وجود دارد باید مراعات شود. ⁽¹⁾

ج: وقف باید در همان جهت وقف مصرف شود و اداره اوقاف به مقداری که مقررات قانونی به او اجازه می دهد حق دارد دخالت نماید. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: تابع مقررات سازمان تبلیغات می باشد. ⁽³⁾

بخش دوم: سازماندهی مسجد و درآمدهای آن

اشاره

فصل اول: مدیریت مسجد

فصل دوم: امکانات مسجد

فصل سوم: پول های اهدایی به مسجد

نکاتی از مبانی فقهی این بخش:

فصل اول: مدیریت مسجد

روحانی مسجد

وظایف روحانی

وظایف روحانی ⁽¹⁾

ج: لازم است انسان تمام مسائلی را که احتمال می دهد به واسطه یاد نگرفتن آن ها واجبی را ترک کرده و یا مرتکب حرامی شود یاد بگیرد. ⁽²⁾

تبصره: سزاوار است روحانی مسجد، با روشی مناسب و بیانی ساده، تمامی احکام و مستحبات مسجد و نماز جماعت را به اهل مسجد نیز یاد بدهد.

ج: مقام معظم رهبری: آیت الله سیستانی و آیت الله نوری همدانی: روحانی مسجد در فرض مذکور فی نفسه وظیفه ای ندارد مگر این که متولی موقوفات مسجد بوده و یا از هیئت امناء باشد و یا قانونا وظایفی در این زمینه بر عهده روحانی گذاشته شده باشد. ⁽³⁾

آیت الله مکارم: وظایف روحانی و محدوده ی آن مربوط به سازمان امور مساجد می باشد لذا باید بر اساس ضوابط و قوانین مربوطه عمل نمود. ⁽⁴⁾

تعمیر و تعویض آن ها از وظایف شرعی روحانی مسجد است؟

ج: مقام معظم رهبری: آیت الله سیستانی آیت الله نوری همدانی: روحانی وظیفه دارد احکام وقف و مانند آن را به اهل مسجد و هیئت امناء بیان کرده و یاد بدهد تا آن ها خودشان به انجام امور مربوطه بپردازند. ⁽¹⁾

آیت الله مکارم: نظارت و بررسی امور مسجد تابع ضوابط و قوانین امور مساجد می باشد. ⁽²⁾

ج: انجام چنین اموری، شرعا بر روحانی واجب نیست ولی شایسته است که روحانی در انجام امور مسجد همکاری داشته باشد تا بتواند بیشتر باعث هدایت اهل مسجد شود. ⁽³⁾

ج: اموری از این قبیل بر عهده روحانی مسجد نمی باشد مگر این که سازمان امور مساجد یا هیئت امنای مسجد رسیدگی به برخی از وظایف را بر عهده روحانی نهاده باشد. ⁽⁴⁾

ج: انجام امر ،مذکور شرعا واجب نیست مگر این که از وظایف مقرر برای روحانی بوده باشد. ⁽⁵⁾

تشویق می کند آیا چنین عملکردی شرعا جایز است؟ آیا باعث ایجاد ریا در پرداخت مردم نمی شود؟

ج: پرداخت هدایا و نذورات در فرض مذکور ریا محسوب نمی شود. و ترغیب مردم، برای کمک به مسجد اشکالی ندارد. ⁽¹⁾

ج: چنین امری فی نفسه استحباب ندارد مگر این که مزیت دیگری در انجام آن وجود داشته باشد. ⁽²⁾

ج: صلوات بر پیغمبر و آل اوه از مستحبّات مؤکد است و توهم این که صلوات زیاد باعث کم ارزش شدن صلوات خواهد شد صحیح نیست. ⁽³⁾

ج: امر کننده باید قلبا از تحقق گناه، ناراحت بوده و به صورت زبانی، اقدام به امر به معروف و نهی از منکر کند و اگر تأثیر نکرد جایز است با کلمات تند و خشن که خالی از گناه باشد یا با توسل به زور (مثلا به این صورت که جلو فرد گنهکار را بگیرد یا وسایل گناه را از دسترس او خارج سازد) اقدام نماید ولی اگر برای امر به معروف و نهی از منکر لازم شود که نیاز به زدن و زخمی کردن یا اتلاف اموال و بالاتر از آن باشد در این صورت هیچ کس بدون اجازه حاکم شرع حق اقدام ندارد. ⁽⁴⁾

ج: اگر اعتقادات غلط و خرافی در بین مردم رواج داشته باشد روحانی وظیفه دارد با

بیان روشن و منطقی به آن ها پاسخ دهد و در غیر این صورت تفحص از اعتقادات مردم وظیفه شرعی روحانی نیست. ⁽¹⁾

اشتغال روحانی

ج: روحانی اختیار دارد خودش با تشخیص اهمیت مشاغل در امور اجرائی، حضور داشته باشد. ⁽²⁾

ج: اشکالی ندارد ولی شایسته است که سایر افراد را نیز مراعات کنیم، تا الطاف خداوند بیشتر شامل حال ما شود. ⁽³⁾

برخورد با دیگران

ج: عدالت عبارت از حالت نفسانی است که باعث می شود انسان همیشه تقوایی داشته باشد که مانع از ترک واجبات یا انجام محرمات شرعی بشود بنابراین اگر سخن یا عمل شخص مناسب شأن عالم دینی نباشد در صورتی که مخالف شرع نباشد، ضرری به عدالت نمی زند. ⁽⁴⁾

ج: تذکر دادن به مردم اشکالی ندارد ولی از توهین به آن ها خودداری شود. ⁽¹⁾

ج: لازم است که به مردم تذکر دهد ولی اگر مردم رعایت نکردند، خودشان مقصر هستند و شرعا مسئولیتی متوجه روحانی نمی شود. ⁽²⁾

ج: کسی که می خواهد به مسجد برود مستحب است خود را خوشبو کند و لباس پاکیزه و قیمتی بپوشد. ⁽³⁾

ج: احترام به علماء و بزرگان و یاد کردن از آن ها از امور بسیار پسندیده ای است که نباید مورد غفلت واقع شود. ⁽⁴⁾

ج: اگر با بیان علمی و منطقی برخی از اشکالات را مودبانه مطرح می کند اشکالی ندارد ولی توهین کردن و یا تخریب شرعا جایز نیست. ⁽⁵⁾

ج: اگر در برخورد با افراد عادی توهین نمی کند ولی برخورد خوبی ندارد، باعث از بین

رفتن عدالت نمی شود. ⁽¹⁾

ج: نظریات روحانی مسجد مقدم است. ⁽²⁾

رسیدگی به مشکلات

ج: فی نفسه اشکالی ندارد مگر این که مشکل دیگری از قبیل ورود زن حائض به مسجد وجود داشته باشد. ⁽³⁾

ج: حل اختلافات مردم در مسجد از امور مکروه، محسوب نمی شود. ⁽⁴⁾

ج: وظایف شرعی روحانی مسجد ضوابط و قوانینی است که سازمان امور مساجد بیان می کند ولی انجام اموری مانند موارد مذکور از کارهای شایسته ای است که می تواند باعث رشد معنوی مردم شود. ⁽⁵⁾

ج: موارد مذکور از امور شایسته ای است که سزاوار است روحانی و سایر مومنین مسجد

به آن اهتمام داشته باشند. ⁽¹⁾

ج: مواردی که مسأله مهمی مطرح است مانند موارد مشورت و اصلاح ذات البين و امثال آن ها استثنا شده است و غیبت کردن اشکالی ندارد. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر تحقیق برای اموری از قبیل ازدواج و استخدام باشد بیان عیوب واجب است. ⁽³⁾

ج: آیت الله سیستانی: اگر در مورد مشورت برای امر مهمی مانند ازدواج یا مشارکت و امثال آن هاست غیبت جایز است و موارد آن مختلف است و باید از گفتن حرف هایی که موجب اختلاف می شود پرهیز شود. ⁽⁴⁾

هیئت امناء مسجد

انتخاب هيئت أمناء

ج: در صدر اسلام هیات امنا به صورتی که امروز مرسوم است وجود نداشته، ولی با توجه به مشکلاتی که در امر اداره مساجد در عصر و زمان ما وجود دارد نیاز به هیات امنا احساس می شود. ⁽¹⁾

ج: هیئت امناء از نظر شرعی، حق خاصی در مورد مسجد ندارند بلکه فقط در مدیریت مسجد نقش دارند؛ و از سوی مردم انتخاب می شوند و اگر ضوابط قانونی در این زمینه وجود داشته باشد باید مراعات شود. ⁽²⁾

ج: وظیفه متولی آن است که اگر مسجد موقوفاتی دارد آن ها را حفظ نموده، و صرف مسجد کند، و بقیه امور مربوط به نمازگزاران است. به عبارت دیگر خود مسجد تولیت بردار نیست، فقط افرادی (مانند روحانی مسجد و هیئت امناء) باید امور مسجد را اداره کنند. و اگر ضوابط قانونی در این مورد وجود داشته باشد باید رعایت شود. ⁽³⁾

کرده اند، می توانند خودشان را به عنوان هیئت امنا یا متولی آن بنامند؟

ج: تولیت در مورد خود مسجد قابل قبول نیست و هیئت امناء بر اساس ضوابط و قوانین مربوطه انتخاب می شوند. ⁽¹⁾

ج: در صورتی که از طرف واقف مقدار معینی ذکر نشده است و کار شخص، مورد احتیاج باشد و به قصد تبرع ⁽²⁾کار نکرده باشد می تواند به اندازه اجرت المثل دریافت کند. ⁽³⁾

ج: آیت الله مکارم احتیاط آن است که از متولی اجازه بگیرند ولی اگر متولی نسبت به مصالح مسجد مخالفت یا بی اعتنایی کند از حاکم شرع اجازه بگیرند. ⁽⁴⁾

ج: سازمان هایی که مدیریت امور مساجد را بر عهده دارند فقط بر اساس وظایف و اختیاراتی که دارند می توانند نظارت و بررسی نمایند. ⁽⁵⁾

ج: فی نفسه اشکالی ندارد و فرد انتخاب شده و سایر اعضای هیئت امنا فقط حق دارند مسجد را بر اساس ضوابط شرعی مدیریت نمایند. ⁽⁶⁾

37 آیا امام جماعت می تواند در امر تعیین هیأت امناء یا برکناری آن ها دخالت نماید؟

ج: باید بر اساس ضوابط و اختیارات قانونی خود رفتار نماید. ⁽¹⁾

اختيارات هيئت امناء

ج: هیئت امناء از نظر شرعی حق خاصی در مورد مسجد ندارند، بلکه فقط در مدیریت مسجد نقش دارند؛ و به همان میزانی که اهل مسجد حق تصرف در مسجد دارند می توانند تصرف نمایند و برای تصرفات بیشتر از آن باید از حاکم شرع اجازه بگیرند. و اگر ضوابط قانونی در این زمینه وجود داشته باشد باید مراعات شود. ⁽²⁾

ج: تمام کسانی که می خواهند تصرفاتی در مسجد کنند باید با موافقت هیات امنا باشد. ⁽³⁾

ج: حق اختصاصی برای هیئت امناء وجود ندارد؛ به همان میزان که مومنین حق تصرف دارند آن ها نیز می توانند ولی تصرفات بیش از آن نیاز به کسب اجازه از حاکم شرع دارد. ⁽⁴⁾

ج: اگر اموال، وقفی باشد، فروش آن ها جایز نیست. ⁽⁵⁾

ص: 372 س 94؛ أجوبه الاستفتائات، ص: 502، س 2038

توضیح: هیئت امناء از جهت این که هیئت امنای مسجد هستند مجوزی برای فروش

اموال وقفی ندارند؛ ولی در برخی از موارد فروش اموال وقفى استثناء شده است که در فصل های بعدی خواهد آمد.

ج: آیت الله مکارم پس از تحقق وقف مسجد کلیه کارهایی که موجب تقویت برنامه مسجد و مراسم نماز و نشر حقایق تشیّع در آن است احتیاج به اجازه دیگران حتی واقف یا متولی ندارد همچنین نماز و اقامه جماعت. ⁽¹⁾

ج: آیت الله سیستانی شرعا چنین حقی ندارند. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: آیت الله سیستانی اگر قوانین و ضوابطی در این مورد وجود دارد باید رعایت شود. ⁽³⁾

آیت الله مکارم گاهی هیئت امنای مسجد یا متولی آن راضی به حضور فرد معینی به عنوان امام جماعت در مسجد نیستند؛ این عدم رضایت تاثیری ندارد. در واقع هیئت امنا و حتی متولی مسجد چنین حقی ندارند، بلکه مردم امام جماعت را تعیین می کنند یا هیئت امنایی که واقعا رضایت مردم را در نظر دارند و مردم حرف آن ها را قبول دارند و حتى امام جماعت راتب نمی تواند شخص دیگری را تعیین کند بلکه مراعات کلام او فقط استحباب دارد البته اصل اتحاد است و باید سعی همگان بر این باشد که اگر اختلافی بود با مسالمت تبدیل به اتحاد شود باید توجه داشت که در مساجد همواره همبستگی و یک دست بودن مردم امام جماعت و مسوولین مسجد حرف اول را می زند

و باید در حفظ آن کوشید و به خاطر بعضی اختلاف سلیقه های کوچک این مهم را کنار نگذاشت. ⁽¹⁾

ج: آیت الله مکارم پس از تحقق وقف مسجد کلیه کارهایی که موجب تقویت برنامه مسجد و مراسم نماز و نشر حقایق تشیّع در آن است احتیاج به اجازه دیگران حتی واقف یا متولی ندارد. ⁽²⁾

مشورت با روحانی

ج: مقام معظم رهبری: آیت الله سیستانی اگر قوانین و ضوابطی در این مورد وجود دارد باید رعایت شود. ⁽³⁾

آیت الله مکارم: در صورتی که تبلیغ مناسب مسجد باشد و مزاحم نمازگزاران نباشد مشورت لازم نیست؛ ولی بهتر است که در این امور به امام مسجد احترام بگذارند و با او مشورت شود. ⁽⁴⁾

ج: نظریات روحانی مسجد مقدم است. ⁽⁵⁾

فعالیت های فرهنگی

تعلیم و تعلم

ج: ایجاد مزاحمت برای نمازگزاران در مسجد جایز نیست بنابراین تعلیم قرآن، احکام و آموزش اخلاق اسلامی در صورتی اشکال ندارد که مزاحمت برای نمازگزاران نداشته باشد. ⁽¹⁾

ج: مقام معظم رهبری: اشکال ندارد. ولی بهتر است بیان احکام بین دو نماز نباشد تا هر کس که خواست برود. ⁽²⁾

آیت الله سیستانی امام جماعت می تواند بیان کند و هر کسی که علاقه ندارد می تواند برود. ⁽³⁾

ج: تعلیم قرآن، احکام و آموزش اخلاق اسلامی در صورتی که مزاحمت برای نماز گزاران نداشته باشد اشکال ندارد. ⁽⁴⁾

ج: در صورتی که مزاحمت برای نماز گزاران نداشته باشد، اشکال ندارد. ⁽⁵⁾

ج: در صورتی که مزاحمت برای نماز گزاران نداشته باشد، اشکال ندارد. ⁽¹⁾

ج: فی نفسه اشکالی ندارد. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: کثیف کردن مسجد حرام است. ⁽³⁾

برپایی برنامه های سخنرانی

ج: في نفسه اشکالی ندارد ولی مراعات شأن قداست و جایگاه مسجد واجب است. ⁽⁴⁾

ج: فی نفسه اشکال ندارد ولی ایجاد مزاحمت برای نماز گزاران جایز نیست. ⁽⁵⁾

ج: مقام معظم رهبری: اشکالی ندارد چون مأمومین می توانند جلسه را ترک کنند. ولی امر مطلوبی نمی باشد. ⁽⁶⁾

قرآن، بلند خواندن تعقیبات، در مساجد چه حکمی دارد؟

ج: ایجاد مزاحمت برای نماز گزاران جایز نیست. ⁽¹⁾

ج: فی نفسه مانعی ندارد. ⁽²⁾

ج: سخنرانی با مراعات وظائف شرعیه و نبود مفسده، مانع ندارد. ⁽³⁾

برگزاری برنامه های فرهنگی

ج: در صورتی که مزاحمت برای نماز گزاران نداشته باشد، اشکال ندارد. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: این امور تابع کیفیت وقف صحن مسجد و ایوان آن است و باید از امام جماعت و هیئت امنای مسجد در این باره نظر خواهی شود. البته حضور جوانان در مساجد و برپایی درس های دینی زیر نظر امام جماعت و هیئت امنای آن کار خوب و مطلوبی است. ⁽⁵⁾

برگزاری جلسات قرآن

هیئت امنای مسجد؟

ج: آیت الله سیستانی انجام چنین اموری، شرعا بر روحانی واجب نیست ولی شایسته است که روحانی در انجام امور مسجد همکاری داشته باشد تا بتواند بیشتر باعث هدایت اهل مسجد شود. ⁽¹⁾

ج: اموری از این قبیل بر عهده روحانی مسجد نمی باشد مگر این که سازمان امور مساجد یا هیئت امنای مسجد رسیدگی به برخی از وظایف را بر عهده روحانی نهاده باشد. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: هیئت امناء حق چنین اظهار نظری را ندارند و وظایف آن ها تنها نظم دادن به امور مسجد است. ⁽³⁾

ج: مقام معظم رهبری: اشکال ندارد مگر این که مزاحم اقامه ی نماز باشد. ⁽⁴⁾

ج: اجبار کردن آن ها در صورتی که موجب گریز و دلزدگی آن ها از مسجد شود ترک گردد. ⁽⁵⁾

برگزاری جلسات معارف

ج: مقام معظم رهبری: اشکال ندارد ولی در هر حال مراعات شأن قداست و جایگاه مسجد واجب است و مزاحمت نمازگزاران جایز نیست. ⁽¹⁾

آیت الله مکارم: آموزش قرآن و احکام در مساجد بی اشکال است و به اهداف مسجد کمک می کند، هم چنین برگزاری کلاس های درسی نیز اشکالی ندارد ولی آموزش خیاطی و هنرهای دستی دیگر تنها در صورتی جایز است که از ابتدای تاسیس مسجد، کلاس هایی در کنار مسجد برای این کار ساخته شده باشند. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: آیت الله سیستانی اگر قوانین و ضوابطی در این مورد وجود دارد باید رعایت شود. ⁽³⁾

آیت الله مکارم: در صورتی که تبلیغ، مناسب مسجد باشد و مزاحم نمازگزاران نباشد مشورت لازم نیست؛ ولی بهتر است که در این امور به امام مسجد احترام بگذارند و با او مشورت شود. ⁽⁴⁾

ج: دعوت از روحانیون دیگر اشکالی ندارد ولی باید احترام روحانی مسجد حفظ شود. ⁽⁵⁾

برگزاری کلاس احکام

ج: افرادی که آگاهی کامل از احکام شرعی ندارند، جایز نیست که کلاس احکام برگزار نمایند و بهتر این است که این امور بر عهده روحانیون گذاشته شود. ⁽¹⁾

ج: در صورت تقاضای مخاطبین یا اطلاع دادن این امر به مخاطبین بلامانع است. ⁽²⁾

ج: در صورتی که مفسده ندارد، جایز است. ⁽³⁾

شعارهای مذهبی

ج: آیت الله مکارم: شعارهایی که دارای محتوای صحیح و مذهبی بوده باشد مانعی ندارد به شرط این که مزاحمتی برای نمازگزاران تولید نکند و صداهایی که موجب وهن مسجد شود در آن نباشد. ⁽⁴⁾

شعر خوانی

ج: خواندن شعری در مسجد مکروه است که نصیحت و مانند آن نباشد. ⁽⁵⁾

ج: برگزاری شب شعر و سایر مراسمات که دارای محتوای مفید و آموزنده هستند، در مناسبت های خاص و تحت نظارت امام جماعت مسجد اشکال ندارد. ⁽¹⁾

ج: خواندن شعری که شامل موعظه نصیحت و مانند آن باشد، مکروه نیست. ⁽²⁾

پخش سرود

ج: پخش یا تمرین سرودهای مذهبی و انقلابی در مسجد اشکال ندارد ولی در هر حال مراعات شأن قداست و جایگاه مسجد واجب است و مزاحمت نمازگزاران جایز نیست. ⁽³⁾

مولودی و کف زنی

ج: مقام معظم رهبری: به طور کلی کف زدن فی نفسه به نحو متعارف در جشن های اعیاد یا برای تشویق و تأیید و مانند آن اشکال ندارد ولی بهتر است فضای مجالس دینی به خصوص مراسمی که در مساجد و حسینیه ها و نمازخانه ها برگزار می شود به ذکر صلوات و تکبیر معطّر گردد تا انسان به ثواب آن ها برسد. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: این گونه ترانه ها هر چند مولودی هستند چون مناسب مجلس لهو و لعب است ذاتا حرام است و اجرای آن ها در مسجد و غیر مسجد حرام است. ⁽¹⁾

پخش موسیقی

ج: مقام معظم رهبری: واضح است که مسجد جایگاه شرعی خاصی دارد، لذا اگر پخش موسیقی در آن منافی با حرمت مسجد باشد، حرام است حتی اگر موسیقی غیر مطرب باشد. ⁽²⁾

آیت الله مکارم: این کارها مناسبشان مسجد نیست از آن اجتناب ورزند، بلکه باید محل جداگانه ای برای این کار در نظر بگیرند. ⁽³⁾

ج: مقام معظم رهبری: پخش موسیقی از مسجد هر چند حلال باشد مناسب نیست و اگر مخالف با شأن مسجد باشد حرام است. ⁽⁴⁾

ج: پخش سرودهای مذهبی و انقلابی در مسجد اشکال ندارد ولی در هر حال مراعات شأن قداست و جایگاه مسجد واجب است و مزاحمت نمازگزاران جایز نیست. ⁽⁵⁾

ج: مقام معظم رهبری: در مورد طبل و امثال آن حداقل کراهت ثابت است اما ارگ

و امثال آن اگر با آن مناسب مجلس لهو نواخته شود حرام است و اگر ترانه آن مناسب مجلس لهو نباشد ولکن نفس وجود ارگ در مسجد مخالف شأن مسجد باشد در این صورت نیز استفاده از ارگ در مسجد حرام است. ⁽¹⁾

ج: پخش یا آموزش مداحی های مذهبی و انقلابی در مسجد اشکال ندارد، ولی در هر حال مراعات شأن قداست و جایگاه مسجد واجب است و مزاحمت نمازگزاران جایز نیست. ⁽²⁾

آزین کردن مسجد

ج: آیت الله مکارم اگر تزییناتی باشد که ذاتاً حلال است مانند این که طلا نباشد و مزاحم نمازگزاران و منافی احترام مسجد و جنبه ی اسراف نداشته نباشد، اشکالی ندارد. اما نصب قاب عکس موجودات زنده کراهت دارد و احتیاط واجب آن است که عکس چیزهایی که روح دارد مثل انسان را در مسجد نصب نکنند. ⁽³⁾

پخش فیلم

ج: مقام معظم رهبری: تبدیل مسجد به مکانی برای نمایش فیلم های سینمایی جایز نیست ولی نمایش فیلم های مذهبی و انقلابی دارای محتوای مفید و آموزنده به مناسبت خاصی و بر حسب نیاز و تحت نظارت امام جماعت مسجد اشکال ندارد. ⁽⁴⁾

اشکال ندارد. ⁽¹⁾

ج: اشکال ندارد. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر اهانت به مسجد باشد و یا مزاحم اقامه نماز باشد اشکال دارد. ⁽³⁾

اجرای تئاتر

ج: نمایش تئاترهای مذهبی و انقلابی که دارای محتوای مفید و آموزنده هستند، در مناسبت های خاص و مورد نیاز در تحت نظارت امام جماعت مسجد اشکال ندارد. ⁽⁴⁾

ج: نمایش سرود و تئاترهای مذهبی و انقلابی که دارای محتوای مفید و آموزنده هستند، در مناسبت های خاص و تحت نظارت امام جماعت مسجد اشکال ندارد. ⁽⁵⁾

ج: تعلیم یا تمرین تئاترهای مذهبی و انقلابی در مسجد اشکال ندارد ولی در هر حال

مراعات شأن قداست و جایگاه مسجد واجب است و مزاحمت نمازگزاران جایز نیست. ⁽¹⁾

ج: مقام معظم رهبری: استفاده از تئاتر برای جذب جوانان کار صحیحی نبوده و اگر از اول، پیامدهای کار خود را نمی دانستید گناه فاصله گرفتن از مسجد و ادامه ی کارهای ایشان به عهده ی شما نمی باشد. ⁽²⁾

مراسم ختم و ترحیم

ج: ایجاد مزاحمت برای نمازگزاران جایز نیست. ⁽³⁾

ج اشکال دارد؛ ولی برگزاری مجلس ترحیم برای کسانی که با حدود شرعیه یا قصاص یا انتحار از دنیا رفته اند مانعی ندارد. ⁽⁴⁾

مقام معظم رهبری و آیت الله سیستانی جایز است. ⁽⁵⁾

ج: برپائی مجالس و مناسبات اگر مزاحم نمازگزاران نباشد اشکالی ندارد ولی احکام شرعیه ورود به مسجد را لازم است مراعات کنند و در هر صورت تغییر وقف جایز نیست. ⁽¹⁾

ج: جواز استفاده از امکانات مسجد، مثل برق و سیستم تهویه در اقامه ی مجلس فاتحه برای اموات و امثال آن، منوط به کیفیت وقف و نذر آن امکانات برای مسجد است. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: و آیت الله سیستانی هیئت امناء حق جلوگیری از برگزاری مجلس ترحیم را ندارند. ⁽³⁾

ج: مقام معظم رهبری: جایز نیست چون گرفتن مراسم سبب حضور اقوام می شود و این ها جنب هستند و حضور جنب در مسجد حرام است. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: هزینه هایی که به سبب مجلس ترحیم برای مسجد ایجاد می شود از قبیل آب، برق و گاز (هر چند موارد مذکور برای مسجد رایگان باشد) و.... باید توسط صاحبان عزاء پرداخت شود و کسی حق ندارد این هزینه ها را از شخص خاصی نگیرد. ⁽⁵⁾

ج: مقام معظم رهبری: باید صرف مسجد شود اگر خادم و هیت امناء از اول این گونه قرارداد بسته باشند که از هر ختمی مبلغی به خادم داده شود باید طبق قرارداد عمل شود. ⁽¹⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر شخصی که آسیب زده عمدا آسیب زده خودش ضامن است ولی اگر افراط و تفریط نکرده صاحبان عزاء ضامن هستند. ⁽²⁾

آیت الله سیستانی: خود شخصی که آسیب زده ضامن است. ⁽³⁾

جشن ازدواج زوج های جوان

ج: مقام معظم رهبری: استحباب آن ثابت نیست. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر اعمال منافی مسجد مثل کف زنی انجام داده شود برگزاری این مراسمات در مسجد جایز نیست و اگر صرفا جاری کردن عقد و پذیرایی مختصر باشد اشکالی ندارد. ⁽⁵⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر افراد بدحجاب در قسمت زنانه باشند اشکالی ندارد. ⁽¹⁾

ج: مقام معظم رهبری: صرف بودجه مسجد برای این مصارف جایز نیست. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر مسجد بزرگ باشد به طوری که نگهداری این لوازم مزاحم اقامه ی نماز نشود اشکالی ندارد. ⁽³⁾

جشن عاطفه ها

ج: مقام معظم رهبری: اشکال ندارد. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: چون مانع برگزاری نماز شده اشکال دارد. ⁽⁵⁾

همایش و جلسات

همایش های اجتماعی مانند مبحث ازدواج، اینترنت و... استفاده کنند آیا این کار جایز است؟

ج: مقام معظم رهبری: اگر منافات با شأن مسجد دارد و یا مزاحم نمازگزاران است اشکال دارد. ⁽¹⁾

پخش احسان در مسجد

ج: مقام معظم رهبری: اگر از نذورات دینی بوده و مربوط به مسجد باشد اشکالی ندارد. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر ،احسان نذر نباشد و زیاده دادن با اجازه صاحب احسان باشد اشکالی ندارد والا حرام است. ⁽³⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر نذر نباشد تابع اجازه صاحب احسان است اما اگر نذر باشد تابع مورد نذر است. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر نذر باشد تابع مورد نظر است و اگر احسان باشد و تبعیض بدون اذن صاحب احسان باشد حرام است. ⁽⁵⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر نذر باشد باقیمانده باید در همان مورد نظر صرف شود و اگر احسان باشد اختیار آن با صاحب احسان است. ⁽¹⁾

ج: مقام معظم رهبری: تابع قصد نذر کننده است. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: چون یقین به عدم رضایت ندارید خوردن این غذاها اشکالی ندارد. ⁽³⁾

ج: مقام معظم رهبری: اشکالی ندارد. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: هزینه بر عهده کسی است که فرش را کثیف کرده است. ⁽⁵⁾

ورزش در مسجد

قبیل میز پینگ پنگ (تنیس روی میز) در مسجد چه حکمی دارد؟

ج: مسجد جای ورزش و تمرین ورزشی نیست و از کارهایی که با شأن و منزلت مسجد منافات دارد باید پرهیز شود. ⁽¹⁾

توضیح: انجام موارد مذکور در مکانی که به عنون مسجد وقف شده است اشکال دارد ولی انجام آن ها در موقوفات یا مملکات مسجد، اگر بر خلاف جهت وقف نبوده باشد و متولی اجازه بدهد اشکالی ندارد.

ج: یوگا و انرژی درمانی اگر در حد معقول و مفید باشد اشکالی ندارد ولی باید محل دیگری غیر از مسجد برای آن انتخاب کرد و از کارهایی که با شأن و منزلت مسجد منافات دارد باید پرهیز شود. ⁽²⁾

ج: تبدیل آبدارخانه مسجد به باشگاه جایز نیست. ⁽³⁾

ج: تبدیل مسجد به مکان ورزشی جایز نیست. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر با مسجد بودن منافات نداشته باشد و کارهایی از قبیل کار گذاشتن میله دروازه انجام ندهند اشکالی ندارد. ⁽⁵⁾

ج: مقام معظم رهبری: جایز نیست. ⁽¹⁾

ج: مقام معظم رهبری: اشکال دارد مگر این که محل تأمین بودجه این هزینه ها را اجازه دهد مثلا اگر پول از مردم جمع آوری می شود و قبل از گرفتن پول به آن ها گفته می شود که این پول در این هزینه ها صرف می شود. ⁽²⁾

129 برای جذب جوانان به مسجد به کسانی که در طی هفته منظم به مسجد بیایند بلیط استخر می دهیم آیا این گونه امور تبلیغی شرعا پسندیده است؟

ج: مقام معظم رهبری: امر پسندیده ای است ولی نباید از پولی که برای مسجد جمع آوری می شود، باشد. ⁽³⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر از زمین مسجد نباشد مانعی ندارد. ⁽⁴⁾

اداره مسجد

ج: هر چند که هدف اصلی و اولی ساخت مسجد ایجاد محلی خاص برای عبادت و

نماز است ولی همان گونه که در زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز تحقق یافته، مسجد می تواند محلی برای فعالیت های مختلف اجتماعی و سیاسی و اقتصادی باشد برای حاکم کردن چنین حالتی ابتدا نیاز است که عالمی وارسته با تقوا فعال و آگاه به زمانه در صدر مدیریت مسجد قرار گیرد تا فعالیت های ذکر شده را تحت دستورات و قوانین اسلامی مدیریت و اجرا کند از طرف دیگر لازم است که اهالی مسجد نیز آگاهی و آمادگی لازم برای اجرایی شدن این امور داشته باشند در این زمینه یعنی آموزش و آگاهی دادن به اهل مسجد، خود مسجد می تواند محور اصلی این برنامه باشد؛ چرا که اهالی مسجد باید در فکر اصلاح و تهذیب و کسب کمال باشند و به صرف نماز خواندن اکتفا نکنند. ⁽¹⁾

ج: آیت الله سیستانی هیت امناء باید برای تصرف در چیزی که ملک مسجد است از حاکم شرع اذن داشته باشد.

ج: حضرت امام مقام معظم رهبری و آیت الله سیستانی آیت الله مکارم: رعایت ضوابط و قوانین واجب است. ⁽²⁾

ج: آیت الله مکارم: اعلام اشیاء گمشده مکروه است؛ ولی استفاده از بلندگوی مسجد برای فروش اجناس جایز نیست. ⁽³⁾

همکاری با اداره اوقاف و سازمان تبلیغات

ج: آیت الله سیستانی جعل و نصب آن ها الزام نمی آورد. ⁽¹⁾

ج: آیت الله سیستانی: اشکال ندارد مگر که قانونی باشد که به آن اهتمام دارند که در این صورت بنابر احتیاط واجب جایز نیست. ⁽²⁾

ج: آیت الله سیستانی نصب آن ها جایز است. ⁽³⁾

ج: آیت الله سیستانی نمی توانند مگر این که خلافشان مسجد باشد. ⁽⁴⁾

رعایت قوانین و مقررات

ج: رعایت قوانین شرعا واجب است.

ج: کار حرامی مرتکب شده اند اما نماز خواندن در آن اشکالی ندارد. ⁽⁵⁾

نهادهای ذی ربط برای مساجد معین کرده اند واجب است؟

ج: مقام معظم رهبری: و آیت الله سیستانی: واجب است. ⁽¹⁾

ج: مقام معظم رهبری: حداکثر حقی که اهالی دارند این است که اقتداء نکنند و حق جلوگیری از ورود روحانی را ندارند. ⁽²⁾

خادم مسجد

وظايف و شرایط خادم

ج: از مهمترین شرایط خادم 1- عدم ترس 2- رهایی از قید و بندهای دنیوی. 3- دارای رفتار مودب و محترمانه با مراجعه کننده 4- صرف تمام وقت در مسجد و عدم اشتغال به کار دیگر 5- خادم مسجد چون میهماندار میهمان خانه خداست باید از بین صالح ترین افراد جامعه انتخاب شود. ⁽¹⁾

ج: اگر ضوابط و قوانین خاصی در این مورد نباشد لازم نیست. ⁽²⁾

ج: ضوابطی را که روحانی یا هیئت امنای مسجد هنگام استخدام وی شرط کرده اند باید مراعات نماید و اگر قوانین و ضوابطی در این مورد وجود دارد باید مراعات کنند. ⁽³⁾

ج: باید در اوقات سه گانه درهای مسجد باز باشد؛ مگر در مواردی که نمازگزاری در آن جا نباشد یا به خاطر خلوت بودن مفسده ای مترتب شود. ⁽¹⁾

ج: اگر کوتاهی کرده باشد ضامن است و مردم و هیئت امناء ابتدا باید او را امر به معروف و نهی از منکر نمایند. ⁽²⁾

ج: تابع نظر متولی و هیأت امناء مسجد است. ⁽³⁾

ج: اگر سوخت مخصوص استفاده در مسجد است باید برای همان مصرف شود و به غیر آن نمی رسد هر چند خادم باشد. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: هیئت امنا نماینده مردم در سامان دادن امورات مردم هستند و موظف هستند بهترین شخص را انتخاب کند و در صورت ،کوتاهی خیانت در امانت کرده اند. ⁽⁵⁾

دستمزد خادم

حکمی دارد؟

ج: خادم در مقابل کارهایی که انجام می دهد می تواند دستمزد بگیرد. و اگر از ابتدا دستمزدی تعیین شده باشد باید همان پرداخت شود و گرنه دستمزد متعارف پرداخت می شود. ⁽¹⁾

ج: آن چه که آنان به شما می دهند احسانی از طرف آنان به شماست، در نتیجه برای شما حلال است و پذیرفتن آن اشکال ندارد. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: حقوق خادم نیز جزء هزینه های مسجد می باشد. ⁽³⁾

ج: مقام معظم رهبری: آیت الله سیستانی: جایز نیست. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: بله جایز است. ⁽⁵⁾

بیزار کرده است صرف درآمد مسجد برای کسی با این خصوصیت آیا شرعا جایز است؟

ج: مقام معظم رهبری: اگر کار خادمی را انجام می دهد جایز است حقوق وی پرداخت شود. ⁽¹⁾

ج: مقام معظم رهبری: باید اجرت خادم مطابق با قرارداد به او داده شود والا مدیون هستند. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: تابع قرار داد اولیه آن ها می باشد. ⁽³⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر قراردادی در بین است باید مبلغ قرارداد پرداخت شود هرچند مردم نیز مبالغی به خادم بدهند. ⁽⁴⁾

ج: آیت الله مکارم: پول های ختم و فاتحه خوانی باید زیر نظر متولی یا امام جماعت (هر کدام که نظارت بر این کار دارند) صرف مصالح مسجد گردد خادم مسجد نیز می تواند به مقدار متعارف با نظر آن ها مصرف کند ولی توجه داشته باشید پولی در مقابل استفاده از مسجد نمی توان گرفت مگر این که افراد با رضایت خود چیزی بدهند و یا در برابر خدماتی

که انجام می شود بگیرند. ⁽¹⁾

ص: 63 سؤال 153.

ج: مقام معظم رهبری: هیئت امناء ضامن هستند. ⁽²⁾

ج: مقام معظم رهبری: اگر پول را صرف در حرام ⁽³⁾کند و هزینه ی حرام وی فقط از این طریق تأمین می شود اعانه بر اثم است و دادن پول به اینچنین خادمی حرام است. ⁽⁴⁾

ج: مقام معظم رهبری: تابع قرارداد است اگر در قرار داد ذکر شده و هیئت امناء کم کاری کرده اند ضامن هستند. ⁽⁵⁾

ج: مقام معظم رهبری: تابع قرارداد اولیه است. ⁽⁶⁾

ج: واجب است قوانین و مقررات مربوطه رعایت شود. ⁽⁷⁾

ج: واجب است قوانین و مقررات مربوطه رعایت شود. ⁽¹⁾

منزل خادم

ج: اگر برای عبادت یا قصد خاصی وقف شده نمی توان به خادم واگذار کرد ولی اگر از موقوفات عام برای مسجد بوده باشد اشکالی ندارد.

ج: اگر واگذاری خانه به او شرعا صحیح بوده باشد حق دارد تصرفات متعارف از قبیل آمدن میهمان داشته باشد.

آیت الله مکارم: در هیچ کدام از موارد ذکر شده جایز نیست. ⁽²⁾

وسايل جا مانده در مسجد

ج: مقام معظم رهبری: پس از ناامیدی از پیدا شدن صاحبان اشیاء مذکور از طرف