راه های رسیدن به موفقیت و خوشبختی جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه:رجائی، محمدرضا، 1341 -

عنوان و نام پدیدآور:راه‌های رسیدن به موفقیت و خوشبختی / محمدرضا رجایی.

مشخصات نشر:اصفهان: اقیانوس معرفت، 1388-

مشخصات ظاهری:2ج.

شابک:دوره : 978-600-5301-04-5 ؛ 55000 ریال ج. 1 : 978-600-5301-00-7 ؛ 60000 ریال: ج.2 : 978-600-5301-05-2

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج.2، چاپ اول: 1390.

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:رستگاری (اسلام)

موضوع:خوشبختی -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

موضوع:اخلاق اسلامی

موضوع:موفقیت

موضوع:راه و رسم زندگی (اسلام)

موضوع:خوشبختی -- کلمات قصار

رده بندی کنگره:BP258/ر26ر2 1388

رده بندی دیویی:297/72

شماره کتابشناسی ملی:1520082

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

راه‌های رسیدن به موفقیّت و خوشبختی

مؤلف محمد رضا رجایی

تقدیم به قبله هشتم امام علی بن موسی الرضا علیه السلام و برادر شهیدم سردار رشید اسلام حسینعلی رجایی که در جبهه های حق علیه باطل(جنوب -فاو) به شهادت رسید.

فهرست مطالب

مقدّمه··· 25

بخش اول: زیرکی

هوش، راه رسیدن به موفقیت و خوشبختی··· 28

تعریف هوش··· 30

هوشیاری، ارثی است··· 31

راه‌های موفقیّت‌آمیزِ تقویت هوش··· 31

1 - طرز فکر··· 31

2 - تلقین··· 31

3 - هیپنوتیزم··· 32

4 - دوستان زیرک··· 32

5 - تمرین و ممارست··· 32

6- کتاب··· 32

7- تحصیل علم··· 32

زیرکی از دیدگاه معصومین علیهم‌السلام (نیک‌بختیِ هوشیاران)··· 32

الف) زیرک‌ترین زیرکان··· 32

ب) زیرکی در انتخاب پیشوا··· 34

ج) زیرکی در همه زمینه‌ها··· 35

امتحان هوش (روایت)··· 35

باهوش‌ترین مردمان··· 36

غلام تیزهوش (روایت)··· 37

رشد هوشی و عوامل مؤثّر در آن··· 37

فراست علی علیه‌السلام (الگوی هوشیاری)··· 39

بخش دوم: حافظه

حافظه··· 41

حافظه، رمز موفقیت و خوشبختی··· 42

انواع حافظه··· 44

تعریف حافظه کوتاه‌مدّت و حافظه بلندمدّت··· 45

راه‌های تقویت حافظه (راه‌کارهایی برای موفّقیّت بیشتر)··· 45

1- حفظ نمودن··· 45

2- تمرکز حواس··· 46

3- تصور··· 46

4- ارتباط··· 46

5 - فاصله··· 46

6- تکرار··· 46

7- استراحت··· 47

8 - روش خواندن··· 47

راه‌های تقویت حافظه از دیدگاه اهلبیت علیهم‌السلام··· 47

راه‌های طبی تقویت حافظه··· 48

ویتامین گروه E··· 48

ویتامین گروه B··· 48

راه‌های معنوی تقویت حافظه (راه‌کارهایی برای موفّقیّت بیشتر)··· 49

1- توجّه به معنویات··· 49

خداوند متعال به کربلایی کاظم حافظه‌ای استثنایی داد. (داستان)··· 50

2- درخواست حافظه قوی از او··· 53

حافظه برتر چیست؟ (راهکاری جهت موفقیت بیشتر)··· 54

حفظ کردن در خردسالی··· 55

حافظه از دیدگاه بزرگان··· 55

شعر··· 56

بخش سوم: زمان‌شناسی و مدیریت زمان

زمان‌شناسی و مدیریت زمان، راه رسیدن به موفقیت و خوشبختی··· 58

تعریف واژه زمان‌شناسی و مدیریّت زمان··· 60

سیمای موفّقِ زمان‌شناسان و مدیران زمان··· 60

1- فرصت‌شناسی··· 60

2- برنامه‌ریزی··· 61

3- حرکت··· 62

4- بهره‌برداری··· 62

5 - هوشیاری در مدیریّت زمان··· 63

دزدانِ فرصت‌های خود را بشناسید··· 64

6- عدم شتاب··· 64

7- آرامش··· 65

8 - موفّقیّت و خوشبختی··· 65

بر عمر خود بخیل باش··· 67

راه‌های افزایش عمر از دیدگاه معنوی··· 67

1- وضو··· 67

2- صله رحم··· 68

3 - زود خوردن صبحانه··· 68

4 - پوشیدن کفش مناسب··· 68

5 - ادای قرض··· 68

6 - آمیزش جنسی کمتر··· 68

7- زیارت قبر امام حسین علیه‌السلام··· 68

8 - حسن نیّت··· 68

9- روابط نیکوی خانوادگی··· 68

10- احسان به پدر و مادر··· 68

11- دعا و صدقه··· 69

زمان‌شناسی و مدیریّت زمان از دیدگاه معصومین علیهم‌السلام (راه سعادت)··· 69

الف) راه کامیابی··· 69

ب) انسان مجموعه روزها··· 70

پ) ضرورت استفاده از فرصت‌ها··· 70

ت) نشانه بی‌خردی··· 70

ج) غنیمت شمردن فرصت‌ها··· 71

د) فرصت‌های گرانبها··· 71

م) لحظات زودگذر··· 71

ن) زمان و معنویت··· 71

و) نشانه عاقل··· 72

ه-) عمر عزیز است··· 72

ی) لحظه‌های خوشحالی و تفریح··· 72

زمان‌شناسی و مدیریّت زمان از دیدگاه بزرگان··· 73

زمان‌شناسی و مدیریّت زمان از دیدگاه شعرا··· 75

بخش چهارم: ادب و تربیت

ادب، راه رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی··· 78

معنی ادب··· 79

سیمای مؤدبان موفّق··· 79

1- رعایت خصلت‌های اخلاقی··· 79

2- رعایت آداب معاشرت··· 80

تواضع و ادب «آبراهام لینکن» (داستان)··· 80

3- رعایت آداب همسرداری··· 80

4- احترام به والدین··· 81

5 - احترام به استاد··· 81

6- رعایت آداب پسندیده و دوری از رذیلت‌ها··· 81

آثار موفّقیّت‌آمیز ادب··· 81

1- ازدیاد دوستانِ یکدل··· 81

2- عزیز و گرامی نزد مردم··· 81

3- استحکام زندگی زناشویی··· 82

4- پدر و مادر، یار و غمخوار فرزند مؤدب··· 82

5 - استحکام روابط در محیط کار··· 82

6- آرامش··· 82

7- معنویات··· 82

8 - الگوی فرزندان··· 83

تشویق به ادب کردن فرزند··· 83

تفسیر سعادتمندانه ادب··· 83

بهترین ادب··· 84

موارد لازم در آموختن ادب··· 84

1- عدم تأدیب در هنگام خشم··· 84

2- پاداش به مؤدب (تشویق مؤدب)··· 85

3- تأدیب بی‌ادب··· 85

4- برخورد طبق روحیه‌ها··· 85

پاسخ جوان بی‌تربیت (روایت)··· 85

5 - قهر کردن در هنگام بی‌ادبی··· 86

قهر امام سجّاد علیه‌السلام از یک جوان بی‌ادب··· 86

الگوهای ادب و تربیت··· 86

الف) پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله··· 86

ب) تربیت امام حسن و امام حسین علیهماالسلام توسط پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله··· 87

ج) امام حسن و امام حسین علیهماالسلام؛ الگوی ادب··· 88

د) ادب زلیخا··· 89

نمونه‌هایی از بی‌ادبی و عذاب خدا بر اثر آن··· 89

بی‌ادب آتش بر همه آفاق زد (شعر)··· 90

ادب و تربیت از دیدگاه معصومین علیهم‌السلام (راه سعادت)··· 90

الف) ارزش ادب··· 90

ب) میراث پدران··· 90

ج) برترین تبار و والاترین خویشاوندی··· 90

د) والاترین زینت··· 91

ر) زن بی‌ادب، عامل بدبختی··· 91

و) چگونگی تربیت··· 91

م) دعای امام حسین علیه‌السلام درباره ادب··· 92

ه-) عقل و ادب··· 92

ی) جوان و ادب··· 92

بخش پنجم: شجاعت

شجاعت، راه رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی··· 94

معنی شجاعت از دیدگاه سردار اسعد··· 97

انواع شجاعت··· 97

الف) شجاعت فکری··· 97

ب) شجاعت جسمی··· 98

شهامت در جوانی (شخصیتِ موفق)··· 99

درس شهامت و شجاعت؛ درس عملیِ پیروزی در میدان نبرد (خاطره)··· 101

ج) شجاعت معنوی··· 101

الگوی سعادتمندان 1: شجاعت مسلم بن عقیل (روایت)··· 102

الگوی سعادتمندان 2: سفیر باشهامت (داستان)··· 102

سیمای موفقیت‌آمیز دلاوران و شجاعان··· 106

1- تعقّل و دانایی··· 106

2- پیرو حق و حقیقت و جوانمردی··· 107

3- بلند همّتی··· 108

4- غیرت··· 108

5 - موفّقیّت و خوشبختی··· 108

ریشه‌های ترس و ضعف انسان (ریشه‌های عدمِ کامیابی)··· 109

1- وراثت نامطلوب··· 109

2- مشکلات دوران بارداری و تولد··· 109

3- تربیت ناصحیح··· 109

4 - ضعف ایمان··· 109

5 - وابستگی به دنیا و لذّات آن.··· 109

چگونه بر ترس پیروز شویم؟ (راه‌های موفّقیّت‌آمیز افزایش دلاوری)··· 110

1- تقویت نیروی تصمیم و اراده··· 110

2- تلقین··· 110

3- مطالعه در زندگی قهرمانان شجاع··· 110

4- شناخت حقیقت زندگی دنیا و ارزیابی ارزش‌ها··· 110

5 - استقبال خطر··· 110

6- مستحکم ساختن پیوند خود با خدا··· 111

7- مسؤولیّت‌پذیری··· 111

8 - معاشرت با افراد قوی‌دل··· 111

9- توجّه به خطرهای هولناک آخرت، در برابر مشکلات ناچیز دنیا··· 111

10- حسابگری··· 111

ترس انسان‌های مشهور جهان··· 112

یکی از راه‌های موفقیت‌آفرینِ درمان ترس‌های بی‌مورد··· 113

ترس، عامل بدبختی و سقوط··· 114

شهامت و دلاوری از دیدگاه معصومین علیهم‌السلام (راه سعادت)··· 115

الف) ترس چیست؟··· 115

ب) شجاعت چیست؟··· 115

پ) منش‌های سه‌گانه شجاعت··· 115

ج) شجاعت و اقدام و جرأت تمام برای اجرای احکام··· 116

د) شجاعت با راستی در آمیخته است··· 117

ذ) اهمیّت شجاعت··· 117

و) عوامل شجاعت‌زا··· 117

ه-) شجاع‌ترین مردم··· 117

ی) آفت شجاعت··· 118

شجاعت از دیدگاه شعرا··· 118

شجاعت و دلاوری از دیدگاه بزرگان··· 119

بخش ششم: شکست

شکست، راه رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی··· 124

برخورد افراد مختلف با شکست··· 125

1- درس تجربه آموختن از شکست··· 125

2- برخورد طبیعی با شکست··· 126

3- هنگام شکست، از کوره در می‌روند··· 126

عوامل شکست (ریشه‌های بدبختی)··· 128

1- افکار منفی و شکست‌پذیری··· 128

2- ترس و دلهره··· 129

3- سُست‌عنصری و بی‌ارادگی··· 129

4- کبر و غرور··· 129

5 - عدم مدیریت صحیح··· 130

6- یأس از شکست··· 130

7- عدم تحمّل شکست··· 131

8 - ناقص بودن اطّلاعات··· 131

9- عدم آمادگی··· 131

10- نقص تجهیزات··· 131

11- عدم سعی و تلاش پیگیر··· 132

12- عدم تجربه··· 132

13- عدم استقامت و پشتکار··· 132

شکست از دیدگاه نهج‌البلاغه··· 133

الف) پیروزی و شکست··· 133

ب) روان‌شناسی مردم شکست‌خورده و پراکنده··· 133

1- توجیهات نابخردانه··· 135

2- عدم پرهیزکاری و تقوا··· 135

3- امید به غیر خدا··· 135

ج) علل پیروزی و شکست ملّت‌ها··· 135

د) روش برخورد با شکست‌خوردگان··· 136

شکست از دیدگاه بزرگان··· 136

بخش هفتم: استقلال

استقلال، راه رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی··· 140

سیمای شخصِ موفقِ مستقل··· 141

1- سیاستمداری··· 141

2- آزادی··· 141

3 - قانونمندی··· 142

4- طرز فکر استقلال‌طلبانه··· 142

5 - دانش، تجربه و توانایی··· 143

6- حسابگری··· 143

استقلال اقتصادی (راه خوشبختی)··· 143

انگیزه استقلال‌طلبی··· 144

توجّه به استقلال نوجوانان و جوانان (نیک‌بختی نوجوانان و جوانان)··· 144

سخنی با بزرگان (هموار نمودن راه کامیابی برای دیگران)··· 145

آزادی و استقلال (شعر)··· 145

بخش هشتم: نماز

نماز، راه کامیابی و سعادت··· 148

انواع نماز··· 149

1- خواندنِ نماز ریاکارانه و... (گامی به سوی بدبختی)··· 149

گریه در نماز شب (بر پا داشتن نماز، راه خوشبختی) (داستان)··· 152

خضوع در نماز (نمازگزاران واقعی، سعادتمندان و کامیابان دنیا و آخرت)··· 153

آثار موفّقیّت‌آمیز و سعادت‌آفرین نماز··· 154

1- یاد خدا و آرام‌بخش دلها··· 154

2- مایه مغفرت و آمرزش··· 154

3- سدّی در برابر گناهان آینده··· 154

4- غفلت‌زدایی··· 154

5 - شکننده خودبینی و کفر··· 154

6- وسیله پرورش فضایل اخلاق و تکامل معنوی··· 154

7- به سایر اعمال انسان ارزش و روح می‌دهد··· 154

8 - دعوت به پاک‌سازی··· 155

9- عامل مؤثر برای ترک بسیاری از گناهان··· 155

10- تقویت نمودن روح انضباط··· 155

عوامل حضور قلب در نماز··· 155

چگونگی برپاداشتن نمازی که ما را خوشبخت و سعادتمند می‌سازد··· 155

1- اهمیّت دادن به نماز··· 156

2- شرایط لازم در مراحل نماز··· 156

3- شناخت و آگاهی··· 156

4- حضور قلب در تمام حالات··· 157

5 - فهمیدن معانی نماز··· 157

6- آمادگی··· 158

7- مکان معین و اختصاصی··· 158

8 - نماز اوّل وقت··· 159

9 - آخرین نماز··· 159

10- درخواست حضور قلب از خداوند بزرگ··· 159

علی علیه‌السلام و پیکان تیر (الگوی سعادتمندان 1) (داستان)··· 159

نماز خالصانه (الگوی سعادتمندان 2) (داستان)··· 160

قرآن و نماز (راه سعادت 1)··· 161

الف) نماز··· 161

ب) آثار نماز··· 162

ج) خشوع در نماز··· 162

د) نهی از کاهلی در نماز··· 162

و) مواظبت بر اوقات نماز··· 162

ه-) بی‌نماز و کفر··· 162

ی) نماز شب··· 163

نماز از دیدگاه معصومین علیهم‌السلام (راه سعادت 2)··· 163

الف) سستی در نماز؛ عامل بدبختی··· 163

ب) فواید نماز··· 164

ج) منزلت نمازگزار··· 165

د) نماز جماعت··· 165

فلسفه نماز جماعت··· 165

الگوی نماز جماعت (امام جماعت سعادتمند موفق)··· 166

ذ) نماز شب··· 167

ه-) احادیث متواتر··· 168

بخش نهم: شوخ‌طبعی و خنده

شوخ طبعی و خنده؛ راه رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی··· 170

مزاح پیامبر گرامی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله (الگوی سعادتمندان 1) (روایت)··· 173

آثار موفّقیّت‌آمیز شوخ‌طبعی و خنده··· 174

1- پیوند، محبت و عشق··· 174

2- خوشحالی و خوشبختی··· 174

3- دوست‌کننده دشمن··· 175

4- تداعی‌کننده بهترین خاطرات··· 176

شوخی در صبح عاشورا (الگوی سعادتمندان 2) (داستان)··· 176

مرد لطیفه‌گو (داستان)··· 177

نعیمان شوخ‌طبع به دام افتاد (داستان)··· 178

5 - خنده و تبسم؛ نیروی غلبه بر مشکلات··· 179

6- خنده و تبسّم؛ راه معاشرت··· 179

7- خنده و شوخ‌طبعی؛ عامل سلامت··· 179

اعتدال در خندیدن و شوخ‌طبعی (راه نیک‌بختی)··· 180

امام زین العابدین علیه‌السلام و دلقک بدبخت (روایت)··· 180

چگونه خندان باشیم؟ (راز کامیابی)··· 181

چند لطیفه از لطائف الطوائف··· 183

لطیفه (1)··· 183

لطیفه (2)··· 183

لطیفه (3)··· 184

غذای مُوَلّد خنده··· 184

شوخ‌طبعی، خنده و شادی از دیدگاه شعرا··· 184

شوخ طبعی از دیدگاه معصومین علیهم‌السلام؛ راز پیروزی در این زمینه··· 185

الف - شوخی کنید··· 185

ب) نکوهش زیاد و بیجا··· 186

شوخ‌طبعی، خنده و شادی از دیدگاه بزرگان··· 187

بخش دهم: توبه

بازگشت و پرهیز از گناه؛ راه سعادت و خوشبختی··· 192

معنی توبه··· 199

آثار موفّقیّت‌آمیز و سعادت‌آفرین توبه و پرهیز از گناه··· 199

1- محبوب خدا··· 199

2- تبدیل بدی‌ها و گناهان به خوبی‌ها و حسنات··· 200

3- استجابت دعا··· 200

4- حفظ آبرو و عزیز شدن نزد مردم··· 201

5 - بازگشت به معنویات··· 201

6- بازگشت به دانایی··· 202

7- بهشت جایگاه توبه‌کنندگان··· 202

8 - ایجاد آرامش··· 202

9- مایه سعادت و خوشبختی··· 203

10- آمرزش گناهان··· 203

شرایط توبه··· 203

1- پشیمانی از گناه··· 203

2- اعتراف به گناه··· 203

3- انجام واجباتی که قبل از توبه ترک کرده است··· 204

4- برگرداندن حقوق مردم··· 204

5 - ترک گناه بعد از توبه (باز نگشتن به گناه)··· 204

6- تأسف بر گناهان گذشته··· 204

7- کنترل زبان (از گناه)··· 205

8 - ترک دوستان گمراه··· 205

9- رعایت خصلت‌های اخلاقی··· 205

10- نیکی و بخشش··· 205

درمان گناه (روایت)··· 205

گناهانی که توبه آنها مشکل است··· 207

1- بدعت··· 207

2- توبه هنگام مرگ··· 207

3- توبه کافران··· 207

4- توبه منافقین··· 207

5 - ظلم کردن··· 207

توبه، باعث سعادت و خوشبختی (داستان)··· 208

گناه، عامل بدبختی و رسوایی (روایت)··· 209

بازگشت و پرهیز از گناه از دیدگاه بزرگان··· 210

طلب آمرزش از گناهان (شعر)··· 212

بخش یازدهم: آرامش

آرامش؛ عامل موفقیّت و خوشبختی··· 218

اثرات موفقیّت‌آمیز آرامش··· 221

راه‌های موفقیّت‌آمیز رسیدن به آرامش از دیدگاه علمی··· 222

1- در زمان حال زندگی کنید··· 222

دَم، غنیمت است (داستان)··· 223

2 - طرز فکر صحیح··· 225

3 - پذیرش زندگی، همان گونه که هست··· 226

4 - پذیرش دیگران همان گونه که هستند··· 227

5 - پرهیز از باید و نبایدهای خودساخته··· 227

داستان··· 228

6 - دوری گزیدن از مکان‌هایی که آرامش ما را سلب می‌کند··· 229

7 - از وسایل رفاهی خویش استفاده کنید··· 230

8 - گلدان گل··· 231

9 - ویتامین ث··· 231

10 - نوشیدن آب سرد··· 231

11 - تنفس عمیق··· 231

12 - ورزش··· 231

13 - استراحت··· 231

14 - انتخاب دوست آرام··· 232

15 - صلح‌طلب باشید.··· 232

16 - زنگ تفریح ذهن··· 232

17 - تمرین آرامش··· 232

راه‌های سعادت‌آفرین رسیدن به آرامش از دیدگاه دینی··· 233

1- ایمان به خدا··· 233

2 - شکرگزاری و سپاس‌گزاری··· 234

3 - توکل··· 234

4 - رضا··· 235

روایت··· 236

5 - همسر سازگار··· 237

6 - پرهیز از شتاب‌زدگی، خیره‌سری، خودپسندی و سستی··· 238

7 - زهد··· 238

8 - دعا··· 238

9 - توبه··· 239

10 - دیدار مؤمن··· 240

قرآن؛ کتاب خشنودی و آرامش خاطر··· 240

آرامش از دیدگاه بزرگان··· 241

بخش دوازدهم: ثروت

ثروت، راه رسیدن به موفقیّت و خوشبختی··· 246

سیمای (موفّقیت‌آمیز) ثروتمندان واقعی··· 249

1- خردمندی··· 249

2 - اسیر ثروت خویش نیستند··· 249

3 - عدم بیم و عذاب··· 250

4 - ادا کردن قرض··· 250

5 - چشمشان به ثروت دیگران نیست.··· 250

6 - ثروتشان را حراج نمی‌کنند··· 251

7 - سخاوت··· 251

سخاوت نجاشی، فرمانروای اهواز (داستان)··· 251

8 - عدم حرص و آز··· 253

راه مبارزه با حرص··· 253

راه‌های (موفقیّت آفرین) به دست آوردن ثروت··· 254

1 - طرز فکر مثبت··· 254

داستان··· 255

2 - تصمیم‌گیری··· 256

3 - تلاش، کوشش و صرفه‌جویی··· 257

4 - پشتکار و مداومت··· 257

5 - خطر کردن··· 258

6 - شکرگذاری··· 258

7 - دعا··· 258

ثروت از دیدگاه شعرا··· 259

ثروت از دیدگاه بزرگان··· 260

پندها و اندرزهایی راجع به ثروت (راه سعادت)··· 262

الف) مال حرام··· 262

ب) اندرز لقمان حکیم··· 263

ج) رحم بر ثروتمندی که فقیر گشته··· 264

بخش سیزدهم: قناعت

قناعت، راه رسیدن به موفقیّت و خوشبختی··· 266

تعریف قناعت··· 267

فواید و آثار (موفقیت‌آمیز) قناعت··· 267

1- توانگری و بی‌نیازی··· 267

2- معنویت··· 268

3- فراغت خاطر در امور مادی··· 269

4- عزت نفس··· 269

5 - آرامش··· 270

6- آزادی معنوی··· 270

7- فقرزدایی··· 270

8 - تواضع و فروتنی··· 271

9- عامل تقویت روح··· 271

10- موفقیّت و خوشبختی··· 271

سیمای قانعانِ موفق··· 271

1- خردمندی و دانایی··· 271

2- قدر مال خویش را می‌دانند··· 272

3- تداوم··· 272

4- عدم توقع بیجا··· 272

5 - عزم راسخ··· 272

چگونگی دست‌یابی به قناعت و مناعت در جوانان··· 272

الگوهای قناعت (جهتِ الگوگیری برای موفقیت در قناعت)··· 273

فرمانروای بی‌بدیل در کمال زهد و قناعت (داستان)··· 275

قناعت از دیدگاه سلمان فارسی··· 275

قناعت از دیدگاه معصومین علیهم‌السلام··· 276

الف) اهمیت قناعت··· 276

ب) آنچه باعث قناعت می‌شود··· 276

ج) میوه قناعت··· 277

و) کسی که به اندک قانع نباشد··· 278

قناعت از دیدگاه شعرا··· 278

قناعت از دیدگاه بزرگان··· 281

بخش چهاردهم: صلح و سازش

صلح، راه رسیدن به موفقیت و خوشبختی··· 284

فواید و آثار موفقیت‌آمیز و خوشبختی‌آفرین صلح و سازش··· 285

1- اتحاد··· 285

2- معنویت··· 286

3- امنیت··· 286

4- قانونمندی··· 286

5 - تجارت و آبادانی··· 287

6- صلح و آشتی باعث استحکام خانواده··· 287

آشتی با همسر (داستان)··· 287

7- تحکیم موقعیت شغلی··· 288

8 - آرامش··· 288

9- موفقیت و خوشبختی··· 289

سیمای صلح و صلح‌طلبان (آشتی‌جویانِ موفّق)··· 289

صلح و سازش از دیدگاه قرآن کریم··· 291

الف) اهمیت آشتی دادنِ مردم··· 291

ب) جایز بودن دروغ برای اصلاح··· 292

صلح و سازش از دیدگاه معصومین:··· 293

الف) اهمیت صلح و سازش··· 293

ب) صلح امام حسن علیه‌السلام··· 293

ج) اهمیت اصلاح میان مردم··· 293

ی) صلح ناروا··· 294

صلح و سازش از دیدگاه شعرا··· 294

صلح و سازش از دیدگاه بزرگان··· 295

بخش پانزدهم: خوش‌بینی

خوش‌بینی راه رسیدن به موفقیت و خوشبختی··· 298

سوءظن و بدگمانی چیست؟··· 299

خوش‌بینی یعنی چه؟··· 299

انواع خوش‌بینی··· 300

1- خوش‌بینی نسبت به همسر و فرزندان··· 300

2- خوش‌بینی نسبت به طبقات مختلف مردم··· 301

3- خوش‌بینی در محل کار··· 302

4- خوش‌بینی به خدا··· 302

با حُسن ظن به خدا به بهشت برویم··· 303

5 - خوش‌بینی به آینده··· 304

فواید و آثار (موفقیت‌آمیز) خوش‌بینی··· 304

1- آرامش··· 304

2- صحت و سلامت··· 305

3- ازدیاد دوستان··· 305

4- رو به راه شدن کارها··· 306

5 - امنیّت··· 306

6- تحکیم روحیه اعتماد بین مردم··· 306

7- تحکیم روحیه تعاون و همکاری··· 307

8 - استحکام بنیان خانواده··· 307

9- تحکیم موقعیت شغلی··· 307

10- موفقیّت و خوشبختی··· 307

سیمای خوش‌بینانِ موفق··· 307

1- خردمندی و دانایی··· 307

2- توانایی··· 308

3- عدم ترس و وحشت··· 308

4- دارا بودن روحیه عاطفی··· 308

5 - عدم متابعت از هوای نفس··· 308

عقاید باشگاه خوشبینان··· 309

خوش‌بینی از دیدگاه شعرا··· 310

بخش شانزدهم: تلقین مثبت

تلقین مثبت؛ راه موفقیّت و خوشبختی··· 312

فواید و آثار موفقیت‌آمیز تلقین به خود··· 315

1- استقلال اقتصادی، (به دست آوردن مال و ثروت)··· 315

2- پیروزیهای نظامی··· 315

3- دانش و فرهنگ··· 315

4- بهبود بعضی از بیماریهای روحی و جسمی··· 315

5 - تحکیم روابط خانوادگی··· 315

6- استحکام موقعیت شغلی··· 315

7- معنویت··· 316

8 - آرامش··· 316

9- اعتماد به نفس··· 316

10- ترک عادتهای ناپسند··· 316

11- لذت··· 316

12- موفقیت و خوشبختی··· 317

راه‌های القای تلقین مثبت به خود··· 318

1- هیپنوتیزم··· 318

2- به وسیله نوار کاست··· 319

3- به صورت کتبی··· 319

4- به صورت تصور··· 319

5 - الگو گرفتن جهتِ تلقین··· 319

6- تداوم در تلقین به خود··· 320

تلقین به خود از دیدگاه بزرگان··· 320

بخش هفدهم: دعا

دعا راه رسیدن به موفقیّت و خوشبختی··· 324

اوّلین راز موفّقیت‌آفرینی دعا··· 324

دومین راز موفّقیّت‌آفرینی دعا··· 324

سومین راز موفّقیّت‌آفرینی طلب و درخواست از خداوند··· 325

چهارمین راز موفقیّت‌آفرینی دعا··· 326

داستان··· 326

تعریف دعا··· 327

شرایط دعا (راهکارهایی برای موفقیت بیشتر)··· 328

1- عمل··· 328

2- به دست آوردن مال حلال··· 328

3- حق الناس··· 329

4- عدم درخواست گناه··· 329

5 - ایمان و یقین··· 329

6- پافشاری در دعا··· 330

7- عدم درخواست از مردم··· 330

آداب دعا (راه‌های موفقیت‌آمیز دعا)··· 331

زمان‌های استجابت دعا (راهکارهایی برای موفقیت بیشتر)··· 331

مکان‌های استجابت دعا (راهکارهایی برای موفقیت بیشتر)··· 332

دعاهای مستجاب جهتِ نیک‌بختی··· 333

بخش هیجدهم: محبت و عشق

محبت و عشق راه رسیدن به موفقیّت و خوشبختی··· 336

تعریف محبت··· 338

تعریف عشق··· 338

انواع محبت و عشق··· 339

1- عشق‌ها و محبت‌های نامعقول (راه بدبختی)··· 339

عشق و مؤذن (داستان)··· 341

سرانجام عشق‌های خیابانی (داستان)··· 342

محبت دنیا برای خودِ دنیا··· 346

شعر··· 347

2- عشق‌ها و محبت‌های معقول (راز خوشبختی)··· 348

الف) محبت و عشق ورزیدن به خانواده··· 348

ب) محبت به طبقات مختلف اجتماع··· 349

عشق بلال و فرار دختر (داستان)··· 351

ج) محبت به همکاران··· 352

ه) محبت به دشمن··· 352

ی) محبت به پدر و مادر··· 353

3- محبت و عشق حقیقی (راز سعادت)··· 354

الف) محبت و عشق به خداوند بزرگ··· 354

مهمان عشق در خانه داوود··· 355

شبلی و چهل عاشق دلسوخته (داستان)··· 355

داستان··· 356

ب) محبت و عشق به اهلبیت علیهم‌السلام··· 356

عشق سوزان (داستان)··· 357

محبت خاندان نبوت··· 358

فواید و آثار موفقیت‌آمیز و خوشبختی‌آفرین محبت و عشق··· 359

1- شادی و نشاط معنوی··· 359

2- آرامش··· 360

3- صلح و صفا··· 360

4- معاشرتی دلپذیر و روابطی زیباتر··· 361

5 - وجدانی آرام··· 361

6- مایه افتخار··· 362

7- تحکیم خانواده··· 363

الف) محبت و عشق به همسر··· 363

ب) محبت و عشق به فرزندان··· 365

ج) عشق و محبت به والدین··· 366

ظلم به مادر (داستان)··· 368

8 - تحکیم آینده شغلی··· 369

9 - محبوبیت نزد مردم··· 370

10- عشق و محبت، عامل موفقیت و خوشبختی··· 370

سیمای موفقِ محبّین (محبت‌کنندگان)··· 371

1- صمیمیت و علاقه‌مندی··· 371

2- تبسم··· 371

3- صدا زدنِ نام اشخاص··· 371

4- گوش دادن به سخنان دیگران··· 371

5 - صحبت کردن در محدوده علاقه‌مندی فرد··· 371

6- تعریف و تمجید··· 371

7- اعتدال در محبت··· 372

8 - عدم انتظار محبت دیگران··· 372

9 - تداوم محبت··· 373

عشق و محبت از دیدگاه معصومین علیهم‌السلام··· 373

الف) دوستی، نوعی خویشاوندی است··· 373

ب) اهمیت محبت··· 374

ج) چو عضوی به درد آید، عضوهای دیگر آرام نمی‌گیرند··· 374

د) نشانه‌های محبت··· 374

ذ) عوامل محبت‌زا··· 375

و) محبت شدید مؤمنان به خدا··· 376

ه) دوست داشتن و حب اهل‌بیت:··· 376

ی) مهربانی به مؤمن و گرامی داشتن او··· 377

عشق و محبت از دیدگاه شعرا··· 377

عشق و محبت از دیدگاه بزرگان··· 380

فهرست منابع··· 385

مقدمه

خداوند بزرگ را شکر می‌کنم، که بر این حقیر منّت نهاد، تا گامی دیگر در جهت نشر و ترویج عقاید اسلامی بردارم.

با عنایت الهی و توفیقاتی که به این بنده حقیر عطا فرمود توانستم جلد دوم کتاب راه‌های رسیدن به موفقیت و خوشبختی را با کمک از منابع معتبر و آیات قرآن مجید و روایات ائمه اطهار علیهم‌السلام به رشته تحریر درآوردم.

در این کتاب نیز مانند جلد اول، رازهای موفقیّت و خوشبختی بیان گردیده و به شرح کامل آن رازها پرداخته‌ایم.

در هر بخش ابتدا مقدمه‌ای در رابطه با موضوع هر بخش بیان گردیده و سپس مطلب از دیدگاه ائمه معصومین علیهم‌السلام و همچنین از دیدگاه بزرگان علم و ادب مورد بررسی قرار گرفته و فواید و آثار علل خوشبختی‌آفرین و سیمای خوشبختان بیان شده است و برای آن‌که مطالعه آن، ملال‌آور نباشد داستان، اشعار، سخنان بزرگان، نکته‌های خواندنی و مطالب متنوع دیگر بیان گردیده تا شما خواننده عزیز از خواندن آن خسته و کسل نگردید.

در ضمن از زحمات پدر عزیزم جناب آقای حاج محمّدعلی رجایی در جهت چاپ و نشر این کتاب کمال تشکر و تقدیر را دارم، امیدوارم که در جهت نیل به اهداف عالیه اسلامی موفّق و مؤیّد باشند.

از خداوند متعال مسألت می‌نمایم که مورد استفاده و راهنمای خوبی جهت برادران و خواهران دینی مخصوصاً جوانان عزیز متدین اسلامی باشد.

امیدوارم شما عزیزان با خواندن این کتاب و عمل به آن در ابعاد و زمینه‌های مختلف زندگی به موفّقیّت و خوشبختی نایل آیید.

محمّدرضا رجائی

اردیبهشت ماه سال 1387

بخش اول: زیرکی

اشاره

هوش، راه رسیدن به موفقیت و خوشبختی

«اگر هوش نبود، هیچ کدام از اختراعات و اکتشافات به وجود نمی‌آمد».⁽¹⁾«رابله»

امروزه دانشمندان، هوش تنها را عامل موفقیت و خوشبختی نمی‌دانند، بنابر این منظور ما در این بخش، هوش به علاوه عقل، خرد، علم و عمل، پایداری و مقاومت و... می‌باشد که عوامل مکمّل هوش در جهت نیک‌بختی به طور جداگانه در جلد اول شرح داده شده است.

حضرت امیر علیه‌السلام می‌فرمایند:

«هوشیاری نور است».⁽²⁾

با نور فراست و زیرکی، راه مستقیم و نیک‌بختی را از چاه حماقت و نادانی بهتر تشخیص می‌دهیم و راه سعادت، هموار می‌شود.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام در گفتاری دیگر چنین می‌فرمایند:

«دوراندیش بیدار است».⁽³⁾

به واسطه هوشیاری در همه ابعاد زندگی بیدار می‌شویم و راحت‌تر به منزل مقصود می‌رسیم.

زیرکی یکی از عوامل موفقیّت و راهی به سوی خوشبختی است. هوشیاری در همه ابعاد و زمینه‌های زندگی لازم و ضروری است، و کمک شایان توجّهی به انسان

می‌نماید وانسان‌را به‌سرانجام‌پیروزی‌می‌رساند،همان‌طور که حماقت و عدم استفاده از هوش‌و استعداد، انسان را نزول می‌دهد و درهای موفقیّت را به روی او نمی‌گشاید.

سشوپن می‌گوید: «آگاهی همه‌جانبه، همان هوش است و هوش زیاد هم همیشه باعث موفقیت است».⁽¹⁾

چند دهه قبل، (دهه 1350 ه. ش) برای امتحان کنکور دانشگاه‌ها درسی به نام هوش و استعداد تحصیلی گذاشته بودند و طبیعتا کتاب‌هایی در این رابطه و سؤالات چهارجوابی و تست‌های کنکور وجود داشت و دانشجویان موظف بودند این درس را همچون درس‌های دیگر امتحان بدهند و نمره آن تأثیر بسزایی در امتحان کنکور سراسری داشت. و اکنون نیز به طور غیرمستقیم سؤالاتی در این رابطه در امتحانات کنکور دانشگاه‌ها وجود دارد و مؤسسات آموزش عالی روی این مسأله تأکید دارند؛ زیرا مسأله هوش و استعداد، مسأله ساده‌ای نیست و با فراست می‌توانیم در رشته تحصیلی خویش به موفقیّت نایل شویم و اگر فرد بی‌هوش و احمقی باشیم، نمی‌توانیم در بُعد درس، پیشرفت خوبی داشته باشیم و موفّق شویم.

در تمامی ابعاد دیگر زندگی مانند عبادت و بندگی و پرهیز از گناه، سیاست، اقتصاد و معیشت، ادب، اخلاق، آداب معاشرت، آیین دوست‌یابی، اختیار کردن همسر و... نیز باید هوشیار و زیرک باشیم و در صحنه‌های مختلف زندگی حماقت به خود راه ندهیم؛ زیرا بارها اتّفاق‌افتاده است که افرادی به علّت اینکه چند لحظه‌ای ازهوش و استعداد خویش استفاده ننموده‌اند، بعضی از موفّقیّت‌ها و خوشبختی‌های خویش را از دست داده‌اند. و یا حداقل به موفّقیّت درخور توجّه نرسیده‌اند.

«هوش و ذکاوت، بارقه‌ای آسمانی است که روان آدمی را تابناک می‌کند، ولی اگر در روح پلید درخشیدن گرفت، آن را به فساد و تباهکاری می‌کشاند. پس باید کوشید روان را (نیز) پاک کرد».⁽²⁾

هگل می‌گوید:

اگر می‌خواهی خوب زندگی کنی، خوب از هوشت استفاده کن.⁽¹⁾

الکسیس کارل نیز زیرکی را لازمه زندگی می‌داند: «آن که از هوش خود بهره نبرد از بی‌هوشی دیگران ضرر می‌کند».

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: «اَلْمُؤْمِنُ کَیِّسٌ فَطِنٌ حَذِرٌ».⁽²⁾

مؤمن هوشیار و دقیق و محتاط است.

بنابراین شخص دیندار و مؤمن همیشه باید زیرک باشد و همین‌طور که در فریب نخوردن از شیطان و عبادت و بندگی خدا هوشیاری خویش حفظ می‌نماید، در زمینه‌های دیگر زندگی از جمله تحصیل علم، اقتصاد، معاشرت، سیاست و غیره نیز زیرک است و در هر کاری حماقت نمی‌کند.

تعریف هوش

آلفرد هیچکاک می‌گوید: «مجموعه فرصت‌طلبی‌ها و زرنگی‌ها و سیاست‌ها،هوش است».⁽³⁾

بعضی از روان‌شناسان نیز، به ساختمان هوش توجّه نموده‌اند و آن را ترکیبی از عامل‌های مختلف تعریف کرده‌اند. برخی گفته‌اند: «هوش، از چهار استعداد، ترکیب یافته است: فهم، ابتکار، انتقاد و استعداد توجیه فکر در جهت معین».

برخی می‌گویند: «هوش، استعداد فطری عمومی یا عامل عمومی است که در همه انواع فعالیّت ذهنی مؤثر است هر چند موضوع و شکل این فعالیّت مختلف باشد».

و برخی می‌گویند: هوش، از یک عدّه استعدادهای ذهنی اوّلیه ترکیب یافته است. استعداد فهمیدن معانی الفاظ، استعداد یادآوری الفاظ به آسانی یا ترکیب

کلمات از حرف‌های معین، استعداد عددی یا استعداد انجام دادن چهار عمل اصلی به سرعت و دقّت، استعداد تصور و تجسم روابط مکانی و اشکال و داوری دقیق درباره آنها با استعداد تصوّر و تجسم حرکات اشیا و اوضاع مختلف آنها در ضمن این حرکت، استعداد ادراک که در سرعت شناخت همانندی‌ها و ناهمانندی‌های موجود در یک عده اشیا آشکار می‌شود، استعداد یادآوری یا شناخت مستقیم کلمات یا رسم‌ها یا اعداد و ارقام، و استعداد استدلال یا استعداد یافتن اصول و مفاهیم لازم برای فهمیدن یا حل کردن مسائل (قیاس و استقراء).⁽¹⁾

هوشیاری، ارثی است

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: «کُلُّ شَیْءٍ بِقَدَرٍ حَتَّی الْعَجْزِ وَ الْکَیْس».⁽²⁾

هر چیزی مقدّر است حتّی ناتوانی و هوش.

میزان هوشیاری در افراد گوناگون متفاوت است و محیط نیز در هوشیاری آنان مؤثر است.

عدّه‌ای از هوش سرشاری بهره‌مندند و بعضی هوش کمتری دارند، عدّه زیادی از هوش اکتسابی بهره‌مندند و به وسیله راه‌هایی، هوشیاری و زیرکی را در خویش تقویت نموده‌اند.

راه‌های موفقیّت‌آمیزِ تقویت هوش

1 - طرز فکر

هرگز خویش را انسان کودن و احمق تصور نکنید، در هر حال خود را زیرک بدانید و فکر کنید که از هوش و استعداد وافری بهره‌مندید.

2 - تلقین

تلقینات منفی که به طور ناخودآگاه در وجود شما رخنه کرده است را از خویش

دور کنید و به جای آن از تلقینات مثبت استفاده کنید. بهتر است صبح که از خواب بیدار می‌شوید و شب قبل از خواب 20 الی 25 مرتبه به خود بگویید: «من کاملاً هوشیار هستم».

3 - هیپنوتیزم

در هنگام هیپنوتیزم تصور کنید که انسانِ هوشیاری هستید.

4 - دوستان زیرک

با کسانی که از هوش سرشاری بهره‌مندند، دوست شوید. دوستی با آنان اثرات فراوانی بر روی شما می‌گذارد.

5 - تمرین و ممارست

تست‌های هوش و استعداد را تهیه نموده و مرتبا تست‌های چهارجوابی هوش را جواب دهید. و با تمرین، هوش و فراست خویش را تقویت نمایید.

6- کتاب

با مطالعه کتاب‌های سودمندِ هوش، از فراست و زیرکی آگاهی یابید و زیر مطالب مفید آن کتاب خط بکشید و به خاطر بسپارید.

7- تحصیل علم

کسب علم بر ضریب هوشی شما می‌افزاید. دانشمندان می‌گویند: ضریب هوشی دانشجویان بالاتر از مردم معمولی است. بنابراین با تحصیل دانش، بر میزان هوش و فراست خویش بیفزایید.

زیرکی از دیدگاه معصومین علیهم‌السلام (نیک‌بختیِ هوشیاران)

الف) زیرک‌ترین زیرکان

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: «اَلْکَیِّسُ مَنْ دانَ نَفْسَهُ وَ عَمِلَ لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَ الْعاجزُ مَنِ اتَّبَعَ نَفْسَهُ هَواها وَ تَمَنّی عَلَی اللّهِ الْأَمانِیَّ».⁽¹⁾

هوشیار، آن‌است‌که برخویش مسلّط‌است وبرای‌پس از مرگ عمل کند و ناتوان آن است که هوس‌های خویش را تبعیّت کند و از خدا آرزوهای بسیار دارد.

انسان زیرک با تسلّط بر نفس خویش، فریب شیطان را نمی‌خورد و کارهایش را برای رضای خداوند بزرگ انجام می‌دهد و در نتیجه راه سعادت و خوشبختی را پیموده است.

حضرت علی علیه‌السلام در پاسخ به سؤال از زیرک‌ترینِ مردم می‌فرماید:

«مَنْ أَبْصَرَ رُشْدَهُ مِن غَیِّهِ فَمالَ إِلی رُشدِه».⁽¹⁾

کسی که هدایت خود را از گمراهیش باز شناسد و به هدایت و رستگاری خود، رو کند.

آن امام همام می‌فرمایند انسانی که راه هدایت، سعادت و خوشبختی را از چاه ضلالت و نادانی تشخیص دهد و در مسیر موفّقیّت و خوشبختی حرکت نماید زیرک‌ترین مردم است.

همچنین در خطبه 200 نهج البلاغه، راه هدایت، رستگاری، سعادت و خوشبختی را زیرکانه‌ترین راه دانسته‌اند:

سوگند به خدا! معاویه از من سیاستمدارتر نیست، امّا معاویه حیله‌گر و جنایتکار است، اگر نیرنگ ناپسند نبود من زیرک‌ترین افراد بودم، ولی هر نیرنگی گناه، و هر گناهی نوعی کفر و انکار است.⁽²⁾

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیز زیرکانه‌ترین راه را چنین بیان فرموده‌اند:

زیرک‌ترین زیرکی، پرهیزکاری است و احمقانه‌ترین حماقت، گنه‌کاری.⁽³⁾

و امام حسن علیه‌السلام درباره زیرکانه‌ترین زیرکی فرمود:

زیرکانه‌ترین زیرکی، پرهیزکاری است، و احمقانه‌ترین احمقی فجور و بدکاری.⁽⁴⁾

ب) زیرکی در انتخاب پیشوا

شیطان‌های فتنه‌گر، سربازان خود را از میان جوانان خام و کم‌تجربه انتخاب می‌کنند. از این رو، باید مراقب دسیسه‌های آنان باشیم و هشداری وافی را به جوانان بدهیم. امام معصوم علیه‌السلام که مربی راستین بشریت است، از این نکته نیز غفلت نورزیده و به جوانان هشدار داده‌اند. از جمله، امام صادق علیه‌السلام فرمود:

«یَا مَعْشَرَ الاْحْداثِ اتَّقُوا اللّهَ وَ لاتُؤْتُوا الرُّؤَساءَ».⁽¹⁾

ای گروه نوجوانان! مراقب باشید، از خدا بترسید و دنباله‌روی سیاست‌مداران باطل نباشید.

حضرت علی علیه‌السلام فرمود:

«اَلطُّمَأْنِینَةُ إِلی کُلِّ اَحَدٍ قَبْلَ الاْخْتِبَارِ مِنْ قُصُورِ الْعَقْلِ».⁽²⁾

از ساده‌لوحی است که انسان زود به کسی اطمینان پیدا کند بدون آن که او را شناخته و آزمایش نموده باشد.

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

«مَنْ اَصْغی إِلی ناطِقٍ فَقَدْ عَبَدَهُ فَاِنْ کانَ النَّاطِقُ یَنْطِقُ عَنِ اللَّهِ فَقَدْ عَبَدَ اللّه وَ اِنْ کانَ النَّاطِقُ یَنْطِقُ عَنْ لِسانِ اِبْلیِسَ فَقَدْ عَبَدَ إِبْلِیسَ».⁽³⁾

کسی که به گوینده‌ای گوش فرا دهد، او را پرستیده است. اگر گوینده از خدا می‌گوید، شنونده خدا را عبادت نموده و اگر سخنران از زبان شیطان سخن می‌گوید پس شنونده شیطان را پرستیده است!

نیز فرمود:

«إِیَّاکَ أَنْ تَنْصِبَ رَجُلاً دوُنَ الْحُجَّةِ فَتُصَدِّقَهُ فِی کُلِّ مَا قَالَ».⁽⁴⁾

مبادا کسی را بدون حجّت و دلیل خدایی به عنوان رهبر و پیشوا انتخاب کنی، و هر آنچه گفت تصدیقش کنی!⁽⁵⁾

ج) زیرکی در همه زمینه‌ها

حضرت علی علیه‌السلام در نامه 33 نهج‌البلاغه چنین فرموده‌اند:

در اداره امور خود هوشیارانه و سرسختانه استوار باش.⁽¹⁾

امام علی علیه‌السلام به هَمّام چنین فرموده است:

ای هَمّام! مؤمن، زیرک و باهوش است.⁽²⁾

همان‌طور که بیان شد، در تمامی زمینه‌ها و ابعاد زندگی، هوشیاری خویش را حفظ کنیم و کارهایی که موجب افسوس و پشیمانی می‌گردد را انجام ندهیم. در بعضی از روایات آمده است:

مؤمن از یک لانه، دو بار گزیده نمی‌شود.

همچنین آمده:

بپرهیزید از فراست مؤمن؛ زیرا او با نور خداوند می‌نگرد.

مرحوم علاّمه محمّد تقی جعفری فرموده است:

«دلایلی بر این مدّعی هستند که جان شخص باتقوا، از حیله‌گری‌ها و مکرپردازی‌ها در امان است. زیرا او با آن فرقان و فراست و محاسبه و پرهیز دقیقی که در برابر دشمنان و دیگر مزاحمان حیات مادی و معنوی دارد، منطقه جان و شخصیت و روح خود را از دست نمی‌دهد، اگر چه قفس کالبد، نگهدارنده جان و شخصیت و روح، با نیروی باطل شکافته شود، و مرغ باغ ملکوتی او خارج از نوبت به پرواز درمی‌آید».⁽³⁾

امتحان هوش (روایت)

تا آخر، هیچ‌یک از شاگردان نتوانست به سؤالی که معلم عالیقدر طرح کرده بود جواب درستی بدهد. هر کس جوابی داد و هیچ کدام مورد پسند واقع نشد. سؤالی که

رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در میان اصحاب خود طرح کرد این بود:

«در میان دستگیره‌های ایمان، کدام یک از همه محکم‌تر است؟»

یکی از اصحاب: نماز.

رسول اکرم: نه.

دیگری: زکات.

رسول اکرم: نه.

سومی: روزه.

رسول اکرم: نه.

چهارم: حج و عمره.

رسول اکرم: نه.

پنجمی: جهاد.

رسول اکرم: نه.

عاقبت جوابی که مورد قبول واقع شود از میان جمع حاضر داده نشد، خود حضرت فرمود: «تمام این‌هایی که نام بردید کارهای بزرگ و بافضیلتی است، ولی هیچ‌کدام از اینها آنکه من پرسیدم نیست. محکم‌ترین دستگیره‌های ایمان، دوست داشتن به خاطر خدا و دشمن داشتن به خاطر خداست.⁽¹⁾

باهوش‌ترین مردمان

باهوش‌ترین مردمان سه تن بوده‌اند:

1- عزیز مصر در زمان یوسف که از راه فراست سیمای یوسف پی به مقام او برد و به زنش گفت:

«جایگاه او را گرامی بدار، امید است او برای ما سودمند واقع شود یا این که او را فرزند خود گیریم.» (سوره یوسف، آیه 21)

2- صفورا (دختر شعیب) هنگامی که به پدر گفت:

«ای پدر! او (موسی) را به اجیری بگیر. همانا، بهترین کسی از او اجیری می‌خواهی، مردی نیرومند و امین است.» (سوره قصص، آیه 36)

3- ابوبکر، هنگامی که عمر را به جانشینی خود برگزید.⁽¹⁾

غلام تیزهوش (روایت)

یکی از غلامان امام حسن علیه‌السلام خلافی را مرتکب شد. حضرت قصد داشت او را مجازات کند. غلام برای خلاصی از تنبیه، این آیه را خواند و گفت:

سرورم! «اَلْکاظِمینَ الْغَیْظ»؛ فروخورندگان خشم.

حضرت فرمود: خشم خودم را فرو خوردم.

غلام گفت: مولایم! «وَ الْعافینَ عَنِ النّاس»؛ عفوکنندگان مردم.

حضرت فرمود: از گناه تو درگذشتم.

غلام در آخر گفت:

«وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ»؛ و خداوند نیکوکاران را دوست دارد.

حضرت فرمود:

«تو را آزاد کردم و دوبرابر آنچه پیشتر از من می‌گرفتی برای تو مقرّر می‌سازم!»⁽²⁾

رشد هوشی و عوامل مؤثّر در آن

کُند، و در پایان بلوغ حالت تقریبا ثابتی پیدا می‌کند و در دوران پیری کاهش هوشی آغاز می‌شود. عوامل مؤثر در رشد هوش عبارتند از:

تخیّل نوجوان از جمله خصایص رشدی مرحله نوجوانی به‌شمار می‌رود و پیچیده و رمانتیک است. نوجوان کمتر از کودک، تلقین‌پذیر است. دیگر از خصوصیات ذهنی نوجوانان این است که به تجزیه و تحلیل مسائل مختلف زندگی مخصوصا مسائل اجتماعی می‌پردازند و به اظهار نظر درباره امور کشور خود علاقه‌مند می‌شوند.

شود و معرفت خود را افزایش دهد و هم اوقات بیکاری خود را بگذراند. نوع خواندنی‌های مورد علاقه بر حسب سن و جنس و هوش نوجوان فرق می‌کند.

سن، رشد و نمو بدن، جنس، هوش، محیط و وضع اجتماعی - اقتصادی.

فراست علی علیه‌السلام (الگوی هوشیاری)

در تحقیق فراست اولیا روایت کنند که امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام روزی قدم در رکاب مرکب می‌کرد تا به غزاة شود، مردی منجّم بیامد و رکاب او گرفت. گفت: یا علی!

امروز به حکم نجوم در طالع تو نگاه کردم و تو را روی رفتن نیست، که تو را نصرت نخواهد بود. علی علیه‌السلام گوید: دور! ای مرد از بر مرکب من. حیدر کرّار⁽¹⁾بدان قدم در

رکاب کرده است تا چون تویی رکاب او گیرد و باز گرداند؟ دور باش که از بر من که اندیشه سینه من⁽²⁾کم از آن اثر نکند که خورشید در فلک. اگر فلک را از بهر کاری در گردش آورده‌اند، ما را نیز هم از بهر کاری در روش آورده‌اند. کسی که دقیقت او حقیقت بود⁽³⁾، و ثوانی او سبع مثانی⁽⁴⁾بود، اصطرلاب او دل او بود، اندیشه وی کم از رأی تو بود؟ من بدین حرب خواهم شد، و جز امروز حرب نخواهم کرد، که مرا به فراست باطن معلوم شده است که از این لشکر من نُهْ کشته شود. واللّه که دَهْ نَبُوَد، و از لشکر دشمن نُهْ بجهند،⁽⁵⁾واللّه که ده نجهند. چون حیدر کرّار به حرب بیرون شد، عزیزی پیش رفت، کشته شد. دیگری و دیگری تا عدد نه تمام شد. آن‌گه درآمدند گرد لشکر متمرّدان، همه را کشتند، مگر نه تن از سر تیغ حیدر بجستند.⁽⁶⁾

بخش دوم: حافظه

اشاره

حافظه، رمز موفقیت و خوشبختی

اگر انسان نیروی حافظه نداشت چه می‌شد؟!! اگر همه چیز را فراموش می‌کرد و هیچ چیز را به یاد نمی‌آورد چه می‌کرد؟!! اگر رموز موفّقیّت و خوشبختی را در نیروی حافظه خویش ثبت نمی‌کرد، و اگر تجربه‌های گرانبهای خویش که موجب سعادت وی بود و اگر... چه رخ می‌داد؟!!

راستی نیروی حافظه نیروی مرموزی است. اگر مدّتی فراموشی وجود شما را فراگیرد و حافظه خویش را از دست بدهید، به این نعمت گرانبها پی خواهید بُرد.

بلی، نعمت نیروی حافظه یکی از والاترین نعمت‌های الهی است که در کارهای گوناگون، علوم مختلف، تجربیّات، خاطرات و موضوعات مختلف دیگر از آن بهره می‌جوییم، و همچون یاری مددکار در رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی به ما کمک می‌نماید.

شما یک انسان با حافظه قوی را با یک انسان فراموشکار مقایسه نمایید. از نظر علمی آن انسانی موفق‌تر است که نیروی حافظه قوی‌تر دارد. او با دقّت کمی، تمامی مطالب علمی را حفظ می‌کند و به مدارج والای علمی می‌رسد ولی انسانی که فراموشکار است نمی‌تواند مطالب علمی را در حافظه خویش ضبط نماید و شاید سال‌های طولانی طول می‌کشد تا مطالب علمی مختصری را به حافظه خویش بسپارد. و راه رسیدن به موفقیّت او طولانی و بعید می‌شود، و یا اینکه امکان‌پذیر نیست. برای اینکه بهتر متوجّه این مطلب بشوید دو نفر همکلاسی را با هم مقایسه

کنید که اوّلی از حافظه سرشاری بهره‌مند است ولی دیگری فراموشکار است و از ضریب هوشی و نیروی حافظه پایینی برخوردار است.

اوّلی در کلاس با یک بار خواندن، مطالب را از بر می‌کند و تمامی نمراتش عالی است ولی دومی هر چه به مغز خویش فشار می‌آورد نمی‌تواند از عهده امتحانات برآید و در نتیجه در امتحانات موفّق نمی‌شود و مردود می‌گردد. پس موفّقیّت و خوشبختی در گرو شخصی است که از ضریب هوشی والا و نیروی حافظه قوی برخوردار است.

امام صادق علیه‌السلام در حدیث مفضّل می‌فرمایند:

أفَرَأَیتَ لَو نُقِصَ الإنسانُ مِن هذِهِ الخِلال الحِفْظِ وَحدَهُ کیفَ کانَتْ تَکونُ حالُهُ؟! وَ کَم مِن خَلَلٍ کانَ یَدخُلُ عَلَیهِ فی اُمورِهِ وَ مَعاشِهِ وَ تَجارِبِه إذا لم‌یَحْفَظْ مالَهُ وَ عَلَیهِ، و مَا أخَذَهُ و ما أَعطی، و ما رأی و ما سَمِعَ... ثُمَّ کانَ لایَهتدی لطریقٍ لو سَلَکَهُ ما لایحصی، و لایَحفَظُ عِلْما ولو دَرَسَهُ عُمْرَهُ، ولایَعْتَقِدُ دِینا، وَلایَنْتَفِعُ بِتَجْرِبَةٍ، وَ لایَسْتَطیعُ أن یَعْتبِر شیئا عَلی ما مضی، بَل کانَ حَقیقا أنْ یَنْسَلِخَ مِن الإنْسانیّةِ أصْلاً.⁽¹⁾

آیا اندیشیده‌ای که اگر انسان از میان این ویژگی‌ها فقط حافظه را کم داشت حال و روزش چگونه بود؟ و اگر موضوعات سودمند و زیانبار و گرفته‌ها و داده‌ها و دیده‌ها و شنیده‌های خود را در حافظه‌اش نگه نمی‌داشت چه اختلالاتی در کارها و زندگی و تجربیاتش به وجود می‌آمد ... اگر راهی را بارها و بارها می‌پیمود، باز آن را گم می‌کرد، اگر همه عمرش را درس می‌خواند، دانشی را به خاطر نمی‌سپرد، به دینی اعتقاد نمی‌یافت و از تجربه‌ای بهره‌مند نمی‌شد و نمی‌توانست از آن گذشته‌ها کمترین عبرتی بگیرد، به طور کلی سزاوار بود که از انسان بودن یکسره خارج شود.

بنابراین در راه رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی، هوش و حافظه نقش اساسی و

تعیین‌کننده‌ای دارد و می‌تواند موجبات سعادت انسانی را فراهم سازد و او را به سرانجام مقصود رهنمون سازد. در تمامی ابعاد زندگی مانند زمینه‌های سیاسی، اقتصادی، علمی و در سه محیط خانواده، اجتماع و دانشگاه، ضریب هوشی و نیروی حافظه، نقش تعیین‌کننده و مهمی ایفا می‌کند (همان طور که در مثال قبل، نقش علمی هوش و حافظه را بیان کردیم).

«بازیل» حافظه را چنین معرفی نموده است:

«حافظه، پرونده تخیّل و گنجینه عقل، دفتر ثبت وجدان و مخزن اندیشه است».⁽¹⁾

«روو» نیز حافظه را گنجینه‌ای گرانبها دانسته است:

«حافظه گنجینه‌ای است که باید در آن سرمایه‌گذاری کنیم تا بتوانیم کمکی را که به آن نیاز داریم از آن دریافت کنیم».

همچنین حافظه راز موفّقیّت دانسته شده است:

«من گنجینه حافظه‌ام را که پر از خاطره‌های تلخ و رنج‌آور و دیرپای زندگی است به دنیا و آخرت نمی‌دهم در لحظاتی که تنها نشسته‌ام، با آنها سرگرمم و اینها بودند که مرا از سختی‌ها و مذلّت‌ها نجات دادند. هر خاطره‌ای چون مروارید و ستاره‌ای درخشان در افق زندگیم درخشندگی خاص دارد. آه خاطراتم، آه خاطراتم... .

آری، خاطرات تلخ و شیرین به ما درس می‌آموزد. هر خاطره‌ای تلخ از شکست می‌تواند درس عبرتی برای ما باشد و ما را در راه رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی (همان طور که در بخش شکست بیان کرده‌ایم) کمک شایان توجّهی نماید و هر خاطره خوشی می‌تواند به ما درس کامیابی و موفّقیّت دهد.

انواع حافظه

1- حافظه کوتاه‌مدّت

2- حافظه بلندمدّت

تعریف حافظه کوتاه‌مدّت و حافظه بلندمدّت

قسمت اعظم یادگیری انسان موقّتی و ناپایدار است. هنگام ساعات بیداری، انسان‌ها به طور دایم مشغول درک مسائل هستند که نتیجه آن کسب مداوم شناخت است. قسمت اعظم این شناخت‌ها بی‌معنا تشخیص داده شده به سرعت فراموش می‌شود، امّا قسمت دیگر مفید تشخیص داده شده نگهداری می‌شود.

قسمت اوّل را حافظه کوتاه‌مدّت و قسمت دوم را حافظه بلندمدّت می‌نامیم. حال این سؤال پیش می‌آید که تفاوت حافظه کوتاه‌مدّت و حافظه بلندمدّت در چیست؟

اطّلاعات فعلی ظاهرا این طور نشان می‌دهد که حافظه کوتاه‌مدّت یعنی پایداری یادگیری در مدارهای بسته سلول‌ها و حافظه بلندمدّت یعنی تغییرات درازمدّت در ساخت‌های کلّی و ارتباطات سیناپس سلول‌ها.⁽¹⁾

راه‌های تقویت حافظه (راه‌کارهایی برای موفّقیّت بیشتر)

اشاره

ممکن است بارها به این فکر افتاده باشید که چکار کنید تا حافظه شما تقویت شود. تقویت حافظه عبارت است از یادگیری بهتر یعنی اگر شما در یادگیری مطالب، اصول و قوانین حاکم بر آنها را رعایت کنید، بهتر یاد خواهید گرفت و در نتیجه احساس خواهید کرد که حافظه شما تقویت شده است. در کتاب‌های روان‌شناسی عمومی یا روان‌شناسی‌یادگیری، اصول حاکم بریادگیری بهتر به‌شرح زیر آمده است:

1- حفظ نمودن

باید با قصد و نیّت قبلی بخواهید مطلبی را یاد بگیرید. اگر معلّم هستید تصمیم بگیرید اسامی دانش‌آموزان خود را حفظ کنید. اگر کارمند اداری هستید، به این فکر باشید که همه را به اسم بشناسید. همه آزمایش‌ها نشان می‌دهد که یادگیری عمدی کاملاً مؤثرتر از یادگیری اتّفاقی است. منظور از یادگیری اتّفاقی این است که فرد بدون

انگیزه، مطلبی را یاد بگیرد.

2- تمرکز حواس

در هنگام مطالعه و یا حفظ کردن مطلبی تمرکز حواس داشته باشید. و هنگام خواندن یک مطلب سعی کنید دقّت شما متمرکز شود. اگر در کلاس، حواس خود را جمع کنید و به گفته‌های معلم خوب گوش کنید یادگیری شما بهتر خواهد بود. هرگز چیزی را توأم با چرت زدن و خواب رفتن نخوانید، چند کار را با هم انجام ندهید تا تمرکز شما متلاشی نشود.

3- تصور

قانون تصور را در هنگام حفظ کردن مطالب رعایت کنید و سعی کنید از آنچه می‌خوانید یک تصویر ذهنی برای خود بسازید. مثلاً مجسّم کنید کلید اتاقی را که احتیاج ندارید کجا می‌گذارید تا اینکه حافظه شما به شما کمک کند، جای آن کجاست و بعد از مدّتی (مثلاً یکسال) آن را پیدا کنید.

4- ارتباط

بین آموخته‌های خود ارتباط برقرار کنید مثلاً برای مطالبی از یک کتاب که به صورت زنجیروار بیان شده است، ارتباط برقرار نمایید تا حافظه شما در هنگام یادآوری به شما کمک شایان توجّهی بنماید.

5 - فاصله

بین یادگیری‌ها فاصله بیندازید تا هم از پراکندگی دقّت شما جلوگیری شود و هم بتوانید استراحت کنید. (مثلاً در هر ساعتی که درس می‌خوانید، ده دقیقه استراحت کنید). آزمایش‌های متعدّدی که دیگران انجام داده‌اند نشان می‌دهند که یادگیری با فاصله زمانی، بهتر از یادگیری بدون فاصله زمانی است.

6- تکرار

وقتی مطلبی را یاد گرفتید سعی کنید در فرصت‌های مناسب آن را برای خود تکرار کنید. حتّی اگر چند نفر با هم کار کنید و آموخته‌های خود را به یکدیگر «پس بدهید» بسیار مؤثرتر خواهد بود. (مانند اینکه طلبه‌های حوزه علمیه، ساعتی را

برای مباحثه می‌گذارند و آن درسی را که خوانده‌اند برای یکدیگر بازگو نموده و به اصطلاح حلاّجی می‌کنند).

7- استراحت

پس از یادگیری، استراحت کنید و در صورت ممکن بخوابید تا از تداخل

جلوگیری شود.

8 - روش خواندن

یک فصل را پاراگراف به پاراگراف نخوانید، بلکه ابتدا به کل آن نظر بیندازید، خلاصه فصل را به دقت بخوانید، عنوان‌های درشت را از نظر بگذرانید، آنها را روی یک صفحه کاغذ بنویسید، بعضی از آنها را به طور پراکنده بخوانید، آنگاه به جزئیات بپردازید.⁽¹⁾

راه‌های تقویت حافظه از دیدگاه اهلبیت علیهم‌السلام

امامان معصوم علیهم‌السلام برخی خوراکی‌ها و داروهای گیاهی را جهت تقویت حافظه سفارش فرموده‌اند که دانشمندان نیز خواص آنها را جهت تقویت حافظه مهم دانسته‌اند.

از حضرت نبی اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت شده است که حضرت فرمودند: کرفس را بخورید چرا که حافظه را تقویت می‌کند و غذای حضرت خضر علیه‌السلام بوده است.

و نیز فرمود: هر کس می‌خواهد حافظه‌اش زیاد شود، عسل بخورد.

حضرت امام رضا علیه‌السلام می‌فرمایند: اگر کسی می‌خواهد دچار فراموشی نشود، و حافظه‌اش تقویت شود، هر روز سه قطعه زنجبیل با عسل بخورد و هر روز غذا را با خردل بخورد.

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند: یک جزء زعفران خالص و یک جزء سُعْه⁽²⁾را با

عسل معجون و هر روز دو مثقال از آن بنوشید، به قدری حافظه را زیاد می‌کند که خیال می‌کنید سحر و جادو است.

البته بعضی از روایات، خواندن سنگ قبور، خوردن سیب ترش و گشنیز سبز و راه رفتن بین گروه شتران و همّ و غمّ و بول کردن در آب راکد، و خوردن نیم‌خورده موش را باعث نسیان و فراموشی بیان کرده است.⁽¹⁾

راه‌های طبی تقویت حافظه

یکی از راه‌های تقویت حافظه، خوردن برخی خوراکی‌ها است. به عنوان مثال سیر شامل موادی است که ممکن است در روند عملکرد حافظه تأثیرگذار باشد. هنوز رابطه‌ی مصرف سیر و افزایش بازده حافظه ثابت نشده است ولی شاید سیر بتواند در تقویت حافظه مؤثر باشد و هیچ عارضه و ضرری هم ندارد.

ویتامین گروه E

از نظر طبی، ویتامین E یکی از مهم‌ترین و مؤثرترین آنتی‌اکسیدان‌ها می‌باشد که بر ضدّ رادیکال‌های آزاد سمی که در مغز به وجود می‌آیند، عمل می‌کند. ویتامین Eدر واقع دشمن سمّ رادیکال‌های آزاد به وجود آمده - در طی فرایند سوخت‌وساز بدن - می‌باشد. پیش از این، مصرف بالای این ویتامین برای از بین بردن مشکلات حافظه تجویز می‌شد ولی ثابت شده که مصرف این دارو با دوز پایین، همان نتایج و تأثیرات را البته با عوارض جانبی کمتر به دنبال دارد. البته نتایج تحقیقات به دست آمده باز هم تناقض دارد ولی به هر حال هنوز هم این ویتامین به عنوان یکی از مکمّل‌های طبیعی برای داشتن حافظه قوی به شمار می‌رود.⁽²⁾

ویتامین گروه B

ویتامین‌های گروه 1B (تیامین)، ویتامین 6B (پیریدوکسین)، 9 B(اسیدفولیک)، و

12 B(سیانوکوبالامین) به عنوان ویتامین‌های ضروری، نقش مهمی در عملکرد حافظه ایفا می‌کنند. ویتامین 1B محلول در آب است که در خمیرترش (مخمّر)، دانه حبوبات، سبزیجاتی مثل لوبیا و باقلا، نخود، گوشت گاو وجود دارد. تحقیقات وسیعی روی کودکان توسط دانشگاه کلمبیا در نیویورک صورت گرفته و نتیجه تحقیقات این است که این ویتامین سرعت عکس‌العمل‌ها را افزایش داده و حافظه را تحریک می‌کند. هیچ مدرک و دلیل کافی برای اثبات این فرضیه جود ندارد که بزرگسالان هم می‌توانند با مصرف ویتامین 1B، لغزش‌های حافظه‌شان را کاهش داده و عملکرد آن را بهبود بخشند. 6 Bهم ویتامین محلول در آب است که در دانه‌های حبوبات، سبزیجاتی مثل لوبیا و باقلا، گوشت قرمز، تخم‌مرغ و سبزیجات به وفور دیده می‌شود. این ویتامین بیشتر بر روی حوصله فرد تأثیر دارد. 9B در مخمّر، جگر، قلوه و سبزیجات با برگ سبز دیده می‌شود. 12B هم در گوشت قرمز و گوشت برخی از ماهی‌ها وجود دارد. وقتی در حافظه مشکلی دیده می‌شود، کمبود ویتامین 12B و 6B مشهود است. در این مورد تحقیقات زیادی هم صورت گرفته است.

سخن آخر: ثابت شده است که افزایش ویتامین‌های گروه B بسیار خطرناک است. بنابراین قبل از این که از مکمل‌های ویتامین B استفاده کنید، حتما با پزشک و یا داروساز مشورت کنید.⁽¹⁾

راه‌های معنوی تقویت حافظه (راه‌کارهایی برای موفّقیّت بیشتر)

1- توجّه به معنویات

هنگامی که از گناه پرهیز نماییم و گرد گناه نرویم و فرامین الهی را انجام دهیم، آنچه که او فرموده است انجام دهیم، کارهای نیکو و پسندیده را فراموش ننماییم و تا آنجا که می‌توانیم به مستضعفین و محرومان کمک نماییم، او نیز به ما آرامش معنوی عطا خواهد کرد و وجدانی آسوده و راحت می‌یابیم و حتّی خدایی می‌شویم و در

سایه آرامش و وجدان آسوده و توجّه به معنویات، حافظه ما قوی‌تر خواهد شد.

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«سه چیز فراموشی را از بین می‌برد و حافظه می‌آورد: 1- تلاوت قرآن 2- مسواک زدن 3- روزه».⁽¹⁾

(داستان)

خداوند متعال به کربلایی کاظم (بر اثر کارهای نیکو) حافظه‌ای استثنایی داد.

محمّدکاظم هنوز مشهدی و کربلایی نشده و به زیارت مشهد امام رضا علیه‌السلام و کربلای امام حسین علیه‌السلام و مکّه و خانه خدا نرفته بود. در روستای ساروق فراهان اراک مشغول کار کشاورزی بود. یک سال روحانی و مبلّغی که برای تبلیغ و بیان احکام و حلال و حرام به روستای او آمده بود، در منبر و سخنرانی خود از خمس و زکات، مسائلی را گفت و توضیح داد:

کسانی که گندمشان به حدّ نصاب برسد و زکات و حقّ فقرا را ندهند مالشان مخلوط به حرام می‌شود و اگر با پول آن گندم‌های زکات‌نداده، خانه یا لباس تهیه کنند، با آن لباس و در آن خانه، نمازشان هم باطل است، و خلاصه با توضیحاتی این مطلب را بیان و تأکید می‌کرد که مسلمان واقعی باید به احکام الهی و حلال و حرام توجّه کند و اهمیّت دهد و زکات مالش را بدهد.

محمّدکاظم چون می‌دانست صاحب زمینی که او در آن کار می‌کند اهل پرداختن زکات و حقّ فقرا نیست به این فکر فرو رفت که پس مال او مخلوط به حرام است و زندگی او با پول حرام و یا مشتبه به حرام اداره می‌شود.

به صاحب زمین، مسأله پرداخت زکات را یادآوری کرد ولی او زیر بار نرفت و از این رو محمّدکاظم تصمیم گرفت از آن روستا هجرت کرده و در جای دیگر مشغول کار شود که اجرت او حلال و پاک باشد. چند سال خارج از آن روستا به فعالیّت

پرداخت تا اینکه از او خواستند به روستای خود برگردد، و زمینی با مقداری گندم در اختیار او گذاشتند تا خودش مستقلاً برای خود کشاورزی کند. او همان سال اول نصف آن گندم را (شاید به عنوان پرداخت زکات) به فقرا داد و نصف دیگر را در زمین پاشید و خدا به زراعت او برکت داد به حدّی که بیش از معمول برداشت کرد و از همان سال بنا گذاشت که نیمی از برداشت خود را به فقرا بدهد و (با اینکه مقدار زکات یک دهم یا یک بیستم است) هر ساله نصف محصول خود را به فقرا و مستمندان می‌داد.

یک سال هنگام برداشت محصول، پس از چند روز که خرمنش را کوبیده بود مشغول باد دادن خرمن شده بود که کاه آن جدا شود، نزدیک ظهر شد باد ایستاد و هوا گرم شد و نتوانست به کار خود ادامه دهد و مجبور شد به خانه برگردد. در راه، یکی از از فقرای روستا به او می‌رسد و می‌گوید امسال از محصولت چیزی به ما ندادی و ما را فراموش کردی! محمّد کاظم به او می‌گوید: خیر، فراموش نکردم ولی هنوز نتوانسته‌ام محصولم را جمع کنم. او خوشحال می‌شود و به طرف ده می‌رود، امّا محمّدکاظم دلش آرام نمی‌گیرد و به مزرعه برگشته مقداری گندم با زحمت زیاد جمع‌آوری می‌کند که برای آن فقیر ببرد.

قدری علوفه برای گوسفندهایش می‌چیند و گندم‌ها و علفها را بر دوش می‌گذارد و روانه دهکده می‌شود. به باغ امامزاده مشهور به هفتاد و دوتن که محل دفن چندین امامزاده از جمله امامزاده‌ای به نام شاهزاده جعفر و امامزاده عبداللّه صالح و یک قسمت به نام چهل دختران است می‌رسد. برای استراحت روی سکویی در کنار درب باغ امامزاده می‌نشیند و گندم و علوفه را کناری می‌گذارد، در همین حال می‌بیند دو جوان بسیار زیبا و جذّاب به نزد او می‌آیند و وقتی به او می‌رسند می‌گویند نمی‌آیی برویم در این امامزاده فاتحه‌ای بخوانیم؟ محمّدکاظم می‌گوید: می‌خواهم به منزل بروم و این علوفه را به منزل برسانم. ولی آنها می‌گویند خیلی خوب حالا با ما بیا فاتحه‌ای بخوانیم. و آنها از جلو و محمّد کاظم از دنبال روانه

امامزاده می‌شوند. آنها اوّل به امامزاده وارد می‌شوند و فاتحه‌ای می‌خوانند و سپس به امامزاده بعدی می‌روند و داخل امامزاده می‌شوند و آن دو نفر مشغول خواندن چیزهایی می‌شوند که محمّدکاظم نمی‌فهمد. در اینجا محمّدکاظم متوجّه می‌شود که در اطراف سقف امامزاده کلمات روشنی نوشته شده است و یکی از آن دو نفر به او می‌گوید: چرا چیزی نمی‌خوانی؟ محمّدکاظم می‌گوید: من ملاّ نرفته‌ام و سواد ندارم. او می‌گوید: باید بخوانی، آنگاه دست به سینه محمّدکاظم می‌گذارد و فشار می‌دهد و می‌گوید: حالا بخوان! محمّدکاظم می‌گوید: چه بخوانم؟ آن آقا آیه‌ای را می‌خواند و می‌گوید: این‌طور بخوان! محمّدکاظم آیه را می‌خواند وقتی که تمام می‌شود برمی‌گردد که به آن آقا حرفی بزند و یا چیزی بپرسد که می‌بیند هیچ کس همراهش نیست و خودش تنها در داخل حرم ایستاده و ناگهان دچار حالت مخصوصی می‌شود که بیهوش روی زمین می‌افتد.

هنگامی که به هوش می‌آید احساس خستگی شدید می‌کند و ضمنا به این فکر فرو می‌رود که اینجا کجاست و او در اینجا چه می‌کند؟ و سپس از امامزاده بیرون می‌آید و بار علوفه را برمی‌دارد و روانه دهکده می‌شود، ولی در میان راه متوجّه می‌شود که دارد چیزهایی می‌خواند و آنگاه داستان آن دو جوان را به یاد می‌آورد و خود را حافظ همه قرآن می‌یابد.

وقتی به مردم برخورد می‌کند از او سراغ می‌گیرند که کجا بودی؟ او چیزی نمی‌گوید و بی‌درنگ نزد پیش‌نماز روستا به نام حاج‌آقا صابر اراکی (جد آقای صابری اراکی که هم‌اکنون در اراک و اهل منبر هستند) می‌رود و داستان خودش را می‌گوید، ایشان می‌گوید: شاید خواب دیده‌ای، شاید خیال می‌کنی. محمّدکاظم می‌گوید: خیر، بیدار بودم و با پای خود به امامزاده رفتم و همراه آن دو نفر چنین و چنان شد، و حالا هم همه قرآن را حفظ دارم.

آقای حاج صابر اراکی قرآن می‌آورد و آیات مختلف قرآن را و چند سوره بزرگ را از او می‌پرسد و او همه را از حفظ می‌خواند. مردم دهکده دور او جمع شدند تا

ببینند حاج‌آقا صابر در این باره چه می‌گوید. حاج‌آقا صابر پس از امتحانات فراوان، به زبان محلّی جمله‌ای می‌گوید که معنایش این است: «کارش درست شده، و یک مسأله مهمی برایش پیش آمده، و نظر کرده شده است...».

این بود داستان کربلایی کاظم که در اثر اجتناب از مال حرام و گناه و اهمیّت دادن به دستورات دینی مشمول لطف خدا و اولیای او شد و تا پایان عمر، همه قرآن را حفظ بود و به طور شگفت‌آوری هر آیه‌ای را که می‌خواستند می‌خواند و قبل و بعدش را هم می‌خواند و از قرآن هم فوری پیدا می‌کرد و نشان می‌داد. «ذلک فضل اللّه یؤتیه من یشاء».

امید است این داستان در تهذیب نفس و کسب خلق و خوی قرآنی ما مؤثّر باشد و ایمان ما را به این کتاب الهی زیادتر کند.⁽¹⁾

2- درخواست حافظه قوی از او

در سایه آن معنویّات (که قبلاً اشاره شد) دعای ما نیز زودتر به هدف اجابت می‌رسد و ما می‌توانیم با رعایت آداب و شرایط دعا⁽²⁾از خداوند بزرگ حافظه قوی طلب کنیم و او نیز عنایت خواهد کرد.

در طول تاریخ بوده‌اند کسانی که با دعا و درخواست از خداوند متعال، دارای حافظه قوی شده‌اند.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند: اگر می‌خواهی هر چیزی را که می‌شنوی حفظ کنی، بعد از هر نماز بگو:

سُبحانَ مَنْ لایَعْتَدی عَلی اَهْلِ مَمْلَکَتِهِ، سُبْحَانَ مَنْ لایَأْخُذُ اَهْلَ الاَْرْضِ

بِاَلْوانِ الْعَذَابِ، سُبْحانَ الرَّؤفِ الرَّحِیم، اَللّهُمَّ اجْعَلْ فی قَلْبِی نُورا وَ بَصَرا وَ فَهْمَا وَ عِلْما، اِنَّکَ عَلی کُلِّ شَی‌ءٍ قَدیر.⁽³⁾

حافظه برتر چیست؟ (راهکاری جهت موفقیت بیشتر)

چنانچه فرد، مطلبی را در موقعیّت معمولی مغز (حالت بتا که امواج مغزی بالای CPS 13 هستند) بخواند، به دلیل فشارهای محیطی استرس‌ها، نگرانی، پیش ذهن‌ها و خیلی از مسائل غیرقابل ذکر، مطلب به طور کامل در ذهن فرد نمی‌ماند و یادگیری کامل نمی‌گردد. به همین دلیل ممکن است در روزهای آینده فرد احساس کند که قادر نیست مطالبی را که قبلاً خوانده است به خاطر آورد و یا اینکه در درستی مطالب شک کند. اگر فرد مطلب را در موقعیت آلفا مطالعه کند و یا بازسازی کند به دلیل اینکه تمرکز فرد بسیار شدید است مطلب به طور کامل در ذهن فرد تثبیت می‌گردد و مدّت‌های طولانی بدون کم و کاست در ذهن فرد قابل استفاده و قابل یادآوری می‌باشد. به دلیل اینکه فرد در عمق آلفا تکنیک حافظه برتر را انجام می‌دهد؛ سرعت یادگیری، به خاطرسپاری و یادآوری فرد تا 6 برابر قابل افزایش می‌باشد. البتّه در کسانی که مشکل تمرکز و به خاطرسپاری داشته باشند، این میزان بیشتر نیز می‌گردد.

از آنجا که در آلفا فرد تحت تأثیر محیط قرار نمی‌گیرد کسانی که در محیط پراسترس زندگی می‌کنند می‌توانند از این برنامه به نحو احسن استفاده کنند و تأثیرات نامطلوب استرس را در خود از بین ببرند تا بتوانند به خوبی مطالعه کنند و از عهده امتحانات مربوطه برآیند.

مطالب ذکر شده در بالا فقط به دنبال انجام تکنیک عملی آلفا صورت می‌گیرد. همان‌طور که قبلاً ذکر شد یکی از خصوصیّات عمده آلفا تلقین‌پذیری شدید می‌باشد. افراد می‌توانند از این اصل استفاده کنند و در راستای اهداف آینده یا کنونی خود تلقینات مناسب را ارائه کنند.

برای ایجاد انگیزه در تحصیل و کار می‌توان از تلقینات مناسب استفاده کرد. همچنین با تلقینات مناسب می‌توان افکار نامطلوب مزاحم و افکاری که تأثیر

تخریب‌کننده‌ای بر روی تحصیل و آینده فرد دارند را پاک کرده و افکار مناسب و دوست‌داشتنی و مطلوب را جایگزین آن کرد.⁽¹⁾

حفظ کردن در خردسالی

رسول مکرم اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

مَثَلُ الّذی یَتَعَلَّم فی صِغَرهِ کالنَّقْشِ فی الحَجَرِ، وَ مَثَلُ الَّذی یَتَعَلَّمُ فی کِبَرِهِ کالّذی یَکْتُبُ علی الماءِ.⁽²⁾

حکایت کسی که در کودکی می‌آموزد همچون نقشی است که روی سنگ کنده می‌شود و حکایت کسی که در بزرگسالی می‌آموزد همانند کسی است که بر آب بنویسد.

حافظه از دیدگاه بزرگان

آنچه را که با خوشی و لذّت آموخته‌ایم هرگز فراموش نمی‌کنیم.یکی از بزرگان

اندیشه‌های ما در غرفه‌های بی‌شمار دماغ با زنجیر ناپیدا به یکدیگر پیوسته‌اند.چون یکی از آنها پیدا شود هزار تای دیگر نیز سر برمی‌دارد.پوپ

حافظه، در آن هنگام که وظیفه‌اش نشان دادن گورهای آرزوهای به خاک سپرده شده ما است هرگز در انجام این وظیفه قصور نمی‌کند.یکی از بزرگان حافظه، آفریده‌ای هوسباز و مستبد است. هرگز نمی‌توانید بگویید که از کرانه دریای زندگی چه سنگریزه‌ای را بر می‌گیرد و در گنجینه خود نگاه می‌دارد یا کدام گل ناشناخته‌ای را از مزرعه می‌چیند و به عنوان رمز اندیشه‌هایی که در اعماق قرار گرفته‌اند و روزی اشک به چشم می‌آورند حفظ می‌کند و با این همه در این شک ندارم که مهم‌ترین چیزها آنها هستند که بهتر به یاد می‌آیند.هنری وان رایک

حافظه، گنجینه ذهنی است که یادگارهای آن را در خود نگاه می‌دارد.کولتون

درمیان ملکات‌ذهنی، حافظه بیش از همه می‌شکفد و پیش از همه می‌میرد.فولر

دروغگو حافظه ندارد.یکی از بزرگان

هر چه بیشتر بر بار حافظه بیفزایید حافظه‌تان قوی‌تر می‌گردد و هر چه بیشتر به آن اعتماد کنید قابل اعتمادتر می‌گردد.⁽¹⁾توماس دوکوئین

شعر

از خلد برین یاد کنم روی تو بینم

وز فتنه و دین یاد کنم موی تو بینم

چشمم همه دل گردد چون از تو کنم یاد

دل چشم کنم یکسره چون روی تو بینم

سنائی

نشسته در دل خاکم به یاد دوست هنوز

دل گداخته را آرزوی اوست هنوز

نه عشق آینه‌رویی نه ذوق هم‌سخنی

عجب که طوطی ما گرم گفتگوست هنوز

امیری فیروزکوهی

یاد باد آنکه خرابات‌نشین بودم و مست

و آنچه در مسجدم امروز کمست آنجا بود

یاد باد آنکه رخت شمع طرب می‌افروخت

وین دل سوخته پروانه ناپروا بود

حافظ

بخش سوم: مدیریت زمان (زمان‌شناسی)

اشاره

زمان‌شناسی و مدیریت زمان، راه رسیدن به موفقیت و خوشبختی

آنکه امروز را از دست می‌دهد، فردا را نخواهد یافت. خوشبختی آینده در استفاده کردن از زمان حال است.

کسانی که با چشمانی باز فرصت‌ها را می‌شناسند، و با هوشیاری از اوقات گرانبهای خویش نهایت استفاده را می‌کنند، و تنبلی به خود راه نمی‌دهند، می‌توانند موفّقیّت و خوشبختی را از آنِ خویش نمایند.

غنیمت شمردن فرصت‌ها این امکان را به شخص می‌دهد که وی در سه محیط خانواده، اجتماع و دانشگاه خوشبخت و موفّق باشد، و همچنین به اهداف موفّقیّت‌آمیزی که برای خویش انتخاب نموده، نایل شود.

ربیع انصاری عدم اعتنا به دقایق گرانبهای زندگی را عامل بدبختی دانسته است:

اکثر نامرادیها و بدبختی‌هایی که گریبانگیر اشخاص می‌شود، بر اثر عدم توجّه و اعتنا به دقایق گرانبهای زندگی است.

بلی، کسانی که به علّت بی‌سوادی، تنبلی، عدم اراده و تصمیم‌گیری و... اوقات گرانبهای عمر خویش را به بطالت می‌گذرانند، انسان‌هایی بدبخت هستند، زیرا در زندگی، اهداف موفّقیّت‌آمیز برای خویش انتخاب ننموده‌اند و در فرصت‌های مختلف زندگی در راه آن اهداف گامی برنداشته‌اند.

راز موفّقیّت و خوشبختی استفاده از فرصت‌های گرانبهای زندگی است تا با

انتخاب اهداف موفّقیّت‌آمیز در زمینه‌های گوناگون همچون دانش، شغل، هنر و... به موفّقیّت نایل آییم.

راسل می‌گوید: «برای اینکه عمری را به خوشی و موفّقیّت به پایان برسانیم باید موقعیّت زمان را در نظر بگیریم و به اقتضای آن گام برداریم».

اگر خواب غفلت ما را برباید، و با هر توجیهی از اوقات گرانبهای خویش غافل شویم، و یا هیچ‌گونه حرکتی در جهت اهداف موفّقیّت‌آمیز و خوشبختی‌آفرین خویش نداشته باشیم، بدبختی گریبانگیر ما شده است. یک ضرب‌المثل سانسکریتی می‌گوید: به امروز توجّه کنید، زیرا زندگانی همین امروز است، در مدّت کوتاه امروز است که تمام تغییرات و حقایق وجودی شما یعنی درخشندگی، نمو جوانی، افتخار عمل و شکوه جوانی ظاهر می‌شود، دیروز یک خوابی بود و فردا یک احتمالی بیش نیست، ولی امروز اگر خوب زندگانی کنید هر دیروزی را خواب خوش و هر فردایی را یک احتمال امیدوار می‌گرداند. پس به امروز خوب توجّه کنید که بامداد جوانی همین امروز است.

پس چه خوب است امروز را به بطالت نگذرانیم، امروز را غنیمت شماریم، و موفّقیّت و خوشبختی را از آنِ خویش نماییم.

«هردر» پیش رفتن با زمان را عامل خوشبختی می‌داند: «چون در میان زمان زندگی می‌کنیم مجبوریم با آن به جلو برویم در غیر این صورت او ما را به جلو خواهد راند. کسی که با میل با زمان به‌پیش‌می‌رود، خوشبخت است».

«نلسون» نیز تمام موفّقیّت‌های خویش را مرهون زمان می‌داند:

«در هر کاری یک ربع ساعت زودتر شروع به فعّالیّت کردم، تمام موفّقیّت‌های خود را مرهون این اقدام هستم».

«دیسرائیلی» راز موفّقیّت را استفاده از فرصت‌ها عنوان کرده است:

«راز موفّقیّت در زندگی این است که موقعی که فرصت آمد، انسان برای استفاده از آن کاملاً آماده باشد».

«دکتر ماردن» نیز فرصت را عامل جبران شکست‌ها و ناکامی‌ها برشمرده است: «سپیده‌دم هر روز به هر کدام از ما فرصتی می‌دهد که کارهای خوبی انجام دهیم و کار را از نو شروع کنیم تا بتوانیم شکست‌ها و ناکامی‌های دوره گذشته را جبران نماییم».⁽¹⁾

تعریف واژه زمان‌شناسی و مدیریّت زمان

در تعریف زمان‌شناسی و مدیریت زمان گفته‌اند:

«شناخت اهمیّت زمان در تکامل و تحوّل و سرنوشت زندگی انسانی و اغتنام فرصت‌ها و استفاده از اوقات در تحت اختیار، با توجّه به برنامه‌ریزی و اصول مدیریّت زمان و مطالعه پیرامون بهترین کارها در فرصت‌های باقیمانده زندگی».⁽²⁾

سیمای موفّقِ زمان‌شناسان و مدیران زمان

1- فرصت‌شناسی

«هلن شاکمن» در مورد فرصت‌شناسی چنین می‌گوید:

«هر موقعیّتی که درست ارزیابی شود می‌تواند مولّد یک شانس و فرصت باشد».⁽³⁾

مدیران زمان و زمان‌شناسان، فرصت‌ها را به خوبی شناسایی می‌کنند، و لحظه‌ای از اوقات گرانبها غافل نمی‌مانند. آنها موقعیّت‌ها را می‌سنجند و در موقعیّت و لحظه طلایی والاترین استفاده‌ها را می‌کنند.

«مهرداد مهرین» نیز درباره فرصت‌های طلایی چنین بیان می‌کند: «هرگز نگذارید فرصتی از دست شما به در رود، زیرا ممکن است یک چنین فرصتی، هرگز دیگر به شما روی نیاورد».

«ماردن» می‌گوید: «منتظر فرصت‌های بزرگ و فوق‌العاده نباشید، از فرصت‌های کوچک استفاده نمایید و آنها را بزرگ نمایید».⁽⁴⁾

«سهل بن عبداللّه» درباره فرصت‌های طلایی عمر چنین می‌گوید: «فرصت، گرانبهاترین اشیای توست؛ به گرانبهاترین کارها صرف کن».⁽¹⁾

یکی از بزرگان پند زیر را فرا داده است:

«یک زمان غافل شدم، صد سال راهم دور شد».⁽²⁾

«دیل کارنگی» درباره افراد موفّق می‌گوید:

«فرصت را سفت بچسبید. زندگی سراسر یک فرصت است. آنها که بیشترین پیشروی‌ها را می‌کنند کسانی هستند که خواسته‌اند چنین کنند و دلش را هم داشته‌اند».⁽³⁾

2- برنامه‌ریزی

«هربرت کاسون» درباره برنامه‌ریزی و طرز استفاده ما از وقت چنین می‌گوید:

«نفس وقت، ارزش ندارد. طرز استفاده ما از وقت آن را باارزش و یا بی‌ارزش می‌کند».

سرجیمز جینز می‌گوید:

«زندگی 50 سال اخیر بیش از زندگی خزندگان در 000/000/50 سال دچار تغییر و تحوّل شده است. این یک حقیقت بسیار جالب توجّه است. این امر نشان می‌دهد که ارزش وقت بستگی به نحوه استفاده از آن را دارد. به همین جهت مرد جوانی که مدّت دو سال به شدّت مشغول تحصیل بوده، بیش از پیرمرد هشتاد ساله‌ای که در طول عمر مانند خزندگان خزیده است، چیزفهم می‌باشد».⁽⁴⁾

مدیر زمان پس از فرصت‌شناسی، با برنامه‌ریزی منظّم از آن فرصت‌ها حداکثر استفاده را می‌برد. در برنامه خویش بهترین و ارزشمندترین کارها را در رأس امور قرار می‌دهد تا در وقت مناسب به انجام آنها بپردازد و از آنها بهره کافی ببرد.

«هربرت کانسون» به برنامه‌ریزی ادیسون اشاره‌ای داشته است: «از نکات جالب

زندگی ادیسون آن است که این مرد، قسمت اعظم وقت را صرف تحقیق و تجربه روی اختراعات نیمه‌کاره سایر مخترعین می‌کرد و به کمک استقامت و تلاش پیگیر اختراعات آنان را تکمیل می‌کرد. از این طریق هم پول به دست می‌آورد و هم به افتخار نایل می‌گشت».⁽¹⁾

یکی از بزرگان نیز درباره برنامه‌ریزی می‌گوید:

«این ادعا که جهت آگاهی و کسب اطّلاعات وقت نیست، ادعایی بیش نمی‌تواند باشد؛ زیرا وقتی که جهت اندیشیدن اختصاص یابد، بهترین عامل جهت صرفه‌جویی در وقت است».⁽²⁾

3- حرکت

«ویلیا جنبیگز براین» توجیهات برای تنبلی در فرصت‌های به دست آمده را نهی نموده و حرکت را راه موفّقیّت دانسته است:

«سرنوشت کسی را از پیش نتوانسته‌اند، ما سرنوشت خود را می‌سازیم. به انتظار سرنوشت نشستن بهانه تنبلی است، حرکت کنیم و سرنوشت خود را با شکوه و موفّقیّت کسب کنیم».⁽³⁾

راز موفّقیّت را در کلام «جرج برنارد شاو» بخوانید:

«مردم موفّق کسانی هستند که برمی‌خیزند و به دنبال خواسته‌های خود حرکت می‌کنند و اگر آن را نیافتند با سعی و عمل آن را به وجود می‌آورند».⁽⁴⁾

حضرت امیر علیه‌السلام می‌فرمایند:

«گذشته گذشت و آنچه می‌آید بر تو پوشیده است، آنچه که در دست داری مغتنم شمر و به عمل گرای».⁽⁵⁾

4- بهره‌برداری

«وین دایر» درباره بهره‌برداری از لحظه چنین گفته است:

گاهی می‌شنوید که روانپزشکان درباره زیستن در گذشته داد سخن سر می‌دهند. زندگی کردن در زمان گذشته محال است. سخن گفتن درباره خاطرات گذشته و احساس پشیمانی از آن جز اتلاف وقت لحظات کنونی نیست. شما تنها می‌توانید از زمان حال کام بجویید.⁽¹⁾

«لوئیزهی» نیز در مورد بهره‌برداری از لحظات چنین بیان کرده است:

می‌توانید وقتتان را با غبطه خوردن و شکوه کردن از اشتباهات گذشته یا آنچه که برایتان به قدر کافی خوب نبوده است، سپری سازید و یا می‌توانید وقتتان را با تفکّر در مورد تجربیّات شیرین موفّقیّت‌آمیز سپری سازید. سریع‌ترین شیوه‌ای که می‌توانید باآن یک زندگی شگفت‌آور خلق کنید، این است که خودتان را دوست بدارید و تفکّر لذّت‌بخش و اندیشه‌های شادی‌آور داشته باشید.⁽²⁾

5 - هوشیاری در مدیریّت زمان

در مدیریّت زمان باید هوشیار باشیم و لحظاتی از عمر که ما را در راه رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی یاری می‌کنند را از دست ندهیم، مانند تلفن‌های بیجا و یا طولانی که هیچ گونه ارزشی ندارد و وقت ما را می‌گیرد، و فرصت‌های طلایی را از دست می‌دهیم. مهرداد مهرین درباره دزدان وقت چنین می‌گوید:

ارزش وقت اشخاص تناسب مستقیم دارد با ارزش خود اشخاص افراد بی‌فکر، تنبل و بی‌اراده نه برای وقت خود نه برای وقت دیگران ارزشی قایل نیستند. اینها بی‌آنکه بدانند وقت خود را ضایع می‌کنند و وقت دیگران را می‌دزدند. دزد وقت یعنی کسی که با مزاحمت‌های بی‌مورد وقت شما را می‌گیرد. با اینکه بدترین دزدهاست ولی مع‌ذلک جامعه تعقیبش نمی‌کند. بنابراین، این شمایید که نباید بگذارید این نوع دزدها وقت شما را به یغما برند.⁽³⁾

دزدانِ فرصت‌های خود را بشناسید (زیرکی در زمان‌شناسی و مدیریت زمان)

دزدان فرصت‌های شما عبارتند از:

1- تلفن‌ها و ملاقات‌های غیر ضروری

2- جلسات غیر مفید

3- پرداختن به امور غیر مهم

4- بی‌نظمی

5- رودربایستی با دیگران

6- عدم تفویض کار به دیگران

7- نداشتن برنامه

8- تأخیر کارها

9- تنبلی

10- سرگرمی‌ها

11- وسواس و تکرار کارها

12- عدم مشورت.⁽¹⁾

6- عدم شتاب

مدیر زمان با اینکه می‌داند اوقات گرانبها هستند و قدر لحظه‌ها را می‌داند ولی هرگز (برای رسیدن به هدف) شتاب و عجله به خرج نمی‌دهد. و با حوصله کارها را به موقع و در وقت خودش انجام می‌دهد.

«خوان رامون جی منز» سرعت و شتاب را بزرگ‌ترین قاتل زندگی برشمرده است: بزرگ‌ترین قاتل زندگی، سرعت است. شتاب به رسیدن چیزی که زمانش فرا نرسیده است، نوعی درازدستی بوده و تباه‌کننده است.⁽²⁾

«توماس فولر» نیز عجله و شتاب را نهی کرده است:

هیچ کاری را به غیر از گرفتن مگس و از بین بردن آفات، سریع انجام مده.⁽¹⁾

«کنفوسیوس» علّت عجله و شتاب را در زیر بیان کرده است:

میل به انجام سریع کار، موجب می‌شود که آن کار ناقص انجام شود.

«لرد چسترفیلد» نیز همین اعتقاد را دارد:

کسی که شتابزده است نشانگر این است که کاری که به آن مشغول است، فراتر از توان طبیعی او می‌باشد.

7- آرامش

برای اینکه از اوقات گرانبهای خویش حداکثر استفاده را ببریم به آرامش نیاز داریم، اگر با اضطراب و دلهره بخواهیم از لحظه‌ها استفاده کنیم موجب کاستی‌های کار می‌گردد:

هیچ‌گاه عبارات: خسته‌ام، کار دارم، گرفتارم، را بر زبان نران؛ زیرا موجب دستپاچگی بیشتر ما شده و نهایتا کاستی‌های کار افزایش می‌یابد.گیون

8 - موفّقیّت و خوشبختی

مدیر زمان با بهره‌برداری از لحظات گرانبهای عمر به خوشبختی و موفّقیّت می‌رسد. او اهدافی را در جهت نیل به موفّقیّت و خوشبختی برای خویش انتخاب نموده، و با برنامه‌ریزی در زمانهای معیّن به انجام آن می‌پردازد و به سرانجام نیکبختی نایل می‌آید. ماردن می‌گوید:

نیکبختی بر سه ستون استوار است:

1- فراموش کردن گذشته

2- غنیمت شمردن حال

3- امیدوار بودن به آینده.

و این سه ستون بر پایه محکم‌تری استوار است: ایمان.⁽¹⁾

«لرد آویبو ری» نیز درباره وقت و نیکبختی چنین می‌گوید:

روز نسبت به کسی که بداند وقت خود را چگونه صرف کند، فوق‌العاده مهربان است.⁽²⁾

«رمود ابترا» در کلام زیر اشاره به بعضی از کسانی کرده است که از اوقات گرانبهای عمر استفاده کردند و به موفّقیّت و خوشبختی رسیدند و آنها را برای ما الگو قرار داده است:

نگویید که به اندازه کافی وقت ندارید، شما در طی شبانه روز به همان اندازه‌ای که هلن کلر، لویی پاستور، میکل آنژ، مادر ترزا، لئوناردو داوینچی، جفرسون و آلبرت اینشتین فرصت داشتند، وقت دارید.⁽³⁾

لذا مدیریّت زمان، برنامه‌ریزی، حرکت و بهره‌برداری از لحظه‌ها، انسان را به سرانجام موفّقیّت و خوشبختی می‌رساند.

دکتر ماردن استفاده از لحظاتِ سپیده‌دم را راز موفّقیّت دانسته است:

سپیده‌دم هر روز به هر کدام از ما فرصتی می‌دهد که کارهای خوبی انجام دهیم و کار را از نو شروع کنیم تا بتوانیم شکستها و ناکامی‌های دوره گذشته را جبران نماییم.⁽⁴⁾

ناپلئون نیز راز شکست اتریشی‌ها را بیخبری از ارزش لحظه‌ها دانسته است:

علّت این‌که اتریشی‌ها پیوسته شکست می‌خورند این است که از ارزش وقت بی‌خبرند.⁽⁵⁾

فیثاغورث نیز در این‌باره به ما پند می‌دهد:

فرصت از دست مده، در کار سستی مکن که میوه آن ذلّت است.⁽⁶⁾

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

اِعْمَلْ لِکُلِّ یَوْمٍ بِما فیه تُرْشَد.⁽¹⁾

کار هر روزت را همان روز انجام ده تا موفّق شوی.⁽²⁾

بر عمر خود بخیل باش

مفسّر کبیر، فخر رازی در تفسیر سوره والعصر، خسران عامِ مذکور در آن یعنی خسران در آیه «إنَّ الإنْسانَ لَفی خُسْرٍ» را به از دست دادن سرمایه عمر معنا کرده و می‌گوید: یخ‌فروشی پیوسته فریاد می‌کرد که گرمای آفتاب موجب آب شدن یخ‌ها که همان سرمایه اصلی من است می‌شود و نابودی سرمایه‌ام خسران بزرگی برای من است. سپس می‌گوید: آفتاب اجل و مرگ بر یخِ عمر آدمی می‌تابد و آن را آب می‌کند و سرمایه عمر از دست دادن و بهره‌ای از آن نبردن، خسران و زیانی عظیم است.

به عبارت دیگر، ادوار مختلف کودکی و جوانی و پیری در برنامه زندگی طبیعی انسان، قانون قطعی تکوین و سنّت اجتناب‌ناپذیر الهی در نظام آفرینش است و قرآن این سه مرحله را در آیه مذکور، مستند به اراده خداوند کرده است؛ پس باید نسبت به گذران عمر خود دقیق و جدی باشیم و لذا رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمودند:

کُنْ عَلی عُمْرِکَ اَشَحَّ مِنْکَ عَلی دِرْهَمِکَ وَ دِینارِک.⁽³⁾

نسبت به عمر خود و مصرف از آن، سخت‌گیرتر و بخیل‌تر باش تا مصرف از پول و ثروتت.⁽⁴⁾

راه‌های افزایش عمر از دیدگاه معنوی

1- وضو

پیامبر گرامی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

همیشه با وضو باش، تا خداوند عمرت را دراز گرداند.⁽¹⁾

2- صله رحم

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

هر که خوش دارد روزیش زیاد و عمرش دراز شود، صله رحم به جا آورد.

3 - زود خوردن صبحانه

4 - پوشیدن کفش مناسب

5 - ادای قرض

6 - آمیزش جنسی کمتر

حضرت امیر علیه‌السلام چهار شرط بالا را در گفتاری چنین بیان کرده‌اند:

هر کس طالب ماندن است، که البتّه ماندنی در کار نیست؛ صبح زود صبحانه بخورد، کفشِ خوب بپوشد، قرض خود را کم کند و با زنان کمتر آمیزش کند.⁽²⁾

7- زیارت قبر امام حسین علیه‌السلام

امام باقر علیه‌السلام درباره این شرط می‌فرمایند:

شیعیان ما را به زیارت قبر حسین‌بن علی علیه‌السلام فرمان دهید، زیرا زیارت آن، روزی را زیاد می‌کند، عمر را دراز می‌گرداند و بدیها را دور می‌سازد.

8 - حسن نیّت

امام صادق در مورد حسن نیّت و طول عمر می‌فرمایند:

هر که خوش‌نیّت باشد، عمرش زیاد شود.

9- روابط نیکوی خانوادگی

امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند:

هر که با خانواده‌اش نیکوکار باشد، عمرش زیاد شود.

10- احسان به پدر و مادر

امام صادق علیه‌السلام احسان به پدر و مادر را باعث طول عمر دانسته‌اند:

اگر دوست داری خداوند بر عمرت بیفزاید، پدر و مادرت را خوشحال کن.⁽¹⁾

11- دعا و صدقه

حضرت زهرا علیهاالسلام در مناجات خویش این‌چنین با خداوند بزرگ راز و نیاز می‌کند:

بار خدایا! تو را به علم غیبت و تواناییت بر آفرینش، سوگند می‌دهم که مرا، تا وقتی می‌دانی زنده بودن برایم بهتر است، زنده بداری و هرگاه مرگ برایم بهتر بوده بمیرانیم.

امام سجاد علیه‌السلام در دعای مکارم الاخلاق درباره عمر، این‌چنین به راز و نیاز پرداخته‌اند:

وَ عَمِّرنی ما کانَ عُمْری بِذْلَةً فی طاعَتِکَ، فَاِذا کانَ عُمْری مَرْتَعا لِلشَّیْطانِ

فاقْبِضنی اِلَیْکَ قَبْلَ اَنْ یَسْبِقَ مَقْتُکَ اِلَیَّ، اَوْ یَسْتَحْکِمَ غَضَبُکَ عَلَیَّ.⁽²⁾

و تا هنگامی که عمرم در فرمانبرداری تو به کار رود عمر ده و هرگاه عمرم چراگاه شیطان شود، پیش از آن که دشمنی و غضب سختِ تو به من روی آورد یا خشمت بر من استوار گردد مرا بمیران.

به وسیله دعا و راز و نیاز با معبود خویش، طول عمر با عزت درخواست نماییم، و همیشه قبل از اینکه بلایی به ما برسد صدقه بدهیم، تا ان‌شاءاللّه بتوانیم از عمر خویش بهره‌برداری کامل نماییم.⁽³⁾

زمان‌شناسی و مدیریّت زمان از دیدگاه معصومین علیهم‌السلام (راه سعادت)

الف) راه کامیابی

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

لَیْسَ مِنْ أَحَدٍ وَ إِنْ ساعَدَتْهُ الاُمُورُ بِمُسْتَخْلِصٍ غَضارَة عَیْش إلاّ مِنْ خِلالٍ

مَکْرُوهٍ، وَ مَنِ انْتَظَرَ بِمُعاجَلَةِ الفُرْصَةِ مُؤاجَلَةِ الاسْتِقْصاءِ سَلَبَتْهُ الأَیّامُ فُرْصَتَهُ، لِأَنَّ مِنْ شَأْنِ الأَیَّامِ السَّلْبَ، وَ سَبیِلَ الزَّمَنِ الفَوْتُ.⁽¹⁾

هیچ کس به کامیابی نرسد، هر چند که کارها بر وفق مرادش باشد، جز آن که از میان سختی‌ها به دست آورده باشد و هر که به انتظار فرصتی بهتر، فرصت در دسترس را از دست بدهد، روزگار فرصت بهتر را [نیز] از او در رباید؛ چرا که از نشانه‌های روزگار فرصت‌ربایی است و راه و رسم زمانه، از دست دادن فرصت است.

ب) انسان مجموعه روزها

امام حسین بن علی علیهماالسلام فرمود:

یا ابْنَ ادَمَ، اِنَّمَا اَنْتَ اَیَّامٌ، کُلَّمَا مَضی یَوْمٌ ذَهَبَ بَعْضُک.⁽²⁾

ای فرزند آدم، تو مجموعه‌ای از روزها هستی، هر روزی که بگذرد چیزی از تو کم شود.

پ) ضرورت استفاده از فرصت‌ها

حضرت امیر علیه‌السلام فرمود:

إِضاعَةُ الْفُرْصَةِ غُصَّةٌ.⁽³⁾

از دست دادن فرصت، باعث اندوه می‌شود.

حضرت علی علیه‌السلام در حکمت 285 نهج‌البلاغه می‌فرمایند:

آنان که وقتشان پایان یافته خواستار مهلتند، و آنان که مهلت دارند کوتاهی می‌ورزند!⁽⁴⁾

ت) نشانه بی‌خردی

قال علی علیه‌السلام: مِنَ الْخرْقِ الْمُعَالَجَةُ قَبْلَ الاْءِمْکانِ، وَ الْأَنَاةُ بِعْدَ الْفُرْصَةِ.⁽⁵⁾

شتاب پیش از توانایی بر کار، و سستی پس از به دست آوردن فرصت، از بی‌خردی است.

ج) غنیمت شمردن فرصت‌ها

قال علی علیه‌السلام: الفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَاب، فانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَیْر.⁽¹⁾

فرصت‌ها چون ابرها می‌گذرند، پس فرصت‌های نیک را غنیمت شمارید.

د) فرصت‌های گرانبها

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

بادِرْ بِأَرْبَعٍ قَبْلَ أَرْبَع: شَبابَکَ قَبْلَ هِرَمِکَ، و صِحَّتِکَ قَبْلَ سُقْمِکَ وَ غِناکَ قَبْلَ فَقْرِکَ وَ حَیاتِکَ قَبْلَ مَماتِکَ.⁽²⁾

به سوی چهار چیز پیش از چهار چیز، بشتاب و آنها را از دست مده:

1- جوانی خویش را پیش از پیری.

2- صحّت و عافیت خود را پیش از آن که به بیماری گرفتار آیی.

3- امکانات و دارایی خویش را قبل از آن که فقیر و نادار شوی.

4- زندگی و حیات خود را پیش از مرگ.⁽³⁾

م) لحظات زودگذر

حضرت امیر علیه‌السلام می‌فرمایند:

چه زود می‌گذرد ساعات روز و چه زود می‌گذرد روزهای ماه و چه زود می‌گذرد ماه‌های سال و چه زود می‌گذرد سالهای عمر.⁽⁴⁾

ن) زمان و معنویت

امام علی علیه‌السلام به مردم می‌فرمایند:

از مردم! هم اینک هم اینک زمان را دریابید پیش از آنکه پشیمان شوید و پیش

از آن که هر کسی بگوید: ای دریغا! که در کار خدا کوتاهی کردم.⁽¹⁾

حضرت امیر علیه‌السلام در حدیثی دیگر درباره زمان و معنویات می‌فرمایند:

عمر تو مهریه خوشبختی توست، به شرط این که آن را در راه اطاعت پروردگارت بگذرانی.⁽²⁾

و) نشانه عاقل

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

در حکمت آل‌داود آمده است: «انسان عاقل باید زمان خود را بشناسد، به کاری که موظّف است روی آورد، و آن را به درستی انجام دهد».⁽³⁾

ه-) عمر عزیز است

امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند:

در دنیا چیزی گرانقدرتر و عزیزتر از مکتب آدمی و وقت او نیست.⁽⁴⁾

ی) لحظه‌های خوشحالی و تفریح

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

اُوقاتُ السُّروُر خُلْسَةٌ.⁽⁵⁾

لحظه‌های خوشحالی و تفریح، فرصتی است برای دور کردن خستگی.

همان‌طور که قبلاً بیان شد برای استفاده از لحظه‌های گرانبهای عمر، احتیاج به تجدید قوا داریم. به همین منظور باید استراحت کافی داشته باشیم و ساعاتی را نیز برای تفریح و کسب لذّت‌های مشروع در نظر بگیریم، تا با تجدید قوا بهتر بتوان از وقت خویش استفاده نماییم.

زمان‌شناسی و مدیریّت زمان از دیدگاه بزرگان

«آدمی‌که وقت‌شناس‌است‌وشما را منتظرنمی‌گذارد،بااین‌عمل‌خودنشان می‌دهد که‌نه‌تنهابرای‌وقت‌شما،بلکه‌حتّی‌برای‌وقت‌خودهم‌ارزش‌قائل‌می‌باشد».ساموئل اسمایلز

«آدمی‌زاد در مقابل سرنوشت بازیچه‌ای بیش نیست، فقط حال است که در اختیار ماست و ما باید قدر و قیمت آن را بدانیم».یکی از بزرگان

«آرزوی خوشبختی بزرگتر، پیوسته ما را از لذّت خوشبختی که از آن بهره‌مندیم باز می‌دارد».ژان دوال

«آقا حقیقتا زندگی را دوست داری؟ اگر چنین است وقت را ضایع نکن؛ زیرا زندگی از ماده وقت ساخته شده است».فرانکلین

«آیا جهالت نیست که آدمی ساعات شیرین امروز را فدای روزهای آینده نماید».

شوپنهاور

«آدم عاقل فرصت نیک را به بخت نیک مبدل می‌سازد».ضرب المثل یونانی

«امروز، امروز، امروز».جان راسکین

«اتلاف وقت، گرانبهاترین خرج‌هاست».بالزاک

«از ابومسلم خراسانی پرسیدند از چه به این مقام رسیدی؟ گفت: کار امروز را به

فردا نینداختم».عبداللّه منارل

«انسان آن‌قدر فرصت ندارد که نیمی از عمرش را صرف نزاع و ستیزه کند، اگر کسی از حمله و بدگویی به من دست بکشد، هرگز گذشته را برای تلافی به خاطر نخواهم آورد».لینکلن

«امروز را دریاب و به فردا هر چه کمتر بتوانی تکیه کن».هوراس

«بزرگ‌ترین مصیبت آن است که بتوانی کاری نیک انجام دهی و آن‌قدر خودداری کنی که وقت آن بگذرد...».یکی از بزرگان

«به شرط دانستن قیمت وقت هم به ثروت و هم به صحت می‌توانیم نایل شویم». کاظم‌زاده ایرانشهر

«تیک‌تاک تیک‌تاکِ ساعات زندگی باید برای مبارزه حیات استهلاک شوند. بیایید مسامحه ننماییم. لحظات زمان را با افعال نافذ آرایش دهیم و انفاس محدود خود را با آبرومندی و افتخار به پایان رسانیم».⁽¹⁾گورکی

«وقت، بزرگ‌ترین و گرانبهاترین چیز است که در عالم وجود، یافت می‌شود و ابدا

قابل خرید و فروش نیست و نادارترین گداهای عالم همان مقدار از وقت را در تصرّف دارد که برای پادشاه یا یک رئیس جمهور قابل تصرّف است. مردم می‌توانند زر یا چیز پربهای دیگر را ذخیره کنند ولی به هیچ‌وجه نمی‌توانند چیزی از وقت ذخیره نمایند».دکتر ماردن

«قدر لحظه‌های طلایی زندگی را بدانید، وقت گوهری است گرانبها. انسان تنها یک بار به دنیا می‌آید و یک بار زندگی می‌کند و آنگاه مرگ است و پایان زندگی دنیوی. پس کسی که قدر لحظه‌های زودگذر عمر خویش را نداند و آن را بی‌فایده سپری کند، در پایان افسانه حیات، جز حسرت و افسوس حاصلی نخواهد داشت.

سعی کنید که به هیچ وجه، کار امروز را به فردا موکول نکنید. امروز و فردا کردن نوعی «عادت بد» است که با رضا و رغبت در انسان ایجاد می‌شود. در این راه اوّلین حرکت، بنابر خواست خود ما، و بر مبنای حس راحت‌طلبیمان شکل می‌گیرد و در مراحل بعد اندک اندک عمیق می‌شود و به صورت عادت در می‌آید. افرادی که در انجام کارها امروز و فردا می‌کنند، معمولاً در خیال زندگی می‌کنند. مثلاً فردی که دوست دارد پیاده‌روی کند، امّا هیچ‌وقت این کار را نکرده در حالی که همیشه همه نقشه این کار را در ذهن خود دارد.

کار امروز را به فردا انداختن، شخص را در باتلاقی گرفتار می‌کند که قدرت تحرّک را از او می‌گیرد. برداشتن این مانع بزرگ یکی از مهم‌ترین رموز موفّقیّت شما به حساب می‌آید.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: «از اهمال بپرهیزید و هرگز کار امروز را به فردا میفکن که تو برای

امروز زنده‌ای نه برای فردا».⁽¹⁾

«اگر امروز کیسه‌ات خالی است، از فردا گدایی نکن».⁽²⁾آکولاتوم،⁽³⁾نکته 78

«شتاب برای رسیدن به فردا، امروزت را تباه می‌کند».آکولاتوم، نکته 130

«کسی که آماده‌تر باشد، فرصت مناسب را بهتر می‌شناسد.آکولاتوم، نکته 131

«آینده را در گذشته طرح‌ریزی نکن».آکولاتوم، نکته 182

«امروز، دوباره باز نخواهد گشت»⁽⁴⁾.آکولاتوم، نکته 219

«بخواه، به تو خواهند داد. بجو، خواهی یافت. به در بکوب، به رویت باز خواهد شد؛ زیرا هر کسی می‌خواهد دریافت می‌کند. جوینده، یابنده است. بله هر کسی به در بکوبد به رویش باز خواهد شد».⁽⁵⁾

«از فرصت استفاده کنید».حضرت مسیح علیه‌السلام

«باید این موضوع را آویزه گوشمان کنیم که شانس، دو بار به انسان رجوع نمی‌کند.

البته ممکن است انسانی که فرصت خود را از دست داده است در آینده با فرصت‌های تازه‌ای مواجه شود، لیکن هیچ وقت شرایط، شانس اوّلیه را نخواهد داشت. خوشبخت کسی که از اوّلین فرصتش به نحو احسن استفاده کرده و کامیاب می‌شود. بدبخت کسی که فرصت اوّلیه را از دست داده و در باتلاق ناکامی فرو می‌رود».⁽⁶⁾هیوز

زمان‌شناسی و مدیریّت زمان از دیدگاه شعرا

آنچه ندارد عوض ای هوشیار

عمر عزیز است غنیمت شمار⁽⁷⁾

***سعدی

اگر صد سال باشی شاد و پیروز

همیشه عمر تو باشد یکی روز

اگر سختی برد ور کامجویی

تو را آن روز باشد کاندر اویی

***ویس و رامین

بودم جوان که گفت مرد پیر و استاد

فرصت غنیمت است نباد ز دست داد

***سعدی

بر چهره گل نسیم نوروز خوش است

در صحن چمن روی دل‌افروز خوش است

از دی که گذشت هر چه گویی خوش نیست

خوش باش و ز دی مگو که امروز خوش است

***خیّام نیشابوری

دریاب خویش را که در این بحر موج‌خیز

همچون حباب وقت تو بسیار نازک است

***واهب قندهاری

غنیمت شمار این گرامی نفس

که بی مرغ قیمت ندارد قفس

مکن عمر ضایع به افسوس و حیف

که فرصت عزیز است الوقت ضیف

***سعدی

پرتو عمر چراغیست که در بزم وجود

به نسیم مژه برهم‌زدنی خاموش است

غافل مشو ز عمر که ساکن نمی‌شود

صید عنان گشته اقامت‌پذیر نیست

ای که پنجاه رفت و در خوابی

مگر این پنج روزه دریابی

تا کی این باد کبر آتش خشم

شرم بادت که قطره آبی

کهل گشتی و همچنان طفلی

شیخ گشتی و همچنان شابی

سعدی

بخش چهارم: ادب و تربیت

اشاره

ادب، راه رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی

یکی از راه‌های رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی، ادب است. ادب از ارزش‌ها به شمار می‌رود و هیچ ثروتی مثل علم و ادب نیست. ادب زیوری گرانبهاست که دوستان را زیاد می‌کند، انسان را نزد همگان عزیز می‌نماید، عمل را بارور می‌کند، خصلت‌های اخلاقی را در انسان بارور می‌کند، و انسان را از رذیلت‌های اخلاقی باز می‌دارد، فرهنگ انسانی را بالا می‌برد و به انسان روشنایی می‌بخشد.

حضرت امیر علیه‌السلام به فرزندشان امام حسن علیه‌السلام می‌فرمایند:

ای فرزند، ادب فراگیر و دل را به نور ادب روشنی بخش؛ زیرا دل بزرگ‌تر است از این که پلیدی بر او وارد گردد. آگاه باش که اگر بینوا شوی، ادب تو را ثروتی است و اگر در تنهایی و غربت مانی او تو را یار باوفایی است. ادب عقل را بارور می‌کند و قلب را روشنی می‌بخشد و سرلوحه بزرگواری می‌باشد.

با جمال و ثروت خود، دوستانی یکدل نمی‌توان به دست آوری چنانچه با ادب خواهی توانست. ادب راهنمایی بس تواناست که به سوی خوی‌های نیکو و اگر ادب زینت انسان نبود، چهارپایی بیش نیست.⁽¹⁾

با این سخنِ مولا در می‌یابید که هر کس با ادب است خوشبخت و موفّق است و هر کس ادب ندارد بدبخت است. آن حضرت در کلامی دیگر درباره ادب چنین می‌فرمایند:

ادب نیازمندان را ثروت است و جوانمردان را یاور و همنشینی است نیکو و در هنگام تنهایی مونس است. دلها را صفا می‌بخشد و خردها را نیرو می‌دهد و آرزومندان را به آرزو می‌رساند.⁽¹⁾

مولا علی علیه‌السلام در گفتاری دیگر در مورد این موضوع می‌فرمایند:

در جستجوی ادب بودن بالاتر است از این که در جستجوی طلا باشید.

آن حضرت، بی‌ادب را کوچک شمرده است:

بی‌ادب را بزرگواری نباشد.

«منستنی» جمله زیر را درباره ادب بیان کرده است:

ادب را رایگان می‌توان به دست آورد، لیکن با آن همه چیز می‌توان خرید.

در «امثال و حکم دهخدا» نیز جمله زیر آمده است:

زشتی نسب را با ادب برطرف کنید.

در کتاب «آکولاتوم» درباره ادب چنین بیان شده است:

ادب قیمتی ندارد، امّا با آن همه چیز می‌توانی بخری.⁽²⁾

معنی ادب

ادب، لفظی عام است و شامل تمام آداب می‌شود، مثلاً تجارتِ کسب آدابی دارد، کشاورزی آدابی دارد، موعظه کردن و روضه خواندن آدابی دارد، رانندگی و غیره آدابی دارد، اگر مراعات شود سعادت و خوشبختی دنیا و آخرت شامل حال آدمی می‌گردد و اگر آداب زندگی مراعات نشود سعادت و خوشبختیِ دنیا و آخرت رخت بر می‌بندد.

سیمای مؤدبان موفّق

1- رعایت خصلت‌های اخلاقی

شخص مؤدّب خصلت‌های اخلاقی را رعایت می‌کند و از رذیلت‌های اخلاقی

دوری می‌کند. او آداب اخلاقی را نصب‌العین خویش قرار داده و لحظه‌ای گِرد کارهای خلاف اخلاق نمی‌گردد.

2- رعایت آداب معاشرت

شخص مؤدب آداب معاشرت را به نحو احسن اجرا می‌کند و همیشه و در همه جا معاشر خوبی می‌باشد. در آداب معامله، روابط اجتماعی، روابط خانوادگی و دانش آموختن، لحظه‌ای از آداب معاشرت دوری نمی‌جوید.⁽¹⁾

(داستان) تواضع و ادب «آبراهام لینکن»

روزی «آبراهام لینکن» رئیس جمهوری آمریکا، با یکی از معاونینش در جنگلی راه می‌رفت، ناگهان مرد روستایی که باری به دوش داشت در سر راه آنها پیدا شد، و وقتی کاملاً نزدیک شد، آبراهام لینکن کلاهش را برداشت و با قیافه مؤدب و مهربانی گفت: سلام دوست من!

مرد روستایی هم بی‌آن که او را بشناسد، جواب سلامش را داد و رد شد. در این موقع، معاون آبراهام لینکن به او اعتراض کرد و گفت: آیا شایسته است که رئیس جمهوری یک مملکت به یک روستایی سلام بدهد و تعظیم کند؟

آبراهام لینکن لبخندی زد و در جواب او گفت: آیا شایسته است که رئیس جمهوری کشوری از یک روستایی معمولی در ادب و نزاکت پایین‌تر باشد؟!⁽²⁾

3- رعایت آداب همسرداری

آداب همسرداری را در محیط خانواده به نحو احسن اجرا می‌کند، و همیشه همسر خویش را از خود راضی و خشنود نگه می‌دارد.

به تشبیه «دیل کارنگی» در مورد این موضوع توجّه فرمایید:

ادب برای ازدواج همان قدر اهمیّت دارد که روغن برای موتور.⁽¹⁾

4- احترام به والدین

شخص مؤدب به پدر و مادر خویش احترام گذارده و به آنان نیکی می‌نماید. هرگز حرفی که نشانه بی‌احترامی به پدر و مادر است از دهان او خارج نمی‌گردد و همیشه بال‌های تواضع خویش را نزد آنان پهن می‌نماید.

5 - احترام به استاد

دانش‌آموز با ادب، آدابِ احترام به استاد را رعایت می‌کند و هرگز استاد خویش را آزرده‌خاطر نمی‌گرداند و همیشه سعی می‌کند رضایتِ خاطر استاد را فراهم نماید.

6- رعایت آداب پسندیده و دوری از رذیلت‌ها

شخص مؤدب همه آداب خوب و پسندیده را رعایت می‌کند. و از هر گونه رذیلتی دوری می‌جوید.

آثار موفّقیّت‌آمیز ادب

1- ازدیاد دوستانِ یکدل

به علّت مسائلی که در سیمای مؤدبان به آن اشاره شد، شخص باادب، دوستانِ یکدل زیادی می‌یابد و آن دوستان در هنگام سختی‌ها و مشکلات یار و یاور شخص مؤدب هستند، و او را در راه رسیدن به هدفش یاری می‌کنند.

2- عزیز و گرامی نزد مردم

شخص مؤدب به علت رعایت آداب اخلاقی و آداب معاشرت و دوری جستن از هر گونه رذیلتی نزد اجتماع عزیز است و گرامی داشته می‌شود.

گر با ادب و تمیز باشی

نزد همگان عزیز باشی

3- استحکام زندگی زناشویی

او به علّت رعایت آداب همسرداری از روابط قوی و مستحکمی با همسر خویش برخوردار است و هرگز زندگی زناشویی آنان متزلزل نمی‌گردد.

4- پدر و مادر، یار و غمخوار فرزند مؤدب

طبیعتا پدر و مادر، فرزند مؤدب خویش را عزیز و گرامی می‌دارند و همیشه در سختی‌ها و گرفتاری‌های فرزند خود یار و غمخوار او هستند.

5 - استحکام روابط در محیط کار

او به علّت رعایت ادب و نزاکت با رئیس و همکاران در محیط کار موجبات خوشنودی رئیس و همکاران را فراهم می‌آورد و رئیس و همکاران نیز وی را گرامی می‌دارند. به همین علّت او هرگز کار خویش را از دست نمی‌دهد و حتّی رئیس (به علّت رعایت ادب وی) به او گاهی ترفیع درجه و یا پاداش می‌دهد، و همکاران او نیز از وی رضایت دارند.

6- آرامش

شخص مؤدب به علّت دوری از رذیلت‌های گوناگون و رعایت مسائل اخلاقی

و... در آرامش به سر می‌برد. اگر یک شخص بی‌ادب بعضی از رذیلت‌ها را مرتکب شود، مثلاً سخن‌چینی نماید و یا اینکه راز دوست خویش را برملا نماید، خودِ وی به عذاب وجدان مبتلا می‌گردد. به همین نسبت نیز هر که از رذیلت‌ها دوری گزیند و خصلت‌ها و آداب گوناگون را انجام دهد، وجدانی آرام داشته و از آرامش بیشتری برخوردار است.

7- معنویات

همان‌طور که در احادیث گوناگون بیان شده، شخص باادب با انجام آدابِ گوناگون به خداوند بزرگ تقرّب می‌جوید و نزد خداوند بزرگ گرامی داشته می‌شود. زیرا شخص باادب نزد خداوند منّان نیز عزیز است.

حضرت جواد علیه‌السلام می‌فرمایند:

آن کس که ادبش بیشتر است، نزد خدا گرامی‌تر است.⁽¹⁾

8 - الگوی فرزندان

هنگامی که انسان مؤدب باشد و آدابِ گوناگون را رعایت نماید، الگوی فرزندان خود می‌شود، و آنان تحت تأثیر رفتار مؤدبانه پدر خویش قرار می‌گیرند و باادب می‌شوند.

تشویق به ادب کردن فرزند

حضرت امیر علیه‌السلام در نهج البلاغه به فرزندش امام حسن علیه‌السلام می‌فرمایند:

دل نوجوان همچون زمین خالی است که هرچه در آن افکنده شود می‌پذیرد. از این رو، من پیش از آن که دلت سخت و ذهنت مشغول شود به تربیت تو پرداختم.⁽²⁾

فرزند، در ایّام کودکی و نوجوانی تربیت‌پذیر است، انسان باید او را تربیت کند و به او ادب بیاموزد. باید الگوی فرزند خویش بشود و کارهای سعادتمندانه و خداپسندانه را به او گوشزد نماید و او را از کارهای زشت و رذیلت‌ها باز دارد. مثلاً آداب معاشرت، آداب اخلاقی، احترام به معلّم، احترام به بزرگ‌ترها، نیکی به پدر و مادر و غیره را به او بیاموزد، و او را از کارهای خلافِ ادب باز دارد.

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درباره تعلیم ادب به فرزندان می‌فرمایند:

فرزندان خود را گرامی بدارید، و آنان را خوب تربیت کنید (که به وسیله این تربیت) آمرزیده می‌شوید.⁽³⁾

تفسیر سعادتمندانه ادب

حضرت علی علیه‌السلام برای فرا گرفتن ادب چنین تعلیم داده‌اند:

برای تربیت کردن خود همین بس که از آن‌چه در دیگران نمی‌پسندی دوری کنی.⁽¹⁾

به عیسی‌بن مریم علیه‌السلام عرض شد: چه کسی تو را ادب آموخت؟ فرمود: هیچ کس ادبم نیاموخت، بلکه زشتی نادانی را دیدم و از آن دوری گزیدم.

سعدی شیرازی نیز در همین رابطه چنین گفته است:

لقمان را گفتند ادب از که آموختی؟ گفت: از بی‌ادبان، که هر چه از فعل بد ایشان در نظرم ناپسند آمد از آن پرهیز کردم.⁽²⁾

بهترین ادب

امام علی بن ابیطالب علیه‌السلام فرمود:

أَفضلُ الأدبِ أن یَقِفَ الإنسانُ عند حَدِّه و لایَتَعَدّی قَدْرَه.

بهترین ادب آن است که انسان در حدّ و مرز خود بماند و از اندازه خویش تجاوز نکند.

«چ. جکسون» می‌گوید:

مؤدب و فروتن باشید، لیکن اجازه ندهید حق شما پایمال نشود.

حضرت امیر علیه‌السلام در گفتاری دیگر بهترین ادب را چنین معرّفی می‌نمایند:

بهترین ادب آن است که تو را از نارواها باز دارد.⁽³⁾

موارد لازم در آموختن ادب

اشاره

هنگامی که می‌خواهیم به شخصی ادب بیاموزیم، نکات زیر را در هنگام آموختن ادب به کار ببریم:

1- عدم تأدیب در هنگام خشم

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از تأدیب کردن در هنگام خشم نهی فرموده است.⁽⁴⁾

2- پاداش به مؤدب (تشویق مؤدب)

حضرت امیر علیه‌السلام می‌فرمایند:

با پاداش دادن به نیکوکار، بدکار را از بدکرداری باز دار.⁽¹⁾

امام رضا علیه‌السلام درباره تشویق به ادب کردن فرزند می‌فرمایند:

به کودک دستور بده که با دست خودش صدقه بدهد گرچه به اندازه تکّه نانی یا یک مشت از چیزی باشد؛ زیرا هر چیزی که در راه خدا داده شود اگر با نیّت پاک صورت گیرد، هرچند کم باشد، بسیار زیاد است.⁽²⁾

3- تأدیب بی‌ادب

حضرت علی علیه‌السلام فرمودند:

اصلاح کردن نیکان با گرامی داشتن آنهاست و اصلاح کردن بدکاران با تأدیب آنان.⁽³⁾

4- برخورد طبق روحیه‌ها

حضرت امیر علیه‌السلام می‌فرمایند:

برادرت را بانیکی‌کردن به او سرزنش‌کن و بدیش را با بخشش به او پاسخ ده.⁽⁴⁾

حضرت امیر علیه‌السلام در حدیثی دیگر درباره آموختن ادب چنین می‌فرمایند:

بدکار را (یا کسی را که به تو بدی کرده است) با کردار نیکت درست گردان و با گفتار نیکو و زیبایت به خیر و خوبی راهنمایی کن.

پاسخ جوان بی‌تربیت (روایت)

جوانی به امام سجاد علیه‌السلام ناسزا گفت، حضرت فرمود:

جوان! درجلوی‌ماگردنه بسیارسختی‌است،اگرمن‌از آن گردنه گذشتم باکی ندارم هر چه مایلی بگو، و اگر در آن گردنه حیران ماندم از هر چه تو بگویی بدترم.⁽⁵⁾

5 - قهر کردن در هنگام بی‌ادبی

شخصی نزد امام معصوم علیه‌السلام از فرزند خود شکایت کرد؛ آن حضرت فرمود: «او را نزن بلکه برای مدّتی کوتاه با او قهر کن».⁽¹⁾

در هنگامی که به افراد بی‌ادب بر می‌خورید و احساس می‌کنید با داستان‌های مُستهجَن، قصد ناراحت کردن شما را دارند و می‌کوشند نظرات خود را به شما بقبولانند، سعی کنید فورا محیط را ترک کرده و از آنها کناره بگیرید و با عادت «نشستن و تحمّل کردن» مبارزه کنید. با این کار نه تنها کنترل خود را در دست گرفته‌اید

بلکه به این افراد می‌آموزید که رفتارشان را با شما اصلاح کنند.⁽²⁾

قهر امام سجّاد از یک جوان بی‌ادب

امام محمد باقر علیه‌السلام می‌فرمایند:

پدرم امام سجّاد علیه‌السلام مردی را همراه پسرش دید که راه می‌رفتند، ولی پسر به شانه پدر تکیه کرده بود. امام سجّاد از رفتار ناشایسته پسر، خشمگین شد و به همین خاطر با آن پسر سخن نگفت تا از دنیا رفت.⁽³⁾

الگوهای ادب و تربیت

الف) پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

حالت و گفتاری را که هر کس در اوّلین لحظه برخوردش با مخاطبان دارد، آینه‌ای است که درون را نشان می‌دهد. سلام گفتن و دست دادن و مصافحه کردن، نشان ادب، تواضع و حسن خلق است.

در حدیث درباره پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آمده است:

کانَ مِنْ خُلْقِهِ اَنْ یَبْدَأَ مَنْ لَقِیهُ بِالسَّلامِ.⁽¹⁾

از خلق و خویش آن بود که با هر کس برخورد می‌کرد، آغاز به سلام می‌نمود.

و نیز دست دادن:

«إِذا لَقِیَ مُسلِما بَدَأَ بِالْمُصَافَحَة.⁽²⁾

هرگاه با مسلمانی دیدار می‌کرد، با او دست می‌داد.

در دست دادن نیز رعایت می‌کرد تا دست خویش را زود عقب نکشد، تا مبادا طرف مقابل احساس بی‌علاقگی و سردی در برخورد پیدا کند. به نقل انس بن مالک:

إِذا لَقِیَهُ أَحَدٌ مِنْ أَصحابِهِ فَناوَلَ بِیَدِهِ ناوَلَها اِیّاهُ فَلَمْ‌یَنْزَعْ عَنْهُ حَتّی یَکُون الرَّجُلُ هُوَ الّذی یَنْزِعُ عَنْهُ.

هرگاه با یکی از اصحاب، ملاقات می‌کرد و آن شخص دست پیش می‌آورد، پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با او دست می‌داد و دست خویش را از دست او جدا نمی‌کرد تا این که شخص مقابل دست خود را عقب بکشد و از دست آن حضرت درآورد.⁽³⁾

ب) تربیت امام حسن و امام حسین علیهماالسلام توسط پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

روزی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در حال استراحت بود، فرزندشان امام حسن علیه‌السلام آب خواست، حضرت نیز قدری شیر دوشید و کاسه شیر را به دست وی داد، در این حال حسین علیه‌السلام از جای خود بلند شد تا شیر را بگیرد، اما رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شیر را به حسن علیه‌السلام داد.

حضرت فاطمه علیه‌السلام که این منظره را تماشا می‌کرد عرض کرد:

پاسخ دادند:

«چنین نیست، علّت دفاع من از حسن علیه‌السلام حق تقدّم اوست، زیرا زودتر آب خواسته بود. باید نوبت را مراعات نمود».⁽¹⁾

ج) امام حسن و امام حسین علیهماالسلام؛ الگوی ادب

روزی امام حسن و امام حسین علیهماالسلام از محلّی می‌گذشتند پیرمردی را دیدند که مشغول وضو است، ولی به طور صحیح وضو نمی‌گیرد، آداب و شرایط آن را به جا نمی‌آورد. از آنجا که آموختن آدم جاهل واجب است، تصمیم گرفتند به طور غیرمستقیم با کمال ادب، وضو گرفتن صحیح را به او بیاموزند.

نخست با یکدیگر به بحث و گفتگو پرداختند، طوری که پیرمرد سخنانشان را بشنود. یکی گفت: وضوی تو صحیح نیست، وضوی من درست است.

دیگری گفت: نه، وضوی تو درست نیست، وضوی من صحیح است.

سپس نزد پیرمرد آمدند و گفتند:

ما در حضور شما وضو می‌گیریم نگاه کن و ببین کدام یک از ما خوب وضو می‌گیریم و درباره ما داور باش!

هر دو وضوی درست و کاملی جلوی چشم پیرمرد گرفتند.

آنگاه از پیرمرد پرسیدند:

وضوی کدام یک از ما صحیح‌تر و بهتر است؟ پیرمرد متوجّه شد که وضوی صحیح چگونه است و منظور اصلی آن دو کودک آموختن او است.

با کمال فروتنی اظهار داشت:

عزیزان! وضوی هر دوی شما خوب و صحیح است، من پیرمرد نادان هنوز درست وضو گرفتن را نمی‌دانم و شما به خاطر محبّت و دلسوزی که بر امّت جدّتان دارید، مرا آگاه ساختید و وضوی درست و صحیح را به من آموختید، سپاسگزارم.⁽²⁾

د) ادب زلیخا

داستان یوسف و زلیخا در قرآن با صفت «احسن القصص» ممتاز گشته است. «هجویری» قبل از «ملاّی رومی» درباره کیفیت عشق یوسف و زلیخا می‌نویسد:

چون یوسف به یعقوب رسید، و خداوند تعالی وی را وصال کرامت کرد، زلیخا را جوان گردانید، و به اسلام ره نمود، و به زنی به یوسف داد. یوسف قصد وی کرد. زلیخا از وی بگریخت. گفت: ای زلیخا! من آن دلربای توام، از من چرا همی گریزی؟ مگر دوستی من از دلت پاک شده است!

گفت: لا واللّه که در دوستی زیادت است. امّا من پیوسته آداب حضرت معبود خود نگاه داشته‌ام. آن روز که با تو خلوت کردم معبود من بُتی بود، و وی هرگز ندیدی، فَاَمّا به حکم آن که وی را دو چشم بی‌بصر بود، چیزی بر آن پوشیدم تا تهمت بی‌ادبی از من برخیزد. اکنون من معبودی دارم که بیناست بی‌مُقلت (سیاهی چشم) و آلت، به هر صفت که باشم مرا می‌بیند، نخواهم که تارک الآداب باشم.⁽¹⁾

نمونه‌هایی از بی‌ادبی و عذاب خدا بر اثر آن

1- ترک ادب یوسف نسبت به پدر، سبب شد که نبوّت از نسل او منقطع شود.

2- بی‌ادبی پسر نوح که کشف عورت پدر را نمود و خندید سبب شد یأجوج و مأجوج - که زبان نمی‌فهمیدند - از اولاد او شد.

3- بی‌ادبی قوم لوط که حتّی در مجالس، بی‌ادبی می‌نمودند باعث شد تا به عذاب خداوند بزرگ گرفتار شوند.

4- بی‌ادبی قوم موسی که «مَنّ و سَلْوی» را نشناختند و گفتند سیر و عدس بده، باعث انقطاع مائده از آسمان گردید.

مائده از آسمان در می‌رسید

بی‌شراع و بیع، بی‌گفت و شنید

در میان قوم موسی چند کس

بی‌ادب گفتند کو سیر و عدس

منقطع شد نان خوان خوان

ماند رنج و زرع و بیل و داسمان⁽¹⁾

بی‌ادب آتش بر همه آفاق زد (شعر)

ما ز حق جوییم توفیق ادب

بی‌ادب محروم ماند از فیض رب

بی‌ادب تنها نه خود را خوار کرد

بلکه آتش بر همه آفاق زد⁽²⁾

ادب و تربیت از دیدگاه معصومین علیهم‌السلام (راه سعادت)

الف) ارزش ادب

حضرت امیر علیه‌السلام می‌فرمایند:

یا مؤمنُ، إنّ هذا العِلْمَ و الأدبَ ثَمَنُ نفسِکَ، فاجتَهِدْ فی تَعلُّمِهِما، فما یَزیدُ مِن عِلْمِکَ و أدبِکَ یَزیدُ فی ثَمَنکَ و قَدْرِک.⁽³⁾

ای مؤمن! این دانش و ادب جان‌بهای توست، پس در فراگرفتن آن دو کوشا باش که هرچه بر دانش و ادبت افزوده شود، قدر و ارزشت فزونی گیرد.

ب) میراث پدران

مولا علی علیه‌السلام فرمود:

خیرُ ما ورّثَ الآباءُ الأبناءَ الأَدبُ.⁽⁴⁾

برترین چیزی که پدران برای فرزندان به ارث می‌نهند ادب است.

ج) برترین تبار و والاترین خویشاوندی

حضرت امیر علیه‌السلام می‌فرمایند:

ادب نیکو، برترین تبار و والاترین خویشاوندی است.⁽⁵⁾

آن حضرت در گفتار دیگری می‌فرمایند:

ادب بیاموز که آن زیور شرافت و افتخارات خانوادگی است.⁽⁶⁾

حدیثی از حضرت علی علیه‌السلام در کتاب «بحار الانوار» نقل شده است که می‌فرمایند:

ادبِ نیکو، جایگزین شرافت و افتخارات خانوادگی است.⁽¹⁾

حضرت امیر علیه‌السلام در گفتار دیگری - که در کتاب «تحف العقول» نقل شده است - می‌فرمایند:

کسی که ادب ندارد، شرافت خانوادگیش تباه شود.⁽²⁾

د) والاترین زینت

مولا علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

زیور شما ادب است.

هیچ زیوری چون آداب نیست.⁽³⁾

ر) زن بی‌ادب، عامل بدبختی

امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند:

ثَلاثَةٌ تُکَدِّرُ الْعَیْشَ: السُّلْطانُ الجائِرُ، وَالْجارُ السّوْءُ، وَ المَرأَة البَذِیَّةُ.⁽⁴⁾

سه چیز زندگی را تیره نماید: زمامدار ستمکار، همسایه بد و زنِ بی‌ادب.

و) چگونگی تربیت

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

فرزندان خود را در هفت سالگی نماز بیاموزید و چون ده ساله شدند آنها را بر ترک نماز تنبیه کنید و بسترهایشان را از هم جدا سازید.⁽⁵⁾

حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در گفتاری دیگر درباره این موضوع می‌فرمایند:

فرزند، هفت سال آقاست، هفت سال بنده و هفت سال وزیر. اگر تا بیست و یک سالگی خوی و خصلت‌هایش را پسندیدی (که خوب) وگرنه به حال خود رهایش کن، زیرا تو در پیشگاه خداوند متعال معذوری.⁽⁶⁾

امام صادق علیه‌السلام درباره تربیت نوجوان می‌فرمایند:

کودک را باید از سن پانزده سالگی برای روزه گرفتن تربیت کرد.⁽¹⁾

م) دعای امام حسین علیه‌السلام درباره ادب

اَللَّهُمَّ لاتَسْتَدْرِ بِالاْءِحْسانِ وَ لاتُؤَدِّبْنی بِالْبَلاءِ.⁽²⁾

خداوندا! مرا با احسان خود، فزون‌طلب منما و با بلا و گرفتاری ادب مکن.

ه-) عقل و ادب

امام رضا علیه‌السلام درباره اکتسابی بودن ادب می‌فرمایند:

عقل، عطیّه و بخششی است از جانب خدا و ادب داشتن، تحمّل یک مشقّت است و هر کس با زحمت ادب را نگه دارد، قادر بر آن می‌شود، امّا هر که به زحمت بخواهد عقل را به دست آورد جز بر جهل او افزوده نمی‌شود.⁽³⁾

ی) جوان و ادب

امام صادق علیه‌السلام از پدران خود نقل می‌کند:

جاءَ رَجُلانَ إِلَی النَّبیِّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، شَیْخٌ وَ شابٌّ، فَتَکَلَّمَ الشّابُّ قَبْلَ الشَّیْخِ، فقالَ النَّبیُّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: أَلْکَبیرَ، أَلکَبیرَ.

روزی دو نفر که یکی پیر و دیگری جوان بود، خدمت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مشرّف شدند، جوان قبل از پیرمرد شروع به سخن کرد. حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود: بزرگ، بزرگ.⁽⁴⁾

بخش پنجم: شجاعت

اشاره

شجاعت، راه رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی

«شجاعت بزرگ‌ترین معرّف انسانیّت است».⁽¹⁾دانیل وبستر

شجاعت و شهامت، آرامش را به انسان باز می‌گرداند و اضطراب و نگرانی را از بین می‌برد و از بروز بیماری‌های روحی، روانی جلوگیری می‌نماید.

ضرب‌المثلی فارسی می‌گوید:

«ترس بدتر از مرگ است».

زیرا ترس عامل اضطراب و نگرانی است. ترس رنج‌آور و دردآور است، و موجب حالات سخت روحی است و یکی از مشخصه‌های امراض روانی ترس‌های بی‌مورد است. اگر کسی ترس‌های بی‌مورد داشته باشد، اضطراب و نگرانی وجود او را فرا می‌گیرد و آرامش خویش را از دست می‌دهد.

«سی. داگلاس» عاقبت ترس را بازگو می‌کند:

اگر فردی دستخوش ترس شود، این امر بر طرز تلقی‌اش اثر می‌گذارد و شخصیت او را خدشه‌دار می‌سازد و بدین وسیله صاحب خانه ارواح‌زده می‌گردد.

«ولتر» می‌گوید:

وقتی شما با مشکلی مواجه می‌شوید اگر بترسید، نصف قدرت خود را از دست داده‌اید.⁽²⁾

نقطه مقابل ترس، شجاعت و شهامت است، طبیعتا کسی که شجاع است، دلهره و اضطراب ناشی از ترس را به خود راه نمی‌دهد و از آرامش بیشتری برخوردار است، لذا عدم دلهره و نگرانیِ ناشی از ترس در وجود شخص شجاع او را در راه رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی کمک شایانی می‌نماید و با آرامش بیشتری (با سعی و تلاش در راه هدف) اهدافش را ناقص و نیمه‌کاره رها نمی‌کند و به اهداف از پیش تعیین‌شده خویش نایل می‌شود.

«ویلیام شکسپیر» درباره اشخاص ترسو می‌گوید:

اشخاص ترسو قبل از مرگ، هزار دفعه می‌میرند در صورتی که مرد شجاع فقط یک مرتبه می‌میرد.⁽¹⁾

حضرت امیر علیه‌السلام می‌فرمایند:

هر که بیشتر بترسد، سخت‌تر به شکست دچار می‌شود.

«آلمانی» با کلام زیر شجاعت را عامل سعادت و نیکبختی می‌شمارد:

ترسو خودکشی می‌کند و شجاع زندگی.

یکی از بزرگان نیز علّت شکست غالب ارتش‌ها را ترس دانسته است:

شکست غالب ارتش‌ها به علت کسری مهمّات نبوده است، بلکه به علت ترس فرماندهان بوده است.

بنابراین همان طور که بیان شد، درد و الم، ناشی از ترس زیاد است و موجب دلهره و نگرانی می‌شود، ترس‌های بی‌مورد آرامش را به مخاطره می‌اندازد و به همین دلیل موجب می‌گردد، سعی و تلاش ما در راه رسیدن به اهداف موفّقیّت‌آمیز و خوشبختی‌آفرین ناقص و نیمه‌کاره بماند. یکی از بزرگان می‌گوید:

ترس، یکی از دشمن‌های بزرگ انسانیّت به شمار می‌رود، اما شخص شجاع با آرامش خاطر، با سعی و تلاش در راه حرکت خویش به سرانجام مقصود خواهد رسید.

«کامپ پل» نیز همین اعتقاد را دارد:

نخستین شرط پیروزی، دلیری است.⁽¹⁾

سید رضی رحمه‌الله درباره این موضوع چنین بیان می‌کند:

آن‌کس که دل باجرأت را راهنمای خود کرد، در پیش او هر تاریکی روشن باشد.⁽²⁾

بنابراین در راه رسیدن به سرانجام سعادت، ترسی به خویش راه ندهید و شجاع باشید. فقط افراد نادان و زبون، ترس‌های بی‌مورد به خویش راه می‌دهند و خطر نمی‌کنند.

«از انجام کارها ترس به خود راه ندهید و از بیم شکست، دست روی دست نگذارید، چون در صورت «شکست» همان وضعی را خواهید داشت که امروز، یعنی قبل از شروع کار دارید، پس در آن صورت هم چیزی را از دست نخواهید داد».⁽³⁾

«هیچ وقت نگذارید دوستان و آشنایان با نظر ترحّم و شفقت به شما نگاه کنند، زیرا «خوشبختی» همیشه افراد شجاع و دلیر را دوست دارد و از اشخاص زبون بیزار است».⁽⁴⁾

«ناپلئون» شجاعت را اوّلین شرط موفّقیّت می‌شمارد:

اوّلین شرط توفیق، شهامت است و بی‌باکی.⁽⁵⁾

اگر به زندگی افراد موفّق و خوشبخت نظری بیندازید، خواهید دید که آنها افرادی دلیر و شجاع بوده‌اند و حتّی با خطر کردن به مقامات بزرگ سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، هنری و... رسیده‌اند.

«سترن» می‌گوید:

نامداران جهان، دلیرترین افرادند.⁽⁶⁾

یک مثل ایتالیایی نیز می‌گوید:

مردان شجاع و بی‌پروا بر جهان آقایی می‌کنند.⁽¹⁾

«کسب یک موفّقیّت عظیم، تازه آغاز راه است. مواجهه با شکست، هرگز پایان راه نیست. آیا می‌دانید در موفّقیّت و شکست، فقط شهامت است که راهگشای شماست».یکی از بزرگان

معنی شجاعت از دیدگاه سردار اسعد

معنی حقیقی شجاعت، حریّت، قوّت قلب است. در مخاطرات نباید اضطراب و هیجان به شجاع دست دهد. و همچنین از جوش و هیجان نیز برکنار باشد و هر چه قوّت روح و لطافت قلب زیادت شود بر شجاعت می‌افزاید.⁽²⁾

انواع شجاعت

اشاره

الف) شجاعت فکری

ب) شجاعت جسمی

ج) شجاعت معنوی

الف) شجاعت فکری

«اوریزن سویت مارودن»، شجاعت فکر را راه نابود کردن موانع موفقیت دانسته است:

فقط با شهامت فکری است که می‌توان سدها و موانع جدی موفقیت را خرد و نابود کرد.⁽³⁾

چنین شخصی با طرز فکر شجاعانه خطر می‌کند، شجاعت را از لحاظ فکری به

خویش القا می‌کند. هیچ گونه ترسی را نمی‌شناسد، افکار شجاعانه، سراسر وجود وی را فرا گرفته است و به اهداف بزرگ و عالی می‌پردازد.

او می‌داند اگر در اهداف مورد نظر شکست بخورد چیزی از دست نخواهد داد و مانند آن است که از ابتدا هیچ گونه سعی و تلاشی در راه آن هدف انجام نداده است.

«آن لاندرز» می‌گوید:

اگر از من بخواهند که تنها و بهترین وصیتم را برای تمام نسل‌های بشر بگویم جز این نخواهد بود: گرفتاری‌ها و مشکلات را بخش جداناپذیر از زندگی بدانید و وقتی چنین مشکلاتی رخ می‌دهد سر خود را بالا نگه دارید، مستقیم چشم در چشمانش بدوزید و بگویید: من از تو بزرگ‌ترم و تو قدرت شکست مرا نداری.⁽¹⁾

«ترس، یا دشمن انسان این عصر را، گذشته از این که می‌توان از مخیّله بیرون کرد، به کلی نیز می‌توان نابود ساخت».⁽²⁾

ب) شجاعت جسمی

پلوتارک درباره شجاعت و تناسب اعضا می‌گوید:

شجاعت و تناسب اعضا از محسنات جوانان محسوب می‌شود و سعی دارند به وسیله ورزش و غیره بر زیبایی خود بیفزایند.⁽³⁾

این گونه افراد از نظر جسمی قوی هستند و شجاعت جزء معنی و ذات آنهاست. اگر سرباز باشند در میدان جنگ دلیرانه مبارزه می‌کنند و از مرگ هیچ گونه ترسی به خود راه نمی‌دهند. اگر در دریا باشند و دریا طوفانی گردد شجاعانه به قایق پارو می‌زنند تا به ساحل دریا برسند و اگر تنها به جنگل رفته‌اند و حیوانی درنده به آنهاحمله کرده است، با بدنی قوی و دلیرانه آن حیوان را از پای در می‌آورند.

«دانیال پیغمبر» فرموده‌اند:

شجاعتِ ملاّح در موقع طوفان و شجاعت سرباز در میدان جنگ ظاهر می‌گردد. باطن و سیرت مردم را در حین بدبختی و مصیبت آنها می‌توان شناخت.⁽¹⁾

(داستان) شهامت در جوانی (شخصیتِ موفق)

«آیت‌اللّه شهید سید حسن مدرس»، در ایّام جوانی که برای تحصیل علوم دینی به اصفهان آمده بود، در روزهای تعطیل هفته، به روستاهای اطراف می‌رفت و به کارگری می‌پرداخت تا هزینه زندگی خویش را فراهم کند. داستان زیر، خاطره‌ای است از زبان وی:

«من برای تهیه مخارج روزانه و هزینه تحصیل، ناگزیر بودم که در ایّام تعطیلات هفته، به دهات برم و لباس عوض کنم و مشغول کار عملگی و بنّایی گردم تا مخارج هفته بعد را فراهم کنم.

یک روز، به آبادی «گز» - از توابع اصفهان - رفتم در آن‌جا، پیشکار «محمّد رضا خان سرهنگ» مرا به کار گماشت و دیوار باغی را نشان داد و گفت این دیوار را خراب کن و عصر، دو قران بگیر.

من قبول کردم و مشغول کار شدم. نزدیک ظهر، اسب سواری آمد و در کنار من ایستاد و گفت: مشدی! خدا قوّت بدهد، بقیّه دیوار را خراب نکن! من گفتم: آقا! من شما را نمی‌شناسم، کس دیگری به من دستور داده است که دیوار را خراب کنم، من هم باید کار خود را انجام بدهم و بعد کلنگ را محکم‌تر به دیوار کوفتم.

آن مرد - که بعدا فهمیدم خود صاحب ملک بوده است - گفت: مرد حسابی! مگر حرف سرت نمی‌شود، این باغ مال من است و می‌گویم خراب نکن!

من جواب دادم: البتّه ممکن است شما صاحب باغ باشید، ولی من شما را

نمی‌شناسم، صاحب کار به من دستور داده است که خراب کن و خودش باید بگوید که خراب نکن، نه دیگری.

سوار خشمگین شد و گفت: قباله بنچاق از من می‌خواهی؟!

من گفتم: کسی که ادعایی دارد، باید دلیل بیاورد و کسی که انکار می‌کند، می‌تواند قسم بخورد.

سوار، اندکی به خود فرو رفت، بعد سر بالا کرد و دوباره چشم به زمین دوخت و ناگهان شلاق به اسب زد و از آنجا دور شد و به خانه رفت.

من کار خود را ادامه دادم که ناگهان دو نفر اسب‌سوار آمدند و مرا به خانه محمّدرضا سرهنگ بردند. خان به من گفت: مرد! می‌دانی من چرا آن‌جا تو را در مقابل سرسختی‌ات تنبیه نکردم؟

من جواب دادم: نه!

گفت: برای این که کسی تاکنون، این چنین در برابر من ایستادگی نکرده بود. من آن لحظه برای نخستین بار احساس کردم که وجود ضعیفی هستم. در عین حال، اندکی فکر کردم و حدس زدم تو با این شهامت و منطق، نبایست کارگر حرفه‌ای باشی. به من راست بگو تو چه کاره‌ای؟!

پاسخ دادم: اسم من «میرزا حسن» و طالب علم هستم و برای تهیه کمک هزینه تحصیلی به اطراف اصفهان می‌آیم. سپس، بسته کوچکی را که همراه داشتم، باز کردم و قبایی را که در مدرسه می‌پوشیدم و عمامه‌ای را که به سر می‌گذاشتم، نشان دادم.

مرحوم محمّدرضا خان، یک نفر از منشیان خود را خواست و دستور داد حواله‌ای به یکی از بزرگان مشهور اصفهان، به این مضمون بنویسد: «تا سید حسن درمدرسه طلبه است، ماهی سه تومان شخصا برده و در حجره تحویل او دهید و رسید هم لازم نیست». سپس ناهاری آوردند و خوردیم و من به اصفهان برگشتم».⁽¹⁾

درس شهامت و شجاعت؛ درس عملیِ پیروزی در میدان نبرد (خاطره)

سال 1358 روزی در یکی از مناطق غرب کشور هنگام مبارزه با ضد انقلاب با گروهی همراه بودم که شهید صیّاد شیرازی، مسؤولیّت فرماندهی آن را به عهده داشت.

نزدیکی‌های غروب به منطقه‌ای رسیدیم که گفته می‌شد به علّت تسلّط عوامل ضد انقلاب، عبور از آن، هنگام شب خطرناک است. از این رو تا هوا کاملاً تاریک نشده باید از آنجا عبور می‌کردیم.

از طرفی نزدیک به اذان مغرب به پایگاهی رسیدیم که تعدادی از رزمندگان نظامی در آن مستقر بودند. کارکنانی که در آن پایگاه حضور داشتند به ما توصیه کردند که تا هوا کاملاً تاریک نشده منطقه را ترک کنیم. امّا شهید صیّاد شیرازی اصرار کرد هنگام نماز فرا رسیده و ما بایستی بعد از اقامه نماز به سمت پایگاه اصلی حرکت کنیم. علی‌رغم مخالفت اکثر اعضای گروه، ایشان دستور داد که باید بعد از نماز آنجا را ترک کنیم و لذا پس از اقامه نماز جماعت به سمت مقر اصلی به راه افتادیم.

شهید شیرازی هنگام بازگشت در میان راه به من گفت: میزان خطر را کاملاً احساس می‌کردم امّا اولاً باید نماز سر وقت می‌خواندیم و دوم اینکه باید به اینها درس می‌دادیم، درس شجاعت و شهامت. اگر در آن ساعت حرکت می‌کردیم، ترسی که در وجودشان بود بیشتر می‌شد (و دشمن آنها را محاصره می‌کرد).⁽¹⁾

ج) شجاعت معنوی

این گونه اشخاص با شجاعت هوای نفس را سرکوب می‌کنند و به خداوند بزرگ تقرّب می‌جویند. هرگز فریب شیطان را نمی‌خورند و همیشه مشغول مبارزه با هواهای نفسانی هستند و دلیرانه در این مبارزه به پیروزی می‌رسند.

حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

دلاورترین مردم آن است که بر هوای نفس غالب آید.⁽¹⁾

حضرت امیر علیه‌السلام درباره شجاعت معنوی این گونه بیان می‌کنند:

یکی درهم بخشد، آن دیگری دینار، ولی در میان بخشندگان آن کس که پروانه‌صفت جانِ خود فدا کند و هستی خود را در راه عشق حق از دست دهد بالاتر از اوج تخیّلات قرار گرفته است.⁽²⁾

الگوی سعادتمندان 1: شجاعت مسلم بن عقیل (روایت)

هنگامی که ابن زیاد، محمّد بن اشعث را با هفتاد نفر برای دستگیری مسلم فرستاد، مسلم آماده نبرد شد، و چهل و یک تن از مزدوران حکومت را کشت. فرمانده نیروهای دشمن که از دلاوری مسلم شگفت‌زده شده و با فزونی کشته‌های خویش از دست‌یابی به وی ناامید گشته بود، از عبیداللّه کمک طلبید و پیام فرستاد:

«گمان داری مرا به سوی بقالی کوفه و یا فردی از «جرامِقَه حیرَه»⁽³⁾فرستاده‌ای؟ در حالی که من با شمشیری برّان از شمشیرهای محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روبه‌رو هستم!»⁽⁴⁾

نتیجه: آری، اینان با اتکال به خداوند بزرگ و والاترین درجه ایمان و یقین، دارای شجاعت معنوی بوده‌اند.

(داستان)

الگوی سعادتمندان 2: سفیر باشهامت.

روزی امام علی علیه‌السلام نامه‌ای مهم برای معاویة بن ابی‌سفیان نوشته و آن را به دست

یکی از یاران رشید به نام طرماح بن عدی سپرد که آن را به شام ببرد. طرماح سخنوری شجاع، یاوری مخلص و عاشقی جان برکف در دستگاه حکومت علوی علیه‌السلام

بود. وی طبق دستور در شام به قصر سلطنتی معاویه داخل شد.

در اوّلین ساعات ورود به شام، به معاویه پیغام فرستاد که از بهترین بنده خداوند در روی زمین، علی علیه‌السلام به بدترین خلق خدا، معاویه نامه آورده‌ام، سریعا این نامه را از من گرفته و جواب آن را بدهید تا من برگردم؛ زیرا من توان ماندن در جهنّم شام و نگاه کردن به دوزخیانی همچون معاویه و اصحاب او را ندارم. دوست دارم هر چه زودتر به بهشت برین کوفه، به دوستان بهشتی خویش، علی و یارانش بپیوندم. معاویه شخصی را برای گرفتن نامه به سوی او فرستاد.

طرماح گفت: من نامه مولایم علی علیه‌السلام را که به معاویه فرستاده به غیر او نخواهم داد. معاویه برای بار دوم عمروعاص را فرستاد، تا نامه را از پیک علی علیه‌السلام تحویل بگیرد. سفیر امام به عمرو گفت: من از خیانت‌های تو آگاهم؛ هرگز نامه پاکان را به دست ناپاک و وزیر خائن نمی‌دهم. عمروعاص شرمگینانه برگشت و سخنان او را به معاویه خبر داد. معاویه برای بار سوم پسرش یزید را فرستاد. وقتی نگاه طرماح به قیافه او افتاد گفت: این جوان کیست؟ از دیدن او قلبم غمگین شد، زیرا آثار شقاوت را در صورت او می‌بینم و مثل یک فیل که خرطومش زخم خورده باشد در صورت نحس او جای ضربت شمشیر دیده می‌شود.

یزید از این سخنان خشمگین شد و خواست او را آزار دهد، ولی چون از پدرش اجازه نداشت، با ناراحتی برگشته و سخنان آن مرد را به معاویه گزارش داد. معاویه اجبارا دستور داد آن مرد عرب را به حضور بیاورند. وقتی به او اجازه ورود دادند با کفش‌های خود روی فرش‌های زرباف در قصر سلطنتی معاویه پا نهاد. گفتند: کفش‌هایت را بکن. گفت: نه من موسی بن عمران هستم، نه اینجا وادی مقدس؛ پس دلیلی به کندن کفش‌های خویش ندارم.

وی با همان حال آمده در برابر معاویه قرار گرفت. نامه را بوسیده و در حالی که به دست معاویه می‌داد گفت: زود دستور بده، جواب آن را بنویسند؛ زیرا من طاقت ندارم که چشم از بهشتیانی همچون علی و اصحاب او بپوشم و به دوزخیانی مانند تو

و یاورانت نگاه کنم. ای معاویه! من تعجّب می‌کنم با این که تو یقینا می‌دانی خلافت حق علی است، چرا حاضر شده‌ای خداوند را به غضب آورده و دانسته خود را به عذاب الهی دچار کنی؟

معاویه چون سیاست‌بازی حیله‌گر بود، هر چه آن مرد سخنور و شجاع با تندی و خشونت سخن می‌گفت، معاویه تحمّل کرده و روی خوش نشان می‌داد؛ زیرا به نظر قاصر خویش، می‌خواست پیک شایسته و بالیاقت امام علی علیه‌السلام را به خود متمایل ساخته و در شام نگه دارد. برای همین به طرماح گفت: ای مرد! از تو سؤالی دارم.

طرماح جواب داد: امّا مختصر و مفید، زیرا عمر من عزیزتر از آن است که در مجلس تو و با مذاکرات افرادی مثل تو که بدترین خلق خدایی صرف شود.

معاویه گفت: آیا به نظر تو مقام علی بزرگتر است یا خداوند متعال؟

طرماح از این سخن برآشفته و گفت: ای معاویه! چرا سخن کفر می‌گویی؟

علی علیه‌السلام اگر به مقامی دست یافته از جانب خدای متعال بوده و اگر حضرت جبرئیل امین افتخار دربانی و شاگردی علی علیه‌السلام را دارد به خاطر عبادت و عبودیت علی علیه‌السلام در درگاه خداوند است.

معاویه گفت: بسیار خوب! حالا بگو تو که فرستاده علی هستی مقامت بالاتر است یا موسی‌بن عمران که فرستاده خدا بود؟

طرماح پاسخ داد: معاویه؛ باز هم کفر می‌گویی؟ من بنده ضعیف خداوند کجا و موسی بن عمران علیه‌السلام پیغمبر اولوالعزم کجا؟

معاویه گفت: حالا سؤال دیگر، ای مرد عرب! بگو به نظر تو من بدتر هستم یا فرعون؟

پاسخ داد: ای معاویه! اگر چه تو شخص بسیار پست و بدعاقبتی هستی ولی در شقاوت و بدبختی به فرعون نمی‌رسی؛ زیرا او ادّعای خدایی کرد و مردم را به پرستش خود دعوت نمود، امّا تو تا امروز چنین ادّعایی نکرده‌ای.

معاویه گفت: پس با این که مقام علی علیه‌السلام از مقام خداوند پایین‌تر است و با اینکه

مقام تو که فرستاده علی هستی از موسی که فرستاده خداوند بود کمتر است و همچنین مرا در خباثت مثل فرعون نمی‌دانی، پس چرا در سخن گفتن ادب را رعایت نکرده و با من به خشونت و تندی سخن می‌گویی؟ در حالی که خداوند وقتی که موسی را به سوی فرعون می‌فرستاد سفارش می‌کند که با فرعون در کمال ادب و نرمش سخن بگوید:

«إِذْهَبَا إِلی فِرْعَوْنَ اِنَّهُ طَغی، فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَیِّنا، لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ اَوْ یَخْشی»⁽¹⁾

تو و برادرت به سوی فرعون بروید که او طغیان کرده است، امّا به نرمی با او سخن بگویید شاید متذکّر شده یا از خدا بترسد.

وقتی معاویه این استدلال را با آن مقدّمه بیان کرد، حاضرین مجلس، یقین داشتند که طرماح از رفتار خشونت‌آمیز خود، شرمنده شده و با سرافکندگی مجلس معاویه را ترک خواهد کرد. امّا سفیر باایمان و شجاع علی علیه‌السلام با تکیه بر قدرت لایزال الهی، چنین جواب داد:

معاویه! سفارش خداوند به موسی بن عمران درباره فرعون، زمانی بود که هنوز نور امید و هدایت در او خاموش نشده بود و امکان داشت که به حضرت موسی ایمان آورد، والاّ هیچ وقت، خداوند به حضرت موسی دستور رعایت و نرمش را نمی‌داد، بلکه به او می‌فرمود: در کمال خشونت و درشتی با فرعون سخن بگو، چنانکه خداوند به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید:

«یا أَیُّهَا النَّبِی جاهِدِ الْکُفَّارَ وَالْمُنَافِقینَ وَاغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصیرُ»⁽²⁾

ای پیامبر! با کافران و منافقان جهاد کن، و بر آنها سخت بگیر و جایگاه آنان جهنّم است و چه بد سرنوشتی است!

ای معاویه! چون من ابدا در تو امید هدایت و برگشت ندارم، از این جهت با کمال خشونت و تندی با تو سخن می‌گویم. معاویه از جوابهای دندان‌شکن قاصد علی علیه‌السلام

به تنگ آمده و دستور داد تا جواب نامه را سریعا نوشته و به دست او بدهند و به دیارش روانه سازند.

سپس معاویه به عمروعاص رو کرده و گفت: دیدی یک نفر فرستاده علی، امروز چه بر سر ما آورد. ای کاش در بین اصحاب و یاران ما هم یک نفر مثل این شخص وجود داشت، عمروعاص گفت: ای معاویه! جرأت و سخنوری مردان علی علیه‌السلام از جای دیگر سرچشمه می‌گیرد که در دستگاه تو هرگز وجود ندارد و نخواهد داشت. معاویه پرسید: چرا؟ آن چیز را بگو تا تهیّه کنم. عمروعاص گفت: تهیه کردن آن برای تو غیرممکن است. وقتی عمروعاص اصرار زیاد معاویه را دید گفت: آن حقّانیّت خلافت علی و باطل بودن خلافت توست، زیرا هر کس از برای حق، سخن بگوید، قاطع و محکم سخن می‌گوید و هر کس برای غیر حق سخن بگوید زبانش قاطعیت و استحکام لازم را برای حرف زدن نخواهد داشت. معاویه گفت: عمرو! معلوم می‌شود تو هم علی را حق و مرا باطل می‌دانی. گفت: نه فقط من، بلکه تمام اطرافیان تو و حتّی خودت هم به این نکته اعتقاد داری ولی حبّ ریاست، اجازه نمی‌دهد که حق را به صاحبش برگردانی. معاویه گفت: عمرو! به خدا قسم! دنیا را در نظرم تیره و تار کردی.⁽¹⁾

نتیجه: این گونه افراد، دارای شجاعت معنوی مثال‌زدنی ناشی از ایمان و یقین بوده‌اند، بنابراین نام ایشان در تاریخ زنده مانده است.

سیمای موفقیت‌آمیز دلاوران و شجاعان

1- تعقّل و دانایی

شخص شجاع همیشه با اندیشه می‌سنجد که شجاعت خویش را در چه راهی به کار برد. او وقت خویش را صرف کارهای شجاعانه‌ای می‌کند که نتیجه تعقّل و اندیشه صحیح است، و خرد و دانایی او با شجاعتش در آمیخته است.

«گوستاولوبون» شجاعتِ بدون تعقّل را خطرناک دانسته است:

جسارت بدون تعقّل خطرناک است و تعقّل بدون جسارت بی‌ثمر، اگر یک فکر سلیم اراده ما را راهنمایی نکند، کوشش و اقدام ما به درد نمی‌خورد.⁽¹⁾

«جرمی کولیر» نیز شهامت واقعی را نتیجه تعقّل صحیح برشمرده است:

شهامت واقعی، نتیجه تعقّل صحیح است. مغز یک انسان فکور همواره آماده پذیرش افکار جدید است.⁽²⁾

یکی از بزرگان می‌گوید:

دلیر کسی را گویند که همه کار و کردار وی برخاسته از خرد و دانایی و برابر با عقل باشد.⁽³⁾

2- پیرو حق و حقیقت و جوانمردی

یک شخص دلاور همیشه پیرو حقیقت است و حق را می‌گوید اگر چه به ضررش باشد. او لحظه‌ای به حقوق زیردستان تجاوز نمی‌نماید، آنیه‌ای ظلم و ستم نمی‌کند و همیشه یار و یاور مظلومان و مستضعفان است.

«والتر اسکات» نیز شجاعت واقعی را با حقیقت آمیخته می‌داند:

کسی که شجاعت ندارد در او حقیقت نیز موجود نیست.⁽⁴⁾

حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

دلیر حقیقی و دلاور واقعی کسی است که در حال غضب، خشم خود را فرو خورد و از آزار بیچارگان حتّی گاهِ انتقام، خودداری ورزد.⁽⁵⁾

«اسمایلز» می‌گوید:

اشخاص شجاع و باجرأت بیش از همه کس می‌توانند جوانمردی و فتوّت داشته و بلکه اصلاً طبیعت آنها این طور سرشته شده است.⁽⁶⁾

3- بلند همّتی

شخص شجاع، همّتی والا دارد و همیشه خطر می‌کند. در هر سه نوع دلاوری (فکر، جسمی و معنوی) با همّتی بلند در صحنه‌های مختلف زندگی شرکت می‌کند.

حضرت امیر علیه‌السلام می‌فرمایند:

دلیری و شجاعت مرد به اندازه همّتش و غیرتش به قدر حمیّت و ناموس‌پرستی‌اش می‌باشد.⁽¹⁾

«اسمایلز»، همّت والای مرد متهوّر و شاعر را بیان کرده است:

مردان متهوّر و شجاع، بیشتر از تنهایی و انزوای اجباری که دچار آن شده‌اند، استفاده کرده و آن را به مصرف ایجاد و آثار و تألیفات بزرگ و گرانبها رسانده‌اند، در گوشه انزوا و عزلت، عشق و تمایل انسانی به تکمیل نفس شدّت می‌یابد و در حین تنهایی و گوشه‌گیری، روح چنان به خود مشغول می‌شود و به تکمیل و توسعه خویش می‌پردازد که قوای آن غالبا به سر حدّ کمال می‌رسد و مستعد ایجاد انواع شگفتی‌ها و شاهکارها می‌گردد.⁽²⁾

4- غیرت

غیرت از عواملی است که شخص شجاع باید آن را رعایت نماید، و یک شخص شجاع واقعی، غیرتمند است.

امام علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

قدر و اندازه مرد به قدر همّت اوست و راستگویی و صداقتش به قدر مردانگی او، و شجاعتش به قدر غیرت او.⁽³⁾

5 - موفّقیّت و خوشبختی

افکار کوچک و محدود برای ناکامی‌های خود مرثیه می‌خوانند، ولی افکار

بزرگ (و شجاعانه) از شکست و ناکامی، موفّقیّت و کامیابی می‌آفرینند.⁽¹⁾

واشنگتن اردینگ

همان‌طور که در اوّل بحث بیان کردیم راه رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی، دلاوری و شجاعت است. انسانی که شجاعت فکری، جسمی و معنوی دارا باشد در هر سه موقعیّت یاد شده به سرانجام سعادت می‌رسد. «آندرو جکسون»، انسان باشهامت را اکثریّت می‌داند:

می‌دانید اکثریّت کیست؟ یک انسان با شهامت همیشه اکثریّت است.⁽²⁾

«سروانتس» می‌گوید:

از کف رفتن ثروت دنیوی یک غم است. از دست رفتن دوست خوب صد غم است، امّا آن که شهامتش را از دست می‌دهد همه چیز را از کف داده است⁽³⁾

ریشه‌های ترس و ضعف انسان (ریشه‌های عدمِ کامیابی)

1- وراثت نامطلوب

2- مشکلات دوران بارداری و تولد

3- تربیت ناصحیح

الف) رفتار با کودک بر اساس القای وحشت.

ب) ترساندن کودک با توسل به دروغ.

ج) اظهار علاقه مفرط به کودک.

4 - ضعف ایمان

5 - وابستگی به دنیا و لذّات آن.⁽⁴⁾

چگونه بر ترس پیروز شویم؟ (راه‌های موفّقیّت‌آمیز افزایش دلاوری)

اشاره

«النور روزولت» درباره راه‌های مقابله با ترس چنین می‌گوید:

در هر مورد که در مقابل ترس می‌ایستید و با آن مقابله می‌کنید، توانایی، شهامت و اعتماد به نفس شما افزایش می‌یابد، آنگاه بروید به دنبال کارهایی که فکر می‌کردید توانایی انجامش را ندارید.⁽¹⁾

1- تقویت نیروی تصمیم و اراده

با اراده محکم و تصمیمی سخت پس از انتخاب اهداف خویش خطر کنیم.

2- تلقین

در راه افزایش شجاعت، قانون تلقین به خود را فراموش نکنیم و با تلقینات مثبت و کارآمد روحیه دلاوری خویش را دوچندان نماییم.

3- مطالعه در زندگی قهرمانان شجاع

الگوگیری از قهرمانان دلاور تاریخ در روحیه شجاعانه ما تأثیر به‌سزایی می‌گذارد، و ما نیز از کارهای حیرت‌آور آنان پیروی می‌نماییم.

4- شناخت حقیقت زندگی دنیا و ارزیابی ارزش‌ها

شناخت حقیقت زندگی دنیا در شجاعت معنوی، تأثیرات فراوانی می‌گذارد، و ما را از هوای نفس برحذر می‌دارد. شجاعت توأم با حق و حقیقت و جوانمردی به ما کمک می‌کند تا به یاری ضعفا و ستمدیدگان بشتابیم، و بر شجاعتِ معنوی خویش بیفزاییم.

5 - استقبال خطر

شجاعت فکری ما را بر آن می‌دارد تا اهداف پیروزمندانه‌ای در زندگی انتخاب نماییم و از هر گونه خطری در این راه نهراسیم و به استقبال خطرات رفته تا به پیروزی برسیم.

«وین دایر» می‌گوید:

در کنج عافیت خزیدن، زشت است. گوشه امن و راحت اختیار کردن، فرو رفتن در باتلاق عدم تحرّک است. چهار دیواری! من برگزیدن، رکورد و کسالت است؛ راحتی، امنیّت و تضمین را برای چه می‌خواهید.⁽¹⁾

6- مستحکم ساختن پیوند خود با خدا

همان طور که در بحث شجاعت معنوی بیان شد، حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند: شجاع‌ترین مردم کسی است که بر هوای نفس خویش غلبه کند. لذا با غلبه بر هوای نفس، به خداوند بزرگ تقرّب جوییم و از او درخواست کنیم که شجاعت و دلاوری به ما عنایت فرماید.

7- مسؤولیّت‌پذیری

همان گونه که در سیمای شجاعان و دلاوران بیان شد، یکی از علل شجاعت، خرد و دانایی بود. ما با خرد و دانایی مسؤولیّت هر گونه وظیفه‌ای که بر عهده داریم را بپذیریم، و خویش را از قید و بند هر گونه ترس بی‌موردی رها سازیم و بر درجه دلاوری خویش بیفزاییم.

8 - معاشرت با افراد قوی‌دل

دوستان شجاع انتخاب نماییم و دوستان ترسو و بزدل را رها کنیم. معاشرت و دوستی با مردم شجاع و بی‌باک را گسترش دهیم، زیرا صفت و خوی دوست، تأثیرات فراوانی در روحیه بجا می‌گذارد، که می‌تواند سرنوشت‌ساز باشد.

9- توجّه به خطرهای هولناک آخرت، در برابر مشکلات ناچیز دنیا

با توجّه به خطرهای هولناک آخرت از خطرات جزیی دنیا هراسی به خویش راه ندهیم؛ زیرا خطرات دنیا در مقایسه با خطرات هولناک آخرت، بسیار کوچک و جزئی است.

10- حسابگری

هر شب چند دقیقه را به این کار اختصاص دهید، از هر چیزی ترسیده‌اید،

یادداشت نمایید و ترس‌های بیمورد خویش را از راه‌های یاد شده از بین ببرید، راه‌های افزایش دلاوری را در خویش تقویت نمایید و هر روز شجاع‌تر گردید.

شجاعت خویش را آزمایش نمایید و ضریب اطمینان آن را بالا ببرید.

«وین دایر» آزمایش زیر را پیشنهاد داده است:

به درون خود مراجعه کنید و از خود بپرسید: اگر تمام آنچه را که طی عمری ساخته‌ام، به ناگاه از دست بدهم، چقدر شهامت تحمّل و بازسازی مجدّد آنها را خواهم داشت؟ پاسخ شما بهترین آزمایشِ شهامت شماست.⁽¹⁾

«سرگورویدال» آزمون واقعی شهامت را چنین عنوان کرده است:

آزمون واقعی شهامت، تحمّل شکست، بدون خودباختگی است.⁽²⁾

ترس انسان‌های مشهور جهان (عبرت بیاموزیم و بر ترس‌های خویش غلبه کنیم)

یکی از مشهورترین و نام‌آورترین فرماندگان زیردریایی‌ها در جریان جنگ دوم جهانی، مرض ترس داشت، آن هم ترس از قطار راه آهن.

«هملر» که در جنگ دوم جهانی بارها کشتی‌های متفقین را در دریاها و اقیانوسها غرق کرده بود، با وجودی که روزها و هفته‌ها و ماه‌ها در زیر آب و در اتاق‌های کوچک زیردریایی و با شرایط استثنایی این اتاق‌ها زندگی می‌کرد، از این زندگی کوچک‌ترین ترسی به خود راه نمی‌داد و آرزوی چندانی هم نداشت که زیردریایی جنگی او روی آب بیاید و در ساحل پهلو بگیرد و او قدم به خشکی بگذارد. این فرمانده مشهور که صاحب 16 مدال و نشان جنگی بود، پس از این که ماه‌ها در زیر آب و در داخل اتاق‌های زیردریایی مشغول دریانوردی بود به ساحل آلمان باز گشت و خود را به بندر هامبورگ رسانید، تا از آن جا به برلین عزیمت نماید و چون وسیله عزیمت او از هامبورگ به برلین قطار راه آهن بود، پس از این که به ایستگاه راه‌آهن رفت در همان بدو امر که قطار را دید، و سوت قطار دمیده شد، از شدت ترس

بی‌اختیار پاهای او شروع به لرزیدن کرد.

بسیاری از مشاهیر جهان نیز دچار ترس بودند. مثلاً «پطر کبیر» از سوسک می‌ترسید. و شب وقتی می‌خواست وارد بستر شود، اوّل به کاوش در لابه‌لای رختخواب خود می‌پرداخت تا سوسکی نباشد. در صورتی که این تزار مشهور روسیه، از هیچ چیز دیگر نمی‌ترسید.

«شارل ششم» نیز مانند «پطر کبیر» از سوسک وحشت داشت.

«ملکه مدیسی» ملکه فرانسه و «الیزابت اوّل» ملکه انگلیس از گل سرخ می‌ترسیدند.

«فردریک کبیر» پادشاه دانمارک، وحشت بی‌اندازه از عینک داشت و روزی در خیابان کپنهاک وقتی زنی را که عینک سفید به چشم زده بود از نزدیک دید، از ترس غش کرد و روی زمین افتاد.

«اوگوستین» قیصر نامدار روم - که انتخاب نام اوگوست برای یکی از ماه‌های میلادی از یادگارهای اوست - از رعد و برق وحشت فراوان داشت و بی‌اختیار به خود می‌لرزید، و به پناهگاهی روی می‌آورد. در عصر حاضر نیز شخصیّت‌هایی وجود دارند که از بعضی چیزها دچار ترس و وحشت می‌باشند. مثلاً برخی از سفر با کشتی می‌ترسند و بعضی از سفر با هواپیما وحشت دارند.

به عقیده روانکاوان این‌گونه ترسها زاییده تربیت اوّلیه می‌باشد، و کسانی که به چنین ترس‌هایی دچارند درکودکی به‌نحوی ترس‌ازبعضی چیزها پیداکرده‌اند، و چون رفته‌رفته فزونی یافته، به علّت مرور زمان نتوانسته‌اند آن را از خود ریشه‌کن کنند.⁽¹⁾

یکی از راه‌های موفقیت‌آفرینِ درمان ترس‌های بی‌مورد

هیپنوتیزورها، هیپنوتیزم را راه درمان چنین ترس‌هایی عنوان نموده‌اند، و کتاب‌های زیادی در این باره نوشته‌اند که هیپنوتیزم علاج بسیار از بیماری‌های

روحی است و ترس‌های بی‌مورد را نیز از بین می‌برد. برای این کار به هیپنوتیزورهای باتجربه و کلاسیک مراجعه نمایید.

ترس، عامل بدبختی و سقوط

«می‌ترسم» این شرم‌آگین‌ترین اعترافی است که یک مرد بتواند، در پیش وجدان خویش به زبان بیاورد.

«می‌ترسم» اصطلاح و فرمول پست‌ترین درکه انخفاض و سقوط قوای معنویه یک فرد بشری است.

«ترس» بدترین احتراص و شوم‌ترین هیجانی است که موجود انسانی در سرشت خود دارد.

«ترس» مرد را از همه شؤون مردانگی و مزایای فتوت لخت کرده، او را در اسفل مراتب مسکنت با ادنی‌ترین حیوانات، همسنگ و همپایه قرار می‌دهد.

افراد ترسو، یعنی پیرمردان، زنان و پسران خائف و بی‌جرأت، طبعا یک هیئت اجتماعیه، یک جماعت، یک «ملت ترسو» بار می‌آورند. یک ملّت ترسو به زودی در چنگال یک مستبد ستمگر، گرفتار می‌آید.

برای گذاردن طوق رقیت و بندگی بر گردنِ بردبار یک ملّتِ ترسو، بیدادگرانِ تردست و فرعون‌های بی‌رحم و مروّت، با کمال آشنایی پیدا می‌شوند، و با سهولت تمام بر مرام خود نایل می‌گردند. ترس در کمترین درجه شئامت و مضرّت، مایه تکثیر آلام و اَکدار (روان‌های کدر) بوده و در درجات بالاتر یا خود مستقیما تولید مصایب می‌کند و یا به شکل یک احتراص مسلولی و زندگانی بربادده، تجلّی نموده، آسایش و استراحت عادی و معنوی را به کلی از شخص سلب می‌نماید. قوای فکریه، عقل، و ذکاوت مرد را دچار فلج می‌سازد و قوای جسمانی به فوریت از کار می‌افتد، در پیکری که مظهر جلوه‌نمایی یک تندرستی و مصور نمایش یک ذکاوت و فراست انسانی بود، ترس، رنگ پریده و خون افسرده یک هیکل جامد و بی‌شعوری و

بی‌اختیاری و بی‌حرکتی یک طیف و مغلوبی را پدیدار می‌گرداند.

آثار «ترس» در بنیه ملت‌ها هم‌چنین است. آنچه ترس در اَبدان افراد به عرصه ظهور می‌آورد، در کتله جماعت‌ها، نیز احداث و ایجاد کرده، قوای معنویه و اجتماعیه را نیست و نابود می‌سازد، یک ملّت را که در حد ذات خود، یک قوه عظیم مغلوبیت‌ناپذیر است، به یک هیچی محض، یک عدم صرف، مبدّل می‌سازد. «ترس» بزرگ‌ترین دشمن تعالی و ترقی و تکامل و تجدد است. ترس خصم بی‌امان بشریّت است. جایی که «ترس» است، از فضایل و مزایای بشریت خبری نیست. اگر باید انسان بوده اگر لازم است، شرافت انسانیت داشت، نباید ترسید.

«نباید ترسید» باز واپسین درجه است که بتوان در آن حیثیت و شرافتی را از عوالم بشریّت هنوز نگهداری نمود ولی نترسیدن کافی نیست، باید جرأت شجاعت داشت، باید پردل بود!⁽¹⁾

شهامت و دلاوری از دیدگاه معصومین علیهم‌السلام (راه سعادت)

الف) ترس چیست؟

از امام حسن مجتبی علیه‌السلام سؤال شد: ترس چیست؟ فرمودند:

گستاخی بر دوست و گریز از دشمن.⁽²⁾

ب) شجاعت چیست؟

از امام حسن مجتبی علیه‌السلام سؤال شد: شجاعت چیست؟ فرمودند:

دست و پنجه نرم کردن با حریفان هم‌وزن خود و شکیبایی به هنگام شنیدن سخن نیش‌دار.⁽³⁾

پ) منش‌های سه‌گانه شجاعت

امام صادق علیه‌السلام فرموده‌اند:

شجاعت به سه منش سرشته شده که هر یک را فضیلتی است مخصوص که آن دیگری از آن عاری است: ایثارگری، ذلّت‌ناپذیری و نام‌آوری. اگر این صفات در شجاعی فراهم آید قهرمانی است که هیچ‌کس با او برابر نتوان کرد و سرمد قهرمانان عصر خود است. و اگر برخورداری او در یکی از آن صفات بیشتر باشد، شجاعت او در همان صفت رو به افزایش خواهد گذاشت و استقامتش بیشتر خواهد گشت.⁽¹⁾

ج) شجاعت و اقدام و جرأت تمام برای اجرای احکام (الگوهای شجاعت)

حضرت امیر علیه‌السلام می‌فرمایند:

به خاطر حق، در هر جا باشد، خویشتن را به کام امواج سهمگین در افکن.⁽²⁾

ای مؤمنان! هر کس ظلم و تجاوزی را ببیند که به آن عمل می‌شود، و کار زشت و منکری که مردم را به آن دعوت می‌کنند، اگر در دل آن را منکر شود و زشت شمارد، رسته و بری است. و هر کس به زبان انکار کند، پاداش خواهد داشت و از آن دیگری برتر است. و هر کس با شمشیر انکار کند تا چنان شود که سخن خدا برتر آید و سخن ستمکاران فرو افتد، آن کس است که به راه هدایت رسیده و نور یقین بر دلش تابیده است.⁽³⁾

امام حسین علیه‌السلام خطاب به عالمان می‌فرمایند:

شما با منزلتی که داشتید ستمکاران را قدرت و استقرار بخشیدید، و کارهای خدا را به دست ایشان سپردید، تا به شبهه‌ها عمل کنند و بر راه شهوتها و هواهای نفس پیش روند؛ سبب چیرگی ایشان گریز شما از مرگ و خوش آمدن شما از حیاتی است که ترکتان خواهد کرد.⁽⁴⁾

د) شجاعت با راستی در آمیخته است

حضرت امیر علیه‌السلام می‌فرمایند:

اگر خصلت‌ها از یکدیگر متمایز و جدا شوند، هر آینه راستی، با شجاعت باشد و بزدلی با دروغ.⁽¹⁾

ذ) اهمیّت شجاعت

حضرت امیر علیه‌السلام می‌فرمایند:

شجاعت، نصرتی نقد و فضیلتی آشکار است.⁽²⁾

و) عوامل شجاعت‌زا

حضرت امیر علیه‌السلام در مورد عوامل شجاعت‌زا می‌فرمایند:

شجاعت بر سه خصلت سرشته شده که هر یک از آنها را فضیلت و ارزشی است که دیگری فاقد آن است:

1- از خود گذشتگی.

2- تن ندادن به ذلّت.

3- نامجویی.

اگر این سه خصلت در آدم شجاع، به طور یکسان و کامل وجود داشته باشد، پهلوانی است که حریف ندارد و در روزگار خود دلاوری نامور باشد و اگر یکی از این خصلتها در او فزونتر از دیگری باشد، شجاعت او در آن خصلت بیشتر و بی‌باکی او در آن شدیدتر است.⁽³⁾

ه-) شجاع‌ترین مردم

رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، خطاب به اصحاب فرمود:

آیا زورمندترین و قویترین شما را معرّفی نکنم؟ عرض کردند: آری، ای رسول خدا! حضرت فرمود: زورمندترین و قوی‌ترین شما کسی است که هرگاه خوش

و خرسند باشد به گناه و نادرستی کشیده نشود و هرگاه ناراحت و ناخشنود شود از جاده حق‌گویی خارج نگردد و هرگاه قدرت یابد، آنچه را که حق او نیست نستاند.⁽¹⁾

حضرت امیر علیه‌السلام، شجاع‌ترین مردم را چنین معرفی می‌نمایند:

شجاع‌ترین مردم، بخشنده‌ترین آنهاست.

آن حضرت در گفتاری دیگر شجاع‌ترین مردم را پیروزمندان بر نادانی می‌شمارد:

شجاع‌ترین مردم، کسی است که با بردباری بر نادانی چیره آید.

حضرت علی علیه‌السلام در حدیث زیر شجاع‌ترین مردم را خردمندان معرّفی می‌نمایند:

شجاع‌تر از خردمند، وجود ندارد.

ی) آفت شجاعت

حضرت امیر علیه‌السلام، آفت شجاعت را در گفتار زیر بیان می‌نمایند:

آفت شجاعت، فرو گذاشتن دوراندیشی است.

امام حسن عسکری علیه‌السلام نیز می‌فرمایند:

همانا شجاعت، اندازه‌ای دارد که اگر از آن فراتر رود، بی‌باکی است.

شجاعت از دیدگاه شعرا

دلیری ز هشیار بودن بود

دلاور سزای ستودن بود

آدمی را قوّت دست از دل است

هر که او را دل قوی بازو قوی

در نام جستن دلیری بود

زمانه ز بزدل به سیری بود

هر آن کس که در بیم و اندوه زیست

بدان زندگانی بباید گریست

***فردوسی

با آنکه تو را گرم کند سرد مباش

بر آنکه شفا دهد تو را درد مباش

چیزی به جهان به از جوانمردی نیست

رسوای زمانه باش و نامرد مباش

***ابراهیم صهبا

به کارای گرد مرد کار دیده فرست

که شیر شرزه در آرد به زیر خمّ کمند

***سعدی

شجاعت و دلاوری از دیدگاه بزرگان

«کسی که ترس را تجربه می‌کند، اما به رغم ترس به پیش می‌رود و به ترس اجازه نمی‌دهد که او را متوقّف کند، شجاعتش را به اثبات می‌رساند».⁽¹⁾«پائولوکوئلیو»

«ترس، علامت بزدلی نیست، ترس است که به ما امکان می‌دهد در برابرموقعیت‌های زندگی، شجاع و باوقار باشیم».⁽²⁾(البته ترس‌های بی‌مورد بسیار مذمّت شده است، ولی ترس‌هایی که عامل حرکت است، مفید است)

«نخستین فضیلت بزرگ بشری قدم گذاشتن در راه معنویت، شجاعت است».⁽³⁾

«پائولوکوئلیو»

«شجاع باشید و رؤیاهای خویش را دنبال کنید».⁽⁴⁾«پائولوکوئلیو»

«با آگاهی از مرگ، انسان می‌تواند بسیار شجاع‌تر باشد و در فتوحات روزانه‌اش بسیار پیش رود، چون چیزی برای از دست دادن ندارد».⁽⁵⁾«پائولوکوئلیو»

«اینکه از خویشتن بپرسیم: «بدترین حالتی که ممکن است پیش بیاید، چیست؟»

نشان‌دهنده یک دیدگاه منفی نیست. طرح این سؤال، روشی برای اندازه‌گیری

میزان تعهد و جدّیت شماست. کافی است که ترس‌های مبهم خود را دور بریزید و جای آنها را به احتمالات خاصی بدهید که در بدترین حالت، ممکن است به وقوع بپیوندند. به این ترتیب، دل به دریا زدن، لطف دیگری خواهد داشت».⁽¹⁾

«اندرومتیوس»

«ترس، قاتل انسان. چه در ورزش، چه در یک مصاحبه استخدامی و چه در خلال یک سخنرانی. وقتی بر چیزهایی تمرکز می‌کنید که از آنها می‌ترسید همین تصویرهای ذهنی خودساخته، مستقیما شما را به سوی آن حادثه می‌برند. بر خواسته‌های خود تمرکز کنید و نه بر ترس‌های خود».⁽²⁾«اندرومتیوس»

«تنها راه غلبه بر ترس، روبه‌رو شدن با آن است و ما غالبا به طرف حوادثی کشیده می‌شویم که از رویارویی با آنها وحشت داریم.

بنابراین اگر از تنهایی بترسید، تنهایی را برای خود به ارمغان می‌آورید، اگر از بدهکار بودن بترسید به احتمال زیاد با تمام زیر و بم آن آشنا خواهید شد و اگر از دستپاچگی و پریشان‌حالی واهمه داشته باشید همان را تجربه خواهید کرد. این روش زندگی برای تشویق ما انسان‌ها به رشد کردن است».⁽³⁾«اندرومتیوس»

«از آدم‌های با شهامت و جسور بپرسید که جرأت خرید سهام، آغاز یک تجارت جدید، کنار گذاشتن شغل قبلی، مهاجرت به کشورهای مختلف و به طور کلی، هر کار تازه را چگونه پیدا کرده‌اند؟ مطمئنا متوجّه دیدگاه مشترک همه آنها خواهید شد. آنها از خود پرسیده‌اند: «آیا می‌توانم در بدترین شرایط هم از عهده این کار برآیم؟ و هنگامی که پاسخ مثبت از خود شنیده‌اند دل به دریا زده‌اند. و این راز خطر کردن‌های بزرگ و کوچک است».⁽⁴⁾«اندرومتیوس»

حضرت امیر علیه‌السلام می‌فرمایند:

ترس از مجازات برای نفس، سرکشی به بار آورده و عوارض نامطلوبی از خود به جای می‌گذارد.⁽¹⁾

حضرت امیر علیه‌السلام می‌فرمایند:

«چه بسا مرد خائفی که خوفش او را در سرمنزل آرامش و ایمنی مستقر می‌سازد».⁽²⁾(البته در مورد ترس‌های بی‌مورد چنین نیست)

«صبر کردن شجاعت بیشتری می‌خواهد».⁽³⁾کتاب «آکولاتوم»، نکته 9

«شهامت، درون را تغییر می‌دهد».⁽⁴⁾کتاب «آکولاتوم»، نکته 142

«زندگی یک ریسک است، پس باید خطر کنیم و شاهد ثمرات آن باشیم».⁽⁵⁾

«اندرومتیوس»

«زندگی یعنی خطر، زندگی یعنی خطر کردن. زندگی یعنی رفتن، همیشه از شناخته به سوی ناشناخته، از قله‌ای دیگر، صعود، همیشه به قله‌هایی که قبلاً کسی آنها را فتح نکرده است، حرکت، همیشه در دریای نامکشوف، بی‌هیچ نقشه، بی‌هیچ راهنما. فقط آن موقع به طرزی شادمان زندگی می‌کنی و فقط آن وقت است که در می‌یابی زندگی چیست».⁽⁶⁾«اُشو»

«بی‌رفیق شجاع، شجاعت ممکن نیست».⁽⁷⁾«مثل آلمانی»

«برای شنا کردن به سمت مخالف جریان رودخانه، قدرت و جرأت لازم است و الاّ هر ماهی مرده هم می‌تواند از طرف جریان موافق آن حرکت کند».⁽⁸⁾«اسمایلز»

«برق باش که بدرخشی و بسوزانی، نه شمع که برفروزی و خود را بکاهی».⁽⁹⁾

«سعید نفیسی»

«شجاع بی‌مهارت و تدبیر، زود فریب می‌خورد».⁽¹⁰⁾«فردریک کبیر»

«شمشیر تیز به دست سرباز شجاع داده می‌شود».⁽¹⁾«مثل چینی»

«نوشیروان از بوذرجمهر پرسید که شجاعت چیست؟ گفت: قوّت دل. سؤال کرد: چرا قوّت دست نمی‌گویی؟ گفت: اگر دل قوی نباشد، قوّت در دست نمی‌ماند».⁽²⁾

«مردی قوی‌دل، آتیه را حقیر می‌شمارد».⁽³⁾«ناپلئون»

«هر کس در راه دفاع از خانواده کشته شود، شهید است».⁽⁴⁾«حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله»

بخش ششم: شکست

اشاره

شکست، راه رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی

درس گرفتن از «شکست» و شکست را همچون پُلی به سوی پیروزی قرار دادن، یکی از راه‌های رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی است.

هنگامی که در زندگی شکست می‌خوریم با آرامش و خونسردی از آن شکست درس بگیریم و تجربه بیاندوزیم و در همان راه یا به راه‌های دیگر، شکست خویش را بدل به پیروزی و موفّقیّت نماییم. در مقابله با مشکلات و گرفتاریها هرگز ناامید نشویم و با صبر و استقامت در این موقعیت درس‌های تازه‌ای بیاموزیم و طریقه برخورد با آن و ابعاد گوناگونِ آن مشکل، گرفتاری و شکست را مورد تجزیه و تحلیل قرار داده و سپس به سوی موفّقیّت و نیکبختی حرکت نماییم، و تا رسیدن به سرانجام مقصود از پای ننشینیم تا به هدف خوشی نایل آییم.

«ویلیام وارد» می‌گوید:

برخی از اشخاص به واسطه بدبختی تباه می‌شوند، لیکن برخی دیگر به دلیل این امر، کاملاً موفّق و کامیاب می‌شوند.⁽¹⁾

«سوفرکلز» نیز می‌گوید:

کامیابی بدون دشواری معنی ندارد.⁽²⁾

کسانی که در دشواری‌ها و شکست‌ها از سعی و تلاش باز می‌مانند و به حرکت خویش در جهت نیل به خوشبختی ادامه نمی‌دهند، نمی‌توانند مدارج ترقی را طی کنند، به تکامل برسند.

«دکتر ماردن» راه غلبه بر شکست را سعی و تلاش می‌داند:

کسی که بهترین سعی خود را به کار ببرد، هرگز شکست نخواهد خورد.⁽¹⁾

انسان موفق از مشکلات، گرفتاری‌ها و شکست‌های زندگی درس می‌آموزد و جوانب مختلف آن شکست را بررسی می‌کند و با آن شکست همان گونه که باید برخورد کند، برخورد می‌نماید و با سعی و تلاش از آن طریق و راه‌های دیگر آن شکست را جبران می‌نماید و به پیروزی و موفّقیّت خواهد رسید.

«مالکولم» راه موفّقیّت را تجربه آموختن از شکست می‌داند:

اگر از شکست تجربه بیاموزیم، پس شکست در واقع یک موفّقیّت است.⁽²⁾

«واشنگتن ایرونیک»، موفّقیّت و کامیابی را از آنِ چنین اشخاصی می‌داند:

افکار کوچک و محدود برای ناکامی‌های خود مرثیه می‌خوانند، ولی افکار بزرگ از شکست و ناکامی، موفّقیّت و کامیابی خلق می‌کنند.⁽³⁾

«ناپلئون هیل»، راه توفیق و موفّقیّت را چشیدن طعم تلخ شکست دانسته است:

هیچ انسانی تاکنون به موفّقیّت شایان نرسیده است مگر آن که در راه توفیق، مکرر طعم تلخ شکست را چشیده است.

برخورد افراد مختلف با شکست

اشاره

برای روشن‌تر شدنِ موضوع، برخورد افراد مختلف با شکست را بیان می‌کنیم:

1- درس تجربه آموختن از شکست

عدّه‌ای از شکست، درس و تجربه می‌آموزند و با نظم و ترتیب و برنامه‌ریزی از معلومات خویش در آن هنگام (موقع شکست) استفاده می‌نمایند تا به سرانجام مقصود برسند.

2- برخورد طبیعی با شکست

عدّه‌ای از افراد، به طور طبیعی با شکست برخورد می‌کنند و بدون آنکه درس و تجربه‌ای از شکست آموخته باشند، به طور دلخواه به هر طریقی با کمی‌ها و کاستی‌ها در حد توان خویش شکست را به طور ناموفّق جبران می‌کنند.

3- هنگام شکست، از کوره در می‌روند

عدّه‌ای نیز هنگامی که شکست می‌خورند، بدون اینکه درسی از شکست بگیرند، به سعی و تلاش خویش ادامه نمی‌دهند و خویش را ناکام و بدبخت می‌پندارند.

«ما در تمام طول زندگی مرتبا با درس‌های تازه مواجه می‌شویم و تا زمانی که درسی را یاد نگیریم، مجبور به گذراندن دوباره آن هستیم.

مهم نیست که چه اسمی برایش می‌گذارید؛ مشیّت الهی، ظهور طبیعی رویدادها یا...، مهم نیست که آن را می‌پسندید یا از آن تنفّر دارید، در هر حال این، واقعیّت زندگی است. چه مسؤولیت بپذیرید و چه نقش یک قربانی را بازی کنید، چه بجنگید و چه از کنارش بگذرید، در هر حال این، واقعیّت زندگی است، واقعیّتی که اتّفاق می‌افتد، واقعیّتی که در تمام طول زندگیتان اتّفاق افتاده است.

هر بار که همسایه‌ای از شما سوء استفاده کرده است، هر بار که فروشنده‌ای کلاه سرتان گذاشته است و هر بار که دوستی ناجوانمردانه رهایتان کرده است، درسی در پیش روی شما قرار داشته است. اگر هفت روز هفته احساس بیچارگی می‌کنید احتمالاً در درسی مردود شده‌اید. اگر مرتبا شغل و پول و دوستان خود را از دست می‌دهید این نشانه آن است که به درسهای زندگی توجّهی نکرده‌اید. خانمی می‌گفت: حتّی وقتی لباسم را عوض می‌کنم باز با همان مشکلات کهنه همیشگی مواجهم! بدترین چیزی که می‌توانیم بگوییم این است که: «نه، منصفانه نیست!»

ما برای تنبیه شدن به دنیا نیامده‌ایم، برای درس گرفتن آمده‌ایم. هر رویدادی در زندگی ما توان بالقوه آن را دارد که ما را متحوّل کند و از میان همه آن رویدادها و

سختی‌ها و مصیبت‌ها بیشترین توان را برای تغییر تفکّر ما دارا هستند. طوری رفتار کنید که گویی در ورای هر حادثه‌ای، هدف و مقصودی نهفته است و بدین ترتیب است که می‌توانید زندگی خود را هدف‌دار کنید. در مقابل هر حادثه‌ای از خود بپرسید که چرا به این نیاز داشته‌ام؟ و سپس بر آن غلبه کنید تا مجبور به ثبت‌نام مجدّد در آن کلاس نشوید.

جدا شدن از همسر به این معنی نیست که کلاس ما با او به اتمام رسیده است. اگر زندگی مشترک به پایان رسیده باشد امّا ما همچنان همسر سابق خود را به خاطر بدبختی‌ها و بدهکاری‌هایمان سرزنش کنیم در واقع هنوز متصل به او هستیم! و تا زمانی که درس‌هایمان را یاد نگیریم متصل به او باقی می‌مانیم. شما می‌گویید: «امّا این آدم مثل یک بوقلمون است! من هر کاری می‌توانم انجام دهم الاّ اینکه او را ببخشم! بخشیدن او احتمالاً مشکل‌ترین کار است و به نظر می‌رسد که شما در این زمینه آن قدرها موفّق نیستید، بنابراین باید بیشتر تمرین کنید و این، درس امروز شماست و تا درستان را یاد نگیرید متصل به او باقی می‌مانید. می‌توانید این درس را به تعویق بیندازید امّا اگر می‌خواهید که زندگی (و تندرستی) خود را بهبود بخشید دیر یا زود باید این درس را بگذرانید. تا زمانی که معتقد باشید کسی در حال نابود کردن زندگی شماست، همین اعتقاد باعث نابود شدن زندگیتان می‌شود. شاید چنین به نظر برسد که او سد راه خوشبختی شماست، امّا در حقیقت این خود شما هستید که سد راه خویشتنید.

رئیس من آدم پستی است و پست بودن او هم تقصیر من نیست بنابراین او باید خودش را تغییر دهد!

تا زمانی که بر این اعتقاد باشید رئیس شما پست باقی خواهد ماند! و بنابراین که بر نکات مثبت او تکیه کنید، از قضاوت درباره او بپرهیزید و حتّی خود را به جای او بگذارید، آن وقت است که مشکل به کلی ناپدید می‌شود. می‌پرسید «چگونه؟» چندین احتمال متفاوت وجود دارد....

1- ممکن است به تغییر نگرش شما واکنش مثبت نشان دهد و رفتارش را تغییر دهد.

2- ممکن است به اداره دیگری منتقل شود.

3- ممکن است شما کار دیگری بگیرید.

4- ممکن است او کارش را عوض کند».⁽¹⁾

لذا با آگاهی و دانش، با مشکلات، گرفتاریها و شکست‌ها برخورد کنید، و مشکلات، گرفتاریها و شکست‌ها را آگاهانه بررسی نموده و راه صحیح را برای رسیدن به پیروزی انتخاب نمایید.

همان‌طور که قبلاً متذکّر شدیم، در گروه‌بندی برخورد افراد مختلف با شکست، گروه اوّل که با آگاهی، دانش و تجربه از شکست پلی به سوی پیروزی می‌سازند، بهترین گروه افراد هستند که به سرانجام موفّقیّت خواهند رسید.

«هنری فورد» نیز می‌گوید:

شکست فقط یک فرصت مناسب است که با استفاده از دلایل شکست، کار را با شناخت و درایت بیشتر از سر بگیریم.⁽²⁾

عوامل شکست (ریشه‌های بدبختی)

1- افکار منفی و شکست‌پذیری

این‌گونه افراد دارای افکار بلند نیستند و به پیروزی و موفّقیّت فکر نمی‌کنند، بلکه با افکار منفی، فکر خویش را متوجّه شکست نموده، و شکست را پذیرا می‌شوند.

«اندرومتیوس» موفّقیّت‌های عظیم را در پرتو افکار مثبت دانسته است:

تقریبا همه موفّقیّت‌های عظیم بر پایه یک شکست بنا شده‌اند. اگر خود را شکست‌خورده بدانید، بی‌تردید شکست خواهید خورد، مگر این‌که این اعتقاد

راسخ را به ذهن نیمه‌هشیار خود نقش کنید که انسانی هستید کاملاً موفّق.⁽¹⁾

2- ترس و دلهره

این گونه افراد به علت ترس و دلهره از شکست، حاضر به ریسک و قبول مسؤولیّت نیستند، و از هر گونه تلاش در راه هدف گریزانند.

ناپلئون درباره شکست و ترس می‌گوید:

بین پیروزی و شکست یک قدم بیشتر فاصله نیست و مردم از ترس شکست، شکست می‌خورند.⁽²⁾

3- سُست‌عنصری و بی‌ارادگی

او کاری را با عشق و علاقه انجام می‌دهد ولی به محض اینکه شکست خورد، به عقب‌نشینی می‌پردازد و دست از سعی و تلاش برمی‌دارد.

«هربرت کاسون» درباره اراده و شکست چنین می‌گوید:

وقتی که در رفع مشکلی با شکست روبرو می‌شوی باید قیافه کسی را به خود بگیرید که گویی هنوز حتی مبارزه را آغاز نکرده است. بدین ترتیب شما قادر خواهید بود شکست خود را تبدیل به پیروزی کنید. گفته‌اند در دنیا سه نوع افراد وجود دارند. آنهایی که اراده می‌کنند، آنهایی که نمی‌خواهند اراده کنند و آنهایی که نمی‌توانند اراده کنند. گروه اوّل از عهده تقریبا هر کاری بر می‌آیند. گروه دوم به اقدام به هر کاری مخالفت کرده، و گروه سوم در هر کار شکست می‌خورند.⁽³⁾

4- کبر و غرور

چنین افرادی خویش را دانا و باسواد می‌انگارند در حالی که چنین نیست. آنها به علّت غرور، در هنگام شکست به حرکت خویش ادامه نمی‌دهند، زیرا تصوّر می‌کنند، به مقصود خویش رسیده‌اند.

یک ضرب‌المثل یونانی می‌گوید:

اگر به فردا غرّه باشی، امروز شکست می‌خوری.⁽¹⁾

5 - عدم مدیریت صحیح

این افراد، قادر به مدیریت صحیح در کارهای خویش نیستند و همچنین قدرت مدیریّت و سازمان دادن عدّه‌ای از افراد دیگر را ندارند و به همین دلیل موفّقیّتشان

محدود است و یا اینکه پیروز نمی‌شوند. در ناکامی‌ها نیز مدیر و مدبّر نیستند.

6- یأس از شکست

چنین افرادی در هنگام شکست خودباخته هستند و تصوّر می‌کنند، شکستشان چاره‌ناپذیر است. همانجا توقّف می‌کنند و به حرکت خویش در جهت نیل به سعادت و خوشبختی ادامه نمی‌دهند.

مهرداد مهرین درباره یأس از شکست چنین بیان می‌کند:

جوانان غالبا وقتی که با شکستی روبرو می‌شوند کاملاً خود را باخته، تصوّر می‌کنند شکستی که خورده‌اند قطعی و چاره‌ناپذیر است. و گاهی بر اثر فرط یأس انتحار می‌کنند حال آن که هیچ شکستی قطعی نمی‌باشد. آنهایی که قدر فراز و نشیب راه زندگی را در نوردیده‌اند از این راز بزرگ آگاهند که نه تنها هیچ شکستی قطعی و چاره‌ناپذیر نیست بلکه چه بسا ممکن است شکست پله‌هایی برای وصول به یک موفّقیّت بزرگ و غیر مترقّبه باشد.

وقتی که درباره شکست‌هایی که خورده‌ایم غصه می‌خوریم، در حقیقت قدرت شکست را دوبرابر می‌کنیم.⁽²⁾

یکی از بزرگان می‌گوید:

شکست‌ها، پله‌های نردبان موفّقیّت هستند. کسی که از اوّلین شکست مأیوس می‌شود لیاقت توفیق ندارد.⁽³⁾

7- عدم تحمّل شکست

چنین افرادی در هنگام شکست غم و غصه می‌خورند و به علل گوناگونی که نزد خویش تصوّر می‌نمایند، تحمّل شکست را ندارند و در آن موقعیّت از حرکت باز می‌مانند. «مهرداد مهرین» کسی که طاقتِ تحمّل شکست را ندارد، شکست‌خورده می‌شمارد:

شکست‌خورده کسی است که طاقت ندارد شکست را تحمّل کند.⁽¹⁾

8 - ناقص بودن اطّلاعات

اطّلاع و آگاهی او درباره شکست و پیروزی کافی نیست و نمی‌تواند با اطّلاعات کامل، شکست را پلی برای پیروزی بسازد.

9- عدم آمادگی

او به علل گوناگون آمادگی کافی برای رهانیدن خویش از شکست ندارد. در نتیجه شکست را پذیرا می‌گردد و یا اینکه با توجیهات گوناگون که از عدم آمادگی وی نشأت می‌گیرد از حرکت باز می‌ماند.

10- نقص تجهیزات

امکانات و تجهیزات برای مقابله با شکست برای وی فراهم نیست و به علّت نقص در امکانات و تجهیزات در آن هنگام نمی‌تواند به حرکت خویش در جهت نیل به پیروزی ادامه دهد.

«هربرت کاسون» در مورد این موضوع چنین می‌گوید:

اکثر اشتباهات (و شکستها) در اثر ناقص بودن اطّلاعات، عدم آمادگی، نقص تجهیزات و یا عدم ورزیدگی، به وجود می‌آید. با برطرف کردن موانع فوق، می‌توان به موفّقیّت نایل گردد. هر وقت ادیسون در یک آزمایش با شکست برمی‌خورد، آن مرد بزرگ با گشاده‌رویی می‌گفت: «خوب، معلوم شد این آزمایش هم به ثمر نرسید.» سپس وی به زیردستانش دستور می‌داد با شدّت

هر چه بیشتر به آزمایش‌های خود ادامه دهند. به کمک چنین تلاش پی‌گیری بود که ادیسون توانست به اختراعات بزرگ دست بزند.⁽¹⁾

11- عدم سعی و تلاش پیگیر

افرادی هستند که نشانی از عوامل نامبرده بالا را ندارند ولی به علّت تنبلی و یا بدون دلیل در هنگام شکست به سعی و تلاش خویش در جهت نیل به موفّقیّت و خوشبختی ادامه نمی‌دهند و یا اینکه تا حدودی سعی و تلاش می‌نمایند ولی پیگیر نیست. «هربرت کاسون» درباره سعی و تلاش پیگیر می‌گوید:

شکست شما ممکن است یک خوشبختی باشد در لباس بدبختی. پس هرگز خم به ابرو نیاورید و به سعی و کوشش ادامه بدهید تا سرانجام موفّق شوید. در تاریخ به نام افراد زیادی برمی‌خوریم که در آغاز با شکست‌های زیادی روبرو شدند ولی در اثر تلاش مداوم و پیگیر سرانجام کامیاب گردیدند. از این قبیل بوده‌اند: لینکلن، پلاسی، ناپلئون، هیتلر و هزاران نفر دیگر.⁽²⁾

«تامربیلی الدریچ» راه شکست را عدم سعی و تلاش دانسته است:

فقط کسانی شکست می‌خورند که تلاش و مبارزه (پیگیر) نکرده‌اند.⁽³⁾

12- عدم تجربه

ما می‌توانیم با تجربه از شکست‌های قبلی (به بخش تجربه در جلد دوم کتاب مراجعه گردد) و همچنین تجربه دیگران در هنگام شکست خویش پیروزی بسازیم.

«مالکوم فوربس» درباره شکست و تجربه چنین می‌گوید:

اگر از شکست تجربه بیاموزیم، پس شکست در واقع یک موفّقیّت است.⁽⁴⁾

13- عدم استقامت و پشتکار

عدم استقامت و پشتکار⁽⁵⁾نیز یکی از عوامل شکست است، و نمی‌تواند از

شکست، پیروزی بسازد.

غلامحسین ذوالفقاری درباره استقامت و شکست چنین می‌گوید:

دنیا محل مسابقه بزرگی برای شرکت‌کنندگان می‌باشد. هر کس سعی دارد که از راهی مطمئن و کوتاه به هدف برسد و شخصیتی به دست آورد. بعضی‌ها که استقامت و پشتکار ندارند، از قافله عقب افتاده و شکست می‌خورند و برای جبران عقب‌افتادگی‌ها دست به کارهای مضحک می‌زنند.⁽¹⁾

شکست از دیدگاه نهج‌البلاغه

الف) پیروزی و شکست

حضرت امیر علیه‌السلام پیروزی را در ترک گناه می‌دانند، و کسی را که گناه می‌کند، اگرچه پیروزی ظاهری به دست آورده، شکست‌خورده می‌شمارند:

مَا ظَفِرَ مَنْ ظَفِرَ الاْءِثْمُ بِهِ، وَ الْغَالِبُ بِالشَّرِّ مَغْلُوبٌ.⁽²⁾

پیروز نشد آن کس که گناه بر او چیرگی یافت، و آن کس که با بدی پیروز شد، شکست خورده است.

ب) روان‌شناسی مردم شکست‌خورده و پراکنده

اشاره

حضرت امیر علیه‌السلام در خطبه سیاسی، اخلاقی، تاریخی (خطبه 29) نهج البلاغه (زمانی که ضحاک بن قیس از طرف معاویه در سال 38 هجری به کاروان حجاج، حمله‌کرد واموال آنان‌رابه‌غارت‌برد) درباره عوامل شکست کوفیان چنین می‌فرمایند:

ای مردم کوفه! بدن‌های شما در کنار هم، امّا افکار و خواسته‌های شما پراکنده است؛ سخنان ادعایی شما، سنگ‌های سخت را می‌شکند، ولی رفتار سست شما دشمنان را امیدوار می‌سازد؛ در خانه‌هایتان که نشسته‌اید، ادّعاها و شعارهای تند سر می‌دهید، اما در روز نبرد، می‌گویید: ای جنگ! از ما دور شو، و فرار می‌کنید.

آن کس که از شما یاری خواهد، ذلیل و خوار است، و قلب رهاکننده شما آسایش ندارد. بهانه‌های نابخردانه می‌آورید، چون بدهکاران خواهانِ مهلت، از من مهلت می‌طلبید و برای مبارزه سُستی می‌کنید.

بدانید که افراد ضعیف و ناتوان هرگز نمی‌توانند ظلم و ستم را دور کنند، و حق، جز با تلاش و کوشش به دست نمی‌آید. شما که از خانه خود دفاع نمی‌کنید چگونه از خانه دیگران دفاع می‌نمایید؟ و با کدام امام پس از من به مبارزه خواهید رفت؟ به خدا سوگند! فریب‌خورده است آن کس که به گفتار شما مغرور شود. کسی که به امید شما به سوی پیروزی رود، با کندترین پیکان به میدان آمده است، و کسی که بخواهد دشمن را به وسیله شما هدف قرار دهد، با تیری شکسته، تیراندازی کرده است. به خدا سوگند! صبح کردم در حالی که گفتار شما را باور ندارم، و به یاری شما امیدوار نیستم، و دشمنان را به وسیله شما تهدید نمی‌کنم. راستی شما را چه می‌شود؟ دارویتان چیست؟ و روش درمان شما کدام است؟ مردم شام نیز همانند شمایند؟ آیا سزاوار است شعار دهید و عمل نکنید؟ و فراموشکاری بدون پرهیزکاری داشته، به غیر خدا امیدوار باشید؟⁽¹⁾

بعضی از علل و عوامل شکست در این خطبه بیان شده است که ما به طور فهرست‌وار متذکر می‌شویم:

1- افکار منفی و پراکنده

2- غرور و کبر

3- عدم سعی و تلاش (تنبلی)

4- توجیهات نابخردانه

5- عدم پرهیزکاری و تقوا

6- امید به غیر خدا

برخی قبلاً شرح داده شد و اکنون به شرح چند عامل دیگر می‌پردازیم:

1- توجیهات نابخردانه

چنین افرادی در آن هنگامه به علل و عوامل گوناگون به بهانه‌تراشی می‌پردازند و به‌جای‌اینکه با سعی و تلاش به سوی پیروزی حرکت نمایند، از حرکت باز می‌ایستند و این عمل خویش را توجیه می‌نمایند. بهانه‌های واهی که بر زبان می‌آورند، آنان را تسکین می‌دهد، نیروی محرکه آنها را تضعیف نموده و از بین می‌برد.

2- عدم پرهیزکاری و تقوا

به علت عدم دوری از گناه و عمل نکردن به دستورات الهی و گفتار پیشوایان دینی، انگیزه‌ای برای کسب پیروزی ندارند و آن همه احادیث و روایات ائمه معصومین علیهم‌السلام که برای کسب موفّقیّت، سعادت و خوشبختی آمده است را نادیده می‌انگارند و به آن عمل نمی‌نمایند.

3- امید به غیر خدا

چنین افرادی امید به یاری و کمک خداوند ندارند و بدین جهت در هنگام شکست تمامی امیدشان به مردم است، و روی نیاز به درگاه بی‌نیاز دراز نمی‌کنند.

ج) علل پیروزی و شکست ملّت‌ها

مولا علی علیه‌السلام در خطبه 166 نهج‌البلاغه چنین بیان فرموده‌اند:

ای مردم! اگر دست از یاری حق برنمی‌داشتید، و در خوار ساختن باطل سستی نمی‌کردید، هیچ‌گاه آنان که به پایه شما نیستند در نابودی شما طمع نمی‌کردند، و هیچ قدرتمندی بر شما پیروز نمی‌گشت، امّا چونان امّت بنی‌اسرائیل در حیرت و سرگردانی فرو رفتید. به جانم سوگند! سرگردانی شما پس از من بیشتر خواهد شد، چرا که به حق پشت کردید، و با نزدیکان پیمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بریده به بیگانه‌ها نزدیک شدید. آگاه باشید! اگر از امام خود پیروی می‌کردید، شما را به راهی هدایت می‌کرد که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رفته بود، و از اندوه بیراهه رفتن در امان بودید، و بار سنگین مشکلات را از دوش خود برمی‌داشتید.

د) روش برخورد با شکست‌خوردگان

حضرت امیر علیه‌السلام می‌فرمایند:

أَوْلَی النَّاسِ بِالْعَفْوِ أَقْدَرُهُمْ عَلَی الْعُقُوبَةِ.⁽¹⁾

سزاوارترین مردم به عفو کردن، تواناترینشان بر کیفر دادن است.

لذا بهترین روش برخورد با افراد توانایی که شکست را پذیرا شده‌اند، عفو و گذشت است؛ زیرا این گونه افراد با توانایی به سوی هدف خویش گام برداشته‌اند، ولی ناخودآگاه شکست خورده‌اند و عفو و اغماض سزاوار آنهاست.

شکست از دیدگاه بزرگان

«اندیشه توانگر» داشته باشید. شکست اساسا ثمره اندیشیدن به شکست است.⁽²⁾

«کاترین پاندر»

نمی‌توان مسئولیّتی را تقبّل کرد بدون این مهم که با پذیرش آن مسؤولیّت خطری انسان را تهدیدنکند،وپذیرش‌خطر امکان‌بروز شکست را به همراه می‌آورد.⁽³⁾«پولانی»

مشکلات افراد موفق کمتر از افراد شکست‌خورده نیست. تنها یک دسته از مردم هستند که هیچ مشکلی ندارند: آنها در گورستان خوابیده‌اند.«آنتونی رابینز»

اعماق دریاها برای ماهیگیری بهتر است.

رودخانه را تعقیب کنید تا به دریا برسید.

شکست هر قدر بزرگ باشد موقّتی است. با برنامه‌ریزی بهتر، شکست به پیروزی تبدیل می‌شود.⁽⁴⁾

بیشتر کسانی که امروز موفق‌اند، در گذشته بارها طعم شکست را چشیده‌اند ولی هرگز به فکر خودکشی نیفتاده‌اند. من از اشتباهات بیش از موفّقیّت درس آموختم.⁽⁵⁾

«سر همفری دیوی»

اگر فکر کنید که موفق می‌شوید، یا شکست می‌خورید، در هر دو صورت درست فکر کرده‌اید.⁽¹⁾«آنتونی رابینز»

مسیر حرکت افراد موفّق به سوی موفّقیّت است. در صورتی که تلاش شکست‌خوردگان گریز از شکست است. اگر تنها یک اصل روانی وجود داشته باشد که بتواند از یک شکست‌خورده فردی موفّق بسازد این است که «فکر خود را بر آنچه می‌خواهید متمرکز کنید.⁽²⁾«اندرومتیوس»

چیزی به نام شکست وجود ندارد، آنچه هست نوعی نتیجه است، شما همیشه به نتیجه می‌رسید. اگر این نتیجه‌ها دلخواه نیستند، نحوه عمل را عوض کنید تا به نتایج تازه‌ای برسید. کلمه شکست را قلم بگیرید و زیر کلمه «نتیجه» خط بکشید و سعی کنید از هر تجربه چیزی بیاموزید.⁽³⁾«آنتونی رابینز»

معتقدم اگر با تمام وجود در جهت پیشرفت کار خود تلاش کنید، موفقیتتان حتمی است. فردی که با تمام وجود کوشش کند، هرگز شکست نخواهد خورد.⁽⁴⁾

«کیم وو چونگ»

شکست بیش از موفّقیّت آموزنده است کسی که هیچ وقت اشتباه نمی‌کند، هرگز به جایی نمی‌رسد.⁽⁵⁾«راکفلر»

آن قدر شکست می‌خورم تا راه شکست دادن را بیاموزم.⁽⁶⁾«پطر کبیر»

هرگز از کمبود و تنگدستی سخن نگویید. زیرا «سخن‌های تو بر تو حکم خواهد شد.» وانگهی به هر چه توجه کنید با آن یکی می‌شوید. پس اگر مدام متوجّه شکست‌ها و مصائب باشید، با شکست‌ها و مصائب یکی می‌شوید. باید این عادت را در خود بپرورانید که در بعد چهارم یا در «دنیای شگفتی‌ها» زندگی کنید. آنجا که به دیده باطن خود آموخته‌اید تا از خلال شکست، موفّقیّت را ببینید و از خلال بیماری،

سلامت و از خلال تنگدستی، فراوانی را «تمام این زمین را که می‌بینی به تو خواهم بخشید.» انسانی که به موفّقیّت می‌رسد دیدگان خود را به موفّقیّت دوخته است.⁽¹⁾

«اسکاول شین»

تصور شکست نبایدها را بترساند.⁽²⁾کتابِ «آکولاتوم»

اگر با علم به این موضوع به گذشته خود نگاه کنید شاید دلیل پیمودن راهی را که تاکنون پیموده‌اید بیابید. بدون تردید کسانی را در زندگی گذشته خود به خاطر خواهید آورد که شما را راهنمایی کرده‌اند؛ با معلّم‌ها، دوستان و حتّی غریبه‌هایی که در هواپیما در کنارتان نشسته‌اند. شاید کتابی را به خاطر بیاورید که سال‌ها قبل در یک کهنه‌فروشی پیدا کرده‌اید و تفکرتان با خواندن آن شکل گرفته است.

تصادف‌ها، بیماری‌ها، شکست‌ها و بحران‌های مالی را به خاطر خواهید آورد که شما را قوی‌تر ساخته‌اند یا درس مهربانی و شفقت به شما آموخته‌اند، بدبختی‌ها و مصیبت‌هایی را خواهید دید که به نوبه خود بخشی از یک نقشه بزرگ‌تر بوده‌اند. شاید این احساس را پیدا کنید که در تمام طول زندگی خود در حال یادگیری بوده‌اید، یادگیری درس‌هایی که با نظم و ترتیب کامل در زندگی شما پدیدار شده‌اند. شاید بتوانید حس کنید که هر حادثه‌ای به حادثه دیگر منجر شده است. درک رابطه منطقی میان مصائب و سختی‌ها، در آغاز، دشوار است. تا وقتی که خدا را مقصر بدانیم در این زمینه پیشرفتی نخواهیم کرد. شاید شش ماه وقت لازم باشد که بفهمیم در اخراج‌شدنمان چه حکمتی نهفته بوده است! جهان هستی، معلمی صبور و باحوصله است. برای آنکه زندگی آرامی داشته باشید باید به علایم هشداردهنده او توجّه کنید و در غیر این صورت یک ورشکستگی، یک جدایی، یک حمله قلبی یا یک تجربه سخت دیگر، بدون تردید در انتظارتان خواهد بود.⁽³⁾«اندرومتیوس»

بخش هفتم: استقلال

اشاره

استقلال، راه رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی

بسیاری از افراد در محیطی محدود و دست‌وپاگیر زندگی می‌کنند. این محیط علاوه بر این که شوق و حرارت و استعداد آنها را می‌کشد و باعث اتلاف اوقات عمر آنها می‌گردد، اراده‌شان را نیز فلج می‌کند. در نتیجه در طول عمر مانند افلیجی که به کمک عصا راه می‌رود، راه زندگی را طی می‌کنند.⁽¹⁾«هربرت کاسون»

کسانی که می‌خواهند از هوش خویش بهره کافی ببرند، استعدادهایشان شکوفا شود، پله‌های ترقی و تکامل را یکی پس از دیگری طی نمایند و به سرانجام نیکبختی و موفّقیّت نائل شوند باید مستقل باشند، و وابستگی‌ها را از خویش قطع نمایند. بعضی از جوامع، فرصت شکوفایی استعدادها را به فرد نمی‌دهد، و نمی‌گذارد چنین افرادی رشد نمایند و به ترقّی و تکامل برسند. و حتی بعضی از موانعی که در آن اجتماع وجود دارد همچون علف هرزه، فرصت رشد را از انسان می‌گیرند. بنابراین او باید وابستگی‌ها را از خویش قطع نماید و با استقلال در تمامی زمینه‌ها به سعادت و موفّقیّت نائل شود. استقلال یک فرد یا یک جامعه عامل موفّقیّت و خوشبختی آن فرد یا آن جامعه به شمار می‌رود.

«ژوینوس» چنین می‌گوید:

تمام دیدگاه‌ها و افکارت را به سوی استقلال، دست کم معتدلانه بران، زیرا بدون این ضرورت، نه خوشبخت خواهی بود و نه صدیق و شریف.⁽²⁾

بنابراین باید بدون افراط و تفریط به سوی استقلال گام برداریم و انسان مستقل بشویم تا خوشبختی را بیابیم.

«مایکل کوردا» سریع‌ترین راه کامیابی را چنین بیان کرده است:

سریع‌ترین راه کامیابی این است که انسان وانمود کند که به آهنگ دیگران می‌رقصد در حالی که باطنا زورق خویش را می‌راند.⁽¹⁾

لذا باید بهانه‌ای به دست اشخاص اجتماع ندهد و در باطن مستقل بوده، به سوی هدف خویش حرکت نماید.

سیمای شخصِ موفقِ مستقل

1- سیاستمداری

«دیوید تورو» درباره این موضوع می‌گوید:

اگر غیر از سیاستمداری توقع چیز دیگری از اشخاص داشته باشی، خم به ابرو نیاورده و کمکت نمی‌کنند، باید مثل بذر جوانه زده و به رشد و بالندگی خویش بیفزایی.⁽²⁾

شخص مستقل با اتکا به خود به حرکت خویش ادامه داده و همچون درختی

تنومند، علف‌هرزه‌های اطرافش، مانع رشد آن نمی‌گردد.

«کریستوفرمورلن» موقعیّت شخص مستقل را عدم مداخلات دیگران نام برده است:

تنها یک موقعیّت وجود دارد و آن هم گذران زندگی فردی بدون مداخلات دیگران می‌باشد.⁽³⁾

2- آزادی

باید همه قیدوبندهای جامعه خویش را رها کنیم و آزادانه در مسیر خویش گام

برداریم، از اسارت‌های گوناگونی که مربوط به آن جامعه است خویش را رهایی بخشیم و با آزادی کامل به حرکت خویش تداوم دهیم.⁽¹⁾

«ویرجینیا دولف» می‌گوید:

برای بهره‌مند شدن از آزادی باید خود را مهار کنیم.⁽²⁾

آنچه که مربوط به آزادی‌های فردی است - مخالفت با هوای نفس و رهایی از زنجیرهای اسارت در درون خویش - را رعایت نماییم، و در این حال به استقلال خویش ادامه دهیم. «آلبرکامو» نیز درباره آزادی و استقلال می‌گوید:

آزادی چیزی نیست مگر مجال بهتر شدن.⁽³⁾

3 - قانونمندی

شخص مستقل قانون‌مند است و پایش را به اندازه گلیمش دراز می‌کند، و همانطور که بیان شد به دور از هر گونه افراط و تفریط، به راه خویش در جهت استقلال فردی و اجتماعی ادامه می‌دهد. «ساموئل تایلو» می‌گوید:

اگر انسان پایش را به اندازه گلیمش دراز کند، به اوج منزلت و استقلال می‌رسد.⁽⁴⁾

4- طرز فکر استقلال‌طلبانه

شخص مستقل از هر گونه افکاری که او را در غل و زنجیر می‌کند مبرّا است. همیشه افکار مستقل دارد که او را در راه رسیدن به استقلال، کمک شایان توجه می‌نماید.

«ماکیاولی» جوهره انسان را چنین بیان کرده است:

جوهره انسان حکم می‌کند که مقید بوده و در غل و زنجیر باشد، زیرا محاسن و معایب این امر را معقول می‌پندارد.⁽⁵⁾

لذا شخص مستقل با خودسازی طرز فکر خویش را مستقل می‌سازد و قید و بندهایی که از او سلب استقلال می‌نماید را از خویش دور می‌نماید.

5 - دانش، تجربه و توانایی

شخص مستقل در این راه باید دانش بیاموزد و از تجربیات دیگران استفاده کند و توانایی داشته باشد تا بتواند هر چه بهتر در این راه گام بردارد، «هنری فورد» نیز این

سه ویژگی را معرفی کرده است:

اگر پول را عامل استقلال بدانی در اشتباه هستی. تنها عامل امنیّت‌بخشی در این دنیا دانش، تجربه و توانایی است.⁽¹⁾

6- حسابگری

هر شب راههای به استقلال رسیدن خویش را پس از محاسبه تقویت نماید و نقطه ضعف‌های خویش را در این راه از بین ببرد، شبی چند دقیقه با خویش خلوت نماید و نقاط قوت و نقاط ضعف خویش را (در راه استقلال) روی کاغذ بنویسد و آنچه که استقلال او را تقویت می‌نماید را هر روز بهتر از روز قبل در خویش تقویت نماید. «آرتور بریس بین» گفته است:

از جماعت گریخته، و روزانه چند ساعتی را با خود خلوت کن.⁽²⁾

استقلال اقتصادی (راه خوشبختی)

«بعضی از کارها است که انجام آن احتیاج به تحصیلات عالی و معلومات زیاد دارد، پاره‌ای از کارها با فراگرفتن تحصیلات متوسط انجام‌پذیر است و قسمتی از مشاغل و کارهای دستی است که تحصیلات علمی و درسی لازم ندارد و فراگرفتن آن با تمرین‌های عملی میسر است. البته تمام این مشاغل از نظر ارزش علمی و وزن اجتماعی و درآمد مالی یکسان نیستند، ولی همه آنها در اداره اجتماع نقش مؤثر دارند و هر یک باید در جای خود محترم باشد.

اگر جوانان کم‌استعداد درباره خود واقع‌بین باشند و با فراگرفتن یکی از شغل‌های متوسط یا کارهای دستی که مناسب استعدادشان باشد خدمت اجتماعی خویش را آغاز نمایند و آن کار را به خوبی انجام دهند، می‌توانند به شایستگی جای خود را در جامعه باز کنند و به استقلال اقتصادی نایل آیند.⁽¹⁾

انگیزه استقلال‌طلبی

محوری‌ترین انگیزش در دوره نوجوانی، کوشش برای به دست آوردن استقلال است. این نیروی فطری قوی‌ترین و ریشه‌دارترین گرایشی است که در همه نوجوانان به وجود می‌آید. اگر چنین انگیزه‌ای در نوجوانان بیدار نمی‌شد، او نمی‌توانست به رشد و کمال برسد و همواره به صورت کودکی وابسته و طفلی باقی می‌ماند و استعدادهایش شکوفا نمی‌شدند؛ از این رو دست آفرینش، بذر چنین گرایشی را در ضمیر انسانها پاشیده تا به موقع از درون نوجوان سر برآورد و ثمرات زیادی را نصیب او کند. می‌گویند انسان در سه مرحله به استقلال می‌رسد؛ مرحله اوّل هنگام به دنیا آمدن و بریدن ناف است؛ مرحله دوم هنگام شیر گرفتن کودک است؛ و بالاخره مرحله سوم، بلوغ است. «موریس دِبس»، روانشناس معروف فرانسوی، این دوره را «فِطام یا از شیر گرفتن روانی» نام نهاده است.⁽²⁾

توجّه به استقلال نوجوانان و جوانان (نیک‌بختی نوجوانان و جوانان)

برای تجربیّات موفّق نوجوانان در زمینه استقلال، تمهیداتی چند باید به کار بست، در مرحله اوّل والدین، فرزندان را زیاد به خودشان وابسته و متّکی ننمایند تا زمینه جداسازی تدریجی از خانواده به سهولت و آرامی انجام پذیرد. معمولاً والدین در برخورد با فرزندان اوّل، تک فرزند و یا آخرین فرزندان خانواده، دچار افراط می‌شوند و ناخودآگاه به نوعی آنها را به خود وابسته می‌کنند. تعدیل در برقراری

روابط و مناسبات والدین و فرزندان مانع از چنین رویدادهایی می‌شود.

در مرحله دوم، جامعه با قبول نوجوان و احترام به استقلال نسبی آنان، این مرحله را برای نوجوانان رضایت‌بخش و قابل قبول می‌نماید.

در مرحله سوم، نوجوانان خود می‌توانند با اثبات لیاقت و شخصیّت قابل اعتماد به این استقلال پاسخ مثبت داده و آمادگی خود را برای استقلال بیشتر اثبات نمایند.⁽¹⁾

سخنی با بزرگان (هموار نمودن راه کامیابی برای دیگران)

بهتر است بزرگان، اشخاصی را که در هر سنی در راه استقلال گام برمی‌دارند دریابند و سد راه آنان نشوند، بلکه به آنان در این راه کمک کنند و آنان را رها کنند تا مستقل باشند، «بلکه به آنان در این راه کمک کنند و آنان را رها کنند تا مستقل باشند.

«شل چانلس» چگونگی رفتار بزرگ‌منشانه را چنین بیان کرده است:

رفتار بزرگ‌منشانه جز این نیست که دیگران را رها کنیم تا خودشان باشند.⁽²⁾

آزادی و استقلال (شعر)

زندگی آخر سرآید، بندگی در کار نیست

بندگی گر شرط باشد، زندگی در کار نیست

گر فشار دشمنان آبت کند مسکین مشو

مرد باش ای خسته‌دل، شرمندگی در کار نیست

با حقارت گر ببارد بر سرت باران درد

آسمان را گو برو، بارندگی در کار نیست

گر که با وابستگی داران این دنیا شوی

دورش افکن این چنین دارندگی در کار نیست

گر به شرط پای‌بوسی سر بماند در تَنَت

جان ده و رد کن که سرافکندگی در کار نیست

زندگی آزادی انسان و استقلال اوست

بهر آزادی جدل کن بندگی در کار نیست⁽¹⁾

بخش هشتم: نماز

اشاره

نماز، راه کامیابی و سعادت

یکی از راه‌های رسیدن به موفقیت و خوشبختی «برپا داشتن نماز» است. اقامه نماز، انسان را از زشتی‌ها و بدی‌ها باز می‌دارد و او را به راه راست هدایت می‌کند. هنگامی که انسان از زشتی‌ها و بدی‌ها فاصله گرفت، از بدبختی دوری گزیده است، موقعی که به راه راست هدایت شد به موفّقیّت و خوشبختی رسیده است. زیرا فحشا و منکرات خانمان برانداز است و کارهای خلاف شرع و عرف، عواقب ناراحت‌کننده و بسیار بدی در پیش دارد و هدایت شدن به راه مستقیم نیز سرانجام نیکبختی را به ارمغان می‌آورد.

خداوند متعال می‌فرماید:

«اِنَّ الصَّلوةَ تَنهی عَنِ الفَحشاءِ وَ المُنْکر»؛

به درستی که نماز، شما را از بدی‌ها و زشتی‌ها باز می‌دارد.

ثانیا هر کس نماز را بر پای دارد، و نماز او برای رفع تکلیف و ریایی نباشد، خداوند بزرگ نیز پشتیبان اوست و به او در صحنه زندگی کمک می‌کند.

رسول مکرّم اسلام فرمود:

اِنَّ المُصلِّیَ لَیَقْرَعُ بابَ الْمَلِکِ وَ اِنَّهُ مَنْ یَدُمْ قَرْعَ الْبَابِ یُوشِکُ أَنْ یُفْتَحُ لَهُ

نمازگزار در خداوند را می‌کوبد و هر که پیوسته در را بکوبد عاقبت به روی او باز می‌شود.⁽¹⁾

هنگامی که به درگاه خداوند بزرگ برویم، با او ارتباط پیدا نماییم و با او سخن بگوییم، کارهای خلاف نماز را انجام ندهیم، در نماز نیز راه راست را از او بخواهیم، «اِهدنَا الصِّراط المستقیم»؛ خدایا ما را به راه راست هدایت فرما، نماز را سبک نشماریم و پیوسته با خداوند بزرگ (به وسیله نماز) ارتباط برقرار نماییم، خداوند متعال نیز به ما کمک خواهد کرد تا مرتکب فحشا و منکرات نشویم، به راه راست هدایت شویم و نیز کمک و یاری می‌رساند تا موفّق و خوشبخت گردیم.

رسول ختمی مرتبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

خداوند فرشته‌ای دارد که هنگام هر نماز بانگ می‌زند: آدمی‌زادگان! برخیزید و آتش‌هایی را که بر خویشتن افروخته‌اید به نماز خاموش کنید.⁽¹⁾

لذا، نماز آتش فتنه‌ها را خاموش می‌کند، و ما را به راه سعادت و خوشبختی رهنمون خواهد نمود.

ثالثا نماز آرام‌بخش دل‌هاست و به انسان آرامش واقعی می‌بخشد.

حضرت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام می‌فرماید:

ما أَهَمَّنی ذَنبٌ أُمْهِلْتُ بَعْدَهُ حَتَّی أُصَلِّیَ رَکْعَتَیْنِ وَ أَسْأَل اللّهَ الْعَافِیَةَ.⁽²⁾

آنچه که از بین من و خدا نارواست، اگر انجام دهم و مهلت دو رکعت نماز داشته باشم که از خدا عافیت طلبم، مرا اندوهگین نخواهد ساخت.

انواع نماز

اشاره

1- خواندن

2- برپاداشتن

1- خواندنِ نماز ریاکارانه و... (گامی به سوی بدبختی)

اگر هدفِ ما خواندنِ نماز باشد و نماز ما روح معنوی نداشته باشد و ریاکارانه باشد، یعنی اینکه جلوی افراد دیگر و برای خوشامد اشخاص نماز بخوانیم و نماز ما

برای رضایت پروردگار عالمیان نباشد، چنین نمازی نمی‌تواند ما را از زشتی‌ها و بدی‌ها باز دارد و او نیز به ما یاری نمی‌رساند. در قرآن کریم خواندن چنین نمازی نهی شده است:

«فَوَیْلٌ لِلْمُصَلّینَ * الَّذینَ هُمْ عَنْ صَلاَتِهِمْ سَاهون * الَّذینَ هُمْ یُرَآءوُنَ».⁽¹⁾

پس وای بر نمازگزارانی که.... در نماز خود سهل‌انگاری می‌کنند! همان کسانی که ریا می‌کنند.

نبی اکرم حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیز در این باره می‌فرمایند:

رُبَّ قائِم حَظُّهُ مِنْ قِیامِهِ السَّهرُ وَ رُبَّ صائِمٍ حَظُّهُ مِنْ صِیامِهِ الْجُوعُ وَ الْعَطَشُ.⁽²⁾

بسا نمازشب‌گزار که نصیبش از نماز فقط بیداری است و بسا روزه‌دار که سودش از روزه فقط گرسنگی و تشنگی است.

لذا خواندن نمازی که بدون حضور قلب و جهت رفع تکلیف و برای ریا و تظاهر باشد، هیچ گونه منفعت معنوی ندارد، و خداوند بزرگ نیز پشتیبان چنین فردی نیست و او را به سعادت و خوشبختی رهنمون نخواهد کرد.

2) برپاداشتن نماز (گامی به سوی نیک‌بختی)

در حدیث از معصوم علیهم‌السلام است هنگامی که نماز می‌خوانید فکر کنید که آخرین نماز شماست. وقتی که فکر کنید بعد از آن نماز می‌میرید و این آخرین نماز شما است خود به خود از گناهان خویش توبه می‌کنید و با خویش عهد می‌کنید که دیگر گناه نکنید، گِرد کارهای خِلاف شرع و عرف نمی‌روید و در نماز نیز قلبا از خداوند بزرگ می‌خواهید تا شما را به راه راست هدایت نماید. اگر این گونه نماز را بر پای دارید طولی نمی‌کشد که خداوند منّان به شما توفیق می‌دهد که گِرد گناه نروید و در مسیر

مستقیم حرکت نمایید و به سعادت و خوشبختی رهنمون گردید:

طبیعت نماز از آنجا که انسان را به یاد نیرومندترین عامل بازدارنده؛ یعنی اعتقاد به مبدأ و معاد می‌اندازد دارای اثر بازدارندگی از فحشا و منکر است. انسانی که به نماز می‌ایستد، تکبیر می‌گوید، خدا را از همه چیز برتر و بالاتر می‌شمرد، به یاد نعمت‌های او می‌افتد، حمد و سپاس او می‌گوید، او را به رحمانیت و رحیمیت می‌ستاید، به یاد روز جزای او می‌افتد، اعتراف به بندگی او می‌کند، از او یاری می‌جوید، صراط مستقیم از او می‌طلبد، و از راه کسانی که غضب بر آنها شده و گمراهان به خدا پناه می‌برد (مضمون سوره حمد).

بدون شک در قلب و روح چنین انسانی جنبشی به سوی حق و حرکتی به سوی پاکی و جهشی به سوی تقوا پیدا می‌شود.

برای خدا «رکوع» می‌کند، و در پیشگاه او پیشانی بر خاک می‌نهد، غرق در عظمت او می‌شود و خودخواهی‌ها و خودبرتربینی‌ها را فراموش می‌کند.

شهادت به یگانگی او می‌دهد، گواهی به رسالت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌دهد. بر پیامبرش درود می‌فرستد و دست به درگاه خدای برمی‌دارد که در زمره بندگان صالح او قرار می‌گیرد (تشهد و سلام).

همه این امور، موجی از معنویت در وجود او ایجاد می‌کند، موجی که سد نیرومندی در برابر گناه محسوب می‌شود.

این عمل چند بار در شبانه‌روز تکرار می‌گردد، هنگامی که صبح از خواب برمی‌خیزد در یاد او غرق می‌شود.

در وسط روز هنگامی که غرق زندگی مادی شده ناگهان صدای تکبیر مؤذن را می‌شنود، برنامه خود را قطع کرده، به درگاه او می‌شتابد، و حتّی در پایان روز و آغازشب پیش از آنکه به بستر استراحت رود با او راز و نیاز می‌کند و دل را مرکز انوار او می‌سازد.

از این گذشته، به هنگامی که آماده مقدمات نماز می‌شود، خود را شستشو

می‌دهد، پاک می‌کند، حرام و غضب را از خود دور می‌سازد و به بارگاه دوست می‌رود. همه این امور تأثیر بازدارنده در برابر خطر فحشا و منکرات دارد.

منتها هر نمازی به همان اندازه که از شرایط کمال و روح عبادت برخوردار است نهی از فحشا و منکر می‌کند، نهی کلّی و جامع و گاه نهی جزئی و محدود.⁽¹⁾

(داستان)

گریه در نماز شب (بر پا داشتن نماز، راه خوشبختی)

حجه‌الاسلام شفتی⁽²⁾پیوسته مراقب باری تعالی بود و چیزی او را از حالت حضور و مراقبت باز نمی‌داشت. گوشه‌های چشم او از کثرت گریه کردن در نماز شب مجروح شده بود.

یکی از نزدیکان این بزرگوار گفته است: «با آن مرحوم به یکی از روستاها رفتیم. شب را در راه گذراندیم. سید به من فرمود: «تو نمی‌خوابی؟»

من رفتم که بخوابم. چون سید گمان کرد که من خوابیدم، برخاست و مشغول نماز شد. به خدا قسم، دیدم که بندهای دوش و اعضایش می‌لرزید، به طوری که کلمات نماز را مکرّر تلفظ می‌نمود تا آن را صحیح ادا کند.

این بزرگوار از نیمه شب تا صبح، به گریه و زاری و تضرع اشتغال داشت و در صحن کتابخانه‌اش، مانند دیوانگان می‌گشت و دعا و مناجات می‌خواند و بر سر و سینه می‌زد تا صبح، و چنان صدای گریه او بلند بود که اگر همسایه‌ها بیدار می‌شدند می‌شنیدند.

از کثرت گریه و زاری، در اواخر عمر بیمار شد و پزشکان هر چه معالجه کردند، سود نبخشید. به ناچار سید را از گریه منع کردند و گفتند: «گریستن بر تو حرام است؛ زیرا موجب افزایش بیماری می‌شود.»

هنگامی که سید به مسجد می‌رفت، تا وقتی در آن جا حضور داشت، ذاکرین منبر نمی‌رفتند.⁽¹⁾

نتیجه: سید شفتی در اثر تقوا و ورع و برپا داشتن نماز، مورد عنایت حق تعالی قرار گرفت و امدادهای غیبی به او می‌شد.

خضوع در نماز (نمازگزاران واقعی، سعادتمندان و کامیابان دنیا و آخرت)

مرحوم محمّد تنکابنی می‌گوید:

من در اوایل ورودم به نجف اشرف، برای نماز مغرب و عشا، به مسجد شیخ طوسی - صاحب کتاب «جواهر» - می‌رفتم و پشت سر صاحب جواهر، نماز مغرب و عشا را می‌خواندم، ولی نماز صبح را به مرحوم «شفتی» اقتدا می‌کردم و برای درک نماز صبح او، هر روز از خانه‌ام مسافت تقریبا زیادی تا مسجد وی طی می‌کردم و بدان جا می‌رفتم و در نماز جماعت نزدیک او می‌ایستادم.

ایشان وقتی تکبیره‌الاحرام را قرائت می‌فرمود، مدّ می‌داد، من از شاگردانش سؤال کردم که در «اللّه» جای مدّ نیست، سیّد چرا مدّ می‌دهد؟

در پاسخ گفتند: ما این امر را از ایشان سؤال کردیم، در جواب فرمود: زمانی که کلمه مبارکه «اللّه اَکْبَر» را تکلّم می‌کنم، از حالت اختیار بیرون می‌روم و این مدّ دادن اختیاری نیست.

سیّد همه نماز را با خضوع تمام و با حزن بلکه با گریه قرائت می‌کرد و بر هر مستمعی واضح می‌شد که نماز او با نهایت حضور قلب است و در نوافل هم ذکر رکوع و سجود را سه دفعه می‌خواند.⁽²⁾

نتیجه: اگر با خداوند بزرگ ارتباط قلبی پیدا نماییم و نماز را بر پای داریم او نیز در در زمینه سعادت و خوشبختی به ما یاری می‌رساند، چنانچه بسیاری از علما به همین علت مورد عنایت باری تعالی قرار گرفته‌اند، و به سعادت دنیا و آخرت

رسیده‌اند، و زندگینامه‌های آنان دلیل بر این مدّعاست.

آثار موفّقیّت‌آمیز و سعادت‌آفرین نماز

1- یاد خدا و آرام‌بخش دلها.

2- مایه مغفرت و آمرزش.

3- سدّی در برابر گناهان آینده: چرا که روح ایمان را در انسان تقویت می‌کند.

4- غفلت‌زدایی: نماز به حکم اینکه در فواصل مختلف، و در هر شبانه‌روز پنج بار انجام می‌شود، مرتبا به انسان اخطار می‌کند، هشدار می‌دهد، هدف آفرینش او را خاطرنشان می‌سازد، موقعیّت او را در جهان به او گوشزد می‌کند.

5 - شکننده خودبینی و کفر: انسان در هر شبانه‌روز هفده رکعت و در هر رکعت دو بار پیشانی بر خاک در برابر خدا می‌گذارد، خود را ذره کوچکی در برابر عظمت او می‌بیند، بلکه صفری در برابر بی‌نهایت. پرده‌های غرور و خودخواهی را کنار می‌زند، تکبّر و برتری‌جویی را در هم می‌کوبد. حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام می‌فرمایند:

[خداوند] نماز را برای پاک شدن شما از تکبّر قرار داد.

6- وسیله پرورش فضایل اخلاق و تکامل معنوی: زیرا انسان را از جهان محدود ماده و چهار دیوار عالم طبیعت بیرون می‌برد، به ملکوت آسمان‌ها دعوت می‌کند، و با فرشتگان همصدا و همطراز می‌سازد، خود را بدون نیاز به هیچ واسطه در برابر خدا می‌بیند و با او به گفتگو بر می‌خیزد. تکرار این عمل در شبانه‌روز، آن هم با تکیه روی

صفات خدا، رحمانیّت و رحیمیّت و عظمت او مخصوصا با کمک گرفتن از سوره‌های مختلف قرآن بعد از حمد که بهترین دعوت‌کننده به سوی نیکی‌ها و پاکی‌ها است اثر قابل ملاحظه‌ای در پرورش فضایل اخلاقی در وجود انسان دارد.

7- به سایر اعمال انسان ارزش و روح می‌دهد: زیرا نماز روح اخلاص را زنده می‌کند؛ نماز مجموعه‌ای از نیّت خالص و گفتار پاک را در جان انسان می‌پاشد و روح اخلاص را تقویت می‌کند.

8 - دعوت به پاک‌سازی: مکان نمازگزار، لباس نمازگزار، فرشی که بر آن نماز می‌خواند، آبی که با آن وضو می‌گیرد و غسل می‌کند، محلّی که در آن غسل و وضو انجام می‌شود باید از هرگونه غصب و تجاوز به حقوق دیگران پاک باشد. کسی که آلوده به تجاوز و ظلم، ربا، غصب، کم‌فروشی، رشوه‌خواری و کسب اموال حرام باشد چگونه می‌تواند مقدمات نماز را فراهم سازد؟ بنابراین تکرار نماز در پنج نوبت در شبانه‌روز، خود دعوتی است به رعایت حقوق دیگران.

9- عامل مؤثر برای ترک بسیاری از گناهان: در کتب فقهی و منابع حدیث امور زیادی به عنوان موانع قبل نماز ذکر شده است، از جمله مسأله شرب خمر، پیشوای ستمگر، پرداختن زکات، خوردن غذای حرام، عجب و خودبینی.

10- تقویت نمودن روح انضباط: دقیقا باید در اوقات معینی انجام گیرد که تأخیر و تقدیم آن، هر دو موجب بطلان نماز است. همچنین آداب و احکام دیگر در مورد نیّت، قیام، قعود، رکوع، سجود و مانند آن که رعایت آنها، پذیرش انضباط را در برنامه‌های زندگی کاملاً آسان می‌سازد.⁽¹⁾

عوامل حضور قلب در نماز

(چگونگی برپاداشتن نمازی که ما را خوشبخت و سعادتمند می‌سازد)

قرآن، خواندنِ نماز را نشانه مؤمنان نمی‌شمارد، بلکه خشوع در نماز را از ویژگی‌های آنان می‌شمرد:

«الَّذینَ هم فی صَلاتِهِم خاشعون»⁽²⁾

نماز آنها الفاظ و حرکاتی بی‌روح و فاقد معنی نیست، بلکه به هنگام نماز آنچنان حالت توجّه به پروردگار در آنها پیدا می‌شود که از غیر او جدا می‌گردند و به او می‌پیوندند. چنان غرق حالت تفکّر و حضور و راز و نیاز با پروردگار می‌شوند که بر

تمام ذرات وجودشان اثر می‌گذارد، خود را ذرّه‌ای می‌بینند در برابر وجودی بی‌پایان، و قطره‌ای در برابر اقیانوسی بیکران.

لحظات این نماز هر کدام برای آنان درسی است از خودسازی و تربیتِ انسانی و وسیله‌ای است برای تهذیب روح و جان.⁽¹⁾

عواملی که باعث حضور قلب در نماز می‌شوند عبارتند از:

1- اهمیّت دادن به نماز

شخصی که می‌خواهد عوامل حضور قلب در نماز را رعایت نماید، نه تنها نماز را کوچک و بی‌اهمیت می‌شمارد، بلکه به نماز اهمیت می‌دهد. کسی که به نماز اهمیت نمی‌دهد نه تنها به سعادت و خوشبختی نمی‌رسد بلکه به بلاهای دنیوی و اخروی گرفتار می‌گردد و در نقطه مقابل آن هر کس به نماز اهمیّت می‌دهد خداوند سعادت دارَین را به او عطا خواهد کرد.

2- شرایط لازم در مراحل نماز

اشاره

مداومت، مراقبت و مجاهدت بر حضور قلب از شرایط اصلی تحصیل آن است.

الف) اراده و تصمیم‌گیری.

ب) مداومت و مراقبت.

فقط اراده و تصمیم‌گیری کافی نیست، بلکه باید حضور قلب در نماز تداوم داشته باشد و همیشه دلش در نماز با خداوند متعال باشد. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

نماز بنده‌ای را که دلش با بدنش حضور ندارد، نمی‌پذیرد.⁽²⁾

3- شناخت و آگاهی

اشاره

با شناخت خداوند بزرگ و صفات او در نماز بنده حقیر و مسکینِ خداوند بزرگ و بلندمرتبه باشیم.

از اسباب مهم حضور قلب، معرفت و آگاهی نسبت به معبود و عبادت بعد از

معرفت می‌باشد، چنانچه در روایتی از امام صادق علیه‌السلام آمده است:

ما مِنْ شی‌ءٍ بَعْد المَعْرِفَةِ یَعْدِلُ هذِهِ الصَّلوة.⁽¹⁾

بعد از معرفت، عملی وجود ندارد که با نماز رقابت کند.⁽²⁾

الف) احساس نیاز

«کمال آدمی بستگی به کمال نیاز او دارد، هر مقدار این احساس نیاز بیشتر شود، به کمال و تعالی انسان افزوده می‌گردد و از طرفی احساس فقر، احتیاج و نیاز از معرفت و شناخت آدمی ناشی می‌شود، و هر مقدار معرفت انسان به حق تعالی بیشتر شود، احساس نیاز بیشتری در او پیدا می‌شود».⁽³⁾

ب) احساس عظمت و بزرگی حق تعالی

«... هنگامی که خداوند را به بزرگی و عظمت بشناسد، طبعا در برابرش با نهایت خضوع، حضور و توجّه قرار می‌گیرد».⁽⁴⁾

4- حضور قلب در تمام حالات

همیشه خویش را در محضر خداوند متعال بدانیم:

«از عوامل اصلی تحصیل حضور قلب در نماز، حضور دایم در محضر خداوند

می‌باشد. نمازگزار همان طور که در هنگام نماز، خود را در محضر خدا می‌بیند، باید در تمام ساعات زندگی خود، این حالت را حفظ کند و در حقیقت: این احساس حضور در تمام لحظات است که موجب حضور قلب در نماز می‌گردد، چرا که کسب حضور قلب در نماز، یک دفعه، ممکن نیست».⁽⁵⁾«اَلَم یَعْلَمْ بِاَنَّ اللّهَ یَری»⁽⁶⁾

5 - فهمیدن معانی نماز

همین طور که نماز می‌خوانیم معانی آن را در نظر خویش بگذرانیم، و آنقدر به معانی نماز توجّه نماییم تا این کار برای ما ملکه شود. همیشه سعی کنیم به معانی

همان قسمت از نماز که می‌خوانیم توجّه داشته باشیم؛ زیرا باعث حضور قلب در نماز می‌شود.

امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند:

قلب را قبله زبانت قرار بده و زبان را تکان نده، مگر با اشاره قلب و موافقت عقل و رضایت ایمان.⁽¹⁾

6- آمادگی

اشاره

آمادگی برای نماز نیز از عوامل حضور قلب در نماز است:

الف) احکام قبل از نماز

«مهیّا شدن و آمادگی برای نماز، در تحصیل حضور قلب و کنترل قوّه خیال در نماز، نقش به سزایی دارد. اگر هر عمل و یا گفتاری از انسان بدون مقدمه صادر گردد، ناقص خواهد بود. لذا آدمیان برای انجام اموری که برایشان مهم است، مقدّماتی را فراهم می‌کنند تا عمل منظور، به بهترین شکل انجام گیرد».⁽²⁾

ب) مستحبات داخل نماز

«یکی دیگر از اسباب حضور قلب، رعایت احکام و مستحبات نماز است، مانند: نگاه کردن به محل سجده در حال قیام، نگاه کردن بین دو پا در هنگام رکوع، نگاه کردن به نوک بینی؛ نگاه کردن به دامن در حال تشهد و سلام و چسباندن دستها به بدن در حال قیام و...

و نیز خواندن اذکار مستحبی نماز مثل «سَمِعَ اللّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ» بعد از رکوع و ذکر «بِحَوْلِ اللّهِ وَ قُوَّتِهِ اَقُوم وَ اَقْعُدُ.» پس از سجده در حین بلند شدن».⁽³⁾

7- مکان معین و اختصاصی

بهتر است نماز را به جماعت برپا داریم ولی اگر مقدور نبود، مکانی معین و اختصاصی در منزل برای آن در نظر بگیریم، که باعث حضور قلب بیشتر ما گردد.

8 - نماز اوّل وقت

همانطور که در قسمت اوّلِ این عوامل بیان کردیم به نماز خویش اهمیّت بدهیم و حتما نماز را اوّل وقت به جا آوریم. بهترین وقت برای بر پا داشتن نماز، اوّل وقت آن است که فضیلت بسیار دارد.

امام علی علیه‌السلام در نامه خود به محمّد بن ابی‌بکر فرمود:

مراقب وقت نماز باش و آن را به هنگام بخوان، نه به دلیل بیکاری آن را پیش از موقع بخوان، و نه به سبب کاری آن را از وقتش به تأخیر انداز.⁽¹⁾

9 - آخرین نماز

همان‌طور که قبلاً گفتیم در هر نمازی فکر کنیم بعد از آن نماز می‌میریم و از دنیا می‌رویم. در این صورت قبل از نماز از گناهان خویش توبه کنیم و با خویش عهد کنیم که بعد از خواندن نماز هرگز گِرد گناه نمی‌رویم.

10- درخواست حضور قلب از خداوند بزرگ

از او حضور قلب درخواست کنیم. بعد از هر نماز که با حضور قلب می‌خوانیم دستِ نیاز به درگاه بی‌نیاز بلند کنیم و قلبا از او بخواهیم که به ما حضور قلب عنایت

فرماید.

(داستان)

علی و پیکان تیر (الگوی سعادتمندان 1)

در آثار بیارند که علی علیه‌السلام در بعضی از آن حرب‌های وی تیری به وی رسید چنانکه پیکان اندر استخوان وی بماند، جَهد بسیار کردند جدا نشد، گفتند تا گوشت و پوست برندارند و استخوان نشکنند این پیکان جدا نشود، بزرگان و فرزندان وی گفتند اگر چنین است باید صبر کرد تا در نماز شود، که ما وی را اندر وِرْدِ نماز چنان

همی بینیم که گویی وی را از این جهان خبر نیست. صبر کردند تا فرایض و سُنَن⁽¹⁾فارغ شد و به نوافل⁽²⁾و فضایل نماز ابتدا کرد، مرد معالج آمد و گوشت برگرفت و استخوان وی بشکست و پیکان بیرون گرفت و علی اندر نماز بر حال خود بود. چون سلام نماز باز داد گفت درد من آسان‌تر است. گفتند: چنین حالی بر تو رفت و تو را خبر نبود. گفت: اندر آن ساعت که من به مُناجات اللّه باشم اگر جهان زیر و زبر شود یا تیغ سنان⁽³⁾در من می‌زنند مرا از لذّت مناجات اللّه از درد تن خبر نبود.⁽⁴⁾

نماز خالصانه (الگوی سعادتمندان 2) (داستان)

برای پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دو شتر بزرگ آوردند. حضرت به اصحاب فرمود: آیا در میان شما کسی هست دو رکعت نماز بخواند که در آن هیچ‌گونه فکر دنیا به خود راه ندهد، تا یکی از این دو شتر را به او بدهم.

این فرمایش را چند بار تکرار فرمود، کسی از اصحاب پاسخ نداد.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام به پا خاست و عرض کرد:

یا رسول‌اللّه! من می‌توانم آن دو رکعت نماز را بخوانم.

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود: بسیار خوب، به جای آور!

امیرالمؤمنین علیه‌السلام مشغول نماز شد، هنگامی که سلام نماز را داد جبرئیل نازل شد، عرض کرد: خداوند می‌فرماید یکی از شترها را به علی بده!

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

شرط من این بود که هنگام نماز اندیشه‌ای از امور دنیا را به خود راه ندهد. علی علیه‌السلام در تشهد که نشسته بود فکر کرد کدام یک از شترها را بگیرد. جبرئیل گفت: خداوند می‌فرماید:

هدف علی این بود کدام شتر چاق‌تر است او را بگیرد، بکشد و به فقرا بدهد، اندیشه‌اش برای خدا بود. نه برای خودش و نه برای دنیا.

آنگاه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به خاطر تشکر از علی علیه‌السلام هر دو شتر را به او داد. خداوند نیز در ضمن آیه‌ای از آن حضرت قدردانی نموده و فرمود:

«اِنَّ فی ذلِکَ لذکْری لِمَن کانَ لَهُ قلب أو ألقَی السَّمعُ وَ هَوَ شَهید»⁽¹⁾

هر کس دو رکعت نماز بخواند و در آن اندیشه‌ای از امور دنیا به خود راه ندهد، خداوند از او خشنود شده و گناهانش را می‌آمرزد.⁽²⁾

قرآن و نماز (راه سعادت 1)

الف) نماز

«حافِظُوا عَلَی الصَّلواتِ وَ الصَّلاةِ الوُسْطی وَ قُومُوا لِلّهِ قانِتینَ»⁽³⁾

بر نمازها و نماز میانه مواظبت کنید و خاضعانه برای خدا به پا خیزید.

«فَاِذا قَضَیتُمُ الصَّلاةَ فَاذْکُروُ اللّهَ قِیاما و قُعُودا وَ عَلی جُنُوبِکُمْ فَإذَا اطْمَأنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاةَ إنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَی المُؤْمِنیِنَ کِتابا مَوْقُوتا»⁽⁴⁾

پس چون نماز را گزاردید، خدا را (در همه حال) ایستاده و نشسته و به پهلو خفته، یاد کنید و هر گاه آسوده خاطر شدید، نماز را (به طور کامل) بر پا دارید که نماز به وقت‌های معین بر مؤمنان مقرّر شده است.

«رَبِّ اجْعَلْنِی مُقیِمَ الصَّلوةَ وَ مِن ذُرِّیَّتی رَبَّنا وَ تَقَبَّلْ دُعاء»⁽⁵⁾

پروردگار من، مرا برپادارنده نماز قرار ده و از فرزندان من نیز ای پروردگار ما، دعای مرا بپذیر.

ب) آثار نماز

«اُتلُ مَا أُوحِیَ إلَیکَ مِنَ الکِتابِ وَ أَقِمِ الصَّلاةَ إنَّ الصَّلاةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْکَر وَ لَذِکْرُ اللّهُ أَکْبَرُ وَاللّهُ یَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ»⁽¹⁾

آنچه از کتاب به تو وحی شده است بخوان و نماز را بر پا دار، که نماز از کار زشت و ناپسند باز می‌دارد و قطعا یاد خدا (از هر عبارتی) بالاتر است و خدا می‌داند چه می‌کنید.

ج) خشوع در نماز

«قَدْ أَفْلَحَ المُؤْمِنُونَ * الَّذِینَ هُمْ فیِ صَلاتِهِمْ خَاشَعُونَ»⁽²⁾

به راستی که مؤمنان رستگار شدند، همانان که در نمازشان خاشعند.

د) نهی از کاهلی در نماز

«إنَّ المُنافِقینَ یُخَادِعُونَ اللّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ وَ إذا قامُوا إلی الصَّلوةِ قامُوا کُسالی یُراؤونَ النَّاسَ وَ لایذکُروُنَ اللّهَ إلاَّ قَلِیلاً»⁽³⁾

منافقان با خدا نیرنگ می‌کنند و حال آن که او با آنان نیرنگ خواهد کرد و چون به نماز ایستند با کسالت برخیزند، با مردم ریا می‌کنند و خدا را جز اندکی یاد نمی‌کنند.

و) مواظبت بر اوقات نماز

«وَالَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَواتِهِمْ یُحافِظُونَ * أوُلئِکَ هُمُ الوَارِثُونَ»⁽⁴⁾

و کسانی که بر نمازهایشان مواظبت می‌کنند * آنان همان وارثانند.

ه-) بی‌نماز و کفر

«فی جَنَّاتٍ یَتَسَاءَلُونَ * عَنِ المُجرِمینَ * ما سَلَکَکُمْ فی سَقَر* قَالُوا لَم نَکُ مِنَ المُصَلِّینَ»⁽⁵⁾

در میان باغها، از یکدیگر می‌پرسند، درباره مجرمان: چه چیز شما را در (آتش) سقر درآورد؟ گویند: ما از نمازگزاران نبودیم.

ی) نماز شب

«و مِنَ الَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَکَ عَسی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاما مَحْمُودا»⁽¹⁾

و پاسی از شب را زنده بدار تا برای تو (به منزله) نافله‌ای باشد. امید که پروردگارت تو را به مقامی ستوده برانگیزد.

در قرآن کریم آیات فراوان دیگری نیز درباره نماز آمده است. ولی ما به همین آیات اکتفا می‌کنیم.

نماز از دیدگاه معصومین (راه سعادت 2)

الف) سستی در نماز؛ عامل بدبختی

از پدرم رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درباره مردان و زنانی که در نمازشان سستی و سهل‌انگاری می‌کنند، پرسیدم. آن حضرت فرمودند: هر زن و مردی که در امر نماز، سستی و سهل‌انگاری داشته باشد، خداوند او را به پانزده بلا مبتلا می‌گرداند:

1- خداوند، برکت را از عمرش می‌گیرد.

2- خداوند، برکت را از رزق و روزی‌اش می‌گیرد.

3- خداوند، سیمای صالحین را از چهره‌اش محو می‌کند.

4- هر کاری که بکند بدون پاداش خواهد ماند.

5- دعایش مستجاب نخواهد شد.

6- برایش بهره‌ای از دعای صالحین نخواهد بود.

7- ذلیل خواهد مرد.

8 - گرسنه جان خواهد داد.

9- تشنه‌کام خواهد مرد، به طوری که همه نهرهای دنیا آبش دهند، تشنگی‌اش برطرف نخواهد شد.

10- خداوند، فرشته‌ای را برمی‌گزیند تا او را در قبرش ناآرام سازد.

11- قبرش را تنگ گرداند.

12- قبرش تاریک باشد.

13- خداوند فرشته‌ای را بر می‌گزیند تا او را به صورتش به زمین کشد، در حالی که خلایق به او بنگرند.

14- به سختی مورد محاسبه قرار گیرد.

15- و خداوند به او ننگرد و او را پاکیزه نگرداند و او را عذابی دردناک باشد.⁽¹⁾

ب) فواید نماز

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فی رجُلٍ یُصلِّی مَعهُ و یَرتَکِبُ الفَواحِشَ: إنّ صلاتَهُ تَنهاهُ یَوما ما، فَلَم یَلبَث أن تابَ.⁽²⁾

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درباره مردی که با آن حضرت نماز می‌خواند و در عین حال مرتکب کارهای زشت می‌شد فرمود: نمازش، روزگاری او را از زشت‌کاری باز خواهد داشت. و دیری نگذشت که آن مرد توبه کرد.

حضرت امیر علیه‌السلام می‌فرمایند:

هر که نماز را با معرفت به حق آن به جای آورد، آمرزیده است.⁽³⁾

همچنین در کتاب «بحار» آمده است:

اگر جلوی در خانه یکی از شما جوی آبی باشد و روزی پنج بار خود را در آن بشوید آیا چرک و کثافتی بر تن او باقی می‌ماند؟ حکایت نماز نیز حکایت جوی آبی است که تمیز و پاکیزه می‌کند؛ هرگاه کسی نمازی بخواند این نماز

گناهانش را پاک می‌کند مگر گناهی که او را از ایمان به دَر برد و بر آن مداومت ورزد.⁽¹⁾

ج) منزلت نمازگزار

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

تا زمانی که در حال نماز هستی دَرِ خانه پادشاهی مقتدر را می‌کوبی و هر که دَرِ خانه پادشاه را بسیار بکوبد، سرانجام آن در به رویش باز می‌شود.⁽²⁾

امام علی علیه‌السلام می‌فرماید:

اگر نمازگزار می‌دانست که چه هاله‌ای از جلالتِ خدا او را فرا می‌گیرد، دوست نداشت که سر از سجده‌اش بردارد.⁽³⁾

د) نماز جماعت

اشاره

لقمان علیه‌السلام در اندرز به فرزندش چنین می‌فرماید:

نماز را با جماعت بخوان، گر چه روی نوک نیزه باشد.⁽⁴⁾

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درباره عدّه‌ای از مسلمانان که برای نماز به مسجد نمی‌آمدند چنین می‌فرمایند:

عدّه‌ای نماز در مسجد را ترک گفته‌اند، چیزی نمانده که دستور دهیم هیزم بیاورند و بر در خانه‌های آنها بگذارند و بر آنها آتشی افروزند و خانه‌هایشان را بر سرشان بسوزانند.⁽⁵⁾

فلسفه نماز جماعت

شیخ الرئیس ابوعلی سینا برای ابوسعید ابوالخیر که عارفی وارسته بود نامه نوشت که: چه لزومی دارد مردم همه در مسجد اجتماع کنند با این که خداوند از رگ

گردن به انسان نزدیک‌تر است، هر جا که باشی اگر رابطه‌ات را با خدا برقرار سازی نتیجه خواهی گرفت!

ابوسعید جواب نامه ابوعلی سینا را نوشت و در آن نامه چنین مثال زد: اگر چند چراغ در یک جا روشن باشد، یا هر کدام در اتاقی دربسته باشد، در صورت اول اگر یکی از آنها خاموش شد، چراغ‌های دیگر روشن است، ولی در حالت دوم اگر یکی از چراغ‌ها خاموش شد آن اتاق تاریک می‌گردد.

انسان‌ها نیز همین گونه هستند؛ بعضی گنهکار هستند که اگر تنها باشند شاید موفق به درک فیوضات و برکات نور الهی نشوند، ولی اگر در اجتماع باشند شاید خداوند به برکت وجود بعضی از افراد دیگر آن اجتماع، آنها را نیز مشمول فیوضات و برکاتش قرار می‌دهد.⁽¹⁾

الگوی نماز جماعت (امام جماعت سعادتمند موفق)

در برخی از یادداشت‌های آیت‌اللّه العظمی مرعشی نجفی رحمه‌الله آمده است:

هنگامی که در قم سکونت کردم (1343 ق)، صبحها در حرم حضرت معصومه علیه‌السلام اقامه جماعت نمی‌شد و من تنها کسی بودم که این سنت را در آن جا رواج دادم و از شصت سال پیش به این طرف، صبح زود و پیش از باز شدن درهای حرم مطهر و زودتر از دیگران می‌رفتم و منتظر می‌ایستادم. این انتظار گاهی یک ساعت قبل از طلوع فجر بود، تا خدّام درها را باز کنند، زمستان و تابستان نداشت. در زمستانها، هنگامی که برف همه جا را می‌پوشاند، بیلچه‌ای کوچک به دست می‌گرفتم و راه خود را به طرف صحن باز می‌کردم تا خود را به حرم مطهر برسانم.

در آغاز، خود به تنهایی نماز می‌خواندم تا این که پس از مدّتی یک نفر به من اقتدا کرد. پس از آن کم‌کم افراد دیگری اقتدا کردند و به این ترتیب نماز جماعت را در حرم مطهر آغاز کردم و تا امروز که شصت سال از آن تاریخ می‌گذرد، ادامه دارد. آهسته

آهسته ظهرها و شبها نیز اضافه شد و از آن پس روزی سه بار در مسجد بالا سر حضرت معصومه علیه‌السلام و صحن شریف نماز می‌خواندم.⁽¹⁾

نتیجه: آری ایشان با برپای داشتن نماز به فضل الهی یکی از بزرگان عصر خویش گشت و نام ایشان جاودانه شد.

ذ) نماز شب

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

بر شما باد به شب‌زنده‌داری که آن شیوه شایستگان پیش از شماست و شب‌زنده‌داری مایه تقرّب به خدا و باز داشتن از گناه است.⁽²⁾

امام علی علیه‌السلام فرمود:

شب‌زنده‌دای مایه سلامت بدن و خشنودی پروردگار (عزوجل) و قرار گرفتن در معرض رحمت خدا و چنگ زدن به اخلاق پیامبران است.⁽³⁾

امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند:

نماز شب چهره را سفید و نورانی می‌کند، نماز شب انسان را خوشبو می‌کند، نماز شب روزی می‌آورد.⁽⁴⁾

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

رحمت خدا بر آن مردی باد که نیمه‌های شب برخیزد و نماز بخواند و همسرش را برای نماز خواندن بیدار کند و اگر بیدار نشد آب به صورتش بپاشد. رحمت خدا بر آن زنی باد که نیمه‌های شب از خواب برخیزد و نماز بخواند و شوهرش را برای نماز بیدار کند و اگر امتناع کرد، به صورتش آب بپاشد.⁽⁵⁾

ه-) احادیث متواتر

انسان سعادتمند، موفق و خوشبخت کسی است که نماز را بر پای دارد. احادیث متواتری از ائمه معصومین علیهم‌السلام در باب اهمیّت نماز ذکر شده است، مانند:

نماز چهره دین است.

نماز نور دیده پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است.

نماز محبوب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است.

نماز رحمت الهی است.

نماز موجب تقرّب هر پرهیزگاری به خدا است.

نماز ستون دین است.

نماز محبوب‌ترین کارها نزد خداوند است.

نماز آخرین سفارش پیامبران است.

نماز برترین اعمال و محبوب‌ترین اعمال نزد خداوند بعد از معرفت خدا است.

نماز معراج مؤمن است.

نماز نور مؤمن است.

نماز بهترین عمل است.

و...

بخش نهم: شوخ‌طبعی و خنده

اشاره

شوخ طبعی و خنده؛ راه رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی

با شوخ‌طبعی و خنده، امراض روحی و جسمی خویش را درمان کنید، زیرا همان‌طور که غصه و غم موجب ناراحتی اعصاب، افسردگی، دلهره، اضطراب و عدم آرامش می‌گردد، شوخ طبعی، خنده و شادی باعث سلامت روحی و جسمی می‌شود.

با خندیدن، غم‌ها و غصه‌ها زایل می‌گردد و آرامش به انسان باز می‌گردد. خنده، درمان هر دردی است و مشکلات زیادی را سامان می‌بخشد. دانشمندان زیادی راز سلامتی انسان را خنده و شوخ‌طبعی دانسته‌اند و انسان را از غم و غصه خوردن برحذر داشته‌اند. «پرمودا بترا» خنده را بهترین دوا دانسته است:

دو مرد از پشت میله‌های زندان نگاه می‌کردند، یکی به خاک نظر داشت و دیگری به ستاره‌ها.

خنده بهترین دواهاست. هم خودتان بخندید و هم دیگران را قلقلک بدهید.⁽¹⁾

«اندرومتیوس» نیز راز سلامتی انسان را خنده و شوخ‌طبعی می‌شمارد:

وقتی که می‌خندیم همه چیز به نفع جسم و ذهن ما پیش می‌رود. آن‌چه برای سالم ماندن بدان نیاز داریم. خندیدن است. زندگی آن قدرها جدی نیست، بیایید شوخی را جدی‌تر بگیریم.⁽²⁾

«یوریس ساخاروف» بهترین نسخه را نشاط و شادمانی (و خنده و شوخ‌طبعی) بر شمرده است:

نشاط و شادمانی را طبیعت رایگان برای مداوا در اختیارمان گذارده است.⁽¹⁾

ویلیام اینشتین نیز معالجه را در خنده، شوخ‌طبعی و خوشحالی دانسته است:

وقتی که مریضی به یکی از اطبا مراجعه کرد، طبیب پس از معاینه کامل به وی گفت: معالجه تو فقط خنده و خوشحالی است.⁽²⁾

خنده و شوخ‌طبعی باعث طول عمر انسان نیز می‌گردد، همانطور که می‌دانید خنده، غم‌ها و غصه‌ها را زایل می‌کند، دوای افسردگی و بعضی از امراض روحی، خنده و شادی است و راه فائق آمدن بر مشکلات و... خنده است.

بنابراین انسان با خندیدن دیرتر پیر می‌گردد و عمرش طولانی می‌گردد، همان گونه که غم و غصه انسان را زود پیر می‌گرداند. شاید شنیده باشید که به شخصی که زود پیر گشته، می‌گویند: «او زیاد غصه خورده» یا «غم فرزند او را پیر کرد».

«شکسپیر» خوشی و نشاط (و خنده و شوخ‌طبعی) را عامل درازی عمر برشمرده است:

عقل و هوش خود را با خوشی و نشاط دمساز کن تا هزاران آسیب از میان برود و عمرت دراز شود.⁽³⁾

«رول سیمون» نیز می‌گوید:

خنده، فکر را قوی و بدن را توانا می‌سازد.⁽⁴⁾

آثار شوخ‌طبعی و خنده بسیار زیاد است که در قسمت آثار شوخ‌طبعی و خنده آنها را بازگو خواهیم نمود، و به همین علّت آن را راه رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی نامیده‌ایم.

حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید:

مؤمن، مزاح‌کننده و خوش حالت است.⁽¹⁾

رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در گفتار دیگری می‌فرمایند:

دلتنگ مباش، چه دلتنگی تو را از دنیا و آخرت باز می‌دارد.

از این گفتار دُرَرْبار می‌فهمیم که غم، غصه و دلتنگی مانع حرکت است، و شوخ‌طبعی، خنده و شادمانی عامل حرکت نیز هست. حضرت سلیمان علیه‌السلام در گفتاری می‌فرمایند:

دل شادمان و مسرور خاصیّت نوش‌دارو دارد.⁽²⁾

بلی، خنده و شادمانی داروی هر دردی است و می‌تواند در سختی‌های زندگی گره‌گشا باشد و نیز عامل حرکت است، حرکت به سوی سعادت و خوشبختی در دنیا و همچنین عمل به انجام فرامین الهی برای سرای آخرت.

یکی از بزرگان خواسته است تا تصویر درونمان را بهاری کنیم:

در درون خویش زمستانی مساز و خود را از سوز و سرما و بی‌برگی آن منالان، در خزان عمر هم که هستی بگذار وجود تو سرشت بهاران داشته باشد. درخت طبیعت جوانه بزند و نسیم ذوقت خوشه‌های آرزو را به جنبش در آورد. دنیای بیرون تصویری از درون توست، بگذار در دنیای درون تو همیشه بهار باشد.

فرق فصل زمستان با بهار خیلی زیاد است. بیاییم درون خویش را بهاری کنیم، از غم، غصه، دلهره، اضطراب، افسردگی، رنج و... فاصله بگیریم و شادمان، خوشحال، شوخ‌طبع و خندان باشیم، آن وقت می‌فهمیم که وجود ما بهاری شده است، یک دنیا عوض شده‌ایم و به سعادت و خوشبختی رسیده‌ایم و از آثار شادمانی و خنده بهره‌مند گردیم.

لبخند، خورشید روح هر انسان است، بدون آن نه چیزی زنده می‌ماند و نه چیزی می‌تواند بروید.⁽³⁾«یکی از بزرگان»

«آنتونی رابینز» خندان بود و شادی را راه حل مشکلات دانسته است:

خوش‌رویی، نشانه هوش فوق‌العاده شماست، زیرا هنگامی که احساس شادی می‌کنید - گذشته از اینکه این نشاط آن قدر قوی است که به دیگران نیز سرایت می‌کند - بهتر می‌توانید هر نوع مشکلی را که بر سر راه شماست برطرف کنید.⁽¹⁾

شوخ‌طبعی و خنده باعث جذب همسر و فرزندان، دوستان و آشنایان، همکاران و افراد دیگر اجتماع است و راهی برای شما به سوی موفقیت و خوشبختی. اگر شما همیشه غم و غصه می‌خورید و هرگز خندان و شادمان نیستید و با چهره‌ای ناراحت و غمناک در سه محیط منزل، اجتماع و کار هستید، همگان از گرد شما پراکنده می‌شوند و مشکلی بر مشکلات شما اضافه خواهد شد، و موانعی بر سر راه موفّقیّت و خوشبختی شما به وجود می‌آید. «ماترزا» نیز لبخند را راهگشا دانسته است:

به یکدیگر لبخند بزنید، به همسرتان، به شوهرتان، به فرزندانتان، به یکدیگر، مهم نیست به چه کسی، این به شما کمک می‌کند که با عشق نسبت به یکدیگر، گرد هم آیید.⁽²⁾

«چارلز فیلد» خنده را پرثمرترین چیز می‌داند:

بی‌ثمرترین روز ما روزی است که نخندیده باشیم.⁽³⁾

مزاح پیامبر گرامی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله (الگوی سعادتمندان 1) (روایت)

پیرزنی به حضور پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رسیده، علاقه‌مند بود که اهل بهشت باشد.

پیامبر به او فرمود: پیرزن به بهشت نمی‌رود.

او گریان از محضر پیامبر خارج شد.

بلال حبشی او را در حال گریه دید، پرسید: چرا گریه می‌کنی؟ گفت: گریه‌ام به خاطر این است که پیغمبر فرمود: پیرزن به بهشت نمی‌رود.

بلال وارد محضر پیامبر شد، حال پیرزن را بیان نمود. حضرت فرمود:

سیاه نیز به بهشت نمی‌رود.

بلال غمگین شد و هر دو نشستند و گریستند.

عبّاس عموی پیامبر آنها را گریان دید، پرسید: چرا گریه می‌کنید؟

آنان فرمایش پیامبر را نقل کردند.

عبّاس ماجرا را به پیامبر عرض کرد. حضرت به عمویش که پیرمرد بود فرمود:

پیرمرد هم به بهشت نمی‌رود.

عبّاس سخت پریشان و ناراحت گشت.

سپس رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هر سه نفر را به حضورش خواست، آنها را خوشحال نمود و فرمود: خداوند اهل بهشت را در سیمای جوان نورانی در حالی که تاجی بر سر دارند وارد بهشت می‌کند، نه به صورت پیر و سیاه‌چهره و بدقیافه.⁽¹⁾

آثار موفّقیّت‌آمیز شوخ‌طبعی و خنده

1- پیوند، محبت و عشق

یک لبخند و تبسّم موجب استحکام خانواده، دوستی و ازدیاد محبّت و حتّی گاهی موجب عشق می‌گردد.

«دیل کارنگی» می‌گوید:

اعمال بلندتر از کلمات صحبت می‌کند و یک تبسّم می‌گوید: «من دوستت دارم، تو مرا خوشحال می‌کنی، از ملاقاتت خوشحالم».⁽²⁾

2- خوشحالی و خوشبختی

همان گونه که قبلاً بیان شد خنده، شادمانی و شوخ‌طبعی موجب خوشحالی و خوشبختی است. در این جا نیز نکاتی در این باره می‌آوریم.

«تمایلی به لبخند زدن ندارید؟ در این صورت به دو کار باید اقدام کنید: اوّل این که خود را مجبور کنید که لبخند بزنید و یا پیش خود آوازی زمزمه کنید. طوری رفتار کنید که گویی هم‌اکنون خوشبخت و خوشحالید. این امر موجب خوشحالی واقعی (و خوشبختی) شما می‌شود.»«دیل کارنگی»

«فرانکلین تبگر» نیز هر لبخند را گشایشی عنوان کرده است:

با یک لبخند هر دری به سوی انسان گشوده خواهد شد.⁽¹⁾

یکی از بزرگان نیز لبخند و تبسّم را موجب خوشبختی دانسته است:

«تبسّم خرجی ندارد ولی چیزهای بسیاری را می‌آفریند. تبسّم لحظه‌ای بیش پایدار نیست ولی گاهی خاطره‌اش تا ابد باقی می‌ماند. هیچ کس آن قدر غنی نیست که بدون آن بتواند زندگی کند و هیچ کس آن قدر فقیر نیست که از منافع آن نتواند برخوردار نگردد. تبسّم در خانه، موجب خوشبختی و در تجارت، موجب حسن نیّت است؛ زیرا تبسّم نشانه دوستی و رفاقت است. تبسّم خستگی را برطرف و افراد مأیوس را امیدوار می‌کند. تبسّم اشعه آفتاب است برای افسردگان و بهترین پادزهر طبیعی برای ناراحتی است. با این وجود تبسّم را نه می‌توان خرید و نه می‌توان گدایی کرد و نه می‌توان دزدید؛ زیرا تبسّم برای کسی کالای زینتی نیست مگر وقتی که عطا شود و اگر در آخرین لحظه که برای کریسمس خرید می‌کنید اگر فروشندگان ما آن قدر خسته باشند که بتوانند بر شما تبسّم کنند از شما تقاضا داریم لطفا خود شما به آنان تبسّمی ارزانی دارید، زیرا هیچ کس به اندازه کسی که تبسّمی ندارد که بدهد، احتیاج به تبسّم ندارد».⁽²⁾

3- دوست‌کننده دشمن

بعضی از دشمنان با لبخند، تبسّم و شوخ‌طبعی دست از دشمنی برمی‌دارند و بعضی از آنها حتّی دوست انسان می‌گردند. لبخند و تبسّم معجزه‌آسا و گاهی نیز این گونه موانعی را که سد راه خوشبختی و موفّقیّت شده‌اند، کنار می‌زند.

«جرج نیکولا» معجزه تبسّم و لبخند را چنین بیان می‌کند:

تبسّم، دشمن را دوست می‌کند.⁽¹⁾

4- تداعی‌کننده بهترین خاطرات

اشاره

خنده و شوخ‌طبعی بهترین خاطرات را برای انسان رقم می‌زند و انسان در جلسات، مهمانی‌ها و گردش‌ها زمانی را که خندیده، خندانیده و شادی کرده، از بهترین خاطرات خویش می‌شمارد. اگر در مسافرتی و یا مجلس به او خوش نگذرد، (نخندد، نخنداند و شادی نکند) از آن به خاطره ناخوشایند که موجب ناراحتی است نام می‌برد. «امرسون» این مطلب را در جمله‌ای چنین بیان کرده است:

(با خنده، شوخ طبعی) و خاطرات خوش در قلب خود بنویسید هر روز بهترین روز سال است.⁽²⁾

«مترلینگ» از خاطرات خویش این گونه یاد می‌کند:

روزی که عمر زمین به پایان برسد، من و اسکندر مقدونی چه فرقی با هم خواهیم داشت؟! او عمری را برای کسب نام به ناکامی و خونخواری گذرانید و من برای لذّت بردن (و خندیدن و خندانیدن) دوره حیات خود را به شادکامی گذرانیده‌ام.⁽³⁾

ابوالعلا می‌گوید: «یک خنده بهتر از هزار ناله است».⁽⁴⁾

(داستان)

شوخی در صبح عاشورا (الگوی سعادتمندان 2)

صبح عاشورا، امام حسین علیه‌السلام دستور داد خیمه‌ها را برپا کردند و یکی از خیمه‌ها برای شستشو و نظافت تعیین گردید. بُریر با عبدالرحمان انصاری در کنار خیمه نظافت ایستاده بودند تا سیدالشهداء علیه‌السلام بیرون آید و آنها برای نظافت و استعمال

نوره یکی پس از دیگری وارد شوند.

بُریر در این موقعیّت حساس با عبدالرحمن به شوخی پرداخت و کاری می‌کرد که ایشان را بخنداند. عبدالرحمن گفت:

ای بریر! مزاح می‌کنی و می‌خندی؟ اکنون وقت مزاح و خنده نیست.

بریر در پاسخ گفت: تمام خویشاوندانم می‌دانند که من اهل مزاح و سخن باطل نبوده‌ام، نه در جوانی و نه در پیری، امّا این شوخی و خنده را که اکنون می‌کنم به خاطر مژده آن نعمتی (بهشت) است که در پیش داریم و به آن خواهیم رسید.

سوگند به خدا! که بین ما و هم‌آغوشی با حوریان بهشتی هیچ فاصله‌ای نیست جز این که یک حمله از طرف دشمن بشود و ما جان خویش را در یاری فرزند رسول خدا فدا کنیم، چقدر دوست دارم هر چه زودتر انجام گیرد.⁽¹⁾

مرد لطیفه‌گو (داستان)

مرد لطیفه‌گویی از دوستان امام حسن علیه‌السلام بود. مدّتی نزد آن حضرت نیامده بود. روزی خدمت امام رسید.

حضرت پرسید: چگونه صبح کردی؟ (حالت چطور است؟)

گفت: یابن رسول‌اللّه! حال من بر خلاف آن چیزی است که خودم و خدا و شیطان آن را دوست می‌داریم.

امام علیه‌السلام خندید و فرمود: چطور؟ توضیح بده!

گفت: خداوند می‌خواهد از او اطاعت کنیم و معصیت‌کار نباشم، امّا من چنین نیستم. و شیطان دوست دارد خدا را معصیت کرده و به دستوراتش عمل نکنم ولی من این طور نیستم و خودم دوست دارم همیشه در دنیا باشم، این چنین هم نخواهم بود و روزی از دنیا خواهم رفت.

ناگاه شخصی برخاست گفت: یابن رسول اللّه! چرا ما مرگ را دوست نداریم؟

امام علیه‌السلام فرمود:

«به خاطر این که شما آخرت خود را ویران و این دنیا را آباد کرده‌اید، بدین جهت دوست ندارید از جای آباد به جای ویران بروید».⁽¹⁾

نعیمان شوخ‌طبع به دام افتاد (داستان)

زمانی سویبط مهاجری با نعیمان بدری همسفر بود. روزی سویبط به نعیمان گفت: به من غذا بده.

نعیمان گفت: بگذار رفیق‌های دیگر هم از سفر بیایند.

سویبط نقشه کشید نعیمان را به عنوان غلام بفروشد. کمی گذشته بود دید گروهی می‌آیند، پیش آنها رفت و گفت: غلامی دارم می‌خواهم او را بفروشم، شما حاضرید او را از من بخرید؟ گفتند: آری.

سویبط برای فریب آنها گفت:

غلام من بسیار زبان‌دار و سخنور است. اگر بگوید من آزادم، غلام نیستم، از او نپذیرید، اگر سخنش را قبول کنید، اخلاق او بد می‌شود و دیگر خوب نخواهد شد.

سویبط با این نقشه، رفیقش (نعیمان) را به ده شتر به آنها فروخت. خریداران آمدند ریسمان به گردن نعیمان انداختند و کشیدند تا او را ببرند، نعیمان گفت:

من غلام نیستم، آزادم. سویبط شما را مسخره کرده، مرا به شما به نام غلام فروخته است. خریداران سخن نعیمان را نپذیرفتند، گفتند:

به ما گفته‌اند شما این ادعا را خواهید کرد هرگز از شما نمی‌پذیریم. او را کشیدند و بردند. سپس عدّه‌ای از دوستان نعیمان او را پس گرفته آوردند. هنگامی که این ماجرا را برای پیامبر گرامی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل کردند، حضرت بسیار خندید.⁽²⁾

5 - خنده و تبسم؛ نیروی غلبه بر مشکلات

بر مشکلات لبخند بزنید و هیچ گونه هراسی به خود راه ندهید، راه غلبه بر مشکلات همین است. در میدان نبرد زندگی خندان باشید، با لبخند مشکلات بهتر حل خواهد شد.

«شکسپیر» نیز سعادت و خوشبختی را در لبخند زدن به مشکلات دانسته است:

سعادتمند کسی است که به مشکلات و مصایب زندگی لبخند بزند.⁽¹⁾

«برنارد شاو» خنده را قابل ستایش دانسته است:

مردی که در نبرد زندگی می‌خندد، قابل ستایش است.

علّت خنده و تبسّم بر مشکلات را چنین بیان کرده‌اند:

مردمان دل‌زنده و بانشاط (و خندان) هر سختی و دشواری را از پیش رانده و یک‌تنه گره‌گشای هر مشکلند.⁽²⁾

6- خنده و تبسّم؛ راه معاشرت

یکی از آداب معاشرت، تبسّم و خنده است. ثابت شده است هر کس در معاشرت خویش تبسّم بر لب دارد و خنده را فراموش نمی‌کند می‌تواند در معاشرت، دادوستد و خرید و فروش خویش به بهترین وجه موفق باشد، تبسم و خنده در خرید و فروش و داد و ستد معجزه‌آسا و موفّقیّت‌آفرین است.

یکی از بزرگان می‌گوید:

مردی که تبسّم کردن نمی‌تواند، نباید وارد هیچ دکانی شود.⁽³⁾

7- خنده و شوخ‌طبعی؛ عامل سلامت

همان طور که قبلاً متذکر شدیم، خنده و شوخ‌طبعی از امراض روحی پیشگیری می‌نماید و گاهی از اوقات، امراض روحی و روانی را معالجه می‌نماید. کسانی که خندان و شادمان هستند دیرتر از افراد عصبانی و ناراحت که غم و غصه می‌خورند،

به امراض روحی، روانی مبتلا می‌گردند.

«دیکنز» عدم شادی و خنده را راه تباه شدن سلامتی می‌شمارد:

هر قدر می‌توانی شاد زندگی کن و هرگز فکر بیهوده به مغز راه نده چون سلامتیت تباه می‌شود.⁽¹⁾

اعتدال در خندیدن و شوخ‌طبعی (راه نیک‌بختی)

گاهی بعضی از افراد از اندازه متعارف زیادتر می‌خندند و بیشتر از حد معمول و متعارف شوخی می‌کنند، امّا این عمل مذمّت شده است. شوخی زیاد باعث دعوا می‌شود و خنده بیش از حد، دل را می‌میراند.

در هر کاری رعایت اعتدال واجب و ضروری شمرده شده است (به بخش اعتدال در جلد دوم کتاب مراجعه گردد) و این عمل نیز مستثنی نیست. احادیث و روایات متواتر از قول معصومین علیهم‌السلام بیان شده که خنده زیاد و شوخی بیجا و بیش از حد را نکوهش نموده‌اند.

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

ضِحْکُ الْمُؤْمِنِ تَبَسُّمٌ.⁽²⁾

خنده مؤمن لبخند است.

امام علی علیه‌السلام می‌فرمایند: «خنده پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لبخند بود».⁽³⁾

حضرت امیر علیه‌السلام در گفتاری دیگر فرموده است:

هر که زیاد بخندد، اُبُّهتش می‌رود.⁽⁴⁾

امام زین العابدین علیه‌السلام و دلقک بدبخت (روایت)

در مدینه مرد دلقکی بود که با رفتار خود مردم را می‌خندانید، ولی خودش می‌گفت: من تاکنون نتوانسته‌ام این مرد «علی بن حسین علیهماالسلام» را بخندانم. روزی امام

به همراه دو غلامش رد می‌شد، عبای آن حضرت را از دوش مبارکش برداشت و فرار کرد! امام به رفتار زشت او اهمیّت نداد. غلامان عبا را از آن مرد گرفته و بر دوش حضرت انداختند.

امام پرسید: این شخص کیست؟

گفتند: دلقکی است که مردم را با کارهایش می‌خنداند.

حضرت فرمود: به او بگویید: «اِنَّ لِلّه یوماً یخسر فیه المُبْطلون»؛ خدای را روزی است که در آن روز بیهوده‌گران به زیان خود پی می‌برند.⁽¹⁾

چگونه خندان باشیم؟ (راز کامیابی)

عدّه‌ای به علّت اینکه همیشه غم و غصه می‌خورند، اصلاً عادت ندارند به زندگی تبسّم بزنند، بخندند، شادی و خوشحالی کنند. شاید این گونه افراد سؤال کنند چگونه شاد و خوشحال باشیم و چگونه بخندیم؟

«وین دایر» در جواب این سؤال چنین گفته است:

بیشتر مردم که همواره در تکاپوی به دست آوردن شادی و شادمانی‌اند، آن را برون از خویش می‌جویند. آنان می‌کوشند رضایت خاطر را از کسی و یا چیزی بستانند. چنین طرز فکری اشتباهی فاحش است، چرا که سرچشمه شادمانی و رضایت خاطر در قلب و ذهن شماست که از طریق اندیشه به بیرون فرستاده می‌شود.⁽²⁾

لذا باید طرز فکر خویش را تغییر دهیم. اگر عادت کرده‌ایم که همیشه گریه سر دهیم یا غم و غصه بخوریم. از همین اکنون به خویش تلقین کنیم «بخندیم»، شاد باشیم، خوشحالی کنیم و غم و غصه را کنار بگذاریم. با تغییر طرز فکر شاید مدّتی به سختی این کار انجام پذیرد ولی به تدریج عادت می‌کنیم که در زندگی خندان باشیم،

تبسّم کنیم و شوخ‌طبعی را جدی بگیریم.

«لوئیزهی» نیز گفته است به جای غصه خوردن، شعار مسرّت و شادی سر دهید:

به دنبال مسرّت و شادی (و تبسّم) باشید. امسال این را شعار خود قرار دهید که: «به دنبال مسرّت و شادی (و خنده و شوخ‌طبعی) باشید. زندگی همین‌جا در اختیار شماست تا امروز از آن لذّت ببرید».⁽¹⁾

«ادموند اسپنسر» عامل بدبختی، خوشبختی و ناشادی و شادی را چنین بیان کرده است:

این ذهن ماست که ما را شاد یا ناشاد، بدبخت یا سعادتمند، غنی یا فقیر می‌سازد.⁽²⁾

پس فکر و ذهن خویش را به خنده، شادی، خوشحالی و شوخ‌طبعی عادت دهید و با تلقینات مثبت به خویش بقبولانید که شاد و خوشحالید. تبسّمی بر لبان خویش بیاورید. اگر ابتدا سخت است و نمی‌توانید حتّی اگر به طور طبیعی نمی‌توانید بخندید، تبسّمی مصنوعی بکنید و به تدریج به خود بقبولانید که شاد و خوشحالید، تا این خنده و تبسّم به تدریج طبیعی و طبیعی‌تر شود و درون شما را به جای غم و غصه، شادی و خوشحالی فرا گیرد.

«آنتونی رابینز» نیز چنین می‌گوید:

طبق معیارهای خود زندگی کنید، به طوری که شادی‌های فراوان و رنج‌های اندکی احساس کنید.⁽³⁾

«ا.چ. جکسون» نیز در رابطه با این مطلب به شما پیشنهادی می‌دهد:

به هنگام برداشتن گوشی، لبخند بزنید؛ زیرا مخاطب از لحن صحبت شما متوجّه لبخندتان خواهد شد. آیا در بین دوستانتان می‌توانید به دو نفر از آنها با

اطمینان خاطر کلید منزلتان را بسپارید؟ چنانچه پاسخ شما منفی است، در

جستجوی دوستان جدید و قابل اعتمادتری باشید.⁽¹⁾

اکنون با هم سخنان اُشو را در رابطه با این مطلب می‌خوانیم:

اگر مردم بتوانند کمی بیشتر به جشن و پایکوبی بپردازند، انرژی آنها بیش از پیش به جریان افتاده و مشکلاتشان به تدریج ناپدید خواهد شد. به همین دلیل من این قدر بر شاد زیستن اصرار دارم.⁽²⁾

چند لطیفه از لطائف الطوائف

لطیفه (1)

حکیمی بعد از کدخدایی (داماد شدن) گفتست: تا ما مجرد بودیم، کدخدایان گنگ بودند؛ یعنی ما را به نصیحت منع نکردند، اکنون که کدخدا شده‌ایم مجرّدان کر گشته‌اند؛ یعنی نصیحت ما نمی‌شنوند.⁽³⁾

لطیفه (2)

ظریفی به درِ خانه بخیلی آمد و چشم بر درزِ در نهاد دید که خواجه طبقی انجیر در پیش دارد و به رغبت تمام می‌خورد. ظریف حلقه بر در زد. خواجه، طبق انجیر را در زیر دستار پنهان کرد و ظریف آن را دید. پس برخاست و در بگشاد. ظریف به در خانه او درآمد و بنشست. خواجه گفت: چه کسی و چه هنر داری؟ گفت: مردی حافظ و قاریم و قرآن را به ده قرائت می‌خوانم و فی‌الجمله آوازی و لهجه‌ای نیز دارم.

خواجه گفت: برای من از قرآن آیتی چند برخوان. ظریف بنیاد کرد که: «و الزیتون و طور سینین و هذا البلد الامین». خواجه گفت: «والتین کجارفت؟گفت:درزیر دستار.⁽⁴⁾

لطیفه (3)

یکی پیش معتصم آمد و دعوی نبوت کرد. گفت: چه معجز داری؟ گفت: مرده زنده می‌کنم. گفت: اگر از تو این معجزه ظاهر شود، به تو بگروم. گفت: شمشیر نیز بیاورید. معتصم بفرمود تا شمشیر خاصه او را آوردند به دست مدّعی دادند، گفت: ای خلیفه در پیش تو گردن وزیر تو بزنم و فی الحال زنده سازم. [وزیر] گفت: تن به کشتن در دادن کاری صعب است و من از او هیچ معجزی نمی‌طلبم، تو گواه باش که من به او ایمان آوردم. معتصم بخندید و او را خلعت داد و مدعی را به دار الشفا فرستاد.⁽¹⁾

غذای مُوَلّد خنده

«زعفران» یک غذای معمولی است. شهوت را زیاد می‌کند. اگر زعفران را زیاد بخورند، شخص مسموم می‌شود، و آنقدر دچار قهقهه می‌شود، تا جایی که ممکن است جان از بدنش خارج شود.⁽²⁾

شوخ‌طبعی، خنده و شادی از دیدگاه شعرا

بکوشید تا رنجها کم کنید

دل غمگنان شاد و خرّم کنید

چو روزی به شادی همی بگذرد

خردمند مردم چرا غم خورد؟

***فردوسی

تا کی دلت از چرخ، حزین خواهد بود

با محنت و درد همنشین خواهد بود

خوش باش که روزگار پیش از من و تو

تا بود چنین بود و چنین خواهد بود

***هلالی جغتایی

چو شادی بکاهد بکاهد روان

خرد گردد اندر میان

***فردوسی

خود را شکفته دار به هر حالتی که هست

خونی که می‌خوری به دل روزگار کن

***صائب

همان بهتر که دایم شاد باشیم

ز هر درد و غمی آزاد باشیم

به خوش‌رویی و خوش‌خویی در ایّام

همی رو تا شوی خوشدل در انجام

اگر خوشدل شوی در شادمانی

بماند شادمانی جاودانی

ناصرخسرو

شوخ طبعی از دیدگاه معصومین علیهم‌السلام؛ راز پیروزی در این زمینه

الف - شوخی کنید

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

اِنّی أمزحُ و لاأقولُ إلاّ حَقّا.⁽¹⁾

من شوخی می‌کنم اما جز حق نمی‌گویم.

پیامبر گرامی در گفتاری دیگر درباره این موضوع می‌فرمایند:

مؤمن، شوخ و شنگ است و منافق، اخمو و خشمگین.⁽²⁾

امام باقر علیه‌السلام درباره شوخ‌طبعی چنین می‌فرمایند:

خداوند عزّوجلّ کسی را که در میان جمعی شوخی و بذله‌گویی کند، دوست دارد، به شرط آنکه ناسزاگویی (در آن) نباشد.⁽³⁾

امام صادق علیه‌السلام نیز در حدیثی می‌فرمایند:

هیچ مؤمنی نیست جز این که در او «دعابه» هست. راوی گوید، عرض کردم: دُعابه چیست؟ فرمود: شوخ‌طبعی.⁽⁴⁾

امام صادق علیه‌السلام به یونس شیبانی فرمود: با یکدیگر شوخی هم می‌کنید؟ (یونس

گوید:) عرض کردم: اندکی. فرمود: این‌گونه نکنید، زیرا شوخی از خوش‌خویی است و تو بدان وسیله برادرت را شاد می‌سازی، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برای این که کسی را شاد کند، با او شوخی می‌کرد.⁽¹⁾

ب) نکوهش زیاد و بیجا

پیامبر گرامی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

یا علیُّ، لاتمزَح فَیَذهَبَ بَهاؤکَ، وَ لاتکذِبْ فَیَذهَبَ نورُکَ.⁽²⁾

شوخی (زیاد و بیجا) مکن که ارج و احترامت از بین می‌رود و دروغ مگو که نورانیّتت از میان می‌رود.

پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در گفتاری دیگر چنین می‌فرمایند:

شوخی زیاد، آبرو را می‌برد.⁽³⁾

حضرت امیر علیه‌السلام در حدیثی درباره شوخی زیاد و بیجا می‌فرمایند:

هر که شوخی (زیاد و بیجا) کند، سبک می‌شود.

امام صادق علیه‌السلام نیز در گفتاری از شوخی زیاد و بی‌جا نکوهش نموده‌اند:

هرگاه کسی را دوست داشتی، با او نه شوخی (زیاد و بیجا) کن و نه مجادله.

شوخ‌طبعی، خنده و شادی از دیدگاه بزرگان

انسان، شادترین همه آفریدگان است، هر چه از آن برتر و فروتر است خشک و سخت است.⁽¹⁾«ادیسن»

این کرانه کبود، این ستاره‌های درخشان، این ابرهای سفید، این شفق طلایی، این اشعه الوان، این زمین سبز، این گلهای سرخ، این قلب‌های مشتعل، این درختان بارور، این مرغان خوش الحان، این جمال طبیعت و این بهار جوانی آیا کافی نیست که روح شما را به اهتزاز در آورد، و لبانتان را به تبسّم بگشایید.«نظام وفا کاشانی»

با دیگران بخند نه بر دیگران.«دیل کارنگی»

باید تا آخرین حد ممکن خوشبخت باشیم و شادمانی کنیم.«جون توپک»

بخند اما نه همچون خنده برق که گریه‌ای را با خود می‌آورد، خنده‌ای که مایه گریه دیگران است، خنده نیست، بخند و شاد باش و دیگران را بخندان و شادمان نگاه دار.«یکی از بزرگان»

برای اینکه بزرگ و پرارزش شوید باید هنگامی که اشک‌های شما می‌خواهد

بریزد، تبسم کنید.«برنالو»

زندگی با اندکی شادی و راحتی و بیشترش با مشکلات و سختی‌هاست، مرد زندگی کسی است که با تلقین به خود، سختیها را فراموش کند و از لحظات شادی یادآوری نماید.«غلامحسین ذوالفقاری»

به طور دائم، شادی و اندوه از هر طرف ما می‌گذرد، استفاده از آن بسته به اراده ماست.«ابوالعلاء معری»

تبسّم حرفی ندارد، ولی سود بسیار می‌دهد، لحظه‌ای بیش پایدار نیست ولی یاد آن در سراسر عمر باقی می‌ماند.«دیل کارنگی»

سخت نگیرید، بر غم‌ها و نگرانی‌های ابلهانه خود بخندید تا ببینید چگونه دود می‌شوند و به هوا می‌روند.⁽¹⁾«دیل کارنگی»

شما وقتی تبسّم می‌کنید جامه انسانیّت می‌پوشید.⁽²⁾«ویلیام اینشتین»

بگذار خنده‌ای با تمام وجود باشد. خنده‌ای با تمام وجود، پدیده نادری است. وقتی هر سلول بدنت می‌خندد، وقتی هر تار وجودت از سر وجد به ارتعاش می‌آید، آنگاه انبساط خاطری عظیم به همراه می‌آورد. فعالیّت‌های معدودی وجود دارد که بی‌اندازه ارزشمند است، خنده یکی از آنهاست.⁽³⁾«اُشو»

خداوند همیشه در حال شوخی است. به زندگی خودت نگاه کن، خنده‌آور است! به زندگی دیگران نگاه کن همه‌اش را شوخی خواهی یافت، شوخی، شوخی. جدیّت بیماری است. جدیّت را با معنویّت هیچ سر و کاری نیست. معنویّت خنده، نشاط و تفریح است.⁽⁴⁾«اُشو»

آیا هیچ وقت در سرزمین شادی بوده‌ای؟

جایی که همه همیشه خوشحال‌اند.

جایی که همه درباره شادترین چیزها شوخی می‌کنند و آواز می‌خوانند.

جایی که همه چیز محشر است و هیچ خیالی نیست؟

هیچ کس هیچ غمی ندارد، و تا بخواهی لبخند و خنده است؟

من در سرزمین شادی بوده‌ام.

اگر بدانی چقدر کسل‌کننده است!⁽⁵⁾«سیلوار استاین»

خوش‌رویی نشانه هوش فوق‌العاده شماست، زیرا هنگامی که احساس شادی می‌کنید گذشته از اینکه این نشاط آن قدر قوی است که به دیگران نیز سرایت می‌کند - بهتر می‌توانید - هر نوع مشکلی را که بر سر راه شماست برطرف کنید.⁽⁶⁾

شاید بتوان گفت که برجسته‌ترین ویژگی افرادی که شخصیّت سالم دارند، حس شوخ‌طبعی ایشان است که عاری از هر گونه خصومت و استهزا است.⁽¹⁾«وین دایر»

افتادید، بسیار خوب، چه خواهد شد؟ با چهره بشاش (و خندان) برخیزید و در افتادن ضرری متصور نیست، بدبختی در عجز و درماندگی است.⁽²⁾«دیل کارنگی»

جهان، آیینه است که شما را آن گونه که هستید جلوه دهد، اگر بخندید خندانتان نماید و اگر با چهره ناخوش بدان بنگرید او نیز چهره درهم نشان می‌دهد.⁽³⁾«پوشه»

هر کس عادت داشته باشد به جنبه خوب وقایع و حوادث نگاه کند این عادت او از سالی هزار لیره عایدی بهتر و گرانبهاتر است.⁽⁴⁾(زیرا باعث تبسم، شادی و خوشحالی است)«یکی از بزرگان»

بخش دهم: توبه بازگشت و پرهیز از گناه

اشاره

بازگشت و پرهیز از گناه؛ راه سعادت و خوشبختی

ای آدم فناپذیر که در پی من می‌آیی، تقوا را دوست بدار چرا که نه تنها شیوه بالاتر از این طاق و زبرجد شدن را به تو می‌آموزد بلکه آسمان را در برابر تو خم خواهد کرد.⁽¹⁾«میلتون»

توبه و پرهیز از گناه نیز یکی از راه‌های رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی است. انسانی که گناه می‌کند و با دلی زنگار گرفته از گناه است چگونه می‌تواند آرامش داشته باشد. عمل گناه در وجود او آشوبی به پا کرده است و نمی‌تواند با خوشبختی و سعادت زندی کند. او به ویرانی دل مبتلا گشته است و با عمل گناه نه تنها دل خویش را ویران نموده است و اسباب بدبختی خویش را فراهم نموده است بلکه در سه محیط خانواده، اجتماع و کار نیز (با گناهان خانمان برانداز) عامل بدبختی افراد خانواده و اجتماع نیز شده است. به مثال زیر توجّه فرمایید:

اگر کسی به گناه زبان مبتلا است و کسی از زبان او آسوده نیست، اگر بازگشت (توبه) نکند و آن گناه را ترک ننماید، نه تنها خویش را در معرض بدبختی قرار داده است بلکه عامل بدبختی دیگران نیز شده است. به یک مورد گناه زبان توجّه نمایید:

اگر شخصی در محیط کار از روی حسادت راز همکار خویش را با همکار دیگر یا رئیس مؤسسه در میان بگذارد نه تنها آرامش خود را از بین می‌برد و عذاب وجدان می‌گیرد و حتّی در آتش عذاب وجدان می‌سوزد بلکه موجبات بدبختی همکار

خویش را فراهم نموده است (زیرا هر شخصی با راز خویش خوشبخت و حتّی زنده است).

بنابراین توبه، دل را آباد می‌سازد همانطور که گناه باعث ویرانی دل می‌گردد. توبه سبب آرامش روحی می‌گردد، همان‌طور که گناه، عذاب وجدان و ناراحتی روحی می‌آورد، و بازگشت موجب موفّقیّت و خوشبختی می‌گردد، همانطور که گناهان خانمان برانداز باعث بدبختی و فلاکت می‌شود.

«کنفوسیوس» گفته است:

همواره از این افسرده‌ام که در راه تقوا پیش نمی‌روم و از مباحثه معلومات کوتاهی می‌کنم و پیوسته خود را در طریق عدل نگه نمی‌دارم و جبران خطاها از عهده‌ام برنمی‌آید⁽¹⁾(بی‌تقوایی وی را به امراض روحی (افسردگی) مبتلا نموده است).

امام علی علیه‌السلام در توصیف توبه‌گران چنین می‌فرماید:

درخت‌های گناهان خود را در برابر دیدگان و دل‌های خویش نشانده‌اند و آنها را با آب پشیمانی آبیاری کرده‌اند. این درخت‌ها برای آنان بار سلامت داده و خشنودی و کرامت در پی آورده است.⁽²⁾

«زنون» در باب تقوا و پرهیز از گناه چنین گفته است:

با تقوا و خوبی می‌توان عالم را خرید.⁽³⁾

افلاطون نیز نجات دنیا را تقوا و پرهیز از گناه می‌داند:

به تقوا و پرهیزگاری عادت کنید که در آن توشه آخرت و نجات دنیاست.⁽⁴⁾

غزالی طوسی، پرهیز از گناه و تقوا را شرط زنده بودن می‌داند:

پرهیزگار باش که هرگز هیچ پرهیزگار از درستی نمی‌میرد.⁽⁵⁾

ذوالنون مصری نیز گفته است:

فرخ آن است که شعار دل او ورع بود و دل او پاک از طمع و محاسب نفس خویش فیما صَنَع.⁽¹⁾

پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمودند:

من از قرآن آیه‌ای را می‌شناسم که اگر آن را تمام مردم فرا گیرند همه را کفایت کند. گفتند: یا رسول‌اللّه آن آیه کدام است؟ فرمود: آن کس که تقوی را پیشه کند خداوند از هر سختی او را بیرون می‌برد و از جایی که گمان ندارد او را روزی می‌دهد.

آری بدترین اثر گناه و ادامه آن، تاریک ساختن قلب، و از میان بردن نور علم و حس تشخیص است. گناهان از اعضا و جوارح سرازیر قلب می‌شود و قلب را به یک باتلاق متعفّن و گندیده مبدّل می‌سازد، این جاست که انسان راه سعادت و خوشبختی و چاه ضلالت و بدبختی را تشخیص نمی‌دهد و مرتکب اشتباهات عجیبی می‌شود که همه را حیران می‌کند. با دست خود تیشه به ریشه سعادت خویش می‌زند و سرمایه خوشبختی خویش را به باد فنا می‌دهد. در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آمده است:

گناهان زیاد، قلب انسان را فاسد می‌کند.⁽²⁾

و در حدیث دیگری پیامبر گرامی می‌فرمایند:

هنگامی که بنده گناه کند نقطه سیاهی در قلب او پیدا می‌شود، اگر توبه کند و از گناه دست بردارد و استغفار نماید قلب او صیقل می‌یابد و اگر باز هم به گناه برگردد سیاهی افزون می‌شود تا تمام قلبش را فرا می‌گیرد.

این همان زنگاری است که خداوند بزرگ در آیه 14 سوره مطفّفین می‌فرماید:

«چنین نیست که آنها می‌پندارند بلکه اعمالشان چون زنگاری بر دلهایشان نشسته است...».

از نظر اصول روان‌شناسی نیز این معنی ثابت شده که اعمال آدمی همواره بازتابی در روح او دارد، و تدریجا روح را به شکل خود در می‌آورد، حتّی در تفکّر و اندیشه و قضاوت او مؤثر است.

این نکته نیز قابل توجّه است که انسان با ادامه گناه لحظه به لحظه در تاریکی روحی بیشتری فرو می‌رود و به جایی می‌رسد که گناهانش در نظرش حسنات جلوه می‌کند، و گاه به گناهش افتخار می‌نماید! و در این مرحله راه‌های بازگشت به روی او بسته می‌شود، و تمام پل‌ها پشت سرش ویران می‌گردد و این خطرناک‌ترین حالتی است که ممکن است برای یک انسان پیش آید.⁽¹⁾

«هیچ ملّتی از آغوش ناز و نعمت زندگی گرفته نشد، مگر به واسطه گناهانی که انجام دادند، زیرا خداوند هرگز به بندگانش ستم روا نمی‌دارد، هر گاه مردم در موقع نزول بلاها و سلب نعمت‌ها با صدق نیّت به پیشگاه خدا تضرّع کنند، و با دل‌های پراشتیاق و آکنده از مهر خدا از او درخواست جبران نمایند، مسلما آنچه از دستشان رفته به آنها باز می‌گرداند و هر گونه مفسده‌ای را برای آنها اصلاح می‌کند».⁽²⁾

امام حسن مجتبی علیه‌السلام درباره پرهیز از گناه چنین می‌فرماید:

پس ای بندگان خدا، تقوای الهی را رعایت کنید و بدانید که هر که برای خدا تقوا ورزد خداوند راه خروج از فتنه‌ها را به او بنمایاند، و او را در کارش موفّق سازد و اسباب هدایت او را فراهم نماید و حجّت او را پیروز گرداند و روسفیدش کند و دلخواهش را به او بدهد.⁽³⁾

توبه، اعتراف به گناه است برای سبک شدن بار روحی و فشارهای درونی.

اعتراف به گناه در پیشگاه خدا، اثر تربیتی بر روح و روان دارد. کسی که حاضر نیست به اشتباه و گناه خود اعتراف کند، در واقع همان گناه و فساد را ادامه می‌دهد.

از مشکلات مهمی که بر سر راه مسایل تربیتی وجود دارد، احساس گناهکاری بر

اثر اعمال بد است. مخصوصا زمانی که این گناهان سنگین باشد و بر فکر و روح انسان اثر گذارد و چه بسا او را از تغییر برنامه زندگی و بازگشت به پاکی باز دارد. قرآن این مشکل را با توبه حل کرده و اگر با شرایط همراه باشد، وسیله خوبی برای جدا شدن از گذشته و آغاز یک زندگی جدید قرار داده است.

همچنین درهای لطف الهی را به روی هر انسانی در هر شرایطی باز می‌گذارد، و گناهکاران را به سوی خدا دعوت می‌کند. انسان‌ها باید با تمام وجود خواهان بازگشت باشند و انقلاب درون پیدا کنند و بعد از بازگشت، پایه‌های ایمان را که بر اثر گناه فرو ریخته شده، نوسازی کنند و با اعمال صالح خود ناتوانی و ضعف اخلاقی را جبران نمایند.

شایان توجّه است که منظور از استغفار، تنها گفتن و تکرار جمله (استغفر اللّه) یا (الّلهم اغفرلی) نیست، بلکه روح استغفار یک حالت بازگشت به سوی حق تعالی و آمادگی برای جبران گذشته است.

«وَ اَنِ استَغْفِروُا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا اِلَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتاعا حَسَنا»⁽¹⁾

از پروردگار خویش آمرزش بطلبید، سپس به سوی او بازگردید، تا به طرز نیکویی شما را تا مدّت معیّن، از مواهب زندگی این جهان بهره‌مند سازد.

یکی از دعوت‌های انبیا این است که مردم از گناهان خویش استغفار کنند و از آلودگی‌ها خود را شستشو دهند و در سایه استغفار خود را به صفات الهی بیارایند.

«وَ یا قَوْمِ اسْتَغْفِروُا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا اِلَیْهِ»⁽²⁾

ای قوم من، از پروردگارتان طلب آمرزش کنید، سپس به سوی او باز گردید.

گناه، در جامعه باعث ویرانی می‌شود. قرآن، پیوند روشنی میان مسائل معنوی و مادی برقرار می‌سازد و استغفار از گناه و بازگشت به سوی خدا را مایه آبادانی و خرّمی و طراوت و سرسبزی معرّفی کرده است.

این حقیقت در بسیاری از آیات قرآن به چشم می‌خورد مانند اینکه حضرت

نوح علیه‌السلام می‌فرماید:

«فَقُلْتُ اسْتَغْفِروا رَبَّکُمْ اِنَّهُ کانَ غَفّارا، یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْرارا»⁽¹⁾

به آنها گفتیم از پروردگار خویش آمرزش بطلبید که او بسیار آمرزنده است، تا باران‌های پربرکت آسمان را پی در پی بر شما فرستد.

از آیات مختلف قرآن چنین استفاده می‌شود که ایمان و عدالت مایه آبادی جامعه، و گناه و ظلم مایه ویرانی است. گناه و کفر سرچشمه عدم احساس مسؤولیّت و فراموش کردن ارزش‌های اخلاقی است. این امور سبب از میان رفتن وحدت جامعه و متزلزل شدن پایه‌های اعتماد و اطمینان است.

امام علی علیه‌السلام می‌فرماید:

أکثر الاستغفار تجلب الرزق.⁽²⁾

زیاد استغفار کن تا روزی را به سوی خود جلب کنی.

در این زمینه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید:

و من استبطا الرزق فلیستغفر اللّه.⁽³⁾

کسی که روزی‌اش تأخیر کرده، از خدا طلب آمرزش کند.

علی علیه‌السلام در نهج البلاغه می‌فرماید:

وَ قَد جعل اللّه سبحانه الاستغفار سببا لدرور الرزق و رحمة الخلق.⁽⁴⁾

خداوند سبحان استغفار را سبب فزونی روزی و رحمت خلق قرار داده است.

از دیگر روایات اسلامی، ربیع بن صبیح می‌گوید:

نزد امام معصوم علیه‌السلام بودم، مردی آمد و از خشکسالی آبادی‌اش شکایت کرد. امام به او فرمود: استغفار کن. دیگری آمد از فقر شکایت کرد، به او نیز فرمود: استغفار کن. سومی آمد و گفت: دعا کن خداوند پسری به من بدهد. به او فرمود: استغفار کن. ربیع می‌گوید: من تعجّب کردم و عرض کردم: هر کس نزد

تو می‌آید و مشکلی دارد به او می‌گویی استغفار کن؟! ایشان در جواب من فرمود: آنچه را گفتم از پیش خود نگفتم من این مطلب را از کلام خدا که از پیامبرش حضرت نوح حکایت می‌کند استفاده کردم. بعد آیات 9، 10، 11، 12 سوره نوح را تلاوت کرد.⁽¹⁾

همچنین در روایتی دیگر است که مردی از امام باقر علیه‌السلام تقاضای اولاد کرد. آن شخص مال زیادی داشت امّا اولاد نداشت. امام علیه‌السلام فرمود: «تا مدّتی در آخر شب صد مرتبه خداوند را استغفار کن».⁽²⁾

در آیات زیادی خداوند بندگانش را به استغفار دعوت می‌کند که از آن جمله عبارتند از: سوره بقره، آیه 199 - نساء، آیات 4 و 110 - انفال، آیه 33 - هود، آیات 3، 25 و 61 - یوسف، آیه 29 - مؤمن، آیه 55 - محمّد، آیه 19 - مزمّل، آیه 40 - نصر، آیه 3، و آیات دیگر...

در روایت است که رسول گرامی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در هر روز و شب صد بار توبه و استغفار می‌نمود، بدون آنکه گناهی داشته باشد.

پیامبر گرامی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید:

اِنَ للقلوب صداءً کصداءِ النحاس فاجلوها بالاستغفار و تلاوة القرآن.⁽³⁾

دل‌ها دچار زنگ‌زدگی می‌شوند همان‌طور که فلزات را زنگ فرا می‌گیرد، شما با استغفار، دل‌ها را جلا دهید و زنگشان را برطرف نمایید.

همچنین فرمود:

کسی که زیاد استغفار نماید، خداوند برای او در هر اندوه و غمی گشایشی فراهم می‌آورد، و از هر تنگنا راه خروجی به رویش می‌گشاید و از راهی که امید ندارد به وی روزی می‌رساند.⁽⁴⁾

معنی توبه

«توبه در اصل به معنای بازگشت است و در قرآن مجید به معنای بازگشت از گناه آمده است. این معنا در صورتی است که این واژه به شخص گنهکار نسبت داده شود، ولی گاه این کلمه به خدا نسبت داده می‌شود، در آن جا به معنای بازگشت به رحمت است، یعنی رحمتی که به علّت ارتکاب گناه از بنده سلب کرده بود، بعد از بازگشت او به طاعت و بندگی بر او باز می‌گرداند، و به همین جهت در مورد خدا تعبیر به «توّاب» می‌شود؛ یعنی بسیار بازگشت‌کننده به رحمت».⁽¹⁾

توبه آن است که شخصی گناه را به دلیل زشتی آن ترک کند و از گناهانی که در گذشته انجام داده، پشیمان شود و با خدای خویش عهد کند که مرتکب آن گناهان نشود و از آن زمان برای همیشه مرتکب گناه نشود.

حضرت امیر علیه‌السلام می‌فرمایند:

توبه بر چهار پایه استوار است:

1- پشیمانی در دل.

2- آمرزش‌خواهی به زبان.

3- عمل کردن با اعضای بدن.

4- تصمیم بر باز نگشتن (به گناه).

آثار موفّقیّت‌آمیز و سعادت‌آفرین توبه و پرهیز از گناه

1- محبوب خدا

کسانی که توبه حقیقی می‌نمایند و با خداوند متعال عهد می‌کنند گناه نکنند و مرتکب گناه نمی‌شوند، محبوب خدا هستند. و خداوند بزرگ توبه‌کنندگان را دوست دارد، و در قرآن کریم می‌فرماید:

«اِنَّ اللّهَ یُحِبُّ التَّوابینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرینَ»⁽²⁾

همانا خداوند توبه‌گران و پاکیزگان را دوست می‌دارد.

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیز در مورد این موضوع می‌فرمایند:

نزد خدا چیزی محبوب‌تر از مرد مؤمن یا زن مؤمن توبه‌گر نیست.⁽¹⁾

حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در حدیثی دیگر توّابین را چنین تشبیه کرده است:

هر آینه خشنودی خداوند از توبه بنده خود بیشتر است تا خوشحالی نازایی که بچّه می‌آورد و گم‌کرده‌ای که گمشده خود را می‌یابد و تشنه‌ای که به آب می‌رسد.⁽²⁾

2- تبدیل بدی‌ها و گناهان به خوبی‌ها و حسنات

در قرآن مجید می‌فرماید:

کسانی که توبه کنند و ایمان آورند و کارهای شایسته انجام دهند، خدا بدی‌هایشان را به نیکی‌ها بدل می‌کند و خدا آمرزنده و مهربان است.⁽³⁾

امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند:

خداوند عزّوجلّ به داود پیامبر - بر پیامبر ما و خاندانش و به او درود باد - وحی کرد: ای داود! هرگاه بنده مؤمن من گناهی کند و سپس از آن گناه برگردد و توبه نماید و به هنگام یاد کردن از آن گناه از من شرم کند، او را بیامرزم و آن گناه را از یاد فرشتگان نگهبان اعمال ببرم و آن را به نیکی بدل کنم و از این کار مرا باکی نیست که من مهربان‌ترین مهربانانم.⁽⁴⁾

3- استجابت دعا

گناهان زیادی مانع استجابت دعا است⁽⁵⁾که با توبه و بازگشت به خدا دل پاک و نورانی می‌گردد و آن بدی‌های بَدل به خوبی‌ها می‌گردد و در نتیجه موانع استجابت دعا از بین می‌رود و دعا به هدف اجابت می‌رسد.

4- حفظ آبرو و عزیز شدن نزد مردم

کسانی که در اثر ارتکاب گناه نزد مردم خوار و ذلیل گشته‌اند، و گناهانی مانند دزدی، عیاشی، کم‌فروشی، مال مردم خوردن، خیانت‌کاری و... انجام داده‌اند به وسیله توبه و بازگشت و ترک گناهان گذشته، آبرویی پیدا می‌کنند، و نسبت به قبل نزد مردم عزیز می‌شوند.

حضرت امیر علیه‌السلام درباره این مطلب می‌فرمایند:

هر که باز آید، خدا به او باز گردد و به جوارح او و جای‌جای زمین دستور داده شود که آبروی او را حفظ کنند و عیب‌هایش را بپوشانند و گناهانی که فرشتگان حافظ اعمال برایش نوشته‌اند از یاد آنان برده شود.⁽¹⁾

5 - بازگشت به معنویات

هنگامی که انسان از گناهان خویش توبه نمود و به خداوند بزرگ تقرّب می‌جوید، از بدی‌ها و زشتی‌ها فاصله می‌گیرد، و از روح حیوانی فاصله می‌گیرد. او به معنویات پیوند می‌خورد و فردی معنوی می‌گردد.

فرشتگانی که حاملان عرشند و آنها که گرداگرد آسمان (طواف می‌کنند)، تسبیح و حمد خدا می‌گویند و به او ایمان دارند و برای مؤمنان استغفار می‌نمایند، گفتار آنها این است که می‌گویند: پروردگارا! رحمت و علم تو همه چیز را فراگرفته، خدایا! آنها را که توبه کرده‌اند، از راه تو می‌روند و اطاعت می‌کند ببخش و آنها را از عذاب دوزخ نگاه دار.⁽²⁾

امام علی علیه‌السلام می‌فرماید:

توبه، دلها را پاک می‌کند و گناهان را می‌شوید.⁽³⁾

6- بازگشت به دانایی

شخص توبه‌کننده از نادانی فاصله می‌گیرد و به جرگه دانایی می‌پیوندد. خدایا دانایی ده که در راه ضلالت، نادانی و گناه نیفتیم.

امام سجاد علیه‌السلام در یکی از مناجات‌های خویش می‌فرماید:

و ما را از آنان قرار ده که... پرده‌های آتش خواهش‌های نفس را با ریختن آب توبه کندند و ظرف‌های نادانی را با زلال آب زندگی شستند.⁽¹⁾

7- بهشت جایگاه توبه‌کنندگان

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

هر کس به هنگام مرگ با توبه بمیرد، برای او بهشت واجب است پس توبه کنید.⁽²⁾

8 - ایجاد آرامش

شخص گناهکار بر اثر ارتکاب پلیدی‌ها و زشتی‌ها به ویرانیِ دل مبتلا است و عذاب وجدان دارد. او به علّت مرتکب شدنِ گناهانی همچون کم‌فروشی، خیانت، دزدی، عدم رعایت اصول اخلاقی و... در ناراحتی روحی به سر می‌برد و آرامش خویش را از دست می‌دهد.

شاید شنیده باشید که شخص قاتل تا به قتل خویش اعتراف نکند آرام نمی‌گیرد، انجام دادنِ گناهان دیگر نیز تأثیر سوء خود را دارد، همانطور که انجام کارهای نیک، آرامش روحی به همراه دارد. علی علیه‌السلام می‌فرماید:

توبه خوب، غم‌ها را نابود می‌کند.⁽³⁾

«ویلیام جیمس» نیز درباره این مطلب چنین می‌گوید:

خدا ممکن است از گناهان ما درگذرد، ولی سلسله اعصاب دست از سر ما برنمی‌دارد.⁽⁴⁾

9- مایه سعادت و خوشبختی