فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی جلد 7

مشخصات کتاب

سرشناسه:سبحانی تبریزی، جعفر، 1308 -

عنوان و نام پدیدآور:فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی/ نگارش جعفر سبحانی؛ ترجمه محمدعیسی جعفری.

مشخصات نشر:قم: انتشارات توحید، 1371 -

فروست:ملل و نحل؛ 1؛ 3

شابک:19000 ریال : ج.5 964-90527-6-3 : ؛ ج.7 و 8 978-600-93750-7-3 :

یادداشت:ج. 5 (چاپ اول: 1378).

یادداشت:ج.7 و 8 (چاپ اول: 1435ق. = 1392) (فیپا).

یادداشت:ناشر جلد پنجم انتشارات اخلاق است.

یادداشت:جلد 7 و 8 در یک مجلد صحافی شده است.

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج.1. تحلیل عقاید اهل حدیث، سلفیها، حنابله و حشویه.- ج.3. تبیین عقاید ابن‌تیمیه و عقائد محمدبن عبدالوهاب.- ج.4. بررسی عقاید ماتریدیه و معتزله.- ج.5. خوارج.- ج.7 و 8. زیدیه و اسماعیلیه و دیگر فرق/ نگارش [صحیح: مترجم] علیرضا سبحانی

موضوع:اسلام -- عقاید -- تاریخ

موضوع:اسلام -- فرقه ها -- تاریخ

موضوع:کلام -- تاریخ

شناسه افزوده:جعفری، محمدعیسی، مترجم

رده بندی کنگره:BP200/8/س‌2ف‌4 1371

رده بندی دیویی:297/49

شماره کتابشناسی ملی:م‌72-1899

اشاره

فرهنگ عقائد و مذاهب اسلامی

بحث‌های آیت‌اللّه العظمی سبحانی

فرهنگ عقائد و مذاهب اسلامی

جلد: 7-8

زیدیه و اسماعیلیه

و دیگر فرق

نگارش:

علیرضا سبحانی

انتشارات مؤسسه امام صادق علیه السلام

سبحانی تبریزی، جعفر، 1308 -

فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی / تألیف جعفر سبحانی؛ مترجم علیرضا سبحانی. - قم: توحید قم، 1392.

ج. 3-7-93750-600-978: ISBN

فهرستنویسی براساس اطلاعات فیپا.

کتابنامه: ص 452-465؛ همچنین به صورت زیرنویس.

1392 4 ف 2 س/ 236 BP 297/5

اسم کتاب:... فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج 7-8

مؤلّف:... حضرت آیت‌اللّه العظمی سبحانی

مترجم:... علیرضا سبحانی

چاپخانه:... مؤسسه امام صادق علیه السلام

ناشر:... انتشارات توحید قم

تاریخ:... 1435/1393 ق

چاپ:... اول

مسلسل انتشار: 8 مسلسل چاپ اول: 8

مرکز پخش

قم - میدان شهدا، مؤسسه امام صادق علیه السلام

37745457؛ 09121519271

http://www.imamsadiq.org

http://www.tohid.ir

http://www.shia.ir

فهرست مطالب

بخش نخست

مذهب زیدیه

مقدّمه... 31

فصل اول

زندگانی زید بن علی در عصر امامان سه‌گانه... 35

زندگانی زید در عصر امام زین‌العابدین علیه السلام... 35

تباری پاک و پیراسته... 36

تاریخ تولد زید... 38

نظر ما دربارۀ سال تولّد او... 39

نامۀ عبدالملک بن مروان به علی بن الحسین علیهما السلام... 44

ویژگی‌های جسمانی زید بن علی... 45

زندگانی زید در دوران امام باقر علیه السلام... 48

زندگانی زید در زمان امام صادق علیه السلام... 52

فصل دوم

انگیزه‌های نهضت در سخنرانی طولانی... 55

امر به معروف و وظیفۀ بزرگ عالمان... 66

نقش علما و جایگاه آنان... 69

خطاب به عالمان بدکردار... 71

دعوت به جهاد... 73

منزلت اهل‌بیت علیهم السلام در پیشگاه خدا... 77

فصل سوم

مناظرات زید با مخالفان و سروده‌های او... 80

زید در قلمرو شعر و ادب... 84

عبادت و تهجد زید... 94

فصل چهارم

اساتید و شاگردان زید در تفسیر و حدیث... 96

شاگردان زید بن علی... 98

بزرگنمایی دربارۀ زید... 105

بزرگنمایی دربارۀ دانش و فقه زید... 107

نقد این نظر... 109

بازهم افراطگرایی... 109

فصل پنجم

آثار علمی زید... 113

فصل ششم

بررسی مسند امام زید از نظر سند و محتوا... 121

نظر ما دربارۀ گفتار ابن ابی الفوارس و ذهبی... 123

فصل هفتم

هرگز زید از نظر اصول و معارف، معتزلی نبود... 128

فصل هشتم

آیا زید در اصول عقاید و فروع، مکتبی دارد؟... 132

آیا زید مذهب فقهی خاصّی داشت؟... 139

فقهای زیدیه... 141

فصل نهم

آیا زید، امامت خویش را تبلیغ می‌کرد؟... 143

مأموریت زید از زبان خودش... 145

اعتراف زید به پیشوایی امام صادق علیه السلام... 147

سخنان دانشمندان شیعه دربارۀ قیام زید... 147

فصل دهم

نظر امامان معصوم علیهم السلام دربارۀ قیام زید... 149

فصل یازدهم

خط سرخ شهادت و تأیید امامان معصوم علیهم السلام... 152

فصل دوازدهم

جایگاه زید در نزد علمای شیعه... 156

ظلم‌ستیزان و ذلّت‌پذیران... 158

فصل سیزدهم

نهضت‌های برگرفته از انقلاب امام حسین بن علی علیهما السلام... 161

دشمنی خاندان هاشم با بنی‌امیه، دینی بوده نه قبیله‌ای... 163

کشمکش هاشم و امیّه... 163

انگیزه‌های انقلاب حسینی... 171

نامۀ حسین بن علی علیهما السلام به اشراف بصره... 173

نامه‌نگاری با شیعیان مناطق دیگر عراق... 188

خطابۀ سلیمان در میان جمع پنج‌هزار نفری... 190

مختار کیست؟... 198

کیفیت قتل مختار... 201

فصل چهاردهم

انقلاب زید دنبالۀ انقلاب حسین بن علی علیهما السلام... 205

آمادگی برای شهادت... 209

فراگیر بودن نهضت... 212

توطئه برای شکست نهضت... 213

کوفه در آستانۀ انقلاب... 213

فصل پانزدهم

رهبران قیام‌های زیدیه... 218

فصل شانزدهم

پیشوایان علمی زیدیه... 221

فصل هفدهم

شخصیت‌های زیدی با گرایش‌های ویژه... 229

فصل هجدهم

فرق زیدیه در کتب تاریخ عقاید... 239

فصل نوزدهم

عقاید زیدیه... 241

فصل بیستم

حلقات مناظره میان امامیه و زیدیه... 254

فصل بیست‌ویکم

مایه‌های تقریب میان امامیه و زیدیه... 260

فصل بیست‌ودوّم

حکومت اسلامی از دیدگاه زیدیه... 262

جنگ میان اسماعیلیه و زیدیه... 264

همکاری میان زیدیه و معتزله... 264

طبقات رجال زیدی... 265

بخش دوم

اسماعیلیه

پیش‌گفتار... 273

ویژگیهای مذهب اسماعیلی... 275

1 - انتساب به خاندان نبوّت... 275

2 - تأویل ظواهر... 276

3 - آمیختن مذهب به مسائل فلسفی... 276

4 - سازمان زیر زمینی... 277

5 - تقدّس بخشیدن به امامان و داعیان خود... 278

6 - تربیت فداییان... 279

7 - پنهان‌کاری و رازداری... 281

8 - امامان پنهان... 282

مذهب در فرآیند تکامل... 283

فصل نخست

اسماعیلیه در کتابهای ملل و نحل... 284

فصل دوم

جنبشهای باطنی در عصر امام صادق علیه السلام... 286

فصل سوّم

امامان اسماعیلیه... 293

شرح حال امامان مورد اتفاق همۀ فرق (امامان مستور و پنهان)... 295

امام نخست - اسماعیل بن جعفر صادق علیه السلام (110-145)...296

امام دوّم - محمد بن اسماعیل (132-193)...299

امام سوم - عبداللّه بن محمد بن اسماعیل (179-212)...300

امام چهارم - احمد بن عبداللّه (198-265)...302

امام پنجم - حسین بن احمد (219-289)...303

فصل چهارم

امامان ظاهر و آشکار... 305

امام ششم - عبیداللّه مهدی (260-322)...306

امام هفتم - قائم بامراللّه (280-334)...310

امام هشتم - المنصورباللّه (303-346)...311

امام نهم - معزلدین اللّه (319-365)...312

پایه‌گذار دولت فاطمی مصر... 312

امام دهم - العزیز باللّه (344-386)...316

امام یازدهم - الحاکم بامراللّه (375-411)...318

انشعاب در اسماعیلیه (دروزیّه)... 319

امام دوازدهم - الظاهر لاعزاز دین‌اللّه (395-427)...321

امام سیزدهم - المستنصر باللّه 420-322...487

انشعاب در اسماعیلیه (مستعلیه؛ نزاریه)... 322

فصل پنجم

امامان مستعلیه... 324

انشعاب در مستعلیه (سلیمانیه و داوودیه)... 328

فصل ششم

امامان نزاریه (مؤمنیه و قاسمیه)... 329

فصل هفتم

خاندان آغاخان (نزاریه فاسمیه)... 338

فصل هشتم

عقائد و اصول پنج‌گانه اسماعیلیه... 342

توحید... 344

خدا فاقد ماهیت است... 344

نفی تسمیه از خداوند... 345

نفی صفات... 345

صادر اول مجمع کمالات است... 346

عدل... 347

انسان مختار است... 347

قضا و قدر بمعنی سلب اختیار نیست... 348

نبوت... 349

رسالت عامّه و خاصه... 349

وحی... 349

طهارت ولادت انبیا... 350

صفات پیامبران... 351

رسول ناطق... 351

معجزات پیامبران... 352

رسول خاتم برترین پیامبر... 352

شریعت او موافق با حکمت است... 353

شریعت، دارای ظاهر و باطن است... 352

امامت... 355

مقام اول: امامت مطلق (عام)... 355

اصطلاحات و مراتب امامت نزد اسماعیلیه... 356

مقام دوم: امامت خاصّه... 359

معاد... 371

معاد، روحانی است نه جسمانی... 371

تناسخ... 372

حساب... 374

بهشت... 374

فرشتگان... 375

جنّ... 375

فصل نهم

سلسلۀ امامت اسماعیلی... 376

فصل دهم

تأویلات اسماعیلی... 383

نظریۀ مَثَل و ممثول... 383

عقول عشره... 384

نطقاء سبعه و امثال آنها... 387

انوار خمسه و مثلهای آنها... 388

تأویلات فقهی اسماعیلیه... 388

کتاب الولایه؛ پایۀ نخست... 389

طهارت؛ پایۀ دوم... 391

بزرگان اندیشۀ اسماعیلی... 393

آیا «نعمان» اسماعیلی بود یا اثنا عشری؟... 403

6 المؤیّد فی‌الدین (حدود 390-470 ه)... 406

سازمان زیر زمینی اسماعیلیان... 414

سازمان سرّی نزاریان... 415

فصل یازدهم

قرامطه... 416

ویژگیهای قرامطه... 421

انشعابات درونی قرامطه... 421

انشعابات در قرامطه... 422

پایان کار قرامطه... 422

عقاید مهم قرامطه... 423

فصل دوازدهم

فرقۀ دروز (درزیان)... 425

عقاید دروز... 426

شخصیتهای علمی دروز در تاریخ... 430

فصل سیزدهم

فطحیه... 431

مشاهیر فطحیه... 432

فصل چهاردهم

واقفیه... 433

علل پیدایش واقفیه... 433

تقیّه شدید... 434

طمع ورزی در اموال امامت... 435

فصل پانزدهم

نصیریه... 438

نصیریه در کتابهای فرق و مذاهب... 438

«محمد بن نصیر» شخصیتی غیر قابل اعتماد... 441

علویان و تهمت نصیری‌گری... 442

مهمترین عقاید علویان... 443

اتهامات گوناگون به علویان... 445

طریقت جنبلانی... 446

مظلومیت و سرکوب علویان... 446

علما و مؤلفان علوی... 449

قبایل علوی و پراکندگی آنان... 449

کتاب نامه... 451

مقدمۀ مؤلف

بسمه تعالی

سپاس خدا را که خداوندگار جهانیان است. درود بی‌پایان بر پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و اهل‌بیت علیهم السلام پاک او باد.

امّا بعد، جلد هفتم فرهنگ عقائد و مذاهب اسلامی تقدیم خوانندگان گرامی می‌گردد و خوشبختانه جلد ششم به زبان انگلیسی نیز ترجمه شد. این جلد که آخرین جلد این گستره می‌باشد، پیرامون دیگر فرق اسلامی سخن می‌گوید و اسامی این فرق عبارتند از:

1 - فرقۀ زیدیه پیروان زید بن علی.

2 - اسماعیلیه پیروان حضرت اسماعیل فرزند امام صادق علیه السلام. و فرقه‌های دیگری، با نام‌های قرامطه، فطحیه، واقفیه، نصیریه و علویان نیز مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

اینک نخستین بخش که مربوط به فرقۀ زیدیه است، از نظر خوانندگان می‌گذرد.

علیرضا سبحانی

بخش نخست مذهب زیدیه

اشاره

مقدّمه

مذهب زیدیه

مذهب زیدیّه، مذهب منسوب به امام زید بن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب است. پیشوایی که با قیام و خیزش خود، بر ضدّ ستم و ستمگران، حالت بی‌تفاوتی را در جامعۀ اسلامی بر هم زد. در فضیلت کرامت او کافی است که در طول زندگی زهد و پارسایی پیشۀ او بود و پیوسته با نماز و تلاوت قرآن، شب را به صبح می‌آورد.

این امام انقلابی، فقیهی عالی‌قدر، محدثی بزرگوار و مفسر قرآن بود. او راه و روشی در اصول عقاید و مذهب خاصی جز خاندان پاک رسول خدا نداشت.

اعتقاد به توحید و عدل و بی‌پایگی جبر و تشبیه، شعار او بود و از او روایاتی در تفسیر و فقه در کتاب‌های امامیه نقل شده است.

ولی مذهب زیدی در حال حاضر از دو مکتب متأثر شده است: در اصول و عقاید از معتزله پیروی کرده و در فقه از مکتب حنفی و این جای تعجّب است که پیروان امامی که مکتبی جز مکتب اهل‌بیت علیهم السلام نداشت، در اصول از معتزله و در فقه از غیر اهل‌بیت علیهم السلام پیروی کنند.

زید شهید در میان امّت اسلامی، و در پیشگاه خاندان پاک رسالت، مقام و منزلت والایی دارد که هرگز، این مقام از آن سایرِ امامان زیدی نیست، که پس از زید بن علی، بر خلفای اموی خروج کرده و خط جهادی امام زید را دنبال نمودند و در عین حال، تلاش‌های همۀ ائمۀ زیدیه درخور ستایش و تقدیر است، بنابراین، باید در این جزء در دو باب، سخن بگوییم:

اینک ما سخن در بخش اول را در پیش می‌گیریم و امید است که در این مورد، تقصیر و قصوری از ما سر نزند و جز واقع‌نمایی، انگیزه‌ای در ما نباشد.

بخش نخست زیدیّه

مجموع بررسیها در این مورد در بیست و دو فصل خلاصه می‌شود.

فصل اوّل: زندگانی زید بن علی در عصر امامان سه گانه: سجاد و باقر و صادق علیهم السلام.

فصل دوّم: بیان اهداف خویش در سخنرانی طولانی.

فصل سوّم: مناظرات و خطابه‌های زید با مخالفان. و سروده‌ها و اشعار و نامه‌های وی به علمای بلاد.

فصل چهارم: استادان زید و شاگردان او در حدیث و تفسیر.

فصل پنجم: آثار علمی زید.

فصل ششم: بررسی مسند زید از نظر سند و مضمون.

فصل هفتم: هرگز زید از نظر اصول و معارف، معتزلی نبود.

فصل هشتم: آیا زید در اصول عقاید و فروع احکام، مکتبی دارد؟

فصل نهم: آیا زید امامت خویش را تبلیغ می‌کرد؟

فصل دهم: نظر امامان معصوم دربارۀ قیام زید.

فصل یازدهم: خطّ سرخ شهادت و تأیید امامان معصوم علیهم السلام.

فصل دوازدهم: جایگاه زید در نزد علمای شیعه.

فصل سیزدهم: نهضت‌های برگرفته از انقلاب حسین بن علی علیه السلام.

فصل چهاردهم: انقلاب زید دنبالۀ انقلاب حسین بن علی علیه السلام.

فصل پانزدهم: رهبران قیام‌های زیدیه.

فصل شانزدهم: پیشوایان علمی زیدیه.

فصل هفدهم: شخصیت‌های زیدیه با گرایش‌های ویژه.

فصل هجدهم: فرق زیدیه در کتب تاریخ عقاید.

فصل نوزدهم: عقاید زیدیه.

فصل بیستم: حلقات مناظره میان امامیه و زیدیه.

فصل بیست و یکم: مایه‌های تقریب میان امامیه و زیدیه.

فصل بیست و دوم: حکومت اسلامی از دیدگاه زیدیه.

اینک این فصول بیست و دوگانه در این بخش، مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد.

فصل اول: زندگانی زید بن علی در عصر امامان سه‌گانه

اشاره

تاریخ‌نگاران در ادای حقوق خاندان رسالت، کوتاهی کرده‌اند، به ویژه حقوق «زید» انقلابی را ادا ننموده‌اند و از زندگانی او چیز زیادی را ننوشته‌اند، در حالی که دربارۀ خلفای جائر از بنی‌امیه و بنی‌عباس آثار زیادی را برجای گذاشته‌اند، حتی به شب‌نشینی‌ها و خوشگذرانی‌های آنها که با شراب و شاهد و مسائل دیگر همراه بوده، به تفصیل پرداخته‌اند. این نوع تبعیض در نگرش، حاکی از مظلومیت خاندان رسالت، حتی نزد اهل قلم و بیان است، که آثار آنان را پنهان ساخته و مناقبشان را بازگو نکرده‌اند، و لذا ما با تلاش در کتاب‌های گوناگون، توانستیم نیمرخی روشن از حیات زید ترسیم کنیم و از این که دسترنج ما در این قلمرو ناچیز است، از پیشگاه زید شهید پوزش می‌طلبیم.

زندگانی زید در عصر امام زین‌العابدین علیه السلام

اشاره

زید بن علی سه امام بزرگوار معصوم را درک کرده و از این سه نفر، الهام گرفته است:

اکنون بازگردیم و دربارۀ نسب او و تاریخ تولدش سخن بگوییم:

تباری پاک و پیراسته

زید فرزند امام زین‌العابدین علیه السلام و او فرزند سیدالشهداء حسین بن علی علیهما السلام، او فرزند امیرمؤمنان، حامی رسول اللّه صلی الله علیه و آله، و مدافع حرمت و قداست اوست.

جا دارد زید با سرودۀ فرزدق استشهاد کند و بگوید:

اولئک آبائی فجئنی بمثلهم

«آنان پدران من هستند، پس مانند آنرا بیاور».

مادر او «حوریه» کنیزی بود که مختار بن ابی عبیدۀ ثقفی آن را به سه هزار درهم یا دینار خرید و به وسیلۀ فرد امینی برای علی بن الحسین علیه السلام فرستاد، و خداوند متعال، از این کنیز، چهار فرزند به امام علیه السلام داد به نام‌های: زید، عمرو، علی، خدیجه.⁽¹⁾

. ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص 86.

ابن‌قولویه (م 369) می‌گوید: برخی از اصحاب ما نقل کرده‌اند: من در محضر علی بن الحسین علیه السلام بودم. او وقتی که نماز صبح را می‌خواند تا طلوع آفتاب، با کسی سخن نمی‌گفت. اتفاقاً روزی از روزها که زید بن علی علیه السلام متولد شد نوزاد

را پس از نماز صبح حضور امام علیه السلام آوردند. حضرت خوشحال شد و رو به یاران خود کرد و گفت: نام این نوزاد را چه بگذاریم؟ هر کسی نامی را پیشنهاد کرد.

حضرت علیه السلام قرآن را خواست، آن‌گاه آن را گشود، اولین جمله که در آغاز ورقه بود این بود: (فَضَّلَ اللّهُ الْمُجاهِدِینَ عَلَی الْقاعِدِینَ أَجْراً عَظِیماً) ⁽¹⁾

. نساء: 95.

علت این که امام این نام را انتخاب کرد، این بود که از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده بود که فرموده بود از نسل این فرزندم، حسین، فرزندی به دنیا می‌آید که او را زید می‌نامند و او در کوفه کشته می‌شود و در محلۀ «کناسه» به دار آویخته می‌شود، سپس نبش قبر کرده و جنازۀ او را از قبر بیرون می‌آورند، ولی برای تحویل گرفتن روح او درهای آسمان گشوده می‌شود و اهل آسمان‌ها به خاطر او شادمانی می‌کنند و لذا، امام زین‌العابدین علیه السلام یقین کرد که این همان زیدی است که پیامبر از انقلاب و شهادت او خبر داده است.⁽³⁾

تاریخ تولد زید

تاریخ‌نگاران در سال تولد او اختلاف نظر دارند، برخی علت این اختلاف را مربوط به سال شهادت او می‌دانند و این که آیا او در سال 121 یا 122 یا 123 شهید شده است، قهراً این اختلاف در یافتن سال تولد او، اثر می‌گذارد و اگر مقدار عمر او معلوم باشد - که مشهور آن است در 42 سالگی به شهادت رسیده - طبعاً، این مقدار اختلاف در سال شهادت او، در سال تولد او اثر می‌گذارد. بنابر همۀ اقوال از نظر تاریخ‌نگاران، تولد او بین 75 و 79 هجری خواهد بود.

ابن‌سعد در طبقات می‌گوید: او در سال 120 کشته شده است و برخی می‌گویند در سال 122.⁽¹⁾

بخاری در تاریخ خود می‌نویسد: او در سال 122 کشته شده است.⁽²⁾

ابن حبان می‌گوید: او برخی از یاران رسول خدا را دیده و در سال 122 کشته شده است.⁽³⁾

مزی از مصعب بن عبداللّه زیدی نقل می‌کند که زید روز دوشنبه سوم ماه صفر سال 120 کشته شد و 42 سال داشت.⁽⁴⁾

ذهبی اقوال مختلفی را در تاریخ شهادت او آورده و می‌گوید: مصعب، سال

قتل او را 120 نوشته و ابونعیم آن را روز عاشورای سال 122 می‌داند و همچنین زبیر بن بکار، از محمد بن الحسن نقل می‌کند: زید روز دوشنبه دوم ماه صفر سال 122 به شهادت رسیده است.

صفدی می‌گوید: او را در محلّۀ کناسه به سال 121 یا 122 یا 123 به دار آویختند و او 42 ساله یا 44 ساله بود. آن‌گاه او را با آتش سوزاندند و نام زیدالنار به خود گرفت و به همین صورت تا سال 126 بر دار آویخته بود. پس از چهار سال تنش را از دار پایین آوردند.⁽¹⁾

. الصفدی، الوافی بالوفیات، ج 15، ص 34.

وی در گفتار خود اشتباه کرده است زیرا زیدالنار لقب زید بن موسی بن جعفر است که در روزگار مأمون عباسی بر ضد خلافت او خروج کرد و خانه‌های بنی‌عباس را به آتش کشید.

سیاغی می‌گوید: زید در سال 75 متولد شده و در سال 122 به شهادت رسیده است.⁽²⁾

نظر ما دربارۀ سال تولّد او

از نظر ما سن و سال او به هنگام شهادت بیشتر از آن است که اینها نوشته‌اند، زیرا مادر زید را، که کنیز بود مختار ثقفی به امام هدیه کرده و مختار، در سال 66 خروج کرد و در سال 67 به وسیلۀ مصعب بن زبیر کشته شد. بنابراین، او باید مادر زید را در این یکی دو سال، به امام زین‌العابدین هدیه کرده باشد و از آنجا که زید نخستین فرزندی است که این بانوی گرامی به دنیا آورد باید بگوییم که او

متولد سال 68 یا کمی بعد بوده است. اگر بگوییم، ولادت زید در سال 75 هجری بوده، لازمۀ آن این است که امام با این کنیز نزدیکی نکرده باشد و یا این که او تا آن سال فرزند نیاورده باشد و همگی بعید است، بنابراین، باید گفت: میلاد زید در همان سال 67 یا کمی پس از آن بوده است و اگر بگوییم زید در سال 122 کشته شده، او در روز شهادت 55 سال داشته است.

و از برخی روایات استفاده می‌شود که او در همان سالی که مادرش به امام اهدا شد متولد شده است:

پدر جعفی می‌گوید: ما از مجلس بیرون نرفتیم مگر آن که تعبیر آن رؤیا را دیدیم. فرستادۀ مختار به نزد حضرت آمد و مادر زید را به عنوان هدیۀ مختار به امام تقدیم کرد و گفت این را به سی‌هزار (درهم یا دینار) خریده‌ام. پدر جابر جعفی می‌گوید: ما احساس کردیم، امام به او علاقه‌مند شده است و از خانه بیرون آمدیم، سال بعد که به زیارت آمدیم و به خانۀ امام رفتیم تا سلام بگوییم نوزادی به نام زید را بر دوش چپ امام دیدیم که او را با خودش بیرون آورد، در

حالی که سه ماه داشت و امام این آیه را می‌خواند و به زید اشاره می‌کرد:

(هذا تَأْوِیلُ رُءْیایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّی حَقًّا) .⁽¹⁾

. فرات بن ابراهیم، التفسیر، ص 200، تحقیق محمد کاظم؛ یوسف: 100.

ابوحمزۀ ثمالی می‌گوید: از حضرت پرسیدم: کدام «کناسه»؟ فرمود: «کناسۀ» کوفه. گفتم: آیا چنین می‌شود؟ فرمود: به خدا سوگند اگر زنده بمانی در بخشی از مناطق کوفه می‌بینی که این پسر کشته شده و به خاک سپرده شده، سپس قبر او را می‌شکافند و تنش را به دار می‌آویزند، سپس جنازه‌اش را پایین می‌آورند و می‌سوزانند و می‌کوبند و خاکسترش را در بیابان می‌پاشند.

سپس گفتم: نام این پسر چیست؟ فرمود: نامش زید است و دیدگانش اشکبار شد. گفت: دربارۀ این فرزندم سخنی را با تو بگویم. شبی از شبها که من در حال سجده و رکوع بودم، خواب مرا ربود، خود را در بهشت دیدم و رسول خدا و جدّم علی علیه السلام و مادرم فاطمه علیها السلام و عمویم حسن علیه السلام و پدرم حسین علیه السلام همگی مرا با یکی از حوریان بهشتی تزویج کردند و من با او نزدیکی کردم و در سدرة‌المنتهی غسل کردم. سپس از خواب بیدار شدم در خود اثر جنابت دیدم.

برخاستم، خود را تطهیر کردم و نماز صبح خواندم در این حالت، در خانه زده

شد و به من گفتند: بر در خانه کسی است و تو را می‌طلبد. من از خانه بیرون آمدم، ناگهان مردی را دیدم همراه یک کنیزی است که آستینش بلند بود و به دور دستش پیچیده شده بود و مقنعه‌ای بر سر داشت گفتم: چه خواسته‌ای دارید؟ گفتند: علی بن الحسین را می‌خواهیم، گفتم من هستم، گفت: من فرستادۀ مختار بن ابی عبیده ثقفی هستم، او سلام می‌رساند و می‌گوید: من این کنیز را به ششصد دینار خریده‌ام، این هم ششصد دینار دیگر، با آن به زندگی خود کمک کنید و نوشته‌ای از او به من داد. من آن مرد و آن دختر را به خانه بردم پاسخ نامۀ او را نوشتم. از آن کنیز پرسیدم: اسم تو چیست؟ گفت: حوراء، سرانجام او را برای من آماده کردند و عروسی انجام گرفت، او این پسر را به دنیا آورد و این همان رازی است که می‌خواستم با تو بگویم، آن را پوشیده دار.

ابوحمزه می‌گوید: سال‌ها گذشت، زید را در کوفه و در خانۀ معاویة‌بن اسحاق دیدم، به او سلام کردم و گفتم: انگیزۀ شما از آمدن به کوفه چیست؟ گفت: امر به معروف و نهی از منکر. من گاه و بیگاه به محل اقامت او می‌رفتم. در روز نیمۀ شعبان او را زیارت کردم و سلام کردم و کنار او نشستم. گفت: ابوحمزه علاقه‌مندی با هم قبر امیرمؤمنان را زیارت کنیم؟ گفتم: آری، تا به شن‌زارهای سفید رسیدیم، گفت: این قبر علی علیه السلام است، سپس به کوفه بازگشتیم چیزی نگذشت که دیدم او کشته شد و به خاک سپرده شد، سپس نبش قبر کردند و او را به دار آویختند. آنگاه جسد او را سوزاندند، سپس کوبیدند و در هوا پخش کردند.⁽¹⁾

. الثقفی، الغارات، ج 2، ص 860-861؛ ابن طاووس، فرحة الغریّ، ص 51. در ذیل مکارم الاخلاق چاپ شده است.

«محمد»، پرسید فرزند کی؟ گفت: «فرزند علی بن الحسین». گفت: تو همان باقر هستی، آنگاه گریست و خود را بر امام باقر علیه السلام افکند و سر و دست او را بوسید و گفت: رسول خدا به تو سلام می‌رساند. فرمود: «بر رسول خدا بهترین سلام و بر تو ای جابر نیز سلام باد». آنگاه داستان خود را در مورد امام باقر علیه السلام چنین نقل کرد: رسول خدا به من گفت: اگر یکی از فرزندانم به نام امام باقر علیه السلام را درک کردی به او سلام برسان او همنام من است و شبیه‌ترین مردم به من. دانش او دانش من و داوری او داوری من است. هفت نفر از فرزندان او امامان نیکوکارند، هفتمین آنها مهدی است که روی زمین را از عدل و داد پر می‌کند، پس از آن که از ستم پر شده باشد. سپس این آیه را تلاوت کرد:

(وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَیْنا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاةِ وَ إِیتاءَ الزَّکاةِ وَ کانُوا لَنا عابِدِینَ) .⁽¹⁾

. انبیاء: 73؛ الخزاز، کفایة‌الأثر فی النص علی الأئمة الاثناعشر، ص 298.

«آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما (مردم را) هدایت می‌کردند و انجام کارهای نیک و برپاداشتن نماز و پرداخت زکات را به آنان وحی کردیم، آنان فقط ما را می‌پرستیدند».

نامۀ عبدالملک بن مروان به علی بن الحسین علیهما السلام

عبدالملک بن مروان دومین خلیفه از سلسلۀ مروانی، جاسوسی در مدینه داشت که رویدادهای مدینه را به وی گزارش می‌کرد.

وی به عبدالملک نوشت: علی بن الحسین کنیزی داشته و او را آزاد کرده سپس با او ازدواج نموده است، عبدالملک، نامه‌ای به علی بن الحسین علیه السلام نوشت و در آن، از این عمل، انتقاد کرد که شنیده‌ام با کنیز آزاد شدۀ خود ازدواج کرده‌ای.

می‌دانی که در میان خاندان قریش، کسانی هستند که هم‌شأن تو هستند و ازدواج با آنها سبب بالا رفتن منزلت تو می‌شود و می‌توانی فرزندان نجیبی از آنها به بار آوری. پس با این کار، نه به خود نگریستی و نه به فرزندان خود.

علی بن الحسین علیه السلام در پاسخ نوشت: «نامۀ تو به من رسید و در آن، ازدواج مرا، با کنیزِ آزاد شدۀ خودم نکوهش کرده بودی، تو تصور کردی که در خاندان قریش، زنانی هستند که به وسیلۀ وصلت با آنها، منزلت من بالا می‌رود، و فرزندان نجیبی به بار می‌آورم، ولی بدان کسی برتر از رسول خدا در جهان نیست و کسی در بزرگواری بالاتر از وی نمی‌تواند باشد (و من به وسیلۀ پیوند نسبی با او به بالاترین درجه از افتخار رسیده‌ام و نیازی به کسب افتخار ندارم) همسر مورد نظر، کنیز من بود، و من او را آزاد کردم، و من با این کار، امید پاداش را از خداوند دارم، سپس او را طبق سنّت پیامبر به خود باز گرداندم، هر کس در راه خدا پاک و پاکیزه باشد، اشکالی بر او وارد نیست، خداوند به وسیلۀ اسلام، ما را بالا برده و نارسایی‌ها را تکمیل کرده است و نکوهش را از ما زدوده است.

نکوهشی بر مرد مسلمان نیست، نکوهش بر کسانی است که از جاهلیت پیروی می‌کنند».

عبدالملک نامه علی بن الحسین را خواند سپس به فرزندش سلیمان بن عبدالملک داد. او نیز خواند، پسر گفت: پدرجان! علی بن الحسین، به سختی بر تو فخرفروشی کرده است. عبدالملک در پاسخ گفت: فرزندم این سخن را نگو، آنان زبان بنی‌هاشم هستند که اگر به سخن درآیند، سنگ‌ها را می‌شکافند، آنها در دانش خود از دریا، بهره می‌گیرند، فرزندم علی بن الحسین آنجا که مردم فرو می‌افتند او به پا می‌خیزد و اوج می‌گیرد.⁽¹⁾

. الکلینی، الکافی، ج 5، ص 344.

ویژگی‌های جسمانی زید بن علی

مورخان دربارۀ ویژگی‌های جسمانی زید چنین می‌نویسند:

او سفیدپوست، و دارای چشمان درشت و ابروان پیوسته، و دارای هیکلی کامل و قدی بلند و محاسن انبوه بوده است. و سینۀ ستبری داشته، و دارای بینی قلمی و کشیده و موی سر و صورت مشکی بوده است که در اواخر عمرش موهای سفیدی در سر و صورتش پدیدار شده بوده است. او در دلاوری، و بخشندگی، و سخنوری و دانش و بردباری مانند جدّش حسین بن علی علیه السلام بود.

و می‌توان، ویژگی‌های جسمانی و روحی او را در این دو بیت شاعر، خلاصه کرد:

فما إِنْ براه اللّهُ الّا لأربَع یُقرّ له القاصی بهن مع الدانی

إمامٌ لأخیارٍ، و قلبٌ لجحفلٍ وفارسُ میدانٍ و صدٌر لایوانِ

«خدا او را برای چهار چیز آفریده که افراد دور و نزدیک به آنها اعتراف دارند،

او پیشوای نیکان، و فرمانده سپاه، و شهسوار میدان نبرد و صدرنشین تالار ریاست است».

سپس می‌افزایند: بر فراز هشتاد هزار منبر برای خلفای بنی‌امیّه، تمجید و تعریف می‌کردند، آنگاه که از دنیا رفتند، یاد آنها هم مرد، در میان خلفای بنی‌عباس کسی بود که پنجاه سال خلافت کرد و خاور و باختر جهان را به زیر فرمان خود درآورد، تا زنده بود، از او یاد می‌شد، پس از مرگ، از حافظه‌ها پاک شد.⁽¹⁾

. السیاغی، الروض النضیر، ج 1، ص 97؛ محلّی، حمید بن احمد، الحدائق الوردیّة، ص 138.

ابوالفرج اصفهانی از یکی از غلامان آزاد شدۀ آل‌زبیر نقل می‌کند که ما در خدمت علی‌بن‌الحسین علیه السلام بودیم، او فرزند خویش به نام زید را صدا زد، ناگهان به هنگام آمدن، به زمین افتاد. و سرش شکست، امام علیه السلام برخاست و خون را از چهرۀ او پاک کرد و فرمود: «تو را در پناه خدا قرار می‌دهم که همان زیدی باشی که در محلّۀ کناسه به دار می‌آویزند و هر کس به عورت او نگاه کند، خدا او را به رو به دوزخ می‌افکند».⁽²⁾

ابوخالد واسطی و ابوحمزۀ ثمالی از امام باقر علیه السلام نقل می‌کنند که او فرمود:

«پدرم علی بن الحسین علیه السلام زید را خواست و گفت: مقداری قرآن بخوان، او قرآن خواند، پدرش از او مسائل مشکل قرآن را پرسید و او جواب داد. سپس در حق وی دعا کرد و پیشانی او را بوسید، سپس فرمود: «ای اباحمزه، زید دارای دانش گسترده‌ای است».⁽³⁾

بنا به گفته این مورّخ، زید در عصر امام سجاد علیه السلام برای خود، قرائتی داشت.

مؤید این مطلب، چیزی است که ابوسعید حمیری دربارۀ زید نقل می‌کند، او در

چند رشته علمی مهارت داشت که یکی دانش قرآن و قرائت‌های گوناگون آن است، و او قرائت خاصی داشت که از او نقل شده است.

شیخ طوسی در فهرست نقل می‌کند که قرائت زید همان قرائت جدّ بزرگوارش علی بن ابی طالب علیه السلام است.⁽¹⁾

. محمدبن حسن طوسی، الفهرست، ص 140.

تفسیری از زید، به نام «تفسیر الشهید زید بن علی» چاپ شده و به وسیلۀ دکتر حسن محمد تقی حکیم تحقیق شده است. محقق یاد شده در مقدمه می‌نویسد: نخستین کسی که قرائت او در کتاب خاصی گردآوری شد، زید است که عمر بن موسی الوجیهی که معاصر زید بود آن را در کتابی گرد آورد و دربارۀ آن چنین گفت: من این قرائت را از زید بن علی شنیده‌ام. محقق می‌گوید: این کتاب، در سال 261 موجود بوده، سپس ابراهیم المسکین در همان سال آن را استنساخ کرده و یحیی بن کهمش نیز از آن نقل کرده است.

عمر بن موسی تنها کسی نیست که قرائت زید را گرد آورده است، بلکه حسن بن علی اهوازی نیز قرائت زید را گرد آورده و ابوحیان توحیدی بر همه یا بر بخشی از این قرائات دست یافته و در کتاب خود «البحرالمحیط» پس از استشهاد به قرائت زید، می‌نویسد: نقل شده است که زید سه صفت خدا را که عبارت باشد از رَبِّ الْعالَمِینَ، اَلرَّحْمنِ، الرَّحِیمِ ، همه را به نصب خوانده است، از این گذشته، ابوحیان، قرائت زید را در کتابی به نام «النیّر الجلی فی قراءة زید بن علی» جمع کرده است.

از این گذشته، قرائت زید در کتب قرائت و تفسیر، همراه با قرائت دیگران،

وارد شده است.⁽¹⁾

. دکتر حسن محمد تقی الحکیم، تفسیر غریب القرآن، ص 37 بخش مقدمه.

کاتب چلبی کتاب «النیّر الجلیّ فی قراءة زید» را از آثار ابوعلی اهوازی شمرده است.

عاصم بن عبیداللّه می‌گوید: ای مردم کوفه! امروز، کسی در میان شما کشته شد که برای او نظیری نبود، و بعد از این هم نظیری نخواهد داشت. من در دوران جوانی او را دیده بودم که یاد خدا را می‌شنید از هوش می‌رفت و افرادی که در کنار او بودند تصوّر می‌کردند که به این دنیا باز نخواهد گشت.⁽²⁾

زندگانی زید در دوران امام باقر علیه السلام

امام سجاد علیه السلام در سال 95 به لقاءاللّه پیوست و فرزند خود محمد باقر علیه السلام را به امر الهی به امامت برگزید. امام باقر علیه السلام شخصی است که تمام افراد و گروه‌ها بر علم و دانش و تقوا و پیراستگی او تصریح کرده‌اند.

ابن حجر می‌گوید: علّت این که او را باقر نامیده‌اند این است که مانند کسی که زمینی را بشکافد و گنجی پنهان را از درون آن بیرون آورد. او نیز گره از مشکلات علمی بسیاری گشود و گنجینه‌های معارف و حقایق احکام را آشکار ساخت، این مقام و موقعیت امام را همگان درک می‌کنند و از این جهت می‌گویند او علم را شکافت و دانش را آشکار ساخت.⁽³⁾

از دانش امام باقر علیه السلام برخی از صحابۀ پیامبر و بزرگان تابعان بهره گرفته و از

سرچشمۀ دانش او سیراب شده‌اند و لذا جمعیت پای درس او از همۀ درس‌ها بیشتر بود.

روزی که امام سجاد علیه السلام به رفیق اعلی پیوست، زید بن علی علیه السلام نوجوان یا جوانی بود که نیاز به حمایت داشت. امام باقر علیه السلام او را به سان دیگر فرزندان خود، تحت سرپرستی خود گرفت و با او به‌سان پدر رفتار کرد و پیوسته به او اظهار محبت می‌کرد تا این که زید بن علی، دوران جوانی را سپری نمود و به صورت یک مرد کامل درآمد و از نظر علم و عمل به مقام عالی رسید و این حقیقتی است که مترجمان دربارۀ او نوشته‌اند. اینک برخی از کلمات آنان را نقل می‌کنیم:

. طوسی، الرجال، باب «زاء»، ترجمه زید بن علی، ص 89 تا 122.

2) (2) . جمال‌الدین المزّی، تهذیب الکمال، ج 10، ص 96.

3) (3) . ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ج 3، ص 419.

صالح بود ولی لغزشی از او سر زد و در نتیجه شهید گشت. شهادت او مایۀ رفع درجات او در آخرت شد.⁽¹⁾

. الذهبی، تاریخ الاسلام، 105، حوادث سال 121-140 ه.

او قیام زید را لغزشی در زندگانی او شمرده است، در حالی که رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را وظیفه هر مسلمان می‌شمارد، آنجا که می‌فرماید: آن کس که حاکم ستمگری را ببیند که حرام‌های خدا را حلال شمرده و پیمان خدا را شکسته و با سنّت رسول خدا درافتاده و با مسلمانان، با گناه و تجاوزگری رفتار می‌کند و بر ضد او به پا نخیزد جای آن دارد که خدا او را با آن سلطان ستمگر همنشین سازد.⁽²⁾

البته آنچه که ذهبی می‌گوید، براساس عقیدۀ سلفی‌های کوردل است که قیام بر ضد امویان را لغزش می‌شمارند، زیرا آنان در دامان امویان پرورش یافته‌اند و آن را یک اصل اسلامی می‌شمارند. اکنون نیز وعّاظ السلاطین سعودی‌ها که مزدبگیران حکومت سعودی هستند، هر نوع قیام را بر ضد حاکمان دست نشاندۀ غرب، خلاف شرع می‌دانند تا از این طریق، سلطۀ سعودی‌ها بر مسلمانان، پیوسته و پایدار باشد.

بسیاری از علما از او علم آموخته‌اند، و از آن جمله، ابوحنیفه، بزرگ فقیهان عراق است. امام باقر علیه السلام از نظر علم و دانش به پایه‌ای رسید که دیگر علما، اندیشه‌های خود را با روایات امام باقر علیه السلام می‌سنجیدند تا خطا و صواب اندیشه‌ها روشن شود.⁽¹⁾

. أبوزهره، محمد، تاریخ المذاهب الاسلامیة، ج 2، ص 465.

او سرور خاندان خویش است و انتقام خون آنها را می‌گیرد، ای زید! مادرت چه فرزند نجیبی را پرورده است.⁽²⁾

(فَالَّذِینَ هاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قاتَلُوا وَ قُتِلُوا) .⁽³⁾

«کسانی که در راه خدا مهاجرت کردند و از خانه‌های خود رانده شدند و در راه من آزار و اذیت دیدند و نبرد کردند و کشته شدند...»

سپس فرمود: «به خدا سوگند! این برادر من از همین افراد است».

و نیز نقل می‌کند: وقتی دیدگان امام باقر علیه السلام به زید افتاد، این آیه را خواند:

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّامِینَ لِلّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ) .⁽⁴⁾

«ای افراد با ایمان! همیشه برای خدا قیام کنید و به عدل و داد گواهی دهید».⁽¹⁾

. السیاغی، الروض النضیر، ج 4، ص 104.

از اشعار زیبایی که به خاطر داری برای ما بخوان. او چهار بیت را به شرح زیر خواند به گونه‌ای که امام پس از شنیدن این اشعار گفت: زید بن علی یکی از مصادیق این ابیات است. اینک آن چهار بیت:

لعمرُکَ! ما إنْ أَبُومالک بوانٍ، و لا بضعیفٍ قُواهْ

ولکنّه سید بارعٍ کریم الطبایع حلو نثاه⁽²⁾

سوگند به خدا ابومالک! مرد ناتوانی نیست که نیرویش کاهش یافته باشد.

بلکه او بزرگواری بلند پایه است که خصلت‌های نیکو دارد و خوش سخن است.

زندگانی زید در زمان امام صادق علیه السلام

اگر این سخن صحیح باشد نشانۀ آن است که امام او را که عموی خود و بزرگ‌تر بوده، احترام می‌کرده است، به ویژه اگر بگوییم او در سال 67 یا 68 به دنیا آمده و از امام صادق علیه السلام 15 سال بزرگ‌تر بوده است.

ابوالفرج نیز می‌نویسد: زید بن علی و عبداللّه بن حسن مثنی در صدقات علی علیه السلام با هم اختلاف پیدا کردند و به قاضی مراجعه کردند، آن‌گاه که از محضر قاضی بیرون می‌آمدند، عبداللّه بن حسن علیه السلام برای زید رکاب گرفت.⁽¹⁾

. ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص 87.

أبا جعفر الخیر أنت الإمام و أنت المرجّی لبلوی غدٍ⁽³⁾

«ای ابوجعفر تویی رهبر ما و تویی امید ما برای گرفتاری‌های فردا».

از برخی از روایات استفاده می‌شود که او دربارۀ خروجش بر ضد بنی‌امیه با امام علیه السلام مشورت کرد، امام فرمود: عموجان! اگر مایلی همان کسی باشی که در کناسۀ کوفه بر دارش می‌زنند، بفرمایید و اقدام کنید. آن‌گاه که از محضر امام بیرون

رفت، امام فرمود: وای بر کسی که صدای او را بشنود و او را یاری نکند.⁽¹⁾

. صدوق، عیون اخبارالرضا علیه السلام، ج 1، ص 248، حدیث 1، چاپ قم؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج 46، ص 174، حدیث 27.

معمر بن خیثم می‌گوید: خدمت امام صادق علیه السلام بودم، زید بن علی به درون آمد، در حالی که دو چارچوب در را گرفته بود، امام علیه السلام به او فرمود: تو را به خدا پناه می‌دهم که همانی باشی که در کناسه بر سر دار می‌رود.⁽²⁾

این احادیث که بخشی از آنها را نقل کرده‌ایم و بخشی در آینده خواهد آمد، حاکی از مودت عمیق میان امام و عموی او زید است و ادبی که شایستۀ مقام اهل‌بیت علیهم السلام است.

فصل دوم: انگیزه‌های نهضت در سخنرانی طولانی

اشاره

شهید بزرگوار زید بن علی، سخنران فصیح و بلیغی بود که در موارد مناسب به سخنرانی می‌پرداخت و در پرتو شیرینی سخن و گیرایی بیان، و عمق محتوا، شنونده را مجذوب خود می‌ساخت و این، چیزی است که دوست و دشمن آنرا تصدیق کرده‌اند.

هشام بن عبدالملک از موقعیت زید، در استان کوفه آگاه شد به استاندار خود به نام یوسف بن عمر نوشت: هر چه زودتر زید بن علی را به مدینه باز گردان، از آن می‌ترسم که مردم کوفه او را به قیام وادار کنند، زیرا او انسان شیرین‌سخن و تندبیان است و توانایی سخن‌آرایی دارد.

اینک برخی از نصایح و کلمات قصار او را در این‌جا می‌آوریم:

1. سخن گفتن بهتر است یا خاموشی؟!

از زید پرسیدند: آیا سکوت بهتر است یا سخن گفتن؟ او در پاسخ گفت:

«خدا روی سکوت در برابر ستمگران را سیاه کند. سکوت در مورد لزومِ

بیانِ حقایق، اثر بدی دارد، و سبب ناتوانی و محدودیت می‌گردد ولی گفت‌وگوی بیهوده نیز در ویرانگری دین جوانمردان، بیش از آتش در بوته‌های خشک عرفج و پیش از سیل به سوی زمین‌های پست شتاب دارد».⁽¹⁾

. قیل لزید بن علی الصمت خیر أم الکلام؟ فقال: «قبّح اللّه المساکتة ما أفسدها للبیان و أجلبها للعیّ و العسر و اللّه للماراة أسرع فی هدم دین الفتی من النار فی یبس العرفج و من السیل إلی الحدور». سبط إبن جوزی، تذکرة الخواص، ص 300؛ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 325؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ج 2، ص 119. (و عرفج نوع گیاهی است که در بیابان می‌روید نه در کوهستان).

2. به هنگام تلاوت آیۀ (وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا)

زید بن علی پس از خواندن آیه:

(وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ ثُمَّ لا یَکُونُوا أَمْثالَکُمْ) .⁽²⁾

«هرگاه (از فرمان خدا) روی برگردانید، گروهی دیگر را به جای شما می‌آورد که مانند شما نخواهند بود».

می‌گفت: «این سخن خدا تهدید و بیم دادن است. خدایا! ما را از آنها قرار نده که به فرمان تو پشت می‌کنند و دیگران را جایگزین آنها می‌سازی».⁽³⁾

3. بیان اهداف قیام

او انگیزۀ قیام خود را بر ضد خلفای ستمگر اموی چنین بیان می‌کرد:

«من بر خاندان بنی‌امیه شوریدم زیرا که جدّم حسین علیه السلام را کشتند و در جنگ حرّه بر جان و مال و آبروی مردم مدینه یورش بردند، آنگاه خانۀ خدا را با منجنیق سنگباران کردند و به آتش کشیدند».⁽¹⁾

. «إنّما خرجت علی بنی امیّة الذین قتلوا جدّی الحسین وأغاروا علی المدینة یوم الحرّة ثم رموا بیت اللّه بحجر المنجنیق والنار». البغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق، ص 35-36.

4. اصلاح امّت اسلامی و لو به قیمت کشته شدن

عبداللّه بن مسلم می‌گوید: با زید بن علی به سوی مکه حرکت کردیم، نیمۀ شب شد او ستارۀ «ثریّا» را نشان داد، و به من گفت: آیا این ستاره را می‌بینی؟ آیا امکان دارد که کسی به آن دسترسی پیدا کند؟ گفتم: نه.

او گفت: به خدا سوگند دوست دارم دستم به آن برسد، سپس از آنجا به زمین بیفتم و تکّه‌تکّه شوم ولی بتوانم در میان امت اسلامی صلح و صفا را برقرار کنم.⁽²⁾

5. سخن او به هنگام آرایش سپاه

آنگاه که زید، سپاه خود را آرایش نظامی داد و پرچم‌ها به اهتزاز درآمد، دست به سوی آسمان بلند کرد و گفت: ستایش خدایی را که دین مرا کامل کرد. به خدا سوگند، دوست ندارم که با پیامبر صلی الله علیه و آله ملاقات کنم در حالی که امّت او را امر

به معروف و نهی از منکر نکرده باشم.⁽¹⁾

. «إنّ زیداً کتب کتائبه فلمّا خفقت رایاته رفع یده إلی السماء فقال: الحمدللّه الذی أکمل لی دینی، واللّه ما یسرّنی إنّی لقیت محمّداً صلی الله علیه و آله ولم آمر أمّته بمعروف ولم أنههم عن منکر». الخوارزمی، مقتل الحسین، ج 2، ص 108.

6. شرایط بیعت با زید

هنگامی که مردم کوفه با او بیعت می‌کردند، او شرایط بیعت خود را این چنین بیان می‌کرد: ما شما را به این امور دعوت می‌کنیم: کتاب خدا و سنّت پیامبر و جهاد با ظالمان و دفاع از مستضعفان، و پرداختن حق محرومان، و تقسیم عادلانۀ بیت‌المال میان مسلمانان و کوتاه کردن دست ظالمان و ادامۀ جهاد و کمک به اهل بیت در برابر کسانی که به دشمنی با ما برخاسته‌اند و حقّ ما را نادیده گرفته‌اند.⁽²⁾

7. سخن او با هشام

او هنگامی که با هشام بن عبدالملک روبرو شد به او گفت: هر جمعیتی که تیزی شمشیر را خوش نداشته باشند، محکوم به ذلّت هستند.⁽³⁾

او کلمات قصاری که همگی حاکی از شجاعت و دلاوری و پیشتازی در راه

شهادت است، فراوان دارد، که ما به همین اندازه، بسنده کردیم.

اینک ما به ترجمۀ یکی از خطبه‌های وی می‌پردازیم که هدف از آن، برانگیختن مسلمانان به خیزش در راستای براندازی حکومت ستمگر مروانیان و بازگشت حکومت به خاندان رسالت است.

«ای مردم! خدا در هر زمانی نیکانی را برانگیخته و از میان نیکان، بهترین آنها را برگزیده، آنجا که فرموده است: (اللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ) ⁽¹⁾

. انعام: 124.

بنابراین خدا یکی پس از دیگری برگزیدگان خود را اعزام می‌کرد، تا این که پیامبر گرامی حضرت محمد صلی الله علیه و آله برای اصلاح مردم، برانگیخته شد. او از برترین سرزمین‌ها و پاکیزه‌ترین خاندان‌ها بود، آنگاه که خدا او را قبض روح کرد،... تا آنجا که می‌گوید: قریش بر دیگر قبایل افتخار می‌کند که محمد از ماست و عجم نیز به حکم عرب گردن نهاد که محمد از عرب بود، تا آنجا که کلمۀ خدا آشکار گشت و نعمت خدا به کمال رسید. ای بندگان خدا از مخالفت خدا بترسید و به فرمان حق پاسخ بگویید، به کسانی کمک کنید که شما را به حق دعوت می‌کنند و از روش بنی‌اسرائیل پیروی نکنید که پیامبران خود را تکذیب می‌کردند و فرزندان آنها را می‌کشتند... آیا می‌دانید که ما فرزندان پیامبر شما هستیم که مورد ستم واقع شده‌ایم نه حق ما را به ما دادند و نه ارث و میراث ما را در اختیار ما گذاشتند، پیوسته خانه‌های ما یکی پس از دیگری ویران می‌گشت، و احترام ما را زیر پا می‌گذاشتند فرزندان ما به ترس و خوف، از مادر متولد می‌شدند، جوانان ما زیر ستم، بزرگ می‌شدند و با ذلّت می‌مردند.

وای بر شما! خدا بر شما جهاد بر ضدّ ستمگران از امّت اسلامی را لازم، و

یاری کسی را که به خدا دعوت می‌کند واجب کرده است و بدانید که خدا یاوران خویش را یاری می‌کند و خدا نیرومند و پیروز است.⁽¹⁾

. (وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللّهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ) حج: 40.

آگاه باشید ما جمعیتی هستیم که برای خدا، خشم خود را اظهار می‌کنیم، و از ستمی که بر مسلمانان وارد می‌شود، انتقام می‌گیریم. بر کسانی می‌تازیم که ما را از امامت و خلافت محروم کردند و با هوا و هوس و پیمان‌شکنی و نماز در غیر وقت خود، و گرفتن زکات به صورت نادرست و پرداخت آن به نا اهلان، حکومت می‌کنند، کسانی که عبادت را به صورت غیر صحیح انجام می‌دهند و خمس و غنایم را نابود کرده، و از پرداخت آن به فقیران و مساکین و درماندگان خودداری می‌کنند، کسانی که حدود خدا را تعطیل کرده و به گرفتن رشوه و پذیرش واسطه‌ها، اکتفا می‌کنند، گروهی که فاسقان را مقرّب و صالحان را مثله کرده و خیانت را پیشۀ خود ساخته و به صاحبان امانت، خیانت می‌ورزند.

مجوس را بر مردم مسلّط کرده و سپاه خود را برای کشتن بی‌گناهان آماده کرده‌اند و آنها را در زندان برای همیشه نگه داشته‌اند. آن کس را که واقع‌گویی کند، شلّاق می‌زنند و پدر را می‌کشند، امر به منکر و نهی از معروف می‌کنند که هرگز در کتاب خدا و سنت رسول او نیست.

آن‌گاه برخی از شما که قلب ثابتی ندارد و به تأویل خطاهای آنان پرداخته و می‌گوید: «خدا آنان را به خلافت برگزیده است» و با این کار مردم را از راه خدا باز می‌دارد و حرام‌های خدا را زیر پا می‌گذارد، و اگر کسی برای خدا قیام کند، می‌کشند. چه بد است جایگاه کسی که بر خدا دروغ ببندد و یا مردم را از راه او باز بدارد یا راه کج را انتخاب کند و چه والا است مقام کسی که خدا را اطاعت کند، و

تسلیم فرمان او باشد و در راه خدا جهاد کند و در این راه شتاب گیرد، و چه بد است جایگاه کسی که غیر از این راه را، حقّ بداند و سپس حق را رها کند و آن را سبک بشمارد و در کار خدا سستی کند و از این راه دنیا را بطلبد»، سپس این آیه را تلاوت کرد:

(وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعا إِلَی اللّهِ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ قالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ) .⁽¹⁾

. فرات بن ابراهیم، التفسیر، ص 136-137، چاپ نخست، تحقیق محمد کاظم، چاپ وزارت ارشاد اسلامی، سوره فصلت: 33.

«چه زیباست سخن کسی که مردم را به سوی خدا بخواند و کار نیکو انجام دهد و بگوید من از مسلمانان هستم».

حمید بن احمد محلّی (582-652 ه. ق) با سندی از ابی‌الجارود روایت می‌کند که: آن گاه که زید در میان مردم به عنوان انقلابی شناخته شد، برای جمعی چنین خطاب کرد:

«سپاس خدایی را که به ما شناخت و بینش داد و دل‌های ما را به نور خرد روشن ساخت و گوش‌های ما را شنوا ساخت. خوشبخت کسی است که نیکی را لباس زیرین و حق‌طلبی را لباس آشکار خود قرار دهد. هر کس دعوت ما را برای وحدت مسلمانان و جلوگیری از تفرقه، و ندایی که برای دادگری و بر ضد ستمگری است بشنود و آن را بپذیرد، و به سوی ما باز گردد و با فدا کردن جان خود بر ضد هوس‌های نفسانی و پیروان باطل و رهبران نفاق مبارزه کند، او در نیکی و بدی با ما شریک است. آن کس که دعوت ما را نپذیرد و از پذیرش آن، سرباز زند و دنیای ناپایدار را بر سرای جاودان برگزیند، خدا از او بیزار است و

میان ما و او داوری خواهد کرد.

آن‌گاه که با دشمن روبرو شدید او را به راه خود دعوت کنید. اگر یک نفر از آنان به راه راست راه یابد از همۀ آنچه آفتاب بر آنها می‌تابد بهتر است. بر شما باد راه و روش امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب علیه السلام در جنگ بصره و شام، آن‌گاه که به سربازان خود چنین گفت: هرگاه دشمن پشت به شما کرد او را تعقیب نکنید و مجروحان را نکشید به خانه‌ای که در آن بسته است یورش نبرید. خدا را بر آنچه می‌گویم، گواه می‌گیرم. بندگان خدا!، اگر با شک و تردید با دشمن می‌جنگید از راه خدا گمراه می‌شوید. نخست بینش پیدا کنید آن‌گاه نبرد کنید. خدا به افرادی که از راه بینش صحیح جهاد می‌کنند، بهترین جزا را می‌دهد.

بندگان خدا! بر شماباد بینش درست».

ابوالجارود می‌گوید: مردی به زید بن علی گفت: آیا کسی هست که جان خود را بدون بصیرت از دست بدهد؟ زید در پاسخ او گفت: «آری. بیشتر کسانی که دلهایشان، فریفتۀ دنیاست، آنان را طمع و آز، به پستی و خواری انداخته است.

فقط گروه کمی هستند که دنیا به دل آنان راه نیافته و برای آن نمی‌کوشند، آنان از من هستند و من از آنها».⁽¹⁾

. محلّی، حمید بن احمد، الحدائق الوردیّة، ص 141، چاپ دوم، سال 1405، خلاصه خطبه را در این‌جا آوردیم.

8. نامۀ او به علمای اسلام

اشاره

نامه‌ای که هم اکنون ترجمۀ آن از نظر خوانندگان می‌گذرد، یکی از نامه‌های تاریخی جهادگر خاندان رسالت، زید بن علی است. او در این نامه، هدف خود

از قیام را به روشنی بیان کرده و به نکوهش علمای ساکت پرداخته است و به خاطر اهمیت این نامه ما به ترجمۀ آن با تمام گستردگی پرداختیم، ولی در ترجمه محتوا را به محتوا ترجمه کردیم و از ترجمۀ تحت‌اللفظی پرهیز نمودیم. چه بسا جمله‌ای در عصر امام زید معنی خاصی داشته که نمی‌توان آن را با ترجمۀ تحت‌اللفظی بیان کرد و لذا به ترجمۀ محتوا بسنده کردیم.

او نامه‌ای به علمای اسلام نوشته و حجّت را بر آنها تمام کرده است. وی نامۀ خود را پس از حمد خدا و صلوات بر محمد صلی الله علیه و آله و آل او چنین آغاز می‌کند:

این نامه از زید بن علی فرزند پیامبر خدا، به علمای امّت اسلامی که حجّت خدا بر آنان تمام شده است. درود بر پذیرندگان ولایت خدا و حزب او، من شما را به اطاعت خدا و تقوا و فرمانبرداری از او سفارش می‌کنم، اطاعت خدا را به بهای ناچیز نفروشید. هر چیزی را که در دنیا انتخاب کنید و برای آن بکوشید نمی‌تواند جای این مقام و منزلت را که عالمان پاسدار و نگهدار امانت خدا دارند پر کند، زیرا سرانجام، از آن پرهیزکاران است و افسوس و پشیمانی و بدبختی، بهرۀ ستمکاران و گنهکاران خواهد بود.

بندگان خدا! دربارۀ گذشتگان بیندیشید و عبرت بگیرید، گذشتگانی که خدا با آنها این امّت را پند داده است، آنگاه که دانشمندان یهودی و مسیحی را نکوهش کرده و فرموده است:

(لَوْ لا یَنْهاهُمُ الرَّبّانِیُّونَ وَ الْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما کانُوا یَصْنَعُونَ) .⁽¹⁾

. مائده: 63.

«چرا دانشمندان نصاری و عالمان یهود، آنان را از گفتار گناه‌آلود و حرام‌خواری، باز نمی‌دارند؟ بسیار زشت است سکوتی که همواره پیش گرفته‌اند».

چرا آنها را نکوهش می‌کند به خاطر این که ستمگران را می‌دیدند که در میان مردم امر به منکر می‌کنند و فساد را گسترش می‌دهند ولی آنها را نکوهش نمی‌کردند، می‌دیدند که حق خدا پایمال می‌شود و مال خدا دست به دست، میان اغنیا می‌گردد و آنها را از این کار باز نمی‌داشتند. چرا چون چشم طمع در مال آنها داشتند و از این رو با آنها مجامله می‌کردند در حالی که خدا هر نوع درآمدی را در برابر سکوت در مقابل ظالمان، تحریم کرده و فرموده است:

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبارِ وَ الرُّهْبانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوالَ النّاسِ بِالْباطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ) .⁽¹⁾

. توبه: 34.

«ای اهل ایمان، یقیناً بسیاری از عالمان یهود و راهبان، اموال مردم را به باطل (به صورتی نامشروع) می‌خورند. و پیوسته مردم را از راه خدا باز می‌دارند، و کسانی را که طلا و نقره می‌اندوزند و آن را در راه خدا هزینه نمی‌کنند به عذاب دردناکی مژده ده».

هرگاه عالمی را به این حالت دیدید، او را در شمار کسانی قرار دهید که با اموال مردم بازی می‌کنند، و با سازشکاری و پرده‌پوشی و همرنگ شدن با ستمکارن زمان خود و قدرتمندان، آنها را از کارهای زشت باز نمی‌دارند، زیرا می‌خواهند با این سکوت از اموال حرامی که در دست آنهاست بهره‌مند شوند.

آنان با پیروی از ستمگران، مردم را از راه خدا باز می‌دارند و چون با

ستمگران و مفسدان در روی زمین، همکاری نزدیکی دارند، سبب گمراهی مردم می‌شوند.

روشن است مردم آنچه را که علما برگزیده‌اند، همان را برمی‌گزینند بنابراین از علمای بدکردار که راه کسانی را رفته‌اند که خدا آنها را نکوهش کرده و پیروی از خدا را به پیروی از ستمگران فروخته‌اند، برحذر باشید، خداوند می‌فرماید:

(إِنّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِیها هُدیً وَ نُورٌ یَحْکُمُ بِهَا النَّبِیُّونَ الَّذِینَ أَسْلَمُوا لِلَّذِینَ هادُوا وَ الرَّبّانِیُّونَ وَ الْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتابِ اللّهِ وَ کانُوا عَلَیْهِ شُهَداءَ فَلا تَخْشَوُا النّاسَ وَ اخْشَوْنِ وَ لا تَشْتَرُوا بِآیاتِی ثَمَناً قَلِیلاً وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ) .⁽¹⁾

. مائده: 44.

«بی‌تردید ما تورات را که در آن هدایت و نور است، نازل کردیم، پیامبرانی که در برابر فرمان خدا تسلیم بودند بر اساس آن برای یهودیان داوری می‌کردند، و نیز دانشمندان الهی مسلک و کاملان در دین و عالمان یهود به سبب آن که حفظ و حراست کتاب خدا از آنان خواسته شده بود، و بر درستی و راستی آن گواه بودند، به وسیلۀ آن داوری می‌کردند. پس ای دانشمندان یهود، از مردم نترسید! و از من بترسید! و آیاتم را به بهایی اندک نفروشید! و کسانی که بر طبق آنچه خدا نازل کرده داوری نکنند، هم اینانند که کافرند».

خدا دانشمندان پیروان تورات و انجیل را نکوهش می‌کند که چرا آنچه را که از کتاب خدا به یاد داشتند، و گواه آن در نزد مردم بود، از ترس مردم رها کردند، و چرا با ستمکاران سازش می‌کنند و از کارهای تبهکاران خشنود هستند، و چرا ترس از خدا را، به جای ترس از مردم برنگزیدند؟! و به همین سبب خدا بر آنان خشم گرفت، زیرا آیات او را به بهایی اندک فروختند و دارایی از میان رفتنی دنیا

را به دست آوردند، زیرا دنیا با همۀ زیبایی و شادابی و لذّت و نعمت و شادی آن، نزد خدا بسیار بی‌ارزش و اندک است، زیرا خدا، دانای همۀ چیزهای پنهان است.

خدا می‌داند که انجام گناه، و رها کردن فرمان او و سازشکاری با ستمکاران در زمینۀ احکام دین، آنگاه برای عالمان پیش می‌آید که دچار ترس از غیر خدا و خواهش از دیگران می‌شوند، زیرا آنان خداشناسند و کتاب و سنت پیامبر را بهتر از دیگران می‌شناسند (و مشکل آنان از نادانی نیست).

[

امر به معروف و وظیفۀ بزرگ عالمان

سوگند به جانم، اگر نبود که در هر زمان، علما و دانشمندان مورد ستم ظالمان و مفسدان قرار می‌گرفتند، هرگز خدا آنها را به مقاومت سفارش نمی‌کرد و آنها را از سازشکاری برحذر نمی‌داشت و اگر چنین عملی را انجام نمی‌دادند، هرگز به آسانی به آن درجاتی که خدا بیان کرده است نمی‌رسیدند و هرگز با راحت‌طلبی در بهشت، جاودان نمی‌گشتند.

خداوند خوش ندارد که دانشمندان که حافظان کتاب‌ها و سنت‌ها و احکام او هستند، وظیفۀ خود را که پاسداری از دین است، ترک کنند، آن هم به امید پاداش از غیر خدا و ترس از عذاب دیگران. خداوند شما را بر دیگران برتری داده با علایمی معرفی نموده که خردمندان می‌شناسند. آن‌گاه فرموده:

(وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ یُطِیعُونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّهُ إِنَّ اللّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ) .⁽¹⁾

. توبه: 71.

«مردان و زنان با ایمان، دوست و یاور یکدیگرند، همواره به کارهای نیک و شایسته فرمان می‌دهند و از کارهای زشت و ناپسند باز می‌دارند و نماز را برپا می‌کنند و زکات می‌پردازند و از خدا و پیامبرش فرمان می‌برند، یقیناً خدا آنان را مورد رحمت قرار می‌دهد؛ زیرا خداوند، توانای شکست‌ناپذیر و حکیم است».

خدا در آغاز آیه از فضیلت امر به معروف و نهی از منکر سخن گفته آن‌گاه دربارۀ فضیلت آمران به معروف و ناهیان از منکر سخن به میان آورده و مقام و منزلت عاملان به آن دو را معرفی کرده است. به جانم سوگند، خدا در این آیه، فریضۀ امر به معروف و نهی از منکر را معرّف مؤمنان قرار داده بنابراین‌ای بندگان خدا عبرت بگیرید و از پند الهی سود برید و در آیه دیگر چنین می‌فرماید:

(الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ) .⁽¹⁾

. توبه: 67.

«مردان و زنان منافق، همه از یک گروهند! برخی از برخی دیگر هستند، مردم را به کارهای بد، فرمان می‌دهند و از کارهای نیک باز می‌دارند».

به جانم سوگند که خداوند نشانِ منافقان را، امر به منکر و نهی از معروف معرفی می‌کند. بندگان خدا عبرت بگیرید تا سود ببرید. بدانید اگر فریضۀ الهی یعنی امر به معروف و نهی از منکر به پا داشته شود، تمام فرائض به خوبی انجام می‌گیرد، چه آسان و چه مشکل، زیرا امر به معروف و نهی از منکر، عبارت هستند از:

همۀ اینها از شاخه‌های امر به معروف و نهی از منکر است به گواه این که خدا می‌گوید:

(... وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ) .⁽¹⁾

. مائده: 2.

«... یکدیگر را بر کارهای خیر و پرهیزکاری یاری نمایید و (هرگز) یکدیگر را بر گناه و تجاوز یاری ندهید! و از (مخالفت فرمان) خدا پروا کنید که مجازات خدا شدید است».

با این، آن چه که بر مؤمنان واجب است، روشن می‌شود. پیمانی را که با خدا بسته‌اید به خاطر آورید و میثاقی که بین شما و خداست، فراموش نکنید. آنجا که گفتید:

(... سَمِعْنا وَ أَطَعْنا وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ) .⁽¹⁾

. مائده: 7.

«شنیدیم و اطاعت کردیم و از (مخالفت فرمان) خدا پروا کنید زیرا خداوند، به آن چه در سینه‌هاست، داناست!».

[

نقش علما و جایگاه آنان

بندگان خدا بدانید امور دین و دنیا به دست عالمان اصلاح می‌گردد، ولی آنگاه که آنان امر و نهی خدا را به ظالمان و جائران فروختند، خراب و تباه می‌شود، همچنین جاهلان و سفیهان. اگر کار در دست آنان باشد، هرگز نمی‌توانند با چنین روحیه‌ای، آن را سر و صورت دهند. در این هنگام، آنچه که از رسول خدا به عنوان میراث برجای مانده، پایمال می‌شوند و آبروی مسلمانان به خطر می‌افتد.

شما ای عالمان! گروه معروفی هستید و به پرهیزکاری زبانزد مردم هستید و با بندگی خدا پیوند دارید و به فهم قرآن، شهرت دارید، شما در چشم مردم عظمت خاصی دارید و در شهرها و بازارها از احترام خاصی برخوردارید.

بزرگان، از شما حساب می‌برند و ناتوانان شما را احترام می‌کنند و کسی نیز که به او نیکی نکرده‌اید، از شما می‌ترسد و پیشاپیش دیگران، شما را دعوت می‌کند و نیکی به شما را آغاز می‌کند. در مجالس، همه به شما اشاره می‌کنند و نیازمندان، آن‌گاه که ظالمان از پرداخت حق آنان خودداری می‌کنند، شما را میانجی خود می‌سازند. مردم از یادگارهای شما پیروی می‌کنند و به همان راهی که شما رفته‌اید، می‌روند.

همۀ این مقامات به خاطر این است که آنان که از شما پایین‌ترند، امیدوارند که به وسیله شما بتوانند حق خدا را به جای آورند، و در آخرت نجات پیدا کنند.

پس هنگامی که نوبت به دفاع از حق خدا می‌رسد، در غفلت نباشید، و فرمان او را از دست ندهید، و مانند پزشکانی نباشید که پول دارو را گرفته‌اند و بیماران را به رنج انداخته‌اند و مانند چوپانانی نباشید که مزد چوپانی را گرفته‌اند و از چراگاه به دور افتاده‌اند، و مانند پاسدارانِ شهری نباشید که آن را به دشمن تسلیم کرده‌اند؛ این مثَل‌های عالمان بد است.

نه مالی را در راه خدا دادید، و نه جانی که پیش شما عزیز است در راه خدا فدا کرده‌اید و نه خانه و زندگی را در راه خدا از دست داده‌اید و نه از همسری جدا شده‌اید و نه با خانوادۀ خود دشمنی کرده‌اید، بنابراین آنچه که در نزد خداست آرزو نکنید، چون با خدا مخالفت نموده‌اید.

آیا می‌پندارید که شما در نور، راه می‌روید و با فرشتگان و بشارت آنان روبرو می‌شوید؟ چگونه آرزوی سلامتی در رستاخیز دارید، در حالی که برای خدا امانت‌داری نکرده‌اید و از علم و دانش جدا شده‌اید و در دین خدا، سازشکاری کرده‌اید، در حالی که می‌دیدید پیمان خدا شکسته شده و آیین خدا مورد بی‌مهری قرار گرفته است، از آن به وحشت نیفتادید و از خدا نترسیدید، اگر بر اذیّت دشمنان صبر می‌کردید و در راه خدا! رنج را تحمل می‌نمودید، حتماً رهبریِ امور دین در دست شما باقی می‌ماند و در اختیار شما بود.

بندگان خدا! به خاطر طمع ثروتی که در دست ستمگران است، آنان را بر سرنوشت خود، چیره نسازید، تا از ثواب خدا محروم بمانید. بندگان خدا! با عمل به دین و چنگ زدن به کتاب خدا، به پیشواز مرگ بروید. فریب زندگی

زودگذر دنیا را مخورید. آنچه در نزد خداست، نیک است و جهانِ جاودان، آخرت است.

بندگان خدا! بر، از دست رفتن ایمان بگریید، و بر عمل نکردن به قرآن مویه کنید، به خدایی که جان زید بن علی در دست اوست، خیری که اهل‌بیت پیامبر علیهم السلام به آن دسترسی نداشته باشند، به شما نیز نمی‌رسد، و به خیری نمی‌رسید، مگر آن که اهل بیت پیامبر علیهم السلام به آن رسیده باشند.

[

خطاب به عالمان بدکردار

ای علما و دانشمندان بد! به دنیا رو آورده‌اید، در حالی که خود دنیا به شما هشدار می‌دهد و شما را برحذر می‌دارد، هرگاه دنیا با رفتار خود شما را پند می‌دهد، او را متهم به فریب می‌کنید و هرگاه بر روی شما آغوش می‌گشاید، آن را می‌پسندید هرگاه دربارۀ خود به شما راست می‌گوید، او را دروغگو می‌پندارید.

ای علمای بد! این راهی است که شما بر روی ستمگران گشوده‌اید، و این امنیّتی است که شما به خائنان داده‌اید و این گواهی شما برای باطل‌گرایان است و شما با آنان فردا در آتش جاودانید.

(ذلِکُمْ بِما کُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ بِما کُنْتُمْ تَمْرَحُونَ) .⁽¹⁾

. غافر: 75.

«این (عذاب‌ها)، برای آن است که شما در زمین به ناحق شادمانی و سرمستی می‌کردید و به سبب آن که مغرورانه به پایکوبی و خوشحالی می‌پرداختید!».

اگر حق را به اهل حق می‌سپردید و به فضیلت اهل فضل اعتراف می‌کردید،

از یاران خدا بودید و در شمار عالمان دین درمی‌آمدید که خدا در کتاب خود آنان را به ترس و بیم از خود معرفی نموده است.

در حالی که شما نه نادانی را ارشاد کردید و نه گمراهی را به راه حق راهنمایی کردید و نه برای آزاد کردن بیچارگان کاری صورت دادید و نه به پیمان‌های خدا عمل کردید و نه برای آزاد کردن خویش از آتش دوزخ کوشیدید.

ای علمای بد! شرایط خود را در نظر بگیرید، در کار خود بیندیشید، آن‌چه که می‌گویم در آینده به یاد خواهید آورد.

ای علمای بد! با سازشکاری نزد ستمگران امنیّت یافته‌اید، و با همکاری با آنها به آنچه دارید، رسیدید و با مدارا نزد آنان مقام پیدا کردید. بنابراین دین خود را فروختید و قرآن را تعطیل کردید، عمل شما نزد خدا حجّت بر ضدّ شماست. به زودی هنگامی که جان به لب رسد و قیامت برپا گردد و مصیبت فرود آید، این را خواهید فهمید.

ای علمای بد! گرفتاری شما از همۀ مردم بیشتر است، و سخت‌ترین کیفرها در کمین شماست، خدا با آنچه که در نزد شما به امانت سپرده، احتجاج خواهد کرد، زیرا امور دین را در اختیار شما نهاده و مردم آنها را از شما فرا می‌گیرند، و احکام خدا را از شما می‌پرسند و سنن را از جانب شما می‌آزمایند. پیروان شما می‌گویند شما علما و دانشمندان، حجّتی میان ما و خدا هستید، بنابراین، بنگرید بندگان خدا را در چه جایگاهی قرار می‌دهید.

به خدایی که جان زید بن علی در دست اوست اگر آنچه را که می‌دانستید به مردم می‌گفتید و به حقی که می‌شناختید دعوت می‌کردید، پایه‌های کاخ‌های ستمگران فرو می‌ریخت، و ریشۀ آنها کنده می‌شد، ولی شما آیات الهی را به

بهایی اندک فروختید و در دین خود، سازشکاری را در پیش گرفتید و از کتاب او جدا شدید. این چیزی است که خدا از شما دربارۀ آنها پیمان گرفته تا در کارهای نیک و پرهیزکاری همکاری کنید و در گناه و تجاوزگری از همکاری بپرهیزید.

ولی شما برعکس به ظالمان در ستم کمک کردید، ستم آنان را در نظر آنان زیبا جلوه دادید، پایه‌های ریاست آنان را با سازشکاری استوار ساختید. این حال و وضع شماست.

ای علمای بد! کتاب خدا را نابود کردید و دین خدا را به کنار نهادید و قرآن همانند شتر فراری از صاحب خود، از شما بیزار و گریزان است.

ای علمای بد! کار شما سبب شد که خون داعیان به حق از ذرّیۀ پیامبر ریخته شد و سرهای آنان برفراز نیزه‌ها رفت و با زنجیر آهنین بسته شدند، و به خواری کشیده شدند. در این حالت لباس رنج و بلا به تن کردند و اندوه و غم آنها را فرا گرفت، و ناله برآوردند و همواره از سختی گلایه‌مند بودند. این چیزی است که شما آن را برای آخرت خود ذخیره کردید و مسؤولیت آن را به دوش گرفتید. از خدا کمک می‌خواهیم، او میان ما و شما داوری می‌کند و او بهترین داور است.

[

دعوت به جهاد

وی در این خطابه یادآور می‌شود:

من در نامه‌ای که به شما نوشته‌ام، یادآور شده‌ام، هدف من از قیام، عمل به کتاب خدا و زنده کردن راه و روش رسول خداست با عمل به کتاب خدا، پایه‌های ایمان استوار می‌شود، همچنان که عمل به سنّت، دین را پابرجا می‌سازد.

بدعت‌های امروز، دروغ‌هایی است که ساخته شده و اندیشه‌های باطلی است که

از آنها پیروی می‌شود. در مورد این بدعت‌ها، گروهی با گروهی دیگر رابطۀ دوستی برقرار می‌کنند تا مردم را از دین خدا باز دارند و از راه راست برگردانند.

آن‌گاه که افراد با ایمان این بدعت‌ها را نکوهش کنند و مردم را از آن باز دارند افراد مفسد می‌گویند اینها (افراد با ایمان) ما را به بدعت دعوت می‌کنند.

به خدا سوگند، بدعت همان چیزهایی است که ستمگران پدید آورده‌اند. و فساد همان است که ستمگران به آن، حکم می‌کنند.

من شما را به کتاب خدا دعوت کردم، آن کس که به سوی خدا دعوت می‌کند، دعوت او را اجابت کنید و یاری نمایید به خدا سوگند به اذن خدا، شما را می‌خوانم و به امر او شما را نصیحت می‌کنم، نمی‌خواهم خوبی‌ها را، به مؤمنانِ به خود، اختصاص دهم و یا ستمی بر اهل ذمّه‌ای روا دارم. دوست دارم شما را از افتادن به گمراهی باز دارم، و از راه اشتباه به راه درست راهنمایی کنم. اگر آتشی برافروزم، خود را در آن می‌افکنم که مرا از خشم خدا دور نگه دارد، و به خاطر آن که به زندگی دنیا رغبتی ندارم، بلکه رغبت من در خلاص و نجات شما از خشم الهی است. اگر به ندای من پاسخ مثبت دهید، خوشبخت خواهید شد و بهرۀ فراوان خواهید یافت.

بندگان خدا! منادیان حق را یاری کنید، آن‌گاه که شما را به چیزی دعوت می‌کنند که حیات شما در آن است زیرا کتاب خدا و قرآن، شما را به خدا و عدل و نیکی و بیزاری از منکر دعوت می‌کند.

ما در کار شما اندیشیدیم و صلاح شما را خواستیم، ما به شما از دیگران اولی هستیم. پیامبر صلی الله علیه و آله جدّ ما و نخستین کسی که به او ایمان آورد، پدر ما بود.

دختر او سرور زنان، مادر ما است. چه کسی از شما این موقعیت را دارد؟ بندگان

خدا! به دعوت خدا سربسپارید و از کمک به حق باز نمانید. با پیروی از حقّ، دشمن نابود می‌شود و حرمت‌های شما نگه داشته می‌شود و سرزمین شما امنیّت می‌یابد.

زیرا ما دست ستمگران را از سپاه خدا کوتاه می‌کنیم. دست آنان را از بیت‌المال و شهرها و غنایم قطع می‌نماییم، افراد امین و مورد اعتماد را به مدیریت نصب می‌کنیم، افرادی که نه رشوه می‌دهند و نه رشوه می‌پذیرند و نه پیمان خدا را می‌شکنند. اگر ما پیروز شدیم این پیمان ماست با شما و اگر شربت شهادت نوشیدیم، برای خدا و دین او خیرخواهی کرده‌ایم و حقی که بر گردن ماست ادا نموده‌ایم، در این صورت، بهشت جایگاه ماست. کدام مؤمن از این کار خوشحال نمی‌شود؟ و کدام فرد مسلمان از این فرجام می‌ترسد؟ خدا به پیامبر خود فرموده است:

(وَ لا تُجادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ مَنْ کانَ خَوّاناً أَثِیماً) .⁽¹⁾

. نساء: 107.

«و از کسانی که به خود خیانت می‌کنند دفاع مکن! خداوند کسی را که خیانت پیشه و گنهکار باشد، دوست ندارد».

آن‌گاه که در میان امّت، خیانت جوانه زد و به امانت‌ها خیانت شد و ستم رواج پیدا کرد، در این صورت، حاکم رسوا می‌شود. چنین فردی چگونه می‌تواند پیشوای مؤمنان باشد، در حالی که این گونه است!

خدایا! به پیشگاه تو عذر آوردیم و تو در کتاب خود به ما آموختی که

کارهای مفسدان، سر و سامان پیدا نمی‌کند. خدایا! تو ولیّ ما و داور به حق، میان ما و مردم ما هستی.

این چیزی است که ما می‌گوییم و به سوی آن می‌خوانیم. آن کس که دعوت ما را به حق اجابت کند، تو به او پاداش نیک می‌دهی و آن کس که از روی عناد سر برتابد، او را به کیفر می‌رسانی.

ای بندگان! شما را به خدا سوگند می‌دهم که ندای کتاب خدا را پاسخ گویید و به سوی آن بشتابید و آن را در اختلافات میان خود، داور قرار دهید. و آن را به عنوان یک داورِ دادگر و پیشوا در اختلافات و منازعات خود بپذیرد. ما به آن راضی هستیم، و سخن آن را می‌پذیریم، و به آن گردن می‌نهیم، خواه به سود ما باشد یا به زیان ما. خدایا! ما در این جهان، هیچ فرمانروایی، جز فرمانروایی تو را نمی‌پذیریم و هرگز چیزی را برای خود، بیش از مؤمنان نمی‌خواهیم.

بندگان خدا! دعوت ما را به نیکویی اجابت کنید که در آن سرانجام برای شما مژدگانی است.

خدا در کتاب خود می‌فرماید:

(... فَبَشِّرْ عِبادِ * اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ) .⁽¹⁾

. زمر: 17-18.

«بندگان ما را مژده ده. آنان که به سخنان گوش فرا می‌دهند و از سخن حق پیروی می‌کنند».

و در آیۀ دیگر می‌فرماید:

(وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعا إِلَی اللّهِ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ قالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ) .⁽¹⁾

. فصلت: 33.

«چه کسی خوش‌گفتارتر است از آن کسی که به سوی خدا دعوت کند و کار شایسته انجام دهد و می‌گوید که من از تسلیم شدگان (در برابر فرمان‌های خدا) هستم».

[

منزلت اهل‌بیت علیهم السلام در پیشگاه خدا

بندگان خدا! در بازگشت به سوی خدا شتاب کنید، و آنچه در توان دارید در راه خیرخواهی بکوشید، خاندان پیامبر، خداشناس‌ترین مردم و آگاه‌ترین آنها به حکمت هستند. قرآن بر ما نازل شده و جبرئیل در خانۀ ما فرود می‌آمد و نیکی از خانۀ ما فرا گرفته شده است. هرکس نیکی را فرا گرفته از طریق ما بوده است و اگر کسی سخن نیکی گفته است، پایۀ آن ما هستیم، خاندان پیامبر، آمران به معروف و ناهیان از منکر هستند و ما حافظان حدود و قوانین خدا هستیم.

بندگان خدا! ما را در برابر آنها که امّت اسلامی را بردۀ خود ساخته‌اند و امانت الهی را به باد داده‌اند و کتاب خدا را زیر پا نهاده‌اند، و از طریق وابستگی به ما شرافتی پیدا کرده‌اند، یاری کنید، ما مطمئنیم که در این راه پیشرو هستیم و در راه آفریدگار خود و شریعت پیامبران جهاد می‌کنیم. در حالی که در راه حق، شکیبا هستیم و در برابر مصیبتی که از طرف ستمگران به ما می‌رسد، بی‌تابی نمی‌کنیم و از مرگ نمی‌هراسیم، به شرط آن که دینمان دست نخورده بماند.

بندگان خدا! به یکدیگر یاری رسانید، خدا در کتاب خود می‌گوید:

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ) .⁽¹⁾

. محمد: 7.

«ای افراد با ایمان! اگر (آئین) خدا را کمک کنید، او به شما کمک می‌کند و گام‌های شما را استوار می‌سازد».

در آیۀ دیگر می‌فرماید:

(وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللّهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ * اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ) .⁽²⁾

«و خدا به کسانی که (دین) او را یاری کنند، یاری می‌رساند، و مسلّماً خدا نیرومند و توانای شکست‌ناپذیر است - کسانی که اگر آنان را در زمین، قدرت و توانایی دهیم، نماز را برپا می‌دارند و زکات می‌پردازند، و مردم را به کارهای پسندیده وا می‌دارند و از کارهای زشت باز می‌دارند، و عاقبت همۀ کارها فقط در اختیار خداست».

قدرت امت اسلامی، با حاکمیت شریعت انجام گرفته است و دین خدا کامل شده است، خدا به همین دلیل می‌فرماید:

(فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَما أَنْتَ بِمَلُومٍ) .⁽³⁾

(حال که چنین است) «از آنها روی بگردان، که هرگز در خور ملامت نخواهی بود».

بندگان خدا! خدا آیین خود را تکمیل کرده و نعمت خود رابه پایان رسانده، آیین خدا را بعد از کمالش، فرو نکاهید و نعمت خدا را دگرگون نسازید که ناسپاسی، نتیجه‌ای جز عذاب ندارد.

بندگان خدا! ستمگران، خون ما را حلال کرده، و ما را در سرزمین خودمان به وحشت انداخته‌اند و از کوتاهی شما دلیل و بهانه‌ای برای ناخوش داشتن دعوت ما تراشیده‌اند و حق ما را نامعقول جلوه داده‌اند و فضیلت ما را از روی دشمنی، انکار کرده‌اند و در نتیجه شما افراد ساکت، شریکان آنان در خون ما و یاور آنان در پایمال کردن حقوق ما هستید، هر مالی را که انفاق کرده یا نیرویی که جمع کرده‌اند و هر شمشیری که تیز کرده‌اند و هر عدالتی که نادیده گرفته‌اند و هر ستمی که بر ما رانده‌اند، و هر نوع پیمان خدا را که شکسته‌اند و هر مسلمانی را که خوار ساخته‌اند، و هر قانون الهی که پشت سر انداخته‌اند و هر حکم الهی را که تعطیل کرده‌اند و هر پیمان الهی را که شکسته‌اند، در همۀ اینها، شما از طریق سکوت، یار و یاور آنها هستید.

بندگان خدا! دانشمندان هر امّت مسؤول چیزهایی هستند که حفاظت آنها به ایشان سپرده شده، پس پاسخی برای سؤال خدا آماده کنید.

پروردگارا! به حق پیامبرمان محمد صلی الله علیه و آله از تو می‌خواهیم که ما را بر حقی که به آن دعوت می‌کنیم، استوار سازی، و تو در میان ما گواه هستی، و داور به حق در اختلافات مایی. مسلّماً تیرگی و بدی، در نزد تو یکسان نیست.

درود بر کسی که حق را پاسخ گوید و یاران آن را که به حق ارشاد می‌کنند، یاری کند.

نامۀ خود را با سپاس به خدا به پایان می‌برم».⁽¹⁾

. مدرک رساله در آغاز فصل گذشت.

فصل سوم: مناظرات زید با مخالفان و سروده‌های او

اشاره

از نامه‌های زید که بگذریم، مناظرات او با مخالفان، موضع او را در مقابل حاکمان وقت، روشن می‌سازد. ما از میان مناظرات متعدّد او، برخی را برمی‌گزینیم که حاکی از نیرومندی منطق و پختگی فکر و حاضر جوابی اوست.

1. مناظرۀ او با هشام بن عبدالملک بن مروان

معمر بن خیثم می‌گوید: زید بن علی به من گفت: من روزی بر هشام در شام وارد شدم، هشام به تعریف و توصیف بنی‌امیّه پرداخت که نیاکان او هستند و گفت: بنی‌امیه، از همه تیره‌های قریش، ریشه‌دارتر، و دارای جایگاهی استوارتر، و نیرومندتر و دارای یار و یاور بیشتر بودند. همگی در جاهلیت از رهبران قریش و پادشاهان آنان پس از اسلام بوده‌اند.

زید می‌گوید: من به او گفتم: بر چه کسی فخرفروشی می‌کنی!

آیا بر بنی‌هاشم که نخستین کسانی بودند که میهمانان خدا را غذا می‌دادند و

بر فرق کافران کوبیدند و بینی قریش را به خاک مالیدند تا ناخواسته در برابر اسلام تسلیم شدند.

آیا بر فرزندان عبدالمطلب فخر می‌فروشی در حالی که آنان که رهبران قبیلۀ مُضَر بودند و اگر بگویی رهبران همه فرزندان معد بوده‌اند نیز راست گفته‌ای⁽¹⁾

. مضر جد نزدیک‌تر پیامبر و معد جد بالاتر اوست، و این اشاره به گستردگی قبایلی دارد که به‌رهبری عبدالمطلب گردن نهاده بودند که هر چه بالاتر برود تعداد آنان بیشتر می‌شود، و مقصود آن است که همگی رهبری عبدالمطلب را پذیرفته بودند.

او کسی است که زمزم را حفر کرد و میهمانان خدا را آب داد.

آیا بر فرزندان عبدالمطلب فخر می‌فروشی که شریف‌ترین مردان جهان بودند و یکی از آنان پیامبر خدا است که براق، او را در شب معراج حمل کرد، بهشت را سمت راست او، دوزخ را در سمت چپ او قرار داد. آن کس که از او پیروی کند، وارد بهشت می‌شود و آن کس که از او عقب بماند، وارد آتش می‌گردد.

آیا بر امیرمؤمنان و سرور اوصیا علی بن ابی‌طالب علیه السلام، برادر رسول خدا و پسر عموی او فخر می‌فروشی که اندوه را از چهرۀ رسول خدا می‌زدود؟ او نخستین کسی بود که به پیامبر ایمان آورد و با هیچ قهرمانی در میدان نبرد، روبرو نشد مگر آن که او را کشت و پیامبر در حق او سخنی گفت که در حق احدی از

یاران و اهل‌بیت خود نگفته است.

زید می‌گوید: آنگاه که سخن من به اینجا رسید، چهرۀ هشام برافروخته شد.⁽¹⁾

. خوارزمی، مقتل الحسین، ج 2، ص 117.

2. مناظرۀ دوم با هشام

هشام بن عبدالملک آگاه شد که زید با او دیداری خواهد داشت و لذا مجلس را به گونه‌ای ترتیب داد که در نزدیکی او برای هشام جایی نباشد و در نقطۀ دوری بنشیند یا به نوعی مورد بی‌احترامی قرار گیرد، هنگامی که زید وارد مجلس هشام شد و جریان را احساس کرد، از همان نقطۀ دور گفت:

«در میان بندگان خدا کسی نیست که برتر از آن باشد، که بتوان او را نصیحت کرد، و همچنین در میان بندگان خدا کسی نیست که پایین‌تر از آن باشد که بتواند سفارش به تقوا کند، بنابراین، من تو را به پرهیزکاری سفارش می‌کنم».

هشام گفت: «تو کسی هستی که خود را شایستۀ خلافت می‌دانی و امیدواری به آن برسی. ای بی مادر! تو را با آن چه کار؟ تو فرزند یک کنیزی».

زید در پاسخ گفت: «کسی در پیشگاه خدا بالاتر از پیامبران نیست و اتفاقاً او فردی را برای پیامبری برانگیخته که کنیززاده بود، و اگر این از شرافت او می‌کاست، برای نبوت برگزیده نمی‌شد و او اسماعیل فرزند ابراهیم است، آیا نبوت در نزد خدا از عظمت بیشتر برخوردار است یا خلافت؟

از این گذشته، فردی که پدربزرگ او رسول خدا و او فرزند علی بن

ابی‌طالب علیه السلام باشد، چه چیزی کم دارد؟» هنگامی که سخن زید به اینجا رسید، هشام از جا پرید و شامیان نیز به پیروی از او، از جا پریدند. آنگاه هشام به کارپرداز خود گفت: «زید امشب در پایتخت ما نخوابد و از این شهر بیرون برود». زید، آن شهر را ترک گفت در حالی که این جمله را زمزمه می‌کرد: «هر کس که تیزی شمشیر را، ناخوش دارد، خوار می‌گردد».⁽¹⁾

. مفید، الارشاد، ص 268، جاحظ، البیان و التبیین، ص 49-48.

3. مناظرۀ سوم با هشام

خالد بن صفوان یمامی می‌گوید ما هنگامی که زید بن علی در رصافه⁽²⁾زندگی می‌کرد به نزد او آمدیم، همراه ما گروهی از مردم شام بودند و در میان آنان، فرد سخنوری بود که اهل شام او را گرامی می‌داشتند و با زید بن علی دربارۀ «جماعت» سخن گفتیم و یادآور شدیم که خدا همیشه با اکثریت است و اکثریت، حجّت خدا بر دیگران هستند و «اقلیت» اهل بدعت و گمراهی هستند (یعنی اکنون که اکثریت مسلمانان زیر سلطۀ بنی‌امیه هستند، پس بنی‌امیه بر حق هستند و بنی‌هاشم که از آنها جدا شده‌اند و در اقلیت هستند بر باطل هستند).

در این هنگام، زید آمادۀ سخن گفتن شد، خدا را سپاس گفت و بر پیامبر درود فرستاد آنگاه سخنرانی خود را به گونه‌ای ایراد کرد که هرگز گوش قریش سخنی به آن بلاغت و شیرینی، و استدلالی به آن استواری و دلیلی به آن نیرومندی نشنیده بود، سپس کتابی را به ما نشان داد که عقیدۀ خود را دربارۀ اکثریت و اقلیت در آن بیان کرده بود و یادآور شد: هر کجا خدا دربارۀ اکثریت

سخن گفته آن را نکوهش کرده و هرجا دربارۀ اقلیت سخن گفته، آن را ستوده است. بنابراین، گروهی اندک که فرمانبردار خدا باشد، به راستی اینان «جماعت» هستند که پیامبر دربارۀ آنان فرموده: «یداللّه مع الجماعة» و گروهی انبوهی که گنهکار باشند، اهل بدعت هستند.

خالد بن صفوان می‌گوید: آن مرد شامی که به سخنوری معروف بود، از سخن گفتن منصرف شد و نیز کسانی که همراه او بودند، خاموش ماندند و نتوانستند، سخنی در ردّ او بگویند و آنجا را ترک کردند و به بزرگ خود می‌گفتند:

خدا هر چه خواهد با تو کند که ما را فریب دادی و این بلا را بر سر ما آوردی و پنداشتی که هر دلیلی که زید داشته باشد آن را باطل می‌کنی، امّا در برابر منطق او فروماندی و چیزی نگفتی. او در پاسخ گفت: وای بر شما چگونه با مردی سخن بگویم که با کتاب خدا با من مناظره می‌کند، آیا می‌توانم سخن خدا را رد کنم.

خالد بن صفوان می‌گفت: من در دنیا هیچ مرد قرشی و عربی را ندیدم که برتر از زید در عقل و دانش باشد.⁽¹⁾

. محلّی، حمید بن احمد، الحدائق الوردیّة، ص 142، السیاغی، الروض النضیر، ج 1، ص 100.

ما به همین مقدار از مناظرات او بسنده می‌کنیم. برای تکمیل اطلاعات در مورد مقامات علمی و ادبی او، برخی از سروده‌هایش را که حاوی نکات اخلاقی و ادبی است، در اینجا منعکس می‌کنیم:

زید در قلمرو شعر و ادب

کردم، او پس از پاسخ، این سه بیت شعر را برای من خواند و من از مضمون آن سه شعر آیندۀ او را حدس زدم:

و مَن یطلبُ المالَ الممنّع بالقَنا یَعِشْ ماجداً او تخترمْه المخارمُ

«هر کس مال خود را که با نیزه، غصب شده باشد جست‌وجو کند یا با عزت زندگی می‌کند یا مرگ او را می‌رباید».

متی تجمعُ القلبَ الزکیّ و صارماً و أنفاً حمیّاً تَجتنیک المظالمُ

«هرگاه قلب پاک و شمشیر برنده و روحیه ذلت‌ناپذیری در تو گرد آید، ستمگران تو را درمی‌ربایند».

و کنتُ إذا قومٌ غزونی غزوتُهم فهل أنا فی ذا یا لَحمدان ظالم

«هرگاه گروهی با من بجنگند من با آنها می‌جنگم، ای برادر حمدانی آیا من در این کار ستمگرم؟!»

زکریا می‌گوید: من خانۀ او را ترک کردم و فهمیدم که او در فکر شورش و انقلاب است و اتفاقاً آنچه را که حدس می‌زدم رخ داد.⁽¹⁾

. ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص 89.

گفتم: ای فرزند رسول خدا! آیا تو آن شخص نیستی؟ در پاسخ گفت: من از

عترت پیامبرم. دو مرتبه پرسیدم، او باز همان پاسخ را به من داد، یادآور شدم: ای فرزند رسول خدا! آنچه که فرمودید از خودتان است یا از پیامبر؟ در پاسخ گفت:

اگر از غیب آگاه بودم بهره‌های فراوانی می‌بردم، بلکه این قولی است که پیامبر صلی الله علیه و آله به ما داده است، سپس این اشعار را سرود:

نحنُ ساداتُ قریشٍ و قوامُ الحقِّ فینا

نحنُ الانوارُ الّتی مِن قبل کون الخلق کنّا

نحنُ منّا المصطفی ال مختارِ و المهدیّ منّا

فبنا قد عُرِف اللّه و بالحق أقمنا

سوف یصلاه سعیرا من تولّی الیومَ عنّا

«ما سروران قریش هستیم و پایه‌های حق در میان ماست ما نورهایی هستیم که پیش از آفرینش مردم، وجود داشتیم پیامبر برگزیدۀ خدا و مهدی این امّت از ما هستند به وسیلۀ ما خدا شناخته شده و ما حق را به پا داشتیم هر کس امروز از ما روی بگرداند به زودی، به دوزخ خواهد رفت»⁽¹⁾

. خزاز قمی، کفایة الأثر، ص 296-297.

ثوی باقر العلم فی مَلْحد امامُ الوری طیّبُ المولدِ

فمن لی سوی جعفر بعده امام الوری الاوحد الأمجد

أبا جعفر الخیر أنتَ الإمام و أنتَ المرجّی لبلوی غدٍ⁽¹⁾

. ابن شهر آشوب، المناقب، ج 4، ص 197.

«شکافندۀ دانش‌ها در گور جای گرفت کسی که پیشوای مردمان و پاکزاد بود پس از وی من چه کسی دارم جز فرزند او جعفر که پیشوای مردم و یگانه و گرانمایه است ای امام جعفر صادق تو پیشوای مردمان و امید ما در گرفتاری فردای هستی»

«من أحب الحیاة ذلّ»، «آن کس که زندگی را دوست داشته باشد و بر جان خود بترسد، خوار و ذلیل می‌شود».

آن گاه این ابیات را خواند:

مهلاً بنی عمّنا عن نحت أثلتنا سیروا رویداً کما کنتم تُسیرونا

ای پسر عموی ما! از خدشه‌دار کردن شرافت ما دست بردارید و آهسته‌تر حرکت کنید، همان گونه که ما را عادت داده‌اید که آهسته برویم.

لا تَطمعوا أن تُهینونا و نکرمکم و أن نکفّ الأذی عنا و تُؤذونا

میندیشید که به ما اهانت کنید و ما شما را احترام کنیم و در حالی که ما را آزار می‌دهید، ما از آزار شما خودداری کنیم.

واللّه یعلم أنا لا نحبّکُمُ ولا نلومکم لا تحبّونا

خدا می‌داند ما شما را دوست نداریم، و شما را نیز نکوهش نمی‌کنیم که چرا ما را دوست ندارید.

کلّ امرئ مولَعٌ فی بغض صاحبه فنحمد اللّه نقلوکم و تقلوَنا⁽¹⁾

. ابن منظور، مختصر تاریخ دمشق، ج 9، ص 156.

هر فردی از دشمن بسیار نفرت دارد سپاس خدا را که ما از شما بیزاریم و شما نیز از ما بیزارید.

مجلس را ترک کن، زید در پاسخ گفت: من بیرون می‌روم و مرا نخواهی دید جز در جایی که خوش نداری!

شخصی به زید بن علی گفت: این را از خود آشکار مکن! آن‌گاه مجلس هشام را ترک گفت و به کوفه رفت و وقتی مجلس را ترک گفت، این اشعار را خواند:

شرّده الخوفَ و أزری به کذاک من یکره حرّ الجلاد

ترس، او را آواره کرد و خوار ساخت و کسی که گرمای جنگ را خوش نداشته باشد، چنین می‌شود.

منخرق النعلین یشکو الوجی تنکثه أطراف مرو حداد

دارنده کفش‌های پاره از پابرهنگی می‌نالد و لبه‌های تیز سنگ او را از راه رفتن باز می‌دارد.

قد کان فی الموت له راحة والموت حتم فی رقاب العباد

مرگ برای او آسایشی بود و مرگ برای همۀ بندگان حتمی و ناگزیر است.

إن یحدث اللّه له دولة تترک آثار العدی کالرماد⁽²⁾

اگر خدا به او قدرتی بدهد، همه نشانه‌های دشمنان را به خاکستر تبدیل می‌کند.

شهادت بهترین نوع مرگ است، آن‌گاه این دو شعر را می‌خواند:

إنّ المحکّم ما لم یرتقب حسداً أو یرهبُ السیف أو وخز القناة صفا

کسی به حکم قرآن گردن نهد اگر از حسودان بیم نداشته باشد و از زخم شمشیر و نیزه نترسد، ایمانش سالم می‌ماند.

من عاذ بالسیف لاقی فرجة عجبا موتاً علی عجل أو عاش فانتصفا⁽¹⁾

. خوارزمی، مقتل الحسین به نقل از اعیان الشیعة، ج 7، ص 116.

کسی که به شمشیر پناه ببرد شگفتی‌هایی را می‌بیند یا به زودی مرگش می‌رسد یا زنده می‌ماند و حق خود را می‌گیرد.

بَکرت تخوّفنی الهتوفَ کانّنی أصبحت عن عرض الحیاة بمعزل

بامدادان مرا از مرگ می‌ترساند گویا من از زندگی دور هستم.

فاجبتها أن المنیّة منهل لابدّ أن أُسقی بکأس المنهل

به او پاسخ دادم که مرگ آبشخواری است که باید از آن بنوشم.

انّ المنیّة لو تُمثِّل مُثّلث مثلی إذا نزلوا بضیق المنزل

مرگ اگر مجسم شود، برای مثل من مجسم می‌شود، یعنی کسانی که دچار تنگنا در زندگی شده‌اند.

فاقنی حیاءک لا أباً لُکِ و اعلمی إنّی امرؤ سأموت إن لم أُقتل⁽¹⁾

. ابن اثیر جزری، الکامل فی التاریخ، ج 5، ص 233.

ای بی پدر! شرم و حیای خود را نگه دار و بدان که من انسانی هستم که اگر کشته نشوم می‌میرم.

تمام این اشعار و ابیات، حاکی از روح حماسی و جهادی در زید بن علی است که پیوسته خود را برای ایجاد یک انقلاب که بتواند ریشه‌های پوسیدۀ حکومت اموی را قطع کند آماده نگه می‌داشت.

من شرّف الاقوام یوماً برأیه فإنّ علیاً شرّفته المناقب

هر گاه کسی بخواهد دربارۀ جایگاه افراد نظر بدهد، باید بداند که فضائل، علی علیه السلام را برتری داده‌است.

و قول رسول اللّه والحق قوله وإن رغمت منه أنوف کواذب

و سخن رسول خدا که او را برتری داد، سخنی حق است هر چند بینی دروغگویان از آن به خاک مالیده شود.

بانّک منّی یا علی معاً لنا کهارون من موسی أخ لی و صاحب

فرمود که ای علی با من چنانی که هارون برای موسی بود یعنی برادر و یاور او بود.

دعاه ببدر فاستجاب لأمره و ما زال فی ذات الإله یضارب

در غزوۀ بدر او را خواست و او نیز به فرمان پیامبر پاسخ داد و همچنان در راه خدا شمشیر می‌زد.

فما زال یعلوهم به و کأنّه شهاب تلقّاه القوابس ثاقب⁽¹⁾

. سید مرتضی، الفصول المختارة، ص 25.

پیوسته بر سر دشمنان فرود می‌آمد، گویا گلوله‌ای شکافنده است که به دست جویندگان آتش می‌رسد.

لو یعلم الناس ما فی العرف من شرف لشرفوا العرف فی الدنیا علی الشرف

اگر مردم بدانند در یال اسبان (کنایه از سوارکاری در جهاد) چه شرافتی هست، آن را بر هر شرفی ترجیح می‌دادند.

و بادروا بالّذی تحوی اکفهم من الخطیر ولواشفوا علی التلف⁽²⁾

و می‌شتافتند به سوی آنچه دست‌های آنها را پر کند (کنایه از قبضۀ شمشیر)، هر چند در این راه، به مرگ نزدیک شوند.

یقولون زیداً لا یزکّی بما له و کیف یزکّی المال من هو باذله

می‌گویند زید زکات مال خود را نمی‌پردازد، چگونه کسی که مال خود را می‌بخشد، زکات بدهد.

إذا حال حولٌ لم یکن فی اکّفُنا من المال الا رسمهُ فواضله⁽¹⁾

. امین عاملی، سیدمحسن، اعیان الشیعة، ج 7، ص 124، به نقل از نسمة السحر بذکر من تشیع و شعر.

زیرا هرگاه سال به سر آید در دست ما از مال دنیا جز ناچیزی از آن باقیمانده در دست نمی‌ماند.

حکم الکتاب وطاعة الرحمن فرضا جهاد الجائر الخوّان

فرمان قرآن و فرمانبرداری از خدا جهاد با ستمگران خیانت‌پیشه را واجب کرده است.

کیف النجاة لأمة قد بدّلت ما جاء فی الفرقان و القرآن

چگونه امّتی روی نجات می‌بیند، در حالی که احکام قرآن دگرگون شده است.

فالمسرعون إلی فرائض ربهم برؤوا من الآثام و العدوان

کسانی که برای انجام واجبات خداوند شتاب می‌کنند از گناه و تجاوز به دور هستند.

والکافرون بحکمه و بفرضه کالساجدین لصورة الأوثان⁽²⁾

آنان که حکم خدا و واجبات او را نمی‌پذیرند مانند کسانی هستند که بر مجسمه‌ها و بت‌ها سجده می‌کنند.

باز از او نقل شده است که می‌گوید:

لکلّ اناس مقبر بفنائهم فهم ینقصون و القبور تزید

برای هر گروه از مردم گورستانی بر در خانه آنها است و آنها پیوسته کم می‌شوند و گورها افزایش می‌یابد.

فما إن تزال دار حیّ، قد أُخربت وقبرٌ بافناء البیوت جدید

پیوسته خانه‌های یک قبیله خراب می‌شود، و گورهای تازه‌ای بر دروازۀ خانه‌ها پدید می‌آید.

هم جبرة الاحیاء أمّا مزارهم فَدَانٍ و أمّا الملتقی فبعید⁽¹⁾

. ابن عبد ربه، العقد الفرید، ج 3، ص 236.

آنان همسایۀ زندگانند، گورهای آنان نزدیک ولی زمان دیدار با آنها بسیار دور است.

مهلاً بنی عمّنا ظلامتنا إن بنا سورة من الفلق

ای عموزادگان! دست از ستم بر ما بردارید که خشم ما از نگرانی ما است.

لمثلکم نحمل السیوف و لا تُغْمزُ احسابنا من الدقق

ما برای کسانی مانند شما شمشیر با خود داریم و جایگاه ما از سوی افراد پست مورد خدشه قرار نمی‌گیرد.

إنّی لأنمی إذا اتئمت إلی عز عزیز و معشر صُدُق

من وقتی بخواهم نسب خود را بیان کنم به بزرگوارانی نسبت دارم که جایگاهی راستین دارند.

بیض بساط کان أعینهم تکحل یوم الهیاج بالعلق⁽²⁾

انسان‌های سپیدروی و چهره‌گشاده‌ای که در روز جنگ گویا با مرگ به چشم خود سرمه کشیده‌اند.

تا این‌جا با سخنان شیوا و سروده‌های حماسی و اخلاقی زید آشنا شدیم و روشن شد که او مناظر کننده‌ای نیرومند، و خطیبی سخنور، و شاعری نکته‌سنج

بود. اکنون فرصت آن رسیده است که دربارۀ عبادت و تهجد او سخن بگوییم:

عبادت و تهجد زید

پیرامون عبادت و تهجد زید بن علی، روایاتی هست که حاکی از پیروی وی از پدر بزرگوار خود امام سجاد علیه السلام است. اینک نمونه‌هایی را یادآور می‌شویم:

(وَ جاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذلِکَ ما کُنْتَ مِنْهُ تَحِیدُ) ⁽¹⁾

. ق: 19.

«و سکرات و بیهوشی (به هنگام) مرگ، به حق فرامی‌رسد (به محتضر می‌گویند): این همان چیزی است که از آن می‌گریختی».

شبی از شب‌ها با هم نماز گزاردیم و او این آیه را تا نیمۀ شب تلاوت می‌کرد. من خوابم برد، ناگاه بیدار شدم، دیدم دست‌ها را به سوی آسمان بلند کرده و می‌گوید: خدایا! عذاب دنیا آسان‌تر از عذاب آخرت است، سپس ناله کرد، برخاستم به سوی او آمدم به او گفتم: ای فرزند پیامبر خدا، امشب از تو ناله‌ای دیدم که در شب‌های پیش از آن خبری نبود. او در پاسخ گفت: در حال سجده خواب مرا ربود. گروهی را دیدم که بسیار زیبا اطراف من نشسته‌اند و من هم در حال سجده هستم. بزرگ آنها گفت: آیا این مردی که در حال سجده است، همان است؟ گفتند: بله. آن‌گاه به من گفت: ای زید بشارت بده! تو در راه خدا کشته و به دار آویخته و با آتش سوزانده می‌شوی. دیگر پس از آن، آتشی را

نخواهی دید. از خواب بیدار شدم و این ناله را سر می‌دادم.⁽¹⁾

. فرات بن ابراهیم، تفسیر، ص 435.

نزدیکی‌های ظهر می‌آمد و در مصلای خود می‌نشست و خدا را تسبیح می‌گفت، به هنگام نیمروز، نماز ظهر را می‌خواند و می‌نشست، پس از مدتی نماز عصر می‌خواند، بعد از آن قدری به تعقیبات نماز می‌پرداخت، سپس سجدۀ طولانی می‌کرد، آنگاه که آفتاب غروب می‌کرد، نماز مغرب و عشا را می‌خواند.

از یحیی پرسیدند: آیا او همۀ روزها را روزه بود؟ گفت: نه، در هر سال سه ماه روزه می‌گرفت و در هر ماه سه روز روزه بود. آنگاه یحیی بن زید، دفتری را درآورد که در آن دعاهای امام سجاد علیه السلام بود.⁽²⁾

فصل چهارم: اساتید و شاگردان زید در تفسیر و حدیث

اشاره

امامان شیعه، به خاطر علم موهبتی، بی‌نیاز از آن بودند که نزد کسی زانو بزنند و دانش قرآن و حدیث بیاموزند، بلکه آنان در اصول عقاید و احکام و فروع و آموزه‌های اخلاقی و همۀ مسائل دینی مرجع علمی بودند، و این نکته از حدیثی که پیامبر دربارۀ آنان گفته کاملاً به دست می‌آید، زیرا آنان، در حدیث ثقلین همتای قرآن به شمار آمده‌اند به گونه‌ای که هرکس به این دو چنگ بزند گمراه نمی‌شود.⁽¹⁾

. اشاره به حدیث: «انّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللّه و عترتی ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا». مراجعه شود به کتاب «جامع احادیث شیعه» ج 1، بخش مقدمه، در آنجا اسانید حدیث از شیعه و سنی گردآوردی شده است.

و در حدیث دیگر اهل‌بیت خود را به کشتی نوح تشبیه کرده که هرکس سوار آن شود نجات یافته و متخلف از آن، غرق می‌شود.⁽²⁾

و در حدیث سوم آنان را به ستارگان تشبیه کرده به این معنا همچنان که ستارگان مایۀ هدایت برای شبروان هستند، خاندان پیامبر علیهم السلام نیز راهنمای مردم هستند.⁽¹⁾

. اشاره به حدیث: «النجوم أمان لأهل السماء و أهل بیتی أمان لأُمّتی من الاختلاف فی الدین». صدوق، الأمالی، ص 186، انتشارات کتابچی.

بنابراین، آنان از علم (لدنّی) بهره‌مند بوده و نیازی به زانو زدن نزد کسی نداشتند و هرگز نباید فکر کرد آن کس که از چنین علمی برخوردار شد، حتماً پیامبر می‌باشد، زیرا مصاحب موسی از چنین علمی برخوردار بود، ولی پیامبر نبود، چنان که خدا او را چنین توصیف می‌کند:

(فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَیْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً) .⁽²⁾

(در آنجا) بنده‌ای از بندگان ما را یافتند که رحمت (وموهبتی عظیم) از سوی خود به او داده، و علم فراوانی از نزد خود به او آموخته بودیم.

از این‌جهت، امّت اسلامی پس از درگذشت پیامبر صلی الله علیه و آله باید اصول و فروع را از اهل‌بیت پیامبر بیاموزند که دارای چنین مقامی هستند و در حقیقت، رأس مخروط قرار گرفته و دیگران از ریزش علوم آنان بهره‌مند می‌شوند، چه زیبا سروده شاعری که می‌گوید:

فوالِ أناسا قولُهم و کلامُهم روی جدُّنا عن جبریلَ عن الباری

«از کسانی پیروی کن که سخن و گفتار آنان این است، جد ما از جبرئیل و او از خدا چنین روایت کرد» و اگر گاهی یکی از پیشوایان معصوم علیهم السلام، از برخی از صحابۀ پیامبر صلی الله علیه و آله مانند جابر نقل روایت می‌کند، به خاطر آن است که مخاطب را قانع سازد، زیرا برخی از پرسشگران عادت کرده بودند که همۀ سخنان باید به پیامبر صلی الله علیه و آله منتهی شود.

آنچه گفتیم از آنِ اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله یعنی همان دوازده امام معصوم می‌باشند، و اما علما و دانشمندانی که از این خاندان برخاسته‌اند، مانند حسنی‌ها و حسینی‌ها، آنان پیوسته از امام معصوم بهره‌مند می‌شدند و به آنها استناد می‌جستند، و اگر گاهی از غیر امامان حدیثی یا سخنی را نقل می‌کردند، این به معنی اعراض از خاندان رسالت نیست، بلکه به خاطر عمل به گفتار پیامبر است که فرمود: «الحکمة ضالّة المؤمن فحیثما وجد أحدکم ضالته فلیأخذها».⁽¹⁾

. کلینی، الکافی، ج 8، ص 167.

از این جهت می‌بینیم زید بن علی در حالی که از پدر بزرگوار خود حضرت سجاد علیه السلام و برادر بزرگش امام باقر علیه السلام نقل روایت می‌کند، از دیگران نیز روایت دارد و او به خاطر اخذ حدیث و دانش، از علما و دانشمندان به مکه و عراق و شام سفر کرده بود.

اگر بخواهیم اساتید او را به صورت اجمال یادآور شویم، باید چنین بگوییم:

شاگردان زید بن علی

شاگردان او را به دو گروه می‌توان تقسیم کرد:

فرزندان بزرگوار ایشان مانند:

عیسی بن زید، محمد بن زید، حسین بن زید، یحیی بن زید.

کسانی که از او اخذ علم نموده‌اند، فراوانند، و جمال‌الدین مزّی در کتاب تهذیب الکمال، ج 10، ص 96، اسامی آنان را آورده است. و ما در اینجا به ذکر برخی از شاگردان بزرگ ایشان، اشاره می‌کنیم:

شرح حال او را آورده است.⁽¹⁾

. کشی، محمدبن عمر، رجال کشّی، شمارۀ 108.

. مامقانی، عبداللّه، تنقیح المقال، ج 3 ص 31.

این 25 نفر از بزرگان تلامیذ زید بن علی هستند که از او دانش حدیث و تفسیر آموخته‌اند و امّا غیر مشاهیر، ما از ذکر آنان خودداری می‌کنیم، علاقه‌مندان می‌توانند به کتاب تهذیب الکمال، ج 10، ص 96، نگارش جمال‌الدین مزّی مراجعه کنند.

قبلاً یادآور شدیم: حسنی‌ها یعنی فرزندان عبداللّه بن حسن بن حسن

معروف به مثنّی از دانش زید بهره برده‌اند که نام آنها را در اینجا می‌بریم:

اینها شخصیت‌هایی هستند که دانش را از پدر و او از زید و یا برخی از اصحاب زید آموخته‌اند.⁽¹⁾

. السیاغی، الروض النضیر، ج 1، ص 115.

سیاغی مؤلف کتاب الروض النضیر که از نویسندگان زیدی است، بسیاری از فقیهان اهل‌سنت، و عابدان آن را از پیروان زید شمرده و از این طریق خواسته بگوید روزی که زید خروج کرد، پیشوایی او را گروه زیادی در اصول و فروع پذیرفته بودند، ولی او از یک نکته غفلت کرده و آن این که بیعت با زید به هنگام خروج ملازم با پذیرش امامت او در اصول و فروع نیست. اتفاقاً نشوان حمیری که خود از نویسندگان زیدی است، این حقیقت را به روشنی بیان کرده است.

او می‌گوید: طوایفی از مردم با اختلاف در آرا و عقیده، با زید بیعت کردند، معتزلی پیشتازتر از مرجئی و مرجئی پیشتازتر از خارجی نبود، بلکه همگان با اختلاف در عقیده با او بیعت کردند.⁽²⁾

گواه گفتار وی این است که ابوحنیفه که خود امامی در فقه بود، زید را با

فرستادن مالی، یاری کرد و کمک به زید را لازم شمرد، در حالی که او در فروع و اصول، با زید هماهنگ نبود.

علّت این هماهنگی و همبستگی این بود که بسیاری از فقیهان اهل‌سنت از ستم بنی‌امیه به ستوه آمده بودند، آنگاه که شنیدند زید بن علی تصمیم بر خروج و معارضه گرفته است، او را با زبان و گفتار و عمل و مال تأیید کردند و در تاریخ به زیدی معروف شدند، در حالی که زیدی نبودند بلکه به قیام زید کمک کردند.

از این بیان روشن می‌شود که آنچه حاکم جشمی بیهقی (413-494) در کتاب جلاء الابصار دربارۀ پیروان زید نقل کرده است، خالی از اشتباه نیست. او یاری کنندگان نهضت زیدی را با پذیرش عقاید زید در اصول و فروع به هم آمیخته است. بسیاری از کسانی که از آنها نام خواهیم برد، مؤید انقلاب زید بودند نه این که در اصول و فروع مذهب او را بپذیرند.

اینک گوش فرا دهیم به گفتار حاکم:

محمّد بن زید می‌گوید: ا بوحنیفه مبلغی را برای زید بن علی فرستاد و پیغام داد: از این مال برای آن چه که می‌خواهی انجام بدهی، کمک بگیر.

فضیل بن زبیر می‌گوید: من نیز پیام‌رسان زید بن علی به ابوحنیفه بودم.

ابوحنیفه از من پرسید: چه کسانی از فقیهان با زید بن علی در ارتباطند؟ من این افراد را شمردم:

سلمة بن کهیل، یزید بن أبی زیاد، هارون بن سعد، ابوهاشم رمانی، حجاج بن دینار و مانند آنها. شعبه می‌گوید: من از اعمش شنیدم: به خدا سوگند اگر من بیماری چشمی نداشتم، با زید خروج می‌کردم. به خدا سوگند کسانی که همراه او هستند او را تنها می‌گذارند و تحویل دشمن می‌دهند، چنان که با جد او کردند.

عقبة بن اسحاق سلمی می‌گوید:

منصور فرزند معتمر در میان مردم می‌گشت و برای زید بن علی بیعت می‌گرفت.

از لیث نقل شده که می‌گوید: منصور نزد ما آمد و ما را به خروج با زید بن علی دعوت کرد، سپس از چند نفر نقل می‌کند که سفیان ثوری زیدی بوده است، نضر بن حمید کندی می‌گوید: روزی که خبر شهادت زید به مدینه رسید، دیدم سعد بن ابراهیم سخت گریست و اندوه چهره‌اش را پوشاند و هفت روز در خانه نشست، سپس از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: عموی من راهی را در پیش گرفت که پدران او در پیش گرفته بودند. دوست داشتم من نیز کار عمو را انجام دهم. آنان که در رکاب زید کشته شدند، به‌سان کسانی هستند که در کربلا در رکاب حسین علیه السلام کشته شدند.⁽¹⁾

. السیاغی، الروض النضیر، ج 1، ص 104. به نقل از (جلاء الابصار) حاکم جِشُمی بیهقی.

ابن عماد حنبلی می‌گوید: از افرادی که با زید بیعت کردند، منصور بن معتمر، محمد بن عبدالرحمن ابن أبی‌لیلی و هلال بن خبّاب الارت و ابن شبرمه و مسعر بن کدام و دیگران.⁽²⁾

کسانی که این افراد را زیدی معرفی کرده‌اند تأیید نهضت را با پیشوایی در اصول و فروع اشتباه گرفته‌اند. شکی نیست که زید از شیعیان خالص بوده و به امامت بلافصل جد بزرگوارش علی علیه السلام معتقد بود. اگر این افراد که نهضت او را تأیید کردند نه این‌که پیشوایی او را در اصول و فروع پذیرفته باشند، در حالی که آنان بر تسنن خود باقی بودند.

حتی برخی از مؤیدین انقلاب زید که با او بیعت کرده بودند، بیعت خود را پس گرفتند و یکی از آن افراد، کثیر النوّاء است. او بیعت کرد و بعد پس گرفت و زید نیز با پس گرفتن بیعت او موافقت کرد زید این دو شعر را سرود:

للحربِ اقوام لها خُلِقوا وللتجارةِ والسلطانِ اقوام

گروهی برای نبرد آفریده شده‌اند و گروهی نیز برای بازرگانی و فرمانروایی پدید آمده‌اند

خیر البریّة من أمسی تجارته تقوی الإله و ضرب یجتلی الهام⁽¹⁾

. مفید، الاختصاص، ص 128، چاپ 1379؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج 46، ح 181.

بهترین مردم کسی است که بازرگانی او تقوای الهی و کوبیدن شمشیر بر سر دشمنان است.

بزرگنمایی دربارۀ زید

زید، از نظر ائمۀ اهل‌بیت علیهم السلام انسانی بسیار وارسته و مخلص و در حقیقت گل بی‌خاری بود، ولی گاهی تعریف‌هایی از او شده که خالی از غلوّ و زیاده‌روی نیست. مقریزی از احمد بن محمد بن الحسین بن زید بن علی نقل می‌کند:

خاندان ما نقل کرده‌اند که زید از زمانی که به سن بلوغ رسید تا زمانی که کشته شد، شب را تمام نخوابید و قرائت قرآن را ترک نکرد و از نظر روزه‌داری یک روز، روزه بود، و روز دیگر افطار می‌کرد.⁽²⁾

نشوان الحمیری در شرح رساله «الحور العین» می‌نویسد: آن گاه که فضیلت و برتری او در میان مردم منتشر شد و مردم با کمال او آشنا شدند، گروهی از مردم، با اختلافی که در نظریات خود داشتند، بر بیعت با او اجماع کردند. هرگز زیدی پیشروتر از معتزلی و معتزلی پیشروتر از مرجئی و مرجئی پیشروتر از خارجی نبود. در بیعت او همۀ فرق، اتفاق نظر داشتند و جز گروه کمی تخلف نکردند، سپس می‌گوید: آن گاه که سخن از متکلمان به میان آید، زید از آنهاست، و اگر زاهدان یاد شوند، او نیز از آنهاست و اگر سخن از شجاعان باشد، نام او نیز در میان آنهاست. او اهل معرفت و اهل سیاست و بهترین عترت بود، زیرا در تمام خصال پسندیده، با آنها شریک بود و از نظرهای دیگر بر آنها برتری داشت، یکی از امتیازهای او این بود که او سرآمد زمان در علم کلام بود، علم کلامی که برترین دانش‌ها و راه نجات است. دانشی که بدون او دیگر دانش‌ها سودی نمی‌بخشد و در این قسمت به قدری پیشرو بود که خاص و عام او را به این صفت می‌شناختند. حتی ابوعثمان عمرو بن بحر جاحظ، او را چنین معرفی می‌کند: او را در صنعت کلام برتر یافتم و به وجود او افتخار کرده و او را بالاترین فرد در این دانش می‌دانم. جعفر بن حرب در کتاب «الدیانة» و بسیاری از معتزله بغداد مانند محمد بن عبداللّه اسکافی و غیر او در کتاب‌های خود، به او منتسب می‌شوند و خود را زیدی می‌دانند و در علم و دانش او کافی است که معتزله به او منتسب هستند، اگر دانش برتر و برجستگی او بر دیگران، در فضایل نبود، هرگز معتزله به او گردن نمی‌نهادند.⁽¹⁾

. السیاغی، الروض النضیر، ج 1، ص 101؛ حمیری، الحور العین، ص 185.

مسلّماً این نوع توصیف با واقعیت تطبیق چندانی ندارد، برجستگی زید در

علوم اسلامی، اعمّ از تفسیر و حدیث و کلام جای سخن نیست، اما منتسب کردن همۀ فرق بالاخص معتزله به ایشان، صحیح نیست، زیرا در جلد سوم این فرهنگ، یادآور شدیم که ریشۀ معتزله به حسن بن محمد بن حنفیه می‌رسد.

بزرگنمایی دربارۀ دانش و فقه زید بن علی

غلوّ در لغت، تجاوز از حد و واقعیت است. خداوند متعال می‌فرماید:

(یا أَهْلَ الْکِتابِ لا تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لا تَقُولُوا عَلَی اللّهِ إِلاَّ الْحَقَّ) .⁽¹⁾

. نساء: 171.

«ای پیروان تورات و انجیل! در دین خود افراط نکنید و نسبت به خدا جز حق مگویید...».

و باز می‌فرماید:

(قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ لا تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ) .⁽²⁾

«بگو: ای اهل کتاب! در دین خود جز حق مگویید و زیاده‌روی مکنید».

امیرمؤمنان علیه السلام بزرگنمایی و فروکاستن حقایق را چنین توصیف می‌کند:

«الثناء بأکثر من الاستحقاق ملق و التقصیر عن الاستحقاق عیّ أو حسد».⁽³⁾

«ستایش بیش از استحقاق، چاپلوسی است و فرو کاستن از واقعیت و شایستگی، نشانۀ ناتوانی و یا رشک و حسد بر دیگری است».

نتیجه می‌گیریم هر نوع فراتر رفتن از واقعیات در درجۀ نخست، دروغگویی است و در درجۀ دوم مخاطب را به گمراهی می‌کشاند و در درجۀ سوم خودداری از بیان حقیقت است. در این قسمت تفاوتی میان امور دینی و

غیر دینی نیست. ما در اینجا برخی از توصیف‌هایی که دربارۀ زید انجام گرفته یادآور می‌شویم که همگی نشانۀ غلوّ و افراط و تجاوز از حدّ است.

تاریخ‌نگاران، اتفاق نظر دارند که زید از پدر خود امام سجاد علیه السلام و برادرش امام محمد باقر علیه السلام دانش را فرا گرفته و هیچ‌یک از آنها این را انکار نکرده‌اند و از دانشگاه امام باقر علیه السلام ده‌ها محدّث و فقیه و متکلم برخاستند که دارای مقام رفیعی بودند. ولی برخی که می‌خواهند از مقام و موقعیت امامان معصوم بکاهند و بر اثر حسدورزی بر آنان، و یا پیروی از احساسات می‌خواهند زید را بر امام باقر علیه السلام برتری بخشند، می‌گویند:

سائل در پاسخ گفت: چگونه این را می‌گویی در حالی که ابوجعفر شکافندۀ دانش پیامبران، و رهبر شیعیان در زمان خود بود.

او در پاسخ می‌گوید: من اهل‌بیت خود را می‌شناسم و برتر از زید بن علی سراغ ندارم، و همۀ کمالات برای او فراهم آمده بود، و همۀ نیکی‌ها در او گرد آمده بود و حق دربارۀ او به کمال رسیده و کسی بر او برتری نمی‌جوید مگر آن که حق او را سرنگون می‌سازد.⁽¹⁾

. السیاغی، الروض النضیر، ج 1، ص 101. جای تأسف است که دیلمی در «مشکاة‌الانوار» این نوع تمجید و تعریف را به عبداللّه بن محمد بن علی (بن حنفیه) نسبت می‌دهد و مؤلف «الروض النضیر» از او نقل می‌کند.

نقد این نظر

و اگر بگویند از دیگری آموخته است، آن دیگر، کیست که زید از او دانش آموخته است؟ و به جایی رسیده است که بر ائمّۀ اهل‌بیت علیهم السلام مانند سجاد و باقر، برتری یافته است.

حکم بن عتیبه را دیدم که در گفت‌وگو مغلوب شده است، در حالی که

حکم، دانشمندی بلندپایه و بزرگ در زمان خود بود.⁽¹⁾

. سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، ج 1، ص 302، به نقل از طبقات ابن سعد.

آیا کسی که پیامبر صلی الله علیه و آله به وسیلۀ جابر بن عبداللّه به او سلام می‌رساند، می‌تواند کمتر از دیگران باشد؟

جابر می‌گوید: من خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله بودم و حسین بن علی علیه السلام در آغوش او بود. فرمود: جابر! خداوند به فرزندم حسین، فرزندی به نام علی می‌دهد، روزی که قیامت برپا شود، منادی ندا می‌کند: سرور عابدان برخیزد.

آنگاه علی بن الحسین علیه السلام برمی‌خیزد، جابر! بدان، خدا به او فرزندی می‌دهد به نام محمد، اگر او را درک کردی سلام مرا به او برسان.⁽²⁾

شیخ مفید می‌گوید: از هیچ کس از فرزندان حسنین، به مانند امام باقر علیه السلام در علوم دینی و دانش قرآنی و سیرۀ پیامبر صلی الله علیه و آله و هنرها و ادبیات، چیزی منتشر نشده است. همگان از آن بزرگوار، معارف دینی را آموخته‌اند و سالخوردگان از صحابه و بزرگان تابعان و فقیهان از او دانش را فرا گرفته‌اند و برای دانش‌اندوزی از نزد او، کاروان‌ها از جاهای دور به مدینه می‌آمدند و دربارۀ بزرگواری او سروده‌های بسیاری پدید آمده است.⁽³⁾

از این بیان روشن می‌گردد آنچه که ذهبی از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند یا صحیح نیست، یا معنی دیگری دارد. او می‌نویسد: امام صادق علیه السلام زید بن علی را چنین معرفی کرد: به خدا سوگند، او بهتر از همۀ ما با قرائت قرآن و علم دین آشنا

بود و بیش از همه صله رحم می‌کرد. او ما را ترک کرد در حالی که در میان ما مثل او نبود.⁽¹⁾

. جمال‌الدین المزّی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج 10، ص 98؛ الذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج 5، ص 390؛ الذهبی، تاریخ الاسلام، حوادث 121-140، ص 106.

اگر این حدیث درست باشد مقصود برتری دادن زید بر سایر هاشمی‌ها است نه شخص امام باقر.

باز هم افراطگرایی

نمونه‌ای دیگر از افراطگرایی دربارۀ زید، چیزی است که مؤلف «الحدائق الوردیه» نقل می‌کند، و آن این که زید از امام باقر علیه السلام دربارۀ کتابی غیر از صحیفۀ سجادیه، سؤال کرد. امام باقر علیه السلام در جواب فرمود: صحیح است، ولی فراموش کرد که آن کتاب را برای زید بفرستد. یک سال از این جریان گذشت، و با زید دیدار نمود. امام باقر علیه السلام فرمود: آیا دربارۀ کتاب پدرت سؤال نکردی؟ زید در پاسخ گفت: چرا. امام باقر علیه السلام فرمود: به خدا سوگند جز فراموشی چیزی مانع از ارسال آن کتاب نشد. در این هنگام زید در پاسخ امام باقر علیه السلام فرمود: من به وسیلۀ قرآن از کتاب پدرم بی‌نیاز شدم. امام باقر علیه السلام فرمود: من از تو دربارۀ آنچه در آن کتاب است می‌پرسم، زید آمادۀ پاسخگویی شد.

امام باقر علیه السلام کسی را فرستاد کتاب امام زین العابدین علیه السلام را آوردند. آن‌گاه سطر به سطر و حرف به حرف دربارۀ آنچه در آن کتاب است، از زید پرسید؛ زید پاسخ داد؛ امام باقر علیه السلام فرمود: به خدا سوگند، حتی از یک حرف آن محروم نشده‌ای!⁽²⁾

مسلّماً این داستان، نقاط ضعفی دارد که مجموعاً دروغ بودن آن را ثابت می‌کند:

فصل پنجم: آثار علمی زید

اشاره

زید خانه‌زاد بیت علوی، مفسر قرآن، و آشنا به سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله بود، طبعاً یک رشته آثار علمی داشته که آنها را به شاگردان خود املا نموده و یا به خامۀ خود نوشته است، و ما در اینجا به برخی از آثار علمی او اشاره می‌کنیم:

1. مسند زید

مجموعه‌ای از زید به نام «مسند» چاپ و منتشر شده است، و از این کتاب به سه نام اسم می‌برند:

از آنجا که این کتاب دارای احادیثی مربوط به فقه است و آنها را از پدران خود، نقل کرده است، گاهی آن را مجموعۀ فقهی و گاهی حدیثی خوانده‌اند ولی بهتر، همان نام سوم است که زید آنها را با سند از پدران خود نقل کرده است و

همگی را ابوخالد عمرو بن خالد واسطی از زید نقل می‌کند و عبدالعزیز بن اسحاق آنها را بدون دسته‌بندی جمع کرده است، سپس، در قرن دوازدهم توسط حسین بن یحیی بن ابراهیم دیلمی دسته‌بندی شده است.

دقت در این مسند، نشان می‌دهد که برخی از آنها حدیث بوده و برخی نیز فتوای خود زید است. مثلاً در باب طهارت، به سندی از رسول خدا نقل می‌کند که حسین بن علی علیه السلام فرمود: «رأیت رسول اللّه توضّأ فغسل وجهه»، و در همان باب می‌گوید: زید بن علی فرمود: مضمضه و استنشاق، سنّت است. بنابراین هر چیزی که به صورت مسند نقل شود، حدیث است و آن که بدون سند از خود زید نقل شود، فتوای زید است. مجموع روایاتی که از پیامبر نقل شده، 228 حدیث است، و آن چه که از امیرمؤمنان نقل شده، 820 روایت است. و ائّمۀ زیدیه همگی این کتاب را پذیرفته‌اند و معتقدند این نخستین کتابی است که فقه در آن گرد آمده است و گروهی از زیدیه این کتاب را شرح کرده‌اند و گسترده‌ترین شرح از آن قاضی شرف‌الدین حسین بن احمد سیاغی (1180-1221) است و آن را به نام «الروض النضیر فی شرح مجموعة الفقه الکبیر» نامگذاری کرده است و این کتاب دو بار به زیور طبع آراسته شده که چاپ دوم آن در سال 1388، انجام گرفته، و سیاغی در کتاب خود، مصادر روایات را استخراج کرده و احکامی که می‌توان از آن روایات استنباط نمود را بیان کرده است. البته بدان اکتفا ننموده و در این میان، اقوال علما را در مسائل خلافی ذکر کرده و احادیث معارض را به نوعی جمع کرده یا ترجیح داده است.

شگفت اینجاست که شارح مسند زید محور را مسند زید قرار داده است، ولی بر مضمون روایات، از طرق دیگر نیز شاهد آورده است، بالاخص بر

مراسیل صحابه و قیاس تکیه نموده است. از این جهت، فقه این کتاب، شبیه فقه اهل‌سنت شده است و به همین جهت محمد بخیت مصری، پیرو مذهب ابی‌حنیفه مقدمه‌ای بر این کتاب نوشته و یادآور شده که مطالب این کتاب با مذهب ابی‌حنیفه کاملاً موافقت دارد و آن‌گاه می‌گوید: من دربارۀ چنین کتابی که با مذهب ما موافق است، چه بگویم؟⁽¹⁾

. السیاغی، الروض النضیر، مقدمه، ص 17.

2. تفسیر غریب القرآن

مقصود از غریب قرآن، لغات مشکل قرآن است و پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و امام علی علیه السلام و شاگرد او ابن عباس، پیوسته غریب قرآن را تفسیر کرده‌اند، اتفاقاً نافع بن ازرق که از سران خوارج است 277 سؤال گرد آورد که همراه با همکار خود، برای ابن عباس فرستاد، و او همه را پاسخ داد.⁽²⁾

شاید نخستین کسی که دربارۀ غریب قرآن، کتاب نوشته، ابان بن تغلب بن ریاح بکری باشد که در سال 141 درگذشته است. وی از اصحاب امام سجاد و امام باقر و امام صادق علیهم السلام است و در پیشگاه آنان مقام و منزلتی داشت، و حتی برای خود، قرائت مستقلی دارد که قرّاء با آن آشنا هستند.⁽³⁾

ولی اگر نسبت غریب قرآنی که اخیراً چاپ شده و به وسیلۀ دکتر حسن محمد تقی حکیم تحقیق شده، به زید صحیح باشد، باید زید را نخستین فرد دانست که در این میدان گام نهاده است. اتّفاقاً اگر غریب‌القرآن زید را با کتاب

«المجاز» ابوعبیده معمر بن مثنی (م 212) مقایسه کنیم خواهیم دید که ابوعبیده از این کتاب منسوب به زید بیشترین بهره را برده است.⁽¹⁾

. تفسیر غریب القرآن، مقدمه محقق (حسن بن محمدتقی الحکیم)، ص 55، سپس دلایل تأثیرگذاری کتاب زید را در کتاب مجاز ابوعبیده ذکر کرده است.

این کتاب از جامعیت خاصی برخوردار است و غریب قرآن را از سورۀ فاتحة‌الکتاب گرفته تا به سورۀ «الناس» ادامه داده است.

گروهی از علما این کتاب را به زید نسبت داده‌اند که برخی را نام می‌بریم:

در این جا راه دیگری هست که با آن می‌توان به کشف مؤلف این کتاب پرداخت و آن این که با بررسی مواردی می‌توان مذهب او را به دست آورد:

می‌گوید: مقصود از: (وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ) این است که «واللّه یمنعک منهم».⁽¹⁾

. تفسیر غریب القرآن، مقدمۀ محقق (حسن بن محمدتقی الحکیم)، ص 129.

آنچه یادآور شدیم بر دو چیز دلالت دارد:

مؤلف شیعی بوده و گزینش امام را در روز غدیر از جانب خدا پذیرفته است. و این که مرجع علمی بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله، اهل بیت پیامبر هستند.

این یک نگاه گذراست که ما بر تفسیر غریب، منسوب به زید داشتیم ولی با بررسی موارد دیگر می‌توان مؤلف را بیش از این شناسایی کرد.

3. الصفوة

اثر سوم علمی که از زید به یادگار مانده، کتابی است به نام «الصفوة» که بیانگر فضایل اهل‌بیت علیهم السلام و برتری آنان بر دیگران در تمام قلمروهاست، و اگر فساد در میان جامعه رخنه کرده به خاطر این است که رهبری را از آنان گرفته و به دیگران داده‌اند. این کتاب به وسیلۀ ناجی حسن در چاپخانۀ آداب نجف اشرف

بدون تاریخ چاپ شده است و تنها بر نسخه‌ای که در کتابخانۀ موزۀ بریتانیا به شماره 203 موجود است، اعتماد کرده است. آن‌گاه، کسانی را که به ترتیب، این کتاب را از زید نقل کرده‌اند، یاد نموده است.

4. نامۀ او به علمای اسلام

این نامه که در حقیقت، برای تحریک آنان بر ضد نظام اموی نوشته شده، رساله‌ای بسیار ارزنده و حیات بخش است و به خاطر اهمیتی که این رساله دارد ما در فصل دوم آن را ترجمه کردیم.

5. مناسک حج

مناسک حج، رساله‌ای است که فرائض و مستحبات حج را بیان می‌کند و نسخه‌های متعددی از آن در کتابخانۀ برلین آلمان به شمارۀ 1036 موجود است، و این اثر به وسیلۀ علّامۀ بزرگوار سید هبة‌الدین شهرستانی در سال 1342 در بغداد منتشر شده است.⁽¹⁾

. تفسیر غریب القرآن، مقدمۀ محقق (حسن بن محمدتقی الحکیم)، ص 43.

6. رساله‌های زید

این پنج اثر که از آنها به تفصیل نام بردیم، آثار علمی است که از زید بن علی چاپ و منتشر شده است ولی یک رشته آثار علمی از ایشان یاد شده که فقط نسخه‌های خطی آن در کتابخانه‌های مختلف جهان وجود دارد و ما از آنها نام می‌بریم:

. بروکلمان، کارل، تاریخ الأدب العربی، ج 3، ص 324؛ سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، جزء 3، از مجلد 1، ص 324؛ السیاغی، الروض النضیر، ج 1، ص 117.

2) (2) . سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، جزء 3، از مجلد 1، ص 326.

3) (3) . بروکلمان، کارل، تاریخ ا لأدب العربی، ج 3، ص 324؛ و سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، جزء 3، مجلد 1، ص 324.

4) (4) . بروکلمان، کارل، تاریخ الأدب العربی، ج 3، ص 323 و سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، جزء 3، مجلد 1، ص 323.

5) (5) . بروکلمان، کارل، تاریخ الأدب العربی، ج 3، ص 324؛ سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، جزء 3،

اینها آثاری است که از این مرد مجاهد و انقلابی باقی مانده به امید آن که مردان بزرگوار، کمر همت به میان ببندند و آثار خطی او را منتشر کنند.

در کتاب‌های تراجم، آثار دیگری به زید نسبت داده شده که فعلاً نسخه‌ای از آنها به دست نیامده و به همین دلیل از ذکر نام آنها خودداری کردیم.

فصل ششم: بررسی مسند امام زید از نظر سند و محتوا

اشاره

آثار به جا مانده از زید بن علی در فصل پیشین گذشت، ولی مهم، مجموعۀ فقهی و حدیثی اوست که به نام مسند امام زید معروف است. آیا روایات این کتاب، همگی معتبر است؟ یا آن بخشی اعتبار دارد که با روایات ائمۀ اهل‌بیت علیهم السلام مخالف نباشد؟

نخست باید سند این کتاب را که از زید نقل می‌کند بررسی نمود. مسند زید، که هم، اکنون چاپ شده و هم احادیث آن در مجامع حدیثی پخش می‌باشد، با سند زیر به دست ما رسیده است:

بنابراین مجموع این مسند و این سند در دست جامعه اهل حدیث و فقه است. آیا می‌توان به آنچه که در این کتاب با این سند نقل شده است، اعتماد کرد؟ داوری در این قسمت بدان بستگی دارد که رجال این سند را تا زید بن علی، مورد بررسی قرار دهیم، وگرنه از زید به آن طرف، بالاترین سندی است که می‌توان تصوّر کرد.

1. عبدالعزیز بن اسحاق، قاضی بغداد

اشاره

ذهبی می‌نویسد: او در سال‌های 360، زنده بود ولی ابن ابی الفوارس، دربارۀ او می‌گوید: او دارای مذهبی خبیث است، و احادیث مردودی از او شنیده‌ام.

آنگاه ذهبی پس از نقل این مطالب از ابن أبی الفوارس می‌گوید: او 90 سال زندگی کرد و آثاری بر مذهب زید از خود به یادگار نهاد، سپس می‌گوید: حدیث یاد شده در زیر از او نقل شده است: این که می‌گویند خدا پس از نیمه شب، نزول می‌کند، این نزول به معنی فرود آمدن حسی نیست، بلکه اقبال و رویکرد خدا بر بندگان است.

ذهبی پس از نقل این تفسیر از او می‌گوید: سند این تفسیر، تاریک و متن آن مبهم است.⁽¹⁾

. الذهبی، میزال الاعتدال، ج 2، ص 623، شماره 5083.

نظر ما دربارۀ گفتار ابن ابی الفوارس و ذهبی

سخن ابن ابی‌الفوارس که مذهب او را به خبث توصیف کرد، علّتی جز این ندارند که عبدالعزیز پیرو اهل‌بیت علیهم السلام بوده و از کسی که برای سرنگونی بنی‌امیه خروج کرد پیروی می‌کرد ولی کسانی که مذهب آنها مماشات با ظالمان و سکوت در برابر ستمگران است و این که نباید بر ظالم خروشید، با مذهب عبدالعزیز بن اسحاق در تناقض است، و لذا مذهب او را به خبث و مذهب خود را به طیب توصیف کرده است.

امّا اینکه ذهبی، تفسیر او را تاریک و متن آن را مبهم اندیشیده چون ذهبی هر چند تظاهر به تجسیم نمی‌کند، اما در باطن از مجسمه است و از آنها طرفداری می‌کند. او در کتاب خود «سیر اعلام النبلاء» آنگاه که به ترجمۀ افراد پیرو مجسمه و مشبهه می‌رسد بسیار سخن‌سرایی می‌کند و به این زودی از ترجمۀ آنها فارغ نمی‌شود ولی آن‌گاه که به ترجمۀ عالمان منزّه از تجسیم می‌رسد، هر چه سریع‌تر ترجمه را به پایان می‌رساند، و این در صورتی است که سمی در آن نریزد.

تا این جا با نظریۀ اهل‌سنت دربارۀ عبدالعزیز بن اسحاق آشنا شدیم، امّا رجالی‌های شیعه از او انتقاد می‌کنند. شیخ در رجال خود می‌گوید: عبدالعزیز اسحاق، زیدی کوفی است و تلعکبری از او در سال 326 نقل روایت کرده است.⁽¹⁾

. طوسی، الرجال، ص 483، رقم 37 در باب، من لم یرو عنهم علیهم السلام.

ابن داوود در رجال خود، او را در بخش دوم آورده، و مقصود از بخش دوم،

کسانی هستند که در مورد آنان، هم مدح و هم ذم هر دو وارد شده است. علاّمه در کتاب خود به نام «خلاصة‌الرجال» او را در بخش دوم آورده، و مقصود از آن کسانی هستند که به روایات آنها عمل نمی‌شود، اعم از این که به خاطر طعن در آنها باشد، یا علّت دیگری داشته باشد.

2. ابوالقاسم علی بن محمد نخعی کوفی

وی استاد عبدالعزیز بن اسحاق است و در کتب رجال شیعه عنوان نشده است، ولی اهل‌سنّت، دربارۀ او سخنی دارند. ذهبی می‌گوید: ابوالقاسم شریف، زیدی مذهب از اهل حرّان است. بزرگ قارئان و تلمیذ نقّاش است و ابوعمرو دانی او را توثیق کرده است.⁽¹⁾

. الذهبی، میزان الاعتدال، ج 3، ص 155، شماره 5935.

3. سلیمان بن ابراهیم بن عبید محاربی

در طبقات آمده است که وی از نصر بن مزاحم منقری مجموعۀ امام زید را نقل می‌کند.⁽²⁾

4. نصر بن مزاحم منقری عطار

ذهبی می‌نویسد: نصر بن مزاحم کوفی از قیس بن ربیع نقل روایت کرده و هم‌طبقۀ اوست. او یک رافضی فعّال بود. در سال 212 درگذشته است. سپس از عقیلی نقل می‌کند که او می‌گوید: نصر بن مزاحم شیعه بوده و در حدیث او

اضطراب و خطا فراوان است. و أبو خیثمه می‌گوید: او دروغگو بوده و ابوحاتم او را به سستی حدیث، متهم ساخته است. دارقطنی می‌گوید: او ضعیف است و از شعبه، نقل روایت کرده است.⁽¹⁾

. الذهبی، میزان الاعتدال، ج 4، ص 253-254.

آنچه که ذهبی و مشایخ او در مورد این مرد بزرگ نقل می‌کنند، ناشی از عناد او به خاندان رسالت است و لذا هر کس که دربارۀ اهل‌بیت علیهم السلام حدیثی نقل کند، او را دروغگو و متروک‌الحدیث می‌خواند.

از این جهت، رجالی‌های شیعه، کاملاً به توثیق او پرداخته‌اند، نجاشی می‌نویسد: نصر بن مزاحم پیرو مذهب حق، و نیکوکار است، ولی از ضعفا نقل حدیث می‌کند.⁽²⁾

شیخ طوسی او را از اصحاب امام باقر علیه السلام قلمداد کرده است.⁽³⁾

5. ابراهیم بن زبرقان

ذهبی می‌گوید، ابن معین او را توثیق کرده ولی ابوحاتم می‌گوید: به حدیث او نمی‌توان استناد کرد.⁽⁴⁾

شیخ در رجال خود، او را از اصحاب امام صادق علیه السلام شمرده، ولی از نظر توثیق سخنی نگفته است.⁽⁵⁾

6. ابوخالد عمرو بن خالد

علمای رجال اهل‌سنت به تضعیف او پرداخته، و گاهی می‌گویند ثقه نیست و گاهی می‌گویند کذّاب است. ذهبی می‌گوید او حدیث یاد شده در زیر را جعل کرده است:

لعن رسول اللّه صلی الله علیه و آله الذکرین یلعب أحدهما بصاحبه.⁽¹⁾

. الذهبی، میزان الاعتدال، ج 3، ص 257.

شگفت از ذهبی است که چرا این حدیث را مجعول می‌داند در حالی که با کتاب خدا موافق است، زیرا قرآن بهره‌گیری جنسی را به دو مورد منحصر کرده است، یا از همسران و یا از کنیزان است⁽²⁾و بازی کردن مردی با مرد یا پسر دیگر به منظور بهره‌گیری جنسی حرام است.

از رجال نجاشی استفاده می‌شود که او امامی بوده، زیرا در رجال خود به کسانی که امامی نباشند، اشاره می‌کند.⁽³⁾

شیخ طوسی او را از اصحاب امام باقر علیه السلام می‌شمارد.⁽⁴⁾

تا این جا ما سند مسند زید را بررسی کردیم و در هر حال نمی‌توان با این سند کذایی به مجموع این کتاب اعتماد کرد، ولی در عین حال، مؤلفین کتب اربعه، از مسند زید روایاتی را نقل کرده‌اند که مجموع آنها از 39 روایت تجاوز نمی‌کند.

ولی در عین حال با توجه به قرائن خارجی، می‌توان به روایات مسند عمل کرد. اصولاً در اعتماد به روایت، اختلاف در مذهب مضرّ نیست. میزان راستگویی راوی است. بنابراین، انحراف از ائمّۀ دیگر اگر با صدق گفتار همراه باشد در عمل به روایت کافی است.⁽¹⁾

. برای آگاهی از متون این 39 روایت به کتاب بحوث فی الملل و النحل، ج 7، از صفحۀ 138 تا 154 مراجعه شود.

فصل هفتم: هرگز زید از نظر اصول و معارف، معتزلی نبود

شکی نیست که زید برای خود، مکتب کلامی داشت که همان مکتب اهل‌بیت علیهم السلام می‌باشد، ولی چون «واصل بن عطا»، پایه‌گذار مکتب اعتزال با او در ارتباط بود، این سبب شده که او را پیرو مکتب اعتزال بدانند، در اینجا دو نظر هست:

الف. پیوند زید با واصل بن عطا، به خاطر توافق بر سر یک اصل بود و آن وجوب امر به معروف و نهی از منکر است که یکی از اصول پنجگانه مکتب اعتزال به شمار می‌رود.⁽¹⁾

. سید مرتضی، الانتصار، ص 5؛ اشعری، مقالات الإسلامین، ج 1، ص 278.

ب. زید نزد «واصل بن عطا» درس آموخته و معارف حقه را از او فرا گرفته است.

بیشترین ترجمه‌نویسان، دومی را تأیید می‌کنند، ولی مسلّماً نظر دوم باطل و نظر اول، حق و پابرجاست. اینک دلایل این مطلب:

چیزی که واصل بن عطا را در جهانِ آن روز مشهور ساخت، اصولی است که آنها را از ابوهاشم فرا گرفته، و او نیز از پدرش محمد بن حنفیه و او هم از وصی پیامبر صلی الله علیه و آله امام علی علیه السلام آموخته است. اصولی که او به وسیلۀ آنها مشهور گشت، عبارتند از:

چیزی که بعدها این نسبت بی‌اساس را گسترش داده، این است که علمای زیدیه در اعصار بعدی با معتزله بر سر این اصول پنجگانه همبستگی و همفکری داشته‌اند. و این سبب شده است که امثال شهرستانی تصور کنند که زید نزد واصل تلمّذ نموده⁽¹⁾

. شهرستانی، الملل و النحل، ج 1 ص 138.

در پایان به خطای نویسندۀ کتاب «الفرق الاسلامیة» اشاره می‌کنیم: او

می‌گوید: زیدی‌ها پیروان زید بن علی هستند و زید، دانش را از واصل بن عطا رئیس معتزله آموخت و از او علم اعتزال را فرا گرفت، از این جهت، زید و تمام یاران او از نظر مذهب و اعتقاد، معتزلی شدند، در حالی که برادر او امام باقر علیه السلام بر او خرده می‌گرفت که چرا نزد واصل، حاضر می‌شود و از او درس می‌آموزد، در حالی که واصل، جدّ زید را در یکی از دو جنگ جمل و نهروان، خطاکار می‌داند، و نیز واصل، قضا و قدر را بر خلاف مذهب اهل‌بیت علیهم السلام تفسیر می‌کرد.⁽¹⁾

. الصفدی، الوافی بالوفیات، ج 15، ص 35. به نقل از ابن أبی الدم در «الفرق الاسلامیّة».

تا اینجا پرده از سیمای واقع برافتاد و روشن شد که زید خانه‌زاد ولایت، برتر از آن بود که نزد «واصل» درس بیاموزد. اخیراً برخی از علمای معاصر، از زیدی‌ها در این مورد، تحقیق بیشتری کرده‌اند. علاقه‌مندان به کتاب «الزیدیة، نظریة و تطبیق»، ص 21، مراجعه کنند.

فصل هشتم: آیا زید در اصول عقاید و فروع، مکتب خاصی داشت؟

اشاره

شکی نیست که مذهب زیدیّه که هم اکنون در بخشی از یمن و نقاط دیگر رواج دارد، دارای بعد فقهی و عقایدی است. از نظر نخست، باید شرح حال فقیهان زیدی را در طبقات الفقهاء جست‌وجو کرد و در کتاب‌های فقهی از آرای آنان سخن گفت و از نظر دوم، می‌توان در کتب ملل و نحل دربارۀ متعلمان و آراء کلامی آنان بحث و بررسی نمود.

شکی نیست که از زمان احمد بن عیسی بن زید (157-247) نویسندۀ «امالی» پس از وی از دوران اقطاب سه‌گانه مذهب زیدیه:

مذهب زید از دو بعد عقیدتی و فقهی برخوردار شد و هر دو بعد دارای ویژگی خاصی می‌باشد، ولی سخن در جای دیگر است.

آیا خود زید انقلابی در دوران حیات خود، بعد فقهی و عقیدتی خاصّی

داشت، یا تنها از یک بعد برخوردار بود، یا اصلاً مذهب خاصی در این دو نداشت؟

آیا او یک فرد انقلابی و مفسّر قرآن و محدث بود و در پرتو احاطه به قرآن و حدیث فتوا می‌داده، بدون این که در این مورد مکتب خاصی داشته باشد؟ هم اکنون این نظریه را بررسی می‌کنیم:

زادۀ خاندان بیت علوی، زید انقلابی و پرخاشگر بر حکومت‌های جائر، و در رأس آنان امویان، اصول و فروع را از آباء و نیاکان خود آموخته و در رأس آنان، والد بزرگوارش امام سجاد علیه السلام و برادر گرامیش امام باقر علیه السلام است، او به‌سان نیاکان خود، خدا را از هر نوع ماده و مادیات پیراسته و از هرگونه ظلم و جور مبرّا می‌دانست، و در عین اعتقاد به قضا و قدر آن را منافی اختیار و ارادۀ انسان نمی‌اندیشید، و معتقد بود پیامبران از هر نوع گناه و خطا مصون هستند و در مورد امامت، جدّ بزرگوار خود و پس از آن فرزندان او را دارای منصب ولایت و خلافت می‌دانست. و این عقاید، عقیدۀ ویژۀ زید نبود، بلکه عقیدۀ همه بیت علوی و بزرگان آن بود، بنابراین، زید را به خاطر این عقاید که در بسیاری از موارد شبیه عقاید زیدیه است، نباید صاحب مکتب دانست. اتفاقاً یکی از علمای زیدیه، معروف به حاکم جشمی بیهقی (413-494) در کتاب خود به نام «جلاءالابصار» به نوعی به این مطلب تصریح کرده است. اینک خلاصۀ آن:

او پس از بیان مذاهب نوظهور یادآور می‌شود: آن که پیامبر صلی الله علیه و آله و یاران او و علمای اهل‌بیت علیهم السلام بدان معتقد بودند، توحید خدا و تنزیهِ او از تشبیه و اعتقاد به عدل او و پیراستگی او از هر کار بد و اعتقاد به عصمت انبیا و صدق آنچه که کتاب‌اللّه بر آن نازل شده، می‌باشد و همگی را از علمای اهل‌بیت علیهم السلام اخذ

کرده‌اند. حتّی واصل بن عطا این اصول را از محمدحنفیه و فرزند او ابوهاشم اخذ کرده است...⁽¹⁾

. السیاغی، الروض النضیر، ج 1، ص 99-100، به نقل از جلاءالأبصار.

البته آرایی دربارۀ اصول عقاید در کتاب قاسم رسّی و امام هادی و ناصر اطروش دیده می‌شود و آنها بر این عقاید، استدلال می‌کنند، ولی همۀ این آراء مربوط به خود آنان است که در سایۀ تلاش خودشان به این آراء، دست یافته‌اند و آنها را با آن‌چه که از پیشوای خود به ارث برده‌اند، ضمیمه نموده و به نام مذهب زید، معرفی نموده‌اند. ولی اجتهاد آنان، دلیل بر این که زید، دارندۀ آن عقاید بوده، نیست و لذا در کتب ملل و نحل، بالاخص دارندگان مقالات، آرایی را به فرقه زیدیه نسبت داده‌اند که صددرصد صحیح است ولی دلیل بر این که رأی زید بن علی نیز بر آن بوده، وجود ندارد. اینک به این موارد، اشاره می‌کنیم:

1. مرتکب کبیره

خوارج، مرتکب کبیره را کافر، و مرجئه آنان را مؤمن و حسن بصری آنان را منافق می‌شمارد و واصل بن عطاء می‌گوید: نه کافرند و نه مؤمن، بلکه در جایگاهی میان آن دو جای دارند. (منزلة بین منزلتین)

شیخ ابوزهره می‌گوید: عقیدۀ زید با معتزله در اینجا یکی است، به گواه این که شیخ مفید عقیدۀ واصل را به زید نسبت داده است. در حالی که شیخ مفید آن را به زیدیه نسبت می‌دهد نه به زید.

2. قضا و قدر

ابوزهره، همچنین معتقد است عقیدۀ زید در قضا و قدر، جمع بین دو مطلب است: مؤمن به قضا و قدر بوده و در عین حال، انسان را هم در اطاعت و عصیان خود مختار و آزاد می‌دانسته است.⁽¹⁾

. ابوزهره، محمد، الامام زید، ص 209.

جمع بین قضا و قدر با اعتقاد به آزادی انسان، عقیدۀ اهل‌بیت علیهم السلام و در رأس آنان امام علی علیه السلام است. وی در بازگشت خود از صفّین به آن تصریح کرده است.⁽²⁾

و در میان متکلمان و نویسندگان عقاید این جمله معروف است که اهل‌بیت علیهم السلام می‌گویند: «لا جبر و لا تفویض بل أمر بین الأمرین».

3. بدا

شکی نیست که «بدا» به معنای لغوی آن، که ظهور پس از خفا است، قابل اسناد به خدا نیست زیرا لازمۀ آن، آگاهی پس از ناآگاهی است، و لذا «بدا» در مورد خدا به معنی دیگر تفسیر می‌شود و آن دگرگونی سرنوشت با کردارهای زیبا و زشت است و در صحیح بخاری حدیثی در این مورد آمده است که اگر به آن حدیث مراجعه شود خواهیم دید که مسلمانان در مورد بدا وحدت نظر دارند.⁽³⁾

شیخ مفید در کتاب خود، می‌گوید: عقاید زیدیه در مورد بدا بر خلاف امامیه است، ولی اختلاف را به علمای زیدیه نسبت می‌دهد، نه زید.⁽⁴⁾

4. رجعت

مقصود از «رجعت» این است که قبل از رستاخیز، خدا گروهی را زنده می‌کند، به برخی عزّت و به برخی دیگر ذلّت می‌بخشد و آنان بر این مطلب دلائلی دارند که در جزء پیشین ضمن عقاید شیعه گفته شد.

آن‌گاه شیخ مفید زیدیه را در این مورد مخالف امامیه دانسته است⁽¹⁾

. مفید، اوائل المقالات، ج 13، ص 53.

5. حقیقت امامت از نظر امامیّه

حقیقت امامت در مذهب امامیه این است که وحی الهی با رفتن پیامبر، قطع می‌شود، دیگر وحی تشریعی و نزول جبرئیل، مطلقاً انجام نمی‌گیرد، ولی وظایف نبوّت پس از رحلت رسول خدا، استمرار می‌یابد و آن کس که بر انجام چنین وظایفی مأمور است، از جانب خدا تعیین می‌شود، زیرا انجام این وظایف، کار انسان عادی نسبت که امّت آن را انتخاب کند، و پیامبر صلی الله علیه و آله نیز در روز غدیر به این موضوع جامه عمل پوشاند، بنابراین امامت یک منصب الهی است، هر چند مجرد از نبوت و وحی می‌باشد در حالی که از نظر اهل سنت یک منصب عرفی است که امت باید او را انتخاب کند، ابوزهره می‌گوید: عقیدۀ زید در امامت، با امامیه یکسان نیست، زیرا آنان معتقدند امام فقط باید از فرزندان فاطمه باشد و

امتیاز دیگری برای او مانند عصمت و علم اشراقی و الهی قائل نیستند.⁽¹⁾

. ابوزهره، محمد، الامام زید، ص 215-217.

6. امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر، از اصول مسلم بین همۀ فرق است، و در این قسمت بین اشاعره و معتزله و امامیه فرقی نیست، و اجرای آن در گرو شروطی است که در کتاب‌های کلامی بیان شده است.

ابوزهره معتقد است: امامیه که معتقد به تقیّه هستند، نمی‌توانند به وجوب امر به معروف و نهی از منکر معتقد باشند. آنگاه اضافه می‌کند: حسین بن علی ابوالشهداء و نوۀ او زید اصل نخست را گرفته‌اند، در حالی که پدر زید زین‌العابدین علیه السلام اصل تقیه را مطرح کرده است. گویا زید هم در آغاز زندگی به اصل تقیه معتقد بوده ولی آن‌گاه که با عراقی‌ها ارتباط برقرار کرد، اصل امر به معروف و نهی از منکر را پذیرفته است.⁽²⁾

این سخن از استاد بزرگی مانند ابوزهره که با فکر باز، زندگانی فقهای اسلام را نوشته است، بسیار بعید و دور است، زیرا این دو اصل کوچک‌ترین تعارضی با هم ندارد، قرآنی که بر امر به معروف و نهی از منکر تأکید دارد همان قرآن، در دو مورد بر اصل تقیه تأکید می‌کند، چنان که می‌فرماید:

. آل عمران: 28.

2) (2) . نحل: 106.

3) (3) . مفید، اوائل المقالات، ص 18.

الموصوف، و شهادة کلّ موصوف أنّه غیر الصفة».⁽¹⁾

. نهج‌البلاغه، خطبۀ 1.

کمال توحید (شهادت بر یگانگی خدا) اخلاص، و کمال اخلاص، خدا را از صفات مخلوقات جداکردن است، زیرا هر صفتی نشان می‌دهد که غیر از موصوف، و هر موصوفی گواهی می‌دهد که غیر از صفت است، پس کسی که خدا را با صفت مخلوقات تعریف کند، او را به چیزی نزدیک کرده، و با نزدیک کردن خدا به چیزی، دو خدا مطرح شده.

و اگر زیدیه بنا به گفته شیخ مفید تعدد و تقابل صفات با ذات را پذیرفته‌اند، مربوط به علمای این مذهب است نه خود زید.

در اینجا ناچاریم یادآور شویم که ابوزهره با همۀ احترامی که برایش قائل هستیم از دور دست بر آتش دارد، و اگر تاریخ زیدیه و امامیه را به دقت بررسی می‌کرد، هرگز بر این اندیشه که زید دارای مکتبی جداگانه بوده معتقد نمی‌شد.

نتیجه این که زید، از نظر اندیشه و فکر، به تمام معنی علوی بوده و عقیده‌ای جز عقیدۀ عترت طاهره علیهم السلام نداشته است.

تا اینجا دربارۀ بعد کلامی و عقیدتی زید سخن گفتیم، اکنون وقت آن رسیده است که دربارۀ بعد فقهی زید سخن بگوییم.

آیا زید مذهب فقهی خاصّی داشت؟

مذهب زیدی مانند دیگر مذاهب چهارگانۀ اهل‌سنت، یک مذهب فقهی است، هر چند آمیخته با مباحث کلامی هست، ولی سخن در این است که آیا زید

در استنباط احکام فرعی به سان ابوحنیفه و یا شافعی، مذهب خاصّی داشت که بعدها به ارث برده شده؟ یا این که فقط زید در پرتو یک رشته روایات، فتوا می‌داد بدون اینکه در این مورد مذهب و مسلکی غیر از دیگر ائمّۀ اهل‌بیت علیهم السلام داشته باشد؟

بررسی زندگانی زید بن علی حاکی از آن است که او یک انسان عابد و زاهد و مأنوس با قرآن و شیفتۀ عبادت و پرستش بود، و در زادگاه خود (مدینه) از والد خود، امام سجاد علیه السلام و برادر بزرگوارش امام باقر علیه السلام احادیثی را آموخته بود و احیاناً از تابعان نیز احادیثی را شنیده بود، زادگاه او در آن روز، مرکز مذاهب فقهی نبود که بتواند در آن زادگاه یک مذهب فقهی جدای از دیگر مذاهب پی‌ریزی کند.

زید، گاهی مدینه را به جبر و اضطرار و احیاناً به صورت اختیار ترک گفته و بیشترین هدف در سفرهای او به شام و عراق، آماده‌سازی مسلمانان برای خاتمه دادن به حکومت ظالمان و ستمگران بوده است و هرگز فرصت آن نبود که در عراق، دروسی از دیگران بیاموزد تا پایه‌های مکتبی را پی‌ریزی کند. آنچه می‌توان گفت: زید، یک فرد عالم به کتاب خدا و احادیث نبوی بوده و از این طریق مردم را به تکالیف شرعی آشنا می‌ساخته است، و امّا این که از خود یک مسلک فقهی با ویژگی‌های خاص، پی‌ریزی کرده باشد هرگز چنین فرصتی را نداشته است.

فقهای زیدیه

همان‌طور که یادآور شدیم، امام این گروه، یک مفتی بیش نبود و هرگز مکتب خاصّی در فقه نداشت، اما پیروان این امام، به خاطر گشودن باب اجتهاد، دارای مکتب فقهی خاصّی شدند.

آنان به دلیل اجتهاد باز، هرگز به مجموع فقهی که از امام زید به یادگار مانده مقیّد نبودند، به عنوان نمونه دو کتاب را در نظر بگیرید که هر دو چاپ و منتشر شده است:

هر دو مؤلف، در پرتو اجتهاد مطلق، از روایات صحاح و مسانید اهل‌سنّت و قواعد رایج در مذاهب چهارگانه بهره گرفته و در این قسمت از ائمّه اهل‌بیت علیهم السلام جدا شده‌اند.

خوشبختانه این حقیقت را برخی، مطرح کرده‌اند. ابوزهرۀ مصری می‌گوید:

فقه زیدی، سراسر فقه امام زید نیست، بلکه فقه گروهی از اهل‌بیت علیهم السلام مانند امام هادی و ناصر و دیگران است که بعد از زید آمدند و باب اجتهاد را به روی خود نبستند.⁽¹⁾

. ابوزهره، محمد، الامام زید، ص 331.

مطالعۀ هر دو کتاب می‌رساند که آنان بیشتر از فقه حنفی بهره گرفته و با

احناف همراه بوده‌اند، همچنان که در اصول و معارف بیشتر تحت تأثیر معتزله بوده‌اند.

یکی از علمای معاصر زیدی به نام علی بن عبدالکریم، در کتابی به نام «الزیدیة نظریة و تطبیق» به روشنی این مسأله را بیان می‌کند که علمای زیدی در طول این چند قرن به سنت رسول خدا و قیاس و اجماع و احیاناً به استصحاب و استحسان و مصالح مرسله که با مقاصد شریعت تطبیق می‌کند عمل کرده‌اند.⁽¹⁾

. شرف الدین، علی بن عبدالکریم، الزیدیة نظریة و تطبیق، ص 14.

فصل نهم: آیا زید، امامت خویش را تبلیغ می‌کرد؟

اشاره

موضوع پیچیده در تاریخ نهضت زید، مسألۀ کیفیت دعوت اوست. آیا او ادعای امامت داشت و امامت خود را تبلیغ می‌کرد یا یک مرد جهادگر و انقلابی بود و بر آن بود که عوامل ستم و زورگویی را از میان بردارد، آنگاه مردم دربارۀ پیشوای خود بیندیشند؟ آنان که معتقدند که امام باید از جانب خدا منصوب باشد سراغ او برود و آنان که معتقدند امام باید به وسیلۀ مردم برگزیده شود، فردی را برگزینند او در دعوت خود، رنگ خاصّی نداشت.

به عبارت دیگر آن کس که گام به میدان جهاد می‌نهد، گاهی نظرش این است که راه را برای ترقی و تعالی امت، باز کند، بی آن که خود را پیشوای امّت پس از ازالۀ مانع، قلمداد کند، و گاهی از روز نخست مدّعی امامت بوده و راه را برای تثبیت خود، باز می‌کند. در مجموع سخنان زید و در نامه‌ها و خطبه‌ها، جمله‌ای که از آن، دومی فهمیده شود، دیده نمی‌شود.

ما در اینجا گفت‌وگوی شیخ مفید را در مسجد کوفه در حضور پانصد نفر از علما و دانشمندان نقل می‌کنیم:

مردی از زیدیه (که می‌خواست فتنه‌ای به پا کند) برخاست و گفت: به چه دلیل تو امامت زید را انکار کرده‌ای؟ شیخ در پاسخ گفت: در حق من گمان باطل بردی، زیرا عقیدۀ من با عقیدۀ زیدیه سر سوزنی فاصله ندارد.

آن پرسشگر فتنه‌جو گفت: عقیدۀ تو دربارۀ زید چیست؟

مفید گفت: آنچه که امامت زید را ثابت می‌کند، من نیز بدان معتقدم، و آنچه که امامت او را رد می‌کند، من آن را رد می‌کنم.

آنگاه مفید توضیح داد و گفت: من می‌گویم زید پیشوای مسلمانان در دانش و پیراستگی و امر به معروف و نهی از منکر بود.

ولی امامتی را که سبب عصمت امام و همراه با تنصیص پیامبر صلی الله علیه و آله و معجزه باشد از او نفی می‌کنم.

و این مطلب چیزی نیست که احدی از دانشمندان زیدی با آن مخالفت کند.

اتفاقاً همۀ افرادی که پیرو امام زید بودند، و در مجلس حضور داشتند از او تشکر کردند و در نتیجه حیلۀ آن مرد فتنه‌گر ناکام ماند.⁽¹⁾

. سید مرتضی، الفصول المختارة، ص 277.

چیزی که هست گروه بیشماری از مردم عراق با او بیعت کردند ولی متعلق بیعت جهاد زیر پرچم او بود، نه امامت او پس از پیروزی. البته نمی‌توان انکار کرد که گروهی از پیروان امام زید تصور می‌کنند که او از اول خود را امام امّت قلمداد کرده و جهاد او برای تثبیت امامت خود بوده است. و همین سبب شده است که امامت، نزد شیعۀ اثناعشری، غیر از امامت نزد عالمان زیدی باشد، زیرا امامت نزد شیعه این است که فردی معصوم، داناترین امّت و برترین آنها از

جانب خدا به عنوان پیشوا معرفی شود، خواه، قدرت اجتماعی پیدا بکند و به اصطلاح، قیام به سیف کند یا نه، بلکه در قیام خود، تابع مصالح امّت است که گاهی شرایط، نهضت و قیام را به عنوان وظیفه بر او تعیین می‌کند و گاهی سکوت، به خلاف زیدیه، که آنان معتقد به امامت امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب علیه السلام و حسن بن علی علیه السلام و حسین بن علی علیه السلام و زید بن علی و هر کسی که از نسل فاطمۀ زهرا علیها السلام باشد و مردم را به امامت خود، دعوت کند و عادل و پاکدامن، دانشمند و شجاع باشد. و برای بیعت خود، جهاد را آغاز کند، او امام است.⁽¹⁾

. مفید، اوائل المقالات، ص 8.

خوب است مسألۀ امامت زید را از خود او بپرسیم و در سخنان او دقت کنیم که آیا او پیشوای جهاد و اصلاح بوده یا پیشوای مذهب در قلمرو کلام و فقه.

مأموریت زید از زبان خودش

دقت در کلماتی که از او نقل شده، حاکی از آن است که او امام جهاد بوده تا مسیر را برای امام واقعی، باز کند. اینک برخی از کلمات او:

«سپاس خدای را که دین مرا به حدّ کمال رساند پس از آن که من از جدم رسول خدا صلی الله علیه و آله شرمنده بودم که - در برزخ - به نزد او بروم در حالی که امّت او را به کار نیک وادار نکرده و از کار بد باز نداشته‌ام».

. السیاغی، الروض النضیر، ج 1، ص 102.

2) (2) . همان، ص 127-128.

3) (3) . کلینی، الکافی، روضه، حدیث 381.

می‌شود آیا مردی که چنین سرنوشتی پیش رو داشت و از آن آگاه بود، علاقه‌مند بود که مردم را به امامت و پیشوایی خود، دعوت کند؟

اعتراف زید به پیشوایی امام صادق علیه السلام

زید در سخنان خود، به پیشوایی علمی امام صادق علیه السلام که ملازم با پیشوایی او بود، چنین می‌فرماید:

«هرکس جهاد و شهادت می‌خواهد با من باشد و هر کس به دنبال علم و دانش است به برادرزاده‌ام جعفر مراجعه کند».⁽¹⁾

. خزّاز قمی، کفایة الأثر، ص 302.

صدوق در امالی خود، از عمرو بن خالد از زید بن علی نقل می‌کند که گفت:

«در هر زمانی، شخصی از اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله، حجّت خدا بر مردم می‌شود و حجّت خدا امروز برادرزاده‌ام جعفر بن محمد است، هر که از او پیروی کند گمراه نمی‌شود، و آن کس که با او از در مخالفت وارد شود، رستگار نمی‌گردد»⁽²⁾.

البته سخنان او دربارۀ تأیید موقعیت امام صادق علیه السلام بیش از آن است که در اینجا نقل شود، علاقه‌مندان می‌توانند برای آگاهی از دیگر سخنان او به اصل کتاب مراجعه کنند.⁽³⁾

سخنان دانشمندان شیعه دربارۀ قیام زید

پس از قیام و نهضت زید و شهادت وی، شیعه به دو گروه تقسیم شد:

میان این دو گروه جدال و گفت‌وگو پیوسته ادامه داشت و ریشۀ گفت‌وگوها این بود که از موضع زید در این قیام، آگاه نبودند و الّا دو دستگی رخ نمی‌داد.

شیخ مفید در ارشاد می‌نویسد: بسیاری از شیعیان، به امامت زید معتقد شدند، و تصور کردند که او با این خروج می‌خواسته است امامت خود را تثبیت کند، غافل از آن که او، امامت را قبل از خود، از آن برادر بزرگوارش امام باقر علیه السلام دانسته که پس از آن، به فرزندش امام صادق علیه السلام تفویض شده است. البته شیخ مفید، در این گفتار، تنها نیست، غالباً دانشمندان امامی با او در این نظر موافقند و کلمات آنان در اصل کتاب نقل شده است.⁽¹⁾

. سبحانی، جعفر، بحوث فی‌الملل و النحل، ج 7، ص 190-194.

فصل دهم: نظر امامان معصوم علیهم السلام دربارۀ قیام زید

بررسی سخنان امامان شیعه، حاکی ازآن است که آنان، نسبت به قیام زید نظر مثبت داشتند و قیام او را کاملاً موافق کتاب خدا و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله ارزیابی می‌کردند و معتقد بودند هرکس پرچم جهاد را به دست گیرد تا این ستمگران را سرنگون کند، کار مثبتی انجام داده است و هرکس که آنان را کمک کند، کار زیبایی صورت داده، هر چند این کار در آن شرایط الزامی نبوده است.

بنابراین قیام زید نیز بر همین اساس بود و از روایاتی که از امامان معصوم علیهم السلام رسیده، تأیید او کاملاً به دست می‌آید. اینک اندکی از بسیار را در اینجا منعکس می‌سازیم:

«(إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ) عنداللّه احتسب عمّی إنّه کان نعم العم...». من پاداش این مصیبت را از خدا می‌خواهم. عموی بسیار بزرگواری بود و او مرد دنیا و آخرت ما بود. به خدا سوگند، او جام شهادت نوشیده به سان کسانی که با رسول خدا و

امیرمؤمنان و حسین بن علی علیهم السلام بودند و شهید شدند.⁽¹⁾

در این مورد، کمک‌های امام صادق علیه السلام و دیگر امامان شیعه، به بازماندگان شهدای قیام زید و تقدیر از جهاد او فراوان است.

اینک فقط نمونه‌ای دیگر را متذکر می‌شویم:

کشی در رجال خود، در ترجمۀ سید حمیری از فضیل رسّان نقل می‌کند:

آنگاه که خبر شهادت زید به مدینه رسید، به خانۀ امام صادق علیه السلام رفتم. او رو به من کرد و گفت: عمویم زید بن علی کشته شد، در پاسخ گفتم: بلی قربانت گردم؛ امام فرمود: خدا او را رحمت کند، او انسانی مؤمن، عارف به دین، آگاه از اسلام و فردی راستگو بود. او اگر پیروز می‌شد، به عهد خود وفا می‌کرد، او اگر زمام امور را به دست می‌گرفت، می‌دانست که آن را به که بسپارد.

آن‌گاه به امام گفتم: اجازه می‌دهید چند بیتی از سید حمیری برای شما بخوانم؟ فرمود: صبر کن. آن‌گاه دستور داد پرده‌ای بیاویزند و درها باز شد و مخدّرات در آنجا گرد آمدند، فرمود: بخوان! آن‌گاه من بخشی از قصیدۀ سید حمیری را که در مظلومیت اهل‌بیت علیهم السلام سروده است خواندم....⁽¹⁾

. کشی، محمدبن عمر، رجال کشّی، ص 242، شمارۀ 133.

این داستان‌ها، حاکی از آن است که شهادت زید و شهادت یاران او به سان کسانی است که در رکاب پیامبر صلی الله علیه و آله و امام علی و امام حسین علیهما السلام جام شهادت نوشیدند.

در این قسمت، کافی است که امام باقر علیه السلام در دعای خود می‌گفت: پروردگارا مرا به وسیلۀ زید تقویت کن.⁽²⁾و نیز پیامبر فرمود: زید و یاران او روز قیامت در حالی محشور می‌شوند که از روی سر مردم عبور می‌کنند، در حالی که چهره‌های آنان درخشان است و بی‌حساب وارد بهشت می‌شوند و همگان در برابر پاداشی که به آنان داده شده مسرور و شادمانند.⁽³⁾

فصل یازدهم: خط سرخ شهادت و تأیید امامان معصوم علیهم السلام

در این بخش، به پاسخ پرسشی می‌پردازیم که کاوشگران به دنبال دریافت آن هستند و آن این که چرا امام صادق علیه السلام، خود پرچم جهاد را به دست نگرفته و با ستمگران ستیزه ننموده است، در حالی که او جهاد عموی خود زید را می‌ستاید؟ پاسخ این سؤال از آگاهی از زندگانی امام صادق علیه السلام در مدینه به دست می‌آید.

امام صادق علیه السلام در دوران امویان تحت کنترل شدید جاسوسان و مأموران بنی‌امیه بود و پیوسته کیفیت زندگانی او را به شام اطلاع می‌دادند. امام برای حفظ دانشگاه علمی که در مدینه پدر بزرگوارش بنیان‌گذار آن بود ناچار بود از هر نوع تظاهر به چیزی که بوی جهاد و انقلاب، از آن استشمام شود، پرهیز کند، زیرا هر نوع حرکت، برای اسقاط نظام، نتیجه‌ای جز دستگیری او و خاموش ساختن نور ولایت و نابودی دانشگاه وی نتیجه دیگری نداشت. امام ترجیح داد که در عین تأیید هر نوع تلاش برای سرنگونی نظام، خود، به دور از مجاهدان در مدینه بماند تا محدّثان و مفسران و عالمانی را تربیت کند که حافظان دین و تشیع باشند. امام در مقام مقایسه، شقّ دوم را ترجیح داد. حتی امام در مقام تأیید

نهضت زید، گاهی به صراحت آن را تأیید نمی‌کرد. زیرا می‌دانست که در میان پرسشگران و اهل مجلس، کسانی هستند که می‌خواهند موضع امام را به هشام در دمشق گزارش دهند و او را بر ضد امام تحریک کنند. گاهی امام در مجالس خصوصی بر عموی خود گریه می‌کرد و اشک از دیدگانش بر صورت او جاری می‌شد. نه تنها خود گریه می‌کرد، بلکه زنان پشت پرده نیز با شنیدن اشعار سید حمیری اشک می‌ریختند، ولی در جای دیگر، به دوری از خروج زید، تظاهر می‌کرد، مثلاً کسانی که از کوفه وارد مدینه می‌شدند، در حالی که خبر شهادت زید در مدینه و اطراف آن پیچیده بود، او از مسافران تازه وارد از عمویش سؤال می‌کرد به گونه‌ای که طرف می‌پنداشت، امام از حادثه هیچ اطلاعی ندارد، در حالی که همه اینها برای آن بود که خط انقلاب به وسیلۀ انقلابیون ادامه پیدا کند.

اما خود امام به خاطر حفظ مقام امامت، و خدماتی که انجام می‌داد، مورد اتهام قرار نگیرد.

اگر بخواهیم این مطلب را گسترده‌تر بیان کنیم، یادآور می‌شویم که بقای اسلام در گرو دو مطلب است:

امام صادق علیه السلام در آن شرایط حساس ترجیح داد که مسئولیت امر اوّل را برعهده بگیرد، زیرا تنها کسی بود که در آن زمان عالم امّت و سرپرست آن، و آگاه از اسرار کتاب و سنّت بود، و اگر او از میان می‌رفت در آن شرایط خلأ عظیمی در

جهان اسلام، پدید می‌آمد.

ولی نسبت به امر دوم، مسئولیت را به انقلابیون از اهل‌بیت علیهم السلام سپرد که هر یک پس از دیگری پرچم شهادت به دست بگیرند و در امّت اسلامی حرکتی ایجاد کنند تا در پرتو قیام عمومی، ریشۀ شجرۀ خبیثه کنده شود، و لذا پس از شهادت زید، خط سرخ شهادت به وسیلۀ یحیی بن زید و عیسی بن زید و حسین بن زید و محمد بن زید، ادامه پیدا کرد و همگان در خط پدر برای سرنگون کردن حکومت اموی تلاش کردند.

پس از آنان، نوبت حسنی‌ها رسید که در عصر عباسیان، این وظیفه را برعهده گرفتند و لذا امام در مواقع خاصّی که مطلب به بیرون درز نکند به یاران خود سفارش می‌کرد که سنگر اوّل را که همان سنگر بالا بردن سطح فرهنگ و تربیت محدّث و مفسر باشد، خالی نکنید و پیروان زید در این مورد برای شما سپری هستند که دستگاه اموی متوجه آنهاست.

آری، برخی از جوانان تندرو علاقه‌مند بودند که امام به هنگام خروج زید از مدینه او را مشایعت کند و در حق او دعا کند و خط او را آشکارا تأیید کند و هنگامی که خبر شهادت او به مدینه رسید، اعلام عزا نماید و در خانۀ خود بنشیند تا مردم به او تسلیت بگویند. البته این افکار در ذهن جوانان انقلابی آن روز وجود داشت ولی آنان هرگز آگاه از شرایط حاکم بر زندگی امام نبودند و لذا امام خط وسط را گرفت تا بتواند موقعیّت امامت را حفظ کرده و به خدمات خود ادامه دهد.

در پایان یادآور می‌شویم که قیام زید کمتر از قیام مختار انقلابی نبود، در حالی که وقتی خبر قیام مختار به امام سجاد علیه السلام و عمویش محمد بن حنفیه و

زنان هاشمی رسید، همگی از عزای عمومی بیرون آمدند و هنگامی که سرهای جلّادان کربلا را به مدینه فرستاد، امام سجاد علیه السلام سجده کرد و کردار مختار را ستود. آیا می‌توان زید انقلابی را کمتر از مختار دانست، در حالی که این دو انقلاب، با هم تفاوت‌های زیادی دارند.

نتیجه این که خط سرخ شهادت و قیام، به وسیلۀ فرزندان حسنین علیهما السلام استمرار یافت و همگان، به نیت امر به معروف و نهی از منکر و ستیزه‌جویی با ظلم و ستم قیام کردند و امام صادق علیه السلام مؤیّد این خط بوده و لحظه‌ای از آن جدا نشد. امّا خود امام به خاطر مصالح بالاتر، به ظاهر، مباشرت نکرد.

فصل دوازدهم: جایگاه زید در نزد علمای شیعه

اشاره

نظر دانشمندان شیعه از روز نخست تاکنون همان نظر پیامبر صلی الله علیه و آله و عترت پاک اوست که پیوسته این قیام و پرچمدار آن را ستوده و از دشمنان او تبرّی می‌جستند. اینک برخی از کلمات را نقل می‌کنیم:

. مفید، الارشاد، ص 268.

2) (2) . علوی نسابه، سیدعلی بن محمد، المجدی فی انساب الطالبین، ج 1، ص 156.

. افندی، عبداللّه، ریاض العلماء، ج 2، ص 338.

2) (2) . ابن داود، الرجال، ج 1، ص 10.

3) (3) . شهید اول، القواعد، ج 2، ص 207 (قاعده 221).

4) (4) . سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، ج 7، ص 216.

5) (5) . ابن تیمیه، منهاج السنة، ج 2، ص 126.

رشید رضا - مؤلف المنار، می‌نویسد: روافض به سان یهودند، که بسیاری از اولاد فاطمه را دوست ندارند، بلکه آنها را سبّ می‌کنند.⁽¹⁾

. رشیدرضا، السنّة والشیعة، ص 52.

یادآور می‌شویم، روافض (به تعبیر این دو نویسنده) پیرو امامان خود هستند و سر سوزنی از توجیهات آنان، کنار نمی‌روند و شما موضع‌گیری امام صادق علیه السلام را نسبت به زید و فرزندان او دانستید، این دو نویسنده بدون این که به کتب شیعه مراجعه کنند، به خاطر گرایشهای عقیدتی و سیاسی خود، این تهمت‌ها را به شیعه می‌زنند.

ظلم‌ستیزان و ذلّت‌پذیران

در میان مورّخان و شرح حال‌نویسان، کسی ندیدم که قیام زید را نکوهش کند و از این کار او انتقاد کند، جز ذهبی که زید را از عالمان و صالحان می‌شناسد ولی جهاد و تلاش او را نوعی لغزش تلقّی می‌کند، و چنین سخن می‌گوید:

لغزشی از او سر زد ولی سبب رفع درجۀ او در آخرت گشت.⁽²⁾

و در کتاب دیگر می‌گوید: او از روی اجتهاد خود خروج کرد و جام شهادت نوشید و ای کاش خروج نمی‌کرد!⁽³⁾

شگفت از این نویسندۀ سلفی است که در این دو جملۀ کوتاه دچار تناقض شده، از یک طرف خروج او را لغزش می‌شناسد و از طرف دیگر مایۀ ترفیع

درجه می‌داند، علت این که خروج زید را لغزش می‌شمارد، چون او هرگونه قیام در مقابل سلطان جائر را حرام و اشتباه می‌داند و بر روایتی تکیه می‌کند که دلّالان حدیث دوران معاویه، آن را ساخته‌اند. می‌گویند: رسول خدا در پاسخ سؤال پرسشگری فرمود: پس از من گروهی بر شما حکومت می‌کنند که از سنت من پیروی نمی‌کنند. می‌گوید: من به رسول خدا صلی الله علیه و آله گفتم: پس چه کنیم؟ فرمود:

سخنان آنان را بشنو و فرمانبردار باش حتی اگر فرمانروایی با تازیانه بر پشت تو کوبید و مال تو را ربود، باید بشنوی و فرمان بری.⁽¹⁾

. ابوالحسین ملطی، التنبیة والرد، ص 15.

از این گونه روایات در کتابهای حدیثی فراوان است، در حالی که این نوع تسلیم در مقابل سلطان جائر به قیمت نابودی دین تمام می‌شود.

اینک برای تکمیل مطلب، حدیثی را که حسین بن علی علیهما السلام از جدّ بزرگوارش نقل می‌کند، در اینجا می‌آوریم:

هنگامی که حسین بن علی علیهما السلام با حرّ بن یزید ریاحی فرمانده سپاه عبیداللّه بن زیاد روبرو شد، رو به مردم کرد و فرمود: «جدّم رسول خدا فرمود: اگر کسی فرمانروای ستمگری را ببیند که حرامهای خدا را حلال می‌شمارد، و پیمان خدا را می‌شکند، و با سنّت رسول خدا مخالفت می‌کند. در میان بندگان خدا با ظلم و ستم رفتار می‌کند، اگر با سخن و رفتار خود، در تغییر آن وضع نکوشد، جا دارد خدا او را به سرنوشت همان فرمانروا دچار سازد.⁽²⁾

بنابراین جای تعجب نیست که امثال ذهبی، از این قیام‌ها و جهادها انتقاد

کند. هم اکنون بازماندگان این مکتب در عربستان سعودی، قیام مردم یمن و مصر و تونس و لیبی و بحرین را نکوهش می‌کنند و آن را خلاف شرع می‌پندارند.

چرا؟ از آن می‌ترسند که موج انقلاب به سرزمین نجد و حجاز برسد و همۀ سرزمین کنانه را فرا گیرد و طومار آنان را درهم پیچد و این جیره‌خواران بدون جیره بمانند.

فصل سیزدهم: نهضت‌های برگرفته از انقلاب امام حسین بن علی علیهما السلام

اشاره

پیش از آن که ما به انقلاب‌هایی که از عاشورا الگو گرفته بپردازیم، نخست سخن «ابن ابی‌الحدید» دربارۀ سرور شهیدان حسین بن علی علیهما السلام را می‌آوریم.

قبلاً متن عربی آن را متذکر می‌شویم تا اگر ترجمۀ ما وافی به بیان آن نباشد، علاقه‌مندان از متن آن استفاده کنند:

«سید أهل الإباء الّذی علّم الناس الحمیّة والموت تحت ظلال السیوف اختیاراً له علی الدنیّة، أبو عبد اللّه الحسین بن علی بن أبی طالب علیهما السلام عُرِض علیه الأمان، فأَنِف من الذل، و خاف من ابن زیاد أن یناله بنوع من الهوان، إن لم یقتُله، فاختار الموت علی ذلک».⁽¹⁾

. ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج 3، ص 249.

«حسین بن علی علیهما السلام پیشوای آزادگان بود که به مردم درس غیرت و شهادت، در زیر سایه شمشیر را آموخت، و مرگ با عزّت را در برابر زندگی با ذلّت، برگزید. او کسی است که به او امان دادند ولی حاضر نشد آن را با خواری بپذیرد و از آن ترسید که ابن‌زیاد اگر او را نکشد، به خواری کشاند، از این‌رو، مرگ را بر پذیرفتن خواری ترجیح داد».

ما پیش از آنکه به انقلاب‌هایی که به صورت مردمی و خودجوش به پیروی از سالار شهیدان در جامعه رخ داد، اشاره می‌کنیم، تحلیلی فشرده از انقلاب و قیام امام حسین علیه السلام انجام می‌دهیم و می‌گوییم:

انگیزۀ زید بن علی در خیزش و قیام چه بوده است؟ دو احتمال در اینجا وجود دارد که هر دو از نظر ما بی اساس است.

ولی حق این است که او از نهضت حسین بن علی علیهما السلام الهام گرفته و انقلاب خویش را استمراری برای انقلاب او می‌دانست. نهضتی که راه‌ها را بر پیروان حق و جویندگان شهادت، روشن ساخت.

قیام حسین بن علی علیهما السلام در کربلا از روز نخست، برای مستضعفان و آزاردیدگان از ستم بنی‌امیه، الگو بوده و پیوسته خواسته‌اند، به پیروی از آن حضرت، به اهداف مقدس او برسند.

سران انقلاب‌های پس از امام حسین علیه السلام این مسأله را دریافته بودند که نهضت آن حضرت در راه خدا و برای پاسداری دین و جامعه از هر نوع انحراف و دفاع از حقوق مردم بوده است.

اینک علل و انگیزه‌های قیام حسین بن علی علیهما السلام را از لابلای تاریخ بیرون می‌کشیم تا روشن شود که امام علیه السلام با قربانی کردن پیر و جوان و حتی فرزند

شیرخوارش، در پی دنیاطلبی نبود، بلکه برای حفظ دین و جامعه از انحراف و ذلت و بازگشت جاهلیت به پاخاسته است.

دشمنی خاندان هاشم با بنی‌امیه، دینی بوده نه قبیله‌ای

در جزیرة‌العرب، غالباً نبرد بین قبایل، جنگ دو شیخ قبیله در زمینۀ قلمرو سرزمین و مالی رخ می‌داد و چیزی که برای آنها مطرح نبود جنگ برای امور معنوی و دینی بود، در حالی که دشمنی هاشم، با امیّه جنبۀ قبیله‌ای نداشته، بلکه از معنویت بالای هاشم و فرو رفتن امیه در فساد اخلاقی سرچشمه می‌گرفته است.

مقریزی کتابی دارد به نام «النزاع و التخاصم بین بنی‌اُمیه و بنی‌هاشم» او در این کتاب، با ذکر مدارکی، ثابت نموده است که هاشم، از خلق و خوی والا و پاکی برخوردار بوده، در حالی که امیّه و فرزندان او در نقطۀ مقابل بودند.⁽¹⁾

. مقریزی، النزاع والتخاصم بین بنی‌اُمیه و بنی‌هاشم، ص 20-21.

کشمکش هاشم و امیّه

هاشم دومین جدّ پیامبر با امیه به مناظره برخاستند و نتیجه این شد که پیش کاهنی بروند و هر کدام محکوم شد، پنجاه شتر چشم سیاه در مکه بکشد و ده سال از مکه بیرون برود. هر دو نزد کاهنی خزاعی رفتند که جد «عمرو بن حمق» از یاران خاص امیرمؤمنان علیه السلام بود. او پس از جمله‌های کوتاهی که مخصوص کاهنان آن زمان بود، این چنین قضاوت کرد: «هاشم بر امیّه در فضایل پیشی گرفته و در آغاز و پایان چنین بود. و گوینده به آن گواهی می‌دهد». هاشم با این که نحر

شتر بر او واجب نبود چون او برنده بود، شتران را نحر کرد و حاضران را اطعام نمود، ولی امیه به ناچار مکه را به سوی شام ترک گفت و ده سال از آنجا دور و این نخستین نقطه عداوت بین این دو طایفه بود. و امیه در این دشمنی تنها نبود، بلکه فرزندانش، او را بر این کار تشویق می‌کردند، و او دارای فساد اخلاق بود، گواه بر این مطلب گفتار «نفیل بن عبدالعزّی» جدّ عمر بن خطاب است، آنگاه که حرب، فرزند امیة و عبدالمطلب فرزند هاشم اختلاف را به نزد او بردند، سرانجام عبدالمطلب حاکم و طرف مقابل (حرب) محکوم شد، و این شعر را دربارۀ امیّة بن حرب خواند:

ابوک معاهر و أبوه عفّ و ذاد الفیل عن بلد حرام⁽¹⁾

. مقریزی، النزاع و التخاصم بین بنی امیة و بنی هاشم، ص 20-21.

پدر تو زناکار و پدر او پاکدامن بود و عبدالمطلب کسی است که سپاه فیل را از شهر مقدس بیرون راند.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، با گذشت و بزرگواری خاصّی بر تمام کینه‌های دوران جاهلیت، قلم بطلان کشید و تمام سرگذشت‌های تلخ قبایل عرب را به فراموشی سپرد و فرمود: «ألا کلّ شیء من أمر الجاهلیة تحت قدمی موضوع».⁽²⁾

پس از هجرت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و شکل گرفتن قدرت اسلامی، نبرد میان پیامبر و قهرمانان قریش از سر گرفته شد و گروهی از مهاجر و انصار شربت شهادت نوشیدند و سرانجام مکّه را فتح کردند. در این هنگام بنی‌امیه، زیر خیمۀ اسلام، قرار گرفته و به آن تظاهر کردند در حالی که کفر و نفاق را که روش هر حزب باطلی است، پنهان ساختند، ولی به دنبال فرصت بودند تا به نام اسلام، بر

اسلام بتازند و آن را از میان ببرند و به نام خلافت از پیامبر، به تقوا وارستگی را پایان ببخشند. اتفاقاً این فکر در آغاز خلافت عثمان که خود شاخه‌ای از بنی‌امیه بود، جوانه زد، آن‌گاه که او از طریق شورای شش‌نفره که اعضای آن را، عمر بن خطاب تعیین کرده بود، با تردستی عبدالرحمن بن عوف به خلافت رسید، سپس همگی به خانۀ عثمان رفتند در این موقع ابوسفیان خلافت اسلامی را، آشکارا یک سلطنت بشری تلقی نمود و گفت: هرگز خلافت در دو خلیفۀ پیش و در زمان خود پیامبر صلی الله علیه و آله، خلافت، دینی و الهی نبوده، حتی از بهشت و دوزخ، خبری نیست.

ابوبکر جوهری می‌نویسد: ابوسفیان گفت: این سلطنت در قبیلۀ «تیم» (خاندان ابوبکر) بود، آنها کجا و خلافت کجا؟ سپس به قبیله «عدی» (خاندان عمر) راه یافت، که اینها خیلی از این مقام دور بودند. اکنون سلطنت به خانۀ خود بازگشته و در جایگاه خود قرار گرفته است. آن را مانند توپ چوگان به هم پاس دهید و نیز می‌نویسد: ابوسفیان به عثمان گفت: پدرم فدای تو! سرکیسه را شل کن! و مانند اشخاص پیشین نباش. ای فرزندان امیه! توپ خلافت را میان خود بچرخانید، به خدا سوگند، نه بهشتی هست و نه دوزخی.

اتّفاقاً زبیر بن عوام در آن مجلس حاضر بود، عثمان برای حفظ ظاهر به ابوسفیان گفت: برو گم شو! ابوسفیان به عثمان گفت: مگر در اینجا کسی غیر از ما هست؟ گفتند: آری زبیر، زبیر گفت: به خدا قسم من این را فاش خواهم ساخت.⁽¹⁾

. ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج 2، ص 45 به نقل از کتاب سقیفۀ ابی بکر جوهری.

عثمان با این که از گفتار ابوسفیان ناراحت شد، ولی عملاً به گفتار او جامۀ

عمل پوشاند و یک حکومت اموی خالص تشکیل داد که در رأس امور آن، فرزندان امیه بودند. بطور مثل:

تا آنجا که می‌گویند 57 نفر از استانداران و فرمانداران و مسئولان مالی، همگی از بنی‌امیه بودند.⁽¹⁾

. دینوری، الاخبار الطوال، ص 139؛ ابن اثیر جزری، کامل فی التاریخ، ج 3، ص 88-89؛ طبری، تاریخ الطبری، ج 3، ص 339 و 445.

این حوادث تلخ، و چند برابر آن، که تاریخ در حافظۀ خود نگاه داشته است، سبب شد که یک خیزش سراسری در جهان اسلام بر ضد دستگاه خلافت آغاز شود و در جلو چشم صدها تن از مهاجر و انصار به خانۀ عثمان بریزند و به زندگی او خاتمه دهند.⁽²⁾

تحلیل‌گران تاریخ می‌گویند: در واقع عثمان با شمشیر مروان بن حکم کشته شد، زیرا بسیاری از ظلم‌ها و ناروایی‌ها به وسیلۀ او انجام می‌گرفت.

عثمان کشته شد و خیزش عمومی به سود امیرمؤمنان علیه السلام پدید آمد و همگان به خانۀ او ریختند که با او بیعت کنند تا او آب رفته را به جوی باز گرداند، امام در آغاز کار از پذیرفتن بیعت، خودداری کرد، زیرا می‌دانست که امّت اسلامی بر اثر تربیت‌های ناصحیح تاب تحمّل عدل علی علیه السلام را ندارند.

سرانجام، امام به خاطر این که عذری برای نپذیرفتن مسئولیت نداشت، زمام خلافت را با قدرت، در دست گرفت و همه سرزمین اسلامی، اطاعت او را پذیرفتند به جز شام که معاویه بر عناد خود افزود، و در برابر امام مقاومت کرد و طلحه و زبیر را فریب داد که با امام درگیر شوند، و او با آنها به عنوان خلیفه بیعت کرد. و آن دو نفر فریب معاویه را خوردند، سرانجام به مقابله پرداختند و در نتیجه، جنگ‌های سه‌گانۀ جمل و صفین و نهروان پدید آمد. تنها در جنگ جمل چهارده هزار از طرفین کشته شدند و در جنگ صفین هفتاد هزار عراقی و شامی به کام مرگ فرو رفتند. جنگ میان امیرمؤمنان علیه السلام و خوارج نهروان پیش آمد و همۀ اینها نتیجه عناد و مخالفت میوۀ شجره اموی بود.

امام علی علیه السلام پس از پنج سال خلافت، در مسجد، شربت شهادت نوشید و معاویه میدان را برای خود خالی دید. پس از درگذشت امام علی علیه السلام بزرگان مهاجر و انصار که با علی علیه السلام بودند، با حسن بن علی علیهما السلام بیعت کردند. معاویه با این بیعت نیز مخالفت کرد. نه تنها بیعت نکرد بلکه با او به نبرد برخاست، پس از کشمکش‌های فراوان حسن بن علی علیهما السلام مصلحت دید که از خلافت تحت شرایطی کنار برود و مهم‌ترین شرط این بود که معاویه پس از مرگ خود، زمام خلافت را به دست دیگری نسپارد.⁽¹⁾

. ابن صباغ مالکی، الفصول المهمّه، ص 163.

معاویه از آن گروهی است که می‌گویند و انجام نمی‌دهند. او بعد از آن که پیمان صلح را با حسن بن علی علیهما السلام بست، بلافاصله پرده از نیت باطنی خود برداشت. او بالای منبر چنین گفت:

«به خدا سوگند! من با شما نجنگیدم که نماز بخوانید یا روزه بگیرید و یا خانۀ خدا را زیارت کنید و یا زکات بپردازید، شما این کارها را بدون گفتن من انجام می‌دهید. من با شما به نبرد برخاستم که از من فرمانبرداری کنید. خدا این نعمت را به من داد، در حالی که شما خوش نداشتید، من به حسن بن علی وعده‌هایی دادم همۀ آنها را زیر پا می‌گذارم و به هیچ یک از آنها وفا نخواهم کرد».⁽¹⁾

. مفید، الارشاد، ص 191.

حسن بن علی علیهما السلام کوفه را به عزم مدینه ترک گفت و همراه او برادر گرامیش حضرت حسین علیه السلام و همۀ بنی‌هاشم از کوفه مهاجرت کردند و همگی لبریز از خشم و اندوه از آل امیه بودند. سرانجام حسن بن علی علیهما السلام در سال 50 هجری به حیلۀ معاویه به وسیلۀ همسرش مسموم شد و به لقاءاللّه پیوست و در میان مردم، مظهر حلم و بردباری بود. ابوالفرج اصفهانی می‌نویسد: آنگاه که حسن بن علی علیهما السلام درگذشت و جنازۀ او را از خانه به سوی بقیع حمل می‌کردند، مروان نیز، در شمار مشایعت کنندگان و حامل سریر جنازه بود.

حسین بن علی علیهما السلام گفت: آیا تابوت کسی را بر دوش می‌گیری که همواره دلش را مالامال از خشم می‌کردی؟ مروان به یک حقیقت اعتراف کرد و گفت:

ولی من این کار را با کسی می‌کردم که حلم او همسنگ‌کوه‌ها بود.⁽²⁾

تا حسن بن علی علیهما السلام در قید حیات بود، معاویه جرأت نمی‌کرد که یکی از

بندهای پیمان را عملاً بشکند (آن این که کسی را به عنوان خلیفه جانشین خود بسازد) در حالی که دیگر بندها را زیر پا نهاده و عمل نمی‌کرد. یکی از آرزوهای مهمش این بود که فرزندش یزید، ولی‌عهد او شود، آن‌گاه که حسن بن علی علیهما السلام مسموم شد و معاویه فرصت را مغتنم شمرد و افق را صاف دید، کم‌کم به فکر افتاد که راه را برای تعیین جانشین، صاف کند، و در این راه ثروت زیادی را به دنیاپرستان از صحابه و تابعان بخشید و از این طریق، رضایت آنها را به دست آورد. گروه دیگری را که حاضر به فروش دین خود به دنیا نبودند، از طریق ارعاب و تهدید خاموش ساخت. فقط گروهی ماندند که پیوسته رضای خدا را بر رضای بنده ترجیح می‌دادند، نه مال دنیا آن‌ها را می‌فریفت و نه از تهدید بیمی داشتند و در رأس آنان، حسین بن علی علیهما السلام بود. او به تندی پیمان‌شکنی معاویه را به باد انتقاد گرفت. وقتی شنید او یزید را ستایش می‌کند و او را شایستۀ خلافت می‌داند، برخاست و خدا را ستایش کرد و بر رسول خدا صلی الله علیه و آله درود فرستاد، آنگاه سخن خود را چنین آغاز کرد:

«آنچه که دربارۀ یزید، از کمال و سیاستمداری گفتی، گرفتم ولی تو می‌خواهی مردم را دربارۀ یزید، به اشتباه بیندازی، مثل این که تو می‌خواهی دربارۀ کسی سخن بگویی که شناخته شده نیست و از دیده‌ها غایب است. یزید خودش را خوب معرفی کرده است. او انسانی است که پیوسته سرگرم خوشگذرانی است و کاری جز سگ‌بازی و کبوتربازی و شرکت در مجالس زنان هرزه و نوازنده، ندارد. این سخن را رها کن، همین اندازه که گناه مسئولیت مردم بر گردن تو است برای تو کافی است.

سرانجام، معاویه که با دیکتاتوری مانند پادشاهان ایران و روم قدیم،

حکومت می‌کرد در سال 60 هجری به هلاکت رسید و دست پروردۀ او یزید که شبیه او در خلقت و خوی بود، به جای او نشست. جهان اسلام، از شنیدن این خبر، تکان خورد، زیرا احساس کردند انسان می‌گسار و همیشه مستی که همنشین سگ‌ها و میمون‌هاست، بر مسند خلافت نشسته است و در حقیقت می‌خواهد به نام جانشینی از پیامبر، فاتحۀ اسلام و مسلمانان را بخواند.

در این هنگام حسین بن علی علیهما السلام دید حجت بر او تمام است که باید به پا خیزد و او را به جهانیان معرفی کند و سرانجام، از خودکامگی او بکاهد یا او را وادارد که از خلافت کنار رود، زیرا احساس کرد زمان، همان زمانی است که جد بزرگوارش فرموده:

«إذا ظهرت البدع فعلی العالم أن یظهر علمه و إلّافعلیه لعنة‌اللّه».⁽¹⁾

. کلینی، الکافی، ج 1، ص 54.

«آن‌گاه که بدعت‌ها آشکار گشت، بر عالم لازم است که علم خود را آشکار کند (وظیفۀ مردم را بیان کند) در غیر این صورت، لعنت خدا بر او باد».

یزید نیز، این حقیقت را احساس می‌کرد که حسین بن علی علیهما السلام راه سکوت را برنخواهد گزید و لذا به استاندار مدینه «ولید بن عقبه» نوشت که از حسین بن علی برای او بیعت بگیرد. در ملاقاتی که رخ داد، استاندار مدینه در حالی که «مروان بن حکم» نیز در آنجا حاضر بود، فرمان یزید را بر حسین علیه السلام خواند.

حضرت در همان مجلس، هر نوع بیعت با یزید را ردّ کرد و عجیب این که در همان مجلس مروان بن حکم با حسین بن علی علیهما السلام روبرو شد و گفت: من تو را نصیحت می‌کنم که با یزید بیعت کنی. تا این سخن از دهان مروان درآمد، امام

حسین علیه السلام بر او خروشید و گفت:

«(إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ) و علی الإسلام السلام إذا بلیت الأُمّة براعٍ مثل یزید».

«ما از خداییم و سرانجام کار ما با خداست، - کنایه از تأسف و اندوه - اگر مردم دچار فرمانروایی مانند یزید شوند، باید فاتحۀ اسلام را خواند».

سپس گفت: مروان! آیا مرا به بیعت یزید دعوت می‌کنی؟ یزید مردی فاسق است نصیحت تو، سخن بیهوده و اشتباهی بزرگ است، من تو را سرزنش نمی‌کنم، تو همان ملعونی هستی که رسول خدا تو و پدرت «حکم بن العاص» را لعنت کرد و ملعونِ رسول خدا، حتماً با یزید بیعت می‌کند. دور باش ای دشمن خدا! ما خاندان پیامبرِ خدا، کسانی هستیم که حق بر زبانمان جاری می‌شود؛ از جدم رسول خدا شنیدم که فرمود: خلافت بر خاندان آل ابی‌سفیان، و آزاد شدگان و فرزندان آنها، حرام است و نیز فرمود: هرگاه معاویه را بر منبر من دیدید شکم او را پاره کنید، ولی اهل مدینه او را بر منبر رسول خدا دیدند و به سفارش پیامبر صلی الله علیه و آله عمل نکردند و لذا مبتلا به فرزند او یزید شدند.⁽¹⁾

. خوارزمی، مقتل الحسین، ج 1، ص 184 تا 185.

انگیزه‌های انقلاب حسینی

سخنان کوتاه امام حسین علیه السلام با مروان، حاکی از آن است که اختلاف او با یزید، ارتباطی با مسائل قبیله‌ای و یا اختلاف بنی‌هاشم با بنی‌امیه قبل از اسلام ندارد، بلکه از آن می‌ترسد که مردی زمام امور را به دست گیرد که پایه‌های دین را سست کند تا جایی که از اسلام و امّت اسلامی چیزی باقی نماند، و لذا مجلس

استاندار را ترک کرد، اندکی نگذشت که مدینه را به قصد مکه ترک گفت.

سخنی را که او در مدینه، در مجلس استاندار و در گفت‌وگوی با مروان، بیان کرد همانها را در مسیر خود در کربلا تکرار کرد. آن‌گاه که نخستین گردان از لشکر «ابن زیاد»، مأمور دستگیری حسین علیه السلام شد و «حرّ بن یزید ریاحی» فرماندۀ کل آن گردان بود، او را از حرکت بازداشت. حضرت برخاست، خدا را ستایش کرد، خطبۀ کوتاهی خواند که همگی مضمون سخن جدّ بزرگوارش پیامبر گرامی بود.

خطاب به یاران خود و کسانی که تحت امر حرّ بن یزید ریاحی بودند چنین گفت: ای مردم! رسول خدا گفت: اگر کسی فرمانروای ستمگری را ببیند که او حرام خدا را حلال می‌شمارد، پیمان خدا را می‌شکند، با سنتّ رسول خدا مخالفت می‌ورزد، و به حقوق مردم تجاوز می‌کند (هر کس با چنین سلطانی روبرو شد) و با رفتار و گفتارش با او مخالفت نکرد، بر خداست که او را در همان جایگاهی که برای سلطان قرار داده، جای دهد.

هان ای مردم! یزید و یزیدیان، طاعت شیطان را بر گردن نهاده‌اند و اطاعت خدای رحمان را رها کرده‌اند. فساد را گسترش داده‌اند، حدود الهی را تعطیل کرده‌اند، درآمدهای بیت‌المال را مال شخصی خود، مصرف می‌کنند و حرام خدا را حلال و حلال خدا را حرام شمرده‌اند.⁽¹⁾

. ابن اثیر جزری، کامل فی التاریخ، ج 3، ص 280؛ طبری، تاریخ الطبری، ج 4، ص 300.

این سخن نظیر همان سخن کوتاهی است که در مدینه فرمود و هر دو حاکی از آن است که انگیزۀ حسین بن علی علیهما السلام برای قیام، امری الهی و دینی بوده و ارتباطی به اختلافات قبیله‌ای چه قبل از اسلام و چه بعد از آن ندارد، اگر شما در این مسأله تردید دارید، هم اکنون، به ترجمۀ برخی از نامه‌های حسین بن

علی علیهما السلام می‌پردازیم که در آنجا سخنی از اختلافات قبیله‌ای نیست و فقط ترس از ترک وظیفۀ دینی است.

نامۀ حسین بن علی علیهما السلام به اشراف بصره

حضرت، نامه‌ای را به بزرگان بصره فرستاد و در آن چنین نوشت: «من نمایندۀ خودم را با این نامه به سوی شما گسیل داشتم. شما را به کتاب خدا و سنّت پیامبر او دعوت می‌کنم، سنت‌های پیامبر را از بین برده‌اند و بدعت‌ها جای آنها را گرفته است. من راه جدّم رسول خدا و پدرم علی بن ابی طالب علیه السلام را می‌پیمایم. هر کس این روش را از من بپذیرد، خدا آن را بهتر می‌پسندد، و هر کس آن را ردّ کند، من صبر می‌کنم تا خدا میان من و آنها به حق داوری کند که او بهترین داور است».⁽¹⁾

. خوارزمی، مقتل الحسین، ج 1، ص 88، فصل 9.

این جمله‌ها که در سخنان وی آمده است، به درستی پرده از انگیزۀ سیدالشهدا برمی‌دارد، و این که قیام او فقط قیام الهی بوده و خط شهادت را برای خدا برگزیده است و رقابت‌های قبیله‌ای در انگیزۀ او مؤثر نبوده است.

امام، هر چند در راه هدف خود جام شهادت نوشید، امّا به هدف خود رسید زیرا نهضت او سرآغاز نهضت‌های دیگر شد که سرانجام، شجرۀ خبیثۀ بنی‌امیه ریشه‌کن کردید و در سال 132 ه. ق با یک نهضت سراسری، آخرین خلیفۀ آن به نام «مروان حمار» کشته شد.

البته قلم‌های اموی و نویسندگان مزدور، قیام حضرت را یک نوع قیام قبیله‌ای و ناکام در انقلاب خود قلمداد کرده‌اند، در حالی که آنان برگی از

صفحات زندگی حضرت را نخوانده و از افق بسیار محدودی به نهضت حسینی می‌نگرند و تصور می‌کنند که شهادت او، در روز عاشورا، به معنی شکست او در انقلاب بود، در حالی که شهادت او یکی از عوامل مهمّ پیروزی او به شمار می‌رود.

امام علیه السلام با فدا کردن جان و مال خود، پایۀ قساوت اموی‌ها را در قدرت طلبی به جهانیان، اعلام کرد، که آنان نه تنها از ضوابط دینی دورند بلکه در عادات جاهلی و اندیشه‌های ضد دینی و ضد مردمی غوطه‌ورند.

او با انقلاب خود، روشن کرد که نظام اموی، نه به بزرگان احترام می‌گذارد و نه به کوچک‌ها رحم می‌کند، حتی از کشتن شیرخواری نیز باکی ندارد.

او با آوردن قربانی‌هایی به قربانگاه کربلا، پردۀ خیانت و جنایت امویان را فرو افکند، و جهانیان را با راه و روش آنان آشنا ساخت. حسین بن علی علیهما السلام هرگز در فکر سلطنت و حکومت نبود، زیرا این مقام را خدا به او به عنوان امام امّت داده بود. هدف او این بود که امّتی را از خواب چند ساله بیدار کند و آنها را آگاه سازد که یک وظیفۀ همگانی یعنی امر به معروف و نهی از منکر بر زمین مانده است و متأسفانه امت این دو فریضه را ترک کرده‌اند.

بزرگان اسلام در آن روز یا از طریق تطمیع، سکوت را برگزیده و یا از طریق تهدید، لب فرو بسته بودند. امام علیه السلام بر هر دو گروه تاخت که نباید در برابر عربده‌کشی‌های یزید، در آموزه‌ها و ادبیات خود، سکوت کنند. گواه بر این مطلب این است که آن‌گاه که اسیران کربلا را همراه با سرهای شهیدان از دروازۀ شام وارد کردند، و یزید، از قصر خود، این منظره را مشاهده می‌کرد، ناگهان، یک کلاغ، قارقار کرد، در همین هنگام یزید این دو بیت را خواند:

لمّا بدتْ تلک الحمولُ و أشرقتْ تلک الشموس علی رُبی جیرون

نعب الغرابُ فقلت صحْ أو لا تصحْ فلقد قضیتُ من الغریم دیونی⁽¹⁾

. سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص 235.

«آن‌گاه که آن کجاوه‌ها پدیدار شد و آن خورشیدها از تپه‌های بیرون سر زد کلاغی آواز برآورد، من به او گفتم آواز کنی یا نکنی من وام‌های خود را از بدهکار پس گرفتم».

یعنی اگر رسول گرامی اسلام در جنگ بدر جدّم «عتبه» و داییم «ولید بن عتبه» را کشت من انتقام خودم را با کشتن نوۀ پیامبر گرفتم. این جمله حاکی از الحاد و کفر یزید است، که اساساً به رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله معتقد نبود.

او به این دو بیت که خود سروده بود، بسنده نکرد بلکه او دو بیت از اشعار ابن زبعری را که در جنگ «اُحد» سروده بود تکرار کرد که در آنها به زعم او، ابوسفیان، انتقام کشتگان بدر را گرفته بود. سپس سه بیت از خود بر آن اضافه کرد که اینک به نقل و ترجمۀ آن می‌پردازیم:

لیت اشیاخی ببدرٍ شهدوا جزع الخزرج من وقع الأسلّ

فاحلّوا واستهلّوا فرحاً ثم قالوا یا یزید لا تشلّ

لستُ من خندفَ إن لم أنتقم من بنی أحمدَ ما کان فعل

لعبتْ هاشم بالملک فلا خبر جاء و لا وحیٌ نزل

اگر نیاکان من از پیروزی من آگاه می‌شدند، به من تبریک گفته و شادی می‌کردند و سپس می‌گفتند: دستت درد نکند ای یزید.

من از نسل خندف⁽²⁾نیستم اگر انتقام خودم را از اولاد احمد به خاطر کارهایش نگیرم بنی‌هاشم با

حکومت بازی کردند، و در حقیقت سلطنت بوده و هرگز وحیی از عالم بالا فرود نیامده است.⁽¹⁾

. سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص 235.

اگر یزید فرزند معاویه، رسالت پیامبر اکرم را منکر می‌شود و آن را با مُلک و سلطنت یکی می‌شمارد، پدرش معاویه نیز هم از شنیدن رسالت پیامبر از مأذنه و گلدسته‌ها بسیار ناراحت می‌گشت، و چنین می‌گفت: شگفتا! ای فرزند عبداللّه چه همّت بالایی داشتی! به کمتر از آن راضی نشدی که نامت با نام خدا یکی گفته شود.⁽²⁾

«مغیرة بن شعبه» که یکی از سیاستمداران بزرگ عرب بود، به معاویه گفت:

برف پیری بر سرت نشسته، چه بهتر با بنی‌هاشم رفتار خوبی داشته باشی، دیگر در دست آنان، چیزی نیست که بترسی، او در پاسخ گفت:

ابداً امکان‌پذیر نیست، ابوبکر از قبیلۀ تیم به قدرت رسید و هر چه خواست کرد، سپس مرد و نام او نیز از میان رفت. آن‌گاه عمر از قبیلۀ عدی خلافت کرد و با مردنش نام او نیز از میان رفت. سپس از خانوادۀ ما عثمان، حکومت کرد و آنچه خواست کرد و با رفتنش، نام او نیز گم شد، در حالی که نام این مرد هاشمی (پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله) را هر روز بر فراز گلدسته‌ها پنج نوبت می‌برند، آیا پس از آن، چیزی برای ما می‌ماند؟

مادرت به عزایت بنشیند، جز این است که با مردن ما، نام ما نیز از میان می‌رود؟

مسعودی می‌نویسد: وقتی این تاریخ را برای مأمون خواندند او به تمام سرزمین اسلامی نامه نوشت که معاویه را بر فراز منبرها لعن کنند ولی از ترس

شورش مردم، نامه را نفرستاد.⁽¹⁾

. مسعودی، مروج الذهب، ج 2، ص 343.

بعد از شهادت حسین بن علی علیهما السلام، خاندان رسالت، برای تقویت روحیه مردم نسبت به ادامۀ نهضت به تشکیل مجالس سوگواری برای شهدای کربلا پرداختند که در آن مجلس، مصائب حسینی بازگو شود و اعمال وحشیانۀ اموی‌ها به سمع دیگران برسد و شعرا در این مورد، با سروده‌های خود، به حفظ نهضت کمک کنند، و لذا امام باقر علیه السلام فرمود: «رحم اللّه عبداً اجتمع مع آخر فتذاکر أمرنا».⁽²⁾

این نوع مجالس و سروده‌های محرّک سبب استمرار نهضت حسینی شد که به برخی اشاره می‌کنیم.

1 خیزش همگانی مردم مدینه (قیام حرّه)

حسین بن علی علیهما السلام در روز دهم محرم‌الحرام سال 61 هجری جام شهادت نوشید ولی شهادت او چراغی برای راه دیگران بود، زیرا شهادت حسین بن علی علیهما السلام سبب شد که دو تن دیگر بر ضد یزید شورش کنند:

انقلاب آنها بر ضد یزید، سبب شد که یزید، استاندار مدینه را به نام «ولید بن عقبه» عوض کند و به جای او پسر عموی خود، «عثمان بن محمد بن ابی‌سفیان» را به جای او بگمارد. استاندار جدید، تصوّر کرد که اگر هیأتی را از مردم مدینه به شام گسیل دارد، سبب می‌شود که آنها، از کمال و وقار یزید، تعریف کنند و سرانجام مردم مدینه از شورش باز می‌ایستند، و لذا جمعی را از اشراف مدینه که در رأس آنان «عبداللّه بن حنظله» بود، به سوی شام گسیل داشت، آنان بر یزید وارد شدند از آنان احترام لازم به عمل آمد و جوایزی نیز به آنان داده شد، حتی به عبداللّه بن حنظله که پدرش غسیل‌الملائکه لقب یافته بود صدهزار درهم داد. این افراد بر خلاف نظریۀ استاندار، پس از بازگشت، پرده از چهرۀ واقعی یزید برداشتند و گفتند که ما از سوی کسی می‌آییم که دین ندارد و شراب می‌خورد و

به نوازندگی می‌پردازد و با سگها بازی می‌کند و... بعد گفتند: مردم شاهد باشید، ما او را از مقام خلافت عزل کردیم.

عبداللّه بن حنظله رئیس هیأت گفت: من از طرف کسی می‌آیم که اگر یار و یاوری جز فرزندانم نداشته باشم با او می‌جنگم. او مرا احترام کرد و جوایز خوبی به من داد ولی من آن را پذیرفتم که با جایزۀ او با او بجنگم و من او را از خلافت عزل کردم، آن گاه همۀ مردم با او هم‌آهنگ شده و یزید را از خلافت عزل کردند.⁽¹⁾

. ابن اثیر جزری، کامل فی التاریخ، ج 4، ص 103.

در آغاز سال 62 هجری، مردم مدینه استاندار جدید را از مدینه بیرون کردند و به محاصرۀ امویان ساکن شهر مدینه پرداختند. در این هنگام، آنان به یزید نامه نوشتند و استغاثه کردند. یزید از عمر بن سعید درخواست کرد که به سوی مدینه برود و آنها را آزاد سازد، ولی او نپذیرفت. آن‌گاه به عبیداللّه بن زیاد نامه نوشت که به مدینه برود و آنان را آزاد سازد سپس به محاصرۀ عبداللّه بن زبیر در مکه بپردازد. عبیداللّه در پاسخ گفت: من دو گناه بزرگ را یکجا انجام نمی‌دهم، از یک طرف فرزند پیامبر را بکشم و از طرفی بروم کعبه را محاصره کنم. سرانجام یزید «مسلم بن عقبۀ مرّی» را به سرکوبی مردم مدینه برگزید. او با لشکری مجهّز و با بخشش فراوان به افراد تحت فرمان خود، که شمار آنان به دوازده هزار می‌رسید، به سوی مدینه حرکت کرد، آن‌گاه که به حدود مدینه رسید از ناحیۀ حرّه شرقی (سنگلاخ سمت مشرق مدینه) به این شهر نفوذ کرد و در آنجا خیمه زد.

لشکریان او با مردم مدینه سخت به نبرد برخاستند، سرانجام نیروهای شامی بر

نیروهای محلی پیروز شدند، فرمانده لشکر، که به نام «مسلم» و در واقع «مسرف» بود، از هیچ جنایتی خودداری نکرد و جان و مال مردم مدینه را به مدت سه روز بر لشکریان خود، مباح ساخت. جنایت‌ها به قدری زشت است که قلم از نوشتن آن شرم دارد. علاقه‌مندان به تفصیل به مراجع یاد شده در زیر مراجعه کنند.⁽¹⁾

. طبری، تاریخ الطبری، ج 4، ص 372 تا 380؛ ابن اثیر جزری، کامل فی التاریخ، ج 4، ص 111 تا 117.

2 خیزش مردم مکه

عبداللّه بن زبیر بیست ماه بعد از هجرت در مدینه چشم به جهان گشود، زبیر پسر عمۀ علی علیه السلام و او پسر دائی زبیر بود. زبیر در عصر رسالت، با شمشیر خود، خدمات ارزنده‌ای انجام داد، و پس از درگذشت پیامبر صلی الله علیه و آله در مقابل فتنۀ سقیفه ایستاد و گفت: شمشیرم را غلاف نمی‌کنم تا این که با علی علیه السلام بیعت کنید. ولی متأسفانه وقتی فرزند او بزرگ شد سبب شد که زبیر از علی علیه السلام فاصله بگیرد تا آنجا که پدر را به جنگ با علی علیه السلام در وقعۀ جمل وادار کرد. امیرمؤمنان می‌فرمود:

زبیر از خاندان ما بود، تا آن روزی که پسرش عبداللّه بزرگ شد و دوستی ما را برهم زد.⁽¹⁾

. مامقانی، عبداللّه، تنقیح المقال، ج 2، ص 184 مادّه «عبداللّه بن زبیر».

در حالی که عبداللّه بن زبیر، دوست حسین علیه السلام نبود، ولی شهادت او را بهانه‌ای برای انقلاب خود، قرار داد و در میان مردم مکّه به سخنرانی پرداخت و کوفیان را نکوهش کرد، و در خطبۀ خود، پس از ثنای خدا و درود بر پیامبر صلی الله علیه و آله چنین گفت:

«ای مردم! عراقیان پیمان‌شکن هستند، و کوفیان از همۀ آنان در این زمینه بدترند، آنان حسین بن علی علیهما السلام را به کوفه دعوت کردند که او را کمک کنند و

زیر پرچم ولایت او زندگی کنند، سرانجام، پیمان‌شکنی کردند و گفتند: یا تسلیم ما باش، تا تورا به کوفه بفرستیم و دست تو را در دست ابن زیاد بگذاریم و اگر نه، با تو می‌جنگیم. او سرانجام مرگ با عزّت را بر زندگی با ذلّت ترجیح داد و جام شهادت را نوشید، سپس رو به مردم کرد و گفت: آیا پس از قتل حسین علیه السلام شما به امویان اعتماد می‌کنید؟ گفتار آنها را باور می‌کنید؟ پیمان آنها را محترم می‌شمارید؟ نه فکر نمی‌کنم چنین باشید. به خدا سوگند کسی را کشتند که شبها بسیار به عبادت می‌ایستاد و روزها بسیار روزه می‌گرفت و از همۀ آنان به رهبری سزاوارتر بود، و در دین و فضیلت از همه بالاتر به شمار می‌آمد.

او باز به تعریف و ثنای حسین پرداخت که او هرگز قرآن را با غنا، و گریه از خوف خدا را با خوانندگی؛ روزه را با می‌گساری، مجالس ذکر را با دویدن به دنبال شکار عوض نمی‌کرد، در این هنگام برخی برخاستند و گفتند: اکنون که حسین علیه السلام کشته شده است، کسی با تو در امر خلافت نزاعی ندارد، پس از مردم بیعت بگیر. در چنین موقعیتی زبیر از مردم بیعت گرفت.⁽¹⁾

. طبری، تاریخ الطبری، ج 4، ص 364؛ ابن اثیر جزری، کامل فی التاریخ، ج 4، ص 98-99.

مسلم بن عقبه پس از سرکوبی مردم مدینه رهسپار مکه شد تا با سپاه گران خویش، مکه را زیر فرمان خود درآورد، ولی در نیمۀ راه در نقطه‌ای به نام «ثنیّة هرشی»، از دنیا رفت. فرماندهی سپاه به شخصی به نام «حصین» واگذار شد. او در نخستین ماه سال 64 وارد مکه شد در حالی که مردم مکه و قسمتی از حجاز با عبداللّه بن زبیر بیعت کرده بودند سپاه شام با یک حملۀ سخت، مقاومت آنها را درهم شکست. سرانجام به صورت جنگ و گریز، جنگ در ماه محرم و صفر و سه روز از ربیع‌الاول ادامه یافت. در این شرایط که عبداللّه بن زبیر به

مسجدالحرام پناه برده بود، و آنان با منجنیق، خانۀ خدا را هدف قرار می‌دادند و کعبه در آتش جنگ می‌سوخت، ناگهان خبر مرگ یزید در آغاز ماه ربیع‌الثانی به آنان رسید، آنان مصلحت دیدند که کار را نیمه کاره گذارده به شام برگردند.⁽¹⁾

. ابن اثیر جزری، کامل فی التاریخ، ج 4، ص 123، 124؛ طبری، تاریخ الطبری، ج 4، ص 381-384.

بازگشت سپاه یزید به شام سبب شد که عبداللّه بن زبیر به سیطرۀ خود، ادامه دهد و حجاز و عراق را تحت حکومت خود درآورد. این سیطره ادامه داشت تا این که عبدالملک در سال 71 بر عراق مسلّط شد و فرمانروایی ابن‌زبیر منحصر به حجاز گشت. در این موقع عبدالملک فرزند مروان یکی از شقی‌ترین انسان‌ها را به نام «حجاج بن یوسف ثقفی» با سرپرستی دو هزار رزمنده، رهسپار مکه ساخت در این موقع نیز عبداللّه بن زبیر به مسجد و کعبه پناه برد. حجاج بن یوسف منجنیق را بر کوه ابوقبیس نصب کرد و کعبه را نشانه گرفت و سنگباران کعبه و مسجد سبب شد که گروهی با درخواست امان، از مسجد بیرون آیند و فرزند زبیر در روز سوّم جمادی‌الآخره، سال 73 هجری کشته شد.⁽²⁾

3 خیزش توّابین در کوفه

اشاره

قیام مردم مدینه (در قیام حرّه) بر ضد نمایندۀ خلیفه و اخراج او از شهر، همچنین حرکت انقلابی عبداللّه بن زبیر و تسلط او بر حجاز و عراق، هر چند متأثر از انقلاب حسینی بود، اما عکس‌العمل مستقیم شهادت امام حسین علیه السلام به شمار نمی‌رفت بر خلاف خیزش توابان که درست متأثر از انقلاب حسینی بوده و برای شست‌وشوی خود از تقصیر و گناهی که در مورد عدم نصرت حسین علیه السلام دامنگیر آنها شده بود، این انقلاب را برپا کردند. آنان احساس کردند که حسین بن علی علیهما السلام را در سرزمین کربلا، تنها نهادند و امام خود را کمک نکردند و در کوفه نشستند و به ندای «هل من ناصر» حسینی علیه السلام پاسخ مثبت نگفتند و قطعاً ننگی دامان آنها را گرفته و در پیشگاه خدا مسئولیت عظیمی دارند. تصور کردند که اگر بر ضد قاتلان حسین علیه السلام قیام کنند که رژیم اموی در رأس آنهاست، قطعاً خدا گناه آنان را می‌بخشد. از این جهت همگی به پنج نفر از سران شیعه پناه بردند تا برای جبران گناه خود فکری کنند، این پنج نفر عبارت بودند از:

این چهار نفر اخیر در منزل سلیمان که از یاران برگزیدۀ امام علی علیه السلام بود و از سران شیعه به شمار می‌رفت، گرد آمدند، وقتی همگی نشستند، شخصیت دوم به نام مسیّب برخاست و چنین گفت:

ما در طول زندگی، با آزمایش‌های گوناگون، روبرو شدیم، از خدا می‌خواهیم که ما را از مصادیق آیۀ یاد شده در زیر قرار ندهد آنجا که می‌فرماید:

(أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ ما یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جاءَکُمُ النَّذِیرُ فَذُوقُوا فَما لِلظّالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ) .⁽¹⁾

. فاطر: 37.

«آیا شما را چندان عمر ندادیم که هر کس می‌خواست در آن مقدار از عمر متذکر شود، متذکر می‌شد، و آیا بیم‌دهنده‌ای به سوی شما نیامد؟ پس بچشید برای ستمگران هیچ یاوری نیست».

امیرمؤمنان علیه السلام که سلام خدا بر او باد فرمود: «خدا فرزندان آدم را تا شصت سالگی معذور می‌شمارد، و در عمر بالاتر از آن عذر پذیرفته نمی‌شود» در میان ما کسی نیست مگر این که به این سنّ و سال رسیده است. ما فکر می‌کردیم که روح و روان خود را تزکیه کرده‌ایم خدا بهترین ما را آزمایش کرد و دروغگو در آمدیم.

او نامه‌هایی به ما نوشت و نمایندگان او به نزد ما آمدند و حجت را بر ما تمام کردند و آشکار و پنهان از ما کمک خواستند ولی ما از بخشیدن جان خود در راه او بخل ورزیدیم تا این که در بیخ گوش ما کشته شد، نه او را کمک کردیم و نه با

زبان از او دفاع کردیم و نه با اموالمان به تأیید او پرداختیم و نه از اقوام و عشیرۀ خود برای او کمک خواستیم. عذر ما در پیشگاه خدا و به هنگام دیدار پیامبرمان چیست؟ در حالی که فرزند دلبند او و ذرّیه و نسل او کشته شدند.

اکنون زمان امتحان دوّم فرا رسیده است؛ به خدا سوگند در پیشگاه خدا عذری نداریم تا این که قاتل او و کسانی را که به نفع قاتلان وارد کار شده‌اند بکشیم و یا اینکه در این راه کشته شویم شاید خدا از ما راضی شود. و در عین حال، من به نازل نشدن عذاب الهی اطمینان ندارم. دوستان من! یکی از میان خود برگزینید تا امیر و فرمانده باشد، زیرا شما چاره‌ای ندارید جز این که فرماندهی داشته باشید تا در مشکلات به او مراجعه کنید و باید پرچمی داشته باشید تا دور آن جمع شوید، و من این را می‌گویم و برای خود شما از خدا آمرزش می‌طلبم.

پس از ایشان، «رفاعة بن شدّاد»، از میان جمع برخاست و خطاب به سخنگوی (مسیّب) اول چنین گفت: خدا تو را به گفتار درست رهبری کرد و تو ما را به عاقلانه‌ترین کار و جهاد با فاسقان و توبه از گناهی بزرگ دعوت کردی.

سخن شما پذیرفته است و ما با شما همراهی می‌کنیم، و این که گفتید باید مردی را از میان خود برگزینیم و در مشکلات به او پناه ببریم و دور پرچم او گرد آییم، ما نیز همین فکر را کرده‌ایم. اگر تو این سمت را بپذیری ما کاملاً به آن خشنودیم، تو نزد ما محبوب هستی و ما پیوسته به تو کمک می‌کنیم. تو اگر این را نپذیری، در این صورت ما مردی را به فرماندهی برگزیده‌ایم که رهبر شیعیان و از یاران پیامبر خداست و دارای سابقۀ دیرینه‌ای است و او همان «سلیمان بن صرد» است که شجاعت و دینداری خردمندی او مورد پذیرش همگان است.

سپس هر یک از «عبداللّه بن وال» و «عبداللّه بن سعد» به سان سخنگوی دوم

سخن گفتند برخی به فضیلت سلیمان بن صرد و برخی به سوابق او اشاره کردند و فرماندهی او را پذیرفتند.

در این هنگام، چون سلیمان بن صرد به عنوان رهبر نهضت به اجماع، برگزیده شد، او بار دیگر زمام سخن را به دست گرفت و در یک سخنرانی طولانی که عصارۀ آن چنین است، گفت: ای حاضران! برخیزید! خدا بر شما خشم گرفته هرگز به نزد زنان و فرزندان خود باز نگردید تا خدا از شما راضی شود. به خدا سوگند، فکر نمی‌کنم که راضی شوید مگر آن که قاتلان حسین بن علی را بکشید. آگاه باشید! از مرگ نترسید. به خدا سوگند آن کس که از مرگ ترسید خوار و ذلیل شد. برگردید مانند بنی‌اسرائیل که دربارۀ پیامبر خود، کوتاهی کرده بودند و خطاب آمد:

(إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلی بارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بارِئِکُمْ) .⁽¹⁾

. بقره: 54.

«شما با پرستش گوساله بر خود ستم کردید، به سوی خدا بازگردید، خود را بکشید این کار در پیشگاه خدا به نفع شماست...».

باز از آن میان، «خالد بن سعد بن نفیل» برخاست و چنین گفت:

به خدا سوگند اگر بدانم خودکشی من، مرا از گناه پاک می‌کند و خدایم از من راضی می‌شود خودم را می‌کشم، ولی این مطلب از آن بنی‌اسرائیل است که به آن مأمور شدند و ما از آن، نهی شده‌ایم، خدا و حاضران را گواه می‌گیرم، من هر چه را که دارم به جز شمشیرم که با آن می‌جنگم، در اختیار مسلمانان می‌گذارم تا به

کمک آن به جنگ با ستمکاران برخیزند.

در این هنگام سلیمان بن صرد به فکر تعیین مسئول مالی افتاد و گفت: هر کس مالی دارد آن را در اختیار عبداللّه بن وال تیمی قرار دهد، تا با جمع‌آوری آنها شیعیان نیازمند را کمک کنیم.⁽¹⁾

. طبری، تاریخ الطبری، ج 4، ص 426-428.

بدین گونه هستۀ اصلی نهضت، تشکیل و مسئول مالی نیز تعیین شد و قرار شد حاضران در مجلس، جز سلاحی که در اختیار دارند، معظم اموال خود را به او تحویل دهند تا شیعیان فقیر و انقلابی، از فقر و نیاز بیرون آیند.

نامه‌نگاری با شیعیان مناطق دیگر عراق

مسلّماً این مقدار از تصمیم، گام اول است. باید به جمع‌آوری نیرو بپردازند و کارها را به صورت سرّی و زیرزمینی انجام دهند که حکومت وقت از چنین نهضتی که در حال شکل‌گیری است، آگاه نشود. از این جهت، سلیمان بن صرد که ریش سفید آنان بود، و عصر رسالت را نیز درک کرده بود به نامه‌نگاری پرداخت و به سران شیعه که در اطراف و اکناف عراق زندگی می‌کردند، نامه نوشت و آنان را از این راز آگاه ساخت، تا آنان نیز به این گروه بپیوندند.

نامه‌ای به «سعد بن حذیفه» رئیس شیعه در مدائن نوشت، و از او خواست که به نهضت بپیوندد. او دعوت سلیمان را پذیرفت و نامه‌ای نوشت و او را از آمادگی و حرکت خود به سوی کوفه آگاه ساخت.⁽²⁾

او نامۀ دومی به مضمون نامه پیشین به «مثنی بن مخربه» نوشت که رئیس شیعه در بصره بود. مثنی در پاسخ نوشت: ما شیعیان، خدا را سپاس‌گزاریم که شما چنین تصمیمی را گرفته‌اید، ما نیز در همان وقت که تعیین کرده‌اید به شما می‌پیوندیم، سپس نامۀ خود را با چند شعر به پایان رساند.⁽¹⁾

. ابن اثیر جزری، کامل فی التاریخ، ج 4، ص 158-162؛ طبری، تاریخ الطبری، ج 4، ص 431.

سیاست گردآوری اموال و دعوت افراد برای خروج در یک وقت معین ادامه داشت و این کار به صورت سرّی انجام می‌گرفت و پاسخ‌ها هم به صورت سرّی به مرکز می‌آمد تا آنجا که گروه زیادی بر قیام تصمیم گرفتند، ناگهان خبر مرگ یزید بن معاویه در سال 64 هجری به کوفه رسید. قهراً برنامۀ توّابین سرعت بیشتری گرفت، جلسه‌ای تشکیل و یکی از آنان گفت: طاغوت زمان به هلاکت رسید اکنون نظام اموی در کوفه ضعیف و ناتوان شده و جانشین ابن زیاد در کوفه، «عمرو بن حریث» است، اگر مایل هستید با یک خیزش کار این جانشین را تمام کنیم و به عنوان خونخواهان حسین علیه السلام به پا خیزیم و قاتلان او را بکشیم و مردم را نیز به این هدف مقدس دعوت کنیم.

ولی این نظریه مورد پذیرش سلیمان واقع نشد، گفت: در این مورد شتاب نکنید، زیرا قاتلان حسین، بزرگان کوفه و تک‌سواران عرب هستند.

هرگاه آنان بفهمند که هدف این است که با قاتلان حسین علیه السلام برخورد شود، قطعاً بر ضدّ شما برمی‌خیزند و شما را در این راه، ناکام می‌گذارند، بلکه باید شیوه و شعار خود را عوض کنید. به جای جنگ با قاتلان حسین جنگ با شامیان را مطرح کنید که پایه‌های حکومت یزید را تحکیم کردند و او را بر تخت نشاندند و هرگز متعرض قاتلان حسین علیه السلام در کوفه نباشید.

از آنجا که سلیمان بن صرد به عنوان سرپرست، معین شده بود و نظر او دربارۀ توّابان لازم و قاطع بود، سرانجام تصمیم گرفتند که در آغاز ماه ربیع‌الثانی، در اردوگاه نخیله گرد آیند، آنگاه که وی با جمعی به نخیله آمد افراد کمی را در آنجا یافت، لذا دو نفر از یاران خود که یکی از قبیلۀ کنده و دیگری از قبیلۀ کنانه بود را به کوفه فرستاد که همگی در کوچه و بازار کوفه شعار «یا لثارات الحسین» را سر دهند، و شاید این اوّلین شعاری بود که به وسیلۀ این دو نفر در سرزمین کوفه طنین‌انداز شد.

فردای آن روز جمعی در نخیله حاضر شدند ولی هرگز قابل مقایسه با کسانی که ثبت‌نام کرده بودند، نبود، زیرا در دفتر نهضت 16000 نفر نام نوشته بودند، در حالی که در اردوگاه بیش از چهار هزار نفر نبودند، او سه روز در آن اردوگاه به سر برد، افرادی را به سوی بیعت کنندگان اعزام می‌کردند که برخیزند و به بیعت خود عمل کنند، سرانجام هزار نفر دیگر به آنان پیوستند.

خطابۀ سلیمان در میان جمع پنج‌هزار نفری

سلیمان، در این میان برخاست و گفت: ای مردم! آن کس که خانه و کاشانۀ خود را ترک کرده و رضایت و پاداش خدا را می‌خواهد با ماست ما نیز با او هستیم و آن کس که دنیا را می‌طلبد به خدا سوگند! ما، مالی را به دست نمی‌آوریم و غنیمتی را کسب نمی‌کنیم مگر رضایت خدا، از این جهت نمایندگان سلیمان در هر گوشه از اردوگاه صدا زدند به خدا ما دنیا نمی‌طلبیم و ما برای این در اینجا جمع شده‌ایم که توبه کنیم و انتقام خون فرزند پیامبر را بگیریم.

سخن در اینجاست که فاصلۀ نخیله با کوفه چندان زیاد نیست، چگونه

نمایندۀ ابن زیاد به نام عمرو بن حریث، از این جمع، آگاه نشد، شاید علّت آن این بود که به خاطر مرگ یزید بن معاویه، استانداری کوفه به ضعف گراییده بود و جاسوسان همگی در فکر خود بودند، و به این کار نمی‌پرداختند.

در هر حال، روز جمعه پنجم ربیع‌الأوّل سال 65 جمعیتی پنج هزار نفری به راه افتادند و همگی به سوی کربلا آمدند و در کنار قبر حسین علیه السلام جمع شدند.

هنگامی که نزدیک مرقد امام رسیدند، همگان، یکپارچه فریاد برآوردند و به گریه افتادند و در کنار قبر او از این که او را یاری نکرده‌اند، توبه نمودند و یک شبانه‌روز در کنار مرقد به سر بردند و کاری جز گریه و زاری و درود بر حسین و یاران او نداشتند و در کنار قبر او چنین زمزمه کردند:

خدایا! بر حسین شهید رحمت فرست. او شهید فرزند شهید و صدّیق فرزند صدّیق بود.

پروردگارا! شاهد باش ما بر دین حسین و راه حسین هستیم و قاتلان او را دشمن می‌داریم و با دوستان او، دوست هستیم.

خدایا! ما فرزند پیامبرت را یاری نکردیم، ما را بر این گناه ببخش و به سوی ما با رحمت باز گرد و بر حسین و یاران او رحمت بفرست و ما شهادت می‌دهیم بر همان راهی که آنها کشته شدند هستیم، اگر ما را نبخشی و بر ما ترحم نکنی، از زیانکاران خواهیم بود.

در این هنگام، هر یک از آنان به سوی مرقد می‌آمد و با آن وداع می‌کرد و آنچنان ازدحام در کنار قبر پدید آمده بود که نشان دهندۀ ازدحام زائران خانۀ خدا در کنار حجرالاسود بود.

برنامۀ زیارت حسین علیه السلام و تودیع او به پایان رسید و توّابان باید راه شام را در

پیش گیرند، آنان در مسیر خود به شهر «انبار» رسیدند، در این هنگام یکی از هواداران سلیمان که مقیم «انبار» بود به نام عبداللّه بن زید، نامه‌ای به سلیمان بن صرد نوشت و آنان را از پیشروی به سوی شام بازداشت، سلیمان در پاسخ او پس از سپاسگزاری از خیرخواهی وی چنین نوشت: افرادی که زیر پرچم من گرد آمده‌اند، جان خود را در راه خدا فروخته‌اند و از گناه بزرگ خود توبه کرده‌اند و به سوی خدا رو کرده‌اند و بر آنچه که خدا مقدّر نموده، راضی شده‌اند.

توّابین از سرزمین «انبار» گذشتند و به نقطه‌ای به نام قرقیسیاء رسیدند «زفر بن حارث کلابی»، وقتی فهمید در میان این جمع، مسیّب بن نَجَبه هست، دستور داد برای تأمین نیازهای توابان، بازاری برپا کنند و به شخص او هزار درهم و یک اسب داد، مسیّب، درهم‌ها را نپذیرفت ولی اسب را گرفت و گفت: شاید در آینده به آن نیاز پیدا کنم، در این هنگام صاحب قلعه مقدار زیادی نان و علف و آرد در اختیار آنان نهاد که از خرید آذوقه بی‌نیاز شوند.

فردای آن روز تصمیم به حرکت گرفتند و «زفر» صاحب قلعه آنان را بدرقه کرد و گفت به من خبر رسیده، پنج نفر از امیران «رقّه» که در میان آنان عبیداللّه بن زیاد نیز هست به این سو حرکت کرده‌اند و پیشنهاد کرد به قلعه بیایید تا همگان یک جا بر دشمن شامی بتازیم. سلیمان نپذیرفت و گفت قبل از شما نیز در منازل پیشین از ما چنین تقاضایی شده ولی نپذیرفته‌ایم، و به حرکت خود ادامه دادند تا به نقطه‌ای به نام «عین الورده» رسیدند و در غرب آن، خیمه‌ها را بر پا کردند و پنج روز به استراحت پرداختند، تو گویی سلیمان بن صرد این نقطه را آخر مسیر خود تلقی کرده بود، خبر به شامیان رسید و آنان نیز به سوی «عین الورده» حرکت کردند تا به چهارفرسخی آن رسیدند، در این هنگام سلیمان، برخاست و

در میان جمعی که دور او بودند چنین سخنرانی کرد: دشمنی که برای جنگ با او لحظه‌شماری می‌کردید، به نزدیک شما آمده است، هرگاه با آنان روبرو شدید، جانانه با آنان بجنگید و پایدار باشید. خدا پایدارکنندگان را دوست دارد، سپس فرماندهان را یکی پس از دیگری معین کرد و گفت: اگر من کشته شدم، فرمانده بعدی مسیب بن نجبه هست اگر او کشته شد فرمانده بعدی عبداللّه بن سعد است. او اگر کشته شد فرمانده عبداللّه بن وال است و اگر او کشته شد فرمانده شما رفاعة بن شدّاد است، خدا کسی را که به وعدۀ خود عمل می‌کند، رحمت کند.

نخستین گروه از ارتش شام به فرماندهی «شرحبیل بن ذی‌الکلاع» با جمعی که زیر فرماندهی مسیب بن نجبه بود، روبرو شدند. گروه توّاب به سرپرستی وی بر شامیان حمله بردند و سپاه آنان شکست خورد و توابان توانستند گروه بی‌شماری را مجروح کنند و اسبان آنان را بگیرند تا این که باقی مانده سپاه شام شکست خورده به محل خود بازگشتند. گزارش به سلیمان بن صرد رسید و از آن خوشحال شد.

خبر شکست لشکر شام به ابن زیاد رسید، او به حصین بن نمیر فرمان داد که با 12000 نفر به سوی عین‌الورده حرکت کند. اصحاب سلیمان در چهارم جمادی‌الاولی با او روبرو شدند، سپاه شامیان، خواستند آنان را فریب دهند که همگی بیایید و با عبدالملک بن مروان بیعت کنید، اصحاب سلیمان در پاسخ گفتند همگی بیایید و عبدالملک را خلع کنیم و عبیداللّه را به ما تسلیم کنید. ولی طرفین از پذیرش پیشنهادهای یکدیگر خودداری کردند. جنگ در میان دو سپاه درگرفت و بار دیگر اهل شام شکست خورده به اردوگاه خود برگشتند و پیروزی با اصحاب سلیمان بود تا این که شب میان دو گروه فاصله انداخت.

فردای آن روز، لشکر عظیمی از شام به هم پیوستند و با توابان درگیر شدند، جنگ بسیار شدیدی میان هر دو درگیر شد که فقط به هنگام نماز از هم فاصله می‌گرفتند، به هنگام غروب، مجروح از دو طرف فراوان بود، ولی پیوسته مبلّغان یاران سلیمان را به مقاومت تشویق می‌کردند.

فردای آن روز که روز جمعه بود، سپاه شام با یک حملۀ سراسری به سمت توّابان یورش بردند. کثرت سپاه آنان سبب شد که توّابان را از هر طرف محاصره کنند، در این هنگام، سلیمان به میان یاران خود آمد و گفت: بندگان خدا! آن کس که می‌خواهد به سوی خدا برود و با توبه از او آمرزش بخواهد، به سوی من آید و غلاف شمشیر خود را شکست و گروهی نیز چنین کردند و به سوی دشمن پیش روی کردند و با آنان به نبرد برخاستند و کشتار عجیبی به راه افتاد. فرمانده سپاه از پایداری آنان به شگفت آمد و راه دیگری را در پیش گرفت، به پیاده نظام دستور داد آنان را تیرباران کنند و پیوسته دایرۀ محاصره را تنگ می‌کردند تا این که سلیمان کشته شد. پس از شهادت او مسیّب بن نجبه پرچم را به دست گرفت و بر سلیمان رحمت فرستاد و او نیز پس از اندکی کشته شد، آنگاه به دستور پیشین سلیمان، پرچم را عبداللّه بن سعد به دست گرفت و هر دو فرمانده پیشین ترحّم جست و این آیه را خواند: (فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِیلاً) ⁽¹⁾

. احزاب: 23.

در حالی که توّابان به فرماندهی عبداللّه بن سعد مشغول نبرد بودند، خبر خوبی به آنان رسید که 170 نفر از اهل مدائن و 300 نفر از اهل بصره به راه افتاده‌اند که شما را کمک کنند، کسانی که این خبر را آورده بودند، وضع رقّت‌بار

برادران، برای آنان بسیار گران و سنگین بود که خود، منتظر آمدن کمک نشدند و با جهاد، جان خود را از دست دادند. سرانجام، سعد بن نفیل کشته شد، طبق تصویب مسیّب، باید عبداللّه بن وال، پرچمدار جنگ باشد، ولی او در گوشه‌ای از میدان مشغول نبرد بود و موفق به این کار نشد.

آن‌گاه که عبداللّه بن سعد کشته شد، سرانجام پرچم به زمین افتاد و کسی در آن نبود، آن‌گاه، گروهی فرمانده چهارم را یعنی عبداللّه بن وال را صدا زدند که بیاید و پرچم را به دست بگیرد، ولی او درگیر جنگ با گروهی دیگر بود و برای رساندن پرچم به دست «عبداللّه بن وال»، رفاعة بن شداد پرچم را به دست گرفت و جانانه نبرد کرد آنگاه به یاران خود گفت: آن کس که زندگی می‌خواهد که پس از آن مرگی نباشد و راحتی که پس از آن خستگی نباشد و شادی که پس از آن، غم نباشد، با کشتن شامیان به سوی خدا تقرّب بجوید، این جمله را گفت و با یاران خود بر شامیان حمله کرد و گروهی را کشت و گروهی را به فرار وادار کرد، در این اثناء خبر شهادت فرمانده چهارم یعنی «عبداللّه بن وال» رسید از این جهت رفاعة بن شدّاد بجلی پرچم را به دست گرفت.

نظر فرمانده این بود که در همان لحظه که روز روشن است عقب‌نشینی کنند و به سوی کوفه بازگردند ولی فردی به نام عبداللّه بن عوف گفت: اگر اکنون حرکت کنیم، همه کشته می‌شویم، حتی اگر یک نفر از ما زنده بماند، دیگران او را دستگیر می‌کنند و به شامیان می‌سپارند، اکنون که آفتاب نزدیک به غروب است به جنگ ادامه دهیم، و آنگاه که تاریکی شب همه جا را فرا گرفت، با آرامش حرکت می‌کنیم و هر فردی خود و مجروح خود را از معرکه بیرون برد.

فرمانده سپاه نظر او را پذیرفت و تا غروب جنگ ادامه یافت، به هنگام

مغرب، از طرف شرحبیل بن ذی کلاع به آنان امان داده شد، آنان در پاسخ گفتند:

ما در دنیا در امان بودیم، آمده‌ایم تا امان آخرت را بجوییم، آنگاه که تاریکی شب همه جا را فرا گرفت، رفاعه افرادی که اسبشان پی شده یا مجروح شده بودند را در میان افراد خود تقسیم کرد، آنگاه در تاریکی شب از مسیری که آمده بودند برگشتند، وقتی به قرقیسا رسیدند صاحب قلعه به نام زفر سه روز آنان را میهمان خود ساخت و سپس از آنجا به کوفه برگشتند، در این هنگام، مختار در زندان بود، از اخبار آنان آگاه شده بود، به آنان پیغام داد و گفت: خوشا به حال کسانی که پاداش بزرگی نصیب آنها شده است، سوگند به خدای کعبه در هر گامی که برداشتید و هر بلندی که پشت سر نهاید، اجر و پاداشی نصیب شما شده و ثواب خدا از همۀ دنیا بالاتر است. سلیمان بن صرد درگذشت، و خدا او را با پیامبران و صدّیقان و شهدا و صالحان محشور کند.

سپس کلام خود را با این جمله به پایان رساند:

آماده باشید، من شما را به این بشارت می‌دهم، به کتاب خدا و سنّت پیامبر و خونخواهی اهل بیت و دفاع از ضعیفان دعوت می‌کنم.⁽¹⁾

. ابن اثیر جزری، کامل فی التاریخ، ج 4، ص 175-186.

ما در این جا سرگذشت توابان را به صورت مبسوط نقل کردیم، این انقلاب درخشان و همت بلند و فداکاری آنان در راه خدا بود، به آنان امان داده شد، ولی امان آنان را نپذیرفتند و مصداق آیۀ (صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَیْهِ) بودند. همگان به عهدی که بسته بودند، عمل کردند به جز گروه اندکی از آنان که پس از یأس از پیروزی به جایگاه خود باز گشتند.

مرحوم شیخ محمد مهدی شمس‌الدین لبنانی در کتاب خود به نام «ثورة

الحسین» می‌نویسد: «علت این که آنان با اشخاصی که در قتل امام حسین علیه السلام دست داشتند نجنگیدند، این بود که می‌دانستند که گناه واقعی بر گردن نظام است و به جای جنگ با معلول، باید به جنگ با علّت بپردازند.⁽¹⁾

. شمس الدین، محمدمهدی، ثورة الحسین، ص 264.

سرانجام این انقلاب از خون‌های پاک آنان به شکوفایی رسید، کسانی که به سخنان و خطابه‌ای آنان گوش دهند، احساس می‌کنند که آنان عمیقاً خود را گنهکار می‌دانستند و واقعاً می‌خواستند از این طریق به پاکی برسند، هر چند آنان، موفق به برچیدن نظام نشدند، امّا این خیزش سبب شد که در کوفه روح انتقام از قاتلان حسین علیه السلام پدید آید و سبب شد که مختار بن ابی عبیده ثقفی از این نهضت بهره بگیرد و نهضت گسترده‌تری را پی‌ریزی نماید.

4 انقلاب مختار مختار کیست؟

اشاره

او فرزند ابی‌عبیده فرزند مسعود از قبیلۀ ثقیف است. در سال هجرت پیامبر، دیده به جهان گشود، پدرش او را در کودکی حضور علی علیه السلام آورد. حضرت علی علیه السلام او را بر زانوی خود نشاند و بر سرش دست کشید و فرمود: «یا کَیِّس! یا کَیِّس!» (ای هوشمند!)، ولذا لقب «کیسان» به خود گرفت. انقلاب مختار ثقفی، یکی از انقلاب‌های انتقامی است که دل‌های بنی‌هاشم را شاد کرد، زیرا پس از جریان عاشورا، هیچ زن هاشمی، موی خود را شانه نزد و خضاب نکرد تا وقتی که مختار انتقام حسین علیه السلام را از قاتلان او گرفت.

وقتی خبر انتقام خون حسین بن علی علیهما السلام به وسیلۀ مختار به علی بن الحسین علیهما السلام رسید سجده کرد و در سجده چنین گفت: سپاس خدا را که مرا زنده نگه داشت تا شاهد انتقام خون پدرم از دشمنان او باشم. خدا مختار را پاداش نیک دهد.

در اینجا پرسشی مطرح است و آن این که چرا مختار با این پیوند نزدیک با خاندان رسالت، در سپاه امام حسین علیه السلام شرکت نکرد؟ تاریخ پاسخ این سؤال را

می‌دهد و آن این که مختار، به کمک امام علیه السلام شتافت، ولی او را دستگیر کردند و به زندان انداختند.

تاریخ‌نگاران می‌نویسند: او به هنگام حادثۀ عاشورا در زندان عبیداللّه بن زیاد بود تا این که «عبداللّه بن عمر» شوهرخواهر مختار نامه‌ای به یزید بن معاویه نوشت و از او درخواست کرد که او را آزاد کند. عبیداللّه بن زیاد او را آزاد کرد مشروط بر آن که پس از سه روز، عراق را به سوی حجاز ترک کند و گرنه به زندان باز می‌گردد.⁽¹⁾

. یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 258؛ طبری، تاریخ الطبری، ج 4، ص 441-442.

مختار به ناچار عراق را به عزم حجاز ترک گفت و پنج ماه در آنجا اقامت گزید و با عبداللّه بن زبیر مذاکره کرد تا بر حکومت یزید شورش کند، و در این نقطه، همۀ مخالفان حکومت اموی، سخن یکسانی داشتند، هم عبداللّه بن زبیر و هم خوارج و هم شیعیان.

او هر چند، در تحریک عبداللّه بن زبیر برای نبرد با شامیان، مؤثر بود حتی خود او نیز در سپاه ابن زبیر مقامی داشت، ولی در این نبرد، شامیان غالب بودند و به ناچار او به مکه مکرمه برگشت.

وقتی که خبر مرگ یزید به مکّه رسید، او فرصت را مغتنم شمرد تا بار دیگر به عراق بیاید و به کمک شیعیان، انتقام حسین بن علی علیهما السلام را بگیرد، او به کوفه آمد و با ترتیب مجالسی در آن گریه‌ها و ناله‌ها سر می‌داد، تا این که جمع کثیری به او پیوستند. تفاوتی که با انقلاب توّابان داشت این بود که آنان با نظام اموی جنگیدند نه با قاتلان و مرتکبان جرائم جنگی، در حالی که نظر مختار دستگیری و انتقام از کسانی بود که دستشان به خون شهیدان کربلا آلوده بود.

مختار علم نهضت را برافراشت و اکثریت مردم کوفه با او هماهنگ شدند و او در روز قیام خود، چنین خطبه‌ای را خواند:

«سپاس خدایی را که به ولیّ خود نوید کمک و به دشمن خود بیم زیان و نابودی را داد».

او نهضت خود را در چهاردهمین شب ربیع‌الاول سال 66 پی‌ریزی کرد و این انقلاب تا سال 67 باقی ماند و در این مدت توانست قاتلان دانه درشت حسین بن علی علیهما السلام را دستگیر و اعدام کند.

تفصیل دستگیری قاتلان حسین و کیفیت انتقال در کتاب‌های تاریخ بالاخص «کامل» ابن اثیر آمده است و ما به اختصار از آن می‌گذریم. آنچه در اینجا مطلوب است، این که این انقلاب نیز از انقلاب حسین بن علی علیهما السلام سرچشمه گرفته و به دنبال آن بوده است. او علاوه بر انتقام خون حسین علیه السلام کار عظیمی نیز انجام داد.

توضیح این که عبداللّه بن زبیر در مکه خروج کرد و با امویان درگیر و در حال جنگ بود، ولی از نشانه‌های بی‌خِرَدی او این بود که محمدحنفیه و دیگر بزرگان بنی‌هاشم را در نقطه‌ای محاصره کرده بود و از آنها درخواست بیعت می‌کرد و تهدید می‌کرد که اگر بیعت نکنند همه را با آتش خواهد سوزاند.

سرانجام محمد بن حنفیه کسی را روانه عراق کرد و از وضع رقت‌بار خود و کلیۀ بنی‌هاشم گزارش داد. مختار، نامۀ محمد بن حنفیه را خواند و اشک ریخت، او نیرویی در حد هشتصد نفر سواره نظام روانه مکه کرد که همگی وارد مسجدالحرام شدند و در حالی که پرچم‌هایی در دست داشتند و همگی شعار می‌دادند: «یا لثارات الحسین». این شعار، خود عاطفه گروهی از مردم مکه را

تحریک کرد و به آنان پیوستند و سرانجام محاصرۀ نقطه‌ای را که محمد بن حنفیه و بنی‌هاشم در آنجا در محاصره بودند، شکسته شد و همگی آزاد شدند و از محمد بن حنفیه خواستند که اجازه دهد با عبداللّه بن زبیر بجنگند ولی او به احترام حرم، اجازۀ جنگ نداد، سرانجام همگی به «شِعب علی» پناه بردند و این غائله به وسیلۀ این مرد شجاع پایان یافت و ابن عباس نیز که یکی از محاصره شدگان بود، به طائف رفت و در آنجا به لقاءاللّه پیوست و محمد بن حنفیه بر او نماز گزارد.

کیفیت قتل مختار

مختار به آخرین آرزوی خود رسید، دیگر در زندگی خود، آرزویی نداشت، امّا دو عامل ناپاک دست به دست هم دادند و این مرد شجاع صف‌شکن را به شهادت رساندند. برخی از بزرگان کوفه که دست در خون حسین بن علی علیهما السلام داشتند به بصره گریخته بودند، و شبث بن ربعی که از این گروه بود، نقش عجیبی را بازی کرد. او سوار بر قاطری شده که دم آن را بریده و اطراف گوش‌های آن را قطع کرده و یک قبای پاره‌ای بر تن پوشیده بود، با این حال وارد بصره شد و صدای واغوثاه بلند کرد. این حالت و این صدا سبب شد که گروهی دور او را بگیرند و برای برانداختن نهضت مختار طرحی بریزند.

در آن زمان «مصعب بن زبیر» برادر عبداللّه استاندار بصره بود. او نیز مختار را برای خود مزاحم می‌دانست و بیم آن داشت که مبادا عراق را از دست عبداللّه بن زبیر به درآورد. او نیز با سپاهی گران، همراه این گروه عازم کوفه شد و

سرانجام پس از درگیری‌های فراوان، مختار در دارالأماره کشته شد. عجب اینجاست هنگامی که سر مختار را برای مصعب بن زبیر بردند 30000 درهم به آورندۀ سر جایزه داد و به زنان مختار پیام فرستاد که از شوهر خود تبرّی بجویند.

برخی از همسران او تبری جستند ولی همسر دیگر او دختر نعمان بن بشیر بود، تبرّی نجست، و او نیز به خاطر تبری نجستن، کشته شد.

5 انقلاب عبدالرحمن بن محمد بن اشعث

تشریح این انقلاب و تفصیل آن، برای ما مطرح نیست. نقطۀ مهم این است که خطابه‌های این گروه، درست مأخوذ از خطابه‌های حسین بن علی علیهما السلام بود، گویا از انقلاب او، انقلاب دیگری پیدا شده و از فکر او، فکر دیگری جوشیده است.

عبدالرحمن فرزند محمد، فرزند اشعث بن قیس است. اشعث در قتل امیر مؤمنان و محمد فرزند او در قتل مسلم بن عقیل دست داشتند ولی نوه اشعث به نام عبدالرحمن فرمانده سپاهی بود که حجاج آنان را به سیستان و بلوچستان اعزام کرده بود تا به کشورگشایی بپرازند، فرمانده سپاه احساس کرد پیشروی با خطر عظیمی روبروست و با کشته شدن غالب مجاهدان، پایان خواهد یافت، و لذا به حجاج نامه نوشت که پیشروی را متوقف سازد، اما حجاج از این کار راضی نبود و در نامه‌ای او را توبیخ کرد و گفت: اگر به سوی دشمن، پیشروی نکنی، تو را از فرماندهی برکنار می‌کنم و برادرت، اسحاق بن محمد فرمانده سپاه خواهد بود.

نامه‌های حجاج به عبدالرحمن رسید، و او بر عقیدۀ خود ثابت بود. بزرگان سپاه را جمع کرد و نامه‌های حجاج را برای آنان خواند و موضع دشمن و

سرانجام خطرناک آن را گوشزد کرد. همگان با عبدالرحمن هماهنگ شدند و تصمیم گرفتند که از همانجا به عراق برگردند و حجاج را از مقام خود برکنار کنند. سپاه با یک خیزش پس از طی فرسنگ‌ها وارد بصره شد، و عجیب این که مردم بصره از پیر و جوان، برای خلع حجاج و عبدالملک خلیفۀ اموی، که حجاج عامل او بود، با عبدالرحمن بیعت نمودند و در سال 81 نبردی میان شامیان به رهبری حجاج و عراقیان به رهبری عبدالرحمن درگرفت، و کشتار عظیمی در «دیرالجماجم» در هفت فرسنگی کوفه به راه افتاد. و سرانجام، جنگ به نفع شامیان پایان یافت و عبدالرحمن و سران سپاه او نیز کشته شدند. شگفت اینجاست که در این نهضت، کمیل بن زیاد نخعی، حتی سعید بن جبیر تابعی و حسن بن حسن (حسن مثنی) شرکت داشتند، در حالی که بین این صالحان که از یاران خالص امیرمؤمنان بودند با عبدالرحمن تفاوت و فاصلۀ زیادی بود ولی همۀ آنها با وجود تفاوت‌های مکتبی در برانداختن شجرۀ خبیثه و نظام اموی مشترک بودند و نباید این نوع مشارکت را گواه بر وحدت عقیده و مکتب آنان دانست. و سرانجام سعید بن جبیر و کمیل بن زیاد نخعی به وسیلۀ حجاج به وضع فجیعی کشته شدند امّا سرسوزنی از مکتب علوی، عدول نکردند. آنچه مهم است این که خطابه‌های عبدالرحمن و یاران او همگی برگرفته از خطبه‌های علی علیه السلام و سخنان سالار شهیدان امام حسین علیه السلام بود. سرانجام انقلاب حسینی که در سال 61 رخ داد. با سه انقلاب، انقلاب توّابان، انقلاب مختار و انقلاب عبدالرحمن تداوم یافت، ولی در عین حال، انقلاب عبدالرحمن در سال 81 رخ داد و چهل سال بعد، انقلاب عظیم‌تری، این سه انقلاب را دنبال کرد و این حاکی از آن بود که شعله‌های انقلاب، هنوز در دلها خاموش نشده است.

فصل چهاردهم: انقلاب زید دنبالۀ انقلاب حسین بن علی علیهما السلام

اشاره

انقلاب زید، ششمین انقلاب بود که پس از انقلاب حسین بن علی علیهما السلام رخ می‌داد و همگان از انقلاب سرور شهیدان الهام می‌گرفتند و هدف همگان، اسقاط نظام اموی بود. هر چند برخی از این انقلاب‌ها در اهداف با یکدیگر تفاوت‌هایی داشتند، ولی همگی در این که درخت خبیث نظام اموی را از ریشه بکنند، وحدت نظر داشتند.

در زندگانی زید بن علی چیزهایی رخ داد که اگر روایات آنها صحیح و معتبر باشند، نمی‌توانند انگیزۀ اصلی انقلاب او را تشکیل دهند، حداکثر می‌توانند به عنوان جرقه‌هایی آتش انقلاب را در روح او شعله‌ور سازند، مثلاً در گذشته یادآور شدیم که هشام در مجلس خود به زید اهانت کرد، ولی این اهانت، سبب این نهضت گسترده نمی‌تواند باشد.⁽¹⁾

. ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص 77-86.

زید انقلابی که هرگاه نام خدا را می‌شنید، از خود بی‌خود می‌شد، هرگز

دست به انقلابی نمی‌زد که در آن، جان خود و یارانش را فدا سازد، مگر این که در آن، یک مصلحت عمومی باشد، مصلحتی که مورد رضای خدا و رسول صلی الله علیه و آله او و امام زمان او باشد.

آنچه می‌تواند این حقیقت را روشن سازد، مطالبی است که در این مورد، یادآور می‌شویم:

اینک هر دو را بررسی می‌کنیم:

رسول گرامی صلی الله علیه و آله کشته شدن وی همراه با یاران را پیش‌بینی کرده و فرموده است: آنان بدون حساب وارد بهشت می‌شوند و در روایت دیگر، او را مظلوم اهل‌بیت علیهم السلام دانسته و فرمود او هم‌نام محبوب خانواده ما (زید بن حارثه) است.

همچنان که امیرمؤمنان وقتی در محلّۀ «کناسه» کوفه بود گریست و اشک ریخت و یارانش را گریاند به خاطر این که فرزندی از فرزندان او در اینجا به دار آویخته می‌شود.

امام باقر علیه السلام برادر بزرگتر او می‌فرمود: او سرور خاندان و کسی است که انتقام خون آنان را می‌گیرد، این کلمات، حاکی از آن است که وی با یک انگیزه دینی قیام کرده که شایستۀ این همه تکریم گشته است.⁽¹⁾

. صدوق، عیون اخبارالرضا علیه السلام، باب 25، ص 250 و 251.

این کلمات و نظائر آنها⁽²⁾که در مصادر یاد شده در پاورقی فراوان دیده

می‌شود، حاکی از نیّت پاک و انگیزۀ الهی اوست و ما به اختصار برخی از کلمات ائمه اهل‌بیت علیهم السلام را دربارۀ او نقل کردیم.

اکنون به گفتارهای او در آغاز نهضت توجه کنیم:

او در آغاز نهضت، این سخنان را بر زبان می‌آورد:

. البغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق، ص 35-36.

2) (2) . ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص 87.

آنان به حق قضاوت کند و خدا بهترین داوران است.⁽¹⁾

. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج 44، ص 329.

زید می‌گوید: و أنّ اللّه یصلح بین أمّة محمّد صلی الله علیه و آله.

امام حسین علیه السلام می‌فرماید: إنّما خرجت لطلب الاصلاح فی أُمّة جدّی.

بین هر دو جمله یک نوع توافق و هماهنگی وجود دارد.

زید انقلابی در کوفه، مدّت مدیدی به سر برد و یارانش با او بیعت کردند و محتوای بیعت چنین بود:

«من شما را به کتاب خدا، و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و نبرد با ستمگران، و پس گرفتن حق مستضعفان و یاری محرومان، و تقسیم درآمدهای عمومی بین همگان و باز گرداندن اموال مردم به صاحبانش و باز گرداندن قوایی که در سرزمین دشمن هستند و کمک به خاندان رسالت در برابر کسانی که به آنان ستم کرده‌اند و حقوق ما را غصب کرده‌اند، دعوت می‌کنم». آن‌گاه که گفتند: بلی، دست در دست آنان می‌گذاشت و می‌گفت: «بر شما باد که پیمان و میثاق خدا و عهد رسول خدا را محترم بشمارید که به بیعتی که با من کردید، وفادار باشید و با دشمن من بجنگید و مرا در پنهانی و آشکار، کمک کنید.» آن‌گاه که مخاطب می‌گفت: بلی، دست در دست او می‌کشید و می‌گفت: اللهم اشهد.⁽²⁾

شما اگر این سخن را با سخنی که حسین بن علی علیهما السلام به هنگام روبرو شدن با «حرّ بن یزید ریاحی» فرمود مقایسه کنید خواهید دید، روح هر دو خطبه یکی است، هر چند در الفاظ با هم اختلاف دارند.

آن‌گاه که حرّ بن یزید ریاحی او را از حرکت بازداشت، برخاست و در بین دو سپاه چنین گفت: «جدّم رسول خدا فرموده است که هر کس فرمانروای ستمگری را ببیند که حرام‌های خدا را حلال می‌شمارد و پیمان‌های خدا را می‌شکند و با روش پیامبر خدا مخالفت می‌ورزد و با بندگان خدا با ستم رفتار می‌کند و نسبت به این سلطان با رفتار و گفتار، پرخاش نکند، بر خدا حق است که او را در جایگاه همان سلطان قرار دهد. آگاه باشید امویان طاعت شیطان را برگزیدند، و پیروی از خدای رحمان را به کناری نهادند، فساد را گسترش داده‌اند، حدود الهی را در مورد مجرمان، تعطیل کرده‌اند. درآمدهای عمومی را به خود اختصاص داده‌اند. حرام خدا را حلال، و حلال خدا را حرام کرده‌اند. من سزاوارترین کسی هستم که باید این وضع را دگرگون سازم».⁽¹⁾

. طبری، تاریخ الطبری، ج 4، ص 304، سخن امام در صفحات گذشته نیز آمده است.

البته این نوع سخنان مشابه، میان سرور شهیدان و زید بن علی علیه السلام فراوان است، ما به همین مقدار بسنده می‌کنیم.

آمادگی برای شهادت

سخنان زید، از آغاز تا پایان، حاکی از آن است که او خود را برای شهادت آماده کرده بود و هرگز در فکر سلطنت، و حکمرانی نبود، کسانی که او را متهم به طلب سلطنت و خلافت می‌کنند، شخصیت زید را نشناخته‌اند و با محیط او آشنا نبوده‌اند، زیرا همۀ شرایط برای کشته شدن او مساعد بود، در چنین شرایطی که شکستِ نظامی وی قطعی بود، کسی برای به دست گرفتن سلطنت و حکومت

برنمی‌خیزد، بلکه برای بیدار کردن جامعه و تحریک آنان برای قطع ریشۀ ناپاک، ولو با شهادت خویش دست به خیزش می‌زند، دلیل بر این که او آمادۀ شهادت بود، متعدد است، از جمله:

دلبستگی به این گروه‌ها کار انسان‌های بسیار ساده‌لوح است، نه حکیمی مانند زید که بر آنها تکیه کند و جدّاً خواهان سرنگونی دولتی و ایجاد دولتی دیگر باشد که خود او در رأس آنها قرار گیرد.

مردم شام با مردم کوفه تفاوت ریشه‌ای داشتند، مردم شام، غالباً یکدست بودند و در سرزمینی زندگی می‌کردند که سالیان درازی مستعمرۀ روم بود، در حالی که کوفه، قبل از خلافت عمر بن خطاب، نقطۀ کوچکی بود و در زمان وی به صورت شهری درآمد که جمعیت آن نوعاً مهاجر و خانواده‌های سربازان

بودند واز نظر فرهنگ و تربیت و تفکر از ملّیت‌های گوناگون تشکیل می‌شد، بهره‌گیری از این جمعیت متنوع، آن هم در راه هدفی که در آن جانبازی مطرح است، بسیار مشکل می‌نمود، ولی زید، چون آمادۀ شهادت بود، بیعت‌های آنان را پذیرفت، زیرا نظرش این بود که سکوت مرگبار را بشکند و امّت اسلامی را از خواب غفلت بیدار سازد، هر چند نتواند به همۀ آرزوهای خود، برسد.

یک نگاه به شمار بیعت کنندگان و حاضران، کافی است که نشان دهد، مردم کوفه تا چه اندازه بی‌تفاوت بودند و پایداری آنان چه قدر اندک بود، دفتری که در آن، نام بیعت کنندگان ضبط شده بود، رقم 25000 نفر را نشان می‌داد، در حالی که در روز قیام، فقط 218 نفر حضور یافتند. وقتی او دربارۀ متخلفان پرسید، گفتند، آنان در مسجد، محاصره شده‌اند. او در پاسخ گفت: سبحان‌اللّه، این عذر بیعت کنندگان نیست!!

از این بیان روشن می‌شود برخی از تاریخ نویسان که می‌خواهند انگیزه‌های انقلاب او را با امور جزئی و اختلافی که با امیران اموی داشت، توجیه کنند، از روحیات و شرایط حاکم بر انقلاب زید ناآگاهند و آن را نادیده می‌گیرند و این بسان آن است که فرو ریختن کتاب‌های یک قفسه را علت زلزلۀ بزرگی بدانیم که در نقطه‌ای رخ داده است.

فراگیر بودن نهضت

در حالی که تعداد بیعت‌کنندگان با زید طبق دفتر نام‌نویسی سپاه حدود 25000 نفر بود، و اکثر آنان از حضور، تخلف ورزیدند، یا به خاطر یک سهل‌انگاری، محاصره شدند، امّا در میان بیعت کنندگان، شخصیت‌های علمی فراوانی به چشم می‌خورد که به برخی اشاره می‌کنیم:

. ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص 111-116.

بنی‌امیه بود و سپس قاضی بنی‌عباس شد. او همراه با منصور بن معتمر با زید بیعت کرد، ولی به خاطر گرفتاری، موفق به مشارکت در نهضت نشد، و همچنین شخصیت‌های دیگری از محدّثان و فقیهان، دست بیعت به او داده بودند که برای تفصیل اسامی آنان و همچنین اسامی کسانی که به عنوان مبلغ و داعی به اطراف و اکناف اعزام شده بودند به کتاب بحوث فی الملل و النحل مراجعه شود.⁽¹⁾

. سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، ج 7، ص 298 تا 303.

توطئه برای شکست نهضت

سرانجام، انقلاب زید کم‌کم به آغاز خود نزدیک می‌شد و بر اثر دعوت مبلغان، گروه‌هایی به او می‌پیوستند ولی مفسدان و مزدوران دستگاه اموی که می‌خواستند این نهضت ناکام بماند، به حیله‌هایی متوسل می‌شدند، مثلاً سؤال می‌کردند که نظر شما دربارۀ شیخین چیست؟ اگر او به ستایش آنها برمی‌خاست، شیعیان از او دور می‌شدند و اگر نکوهش می‌کرد، اهل سنت از او روی برمی‌گرداند. او به نحوی پاسخ این پرسش‌ها را می‌داد که تفصیل آن، فعلاً برای ما مطرح نیست.

کوفه در آستانۀ انقلاب

در دوران حکومت هشام بن عبدالملک عراق، دربست در اختیار عاملان او بود، رئیس «حیره» که شهری است بین کوفه و نجف در اختیار «یوسف بن عمر» و شهر کوفه در اختیار «حکم بن صلت»، و رئیس پلیس «عمروبن عبدالرحمان»

بود، مع الوصف زید بن علی آن چنان از پنهان کاری استفاده کرد که با وجود جاسوسان فراوان، کسی از وضع او مطّلع نشد. کسانی که با زید بیعت می‌کردند، واسطه‌ها، صورت‌های خود را پوشانده و اصلاً نمی‌دانستند از کجا وارد می‌شوند و از کجا خارج می‌شوند.

انقلاب پیوسته در حال اوج‌گیری بود که ناگهان نامه‌ای از هشام بن عبدالملک به حیره رسید و او را از غفلتی که وی را فرا گرفته بود نکوهش کرد و جریان مقدمات قیام زید بن علی را در آن نامه نوشت. سرانجام، جاسوسان به کار افتادند. هر چه هم حکومت وقت، نیروهای خود را به اطراف فرستاد و به آنان گفت با شیعیان واقعی تماس بگیرید و خود را به عنوان شیعه که از مدینه آمده و قصد دارد وجهی را به زید بن علی بدهد، معرفی کردند مؤثر نیفتاد، فقط تنها چیزی که به دستش آمد، انقلاب او در شب چهارشنبه نخستین شب از ماه صفر سال 122، خواهد بود.

طبری می‌نویسد:

امیر کوفه، با یک دعوت عمومی، مردم را به مسجد کوفه فراخواند و از این طریق اطمینان پیدا کرد که بخشی از کسانی که با زید بیعت کرده‌اند، در محاصره مسجد خواهند ماند و شب هنگام که زید خروج می‌کند نخواهند توانست به او بپیوندند. هنگامی که خبر به زید رسید، فهمید که برنامه‌اش لو رفته و لذا جایگاه خود را عوض کرد و آمادۀ خروج شد، زیرا تأخیر، جز دستیابی به محل حضور او ثمر دیگری نداشت.⁽¹⁾

. طبری، تاریخ الطبری، ج 5، ص 499.

سرانجام طبق وعدۀ خود، از مخفیگاه بیرون آمد و عدۀ کمی از بیعت

کنندگان، دور او جمع شدند، هنگامی که پرچم‌های برافراشته را در اطراف خود دید، گفت، سپاس خدایی که دین ما را کامل کرد، در حالی که من از رسول خدا شرم داشتم که به نزد او بروم در حالی که امّت او را امر به معروف و نهی از منکر نکرده باشم.

خالد بن صفوان می‌گوید: در آن لحظه از زید شنیدم که فرمود: ای مردم بر شما باد جهاد. جهاد پایۀ دین و عمود خیمۀ اسلام است، و مشعل ایمان است.

بدانید مردمی که جهاد را ترک کردند، خوار و ذلیل شدند.⁽¹⁾

. السیاغی، الروض النضیر، ج 1، ص 106.

او مرکز انقلاب خود را به بیرون کوفه منتقل کرد و نشانه این بود که هرگاه نی بلندی را که بر سر آن آتش است ببینند از هر جا که هستند به سوی آن بیایند.

به هنگام صبح که این برنامه آغاز شد، از مجموع بیعت کنندگان، فقط 218 نفر حاضر شدند، بقیه یا از ترس نیامدند و یا در مسجد در محاصره بودند. او به سوی کوفه حرکت کرد، در حالی که این جمعیت کم، از او حمایت می‌کردند.

آتش جنگ بین دو گروه شعله‌ور شد، امّا بر اثر نبودن یک برنامۀ دقیق در اندک زمانی، یاران زید شکست خوردند و تنها جمعیّت کمی باقی ماندند ولی در عین حال جنگ میان دو گروه تا غروب ادامه داشت و خود زید هم در این حالت، مجروح شد، ولی در عین حال این رجز را می‌خواند:

أذُلُّ الحیاةِ و عِزُّ المماتِ؟ و کلاً أراهُ طعاماً وبیلاً

فإن کان لابدّ من واحدٍ فَسَیری إلی الموت سَیراً جمیلاً

آیا باید میان زندگی با خواری و مرگ با سرافرازی یکی را انتخاب کنم؟ من که هر دو را لقمه‌هایی رنج‌آور می‌یابم.

اگر ناگزیر باید یکی را برگزینم، من گام برداشتن به سوی مرگ را حرکتی زیبا می‌دانم.

سرانجام تا هنگام مغرب، دو سپاه با هم درگیر بودند و در عین حال جایگاه دقیق زید روشن نبود، ولی چون تیری بر پیشانی زید نشست، در پی فردی بودند که بتواند این تیر را از پیشانی او بیرون کشد، اتفاقاً فردی که در این کار تخصص داشت، پیکان را از پیشانی او بیرون کشید ولی خونریزی فراوان سبب شد که جان سپارد. یاران او فوراً جنازه را کف نهر کوچکی دفن کردند و خاک بر روی آن ریختند، سپس آب جاری راه انداختند، آن کس که تیر را از پیشانی او درآورده بود، جای قبر را دانست و فردا صبح به نزد فرماندار کوفه رفت و او را از جایگاه زید آگاه ساخت. لشکری به آن نقطه اعزام شد و بدن او را از خاک درآوردند، سر او را به نزد فرماندار فرستادند و بدن او به صورت برهنه به دار آویختند.

فرصت‌طلبان که هر لحظه به سویی گرایش دارند، شکست زید را شکست عقیدۀ او دانستند و به نفع بنی‌امیه و تضعیف روحیۀ شیعیان، شعر سروده‌اند که در میان آن این یک بیت بیشتر اثر می‌گذارد.

صلبنا لکم زیداً علی جذعِ نخلة ولم أر مهدیّاً علی الجذع یُصلب

«ما زید را بر شاخه خرمایی به دار آویختیم و هرگز ندیده‌ایم که مهدی بر شاخه‌ای به دار آویخته شود».

مدّت‌ها این بدن بر بالای دار بود تا این که هشام بن عبدالملک، به فرماندار کوفه به نام یوسف نوشت جسد او را از دار پایین بیاورد و آتش بزند و خاکستر

آن را به باد بسپارد.⁽¹⁾

. مسعودی، مروج الذهب، ج 3، ص 207.

و در مقابل، شعرای شیعه قصائد سوزناک و در عین حال حرکت آفرینی دربارۀ او سرودند که به تفصیل در اصل کتاب آمده است. مرحوم سید محسن عاملی در این مورد، قصیده‌ای دارد که در جواب این شعر، چنین می‌گوید:

فان تصلبوا زیداً عناداً لجدّه فقد قُتِلتْ رسلُ اللّه و صُلِّبُوا

«اگر زید را به خاطر دشمنی با جدّش به دار آویختند، این کار جدیدی نیست، پیامبران الهی نیز کشته شدند و به دار آویخته شدند».⁽²⁾

این زندگانی پرافتخار و ظلم‌ستیزانه زید بن علی علیه السلام است که با شهادت خود، خط سرخ شهادت را تداوم بخشید، ولی آن چنان نبود که انقلاب او با شهادتش خاموش گردد، بلکه نهضت‌پس از او به وسیلۀ فرزند و عموزادگانش، ادامه یافت.

فصل پانزدهم: رهبران قیام‌های زیدیه

همان طور که یادآور شدیم چراغی را که زید بن علی برافروخت، با کشته شدن وی خاموش نگشت. گروهی انقلاب او را تعقیب کردند که در تاریخ آنان را «اصحاب انتفاضه» خوانده‌اند و هر یک در تاریخ، سرگذشت گسترده‌ای دارند، ولی ما با اختصار این فصل را به پایان می‌بریم.

از وی پسرش ادریس بن ادریس، دولت أدارسه را در مغرب برپا کرد که مسعودی در تاریخ خود آن را آورده است.⁽¹⁾

. مسعودی، مروج الذهب، ج 3، ص 296.

وقتی محمد بن ابراهیم طباطبا درگذشت، برادرش قاسم بن ابراهیم به هند فرار کرد و در سال 254 در آنجا درگذشت و پسرش حسین بن قاسم به یمن رفت و در آنجا قیام دیگری را رهبری کرد.

فصل شانزدهم: پیشوایان علمی زیدیه

اشاره

در فصل گذشته، با چهره‌های جهادی انقلاب زید آشنا شدیم، در این فصل با اسامی و زندگی اجمالی عالمان و مجتهدان زیدی آشنا می‌شویم که به تدریج با خط امامان اهل‌بیت علیهم السلام فاصله گرفته و فقه و عقاید خاصی را پی‌ریزی کردند.

1. احمد بن عیسی بن زید (157-247)

امام احمد بن عیسی بن زید بن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب، مکنّی به ابوعبداللّه، وی در دوم ماه محرّم سال 157 ه. ق دیده به جهان گشود و پدر خود را که عیسی بن زید باشد در دوران کودکی از دست داد.

ذهبی در میزان الاعتدال می‌نویسد: وی مؤلّف کتاب «الصیام» است و از «حسین بن علوان» نقل حدیث می‌کند و محمد بن منصور از او روایت کرده است.

یکی از درس آموختگان نزد او به نام ابوجعفر محمد بن منصور کوفی یک رشته روایاتی را از احمد بن عیسی نقل کرده و در حقیقت، امالی اوست. و به نام

«رأب الصدع» در سه جلد چاپ شده است. محقّق کتاب می‌گوید: این کتاب به سان صحیح بخاری نزد اهل‌بیت نبوی است.⁽¹⁾

. احمدبن عیسی، رأب الصدع، ج 1، ص 11.

احمد بن عیسی در آن کتاب 2790 حدیث، از رسول خدا و حضرت باقر و حضرت صادق علیهم السلام نقل کرده است و غالب روایات او از پیامبر صلی الله علیه و آله از غیر طریق اهل‌بیت علیهم السلام است، ولی در عین حال از آن دو امام بزرگوار نیز، نقل حدیث کرده است. مطالعۀ کتاب امالی برای کسانی که بخواهند با مذهب زیدی آشنایی بیشتری پیدا کنند، بسیار مفید است.

2. القاسم الرسّی

قاسم فرزند ابراهیم (ابن طباطبا) فرزند اسماعیل فرزند ابراهیم فرزند حسن مثنّی، معروف به قاسم رسّی، در حقیقت، پایه‌گذار مذهب زیدی در یمن و جدّ یحیی بن حسین، معروف به امام هادی است که حکومت زیدیه را در یمن پایه‌گذاری کرد.

آنگاه که برادر او به نام محمد بن ابراهیم جام شهادت نوشید، او در مصر بود و کم‌کم دعوت خود را آغاز کرد و از نقاط مختلف پاسخ مثبت شنید. پس از گذشت زمان و جمع‌آوری انسان‌هایی که با او بیعت کرده‌اند در سال 219 در کوفه قیام کرد ولی دعوت او با شکست روبرو شد. سرانجام در سرزمین «رسّ» نزدیک ذی‌الحلیفه، اقامت کرد و در سال 246 در حالی که 77 سال داشت، چشم از جهان پوشید و آثار فراوان علمی از خود به یادگار گذاشته است.⁽²⁾

3. یحیی بن الحسین بن القاسم الرسّی (امام هادی) (245-298)

این شخصیت بزرگ زیدی معروف به امام هادی است که در سال 245 در مدینۀ منوره چشم به جهان گشود، و در سال 280 قیام کرد و با قرامطه و قبیلۀ بنی‌الحارث درگیری‌های زیادی داشت. گسترش دعوت او، از یمن فراتر رفت و در مکّه هفت سال به نام او خطبه خواندند. سرانجام با سمّ در 53 سالگی جهان را وداع گفت و در جایگاه خاصّی که روبروی محراب مسجدی در صعده در یمن ساخته بود، به خاک سپره شد. او پایه‌گذار دولت زیدی در یمن است و آثار فراوانی دارد.⁽¹⁾

. سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، ج 7، ص 396 تا 397 مراجعه شود.

4. الناصر للحق ابومحمد الحسن بن علی (اطروش) (230-304)

اگر یحیی بن الحسین معروف به امام هادی پایه‌گذار دولت زیدی در یمن است، ایشان پایه‌گذار مذهب زیدی در طبرستان (گرگان) به شمار می‌رود. او و محمد بن زید در جرجان زندگی می‌کردند. وقتی محمد بن زید کشته شد وی به دیلمان (مازندران) رفت که همگی در آنجا کافر و زرتشتی بودند. از سال 287، هفت سال پس از پیروزی امام هادی در یمن، دعوت خود را آغاز کرد و همگان را به اسلام فرا خواند. او آثار علمی چندی دارد که در منابع زیر آمده است.⁽²⁾

سرانجام او در شهر آمل درگذشت و این حاکی از آن است که وی در صدد گسترش دعوت خود بوده است.

5. الامام المرتضی، ابوالقاسم محمد بن یحیی (278-313)

او فرزند امام هادی است که بعد از مرگ پدرش در سال 199، مردم با او بیعت کردند و بخش بزرگی از سرزمین حمدان و نجران و خولان در اختیار او بود، او به سوی قرامطه رفت، و قسمتی از آنان را نابود کرد، ولی پس از دو سال حکومت، به نفع برادرش ناصر کنار رفت و حکومت را به او واگذار کرد. او آثار علمی دارد که در مدارک یاد شده آمده است.⁽¹⁾

. محلّی، حمید بن احمد، الحدائق الوردیّة، ج 2، ص 41-46؛ حبشی، حکام الیمن، ص 46.

6. الناصر لدین اللّه احمد بن یحیی بن الحسین

او فرزند دوم امام هادی است و پس از کناره‌گیری برادرش محمد بن یحیی، در سال 301 مردم با او بیعت کردند و افراد زیادی دور او را گرفتند حتی مردم نجران و همدان نیز اطاعت او را پذیرفتند. او توانست به کشور سر و صورت بدهد و بیشترین درگیری‌های او با گروه باطنیه (اسماعیلیه) بوده است. سرانجام، در سال 320 پس از 20 سال حکومت درگذشت و در صعده در یمن در کنار قبر برادرش به خاک سپرده شد.⁽²⁾

7. امام مؤید ابوالحسین احمد بن حسین بن هارون (333-411)

در کتاب الحدائق الوردیه او را چنین معرفی می‌کند: «یگانۀ زمان خود و فرید عصر خویش و حافظ علوم عترت، و ناصر فقه ذرّیّۀ پیامبر بود».

او انسانی بسیار متواضع بود و با فقیران و تهیدستان همنشین بود. هدایا را به بیت‌المال رد می‌کرد و صالحان را گرامی می‌داشت. وقتی تنها می‌شد قرآن را با صوتی غم‌انگیز می‌خواند.⁽¹⁾

. محلّی، حمید بن احمد، الحدائق الوردیّة، ج 2، ص 65.

از آغاز کتاب تهذیب شیخ طوسی استفاده می‌شود که ابوالحسین در آغاز کار، امامی اثناعشری بوده است، ولی به عللی مذهب زیدی را برگزید.⁽²⁾

8. الحاکم الجشمی (413-494)

نام او محسن بن محمد بن کرامه، اهل بیهق است به حاکم جشمی معروف است. یکی از مفسران بزرگ و متبحّر در دانش کلام است.

او استاد زمخشری است. تحصیلات خود را در نیشابور و غیره به پایان رساند. دعوت او به صنعای یمن نیز رسید و سرانجام در مکّه کشته شد، آثار بسیار مفیدی برجای نهاده است که عدد آنها به 42 اثر می‌رسد.⁽³⁾

کعبی معتزلی کتابی به نام «ذکرالمعتزله» دارد و قاضی عبدالجبار آن را تکمیل کرده و به نام «فضل الاعتزال و طبقات المعتزله» تدوین کرده است.

حاکم جشمی به تکمیل آن پرداخته و دو طبقه بر آن افزوده است. قاضی عبدالجبار طبقات معتزله را به 10 طبقه تقسیم کرده و او آن را به 12 طبقه رسانده است. خوشبختانه این کتاب در سال 1406 ه. ق چاپ شده است.⁽⁴⁾

9. نشوان بن سعید حمیری (... - 573)

ترجمه‌نگاران دربارۀ او می‌نویسند، یگانۀ زمان خود بوده و آگاه‌ترین فرد، در علم لغت و نحو و تاریخ بوده، علاوه بر این‌ها سخنور زبردستی به شمار می‌آمد در علم لغت، کتابی در هشت جلد نوشته است. او در سال 573 درگذشته است، و از آثار او فقط کتاب «الحورالعین و تنبیه السامعین» در سال 1916 م.

تحقیق و منتشر شده است.

10. المنصور باللّه عبداللّه بن حمزة بن سلیمان (561-614)

عبداللّه بن حمزة بن سلیمان، نسب خود را به ابراهیم بن طباطبا بن اسماعیل دیباج می‌رساند. در الحدائق الوردیة، شرح حال گسترده‌ای از او آمده است.

وی در سال 593 مردم را به امامت خویش دعوت کرد و یک سال بعد، مردم با وی بیعت کردند و در سال 614 درگذشت. او آثار فراوانی دارد، و از اشعار نغز او این است:

بنی عمّنا إنّ یوم «الغدیر» یشهد للفارس المعلِم

أبونا علیِّ وصیُ الرسولِ و مَنْ خصّه باللوا الأعظِم

لکم حُرمة بانتساب إلیه وها نحن من لحمه والدم

ای عموزادگان ما...! روز غدیر گواهی بر فضیلت شهسوار نامدار است

پدر ما علی وصی پیامبر است و کسی است که پرچم بزرگ را فقط به او داد

و شما نیز به خاطر فرزندی او گرامی هستید و ما از گوشت و خون او هستیم.⁽¹⁾

. محلّی، حمید بن احمد، الحدائق الوردیّة، ج 2، ص 132-182؛ علّامه امینی، الغدیر، ج 5، ص 396-400.

11. المؤیّد باللّه یحیی بن حمزة بن علی (669-749)

او امام مؤید باللّه، ابوادریس یحیی بن حمزه فرزند علی بن ابراهیم فرزند یوسف بن علی فرزند ابراهیم بن محمد، فرزند احمد بن ادریس بن جعفر، فرزند امام علی النقی، فرزند امام جواد، فرزند امام رضا علیه السلام است.

او به علم فراوان، و اطلاع گسترده، در علم کلام معروف بود و استاد علم فصاحت و بلاغت به شمار می‌آمد، بعد از وفات «محمد بن مطهّر» بر مسند امامت نشست و در سال 749 در سن 82 سالگی درگذشت. از آثار او آنچه که به دست ما رسیده است، کتابی است به نام «الطراز» که بازگو کنندۀ اسرار بلاغت و علوم حقایق اعجاز است که از نگارش آن در سال 728 فارغ شده و در سال 1332 در قاهره به چاپ رسیده است و ما از این کتاب در بحث‌های خود به نام «الالهیات» بهره بردیم.

او کتاب دیگری به نام «الدیباج الوضّی فی الکشف عن اسرار کلام الوصیّ» نگاشته است که به دست ما نرسیده است.⁽¹⁾

. مؤیدی، التحف شرح الزلف، ص 120-123؛ حبشی، حکام الیمن، ص 133-148.

12. احمد بن یحیی المرتضی (764-840)

او ادبیات و لغت و علوم دینی را از خانوادۀ خود فرا گرفت و به حدّی رسید که پس از وفات ناصر صلاح‌الدین، علما با او بیعت کردند. در عین حال طایفۀ وزرا با فرزند الامام ناصر بیعت نمودند و پیروزی با گروه دوم بود و ابن‌المرتضی به زندان افتاد و بسیاری از آثار را از زندان نوشت تا این که در سال 840 چشم از

این جهان پوشید. آثار فراوانی از ایشان به جای مانده که برخی از آنها به چاپ رسیده است:

. مؤیدی، التحف شرح الزلف، ص 127-128؛ شوکانی، البدر الطالع لمحاسن من بعد القرن السابع، ج 1، ص 122؛ البحر الزّخار، مقدمه بقلم علی عبدالکریم شرف الدین، ص 19-26.

13. المنصور باللّه قاسم بن محمد علی (967-1029)

او مؤلف کتاب‌های «الاساس» و «الاعتصام» است و در سال 1006 مردم را به امامت خود، دعوت کرد و با جهاد و اجتهاد خود، فقه را احیا نمود و در سال 1029، در سن 62 سالگی از دنیا رفت.

اینها شخصیت‌های علمی و برجستۀ مذهب زیدی هستند که ما در این جا به اختصار از آنها یاد کردیم. مسلّماً بعد از اینها شخصیت‌هایی آمده‌اند که در عین زیدی بودن گرایش‌های خاصی داشته‌اند و ما برای آنان فصل جداگانه‌ای را گشودیم.

فصل هفدهم: شخصیت‌های زیدی با گرایش‌های ویژه

اشاره

مذهب زیدی این ویژگی را دارد که در عقاید، عقل‌گراست، و بیشتر به مذهب معتزله نزدیک است، و فقط در امامت با آن اختلاف دارد و در فقه بیشتر با مذهب حنفی نزدیک است و از قیاس و استحسان استفاده می‌کند، و این شیوه از زمان امام یحیی الهادی (245-298 ه) تاکنون در نزد زیدیه رایج است، ولی برخی از شخصیت‌ها هم هستند که از شیوۀ غالب مذهب زیدی فاصله گرفته‌اند، و بیشتر به سلفیه و اهل حدیث گرایش دارند، و برخی از جنبش وهّابیّت که مدّعی مبارزه با شرک است، حمایت کرده‌اند.

از کسانی که به سلفیه و اهل‌حدیث نزدیک شده‌اند، می‌توان ابن‌الوزیر در قرن دوازدهم را نام برد. و از شیوۀ دوم یعنی مؤیدان وهابیت، ابن‌الامیر صنعانی قابل ذکر است و کسی که هر دو گرایش را با هم جمع کرده است. شوکانی است، که اینک به برخی از گوشه‌های زندگی و شخصیت آنان، اشاره می‌کنیم.

1. ابن الوزیر

محمد بن ابراهیم معروف به ابن الوزیر (775-840)، او از تبار علمای زیدیه و از بزرگان علمای یمن بود. در صنعا و صعده و مکه دانش آموخت و در پایان عمر به عبادت پرداخت.⁽¹⁾

. شوکانی، البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع، ج 2، ص 81، برقم 39.

ابن حجر می‌گوید: او به علم حدیث اشتغال ورزید و بر خلاف روش خانواده‌اش که زیدی بودند به تسنّن، گرایش بیشتری داشت.⁽²⁾

شوکانی می‌گوید: سخنان او، شبیه علمای پیشین و پسین نیست، بلکه شیوۀ سخن او شبیه سخنان «ابن‌حزم ظاهری» و «ابن تیمیّه» است و او در شمار علمای زیدی است که هرگز مقلد نبودند و دین خود را با بدعت‌هایی که در هیچ مذهبی از آن نیست نیالودند.

ابن الوزیر، کتابی دارد به نام «ایثارالحق علی الخلق»، بررسی این کتاب، مذاق و روش او را در مسائل کلامی، روشن می‌سازد. او می‌گوید:

من نویسندگان کتب عقاید را از نظر گذراندم، دیدم همۀ آنها علاقه‌مندند که در همۀ مسائل، مذهب خود را ثابت کنند (مثلاً اشعری به دنبال اثبات مکتب خود، و معتزلی دنبال اثبات مذهب خود است) ولی هرگز ندیدم مانند کتب فقهی، آراء دیگران را نقل کنند و آنچه که دلیل و برهان آن را اقتضا می‌کند بپسندند، در حالی که کتب عقاید شایسته‌ترند که از این روش پیروی کنند.

صحیح است که حق یک طرفه است ولی این بدان معنی نیست که حق در یک

فرقه از فرق جمع شده باشد، مگر این که اجماع بر آن باشد. و نادرترین روش در میان متکلمین، این است که علاقه به شناخت حق در میان اقوال مخالفان داشته باشند.

آن‌گاه، یادآور می‌شود چیزی که دایرۀ جدل را گسترش داده، حرص بر شناسایی چیزهایی است که برای بشر معلوم نمی‌شود ولی متأسفانه سعی بر درک آنها دارد.

بنابراین، آنچه که برای یک فرد عادی لازم است، شناسایی امور یاد شده است:

به نظر او این هفت چیز برای اسلام یک فرد عامی، کافی است و اگر هم شبهه‌ای رخ داد، می‌تواند از طریق قرائن روشن، به حلّ آنها بپردازد.⁽¹⁾

. ابن الوزیر، محمدبن ابراهیم، ایثار الحق علی الخلق، ص 15.

ظاهر سخن این است که او هرگونه بحث و بررسی در مسائل کلامی را

بی‌فایده دانسته و آنها را از مقولۀ «ما لا یدرک»، «لا طریق إلی معرفته» دانسته و حداکثر بحث را در همان امور هفت‌گانه، محصور می‌کند.

چیزی که می‌توان در این باره گفت: این است که همۀ انسان‌ها را به یک شیوه ملزم ساختن، بر خلاف فطرت است، آیا می‌توان مغزهای بزرگی مانند فارابی و ابن سینا و ابن رشد و خواجه نصیر را ملزم به اخذ امور سبعه نمود و از بحث در دیگر مسائل محروم کرد؟ ظاهراً ابن وزیر از موج سلفی‌گری که ابن تیمیه (661-728 ه) پدید آورده بود، و ابن قیّم (م 751 ه) آن را تغذیه کرد، متأثر بوده، و از یک طرف به اجتهاد مطلق در عقاید دعوت می‌کند و از طرف دیگر، هر نوع بحث و بررسی را بی‌ثمر می‌شمارد.

ابن‌الوزیر هر چند انسان هوشمندی بود، ولی او از یک نکته غافل بود و آن این که، سلفی‌گری مذهب نیست، و همیشه روش سلف بهتر از خلف نیست، آن‌چه میان انسان و خدا حجّت است کتاب خدا و سنّت پیامبر و عقل صریح است. اگر این سه را کنار بگذاریم، باب معرفت به روی ما بسته می‌شود.

شوکانی می‌نویسد: ابن‌الوزیر در مکّه نزد «ابن ظهیره» علم حدیث می‌خواند.

استاد به وی گفت: ای کاش تو مذهب امام شافعی و یا ابوحنیفه را انتخاب می‌کردی. در این هنگام ابن‌وزیر گفت: اگر بنا باشد من خودم را به فقیهی منتسب کنم، فقط مذهب قاسم رسّی، یا فرزند او امام هادی را انتخاب می‌کنم. آن‌گاه اسامی کتاب‌های وی را آورده است که ما فقط به سه کتاب، اشاره می‌کنیم:

سرانجام این مرد از مذهب زیدی دوری گزید و به مذهب اهل سنّت، نزدیک شد.⁽¹⁾

. شوکانی، البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع، ج 2، ص 190؛ زرکلی، الاعلام، ج 5، ص 300.

2. ابن الامیر صنعانی (1099-1186 ه)

اشاره

محمد بن اسماعیل بن صلاح از نوادگان یحیی بن حمزه حسنی وی در «کحلان» به دنیا آمد و به همراه خانواده‌اش در سال 1110 به «صنعا» مهاجرت کرد. دوبار به حجاز مسافرت نمود و علوم حدیث را در آنجا فرا گرفت و در علوم مختلف سرآمد زمان خود شد، و در صنعاء ریاست علمی به او رسید. وی مایل به اجتهاد بود و از پیروی علمای مذهب قبلی خود و نظریات فقهی آنان خودداری می‌کرد. یکی از کتاب‌های مهم او «سُبُل السلام» در شرح «بلوغ المرام» ابن حجر است. بلوغ المرام، تألیف ابن‌حجر، شامل روایاتی است که فقها، از آنها احکام فقهی را استنباط کرده‌اند.

به گفتۀ شوکانی، نخستین بار این کتاب (بلوغ المرام) توسط «مغربی» شرح شد و نام شرح او «البدر التمام» است که ابن الامیر صنعانی آن را خلاصه کرده و لغات آن را معنی کرده و به بیان ضعف و احادیثی که توسط ابن‌حجر تضعیف شده، پرداخته است.⁽²⁾

وی در این کتاب، برداشت مستقیم خود را از قرآن و روایات بیان می‌کند و به هیچ یک از مذاهب گرایش ندارد.

با مردم زمانش مشکلات فراوانی داشت، مردم عامی چند بار می‌خواستند او را بکشند، و او را به ناصبی بودن متهم می‌کردند، و می‌گفتند تنها به کتب معروف اهل سنّت در زمینۀ حدیث مراجعه می‌کند و در مسائل و احکام نماز، مانند بالا بردن دست‌ها و روی هم گذاشتن آنها از کتب آنها پیروی می‌کند و به اصطلاح دست بسته نماز می‌خواند.

ملاحظات

. سبحانی، جعفر، الاعتصام بالکتاب والسنة، ص 61.

نموده است. مسلّماً تظاهر به این معنا در محیط زیدی‌ها، احساسات آنها را تحریک می‌کند. هرگز روایات مروی از اهل‌بیت علیهم السلام، کمتر از روایات صحابه و تابعان نیست.

جریانی که در زمان خروج محمد بن عبدالوهاب رخ داد، حاکی از آن است که ابن‌الامیر انسان بسیار ساده‌لوحی بوده است. زیرا هنگامی که دعوت محمد بن عبدالوهاب به او رسید که مردم را از توسل و زیارت باز می‌داشت، به ترویج افکار او پرداخت، حتی به این اکتفا نکرد و کتابی در تأیید این مذهب، به نام «تطهیر الاعتقاد من ادران الالحاد» نوشت و حتی قصیده‌ای در مدح محمد بن عبدالوهاب سرود که نخستین بیت آن چنین است:

سلامٌ علی نجد و مَنْ حلّ فی نجدٍ و إن کان تسلیمی علی البعد لا یُجدی

تا آنجا که می‌گوید:

و قد جاءت الاخبار عنه بأنه یُعید لنا الشرعَ الشریف بما یُبدی

او با حرکت وهابیان، هماهنگی نشان داد و این قصیدۀ بلندبالا را سروده و برایشان فرستاد، ولی پس از مدّتی به انتقاد از این حرکت پرداخت، زیرا آگاه شد که محمد بن عبدالوهاب به خونریزی و غارتگری و تکفیر امّت محمدی پرداخته است. و قصیده‌ای درست بر همان قافیه در ردّ روش وی سرود و چنین گفت:

رجعتُ عن القولِ الذی قلتُ فی النجدی وقد صحّ عنه خلافُ الذی عندی

تا آنجا که می‌گوید:

أبنْ لی أبنْ لی لماذا سفکتَ دماءهم لماذا نهبتَ المالَ قصداً علی عمدٍ

3. شوکانی (1172-1250)

محمد بن علی بن محمد بن عبداللّه شوکانی صنعانی از شخصیت‌های بارز در صنعا، مؤلف کتاب «نیل الأوطار» و «البدر الطالع» است.

وی زندگانی خود را در کتاب «البدر الطالع» اجمالاً آورده است.

بیشترین گرایش او به حدیث بوده و غالباً کتاب‌های حدیث را پیش مشایخ خوانده است و از آثار اوست:

شوکانی به سان دو شخصیت پیشین ربقۀ تقلید از امامان را از گردن خود باز نموده و به خط اجتهاد مطلق پیوسته است و از این نظر کار او ستوده است، ولی متأسفانه در گرداب تجسیم و تشبیه فرو افتاده است. اینک برخی از نمونه‌ها را یادآور می‌شویم:

در تفسیر آیۀ (وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ) می‌گوید: کرسی جسم است و روایاتی در این باره، وارد شده است، و در مواردی، رؤیت خدا را در آخرت ترجیح می‌دهد، شگفت اینجاست که گاهی او به دو عقیدۀ متضادّ، گرایش پیدا می‌کند، از طرفی به حکم آیۀ (وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ

رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ) ⁽¹⁾

. بقره: 154.

اگر او در مفاد آیه می‌اندیشید، هرگز آن را دلیل بر حرمت توسّل نمی‌شمرد هرگز متوسّل نمی‌گوید که پیامبر مالک ضرر و نفع شخص توسل کننده است، بلکه متوسّل می‌گوید: پیامبر و دیگر پیشوایان، انسان‌های والایی هستند. توسل به آنان، مایۀ اجابت دعا می‌شود.

در حالی که وی گرایش بیشتری به تسنّن پیدا کرده ولی احیاناً ارادت خود را نسبت به ائمۀ اهل‌بیت علیهم السلام که به ارث برده، کتمان نمی‌کند. مثلاً می‌گوید: آیه یاد شده در زیر در حق علی علیه السلام نازل شده است:

(إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ) .⁽³⁾

سرپرست و ولیِّ شما، تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آورده‌اند؛ همانها که نماز را بر پا می‌دارند، و در حال رکوع، زکات می‌دهند.

ولی در تفسیر آیۀ (إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً) ⁽⁴⁾محافظه کاری نشان داده و روایات طرفین را نقل کرده و می‌گوید: حق این است که شامل هر دو گروه می‌شود.⁽⁵⁾

در برخی از موارد به حق کوتاهی کرده است، مثلاً روایات متضافر حاکی از آن است که آیه «اکمال» در روز غدیر نازل شده است:

(الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً) .⁽¹⁾

. مائده: 3.

امروز، دین شما را کامل کردم؛ و نعمت خود را بر شما تمام نمودم؛ و اسلام را بعنوان آیین (جاودانِ) شما پذیرفتم.

ولی وی اکمال دین را به معنی پیروزی بر سایر ادیان می‌گیرد. ولی در عین حال، در تفسیر آیۀ:

(یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ) .⁽²⁾

ای پیامبر! آنچه از طرف پروردگارت برتو نازل شده است، کاملاً (به مردم) برسان؛ و اگر نکنی، رسالت او را انجام نداده‌ای. خداوند تو را از (خطراتِ احتمالیِ) مردم، نگاه می‌دارد.

می‌گوید دربارۀ علی علیه السلام در روز غدیر نازل شده است.⁽³⁾

تا اینجا با سه شخصیت از شخصیت‌های زیدی آشنا شدیم که در حقیقت از مذهب خود فاصله گرفته و به مذهب تسنّن یا حتی وهابیت گرایش پیدا کردند.

فصل هجدهم: فرق زیدیه در کتب تاریخ عقاید

در کتاب‌های تاریخ عقاید، دربارۀ فرق زیدیه اختلاف است. برخی آنها را به سه فرقه برخی به شش فرقه و احیاناً به هشت فرقه رسانیده‌اند.

اشعری در «مقالات الاسلامیین» و مسعودی در «مروج الذهب» به فرقه‌های زیدیه اشاره کرده است. اشعری از شش فرقه نام برده ولی مسعودی از هشت فرقه، اینک به ترجمۀ کلام مسعودی می‌پردازیم. وی می‌گوید:

زیدیه در عصر ما به هشت فرقه تقسیم می‌شوند:

نامبردگان شاخه‌هایی پدید آورده‌اند که در گذشته وجود نداشته است.⁽¹⁾

. مسعودی، مروج الذهب، ج 2، ص 183.

دربارۀ فرق زیدیه و تعداد آنها، اختلاف، فراون است ولی هر چه هست، اکثر این فرق بر اثر مرور زمان، نابوده شده‌اند.

چیزی که همۀ این فرق را از دیگر فرق اسلامی جدا می‌سازد، این است که همگان معتقدند که زید بن علی، امامی است که به حق خروج کرده و استحقاق امامت را دارد و این را با جهاد خود به دست آورده است، نه از طریق وراثت.⁽²⁾

و ضمناً امامت به صورت جهادی در بطن حسنین علیهما السلام باقی است. بحث دربارۀ دیگر عقاید فرق زیدی چندان مهم نیست، هر چند بحث دربارۀ خصوصیات عقاید زیدیه قابل توجه است.

فصل نوزدهم: عقاید زیدیه

اشاره

بررسی زندگانی زید، این مطلب را به ثبوت می‌رساند که او دارای منهج کلامی و مذهب فقهی خاصی نبوده است و اگر از توحید و عدل طرفداری می‌کرد و با جبر و تشبیه مبارزه می‌نمود، چون این همه را از اجداد بزرگوارش فرا گرفته بود و مسلّماً این مقدار از عقاید، مایۀ ایجاد یک مکتب عقیدتی و فقهی نمی‌شود، ولی پس از شهادت زید، بزرگانی از پیروان وی، در یمن و طبرستان پدید آمدند و در ایجاد مذهبی به نام مذهب زید، همکاری نمودند در عقاید بیشتر، با معتزله همراه شدند و در فقه از حنفی‌ها پیروی کردند، ولی هرگز نمی‌توان این دو مکتب را به زید شهید نسبت داد.

چگونه می‌توان زید بن علی را که پرورش یافتۀ خاندان علوی است، متهم به اعتقاد به اصول خمسه کرد؟

چگونه می‌توان گفت که او در فقه به قیاس و استحسان عمل می‌کرده است!

بنابراین، باید گفت مذهب زیدی مذهبی است ترکیب یافته از مذاهب مختلف که رنگ مذهب زید گرفته است، هر چند بخش بسیار کمی از آن به وی

منتسب است.

اصول خمسه‌ای که شعار زیدیه است، دو اصل نخست آن یعنی عدل و توحید، شعار همۀ پیروان اهل‌بیت پیامبر است و همگی آن را از علی علیه السلام آموخته‌اند، اما سه اصل دیگر که اکنون به آنها اشاره می‌کنیم از آن معتزله است که وارد مذهب زید شده است یعنی:

در فقه زیدیه، قیاس و استحسان جایگاه مهمی دارد، و حتماً آن را از احناف گرفته‌اند.

چیزی که مذهب زیدیه را از دیگر مذاهب اهل‌سنت جدا می‌کند و آنان را به امامیه و اسماعیلیه نزدیک می‌سازد اعتقاد به امام علی و حسنین علیهم السلام به نص جلی و یا خفی از پیامبر است و این که تقدّم دیگران بر آنان، خطا بوده است.

البته این را نباید انکار کرد که زیدی‌های دوران نخست، بیشترین ارتباط را با اهل‌بیت علیهم السلام داشته‌اند مثلاً احمد بن عیسی بن زید مؤلف کتاب «امالی» روایات زیادی از امام باقر و صادق علیهما السلام نقل کرده است، ولی در دوران بعد که برسد به کتاب «البحرالزخّار» نگارش ابن المرتضی (764-840) یا «سُبل السلام» تألیف ابن الامیر صنعانی یا «نیل الاوطار» نوشته شوکانی احساس می‌شود که از اهل‌بیت علیهم السلام بسیار دور شده‌اند.

برای این که خوانندگان گرامی از مجموع عقاید زیدیه به صورت مبسوط آگاه شوند، به ترجمۀ اجمالی مطالبی که امام ابن المرتضی در مقدّمۀ البحر الزخار

آورده است می‌پردازیم و از بررسی این عقاید پایۀ پیوند آنان به معتزله یا اهل سنّت و شیعه روشن می‌شود. اینک عقاید زیدیه در این کتاب:

تا اینجا رؤوس عقاید زیدیه که از مقدمه «بحر زخّار» استخراج کرده‌ایم، از

نظر خوانندگان گذشت، ولی یکی از علمای پیشین زیدیه به نام امیرحسین بن بدرالدین محمد (582-662) کتابی دربارۀ عقاید زیدیه تألیف کرده و آن را «العقدالثمین فی معرفة ربّ العالمین» نامیده است. اینک ما عصاره‌ای از عقاید زیدیه را از این کتاب به صورت فشرده از نظر خوانندگان می‌گذرانیم.

وی کتاب خود را در چند فصل درآورده که فهرست آنها را به طور اجمال می‌آوریم:

1. توحید

خدا آفریدگار جهان است، و خدا قادر و تواناست، و او عالم و داناست. و حی (زنده) است. وجود او قدیم است و مسبوق به عدم نیست، و او شنوا و بیناست و هرگز شبیه موجودات امکانی نیست.

2. آیات صفات خبری

در این فصل صفات خبری که به ظاهر حاکی از جسمانیت خداست، به نوعی آنها را تفسیر می‌کند، مثلاً ید در تمام آیات به معنی قدرت و قوّه است و واژۀ «جنب» را در (یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّهِ) ⁽¹⁾

. زمر: 56.

استواء در آیه (اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ) ⁽¹⁾

. اعراف: 54.

3. خدا غنّی و بی‌نیاز است

او می‌گوید خدا غنی و بی‌نیاز است و در هیچ حالتی نیازمند نیست، زیرا نیازمندی از آن کسی است که دارای لذّت و الم و سود و زیان باشد و این چهارتا بر خدا محال است، قهراً احتیاج نیز به ساحت او راه ندارد.

4. خدا، با دیدگان دیده نمی‌شود

او می‌گوید: اندیشۀ این که خدا دیده می‌شود، اندیشه‌ای باطل است، زیرا لازمۀ آن این است که خدا در جهتی قرار گیرد، تا امکان دیدن او باشد، و جهت بر خدا محال است. آن‌گاه با این آیه استدلال می‌کند (لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ) ⁽²⁾. سپس می‌گوید: خدا موسی را از رؤیت خود مأیوس کرد و فرمود: (لَنْ تَرانِی) و اگر برای بار دوم موسی از خدا درخواست رؤیت کرد، این بر اثر فشار قوم او بود آنجا که گفتند: (لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّی نَرَی اللّهَ جَهْرَةً) .⁽³⁾

5. خدا واحد و یگانه است

می‌گوید خدا واحد و یگانه است به این معنی که نظیر ندارد، آن‌گاه با برهان تمانع و تعارض بر یگانگی خدا استدلال می‌کند، به این صورت که اگر خدا متعدد باشد، گاهی در میان خدایان مختلف، تشاجر و اختلاف پیش می‌آید،

سپس با آیاتی بر وحدانیت خدا استدلال می‌کند.

6. خدا عادل و حکیم است

خدا عادل و حکیم است. قبیح از او سر نمی‌زند و هرگز چیزی که از نظر حکمت لازم باشد، ترک نمی‌کند.

7. افعال عباد، از آن خود آنهاست

افعال بندگان مربوط به خود آنهاست. کسانی که آنها را به خدا نسبت می‌دهند اهل ضلالت و عناد هستند. آن‌گاه می‌گوید: ما می‌بینیم خدا افعال بندگان را به خود آنان نسبت می‌دهد و این تعبیرها را دارد: (یَکْسِبُونَ) ، (یَمْکُرُونَ) ، (یَفْعَلُونَ) ، (یَصْنَعُونَ) ، (یَکْفُرُونَ) ، (تَخْلُقُونَ إِفْکاً) .

8. عذاب، نتیجۀ گناه است

خدا کسی را جز به خاطر گناهش عذاب نمی‌کند، سپس با این آیه استدلال می‌کند: (لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری) .⁽¹⁾

. انعام: 164.

9. تقدیر خداوند بر حق تعلق می‌گیرد

قضا و قدر، به امور حق و صحیح تعلق می‌گیرد، بنابراین کفر بندگان و گناه گنهکاران متعلق قضا و قدر نیستند.

10. تکلیف فرع قدرت است

خدا بندگان را در حدّ توان، تکلیف می‌کند و تکلیف به محال، از نظر خرد قبیح است و قرآن هم بر این تصریح کرده است: (لا یُکَلِّفُ اللّهُ نَفْساً إِلاّ وُسْعَها) .⁽¹⁾

. بقره: 286.

11. اراده بر قبیح تعلق نمی‌گیرد

ارادۀ خدا بر امور قبیح تعلق نمی‌گیرد، بنابراین، ظلم و کفر و فساد که از بندگان سر می‌زند، متعلق ارادۀ الهی نیست، سپس با این آیات، استدلال می‌کند:

(وَ اللّهُ لا یُحِبُّ الْفَسادَ) .⁽²⁾

(وَ لا یَرْضی لِعِبادِهِ الْکُفْرَ) .⁽³⁾

(وَ مَا اللّهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ) .⁽⁴⁾

12. کارهایی که مفسده دارد، از خدا صادر نمی‌شود

کارهایی که عین مصلحت و رستگاری است، از او صادر می‌گردد و اگر هم گاهی بندگان را به وسیلۀ بیماری و گرسنگی امتحان می‌کند، به خاطر این است که بندگان بیدار شوند.

13. باب نبوّت

در باب نبوت نیز فصولی را دارد که به صورت اجمال می‌گوید:

با مطالب گذشته خدا را شناختیم. اکنون پیامبر کیست؟ او در جواب می‌گوید: حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سپس می‌گوید: دلیل بر نبوت او، معجزات روشن اوست.

14. باب قرآن

می‌گوید: اگر کسی دربارۀ قرآن سؤال کند، می‌گوییم قرآن کلام خدا و کلام مسموع، حادث و مخلوق خداست، سپس با آیاتی بر حادث بودن قرآن، استدلال می‌کند.

15. باب امامت

می‌گوید: نخستین امام بعد از رسول خدا و شایستۀ خلافت، امیر مؤمنان علیه السلام سید اوصیاست، سپس با آیه (إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ) ⁽¹⁾

. مائده: 55.

16. امامت حسنین علیهما السلام

می‌گوید: امامت پس از علی بن ابی طالب علیه السلام از آن حسن و سپس از آن حسین علیهما السلام است. و دلیل ما بر امامت این دو، گفتار رسول گرامی است که

فرمود: «الحسن و الحسین امامان قاما أو قعدا و أبوهما خیرٌ منهما». سپس دربارۀ امامت بعد از حسنین سخن می‌گوید که امامت باید از این دو نسل، ادامه پیدا کند و بر غیر این دو نسل، امامت حرام است. هر کس از این دو نسل ادعای پیشوایی کند و خصال امامت را دارا باشد، شایستۀ امامت است و مراد او از صفات امامت، علم برجسته، فضیلت آشکار، شجاعت بی‌نظیر، بخشندگی و مدیریت و پرهیزکاری سپس برای لزوم هر یک از این صفات، استدلال می‌کند. بنابراین حضرت زین‌العابدین علیه السلام امام واجد برخی از شرایط نیست، بلکه فرزندش زید بن علی و کسانی که خروج کرده‌اند به مقام امامت رسیده‌اند.

17. امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر از واجبات هستند، زیرا قرآن می‌فرماید:

(وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) .⁽¹⁾

. آل عمران: 104.

«باید از میان شما، جمعی دعوت به نیکی، و امر به معروف و نهی از منکر کنند. و آنها همان رستگارانند».

18. وعد و وعید

مراد از وعد، نوید پاداش و از وعید، نکوهش و وعدۀ عذاب است. او معتقد است آیاتی که دربارۀ وعد و وعید آمده است، عمل به آن بر خدا لازم است، و در حقیقت، عمل به وعد مورد اتفاق مسلمانان است، و امّا عمل به وعید از نظر

زیدیه مانند معتزله لازم است و گویا عفو را نوعی تخلف به شمار می‌آورد.

19. مرتکبین کبائر

مرتکبان گناه کبیره، از نظر خوارج کافرند ولی زیدیه نیز مانند معتزله آنها را در حد وسط بین کفر و ایمان قرار می‌دهند و اگر بدون توبه بمیرند در آتش مخلّد خواهند بود.

20. مؤمن کیست؟

او فصلی برای شناخت مؤمن گشوده و می‌گوید: مؤمن کسی است که واجبات را انجام دهد و از امور قبیح و حرام، اجتناب کند، بنابراین، ما چنین فردی را با این اوصاف توصیف می‌کنیم. او را مؤمن، مسلمان، پاکیزه، پرهیزگار، دوست و نیکوکار می‌دانیم.

21. کافر کیست؟

کسی است که خالق را نشناسد و یا صفات او را نداند کسی که یکی از صفات او را انکار کرد، کافر به شمار می‌رود یا بگوید خدا در فلان مکان است، یا برای او شریکی معتقد شود، یا بگوید معاصی بندگان، فعل خداست و متعلق ارادۀ اوست، یا رسالت پیامبر و یا ضروری دین را انکار کند.

22. فاسق کیست؟

فاسق، کسی است که گناهان بزرگی را مرتکب شود، مانند زنا و شرب خمر

و غیره؛ او همه نوع وصف و عنوان زشت را بر خود هموار می‌سازد، فقط نمی‌توان او را کافر و منافق خواند.

23. تفاوت فعل خدا با فعل بندگان

تفاوت فعل خدا با فعل بندگان این است که جواهر و اعراض و اجسام، همگان فعل خدا هستند، موجوداتی که بشر از آفریدن آن عاجز و ناتوان است ولی چیزهایی که از بندگان از طریق خواست و گزینش صادر می‌شود، فعل بندگان است و فعل خدا نیست.

24. اعتقاد به موت و فنا

اعتقاد به روز قیامت و این که مرگ، دروازۀ زندگی دیگری است، شرط ایمان است و باید معتقد بود در روز قیامت، میزان نصب می‌شود، و نامۀ اعمال افراد به دست راست و چپ افراد داده می‌شود.

25. شفاعت

او معتقد است شفاعت حق است ولی افرادِ مؤمن، مشمول شفاعتند نه افراد فاسق و گهنکار و در حقیقت شفاعت ترفیع درجه است، نه بخشیدن گناهان، و در این عقیده با معتزله همراهند.

اینها رؤوس عقاید زیدیه است که در حقیقت در بخشی با امامیه و در بخش دیگر با معتزله همگامند.

باز رساله‌های متعددی در اختیار ماست که عقاید زیدیه را بیان می‌کند،

ما در بیان عقاید آنان به این دو کتاب اکتفا کردیم و کتاب سومی هست به نام «مصباح العلوم فی معرفة الحی القیوم» نگارش احمد بن حسن الرصاص (600-650 ق) که به وسیلۀ محمد عبدالسلام تحقیق شده است و می‌تواند بیانگر عقاید زیدیه باشد.

فصل بیستم: حلقات مناظره میان امامیه و زیدیه

زیدیه بسان امامیه از فرق شیعه هستند ولی با این همه، بین علما و دانشمندان این دو گروه، مناظراتی رخ داده که برخی را یادآور می‌شویم:

سید مرتضی (355-436) بخشی از این مناظرات را در کتاب «الفصول المختارة» آورده است و در حقیقت، این کتاب، گزینشی از کتاب «العیون و المحاسن» شیخ مفید است.

اکنون به نقل برخی از مناظره‌ها می‌پردازیم:

امامیه بخشی از حنابله هستند، چرا به دلایل سه‌گانۀ زیر:

این مطلب را به شیخ مفید گزارش می‌کنند، او در جلسۀ درس خود، سخن را چنین آغاز می‌کند:

جوانی از اولاد انصار، که به درس ما می‌آید و علم کلام می‌آموزد، به من خبر داد که دیشب با طبرانی یکی از بزرگان زیدیه دیداری داشتم، او به من چنین گفت: شما امامیه با آن که با حنابله موافق نیستید ولی در سه مطلب با آنها هماهنگ و همگام هستید و آن سه مطلب را بازگو کرد، شیخ مفید پاسخ داد:

ای جوان! برو به او بگو، اگر اعتماد بر خواب (در شرایط خاصّی) نشانه حنبلی بودن باشد، پس همۀ مسلمانان که به قرآن معتقدند حنبلی خواهند بود، زیرا یوسف خوابی را دید و آن را به پدرش گفت و او نیز از تعبیر خواب یوسف آگاه شد و به او سفارش کرد که به کسی در این باره چیزی نگوید به این صورت:

(إِذْ قالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی ساجِدِینَ) .⁽¹⁾

. یوسف: 4.

(قالَ یا بُنَیَّ لا تَقْصُصْ رُؤْیاکَ عَلی إِخْوَتِکَ فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً إِنَّ الشَّیْطانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوٌّ مُبِینٌ) .⁽²⁾

(به خاطر بیاور) هنگامی را که یوسف به پدرش گفت: «پدرم! من در خواب دیدم که یازده ستاره، و خورشید و ماه در برابرم سجده می‌کنند!»

گفت: «فرزندم! خواب خود را برای برادرانت بازگو مکن، که برای تو نقشۀ (خطرناکی) می‌کشند؛ چرا که شیطان، دشمن آشکار انسان است.

(وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَیانِ قالَ أَحَدُهُما إِنِّی أَرانِی أَعْصِرُ خَمْراً وَ قالَ الْآخَرُ

إِنِّی أَرانِی أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِی خُبْزاً تَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْوِیلِهِ إِنّا نَراکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ * قالَ لا یَأْتِیکُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاّ نَبَّأْتُکُما بِتَأْوِیلِهِ قَبْلَ أَنْ یَأْتِیَکُما ذلِکُما مِمّا عَلَّمَنِی رَبِّی إِنِّی تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ * وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِی إِبْراهِیمَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ ما کانَ لَنا أَنْ نُشْرِکَ بِاللّهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ ذلِکَ مِنْ فَضْلِ اللّهِ عَلَیْنا وَ عَلَی النّاسِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النّاسِ لا یَشْکُرُونَ * یا صاحِبَیِ السِّجْنِ أَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّهُ الْواحِدُ الْقَهّارُ) .⁽¹⁾

. یوسف: 36-39.

و دو جوان، همراه او وارد زندان شدند؛ یکی از آن دو گفت: «من در خواب دیدم که (انگور برای) شراب می‌فشارم.» و دیگری گفت: «من در خواب دیدم که نان بر سرم حمل می‌کنم؛ و پرندگان از آن می‌خورند؛ ما را از تعبیر این خواب آگاه کن که تو را از نیکوکاران می‌بینیم».

(یوسف) گفت: «پیش از آنکه جیرۀ غذایی شما فرارسد، شما را از تعبیر خوابتان آگاه خواهم ساخت. این، از دانشی است که پروردگارم به من آموخته است. من آیین قومی را که به خدا ایمان ندارند، و به سرای دیگر کافرند، ترک گفتم (و شایستۀ چنین موهبتی شدم).

من از آیین پدرانم ابراهیم و اسحاق و یعقوب پیروی کردم. برای ما شایسته نبود چیزی را همتای خدا قرار دهیم؛ این از فضل خدا برما و بر مردم است؛ ولی بیشتر مردم شکرگزاری نمی‌کنند.

ای همراهان زندانی من! آیا خدایان پراکنده بهترند، یا خداوندِ یکتای پیروز؟!»

تنها این دو مورد نیست که یوسف، به تعبیر خواب می‌پردازد، بلکه خواب

پادشاه را نیز تعبیر کرد و از این طریق از زندان نجات یافت.⁽¹⁾

. یوسف: 43-44.

(فَلَمّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قالَ یا بُنَیَّ إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللّهُ مِنَ الصّابِرِینَ) ⁽²⁾.

جناب ابراهیم در عالم رؤیا دید که اسماعیل فرزند دلبند خود را سر می‌برد و به فرزند خود گفت. او نیز پدر را تشویق بر اجرای آنچه در خواب دیده بود کرد.

بنابراین، اگر امامیه در برخی از موارد، بر خواب تکیه می‌کنند، به خاطر همین آیات است، و در عین حال، هیچ حکمی از احکام خدا از طریق خواب، ثابت نمی‌شود، ما در اخذ احکام فقط به دنبال نصوص قرآنی و روایات نبوی و علوی هستیم.

دربارۀ اعتراض دوم، یادآور شد که کرامات، امری است که قرآن آن را تأیید می‌کند. قرآن، یادآور می‌شود که ما به مادر موسی گفتیم: فرزند خود را شیر بده و اگر ترسیدی که مأموران فرعون، از تولد او آگاه شوند، او را در دریا بیفکن و نترس و اندوهگین نباش. ما او را به تو باز می‌گردانیم و او را از رسولان قرار می‌دهیم.⁽³⁾

آیا این مسأله جز از طریق کرامت می‌تواند تفسیر شود؟

خدا در قرآن برای مسیح شیرخوار، کراماتی را ثابت می‌کند. اینک متن آیه:

(فَأَشارَتْ إِلَیْهِ قالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا * قالَ إِنِّی عَبْدُ اللّهِ آتانِیَ الْکِتابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا * وَ جَعَلَنِی مُبارَکاً أَیْنَ ما کُنْتُ وَ أَوْصانِی

بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ ما دُمْتُ حَیًّا) .⁽¹⁾

. مریم: 29-31.

ما به مادر موسی الهام کردیم که: «او را شیرده؛ و هنگامی که بر او ترسیدی، وی را در دریا (ی نیل) بیفکن؛ و نترس و غمگین مباش، که ما او را به تو باز می‌گردانیم، و او را از رسولان قرار می‌دهیم.»

دربارۀ اعتراض سوم یادآور شد: مسلمانان زیارت رسول خدا را در سفر حج الزامی شمرده‌اند و روایاتی را که دربارۀ زیارت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله رسیده، برشمرد و گفت: پیامبر به هنگام بازگشت از حجة‌الوداع در کنار قبری نشست و اشک ریخت، عرض کردند: ای رسول خدا! این قبر از آن کیست؟ فرمود: قبر مادرم آمنه است. از خدا خواستم اجازه دهد آن را زیارت کنم. او به من اجازه داد. دخت گرامی پیامبر صلی الله علیه و آله به زیارت عمویش حمزه می‌رفت و در کنار قبر او نماز می‌گزارد، اگر زیارت قبور اولیا و در رأس آنها قبر پیامبر خدا حنبلی‌گری باشد پس اسلام بر اساس حنبلی‌گری است. باید یادآور شد که این فرد، عقاید امامیه را تحریف کرده است. خواب انواع و اقسامی دارد، برخی رحمانی و برخی شیطانی و برخی نیز ساختۀ ذهن و اندیشۀ خود انسان است.⁽²⁾

این ترجمه‌ای بود از مناظرۀ شیخ با یک فرد زیدی که به صورت غیر مستقیم انجام می‌گرفت.

شیخ مفید مناظره دیگری با یکی از سران زیدی دارد که از نظر خوانندگان می‌گذرانیم:

اعتراض کرد که چرا شما زید بن علی بن الحسین را امام نمی‌دانید؟

شیخ در پاسخ او گفت: چه کسی گفته است که ما او را امام نمی‌دانیم؟ میان ما و شما دربارۀ زید بن علی اختلافی نیست. آن مرد پرسید: چگونه؟ شیخ گفت:

مگر نه این است که شما او را امام در امر به معروف و نهی از منکر و قیام بر ضد ظالمان می‌دانید؟

مرد زیدی: درست است.

شیخ مفید: ما نیز به این معنا معتقدیم و این را دربارۀ او می‌پذیریم پس با شما در آن اختلافی نداریم.

از جهت دیگر آیا شما او را امام منصوص از طرف خدا و رسول خدا می‌دانید؟ آیا او را معصوم از گناه و خطا می‌دانید؟

مرد زیدی: نه، این گونه نیست.

شیخ مفید: ما نیز او را منصوص و معصوم نمی‌دانیم. پس در این جهت نیز با شما اختلافی نداریم.

مرد زیدی دیگر چیزی نتوانست بگوید و ساکت شد و بر جای خود نشست.⁽¹⁾

. سید مرتضی، الفصول المختارة، ص 340.

فصل بیست‌ویکم: مایه‌های تقریب میان امامیه و زیدیه

اشاره

تا این جا ما توانستیم نیم‌رخی از زیدیه از نظر تاریخ و آثار و علما و دانشمندان و عقاید معرفی کنیم، ولی بر این تقریب میان فرق شیعه بالاخص میان امامیه و زیدیه، اموری را لازم می‌دانیم که به آنها اشاره می‌کنیم:

1. همکاری تنگاتنگ میان دو فرقه

تاریخ هر دو مذهب گواهی می‌دهد که بین دانشمندان دو گروه، رابطۀ علمی و فکری وجود داشته و از عقاید یکدیگر کاملاً آگاه بوده‌اند و دو کتاب شیخ مفید به نام‌های «العیون و المحاسن» و کتاب «اوائل المقالات» حاکی از احاطۀ شیخ بر عقیدۀ آنهاست ولی بعدها رابطه میان دو گروه بسیار ضعیف و کمرنگ شد و امّا علت آن، چه بوده و چه زمانی رخ داده بر ما روشن نیست. در دانشگاه نجف در سال‌های اخیر، دانشجویی از زیدیه دیده نمی‌شود همچنین در دیگر دانشگاه‌های شیعه، بنابراین برای وحدت کلمه لازم است که افرادی از زیدیه نیز در دانشگاه امامیه پذیرفته شوند و آنها با حفظ عقیدۀ خود از عقاید دیگران نیز آگاه شوند.

2. نشر میراث فرهنگی زیدیه

فهارس منتشر شده، از کتابخانه‌های یمن، نشان می‌دهد که آنان گام‌های بلندی در ادبیات، و کلام و فقه و علوم دیگر برداشته‌اند و یکی از علل پیشرفت آنان این بوده که در فقه مقید به مذاهب خاصی نبوده‌اند، هر چند از فقه حنفی بیشتر اثر پذیرفته‌اند. وجود اجتهاد از زمان قاسم رسّی تاکنون، مایۀ غنای دانش و فرهنگ آنان شده است، بنابراین، برای شناخت علما و دانشمندان آنها لازم است به کتاب‌های زیر مراجعه شود که در حقیقت بازگو کنندۀ تاریخ زندگانی علمای آنهاست:

البته اخیراً دربارۀ تاریخ یمن و علمای آنجا کتاب‌های فراوانی منتشر شده است.

فصل بیست‌ودوّم: حکومت اسلامی از دیدگاه زیدیه

اشاره

شیوۀ حکومت و اساس آن را در مذهب زیدی سه چیز تشکیل می‌دهد:

الف) وراثت که باید امام، از فرزندان فاطمۀ زهرا علیها السلام باشد.

ب) دعوت به امامت.

ج) جهاد و قیام مسلحانه بر ضد ظالمان و کافران.

در حالی که هر یک از این سه اصل که در حقیقت پایۀ مذهب زیدی هستند، خالی از مناقشه نیست.

اما دربارۀ اصل نخست باید یادآور شویم که اگر امام از طریق خدا یا پیامبر صلی الله علیه و آله معین شد باید از او پیروی کرد، خواه فاطمی باشد یا نه و اگر امیرمؤمنان علی علیه السلام امام منصوص است باید از او پیروی کرد چون بر امامت او تنصیص است، در حالی که فاطمی نیست، و شایسته است به جای فاطمی بودن دربارۀ شایستگی او برای منصب امامت سخن گفت، چه بسا غیر فاطمی شایسته‌تر از فاطمی باشد و به تعبیر دیگر: آنان در مورد امامت دو فصل

گشوده‌اند، فصل تنصیصی که همان سه امام اوّل را شامل می‌شود و فصل غیر تنصیصی که در آن، فاطمی بودن را شرط کرده‌اند، در حالی که امامیه در همه جا تنصیص را شرط می‌دانند، و لذا فاطمی بودن، رکن نیست، هر چند در غیر علی علیه السلام، همگان فاطمی هستند.

اصل دوم و سوم، سبب می‌شود که گروهی از فاطمی‌ها برای اشغال این منصب قیام کنند، و طبعاً به نزاع و تشاجر خواهد کشید، بنابراین، بهتر است اساس امامت را بر دو اساس استوار سازیم:

امام یحیی بن حسین می‌گوید: هرگاه دو فاطمی قیام کنند، دانش و پرهیزگاری و پیراستگی مایۀ برتری یکی از آنها می‌شود، این نوع ترجیح، در یک محیط کوچک مانند مسجد کارساز است، نه در محیط بزرگ و لذا اخیراً برخی از علمای زیدی برای رفع این مشکل به دو صورت طرحی را ارائه کرده‌اند:

جنگ میان اسماعیلیه و زیدیه

در طول تاریخ در محیط یمن، نزاع بین دو گروه شیعی: اسماعیلی و زیدی در جریان بوده است. ائمۀ زیدیه هر چند با قدرت به میدان آمده‌اند ولی بیشترین نبرد آنان با اسماعیلیه بالأخص قرامطه بوده است. مؤسس دولت زیدی در یمن در اواخر قرن سوم، شخص موسوم به امام هادی است. او وقتی وارد یمن شد، قرامطه و باطنیه، یمن را پر کرده بودند و مجموعاً بیش از هشتاد و اندی نبرد در میان آنان، ثبت شده است. در زمان المتوکل علی اللّه یعنی مطهر بن یحیی و سپس یحیی بن زید نبردهایی با اسماعیلیه در جریان بود که سبب شد، اسماعیلیه به کوه‌ها پناه ببرند. هر چند این اختلافات با ظهور جمهوری در یمن پایان یافت و هر دو گروه مورد ستم جمهوری ساختۀ غرب قرار گرفتند.

همکاری میان زیدیه و معتزله

از بحث‌های پیشین، روشن شد که همکاری میان زیدیه و معتزله از زمان‌های پیشین وجود داشت، و لذا هر دو گروه، عدل و توحید را از اصول دانسته و با جبر و تشبیه، به نبرد پرداختند، حتی برخی از ائّمۀ زیدیه (المستظهر باللّه)، متوفای 425 نزد قاضی عبدالجبار معتزلی درس آموخته‌اند، و آنچه را که استاد پیرامون اصول خمسه املا کرده، به نگارش در آورده که به نام الاصول الخمسه چاپ شده است.⁽¹⁾

. همدانی، عبدالجبار بن احمد، شرح الاصول الخمسه، مقدمه محقق، ص 29؛ مؤیدی، التحف شرح الزلف، ص 88.

به هنگام ظهور غزنویان و سلجوقیان، به تحریک حنبلیان، آثار معتزله، و

کتابخانه‌های آنان به یغما رفت و یا در آتش سوخت، از این جهت، زیدی‌های موجود در عراق، تا آنجا که توانستند، قسمتی از آثار معتزله را به یمن منتقل نمودند، تا جایی که قاضی عبدالسلام (550-573 ه. ق) مغنی قاضی عبدالجبار همراه با اصول خمسه حسین بصری را، از عراق به یمن منتقل کرد و اگر این تلاش‌ها نبود چیزی از آثار معتزله در دست نبود، و اخیراً در حکومت جمال عبدالناصر، یک گروه از محققان با تجهیزات کامل به یمن رفتند و از آثار باقی مانده از معتزله میکروفیلم تهیه کرده و به مصر منتقل کردند.

طبقات رجال زیدی

هر مذهبی از مذاهب کلامی و فقهی، دارای شخصیت‌های گوناگونی است که همگی در خدمت مذهب بوده امّا شیوۀ کار آنها از نظر ارزش یکسان نیست، عین همین مطلب در مذهب اشعری در جلد دوم به گونه‌ای بیان شده است.

اکنون نوبت آن رسیده است که شخصیت‌های بزرگی که در تأسیس مذهب و یا تشریح و ترویج آن به گونه‌ای نقش داشته‌اند، شرح داده شوند، در این میان نویسندۀ معاصر زیدی آقای علی بن عبدالکریم شرف‌الدین شخصیت‌های معروف زیدی را در چهار طبقه آورده است که ما به صورت موجز از آن کتاب اقتباس کرده و بیان می‌کنیم.

ایشان می‌گوید: شخصیت‌های زیدی به چهار طبقه به نام‌های یاد شده تقسیم می‌شوند:

وی در کتاب خود به‌نام «الزیدیة نظریة و تطبیق» شخصیت‌های بزرگ زیدی را به چهار طبقه تقسیم کرده است:

طبقه اوّل: طبقۀ مؤسس یعنی کسانی که در پایه‌گذاری این مذهب فکری یا کلامی تأثیر بسزایی داشته‌اند و اسامی آنان به قرار زیر است:

أ. امام زید بن علی شهید سال 122 ه. ق

ب. امام قاسم بن ابراهیم درگذشته به سال 242 ه. ق

ج. نوۀ او، امام هادی یحیی بن الحسین پایه‌گذار مذهب در یمن، درگذشته به سال 298 ه. ق

د. امام ناصر معروف به اطروش، حسن بن علی، پایه‌گذار مذهب زیدی در طبرستان، درگذشته به سال 304 ه. ق.

طبقۀ دوم: طبقۀ مخرج و آنان کسانی هستند که از سخنان امامان پیشین و یا گفت‌وگوهای آنان با مخالفان، احکام شرعی را بر پایۀ کتاب و سنت استخراج کرده‌اند و آنان عبارتند از:

أ. محمد بن منصور مرادی درگذشته به سال دویست و نود و اندی

ب. ابوالعباس احمد بن ابراهیم درگذشته به سال 353 ه. ق

ج. احمد بن الحسین بن هارون الحسنی درگذشته به سال 416 ه. ق

د. ابوطالب یحیی بن الحسین بن هارون الحسنی درگذشته به سال 424 ه. ق

ه. علی بن بلال آملی آزاد شدۀ مؤید باللّه و ابوطالب

و. احمد بن محمد أزرقی.

طبقۀ سوم: طبقۀ محصّل و آنان کسانی هستند که به اقوال و گفتارهای امامان اهتمام جسته و آن را برای شاگردان خود از طریق روایت نقل کرده‌اند و احیاناً به طریق مناوله (کتابی را به دست گرفتن و گفتن این که این احادیث را از ما با سندی که در این کتاب است نقل کنید).

و آنان عبارتند از:

أ. قاضی زید بن محمد کلابی ملقب به حافظ اقوال عترت

ب. سید علی بن العبّاس راوی اجماعات اهل بیت درگذشته به سال 340 ه. ق

ج. قاضی الحسن بن محمد الرصاص، درگذشته به سال 584 ه. ق

د. امام الحسین بن بدرالدین درگذشته به سال 662 ه. ق

ه. زید بن علی بن الحسن بن علی بیهقی

و. قاضی جعفر بن احمد عبدالسلام درگذشته به سال 573 ه. ق

ز. امام عبداللّه بن حمزه درگذشته به سال 614 ه. ق.

طبقه چهارم: طبقۀ مذاکر، کسانی هستند که اقوال پیشینیان را بررسی کرده و دربارۀ آنها از نظر سند و متن تحقیق به عمل آورده و آنها را بر اصول مذهب و قواعد مستخرج از کتاب و سنت عرضه داشته، آنگاه موافق را گرفته، و مخالف را رها کرده‌اند. در این مورد، هر کدام از آنها رأی خاصی داشته‌اند که با دیگری مختلف بوده، زیرا معتقد بودند هر مجتهدی در واقع مصیب است و آنان عبارتند از:

بیشترین افراد این طبقه، مجتهدان مذهب زیدی بودند سپس دربارۀ انواع اجتهاد آنان سخن گفته که فعلاً مورد بحث ما نیست.⁽¹⁾