تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد 5

مشخصات کتاب

سرشناسه:ان‍ص‍اری‍ان‌، ح‍س‍ی‍ن‌، ‏‫۱۳۲۳ -‏

‏عنوان قراردادی:صحیفه سجادیه. شرح

‏عنوان و نام پدیدآور:تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد 5 / حسین انصاریان.

‏مشخصات نشر:قم: دارالعرفان‏‫، ۱۳۸۹ -‏‏‬

‏مشخصات ظاهری:15‏‫ج.‬

‏فروست:مجموعه آثار‏‫؛ ۴۵‬‏‫، ۴۶‬‬‏‫، ۴۷‬‬‏‫، ۴۸‬‬‏‫، ۴۹‬‬‏‫، ۵۰‬‬‏‫، ۵۱‬‬‏‫، ۵۲‬‬‏‫، ۵۳‬‬‏‫، ۵۴‬‬‏‫، ۵۵‬‬‏‫، ۵۶‬‏‫، ۵۷‬‏‫، ۵۸‬‏‫، ۵۹‬ .

‏شابک:‏‫‬‬‬۹۰۰۰۰۰ریال‬‬‬‏‫:دوره‬‬‬‬‏‫‭978-964-2939-60-2:‬‬‬‬‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۱‬‬‬‏‫‭978-964-2939-61-9:‬‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۲‬‬‬‏‫‭978-964-2939-62-6:‬‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۳‬‬‬‬‏‫‭978-964-2939-63-3:‬‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۴‬‬‬‬‏‫‭978-964-2939-64-0:‬‬‬‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۵‬‬‬‬‏‫‭978-964-2939-65-7:‬‬‬‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۶‬‬‬‬‏‫‭978-964-2939-66-4:‬‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۷‬‬‬‬‏‫‭978-964-2939-67-1:‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۸‬‬‬‬‏‫‭978-964-2939-68-8:‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۹‬‬‬‏‫‭978-964-2939-69-5:‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۱۰‬‬‬‏‫‭978-964-2939-70-1:‬‬‬ ؛ ‏‫:ج.۱۱‬‬‬‬‏‫‭978-964-2939-71-8:‬‬‬ ؛ ‏‫ ‏‫: ج.۱۲‬‬‬‬‬‏‫ ‏‫‭978-964-2939-72-5 :‬‬‬‬‬‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۱۳‬‬‏‫ ‏‫‬‭978-964-2939-91-6 :‬ ؛ ‏‫ج.۱۴‬‬‏‫ ‏‫‬‭978-964-2939-92-3 :‬ ؛ ‏‫ج.۱۵‬‬‏‫ ‏‫‬‭978-964-2939-93-0 :‬

‏وضعیت فهرست نویسی:فاپا

‏یادداشت:کتابنامه.

‏موضوع:ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ ح‍س‍ی‍ن‌ (ع)، ام‍ام‌ چ‍ه‍ارم‌، ‏‫۳۸ - ‏۹۴ق.‬

‏موضوع:‏‫ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ ح‍س‍ی‍ن‌ (ع)، ام‍ام‌ چ‍ه‍ارم‌‏‫، ۳۸ ‏- ۹۴ق.‏‏‏‬‬ . صحیفه سجادیه -- نقد و تفسیر

‏شناسه افزوده:‏‫ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ ح‍س‍ی‍ن‌ (ع)، ام‍ام‌ چ‍ه‍ارم‌‏‫، ۳۸ ‏- ۹۴ق.‏‏‏‬‬ . صحیفه سجادیه. شرح

‏رده بندی کنگره:‏‫‭BP۲۶۷/۱‏‫‭/ع۸ص۳۰۴۲۲۲۵ ۱۳۸۹

‏رده بندی دیویی:‏‫‭۲۹۷/۷۷۲

‏شماره کتابشناسی ملی:‏‫ ‎۱‎۹‎۸‎۱‎۷‎۱‎۷‬

اشاره

تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد 5

حسین انصاریان

بسم الله الرحمن الرحیم

دعای6 : نیایش در بامداد و شامگاه

اشاره

استاد حسین انصاریان

دعای6 : نیایش در بامداد و شامگاه

«1»اَلْحَمْدُ لِلَّهِ‌ الَّذِی خَلَقَ‌ اللَّیْلَ‌ وَ النَّهَارَ بِقُوَّتِهِ‌ «2»وَ مَیَّزَ بَیْنَهُمَا بِقُدْرَتِهِ‌ «3»وَ جَعَلَ‌ لِکُلِّ‌ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَدّاً مَحْدُوداً وَ أَمَداً مَمْدُوداً «4»یُولِجُ‌ کُلَّ‌ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِی صَاحِبِهِ‌ وَ یُولِجُ‌ صَاحِبَهُ‌ فِیهِ‌ بِتَقْدِیرٍ مِنْهُ‌ لِلْعِبَادِ فِیمَا یَغْذُوهُمْ‌ بِهِ‌ وَ یُنْشِئُهُمْ‌ عَلَیْهِ‌ «5»فَخَلَقَ‌ لَهُمُ‌ اللَّیْلَ‌ لِیَسْکُنُوا فِیهِ‌ مِنْ‌ حَرَکَاتِ‌ التَّعَبِ‌ وَ نَهَضَاتِ‌ النَّصَبِ‌ وَ جَعَلَهُ‌ لِبَاساً لِیَلْبَسُوا مِنْ‌ رَاحَتِهِ‌ وَ مَنَامِهِ‌ فَیَکُونَ‌ ذَلِکَ‌ لَهُمْ‌ جَمَاماً وَ قُوَّةً‌ وَ لِیَنَالُوا بِهِ‌ لَذَّةً‌ وَ شَهْوَةً‌ «6»وَ خَلَقَ‌ لَهُمُ‌ النَّهَارَ مُبْصِراً لِیَبْتَغُوا فِیهِ‌ مِنْ‌ فَضْلِهِ‌ وَ لِیَتَسَبَّبُوا إِلَی رِزْقِهِ‌ وَ یَسْرَحُوا فِی أَرْضِهِ‌ طَلَباً لِمَا فِیهِ‌ نَیْلُ‌ الْعَاجِلِ‌ مِنْ‌ دُنْیَاهُمْ‌ وَ دَرَکُ‌ الْآجِلِ‌ فِی أُخْرَاهُمْ‌ «7»بِکُلِّ‌ ذَلِکَ‌ یُصْلِحُ‌ شَأْنَهُمْ‌ وَ یَبْلُو أَخْبَارَهُمْ‌ وَ یَنْظُرُ کَیْفَ‌ هُمْ‌ فِی أَوْقَاتِ‌ طَاعَتِهِ‌ وَ مَنَازِلِ‌ فُرُوضِهِ‌ وَ مَوَاقِعِ‌ أَحْکَامِهِ‌ لِیَجْزِیَ‌ الَّذِینَ‌ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ‌ الَّذِینَ‌ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی» ⁽¹⁾

کَنَّ‌ تَحْتَ‌ الثَّرَی «10»أَصْبَحْنَا فِی قَبْضَتِکَ‌ یَحْوِینَا مُلْکُکَ‌ وَ سُلْطَانُکَ‌ وَ تَضُمُّنَا مَشِیَّتُکَ‌ وَ نَتَصَرَّفُ‌ عَنْ‌ أَمْرِکَ‌ وَ نَتَقَلَّبُ‌ فِی تَدْبِیرِکَ‌ «11»لَیْسَ‌ لَنَا مِنَ‌ الْأَمْرِ إِلاَّ مَا قَضَیْتَ‌ وَ لاَ مِنَ‌ الْخَیْرِ إِلاَّ مَا أَعْطَیْتَ‌ «12»وَ هَذَا یَوْمٌ‌ حَادِثٌ‌ جَدِیدٌ وَ هُوَ عَلَیْنَا شَاهِدٌ عَتِیدٌ إِنْ‌ أَحْسَنَّا وَدَّعَنَا بِحَمْدٍ وَ إِنْ‌ أَسَأْنَا فَارَقَنَا بِذَمٍّ‌ «13»اَللَّهُمَّ‌ صَلِّ‌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌ وَ ارْزُقْنَا حُسْنَ‌ مُصَاحَبَتِهِ‌ وَ اعْصِمْنَا مِنْ‌ سُوءِ مُفَارَقَتِهِ‌ بِارْتِکَابِ‌ جَرِیرَةٍ‌ أَوِ اقْتِرَافِ‌ صَغِیرَةٍ‌ أَوْ کَبِیرَةٍ‌ «14»وَ أَجْزِلْ‌ لَنَا فِیهِ‌ مِنَ‌ الْحَسَنَاتِ‌ وَ أَخْلِنَا فِیهِ‌ مِنَ‌ السَّیِّئَاتِ‌ وَ امْلَأْ لَنَا مَا بَیْنَ‌ طَرَفَیْهِ‌ حَمْداً وَ شُکْراً وَ أَجْراً وَ ذُخْراً وَ فَضْلاً وَ إِحْسَاناً «15»اَللَّهُمَّ‌ یَسِّرْ عَلَی الْکِرَامِ‌ الْکَاتِبِینَ‌ مَؤُونَتَنَا وَ امْلَأْ لَنَا مِنْ‌ حَسَنَاتِنَا صَحَائِفَنَا وَ لاَ تُخْزِنَا عِنْدَهُمْ‌ بِسُوءِ أَعْمَالِنَا «16»اَللَّهُمَّ‌ اجْعَلْ‌ لَنَا فِی کُلِّ‌ سَاعَةٍ‌ مِنْ‌ سَاعَاتِهِ‌ حَظّاً مِنْ‌ عِبَادِکَ‌ وَ نَصِیباً مِنْ‌ شُکْرِکَ‌ وَ شَاهِدَ صِدْقٍ‌ مِنْ‌ مَلاَئِکَتِکَ‌ «17»اَللَّهُمَّ‌ صَلِّ‌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌ وَ احْفَظْنَا مِنْ‌ بَیْنِ‌ أَیْدِینَا وَ مِنْ‌ خَلْفِنَا وَ عَنْ‌ أَیْمَانِنَا وَ عَنْ‌ شَمَائِلِنَا وَ مِنْ‌ جَمِیعِ‌ نَوَاحِینَا، حِفْظاً عَاصِماً مِنْ‌ مَعْصِیَتِکَ‌، هَادِیاً إِلَی طَاعَتِکَ‌، مُسْتَعْمِلاً لِمَحَبَّتِکَ‌ «18»اَللَّهُمَّ‌ صَلِّ‌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌ وَ وَفِّقْنَا فِی یَوْمِنَا هَذَا وَ لَیْلَتِنَا هَذِهِ‌ وَ فِی جَمِیعِ‌ أَیَّامِنَا لاِسْتِعْمَالِ‌ الْخَیْرِ وَ هِجْرَانِ‌ الشَّرِّ وَ شُکْرِ النِّعَمِ‌ وَ اتِّبَاعِ‌ السُّنَنِ‌ وَ مُجَانَبَةِ‌ الْبِدَعِ‌ وَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ‌ وَ النَّهْیِ‌ عَنِ‌ الْمُنْکَرِ وَ حِیَاطَةِ‌ الْإِسْلاَمِ‌ وَ انْتِقَاصِ‌ الْبَاطِلِ‌ وَ إِذْلاَلِهِ‌ وَ نُصْرَةِ‌ الْحَقِّ‌ وَ إِعْزَازِهِ‌ وَ إِرْشَادِ الضَّالِّ‌ وَ مُعَاوَنَةِ‌ الضَّعِیفِ‌ وَ إِدْرَاکِ‌ اللَّهِیفِ‌ «19»اَللَّهُمَّ‌ صَلِّ‌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌ وَ اجْعَلْهُ‌ أَیْمَنَ‌ یَوْمٍ‌ عَهِدْنَاهُ‌ وَ أَفْضَلَ‌ صَاحِبٍ‌ صَحِبْنَاهُ‌ وَ خَیْرَ وَقْتٍ‌ ظَلِلْنَا فِیهِ‌ «20»وَ اجْعَلْنَا مِنْ‌

أَرْضَی مَنْ‌ مَرَّ عَلَیْهِ‌ اللَّیْلُ‌ وَ النَّهَارُ مِنْ‌ جُمْلَةِ‌ خَلْقِکَ‌ أَشْکَرَهُمْ‌ لِمَا أَوْلَیْتَ‌ مِنْ‌ نِعَمِکَ‌ وَ أَقْوَمَهُمْ‌ بِمَا شَرَعْتَ‌ مِنْ‌ شرَائِعِکَ‌ وَ أَوْقَفَهُمْ‌ عَمَّا حَذَّرْتَ‌ مِنْ‌ نَهْیِکَ‌ «21»اَللَّهُمَّ‌ إِنِّی أُشْهِدُکَ‌ وَ کَفَی بِکَ‌ شَهِیداً وَ أُشْهِدُ سَمَاءَکَ‌ وَ أَرْضَکَ‌ وَ مَنْ‌ أَسْکَنْتَهُمَا مِنْ‌ مَلائِکَتِکَ‌ وَ سَائِرِ خَلْقِکَ‌ فِی یَوْمِی هَذَا وَ سَاعَتِی هَذِهِ‌ وَ لَیْلَتِی هَذِهِ‌ وَ مُسْتَقَرِّی هَذَا أَنِّی أَشْهَدُ أَنَّکَ‌ أَنْتَ‌ اللَّهُ‌ الَّذِی لاَ إِلَهَ‌ إِلاَّ أَنْتَ‌ قَائِمٌ‌ بِالْقِسْطِ‍‌ عَدْلٌ‌ فِی الْحُکْمِ‌ رَؤُفٌ‌ بِالْعِبَادِ مَالِکُ‌ الْمُلْکِ‌ رَحِیمٌ‌ بِالْخَلْقِ‌ «22»وَ أَنَّ‌ مُحَمَّداً عَبْدُکَ‌ وَ رَسُولُکَ‌ و خِیَرَتُکَ‌ مِنْ‌ خَلْقِکَ‌ حَمَّلْتَهُ‌ رِسَالَتَکَ‌ فَأَدَّاهَا وَ أَمَرْتَهُ‌ بِالنُّصْحِ‌ لِأُمَّتِهِ‌ فَنَصَحَ‌ لَهَا «23»اَللَّهُمَّ‌ فَصَلِّ‌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌ أَکْثَرَ مَا صَلَّیْتَ‌ عَلَی أَحَدٍ مِنْ‌ خَلْقِکَ‌ وَ آتِهِ‌ عَنَّا أَفْضَلَ‌ مَا آتَیْتَ‌ أَحَداً مِنْ‌ عِبَادِکَ‌ وَ اجْزِهِ‌ عَنَّا أَفْضَلَ‌ وَ أَکْرَمَ‌ مَا جَزَیْتَ‌ أَحَداً مِنْ‌ أَنْبِیَائِکَ‌ عَنْ‌ أُمَّتِهِ‌ «24»إِنَّکَ‌ أَنْتَ‌ الْمَنَّانُ‌ بِالْجَسِیمِ‌ الْغَافِرُ لِلْعَظِیمِ‌ وَ أَنْتَ‌ أَرْحَمُ‌ مِنْ‌ کُلِّ‌ رَحِیمٍ‌ فَصَلِّ‌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌ الطَّیِّبِینَ‌ الطَّاهِرِینَ‌ الْأَخْیَارِ الْأَنْجَبِینَ‌.

[«1»اَلْحَمْدُ لِلَّهِ‌ الَّذِی خَلَقَ‌ اللَّیْلَ‌ وَ النَّهَارَ بِقُوَّتِهِ‌ «2»وَ مَیَّزَ بَیْنَهُمَا بِقُدْرَتِهِ‌ «3»وَ جَعَلَ‌ لِکُلِّ‌ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَدّاً مَحْدُوداً وَ أَمَداً مَمْدُوداً «4»یُولِجُ‌ کُلَّ‌ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِی صَاحِبِهِ‌ وَ یُولِجُ‌ صَاحِبَهُ‌ فِیهِ‌ بِتَقْدِیرٍ مِنْهُ‌ لِلْعِبَادِ فِیمَا یَغْذُوهُمْ‌ بِهِ‌ وَ یُنْشِئُهُمْ‌ عَلَیْهِ‌ «5»فَخَلَقَ‌ لَهُمُ‌ اللَّیْلَ‌ لِیَسْکُنُوا فِیهِ‌ مِنْ‌ حَرَکَاتِ‌ التَّعَبِ‌ وَ نَهَضَاتِ‌ النَّصَبِ‌ وَ جَعَلَهُ‌ لِبَاساً لِیَلْبَسُوا مِنْ‌ رَاحَتِهِ‌ وَ مَنَامِهِ‌ فَیَکُونَ‌ ذَلِکَ‌ لَهُمْ‌ جَمَاماً وَ قُوَّةً‌ وَ لِیَنَالُوا بِهِ‌ لَذَّةً‌ وَ شَهْوَةً‌]

سپاس مخصوص خداست، که شب و روز را به نیرویش آفرید و به قدرتش میان آن دو جدایی ایجاد کرد و برای هر یک از آنها مرزی مشخص و زمانی گسترده قرار داد. هر کدام را در درون دیگری وارد می‌کند، به سرنوشت و تقدیری که از جانب او، برای بندگان مقرّر شده، تا آنان را به این وسیله روزی رساند و رشد و پرورششان دهد. پس شب را برای بندگان آفرید، تا در آن از حرکات خستگی‌آور و برپا ایستادن‌های رنج‌زا بیاسایند و آن را پوششی قرار داد تا از آسایش و خوابش بهره‌مند شوند و نهایتاً از برکت نعمت شب، پیمانۀ وجودشان از نشاط‍‌ و نیرو لبریز شود و به وسیلۀ آن به لذّت و کام دل رسند.

حقیقت شب و روز

اشاره

نکاتی که در این فرازهای ملکوتی به آن اشاره شده عبارت است از:

1 - خلقت شب و روز و افتراق بین آنها به قوّت و قدرت حق.

2 - محدود و معیّن بودن اوقات شب و روز.

3 - غذاها و آنچه منشأ ادامۀ حیات و پرورش است.

4 - شب برای بسیاری از موجودات به خصوص انسان، لباس استراحت است.

خلقت شب و روز

پدیدۀ شب و روز و منافعی که هر کدام برای حیات موجودات دارد، در حقیقت محصول و معلولی از وضع زمین و خورشید و رابطۀ میان آن دو موجود کیهانی است.

شب و روز در قرآن

در این قسمت لازم است به برخی از آیات قرآن مجید در رابطه با شب و روز و این که این دو پدیده از آیات حضرت حق است اشاره شود:

إنَّ‌ فی خَلْقِ‌ السَّماواتِ‌ وَ الاَْرْضِ‌ وَاخْتِلافِ‌ اللَّیْلِ‌ وَالنَّهارِ وَالْفُلْکِ‌ الَّتی تَجْری فِی الْبَحْرِ بِما یَنْفَعُ‌ النّاسَ‌ وَ ما أنْزَلَ‌ اللّهُ‌ مِنَ‌ السَّماءِ مِنْ‌ ماءٍ فَأحْیا بِهِ‌ الأْرْضَ‌ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ‌ فیها مِنْ‌ کُلِّ‌ دابَّةٍ‌ وَ تَصْریفِ‌ الرِّیاحِ‌ وَ السَّحابِ‌ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ‌ السَّماءِ وَ الأْرْضِ‌ لآَیاتٍ‌ لِقَوْمٍ‌ یَعْقِلُونَ‌» ⁽¹⁾

بی‌تردید در آفرینش آسمان‌ها و زمین و رفت و آمد شب و روز و

کشتی‌هایی که در دریاها [ با جابجا کردن مسافر و کالا ] به سود مردم روانند و بارانی که خدا از آسمان نازل کرده و به وسیله آن زمین را پس از مردگی‌اش زنده ساخته و در آن از هر نوع جنبنده‌ای پراکنده کرده و گرداندن بادها و ابرِ مسخّر میان آسمان و زمین ، نشانه‌هایی است [ از توحید ، ربوبیّت و قدرت خدا ] برای گروهی که می‌اندیشند.

راستی، آیا پدیدۀ شب و روز که نتیجۀ گردش زمین در هر بیست و چهار ساعت به دور خود و خورشید بر سطح زمین است، به وقتی که قسمتی از آن در حین گردش رو به روی این کرۀ آتشین است، نشانۀ وجودی حکیم و قوی و قادر و علیم نیست‌؟!

آیا عقل در این معرکه جز به حضرت ربّ‌ العزّه و وجود مقدّسی که آفرینندۀ این پدیده‌هاست توجه می‌کند؟

اگر عقل به هنگام تماشای این واقعیت‌ها که سراسر باعث بهت و حیرت و تعجب و اعجاب است به غیر حق رو می‌کند، بگویید آن غیر، کیست‌؟

من آن نِیَم که دل از مهر دوست بردارم اگر ز کینۀ دشمن به جان رسد کارم

نه روی رفتنم از خاک آستانۀ دوست نه احتمال نشستن، نه پای رفتارم

کجا روم، که دلم پایبند مهر کسی است سفر کنید رفیقان که من گرفتارم

اگر هزار تعنّت کنی و طعنه زنی من این طریق محبّت ز دست نگذارم

(سعدی شیرازی)

إنَّ‌ فی خَلْقِ‌ السَّماواتِ‌ وَ الأْرْضِ‌ وَ اخْتِلافِ‌ اللَّیْلِ‌ وَ النَّهارِ لآَیاتٍ‌ لاُِولِی الأْلْبابِ‌» ⁽¹⁾

یقیناً در آفرینش آسمان‌ها و زمین، و آمد و رفت شب و روز ، نشانه‌هایی [ بر

توحید ، ربوبیّت و قدرت خدا ] برای خردمندان است.

خردمندان و اهل انصاف و وجدان و آنان که از فطرت مستقیم و حال انسانی برخوردارند، چون به خلقت آسمان‌ها و زمین و پدیدۀ شب و روز دقّت کنند، صاحب آفرینش را می‌یابند و چنانکه آیۀ بعد می‌فرماید، در همه حال پیشانی تواضع در برابر عظمت آفرینندۀ هستی به خاک سایند و فریاد بر آورند که: آنچه را حضرت حق در صحنۀ شگفت‌انگیز آفرینش قرار داده عین واقعیت و بر اساس حقّ‌ و حقیقت است:

اَلَّذینَ‌ یَذْکُرُونَ‌ اللّهَ‌ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ‌ وَ یَتَفَکَّرُونَ‌ فی خَلْقِ‌ السَّماواتِ‌ وَ الأْرْضِ‌ رَبَّنا ما خَلَقْتَ‌ هذا باطِلاً سُبْحانَکَ‌ فَقِنا عَذابَ‌ النّارِ» ⁽¹⁾

آنان که همواره خدا را ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده یاد می‌کنند ، و پیوسته در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند ، [ و از عمق قلب همراه با زبان می‌گویند : ] پروردگارا ! این [ جهان با عظمت ] را بیهوده نیافریدی ، تو از هر عیب و نقصی منزّه و پاکی ؛ پس ما را از عذاب آتش نگاهدار.

إنَّ‌ فِی اخْتِلافِ‌ اللَّیْلِ‌ وَ النَّهارِ وَ ما خَلَقَ‌ اللّهُ‌ فِی السَّماواتِ‌ وَ الأْرْضِ‌ لآَیاتٍ‌ لِقَوْمٍ‌ یَتَّقُونَ‌» ⁽²⁾

به یقین در رفت و آمد شب و روز و آنچه را خدا در آسمان‌ها و زمین پدید آورد ، برای گروهی که همواره تقوا پیشه‌اند ، نشانه‌هایی [ بر توحید ، ربوبیّت و قدرت خدا ]ست.

آری، هر آن که اندیشه و عقلش را از وساوس مکتب‌های الحادی و یورش‌های

مدارس شیطانی و بندبازی‌های مادّیگران حفظ‍‌ کند و به دور از تمام شوائب به آیات کتاب خلقت بنگرد، حضرت محبوب را یافته و به آغوش رحمتش درخواهد افتاد و تمام وجود خویش را تسلیم او نموده، همچون ستاره‌ای که در مدارش می‌گردد بر حول محور عبادت و اطاعت خواهد گشت.

وَ هُوَ الَّذی یُحْیی وَ یُمیتُ‌ وَ لَهُ‌ اخْتِلافُ‌ اللَّیْلِ‌ وَ النَّهارِ أفَلا تَعْقِلُونَ‌» ⁽¹⁾

و اوست که حیات می‌دهد و می‌میراند و رفت و آمد شب و روز در سیطرۀ خواست اوست ، آیا نمی‌اندیشید؟

وَ آیَةٌ‌ لَهُمُ‌ اللَّیْلُ‌ نَسْلَخُ‌ مِنْهُ‌ النَّهارَ فَإذا هُمْ‌ مُظْلِمُونَ‌» ⁽²⁾

و نشانه‌ای [ از نشانه‌های قدرت و حکمت ما ] برای آنها شب است که [ پوشش ] روز را از آن برمی‌کنیم ، پس ناگاه آنان به تاریکی درآیند.

وَ الشَّمْسِ‌ وَ ضُحاها * وَالْقَمَرِ إذا تَلاها * وَ النَّهارِ إذا جَلّیها * وَ اللَّیْلِ‌ إذا یَغْشیها» ⁽³⁾

سوگند به خورشید و گسترش روشنی‌اش * و به ماه هنگامی که از پی آن برآید * و به روزچون خورشید را به خوبی آشکار کند * و به شب هنگامی که خورشید را فرو پوشد.

«این آیات شواهدی از نظام مشهود روز و شب و تحوّل مناظر آن است که محور اصلی این اوضاع، جرم نورانی خورشید می‌باشد.

گویا از این جهت جرم نور افشان خورشید و تابندگی آن در یک آیه آمده که اگر تابش آن در میان نباشد روشنی در میان نیست و همۀ اجسام دیگر آن چنان در تاریکی می‌ماند که چیزی دیده نمی‌شود؛ زیرا روشنی هوا و رؤیت هر چیز اثر تابش

بر آنهاست. از این جهت در فضای دور که جسمِ‌ بازتابنده‌ای نیست همه چیز جز اجرام نورانی، تاریک است.

نورانیّت جرم ماه نیز هنگام در پی آمدن و مقابل شدن با خورشید صورت دیگری از بازتاب نور آفتاب است. تجلّی نهار، صورت کامل تابندگی آن بر زمین می‌باشد؛ همین که قسمتی از زمین از سمت تابش خورشید روی گرداند روی خورشید پوشیده و سایۀ تاریک شب گسترده می‌شود.» ⁽¹⁾

و به شب هنگامی که خورشید را فرو پوشد.

قرآن مجید دربارۀ شب و روز می‌فرماید:

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ‌ لِباساً * وَ جَعَلنَا النَّهارَ مَعاشاً» ⁽³⁾

و شب را پوششی * و روز را وسیلۀ معاش مقرّر کردیم .

«پردۀ شب، بدن و اعصاب را از شعاع نور می‌پوشاند و انسان و حیوان را در پناه تاریکی خود آسوده و مطمئن از چشم رقیب و دشمن می‌دارد. از اینرو انقطاع و آرامش کامل: «سُبات» بر محیط‍‌ و جنبدگان حاکم می‌گردد، چنانکه جنبش و آرامش جنبندگان پیرو گسترش و برگشت نور و سایه است، همین که هنگام عصر تابش نور لغزیده شد و سایه یکسره برگشت، همۀ جنبندگان اعم از انسان و حیوان از میدان زندگی با سستی و خستگی به سوی خانه و لانه و آشیانۀ خود برمی‌گردند و لباس تاریکی شب هر چه بیشتر فراگیرد، آرامش و خواب‌ها عمیق‌تر می‌گردد.

در مقابل، هرچه گسترش نور آفتاب و تابش شعاع آن بیشتر می‌گردد جنبندگان را

بیشتر به میدان زندگی می‌کشاند. بالا آمدن آفتاب از سویی و محرک‌های احتیاج از سوی دیگر، جنبندگان را برمی‌انگیزد و میدان کوشش گرم می‌شود و قدرت‌های بدنی و فکری که در نتیجۀ خواب و آسایش شب ذخیره و آماده شده به کار می‌افتد.

این خواب و بیداری و تاریکی و روشنی و شب و روز، پی در پی منشأ و عامل مهم پرورش و تکامل است.» ⁽¹⁾

سوگند به شب هنگامی که فرو پوشد * و به روز هنگامی که آشکار شود.

فعل‌های مضارع یَغْشی‌، تَجَلّی‌»، ⁽³⁾به حسب مادۀ لغوی و هیأت فعلی حدوث تدریجی و تصریح نشدن به مفعول آنها، اطلاق و تعمیم را می‌رساند.

شب همی پوشاند آنچه را که روز آشکارش می‌نماید و روز آشکار می‌نماید آنچه را شب می‌پوشاند.

سایۀ شب دامن می‌گسترد و جنب و جوش زندگان و طبیعت آهسته آهسته آرام می‌گیرد وبیشتر جنبندگان در جهت عکس دامنۀ تاریکی به سوی خانه و لانه و آشیانۀ خود روی می‌آورند و پوشیده می‌شوند.

در میان این پوشش‌ها چراغ‌های حواسّ‌ و ادراکات، یکی پس از دیگری خاموش می‌شود تا آخرین حرکت خیال و شعور از کار می‌افتد و پوشیده می‌گردد. شب این گونه سراسر ظاهر و باطن عالم را می‌پوشاند.

سپس دیری نمی‌پاید که اشعۀ نور از آفاق دور می‌تابد و عناصر و قوای حیات را اندک اندک بیدار می‌نماید و برمی‌انگیزد و دامن‌های پردۀ شب را برمی‌چیند تا آن که همۀ افسردگان و خفتگان را گرم و بیدار و فعّال می‌گرداند.

در میان این تناوبِ‌ متضادّ شب و روز و تبادل نور و ظلمت و حرکت و سکون و گرمی و سردی و پوشیده شدن و نمایان شدن آفاق دور و نزدیک، از درون عناصر و فعل و انفعال‌های مرموز آن، حیات نمودار می‌شود و صورت‌هایی رخ می‌نماید که جز پروردگار بر آنها احاطه ندارد. ⁽¹⁾

ای خدا از خود دو چشمم کور کن از جمالت دیده‌ام پر نور کن

دارم از خود صد شکایت ای خدا با که گویم جز تو عیب خویش را

ای خدا دارم دلی از دست خویش شرحه شرحه پاره پاره ریش ریش

ای خدا آمد به ما از راستان این حدیث و نیست الاّ راست آن

کاین چنین گفت آن امام هفتمین کش روان بادا به صد رحمت قرین

کای تو اندر این سرای تنگنای صد هزارانت بلا اندر قفای

چونکه افتی از بلایی در مضیق کش نبینی مر خلاصی ای رفیق

رو کریمی از کریمان را بجوی حال خود را سر بسر با او بگوی

حرکت زمین و خورشید

اشاره

قوّت و قدرت که در جملات اوّل دعا به کار رفته و پدیدۀ شب و روز را به آن نسبت داده، اشاره به خورشید و زمین است که نورافشانی کرۀ با عظمت خورشید که نزدیک به یک میلیون و سیصدهزار برابر زمین حجم دارد و گردش زمین در هر بیست و چهار ساعت به دور خودش که راستی دقیق‌تر از کارخانۀ ساعت است علت به وجود آمدن شب و روز است. و این دو پدیده هم معلول اعمال قوت و قدرت حق نسبت به خلقت خورشید و زمین و حرکت دقیق زمین به دور محور خود است.

زمین با حرکات شناوری که در هر ثانیه سی‌کیلومتر است و حرکت وضعی که در 24 ساعت یک بار به دور خود می‌گردد، منشأ تدبیر فصول و شب و روز و اختلاف آنها می‌شود.

از آثار منظم و دقیق و حکیمانۀ این حرکات، پرورش حیات و تکامل آنها می‌باشد. از وضع حرکات زمین می‌توان پی برد که همۀ حرکات و شناوری ثوابت و سیّارات که حساب دقیق آن خارج از درک ما می‌باشد با نظم دقیق و تدبیر حکیمانه جریان دارد.

انرژی خورشید

مجموع انرژی که به صورت تشعشع نور و حرارت از کل سطح خورشید در هر سال منتشر می‌شود 1/2*1024 وات می‌باشد. در سطح خورشید حرارتی حدود 6000 درجه سانتیگراد وجود دارد. در چنین حرارتی همۀ عناصر به صورت گاز می‌باشد و از این گذشته، ترکیبات شیمیایی از هم گسسته و مخلوطی مکانیکی از عناصر بخار شده در حال فروزندگی است.

در خورشید هم کربن وجود دارد و هم اکسیژن، بنابراین اولین چیزی که به خاطر می‌رسد این است که سوختن کربن این انرژی عظیم را تولید می‌کند، ولی حتی در درجۀ حرارت سطحی خورشید (6000) هم هیچ گونه ترکیب شیمیایی صورت نمی‌گیرد، چه رسد به درون آن که درجۀ حرارت به بیست میلیون درجه می‌رسد.

وانگهی انرژی حاصل از سوختن یک گرم زغال، نیم میلیون مرتبه از انرژی که یک گرم از جرم خورشید در طی عمر خود تشعشع کرده است کمتر می‌باشد، بنابراین سرچشمۀ انرژی تشعشعی خورشید جای دیگر باید باشد.

علم فیزیک قرن گذشته توانایی آن را نداشت این سرچشمه را برای ما تعیین کند ولی پس از کشف نمودِ انحلال و تجزیۀ تشعشعی ماده در اوایل قرن بیستم و امکان

تحویل عناصر به یکدیگر و تبدّلات هسته‌ای زیر اتمی، روشنی خاصی بر این مشکل افکنده شد و این نکته به دست آمد که در ژرفنای ماده و در داخل هستۀ بی‌نهایت کوچک اتم‌ها مقادیر عظیمی از انرژی نهفته است که آن را انرژی زیر اتمی می‌نامند.

اگر نور و حرارت خورشید نتیجۀ سوختن مادۀ آن می‌بود در عرض چند قرن تمام جرم عظیم آن می‌سوخت و نابود می‌شد، ولی خورشیدی که انرژی خود را از سرچشمۀ زیر اتمی می‌گیرد میلیون‌ها سال پرتوافشانی کرده و خواهد کرد.

این سرچشمۀ عظیم و لایتناهی درونی خورشید، طبق آخرین نظریات علمی فیزیک که با مشاهدات نجومی اثبات شده عبارت است از:

یک رشته فعل و انفعالات هسته‌ای که به صورت حلقوی زنجیری صورت می‌گیرد و در طیّ‌ این حلقه مقادیر عظیمی از انرژی آزاد می‌شود.

در طی این فعل و انفعال حلقوی، هسته‌های کربن و ازت دخالت مستقیم و نقش کاتالیزر دارند و سرانجام پس از طیّ‌ یک دوره، هستۀ کربن یا ازت به همان حالت اولی خود برمی‌گردد و پروتون‌های آزاد ئیدروژن تبدیل به هستۀ هلیوم می‌گردد.

انرژیی که در جریان این فعل و انفعال در تحت درجۀ حرارت 20 میلیون درجه آزاد می‌شود درست مطابق با همان مقدار انرژی است که در نتیجۀ تشعشع از خورشید صادر می‌شود:

اَلْحَمْدُللّهِ‌ الَّذی خَلَقَ‌ اللَّیْلَ‌ وَ النَّهارَ بِقُوَّتِهِ‌، وَ مَیَّزَ بَیْنَهُما بِقُدْرَتِهِ‌»

محدود بودن اوقات شب و روز

بدون شک اگر حدود زمانی شب و روز بیش از این می‌بود که الآن هست، آثاری از حیات و رشد و پرورش موجودات در میان نبود. شب طولانی باعث از بین رفتن

حرارت لازم و حکومت سرمای غیر قابل تحمل و روز طولانی علت سوختن موجودات و بخار شدن تمام آب‌ها و تعطیل حیات و آثار حیات بود.

حکمت و علم و ارادۀ حضرت ربّ‌ العزّه، زمان شب و روز را آن چنان قرار داد که اوّلاً نور حیات در سطح زمین تجلّی کند و ثانیاً آثار حیات که جز حضرت حق، احدی به آن علم ندارد ظهور و بروز کند.

حدود معیّن شب و روز به خاطر این است که زمین در 24 ساعت با سرعت معیّن به دور خود می‌چرخد و این برنامه چند میلیارد سال است ادامه دارد و در آینده نیز ادامه خواهد داشت. و همچنین فاصلۀ بین زمین و خورشید نزدیک به صد و پنجاه میلیون کیلومتر است که در اندازه گرفتن حرارت به وسیلۀ زمین عامل مؤثّری است و غیر از این هوایی است که چون پوششی، تمام زمین را پوشانده و برای زمین به خصوص در حفظ‍‌ گرمای معیّن و سرمای معیّن مؤثّر است.

قدرت غذاها در پرورش انسان

اشاره

قرار شب و روز به صورتی است که زمین استعداد پرورش انواع حبّه‌ها و دانه‌ها و خوراکی‌ها را برای انسان دارد.

اندازۀ شب و حدود روز، گرما و سرمای معیّن، نور و ظلمت کافی، آب و هوا و عوامل دیگر به طور مجموع زمینه‌ای برای رشد ما یحتاج انسان و پاسخگویی به نیازهای مادّی آدمی است.

قرآن مجید به طور مکرّر به مسألۀ مواد غذایی و تناسب آنها با بدن و عوامل مؤثّر رشد و پرورش و تداوم حیات اشاره فرموده و از انواع مواد غذایی به عنوان نعمت حق یاد کرده و از استفاده کنندگان این سفرۀ پرنعمت خواسته است که شکر منعم را بجای آورده و هر نعمتی را در همان جایی که صاحب نعمت دستور داده خرج کنند:

نعمت غذا در قرآن

«وَ أنْزَلْنا مِنَ‌ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأسْکَنّاهُ‌ فِی الاَْرْضِ‌ وَ انّا عَلی ذَهابٍ‌ بِهِ‌ لَقادِرُونَ‌ * فَأنْشَأْنا لَکُمْ‌ بِهِ‌ جَنّاتٍ‌ مِنْ‌ نَخیلٍ‌ وَ أعْنابٍ‌ لَکُمْ‌ فیها فَواکِهُ‌ کَثیرَةٌ‌ وَ مِنْها تَأکُلُونَ‌» ⁽¹⁾

و از آسمان ، آبی به اندازه نازل کردیم و آن را در زمین جای دادیم ؛ و بی‌تردید به از بین بردن آن کاملاً توانمندیم . * پس به وسیلۀ آن برای شما باغ‌هایی از درختان خرما و انگور پدید آوردیم که برای شما در آنها میوه‌های فراوانی است [ که از فروش آنها زندگی خود را اداره می‌کنید ] و [ نیز ] از آنها می‌خورید.

اَللّهُ‌ الَّذی خَلَقَ‌ السَّماواتِ‌ وَ الأْرْضَ‌ وَ أنْزَلَ‌ مِنَ‌ السَّماءِ ماءً فَأخْرَجَ‌ بِهِ‌ مِنَ‌ الثَّمراتِ‌ رِزْقاً لَکُمْ‌ وَ سَخَّرَ لَکُمُ‌ الْفُلْکَ‌ لِتَجْرِیَ‌ فِی الْبَحْرِ بِأمْرِهِ‌ وَ سَخَّرَ لَکُمُ‌ الأْنْهارَ» ⁽²⁾

خداست که آسمان‌ها و زمین را آفرید ، و از آسمان آبی نازل کرد ، و برای شما به وسیله آن از محصولات و میوه‌های گوناگون روزی بیرون آورد ، و کِشتی‌ها را مسخّر شما قرار داد تا به فرمان او در دریا روان شوند ، و نیز نهرها را مسخّر شما کرد.

هُوَ الَّذی أنْزَلَ‌ مِنَ‌ السَّماءِ ماءً لَکُمْ‌ مِنْهُ‌ شَرابٌ‌ وَ مِنْهُ‌ شَجَرٌ فِیهِ‌ تُسیمُونَ‌ * یُنْبِتُ‌ لَکُمْ‌ بِهِ‌ الزَّرْعَ‌ وَ الزَّیْتُونَ‌ وَ النَّخیلَ‌ وَ الأعنابَ‌ وَ مِنْ‌ کُلِّ‌ الثِّمَراتِ‌ إنَّ‌ فی ذلِکَ‌ لآیَةً‌ لِقَوْمٍ‌ یَتَفَکَّرُونَ‌» ⁽³⁾

اوست که از آسمان ، آبی برای شما نازل کرد که بخشی از آن نوشیدنی است

و از بخشی از آن درخت و گیاه می‌روید که [ دام‌هایتان ] را در آن می‌چرانید . * برای شما به وسیلۀ آن آب ، زراعت و زیتون و خرما و انگور و از همۀ محصولات می‌رویاند ؛ یقیناً در این [ واقعیت‌ها شگفت‌انگیز طبیعی ] نشانه‌ای است [ بر توحید ، و ربوبیّت وقدرت خدا ] برای گروهی که می‌اندیشند.

إنَّ‌ اللّهَ‌ فالِقُ‌ الْحَبِّ‌ وَ النَّوی‌ یُخْرِجُ‌ الْحَیَّ‌ مِنَ‌ الْمَیِّتِ‌ وَ مُخْرِجُ‌ الْمَیِّتِ‌ مِنَ‌ الْحَیِّ‌ ذلِکُمُ‌ اللّهُ‌ فَاَنّی‌ تُؤْفَکُونَ‌» ⁽¹⁾

بی‌تردید خدا شکافندۀ دانه و هسته است ؛ زنده را از مرده بیرون می‌آورد ، و بیرون آورنده مرده از زنده است ؛ این است خدا ، پس چگونه [ از حق ] منصرفتان می‌کنند؟

اندیشه در غذا و تفسیر آن

فَلْیَنْظُرِ الاِْنْسانُ‌ إلی طَعامِهِ‌ * أنّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبّاً * ثُمَّ‌ شَقَقْنَا الأْرْضَ‌ شقّاً * فَأنْبَتْنا فیها حَبّاً * وَ عِنَباً وَ قَضْباً * وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً * وَ حَدائِقَ‌ غُلْباً * وَ فاکِهَةً‌ وَ أبّاً» ⁽²⁾

پس انسان باید به خوراکش با تأمل بنگرد * که ما [ از آسمان ] آب فراوانی فرو ریختیم . * سپس زمین را [ به صورتی سودمند ] از هم شکافتیم . * پس در آن دانه‌های فراوانی رویاندیم ، * و انگور و سبزیجات * و زیتون و درخت خرما * و بوستان‌های پر از درخت تناور و بزرگ * و میوه و چراگاه.

« فَلْیَنْظُرِ این انسان کفر پیشه و ناسپاس اکنون که از آفرینش و تحوّلات خود ناآگاه است، یا از عالم نشر خود بی‌خبر است و آن را باور ندارد، یا برای آن که اندکی تصور و باور کند که چه قدرتی در آفریدن و به راه انداختن و آسان کردن راه او به کار رفته و چه سرمایه‌ها و استعدادها به وی داده شده و او حق نعمت و امر خدا را در انجام تکلیف و مسؤولیت خود انجام نداده، پس نظر و اندیشه در غذای خود نماید، همین غذایی که پیوسته به دست و کامش می‌رسد و در برابر چشمش می‌باشد، چه اندازه قدرت و قوا و عوامل طبیعت در فراهم ساختن و در دسترس قرار دادن آن به کار رفته و چگونه آماده و ساخته شده است.

در قرآن کریم، امر و دعوت به نظر و تفکّر در آیات آفرینش با تعبیرات مختلف برای برانگیختن فکر و تحکیم ایمان به مبدأ و معاد آمده است. بیشتر سوره‌های کوتاه که در آغاز وحی و در مکه نازل شده متضمّن این گونه آیات است، تا اذهان و نفوسی که به جاهلیت و شرک آلوده و پست شده بود برانگیخته شود و پاک و روشن گردد و از راه تفکر در آیات زمین و آسمان از واژگونی پرستش بت‌ها و هواهای پست رها بشوند و به جهان و جهان‌دار و حکمت و فرمان او بپیوندند.

همین آیات بود که در زمان کوتاهی اذهان را روشن نمود، سپس آن همه علما و محققان و عرفا در سرزمین‌های اسلامی پدید آورد. این اوامر و دعوت‌های قرآن حکیم بر طبق فطرت و طبیعت حواس و ادراکات بشری است که باید از طریق حس و شهود و تحقیق، با اسرار کاینات و قوانین طبیعت آشنا شود، آنگاه می‌تواند همین محسوسات و مشهودات را پایۀ تفکّر و استدلال گرداند.

تا حکمت و قدرت و صفات پروردگار را در آیینۀ جهان بنگرد و مقصود نهایی را دریابد و با تعالی فکری و اخلاقی و گشودن اسرار طبیعت می‌تواند زندگی دنیایی و معاش خود را سامان دهد و هر چه بیشتر از نیروها و بهره‌های نهفتۀ در موجودات بهره گیرد.

این تحرّک فکری را که بر اساس تفکّر در عالم مشهود است نخست قرآن پدید آورد، سپس با برخورد به اساس فلسفه‌های یونانی و اندیشه‌های حکما و اندیشمندان شرقی مسیرش برگشت و نظر بیشتر علمای اسلامی یکسره از تفکّر در مشهودات برید و به اندیشه در ماورای مشهود پرداختند و پایۀ استدلال و فلسفۀ عمومی و اسلامی بر مقدمات عقلی محض بنا شد و از آن مایه گرفت.

این پایه و مایه هر اندازه محکم و درست باشد در همۀ مطالب و برای همۀ اهل نظر راست نمی‌آید. از اینرو آمیخته با تخیّلات و اوهام و فرضیه‌های بی اساس گردید و حالتی شبیه به احلام، سپس خواب و جمود برای عالم و جاهل که همه تحت تأثیر این گونه اندیشه‌ها قرار گرفته بودند، پیش آمد.

در این میان فقط‍‌ طبقۀ فقها بودند که در حدود محدود آیات و روایاتی که دربارۀ تکالیف و احکام است ماندند و از این آیات و اصول احکام، صدها اصول و هزارها فروع حکمی و قانونی استنباط‍‌ کردند و اصول فقهی و حقوقی پیوسته کامل‌تر و سرشارتر گردید و هزارها کتاب در فقه و اصول آن نوشته شد، با آن که راجع به تکالیف و احکام عملی مختلف حدود پانصد آیه در قرآن می‌باشد.

دربارۀ نظر و تفکّر در کاینات بیش از هفتصد و پنجاه آیه به صورت امر و دعوت صریح آمده و بیشتر سوره‌های قرآنی با اشاره و صریح، آیاتی از این جهان مشهود و نظامات آن را نمایانده است.

اگر با همان روش مستقل فقها که آن همه قواعد و فروع در احکام تعبّدی و عملی از آیات و سنّت استنباط‍‌ کردند، دیگر متفکران اسلامی نیز با این اوامر صریح و هدایت و روش قرآن، دربارۀ جهان و خلقت به بحث و تحقیق می‌پرداختند، هم اندیشه و افکار و در نتیجه زندگی مسلمانان بالا می‌رفت و هم پایه‌های ایمان آنها محکم می‌شد و هم استقلال روحی و حریم زندگی مسلمانان حفظ‍‌ می‌گردید.

اگر فقها اوامر صریح قرآن را دربارۀ نظر و تفکّر مانند اوامر و نواهی عملی به

عنوان واجب عینی به حسب توانایی مسلمانان یا واجب کفایی یا مستحب بیان می‌کردند و بابی در فقه راجع به این آیات می‌گشودند، وضع مسلمانان غیر از این بود.

فقه عملی، بیان احکام و روابط‍‌ عبادی و حقوقی است و فقه نظری، حدود و تکلیف فکر و نظر در اسرار عالم را می‌نمایاند و اصول ایمان و استقلال فکر و اجتماع مسلمانان را تأمین می‌نماید.

اَنّا صَبَبْنا المَاء اشاره به آب باران یا نوع آب است. صبّ‌، چنانکه از موارد استعمال آن استفاده می‌شود فرو ریختن سرشار و فراگیرنده از بالاست. صبّاً مبیّن نوعی خاص و شگفت‌انگیز ریزش است.

ثُمَّ‌ شَقَقْنَا... سپس زمین را پس از پیوستگی، از هم شکافتیم نوعی شکافتن خاص و شگفت‌انگیز است.

این دو آیه و آیۀ بعد، ظهور در این مطلب دارد که نخست آبی سرشار و غیر عادی فرو ریخته شده و سپس با فاصلۀ زمانی و در اثر آن زمین با وضع شگفت انگیزی از هم باز و شکافته شده، پس از آن گیاه روییده شده است.

این لغات و این گونه تعبیر و ترتیب در دیگر آیات مکرّری که دربارۀ فرو ریختن باران و رویاندن گیاه است دیده نمی‌شود. این تعبیر و ترتیب خاص با ظهور فعل ماضی در زمان گذشته، می‌رساند که آیات از اطوار و اوضاع گذشتۀ زمین تا زمانی که انواع گیاه در آن پدید آمده خبر می‌دهد.

فَأنْبَتْنا... پس از زمانی که آب را سرشار و با شدت و قدرت از بالا فرو ریختیم و زمین را از هم شکافتیم و آن چنان آن را زیر و زبر کردیم، زمین آماده و شکفته شد و از آن حبّ‌ و انگور و میوه‌های بوته‌ای - یا انواع سبزی‌های دست چین - را رویاندیم.

وَ زَیْتُوناً... چنین به نظر می‌رسد که هر یک از روییدنی‌های بر شمرده در این آیات، نمونۀ نوعی از مواد اصلی غذای انسان می‌باشد و ترتیب ذکر هر یک گویا

اشاره به ترتیب در اهمیّت و احتیاج، یا ترتیب پیدایش و تکامل این انواع دارد:

نخست انواع حبوبات مانند گندم، جو، عدس و میوه‌های ساقه خفته و کوتاه و بوته‌ای: انگور، کدو، خیار، خربزه، سپس درخت‌های بلند و تنومند: زیتون و نخل و باغ‌های انبوهی که از این گونه درخت‌ها تشکیل می‌شود.

وَ فاکِهَةً‌ وَ أبّاً»: مقصود از فاکهه، میوه‌های فرعی و تفنّنی است که بیشتر از جهت طعم و مزه مصرف می‌شود.

أبّ‌ ، مراتع طبیعی تهیه شده برای تغذیۀ حیوانات است که خود غذای انسان می‌شوند.

با نظری که قرآن به آن امر کرده و دانشمندان ناآشنای به قرآن به آن رسیده‌اند، هر دانۀ گیاه ریز و درشت، سراپا دستگاه فعّال و کارخانۀ زنده‌ای است که پیوسته با ریشه‌هایی که در زمین خلانده، عناصر اصلی و آمادۀ آن را پس از تحلیل و تذویب، جذب می‌کند. و از سوی دیگر برگ‌های گشودۀ خود را چون دست نیازمندان به سوی آسمان برمی‌آورد تا از فیض بی‌دریغ نور و هوا فراخور استعدادش برگیرد.

آنچه از عناصر تذویب شدۀ زمین و فیض نور و هوا می‌گیرد در درون برگ‌ها ترکیب شده و به صورت غذای متناسب به اعضای مختلف آن می‌رسد و در نهایت میوه‌هایی برمی‌آورد که با رنگ‌ها و طعم‌ها و بوها، مواد غذایی متنوع انسان می‌گردد و بالای دست‌های خود در دسترس می‌گذارد.

این همه بهره‌ها و میوه‌هایی که از جهت کمّیّت و رنگ و طعم و مواد غذایی متنوّع است چنان با دقت و کم و بیش نمودن عناصر محدود زمین و هوا ترکیب و صورت‌بندی شده که هر نوع آن دارای مواد غذایی و رنگ و طعم مخصوص به خود می‌باشد.

با آن که اصول ساختمان گیاهان یکسان است، اعضای خاصّ‌ جذب کنندۀ عناصر و ترکیب کننده و نگاهدارندۀ آب و هوا و دیگر عناصر، در سرزمین‌ها و آب و

هوای خاص متفاوت می‌باشد.

گیاهان و درختان بیش از آن که دستگاه شیمیایی زنده و حکیمانه برای تهیۀ غذای بدن حیوان و انسان است، جمال و رنگ‌آمیزی و خط‍‌ و خال منقّش و منظم شکوفه و گل‌ها و سبزی و خرّمی و عطرانگیزی آنها، روح انسانی را برمی‌انگیزد وچون آیینه، جمال مطلق را منعکس می‌نماید و هر ورق و برگشان دفتری است از حکمت پروردگار.

منظور قرآن از نظر؛ همین است: نظر در حکمت و جمال، نظر در حیات و پیدایش و اطوار آن، نظر در مواد و عناصری که به این صورت‌ها برآمده و غذای جسم و جان و بنیۀ ایمان شده است.» ⁽¹⁾

آثار شگفت انگیز مواد غذایی

«آخرین تجسّسات علمی نشان داده است که غذاها باید شامل مواد اصلی زیر باشد تا بتواند سلامت و نموّ و تجدید حیات سلول‌های بدن را تأمین کند:

1 - پروتیدها، یا مواد آلبومینوئید که آنها را مواد سازندۀ انساج می‌دانند و در گوشت، تخم‌مرغ، ماهی، شیر، پنیر، بسیاری از میوه‌جات، سبزیجات و بقولات از قبیل نخود، لوبیا، عدس، گردو، بادام، فندق و سیب‌زمینی موجود است.

2 - لیپیدها(چربی‌ها) که آنها را غذاهای سوزاننده می‌دانند و در شیر و کره و پنیر و چربی‌های حیوانی و نباتی و بسیاری از میوه‌جات و سبزیجات و غلاّت مانند زیتون و گردو و بادام و فندق و بادام کوهی و گندم و مانند آنها فراوان است.

3 - گلوسیدها(هیدرات دو کربن و مواد نشاسته‌ای و قندها) که آنها را جزو غذاهای مولّد قوّه و انرژی می‌دانند، در قند و عسل و اغلب میوه‌جات شیرین مانند انگور و خرما و سیب و گلابی و سبزیجاتی مانند چغندر و غلاّتی مانند ذرّت و گندم

و جو و سیب‌زمینی و امثال آن زیاد است.

4 - املاح معدنی که آنها را هم سازنده و هم تولید کنندۀ قوا می‌دانند و در اغلب سبزیجات و غلاّت که سردستۀ آنها گندم است؛ موجود است.

5 - سلولزها که آنها را جزء غذاهای پاک کننده محسوب می‌دارند و در اغلب سبزیجات و میوه‌جات، به مقدار زیاد یافت می‌شود.

6 - فرمان‌ها یا کاتالیزورها که سبب آماده کردن غذاهای دیگر برای هضم و جذب می‌شود و در اغلب گیاهان مخصوصاً به طور خام موجود است.

7 - ویتامین‌ها که آنها را جزء غذاهای حیاتی می‌دانند در اغلب میوه‌جات و سبزیجات موجود است.

انسان در شبانه‌روز به طور متوسط‍‌ 2400 کالری مواد غذایی لازم دارد که از سه نوع اصلی غذاها یعنی: پروتیدها، لیپیدها و گلوسیدها باید به دست بیاید که این سه مادۀ اصلی غذایی بدون وجود مواد فرعی دیگر یعنی: املاح معدنی، فرمان‌ها و ویتامین‌ها و حتی سلولزها نمی‌توانند احتیاجات بدن را رفع کنند و اغلب آن مواد به تنهایی قابل جذب بدن نیستند.

و نیز باید دانست که تعادل بین غذاها از واجبات است و حتماً باید مخلوط‍‌ باشد نه این که فقط‍‌ با خوردن پروتید (مثل گوشت و تخم‌مرغ) و یا گلوسیدها (نان و پلو و...) تأمین گردد.

اکنون برای آن که بهتر مشخص شود که چگونه اصول بالا و مواد ضروری برای تأمین تغذیه و رشد و نموّ و تجدید حیات سلول‌های بدن انسان و حیوان، در خوراکی‌های یاد شده در (آیات 24 تا 31 سورۀ عبس) ملحوظ‍‌ گردیده به طور اختصار به شرح ترکیب مواد اصلی سه‌گانه و املاح و ویتامین‌ها در صد گرم چند نمونه از خوراکی‌های مذکور می‌پردازیم:

الف - از دستۀ غلاّت (حَبّاً)، نمونه: گندم. ترکیب گندم در صد بدین شرح است:

پروتئین 11/29، چربی 1/11، گلوسید 74/98، پتاس 31/16، سود 2/07، آهک 3/25، منیزی 12/06، اکسید دوفر 1/28، اسید فسفریک 47/22، املاح معدنی دیگر 1/81، ویتامین 1 B 56/میلی گرم، ویتامین 2 B 0/12 میلی‌گرم، نیکوتیل آمید 600/4 میلی گرم، ویتامین E 2/2 میلی گرم و هر صدگرم گندم 352 کالری ایجاد می‌نماید (ارزش غذائی).

ب - از دستۀ سبزیجات و بقولات (قَضْباً)، از هر کدام یک نمونه:

1 - ترکیب نخود درصد بدین شرح است:

پروتئین 24/5، چربی 1/0، گلوسید 61/7، آب 10، سدیم 42، پتاسیم 81 میلی‌گرم، کالسیم 73، منیزیوم 14، منگنز 0/199، آهن 6، مس 802/، فسفر 397 میلی‌گرم، گوگرد 196 میلی‌گرم، کلر 44، ویتامین 37 واحد، ویتامین 1 B 87/ میلی گرم، ویتامین 2 B 29/ میلی‌گرم، نیکوتیل آمید 3 میلی گرم، ویتامین C - 2 میلی‌گرم و هر صد گرم 354 کالری ایجاد می‌کند.

2 - ترکیب اسفناج درصد بدین شرح است:

پروتئین 2/2، چربی 3/، گلوسید 3/9، آب 92/1، سدیم 84 میلی‌گرم، پتاسیم 489 میلی‌گرم، کالسیم 87/، منیزیوم 55، منگنز828/، آهن 3، مس 197/، فسفر 45، گوگرد 27، کلر 67، اسیداوریک 72، پورین 90/24 میلی‌گرم، اسیدمالیک 800 میلی‌گرم، اسیدسیتریک 892 میلی‌گرم، اسیداکسالیک 6000 واحد بین‌المللی، ویتامین 0/08 میلی گرم، ویتامین 1 B 2/ میلی‌گرم، ویتامین 2 B 5/ میلی‌گرم، نیکوتیل آمید 21/5 میلی‌گرم، ویتامین C ، مقدار جزئی، ویتامین E می‌باشد. هر صد گرم اسفناج تازه 22 کالری تولید می‌نماید.

ج - از دستۀ میوه‌ها (فاکِهَةً‌) که خود به دو دستۀ مهم، شیرین، چرب و نشاسته‌دار تقسیم می‌شوند.

1 - میوه‌های شیرین که خود به سه گروه منقسم می‌گردند:

اول: میوه‌های شیرین که خود ترش مزه هستند. از این دسته به عنوان مثال، ترکیب درصد انگور (عِنَباً) را ذکر می‌کنیم:

درصد گرم انگور 81/6 گرم آب، 8/ پروتئین 4/ گرم چربی، 16/7 گرم گلوسید، 2 گرم سدیم، 254 گرم پتاسیم، 17 گرم کلسیم، 7 گرم منیزیوم 83/ گرم منگنز، 6/ گرم آهن، 98/ گرم مس، 21 گرم فسفر، 9 گرم گوگرد، 2 گرم کلر، 80 واحد بین المللی ویتامین ، 05/ میلی‌گرم ویتامین 1 B ، 03/ میلی‌گرم ویتامین 2 B ، 4 میلی‌گرم نیکوتیل آمید و 4 میلی‌گرم ویتامین C وجود دارد و هر صد گرم انگور 74 کالری تولید می‌نماید.

دوم: میوه‌های شیرینی که از این دسته به عنوان مثال، ترکیب درصد خرما (نَخْلاً) را ذکر می‌کنیم:

در هر صد گرم خرمای خشک 20 آب، 2/2 پروتئین، 6/ چربی، 75 گلوسید، 9/ سدیم، 790 میلی‌گرم پتاسیم، 65 کلسیم، 65 منیزیم، 5/1 آهن، 72 فسفر، 65 گوگرد، 283 میلی‌گرم کلر، 180 واحد بین‌المللی ویتامین ، 08/ ویتامین B ، 05/ ویتامین 2 B ، 2/18 نیکوتیل آمید وجود دارد و هر صد گرم خرما 314 کالری ایجاد می‌نماید.

سوم - میوه‌جاتی که جزء سبزیجات محسوب می‌گردند. به عنوان مثال، خیار را ذکر می‌کنیم:

درصد گرم خیار، 8/ پروتئین، 1/ چربی، 3 گلوسید، 95/6 آب، 8/ سدیم، 140 میلی‌گرم پتاسیم، 10 کلسیم، 9 منیزیوم، 3/ آهن، 21 فسفر، 12 گوگرد، 30 کلر، 200 واحد بین‌المللی ویتامین ، 04/ ویتامین 1 B ، 05/ ویتامین 2 B ، 18 نیکوتیل آمید، 10 میلی گرم ویتامین C و مقدار مختصر ویتامین 6 B و ویتامین E دارد. هر صد گرم خیار 13 کالری ارزش غذائی دارد.

2 - میوه‌های چرب و نشاسته‌دار - در این دسته میوه‌های هسته‌دار وجود دارند

که به عنوان مثال، زیتون زَیْتُوناً و بادام را ذکر می‌کنیم:

درصد گرم بادام 4/7 آب، 18/6 پروتئین، 54/1 چربی، 19/6 گلوسید، 3 سدیم، 690 میلی‌گرم پتاسیم، 254 کلسیم، 252 منیزیوم، 4/4 آهن، 475 فسفر، 150 گوگرد، 20 کلر، 25/ ویتامین 1 B ، 67/ ویتامین 2 B ، 4/5 نیکوتیل آمید وجود دارد، هر صد گرم آن 640 کالری ارزش غذایی دارد.

نکتۀ دیگری که باید مورد توجه باشد این که: تا به امروز تقسیم‌بندی جامع کاملی که مشخّص تمام خواص و جهات مختلف خوراکی‌ها باشد به وجود نیامده است و تقسیم‌بندی‌هایی که در علم غذاشناسی رایج شده است هر کدام به جهتی مورد استفاده است.

مثلاً تقسیم‌بندی بر حسب منشأ ایجاد خوراکی‌ها (غذاهای با منشأ حیوانی، غذاهای با منشأ گیاهی، غذاهای با منشأ معدنی) یا تقسیم‌بندی بر حسب نوع عمل و اثر (غذاهای مولّد نیرو و غذاهای حمایت کننده) و از این قبیل تقسیم‌بندی‌ها. به همین جهت در تحقیقات و نشریات غذاشناسی و علوم تغذیه تا به امروز از روشی استفاده شده که در آیات مورد بحث به آن اشاره شده یعنی به ترتیب از:

1 - غلاّت حَبّاً گندم، جو، ذرّت، چاودار، برنج و... و فرآورده‌های آنها.

2 - سبزیجات و بقولات قَضْباً عدس، لوبیا، باقلا، نخود، سیب‌زمینی، هویج‌فرنگی، شلغم، ترب، چغندر، کلم‌پیچ، اسفناج، کاهو، کرفس، سیر، پیاز، تره، مارچوبه، کدو، خیار، گوجه فرنگی، بادنجان، ماش، جعفری، بابونه، نعنا، تره‌خودرو، ریحان، شنبلیله، قازیاغی، گشنیز، موسیر.

3 - میوه‌ها فاکِهَةً‌ که خود دو دسته‌اند:

الف - میوه‌های شیرین مثل انگور عِنَباً خرما نَخْلاً».

ب - میوه‌های چرب و نشاسته‌دار مثل زیتون زَیْتوناً».

4 - گوشت و تخم‌مرغ پرندگان، شیر و مشتقّات آن که از فرآورده‌های حیوانی

است. (خود حیوانات برای تغذیه از علف‌ها و گیاهان خودرو، میوه‌ها، علوفۀ خشک أبّاً تغذیه می‌کنند). بنابراین آیات مذکور ناظر به همۀ مواد غذایی لازم برای تغذیۀ انسان می‌باشند.» ⁽¹⁾

تا مایۀ برخورداری شما و دام‌هایتان باشد.

این بود گوشه‌ای از منافع شب و روز که عامل حیات و ضامن تداوم بقا و علت پرورش و رشد انسان است.

«فیما یَغْذُوهُمْ‌ بِهِ‌ وَ یُنْشِئُهُمْ‌ عَلَیْهِ‌»

شب برای موجودات زنده و به خصوص انسان، ظرف آرامش، استراحت، تأمین نیرو و سبب خوشی و خوشگذرانی مشروع و خلاصه تمدّد اعصاب است.

«فَیَکُونَ‌ ذلِکَ‌ لَهُمْ‌ جَماماً وَ قُوَّةً‌، وَ لِیَنالُوا بِهِ‌ لَذَّةً‌ وَ شَهْوةً‌»

شب و روز و منافع آن که در قرآن مجید به عنوان نشانه‌های حق ذکر شده، برای هر صاحب عقلی مورّث حیرت و علّت تعجّب و شگفتی است.

در جان و دل چو آتش عشقش علم کشید سلطان صبر رخت به مُلک عدم کشید

مهرش چو جای کرد در اوراق خاطرم بر حرفهای غیر یکایک قلم کشید

دل را که بود طایر قدسی بریخت خون شوخی نگر که تیغ به صید حرم کشید

شد زنده سر، که در قدم دوست خاک شد جان مُرد چون ز درگه جانان قدم کشید

در بزم عشق هر که به عیش و طرب نشست بس جرعه‌ها ز خون جگر دم بدم کشید

گر چه بسی کشید دلم از شراب عشق از جام بود و خُمّ‌ و سبو، بحر کم کشید

زنهار فیض دست مدار از شراب عشق تا آن زمان که بحر توانی به دم کشید

(فیض کاشانی)

[«6»وَ خَلَقَ‌ لَهُمُ‌ النَّهَارَ مُبْصِراً لِیَبْتَغُوا فِیهِ‌ مِنْ‌ فَضْلِهِ‌ وَ لِیَتَسَبَّبُوا إِلَی رِزْقِهِ‌ وَ یَسْرَحُوا فِی أَرْضِهِ‌ طَلَباً لِمَا فِیهِ‌ نَیْلُ‌ الْعَاجِلِ‌ مِنْ‌ دُنْیَاهُمْ‌ وَ دَرَکُ‌ الْآجِلِ‌ فِی أُخْرَاهُمْ‌ «7»بِکُلِّ‌ ذَلِکَ‌ یُصْلِحُ‌ شَأْنَهُمْ‌ وَ یَبْلُو أَخْبَارَهُمْ‌ وَ یَنْظُرُ کَیْفَ‌ هُمْ‌ فِی أَوْقَاتِ‌ طَاعَتِهِ‌ وَ مَنَازِلِ‌ فُرُوضِهِ‌ وَ مَوَاقِعِ‌ أَحْکَامِهِ‌ لِیَجْزِیَ‌ الَّذِینَ‌ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ‌ الَّذِینَ‌ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی» ⁽¹⁾

و روز را برای بندگان روشنی بخش آفرید، تا در آن به طلب فضل و احسانش برآیند، و آن را وسیله و ابزاری برای رسیدن به رزق و روزیش قرار دهند، و در زمین او از پی به دست آوردن آنچه در آن سود بدون تأخیر و سریع دنیای آنهاست، و نیز رسیدن به منفعت دائمی آخرتشان به راه افتند. به تمام این امور کارشان را اصلاح می‌کند، و کردارشان را می‌آزماید، و می‌نگرد که در اوقات طاعتش و جایگاه‌های واجباتش، و موارد احکامش چگونه‌اند. تا کسانی را که بد کردند، به خاطر کار زشتشان، جزا دهد و آنان را که خوبی کردند، با بهشت پاداش بخشد.

روز یا ظرف تهیۀ روزی و قیام به عبادت

اشاره

زمین با قدرت حضرت ربّ‌ در عرصه‌گاه فضا، به دور خود می‌چرخد، نیمی از

آن به طرف آفتاب عالمتاب، این منبع نور و انرژی قرار می‌گیرد و روز روشن و مبصِر پدید می‌آید.

انسان به وقت روز، وظیفه و مسؤولیت دارد برای به دست آوردن فضل حق و به چنگ آوردن وسایل لازم برای زندگی، از طریق دامداری، کشاورزی، صنعت، هنر، کار، کارگری، تجارت و آنچه سبب رسیدن به رزق و روزی است به فعالیّت برخیزد.

این فعالیّت و دنبال رزق و روزی رفتن که به دستور حضرت محبوب انجام می‌گیرد، در صورتی که به دور از حرص و بخل و بغی و تجاوز و پایمال کردن حقوق مردم باشد و پس از به دست آوردن در جهت صحیح برای خود و زن و فرزند و نیازمندان جامعه خرج شود، عین عبادت و محض اطاعت از حضرت حق و مورّث ثواب‌های سنگین اخروی است.

اگر انسان به دستور حضرت حق در راه به دست آوردن رزق و روزی قدم بگذارد و به دستور حق در معاملات عمل کند و طبق خواستۀ او خرج کند، بدون شک دنیا و آخرت خود را آباد کرده است:

«نَیْلُ‌ الْعاجِلِ‌ مِنْ‌ دُنْیاهُمْ‌ وَ دَرْکُ‌ الآْجِلِ‌ فی اخْراهُمْ‌»

دنیا و آخرت در کلام نراقی

فقیه بزرگ عارف عاشق، ملاّ مهدی نراقی می‌فرماید:

همۀ آنچه انسان به آن میل و رغبت دارد مذموم نیست؛ زیرا آنچه آدمی در دنیا به آن میل دارد اگر ثمره و نتیجۀ آن بعد از مرگ برایش بماند، یعنی دانش نافع و عمل صالح، در حقیقت به آخرت متعلّق است و آن را به این اعتبار دنیا نامند که نزدیک و در دسترس است. و هر یک از عالم و عابد از علم و عبادت خود لذّت می‌برد و حتی برای وی لذّت بخش‌ترین چیزهاست، اگر چه حظّ‍‌ و بهره‌ای زودرس

در دنیاست لکن از دنیای مذموم نیست، بلکه در حقیقت از آخرت به شمار می‌رود، هر چند از حیث این که محسوس و مشهود است از دنیا محسوب می‌شود؛ زیرا هر چه در قلمرو حسّ‌ و مشاهده است از عالم شهادت یعنی دنیاست.

و از اینرو پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نماز را از دنیا شمرد و فرمود:

حُبِّبَ‌ إلَیَّ‌ مِنْ‌ دُنْیاکُمْ‌ ثَلاثٌ‌: الطّیْبُ‌ وَ النِّساءُ، وَ قُرَّةُ‌ عَیْنی فِی الصَّلاةِ‌. ⁽¹⁾

سه چیز از دنیای شما نزد من محبوب است: بوی خوش و زنان و روشنی چشم من در نماز است.

با این که نماز از اعمال آخرت است. پس دنیای مذموم عبارت است از حظّ‍‌ و بهرۀ عاجل و زودرس که نه از اعمال آخرت است و نه وسیله‌ای برای آن و آن جز لذّت بردن از معاصی و تنعّم به چیزهای مباحی که زاید بر مقدار ضرورت است نیست.

تحصیل روزی در روایات

و اما تحصیل روزی به قدر ضرورت، از کارهای شایسته و نیکوست، چنانکه در اخبار به آن تصریح شده است.

قالَ‌ رَسُولُ‌ اللّهِ‌ صلی الله علیه و آله : الْعِبادَةُ‌ سَبعُونَ‌ جُزْءاً أفْضَلُها طَلَبُ‌ الْحَلالِ‌. ⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: عبادت هفتاد جزء است که برترین آن طلب روزی حلال است.

و نیز فرمود:

مَلْعُونٌ‌ مَنْ‌ ألْقی کَلَّهُ‌ عَلَی النّاسِ‌. ⁽¹⁾

از رحمت خدا دور است هر کس که در امور زندگی سربار مردم باشد و از دسترنج دیگران بدون تحمل زحمت و کار استفاده کند.

امام سجّاد علیه السلام فرمود:

اَلدُّنْیا دُنْیاء ان: دُنْیا بَلاغٍ‌ وَ دُنْیا مَلْعُونَةٌ‌. ⁽²⁾

دنیا دو گونه است: دنیایی رساننده (یعنی انسان را به سبب طلب قدر کفاف و ضرورت، به طاعت و قرب خدا می‌رساند) و دنیایی که ملعون است (یعنی آدمی را که در جستجوی بیش از حدود خود است از رحمت حق و سعادت دور می‌کند).

امام باقر علیه السلام فرمود:

مَنْ‌ طَلَبَ‌ الدُّنْیا اسْتِعْفافاً عَنِ‌ النّاسِ‌ وَسَعْیاً عَلی أَهْلِهِ‌ وَ تَعَطُّفاً عَلَی جارِهِ‌ لَقِیَ‌ اللّهَ‌ عز و جل یَوْمَ‌ الْقِیامَةِ‌ وَ وَجْهُهُ‌ مِثْلُ‌ الْقَمَرِ لَیْلَةَ‌ الْبَدْرِ. ⁽³⁾

هر که برای بی نیازی از مردم و وسعت و گشایش بر اهل و عیال خود و نیکی و عطوفت با همسایگان، در دنیا به طلب روزی برود، در قیامت خدای عز و جل را ملاقات خواهد کرد در حالی که چهره‌اش مانند شب چهاردهم می‌درخشد.

امام صادق علیه السلام فرمود:

لا تَکْسَلُوا فی طَلَبِ‌ مَعایِشِکُمْ‌ فَإنَّ‌ آباءَنا کانُوا یَرْکُضُونَ‌ فیها وَ یَطْلُبُونَها. ⁽⁴⁾

در طلب روزی تنبلی مکنید که پدران ما در این راه تلاش می‌کردند و به دنبال روزی می‌رفتند.

شخصی به آن حضرت عرض کرد: «ما دنیا را می‌طلبیم و دوست داریم که به ما رو آورد.» فرمود: می‌خواهی با آنچه کنی‌؟ عرض کرد: خود و عائله‌ام از آن منتفع شویم و به آن صلۀ رحم و تصدّق کنیم و حجّ‌ و عمره بجا آوریم. فرمود: این طلب دنیا نیست بلکه طلب آخرت است.» ⁽¹⁾

کسی که از من و پدرم بهتر است با دست خود در زمین کار می‌کرد. پرسید: او کدام شخص بود؟ فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام و همۀ پدرانم با دست خود کار می‌کردند و این کار انبیا و مرسلین و اوصیای ایشان و صالحان است. ⁽²⁾با دستورهایی که برای طلب دنیای حلال آمده است اگر کسی گردن نهد، باطنش نورانی می‌شود و حال عبادت به او دست می‌دهد. در آن صورت به وقت صبح نماز صبحش را بجای آورد و به وقت ظهر بدون این که کسب و کار مانعش شود، به نماز ظهر و عصر حاضر گردد و به غیر نماز به مستحبات دیگر و به واجبات دیگر نیز روی کند و نگذارد که خدمت به خلق و دستگیری از مستحق و عیادت مریض و تشییع جنازه و زیارت اخوان و دیدار مردم مؤمن و خلاصه هر خیری از او فوت گردد و به قول قرآن مجید از این نوع آزمایش‌های الهی سرفراز بیرون آید و آنچه باید از جانب حضرت حق برای آخرتش ذخیره گردد:

وَ یَجْزِیَ‌ الَّذینَ‌ أحْسَنُوا بِالْحُسْنی» ⁽¹⁾

«و کسانی را که کار نیک کرده‌اند ، همان کار نیکشان را به آنان پاداش دهد.»

اما اگر از دستورهای حق در طلب رزق و روزی روی گردان شود و به حرام مالی و عملی دچار گردد، باطنش تاریک می‌شود و حال عبادت از او سلب می‌شود. و تمام حرکات و سکناتش بر اساس امور مادی محض نظام می‌گیرد و از او انسانی چون قارون، عاشق دلباختۀ مال و جدای از عبادت و اطاعت و کار خیر به وجود می‌آید و در انواع گناهان و معاصی غرق شده، روزگار به غفلت بگذراند و نعمت‌های حق را در جای غیر خود مصرف کرده، موجب سخط‍‌ حق می‌شود و در آینده به جریمه‌های سخت دچار می‌گردد:

لِیَجْزِیَ‌ الَّذینَ‌ أساؤُا بِما عَمِلُوا» ⁽²⁾

تا کسانی را که مرتکب گناه شده‌اند ، همان گناهانشان را به آنان کیفر دهد.

راهی بزن که آهی بر ساز آن توان زد شعری بخوان که با او رِطل گران توان زد

بر آستان جانان گر سر توان نهادن گلبانگ سربلندی بر آسمان توان زد

قدّ خمیدۀ ما سهلت نماید امّا بر چشم دشمنان تیر از این کمان توان زد

در خانقه نگنجد اسرار عشقبازی جام می‌مُغانه هم با مُغان توان زد

درویش را نباشد برگ سرای سلطان ماییم و کهنه دلقی کآتش در آن توان زد

اهل نظر، دو عالم در یک نظر ببازند عشق است و داد اوّل بر نقد جان توان زد

گر دولت وصالت خواهد دری گشودن سرها بدین تخیّل بر آستان توان زد

عشق و شباب و رندی مجموعۀ مراد است چون جمع شد معانی گوی بیان توان زد

شد رهزن سلامت زلف تو وین عجب نیست گر راهزن تو باشی صد کاروان توان زد

حافظ‍‌ به حقّ‌ قرآن کز شید و رزق بازآی باشد که گوی عیشی در این جهان توان زد

(حافظ‍‌ شیرازی)

جزای نیکی در روایات

اشاره

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

یا عَلِیُّ‌ أرْبَعٌ‌ مَنْ‌ کُنَّ‌ فیهِ‌ بَنَی‌ اللّهُ‌ لَهُ‌ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ‌: مَنْ‌ آوَی الْیَتیمَ‌، وَ رَحِمَ‌ الضَّعیفَ‌، وَ أَشْفَقَ‌ عَلی وَالِدَیْهِ‌ وَ رَفِقَ‌ بِمَمْلُوکِهِ‌. ⁽¹⁾

ای علی! چهار چیز است که در هر کس باشد، خداوند خانه‌ای در بهشت برای او بنا می‌کند: پذیرش سرپرستی یتیم، ترحّم به ضعیف، مهربانی به پدر و مادر، نرمی با زیر دست.

و نیز فرمود:

مُجالَسَةُ‌ أهْلِ‌ الدّینِ‌ شَرَفُ‌ الدُّنْیا وَ الآْخِرَةِ‌. ⁽¹⁾

همنشینی با دینداران، شرافت آدمی در دنیا و آخرت است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

ما مِنْ‌ مُسْلِمٍ‌ أقْرَضَ‌ مُسْلِماً قَرْضاً یُریدُ وَجْهَ‌ اللّهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ إلاّ احْتَسَبَ‌ اللّهُ‌ لَهُ‌ أجْرَها بِحِسابِ‌ الصَّدَقَةِ‌ حَتّی یَرْجِعَ‌ الَیْهِ‌. ⁽²⁾

مسلمانی که برای خدا به مسلمان دیگر قرض بدهد، تا قرض برگردد، اجرش همچون صدقه در راه خداست.

امام صادق علیه السلام فرمود:

مَنْ‌ أطْعَمَ‌ أخاهُ‌ فِی اللّهِ‌، کانَ‌ لَهُ‌ مِنَ‌ الأْجْرِ مِثْلُ‌ مَنْ‌ أطْعَمَ‌ فِئاماً. قالَ‌: قُلْتُ‌: مَا الْفِئامُ‌؟ فَقالَ‌: مِائَةُ‌ ألْفٍ‌ مِنَ‌ النّاسِ‌. ⁽³⁾

هر کس برادر دینیش را اطعام دهد، اجرش همچون طعام دهندۀ فئام است.

راوی می‌گوید: عرضه داشتم: فئام چیست‌؟ فرمود: صدهزار انسان.

حضرت رضا علیه السلام پیوسته می‌فرمود:

مَنْ‌ دَعا لإِخوانِهِ‌ مِنَ‌ الْمُؤْمِنینَ‌ [

وَ الْمُؤمِناتِ‌ والْمُسلِمینَ‌ وَالْمُسْلِماتِ‌ ]

وَکَّلَ‌ اللّهُ‌ بِهِ‌ عَنْ‌ کُلِّ‌ مُؤْمِنٍ‌ مَلَکاً یَدْعُو لَهُ‌. ⁽⁴⁾

هر کس برای برادران [و خواهران مؤمن و مسلمان] خود دعا کند، خداوند به هر مؤمنی ملکی موکّل او کند تا برایش دعا نماید.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ‌ عادَ مَریضاً فِی اللّهِ‌، لَمْ‌ یَسْألِ‌ الْمَریضُ‌ لِلْعائِدِ شَیئاً إلاَّ اسْتَجابَ‌ اللّهُ‌ لَهُ‌. ⁽¹⁾

هر کس عیادت مریض کند و نظری جز به خدا نداشته باشد، مریض درخواست نمی‌کند چیزی را مگر این که خداوند دعایش را در حقّ‌ عیادت کننده مستجاب کند.

جزای بدی در روایات

امام صادق علیه السلام فرمود:

إیّاکُمْ‌ وَ الْغَفْلَةَ‌، فَاِنَّهُ‌ مَنْ‌ غَفَلَ‌ فَإنَّما یَغْفُلُ‌ عَنْ‌ نَفْسِهِ‌. وَ إیّاکُمْ‌ وَ التَّهاوُنَ‌ بِأمْرِاللّهِ‌ عَزَّوَجَلّ‌، فَإِنَّهُ‌ تَهاوَنَ‌ بِأمْرِاللّهِ‌ أَهانَهُ‌ اللّهُ‌ یَوْمَ‌ الْقِیامِةَ‌. ⁽²⁾

از غفلت و بی‌توجهی نسبت به حقایق بپرهیزید که هر کسی غفلت ورزد به خود ضرر زده. و امر خدا را پست و کوچک نشمارید که هر کسی برنامه‌های الهی را (که در قرآن منعکس است) پست بشمارد، خداوند در قیامت او را پست و خوار کند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ‌ أبْغَضَنا أهْلَ‌ الْبَیْتِ‌ بَعَثَهُ‌ اللّهُ‌ یَهُودیّاً وَ لَوْ أنَّ‌ عَبْداً عَبَدَ اللّهَ‌ بَیْنَ‌ الرُّکْنِ‌ وَ الْمَقامِ‌ ألْفَ‌ سَنَةٍ‌ ثُمَّ‌ لَقِیَ‌ اللّهَ‌ بِغَیْرِ وَلایَتِنا لأَکَبَّهُ‌ اللّهُ‌ عَلی مِنْخَرَیْهِ‌ فِی النّارِ. ⁽³⁾

هر کس ما اهل بیت را دشمن بدارد، خداوند او را یهودی وارد محشر کند. و هر آینه اگر کسی هزار سال بین رکن و مقام خدا را عبادت کند، سپس بدون ولایت و قبول حکومت و سرپرستی ما به قیامت وارد شود، خداوند او را به رو به آتش جهنّم خواهد افکند.

امام باقر علیه السلام فرمود:

ثَلاثُ‌ خِصالٍ‌ لا یَمُوتُ‌ صاحِبُهُنَّ‌ حَتّی‌ یَری‌ وَبالَهُنَّ‌: الْبَغْیُ‌، وَ الْکِذْبُ‌، وَ قطیعَةُ‌ الرَّحِمِ‌. ⁽¹⁾

سه خصلت است که صاحبش از دنیا نمی‌رود مگر این که بدی عاقبت آن را ببیند: تجاوز به حقّ‌ مردم، دروغ، قطع رحم.

امام صادق علیه السلام فرمود:

إنَّ‌ اللّهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ خَلَقَ‌ الْمُؤْمِنَ‌ مِنْ‌ نُورِ عَظَمَتِهِ‌ وَ جَلالِ‌ کِبْرِیائِهِ‌، فَمَنْ‌ طَعَنَ‌ عَلَیْهِ‌ أوْرَدَّ قَوْلَهُ‌ فَقَدْ رَدَّ عَلَی اللّهِ‌ فی عَرْشِهِ‌، وَ لَیْسَ‌ هُوَ مِنَ‌ اللّهِ‌ فی شَیْ‌ءٍ أنَّما هُوَ شِرْکُ‌ شَیْطانٍ‌. ⁽²⁾

خداوند مؤمن را از نور عظمت و جلال کبریایی خود آفریده است، پس هر کس به او طعنه زند، یا گفتارش را مردود سازد، هر آینه خدا را در عرش ردّ کرده، چنین کسی با خدا ارتباط‍‌ ندارد، به حقیقت که شیطان در نطفۀ او شرکت داشته است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

مَنْ‌ کانَ‌ لَهُ‌ دارٌ فَاحْتاجَ‌ مُؤْمِنٌ‌ إلی سُکْناها فَمَنَعَه إیّاها، قالَ‌ اللّهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌:

مَلائِکَتی، عَبْدی بَخِلَ‌ عَلی عَبْدی بسُکْنی الدُّنْیا، لا وَ عِزَّتی لا یَسْکُنُ‌ جَنانی أبَداً. ⁽¹⁾

کسی را که خانه‌ای باشد و مؤمنی به سکونت در آن نیازمند است و او از جای دادن مؤمن در آن خانه خودداری کند، خدای عز و جل می‌فرماید: ای ملائکۀ من، بنده‌ام خانۀ دنیا را از بنده‌ام دریغ داشت، نه، به عزّتم قسم هرگز او را بهشت ساکن نمی‌کنم.

امام صادق علیه السلام فرمود:

مَنْ‌ رَوی عَنْ‌ مُؤْمِنٍ‌ رِوایَةٌ‌ یُریدُ بِها شَیْنَهُ‌ وَ هَدْمَ‌ مُرُوَّتِهِ‌ لِیَسْقُطَ‍‌ مِنْ‌ أعْیُنِ‌ النّاسِ‌، أخْرَجَهُ‌ اللّهُ‌ مِنْ‌ وَلایَتِهِ‌ إلی وَلایَةِ‌ الشَّیْطانِ‌. ⁽²⁾

کسی که سخنی را از مؤمنی حکایت کند و قصدش توهین به آن مؤمن و از بین رفتن آبرویش و افتادن از چشم مردم باشد، خداوند او را از ولایتش بیرون برده، به ولایت شیطان منتقل کند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

أرْبَعٌ‌ لا تَدْخُلُ‌ بَیْتاً واحِدَةٌ‌ مِنْهُنَّ‌ إلاّ خَرِبَ‌ وَ لَمْ‌ یُعْمَرْ بِالْبَرَکَةِ‌: الْخِیانَةُ‌، وَ السِّرْقَةُ‌، وَ شُرْبُ‌ الْخَمْرِ، وَ الرِّبا. ⁽³⁾

چهار چیز است که داخل خانه‌ای نمی‌شود مگر این که آن خانه از رحمت و معنویت خراب گردد و برکت نبیند: خیانت، دزدی، خوردن شراب و ربا.

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

إذا غَضِبَ‌ اللّهُ‌ عَلی امَّةٍ‌ وَ لَمْ‌ یُنْزِلْ‌ بِهِمُ‌ الْعَذابَ‌ غَلَتْ‌ أسْعارُها، وَ قَصَرَتْ‌

أعْمارُها، وَ لَمْ‌ یَرْبَحْ‌ تُجّارُها، وَ لَمْ‌ تَزْکُ‌ ثِمارُها، وَ لَمْ‌ تَغْزُرْ أنْهارُها، وَ حُبِسَ‌ عَنْها أمْطارُها، وَ سُلِّطَ‍‌ علیها شِرارُها. ⁽¹⁾

هرگاه خداوند بر امّتی غضب کند و آنان را به عذاب آسمانی دچار ننماید، اجناسشان گران شود، عمرهاشان کوتاه گردد، تجّارشان سود نبرند، میوه‌هاشان زیاد نشود، نهرهای آبشان پر نگردد، باران از آنان منع شود و اشرار قوم بر آنها مسلّط‍‌ گردند.

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

أیُّما مُؤْمِنٍ‌ مَنَعَ‌ مُؤْمِناً شَیْئاً مِمّا یَحْتاجُ‌ إلَیْهِ‌، وَ هُوَ یَقْدِرُ عَلَیْهِ‌ أوْ مِنْ‌ عِنْدِ غَیْرِهِ‌، أقامَهُ‌ اللّهُ‌ یَوْمَ‌ الْقِیامَةِ‌ مُسْوَدّاً وَجْهُهُ‌، مُزْرَقَةً‌ عَیْناهُ‌، مَغْلُولَةً‌ یَداهُ‌ إلی عُنُقِهِ‌، فَیُقالُ‌: هذَا الْخائِنُ‌ الذَّی خانَ‌ اللّهَ‌ وَ رَسُولَهُ‌. ثُمَّ‌ یُؤْمَرُ بِهِ‌ إلَی النّارِ. ⁽²⁾

هر مؤمنی که مؤمنی را از برآوردن نیازش منع کند در حالی که قدرت بر رفع احتیاج مؤمن داشته باشد یا با کمک دیگری بتواند رفع نیاز مؤمن نماید، خداوند او را در قیامت سیاه رو و کبود چشم (کور) نگاه می‌دارد، در حالی که دو دستش به گردنش بسته، پس گفته می‌شود: این خائنی است که به خدا و رسول خیانت کرده. سپس امر می‌شود او را به آتش دراندازد.

آری، گناه و معصیت و ساعات روز را به آلودگی پر کردن و به تعبیر بعضی از روایات با ایّام دشمنی کردن، سودی جز خواری در دنیا و عذاب در آخرت ندارد.

اگر غرایز و شهوات را با احکام الهی مقیّد کنیم، اگر تقوا را مهار هوای نفس قرار دهیم، اگر به یاد خدا و روز قیامت باشیم، ساعات عمر ما را خیر و خوبی پر می‌کند و در فردای محشر به نتایج خوبی‌های خود بر اساس وعدۀ الهی در قرآن خواهیم

رسید.

هلالی در رسالۀ «صفات العاشقین» می‌سراید:

زلیخا مدّتی در عهد یوسف ندیدی غیر اندوه و تأسّف

ز کار خویش بهبودی ندیدی ز سوداهای خود سودی ندیدی

اگر یوسف شدی چون ماه طالع شدی پیشش در و دیوار مانع

وگر خود سوی یوسف بر گذشتی به رغمش از ره دیگر گذشتی

غم پیری نَمی بر سنبلش ریخت ز آسیب خزان برگ و گلش ریخت

سیه بادام او از جور ایّام شد از عین سفیدی مغز بادام

بیاض روی او شد معجر او ببین کآخر چه آمد بر سر او

فشاند از چشمه‌های چشم خونبار هزاران قطره همچون دانۀ بار

بدینسان بود حال او که ناگاه دلش را بر غلط‍‌ کردند آگاه

بتی در خانه از مردم نهان داشت که او را قبلۀ حاجت گمان داشت

درون خانه کارش بت‌پرستی برون از عشق یوسف شور و مستی

به دل گفتا که ای در عشق معیوب محب را کی رواباشددو محبوب

شد این بت سنگ راه آرزویم از آن یوسف نمی‌آید به سویم

ز بهر بت شکستن سنگ برداشت به عزم صلح، راه جنگ برداشت

شکست آن را به چالاکیّ‌ و چُستی وز آن افتاد در کارش درستی

به آن سنگی که بت را خُرد بشکست تو گفتی رخنۀ ایمان خود بست

چوبار دیگر آمد بر سر راه برآمد یوسف توفیقش از چاه

ترحم کرد یوسف بر زلیخا جوانی را گرفت از سر زلیخا

سیه شد مردمِ‌ چشم سفیدش برآمد کوکب صبح امیدش

تو نیز ای دل اگر بت را شکستی ز غوغای بتان جَستیّ‌ و رستی

الهی از بتان ما را نگه‌دار دل گمراه ما را روبه ره آر

زلال معرفت در کام ما ریز شراب وحدت اندر جام ما ریز

(هلالی جغتایی)

[«8»اَللَّهُمَّ‌ فَلَکَ‌ الْحَمْدُ عَلَی مَا فَلَقْتَ‌ لَنَا مِنَ‌ الْإِصْبَاحِ‌ وَ مَتَّعْتَنَا بِهِ‌ مِنْ‌ ضَوْءِ النَّهَارِ وَ بَصَّرْتَنَا مِنْ‌ مَطَالِبِ‌ الْأَقْوَاتِ‌ وَ وَقَیْتَنَا فِیهِ‌ مِنْ‌ طَوَارِقِ‌ الآفَاتِ‌ «9»أَصْبَحْنَا وَ أَصْبَحَتِ‌ الْأَشْیَاءُ کُلُّهَا بِجُمْلَتِهَا لَکَ‌:

سَمَاؤُهَا وَ أَرْضُهَا وَ مَا بَثَثْتَ‌ فِی کُلِّ‌ وَاحِدٍ مِنْهُمَا سَاکِنُهُ‌ وَ مُتَحَرِّکُهُ‌ وَ مُقِیمُهُ‌ وَ شَاخِصُهُ‌ وَ مَا عَلاَ فِی الْهَوَاءِ وَ مَا کَنَّ‌ تَحْتَ‌ الثَّرَی «10»أَصْبَحْنَا فِی قَبْضَتِکَ‌ یَحْوِینَا مُلْکُکَ‌ وَ سُلْطَانُکَ‌ وَ تَضُمُّنَا مَشِیَّتُکَ‌ وَ نَتَصَرَّفُ‌ عَنْ‌ أَمْرِکَ‌ وَ نَتَقَلَّبُ‌ فِی تَدْبِیرِکَ‌ «11»لَیْسَ‌ لَنَا مِنَ‌ الْأَمْرِ إِلاَّ مَا قَضَیْتَ‌ وَ لاَ مِنَ‌ الْخَیْرِ إِلاَّ مَا أَعْطَیْتَ‌ «12»وَ هَذَا یَوْمٌ‌ حَادِثٌ‌ جَدِیدٌ وَ هُوَ عَلَیْنَا شَاهِدٌ عَتِیدٌ إِنْ‌ أَحْسَنَّا وَدَّعَنَا بِحَمْدٍ وَ إِنْ‌ أَسَأْنَا فَارَقَنَا بِذَمٍّ‌]

خدایا! فقط‍‌ تو را سپاس، بر این نعمت: که تاریکی شب را شکافتی، و روشنی صبح را آشکار کردی، و ما را به شکافتن تاریکی شب از روشنی روز بهره‌مند ساختی و در راه به دست آوردن خوردنی‌ها بینا فرمودی، و از پیشامدهای ناگوار بلاها نگاه داشتی. شب را برای تو صبح کردیم، و همۀ آفریده‌ها برای تو قدم در عرصۀ صبح گذاشتند. آسمان و زمینشان، و آنچه در هر کدام از آنها پراکنده‌ای، ساکن و جنبنده‌اش ایستاده و رونده‌اش، و آنچه در هوا بالا رفته و آنچه زیر خاک پنهان شده، در عرصه گاه ملکیّت تو صبح کردیم.

فرمانروایی و پادشاهیت ما را گرد آورده، و ارادت ما را جمع کرده. از برکت فرمانت، در کارها تصرّف می‌کنیم، و در سایۀ تدبیرت دگرگون می‌شویم. جز آنچه فرمانت بر آن صادر شده، برای ما کار و مطلبی نیست، و جز آنچه را به ما بخشیدی، خیری وجود ندارد.

امروز روز آفریده شدۀ جدیدی است، و او بر ما گواه آماده‌ای است. اگر خوبی کنیم، ما را با سپاس ترک می‌کند و اگر بدی کنیم، نکوهش‌کنان از ما جدا می‌شود!

حکمت گردش شب و روز

آفرینش جهان هستی و نظام شب و روز و آفرینش ماه و خورشید و ستارگان همگان در تدبیر و تسخیر ذات وجود اقدس باری تعالی است. که می‌فرماید:

إِنَّ‌ رَبَّکُمُ‌ اللَّهُ‌ الَّذِی خَلَقَ‌ السَّمَوَ تِ‌ وَالأَْرْضَ‌ فِی سِتَّةِ‌ أَیَّامٍ‌ ثُمَّ‌ اسْتَوَی‌ عَلَی الْعَرْشِ‌ یُغْشِی الَّیْلَ‌ النَّهَارَ یَطْلُبُهُ‌ حَثِیثًا وَالشَّمْسَ‌ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ‌ مُسَخَّرَ تِ‌ بِأَمْرِهِ‌ أَلَا لَهُ‌ الْخَلْقُ‌ وَالأَْمْرُ تَبَارَکَ‌ اللَّهُ‌ رَبُّ‌ الْعَلَمِینَ‌» ⁽¹⁾

به یقین پروردگار شما خداست که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید ، سپس بر تخت [ فرمانروایی و تدبیر امور آفرینش ] چیره و مسلّط‍‌ شد ، شب را در حالی که همواره با شتابْ‌ روز را می‌جوید بر روز می‌پوشاند ، و خورشید و ماه و ستارگان را که مُسخّر فرمان اویند [ پدید آورد ] ؛ آگاه باشید که آفریدن و فرمان [ نافذ نسبت به همۀ موجودات ] مخصوص اوست ؛ همیشه سودمند و با برکت است ، پروردگار عالمیان .

جهان همان گونه که در پیدایش نیازمند به اوست در تدبیر و ادامۀ گردش حیات

و ادارۀ شبانه روز نیز وابسته به اوست و اگر لحظه‌ای لطف خدا از آن گرفته شود، نظامش به کلی گسسته و نابود می‌گردد.

آفرینش طبیعت و موجودات و برقراری قوانین و انضباطی که به فرمان پروردگار در عالم هستی حاکم است؛ در مسیر معینی حرکت می‌کند.

از این حرکت پربرکت، اسبابِ‌ طبیعت که مهمترین آنها پی در پی بودن شبانگاه و صبحگاه است و همه موجودات دنیا بر روال آنها تلاش و آرامش دارند و چرخۀ رزق و روزی بندگان و حیوانات و گیاهان بر دایرۀ حرکت و برکت آنها می‌چرخد؛ از وجود مبارک خداوند است.

وجود حق تعالی سرمایه‌ای ذاتی و پر خیر و برکت است که آثار فیض سرشار او تا ابد باقی بماند و هرگز زوال نپذیرد.

لایق‌ترین وجود برای صفت مبارک، وجود خداوند است که سرچشمۀ همه نیکی‌ها و خیرات، پیوسته از او جاری است و باران رحمت و حیات او بر همه موجودات عالمگیر و فراگیر می‌گردد؛ پس ستایش از مقام مقدس و مبارک ربوبی به این است که فرمود: تبارک اللّه ربّ‌ العالمین».

از نشانه‌های آشکار قدرت نمایی الهی، رفت و آمد شب و روز است. همگی در کارند تا آنانی که اهل درک و اندیشه هستند در پرتو تقوا و پرهیز از گناه، صفای روح و روشن بینی یافته و چهرۀ حقیقت و جمال یار را ببینند.

إِنَّ‌ فِی اخْتِلَفِ‌ الَّیْلِ‌ وَ النَّهَارِ وَ مَا خَلَقَ‌ اللَّهُ‌ فِی السَّمَوَ تِ‌ وَ الْأَرْضِ‌ لَأَیَتٍ‌ لِّقَوْمٍ‌ یَتَّقُونَ‌» ⁽¹⁾

به یقین در رفت و آمد شب و روز و آنچه را خدا در آسمان‌ها و زمین پدید آورد ، برای گروهی که همواره تقوا پیشه‌اند ، نشانه‌هایی [ بر توحید ، ربوبیّت و قدرت خدا ]ست .

اگر نورانیت نورِ روز که پرتویی از سرچشمۀ نور خورشید است و تاریکی و سکوت شب که از پنهانی منبع نور آفتاب است به صورت یکنواخت و پیوسته بود، سردی و گرمی بر اوضاع عالم غلبه می‌کرد و همۀ موجودات نابود می‌شدند ولی خداوند این دو را پشت سر یکدیگر قرار داده تا بستر زندگی و کوشش در کرۀ زمین آماده گردد. و این از موهبت‌های خداوند کریم است که همه زمینه‌های حیات و بقای آدمی را فراهم می‌سازد ولی آدمیزاده ناسپاس با کفران و طغیان خود را هلاک می‌سازد و راه سعادت و کامیابی را به جهنم سوزان ختم می‌کند.

امام سجّاد علیه السلام در دعایش هنگام رؤیت هلال چنین زمزمه می‌فرمود:

أَیُّهَا الْخَلْقُ‌ الْمُطِیعُ‌ الدَّائِبُ‌ السَّرِیعُ‌ الْمُتَرَدِّدُ فِی مَنَازِلِ‌ التَّقْدِیرِ، الْمُتَصَرِّفُ‌ فِی فَلَکِ‌ التَّدْبِیرِ آمَنْتُ‌ بِمَنْ‌ نَوَّرَ بِکَ‌ الظُّلَمَ‌ وَ أَوْضَحَ‌ بِکَ‌ الْبُهَمَ‌ وَ جَعَلَکَ‌ آیَةً‌ مِنْ‌ آیَاتِ‌ مُلْکِهِ‌ وَ عَلاَمَةً‌ مِنْ‌ عَلاَمَاتِ‌ سُلْطَانِهِ‌ وَ امْتَهَنَکَ‌ بِالزِّیَادَةِ‌ وَ النُّقْصَانِ‌ وَ الطُّلُوعِ‌ وَ الْأُفُولِ‌ وَ الْإِنَارَةِ‌ وَ الْکُسُوفِ‌ فِی کُلِّ‌ ذَلِکَ‌ أَنْتَ‌ لَهُ‌ مُطِیعٌ‌ وَ إِلَی إِرَادَتِهِ‌ سَرِیعٌ‌. ⁽¹⁾

برخی انسان‌های ساده لوح به شب و روزها بدبین هستند و از آنها ابراز تنفّر می‌کنند و گاهی روزی را نحس و شوم می‌دانند، یا شبی را عامل بدبختی و سیاهی زندگی خود می‌پندارند یا به سالی و ماهی و فصلی حالت خوش یُمنی یا بدشگونی و سیه روزی می‌دهند و گروهی به روزگار و طبیعت مشکوک هستند و همه عوامل بدبختی خود را به زمین و آسمان نسبت می‌دهند، ولی اینان نمی‌دانند که نظام عالم هستی و آفرینش خداوند منّان کمبود و عیبی ندارد و چرخۀ زمانه به طور طبیعی به دلخواه فرد یا گروه خاصی نیست که بر وفق مراد کسی باشد و دیگری را ناامید و محروم سازد. گردش روزگار و تدبیر امور با قدرت خداوند به گونه‌ای است که همه موجودات و امکانات در حساب و نظم ویژه‌ای حرکت می‌کنند ولی بر پایۀ ارادۀ الهی فراز و نشیب دارد که باید بر اساس مصالح و حکمت‌هایی مورد آزمایش یا مقامات قرار بگیرند تا به اهداف عالی برسند، امّا انسان نادان به جای این که به نفس خود مظنون باشد و از شر هوای آن به حق تعالی پناه ببرد به مظاهر طبیعت و مقدسات دینی اهانت می‌کند.

امیرمؤمنان علی علیه السلام به نکته مهمی به نقل از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله اشاره می‌فرماید:

اِعْلَمُوا عِبادَ اللّهِ‌ أَنَّ‌ المُؤْمِنَ‌ لایُصْبِحُ‌ وَ لایُمسی‌ إلاّ وَ نَفْسُهُ‌ ظَنُونٌ‌ عِنْدَهُ‌، فَلایَزالُ‌ زارِیاً عَلَیها وَ مُستَزیداً لَها. ⁽¹⁾

بندگان خدا، بدانید که مؤمن شب را به روز و روز را به شب نمی‌برد مگر آن که به نفس خود بدگمان است، هماره از خود عیبجویی می‌کند و خواهان افزایش کار نیک از نفس است.

پس باید بر حرکات شیطنت‌آمیز نفس امّاره نظارت بیشتر کرد تا هوای دوست را

با دود گناه و وسوسۀ شیطانی آلوده نسازیم.

شخصی به امام باقر علیه السلام گفت: چگونه صبح کردی‌؟ فرمود:

در حالی صبح کردیم که غرق نعمتیم و آلوده به گناهان بسیار، پروردگارمان با نعمت‌هایش به ما اظهار محبت می‌کند و ما با گناهانمان با او دشمنی می‌ورزیم در حالی که ما به او نیازمندیم و او از ما بی‌نیاز است. ⁽¹⁾

بینش در بهره گیری از نعمت ها و بلاها

اندازه‌شناسی و شناخت قدر نعمت‌ها و حکمت حوادث و آفات انسان را در رساندن به کمالات برتر موفّق می‌سازد؛ به ویژه اگر به اسرار باطنی خلقت اشیا بیشتر نگریسته شود به معرفت حقیقی نزدیکتر می‌شود.

اگر آدمی

«سرّ القَدَر» داشته باشد و همه چیز را مانند آب و آتش بشناسد پی می‌برد که چرا خداوند حکیم، صفت خوبی را به فرد زشتی داده یا زیبایی را به فرد ناشایست و نادان داده است. اگر تیز نگر شود، پاسخ همۀ این پرسش‌ها به عدالت و حکمت حق می‌رسد.

هنگامی که انسان سرّ قَدَر هر چیزی و حکمت حق در آن را نشناسد، همیشه از خود می‌پرسد، چرا و چگونه چنین کرده است‌؟ اگر به سرّ درون آفرینش برسد، همۀ اشکالات و شبهات او از بین می‌رود.

بیشتر ناله‌ها و شکایت‌های بشر از روی جهل به راز هستی و آفرینش است و ظاهربینی و ساده‌نگری و به کار نگرفتن عقل و اندیشه، او را به موجودی مادی و حیوانی تبدیل می‌کند که همۀ همّت او صرف شکم چرانی و سرگرمی در دنیاست ولی چراغ زندگی و عقلش تعطیل است.

یکی از صفات شیعه ژرف نگری در امور حقیقی دنیاست که امام علی علیه السلام در این باره به اصحاب فرمود:

شِیعَتُنا هُمْ‌ العارِفُونَ‌ بِاللّهِ‌ العامِلُونَ‌ بِأَمْرِ اللّهِ‌، أَهْلُ‌ الفَضائِلِ‌، النّاطِقُونَ‌ بِالصَّوابِ‌، مَأکُولُهُم الْقُوتُ‌ وَ مَلْبَسُهُم الأِقتِصادُ وَ مَشْیُهُمُ‌ التَّوَاضُعُ‌...

تَحْسَبُهُم مَرْضی‌ وَ قَدْ خُولِطُوا وَ ما هُمْ‌ بِذلِکَ‌، بَلْ‌ خامَرَهُم مِنْ‌ عَظَمَةِ‌ رَبِّهِم وَ شِدَّةِ‌ سُلطانِهِ‌ ما طاشَتْ‌ لَهُ‌ قُلُوبُهُم وَ ذَهَلَتْ‌ مِنْهُ‌ عُقُولُهُم، فإِذا اشْتاقُوا مِنْ‌ ذلکَ‌ بادَرُوا إِلی‌ اللّهِ‌ تَعَالی‌ بِالأَعْمالِ‌ الزَّکِیَّة لایَرْضَونَ‌ لَهُ‌ بِالقَلِیلِ‌ و لایَستَکْثِرُونَ‌ لَهُ‌ الجَزیلَ‌ فَهُمْ‌ لِأَنْفُسِهِمْ‌ مُتَّهِمُونَ‌ وَ مِنْ‌ أَعْمالِهِم مُشْفِقُونَ‌. ⁽¹⁾

شیعیان ما آنانند که خداشناسند، به فرمان خدا عمل می‌کنند، اهل فضایلند؛ زبانشان گویای راستی و درستی است؛ خوراکشان بخور و نمیر است.

پوشاکشان میانه روی است، راه رفتنشان با فروتنی است...

آنان را بیمار و دیوانه می‌پنداری در حالی که چنین نیستند، بلکه عظمت پروردگارشان و شکوه قدرت او چنان در آنان اثر گذاشته که دلهایشان دیوانۀ او، خردهایشان در برابرش حیران و سرگشته شده است، اشتیاق آنان سبب گشته که با کارهای پاک و پاکیزه به سوی خدای تعالی بشتابند، به عمل اندک برای او رضایت نمی‌دهند و اعمال زیاد را برای خود زیاد نمی‌شمارند، پیوسته خود را متّهم می‌دارند و از اعمال خویش بیمناکند.

بخشی از رزق و سرمایه انسان، اموالی است که از راه کسب حلال به دست می‌آید و در راه حق و حمایت از ضعیفان مصرف می‌گردد. و گاهی آدمی در اثر هوا و هوس از راه باطل درآمدی بیاندوزد و در راه شیطان خرج می‌کند که هر دو بر باد رفته است.

«عدّه‌ای از مردم خراسان خدمت امام صادق علیه السلام رسیدند. حضرت بی مقدمه فرمود: هر کس مالی را از «مهاوش» به دست آورد، خداوند آن را در «نهابر» از بین ببرد. عرض کردند: فدایت شویم معنی این جمله را نمی‌فهمیم، حضرت فرمود: از باد آید به دم بشود. ⁽¹⁾

بنابراین باید از وزر و وبال این مال ترسید که عاقبتش دوزخ است.

از اینرو پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:

قالَ‌ اللّهُ‌ عَزَّوَجَلَّ‌: مَنْ‌ لَمْ‌ یُبالِ‌ مِنْ‌ أیِّ‌ بابٍ‌ اکْتَسَبَ‌ الدِّینارَ وَ الدِّرهَمَ‌ لَمْ‌ أُبالِ‌ یَوْمَ‌ القِیامَةَ‌ مِنْ‌ أَیِّ‌ أَبوابِ‌ النّارِ أَدْخَلْتُهُ‌. ⁽³⁾

خدای متعال فرمود: هر کس پروایی نداشته باشد از چه راهی درهم و دینار کسب کند روز قیامت باکی نداشته باشم که از کدام درهای دوزخ واردش کنم.

و این حالت مال اندوزی یک نوع آفت زدگی نفس است که روح و قلب را هم آلوده می‌سازد و سپس انسان را به موجودی مانند قارون و فرعون تبدیل می‌کند که ادعای ملک و ملکوت را شیوۀ حکومت خود قرار می‌دهد.

بندۀ ذلیل پس به کجا باید توقّف کند و در چه آغوشی پناه گیرد که راه نجات او باشد.

امیرالمؤمنین در مناجات خود به درگاه الهی این پناهندگی را درخواست می‌فرماید:

خدایا! برای من پیکری آفریدی و در آن ابزارها و اندام‌هایی نهادی که من با آنها تو را فرمان می‌برم و نافرمانی می‌کنم، تو را به خشم می‌آورم و خشنودت می‌سازم و در نفس من انگیزه به سوی شهوات قرار دادی و مرا در سرایی آکنده از آفات جای دادی و آن گاه به من فرمودی باز ایست. پس من به کمک تو باز می‌ایستم و به تو توسّل می‌جویم و به تو پناه می‌برم و با یاری تو خودم را حفظ‍‌ می‌کنم و برای انجام آنچه خشنودت می‌سازد، از تو توفیق می‌طلبم. ⁽¹⁾

لاتُخْلِ‌ نَفْسَکَ‌ مِنْ‌ فِکْرَةٍ‌ تَزیدُکَ‌ حِکْمَةً‌ وَ عِبْرَةٍ‌ تُفیدُکَ‌ عِصْمَةً‌. ⁽²⁾

خود را از اندیشه‌ای که برفرزانگی تو می‌افزاید و از عبرت آموزی که تو را از لغزش نگه می‌دارد؛ خالی مدار.

آفرینش در خدمت خداوند

مالکیّت خداوند بر اشیا و انسان‌ها از نوع مالکیت در میان انسان‌ها نیست؛ زیرا ملکیت بشر اعتباری و مجازی است که برای حفظ‍‌ اعتبار حقیقی و حقوقی خود قوانینی را جعل نموده به گونه‌ای که با سلب ملکیت از فردی نسبت به مال معین در خارج، او دیگر صاحب آن نیست. امّا نسبت به ذات حق تعالی ملکیت مطلق است و در آن اعتبار و تعلق معنی ندارد؛ زیرا وابستگی و ارتباط‍‌ حیاتی موجودات به رابطۀ معلول با علّت است که مبدأ آفرینش هستی سبب پدید آمدن آنان شده است و پدیده‌ها ربط‍‌ محض به خدایند و همه معارف عمیق در جهان بینی از این مبادی

وحی به دست آمده است. جملگی با زبان حال می‌گویند: آنچه در فضا یا خاک در حرکت است از سیطرۀ خداوند بر هستی است.

و آن قانون هستی که عبارت از حکمت رابطه‌های گوناگون بین مخلوقات و تدبیر امور و تنظیم حرکات و سکنات بر پایۀ نظم و حساب است؛ از مدیریت تکوینی قادر حکیم بر همه آفرینش است.

حضرت علی علیه السلام درباره آفرینش جهان فرمود:

أَنْشَأَ الْخَلْقَ‌ انْشاءً، وَ ابْتَدَأَهُ‌ ابْتِداءً بَلا رَوِیةً‌ اجالَها وَ لا تَجْرِبَةً‌ اسْتَفادَها، وَ لا حَرَکَةٍ‌ احْدَثَها، وَ لا هَمامَةِ‌ نَفْسٍ‌ اضْطَرَبَ‌ فیها. احالَ‌ الْأشْیاءِ لِاَوْقاتِها، وَ لاءَمَ‌ بَیْنَ‌ مُخْتَلِفاتِها، وَ غَرَّزَ غَرائِزَها، وَ الْزَمَها اشْباحَها، عَالِماً بِها قَبْلَ‌ ابْتِدائِها، مُحیطاً بِحُدُودِها وَ انْتِهائِها، عارِفاً بِقَرائِنِها وَ احْنائِها. ⁽¹⁾

بی‌سابقۀ ماده و مواد مخلوقات را لباس هستی پوشاند و آفرینش را آغاز کرد، بدون به کارگیری اندیشه و سود جستن از تجربه و آزمایش و بدون آن که حرکتی از خود پدید آورده و فکر و خیالی که تردید و اضطراب در آن روا دارد. موجودات را پس از به وجود آوردن به مدار اوقاتشان تحویل داد و بین اشیای گوناگون ارتباط‍‌ و هماهنگی برقرار کرد، ذات هر یک را اثر و طبیعتی معین داد و آن اثر را لازمۀ وجود او نمود، در حالی که به تمام اشیا پیش از به وجود آمدنشان دانا و به حدود و انجام کارشان محیط‍‌ و آگاه و به اجزا و جوانب همۀ آنها آگاه و آشنا بود.

به راستی، شکوه و عظمت آفرینش بر ما پنهان مانده است که خود را در برابر بزرگی چون خداوند منّان عددی فرض می‌کنیم. بزرگی را باید از کلام بزرگان آموخت که در عظمت خلقت او متحیّر مانده‌اند.

امام علی علیه السلام دربارۀ آن شکوهمندی چنین می‌فرماید:

منزهی از هر عیب چه بزرگ است شأن تو! چه عظیم است آنچه از آفرینش تو می‌بینیم! و چه کوچک است هر بزرگی در برابر قدرت تو! چه دهشت آور است آنچه ما از ملکوت تو می‌بینیم! و چه اندازه حقیر است آنچه دیده می‌شود در برابر آنچه از سلطنت تو برای ما ناپیداست. چه نعمت‌هایت در این دنیا گسترده و فراوان است و با این حال در برابر نعمت‌های آخرتت چقدر کوچک است. ⁽¹⁾

إِنَّ‌ فِی خَلْقِ‌ السَّمَوَ تِ‌ وَالْأَرْضِ‌ وَاخْتِلَفِ‌ الَّیْلِ‌ وَالنَّهَارِ لَأَیَتٍ‌ لِاُّوْلِی الْأَلْبَبِ‌* الَّذِینَ‌ یَذْکُرُونَ‌ اللَّهَ‌ قِیَمًا وَقُعُودًا وَعَلَی‌ جُنُوبِهِمْ‌ وَیَتَفَکَّرُونَ‌ فِی خَلْقِ‌ السَّمَوَ تِ‌ وَالْأَرْضِ‌ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ‌ هَذَا بَطِلاً سُبْحَنَکَ‌ فَقِنَا عَذَابَ‌ النَّارِ» ⁽²⁾

یقیناً در آفرینش آسمان‌ها و زمین ، و آمد و رفت شب و روز ، نشانه‌هایی [ بر توحید ، ربوبیّت و قدرت خدا ] برای خردمندان است . * آنان که همواره خدا را ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده یاد می‌کنند ، و پیوسته در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند ، [ و از عمق قلب همراه با زبان می‌گویند : ] پروردگارا ! این [ جهان با عظمت ] را بیهوده نیافریدی ، تو از هر عیب و نقصی منزّه و پاکی ؛ پس ما را از عذاب آتش نگاهدار .

اندیشه در اسرار آفرینش آسمان‌ها و زمین به انسان آگاهی و بینش می‌دهد و

نخستین اثر آن توجه به هدفمند بودن آفرینش است و این که همگان در خدمت دستگاه خداوندند.

صاحبان عقل و خرد پس از اعتراف به وجود هدف در خلقت به یاد شریف‌ترین موجود در آفرینش می‌افتند که انسان میوۀ این جهان هستی می‌باشد و همه حرکت و گردش کرات و طبیعت به خاطر تربیت و پرورش و تکامل انسان است.

«نوف بِکالی که از یاران صمیمی امام علی علیه السلام بود گفت: شبی در خدمت حضرت بودم هنوز چشم مرا خواب نگرفته بود، دیدم امام از بستر برخاست و به ستارگان آسمان چشم دوخت و سپس مرا صدا زد و فرمود: ای نوف! خوابی یا بیداری‌؟ عرض کردم بیدارم یا امیر. فرمود: ای نوف! خوشا به حال زاهدان در دنیا ودلدادگان به آخرت، آنان مردمی هستند که زمین را فرش و خاکش را بستر و آبش را خوشگوار قرار دادند، قرآن را لباس دل و دعا را جامۀ رو نموده و دنیا را بر روش مسیح از خود بریدند چه بریدنی!» ⁽¹⁾

«اندیشیدن و دقت در آفرینش اشیا و این که هر یک اجزایشان متناسب با یکدیگر و مجموع وجودشان برای رسیدن به کامل و سعادت به نحو تمام و کمال؛ مجهز به ابزار و وسایل هستند؛ نشان می‌دهد که هر پدیده‌ای در جای خود از کمال حسن و نیکویی برخوردار است.» ⁽²⁾امام صادق علیه السلام به مفضّل بن عمر می‌فرماید:

ای مفضل! نخستین پند و دلیل بر وجود آفریدگار، پدید آوردن جهان و ترکیب اجزای آن و نظم بخشیدن آن اجزا به شکل کنونی است. هر گاه دربارۀ این جهان به اندیشه دقت کنی آن را همانند خانه‌ای یابی که هر آنچه بندگانش

بدان نیاز دارند در آن فراهم است. آسمان همچون سقف برافراشته شده و زمین همانند فرش گسترده است و ستارگان مانند چراغ‌ها کنار هم چیده شده‌اند و گوهرها همانند گنجینه‌ها در دل زمین اندوخته شده‌اند و هر چیز عالم به جای خود فراهم گشته است و انسان همچون مالک و صاحب وسایل و لوازم آن است. انواع گیاهان برای اهداف او آماده گشته و حیوانات گوناگون در خدمت مصالح و منافع او می‌باشند. ⁽¹⁾

سلیمان فرمود: بعد از نماز صبح برای طلب باران بیرون خواهم رفت. چون نماز صبح خواند به همراه مردم بیرون رفت. در راه مورچه‌ای را دید که بر دو پای خود ایستاده دست به آسمان برداشته است و می‌گوید: پروردگارا! ما نیز از آفریدگان تو هستیم و از روزی تو بی‌نیاز نیستیم، ما را به سبب گناهان آدمیان هلاک مفرما.

در این هنگام سلیمان به مردم گفت: برگردید که به سبب موجوداتی غیر از شما باران داده شدید. پس در آن سال بارانی آمد که هرگز مانند آن را به خود ندیده بودند. ⁽²⁾

روز از نو، روزی از نو

اهل لغت یوم را به سه گونه تفسیر کرده‌اند:

1- فاصله طلوع خورشید تا غروب آفتاب یا طلوع فجر صادق تا غروب خورشید

2- زمان حاضر

3- مطلق زمان

چرخش روزها و نو شدن روزها به مانند صندوقچه‌ای از اعمال نیک و بد انباشته است که در قیامت در آن را بگشایند. خداوند در روز قیامت بیست و چهار مخزن را باز می‌کند؛ بعضی پر از نور و بعضی پر از آتش و بعضی خالی است. این مخازن کنایه از بیست و چهار ساعت شبانه روز است که انسان در آن به عمل نیک یا عمل گناه مشغول بوده و یا وقت خود را به بیکاری و ولگردی گذرانده است.

زمان به تنهایی از شاهدان و گواهان اعمال انسان است که در روز رستاخیز زبان زمان به گویش آید و گذشته را برای دادگاه حق گزارش کند. همۀ رخدادها و حوادث شبانه روز در ظرف زمان ثبت می‌شود سپس به روز حساب به مانند دستگاه حافظه نگار آن را ارائه دهد.

خداوند منّان در آیات کتاب خود به موقعیت زمان اشاره فرموده است:

یَسَْلُهُ‌ مَن فِی السَّمَوَ تِ‌ وَ الْأَرْضِ‌ کُلَّ‌ یَوْمٍ‌ هُوَ فِی شَأْنٍ‌» ⁽¹⁾

هر که در آسمان ها و زمین است از او درخواست [ حاجت ] می‌کند ، او هر روز در کاری است .

هر روز کار خداوند در برنامه‌ای است هر لحظه طرحی نو در می‌اندازد. این مقتضای طبیعت آفرینش و پاسخگویی به نیازهای موجودات است، روزی به قومی قدرت می‌دهد و روزی دیگر آنها را شکست می‌دهد. یک روز سلامتی و جوانی می‌بخشد، روز دیگر بیمار و ناتوان می‌کند، زمانی مایۀ اندوه و افسردگی می‌آورد و وقتی غم را از دل بزداید.

گاهی بر اساس حکمت و نظام احسن پدیده تازه و حادثۀ جدیدی به وجود می‌آید. موضوعات بدیع و بی‌سابقه اتّفاق می‌افتد که نشانۀ نظارت خدای متعال به امور است. بنابراین برنامۀ آفرینش و تدبیر حق لحظه‌ای تعطیل بردار نیست.

از مراحل امور خداوند در عبودیت این است که گناهی را می‌بخشد و رنجی را برطرف می‌سازد، گروهی را بالا می‌برد و دیگرانی را می‌کوبد. گاهی بندگانی را ناز و نوازش می‌دهد و برخی را به بلایی چوب می‌زند و در حقیقت خداوند با این حالات گوناگون با موجودات و بندگان عشق می‌کند، حالی می‌دهد و حالی می‌گیرد تا او را بشناسند.

پیروز کسی است که امروز در عمل خود را بسازد و کوتاهی‌های دیروز را جبران نماید، دنیا که ساعتی بیش نیست لحظه‌ای دردی و لحظه‌ای شادی، از آینده هم خبری نداریم. پس آن ساعت را در طاعت باشیم بهتر است یا در معصیت غرق باشیم‌؟!

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

ما مَنْ‌ یَوْمٍ‌ یَاْتی‌ عَلَی ابْنِ‌ آدَمَ‌ إِلاّ قالَ‌ ذَلِکَ‌ الْیَوْمُ‌: یَابْنَ‌ آدَمَ‌، أَنَا یَوْمٌ‌ جَدِیدٌ وَ أَنَا عَلَیْکَ‌ شَهِیدٌ. فَافْعَلْ‌ بِی خَیْراً وَ اعْمَلْ‌ فِیَّ‌ خَیْراً، أَشْهَدْ لَکَ‌ یَوْمَ‌ القِیامَةِ‌، فَإِنَّکَ‌ لَنْ‌ تَرانی‌ بَعْدَهَا أَبَداً. ⁽¹⁾

هیچ روزی بر فرزند آدم نیاید مگر این که آن روز بگوید: ای پسر آدم! من روزی نو هستم و بر تو گواهم پس به وسیلۀ من کار نیک کن و در من نیکی به جای آر، تا در روز قیامت به سود تو گواهی دهم، چه دیگر مرا هرگز نخواهی دید.

برخی بزرگان گفته‌اند:

این فرمایش حضرت زبان حال می‌باشد که سزاوار است مؤمن به گوش دل بگیرد و عمل کند هر چند به این حقیقت اشاره دارد که زمان پر و زمان خالی در آخرت عبارت از بروز درون زمان‌ها یعنی تجلّی ظرف زمان به صورت مظروف آن

که اعمال به عرصۀ ظهور در آیند چنانکه زمان پر برکت به زمانی گویند که در آن خیرات و برکات بسیار باشد و زمان نحس به هنگامی که فیض و نیکی در آن نباشد.

پس هر که زمان را شناخت در گرداب نکبت و ذلّت گرفتار نیاید.

امام علی علیه السلام انسان را متوجّه این روزها می‌کند و می‌فرماید:

هان! روزها سه روزند: روزی که گذشته و امیدی به آن نداری و روزی که ماند و گریزی از آن نیست و روزی که می‌آید و به آن اطمینان نداری. دیروز پند و اندرز است و امروز غنیمت و فردا را نمی‌دانی از آن کیست. ⁽¹⁾

یَابْنَ‌ آدَمَ‌ ما مِنْ‌ یَوْمٍ‌ جَدیدٍ إِلاّ وَ یَأْتی‌ فِیهِ‌ رِزْقُکَ‌ مِنْ‌ عِنْدی‌ وَ ما لَیْلَةٍ‌ إِلاّ وَ تَأْتی‌ المَلائِکَةُ‌ مِنْ‌ عِنْدِکَ‌ بِعَمَلٍ‌ قَبیحٍ‌، خَیْری‌ الَیْکَ‌ نازِلٌ‌ وَ شَرُّکَ‌ الیَّ‌ صاعِدُ. ⁽²⁾

ای فرزند آدم! هر روز تازه‌ای نیست مگر روزی تو از نزد من می‌آید و هر شب فرشتگان کار زشتی را از تو نزد من می‌آورند؛ برکت من به سویت روان است ولی بدی تو به سوی من بالا می‌آید.

این نکته برای اهل فهم و عمل بس است که بعضی نمک خورند و نمکدان شکنند. چقدر برای خداوند رشوه و بهانه می‌آوریم و قول تهذیب و پاکی نفس می‌دهیم امّا به روز آسایش و رفاه مادی ناسپاسی می‌کنیم و حق مولا را ادا نمی‌کنیم.

مؤمن باید هر روز پیوسته از درگاه رب العالمین، گشایش روزی معنوی و توفیق

قدردانی نعمت‌های او و ترک گناهان را بخواهد تا هر روزش به مانند عید مبارک باشد.

کلام فیض الاسلام در فرازی از دعا

مرحوم فیض‌الاسلام در توضیح جملۀ اخیر فرموده است:

«گفته‌اند گفتار و گواهی دادن روز به زبان حال است و آنچه در آن واقع می‌شود در علم خدای تعالی به منزلۀ شهادت و گواهی است، پس سزاوار است مؤمن گفتار آن را به گوش دل بشنود و به مقتضای آن عمل نماید.

و گفته‌اند: آن از باب تجسّم ایّام و اعمال در روز قیامت است و حق هم همین است، چنانکه روایات بر آن گویاست و از آن جمله روایتی است که سیّد علیخان رحمه الله در «شرح صحیفۀ» خود از کتاب «کافی» نقل نموده است:

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

روزی نیست که بر پسر آدم بیاید جز آن که به او می‌گوید: ای پسر آدم! من روز نو هستم و بر تو گواهم و پس از این هرگز مرا نخواهی دید؛ بنابراین اگر کسی روزی کار بدی انجام داد و پس از آن پشیمان شد نباید بگوید: فلان روز، روز بدی بود چون روز، بد نکرده است.» ⁽¹⁾

آن که مجذوب غیر حق می‌شود استعدادهایش در مسیر غلط‍‌ به کار می‌افتد و از وجود وی در حدّ خودش فرعونی خطرناک به وجود می‌آید و عاقبت به خذلان دچار شده و به تازیانۀ عذاب گرفتار می‌آید و از چشم رحمت الهی می‌افتد!

ای که داری هوس طلعت جانان دیدن نیست باید شدنت وانگهش آسان دیدن

آن جمالی که فروغش کمر کوه شکست کی توان از نظر موسی عمران دیدن

نشود تا دلت از قید علایق آزاد نتوان جلوۀ آن سرو خرامان دیدن

تار موی خرد از دیدۀ دل بیرون کن تا به نورش بتوانی ره عرفان دیدن

چشم خفّاش بمان چشم دگر پیدا کن نور خورشید ازل کی بود آسان دیدن

زنگ دل پاک کن از اشک و به دل بینا شو کان جمالی است که نتوانش به چشمان دیدن

جان تو را باید و پاید، غم تن چند خوری بگذر از تن اگرت هست سرِ جان دیدن

بر درش چند بَدی آری و نافرمانی هیچ شرمت نشود زین همه احسان دیدن

مزن ای فیض از این بیش ز گفتار نفس اگرت هست سرِ آیینۀ جان دیدن

(فیض کاشانی)

[«13»اَللَّهُمَّ‌ صَلِّ‌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌ وَ ارْزُقْنَا حُسْنَ‌ مُصَاحَبَتِهِ‌ وَ اعْصِمْنَا مِنْ‌ سُوءِ مُفَارَقَتِهِ‌ بِارْتِکَابِ‌ جَرِیرَةٍ‌ أَوِ اقْتِرَافِ‌ صَغِیرَةٍ‌ أَوْ کَبِیرَةٍ‌ «14»وَ أَجْزِلْ‌ لَنَا فِیهِ‌ مِنَ‌ الْحَسَنَاتِ‌ وَ أَخْلِنَا فِیهِ‌ مِنَ‌ السَّیِّئَاتِ‌]

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست، و نیکو همنشینی با این روز را نصیب ما گردان، و از بد جدا شدن با او، همراه دست زدن به گناه، و ارتکاب معصیت کوچک یا بزرگ، ما را حفظ‍‌ فرما، و در آن بهرۀ ما را از خوبی‌ها سرشار و فراوان قرار ده و از زشتی‌ها تهی کن.

حقیقت رفاقت با روز

رفاقت و مصاحبت نیکو با روز در سایۀ ایمان و عمل صالح و اخلاق حسنه، میسّر است. میلیاردها چرخ در کارگاه هستی به ارادۀ حضرت رب العزّه می‌چرخد تا ساعات روز و شب در اختیار انسان قرار گیرد؛ انسان اولاً: نباید این ساعات را مجّانی از دست بدهد، ثانیاً: نباید اجازه دهد ساعات بازیچۀ شیطان و گوی ملاعبۀ ابلیس و ظرف آلودگی‌های هوا و هوس و شهوات غلط‍‌ گردد.

روز را باید با دیدۀ عقل و هدایت و چشم وجدان و انصاف نظاره کرد تا ظرف پاکی‌ها، درستی‌ها، کرامت‌ها و حقایق گردد و از وجود انسان، موجودی ملکوتی و معنوی و آسمانی ساخته شود که اگر روز را با چشم شهوت و شکم و ضلالت و گمراهی تماشا کنیم به سعادت دنیا و آخرت خود ضربه زده و هیزم خشک جهنّم

خواهیم شد.

تفسیری از آیۀ نهم سورۀ اعلی

صاحب کتاب پرتوی از قرآن می‌نویسد:

«این انسان است که اگر چشم عقلش باز و بازتر نشد و دچار گمراهی و هواهای نفسانی شد و استعدادها و قوایش خاموش و به هم پیچیده ماند و از قوانین حیات سرپیچی نمود، گرفتار رنج‌ها و سختی‌ها می‌شود و هرگونه انعکاس و برخورد اوضاع و حوادث با دیوارهای نفس گرفته و اندیشۀ محدودش به صورت صاعقۀ مرگ و آوای مصیبت نمودار می‌شود و پیوسته در هر قدم و اقدامش، سراب آب و زشتی‌ها زیبا می‌نماید و چون به جلو تاخت جز رنج و آلام و خستگی چیزی برایش نمی‌ماند.

و اگر با نور هدایت، آفاق دیدش به مبادی و نهایات زندگی باز شد و با چنین دیدی هر چه را به جای خود و با چشم حکمت بین و جمال آرا دید و به قوای درونی خود پی برد و عقده‌هایش گشوده شد و دیوار اندیشه‌های محدودش از میان رفت و خود را جزء عالَم و عالَم را کلّ‌ خود دانست، چنین انسانی استعدادهایش شکفته می‌شود و ذهنش در پرتو هدایت، همه چیز را چنانکه هست می‌نگرد و قوای درونیش هماهنگ و نیرومند به حرکت درمی‌آید و بال و پرعقلش باز می‌شود و آهنگ تسبیح سر می‌دهد و پیوسته عقربۀ هدایت را با هدف‌های عالی و عالی‌تر تطبیق می‌نماید. چنین انسانی در مسیر بلند خود، دیگر تاریکی و مانع و مشکلی نمی‌بیند و با جاذبۀ حق و رشته‌های صفات ربوبی اوج می‌گیرد واز بالا و کنار امواج مخالف و ابرهای متراکم عبور می‌نماید و از مشاهدۀ قدرت و نظم و حکمت و جمال مشهود - خلق و تسویه و تقدیر و هدایت - به سوی اصل و از محدود به سوی سرچشمۀ صفات و اسمای حسنی - به سوی دریای بیکران قدرت و حیات، آسان

می‌گراید.» ⁽¹⁾

قسمتی از ساعات روز را به خرید و فروش اختصاص دهید، ولی در خرید و فروش، حلال و حرام خدا را رعایت نمایید که این گونه کسب و کار جزئی از عبادت رب، بلکه از افضل عبادات است.

امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌فرماید:

مَنْ‌ باعَ‌ وَاشْتَری‌ فَلْیَحْفَظْ‍‌ خَمْسَ‌ خِصالٍ‌ وَ الاّ فَلا یَبیعَنَّ‌ وَ لایَشْتَرِیَنَّ‌: الرِّبا، وَ الْحَلْفَ‌، وَ کِتْمانَ‌ الْعَیْبِ‌، وَ الْحَمْدَ إذا باعَ‌، وَ الذَّمَّ‌ إذَا اشْتَری‌. ⁽²⁾

آن که می‌خواهد وارد خرید و فروش شود، باید پنج خصلت را مواظبت نماید، ورنه از خرید و فروش خودداری کند. ربا، سوگند، پوشاندن عیب جنس، تعریف به وقت فروش و مذمّت به وقت خرید.

رسول خدا صلی الله علیه و آله به مردی که مشغول فروش خرما بود، فرمود: «آیا نمی‌دانی که هر کس در معامله و خرید و فروش حیله کند از مسلمانان نیست»؟! ⁽³⁾اگر بتوانید قسمتی از روز را به کشاورزی اختصاص دهید که: رسول خدا صلی الله علیه و آله دست کشاورزی را بوسید و فرمود: این دست در قیامت با آتش تماس پیدا

نمی‌کند. ⁽¹⁾

بعضی از ساعات روز را به حلّ‌ مشکل مردم، عیادت مریض، دیدن مؤمن، خواندن قرآن، ادای فرائض الهی و دوستی با پاکان اختصاص دهید که مصاحبت نیکو با روز جز با این امور میسّر نیست.

خداوندا به ذات کامل خویش به دریاهای لطف شامل خویش

به آن ذاتی که مانندی ندارد جهان جز وی خداوندی ندارد

به آن سروی که از بطحا سرافراخت عَلَم بر عالم بالا برافراخت

به آن شاهی که ماه آسمان شد شب اسری‌ مکانش لامکان شد

به دین پاک جمع پاکدینان در ایوان فلک بالانشینان

به شب‌های دراز ناامیدی که در وی نیست امّید سفیدی

به آه دردناک صبحگاهی به فیض رحمت و نور الهی

که فیضی بخشی از نور حضورم کنی مستغرق دریای نورم

هلالی را هوای آشنایی است به خورشید آشنایی روشنایی است

به مهر خویشتن روزش برافروز چو مهر عالم افروزش برافروز

(هلالی جغتایی)

[وَ امْلَأْ لَنَا مَا بَیْنَ‌ طَرَفَیْهِ‌ حَمْداً وَ شُکْراً وَ أَجْراً وَ ذُخْراً وَ فَضْلاً وَ إِحْسَاناً «15»اَللَّهُمَّ‌ یَسِّرْ عَلَی الْکِرَامِ‌ الْکَاتِبِینَ‌ مَؤُونَتَنَا وَ امْلَأْ لَنَا مِنْ‌ حَسَنَاتِنَا صَحَائِفَنَا وَ لاَ تُخْزِنَا عِنْدَهُمْ‌ بِسُوءِ أَعْمَالِنَا]

و از ابتدا تا پایانش را، برای ما از سپاس و شکر و پاداش و اندوختۀ آخرتی و فضل و احسان پُر فرما. خدایا! سختی و دشواری ما را به برکت تقوا و اعمال شایسته، بر کرام کاتبین که فرشتگان نویسندۀ اعمالند، آسان ساز، و صفحات پروندۀ ما را از خوبی‌ها پر کن، و ما را نزد فرشتگان نویسندۀ اعمال، به کردارهای زشتمان رسوا مساز.

جهانی از حقایق

اشاره

در این قسمت از دعا به شش حقیقت؛ حمد، شکر، أجر، ذُخر، فضل، احسان، اشاره شده است.

1 - حمد در قرآن مجید

سراسر ساعات روز ما اگر هماهنگ با خواسته‌های حضرت حقّ‌ و سنّت رسول صلی الله علیه و آله و دستورهای ائمّۀ معصومین علیهم السلام سپری شود، به این معنی که دربارۀ مردم جز حسن نیّت و خیرخواهی در قلب خویش نیّتی نداشته باشیم و اعضا و جوارح ما جز عمل صالح عملی از خود بروز ندهند و زبان ما جز خیر و حق و عدل

و حقیقت کلامی نداشته باشد، خداوند مهربان را قلباً و عملاً و قولاً سپاس و ستایش نموده و در واقع به آیاتی که در قرآن مجید ما را امر به سپاس و ستایش می‌فرماید عمل کرده‌ایم.

فَسَبِّحْ‌ بِحَمْدِ رَبِّکَ‌ وَ کُنْ‌ مِنَ‌ السّاجِدینَ‌» ⁽¹⁾

پس [ برای دفع دلتنگی ] پروردگارت را همراه با سپاس و ستایش تسبیح گوی و از سجده کنان باش .

وَ قُلِ‌ الْحَمْدُللّهِ‌ الَّذی لَمْ‌ یَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ‌ یَکُنْ‌ لَهُ‌ شَریکٌ‌ فِی الْمُلْکِ‌ وَ لَمْ‌ یَکُنْ‌ لَهُ‌ وَلِیٌّ‌ مِنَ‌ الذُّلِّ‌ وَ کَبِّرْهُ‌ تَکبیراً» ⁽²⁾

و بگو : همۀ ستایش‌ها ویژۀ خداست که نه فرزندی گرفته و نه در فرمانروایی شریکی دارد و نه او را به سبب ناتوانی و ذلّت یار و یاوری است . و او را بسیار بزرگ شمار.

فَاصْبِرْ عَلی ما یَقُولُونَ‌ وَ سَبِّحْ‌ بِحَمْدِ رَبِّکَ‌ قَبْلَ‌ طُلُوعِ‌ الشَّمْسِ‌ وَ قَبْلَ‌ غُرُوبِها وَ مِنْ‌ آناءِ اللَّیْلِ‌ فَسَبِّحْ‌ وَ اطْرافَ‌ النَّهارِ لَعَلَّکَ‌ تَرْضی» ⁽³⁾

پس در برابر آنچه [ مشرکان ] می‌گویند ، شکیبا باش ، و پیش از طلوع خورشید و پیش از غروب آن پروردگارت را همراه با سپاس و ستایش تسبیح گوی ، و [ نیز ] در بخشی از ساعات شب و اطراف روز تسبیح گوی تا [ به سنت‌ها و تدبیرهای او ] خشنود شوی.

قُلِ‌ الْحَمْدُللّهِ‌ وَ سَلامٌ‌ عَلی عِبادِهِ‌ الَّذینَ‌ اصْطَفی» ⁽⁴⁾

بگو : همۀ ستایش‌ها ویژۀ خداست ، و درود بر آن بندگانش که آنان را برگزیده است .

2 - شُکر در قرآن مجید

شکر حقیقتی بس عظیم و واقعیتی بس بزرگ است که قرآن مجید و روایات، ادایش را در برابر هر نعمتی از نعمت‌های حق واجب می‌دانند.

اگر تمام مردم جهان قیام به شکر کنند، یعنی هر نعمتی که به آنان عنایت شده در همان مسیری خرج کنند که صاحب نعمت معیّن فرموده، بساط‍‌ ظلم و فساد و خیانت و جنایت از سطح زمین برچیده می‌شود، چرا که شکر به فرمودۀ اهل اللّه، صرف نعمت در جایی است که خدا فرموده و حقیقت شکر اجتناب از محارم الهی است.

قرآن کریم در آیات متعدّدی، انسان را امر به شکر می‌کند و آن را بر عهدۀ انسان از واجبات الهیّه می‌داند:

فَاذْکُرُونی أَذْکُرْکُمْ‌ وَ اشْکُرُوا لی وَ لا تَکْفُرُونِ‌» ⁽¹⁾

پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم و مرا سپاس گزارید و کفران نعمت نکنید.

یا أیُّهَا الَّذینَ‌ آمَنُوا کُلُوا مِنْ‌ طَیِّباتِ‌ ما رَزَقْناکُمْ‌ وَاشْکُرُوا للّهِ‌ إنْ‌ کُنْتُمْ‌ إیّاهُ‌ تَعْبُدُونَ‌» ⁽²⁾

ای اهل ایمان ! از انواع میوه‌ها و خوردنی‌های پاکیزه‌ای که روزی شما کرده‌ایم ، بخورید و خدا را سپاس گزارید ، اگر فقط‍‌ او را می‌پرستید.

فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّهِ‌ الرِّزْقَ‌ وَاعْبُدُوهُ‌ وَاشْکُرُوا لَهُ‌ إلَیْهِ‌ تُرْجَعُونَ‌» ⁽³⁾

پس رزق را نزد خدا بجویید و او را بندگی کنید و او را شکر کنید که [ فقط‍‌ ] به سوی او بازگردانده می‌شوید.

منافع شکرگزاری

قرآن در آیاتی تذکر می‌دهد که بازگشت منافع شکر به خود شماست و این شمایید که در صورت شکرگزاری به خیر و آخرت می‌رسید.

وَ مَنْ‌ شَکَرَ فَإنَّما یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ‌ وَ مَنْ‌ کَفَرَ فَإنَّ‌ رَبّی غَنِیٌّ‌ کَریمٌ‌» ⁽¹⁾

و هر کس که سپاس گزاری کند ، به سود خود سپاس گزاری می‌کند و هر کس ناسپاسی ورزد ، [ زیانی به خدا نمی‌رساند ] ؛ زیرا پروردگارم بی‌نیاز و کریم است.

وَ لَقَدْ آتَیْنا لُقْمانَ‌ الْحِکْمَةَ‌ أنِ‌ اشْکُرْ لِلّهِ‌ وَ مَنْ‌ یَشْکُرْ فَإنَّما یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ‌ وَ مَنْ‌ کَفَرَ فَإنَّ‌ اللّهَ‌ غَنِیٌّ‌ حَمیدٌ» ⁽²⁾

و به راستی ما به لقمان حکمت عطا کردیم که نسبت به خدا سپاس‌گزار و شاکر باش و هرکه سپاس گزارد تنها به سود خود سپاس می‌گزارد ، و هرکه ناسپاسی کند [ به خدا زیان نمی‌زند ؛ زیرا ] خدا بی‌نیاز و ستوده است.

فَاتَّقُوا اللّهَ‌ لَعَلَّکُمْ‌ تَشْکُرُونَ‌» ⁽³⁾

بنابراین از خدا پروا کنید ، باشد که سپاس گزاری نمایید.

وَاللّهُ‌ أخْرَجَکُمْ‌ مِنْ‌ بُطُونِ‌ امَّهاتِکُمْ‌ لاتَعْلَمُونَ‌ شَیْئاً وَ جَعَلَ‌ لَکُمُ‌ السَّمْعَ‌ وَالأْبْصارَ وَ الأْفْئِدَةَ‌ لَعَلَّکُمْ‌ تَشْکُرُونَ‌» ⁽⁴⁾

و خدا شما را از شکم مادرانتان بیرون آورد در حالی که چیزی نمی‌دانستید ، و برای شما گوش و چشم و قلب قرار داد تا سپاس گزاری کنید.

شکرگزاری در روایات

امام صادق علیه السلام فرمود:

شُکْرُ النِّعَمِ‌ اجْتِنابُ‌ الْمَحارِمِ‌، وَ تَمامُ‌ الشُّکرِ قَوْلُ‌ الرَّجُلِ‌: الْحَمْدُ للّهِ‌ رَبِّ‌ الْعالَمینَ‌. ⁽¹⁾

شکر نعمت‌های الهی دوری از تمام گناهان است و تمام شکر به این است که انسان با تمام وجود بگوید، «الحمد للّه‌ربّ‌ العالمین.»

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

اَلطّاعِمُ‌ الشّاکِرُ لَهُ‌ مِنَ‌ الأْجْرِ کَأجْرِ الصّائِمِ‌ الْمُحْتَسِبِ‌، وَ الْمُعافَی الشّاکِرُ لَهُ‌ مِنَ‌ الأْجْرِ کالمُبْتَلَی الصّابِرِ والْمُعْطَی الشّاکِرُ لَهُ‌ مِنْ‌ الْأجرِ کَأَجْرِ الْمَحْرُومِ‌ الْقانِعِ‌. ⁽²⁾

برای خورندۀ شکرگزار اجری همچون اجر روزه داری است که رنج روزه‌داری را به حساب خدا گزارد و اجر آن را از خدا خواهد. و برای سالم شاکر اجر همانند مبتلای صابر است و برای آن در برابر نعمت‌های عنایت شدۀ به او شاکر است، اجری همانند اجر محروم قانع است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

یُنادی مُنادٍ یَوْمَ‌ الْقِیامَةِ‌ لَیَقُمِ‌ الْحَمّادُونَ‌، فَیَقُومُ‌ زُمْرَةٌ‌، فَیُنْصَبُ‌ لَهُمْ‌ لِواءٌ، فَیَدْخُلُونَ‌ الْجَنَّةَ‌. قیل: وَ مَنِ‌ الْحَمّادُونَ‌؟ فَقال: الَّذینَ‌ یَشْکُرُونَ‌ اللّهَ‌ تَعالی عَلی کُلِّ‌ حالٍ‌. وَ فی لَفظٍ‍‌ آخَرَ: الَّذینَ‌ یَشْکُرُونَ‌ اللّهَ‌ عَلَی السَّراءِ وَ الضَّرّاءِ. ⁽¹⁾

روز قیامت فریاد کننده‌ای فریاد برمی‌دارد: حمّادون بپا خیزید؛ عدّه‌ای برمی‌خیزند، پس برای آنان پرچمی قرار داده می‌شود، سپس وارد بهشت می‌شوند. عرضه داشتند، حمّادون کیانند؟ فرمود: آنان که در هر حالی خدا را شکر کردند. و در حدیث دیگری آمده: آنان که در راحت و سختی خدا را شکر کردند.

بیا ای رفته همچون ناسپاسان به راه باطل حق ناشناسان

بگو آخر که کافر نعمتی چیست حرامت باد، این بی حرمتی چیست

نمی‌شاید حق نعمت نهفتن شکایت چیست‌؟ باید شکر گفتن

گرت از شکر باشد صد حکایت ز ترک شکر خود می‌کن شکایت

ز بهر شکر اگر فرزند آدم به قدر هر یک از ذرّات عالم

زبانی بر کند همچون زبانه زبان شکر او باشد زمانه

در آن کوشش کند چندانکه خواهی نگوید ذرّه‌ای شکر الهی

تو را چون هم زبان دادند و هم گوش سخن بشنو مباش از شکر خاموش

به شکر دست و پا می‌گو ثنایی به راه شکر می‌زن دست و پایی

چو داری چشم، چشم خود به راه دار دلت دادند، دلها را نگه‌دار

به شکر ظاهر و باطن بپرداز به ظاهر باطن خود را یکی ساز

چو کامت تلخ شد در شکر زن گام کز آنت چون شکر شیرین شود کام

کسی کو شکر گوید روز سختی رسد آخر به روز نیک بختی

وگر شاکر نباشد روز راحت از آن راحت بسی بیند جراحت

(هلالی جغتایی)

3 - اجر در قرآن مجید

اگر ساعات روز به کسب و کار حلال، ادای واجبات، اخلاق حسنه، خدمت به خلق و برنامه‌های الهی بگذرد، برای انسان در پیشگاه حضرت حق اجر و مزد خواهد بود.

قرآن نزدیک به صد آیه به مسألۀ اجر پاکان و مزد نیکوکاران اشاره نموده که برخی از آن آیات را ملاحظه می‌کنید:

اُولئِکَ‌ جَزاؤُهُمْ‌ مَغْفِرَةٌ‌ مِنْ‌ رَبِّهِمْ‌ وَ جَنّاتٌ‌ تَجْری مِنْ‌ تَحْتِهَا الأْنْهارُ خالِدینَ‌

فیها وَ نِعْمَ‌ أجْرُ الْعامِلینَ‌» ⁽¹⁾

پاداش آنان آمرزشی است از سوی پروردگارشان ، و بهشت‌هایی که از زیرِ [ درختانِ‌ ] آن نهرها جاری است ، در آن جاودانه‌اند ؛ و پاداش عمل کنندگان ، نیکوست.

یَسْتَبْشِرُونَ‌ بِنِعْمَةٍ‌ مِنَ‌ اللّهِ‌ وَ فَضْلٍ‌ وَ أنَّ‌ اللّهَ‌ لایُضیعُ‌ أجْرَ الْمُؤْمِنینَ‌» ⁽²⁾

[شهیدان] به نعمت و فضلی از سوی خدا و این که خدا پاداش مؤمنان را تباه نمی‌کند ، شادمان و مسرورند.

اَلَّذینَ‌ اسْتَجابُوا لِلّهِ‌ وَ الرَّسُولِ‌ مِنْ‌ بَعْدِ ما أصابَهُمُ‌ الْقَرْحُ‌ لِلَّذینَ‌ أحْسَنُوا مِنْهُمْ‌ وَاتَّقَوْا أجْرٌ عَظیمٌ‌» ⁽³⁾

برای نیکوکاران و تقواپیشگان از کسانی که خدا و رسول را پس از آن که زخم و جراحت به آنان رسیده بود [ برای جنگی دیگر بعد از جنگ احد ] اجابت کردند ، پاداشی بزرگ است.

وَعَدَ اللّهُ‌ الَّذینَ‌ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ‌ لَهُمْ‌ مَغْفِرَةٌ‌ وَ أجْرٌ عَظیمٌ‌» ⁽⁴⁾

خدا به کسانی که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته انجام داده‌اند ، وعده داده است که برای آنان آمرزش و پاداشی بزرگ است.

وَالَّذینَ‌ یُمَسِّکُونَ‌ بِالْکِتابِ‌ وَ أقامُوا الصَّلاةَ‌ إنّا لا نُضیعُ‌ أجْرَ الْمُصْلِحینَ‌» ⁽⁵⁾

و آنان که به کتاب [ آسمانی ] چنگ می‌زنند [ و عملاً به آیاتش پای بندند ] و نماز را بر پا داشته‌اند [ دارای پاداشند ] یقیناً ما پاداش اصلاح گران را ضایع

نمی‌کنیم.

إلاَّ الَّذینَ‌ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ‌ أُولئِکَ‌ لَهُمْ‌ مَغْفِرَةٌ‌ وَ أجْرٌ کَبیرٌ» ⁽¹⁾

مگر کسانی که [ در خوشی‌ها و آسیب‌ها ] شکیبایی ورزیدند و کارهای شایسته انجام دادند ، اینانند که برای آنان آمرزش و پاداشی بزرگ است.

إنَّ‌ الَّذینَ‌ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ‌ إنّا لانُضیعُ‌ أجْرَ مَنْ‌ أحْسَنَ‌ عَمَلاً» ⁽²⁾

مسلماً کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند [ پاداششان داده خواهد شد ]؛ زیرا ما پاداش کسانی را که کار نیکو کرده‌اند ، تباه نمی‌کنیم.

4 - ذُخر در قرآن مجید

اگر کسی با ساعات و دقایق و لحظات روز برخورد سالم و صحیح داشته باشد، آن برخورد، با عنایت و لطف حضرت محبوب برایش ذخیره می‌شود و او پس از انتقال از دنیا به آخرت به ذخیره‌اش می‌رسد و تا بی‌نهایت از آن ذخیره استفاده می‌نماید.

یا أیُّهَا الَّذینَ‌ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ‌ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ‌ ما قَدَّمَتْ‌ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللّهَ‌ إنَّ‌ اللّهَ‌ خَبیرٌ بِما تَعْلَمُونَ‌» ⁽³⁾

ای اهل ایمان ! از خدا پروا کنید ؛ و هر کسی باید با تأمّل بنگرد که برای فردای خود چه چیزی پیش فرستاده است ، و از خدا پروا کنید ؛ یقیناً خدا به آنچه انجام می‌دهید ، آگاه است.

وَأقیمُوا الصَّلاةَ‌ وَ آتُوا الزَّکاةَ‌ وَ ما تُقَدِّمُوا لأِنْفُسِکُمْ‌ مِنْ‌ خَیْرٍ تَجِدُوهُ‌

عِنْدَاللّهِ‌ إنَّ‌ اللّهَ‌ بِما تَعْمَلُونَ‌ بَصیرٌ» ⁽¹⁾

و نماز را برپا دارید ، و زکات بپردازید ، و آنچه از کار نیک برای خود پیش فرستید آن را نزد خدا خواهید یافت . مسلّماً خدا به آنچه انجام می‌دهید ، بیناست.

وَ أقیمُوا الصَّلاةَ‌ وَ آتُوا الزَّکاةَ‌ وَأقْرِضُوا اللّهَ‌ قَرْضاً حَسَنَاً وَ ما تُقَدِّمُوا لأِنْفُسِکُمْ‌ مِنْ‌ خَیْرٍ تَجِدُوهُ‌ عِنْدَ اللّهِ‌ هُوَ خَیْراً وَ أعْظَمَ‌ أجْراً وَاسْتَغْفِرُوا اللّهَ‌ إنَّ‌ اللّهَ‌ غَفُورٌ رَحیمٌ‌» ⁽²⁾

و نماز را برپا دارید و زکات بپردازید و وام نیکو به خدا بدهید ؛ و آنچه را از عمل خیر برای خود پیش می‌فرستید ، آن را نزد خدا به بهترین صورت و بزرگ‌ترین پاداش خواهید یافت ؛ و از خدا آمرزش بخواهید که خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

5 - فضل در قرآن مجید

چون ساعات روز را در مسیر الهی بگذاری و به طاعت و عبادت خرج کنی، مستحقّ‌ فضل حضرت حق شوی که چون فضل الهی تو را دریابد سعادت دنیا و آخرتت تأمین شود و اگر محروم از فضل او شوی به خسارت ابدی دچار گردی.

ثُمَّ‌ تَوَلَّیْتُم مِّن بَعْدِ ذَ لِکَ‌ فَلَوْلا فَضْلُ‌ اللّهِ‌ عَلَیْکُمْ‌ وَ رَحْمَتُهُ‌ لَکُنْتُمْ‌ مِنَ‌ الْخاسِرینَ‌» ⁽³⁾

آن گاه بعد از [ پیمان گرفتن ، از وفاکردن به آن ] سرپیچی کردید ، و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود ، قطعاً از زیانکاران بودید .

وَ اللّهُ‌ یَخْتَصُّ‌ بِرَحْمَتِهِ‌ مَنْ‌ یَشاءُ وَاللّهُ‌ ذُوالفَضْلِ‌ الْعَظیمِ‌» ⁽¹⁾

در حالی که خدا هرکه را بخواهد به رحمت خود اختصاص می‌دهد ؛ و خدا دارای فضل بزرگی است.

وَ لَقَدْ عَفا عَنْکُمْ‌ وَاللّهُ‌ ذُوفَضْلٍ‌ عَلَی الْمُؤْمِنینَ‌» ⁽²⁾

و از شما درگذشت ؛ و خدا بر مؤمنان دارای فضل است.

فانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ‌ مِنَ‌ اللّهِ‌ وَ فَضْلٍ‌ لَمْ‌ یَمْسَسْهُمْ‌ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوانَ‌ اللّهِ‌ وَاللّهُ‌ ذُوفَضْلٍ‌ عَظیمٍ‌» ⁽³⁾

پس با نعمت و بخششی از سوی خدا [ از میدان جنگ ] بازگشتند ، در حالی که هیچ گزند و آسیبی به آنان نرسیده بود ، و از خشنودی خدا پیروی کردند ؛ و خدا دارای فضلی بزرگ است.

وَ مَنْ‌ یُطِعِ‌ اللّهَ‌ وَ الرَّسولَ‌ فَاُولئِکَ‌ مَعَ‌ الَّذینَ‌ أنْعَمَ‌ اللّهُ‌ عَلَیْهِمْ‌ مِنَ‌ النَّبیّینَ‌ وَ الصّدّیقینَ‌ وَ الشُّهَداءِ وَ الصّالِحینَ‌ وَ حَسُنَ‌ اولئِکَ‌ رَفیقاً * ذلِکَ‌ الْفَضْلُ‌ مِنَ‌ اللّهِ‌ وَ کَفی بِاللّهِ‌ عَلیماً» ⁽⁴⁾

و کسانی که از خدا و پیامبر اطاعت کنند ، در زمرۀ کسانی از پیامبران و صدّیقان و شهیدان و شایستگان خواهند بود که خدا به آنان نعمت [ ایمان ، اخلاق و عمل صالح ] داده ؛ و اینان نیکو رفیقانی هستند. * این [ رفاقت با آنان ] بخشش و فضلی از سوی خداست ، و [ در استحقاق این کرامت و فضل ] کافی است که خدا [ به نیّات و اعمال مطیعان ] داناست.

وَ لَوْلا فَضْلُ‌ اللّهِ‌ عَلَیْکُمْ‌ وَ رَحْمَتُهُ‌ لاَتَّبَعْتُمُ‌ الشَّیْطانَ‌ إلاّ قَلیلاً» ⁽⁵⁾

و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود ، یقیناً همه شما جز اندکی ، از شیطان پیروی می‌کردید.

یا أیُّهَا الَّذینَ‌ آمَنُوا إنْ‌ تَتَّقُوا اللّهَ‌ یَجْعَلْ‌ فُرْقاناً وَ یُکَفِّرْ عَنْکُمْ‌ سَیِّئاتِکُمْ‌ وَ یَغْفِرْلَکُمْ‌ وَاللّهُ‌ ذُوالْفَضْلِ‌ الْعَظیمِ‌» ⁽¹⁾

ای اهل ایمان ! اگر [ در همۀ امورتان ] از خدا پروا کنید ، برای شما [ بینایی و بصیرتی ویژه ] برای تشخیص حق از باطل قرار می‌دهد ، و گناهانتان را محو می‌کند ، و شما را می‌آمرزد ؛ و خدا دارای فضل بزرگ است.

یاأیُّهَا النّاسُ‌ قَدْ جائَتْکُمْ‌ مَوْعِظَةٌ‌ مِنْ‌ رَبِّکُمْ‌ وَ شِفاءٌ لِما فِی الصُّدورِ وَ هُدیً‌ وَ رَحْمَةٌ‌ لِلْمُؤْمِنینَ‌ * قُلْ‌ بِفَضْلِ‌ اللّهِ‌ وَ بِرَحْمَتِهِ‌ فَبِذلِکَ‌ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیرٌ مِمّا یَجْمَعُونَ‌» ⁽²⁾

ای مردم ! یقیناً از سوی پروردگارتان برای شما پند وموعظه‌ای آمده ، و شفاست برای آنچه [ ازبیماری‌های اعتقادی و اخلاقی ] در سینه‌هاست ، و سراسر هدایت و رحمتی است برای مؤمنان. * بگو : [ این موعظه ، دارو ، هدایت و رحمت ] به فضل و رحمت خداست ، پس باید مؤمنان به آن شاد شوند که آن از همه ثروتی که جمع می‌کنند ، بهتر است.

آری، برای انسان سرمایه و مایه‌ای بالاتر و بهتر و سودمندتر از فضل الهی نیست، فضلی که تجلّیش در دنیا قرآن و نبوّت و امامت و توفیق عبادت و اطاعت و در آخرت بهشت و رضوان الهی است.

باید از دنیا به اندازه‌ای که زندگی بگذرد برداشت کرد و بقیه را تبدیل به توشۀ

آخرت نمود. و این جز با معرفت به قرآن و توسل به پیامبر و امام معصوم میسّر نیست.

ما در خلوت به روی خلق ببستیم از همه بازآمدیم و با تو نشستیم

هر چه نه پیوند یار بود بریدیم وآنچه نه پیمان دوست بود شکستیم

مردم هوشیار زین معامله دورند شاید اگر عیب ما کنند، که مستیم

مالک خود را همیشه غصّه گدازد مِلک پری پیکری شدیم و برستیم

شاکر نعمت به هر طریق که بودیم داعی دولت به هر مقام که هستیم

در همه چشمی عزیز و نزد تو خواریم در همه عالم بلند و پیش تو پستیم

ای بت صاحبدلان مشاهده بنمای تا تو ببینیم و خویشتن نپرستیم

دیده نگه داشتیم تا نرود دل با همه عیّاری از کمند نجستیم

تا تو اجازت دهی که در قدمم ریز جان گرامی نهاده بر کف دستیم

دوستی آن است سعدیا که بماند عهد وفا هم بر این قرار که بستیم

(سعدی شیرازی)

6 - احسان در قرآن مجید

انسان وقتی به فکر می‌نشیند، می‌یابد که از همه طرف و از همه جهت چه در زمینۀ مادّی و چه در زمینۀ معنوی غرق احسان خدا است و بر او واجب است که احسان الهی را با تمام وجود شکر کند، تا در معرض نسیم رضایت حق قرار گرفته از سخط‍‌ او در امان بماند.

وَ ابْتَغِ‌ فِیمَآ ءَاتَکَ‌ اللَّهُ‌ الدَّارَ الْأَخِرَةَ‌ وَ لَاتَنسَ‌ نَصِیبَکَ‌ مِنَ‌ الدُّنْیَا وَ أَحْسِن کَمَآ أَحْسَنَ‌ اللَّهُ‌ إِلَیْکَ‌ وَ لَاتَبْغِ‌ الْفَسَادَ فِی الْأَرْضِ‌ إِنَّ‌ اللَّهَ‌ لَایُحِبُّ‌ الْمُفْسِدِینَ‌» ⁽¹⁾

در آنچه خدا به تو عطا کرده است سرای آخرت را بجوی ، و سهم خود را از

دنیا فراموش مکن ، و نیکی کن همان گونه که خدا به تو نیکی کرده است ، و در زمین خواهان فساد مباش ، بی‌تردید خدا مفسدان را دوست ندارد .

إِنَّ‌ اللَّهَ‌ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ‌ وَ الْإِحْسَنِ‌ وَ إِیتَآیِ‌ ذِی الْقُرْبَی‌ وَ یَنْهَی‌ عَنِ‌ الْفَحْشَآءِ وَالْمُنکَرِ وَ الْبَغْیِ‌ یَعِظُکُمْ‌ لَعَلَّکُمْ‌ تَذَکَّرُونَ‌» ⁽¹⁾

به راستی خدا به عدالت و احسان و بخشش به خویشاوندان فرمان می‌دهد ، و از فحشا و منکر و ستم‌گری نهی می‌کند . شما را اندرز می‌دهد تا متذکّر [ این حقیقت ] شوید [ که فرمان‌های الهی ، ضامن سعادت دنیا و آخرت شماست . ]

هَلْ‌ جَزَآءُ الْإِحْسَنِ‌ إِلَّا الْإِحْسَنُ‌ * فَبِأَیِ‌ّ ءَالَآءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ‌» ⁽²⁾

آیا پاداش نیکی جز نیکی است ؟* پس کدامیک از نعمت های پروردگارتان را انکار می‌کنید ؟

الَّذِی أَحْسَنَ‌ کُلَّ‌ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ‌ وَ بَدَأَ خَلْقَ‌ الْإِنسَنِ‌ مِن طِینٍ‌» ⁽³⁾

همان کسی که آنچه را آفرید نیکو ساخت ، و آفرینش انسان را از گِل آغاز کرد .

رَّسُولًا یَتْلُواْ عَلَیْکُمْ‌ ءَایَتِ‌ اللَّهِ‌ مُبَیِّنَتٍ‌ لِّیُخْرِجَ‌ الَّذِینَ‌ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّلِحَتِ‌ مِنَ‌ الظُّلُمَتِ‌ إِلَی النُّورِ وَ مَن یُؤْمِن بِاللَّهِ‌ وَ یَعْمَلْ‌ صَلِحًا یُدْخِلْهُ‌ جَنَّتٍ‌ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَرُ خَلِدِینَ‌ فِیهَآ أَبَدًا قَدْ أَحْسَنَ‌ اللَّهُ‌ لَهُ‌ رِزْقًا» ⁽⁴⁾

[ و آن ] پیامبری [ است ] که آیات روشن خدا را بر شما می‌خواند ، تا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند از تاریکی‌ها به سوی نور

بیرون آورد . و هر کس به خدا ایمان بیاورد و کار شایسته انجام دهد ، او را در بهشت‌هایی که از زیرِ [ درختانِ‌ ] آن نهرها جاری است ، درآورد ، در حالی که در آنها جاودانه‌اند . همانا رزق و روزی را برای او نیکو قرار داده است .

لِیَجْزِیَهُمُ‌ اللَّهُ‌ أَحْسَنَ‌ مَا عَمِلُواْ وَ یَزِیدَهُم مِّن فَضْلِهِ‌وَ اللَّهُ‌ یَرْزُقُ‌ مَن یَشَآءُ بِغَیْرِ حِسَابٍ‌» ⁽¹⁾

[ این گونه عمل می‌کنند ] تا خدا آنان را بر [ پایۀ ] نیکوترین عملی که انجام داده‌اند پاداش دهد ، و از فضلش برای آنان بیفزاید ، خدا به هر که بخواهد بی‌حساب روزی می‌دهد .

قُلْ‌ یَعِبَادِ الَّذِینَ‌ ءَامَنُواْ اتَّقُواْ رَبَّکُمْ‌ لِلَّذِینَ‌ أَحْسَنُواْ فِی هَذِهِ‌ الدُّنْیَا حَسَنَةٌ‌ وَ أَرْضُ‌ اللَّهِ‌ وَ سِعَةٌ‌ إِنَّمَا یُوَفَّی الصَّبِرُونَ‌ أَجْرَهُم بِغَیْرِ حِسَابٍ‌» ⁽²⁾

بگو : ای بندگان مؤمنم ! از پروردگارتان پروا کنید . برای کسانی که در این دنیا اعمال شایسته انجام داده‌اند ، پاداش نیکی است و زمین خدا گسترده است [ بر شماست از سرزمینی که دچار مضیقه دینی هستید به سرزمینی دیگر مهاجرت کنید ] . فقط‍‌ شکیبایان پاداششان را کامل و بدون حساب دریافت خواهند کرد .

لَیْسَ‌ عَلَی الَّذِینَ‌ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّلِحَتِ‌ جُنَاحٌ‌ فِیَما طَعِمُواْ إِذَا مَا اتَّقَواْ وَّ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّلِحَتِ‌ ثُمَّ‌ اتَّقَواْ وَّ ءَامَنُواْ ثُمَّ‌ اتَّقَواْ وَّ أَحْسَنُواْ وَ اللَّهُ‌ یُحِبُّ‌ الْمُحْسِنِینَ‌» ⁽³⁾

بر کسانی که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته انجام داده‌اند نسبت به آنچه

[ پیش از حکم تحریم ، از مسکرات و منافع قمار و سایر مُحرّمات ] خورده‌اند ، گناهی نیست ، هرگاه بپرهیزند و ایمان [ واقعی ] آورند و [ خالصانه ] کارهای شایسته انجام دهند ؛ سپس پرهیزکاری را تداوم بخشند و ایمان خود را ادامه دهند ، و بر پرهیزکاری پافشاری ورزند و کار نیک بجا آورند ؛ و خدا نیکوکاران را دوست دارد .

وَأَنفِقُواْ فِی سَبِیلِ‌ اللَّهِ‌ وَلَا تُلْقُواْ بِأَیْدِیکُمْ‌ إِلَی التَّهْلُکَةِ‌ وَأَحْسِنُواْ إِنَّ‌ اللَّهَ‌ یُحِبُّ‌ الْمُحْسِنِینَ‌» ⁽¹⁾

و در راه خدا انفاق کنید و [ با ترک این کار پسندیده، یا هزینه کردن مال در راه نامشروع ] خود را به هلاکت نیندازید، ونیکی کنید که یقیناً خدا نیکوکاران را دوست دارد .

فََاتَهُمُ‌ اللَّهُ‌ ثَوَابَ‌ الدُّنْیَا وَحُسْنَ‌ ثَوَابِ‌ الْأَخِرَةِ‌ وَاللَّهُ‌ یُحِبُّ‌ الْمُحْسِنِینَ‌» ⁽²⁾

پس خدا پاداش این دنیا و پاداش نیک آخرت را به آنان عطا فرمود ؛ و خدا نیکوکاران را دوست دارد .

فرشتگان حافظ اعمال

در جملات پایانی این بخش از دعا، حضرت زین‌العابدین علیه السلام عرضه می‌دارد:

«الهی زحمت و رنج ما را بر نویسندگان گرامی آسان گردان و نامه‌های ما را از حسنات و نیکی‌های ما پُرساز و ما را نزد آنان به بدی کردارمان مفتضح و رسوا مساز.»

مسألۀ کتاب یا پرونده یا نامۀ اعمال که امروز بسته و در فردای قیامت باز است،

مسأله‌ای عظیم و وحشت‌آور و حقیقتی است که در قرآن مجید به طور مکرّر به آن اشاره شده است و کتاب خدا در این زمینه به انسان هشدار داده که مواظب و مراقب باشد که پرونده‌اش با خطوط‍‌ گناه و معصیت سیاه نشود.

قرآن مجید، کِرام کاتبین و رقیب و عتید، دست و پا و پوست و زمین را حافظ‍‌ اعمال انسان و تکمیل کنندگان پروندۀ آدمی می‌داند.

قرآن کریم، خداوند و پیامبر و ائمۀ معصومین را شاهدان اعمال انسان معرفی فرموده و راه هر عذری را به روی انسان بسته است.

وَ إنَّ‌ عَلَیْکُمْ‌ لَحافِظینَ‌ * کِراماً کاتِبینَ‌ * یَعْلَمُونَ‌ ما تَفْعَلُونَ‌ * إنَّ‌ الأْبْرارَ لَفی نَعیمٍ‌ * وَ إنَّ‌ الْفُجّارَ لَفی جَحیمٍ‌» ⁽¹⁾

و بی‌تردید بر شما نگهبانانی گماشته‌اند * بزرگوارانی نویسنده * که آنچه را [ از خیر و شر ] انجام می‌دهید ، می‌دانند [ و ضبط‍‌ می‌کنند . ] * به یقین نیکان در نعمت فراوانی قرار دارند * و مسلّماً گناهکاران در دوزخ‌اند.

«این حافظان، فرشتگان و قدرت‌های مافوق و محیط‍‌ بر انسانند که اعمال و آثار را حفظ‍‌ و ثبت می‌کنند و به صورت ثابت نگه می‌دارند. آن چنانکه صفات و خواصِّ‌ ثبت و متراکم شده در صفحه‌های ذرّات هستۀ یاخته‌های نسلی و نطفه و در سراسر ساختمان انسان، از نظرهای نافذ و علمی نهان است و جز از طریق وحی، اوصاف آنها را نمی‌توان دریافت.

این آیات، این گونه فرشتگان و مبادی ناپیدا را به چهار صفت توصیف نموده است که سه صفت آن به صورت اسمی آمده و دلالت بر ثبات دارد. آخرین صفت، یا جملۀ فعلیّه‌ای است که مبیّن استمرار است و «ما» در میان دو فعل دلالت بر تعمیم دارد: این نگهبانان گرامی و نویسندگانند، آنها می‌دانند هر چه را که انجام

می‌دهید.

بیان این اوصاف خاص: حافظین، کرام، کاتبین، یعلمون...در آن حدّ و برای آن است که انسان دچار غرور و غفلت نشود و مراقب اندیشه‌ها و اعمال خود باشد.

وصف کرام در بین این اوصاف، انسان گناهکار را امیدوار می‌نماید؛ زیرا این فرشتگان حافظ‍‌ و کاتب چون کرام و نمایندۀ ربّ‌ کریم‌اند از ثبت و ابقای گناه تا می‌توانند چشم می‌پوشند و اعمال و نیّات خیر و مؤثّر در کمال را اگرچه اندک باشد ثبت و نگهداری می‌کنند و آن را می‌افزایند و از این طریق انسان را در مسیر کرامت و تکامل که قانون اصیل عالم است پیش می‌برند.

آنچه در روایات معصومین در اوصاف این فرشتگان آمده مطابق همین حقیقت است.

کلام شیخ صدوق دربارۀ فرشتگان

خلاصۀ این روایات را شیخ صدوق رحمه الله چنین بیان کرده است:

«هیچ بنده‌ای نیست مگر آن که بر او دو فرشته گماشته شده است که همۀ اعمال او را می‌نویسند. کسی که قصد کار نیکی نماید و آن را انجام ندهد، برایش یک حسنه می‌نویسند و اگر انجام دهد ده حسنه می‌نویسند. او اگر قصد سیّئه نماید آن را نمی‌نویسند تا آن که انجام دهد و چون انجام داد تا هفت ساعت از نوشتن آن خودداری می‌کنند، تا اگر توبه کرد نمی‌نویسند و اگر توبه نکرد یک سیّئه می‌نویسند. ⁽¹⁾

حفظ‍‌ و ثبت اعمال به وسیلۀ این گونه حافظان به صورت محیط‍‌ سرسبز و نعمت‌های پایداری درمی‌آید که ابرار در آن با خوشی و رفاه به سر می‌برند و به صورت دوزخ درمی‌آید که فجّار در آن می‌سوزند.

شیخ صدوق رحمه الله از ائمۀ معصومین علیهم السلام نقل می‌کند که:

جای این دو فرشته از وجود فرزند آدم، در تَرقُوتین ⁽¹⁾

وَ نَحْنُ‌ أقْرَبُ‌ إلَیْهِ‌ مِنْ‌ حَبْلِ‌ الْوَریدِ» ⁽³⁾

و ما به او از رگ گردن نزدیک‌تریم.

و شاید محلّ‌ واقعی یا جای عمل این گونه فرشتگان از این جهت در ترقوتین می‌باشد که مرکز اعصاب و معبر شریان‌ها و وریدهای بزرگ و مفصل میان سر و بدن است؛ از همین مرکز، اراده و فرمان منجّز به سوی اعضا و عمل و حرکت می‌گذرد و احساسات و انفعال‌ها که در سراسر بدن و خون و قلب حادث می‌شود به دستگاه مغز می‌رسد و پیوسته محلّ‌ بروز عمل و عکس‌العمل می‌باشد.

دیگر دستگاه‌های بدن و نسوج مختلف، متأثر از انعکاسات پی در پی و مختلفی می‌گردند که به وسیلۀ اعصاب و جریان خون از این مفصل در آنها منعکس و ثبت می‌شود و همۀ سلول‌های بدن صفحاتی برای ثبت این انعکاسات می‌باشند و سپس از آنها در نسل و صفحات نفوس و اعضای انسان و اجزا و طبیعت و زمان ثبت

می‌شوند.

مراقبان انسان در کلام امام علی علیه السلام

امیرالمؤمنین علیه السلام منشأ و محلّ‌ و رستنگاه این مراقبان و نگهبانان را، در نفس و همۀ جوارح انسان نشان داده است:

«بدانید بندگان خدا که بر شما مراقبانی (رَصَداً) از نفوس شما و جاسوسانی (عُیُوناً) از جوارح شما و نگهبانان راستینی (حُفّاظَ‍‌ صِدْقٍ‌) هست که پیوسته اعمال شما و شمارۀ نفس‌های شما را نگه می‌دارند.

نه تاریکی شب دیجور شما را از چشم آنان پوشیده می‌دارد و نه درهای سخت و بسته از نفوذ آنها شما را دربرمی‌گیرد.» ⁽¹⁾

وَ کُلَّ‌ إنْسانٍ‌ الْزَمْناهُ‌ طائِرَهُ‌ فی عُنُقِهِ‌ وَ نُخْرِجُ‌ لَهُ‌ یَوْمَ‌ الْقِیامَةِ‌ کِتاباً یَلْقیهُ‌ مَنْشوراً * اقْرَأْ کِتابَکَ‌ کَفی بِنَفْسِکَ‌ الْیَوْمَ‌ عَلَیْکَ‌ حَسیباً» ⁽²⁾

و عمل هر انسانی را برای همیشه ملازم او نموده‌ایم ، و روز قیامت نوشته‌ای را [ که کتاب عمل اوست ] برای او بیرون می‌آوریم که آن را پیش رویش گشوده می‌بیند . [ به او می‌گویند : ] کتاب خود را بخوان ، کافی است که امروز خودت بر خود حسابگر باشی.

از این آیه نیز معلوم می‌شودکه نامۀ اعمال و نویسندگان آن در وجود و با خود

انسان هستند؛ نامۀ هر کس پیچیده و فشرده است و در روز قیامت گشوده و باز می‌شود.» ⁽¹⁾

تفسیری بر سجین و کتاب مرقوم

«کَلاّ إنَّ‌ کِتابَ‌ الْفُجّارِ لَفی سِجّینٍ‌ * وَ مَآ أَدْرَیکَ‌ مَا سِجِّینٌ‌ * کِتابٌ‌ مَرْقُومٌ‌» ⁽²⁾

اینچنین نیست که می‌پندارند [ در آن روز ] یقیناً پروندۀ بدکاران در سجّین است . * و تو چه می‌دانی که سجّین چیست ؟ * قضا و سرنوشتی حتمی [ برای خائنان ] است .

سجّین به قرینۀ وزن مبالغه و تقابل با علّیّین، به معنای زندان بس سخت می‌باشد که گویا سختی و تنگی آن افزوده می‌شود: گمان و ناباوری مطفّفین هیچ درست نیست؛ چه، در حقیقت نوشته یا نوشتن تبهکاران درباره و در شأن، یا در محیط‍‌ یا در جهت سجّین است؛ بنابراین معنی سجّین زندان و محیط‍‌ عذاب و رنج است که اندیشه و عمل تبهکاران در جهت آن پیش می‌رود و ثبات می‌یابد.

این معنا موافق است با آنچه مفسران گفته یا نقل کرده‌اند:

«روح تبهکاران از آسمان‌ها به سوی زمین و از زمین به سوی سجّین رانده می‌شود که محلّ‌ سپاهیان ابلیس است.»

سجّین از چاههای جهنّم است، سجّین نام کتاب جامع دیوان شرّ است که در آن اعمال آنها ثبت می‌شود. زندان ابدی تبهکاران را که همیشه و با انواع عذاب در آن گرفتارند با تمثیل و تشبیه و مقایسه با سخت‌ترین زندان‌های دنیا نمی‌توان شناخت.

آن زندان را به صورت ثبت شدۀ اعمال تبهکاران و ستمکاران می‌سازد و با اصرار به تبهکاری و گناه، دیوارهای آن هر چه ضخیم‌تر و بلندتر و اعماق آن بیشتر می‌گردد و از در و دیوار و محیط‍‌ آن دود و آتشی برمی‌خیزد که آتشگیره و افروزنده‌اش انسان گناه‌پیشه و اعمال او می‌باشد و در آن نسیم رحمتی نمی‌وزد. آن زندان را جز از طریق وحی و اندیشۀ برتر نمی‌توان شناخت: وَ ما أدْریکَ‌ ما سِجّینٌ‌».

دو کلمۀ: کتابٌ‌ مَرْقومٌ‌ تعریف و توصیف کوتاهی است برای اهل نظر و اندیشمندان، تا رابطۀ عمل و ثبات آن را با نهایت بروز آن دریابند و از دریچۀ این آیه و از دور به چگونگی سجّین نظر کنند.

سجّین کتاب است، چون صورت ثبت شدۀ اعمالی است که در جهت محدود و اقشار طبیعت و هبوطگاه غرایز حیوانی و در خلاف جهت تعالی انسان می‌باشد؛ مرقوم است؛ زیرا تا اعمال، سخت و بارز و محکم نشود و از هر سو انسان را فرانگیرد، با تحوّل و توبه راه گریز از آن باز است، همین که اعمال به صورت عادات سپس مَلکات و خویهای بارز و ثابت درآمد و بندها و دیوارهای آن محکم شد راه گریز از آن دشوار یا محال می‌شود و از هر سو و هر جهت دیدگاه بینش را می‌پوشاند و روح آزاد و بلندپرواز آدمی را در بند می‌گیرد و منافذ ادراک را جز در مسیر سجّین و به سوی جهنّم می‌بندد.

تبهکاران سرکش و ستم پیشه که با طوفان شهوات و خودخواهیشان بندهای اخلاقی و وجدانی و قانونی را پاره می‌کنند و می‌کوشند تا از هر قید و بندی آزاد شوند چنان در همین جهان رفتار و خوهایشان مکتوب و مرقوم می‌گردد و به بندهای عادات و در میان دیوارهای گناه و سرکشی سجّین خود گرفتار و زندانی می‌شوند که دیگر هیچ گونه خیر و صلاح خود و دیگران را نمی‌بینند و در آن نمی‌اندیشند و چنان گرفتار انعکاس اعمال و تضاد و کشمکش درونی و

وحشت‌زدگی ناشی از آنها می‌گردند که از سایۀ خود می‌هراسند و از لذّات عقلی و بهره‌مندی از جمال هستی یکسره محروم می‌شوند و تنها راه آسایش و خوشی را در تخدیر احساس و اغفال عقل خود می‌یابند و چنان از قلوب و عواطف خلق و رحمت خالق رانده می‌گردند که با همه به دشمنی برمی‌خیزند و با نظر بد و کینه‌توزی می‌نگرند؛ اینها در میان دوستان و محافظان خود محروم و زندانی می‌شوند و این زندان پیوسته تنگتر و دشوارتر می‌گردد تا سراسر جهان و هستی برای چنین زندانی، بندی به صورت زندانی وحشت‌زا و پر از شکنجه می‌نماید.» ⁽¹⁾

«الهی! زحمت و رنج ما را بر نویسندگان گرامی آسان گردان و نامه‌های ما را از حسنات و نیکی‌های ما پُر ساز و ما را نزد آنان به بدی کردارهای خود رسوا مکن.»

اگر کسی بخواهد پرونده و کتابی پاک و نورانی و ملکوتی و مورد رضایت حق داشته باشد و در قیامت در صف سر بلندان و عاشقان و مخلصان قرار گیرد، باید در وادی معرفت قدم زند و دل از نور حقیقت با کمک نبوّت و امامت روشن سازد و تمام حرکات و اعمال خود را هماهنگ با واقعیت‌های الهّیه نماید و پروانه‌سان در عشق محبوب بسوزد تا از او هویّتی جز هویّت حق نماند و پروانه‌سان در عشق محبوب بسوزد تا از او هویّتی جز هویّت حق نماند که ادعا و سهل‌انگاری و سستی و عافیت‌طلبی نه این که نفعی ندارد، بلکه محرک‌هایی است که انسان را از آسمان به زمین رانده و به چاه سجّین در می‌اندازد.

در هر صورت ساعات پرقیمت روز را با توجّه به حضرت حق و یاد قیامت و این که فرشتگان مأمور حفظ‍‌ عمل، تمام حرکات انسان را به دستور خداوند می‌نویسند و ثبت و ضبط‍‌ می‌کنند و با عمل صالح و ادای واجبات و کسب حلال و رفع حاجت حاجتمندان و نیاز نیازداران، قدردانی کنید تا به سعادت ابدی نایل

گشته و از حسرت و پشیمانی غیر قابل جبران در امان مانده، به لطف و عنایت و رحمت واسعۀ حضرت محبوب به بهشت عنبر سرشت و رضوان اللّه اکبر و همنشینی با انبیا و شهدا و صدّیقین و صالحین برسید.

محاسبۀ اعمال در روایات

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

حاسِبُوا أنْفُسَکُمْ‌ قَبْلَ‌ أنْ‌ تُحاسَبُوا، وَ زِنُوها قَبْلَ‌ أنْ‌ تُوزَنُوا، وَ تَجَهَّزوا لِلْعَرْضِ‌ الأْکْبَرِ. ⁽¹⁾

خودتان به حساب خود برسید قبل از این که در دادگاههای قیامت به حسابتان برسند. و خویش را وزن کنید تا معلوم شود چه اندازه بار معنوی دارید، قبل از این که شما را با میزان‌های قیامت وزن نمایند. و برای برخورد به عرض اکبر و قیامت کبری خود را آماه کنید.

حضرت امام کاظم علیه السلام فرمود:

لَیْسَ‌ مِنّا مَنْ‌ لَمْ‌ یُحاسَبْ‌ نَفْسَهُ‌ فی کُلِّ‌ یَوْمٍ‌، فَإنْ‌ عَمِلَ‌ حَسَناً ازْدادَ اللّهَ‌ شُکْراً، وَ انْ‌ عَمِلَ‌ سَیِّئاً اسْتَغْفَرَاللّهَ‌ وَ تابَ‌ إلَیْهِ‌. ⁽²⁾

از ما نیست آن که در هر روز به محاسبۀ خود برنخیزد؛ اگر نیکی انجام داده به شکر حق بیفزاید و اگر بدی انجام داده استغفار کند و از عمل زشتش بازگردد.

امام حسن مجتبی علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌فرماید:

لایَکُونُ‌ الْعَبْدُ مُؤمِناً حَتّی یُحاسِبَ‌ نَفْسَهُ‌ أشَدَّ مِنْ‌ مُحاسَبَةِ‌ الشَّریکِ‌

شَریکَهُ‌، وَ السَّیِّدِ عَبْدَهُ‌. ⁽¹⁾

بنده، مؤمن نیست مگر آن که از خودش حساب بکشد سخت‌تر از شریک از شریکش و مولا از عبدش.

امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش حضرت باقر علیه السلام نقل می‌کند:

ما مِنْ‌ یَومٍ‌ یَأْتی عَلَی ابْنِ‌ آدَمَ‌ إلاّ قالَ‌ ذلِکَ‌ الْیَوْمُ‌: یَابْنَ‌ آدَمَ‌، أنَا یَوْمٌ‌ جَدیدٌ وَ أنَا عَلَیْکَ‌ شَهیدٌ، فَافْعَلْ‌ بی خَیْراً، وَاعْمَلْ‌ فِیَّ‌ خَیْراً أسْهُلْ‌ لَکَ‌ فی یَوْمِ‌ الْقیامَةِ‌، فَاِنَّکَ‌ لَنْ‌ تَرانی بَعْدَها ابَداً. ⁽²⁾

هیچ روزی بر فرزند آدم نمی‌رسد مگر آن که آن روز به انسان می‌گوید: ای آدمیزاده، من روز جدیدی هستم و از جانب خدا بر تمام برنامه‌های تو شاهدم، با من به نیکی برخورد کن و ساعات مرا به عمل خیر بگذران، تا در محاسبات قیامت بر تو آسان باشم. به حقیقت بدان که پس از این مرا نخواهی دید.

حضرت علیّ‌ بن الحسین علیهما السلام فرمود:

إنَّ‌ الْمَلَکَ‌ الْمُوَکَّلَ‌ بِالْعَبْدِ یَکْتُبُ‌ فی صَحیفَةِ‌ اعْمالِهِ‌، فَاعْمَلُوا بِأوَّلِها وَ آخِرِها خَیْراً یُغْفَرْلَکُمْ‌ ما بَیْنَ‌ ذلِکَ‌. ⁽³⁾

فرشتۀ مأمور به انسان، اعمال را در پرونده می‌نویسد، اول و آخر صفحۀ عمل را به خیر و نیکی بنویسید، ما بین آندو بر شما بخشیده شود.

امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند:

طُوبی لِمَنْ‌ وُجِدَ فی صَحیفَةِ‌ عَمَلِهِ‌ یَوْمَ‌ الْقِیامَةِ‌ تَحْتَ‌ کُلِّ‌ ذَنْبٍ‌ أسْتَغْفِرُاللّهَ‌. ⁽¹⁾

خوشا به حال کسی که در پروندۀ عملش در قیامت کنار هر گناهی توبه یافت شود.

دنیا در کلام امیرالمؤمنین علیه السلام

امیرالمؤمنین علیه السلام وارد بازار بصره شد، مشاهده نمود مردم عجیب سرگرم تجارت و داد و ستد هستند، گریۀ سختی کرد و فرمود:

یا عَبیدَ الدُّنیا وَ عُمّالَ‌ أهْلِها، إذا کُنْتُمْ‌ بِالنَّهارِ تَحْلِفُونَ‌، وَ بِاللَّیْلِ‌ فی فُرُشِکُمْ‌ تَنامُونَ‌، وَ فی خِلالِ‌ ذلِکَ‌ عَنِ‌ الآْخِرَةِ‌ تَغْفُلُونَ‌، فَمَتی‌ تَحْرُزُونَ‌ الزّادَ وَ تُفَکِّرُونَ‌ فِی الْمَعادِ. ⁽²⁾

ای بندگان دنیا و کارگران مادّیگران، شما که روزها سرگرم سوگند خوردنید و به شب در رختخواب به خواب اندرید و در بین روز و شب از آخرت غافلید، پس چه وقت زاد و توشه برای آینده تهیه می‌کنید و چه زمان به فکر قیامت می‌افتید؟

سعی کنیم دنیای ما دنیای مبغوض حق نشود که چنین دنیایی انسان را به هلاکت ابدی وشقاوت دائمی و سرمدی دچار می‌کند. ما می‌توانیم از دنیای خود بر اساس دستورهای حضرت حق مزرعۀ آخرت را بسازیم.

اگر برنامه‌های باطنی و ظاهری ما هماهنگ با حقایق ملکوتیّه و واقعیت‌های الهیّه باشد، دنیای ما مزرعۀ آخرت، ورنه دنیای ما مسیری به سوی سجّین و جهنّم است.

دنیا در کلام امام سجّاد علیه السلام

محمد بن مسلم بن شهاب می‌گوید:

«از حضرت علیّ‌ بن الحسین علیهما السلام سؤال شد: چه عملی نزد خداوند افضل است‌؟ فرمود: بعد از معرفت خدا و رسول، برنامه‌ای بالاتر از بغض دنیای مذموم و زندگی غلط‍‌ نیست که برای این بغض جهات کثیره‌ای از صفات حسنه و اعمال صالحه هست.

برای معاصی شعبه‌های زیادی هست. اول چیزی که به آن معصیت خدا شد کبر از پذیرش حق بود و آن معصیتی بود که ابلیس دچار آن شد، از قبول حق ابا کرد و استکبار به خرج داد و از کافران شد. و حرص بود که آدم و حوّا دچارش شدند، چنانکه در قرآن مجید فرموده:

فَکُلا مِنْ‌ حَیْثُ‌ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ‌ الشَّجَرَةَ‌ فَتَکُونا مِنَ‌ الظّالِمینَ‌» ⁽¹⁾

و از هر جا [ و هر نوع میوه‌ای ] که خواستید بخورید ، و به این درخت نزدیک مشوید که ازستمکاران [ بر خود ] خواهید شد.

چیزی که به آن نیاز نداشتند در حالی که از آن نهی شده بودند به طرفش رفتند و این صفت به فرزندانشان منتقل شد به نحوی که اکثر چیزی که مردم به دنبال آن می‌روند به آن حاجت ندارند.

سپس حسد بود و آن گناهی بود که فرزند آدم دچارش شد و به سبب آن برادرش را به قتل رساند.

از اینهاست که عشق شدید به زن و دنیا و ریاست و راحت و عافیت و اضافه سخن گفتن و برتری جویی و ثروت پدید می‌آید.

تمام این خصال ناپسند در عشق غلط‍‌ به دنیا جمع است. انبیا و علما بعد از

شناختی که از این واقعیت‌های داشتند فرمودند:

حُبُّ‌ الدُّنْیا رَأْسُ‌ کُلِّ‌ خَطیئَةٍ‌. وَ الدُّنْیا دُنْیاءان: دُنْیا بَلاغٍ‌ وَ دُنْیا مَلْعُونَةٌ‌. ⁽¹⁾

عشق زیاد به دنیا رأس هر گناهی است. و دنیا دو دنیاست: دنیایی که انسان را به کمال و رشد و حقیقت می‌رساند و دنیایی که آدمی را از تمام واقعیت‌ها محروم می‌نماید.

حضرت باقر علیه السلام از امام سجّاد حضرت زین‌العابدین علیه السلام دربارۀ برخورد صحیح اولیای الهی به دنیا روایت می‌کند:

«بدانید که دنیابه شما پشت کرده و آخرت به شما روی آورده؛ برای هر یک از این دو فرزندانی است، پس شما از فرزندان آخرت باشید و از این که فرزند دنیا قرار گیرید بپرهیزید.

بیایید نسبت به دنیایی که حجاب بین شما و خداست بی رغبت گردید و به آخرت میل پیدا کنید.

بی رغبتان، زمین را بساط‍‌ زندگی قرار داده و خاک را فرش خود نموده و آب را غذای پاکیزۀ خود انتخاب کرده‌اند. آن چنان از دنیا بریده‌اند که گویی در آن نیستند.

آگاه باشید، مشتاق به بهشت خالی از شهوات است و بیمناک از جهنّم بریدۀ از محرّمات.

آن که زاهد است سختی‌ها بر او آسان است. خدا را بندگانی است دارای بصیرتی بالا؛ همچون آنانند که اهل بهشت را در بهشت جاودانه می‌بینند و همچون که اهل جهنم را در عذاب همیشگی مشاهده می‌کنند. همۀ مردم از شرّ آنان در امانند و ایشان را قلبی محزون و نفسی عفیف و حاجاتی خفیف است.

ایّام دنیا را که ایّام کمی است در برابر عبادت و مصیبت و معصیت صبر می‌کنند و از این راه به راحت جاوید که در آخرت میسّر است می‌رسند.

به هنگام شب برای عبادت بر پا می‌ایستند در حالی که اشک دیدگانشان بر صورت جاری است، برای آزادی از عذاب فردا به درگاه حضرت ربّ‌ الارباب به تضرّع و زاری‌اند.

به هنگام روز در بردباری، در بصیرت، در نیکوکاری و در پرهیزکاری به سر می‌برند.

از خوفی که در عبادت از عظمت محبوب و عذاب قیامت دارند بدنشان فوق‌العاده نحیف و لاغر است، هر کس به آنان بنگرد، گوید مریض است، در حالی که مریض نیستند، یا گوید مجنون است، در حالی که جنون ندارد، اینان را از یاد جهنّم و آنچه در اوست امری عظیم به جان رسیده است.» ⁽¹⁾

ز خود سری بدر آرم چه خوش بود به خدا ز پوست مغز بر آرم چو خوش بود به خدا

فکنده‌ام دل و جان را به قُلزُم غم عشق اگر دُری به کف آرم چه خوش بود به خدا

کنم ز خویش تهی خویش را ز خود بِرَهَم ز غم دمار برآرم چه خوش بود به خدا

زدیم از رخ جان زنگ نقش هر دو جهان که رو به روی تو آرم چه خوش بود به خدا

کنم ز صورت هر چیز رو به معنیِ‌ آن عدد دگر نشمارم چه خوش بود به خدا

(فیض کاشانی)

[«16»اَللَّهُمَّ‌ اجْعَلْ‌ لَنَا فِی کُلِّ‌ سَاعَةٍ‌ مِنْ‌ سَاعَاتِهِ‌ حَظّاً مِنْ‌ عِبَادِکَ‌ وَ نَصِیباً مِنْ‌ شُکْرِکَ‌ وَ شَاهِدَ صِدْقٍ‌ مِنْ‌ مَلاَئِکَتِکَ‌ «17»اَللَّهُمَّ‌ صَلِّ‌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌ وَ احْفَظْنَا مِنْ‌ بَیْنِ‌ أَیْدِینَا وَ مِنْ‌ خَلْفِنَا وَ عَنْ‌ أَیْمَانِنَا وَ عَنْ‌ شَمَائِلِنَا وَ مِنْ‌ جَمِیعِ‌ نَوَاحِینَا، حِفْظاً عَاصِماً مِنْ‌ مَعْصِیَتِکَ‌، هَادِیاً إِلَی طَاعَتِکَ‌، مُسْتَعْمِلاً لِمَحَبَّتِکَ‌ «18»اَللَّهُمَّ‌ صَلِّ‌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌ وَ وَفِّقْنَا فِی یَوْمِنَا هَذَا وَ لَیْلَتِنَا هَذِهِ‌ وَ فِی جَمِیعِ‌ أَیَّامِنَا لاِسْتِعْمَالِ‌ الْخَیْرِ وَ هِجْرَانِ‌ الشَّرِّ وَ شُکْرِ النِّعَمِ‌ وَ اتِّبَاعِ‌ السُّنَنِ‌ وَ مُجَانَبَةِ‌ الْبِدَعِ‌ وَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ‌ وَ النَّهْیِ‌ عَنِ‌ الْمُنْکَرِ وَ حِیَاطَةِ‌ الْإِسْلاَمِ‌ وَ انْتِقَاصِ‌ الْبَاطِلِ‌ وَ إِذْلاَلِهِ‌ وَ نُصْرَةِ‌ الْحَقِّ‌ وَ إِعْزَازِهِ‌ وَ إِرْشَادِ الضَّالِّ‌ وَ مُعَاوَنَةِ‌ الضَّعِیفِ‌ وَ إِدْرَاکِ‌ اللَّهِیفِ‌]

خدایا! در هر ساعتی از ساعات روز بهره‌ای از بندگیت، و سهمی از شکرگزاریت، و شاهد راستی از فرشتگانت برای ما قرار ده.

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست، و ما را از پیش رو، و پشت سر و طرف راست و جانب چپ و از تمام سمت و سویمان، حفظ‍‌ کن، حفظی که ما را از نافرمانیت باز دارد، و به فرمانبرداریت راهنمایی کند، و برای عشق و محبتت به کار گیرد.

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست، و ما را در این روز و شبمان، و در تمام ایاممان برای این امور موفّق بدار: به کارگیری خیر، و دوری از شر، و شکر نعمت‌ها و پیروی از روش‌های نیک، و دوری از بدعت‌ها، و امر به معروف، و نهی از منکر، و پاسداری از اسلام و کم کردن و خوار ساختن‌باطل، و یاری و گرامی داشت حق، و راهنمایی گمراه، و کمک کردن به ناتوان، و پناه دادن به درمانده و گرفتار.

سه حقیقت مهم برای انسان های صالح

1 - ملاقات با عباد صالح حق و نَفَس و گفتار و اخلاقشان، سراسر درس و موجب نورانیت و روشنایی قلب و حیات دل و رشد روح است.

2 - ادای شکر نعمت‌های باطنی و ظاهری و توفیقاتی که در همۀ امور نصیب انسان می‌گردد.

3 - با انجام عبادات و طاعات و هر عمل خیر و تقوا و پرهیزکاری و دوری از حرام و معصیت، فرشتگان نویسنده را شاهد صادق بر خود قرار دهد. اینها همه حظّ‍‌ و نصیبی است که خیر دنیا و آخرت و سعادت امروز و فردای انسان را تأمین می‌نماید.

حصنِ حصینِ حفظ و امان حق

اشاره

انسان از ابتدای ولادت تا لحظۀ خروج از دنیا به خصوص وقتی که در مدار تکلیف و مسؤولیت است، در معرض انواع خطرها و طوفان‌هایی است که اگر از خود مراقبت و مواظبت ننماید، درخت سعادت جاودانیش با آتش آن خطرات و طوفان‌ها از ریشه خواهد سوخت.

مراقبت و مواظبت از هویّت الهی و ملکوتی خود، در سایۀ عقاید صحیحه و

اخلاق حسنه و اعمال صالحه میسّر است و جز این، راهی برای سلامت ماندن از خطر وجود ندارد. در این مسیر باید باطن و ظاهر خویش را تسلیم خواسته‌های الهی کرد و یک لحظه از هجوم شیاطین و خنّاسان غافل نماند.

ابلیس و ارتش خطرناکش که جاهلان و معاندان و دشمنان حقیقت هستند، کمترین رحمی به انسان ندارند و راحت آنان در این است که خوبی‌های انسان را به باد داده و آدمی را به قعر جهنّم رهنمون شوند. او و دستیارانش، دشمنان قسم خوردۀ انسانند و در پیشگاه حضرت احدیّت سوگند شدید یاد کرده که از همه طرف و از همه جانب به انسان حمله کرده و او را از حقّ‌ و حقیقت جدا سازند.

خداوند هم به آنان هشدار داده که شما را بر عباد من سلطه و سلطنت و تسلّط‍‌ و حکومت نیست، تنها کاری که از شما بر می‌آید اغواگری است که اگر انسان‌ها با فراهم بودن تمام وسایل هدایت به اغوای شما تن دهند من جهنّم را از شما و پیروانتان پر خواهم کرد.

شیطان و حزبش کاری جز کینه و حقد و حسد و دشمنی با ما ندارند و هدف ایشان بریدن ما از حقّ‌ و حقیقت است و تنها راه محفوظ‍‌ ماندن ما از خطرات آنان، ایمان به خدا و روز قیامت و فرشتگان و کتاب و نبوت و امامت و آراستگی به حسنات و پیراستگی از رذایل و انجام واجبات و ترک محرمات که حصن حصین الهی و منطقۀ امن و امان ملکوتی است می‌باشد، از شیطان و منطقۀ او خود را حفظ‍‌ کرده و در امان حضرت ربّ‌ العزّه قرار خواهیم گرفت.

قرآن مجید هجوم زیان‌آور شیطان را از هر جهت به انسان گوشزد فرموده است:

قالَ‌ فَبِما أغْوَیْتَنی لَأقْعُدَنَّ‌ لَهُمْ‌ صِراطَکَ‌ الْمُسْتَقیمَ‌ * ثُمَّ‌ لآَتِیَنَّهُمْ‌ مِنْ‌ بِیْنِ‌ أیْدیهِمْ‌ وَ مِنْ‌ خَلْفِهِمْ‌ وَ عَنْ‌ أیْمانِهِمْ‌ وَ عَنْ‌ شَمائِلِهِمْ‌ وَ لاتَجِدُ أکْثَرَهُمْ‌ شاکِرینَ‌ * قالَ‌ اخْرُجْ‌ مِنْها مَذْءُوماً مَدْحُوراً لَمَنْ‌ تَبِعَکَ‌ مَنْهُمْ‌ لَأَمْلَأَنَّ‌ جَهَنَّمَ‌ مِنْکُمْ‌

أجْمَعینَ‌» ⁽¹⁾

گفت : به سبب این که مرا به بیراهه و گمراهی انداختی ، یقیناً بر سر راه راست تو [ که رهروانش را به سعادت ابدی می‌رساند ] در کمین آنان خواهم نشست . * سپس از پیش رو و پشت سر و از طرف راست و از جانب چپشان بر آنان می‌تازم و [ تا جایی آنان را دچار وسوسه و اغواگری می‌کنم که ] بیشترشان را سپاس‌گزار نخواهی یافت . * خدا فرمود : از این جایگاه و منزلتت نکوهیده و مطرود بیرون شو که قطعاً هر که از آنان از تو پیروی کند ، بی‌تردید جهنم را از همۀ شما لبریز خواهم کرد .

پیش رو، پشت سر، راست و چپ، اصطلاح است، می‌گوییم فلانی از چهار طرف محاصره شد.

حضرت باقر علیه السلام در ذیل این آیه می‌فرماید:

مِنْ‌ بَیْنِ‌ أیْدیهِمْ‌

مَعْناهُ‌: اهَوِّنُ‌ عَلَیْهِمْ‌ أمْرَ الآْخِرَةِ‌،

منظور شیطان از پیش رو، سبک کردن امر آخرت در نظر بنی‌آدم است.

مِنْ‌ خَلْفِهِمْ‌

آمُرُهُمْ‌ بِجَمْعِ‌ الأْمْوالِ‌ وَ الْبُخْلِ‌ بِها عَنِ‌ الْحُقُوقِ‌ لِتَبْقی‌ لِوَرَثَتِهِمْ‌،

و منظورش از پشت سر، امر به جمع مال و بخل ورزیدن از حقوق مالی است، تا بدون بهره‌گیری از مال برای آخرت، بمیرند و محصول زحمات خود را برای ورثه بگذارند.

عَنْ‌ أیْمانِهِمْ‌

افْسِدُ عَلَیْهِمْ‌ أمْرَ دینِهِمْ‌ بِتَزْیینِ‌ الضَّلالَةِ‌ وَ تَحْسینِ‌

الشُّبْهَةِ‌،

منظورش از دست راست، آن است که: با جلوه دادن گمراهی و ضلالت و نیکو نشان دادن شبهه، امر دین و دینداری را بر آنان فاسد می‌کنم، تا از لباس حقیقت عریان شوند و به چاه عمیق ضلالت سرنگون گردند.

عَنْ‌ شَمائِلِهِمْ‌

بِتَحْبیبِ‌ اللَّذّاتِ‌ إلَیْهِمْ‌ وَ تَغْلیبِ‌ الشَّهَواتِ‌ عَلی قُلُوبِهِمْ‌. ⁽¹⁾

منظورش از دست چپ آن است که: لذّات غلط‍‌ را محبوب آنان نموده و شهوات سعادت سوز را بر قلبشان حاکم می‌کنم.

الهی! اگر عنایت و رحمت تو نباشد و اگر توفیق خاص تو رفیق راه نگردد، به هیچ صورت راه نجاتی برای ما ضعیفان نخواهد بود.

به قول فیض آن شوریدۀ شیدا:

الهی به کامم شرابی فرست شرابی ز جام خطابی فرست

مرا کُشت رنج خمار الَست دگر باره از نو شرابی فرست

دلم تا صفا یابد از زنگ غم به دُردی کشانت که تابی فرست

ز سر جوش خمخانۀ حبّ‌ خویش به جام شرابم حبابی فرست

به لب تشنۀ چشمۀ معرفت به ساقیّ‌ کوثر که آبی فرست

به عصیان سراپای آلوده‌ام ز جام طهورم شرابی فرست

به معمار می‌کن حوالت مرا امیری به ملک خرابی فرست

به دل تخم امّید کِشتم بسی بدین کشتزارم سحابی فرست

ز دریای غفران و ابر کرم مرا رحمت بی حسابی فرست

برای براتم ز آتشکده ز سوی یمینم کتابی فرست

ز قشر سخن فیض دلگیر شد ز معنای بِکْرم لُبابی فرست

(فیض کاشانی)

برای هر کدام از سیزده موردی که امام سجّاد علیه السلام در ضمن دعا بیان کرده‌اند توضیحی مختصر بیان می‌شود.

1 - کار خیر

سُئِلَ‌ أمیرُالْمُؤْمِنینَ‌ علیه السلام عَنِ‌ الْخَیْرِ ما هُوَ؟ فَقالَ‌: لَیْسَ‌ الْخَیْرَ أنْ‌ یَکْثُرَ مالُکَ‌ وَ وَلَدُکَ‌، وَلکِنَّ‌ الْخَیْرَ أنْ‌ یَکْثُرَ عِلْمُکَ‌ وَ أَن یَعْظُمَ‌ حِلْمُکَ‌. ⁽¹⁾

از امیرالمؤمنین علیه السلام پرسیدند: خیر چیست‌؟ حضرت فرمود: خیر این نیست که مال و فرزندانت فراوان شود، خیر در این است که بر دانش افزوده گردد و حلم و بردباریت عظیم شود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

وَ الَّذی نَفْسی بِیَدِهِ‌ ما أنْفَقَ‌ النّاسُ‌ مِنْ‌ نَفَقَةٍ‌ أحَبَّ‌ مِنْ‌ قَوْلِ‌ الْخَیْرِ. ⁽²⁾

سوگند به آن کسی که جانم در دست اوست، مردم انفاقی محبوب‌تر از گفتار نیک نکرده‌اند.

حضرت موسی بن جعفر از امام صادق علیه السلام روایت می‌فرماید:

أحْسَنُ‌ مِنَ‌ الصِّدْقِ‌ قائِلُهُ‌، وَ خَیْرٌ مِنَ‌ الْخَیْرِ فاعِلُهُ‌. ⁽³⁾

بهتر از راستگویی، شخص راستگو و بهتر از نیکی، شخص نیکوکار است.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

إذا أرَدْتَ‌ شَیْئاً مِنَ‌ الْخَیْرِ فَلا تُؤَخِّرْهُ‌. ⁽⁴⁾

چون قصد خیر کردی آن را به تأخیر مینداز.

2 - دوری از شرّ

منظور از شرّ در اینجا انواع گناهان و معاصی و خطاهاست که همه و همه محصول غرایز سرکش و شهوات شیطانی و هوای نفس و شیاطین و خنّاسان است که در قرآن مجید به همۀ آنها اشاره شده است.

مِنْ‌ شَرِّ ما خَلَقَ‌ * وَ مِنْ‌ شَرِّ غاسِقٍ‌ إذا وَقَبَ‌» ⁽¹⁾

از زیان مخلوقاتی که [ با انحرافشان از قوانین الهی به انسان ] ضرر می‌رسانند ، * و از زیان شب هنگامی که با تاریکی‌اش درآید [ که در آن تاریکی انواع حیوانات موذی و انسان‌های فاسق و فاجر برای ضربه زدن به انسان در کمین‌اند.]

ما دلالت بر تعمیم و شمول دارد و اضافۀ شر به آن و فعل «خَلَقَ‌» و نسبت آن به خالق، اشاره به آن است که شر از خلق و ترکیب و امتزاج و تفصیل کاینات و مواد و قوا برمی‌آید، نه از عوالم امر و ارادۀ فاعلی خالق، این شرور فقط‍‌ همان مضاف به «ما خلق» است و در واقع، نمایشی از چگونگی نظر و اندیشه و دریافت انسان از حوادث متضاد می‌باشد و وجود عینی و مستقلّی ندارند.

پس اگر انسان خود را برتر آورد و در حریم قدرت رب رساند و به او ایمان آورده و پناهنده شود و با نظر ربوبی به حوادث و پدیده‌های جان بنگرد، از مواجهه با آنچه شر می‌نماید امنیت می‌یابد و در درون هر حادثۀ شر نمای خیری یا مقدّمۀ خیری می‌نگرد و با بینش وسیع و نیروی اراده‌ای که در حریم رب می‌یابد، می‌تواند

هر حادثه‌ای را رو به خیر و مقاصد برتر بگرداند و بالای امواج حوادث به سوی ساحل خیر پیش رود. و به عکس برای فرد تنها و بی پناه که خود را از حریم پناهندگی رب بر کنار داشته و درون حوادث واقع شده، هر موج حادثه و هر پدیده‌ای که از گریبان آفرینش یا از درون اجتماع یا از باطن اندیشه‌ها سرزند شر می‌نماید و در مسیر شرّش پیش می‌برد.

نکره آمدن غاسق و قید اذا وقب شامل هرگونه تاریکی فشرده و فراگیرنده‌ای می‌شود که همۀ محیط‍‌ و ظرف تابش را پر کند و هر روزنۀ نوری را مسدود نماید. مثال بارز «غاسق» تاریکی شب دیجور است که در آن راهزنان و جانوران و احلام و اوهام وحشت‌انگیز از لانه‌ها و کمین‌گاههای زیر زمین و خلال نفوس سربرمی‌آورند و تاخت و تاز می‌نمایند.

تاریکی فراگیرندۀ کفر و جهل و هوا و خشم و شهوت، مثال‌های دیگری از «غاسق إذا وقب» است که شرّ آنها از نفس آدمی و در اوست و خطیرتر از هر شرّی می‌باشد.

همین که این تاریکی‌های نفسانی، محیط‍‌ درونی آدم را فرا گرفت و نور ایمان و پرتو عقل و شعاع وجدان را خاموش داشت، غرایز و خویهای حیوانی و عقده‌ها از بندها و کمین‌گاههای درونی رها می‌شوند و چون جانورهای متنوع و متلوّن به تاخت و تاز درمی‌آیند و به مرکز فرمان و اراده یورش می‌آورند تا همین که آن را به دست گرفتند، همۀ قوا و جوارح را به خواست خود و در مسیر انجام شهوات و اوهام و زبانه‌های خشم خود به هر سو می‌گردانند و در این مسیر هر حد و قید و مانع قانونی و اخلاقی را از میان برمی‌دارند و هر استعداد و شخصیتی را درهم می‌شکنند و هر قدرت و نیرویی را در اختیار خود می‌گیرند. ⁽¹⁾

3 - شکر نعمت

شکر، یاد نعمت‌ها و اظهار آن است. یعنی سپاس گویی و نیکو گفتن از احسان کننده که در حقیقت اعتراف به نعمت همراه با تعظیم و احترام است. تشکّر بنده بر نعمت‌های ظاهری و باطنی که خداوند در اختیار او نهاده و از واجبات حتمیّه و اولیه است.

خداوند در قرآن مجید بسیار بر شکرگزاری تأکید نموده است که بندگان همواره خود را ممنون او دانند و در نتیجه سر به طاعت او نهند و تسلیم فرامینش باشند.

امام علی علیه السلام اسوۀ شاکران و مولای ستایشگران ربوبی می‌فرماید:

أَوَّلُ‌ ما یَجِبُ‌ عَلَیْکُم لِلّهِ‌ سُبحانَهُ‌ شُکْرُ أَیادِیِه وَ ابْتِغاءُ مَراضِیِه. ⁽¹⁾

نخستین چیزی که بر شما در برابر خدای سبحان واجب است، سپاسگزاری از نعمت‌های او و فراهم آوردن موجبات خشنودی اوست..

خداوند دربارۀ یکی از بندگان صالح خویش یعنی لقمان حکیم می‌فرماید:

وَلَقَدْ ءَاتَیْنَا لُقْمَنَ‌ الْحِکْمَةَ‌ أَنِ‌ اشْکُرْ لِلَّهِ‌ وَ مَن یَشْکُرْ فَإِنَّمَا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ‌ وَ مَن کَفَرَ فَإِنَّ‌ اللَّهَ‌ غَنِیٌّ‌ حَمِیدٌ» ⁽²⁾

و به راستی ما به لقمان حکمت عطا کردیم که نسبت به خدا سپاس‌گزار و شاکر باش و هرکه سپاس گزارد تنها به سود خود سپاس می‌گزارد ، و هرکه ناسپاسی کند [ به خدا زیان نمی‌زند ، زیرا ] خدا بی‌نیاز و ستوده است .

«هر چند حکمت معانی گسترده‌ای دارد از جمله گفته‌اند:

مجموعه‌ای از معرفت و علم و اخلاق پاک و تقوا و نور هدایت است. ولی اساس و هدف از اعطای حکمت از سوی خداوند به لقمان حکیم، شکرگزاری بوده

است. و لقمان به خاطر امتیازهای عالی به مقام شکر دست یافت. انسان هر گاه نعمت‌های الهی را در جای خود به کار بگیرد سودش به خود او برمی‌گردد ولی اگر کفران نعمات کند، ضررش در وهلۀ اوّل به خودش، سپس به دیگران می‌رسد.

در پایان آیه می‌فرماید: غَنِیٌّ‌ حَمِیدٌ یعنی شکرگزار در برابر انسان‌های عادی یا نعمتی را به بخشنده می‌دهد و یا اگر چیزی نمی‌دهد با ستایش او مقامش را در نزد مردم بالا می‌برد ولی در مورد خداوند هیچکدام معنی ندارد؛ زیرا او از همگان بی‌نیاز است و همه ستایشگران به ویژه فرشتگان حمد او می‌گویند.

یک نکته پیرامون آیه قابل توجه است که کلمۀ شکر با صیغۀ فعل مضارع آمده که نشانۀ استمرار و همیشگی است ولی کفر با صیغه ماضی آمده که بر یک مرتبه هم صدق می‌کند، اشاره به این است که: کفران حتی یکبار سرانجام دردناکی دارد، امّا شکرگزاری باید مستمر باشد تا انسان مسیر تکاملی خود را طی کند.» ⁽¹⁾

اَوْحَیَ‌ اللَّهُ‌ تَعَالی‌ إِلی‌ مُوسی‌: یا مُوسی‌ اشْکُرْنی‌ حَقَّ‌ شُکْرِی، فَقالَ‌: یا رَبِّ‌ کَیْفَ‌ أَشْکُرُکَ‌ حَقَّ‌ شُکْرِکَ‌، وَ لَیْسَ‌ مِنْ‌ شُکْرٍ أَشْکُرُکَ‌ بِهِ‌ إِلاّ وَ أَنْتَ‌ أَنْعَمْتَ‌ بِهِ‌ عَلَیَّ‌؟! فَقالَ‌: یا مُوسی‌ شَکَرْتَنی‌ حَقَّ‌ شُکْری‌ حِیْنَ‌ عَلِمْتَ‌ أَنَّ‌ ذَلِکَ‌ مِنِّی. ⁽²⁾

خدای تعالی به موسی وحی فرمود: ای موسی! مرا چنانکه باید شکر کن.

موسی عرض کرد: پروردگارا! چگونه تو را چنانکه باید شکر گویم حال آن که هر شکری که تو را می‌گویم خود نعمتی است که تو به من ارزانی داشته‌ای‌؟ فرمود: ای موسی! وقتی که بدانی توفیق آن شکر را هم من به تو داده‌ام، حق شکر مرا ادا کرده‌ای.

پس شکر کامل، اعتراف خاضعانه زبان درون در برابر خدای تعالی به عجز و ناتوانی از به جا آوردن کمترین شکر اوست؛ زیرا که توفیق شکرگزاری نعمت جدیدی است که باید بر آن شکر نمود.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

رسول خدا صلی الله علیه و آله در سفری بر ناقۀ خود سوار بود که ناگاه فرود آمد و پنج بار سجده کرد و دوباره سوار ناقه شد. همسفران پرسیدند:

ای رسول خدا! ما از شما رفتاری دیدیم که پیش از این ندیده بودیم‌؟ حضرت فرمود: «آری، جبرئیل علیه السلام نزد من آمد و مرا از جانب خدای عزّوجلّ‌ بشارت‌هایی داد. از اینرو خدا را در سجده سپاس گفتم و بر هر بشارتی سجده نمودم.» ⁽¹⁾

4 - پیروی از سنت

مقصود از سنت، هر روش نیک و پسندیده‌ای که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام به آن عمل کرده‌اند و مسلمانان هم از آن الگو می‌گیرند که سیرۀ عملی آنان می‌شود. در حقیقت پیروی از شیوۀ عملی پیامبر صلی الله علیه و آله در شرعیّات و مستحبات است که هر مسلمانی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را در آن امور نمونه عملی خود قرار می‌دهد.

خداوند در سورۀ احزاب این نمونه را با ویژگی‌هایش به ما معرفی می‌فرماید:

لَّقَدْ کَانَ‌ لَکُمْ‌ فِی رَسُولِ‌ اللَّهِ‌ أُسْوَةٌ‌ حَسَنَةٌ‌ لِّمَن کَانَ‌ یَرْجُواْ اللَّهَ‌ وَ الْیَوْمَ‌ الْآخِرَ وَ ذَکَرَ اللَّهَ‌ کَثِیرًا» ⁽²⁾

یقیناً برای شما در [ روش و رفتار ] پیامبر خدا الگوی نیکویی است برای کسی که همواره به خدا و روز قیامت امید دارد ؛ و خدا را بسیار یاد می‌کند .

بهترین الگو برای شما نه تنها در میدان جنگ که در تمام زندگی، وجود پیامبر صلی الله علیه و آله است روحیات عالی معنوی و اخلاقی و عمل به دستورهای خداوند در رسالت، از او مردی مقتدر و جذّاب ساخته بود.

اسوه، به معنی حالتی است که انسان به هنگام پیروی از دیگران به خود می‌گیرد.

و به دیگری اقتدا و همراهی می‌کند. و یاران و مسلمانان هم دورۀ ایشان در همۀ مراحل زندگی حتی در جنگ‌ها همگام با حضرت وظایف دینی را می‌آموختند تا جائی که مولای متقیان امیرمؤمنان علی علیه السلام در نهج البلاغه می‌فرماید:

وقتی تنور معرکه سرخ می‌شد، خود را به رسول اللّه صلی الله علیه و آله حفظ‍‌ می‌کردیم، پس هیچکدام از ما به دشمن نزدیک‌تر از پیامبر صلی الله علیه و آله نبود. ⁽¹⁾

و این پیروی برگرفته از سنت الهی و سنت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است که همه ما را به آن دعوت کرده‌اند.

امام علی علیه السلام برترین وسیله‌ای که متوسّلان می‌توانند با آن به سوی خداوند تقرب جویند ایمان به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله می‌داند و می‌فرماید:

وَ اقْتَدُوا بِهَدْیِ‌ نَبِیِّکُمْ‌ فَإِنَّهُ‌ أَفْضَلُ‌ الْهَدْیِ‌ وَ اسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِ‌ فَانَّها أَهْدَی السُّنَنِ‌. ⁽²⁾

به روش پیامبرتان اقتدا کنید که آن برترین روش و به سنت او رفتار نمایید

که آن رهنماترین سنت‌هاست.

و رسول اللّه صلی الله علیه و آله هم به نیکی راهنمایی فرموده است که:

لا قَوْلَ‌ إِلاّ بِعَمَلٍ‌، وَ لا قَوْلَ‌ وَ لا عَمَلَ‌ إِلاّ بِنِیَّةٍ‌، وَ لا قَوْلَ‌ وَ لا عَمَلَ‌ وَ لَانِیَّةَ‌ إِلاّ بِإِصابَةِ‌ السُّنَّةِ‌. ⁽¹⁾

هیچ گفتاری جز با کردار ارزش ندارد و هیچ گفتار و کرداری جز با نیّت و هیچ گفتار و کردار و نیتی ارزشمند نیست مگر با سنت منطبق باشد.

به هر حال معیار قرار دادن سنت در اعمال، ملاک قبولی و ارزشمندی آنها می‌شود.

حضرت سجّاد علیه السلام به این نکته اشاره فرمود:

إِنَّ‌ أَفْضَلَ‌ الأعْمالِ‌ عِنْدَ اللَّهِ‌ ما عُمِلَ‌ بِالسُّنَّةِ‌ وَ انْ‌ قَلَّ‌. ⁽²⁾

برترین کارها نزد خداوند، آن است که بر طبق سنت عمل شود گرچه اندک باشد.

امّا گاهی عدّه‌ای دانشمند نمای حسود با ساختن روش‌های نو یا وارد کردن امور غیرشرعی در دین که در زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نبوده است به صورت علنی با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مخالفت کرده‌اند؛ زیرا هر آنچه با کتاب خدا و سنت و اجماع بزرگان مخالف باشد بدعت و گمراهی است. و بدعت‌گذار در جایگاه بدی قرار می‌گیرد.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله به چنین افرادی هشدار داده و می‌فرماید:

«هان! هر عبادتی را جوش و خروشی است که سرانجام فروکش می‌کند. پس، هر کسی خروش عبادتش به سنت آرام گیرد هدایت شده است. و هر که با

سنت من مخالفت کند گمراه شده است و عملش بر باد رفته است.» ⁽¹⁾

بر شما باد آثار پیغمبر خداو سنت و روش آن حضرت و آثار ائمۀ هدایت علیهم السلام از خاندان پیغمبر، پس از او و سنت آنان؛ چون هر که به چنین روشی ملتزم بود به راه هدایت رفته و هر که این را رها ساخت و از آن روی گرداند گمراه شد؛ زیرا آنان تنها کسانی هستند که خداوند به پیروی از آنها امر فرموده است.

به یقین پدرمان پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مداومت بر عمل در راه آثار و سنّت‌ها، گرچه اندک باشد، مورد رضای پروردگار است و نزد خداوند سودمندتر است از کوشش در اعمال بی‌پایه که ساخته و پرداختۀ هواست. آگاه باشید که پیروی از هواهای نفسانی و بدعت‌ها بدون این که از سوی خدا در آن هدایتی رسیده باشد؛ گمراهی است. و هر گمراهی بدعت و هر بدعت سرانجامش دوزخ خواهد بود. ⁽²⁾

5 - دوری از بدعت

بدعت به برنامه‌ای گفته می‌شود که انسان از جانب خود به شرع مطهّر نسبت دهد و آن را به عنوان برنامۀ دینی بر مردم حاکم نماید.

بدعت جنایتی بس بزرگ و گناهی بس عظیم است که انسان اگر به جبرانش برنخیزد معلوم نیست به رحمت حضرت حق برسد.

امام صادق علیه السلام بدعت را از گناهان کبیره به حساب آورده و از قول رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرموده است:

مَنْ‌ تَبَسَّمَ‌ فِی وَجْهِ‌ مُبْتَدَعٍ‌ فَقَدْ أَعانَ‌ عَلی‌ هَدْمِ‌ دِیْنِهِ‌. ⁽¹⁾

هر کس در برابر بدعت‌گذاری تبسّم کند، به نابودی دینش کمک کرده است.

امام علی علیه السلام فرمود:

مَنْ‌ مَشی‌ إلی صاحِبِ‌ بِدْعَةٍ‌ فَوَقَّرَهُ‌ فَقَدْ مَشی فی هَدْم الإْسْلامِ‌. ⁽²⁾

هر کس برای احترام به صاحب بدعت قدم بردارد، برای نابودی اسلام قدم برداشته است.

6 و 7 - امر به معروف و نهی از منکر

قرآن مجید امر به معروف و نهی از منکر را دو فریضه و واجب الهی می‌داند و مردم را به آن امر کرده و ترک آن را گناه و موجب عذاب حق می‌شمارد و سلامت جامعه را در گرو آن دانسته و این دو واجب را از اوصاف مردم مؤمن قلمداد کرده است:

امر به معروف و نهی از منکر در قرآن

وَلْتَکُنْ‌ مِنْکُمْ‌ امَّةٌ‌ یَدْعُونَ‌ إلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ‌ بِالْمَعْرُوفِ‌ وَ یَنْهَوْنَ‌ عَنِ‌ الْمُنْکَرِ وَ اولئِکَ‌ هُمُ‌ الْمُفْلِحُونَ‌» ⁽³⁾

و باید از شما گروهی باشند که [ همه مردم را ] به سوی خیر [ اتحاد ، اتفاق ، الفت ، برادری ، مواسات و درستی ] دعوت نمایند ، و به کار شایسته و پسندیده وادارند ، و از کار ناپسند و زشت بازدارند ؛ و اینانند که یقیناً رستگارند.

لُعِنَ‌ الَّذینَ‌ کَفَرُوا مِنْ‌ بَنی إسرائیلَ‌ عَلی لِسانِ‌ داوُدَ وَ عیسیَ‌ بْنِ‌ مَرْیَمَ‌ ذلِکَ‌ بِما عَصَوا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ‌ * کانُوا لا یَتَناهَوْنَ‌ عَنْ‌ مُنْکَرٍ فَعَلُوهُ‌ لَبِئْسَ‌ ما کانُوا یَفْعَلُونَ‌» ⁽¹⁾

از بنی‌اسرائیل آنان که کافر شدند به زبان داود و عیسی بن مریم لعنت شدند .

لعنت شدنشان برای این بود که [ نسبت به فرمان‌های خدا و انبیا ] سرپیچی داشتند و همواره [ از حدود الهی ] تجاوز می‌کردند . * آنان یکدیگر را ازکارهای زشتی که مرتکب می‌شدند بازنمی‌داشتند . مسلماً بد بود آنچه را انجام می‌دادند.

وَ تَری‌ کَثیراً مِنْهُمْ‌ یُسارِعُونَ‌ فِی الإْثْمِ‌ وَالْعُدْوانِ‌ وَ أکْلِهِمُ‌ السُّحْتَ‌ لَبِئْسَ‌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ‌ * لَوْلایَنْهاهُمُ‌ الرَّبّانِیُّونَ‌ وَ الأْحْبارُ عَنْ‌ قَوْلِهِمُ‌ الإْثْمِ‌ وَ أکِلِهِمُ‌ السُّحْتَ‌ لَبِئْسَ‌ ما کانُوا یَصْنَعُونَ‌» ⁽²⁾

و بسیاری از آنان را می‌بینی که در گناه و تجاوز [ از حدود خدا ] و حرام‌خوری خود می‌شتابند ؛ همانا بد است اعمالی که همواره انجام می‌دادند .

اَلَّذینَ‌ یَتَّبِعُونَ‌ الرَّسُولَ‌ النَّبِیَّ‌ الاُْمِّیَّ‌ الَّذی یَجِدُونَهُ‌ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ‌ فِی التَّوْراتِ‌ وَ الاِْنْجیلِ‌ یَأْمُرُهُمْ‌ بِالْمَعْرُوفِ‌ وَ یَنْهاهُمْ‌ عَنِ‌ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ‌ لَهُمُ‌ الطَّیِّباتِ‌ وَ یُحَرِّمُ‌ عَلَیْهِمُ‌ الْخَبائِثَ‌ وَ یَضَعُ‌ عَنْهُمْ‌ إصْرَهُمْ‌ وَ الأْغْلالَ‌ الَّتی کانَتْ‌ عَلَیْهِمْ‌ فَالَّذینَ‌ آمَنُوا بِهِ‌ وَ عَزَّرُوهُ‌ وَ نَصَرُوهُ‌ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذی انْزِلَ‌ مَعَهُ‌ اولئِکَ‌ هُمُ‌ الْمُفْلِحُونَ‌» ⁽¹⁾

همان کسانی که از این رسول و پیامبر « ناخوانده درس » که او را نزد خود [ با همۀ نشانه‌ها و اوصافش ] در تورات وانجیل نگاشته می‌یابند ، پیروی می‌کنند ؛ پیامبری که آنان را به کارهای شایسته فرمان می‌دهد ، و از اعمال زشت بازمی‌دارد ، و پاکیزه‌ها را بر آنان حلال می‌نماید ، و ناپاک‌ها را بر آنان حرام می‌کند ، و بارهای تکالیف سنگین و زنجیره‌ها [ یِ‌ جهل ، بی‌خبری و بدعت را ] که بر دوش عقل وجان آنان است برمی‌دارد ؛ پس کسانی که به او ایمان آوردند و او را [ در برابر دشمنان ] حمایت کردند و یاریش دادند و از نوری که بر او نازل شده پیروی نمودند ، فقط‍‌ آنان رستگارانند.

وَالْمُؤْمِنینَ‌ وَ الْمُؤْمِناتُ‌ بَعْضُهُمْ‌ أوْلیاءُ بَعْضٍ‌ یَأْمُرُونَ‌ بِالْمَعْرُوفِ‌ وَ یَنْهَوْنَ‌ عَنِ‌ الْمُنْکَرِ وَ یُقیمُونَ‌ الصَّلاةَ‌ وَ یُؤْتُونَ‌ الزَّکاةَ‌ وَ یُطیعُونَ‌ اللّهَ‌ وَ رَسُولَهُ‌ اولئِکَ‌ سَیَرْحَمُهُمُ‌ اللّهُ‌ إنَّ‌ اللّهَ‌ عَزیزٌ حَکیمٌ‌» ⁽²⁾

مردان و زنان با ایمان دوست و یار یکدیگرند ؛ همواره به کارهای نیک و شایسته فرمان می‌دهند و از کارهای زشت و ناپسند بازمی‌دارند ، و نماز را برپا می‌کنند ، و زکات می‌پردازند ، و از خدا و پیامبرش اطاعت می‌نمایند ؛ یقیناً خدا آنان را مورد رحمت قرار می‌دهد ؛ زیرا خدا توانای شکست‌ناپذیر و حکیم است.

امر به معروف و نهی از منکر در روایات

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

لا تَتْرُکُوا الأْمْرَ بِالْمَعْرُوفِ‌ وَ النَّهْیَ‌ عَنِ‌ الْمُنْکَرِ فیُوَلِّی اللّهُ‌ امُورَکُمْ‌ شِرارَکُمْ‌ ثُمَّ‌ تَدْعُونَ‌ فَلا یُسْتَجابُ‌ لَکُمْ‌ دُعاؤُکُمْ‌. ⁽¹⁾

امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که خداوند اشرار قوم را بر شما مسلّط‍‌ کند، آنگاه دعا می‌کنید ولی دعایتان مستجاب نمی‌شود.

و نیز فرمود:

إنَّ‌ اللّهَ‌ تَعالی ذِکْرُهُ‌؛ لَمْ‌ یَرْضَ‌ مِنْ‌ أوْلیائِهِ‌ أنْ‌ یُعْصی فِی الأْرْضِ‌ وَ هُمْ‌ سُکُوتٌ‌ مُذْعِنُونَ‌ لا یَأْمُرُونَ‌ بِمَعْرُوفٍ‌ وَ لا یَنْهَوْنَ‌ عَنْ‌ مُنْکَرٍ. ⁽²⁾

به حقیقت که خداوند برای اولیایش رضایت نداده که در زمین معصیت شود و آنان ساکت باشند و از امر به معروف و نهی از منکر خودداری نمایند.

و نیز فرمود:

لَعَنَ‌ اللّهُ‌ الآْمِرینَ‌ بِالْمَعْرُوفِ‌ التّارِکینَ‌ لَهُ‌، وَ النّاهینَ‌ عَنِ‌ الْمُنْکَرِ الْعامِلینَ‌ بِهِ‌. ⁽³⁾

لعنت خدا بر آمران به معروفی که خود تارک معروفند؛ و ناهیان از منکری که خود آلوده به منکرند.

8 و 9 و 10 - حفظ اسلام و خوار نمودن باطل و نصرت حق

اسلام که عبارت از ایمان و عمل و اخلاق است، یادگار انبیا و امامان معصوم و

صدّیقین و شهدا و صالحین و عالمان ربّانی و عارفان عاشق و حکیمان آگاه برای هدایت و رشد و کمال انسان است.

هر مسلمان و مؤمنی در برابر حیثیت و حفظ‍‌ اسلام و تداوم آن شدیداً مسؤول و مکلّف است. جهاد با جان و مال، جهاد با زبان و قلم، جهاد با عمل و اخلاق، راه حفظ‍‌ اسلام و تداوم این فرهنگ مبارک و مدرسۀ سعادتبخش است. انبیاء و امامان و تربیت شدگان آن بزرگواران برای حفظ‍‌ اسلام از هیچ کوششی مضایقه نکرده و در این مسیر از جانبازی دریغ ننمودند.

همۀ ما در این زمینه باید پیرو انبیا و ائمۀ طاهرین علیهم السلام باشیم، تا آیین الهی به نسل‌های بعد برسد و ما در پیشگاه حضرت محبوب سرافکنده نگردیم. با تمام وجود باید در برابر باطل به هر شکلی که هست بایستیم و در به ذلّت کشیدن و خواری آن فعالیّت کرده تا جایی که ریشۀ باطل بسوزد و حق و حقیقت از شرّ آنان در امان بماند.

حق را در تمام جوانبش یاری دهیم و به اعزاز آن برخاسته و برای پابرجایی آن از هیچ کوششی دریغ نورزیم که این همه در دنیا و آخرت به نفع ما و زن و فرزند و دوستان و نسل امروز و فردای ماست.

11 - راهنمایی گمراه

ارشاد بندگان خدا از مهمترین وظایف بزرگان رسالت حق است. ارشاد از کلمۀ رشد است یعنی سخن و رفتار اهل عمل و راهنمایی آنان سبب پیشرفت و صلاح انسان می‌شود تا به کمال نزدیکتر شود.

قرآن مجید که راهنمای اصلی راه خیر و صلاح انسان‌هاست می‌فرماید:

أَفَرَءَیْتَ‌ مَنِ‌ اتَّخَذَ إِلَهَهُ‌ هَوَاهُ‌ وَ أَضَلَّهُ‌ اللَّهُ‌ عَلَی‌ عِلْمٍ‌ وَ خَتَمَ‌ عَلَی‌ سَمْعِهِ‌وَ قَلْبِهِ‌وَ جَعَلَ‌ عَلَی‌ بَصَرِهِ‌ غِشَوَةً‌ فَمَن یَهْدِیهِ‌ مِن بَعْدِ اللَّهِ‌

أَفَلَا تَذَکَّرُونَ‌» ⁽¹⁾

پس آیا کسی که معبودش را هوای نفسش قرار داده دیدی ؟ و خدا او را از روی علم و آگاهی خود [ بر این که شایستۀ هدایت نیست ] گمراه کرد ، و بر گوش و دلش مُهرِ [ تیره بختی ] نهاد ، و بر چشم [ دلش ] پرده‌ای قرار داده است ، پس چه کسی است که بعد از خدا او را هدایت کند ؟ آیا متذکّر [ حقایق ] نمی‌شوید ؟

سکان دار حقیقی هدایت خداوندست که ارادۀ خود را به نتیجه می‌رساند، یعنی ارشاد و راهنمایی، نشانه‌گیری مطلوب همراه با لطف و محبت است چه به مقصود برسد یا نرسد، ولی این که در واقع به هدف برسد به لطف حق تعالی است. پس آن کسی که گمراه است شایستگی هدایت را نداشته و راه را گم کرده است؛ زیرا او هوای نفس و مظاهر دنیا را خدای خود قرار داده و نشانه‌های حقیقی از جمله قرآن و اهل بیت و ائمه علیهم السلام را ردّ کرده است و به جادۀ باطل منحرف شده است.

کسی که معبود خود را «هوا» قرار می‌دهد، زمینه‌های راهیابی را از بین می‌برد و اندک اندک در سراشیبی گمراهی و هلاکت می‌افتد.

همان گونه که در ابتدای سورۀ جن خداوند به این نکته اهمیّت داده و به پیامبرش در مورد جن و شنیدن آیات قرآن می‌فرماید که:

قُلْ‌ أُوحِیَ‌ إِلَیَّ‌ أَنَّهُ‌ اسْتَمَعَ‌ نَفَرٌ مِّنَ‌ الْجِنِ‌ّ فَقَالُواْ إِنَّا سَمِعْنَا قُرْءَانًا عَجَبًا * یَهْدِی إِلَی الرُّشْدِ فََامَنَّا بِهِ‌ وَ لَن نُّشْرِکَ‌ بِرَبِّنَآ أَحَدًا» ⁽²⁾

بگو : به من وحی شده که گروهی از جنّ‌ [ به قرآن ] گوش دادند و گفتند :

همانا ما قرآن شگفت آوری شنیدیم ، * که به سوی راه راست هدایت می‌کند ،

پس به آن ایمان آوردیم و هرگز احدی را شریک پروردگارمان قرار نخواهیم داد .

هدف اصلی تأسیس قرآن به خاطر هدایت به سوی راه راست است و همه زمینه‌ها وابزارها به کمک قرآن می‌آیند تا به هدفش برسد.

آری، خداوند با علم این که آنان استحقاق هدایت ندارند، گمراه کرده است. و آنان با دست و برنامۀ خود چراغ‌های هدایت را شکسته و پل‌های بازگشت به پشت سر خود ویران کرده‌اند؛ بنابراین خداوند لطف و رحمت خود را می‌گیرد و آنان تا پایان عمرشان در تاریکی به سر می‌برند.

مردی از مولای متقیان امیرمؤمنان علی علیه السلام دربارۀ پایین‌ترین درجۀ گمراهی پرسید، حضرت فرمود:

وَأَدْنی‌ مایَکُونُ‌ بِهِ‌ الْعَبْدُ ضالّاً أَنْ‌ لایَعْرِفَ‌ حُجَّةَ‌ اللّهِ‌ تَبارَکَ‌ وَ تَعالی‌ وَ شاهِدَهُ‌ عَلی‌ عِبادِهِ‌ الَّذی‌ أَمَرَ اللّهُ‌ عَزَّوَجَلَّ‌ بِطاعَتِهِ‌ وَ فَرَضَ‌ وَلایَتَهُ‌. ⁽¹⁾

کمترین چیزی که بنده به واسطۀ آن گمراه شود، این است که حجت خدای تبارک و تعالی و گواه او بر بندگانش که به فرمانبری او فرمان داده و ولایتش را واجب گردانیده است، را نشناسد.

پس باید چگونه شناخت پیدا کرد و چگونه در پی کسب وظیفه بود؟

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در این زمینه می‌فرماید:

یتیم‌تر از یتیمی که پدرش را از دست داده، کسی است که از امام خود بریده شده و توان دسترسی به او را ندارد و حکم مسائل دینی مورد ابتلایش را نمی‌داند. بدانید که هر کس از شیعیان ما به علوم ما آگاه باشد، این شخصی که به شریعت ما آگاه نیست و دسترسی به ما ندارد یتیمی در دامن اوست، بدانید

که هر کس او را هدایت و ارشاد کند و شریعت و احکام ما را به او بیاموزد در جمع بهشتیان با ما خواهد بود. ⁽¹⁾

هنگامی که حضرت را به یمن فرستاد فرمود:

ای علی، هرگز با کسی جنگ مکن تا این که او را از قبل به اسلام دعوت کرده باشی، به خدا سوگند! اگر خداوند مردی را به دست تو هدایت کند برای تو از آنچه آفتاب بر آن طلوع و غروب کند بهتر است و تو ولایت بر او داری، یا علی. ⁽²⁾پس از بهترین بندگان حق کسی است که دلش را به نور هدایت روشن کند و با کمترین امکانات به سوی حق حرکت کند تا گرفتار دام‌های گمراه کننده و سوزان نیفتد. در همین راستا حضرت علی علیه السلام در صحیفه عارفان، نهج البلاغه می‌فرماید:

عِبادَ اللّه، إنَّ‌ مِنْ‌ احَبِّ‌ عِبادِ اللّهِ‌ إلیه عَبْداً أَعَانَهُ‌ اللّهُ‌ عَلی‌ نَفْسِهِ‌ فَاسْتَشْعَرَ الْحُزْنَ‌، وَ تَجَلْبَبَ‌ الْخَوْفَ‌، فَزَهَرَ مِصْباحُ‌ الْهُدی‌ فِی قَلْبِهِ‌ وَ اعَدَّ الْقِری‌ لِیَوْمِهِ‌ النّازِلِ‌ بِهِ‌. ⁽³⁾

بندگان خدا، محبوب‌ترین بندگان در پیشگاه خداوند بنده‌ای است که خداوند به تسلط‍‌ بر نفسش او را یاری داده، پس اندوه را شعار خود کرده و خوف از عذاب را تن پوش خویش، از اینرو چراغ هدایت در دلش روشن شده و

طاعت و عمل برای روز مرگ آماده کرده... .

چه بسیار بد شومی است! که کسی با این همه ابزار و نشانه‌های هدایت از حق گریزان باشد و با بهانه‌های واهی شیرینی حق را به جان خود نوش نکند و به اشارات راهنما هم توجه نکند که باید به ذات حق پناه برد.

اَللّهُمَّ‌ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ‌ أَنْ‌ أَفْتَقِرَ فی‌ غِناکَ‌ أَوْ أَضِلَّ‌ فی‌ هُداکَ‌ اوْ أُضامَ‌ فی‌ سُلْطانِکَ‌، اوِ اضْطَهَدَ وَالْاَمْرُ لَکَ‌. ⁽¹⁾

الهی، به تو پناه می‌برم از این که در بی‌نیازی تو فقیر شوم، یا در هدایتت گمراه گردم، یا در سلطنتت مورد ستم واقع شوم، یا به خواری نشینم و حال این که امر به دست توست.

12 - کمک کردن به ناتوان

مؤمن حق ندارد مالش را در هر راهی به مصرف برساند، چرا که در این صورت مالش را ضایع کرده است. و خداوند تباه نمودن ثروت مادی را دشمن می‌دارد.

کسانی که انفاق می‌کنند تا جایگاهی پیدا کنند، راه به جایی نمی‌برند ولی برخی انسان‌ها مسیر صرف مال را برای رسیدن به دیگران قرار می‌دهند.

حضرت سلیمان علیه السلام رزق و مکنت را تنها برای خود نمی‌خواست بلکه برای دستگیری و رسیدگی دیگران طلب می‌کرد تا ارادۀ حق را پیاده کند و مکارم اخلاقی و انسانی را در جامعۀ آن روز عملی سازد. او هرگز از مال و مقام به دید ابزار نادرست و خوش‌گذرانی که خلاف رضایت خدا بود، نگاه نمی‌کرد بلکه الگوی مصرف صحیح را در بین مردم رواج می‌داد. از رزق‌های معنوی و ملکوتی این است که انسان از خداوند بخواهد، توفیق یاری به نیازمندان نصیب او بشود.

قرآن مجید این توفیق را یک گردنه می‌داند و انسان ناسپاس از آن گردنۀ مهم بالا نرفته است؛ پس با داشتن آن همه وسایل سعادت، راه نجات را نپیموده است که خداوند او را مورد ملامت و سرزنش قرار می‌دهد و می‌فرماید:

فَلَا اقْتَحَمَ‌ الْعَقَبَةَ‌ * وَ مَآ أَدْرَیکَ‌ مَا الْعَقَبَةُ‌ * فَکُّ‌ رَقَبَةٍ‌ * أَوْ إِطْعَمٌ‌ فِی یَوْمٍ‌ ذِی مَسْغَبَةٍ‌ * یَتِیًما ذَا مَقْرَبَةٍ‌ * أَوْ مِسْکِینًا ذَا مَتْرَبَةٍ‌» ⁽¹⁾

پس شتابان و با شدت به آن گردنۀ سخت وارد نشد ؛ * و تو چه می‌دانی آن گردنۀ سخت چیست ؟ * آزاد کردن برده ، * یا طعام دادن در روز گرسنگی و قحطی ، * به یتیمی خویشاوند ، * یا مستمندی خاک‌نشین .

به این ترتیب این گردنۀ سخت گذر را که انسان‌های ناسپاس هرگز خود را برای گذشتن از آن آماده نکرده‌اند، مجموعه‌ای از اعمال خیر بر محور خدمت به خلق و کمک به ضعیفان و ناتوان‌ها، دور می‌زند.

گذشتن از این گردنه با توجه به علاقۀ شدیدی که بیشتر مردم به مال و ثروت دارند کار آسانی نیست. این آزمایش به لطف الهی و با استمداد از ایمان و اخلاص به انجام می‌رسد.

عقبه چیست ؟

بعضی عقبه را «هوای نفس» تفسیر کرده‌اند که جهاد با آن را جهاد اکبر نامیده‌اند.

«هوای نفس» گردنۀ اصلی عبور انسان از درّه حیوانی به مقام روحانی است.

بعضی از مفسّران گفته‌اند:

عقبه، گردنه سختی در قیامت است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این باره فرموده است:

پیش روی شما گردنۀ صعب العبوری است که سنگین باران از آن نمی‌گذرند

و من می‌خواهم بار شما را برای عبور از این گردنه سبک کنم. ⁽¹⁾

حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

مَنْ‌ أَشْبَعَ‌ جائِعاً فی‌ یَوْمِ‌ سَغْبٍ‌، أَدْخَلَهُ‌ اللّهُ‌ یَوْمَ‌ القِیامَةِ‌ مِنْ‌ أَبْوابِ‌ الجَنَّةِ‌، لایَدْخُلُها إِلاّ مَنْ‌ فَعَلَ‌ مِثْلَ‌ ما فَعَلَ‌. ⁽²⁾

کسی که گرسنه‌ای را در ایام قحطی سیر کند، خدا او را در قیامت از دری از درهای بهشت وارد می‌سازد که هیچ شخص دیگر از آن وارد نمی‌شود، جز کسی که عملی همانند او انجام داده باشد.

و از بهترین صدقه‌ها این است که به یاری ناتوان بشتابیم؛ چون پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:

عَوْنُکَ‌ الضَّعِیفَ‌ مِنْ‌ أَفْضَلِ‌ الصَّدَقَةِ‌. ⁽³⁾

از برترین خیرات کمک تو به ناتوان است.

«علی بن موسی الرّضا هنگامی که می‌خواست غذا میل کند، دستور می‌فرمود سینی بزرگی کنار سفر بگذارند و از هر غذایی که در سفره بود از بهترین آنها برمی‌داشت و در آن سینی می‌گذاشت سپس دستور می‌داد آنها را برای نیازمندان ببرند. سپس این آیه را تلاوت می‌فرمود: فَلَا اقْتَحَمَ‌ الْعَقَبَةَ‌ سپس فرمود: خداوند

متعال می‌دانست که همه قادر بر آزاد کردن بردگان نیستند؛ پس غذا دادن را راهی به سوی بهشت خود قرار داد.» ⁽¹⁾

در روایت است که:

مردی نزد رسول اللّه صلی الله علیه و آله رفت و از قساوت قلبش شکایت کرد. (قلب او در اثر بی‌توجهی به خیرخواهی و یاری به دیگران سخت شده است) حضرت فرمود: آیا دوست نداری نرم دل شوی و به خواسته‌ات برسی‌؟ به یتیم مهربانی کن و دست محبت بر سر او بکش و از غذایت به او بده، پس دلت نرم شود و به خواسته‌ات می‌رسی. ⁽²⁾در اینجا به اندرز حضرت امیرمؤمنان علیه السلام خوب بیندیشید که به چه کسی تذکر فرموده و چه انتظاری از ما دارد؟!

در نامۀ خود به عثمان بن حنیف، کارگزار خویش در بصره نوشت:

وَ ما ظَنَنْتُ‌ انَّکَ‌ تُجیبُ‌ الی‌ طَعامِ‌ قَوْمٍ‌ عائِلُهُمْ‌ مَجْفُوٌّ وَ غَنِیُّهُم مَدْعُوٌّ... فَاتَّقِ‌ اللّهَ‌ یَابْنَ‌ حُنیْفٍ‌ وَلْتَکْفِکَ‌ اقْراصُکَ‌، لِیَکُونَ‌ مِنَ‌ النّارِ خَلاصُکَ‌. ⁽³⁾

خیال نمی‌کردم مهمان شدن به سفرۀ قومی را قبول کنی که محتاجشان را به جفا می‌رانند و توانگرشان را به مهمانی می‌خوانند!... پسر حنیف! از خدا پروا کن و قرص‌های نان خودت تو را بس باشد، تا این روش موجب خلاصی‌ات از آتش جهنم گردد.

13 - فریادرسی ستمدیدگان و درماندگان

عدالت خداوند اقتضا می‌کند که همۀ بندگان، دارای نعمت باشند؛ امّا بعضی انسان‌ها بیش از حد خود می‌خواهند. بنابراین حدّ و مرز انسانیّت را فراموش می‌کنند و دچار زیاده خواهی در انباشتن مال و منال می‌شوند و حق مستمندان و ضعیفان را می‌خورند. امّا خدای متعال به صالحان وعده داده است که پاداششان را کامل خواهد بخشید.

وَأَمَّا الَّذِینَ‌ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّلِحَتِ‌ فَیُوَفِّیهِمْ‌ أُجُورَهُمْ‌ وَاللَّهُ‌ لَایُحِبُّ‌ الظَّلِمِینَ‌» ⁽¹⁾

و اما کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند ، خدا پاداششان را به طور کامل می‌دهد ؛ و خدا ستمکاران را [ که به دین کافر شدند ، یا از دین فقط‍‌ به اسم آن قناعت کردند ] دوست ندارد .

صالحان کسانی هستند که در رعایت حقوق ضعیفان و درماندگان اهتمام جدی دارند و حق را به حق‌دار می‌رسانند.

«لهیف» به ضعیفی گفته می‌شود که عزّت و نیرو ندارد و قدرت جلوگیری از ستم و شکست را هم ندارد، پس ستمدیده و مضطر است.

مراد از «ادراک اللّهیف» یعنی خواسته‌ای برای کمک و فریادرسی که در آن نجات باشد.

زید شحّام گفت: من از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود:

هر که به فریاد برادر مؤمن ناتوان و دادخواه خود که در کارش بی‌تاب شده برسد و گره از کار او بگشاید و بر انجام حاجتش کمک نماید؛ برای او نزد خداوند هفتاد و دو رحمت است که یکی از آنها را زود به او برساند که با آن

کار زندگیش را بسازد و هفتاد و یک رحمت خود را برای هول و هراس‌های روز قیامت ذخیره کند. ⁽¹⁾

دادرسی و عدالت

در مکتب اهل بیت دادرسی بندگان ضعیف از نمونه‌های عدالت بر شمرده شده است که امام علی علیه السلام می‌فرماید:

أَحْسَنُ‌ الْعَدْلِ‌ نُصْرَةُ‌ الْمَظْلُومِ‌. ⁽²⁾

بهترین عدالت، یاری دادن ستمدیده است.

داود نبی علیه السلام خطاب به پروردگار گفت: کدام بنده نزد تو محبوب‌تر است‌؟

خدای تعالی به داود وحی فرمود که:

ای داود! هیچ بنده‌ای نیست که ستمدیده‌ای را یاری رساند یا در ستمی که بر او رفته همدردی کند، مگر این که گام‌های او را در آن روزی که گام‌ها می‌لغزد، استوار نگه دارد. ⁽³⁾صادق آل محمد علیه السلام ، یاری رساندن حق به امداد رسانان را از برترین اعمال عبادی و روحانی می‌دانند و می‌فرماید:

هیچ مؤمنی، مؤمن ستمدیده‌ای را یاری نرساند، مگر آن که این کار او برتر از یک ماه روزه و اعتکاف در مسجد الحرام باشد و هیچ مؤمنی نیست که بتواند برادر خود را یاری رساند و یاریش دهد، مگر این که خداوند در دنیا و آخرت او را یاری کند و هیچ مؤمنی نیست که بتواند برادرش را یاری دهد اما تنها و

بی‌یاورش گذارد، مگر این که خداوند در دنیا و آخرت او را تنها و بی‌یاور گذارد. ⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام دربارۀ بیعت خود به مردم چنین فرمود:

... ایُّهَا الناّسُ‌، اعینُونی‌ عَلی‌ انْفُسِکُمْ‌، وَ ایْمُ‌ اللّهِ‌ لَأَنْصِفَنَّ‌ الْمَظْلُومَ‌ مِنْ‌ ظالِمِهِ‌، وَ لَاَقُودَنَّ‌ الظّالِمَ‌ بِخَزامَتِهِ‌، حَتّی‌ اورِدَهُ‌ مَنْهَلَ‌ الْحَقِّ‌ وَ انْ‌ کانَ‌ کارِهاً. ⁽²⁾

... ای مردم! مرادر راه سرکوبی نفس سرکش خود یاری کنید، به خدا قسم داد ستمدیده را از ستمکار می‌گیرم و افسار ستمکار را می‌کشم تا به آبشخور حق وارد سازم گرچه به آن میل نداشته باشد.

حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

مرا در میان ضعیفان بجویید؛ زیرا شما به واسطۀ مردمان ضعیف است که روزی می‌خورید و یاری می‌شوید. ⁽³⁾پس باید از حقوق درماندگان و ستمدیدگان دفاع کرد و حق را به جای آورد تا از ظلمت‌های قیامت در امان بمانیم و نوری برای روزی حشر اندوخته سازیم.

مولای متقیان علی علیه السلام در عهدنامۀ جامعی که برای مالک اشتر فرستاده است؛ فرمود:

وَ لَیْسَ‌ شَیءٌ ادْعی‌ الی‌ تَغْیِیرِ نِعْمَةِ‌ اللّهِ‌ وَ تَعْجیلِ‌ نِقْمَتِهِ‌ مِنْ‌ اقامَةٍ‌ عَلی‌ ظُلْمٍ‌، فَاِنَّ‌ اللّهَ‌ یَسْمَعُ‌ دَعْوَةَ‌ الْمُضْطَهَدینَ‌ وَ هُوَ لِلظّالِمِینَ‌ بِالْمِرْصادِ. ⁽¹⁾

چیزی در تغییر نعمت خدا و سرعت دادن به عقوبت او قوی‌تر از ستمکاری نیست که خداوند شنوای دعای ستمدیدگان و در کمین ستمکاران است.

هر گاه معصومی از درگاه خداوند عذر می‌خواهد واظهار تقصیر می‌کند به یقین در بندگان ضعیف؛ کوتاهی و غفلت می‌بیند پس با دعا و مناجات عاشقانه در صدد توجه به آن است.

حضرت سجّاد علیه السلام در مناجات خویش با حق تعالی می‌فرماید:

اَللَّهُمَّ‌ إِنِّی أَعْتَذِرُ إِلَیْکَ‌ مِنْ‌ مَظْلُومٍ‌ ظُلِمَ‌ بِحَضْرَتِی فَلَمْ‌ أَنْصُرْهُ‌ وَ مِنْ‌ مَعْرُوفٍ‌ أُسْدِیَ‌ إِلَیَّ‌ فَلَمْ‌ أَشْکُرْهُ‌ وَ مِنْ‌ مُسِیءٍ اعْتَذَرَ إِلَیَّ‌ فَلَمْ‌ أَعْذِرْهُ‌ وَ مِنْ‌ ذِی فَاقَةٍ‌ سَأَلَنِی فَلَمْ‌ أُوثِرْهُ‌. ⁽²⁾

خدایا! از تو پوزش می‌خواهم دربارۀ ستمدیده‌ای که در حضور من به او ستم شد و من یاریش ندادم و از احسانی که نسبت به من شده و سپاسش را به جا نیاوردم و از بد کننده‌ای که از من پوزش خواسته و من پوزش او را نپذیرفتم و از نیازمندی که از من درخواست کرده و من او را به خود ترجیح ندادم.

[«19»اَللَّهُمَّ‌ صَلِّ‌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌ وَ اجْعَلْهُ‌ أَیْمَنَ‌ یَوْمٍ‌ عَهِدْنَاهُ‌ وَ أَفْضَلَ‌ صَاحِبٍ‌ صَحِبْنَاهُ‌ وَ خَیْرَ وَقْتٍ‌ ظَلِلْنَا فِیهِ‌ «20»وَ اجْعَلْنَا مِنْ‌ أَرْضَی مَنْ‌ مَرَّ عَلَیْهِ‌ اللَّیْلُ‌ وَ النَّهَارُ مِنْ‌ جُمْلَةِ‌ خَلْقِکَ‌ أَشْکَرَهُمْ‌ لِمَا أَوْلَیْتَ‌ مِنْ‌ نِعَمِکَ‌ وَ أَقْوَمَهُمْ‌ بِمَا شَرَعْتَ‌ مِنْ‌ شرَائِعِکَ‌ وَ أَوْقَفَهُمْ‌ عَمَّا حَذَّرْتَ‌ مِنْ‌ نَهْیِکَ‌ «21»اَللَّهُمَّ‌ إِنِّی أُشْهِدُکَ‌ وَ کَفَی بِکَ‌ شَهِیداً وَ أُشْهِدُ سَمَاءَکَ‌ وَ أَرْضَکَ‌ وَ مَنْ‌ أَسْکَنْتَهُمَا مِنْ‌ مَلائِکَتِکَ‌ وَ سَائِرِ خَلْقِکَ‌ فِی یَوْمِی هَذَا وَ سَاعَتِی هَذِهِ‌ وَ لَیْلَتِی هَذِهِ‌ وَ مُسْتَقَرِّی هَذَا أَنِّی أَشْهَدُ أَنَّکَ‌ أَنْتَ‌ اللَّهُ‌ الَّذِی لاَ إِلَهَ‌ إِلاَّ أَنْتَ‌ قَائِمٌ‌ بِالْقِسْطِ‍‌ عَدْلٌ‌ فِی الْحُکْمِ‌ رَؤُفٌ‌ بِالْعِبَادِ مَالِکُ‌ الْمُلْکِ‌ رَحِیمٌ‌ بِالْخَلْقِ‌]

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست، و امروز را فرخنده‌ترین روزی که تا کنون شناخته‌ایم، و برترین همنشینی که با او همراه بوده‌ایم و بهترین زمانی که در آن به سر برده‌ایم قرار ده، و ما را از میان تمام آفریده‌هایت، از خشنودترین کسانی که شب و روز بر آنها گذشته، و شاکرترین کسانی که نعمت‌هایت را به آنان داده‌ای، و مستقیم‌ترین آنان، در عرصه گاه آیین‌هایی که وضع کرده‌ای، و خویشتن‌دارترین مردمی که از نافرمانیت بیمشان داده‌ای، قرار ده.

خدایا! قاطعانه تو را گواه می‌گیرم، و تو از نظر گواه بودن کافی هستی و آسمان و زمینت و فرشتگانی که میان آسمان و زمینت ساکن کرده‌ای، و دیگر

آفریده‌هایت را در امروزم و این ساعتم و این شبم، و این جایگاهم گواه می‌گیرم، که من شهادت می‌دهم که همانا تویی خدا؛ که خدایی جز تو نیست، بر پایۀ قسط‍‌، عادل در حکم، مهربان به بندگان، مالک هستی، رحیم به آفریده‌هایی.

عدالت گستری خداوند

عدالت، بنیانی است که جهان بر آن استوار است، شیرین‌تر از آبی که انسان تشنه به آن می‌رسد. هر چند اندک باشد ولی اگر عادلانه در عرصۀ گیتی پیاده گردد؛ بسی گسترده است.

خداوند عدالت و قسط‍‌ را برای آرامش دلها و سامان یافتن و اصلاح امور مردم قرار داده است تا به سبب آن برکت‌ها افزون‌تر شود.

امام علی علیه السلام در فرازی جامع به این حقیقت گسترده شهادت می‌دهد و می‌فرماید:

إنَّ‌ الْعَدْلَ‌ مِیزانُ‌ اللّهِ‌ سُبْحانَهُ‌ الَّذی‌ وَضَعَهُ‌ فی‌ الْخَلْقِ‌، و نَصَبَهُ‌ لإِقامَةِ‌ الحَقِّ‌، فَلا تُخالِفْهُ‌ فی‌ میزانِهِ‌، وَ لا تُعارِضْهُ‌ فی‌ سُلْطانِهِ‌. ⁽¹⁾

عدالت ترازوی خدای سبحان است که آن را در میان خلق خود نهاده و برای برپاداشتن حق نصب کرده است. پس برخلاف ترازوی او عمل مکن و با قدرتش مخالفت مورز.

عدل و عدالت یکی از اصول دین و زیربنای فکری مسلمانان است. و از مهمترین ارکان تقوا و خودسازی نفس است که بارها در قرآن به آن اشاره شده است، از جمله خداوند منان می‌فرماید:

یَأَیُّهَا الَّذِینَ‌ ءَامَنُواْ کُونُواْ قَوَّ مِینَ‌ لِلَّهِ‌ شُهَدَآءَ بِالْقِسْطِ‍‌ وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ‌ شَنََانُ‌ قَوْمٍ‌ عَلَی‌ أَلَّا تَعْدِلُواْ اعْدِلُواْ هُوَ أَقْرَبُ‌ لِلتَّقْوَی‌ وَ اتَّقُواْ اللَّهَ‌ إِنَّ‌ اللَّهَ‌ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ‌» ⁽¹⁾

ای اهل ایمان ! همواره [ در همۀ امور ] قیام کننده برای خدا و گواهان به عدل و داد باشید . و نباید دشمنی با گروهی شما را بر آن دارد که عدالت نورزید ؛ عدالت کنید که آن به پرهیزکاری نزدیک‌تر است . و از خدا پروا کنید ؛ زیرا خدا به آنچه انجام می‌دهید آگاه است .

پروردگار هستی، عدالت را از پایه‌های پرهیزگاری دانسته است که اگر کسی متّقی باشد، خواهان عدالت و امنیت در بین مردم است. و ستمگران ناتوان؛ از عدالت و مساوات گریزانند.

حضرت زین العابدین علیه السلام در دعای روز قربان و جمعه دلیل عادل بودن خداوند را چنین بیان می‌فرماید:

من به این حقیقت پی برده‌ام که در حکم و فرمانت ستمی نیست و در کیفرت شتاب و عجله‌ای وجود ندارد و جز این نیست که کسی در کیفر شتاب می‌ورزد که بیم از دست رفتن فرصت را دارد و کسی به ستم نیازمند است که ناتوان است و تو ای خدای من از این امور و بسیار بالاتری. ⁽²⁾مقصود حضرت این است که من به استواری تو ای پروردگار ایمان آورده‌ام که جهان پهناور هستی را بر پایۀ تعادل و توازن برپاکرده‌ای. گواه ما بر این حقیقت، فرمایش رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله است که فرمود:

بِالْعَدْلِ‌ قامَتِ‌ السَّمَواتُ‌ وَ الْأَرْضُ‌. ⁽¹⁾

آسمان‌ها و زمین، بر پایۀ عدل استوار شده‌اند.

این جمله رساترین تعبیری است که دربارۀ عدالت شده است. یعنی نه تنها زندگی محدود بشر در کره خاکی بدون عدالت برپا نمی‌شود بلکه سرتاسر جهان هستی و آسمان و زمین در پرتو عدل و تعادل نیروها و جایگاه هر چیزی در محل مناسب خود برقرار هستند. و اگر آنی به مقدار سر سوزنی از اصل منحرف شوند رو به نیستی خواهند رفت.

بنابراین، معنای عدل الهی از نگاه کلی به نظام جهان هستی در مقابل بی‌تناسبی است و از نگاه جزئی به افراد موجودات در مقابل ظلم است.

چنین عدلی از شؤون حکیم و علیم بودن خداوند باشد که به اقتضای علم و حکمت خود برای هر موجودی به اندازۀ نیازش مقدّر فرموده است.

خداوند متعال؛ تحقق حیات باطنی بشر را به صداقت و عدالت در انسان می‌داند و تربیت صحیح نفوس انسانی را بر پایۀ این دو اصل ریشه‌ای بنا نهاده است که فرمود:

وَتَمَّتْ‌ کَلِمَتُ‌ رَبِّکَ‌ صِدْقًا وَعَدْلًا لَّامُبَدِّلَ‌ لِکَلِمَتِهِ‌وَهُوَ السَّمِیعُ‌ الْعَلِیمُ‌» ⁽²⁾

و سخن پروردگارت از روی راستی و عدل کامل شد ، سخنان او را تغییر دهنده‌ای نیست ؛ و او شنوا و داناست .

پس خداوند حجت خود را بر بازوی همه معصومان و ائمه اطهار علیهم السلام در هنگام ولادت با آیۀ فوق بیان کرده است؛ زیرا که آن پاکان رهبران و مربیان عادل و راستین بشر هستند؛ و این درخواست حضرت حجة بن الحسن، مهدی علیه السلام ، دربارۀ یکی از

ویژگی‌های بارز حاکمان اسلامی، عدالت گستری و مهرورزی در بین مردم است که در دعای منسوب به ایشان آمده است.

وَ تَفَضَّلْ‌... عَلَی الأُمَراءِ بِالْعَدْلِ‌ وَ الشَّفَقَةِ‌. ⁽¹⁾

خدایا، به فرمان داران، عدالت گستری و مهربانی عطا بفرما.

پس باید در اجرای فرامین الهی، زمینه‌های تحقّق عدالت عینی را فراهم نمود و شایستگی‌های لازم را کسب نمود که حضرت سجّاد علیه السلام این آمادگی را در فرازی دیگر با مکارم اخلاق چنین بازگو می‌فرماید:

اَللَّهُمَّ‌ صَلِّ‌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌ وَ حَلِّنِی بِحِلْیَةِ‌ الصَّالِحِینَ‌ وَ أَلْبِسْنِی زِینَةَ‌ الْمُتَّقِینَ‌ فِی بَسْطِ‍‌ الْعَدْلِ‌. ⁽²⁾

خدایا! بر محمد و آلش درود فرست و مرا به زیور شایستگان بیارای و زینت پرهیزکاران را به من بپوشان که زیور و زینت آنان در گسترش عدالت و...

است.

مهرورزی با بندگان

یکی از صفات جمال حق «ستّار» است. پنهان کردن عیوب بندگان و خوب جلوه دادن انسان از صفات بارز الهی است. چنانکه در دعای اهل بیت المعمور به درگاه پروردگار آمده است:

یا مَنْ‌ أَظْهَرَ الْجَمیلَ‌ وَ سَتَرَ الْقَبیحَ‌، یا مَنْ‌ لایُؤَاخِذْ بِالْجَرِیرَةِ‌. ⁽³⁾

ای خدایی که زیبایی‌ها را آشکار می‌کنی و زشتی‌ها را می‌پوشانی و ای

خدایی که بندگان را بر جسارت ارتکاب گناهان مؤاخذه نمی‌کنی.

پرده‌داری و پوشش دادن به اعمال انسان ناشی از مهربانی و رحمت حق تعالی است که در روانشناسی به آن اصل تغافل می‌گویند.

حضرت حق بسیاری از باطن رفتار و کلام ما را آشکار نمی‌سازد بلکه نیکی‌ها و زیبایی‌ها را نمایان می‌کند که بنده‌اش در نظر دیگران خوش سیرت نشان دهد.اگر تغافل و چشم پوشی خداوند در روش و منش انسان نبود، او بارها و بارها خود را رسوا می‌ساخت و انگشت نمای عام و خاص می‌شد.

در بسیاری از آیات، امید را در کنار بیم قرار داده است تا انسان بر روی مرز خوف و رجا حرکت کند و گرفتار عمل افراط‍‌ و تفریط‍‌ نشود مانند آیۀ شریفه‌ای که درباره تجسّم اعمال در قیامت است می‌فرماید:

یَوْمَ‌ تَجِدُ کُلُّ‌ نَفْسٍ‌ مَّا عَمِلَتْ‌ مِنْ‌ خَیْرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ‌ مِن سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ‌ بَیْنَهَا وَبَیْنَهُ‌ أَمَدَاً بَعِیدًا وَیُحَذِّرُکُمُ‌ اللَّهُ‌ نَفْسَهُ‌ وَاللَّهُ‌ رَءُوفٌ‌ بِالْعِبَادِ» ⁽¹⁾

روزی که هر کس آنچه را از کار نیک انجام داده و آنچه را از کار زشت مرتکب شده حاضر شده می‌یابد ، و آرزو می‌کند که ای کاش میان او و کارهای زشتش زمان دور و درازی فاصله بود . و خدا شما را از [ عذاب ] خود برحذر می‌دارد ؛ و خدا به بندگان مهربان است .

این آیه معجونی از بیم و امید است. از یک سو به انسان اعلام خطر می‌کند و هشدار می‌دهد که ترس از عذاب و کیفر در کار است؛ تا مغرور نشود و از سوی دیگر بندگان را به لطفش امیدوار می‌کند که امید به نجات داشته باشند. تا تعادلی بین میزان خوف و رجا که عامل مهم تربیت انسان است؛ برقرار گردد. این دو جمله در آیۀ شریفه تأکید یکدیگر است که در عین حالی که احساس خطر می‌کند، مهربانی

هم می‌ورزد مانند مادری که می‌داند داروی بیمار تلخ است ولی با محبّت و ناز به فرزندش می‌خوراند.

این ترازوی امید و مهربانی و ترس از چوب خدا همیشه زندگی مؤمن را یکسان نگه می‌دارد تا هدف را بر اساس آن دو تنظیم کند.

پس باید به حق گمان نیک داشت تا مهربانی را بر ما بگستراند.

امام کاظم علیه السلام درباره این نیک پنداری می‌فرماید:

فَما ظَنُّکَ‌ بِالرَّؤُوفِ‌ الرَّحِیم الَّذی‌ یَتَوَدَّدُ الی‌ مَنْ‌ یُؤْذِیِه بأَوْلیائِهِ‌، فَکَیْفَ‌ بِمَنْ‌ یُؤْذی‌ فیه‌؟! وَ ما ظَنُّکَ‌ بِالتَّوّابِ‌ الرَّحِیمِ‌ الَّذی‌ یَتُوبُ‌ عَلی‌ مَنْ‌ یُعادِیِه، فَکَیْفَ‌ بِمَنْ‌ یَتَرَضّاهُ‌ وَ یَخْتارُ عَداوَةَ‌ الْخَلْقِ‌ فِیهِ‌؟! ⁽¹⁾

چه گمان بری به آن مهرورز مهربانی که به آن کس که با آزار دوستانش او را می‌آزارد دوستی می‌کند، چه رسد به کسانی که در راه او آزار می‌بینند و چه گمان بری به آن توبه‌پذیر مهربانی که از دشمنش توبه می‌پذیرد، چه رسد به کسی که خشنودیش را می‌جوید و دشمنی مردم را به خاطر او برمی‌گزیند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

خدای تعالی صد رحمت بیافریده که از آنها یکی در میان آفریدگان اوست که به سبب آن به یکدیگر ترحّم و دلسوزی می‌کنند، نود و نه رحمت دیگر را برای دوستانش اندوخته است. ⁽²⁾عَمْرو می‌گوید: عده‌ای اسیر نزد پیامبر آوردند، ناگهان زنی از اسیران که چشمش به کودکی اسیر افتاده بود، دوید و او را در آغوش گرفت و شیرش داد. پیامبر صلی الله علیه و آله به ما فرمود: آیا فکر می‌کنید این زن کودک خود را در آتش می‌اندازد؟ عرض کردیم:

خیر، تا قدرت داشته باشد این کار را نمی‌کند. پیامبر فرمود: خداوند به بندگان خود مهربان‌تر از این مادر به فرزند خود است. ⁽¹⁾

یا مَنْ‌ هُوَ أَبَرُّ بی‌ مِنَ‌ الْوالِدِ الشَّفِیقِ‌، وَ أَقْرَبُ‌ إِلیَّ‌ مِنَ‌ الصّاحِبِ‌ اللَّزِیقِ‌ أَنْتَ‌ مَوْضِعُ‌ أُنْسی‌ فِی الْخَلْوَةِ‌ إِذا أَوْحَشَنی‌ الْمَکانُ‌ وَ لَفَظَتْنی‌ الْأَوْطانُ‌. ⁽²⁾

ای آن که از پدر دلسوز بیشتر به من نیکی می‌کنی و از دوست همدم به من نزدیکتری، آن گاه که خلوت، مرا می‌هراساند، وطن‌ها مرا می‌راند، تو در تنهایی و غربت انیس و همدم منی.

رحمت حضرت حق به اندازه‌ای گسترده است که به پیامبرش یک دستور کلی می‌دهد که هرگاه افراد با ایمان هر چند گناه کار باشند به سوی تو آیند، آنها را بپذیر و رحمت من را به آنها برسان.

وَإِذَا جَآءَکَ‌ الَّذِینَ‌ یُؤْمِنُونَ‌ بَِایَتِنَا فَقُلْ‌ سَلَمٌ‌ عَلَیْکُمْ‌ کَتَبَ‌ رَبُّکُمْ‌ عَلَی‌ نَفْسِهِ‌ الرَّحْمَةَ‌ أَنَّهُ‌ مَنْ‌ عَمِلَ‌ مِنکُمْ‌ سُوءً بِجَهَلَةٍ‌ ثُمَّ‌ تَابَ‌ مِن بَعْدِهِ‌وَأَصْلَحَ‌ فَأَنَّهُ‌ غَفُورٌ رَّحِیمٌ‌» ⁽³⁾

و هرگاه کسانی که به آیات ما ایمان می‌آورند به نزد تو آیند ، بگو : سلام بر شما ، پروردگارتان رحمت را بر خود لازم و مقرّر کرده ؛ بنابراین هر کس از شما به نادانی کار زشتی مرتکب شود ، سپس بعد از آن توبه کند و [ مفاسد خود را ] اصلاح نماید [ مشمول آمرزش و رحمت خدا شود ] ؛ زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است .

مفهوم آیه یک معنی کلی و وسیع دارد که به صورت قانون رحمت درآمده است.

سلامی که در آیه ابلاغ شده چه از ناحیه خداوند و چه به وسیلۀ پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله رسیده باشد به خاطر پذیرایی و استقبال گرم و دوستی با مردم است و سلامی که از سوی خداوند باشد رحمتی برای همگان است. پس هر کسی که برای توبه به درگاه خداوند روی می‌آورد؛ علاوه بر بخشش، رحمت خداوند هم او را فرا می‌گیرد که می‌فرماید: غفورٌ رحیم

حضرت امیرمؤمنان علی علیه السلام در توصیف آفرینش آدم علیه السلام می‌فرماید:

ثُمَّ‌ بَسَطَ‍‌ اللّهُ‌ سُبْحانَهُ‌ لَهُ‌ فی‌ تَوْبَتِهِ‌ وَ لَقّاهُ‌ کَلِمَةَ‌ رَحْمَتِهِ‌ وَ وَعَدَهُ‌ الْمَرَدَّ الی‌ جَنَّتِهِ‌. ⁽¹⁾

آن گاه خدای سبحان در توبه را به رویش گشود و کلمۀ رحمت را به او تلقین کرد و بازگشت به بهشت را به او وعده داد.

و چون دایرۀ رحمت را برای همه موجودات گسترانده، پس مهربانی را دوست دارد و مهربانان را هم دوست می‌دارد و دست مهر خود را بر سر هر مهرورزی می‌کشد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

إِنَّ‌ اللّهَ‌ تَعالی‌ خَلَقَ‌ مِائَةَ‌ رَحْمَةٍ‌ یَوْمَ‌ خَلَقَ‌ السَّماواتِ‌ وَ الأَرْضَ‌، کُلُّ‌ رَحْمَةٍ‌ مِنْها طِباقُ‌ ما بَیْنَ‌ السَّماءِ وَ الأَرْضِ‌، فَاَهْبَطَ‍‌ رَحْمَةً‌ مِنْها إِلی‌ الأَرْضِ‌ فَبِها تَراحَمَ‌ الخَلْقُ‌، وَ بِها تَعْطِفُ‌ الوالِدَةُ‌ عَلَی وَلَدِها وَ بِها تَشْرَبُ‌ الطِّیرُ وَ الوُحُوشُ‌ مِنَ‌ الماءَ وَ بِها تَعیشُ‌ الخَلائِقُ‌. ⁽²⁾

خدای تعالی روزی که آسمان‌ها و زمین را آفرید، صد رحمت بیافرید که هر

رحمتی به اندازۀ فاصلۀ آسمان و زمین است. پس از آن رحمت‌ها یکی به زمین فرود آمد که به سبب آن خلایق به یکدیگر ترحم می‌کنند و مادر به فرزندش مهر می‌ورزد و پرندگان و حیوانات آب می‌نوشند و مردمان زندگی می‌کنند.

اگر انسان اندازۀ رحمت خدا را می‌دانست به حق به آن تکیه می‌کرد و تعجّب از این است با این همه رحمت چگونه محروم است‌؟!

«به امام سجّاد علیه السلام گفتند: که حسن بصری می‌گوید: از این که کسی هلاک شود جای تعجب نیست، بلکه از نجات یافته عجب است که نجات یافته است. حضرت فرمود: من می‌گویم از این که کسی نجات یافته تعجب نیست، بلکه تعجب از هلاک شده‌ای است که چگونه با وجود رحمت گسترده خداوند هلاک گشته است.» ⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این باره فرمود:

لَنْ‌ یَدْخُلَ‌ الجَنَّةَ‌ أَحَدٌ إِلاّ بِرَحْمَةِ‌ اللّهِ‌. قالُوا: وَ لا أَنْتَ‌ قالَ‌: وَ لا أَنَا إِلاّ أَنْ‌ یَتَغَمَّدَنِیَ‌ اللّهُ‌. ⁽²⁾

هیچ کس به بهشت نرود مگر با رحمت خدا. عرض کردند: نه شما هم‌؟ فرمود:

و نه من، مگر این که خدا مرا مشمول رحمت خود کند.

مالکیت خداوند

همان طور که در فصول پیشین گذشت، خداوند فرمانروایی و حکومت مطلق را

از آن خود می‌داند. و یک دلیل این را در آخرت به ما نشان می‌دهد که در سورۀ غافر فرمود:

«روزی که همۀ آنان آشکار می‌شوند، چیزی از خدا پنهان نمی‌ماند؛ ندا می‌آید؛امروز فرمانرومایی ویژۀ کیست‌؟ ویژۀ خدای یکتای پیروزمند است.» ⁽¹⁾

در آیه‌ای دیگر برای بیداری انسان، بازگشت به سوی خود را بیان می‌فرماید:

أَفَحَسِبْتُمْ‌ أَنَّمَا خَلَقْنَکُمْ‌ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ‌ إِلَیْنَا لَاتُرْجَعُونَ‌ * فَتَعَلَی اللَّهُ‌ الْمَلِکُ‌ الْحَقُّ‌ لَآإِلَهَ‌ إِلَّا هُوَ رَبُّ‌ الْعَرْشِ‌ الْکَرِیمِ‌» ⁽²⁾

آیا پنداشته‌اید که شما را بیهوده و عبث آفریدیم ، و این که به سوی ما بازگردانده نمی‌شوید ؟ * پس برتر است خدا آن فرمانروای حق [ از آن که کارش بیهوده و عبث باشد ] ، هیچ معبودی جز او نیست ، [ او ] پروردگار عرش نیکو و با ارزش است .

این دو جمله کوتاه و پرمعنی یکی از زنده‌ترین دلائل رستاخیز و جزای اعمال را بیان می‌کند و اگر قیامت و معادی در کار نباشد زندگی دنیا بیهوده خواهد بود؛ زیرا زندگی این جهان با تمام مشکلات که دارد و با تشکیلات و مقدّمات و برنامه‌هایی که خدا برای آن چیده است؛ اگر فقط‍‌ برای همین چند روز باشد، بسیار پوچ و بی‌معنی می‌باشد.

این گفتار که خلقت عبث نیست، سخن مهمی است که نیاز به دلیل محکم دارد و در آیۀ بعدی آن را با کلماتی پرمغز بیان می‌کند.

فَتَعَلَی اللَّهُ‌ الْمَلِکُ‌ الْحَقُّ‌ لَآإِلَهَ‌ إِلَّا هُوَ رَبُّ‌ الْعَرْشِ‌ الْکَرِیمِ‌» ⁽¹⁾

پس برتر است خدا آن فرمانروای حق [ از آن که کارش بیهوده و عبث باشد ] ، هیچ معبودی جز او نیست ، [ او ] پروردگار عرش نیکو و با ارزش است .

این برهان به صورت تنزیه خداست که خود را به چهار وصف ستوده است:

اول؛ الملک این که خدا فرمانروای حقیقی عالم است.

دوم؛ الحقّ‌ او حق است و باطل در او راه ندارد.

سوم؛ لا اله الا هو ربّ‌ معبودی به غیر او نیست.

چهارم؛ العرش الکریم مدبر عرش کریم است.

در حقیقت کسی کار پوچ و بی‌هدف می‌کند که جاهل و ضعیف و ناتوان یا در ذاتش وجودی باطل و مضر باشد؛ امّا خداوندی که جامع صفات کمالیه مانند اللّه، ملک، حق، ربّ‌ العرش، کریم است که هر یک از صفت‌ها جامعیّت و گستردگی آن معنی را در موصوف می‌فهماند و برازندۀ موجودی مطلق و حق تعالی می‌باشد.

چون فرمانروای حقیقی است هر حکمی درباره هر چیزی براند ایجاد باشد؛ چه مرگ و چه حیات و چه رزق، حکمش نافذ و امرش گذرا است و چون حق است آنچه از او صادر می‌شود و هر حکمی که میراند حق محض است؛ چون از حق محض غیر از حق سر نمی‌زند پس در امر او باطل و عبث راه ندارد.

پس خداوند با دارایی صفات کمال و اطلاق مالکیّت، و حاکمیّت او در دنیا و آخرت، همۀ موجودات تسلیم اویند و بازگشت‌شان به سوی اوست.

حال باید ببینیم که سرانجام کار چیست‌؟ و ما در کجای راه هستیم‌؟

در روایتی که خود پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از خداوند عزیز نقل می‌فرماید؛ دقت کنید:

قالَ‌ النَّبِیُّ‌ صلی الله علیه و آله : یَقُولُ‌ (اللّهُ‌) ابْنُ‌ آدَمَ‌ مِلْکی‌ مِلْکی‌، وَ مالی‌ مالی‌، یا مِسْکینُ‌! أَیْنَ‌ کُنْتَ‌ حَیْثُ‌ کانَ‌ الْمِلْکُ‌ وَ لَمْ‌ تَکُنْ‌؟!وَ هَلْ‌ لَکَ‌ إِلاّ ما أَکَلْتَ‌ فَأَفْنَیْتَ‌ أَوْ لَبِسْتَ‌ فَأَبْلَیْتَ‌ أَوْ تَصَدَّقْتَ‌ فَأَبْقَیْتَ‌؟ إِمّا مَرْحُومٌ‌ بِهِ‌ وَ إِمّا مُعاقَبٌ‌ عَلَیْهِ‌؟ ⁽¹⁾

ای پسر آدم! ملک من از آن من است و مال من به من تعلق دارد. ای بینوا! کجا بودی تو، آن گاه که ملک و پادشاهی بود و تو نبودی‌؟ آیا جز همان مقدار که می‌خوری و از بین می‌بری و می‌پوشی و کهنه‌اش می‌کنی، یا صدقه می‌دهی و باقی می‌گذاری، به سبب همین مقدار یا مشمول رحمت و آمرزش می‌شوی یا کیفر می‌بینی؛ بیشتر از آن توست‌؟

یعنی چه چیز بیشتر عاید انسان می‌شود؟ به غیر از جواب دادن به خدا که با آن همه نعمت‌ها و حقوق مجازی چه کردی‌؟ یا او بخشیده می‌شود یا عذاب می‌گردد.

این است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به مردم هشدار داده است که کسی حق ندارد بگوید من پادشاه یا شاه شاهان هستم؛ زیرا حق تعالی چنین اجازه‌ای به احدی نداده است و اگر کسی چنین ادّعایی کند؛ او منفورترین انسان‌هاست.

همان طور که حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود:

أَغْیَظُ‍‌ رجُلٍ‌ عَلَی اللّهِ‌ یَوْمَ‌ القِیامَةِ‌ وَ أَخْبَثُهُ‌ وَ أَغْیَظُهُ‌ عَلَیهِ‌ رَجُلٌ‌ کانَ‌ یُسَمَّی‌ مَلِکَ‌ الأَمْلاکِ‌؛ لا مَلِکَ‌ إِلاّ اللّهُ‌ عَزَّوَجَلَّ‌. ⁽²⁾

در روز قیامت بیشترین خشم و نفرت خدا برای پلیدترین مردی است که خود را شاهنشاه می‌نامید، حال آن که فرمانروایی جز خدای ی عز و جل نیست.

پس پروردگار به پیامبرش در مقام یادآوری به بندگان می‌فرماید:

«بگو: خدایا! ای مالک همه موجودات! به هر که خواهی حکومت می‌دهی و از هر که خواهی حکومت را می‌ستانی و هر که را خواهی عزّت می‌بخشی و هر که را خواهی خوار و بی‌مقدار می‌کنی، هر خیری به دست توست، یقیناً تو بر هر کاری توانایی.» ⁽¹⁾

[«22»وَ أَنَّ‌ مُحَمَّداً عَبْدُکَ‌ وَ رَسُولُکَ‌ و خِیَرَتُکَ‌ مِنْ‌ خَلْقِکَ‌ حَمَّلْتَهُ‌ رِسَالَتَکَ‌ فَأَدَّاهَا وَ أَمَرْتَهُ‌ بِالنُّصْحِ‌ لِأُمَّتِهِ‌ فَنَصَحَ‌ لَهَا]

و شهادت می‌دهم که محمد، بنده و فرستاده و برگزیده‌ات، از میان آفریده‌های توست. رسالتت را برعهده‌اش گذاشتی و او حق آن رسالت را ادا کرد و حضرتش را به خیرخواهی برای امتش دستور دادی، و او برای امت خیرخواهی کرد.

نصیحت و خیرخواهی در رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

وجود حق تعالی شخص حضرت محمّد صلی الله علیه و آله را به رسالت دین خود برگزید؛ زیرا نقش شریف حضرت شایستگی پذیرش انوار نبوّت را داشت.

این برگزیده، از بهترین خلق است برای امری بس بزرگ که همان، دعوت مردم به حق بود.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله در این باره می‌فرماید:

خدای متعال آفریدگان خویش را بیافرید و آنان را به دو گروه تقسیم کرد و مرا در بهترین گروه قرار داد. سپس آنان را قبیله قبیله ساخت و مرا در بهترین قبیله جای داد آنگاه آنان را به خاندان تقسیم نمود و مرا در بهترین

خاندان آنها قرار داد، بنابراین من از بهترین قبیله و بهترین خاندان هستم. ⁽¹⁾

رساندن احکام شریعت به وسیلۀ انسانی وارسته که در شرایط‍‌ بسیار سخت، مأموریت تبلیغ دین را به عهده گرفت.

نصیحت، کلمه‌ای گسترده است که معنای آن خواندن به آنچه صلاح و خیر و نهی کردن از آنچه فساد است.

امّت در این فراز امت دعوت است یعنی عمومی کسانی که پیامبر برای آنها دعوت شده است و به روش نصیحت با محتوایی مانند: امر به معروف ونهی از منکر، دفع ضرر و حسن خلق آنان، دعای مغفرت برای نادانی آنان و بذل نیکی‌ها و نعمت‌ها به آنها.

چنین شخصیتی بزرگ با مسؤولیتی سنگین، شایستۀ احترامی فوق العاده است که همۀ وجودش در خدمت اسلام و قرآن و اخلاق بود و سخن و سلوک و سیره‌اش در بین مردم و اهل بیت و خانواده‌اش سرمشق همۀ مسلمانان است.

«گروهی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله جمع شدند و گفتند: چه خوب است کسی را نزد همسران رسول خدا صلی الله علیه و آله بفرستیم و از نحوۀ رفتان آن حضرت در خانه‌اش سؤال کنیم تا بلکه آنان را سرمشق خود قرار دهیم. آنان کسی را پیش یکایک همسران پیامبر فرستادند و آن فرستاده یک پاسخ آورد: شما از اخلاق پیامبرتان می‌پرسید؟

اخلاق او همان قرآن است. رسول خدا صلی الله علیه و آله شب‌ها نماز می‌خواند و می‌خوابد و روزه می‌گیرد و افطار می‌کند و با خانوادۀ خود می‌آمیزد.» ⁽¹⁾

آموزه‌های اخلاقی پیامبران بهترین وسیله‌ای است که می‌تواند بشر را به زندگی مطلوب رساند. اخلاق برای تمام افراد بشر چه در زندگی فردی و چه در زندگی اجتماعی لازم است. امّا برای کسانی که بار مسؤولیت رهبری و هدایت جامعه را برعهده دارند ضروری‌تر است؛ زیرا کسی که مربی اجتماع است باید خود نمونه‌ای از صفات برجستۀ انسانی باشد و انسان بدون داشتن اخلاق کامل نمی‌تواند مشکلات راه هدایت را تحمل کند.

بنابراین خداوند پیامبران خود را از میان افرادی انتخاب کرد که دارای روحی بلند، بردباری و گذشت بسیار و حوصلۀ شنیدن سخن و درددل مردم را دارا هستند و در هر حالی همدل و همزبان و همدرد انسان‌ها باشند. اخلاق عالی و دعوت عملی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله امواج تحوّل مقدسی در دل مردم جاهلی پدید آورد که نخست جامعۀ عرب و سپس در همۀ جهان انقلابی معنوی ایجاد کرد. انسان‌هایی چون سلمان، ابوذر، اویس قرنی و... تربیت شدند که همگی تا ابد نمونه‌های اخلاق به شمار می‌آیند.

پروردگار عالم با فرستادن پی در پی پیامبران در هر عصری حجت خود را بر مردم تمام نمود و کمال آن رسالت را در وجود شریف پیامبرگرامی صلی الله علیه و آله قرار داد.

امیرمؤمنان در خطبۀ اشباح که از خطبه‌های بسیار با عظمت مولای عاشقان است دربارۀ این حجت نهایی می‌فرماید:

وَ لَمْ‌ یُخْلِهِمْ‌ بَعْدَ انْ‌ قَبَضَهُ‌ مِمّا یُؤَکِّدُ عَلَیْهِمْ‌ حُجَّةَ‌ رُبُوبِیَّتِهِ‌، وَ یَصِلُ‌ بَیْنَهُمْ‌ وَ

بَیْنَ‌ مَعْرِفَتِهِ‌، بَلْ‌ تَعاهَدَهُمْ‌ بِالْحُجَجِ‌ عَلی‌ الْسُنِ‌ الْخِیَرَةِ‌ مِنْ‌ انْبِیائِهِ‌ وَ مُتَحَمِّلی‌ وَدائِعِ‌ رِسالاتِهِ‌ قَرْناً فَقَرْناً، حَتّی تَمَّتْ‌ بِنَبِیِّنا مُحَمَّدٍ صَلَّی اللّه عَلیه و آلِهِ‌ حُجَّتُهُ‌ وَ بَلَغَ‌ الْمَقْطَعَ‌ عُذْرُهُ‌ وَ نُذْرُهُ‌. ⁽¹⁾

پس از قبض روح آدم، حیات بندگان را از حجت ربوبی و طریق اتصال بین آنان و معرفت خود خالی نگذاشت، بلکه به وسیلۀ حجت‌هایی که بر زبان برگزیدگان از انبیایش ارسال کرد و همۀ آنان به دنبال هم در هر دوره‌ای ابلاغ کنندۀ پیام‌های او بودند با مردم رابطه برقرار نمود، تا به وسیلۀ پیامبر ما محمد صلی الله علیه و آله حجتش تمام شد و جای عذری باقی نماند و تهدیدش دربارۀ مجرمان به نهایت رسید.

یکی از راه‌های دعوت به خدا که بیشتر انبیا و نبی اکرم اسلام از آن بهره گرفته‌اند شیوۀ نصیحت و اندرز است و این روش در بسیاری از امور تبلیغی بهترین تأثیر گذار است؛ زیرا با دل و جان مردم سازگار است.

بشارت دادن و ترساندن مردم در راه خیر و صلاح و دوری از گناهان، افراد زیادی را تربیت کرده است که به مقامات بلند عرفانی دست یافته‌اند حتی یک کلمه‌ای از زبان مبارک رسول اللّه صلی الله علیه و آله جاری می‌شد؛ گاهی یک انسانی را چنان متحوّل می‌کرد که او را برای همیشه شیفته و علاقمند به خود و دین می‌کرد و تا حد و مرز شهادت پیش می‌برد.

این نقش نصیحت در کنار رسالت است که در آیاتی از سورۀ اعراف، برخی پیامبران مانند نوح، هود، شعیب، صالح، موسی به قوم خود می‌گفتند: ما پیام ربّ‌ خود رساندیم و برای شما خیرخواهی نمودیم. امّا در اثر کفر و لجاجت این اقوام؛ حجت‌ها بر دل‌های سیاه آنان قرار نمی‌گرفت و به سوی نابودی کشیده می‌شد.

حتی عطوفت و خیرخواهی در پیام رسانی پیامبر اکرم اسلام صلی الله علیه و آله به مردم بیشتر از انبیای گذشته بود ولی خداوند سه روش را به حضرت پیشنهاد می‌کند و می‌فرماید:

ادْعُ‌ إِلَی‌ سَبِیلِ‌ رَبِّکَ‌ بِالْحِکْمَةِ‌ وَالْمَوْعِظَةِ‌ الْحَسَنَةِ‌ وَ جَدِلْهُم بِالَّتِی هِیَ‌ أَحْسَنُ‌ إِنَّ‌ رَبَّکَ‌ هُوَ أَعْلَمُ‌ بِمَن ضَلَّ‌ عَن سَبِیلِهِ‌وَ هُوَ أَعْلَمُ‌ بِالْمُهْتَدِینَ‌» ⁽¹⁾

[ مردم را ] با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن ، و با آنان به نیکوترین شیوه به بحث [ و مجادله ] بپرداز ، یقیناً پروردگارت به کسانی که از راه او گمراه شده‌اند و نیز به راه یافتگان داناتر است .

الف) حکمت ؛ مجموعه‌ای از ارزش‌های دینی و علمی و عقلی و قلبی است.

ب) موعظه ؛ اندرزها و پندهایی است که قلب را نورانی می‌کند.

ج) مجادله ؛ روشی برای گفتگو با طرف مقابل و متقاعد کردن اوست.

پس اگر این شیوه‌ها مؤثّر نبود؛ راه بشارت و تهدید را پیش گیرد که در سورۀ احزاب می‌فرماید:

یَأَیُّهَا النَّبِیُّ‌ إِنَّآ أَرْسَلْنَکَ‌ شَهِدًا وَ مُبَشِّرًا وَ نَذِیرًا * وَ دَاعِیًا إِلَی اللَّهِ‌ بِإِذْنِهِ‌وَ سِرَاجًا مُّنِیرًا» ⁽²⁾

ای پیامبر ! به راستی ما تو را شاهد [ بر امّت ] و مژده‌رسان و بیم‌دهنده فرستادیم . * و تو را دعوت کنندۀ به سوی خدا به فرمان او و چراغی فروزان [ برای هدایت جهانیان ] قرار دادیم .

در آیه‌ای دیگر می‌فرماید:

إِنَّآ أَرْسَلْنَکَ‌ بِالْحَقِ‌ّ بَشِیرًا وَ نَذِیرًا وَ إِن مِّنْ‌ أُمَّةٍ‌ إِلَّا خَلَا فِیهَا نَذِیرٌ» ⁽³⁾

یقیناً ما تو را در حالی که مژده دهنده و هشدار دهنده‌ای ، به حق و راستی فرستادیم ، و هیچ امّتی نبوده مگر آن که در میان آنان بیم دهنده‌ای گذاشته

است .

بشارت و هشدار از جمله نصایحی است که گروهی این گونه هدایت می‌شوند.

ابن عباس می‌گوید:

وقتی آیه یا ایُّهَا النَّبی إِنَّآ أَرْسَلْنَکَ‌ بِالْحَقِ‌ّ بَشِیرًا وَ نَذِیرًا نازل شد، پیامبر خدا به علی و معاذ دستور داد که به یمن روند در همین زمان به آن دو فرمود: بروید نوید دهید و فراری ندهید و آسان گیرید و سخت‌گیری نکنید؛ زیرا آیه یا ایُّهَا النَّبی...

بر من نازل شده است. ⁽¹⁾

«... امّا داعی از آن روست که من مردم را به دین پروردگارم عزّوجل دعوت می‌کنم، اما نذیر از آن روست که هر کس نافرمانیم کند او را به آتش بیم می‌دهم و اما بشیر از آن روست که هر کس اطاعتم کند، او را به بهشت بشارت می‌دهم.» ⁽²⁾بنابراین رسول اللّه صلی الله علیه و آله با ابزار نصیحت و موعظه و پشتیبانی حق به میدان آمد و دل‌های خفته و خستۀ از جهالت و گمراهی را بیدار می‌ساخت.

مولا علی علیه السلام این حرکت پیامبر را چنین توصیف می‌فرماید:

اَرْسَلَهُ‌ بِحُجَّةٍ‌ کافِیَةٍ‌ وَ مَوْعِظَةٍ‌ شافِیَةٍ‌ وَ دَعْوَةٍ‌ مُتلافِیَةٍ‌ اظْهَرَ بِهِ‌ الشَّرائِعَ‌ الْمَجْهُولَةَ‌... ⁽³⁾

خداوند او را با دلیل کافی و پندی شفابخش و دعوتی که مردم را از گمراهی‌ها برهاند فرستاد. دستورهای ناشناختۀ دین را به وسیلۀ او آشکار نمود... .

چه مثل زیبایی رسول خدا صلی الله علیه و آله دربارۀ امت خود بیان می‌فرماید که:

حکایت من و شما حکایت مردی است که آتش افروخته و پروانه‌ها و ملخ‌ها خود را به درون آن می‌اندازند و او آنها را از آتش دور می‌کند. من هم کمربند شما را گرفته‌ام و از آتش دورتان می‌کنم و شما از دستان من می‌گریزید. ⁽¹⁾

حضرت صادق علیه السلام می‌فرماید:

هنگامی که موسی بن عمران یاران خود را اندرز می‌داد ناگهان مردی برخاست و پیراهن خود را پاره کرد. خداوند عزَّوجلّ‌ به موسی وحی فرمود:

ای موسی به او بگو: پیراهنت را از هم نَدَر بلکه دلت را برای من بگشای. ⁽²⁾پندگیری وبه جان خریدن آن، مایۀ حیات و جریان قلب است؛ زیرا در گذرای روزگار، قلب انسان در اثر گناه و عادت‌های روزمره نیمه جان می‌شود پس باید با موعظۀ حق؛ خون در رگ‌های قلب جاری ساخت.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با مواعظ‍‌ خود دل‌های کویر خشک بسیاری از آدمیان را آباد گردانید.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله در پندی به جابر بن عبداللّه انصاری می‌فرماید:

مالِی أَری‌ حُبَّ‌ الدُّنیا قَدْ غَلَبَ‌ عَلی‌ کَثیرٍ مِنَ‌ النّاسِ‌، حَتّی کانَ‌ المَوْتُ‌ فی‌

هَذِهِ‌ الدُّنیا عَلی‌ غَیْرِهِم کُتِبَ‌!

أَما یَتَّعِظُ‍‌ آخِرُهُم بأَوَّلِهِم‌؟! لَقَدْ جَهِلُوا وَ نَسُوا کُلَّ‌ مَوْعِظَةٍ‌ فی‌ کِتابِ‌ اللّهِ‌، وَ أَمِنُوا شَرَّ کُلِّ‌ عاقِبَةِ‌ سُوْءٍ. ⁽¹⁾

چه شده است که می‌بینم دنیا دوستی بر بسیاری از مردم چیره آمده است تا جایی که گویی مرگ در این دنیا برای غیر آنان رقم خورده است.

آیا ماندگان از رفتگان پند نمی‌گیرند؟ اینان نمی‌دانند، همه اندرزهای کتاب خدا را از یاد برده‌اند و از شر هر فرجام بدی آسوده خاطرند.

[«23»اَللَّهُمَّ‌ فَصَلِّ‌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌ أَکْثَرَ مَا صَلَّیْتَ‌ عَلَی أَحَدٍ مِنْ‌ خَلْقِکَ‌ وَ آتِهِ‌ عَنَّا أَفْضَلَ‌ مَا آتَیْتَ‌ أَحَداً مِنْ‌ عِبَادِکَ‌ وَ اجْزِهِ‌ عَنَّا أَفْضَلَ‌ وَ أَکْرَمَ‌ مَا جَزَیْتَ‌ أَحَداً مِنْ‌ أَنْبِیَائِکَ‌ عَنْ‌ أُمَّتِهِ‌ «24»إِنَّکَ‌ أَنْتَ‌ الْمَنَّانُ‌ بِالْجَسِیمِ‌ الْغَافِرُ لِلْعَظِیمِ‌ وَ أَنْتَ‌ أَرْحَمُ‌ مِنْ‌ کُلِّ‌ رَحِیمٍ‌ فَصَلِّ‌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌ الطَّیِّبِینَ‌ الطَّاهِرِینَ‌ الْأَخْیَارِ الْأَنْجَبِینَ‌.]

خدایا! بر محمد و آلش درود فرست، بیش از آنچه بر احدی از آفریده‌هایت درود فرستاده‌ای، و از جانب ما بهترین چیزی که به یکی از بندگانت داده‌ای، به او عنایت کن، و از ناحیۀ ما برترین و کریمانه‌ترین پاداشی که به یکی از پیامبرانت از طرف امتش داده‌ای، به او بده؛ همانا تو بسیار احسان کننده‌ای؛ احسان کننده به نعمت‌های تنومند، و آمرزنده‌ای؛ آمرزندۀ گناه بزرگ، و تو از هر مهربانی مهربان‌تری، پس بر محمد و آل پاکیزه و پاکش که نیکوکاران برگزیده‌اند، درود فرست.

دعاهای هفته در کلام امام سجّاد علیه السلام

اشاره

در مفاتیح الجنان برای هر روز دعایی از امام سجّاد علیه السلام آمده است؛ که در سطور زیر به آن اشاره می‌شود:

روز یکشنبه

پروردگارا! نماز و روزه‌ام را بپذیر و فردایم و پس از آن را بهتر از این ساعتم و روزم قرار ده، در عشیره و قومم مرا عزیز کن و در بیداری و خواب از من محافظت فرما، با عنایت خاصّت از من نگهداری کن و با انقطاع از غیر خودت و بریدن از ما سوایت و مشمول شدن مغفرتت عمرم را به پایان بر، که تو آمرزنده و رحیمی.

روز دوشنبه

الهی! آغاز این روزم را صلاح و میانه‌اش را رستگاری و پایانش را کامیابی قرار ده.

الهی! در این روز پیامبرت را از من خشنود کن و رحمتت را به من ارزانی ده.

خداوندا! در روز دوشنبه دو نعمت به من ارزانی ده: خوشبختی به طاعت و عبادت در آغازش و رسیدن به مغفرتت در انجامش، ای آن که اوست معبود و جز او کسی گناهان را نیامرزد.

روز سه شنبه

الهی! اصلاح ده بر من دین مرا؛ زیرا دین است که مرا از جمیع خطرات حفظ‍‌ می‌کند و اصلاح کن بر من آخرتم را؛ زیرا که آن جا خانۀ همیشگی من است.

پروردگارا! حیات و زندگی مرا مایۀ زیادتی خیر قرار ده و مرگم را آسوده شدن از هر شرّی مقرّر فرما.

در این روز سه شنبه بر من سه چیز ببخش: گناهی را مگذار مگر آن که آن را ببخشی، اندوهی را مگذار مگر آن که آن را از من ببری، دشمنی را مگذار مگر آن که شرّش را از من دفع نمایی و خاتمۀ کارم را غفران خود قرار ده، ای صاحب احسان.

روز چهارشنبه

پروردگارا! شفاعت و مصاحبت با رسولت را در قیامت نصیب من کن.

و در این روز چهارشنبه چهار برنامه به من عنایت فرما: تواناییم را در طاعت و عبادت قرار ده، نشاطم را در بندگی خودت بگذار، رغبتم را متوجّه ثواب آخرت کن و زهدم را در آنچه سبب عذاب دردناک می‌شود قرار ده.

روز پنج شنبه

پروردگارا! در این روز و سایر روزها و شب‌ها به ارتکاب حرام و اکتساب گناهان دردناکم مکن، خیر این روز و سایر روزها را نصیبم کن و شرّ این روز و سایر روزها را از من دور فرما.

در این روز پنج برنامه به من مرحمت کن: روزم را احاطه نکند مگر کرمت و به من نرسد جز نعمتت، سلامتم صرف طاعتت شود. به عبادتی موفّق گردم که مستحق ثواب شوم و از رزق حلال برایم فراوانی قرار ده.

الهی! در این روز مرا از مواقف وحشت و ترس امان ده و از برخورد با غصّه‌ها و هموم و حوادث حفظم کن، بر محمّد و آلش درود فرست و توسّلم را به حضرتش شفاعت سود دهنده‌ای برای قیامتم قرار ده، ای بهترین رحم کنندگان.

روز جمعه

الهی! تا زنده‌ام مرا بر دینت پابرجا و استوار و ثابت قدم قرار ده، دلم را بعد از هدایتت ملغزان و از پیشگاه مبارکت برای من رحمت قرار ده که تو بخشندۀ فوق‌العاده هستی.

الهی! بر محمّد و آل محمّد درود فرست و مرا از متابعان و شیعیان آن بزرگوار قرار ده و در زمرۀ آنان محشورم کن.

خداوندا! بر واجبات و فرائض روز جمعه موفّقم فرما که تو عزیز و حکیمی.

روز شنبه

الهی! از شکر نعمت‌هایت آن را به من عطا کن که نهایت رضا و خشنودیت به من برسد.

الهی! در طاعت و التزام به عبادت مرا یاری ده و به لطف و عنایتت استحقاق ثوابم مرحمت کن.

الهی! تا زنده‌ام با حفظ‍‌ از گناه مورد رحمت و محبتم قرار ده و تا هستم به آنچه برای من منفعت دارد موفّقم گردان. با اتصال به قرآن مجید شرح صدرم بده، با تلاوت کتابت گناهانم را بریز، سلامت در دین و نفس عطایم کن، اهل انسم را از من هراسان مگردان و در بقیۀ عمر احسانت را بر من تمام کن چنانکه در گذشتۀ از عمر، مرا از احسانت بهره‌مند فرمودی، ای بهترین رحم کنندگان.

دعای7 : پیشامدهای سخت و اندوهناک

اشاره

«1»یَا مَنْ‌ تُحَلُّ‌ بِهِ‌ عُقَدُ الْمَکَارِهِ‌ وَ یَا مَنْ‌ یُفْثَأُ بِهِ‌ حَدُّ الشَّدَائِدِ وَ یَا مَنْ‌ یُلْتَمَسُ‌ مِنْهُ‌ الْمَخْرَجُ‌ إِلَی رَوْحِ‌ الْفَرَجِ‌ «2»ذَلَّتْ‌ لِقُدْرَتِکَ‌ الصِّعَابُ‌ وَ تَسَبَّبَتْ‌ بِلُطْفِکَ‌ الْأَسْبَابُ‌ وَ جَرَی بِقُدرَتِکَ‌ الْقَضَاءُ وَ مَضَتْ‌ عَلَی إِرَادَتِکَ‌ الْأَشْیَاءُ «3»فَهِیَ‌ بِمَشِیَّتِکَ‌ دُونَ‌ قَوْلِکَ‌ مُؤْتَمِرَةٌ‌ وَ بِإِرَادَتِکَ‌ دُونَ‌ نَهْیِکَ‌ مُنْزَجِرَةٌ‌ «4»أَنْتَ‌ الْمَدْعُوُّ لِلْمُهِمَّاتِ‌ وَ أَنْتَ‌ الْمَفْزَعُ‌ فِی الْمُلِمَّاتِ‌ لاَ یَنْدَفِعُ‌ مِنْهَا إِلاَّ مَا دَفَعْتَ‌ وَ لاَ یَنْکَشِفُ‌ مِنْهَا إِلاَّ مَا کَشَفْتَ‌ «5»وَ قَدْ نَزَلَ‌ بِی یَا رَبِّ‌ مَا قَدْ تَکَأَّدَنِی ثِقْلُهُ‌ وَ أَلَمَّ‌ بِی مَا قَدْ بَهَظَنِی حَمْلُهُ‌ «6»وَ بِقُدْرَتِکَ‌ أَوْرَدْتَهُ‌ عَلَیَّ‌ وَ بِسُلْطَانِکَ‌ وَجَّهْتَهُ‌ إِلَیَّ‌ «7»فَلاَ مُصْدِرَ لِمَا أَوْرَدْتَ‌ وَ لاَ صَارِفَ‌ لِمَا وَجَّهْتَ‌ وَ لاَ فَاتِحَ‌ لِمَا أَغْلَقْتَ‌ وَ لاَ مُغْلِقَ‌ لِمَا فَتَحْتَ‌ وَ لاَ مُیَسِّرَ لِمَا عَسَّرْتَ‌ وَ لاَ نَاصِرَ لِمَنْ‌ خَذَلْتَ‌ «8»فَصَلِّ‌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌ وَ افْتَحْ‌ لِی یَا رَبِّ‌ بَابَ‌ الْفَرَجِ‌ بِطَوْلِکَ‌ وَ اکْسِرْ عَنِّی سُلْطَانَ‌ الْهَمِّ‌ بِحَوْلِکَ‌ وَ أَنِلْنِی حُسْنَ‌ النَّظَرِ فِیمَا شَکَوْتُ‌ وَ أَذِقْنِی حَلاَوَةَ‌ الصُّنْعِ‌ فِیمَا سَأَلْتُ‌ وَ هَبْ‌ لِی مِنْ‌ لَدُنْکَ‌ رَحْمَةً‌ وَ فَرَجاً هَنِیئاً وَ اجْعَلْ‌ لِی مِنْ‌ عِنْدِکَ‌ مَخْرَجاً وَحِیّاً «9»وَ لاَ تَشْغَلْنِی بِالاِهْتِمَامِ‌ عَنْ‌ تَعَاهُدِ فُرُوضِکَ‌ وَ اسْتِعْمَالِ‌ سُنَّتِکَ‌ «10»فَقَدْ ضِقْتُ‌ لِمَا نَزَلَ‌ بِی یَا رَبِّ‌ ذَرْعاً وَ امْتَلَأْتُ‌ بِحَمْلِ‌ مَا حَدَثَ‌ عَلَیَّ‌ هَمّاً وَ أَنْتَ‌ الْقَادِرُ عَلَی کَشْفِ‌ مَا مُنِیتُ‌ بِهِ‌ وَ دَفْعِ‌ مَا وَقَعْتُ‌ فِیهِ‌ فَافْعَلْ‌ بِی ذَلِکَ‌ وَ إِنْ‌ لَمْ‌ أَسْتَوْجِبْهُ‌ مِنْکَ‌ یَا ذَا الْعَرْشِ‌ الْعَظِیمِ‌.

[«1»یَا مَنْ‌ تُحَلُّ‌ بِهِ‌ عُقَدُ الْمَکَارِهِ‌ وَ یَا مَنْ‌ یُفْثَأُ بِهِ‌ حَدُّ الشَّدَائِدِ وَ یَا مَنْ‌ یُلْتَمَسُ‌ مِنْهُ‌ الْمَخْرَجُ‌ إِلَی رَوْحِ‌ الْفَرَجِ‌]

ای آن که گره‌های امور رنج‌آور، به وسیلۀ او گشوده می‌شود، و ای آن که تندی و تیزی سختی‌ها، به عنایت او فرو می‌نشیند، و ای آن که بیرون آمدن از تنگی و فشار، و قرار گرفتن در راحتی گشایش، و رهایی از غم و اندوه، از او خواسته می‌شود.

پیشامدها و سختی ها

اشاره

طبیعت حیات و زندگی، جاذب سختی‌ها و پیشامدهاست. بافت حیات، بر دشواری‌ها و رنج و تعب و مشکلات و مصایب است. آفرینش انسان بنایی است که عناصرش را درد و غم و دشواری و بلا و ابتلا تشکیل داده است. این رنج‌ها و سختی‌ها و دردها، پله‌های نردبان ترقی و رشد و تکامل هستند.

برخورد انسان اگر با مصایب و مکاره و سختی‌ها و دردها هماهنگ با دستورهای حضرت حق باشد سعادت همه جانبۀ انسان در پرتو آن تضمین می‌گردد.

جهان از خداست، انسان از خداست، رقم پروندۀ هر موجودی از خداست، حرکات منظم تمام موجودات از خداست و صحنۀ پهناور آفرینش از خداست، این انسان است که باید این واقعیّت‌ها را با عمق قلب خود لمس کند تا تحمّل مشکلات و سختی‌ها که کلید حلّش به دست خداست بر او آسان گردد و از آزمایش الهی سربلند بیرون آمده به مقام قرب و توحید صفاتی و افعالی و ذاتی برسد و به سبب

هموار کردن سختی‌ها به مقامات عالیۀ ملکوتی نایل گردد.

چشیدن حقیقت توحید، آدمی را برای برخورد صحیح با مکاره و مشکلات آماده می‌کند و انسان را از این طریق به اوج کمال انسانی می‌رساند.

امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبۀ متّقین یکی از صفات برجستۀ اهل دل را صبر و حوصله و بردباری در مکاره و شداید شمرده و مقام شکیبایی را کلید حلّ‌ مشکلات و رسیدن به آسانی بعد از سختی دانسته است. ⁽¹⁾

هم آنان را ز تسلیم و توکّل به هر سختی بود صبر و تحمّل

چه سختیها که گیتی در پی انگیخت چو نیروی صبوری دید بگریخت

بیابان جهان پُر خار و خاشاک صبوری بر مثال رخش چالاک

چو رخش صبر باشد نرم رفتار گذارد پا به نرمی بر سر خار

جهان صحرا و سختی‌ها سبک باد صبوری هم چو کوه سخت بنیاد

شکیبایی ظفر بخشد سرانجام نیابد بی‌صبوری هیچ کس کام

چو سختی روی آرد مرد هوشیار به پای صبر بشتابد پی کار

به جانش صابر و آرام بخشد فلاحش دست گیرد کام بخشد

نگردد تنگدل در هیچ سختی برآرد شاخ صبرش نیکبختی

پیشامدها برای اهل توحید

اهل توحید در پیشامدها شکست نمی‌خورند، چرا که اصل و حقیقت پیشامدها و ریشۀ سختی‌ها را برای رشد جان از هر چیزی مقوّی‌تر می‌دانند و برای کام قلب از عسل شیرین‌تر به حساب می‌آورند که تمام انبیا و ائمّه و اولیا از این مسیر عبور کرده تا به مقام وصال و کشف و شهود و فنا و بقا رسیدند.

آنان زندگی و حیات را با تمام عوارض و مشکلات و سختی‌هایش گذرگاه رسیدن به حضرت محبوب می‌دانند و به این خاطر از حوادث و مکاره که عاقبت گرههایش به دست رحمت حق گشوده می‌شود با جان و دل استقبال می‌کنند.

صاحبان قلب و دارندگان مغز و اهل حال، زندگی را به نفس کشیدن و خوردن و خوابیدن و لذّت و شهوت معنا نمی‌کنند. حیات و زندگی همراه با توحید و عمل صالح و اخلاق حسنه، برای بیداردلان، لذت و خوشی دارد که منهای این واقعیت‌ها برای زندگی و حیات معنایی جز حیوانیّت و سَبُعیّت و شیطنت نیست.

آنان که در بلاها و رنج‌ها و سختی‌ها و مصایب، تا گشوده شدن گره‌ها به دست لطف حضرت حق، صبر و تحمل نمی‌کنند و برای شکستن شدّت و حدّت مکاره، از کرامت و بزرگواری و درستی و فضیلت خود دست برمی‌دارند و شکست در برابر طوفان حوادث را بر پیروزی بر مکاره ترجیح می‌دهند، بسی پَست و بی‌ارزشند.

اینان باید بدانند که مدت حادثه اندک و گره سخت گشودنی است؛ و درد و اندوه، بدون شک پایان یافتنی است.

فلاح و رستگاری، نصر و پیروزی، فضیلت و کرامت و سعادت و حقیقت از آنِ‌ مردمی است که گردن به خواست حق نهادند و بر مصایب صبر کردند تا به میوۀ شیرین استقامت در برابر مکاره رسیدند.

قرآن مجید برخورد با ابتلا و رنج و سختی و مکاره و مصایب را جهت رسیدن به کمال و رشد، برای هر انسانی اجتناب‌ناپذیر دانسته و حلّ‌ مشکل را به سرپنجۀ لطف حضرت حق امری مسلّم می‌داند.

مصایب و مکاره در قرآن

کتاب خدا بلا و ابتلا و مصایب و مکاره را، گاهی معلول ایمان و عمل صالح انسان دانسته و منبع مولّد مکاره را برای اهل ایمان، دشمنان خدا و شیاطین معرفی

می‌نماید، شیاطین و دشمنانی که تحمل اهل ایمان و کردار پسندیدۀ آنان را نداشته و خود را در برابر موج ایمان مؤمنان نابودشدنی می‌بینند، از این جهت دست به آزار و اذیت زده و تا سرحدّ از بین بردن اهل دل می‌کوشند و انواع آزار و اذیت را متوجّه آنان می‌نمایند، ولی مکر و ظلم آنان به جایی نمی‌رسد و عاقبت گره مشکلات اهل ایمان به نفع دین و دنیا و آخرت آنان، به دست عنایت حق گشوده می‌شود.

لَتُبلَوُنَّ‌ فی أمْوالِکُمْ‌ وَ أنْفُسِکُمْ‌ وَ لَتَسْمَعُنَّ‌ مِنَ‌ الَّذینَ‌ اوتُوا الْکِتابَ‌ مِنْ‌ قَبْلِکُمْ‌ وَ مِنَ‌ الَّذینَ‌ أشْرَکُوا أذیً‌ کَثیراً وَ إنْ‌ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإنَّ‌ ذلِکَ‌ مِنْ‌ عَزْمِ‌ الاُْمُورِ» ⁽¹⁾

یقیناً در اموال و جان‌هایتان امتحان خواهید شد ، و مسلماً از کسانی که پیش از شما کتاب آسمانی به آنان داده شده و [ نیز ] از کسانی که شرک آوردند ، سخنان رنج آور بسیاری خواهید شنید ، و اگر [ در برابر آزار اینان ] شکیبایی ورزید و [ از تجاوز از حدود الهی ] بپرهیزید [ سزاوارتر است . ] این اموری است که ملازمت بر آن از واجبات است.

به وقتی که اهل ایمان، با دستور خدا و گسترش اسلام، از مکّه به مدینه هجرت کردند و از خانه و زندگی و کسب و تجارت خود دور شدند، اموال و املاکشان به دست مشرکان به غارت رفت و آنان که دچار ظلم و ستم گشتند، به انواع شکنجه‌ها از آزارهای بدنی و زبانی مبتلا شدند.

زمانی که جمع اهل ایمان در مدینه به پیامبر پیوستند، گرفتار آزار یهود و سرزنش و بدگویی بدزبانان و پس از مدّتی اندک دچار جنگ با مشرکین که پیروزی بر آنان اخلاص در عمل و نثار جان و مال می‌طلبید، شدند و این راه سخت که پیچیده به انواع مکاره و مصایب و بلاها بود، صبر و استقامت می‌خواست و چاره‌ای جز

تحمّل مشکلات تا گشوده شدن گره‌ها به دست حق نبود که تحمّل مصایب آنهم از دست نابخردان، تا رسیدن به پیروزی، ضامن تداوم تابش خورشید اسلام بر صحنۀ حیات انسان و انسانیت بود، از این جهت خداوند مهربان آیۀ فوق را در همین زمینه نازل کرد.

اصحاب با وفای رسول خدا صلی الله علیه و آله همچون سلمان، ابوذر، مقداد، عمّار، بلال، خبّاب، یاسر و نیز یاران ائمّۀ طاهرین علیهم السلام همچون مالک اشتر، میثم تمّار، سهل بن حنیف، ابوالهیثم بن التّیّهان، حُجر بن عدی، رُشَید هَجَری، کمیل، سعید بن جُبَیر، ابوحمزۀ ثمالی، زُراره بن أَعین، هِشام بن حکم، محمّد بن مسلم، ابن أبی عُمَیر، صفوان بن یحیی، ابوهاشم جعفری، زکریّا بن آدم، در راه اسلام و ایمان و عمل صالح و اخلاق حسنه به انواع مصایب و بلاها دچار شدند و در این راه برای رضای حق صبر پیشه ساختند، تا گره مکاره به دست رحمت حق باز شد و آنان به فوز عظیم و سعادت سرمدی رسیدند.

خداوند مهربان گره مشکلاتی را که برای اهل ایمان به وجود می‌آید؛ باز می‌کند.

اَلَمْ‌ نَشْرَحْ‌ لَکَ‌ صَدْرَکَ‌ * وَ وَضَعْنا عَنْکَ‌ وِزْرَکَ‌ * الَّذی أنْقَضَ‌ ظَهْرَکَ‌ * وَ رَفَعْنا لَکَ‌ ذِکْرَکَ‌ * فَإنَّ‌ مَعَ‌ الْعُسْرِ یُسْراً * إنَّ‌ مَعَ‌ الْعُسْرِ یُسْراً» ⁽¹⁾

آیا سینه‌ات را [ به نوری از سوی خود ] گشاده نکردیم ؟ * و بار گرانت را فرو ننهادیم ؟ * همان بار گرانی که پشتت را شکست . * و آوازه‌ات را برایت بلند نکردیم ؟* پس بی‌تردید با دشواری آسانی است . * [ آری ] بی‌تردید با دشواری آسانی است .

در تفسیر آیات فوق آمده است:

«خداوند مهربان می‌دید که بندۀ برگزیده‌اش محمّد صلی الله علیه و آله به واسطۀ مأموریتی

عظیم که به وی داده و بار مسؤولیت سنگینی که بر دوشش نهاده سخت گرفتار است، شداید از همه سو او را در میان گرفته و سر و کارش با مردمی است که شدیدترین اقوام جهان در کفر و نفاقند، جمود و تعصّب آنها در پرستش خدایانی که خود از سنگ و چوب و خرما ساخته و می‌سازند بی‌نهایت است، اخلاقشان فاسد و اعمالشان زشت است، سنگدل و سفّاک و نادان و در منجلاب فساد فرو رفته‌اند، هر چه در رهایی آنها می‌کوشد به نتیجۀ مطلوب نمی‌رسد، سینه‌اش تنگ می‌شود، سرگردان و پریشان می‌گردد، با لطف و عنایت و رحمت و رأفتش، پیامبر محبوبش را مورد محبت خاص قرار می‌دهد، دلش را روشن و سینه‌اش را فراخ می‌سازد، بیشتر از دیگر پیامبرانِ‌ مصمّم، به وی عزمی آهنین و همّتی بلند و شکیبایی و بردباری مرحمت می‌نماید.

راه نفوذ و چارۀ کار را به او نشان می‌دهد، نیکوترین وسیلۀ نجات بشر را در اختیارش می‌گذارد و با نزول وحی، وی را تقویت می‌کند و دلداری می‌دهد و تفقّد و خبرگیری و دلجویی می‌نماید و پریشانی او را برطرف می‌فرماید.

چنان عظمت روح و قوّت قلب و ظرفیتی شگفت به او می‌بخشد که حوادث روزگار هر چند بزرگ باشد دریای وجودش را طوفانی نمی‌سازد و آن کوه وقار را متزلزل نمی‌کند. در همۀ احوال قلبش قوی و اندیشه‌اش استوار و خاطرش مطمئن و اعتمادش به تأیید و یاری پروردگارش کامل است و علم قطعی و یقینی دارد به این که آن کس که او را فرستاده است یاریش خواهد کرد و دشمنش را پیروزی نخواهد داد.» ⁽¹⁾

آیا سینه‌ات را [ به نوری از سوی خود ] گشاده نکردیم‌؟

سختی و سنگینی توانفرسای برنامه‌هایی که بر دوش جانت بود، با لطف خاصّ‌ خود از تو برداشتیم، آن سختی‌ها و مصایب و بارهای سنگینی که حتی برای تو که عظیم‌ترین روح و قلب را داری کمرشکن بود.

یاد و نامت را بالا بردیم، «چون همۀ اصول معارف عالی ایمانی و فضایل و شریعت انسانی و حق و عدل و خیر در شخصیّت و دعوت آن حضرت تحقّق و تمثّل یافت، یاد و نمودار اینها یاد او می‌باشد.

هر کس و در هر زمان، حق و عدلی را متذکّر شود و نمونۀ روشن آن را بجوید، در راه و روش و گفتار و تعالیمش نمونۀ برتر آن را می‌یابد.

هر حکیم و عارفی که در اسرار و مبادی و غایات آفرینش بینش یابد، در وحی و تعالیم او، برتر از آن را می‌نگرد. هر قانون شناس و قانونگذاری بخواهد نظامات و روابط‍‌ حقوقی بشر را بشناسد، در شریعت محمّدی اصول عمیق و پایدار آنها را می‌یابد.

نام و یاد او مانند خورشید و ماه در افق و مدار بلندی است که بر همه کس و در هر زمان و فراخور استعدادها می‌تابد و تیرگی اوهام و اندیشه‌ها و انحراف‌های بشری نمی‌تواند آن را از تابندگی بازدارد یا بیالاید.

آوای گواهی به رسالتش با شهادت به توحید خداوند جهان، پیوسته و در قرون متمادی و مفاصل حیات و آفاق مختلف، بلند است و با همۀ دشمنی‌ها و تیرگی‌ها روز به روز وسعت بیشتر می‌یابد.

مگر نور نبوّتش در اندک زمانی نخست جزیرة‌العرب تاریک، آنگاه شرق و غرب و جنوب و شمال را روشن نکرد و شعاع آن قلوب پراکنده را بهم نپیوست و از اندلس تا هند نام محمّد صلی الله علیه و آله و تعالیم او بر نام و تعالیم ساکنان این سرزمین‌ها برتری نیافت‌؟!

آیا آن بلند آوازیِ‌ یتیم عیالمند و بی پناه و درس نخوانده و در میان مردمی جاهل

و بیابانگرد و گمراه، آنهم با این سرعت، جز به یاری خداوند و لطف و قهر او بود؟ آیا تاریخ می‌تواند نمونه‌ای از این رفعت و سرعت نشان می‌دهد»؟ ⁽¹⁾

و آوازه‌ات را برایت بلند نکردیم.

و این معنای واضح و روشن گره‌گشایی حضرت حق از مشکلات و مکاره است که:

فَإنَّ‌ مَعَ‌ الْعُسْرِ یُسْراً * إنَّ‌ مَعَ‌ الْعُسْرِ یُسْراً» ⁽³⁾

پس بی‌تردید با دشواری آسانی است . * [ آری ] بی‌تردید با دشواری آسانی است.

روی از خلق بگردان که به حق راه این است سرّ و معنیّ‌ توکّلت علی‌اللّه این است

چون بریدی طمع از خلق، ز خود دست بدار زانکه زادِ ره حق آن و حق راه این است

از سرِ خواست نگوییم ز سرِ دل برخیز دل چو نبود نتوان گفت که دلخواه این است

جای آن است که بر نفس کنی حملۀ شیر که سگی صنعت او، حیلۀ روباه این است

بارگیری است تن کاهل تو جان تو را می‌کند میل به دنیا که چراگاه این است

جان بپرور به غم عشق و تنت را بگذار کاندر این ره خر عیسیِّ‌ تو را کاه این است

تو مپندار که تن آب روان را دَلْو است بلکه مر یوسف مه روی تو را چاه این است

سیف فرغانی افعال نکو کن پس از این زانکه تو نیک نه‌ای و ز تو در افواه این است

(سیف فرغانی)

راه های خروج از مشکلات

«وَ مَنْ‌ یَتَّقِ‌ اللّهَ‌ یَجْعَلْ‌ لَهُ‌ مَخْرَجاً * وَ یَرْزُقْهُ‌ مِنْ‌ حَیْثُ‌ لایَحْتَسِبُ‌ وَ مَنْ‌ یَتَوَکَّلْ‌ عَلَی اللّهِ‌ فَهُوَ حَسْبُهُ‌ إنَّ‌ اللّهَ‌ بالِغُ‌ أمْرِهِ‌ قَدْ جَعَلَ‌ اللّهُ‌ لِکُلِّ‌ شَیْ‌ءٍ قَدْراً» ⁽¹⁾

و هر که از خدا پروا کند ، خدا برای او راه بیرون شدن [ از مشکلات و تنگناها را ] قرار می‌دهد. * و او را از جایی که گمان نمی‌برد روزی می‌دهد ، و کسی که بر خدا توکل کند ، خدا برایش کافی است ، [ و ] خدا فرمان و خواسته‌اش را [ به هر کس که بخواهد ] می‌رساند ؛ یقیناً برای هر چیزی اندازه‌ای قرار داده است.

«نمونۀ این آیات در قرآن مجید فراوان است، فقط‍‌ دل امیدوار و قلب بیدار می‌خواهد که بر این آیات تکیه کند و یقین نماید که حضرت دوست، حلاّل تمام مشکلات است و بداند که هیچ صاحب بلیّت از خفایای لطف باری تعالی در کشف بلیّات نباید نومید باشد و در نظرش دستگیری زمره‌ای که پایمال حوادث باشند در اعادت نعمت و ازالت شدت، عجیب نیاید.

آنان که عاشق جمالند در راه وصال، از شدّت و حدّت و از مصیبت و محنت که از عوارض این طریق و قطعیات این مسیر است نهراسند بلکه مکاره را بر جان بخرند و در راه محبوب بر شداید حوصله کنند، تا گره کار به دست یار وفادار باز شود و معشوق در برابر دیدگان قلب عاشق چهره نماید... که نصیب عاشقان در عشق جز غم نیست، غمشان وصول است و در این وصول جز آتش و نم نیست.

زیرکان دیوانه‌اند، آشنایان بیگانه‌اند، مجنونان هشیارند، سینه بر روح گوا دارند، دل و جان را در عشق معشوق برای فنا دارند، مرغان قفس شکنند، باغبانان گُل بدنند، رهروان بی‌برگند، زندگان بی‌مرگند، سفرشان جز حقیقت نیست، سرمۀ دیده‌شان جز خاک کوی شریعت نیست. حرّان رهینند، سیّارگان سماوات یقینند، جان حرّشان بندۀ عشق است، زانکه مرغ روحشان قفس جسم بشکست.

در باغ عشق را به سر پیش شوند، دُرّ دریای عشق را به جان خویش شوند، ویران کنان سرای طبیعتند، بیخودان راه حقیقتند، رخش دلشان جز بار محبت نکشد، لُبّ‌ جانشان جز شراب الفت نچشد، عشوه خران بی مقصود و استادان بی‌مزدورند، در ره عشق از افسردگی دورند.

نازکان دلخوشند، مَهرویان کَشند، شربتشان جز خون جگر نباشد، زانکه ابر عشق جز اشک غم در دل ایشان نباشد.

شب ایشان همه روز است، روز ایشان همه نوروز است، به طریق خیال دزدان خانۀ جانانند، چه کنند که جز دزدی نمی‌دانند، طرّاران یار فریبند، جز در کوچۀ یار از دست غم نگریزند، سِحر نمایان هندند.

خُلقشان جوانمردی است، طریقشان پارسایی و مردی است، در محل طاعت تواضع کنند، اولیا را به حضرت به شفاعت برند.

می‌سوزند و می‌سازند، می‌دانند و می‌باشند، ترنّم نوای دردشان، سماعِ‌ خوشِ‌ مزمار مُزیل گَردشان، به شهرود عشق نوای آشفته زنند؛ زیرا که بلبل دردشان در

عشق واله و جان بوالعجبشان به روی یار مایل است.

در راه جانان جان و دل بگدازند، تا کار جدایی براندازند، در کوچه یار مناجاتی باشند، در صومعۀ زهّاد خراباتی باشند، هر چند گویی نشنوند و در عشقِ‌ یار یک دم نغنوند، ملوکان زمانه را پیش ایشان قدم نیست؛ زیرا که عشق ایشان از ملک دو جهان کم نیست.

در طلب مشهود ازل خون‌های دیده بریزند، چرخ جز بار عشق ایشان نکشد، دهر در مجلس دردشان جز شربت غم نچشد، چون بگریند ابر بگرید، چون بنالند کوه بنالد، کاینات در میزان عشقشان سبکسار است.

آوه کنانِ‌ غمزده‌اند، مصیبت زدگان دلشده‌اند، خوردنشان مدد جان است، خفتنشان منهاج ایمان است.» ⁽¹⁾

آیا خدا برای بنده‌اش [ در همه امور ] کافی نیست ؟

آیا خداوندی که مستجمع جمیع صفات کمال است، کفایت کنندۀ عبد از جمیع شرور و مکاره نیست‌؟

عجیب این است که حضرت حق با علم به این که اگر گروهی را از مکاره و شداید برهاند در وقت راحت به غفلت دچار آیند و دست به معصیت زنند باز به دعا و درخواست آنان توجه نماید و بلا و مکاره را از آنان بگرداند.

صاحب اثر «فرج بعد از شدّت» می‌نویسد:

و هیچ دلیلی بر اعانت فریادخواهان و دستگیری پرگناهان و رهانیدن درماندگان بیش از آن نیست که در آیات قرآن کریم خود اعلام می‌کند از حال جمعی که به

ضرورت به نصرت او اعتصام نمودند و علم او بدان شامل بود که چون آن بلیّت مکشوف و آن بند مرفوع گردید، جز به کفران نعمت و ناسپاسی و حق ناشناسی مشغول نباشند و معهذا چون استغاثت بدو کردند دستگیری نمود و چون استعانت از او خواستند نصرت فرمود، چنانکه چند جایگه در تنزیل، بیان آن فرموده است. ⁽¹⁾

آیاتی دیگر در مصایب و مکاره و رفع آن

وَ اذا مَسَّ‌ الإْنْسانَ‌ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ‌ أوْقاعِداً أوْقائِماً فَلَمّا کَشَفْنا عَنْهُ‌ ضُرَّهُ‌ مَرَّ کَأنْ‌ لَمْ‌ یَدْعُنا إلی ضُرٍّ مَسَّهُ‌ کَذلِکَ‌ زُیِّنَ‌ لِلْمُسْرِفینَ‌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ‌» ⁽²⁾

و چون انسان را گزند و آسیبی رسد ، ما را [ در همۀ حالات ] به پهلو خوابیده یا نشسته یا ایستاده [ به یاری ] می‌خواند ، پس زمانی که گزند و آسیبش را برطرف کنیم ، آن چنان به راه ناسپاسی و گناه می‌رود که گویی هرگز ما را برای برطرف کردن گزند و آسیبی که به او رسیده [ به یاری ] نخوانده است ! ! این گونه برای اسراف کاران اعمالی که همواره انجام می‌دادند ، آراسته شده [ تا جایی که زشتی اعمالشان را نمی‌فهمند .

آری، این معنی را بدکاران هم می‌دانند که جز حضرت اللّه کسی را قدرت بر حل مشکلات و گشودن گره‌ها نیست.

شاعری در این زمینه چه زیبا سروده:

تَمَسَّکْ‌ بِحَبْلِ‌ اللّهِ‌ وَ اقْرَأْ کَلامَهُ‌ أَلَیْس بِکافٍ‌ عَبْدَهُ‌ اللّهُ‌ وَحْدَهُ‌ إذا کُنْتَ‌ تَخْشی مِحْنَةً‌ فَاعْتَصِمْ‌ بِهِ‌ هُوَ اللّهُ‌ بِالإْفْضالِ‌ یَعْصِمُ‌ عَبْدَهُ‌

به ریسمان حضرت اللّه چنگ بزن و گفتار جنابش را در قرآن بخوان که فرموده: آیا خداوند به تنهایی برای کفایت بنده‌اش از تمام شرور و مکاره کافی نیست‌؟

به هنگامی که از محنت و درد و غم و رنج و مصیبت بترسی، به حضرت او پناه ببر و به دامن عنایت او چنگ بزن که وجود مقدس حق با فضل و عنایتش بندۀ خود را پناه می‌دهد و از آفات و بلیّات حفظش می‌نماید.

قُلْ‌ مَنْ‌ یُنَجّیکُمْ‌ مِنْ‌ ظُلُماتِ‌ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ‌ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً‌ لَئِنْ‌ أنْجینا مِنْ‌ هذِهِ‌ لَنَکُونَنَّ‌ مِن‌الشّاکِرینَ‌ * قُلِ‌ اللّهُ‌ یُنْجیکُمْ‌ مِنْها وَ مِنْ‌ کُلِّ‌ کَرْبٍ‌ ثُمَّ‌ أنْتُمْ‌ تُشْرِکُونَ‌» ⁽¹⁾

بگو : چه کسی شما را از تاریکی‌هایِ‌ خشکی و دریا نجات می‌دهد ؟ در حالی که او را [ برای نجات خود ] از روی فروتنی و زاری و مخفیانه به کمک می‌طلبید ؛ [ و می‌گویید ] که اگر ما را از این [ تنگناها و مهلکه‌ها ] نجات دهد ، بی‌تردید از سپاس‌گزاران خواهیم بود . * بگو : خدا شما را از آن [ سختی‌ها ] و از هر اندوهی نجات می‌دهد ، باز شما به او شرک می‌ورزید [ و به ناسپاسی می‌گرایید .

أمَّنْ‌ یُجیبُ‌ الْمُضْطَرَّ إذا دَعاهُ‌ وَ یَکْشِفُ‌ السُّوءَ وَ یَجْعَلُکُمْ‌ خُلَفاءَ الأْرْضِ‌ ءَإلهٌ‌ مَعَ‌ اللّهِ‌ قَلیلاً ما تَذَکَّرونَ‌» ⁽²⁾

[ آیا آن شریکان انتخابی شما بهترند ] یا آن که وقتی درمانده‌ای او را بخواند اجابت می‌کند و آسیب و گرفتاریش را دفع می‌نماید ، و شما را جانشینان [ دیگران در روی ] زمین قرار می‌دهد ؟ آیا با خدا معبودی دیگر هست [ که شریک در قدرت و ربوبیت او باشد ؟ ! ] اندکی متذکّر و هوشیار می‌شوند.

وَ ذَاالنُّونِ‌ إذْ ذَهَبَ‌ مُغاضِباً فَظَنَّ‌ أنْ‌ لَنْ‌ نَقْدِرَ عَلَیْهِ‌ فَنادی فِی الظُّلُماتِ‌ أنْ‌ لا إلهَ‌ إلاّ أنْتَ‌ سُبْحانَکَ‌ إنّی کُنْتُ‌ مِنَ‌ الظّالِمینَ‌ * فَاسْتَجَبْنا لَهُ‌ وَ نَجَّیْناهُ‌ مِنَ‌ الْغَمِّ‌ وَ کَذلِکَ‌ نُنْجِی الْمُؤْمِنینَ‌» ⁽¹⁾

و صاحب ماهی [ حضرت یونس ] را [ یاد کن ] زمانی که خشمناک [ از میان قومش ] رفت و گمان کرد که ما [ زندگی را ] بر او تنگ نخواهیم گرفت ، پس در تاریکی‌ها [ ی شب ، زیر آب ، و دل ماهی ] ندا داد که معبودی جز تو نیست تو از هر عیب و نقصی منزّهی ، همانا من از ستمکارانم . * پس ندایش را اجابت کردیم و از اندوه نجاتش دادیم ؛ و این گونه مؤمنان را نجات می‌دهیم.

هله عاشقان بکوشید که چو جسم و جان نماند دلتان به چرخ پرّد چو بدن گران نماند

دل و جان به آب حکمت ز غبارها بشویید هله تا دو چشم حسرت سوی خاکدان نماند

نه که هر چه در جهانست نه که عشق جان آنست جز عشق هر چه بینی همه جاودان نماند

عدم تو همچو مشرق، اجل تو همچو مغرب سوی آسمان دیگر که به آسمان نماند

ره آسمان درونست، پرِ عشق را بجنبان پرِ عشق چون قوی شد غم نردبان نماند

تو مبین جهان ز بیرون که جهان درون دیده است چو دو دیده را ببستی ز جهان جهان نماند

دل تو مثال بام است و حواس ناودانها تو ز بام آب می‌خور که چو ناودان نماند

تو ز لوح دل فرو خوان بتمامی این غزل را منگر تو در زبانم که لب و زبان نماند

تن آدمی کمان و نَفَس و سخن چو تیرش چو برفت تیر و ترکش عمل کمان نماند

(مولوی)

مصایب و ابتلاهای انبیاء علیهم السلام

اشاره

آیات کتاب حق، ناطق به این معناست که تنها گره‌گشای مشکلات خداست و این انسان است که نباید از مکاره و مصایب هراسی به خودراه دهد بلکه باید بداند که مکاره و دردها و مشکلات و سختی‌ها، نردبان ترقی و عوامل رشد و کمالند، چیزی که هست باید به پیشگاه حریم حرم دوست دست دعا بردارد و از جناب او بخواهد که در حل مشکل به او کمک دهد که او حلاّل تمام مشکلات است، چنانکه در جملۀ اول آمد:

«یا مَنْ‌ تُحَلُّ‌ بِهِ‌ عُقَدُ الْمَکارِهِ‌»

قرآن مجید به ابتلا و مصیبت بعضی از انبیا اشاره دارد و به بیان این معنی در این زمینه می‌پردازد که آن پاکان سرباخته در راه محبوب، به وقت گرفتاری، به حضرت

دوست پناه برده و از قدرت حکیمانه و ارادۀ عادلانه‌اش درخواست نجات نمودند، آن معشوق عاشقان هم با حفظ‍‌ مصلحت و توجه به خیر دنیا و آخرت آنان، گره از کارشان گشود و از دریای غم به ساحل نجاتشان رهنمون گشت.

آدم و مکاره

آن وجود ذی‌جود چون به اغوای شیطان در معیّت همسرش حوّا به شجرۀ منهیّه نزدیک شد و قدم در گذرگاه خطرناک حرص گذارد، لباس بهشتی از وی گرفته شد و به امر حضرت ربّ‌ همراه همسرش به زمین هبوط‍‌ کرد.

در زمین به خاطر بی‌توجهی نسبت به امر حضرت ذوالاحسان و از دست دادن بهشت و عریان شدن از لباس کرامت و تاریکی درون و برگشتن رنگ چهره، به اندوهی سخت و دردی طاقت فرسا و رنجی عظیم و غصه‌ای ناگفتنی گرفتار شد. با توفیق خود حضرت محبوب و راهنمایی امین وحی، دست نیاز به درگاه بی‌نیاز برداشت و به پیشگاه مقدّس حضرت رب‌العزّه همی اغاثه و زاری و اصرار نمود.

«تا باری تعالی اغاثت او به لطف خفی و اعانت او به فرج قوی ارزانی داشت و ذکر مقامات و رفع درجات و کشف بلیّات او در چندین موضع از مصحف مجید مذکور گردانید.

و چون وجود او از مادر «کُنْ‌» متولد گشت، در مکتب وجودش به تعلّم:

وَ عَلَّمَ‌ آدَمَ‌ الأْسْماءَ کُلَّها» ⁽¹⁾

و خدا همۀ نام‌ها [ یِ‌ موجودات ] را به آدم آموخت.

مشغول گردانید و مسجود مقرّبان حضرتش کرد و جنّت عدن را تماشاگه او گردانید.

بعد از آن به افعالش مؤاخذه کرد و انگشت بر حرف او نهاد که:

اَلَمْ‌ أنْهَکُما عَنْ‌ تِلْکُما الشَّجَرَةِ‌» ⁽¹⁾

آیا من شما را از آن درخت نهی نکردم‌؟

پس از آن که به هشت بهشت آسوده بود، به غرامت آن ترک به ضرورت بهشت بِهِشت و به خاکدان دنیا هبوط‍‌ کرد و به فراق جنّت و هجر حوّا مبتلا گشت و به خجالت گناهکاری درمانده شد و دویست سال به نوحه و نالۀ:

رَبَّنا ظَلَمْنا أنْفُسَنا» ⁽²⁾

پروردگارا ! ما بر خود ستم ورزیدیم.

روزگار گذاشت و هر لحظه دلش پرخون‌تر و غمش روز افزون‌تر بود تا ارحم الراحمین به تضرّع و دموع و استکانت و خضوع او ببخشید و خلعت:

فَتَلَقَّی‌ ءَادَمُ‌ مِن رَّبِّهِ‌کَلِمَتٍ‌ فَتابَ‌ عَلَیْهِ‌ إنَّهُ‌ هُوَ التَّوابُ‌ الرَّحیمُ‌» ⁽³⁾

پس آدم کلماتی را [ مانند کلمۀ استغفار و توسّل به اهل بیت : که مایۀ توبه و بازگشت بود ] از سوی پروردگارش دریافت کرد و [ پروردگار ] توبه‌اش را پذیرفت ؛ زیرا او بسیار توبه‌پذیر و مهربان است.

در گردن او انداخت و محنتش را به نعمت مبدّل گردانید و حوّا را به او رسانید.

پس آدم اول کسی بود که دعا کرد و اجابت آمد و استغاثت کرد و اعانت یافت و غمش به شادمانی و سختیش به آسانی بدل گشت و به تجدید نِعَم و ازالت نِقَم از حضرت قِدَم مخصوص و ممتاز گشت.

او رحیمی و پادشاهی است که چون از وی رحمت طلبند بخشایش فرماید و

چون نعمت خواهند ارزانی دارد.» ⁽¹⁾

نوح و مکاره

جناب نوح نهصد و پنجاه سال مردم را به توحید و اعمال صالحه و اخلاق حسنه دعوت کرد. ⁽²⁾او می‌خواست مردم را از آلودگی‌ها برهاند و به حسنات آراسته نماید و خیر دنیا و آخرت مردم را تضمین کند.

او از ابتدای بعثت و رسالتش تا نهصد و پنجاه سال همراه با انواع مشکلات و مشقّات و مکاره و مصایب مردم را به فضیلت دعوت و از رذیلت نهی فرمود.

از مردم زمان عدّه‌ای بسیار کم به او ایمان آورده و دعوتش را پذیرفته، رسالتش را تصدیق کردند. اما آنان که خداوند مُهر بر دلهایشان نهاده بود و قلم ازل شقوت را بر ایشان ثبت کرده بود ایمان نیاورده و هدایت نشدند.

بیشتر آنان از طبقۀ اول و دوم جمعیت بودند که در میان قوم و ملّت موقعیت و مقامی داشتند. اینان نه تنها به وی ایمان نیاوردند بلکه کارشکنی هم می‌کردند و در آخر کار آشکارا او را استهزا نموده طرز فکر او را سفیهانه خوانده می‌گفتند:

«تو بشری مانند ما هستی، اگر خدا می‌خواست رسولی نزد ما بفرستد فرشته‌ای انتخاب می‌کرد و در آن صورت ما هم به گفته‌هایش گوش فرا داده و دعوتش را می‌پذیرفتیم. علاوه اگر دعوت تو حق بود یک مشت اراذل و اوباش و صاحبان مشاغل پست و فاقد افکار پخته که اقبال و ادبار و ردّ و قبولشان کورکورانه و بدون تحقیق است، به قبول دعوتت بر ما سبقت نمی‌گرفتند بلکه ما مردم فَطِن و با فراست و صاحبان اذهان صاف و افکار روشن پیشدستی کرده و به ایمان به تو و

اقتدا به هدایتت از آنان سبقت می‌جستیم.»

آنگاه در جدال خود لجاجت و پافشاری کرده گفتند:

«ما هرگز برای تو و یارانت فضیلتی بر خود نمی‌بینیم، نه در عقل و درایت و نه در دوراندیشی و تشخیص و رعایت مصالح و نه در شناختن معاد و سرانجام گردون گردان، بلکه ما تو و یارانت را مردمی دروغگو می‌شناسیم.»

نوح علیه السلام بدون این که سفاهت ایشان حوصله‌اش را به سر آورد و یا روش و رأی و اندیشۀ او را از آنچه بود تغییر داده باشد، در جوابشان فرمود:

«به من انصاف دهید آیا اگر من بر صدق دعوایم از ناحیۀ خدا دارای حجت باشم و خداوند مرا مشمول رحمت و فضل خود کرده باشد و لکن شما در اشتباه بوده و راه حق را گم کرده باشید و بخواهید آفتاب را با دست‌های خود مستور سازید و ستارگان را کور کنید، راستی بگویید آیا می‌توانم با این حال رسالت خود را بر شما تحمیل نموده و شما را به ایمان مجبور سازیم»؟

گفتند: «ای نوح! اگر مقصودت از ایمان آوردن ما هدایت ماست و می‌خواهی که ما یاریت کرده مزید بر شوکتت شویم، باید نخست اراذل و اوباشی را که دوروبرت را گرفته‌اند از خود دور ساخته و از یاریشان چشم بپوشی، چون ما طاقت این را نداریم که خود را همدوش ایشان نموده و همکاریشان کنیم، حتی حاضر نیستیم در ایمان آوردن به تو قرین ایشان باشیم؛ چطور دینی را بپذیریم که میانۀ اشراف و سفلگان و شاه و گدا فرقی نمی‌گذارد»؟!

نوح علیه السلام در پاسخ گفت: «دعوت من عمومی و برای همۀ طبقات شماست و در این دعوت فرقی میانۀ افراد روشن فکر و بی‌سواد، وافراد سرشناس و دورافتادگان و مردمان توانگر و تهیدستان و رؤسا و مرئوسین نیست، بپذیرم که درخواست شما را پذیرفته و منظور شما را تأمین کرده، این دسته از مردم را از خود طرد نمودم، آن وقت در نشر دین و تأیید رسالتم به چه کسانی اعتماد کنم‌؟ به شما که همه در فکر

لذّات ناپایدار دنیایید؟ من تا یاد دارم همواره از ایشان یاری و مددکاری دیده‌ام و از شما خذلان و شانه خالی کردن، از ایشان پذیرفتن دعوت و از شما انکار و لجاجت، علاوه به این که این طائفه دین مرا بپا داشته‌اند، اگر من ترکشان گویم و از من نزد خدای تعالی شکایت برده و با من به محاجّه برخیزند و بگویند که تو زحمات و خیر ما را کفران نموده و نیکی‌های ما را نادیده گرفتی، من چه جوابی خواهم داشت‌؟ به راستی شما مردمی نادانید.»

وقتی این گفتگوها در میان نوح و قومش شدت یافت و زمینۀ بحث و جدل توسعه پیدا کرد، مردم از وی به ستوه آمده و سینه‌ها تنگ شده گفتند:

«ای نوح! تو با ما به جدال برخاستی و در جدالت زیاد اصرار کردی و از حد گذراندی، اگر واقعاً راست می‌گویی کار را یکسره کن و آن عذابی که ما را از آن بیم می‌دهی حاضر ساز.»

نوح در جواب گفت: «شما خود نفهمی را از حد گذرانیده و حماقت را به منتها درجه رسانیده‌اید، آخر مگر اختیار عذاب خدا به دست من است که یا آن را بیاورم و یا از آمدنش جلوگیرم‌؟ آیا من جز بشری هستم که خداوندم به من وحی می‌فرستد؟ اختیار عذاب به دست معبود شماست و معبود من و شما یکی است و من مأمور ابلاغ پیام‌های اویم و به ثواب او شما را بشارت و از عذابش بیمتان می‌دهم، اگر تا حال این معنا را نفهمیده‌اید؛ اکنون بدانید که بازگشت هر چیزی به سوی خداست، اگر او بخواهد هدایتتان می‌کند و اگر بخواهد آن عذابی که از من مطالبه‌اش می‌کنید بر شما نازل خواهد ساخت و چنانچه صلاح بداند عذاب را تأخیر انداخته و شما را مهلت می‌دهد تا عقاب روز رستاخیزتان را بیفزاید و بدبختی و خواریتان را عمیق‌تر سازد.» ⁽¹⁾

استقامت در برابر اذیّت و نیروی غیر عادی در مبارزه ارزانی داشته است، همچنانکه دامنۀ همّت و آرزوهاشان را نیز وسعت داده تا بعد از آمدن ایشان دیگر حجتی برای مردم باقی نماند و کفار عذری نداشته باشند.

نوح علیه السلام که از انبیای اولوالعزم و قویّ‌ الاراده بود، به همین جهت نهصد و پنجاه سال آزار قوم و استهزای ایشان را به امید رسیدن به هدف مقدس خویش تحمّل نمود ولکن روز به روز مردم بر لجاج و طغیان خود می‌افزودند و دعوتش در ایشان جز نفرت اثر نمی‌گذارد، تا رفته رفته رشتۀ امیدش سست گشته، به ناچار به درگاه خداوند شکایت برد و از او یاری و راه چاره طلب کرد، خداوند به وی وحی فرستاد که:

وَ أُوحِیَ‌ إِلَی‌ نُوحٍ‌ أنَّهُ‌ لَنْ‌ یُؤْمِنَ‌ مِنْ‌ قَوْمِکَ‌ إلاَّ مَنْ‌ قَدْ آمَنَ‌ فَلا تَبْتَئِسْ‌ بِما کانُوا یَفْعَلُونَ‌» ⁽¹⁾

و به نوح وحی شد که از قوم تو جز کسانی که [ تاکنون ] ایمان آورده‌اند ، هرگز کسی ایمان نخواهد آورد ؛ بنابراین از کارهایی که همواره [ بر ضد حق ] انجام می‌دادند ، اندوهگین مباش.

نوح چون دانست که قلم قضا بر کفر ایشان رانده شده و خداوند مُهر بر دلهاشان نهاده و هیچ امیدی به ایمان آوردنشان نیست و دیگر در برابر برهان او خاضع نخواهند شد، عرضه داشت:

وَ قالَ‌ نُوحٌ‌ رَبِّ‌ لاتَذَرْ عَلَی الأْرْضِ‌ مِنَ‌ الْکافِرینَ‌ دَیّاراً * إنَّکَ‌ إنْ‌ تَذَرْهُمْ‌ یُضِلُّوا عِبادَکَ‌ وَ لایَلِدُوا إلاَّ فاجِراً کَفّاراً» ⁽²⁾

و نوح گفت : پروردگارا ! هیچ یک از کافران را بر روی زمین باقی مگذار *

که اگر آنان را باقی گذاری ، بندگانت را گمراه می‌کنند و جز نسلی بدکار و ناسپاس زاد و ولد نمی‌کنند.

خداوند مهربان به مشکلات و مکاره نوح پس از دعا و استغاثه‌اش پایان داد و نفرینش را دربارۀ قوم محقق ساخت و با فرستادن طوفان، مولّدان بلا و مکاره را غرق کرد و نوح و مردم مؤمن را از بلا و همّ‌ و غم نجات بخشید.» ⁽¹⁾

ابراهیم و مکاره

آن بزرگ مرد الهی و وجود ملکوتی، در میان مردمی می‌زیست که دچار بت‌تراشی و بت‌پرستی بودند و فرهنگ طاغوت خطرناکی چون نمرود بر آنان حکومت داشت. او که از ابتدا قلب و روح پاکش در مدار با عظمت توحید می‌گشت، از برخورد با اعمال و اخلاق قوم زمان حتی نزدیکانش رنج می‌برد.

او می‌خواست مردم را از تحمیلات هوای نفسی و حکومت نمرودیان نجات دهد و دست قلب مردم را از بت‌پرستی کوتاه کند و به حبل الهی و دین توحیدی متصل نماید. او از این که مردم دچار اغیار و نامحرمان و کاهنان و خرافاتیان بودند و بر اساس اندیشه‌های انحرافی زندگی می‌کردند در عذاب سخت روحی بود.

او در یک روز معیّن که تمام مردم شهر به مناسبتی به صحرا و دشت رفته بودند وارد بتکدۀ شهر شد و پس از این که دید بت‌ها جواب او را نمی‌دهند، با تبری که در دست داشت تمام خدایان قلاّبی و معبودهای باطل را درهم شکست و تبر را به گردن بت بزرگ گذاشت و سپس با خوشحالی از این که در راه حضرت حق به مجاهده برخاسته به خانۀ خود روان شد.

او منتظر ماند تا ملّت جاهل و طاغوتی در برابر آن حادثه چه عکس العملی از

خود نشان می‌دهند.

قوم تیره‌روز و عمله‌های شیطانی نمرود، از صحرا برگشتند و خود را با سرنگونی و از بین رفتن بت‌ها رو به رو دیدند. غریو و فریاد از آن مردم بی‌خبر برخاست و هر کس از مسبّب حادثه جویا شد. تنی چند فریاد کشیدند این برنامه جز عمل جوانی به نام ابراهیم نیست که دائماً از خدایان ما بیزاری می‌جست و آنها را پست و خوار و بیکاره به حساب می‌آورد:

قالُوا سَمِعْنا فَتیً‌ یَذْکُرُهُمْ‌ یُقالُ‌ لَهُ‌ إبْراهیمُ‌» ⁽¹⁾

گفتند : از جوانی شنیدیم که از بتان ما [ به عنوان عناصری بی‌اثر و بی‌اختیار ] یاد می‌کرد که به او ابراهیم می‌گویند.

چون بر مردم شهر مسلّم شد که این حادثه را حادثه‌آفرینی به نام ابراهیم است، همه با هم احضارش را خواستار و قبل از این که دستگیر شود؛ حکم اعدامش را صادر کردند. دژخیمان نمرودی وی را دستگیر کرده و بدینگونه محاکمه‌اش را شروع کردند:

قالُوا ءَأنْتَ‌ فَعَلْتَ‌ هذا بِآلهَتِنا یا إبْراهیمُ‌» ⁽²⁾

گفتند : ای ابراهیم ! آیا تو با معبودان ما چنین کرده‌ای‌؟

ابراهیم که زمینه را در این سؤال برای توجه دادن مردم به بطلان بت‌پرستی آماده دید، جهت سخن را برگردانده و پاسخی به مردم داد که انتظارش را نداشتند و آن این بود:

قَالَ‌ بَلْ‌ فَعَلَهُ‌ کَبیرُهُمْ‌ هذا فَاسْئَلُوهُمْ‌ إنْ‌ کانُوا یَنْطِقُونَ‌» ⁽³⁾

گفت : بلکه [ سالم ماندن بزرگشان نشان می‌دهد که ] بزرگشان این کار را انجام داده است ؛ پس اگر سخن می‌گویند ، از خودشان بپرسید.

این پتک محکمی بود که بر سر آن غافلان زد، آنان را سر در گریبان کرد و به حیرت دچار ساخت، جواب صحیحی در برابر گفتار ابراهیم نیافتند، تنها سخنی که در پاسخ او گفتند این بود: ای ابراهیم! برای تو روشن است که این بت‌ها سؤالی را جواب نمی‌دهند، چگونه از ما می‌خواهی از آنان بر این مسأله گواهی بخواهیم‌؟ آنان بعد از این که اعتراف کردند بت‌ها هیچکاره‌اند ولی باز بر باطل خود پافشاری دارند، آنان را سرزنش کرد:

قَالَ‌ افَتَعْبُدُونَ‌ مِنْ‌ دُونِ‌ اللّهِ‌ ما لایَنْفَعُکُمْ‌ شَیْئاً وَ لا یَضُرُّکُمْ‌ * افٍّ‌ لَکُمْ‌ وَ لما تَعْبُدُونَ‌ مِنْ‌ دُونِ‌ اللّهِ‌ أفَلا تَعْقِلُونَ‌» ⁽¹⁾

گفت : [ با توجه به این حقیقت ] آیا به جای خدا چیزهایی را می‌پرستید که هیچ سود و زیانی به شما نمی‌رسانند؟! * اف بر شما و بر آنچه به جای خدا می‌پرستید ؛ پس آیا نمی‌اندیشید؟

احتجاج ابراهیم و دلایل دندان شکنش بر قلب سنگین و سخت آن مردم لجوج و متعصب در باطل اثر نکرد، منطق را کنار گذاشته و به زور متوسل شدند، یکجا اینچنین که قرآن حکایت فرموده حکم کردند:

فَما کانَ‌ جَوابَ‌ قَوْمِهِ‌ إلاّ أنْ‌ قالُوا اقْتُلُوهُ‌ أوْحَرِّقُوهُ‌ فَأنْجَاهُ‌ اللّهُ‌ مِنَ‌ النّارِ إنَّ‌ فی ذلِکَ‌ لآَیاتٍ‌ لِقَوْمٍ‌ یُؤْمِنُونَ‌» ⁽²⁾

پس جواب قوم ابراهیم جز این نبود که گفتند : او را بکشید یا بسوزانیدش .

پس خدا او را از آن آتش رهایی بخشید ، مسلماً در این [ حادثه ] برای مردمی که ایمان دارند ، عبرت‌هاست.

آن تیره روزان تا جایی که توانستند وسایل آتش افروزی فراهم کردند و برای آتش افروختن محوطۀ بزرگی را آماده نمودند، سپس آن انسان الهی را در منجنیق قرار داده و به داخل آتش پرتاب کردند. ذات اقدس حضرت ربّ‌ العزّه به آتش خطاب کرد:

قُلْنَا یا نارُ کُونی بَرْداً وَ سَلاماً عَلی إبْراهیمَ‌» ⁽¹⁾

پس او را در آتش افکندند ] گفتیم : ای آتش ! برابر ابراهیم سرد و بی‌آسیب باش!

و چنین بود که خداوند مهربان بندۀ عزیزش را از کید خائنان و مکر مکّاران نجات بخشید و گره از مشکل او باز کرد.

ما رند و خراباتی و دیوانه و مستیم پوشیده چه گوییم همینیم که هستیم

زان باده که در روز ازل قسمت ما شد پیداست که تا شامِ‌ ابد سرخوش و مستیم

آواز الَست آمد و گفتیم بَلی را زان گفته بلاکش همه از عهد الستیم

دوشینه شکستیم به یک توبه دو صد جام امروز به یک جام دوصد توبه شکستیم

یکباره ز هر سلسله پیوند بریدیم دل تا که به زنجیر سر زلف تو بستیم

بگذشته ز سر پا به ره عشق نهادیم برخاسته از جان به غم یار نشستیم

در دست سر رشتۀ تجرید گرفتیم خود سلسلۀ عالم تقیید گسستیم

در نقطۀ وحدت سر تسلیم نهادیم وز دایرۀ کثرت موهوم برستیم

ایّوب و مکاره

در ملکوت عالم، سخن در این مسأله بود که امروز در روی زمین، در محراب عبادت و عرصه‌گاه شکر بهتر از ایوب نیست. شب او شب عبادت و روزش روز تعلیم معارف الهیه و دستگیری از مستمندان و دواکردن درد دردمندان است.

ابلیس که در آن زمان از گفتگوی فرشتگان با خبر می‌شد، پس از شنیدن تمجید ایوب از کَروبیان عالم ملکوت، تصمیم گرفت در عبادت و حال ایوب ایجاد اخلال کند، اما خود را در برابر آن بندۀ مخلص حق عاجز دید، از این جهت به حضرت ربّ‌ العزّه عرضه داشت:

ایوب از روی میل و اراده اشتغال به عبادت ندارد بلکه به خاطر آن ثروت و مکنت و اعتباری است که به او مرحمت کرده‌ای و این عبادت به طمع حفظ‍‌ ثروت و دام‌ها و کشتزارها و زن و فرزندان اوست، البته این همه نعمت به دست شخصی چون ایوب اقتضای این همه عبادت و شکرگزاری را دارد، او در وحشت است که نعمت‌ها از او سلب شود، بنابراین عبادتش از روی میل و طمع است نه اخلاص و ارادت. خداوند به ابلیس فرمود: عبادت بندۀ من از روی خلوص و عشق به من است و هیچ کدام از این نعمت‌ها محرک او در عبادت و بندگی نیست.

ثروت و مکنت، دام و دامداری، کشت و کشاورزی، غلامان و کارگران، همه و همه از ایوب گرفته شد. چون خبر از بین رفتن این همه نعمت بدو رسید گفت:

امانتی نزد من بود به صاحبش برگشت. بعد از آن فرزندانش در حادثه‌ای سخت و سهمگین جان دادند. چون خبر به او رسید گفت: حمد می‌کنم خدای را به هنگامی که اولاد عنایت کرد و هنگامی که از من گرفت. سپس سلامتی بدنش از وی سلب شد، آن مرد الهی به جرگۀ بیماران و زمین‌گیران پیوست اما به ایمان و عشقش نسبت به حضرت حق افزوده شد و شکر و شکرگزاریش اضافه گشت.

مدّت‌ها این برنامه‌های عجیب گذشت، او با تواضع و فروتنی و خضوع و خشوع

به درگاه حضرت محبوب عرضه داشت:

وَ أَیُّوبَ‌ إِذْ نَادَی‌ رَبَّهُ‌ أنّی مَسَّنِیَ‌ الضُّرُّ وَ أنْتَ‌ أرْحَمُ‌ الّراحِمینَ‌ * فَاسْتَجَبْنالَهُ‌ فَکَشَفْنا ما بِهِ‌ مِنْ‌ ضُرٍّ وَ آتَیْناهُ‌ أهْلَهُ‌ وَ مِثْلَهُمْ‌ مَعَهُمْ‌ رَحْمَةً‌ مِنْ‌ عِنْدِنا وَ ذِکْری‌ لِلْعابِدینَ‌» ⁽¹⁾

و ایوب را [ یاد کن ] هنگامی که پروردگارش را ندا داد که مرا آسیب و سختی رسیده و تو مهربان‌ترین مهربانانی . * پس ندایش را اجابت کردیم و آنچه از آسیب و سختی به او بود برطرف نمودیم ، و خانواده‌اش را [ که در حادثه‌ها از دستش رفته بودند ] و مانندشان را همراه با آنان به او عطا کردیم که رحمتی از سوی ما و مایۀ پند و تذکری برای عبادت کنندگان بود.

او سال‌ها دچار سخت‌ترین مشکلات بود و این مشکلات و سختی‌ها دُرّ ایمان و اخلاص وی را آبدیده‌تر کرد، آنگاه که از امتحان الهی سرفراز بیرون آمد خداوند مهربان گره از مشکلاتش گشود و وی را به نعمت بیشتر و عنایت برتر مخصوص گردانید.

مقام عبودیّت آن بنده راست که راضی به تقدیر و حکم قضاست

اگر بنده شد قابل وصل دوست نشان وصالش ورود بلاست

بود وصل پروانه در سوختن از آن رو که او را بقا در فناست

مقرّب نگردد در این ره کسی که با حبّ‌ دنیای دون مبتلاست

چنین گفت پروردگار مجید که کمتر ز بال مگس این سراست

جهان، سجنِ‌ مؤمنِ‌ بهشتِ‌ عدو به فرمودۀ سیّد اولیاست

به درگاه حق عبد صالح کسی است که اندر بلا اهل سِلم و رضاست

(واحدی)

موسی و مکاره

داستان ولادت حضرت موسی علیه السلام و بلایی که مادرِ آن جناب در جنب دستگاه فرعون کشید داستان ساده‌ای نیست. تعقیبی که مأموران دژخیم فرعون خانه به خانه جهت نوزادان پسر برای جلوگیری کردن از رشد موسی داشتند، هر لحظه برای مادر موسی دردی جانکاه و رنجی عظیم بود. تا به او الهام شد که طفل را شیر دهد، یا وی را در دامن دریا رها کند و از این مسأله ترس و اندوهی به خود راه ندهد که طفل با رسیدن به مقام نبوت به او برمی‌گردد!

وَ اوْحَیْنا إلی امِّ‌ مُوسی أنْ‌ ارْضِعیهِ‌ فَإذا خِفْتِ‌ عَلَیْهِ‌ فَألْقِیهِ‌ فِی الْیَمِّ‌ وَ لاتَخافی وَ لاتَحْزَنی إنّا رادُّوهُ‌ إلَیْکِ‌ وَ جاعِلُوهُ‌ مِنَ‌ الْمُرْسَلینَ‌» ⁽¹⁾

و به مادر موسی الهام کردیم که او را شیر بده ، پس هنگامی که [ از سوی فرعونیان ] بر او بترسی به دریایش انداز ، و مترس و غمگین مباش که ما حتماً او را به تو باز می‌گردانیم ، و او را از پیامبران قرار می‌دهیم.

طفل در برابر دیدگان مادر به امواج دریا سپرده شد. آب خروشان جعبۀ حامل امانت حق را مستقیماً به دربار فرعون برد و در آغوش دشمن قرار داد. مادر از لحظۀ افتادن طفل به دریا تا رسیدن به فرعون، در عین تکیه به حضرت محبوب، در رنجی سخت بود. خداوند مهربان با قرار دادن مهر شدیدی از کودک در قلب دشمن، هم زمینۀ رشد کودک را فراهم ساخت و هم مادر طفل را از دریای غم و اندوه نجات داد.

خداوند در سورۀ قصص می‌فرماید:

«چون فرعون به سعایت مردم قصد قتل آن طفل را نمود، همسرش به او گفت:

این کودک را نکشید که مایۀ نشاط‍‌ دل و نور دیدۀ من و تو باشد و در خدمت ما

سودمند افتد یا وی را به فرزندی خود قبول کنیم. و آنان از حقیقت حال بی‌خبر بودند.

صبحگاه مادر موسی قلبش از هر چه جز توجّه به موسی فارغ بود، به اندازه‌ای غم و اندوه دلش را فراگرفت که اگر ما دلش را بر جای نگه نمی‌داشتیم تا ایمانش برقرار بماند، نزدیک بود راز درونش را آشکار سازد.

آنگاه مادر موسی به خواهر گفت که از پی موسی بیرون شو، خواهر همه جا رفت تا گذرش به دربار فرعون افتاد، موسی را از دور دید و شناخت ولی آل فرعون او را نشناختند.

و ما شیر هر دایه‌ای را بر آن کودک حرام کردیم و آل فرعون با عشق پرشوری که به کودک داشتند در پی دایه‌ای که موسی سینه‌اش را بگیرد بودند ولی طفل سینۀ هیچ زنی را نمی‌گرفت!

در آن حال خواهر گفت: آیا مایلید من شما را به خانواده‌ای رهنمون شوم که دایۀ این طفل شوند و وی را به مهربانی تربیت کند؟

بدین وسیله کودک را به آغوش مادر بازگردانیدیم تا دیده‌اش به جمال عزیزش روشن شود و حزن و اندوهش برطرف گردد و به طور یقین برایش روشن شود که وعدۀ خدا ثابت و پابرجاست ولی اکثر مردم از این حقیقت بی‌خبرند.» ⁽¹⁾

او نزدیک به ده سال در وادی مدین به چوپانی به سر برد و سرانجام با دختر با کرامت شعیب ازدواج کرد و آنگاه برای دیدار با اقوام از شعیب اجازه خواست که

رهسپار دیار مصر گردد.

آن حضرت در مسیر حرکت به سوی مصر در وادی سینا به منطقۀ نور قدم گذاشت و به شرف رسالت و نبوت آنهم در مقام اولوالعزمی از جانب حضرت ربّ‌ العزّه مشرّف و مفتخر شد.

آری، پس از تحمّل آن همه مشکلات و مصایب و سختی‌ها، گِلیم‌پوش بیابانی کلیم‌اللّه از کار درآمد. وجود مقدس موسی علیه السلام سال‌ها با فرعون و فرعونیان و قارون و قارونیان و سامری و سامریان در پیکار و مبارزۀ سخت بود و آن همه را برای خاطر تداوم فرهنگ حق تحمّل نمود تا سرانجام به پیروزی بر دشمنان و فلاح و رستگاری در آخرت دست یافت.

ای آن که گشته‌ای به غم و رنج مبتلا آید فرح، مباش تو نومید از خدا

غم گر چه بی شمار بود شادی از پس است شدت اگر چه دیر بماند شود رجا

شب گرچه دیر باز بود هم رسد به صبح روز ار چه میغ ناک بود هم دهد ضیا

آمد شفا و صحّت اندر پس مرض باشد بهار خرّم اندر پس شِتا

بر هر صفت که هست جهان را ثبات نیست هر مال را که هست بود در عقب فنا

شادیّ‌، و غم، عطا و بلا، صحّت و مرض اقبال و مدبریّ‌ و کراهیّت و رضا

هر یک به ضد خویش شود عاقبت بدل هر حال را که هست بود بی‌شک انتها

هر چیز را چو عاقبتش ضد آن شود غم به زشادمانی و درویشی از غنا

آدم فراق جنّت و حوّا کشید از آن مخصوص گشت زود به تشریف اجتبا

هر چند نوح نوحه‌گری کرد مدتی وز قوم خویش دید بسی رنج و ابتلا

هم عاقبت به کام دل خویششان بدید در آب غرقه گشته به آتش شده سزا

نی بر خلیل آتش سوزان بهشت گشت‌؟ بهر ذبیح نی ز بهشت آمد آن فدا؟

یونس به بطن ماهی اگر ماند مدتی شد مستجاب دعوت و شد حاجتش روا

یوسف به چاه و به زندانش گر خواره‌ای کشید آخر عزیز مصر شد و گشت پادشا

مکاره یعقوب و یوسف

یعقوب نزدیک به چهل سال در آتش فراق عزیزش سوخت و پسر پس از جدا شدن از دامن مهر پدر دچار بی‌رحمی برادران، تاریکی چاه، بی‌رغبتی کاروان، فروخته شدن به دراهم معدوده، گرفتار شدن به چنگال عفریت هوای نفس زن درباری و محکوم شدن به زندان بلند مدت، همراه آزار و شکنجه شد.

فرزند دلبند یعقوب تمام آن مصایب سهمگین و شکنجه‌های طاقت فرسا را محض عشق حق تحمّل کرد و با یک جهان سرافرازی از آن امتحانات و ابتلائات قبول و مقبول بیرون آمد تا جایی که خداوند عزیز نقطه به نقطۀ زندگی و حیات و

اعمال و اخلاق و گفتارش را سرمشق جهانیان قرار داد و در قرآن از زندگی آن حضرت به عنوان نیکوترین داستان یاد فرمود.

انبیای خدا از آدم تا خاتم و اولیای الهی از امم گذشته تا امت اسلامی، همه و همه دچار مکاره سنگین و ابتلائات سخت شدند ولی با توجّه و توکّل به حضرت محبوب، کرامت انسانی خود و آیین و فرهنگ حضرت حق را از دستبرد حوادث حفظ‍‌ کردند و در کمال سربلندی و افتخار به کسب سعادت دنیا و آخرت نایل شدند که:

فَإِنَّ‌ مَعَ‌ الْعُسْرِ یُسْراً* إنَّ‌ مَعَ‌ العُسْرِ یُسْراً» ⁽¹⁾

بی‌تردید با دشواری آسانی است . * [ آری ] بی‌تردید با دشواری آسانی است.

در این زمینه حضرت سجّاد علیه السلام فرمود:

«یَا مَنْ‌ تُحَلُّ‌ بِهِ‌ عُقَدُ الْمَکَارِهِ‌ وَ یَا مَنْ‌ یُفْثَأُ بِهِ‌ حَدُّ الشَّدَائِدِ»

رفتن ز درت کار من دل نگران نیست گر کشته شوم خونم از آن کوی روان نیست

باتیر بلا چون هدفم روی گشاده گر کوه شود درد غم عشق گران نیست

حال من بی‌برگ و نوا را چه شناسد آن سرو که آگاه ز تاراج خزان نیست

رسوایی ما را ز کفن پرده شناسد گر شمع به فانوس رود باز نهان نیست

شمشیر تو خوب است که بی‌خواست برآید فیضی نرساند به دل آبی که روان نیست

طالع مددی گر نکند کی به کف آیی بی یاری کس تیر در آغوش کمان نیست

(کلیم کاشانی)

حقیقت بلا در کلام بهاء الدین ولد

در «معارف بهاءولد» آمده است که:

«سؤال کرد که دوستان را چندین بلا چگونه می‌دهد که: أشَدُّ الْبَلاءِ عَلَی الأْنْبیاءِ» ⁽¹⁾

باز تن چون از حساب مردگان است، شادی را سزاوار نبود و دل چون موضع دریافت است شادی نصیب او بود. باز آن همه باز گونگی از اهل دنیاست که ایشان شادی را به تن آرند و غم را به دل نهند، اما آن دلق‌پوش مخلص را بینی که دل را چو بستان خندان دارد.

آری، هماره دیوار بستان دژم باشد، یعنی دیوار کالبد ظاهر اهل دنیا روشن و تازه چو برف باشد و در زیر همه شکوفه‌ها فسرده باشد. اما دل چو جای دریافت است، چون به خوشی آن جهانی‌اش صرف کردی رنج کجا باشد او را؟ از ملک همّت که دارد ننگ آیدش که اندیشۀ ملوک دنیا به خاطرش آید.

بدانکه اخلاص دو بال دارد و هر دوبالش را پرهاست، یک پرش محبّت است بر پنج نماز و یکی روزه داشتن و زکات دادن و برعیال خود نفقۀ راست داشتن و غیر آن از فروض. و آن یکی بال دیگر پرها دارد، یکی دشمن داشتن اهل کفر و ناساختن با اهل معصیت و نهی منکر کردن و قتال کافران کردن.» ⁽¹⁾

توبه و رفع مکاره

اشاره

مکاره‌ای که بر اثر گناه و معصیت به انسان هجوم می‌کند گره‌اش با توبه و انابه و توجه به حضرت حق بدون شک قابل گشوده شدن است.

قُلْ‌ یا عِبادِیَ‌ الَّذینَ‌ أسْرَفُوا عَلی أنْفُسِهِمْ‌ لا تَقْنَطُوا مِنْ‌ رَحْمَةِ‌ اللّهِ‌ إنَّ‌ اللّهَ‌ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ‌ جَمیعاً إنَّهُ‌ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ‌» ⁽²⁾

«بگو : ای بندگان من که [ با ارتکاب گناه ] بر خود زیاده روی کردید ! از رحمت خدا نومید نشوید ، یقیناً خدا همۀ گناهان را می‌آمرزد ؛ زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است.»

توبه علاج سختی ها و بلاها

در تایخ آمده است که:

بعضی از گناه‌کاران مانند متخلفان و فراریان از جنگ تبوک به پیامبر صلی الله علیه و آله اصرار داشتند که توبه آنها را بپذیرد ولی خداوند اشاره می‌فرماید که پذیرش توبه مخصوص ماست:

أَلَمْ‌ یَعْلَمُواْ أَنَّ‌ اللَّهَ‌ هُوَ یَقْبَلُ‌ التَّوْبَةَ‌ عَنْ‌ عِبَادِهِ‌ وَ یَأْخُذُ الصَّدَقَتِ‌ وَ أَنَّ‌ اللَّهَ‌

هُوَ التَّوَّابُ‌ الرَّحِیمُ‌» ⁽¹⁾

آیا ندانسته‌اند که فقط‍‌ خداست که از بندگانش توبه را می‌پذیرد و صدقات را دریافت می‌کند ؟ و یقیناً خداست که بسیار توبه‌پذیر و مهربان است .

نه تنها پذیرندۀ توبه اوست، بلکه زکات یا صدقات دیگری که به عنوان کفّاره گناه و تقرب به پروردگار می‌دهند را نیز خدا دریافت می‌کند. پوزش خواهی از خدا تنها پشیمانی از گناه نیست بلکه باید همراه با اصلاح و جبران گذشته نیز باشد و روح از آلودگی به گناه و فساد با عمل صالح و خیر شستشو شود تا پاکی نخستین و فطری خود را بازیابد.

وَإِذَا جَآءَکَ‌ الَّذِینَ‌ یُؤْمِنُونَ‌ بَِایَتِنَا فَقُلْ‌ سَلَمٌ‌ عَلَیْکُمْ‌ کَتَبَ‌ رَبُّکُمْ‌ عَلَی‌ نَفْسِهِ‌ الرَّحْمَةَ‌ أَنَّهُ‌ مَنْ‌ عَمِلَ‌ مِنکُمْ‌ سُوءَاً بِجَهَلَةٍ‌ ثُمَّ‌ تَابَ‌ مِن بَعْدِهِ‌وَأَصْلَحَ‌ فَأَنَّهُ‌ غَفُورٌ رَّحِیمٌ‌» ⁽²⁾

و هرگاه کسانی که به آیات ما ایمان می‌آورند به نزد تو آیند ، بگو : سلام بر شما ، پروردگارتان رحمت را بر خود لازم و مقرّر کرده ؛ بنابراین هر کس از شما به نادانی کار زشتی مرتکب شود ، سپس بعد از آن توبه کند و [ مفاسد خود را ] اصلاح نماید [ مشمول آمرزش و رحمت خدا شود ] ؛ زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است .

برخی از بلاهایی که به سوی انسان می‌آید در اثر ستم به نفس خود یا به دیگران است و گاهی این حالت انتقال از وضعیت قبل نیاز به تحوّل زیاد دارد که باید زمینۀ

دگرگونی در نفس و دل فراهم شود تا موفق به توبه شود.

فَمَن تَابَ‌ مِن بَعْدِ ظُلْمِهِ‌وَأَصْلَحَ‌ فَإِنَّ‌ اللَّهَ‌ یَتُوبُ‌ عَلَیْهِ‌ إِنَّ‌ اللَّهَ‌ غَفُورٌ رَّحِیمٌ‌» ⁽¹⁾

پس کسی که بعد از ستم کردنش توبه کند و [مفاسد خود را ] اصلاح نماید ، یقیناً خدا توبه‌اش را می‌پذیرد ؛ زیرا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است .

حضرت صادق علیه السلام می‌فرماید:

روزی حضرت موسی علیه السلام از کنار یکی از یاران خود می‌گذشت وی را به حال سجده دید؛ پس از مدتی که از آن راه باز می‌گشت دید او هنوز در سجده است.

موسی نزد خود گفت: اگر حاجتش به دست من بود آن را برآورده می‌ساختم. وحی آمد ای موسی! اگر او آن قدر سجده کند که گردنش قطع شود از او نپذیرم تا گاهی که وی از حالی که نزد من ناپسند است به حالی برگردد که من آن را می‌پسندم. ⁽²⁾بنابراین هر گناهی که بنده می‌کند؛ هرچند آگاه باشد که قصد معصیت کند جاهل است. همان گونه که خداوند در حکایت حضرت یوسف علیه السلام با برادرانش که در دورۀ قحطی مصر به نزد یوسف آمدند گفت: «آیا زمانی که نادان بودید، دانستید با یوسف و برادرش چه کردید؟» یوسف به آنها نسبت جهل داده چون نیّت عصیان کرده بودند. اما چرا این حالت پیش می‌آید باید به وضعیت درونی انسان بنگریم:

علّت وجوب توبه در کلام غزالی

«ابوحامد غزالی در علّت وجوب توبه برای همگان و در همه حال می‌نویسد:

«و امّابیان وجوب توبه به طور مستمر و همیشگی این است که هیچ بشری خالی از معصیت نیست، یا با اعضا و جوارح خود نافرمانی خدا می‌کند، یا اگر در برخی حالات از معصیت با جوارح خالی باشد؛ نیت گناه در دل او راه پیدا می‌کند و اگر از آهنگ گناه خالی باشد از وسوسه‌های شیطان که افکار گوناگون و غافل کننده از یاد

خدا در دل او می‌افکند، به دور نیست و اگر از این هم به دور باشد از غفلت و قصور در شناخت و صفات و افعال او خالی نیست؛ اینها همه نقص است. و این نقص اسبابی دارد و رها کردن این اسباب با پرداختن به عوامل ضد آنها و بازگشت از یک راه است به راهی مخالف آن و مراد از توبه بازگشت است.

به هر حال خالی بودن آدمی از این نقص قابل تصوّر نیست ولی اندازۀ این نقص در انسان‌ها تفاوت می‌کند ولی اصل آن گریزناپذیر است.

به همین دلیل پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرموده است:

گاه دلم را غباری می‌گیرد تا جایی که در شبانه روز هفتاد مرتبه از خدا آمرزش می‌طلبم. ⁽¹⁾

لِیَغْفِرَ لَکَ‌ اللَّهُ‌ مَا تَقَدَّمَ‌ مِن ذَنبِکَ‌ وَ مَا تَأَخَّرَ» ⁽²⁾

تا خدا [ با این پیروزی آشکار ] آنچه را [ به وسیلۀ دشمنان از توطئه‌ها و موانع و مشکلات در راه پیشرفت دعوتت به اسلام ] در گذشته پیش آمده و آینده پیش خواهد آمد از میان بردارد .

تا خداوند گناهان قبل و بعد تو را ببخشاید. وقتی پیامبر خدا چنین حالی داشته باشد، دیگران چه حالی خواهند داشت‌؟!» ⁽³⁾به این جهت امیدواری به توفیق توبه هم انگیزه‌ای برای توبه کردن است.

اقسام گناه در کلام امام علی علیه السلام

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

گناهان سه دسته‌اند: گناهی که آمرزیده می‌شود، گناهی که آمرزیده نمی‌شود، گناهی که برای مرتکب آنهم امیدواریم و هم بیمناک هستیم... و اما گناه سوم گناهی است که خداوند آن را از بندگانش پوشیده داشته و توبه از آن را نصیب گنهکار کرده است و لذا از گناه خویش ترسناک و به پروردگارش امیدوار گشته است. ما نسبت به این شخص همان حالی را داریم که او نسبت به خود دارد. ⁽¹⁾

مولای عارفان حضرت امیرمؤمنان علیه السلام می‌فرماید:

تُوبُوا إِلَی اللّهِ‌ عَزَّوَجَلَّ‌ وَ ادْخُلُوا فی‌ مَحَبَّتِهِ‌، فَإِنَّ‌ اللّهَ‌ عَزَّوَجَلَّ‌ یُحِبُّ‌ التَّوّابینَ‌ وَ یُحِبُّ‌ المُتَطَهِّرینَ‌ وَ الْمُؤْمِنُ‌ تَوّابٌ‌. ⁽²⁾

به درگاه خدای عزوجل توبه برید و به حلقۀ محبت او درآیید؛ زیرا خداوند عزوجل توبه گران و پاکان را دوست می‌دارد. و مؤمن توبه‌گر است.

و در نامه‌ای به امام حسن مجتبی علیه السلام در بازگشت از صفین فرمود:

وَ فَتَحَ‌ لَکَ‌ بابَ‌ الْمَتابِ‌ وَ بابَ‌ الْإِسْتیعابِ‌، فَإِذا نادَیْتَهُ‌ سَمِعَ‌ نِداءَکَ‌ وَ اذا ناجَیْتَهُ‌ عَلِمَ‌ نَجْواکَ‌، فَافْضَیْتَ‌ الَیْهِ‌ بِحاجَتِکَ‌، وَابْثَثْتَهُ‌ ذاتَ‌ نَفْسِکَ‌، وَ شَکَوْتَ‌ الَیْهِ‌ هُمُومَکَ‌، وَ اسْتَکْشَفْتَهُ‌ کُرُوبَکَ‌ وَاسْتَعَنْتَهُ‌ عَلی‌ امُورِکَ‌، وَ سَاَلْتَهُ‌ مِنْ‌ خَزائِنِ‌ رَحْمَتِهِ‌ ما لایَقْدِرُ عَلیْ‌ اعْطائِهِ‌ غَیْرُهُ‌، مِنْ‌ زِیادَةِ‌ الْأَعْمارِ وَ

صِحَّةِ‌ الْاَبْدانِ‌ وَ سَعَةِ‌ الْاَرْزاقِ‌. ⁽¹⁾

باب توبه و باب خشنودیش را به رویت گشوده، هرگاه او را بخوانی صدایت را بشنود، چون با او به راز و نیاز برخیزی رازت را بداند، پس نیاز به سوی او می‌بری و راز دل با او در میان می‌گذاری، از ناراحتی‌هایت به او شکایت می‌بری و چارۀ گرفتاری‌هایت را از او می‌خواهی، بر امورت از حضرتش یاری می‌طلبی، از خزائن رحمتش چیزهایی را می‌خواهی که غیر او را بر عطا کردنش قدرت نیست، از قبیل زیاد شدن عمرها، سلامت بدن‌ها و گشایش رزق‌ها.

حضرت سیدالساجدین علیه السلام در مناجاتش از خداوند درخواست نوشاندن آب توبه نموده و می‌فرماید:

خدایا! بر محمد و آلش درود فرست، ما را از آنان قرار ده که درخت‌های گناهان را در برابر دیدگان دل خود نشاندند و با آب توبه سیرابشان کردند تا آن که برایشان میوۀ پشیمانی به بار داد. پس ایشان را از پوشیده‌های عالم برین آگاه ساختی و از ترس‌ها و اندوه‌ها و درختان ایمنشان گردانیدی. ⁽²⁾به خواست حضرت محبوب و لطف و عنایت جناب دوست، در شرح دعای سی و یکم که در باب توبه و انابه است، مطالب لازم به طور مفصّل خواهد آمد.

مکاره‌ای که به واسطۀ حوادث طبیعی، همچون زلزله، سیل، طوفان و یا مشکلات اجتماعی و اقتصادی به انسان رو می‌کند، گره‌اش با حوصله و صبر و دعا و درخواست از حق قابل گشوده شدن است.

صبا اگر گذری افتدت به کشور دوست بیار نفخه‌ای از گیسوی معنبر دوست

به جان او که به شکرانه جان برافشانم اگر بسوی من آری پیامی از بر دوست

وگر چنانکه در آن حضرتت نباشد بار برای دیده بیاور غباری از در دوست

من گدا و تمنّای وصل او هیهات مگر به خواب ببینم خیال منظر دوست

دل صنوبریم همچو بید لرزان است ز حسرت قد و بالای چون صنوبر دوست

اگر چه دوست به چیزی نمی‌خرد ما را به عالمی نفروشیم مویی از سر دوست

چه باشد ارشود از بند غم دلش آزاد چو هست حافظ‍‌ مسکین غلام و چاکر دوست

(حافظ‍‌ شیرازی)

حکایات فرج پس از شدت

فرمانفرمایی قتیبة بن کلثوم

قُتَیبة بن کلثوم بر بعضی از بلاد یمن فرمانفرما بود. نوبتی به عزم حجّ‌ اسلام از مملکت خود بیرون آمده، چون از مناسک حج فارغ شده متوجه وطن گشت.

قبیلۀ بنوعقیل به واسطۀ عداوت قدیمی سر راه بر او گرفتند. چون با قتیبه جمعی قلیل بودند مغلوب گشته اسیر شد و مدّت سه سال در آن قبیله محبوس

مانده، اهل یمن تصور کردند که قتیبه به قتل رسیده. لاجرم از جستجوی او پای کوتاه کردند. چون مدت محنت او امتداد یافت، نوبتی، مردان آن قبیله بالتمام به جایی بودند، قتیبه از زنی که محافظت وی می‌نمود التماس نمود که مرا رخصت ده تا بر سر این پشته رفته لحظه‌ای در این صحرا نظر کنم شاید که تراکم غم از خاطرم کمتر شود.

پیر زن اجازت داده، قتیبه بر زبر آن پشته برآمد زنجیر کشان و نالان، چون نظرش بر سمت کعبه افتاد روی به قبلۀ دعا آورده گفت:

«یا غِیاثَ‌ الْمُسْتَغِیثینَ‌ وَ یا مُجیبَ‌ دَعْوَةِ‌ الْمُضْطَرّینَ‌» ⁽¹⁾

در این اثنا شتر سواری به نظر قتیبه آمد که به تعجیل تمام از زیر آن پشته می‌گذشت، قتیبه از او پرسید که نام تو چیست‌؟ جواب داد که طلحان نام دارم و به جانب یمن می‌روم. چون لفظ‍‌ یمن بر زبان طلحان گذشت آب حسرت از دیدۀ قتیبه روان شده گفت: ای جوان! اگر پیغام من به قبایل و عشایر من رسانی ضامن می‌شوم که صد شتر سرخ موی به تو دهند. طلحان گفت: تو کیستی‌؟ گفت: من قتیبة بن کلثومم که در فلان سال به حج آمده بودم و اهل این قبیله با من محاربه نموده مرا اسیر ساختند. طلحان گفت: شاید خویشان تو سخن باور نداشته باشند. قتیبه گفت:

فرود آی تا من بیتی چند بر پالان شتر بنویسم تا به ایشان نمایی. طلحان فرود آمده، قتیبه بیتی چند که ترجمۀ آن به فارسی این است بر پالان نوشت:

از حال من شکسته دلان را خبر کنید کای صفدران ز بهر خلاصم سفر کنید

لشگر سوی ولایت دشمن بیاورید خون حسود دولت ما را خبر کنید

بر گردنم که جایگه طوق ملک بود بینید غُلّ‌ و بند، سخن مختصر کنید

و همچنین به برادر خود نوشت که صد شتر به طلحان دهد. طلحان به یمن رسیده قضیۀ قتیبه را فراموش کرد، تا روزی دو زن را دید که حکایت قتیبه با یکدیگر می‌گفتند و بر او نوحه می‌کردند، طلحان از ایشان نشان برادر قتیبه پرسیده، نزد وی رفته، نوشتۀ قتیبه به وی نمود.

آن جوانمرد فی الفور صد شتر تسلیم نموده، لشگر جمع کرد و از برادر مَعدیکَرَب و قیس بن معدیکَرَب استمداد نمود. قیس گفت: اگر در زیر عَلَم من سیر کنی تو را مدد کنم. ابن ام کلثوم خواست که امتناع نماید، اقارب او را از این سرکشی منع کردند و قیس با بنوزبید و سپاه یمن با بنوعقیل محاربه نموده ایشان را شکست داد و قتیبه را از اسارت خلاص ساخت. 1

منتظر آن و این مباش که ایزد کار تو بی رنج انتظار بسازد

طاعت او را تو بنده وار بسر بر تا همه کارت خدای وار بسازد

انتظار فرج در روایات

ابن مسعود از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود:

سَلوا اللّهَ‌ مِنْ‌ فَضْلِهِ‌، فَإنَّ‌ اللّهَ‌ یُحِبُّ‌ أنْ‌ یُسْألَ‌، وَ انَّ‌ أفْضَلَ‌ الْعِبادَةِ‌ انْتِظارُ الْفَرَجِ‌. ⁽²⁾

فضل خدای را مسألت کنید که حضرت حق مسألت شما را دوست دارد و برترین عبادت، انتظار فرج و گشایش است.

از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده:

أفْضَلُ‌ أعْمالِ‌ امَّتِی انْتِظارُ الْفَرَجِ‌ مِنَ‌ اللّهِ‌ تَعالی. ⁽¹⁾

برترین اعمال امت من انتظار فرج از حضرت حق تعالی است.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله به عبداللّه بن عباس رحمه الله فرمود:

أَلا اعَلِّمُکَ‌ بِکَلماتٍ‌ یُنْتَفَعُ‌ بِهِنَّ‌؟ قالَ‌: بَلی یا رَسُولَ‌ اللّهِ‌، قالَ‌: احْفَظِ‍‌ اللّهَ‌ یَحْفَظْکَ‌، احْفَظِ‍‌ اللّهَ‌ تَجِدْهُ‌ أمامَکَ‌، تَعْرِفُ‌ اللّهَ‌ فِی الرَّخاءِ یَعْرِفْکَ‌ فِی الشِّدَّةِ‌، وَ إذا سَألْتَ‌ فَاسْألِ‌ اللّهَ‌، وَ إذَا اسْتَعَنْتَ‌ فَاسْتَعِنْ‌ بِاللّهِ‌. جَفَّ‌ الْقَلَمُ‌ بِما هُوَ کائِنٌ‌، فَلَوْ جَهَدَ الْعِبادُ أنْ‌ یَنْفَعُوکَ‌ بِما لَمْ‌ یَکْتُبْهُ‌ اللّهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ لَکَ‌ لَمْ‌ یَقْدِرُوا عَلَیْهِ‌، وَ إذَا اسْتَطَعْتَ‌ أنْ‌ تُعامِلَ‌ اللّهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ بِالصِّدْقِ‌ وَ الْیَقینِ‌ فَافْعَلْ‌، فَإنْ‌ لَمْ‌ تَسْتَطِعْ‌ فَإنَّ‌ الصَّبْرَ عَلی ما یُکْرَهُ‌ خَیْرٌ کَثیرٌ. وَاعْلَمْ‌ أنَّ‌ النَّصْرَ مَعَ‌ الصَّبْرِ، وَ أنَّ‌ الْفَرَجَ‌ مَعَ‌ الْکَرْبِ‌، وَ أنَّ‌ مَعَ‌ الْعُسْرِ یُسْراً. ⁽²⁾

بیاموزم تو را کلماتی که از آن سودمند شوی و تو را در نعمت نافع و در بلیّت دافع باشد؟ گفت: آری، یا رسول اللّه. فرمود: خدای را نگاه دار تا خدای تو را نگاه دارد، (و نگاه دارندۀ زمین و آسمان در نگهداشت بنده‌ای از بندگان نگنجد، معنا آن باشد که به انقیاد و امتثال اوامر و نواهی، او را محافظت کن و در نگهداشت جانب دوستان و بندگان او مبالغه کن تا به نگاهداشت او از زوال نعمت و وقوع در بلیّت محفوظ‍‌ مانی و به نظر عنایت و عاطفت او ملحوظ‍‌ گردی.) خدای را نگاه دارد تا او را پیش روی خود بیابی.

خدای را در خوشی بشناس تا تو را در رنج و ناراحتی توجّه کند. چون بخوانی، خدا را بخوان و چون طلب کمک کنی از او کمک بخواه. قلم بر آنچه

باید باشد رقم زده (که چیزی در علم او زیاده و نقصان نگیرد). اگر تمام خلایق بکوشند تا نفعی که خدا نخواسته بر تو رسانند به جائی نمی‌رسند. اگر بتوانی در تمام امورت با حضرت محبوب به صدق یقین معامله کنی معامله کن، ورنه صبر بر آنچه که کراهت داری خیر کثیر است و بدان که پیروزی نتیجۀ صبر و فرج همراه با شدت و آسانی با سختی است.

با توجه به گفتار رسول خدا صلی الله علیه و آله به فرزند عباس، انسان نباید از حادثه و سختی و مکروه بترسد بلکه باید با قدرت حوصله و صبر و استقامت و اتّکال به حضرت محبوب به استقبال حادثه رفته و به انتظار گشایش و فرج از جانب حضرت ربّ‌ باشد.

لذّت زندگی

مرحوم فاضل در کتاب «سخنان علی» می‌گوید:

«لذّت زندگی در آشوب و غوغای آن است، دنیای خاموش شده به گورستان شبیه‌تر است که هیاهوی زندگی از آن شنیده نمی‌شود. گوشه گیران که از ترس لغزش و سقوط‍‌ به کنج عزلت می‌نشینند، در حقیقت زندگانی هستند که پیش از مرگ همچنان زنده دفن شده‌اند.

ای خوش آن سر که در او سودایی است و آن دل که کانون شورش و غوغاست.

جوانان زنده دل و با نشاط‍‌ هرگز در جهان آسوده و آرام نمی‌نشینند، آنان پیوسته از آشوب و انقلاب، هیاهو و جنجال لذت می‌برند؛ زیرا سیر تکامل آنها در خانۀ هستی با فتنه و غوغا همدم و همراز است.

امیرالمؤمنین علیه السلام در بیانیه حکمت‌آمیز خود بر این مسألۀ بزرگ حیاتی نگران است که می‌فرماید:

«جان و تن هر دو در زندگی ممکن است کسل و فرسوده شوند، آن از سنگینی این و این از پرواز آن به ستوه آید. جان را به دانش حکمت بیارایید و زنگ این آیینه

را با صیقل اخلاق ستوده و پندار پاک بزدایید، تا مراسم معاشرت را در اجتماع با بردباری و صبر برگزار کنید و در محفل همنشینان به حسن مشرب و لطف‌آمیزش معروف گردید و در نتیجه بار زندگی را آسان به منزل رسانید.

تن را به کار و کوشش وادارید و هرگز به سستی و خمود نگرایید تا به قوۀ فعالیّت و عمل همچون روح با نشاط‍‌ و سبک باشید و پرنده‌وار شایستۀ پرواز و طیران گردید.

هرگز از خداوند متعال مخواهید که شما را از غوغای زندگی برکنار دارد و با آرامش و سکون از این جهان بیرون برد. خدا راضی نیست کسی به هنگام مناجات بگوید: خدایا! مرا از فتنه دور بدار؛ زیرا مرد خدا آن کسی است که قدم در پیکار هستی گذارد و نبرد زندگی را با پیروزی و پاکدامنی برگزار کندو فقط‍‌ در این مبارزه لازم است که مرام حقّ‌ و حقیقت نصب‌العین باشد و با خلوص عقیده و طهارت وجدان پیکار درگیرد.

خداوند متعال در کتاب مجید فرموده: «فرزندان و ثروت در زندگانی بشر فتنه است.» بنابراین اگر کسی از فتنه بگریزد به عبارت آشکارتری از هستی و حیات گریزان و بیزار ست.

تیره‌بخت که کنج عزلت می‌گیرد و از هیاهوی محیط‍‌ فرار کرده، به گوشۀ خموشی پناه می‌برد، نمی‌داند که فلسفۀ آفرینش و راز وجود چیست، او نمی‌داند که برای گوشه‌نشینی و انزوا خلق نشده است بلکه باید با بقای ناموس حیات در آشوب جهان شرکت کند و همچون زندگان به جنب و جوش برخیزد، قامتی بیاراید و قدمی فراگذارد، از بینوایی دستگیری کند و نادانی را به دانش و کمال هدایت نماید.

آری، در غوغای زندگی بیش از آنچه شکست و فساد پدید می‌آید، صلاح و عمران صورت می‌گیرد. اگر وظیفۀ آدمیزاد در عالم به سکوت و خمود منحصر باشد

یکباره خداشناسان باید از هم پراکنده شده، هر یک به گوشه‌ای خزند و در گلوی درّه‌های تنگ و غارهای ژرف فرو روند؛ جهان را همچنان سرگشته و گمراه بگذارند و تنها گلیم خود را از آب کشیده، به حفظ‍‌ جان خویش بشر را به دست غرقاب فنا و امواج نیستی بسپارند.

من نمی‌گویم که لجام گسیخته و خیره خیره خود را در میان جامعه اندازید و بیهوده آشوب و انقلاب بر پا کنید، این عمل را نمی‌ستایم و بدان اجازه نمی‌دهم، اما گوشه مگیرید و خموش منشینید و آسایش خود را بر رفع مظالم بندگان خدای و تصفیۀ اختلافات مردم ترجیح مدهید.

ممکن است که انسان به قسمت خود هم راضی باشد و از تقدیر هم خرسند، اما این رضایت ایجاب نمی‌کند که سرافکنده به کنج بخزد و زبان بریده از گفت و شنود و خلط‍‌ و آمیزش آرام و برکنار ماند.

خداوند دانا، مردان نبرد را در فتنه اندازد و بدینوسیله جوهر جانشان را آزمایش کند تا بنگرد بردبار و صبور کیست، تا معلوم شود پرهیزکار و پاکدامن کدام، تا بنده را به روز رستاخیز بر خدای حجّت نباشد و کس در آن باز پرسی نیازموده قدم نگذارد.

پس برخیزید و دامن همت بر کمر زنید، بکوشید و بجوشید و غوغای زندگی را بر پا دارید، مرد باشید و با دامن پاک و پندار عالی در صحنۀ نبرد قدم گذارید، تا هم از لذت حقیقی حیات بهره برید و هم به وظایف انسانیت خویش قیام نمایید، نه همچون زنده به گوران که بر نفس خود اتّکا و اعتماد ندارند و به همین جهت از غوغای زندگی کناره می‌گیرند.» ⁽¹⁾

دانی که را سزد صفت پاکی آنکو وجود پاک نیالاید

در تنگنای پست تن مسکین جان بلند خویش نفرساید

دزدند خودپرستی و خودکامی با این دو فرقه راه نپیماید

تا خلق از او رسند به آسایش هرگز به عمر خویش نیاساید

آن روز کآسمانش برافرازد از توسن غرور به زیر آید

تا دیگران گرسنه و مسکینند بر مال و جاه خویش نیفزاید

در محضری که مفتی و حاکم شد زر بیند و خلاف نفرماید

تا بر برهنه جامه نپوشاند از بهر خویش بام نیفزاید

تا کودکی یتیم همی بیند اندام طفل خویش نیاراید

مردم بدین صفت اگر یابی گر نام او فرشته نهی شاید

(پروین اعتصامی)

داستان رهایی از غار

از سید ثَقَلَیْن و سرور خافِقَیْن، محمدّ رسول اللّه صلی الله علیه و آله چنین روایت کرده‌اند که وی فرمود:

از نوادر اخبار بنی اسرائیل و عجایب امم سالفه که به الهام ربّانی و وحی آسمانی بر آن مطلع بود این است که: سه شخص از بنی اسرائیل در راهی با یکدیگر رفیق بودند و به مراقبت و موافقت یکدیگر مستظهر و مفتخر و راهی سخت و مقصدی دور فراپیش گرفته بودند و به همکلامی و مکالمت یکدیگر سختی و مشقّت سفر را تخفیفی می‌نمودند و فایدۀ

«اَلْرَّفیقَ‌ ثُمَّ‌ الطَّریقَ‌» ⁽¹⁾

سحاب چون دست کریمان، عالم را مستغرق احسان خود گردانید، اما جهان بر آن مسافران چون سینۀ لئیمان تنگ و تاریک گشت، پناه به غاری بردند تا از خطر باد ایشان را حمایت کند ولی نمی‌دانستند که به سبک پایی از قضا نمی‌توان گریخت و

با این ضعفی که در انسان است با قَدَر نمی‌توان آویخت و پناه جز به درگاه خدا نباشد و مرد زیرک اگر از قضا گریز جوید خود را باژگونه خواسته باشد که:

«لا مَرَدَّ لِقَضاءِ اللّهِ‌، وَ لا مَفَرَّ مِنْ‌ قَدَرِهِ‌.» ⁽¹⁾

هنوز در آن غار ننشسته بودند که قیامت برخاست و هنوز از حرکت ساکن نشده بودند و از باران ایمن نگشته که کوه ثابت قدم از زلزله چون دل خائنان در اضطراب آمد. سنگی بزرگ همراه سیلاب باران در حرکت آمد و بر در غار نشست، آن چنانکه دهانۀ غار بسته شد و ایشان همچون مردگان در گور تاریکی غار به حبس دچار شدند.

جز به فضل حق دست آویزی و جز به رحمت ایزدی جای گریزی نداشتند، گفتند: این آن ساعت است که جز اخلاص و دعا موجب خلاص نشود و جز صدق نیّت و خلوص عقیدت و طویّت، از این ورطه نرهاند، بیایید تا هر یک از ما خدای را به تضرّع و استکانت و خضوع و خشوع بخوانیم و فاضل‌ترین طاعت و با اخلاص‌ترین عملی که در مدت عمر بر آن اقدام نموده‌ایم وسیلۀ استجابت دعا با خود سازیم.

پس یکی گفت که خداوندا، تو می‌دانی که مرا دخت عمویی بود در غایت زیبایی و ملاحت و نهایت لطافت و ظرافت و مدت‌ها عاشق جمال و شیفتۀ حسن و کمال او بودم و بارها در طلب او به لطایف حیل و مکارم عمل، ریاضت‌ها می‌کشیدم و مجاهده‌ها می‌نمودم، تا بعد از آن که مال بسیار بر آن کار صرف نمودم و روزگار دراز در آن مشقت بودم، روزی بر مراد خود قادر گشتم و او را تنها در موضعی بی زحمت اغیار بیافتم، خواستم که از آن گنج روان بهره‌ای برگیرم و از آن چشمۀ حیوان که شکرستان لبش معدن نبات بود شربتی نوش کنم و مرادی که در چنان حالی مطلوب و از چنان محبوبی مرغوب باشد حاصل گردانم، آن دختر گفت:

اِتَّقِ‌ اللّهَ‌ یَابْنَ‌ عَمِّ‌ وَ لا تَنْقُضِ‌ الْخاتَمَ‌.

ای پسر عم، تقوای خدا پیشه کن و دامن عفت و عصمت مرا به سرپنجۀ شهوت حیوانی آلوده مکن.

چون گفت از خدای بترس، از سر آن مراد برخاستم و پای بر هوای نفس نهادم و دست از آن معصیت کوتاه گردانیدم. خدایا! اگر می‌دانی که ترک آن معصیت محض جلب خشنودی و رضایت تو بود، ما را از این درماندگی فرج و از این ورطۀ سخت نجات ارزانی دار. هنوز این سخن در دهان داشت که ثلثی ازآن سنگ بیفتاد و منفذی در آن سنگ پدید آمد.

شخص دوم گفت: خداوندا، علم شامل تو بدین محیط‍‌ است که مادری و پدری داشتم بسیار مسن، آن چنانکه پیری قامت چون تیر ایشان را کمان گردانیده و مُشک عارضشان به کافور بدل شده بود، طراوت و شباب آنان را رها کرده و آثار خزان عمر بر سر و صورتشان دیده می‌شد، از کسب بازمانده و از حرکت عاجز بودند، من به امتثال امر:

وَ بِالْوالِدَیْنِ‌ إحْساناً وَ ذِی الْقُرْبَی‌ وَ الْیَتَمَی‌ وَ الْمَسَکِینِ‌» ⁽¹⁾

و به پدر و مادر و خویشان ویتیمان ومستمندان نیکی کنید.

شب و روز به خدمت ایشان مشغول بودم و دائماً از آن خائف که مباد از برکات وجود ایشان محروم شوم.

شبی در تهیّۀ غذا وظیفۀ خود به انجام رساندم، چون به محضر آنان رفتم هر دو را در خواب ناز دیدم. بر بیدار کردن آنان جرأت نکردم که مبادا عیش خواب و لذت نیام بر آنان حرام گردد، دلم راضی نشد برگردم، چرا که ترسیدم از خواب برخیزند و طلب غذا کنند و من در خدمت آنان حاضر نباشم، آن شب را تا صبح در کنار بستر

آنان بیدار ماندم. خداوندا، تو می‌دانی که این خدمت خاص محض خشنودی تو انجام گرفت، اگر راست می‌گویم درِ بسته بر ما گشاده گردان. در آن حال ثلثی دیگر از آن سنگ بیفتاد.

شخص سوم گفت: الهی! تو دانای اسرار و عالِم بر امور پنهانی و از سرایر و ضمایر کاینات مطّلعی و می‌دانی که من در وقتی اجیری داشتم، چون مدت آن سپری شد اجرت بدو رساندم، گفت: اجرت کار من بیش از این است و آنچه می‌دادم قبول نکرد، گفت: میان من و تو روزی خواهد بود که حق مظلوم از ظالم بستانند. از نزد من قهر کرد و آن اجرت به من گذاشت.

من از آن سخن سخت متأثر شدم و از تو که خداوند منی بترسیدم و به آن اجرت گوسپند خریدم و رعایت و محافظت بجای آوردم تا در اندک مدت بسیار شد و بعد از زمانی آن اجیر بازآمد و گفت: از خدای بترس و آن حق من به من رسان. اشارت بدان گله گوسپند کردم و گفتم: حق تو این است، برو بردار. آن مرد سخن مرا مسخره و استهزا پنداشت، گفت: حقّم را نمی‌دهی کفایت نیست، مرا هم مسخره می‌کنی‌؟ گفتم: گمان بد مبر که این گوسپندان تمام ملک توست و این همه از رعایت اجرت تو و محافظت مزدت پدید آمده.

الهی! اگر این سخن من بر صدق و راستی است ما را از این شدتْ‌ فرجی و از این مشقتْ‌ مَخرجی عنایت فرما. در حال تمامت آن سنگ از در غار کنار رفت و ایشان از آن ورطۀ هلاکت به دعا و خضوع و خشوع و عمل خالص نجات یافتند.

مقامات و درجات انسان

سعید الدین فرغانی در «شرح تائیّۀ ابن فارض» می‌گوید:

« مقدمۀ اول: بباید دانست که هر چند در طریق حق و وصول به وی مقامات و درجات بسیار است، لکن اصول و کلّیات آن سه مقام است: اول سلام و دوم ایمان

و سوم احسان؛ زیرا که چون آن سرّ وجودی [انسان] از مراتب استیداع افلاک و عناصر و مولّدات و مرتبۀ استقرار که رحم مادر است تجاوز کرد و به صورت این نفس و مزاج انسانی ظاهر شد، به سبب ملابست احکام کثرت عناصر و مولّدات، حکم وحدت و طهارت و بساطتش در این آثار کثرت حرکات و سکَنات طبیعی و احکام انحرافات او مغلوب گشت و به آن سبب از مبدأ وحدت خود و لا بدّی رجوع به وی و طرق ظاهر و باطن آن رجوع، به یکبارگی محجوب ماند.

پس اگر به واسطۀ تقلید پدر و مادر و مربّی، یا دعوت رسولی و امامی از آن آگاهی می‌یابد، نخست اثر آن آگاهی به ظاهر نفس و جهت تدبیری او مر مزاج و قوا و اعضای او را می‌رسد و از او به قوا و اعضا سرایت می‌کند تا از کثرت و نامضبوطی حرکات و سکنات قولاً و فعلاً و ظهور به صور انحرافات اعراض می‌کنند و به وحدت و عدالتی که در احکام شرع مندرج است روی می‌آرند و آن را انقیاد می‌نماید و آن زمان، دخول ایشان در دایرۀ مقام اسلام که انقیاد اوامر و زواجر شرع است درست می‌شود.

و آنگاه ارتباط‍‌ این شخص انسانی که به مسلمانی درآمده است، با حق و اسما و صفات مقدس او به طریق تعلّق ثابت می‌افتد؛ زیرا که مربوب را به اسم رب و صفت ربوبیت و مخلوق را به اسم خالق و صفت خلق و مهدی را به اسم هادی و صفت هدایت و توبه کننده را به اسم توّاب و قابل‌التَّوب و مغفور را با اسم غفّار و صفت مغفرت و هَلُمَّ‌جَرّاً، تعلّق ضروری است و همچنین در مقام اسلام که تقیّد است به عالم حکمت، تعلّق به اسباب و علل و اضافت هر چیزی به سببی و علّتی ظاهراً و رؤیت اشیا مضاف به این اسباب و علل ضروری است که فی الحقیقه آن اسباب و علل هم مظاهر آثار این اسمایند.

و تا دایرۀ اسلام درنیامده است تعلّقش با بعضی اسما و صفات است دون البعض و چون به حقایق مقام اسلام متحقّق شد حینئذ تعلّقش با همۀ اسما و صفات

تمام می‌گردد و بعد از آن، اثر آن آگاهی از مبدأ و معاد و طریق عود به قوای باطنی و حواس نفس می‌رسد تا به تکلّف و تلطّف جهد می‌کند و خود را از مضیق:

صُمٌّ‌ بُکْمٌ‌ عُمْیٌ‌ فَهُمْ‌ لایَرْجِعُونَ‌» ⁽¹⁾

کر و لال و کورند، به این سبب آنان [ از گمراهی و ضلالت به سوی هدایت و حقیقت ] بازنمی‌گردند.

می‌رهاند و نطق و سمع و بصر و فکرت و وهمش را که به فضول و مالایُعْنی‌ از ذکر و فکر و آثار و عبر، به کلّی محجوب بود درکار می‌آرد و خویشتن را به اسم سمیع و بصیر و عالم و قائل متخلّق می‌گرداند.

و همچنین قوای باطن را از حضیض نقایص و انحرافات جهل و بخل و طیش ⁽²⁾و ظلم و قساوت، الی غیر ذلک، به اوج کمالات و صور اعتدالات عقل و کرم و حلم و رأفت خواهد که برساند.

حینئذ از مقام اسلام به مقام ایمان ترقّی کرده باشد و در اثنای سیر در کلیات مقاماتِ‌ ایمانی چون توبه و زهد و ورع و توکل و رضا و جزئیات هر مقامی، خود را به اسمای حق چون کریم و حلیم و علاّم و رؤوف و امثال آن بر وفق:

تَخَلَّفُوا بِأخْلاقِ‌ اللّهِ‌. ⁽³⁾

به اخلاق الهی آراسته شوید.

متخلّق می‌کند و مقام ایمان را از این جهت مقام تخلّق گویند.

پس چون احکام انحرافات از ظاهر و باطن نفس منتفی گردد، صورت وحدت و عدالتی که در مشیمۀ نفس کامن بود متولد شود و نام آن صورت، دل است، پس این

دل به حکم

«وَ وَسَعَنی قَلْبُ‌ عَبْدی...» ⁽¹⁾

پس در مراتب اسما، سیر کردن گیرد و تحقق به هر اسمی او را مستعد تحقق به اسمی دیگر می‌گرداند تا به همگی اسما که اسم ظاهر، جامع ایشان است متحد شود.

آنگاه سیر در باطن روح آغازد تا به همۀ اسمای باطن تنزیهی تحقّق یابد، آنگاه به تجلّی جمعی کمالی رسد و این سیر مضاف به سایر کاملان است. اما سیر مصطفوی از این حضرت جمع قاب قَوْسَین است تا به مقام احدیت جمع أو ْأدْنی که لا أعلی و لا أَکْمَلَ‌ مِنْهُ‌.

مقدمۀ دوم: آن است که از خصایص کامل، آن است که غالباً به باطن و سرّ خود مشاهد حضرت غیب باشد. و به روح و نفس، مطالع حضرت ارواح و علوم آن در مقام احسان. و به حواس ظاهر و باطن در مقام ایمان و مشغول آثار و عِبَر بود و مزاج و قوای او مقیّد باشد به مقام اسلام. و به عبادات بدنی و ملازمت همۀ انواع احکام ابتلائات شرعی، اوقات او معمور و مستغرق.

اما فایدۀ تقیّد سرّ و نفس شریفش به حضرت غیب و مقام احسان، تجلّیات ذاتی و علوم حقیقی و مکاشفات صحیح است. و فایدۀ تقیّد حواس و قوای ظاهر و

باطنش به مقام ایمان، در این نشأت دنیا التذاذ اوست به ذکر و فکر و سماع و عبرت‌ها و در نشأت آخرت به رؤیت دائم بالبصر ⁽¹⁾

و فایدۀ تقیّد مزاجش به مقام اسلام تحقق باشد به ابتلائات احکام شریعت در این نشأت و تلذّد بدان و کشف دقایق حکمت و در هر حکمی از احکام شرعی و علت تعیین و تحدید اعداد و اوقات و مقادیر در نماز و روزه و زکات و حج و غیر آن و کمال انبساط‍‌ حقیقت او در جمیع عوالم و نشأت دنیوی و برزخی و حشری و جنانی و کثیبی ⁽²⁾و غیر آن به آن تقیّد مزاج به مقام اسلام باز بسته است و برخورداری از صور و نتایج آن اعمال و عبادات شرعی در برزخ و حشر که جنّات و حور و قصور، عین آن صور است هم بدان متعلّق و هر چند اوقات باشد که نفس و حواس و مزاجش همرنگ سرّ گردد، اما به حکم نشئات و آن حکمت‌های مذکور آن را ثباتی و دوامی بیشتر نتواند بود.

مقدمۀ سوم: در بیان تحقیق تجسّد اعمال و اقوال در نشئات برزخی و حشری و جنانی و جحیمی.

بدان وفّقک اللّه که: همچنانکه افلاک و کواکب، صور و مظاهر حقایق و اسمای الهی‌اند و تشکّلات اتّصالات ایشان مظاهر توجّهات و اجتماعات حقایق و اسما؛ و از این جهت در این عالم مؤثّرند و صور نتایج آن تشکّلات و اتّصالات اینجا در این نشئات دنیا به صور امزجه و اشخاص و اقوال و اعمال و احوال ایشان متشخّص و متجسّد می‌شوند، همچنین قوا و اعضای این صورت انسانی که مجمل همۀ عالم است، مظاهر و صور همان حقایق و اسمای الهی‌اند و تشکّلات و اتّصالات این صور نیز که اعمال و اقوال عبارت از ایشان است هم مظاهر توجّهات و اجتماعات

همان حقایق و اسما است، هر چند این صور انسانی را از آن مظهریت آگاهی نیست، لاجرم همچنانکه صور و نتایج آن تشکّلات و اتّصالات اگر چه اعراضند، اینجا ظاهر و متجسّد می‌شوند، همچنین این صور اقوال و اعمال انسانی هر چند اعراضند اما در افلاک و اطباق متجسّد می‌گردند و جملۀ صور برزخی و حشری و جنانی و غیر آن عین آن هیئات متجسّده‌اند و نفوس انسانی در برزخ به آن صور متعلّق می‌شوند و نعمت و نقمت ایشان در برزخ از حیثیّت آن صور به ایشان می‌رسد.

اما هر فعلی و عملی و قولی که به قصدی و نیّتی صحیح مقرون می‌باشد به حسب قوّت نسبت آن نیّت به وحدت و اخلاص، تجسّد او در فلکی عالی‌تر مقدّر می‌شود، تا اگر حکم وحدت و اخلاص بر قولی و عملی غالب آید به حکم:

إلَیْهِ‌ یَصْعَدُ الْکَلِمُ‌ الطَّیِّبُ‌ وَالْعَمَلُ‌ الصّالِحُ‌ یَرْفَعُهُ‌» ⁽¹⁾

حقایق پاک [ چون عقاید و اندیشه‌های صحیح ] به سوی او بالا می‌رود و عمل شایستۀ آن را بالا می‌برد.

آن به کلی به عالم وحدت مرتفع شود و در این افلاک هیچ صورت نپذیرد.

و إلیه الإشارة بقوله صلی الله علیه و آله فی جملة حدیث:

لاإلهَ‌ إلاّ اللّهُ‌، لَیْسَ‌ لَها دُونَ‌ اللّهِ‌ حِجابٌ‌ حَتّی تَخْلُصَ‌ إلَیْهِ‌. ⁽²⁾

ذکر لا اله الا الله نزد خداوند بدون هیچ مانعی منتهی به قبولی می‌شود.

و بقوله علیه الصلاة و التحیّة:

ما قالَ‌ عَبدٌ لا إلهَ‌ إلاَّ اللّهُ‌ قَطُّ‍‌ مُخْلِصاً إلاّ فُتِحَتْ‌ لَهُ‌ أبْوابُ‌ السَّماء حَتّی یُفْضِیَ‌ إلَی الْعَرْشِ‌. ⁽³⁾

بنده‌ای هرگز با اخلاص ذکر لا اله الا اللّه نگفت مگر این که درهای آسمان به روی او گشوده شده تا به عرش برسد.

و اما هر فعلی و قولی که از نیّتی و قصدی صحیح خالی ماند یا به یکبارگی هَباءً منثوراً شود تا از این عالم خاک و آب و هوا و آتش تجاوز نکند و در نشأت آخرت منضمّ‌ با صورت جسمانیش مصور گردد و در جسمش افزوده موجب شدت عذاب صاحبش شود، أعاذناللّه من ذلک.

و الإشارة إلیه بقوله صلی الله علیه و آله :

إنَّ‌ غِلْظَ‍‌ جِلْدِ الْکافِرِ اثْنَیْنِ‌ وَ أرْبَعینَ‌ ⁽¹⁾

مَجْلِسَهُ‌ مِنْ‌ جَهَنَّمَ‌ ما بَیْنَ‌ مَکَّةَ‌ و الْمَدینَةِ‌. ⁽²⁾

ضخامت پوست کافر چهل و دو زرع و دندانش همانند احُد و جای نشستنش چون در جهنّم بین مکّه تا مدینه است.

و دیگر اشارات نصوص قرآن و احادیث صحاح با نظر ارباب کشفِ‌ صحیح مطابقند که سطح کرسی کریم، زمین بهشت است و سقفش عرش.

اما اشارت قرآن عزیز آن است که به چیزی که سعتِ‌ کرسی را وصف فرموده است به عین همان چیز عرض بهشت را وصف کرده است، قوله تعالی:

وَسِعَ‌ کُرْسِیُّهُ‌ السَّماواتِ‌ وَ الأْرْضَ‌» ⁽³⁾

تخت [حکومت ، قدرت و سلطنت]ش آسمان‌ها و زمین را فرا گرفته است.

و قوله تعالی:

وَ جَنَّةٍ‌ عَرْضُهَا السَّماواتُ‌ وَ الأْرْضُ‌» ⁽¹⁾

و بهشتی که برای پرهیزکاران آماده شده است.

و اما دلالت حدیث، قوله صلی الله علیه و آله :

إنَّ‌ فِی الْجَنَّةِ‌ مِائَةَ‌ دَرَجَةٍ‌، بَیْنَ‌ کُلِّ‌ دَرَجَتین مِنْها مِثْلُ‌ ما بَیْنَ‌ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ‌، الفِرْدَوْسُ‌ أَعْلاها دَرَجَةً‌ وَ مِنْها تَفْجُرُ الأنهارُ الأربعةُ‌ وَ مَنْ‌ فَوْقِها یَکُونُ‌ العَرْشُ‌. ⁽²⁾

در بهشت صد درجه است، بین درجه‌ای تا درجۀ دیگر همچون بین آسمان و زمین است و فردوس بالاترین درجۀ آن است و از آن چهار نهر مشهور سرچشمه می‌گیرد و فوق آن عرش است.

و از این اقوال و اعمال آنچه به مقاصد صحیح مؤیدتر باشد در این بهشت به صورت حدائق و اشجار و ثمار و انهار و حور و قصور متجسّد می‌شود و الدلیل علیه قوله تعالی:

وَ أنْ‌ لَیْسَ‌ لِلإِنْسانِ‌ إلاّ ما سَعی * وَ أنَّ‌ سَعْیَهُ‌ سَوْفَ‌ یُری‌ * ثُمَّ‌ یُجْزهُ‌ الْجَزاءَ الأْوْفی» ⁽³⁾

و این که برای انسان جز آنچه تلاش کرده [ هیچ نصیب و بهره‌ای ] نیست ، * و این که تلاش او به زودی دیده خواهد شد ؛ * سپس به تلاشش پاداش کامل خواهند داد .

و قوله تعالی:

فَمَنْ‌ یَعْمَلْ‌ مِثْقالَ‌ ذَرَّةٍ‌ خَیْراً یَرَهُ‌» ⁽¹⁾

پس هرکس هم‌وزن ذرّه‌ای نیکی کند ، آن نیکی را ببیند.

و شک نیست که سعی و عمل عَرَضند

وَ الْعَرَض لا یبقی زَمَانَیْنَ‌ علی الصحیح، فکیف یُری‌ فی الزمان الثانی‌؟ و نصّ‌ صریح، رؤیتِ‌ عینِ‌ سعی و عمل اثبات می‌کند پس آن رؤیت جز به این طریقِ‌ تجسّد نتواند بود. و قوله صلی الله علیه و آله :

رأیتُ‌ ابراهیمَ‌ علیه السلام لَیْلَةً‌ اسْرِیَ‌ بِی فَقالَ‌: یا مُحَمَّدُ، اقْرَأْ امَّتَکَ‌ مِنِّی السَّلامَ‌ وَ أَخْبِرْهُمْ‌ أنَّ‌ الْجَنَّةَ‌ طَیِّبَةُ‌ التُّرْبَةُ‌، عَذِبَةُ‌ الْماءِ، وَ أنَّها قیعانٌ‌ وَ غِراسَها سُبْحانَ‌ اللّهِ‌ وَ الْحَمْدُللّهِ‌ وَ لا إلهَ‌ إلاَّ اللّهُ‌ وَ اللّهُ‌ أکْبَرُ. ⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: شب معراج ابراهیم را ملاقات کردم، به من گفت: از جانب من امّت خود را سلام برسان و بگو: بهشت را خاک پاک و آب شیرین است و اکنون دشت و هامون می‌باشد، به حقیقت که نهال‌های آن سبحان‌اللّه و الحمدللّه و لاإله إلاّ اللّه واللّه أکْبر است.

پس به واسطۀ این تجسّد مذکور، حقیقت کامل منبسط‍‌ می‌شود و بنای کمالش به آن انبساط‍‌ محکم می‌گردد.

مقدّمۀ چهارم: آن است که هر مرتبه‌ای و عالَمی و حضرتی را مبدئی و منتهائی و وسطی حقیقی است و کامل را در هر عالمی صورتی که مدد اهل آن عالم از حیثیت آن صورت می‌دهد و آن وسط‍‌ حقیقی هر عالمی و مرتبه‌ای از مُلک و ملکوت و جبروت محل آن صورت کامل است و هر عملی و معرفتی و حکمتی که از احکام و خواص هر مرتبه‌ای و عالمی ظاهر خواهد شد آن جمله نتیجۀ بیان آن کامل خواهد

بود، از حیثیت آن صورت کمالیت که او راست در هر مرتبه‌ای و مقامی.

اما علوم حقیقت نتایج بیان اوست از حیثیت مقام احسان و تحقّق به اسما و صورتی که او راست در وسط‍‌ حقیقی عالمِ‌ ارواح و مثال و علوم شریعت و اسرار و دقایق حکمت‌های احکام شرعی مستنبط‍‌ باشد از بیان او

«مِن حیثُ‌ مقامِ‌ الإسْلام و التعلّق بالأسْماء و خصایصِ‌ أفعالِه وَ أقوالِه الْمُخْتَصَّة بِمِزاجِهِ‌ الکامِلِ‌ الواقِعِ‌ فی حاقِّ‌ الوَسَطِ‍‌ وَ الْإعْتِدالِ‌.» ⁽¹⁾

از بیانات فوق استفاده می‌شود که هر کس با سعی و کوشش و جدّ و جهد خویش به مرتبۀ اسلام و ایمان و احسان برسد:

اوّلاً: تمام مسائل مادّی و دنیایی به هر صورت که باشد در نظرش سهل و آسان و از دست رفتنی جلوه کند.

و ثانیاً: تمام همّت خود را بعد از معاش حلال، صرف رشد عقل و فکر و قلب و روح نماید، تا جایی که مظهر اسما و صفات شود.

ثالثاً: با فیوضات اخروی اتحاد پیدا کرده، در آن جا آثار وجودی خویش را که متولّد از اسلام و ایمان و احسان بوده به صورت فردوس و یا جنّت و رضا و خشنودی حق خواهد یافت.

اینچنین انسان در برابر حوادث و ابتلائات و فتنه‌ها و آزمایش‌ها، بی‌شکست است و بلکه تمام مکاره برای او زمینۀ تذکر و توجه نسبت به حضرت محبوب است و گشایش کار خویش را هم جز به دست رحمت و لطف دوست نخواهد دانست.

آری، انسان عجیب‌ترین موجود جهان از نظر باطن و ملکوت وجود است که با کمک اسلام یعنی عمل به شریعت و ایمان یعنی خلوص و اخلاص و احسان یعنی فنای در حق می‌تواند به وصال محبوب واقعی یعنی حضرت ربّ‌ العزّه برسد.

ای رونق هر گلشنی، وی روزن هر خانه‌ای هر ذرّه از خورشید تو، تابنده چون دُردانه‌ای

ای غوث هر بیچاره‌ای، واگشت هر آواره‌ای اصلاح هر مکّاره‌ای، مقصود هر افسانه‌ای

ای حسرت سرو سهی، ای رونق شاهنشهی خواهم که یاران را دهی، یک یارِ بی یارانه‌ای

در هر سری سودای تو، در هر لبی هیهای تو بی فیض شربتهای تو، عالم تهی پیمانه‌ای

هر خسروی مسکین تو، صید کمین شاهین تو وی سلسلۀ تقلیب تو، زنجیر هر دیوانه‌ای

هر نور را ناری بود، با هر گلی خاری بود بهر حرس ماری بود، بر گنج هر ویرانه‌ای

(مولوی)

داستان ابوجعفر همدانی و عقد مروارید

«چون معتصم بر سریر حکومت نشست، ابوجعفر همدانی را به منادمت خویش مخصوص ساخت. شبی به او گفت: داستانی بگو تا لحظه‌ای خاطرم مشغول گردد.

ابوجعفر گوید: گفتم: اگر فرمان باشد قصه‌ای که در جوانی به من گذشت عرض کنم، گفت: بگوی.

بر زبان آوردم که روزگاری به واسطۀ بیکاری، تنگ‌دستی عظیم پیش من آمد و چون مدتی در محنت فقر و فاقه گذرانیدم درهمی چند قرض کردم و به خدمت ابودُلَف خزرجی پیوستم و به حبل دولت او تمسّک جستم. روزی ابودلف گفت:

جمعی حسودان و اضداد، بهتانی بر محمّد مُغیث حاکم ارمنیّه بسته بودند و خلیفه را در آن باب چنان گرم ساخته که به اخذ و قید او فرمان داده بود و چون او را به بغداد آوردند، خلیفه از او استفسار نموده و پس از تفحصّ‌ بلیغ، برائت ساحت او وضوح یافت؛ فرمان واجب الاذعان نفاذ یافت که محمد بن مغیث نوبتی دیگر به سر عمل خود رود. و چون میان من و او محبت قدیم بود گفت: می‌خواهم کسی را به ارمنیّه فرستم تا زبان به تهنیت او بگشاید، اگر رغبت کنی تو را بدین مهم نامزد کنم. گفتم: فرمانبردارم. و ابودلف هزار درهم به من داد تا به اخراجات ضروریّۀ خود مصروف دارم و من به ارمنیّه رفته رسوم تهنیت و سفارت به تقدیم رسانم.

محمد بن مغیث در شأن من التفات موفور نموده پیوسته مرا به مجلس خود می‌طلبید و من همیشه نُقلی سوای گوشت قدید آهو نمی‌دیدم و به سبب اکل آن، طبیعت من نیز مایل به گوشت قدید شده، روزی محمد بن مغیث به جهت من آهویی فرستاد، غلام را گفتم این آهو را ذبح کن و گوشت آن را قدید ساز.

در این اثنا که غلام به ترتیب گوشت‌های او می‌پرداخت و آن را ریزه ریزه می‌ساخت، زاغی به طمع گوشت از هوا درآمده، عِقد مروارید که در منقار داشت بیفکند و قدری گوشت در ربود. من چون آن عِقد مروارید را دیدم که در منقار داشت در لطافت و قیمت آن حیران بماندم.

چون محمدبن مغیث مرا رخصت مراجعت داد هزار دینار به نزد من فرستاد و من با حصول مطالب و مآرب به بغداد رفتم و آن عِقد مروارید را به صرّافی فروختم به پانزده هزار درم و به خدمت ابودلف رفته تشریفی و انعامی لایق به من داد و چون مبلغی خطیر به دست من درآمده بود ترک ملازمت کرده به مصر رفتم و با خواجۀ صاحب ثروت و نعمت از قبیلۀ همدان که ساکن آن دیار بود آشنایی پیدا کردم و میان ما قواعد محبت و داد استحکام یافته، به مصاهرت انجامیده، دختر خود را در حبالۀ نکاح من درآورده، میان ما و آن دختر موافقت و الفتی عظیم روی نمود.

روزی غلام من بر بام خانه نشسته گوشت قدید می‌کرد بر همان امید که مگر بار دیگر زاغ عقد مرواریدی بیاورد، ناگاه لقلقی ماری در منقار داشت، چون به سر غلام رسید مار از منقار او جدا شده در کنار غلام افتاد و آن بیچاره را زخمی زده هلاک گردانید. زن گفت: لعنت بر لقلق و زاغ باد. من گفتم: خیانت لقلق معلوم است اما جرم زاغ چیست که لعنت بر او می‌کنی‌؟ دختر گفت: روزی بر بام خانۀ خود نشسته بودم و عقد مروارید قیمتی پیش خود نهاده ناگاه به سخنی مشغول شدم، زاغی بیامد و آن را در ربود، پدرم جمعی در عقب او فرستاد و از آن اثری نیافتند. آخرالامر آن را در بازار بغداد در دکان صرّافی دیدم، به پانزده هزار درم خریده به نزد من آوردند. من تبسّم کردم و صورت حال بیان نمودم و این معنی از نوادر اتفاقات است.» ⁽¹⁾

داستانی در رزّاقیت خدا

«قاضی برنی حکایت کرد که: زنی را دیدم در بادیه که سرما آمده بود و زراعت وی را به آسیب سخت دچار کرده بود، زراعتی که سبب معاش و مایۀ ارتزاق او بود.

مردمان او را در آن مصیبت تعزیت می‌دادند و به صبر امر می‌کردند که او در آن میان دست به دعا برداشت و روی به آسمان کرد و گفت:

اَللّهُمَّ‌ أنْتَ‌ الْمَأْمُونُ‌ لأِحْسَنِ‌ الْخَلَفِ‌، وَ بِیَدِکَ‌ التَّعْویضُ‌ عَمّا تَلَفَ‌، فاْفْعَلْ‌ ما أنْتَ‌ أهْلُهُ‌، فَإنَّ‌ أرْزاقَنا عَلَیکَ‌، وَ آمالَنا مَصْرُوفٌ‌ إلَیْکَ‌.

الهی! تویی قابل اعتماد برای حفظ‍‌ بهترین چیزی که بجا مانده و بر آنچه تلف شده تو بهترین جبران کننده‌ای، به آن صورت که اهلیّت داری نعمتت را بر من ارزانی دار و آن چنانکه لایق آنی از دستگیری درماندگان و یاری بیچارگان از من دستگیری کن که روزی ما بر عهدۀ توست و امید ما به عنایت و لطف

تو بسته است.

هنوز از آن محل فراتر نرفته بود که مردی ثروتمند بدان موضع رسید و آن حال با او حکایت کردند؛ فی‌الحال پانصد دینار زر به آن آسیب دیده بخشید.» ⁽¹⁾

با یکی غمزۀ مستانه خراب کردی چهره افروختی از ناز و کبابم کردی

تا که زد چنگ غمت بر دلم ای آفت جان روز و شب همنَفَس چنگ و ربابم کردی

خواستم ساغری از دست تو نوشم جانا خون به ساغر صنما جای شرابم کردی

دیده بستم مگر ای فتنه به خوابت بینم زان دو چشمان سیه رخنه به خوابم کردی

عقل و ایمان و دل و صبر و قرارم بردی خانه آباد! عجب خانه خرابم کردی

عاشق روی تو و دست ز خود شسته منم از من ای دوست چه سر زد که جوابم کردی

به سر کوی تو منصوری دیوانه منم خوشم از این که تو دیوانه خطابم کردی

(منصوری)

دعایی برای فرج بعد از شدت

«در روزگار عبدالملک مروان، مردی در مدینه مغضوب وی شد، عبدالملک خون او را هدر گردانید و فرمان داد که او را هر کجا یابند به قتل برسانند و گفت: هر کس به وی پناه دهد، او نیز به اعدام محکوم می‌گردد.

آن مرد از ترس جبّار شام و خون آشام حزب ننگین اموی حیران و خائف، گرد کوه و کمر و دشت و بیابان می‌گشت و در هر موضع یک روز یا دو روز بیشتر مقام نمی‌گرفت، از گفتن نام و نشان خویش به مردم خودداری می‌کرد، گاه چون نخجیر بر کمر کوه بودی و گاه چون آهو در میان بیابان و گاه چون ابر در صعود قطرات عَبَرات می‌باریدی و گاه چون سیل در آن حدود سر بر سنگ زنان می‌غلطیدی و گاه چون سایه در پس دیوار می‌افتادی و زبان حال اینچنین می‌سرودی.

تاکی از حادثه دلتنگ و پریشان بودن چند از جور فلک بی سر و سامان بودن

گاه چون سیل نهادن به ره دریا سر گاه چون ابر شدن بر کُه و گریان بودن

گاه چون نخجیر از این کوه به آن کوه شدن گاه چون آهو در دشت و بیابان بودن

گاه چون سایه نشستن ز پس هر خس و خار گه چو خورشید به تنهایی پویان بودن

روزی در میان بیابانی بر این حال می‌رفت، بزرگی را دید محاسن سپید که جامۀ سپید پوشیده نماز می‌کرد، در موافقت او به نماز مشغول گشت، چون آن بزرگ نماز را سلام داد، پرسید از کجایی و اینجا چه می‌کنی‌؟ گفت: گریخته‌ام، متواریم، از جور سلطان خائف شده و بر جان خود ناایمن گشته‌ام، وادی به وادی می‌گردم و از

بیابانی به بیابانی ره می‌سپرم، ساعت به ساعت هلاک خود را انتظار می‌کشم. آن بزرگ به او گفت:

فَأیْنَ‌ أنْتَ‌ مِنَ‌ السَّبْعِ‌؟

از هفت گانه به کجایی‌؟

گفتم: کدام هفت که شش جهت و پنج حس و چهار طبع من چنان مستغرق خوف و وحشت گشته‌اند که دو ساعت در یک موضع نتوانم بود، چه دانم که کدام هفت می‌گویی، من از اندوه نه هفت می‌دانم و نه هشت. گفت: گوش دار تا از زبان من بشنوی و به برکات این دعا چشم فرج بدوزی؛ و این دعا بخواند:

سُبْحانَ‌ اللّهِ‌ الْواحِدِ، سُبْحانَ‌ الَّذی لَیْسَ‌ غَیْرُهُ‌، سُبْحانَ‌ الْقائِمِ‌ القدیمِ‌ الّذی لا بَدْءَ لَهُ‌، سُبْحانَ‌ الَّذی یُحْیی وَ یُمیتُ‌، سُبْحانَ‌ الَّذی کُلَّ‌ یَوْمٍ‌ هُوَ فی شَأْن، سُبْحانَ‌ الَّذی خَلَقَ‌ ما یُری‌ وَ خَلَقَ‌ ما لایُری‌، سُبْحانَ‌ الَّذی عَلِمَ‌ کُلَّ‌ شَیْ‌ءٍ مِنْ‌ غَیْرِ تَعْلیمٍ‌. اللَّهُمَّ‌ إنّی اسْألُکَ‌ بِحَقِّ‌ هذِهِ‌ الْکَلِماتِ‌ وَ حُرْمَتِهِنَّ‌ أنْ‌ تَفْعَلَ‌ بی کَذا وَ کَذا. ⁽¹⁾

و چند بار اعاده کرد تا یاد گرفتم و سپس امن و سکونی در دل من پدید آمد و از آن خوف و رعب هیچ در خاطر من نماند و هم از آن موضع به آرزویی فسیح و امیدی هر چه تمام‌تر روی به عبدالملک آوردم و به در سرای او رفتم و دستوری خواستم، مرا دستوری دادند، چون به عبدالملک رسیدم گفت: ساحری آموختی که بدان استظهار چنین جرأت نمودی‌؟ گفتم: نه، امر و حال خود با او حکایت کردم و دعا بر خواندم، مرا امان داد و نیکی بسیار کرد و از آن بلا و محنت به برکت دعا نجات یافتم و لذّت فرج بعد از شدّت را چشیدم.»

دعای کرب و اثر آن

«ولید بن عبدالملک در روزگار حکومت خود به صالح بن عبداللّه که عامل مدینه بود به دستخط‍‌ خویش نوشت که حسن بن حسن بن علی بن ابی‌طالب علیه السلام را که محبوس است از حبس بیرون آور و در مسجد رسول خدای دستور بده تا پانصد تازیانه بر او بزنند!

صالح بر فراز منبر شد تا فرمان ولید را برخواند و بعد از آن دستور ولید را بر آن سلالۀ نبوت اجرا نمایند. هنوز در میان خواندن بود که وجود مبارک حضرت زین‌العابدین علیه السلام از در درآمد و مردمان راه او را گشاده کردند تا نزدیک حسن بن حسن رسید و فرمود: پسر عمو چه بوده است تو را؟ خدای را به دعای کرب بخوان تا حضرت محبوب تو را از این مکروه فرج آورد. حسن گفت: ای پسر عمو، دعای کرب کدام است‌؟ فرمود: بگو:

لا إلهَ‌ إلاّ اللّهُ‌ الْحَلیمُ‌ الْکَریمُ‌، لا إلهَ‌ إلاّ اللّهُ‌ الْعَلِیُّ‌ الْعَظیمِ‌، سُبحانَ‌ اللّهِ‌ ربِّ‌ السَّمواتِ‌ السَّبْعِ‌ وَ رَبِّ‌ الأْرَضینَ‌ السَّبعِ‌ وَ رَبِّ‌ الْعَرْشِ‌ العَظیمِ‌، وَ الْحَمْدُللّهِ‌ رَبِّ‌ الْعالَمینَ‌.

هیچ معبودی جز آن خدای حلیم کریم نیست، هیچ معبودی جز آن خدای بلند جایگاه عظیم نیست. منزّه است خدای صاحب آسمان‌های هفتگانه و مالک زمین‌های هفتگانه و خدای عرش بزرگ؛ و سپاس خدای را که پروردگار عوالم هستی است.

سپس برگشت. حسن بن حسن این دعا را تکرار می‌کرد که صالح از منبر فرود آمد و گفت: او را باز گردانید که از سیمای او مردی مظلوم می‌بینم، در کار او به امیر رجوع کنم. و حال او عرضه داشت، در مدت نزدیک جواب آمد که او را آزاد

کنید!» ⁽¹⁾

به کوی وصل تو هر کس که ره بَرد یارا کی آرزو بنماید بهشت اعلا را

به مهر زُهره جبینان کجا سپارد دل کسی که دید جمال تو ماه سیما را

اگر چه سرو سَهی در چمن بود آزاد ولیک بنده بود آن قد دل آرا را

حجاب بین تو و دوست جز من و ما نیست به یک طرف بزن این پردۀ من و ما را

علاج درد منیّت به غیر او نبود به او دوا کن اگر طالبی مداوا را

ز جوی عقل کجا آب می‌خورد دیگر کسی که یافت چو لامع ز عشق دریا را

(لامع)

داستان زندان ابراهیم تیمی با شخصی از بحرین

«ابراهیم تیمی حکایت کرد که چون حجاج بن یوسف مرا محبوس گردانید موضعی دیدم تنگ و تاریک‌تر از دل عاشقان و دیدۀ معشوقان، مردم زیادی در حبس بودند و هر دو نفر را یک بند نهاده و هر کس را چندان بیش جای نبود که

نشسته بودند، مصلّی‌ و مسجد و مرقد و محلّ‌ قضای حاجت یکی بود و ما از تنگی موضع و وحشت منزل بدین حالت بودیم که مردی را از اهل بحرین درآوردند، جایگاه نشستن نیافت و محبوسان او را راه نمی‌دادند و به یکدیگر می‌انداختند. مرد گفت: صبر کنید که من امشب بیش اینجا نخواهم بود.

چون شب درآمد برخاست و نماز گزارد و گفت:

یا رَبِّ‌، مَنَنْتَ‌ عَلَیَّ‌ بِدینِکَ‌، وَ عَلَّمْتَنی کِتابَکَ‌، ثُمَّ‌ سَلَّطْتَ‌ عَلَیَّ‌ شَرَّ خَلْقِکَ‌! یا رَبِّ‌، اللَّیْلَةَ‌ اللَّیْلَةَ‌ لا اصْبِحُ‌ فِیه.

الهی! به فرهنگ پاکت بر من منّت گذاردی و قرآنت را به من آموختی، آن گاه شریرترین موجود را بر من مسلّط‍‌ نمودی! ای مالک من، همین امشب، همین امشب که آزادی من به صبح نینجامد.

هنوز صبح سر از گریبان مشرق بر نیاورده بود که درِ زندان بگشادند و آن مرد را آواز دادند. گفتم: مگر برای سیاست و قتل بیرون می‌برند! در حال قید از پای او برگرفتند و خلاص دادند. بیامد و بر درِ زندان بایستاد و بر ما سلام کرد و گفت:

أطیعُوا اللّهَ‌ لا یَعْصیکُمْ‌.

خدا را اطاعت کنید، تا خداوند خواستۀ شما را روا گرداند.

چشم بگشا روی جانان کن نگاه بفکن از رأس خود اینجا گه کلاه

لون دیگر باید اندر پوشش جوش دیگر باید اندر جوشش

تو به خود وامانده‌ای ای کور دل پای تو رفته است اینجا گه به گل

پای بیرون کش از این قارون زمین گر همی خواهی تو سرخیّ‌ جبین

سرمۀ بینش بکش در دیده‌ات تا شود روشن عیان دیده‌ات

دیدۀ معنی گشا در روی یار تا خزانت گردد اینجا گه بهار

تو به این دیده کجا بینی ورا گر هزاران سال باشی دیده را

گر تو پیوندی کنی با اهل راز در شود از وصل بر روی تو باز

لوح دل را پاک باید ساختن تا توان بر او نظر انداختن

من نظر در خوبرویان کرده‌ام لوح زشتی را ز زشتان شسته‌ام

در سیاهی روز کی پیدا بود چشم نابینا کجا بینا بود

(عطّار نیشابوری)

داستان ابوسعید بقّال در زندان حجاج

«ابوسعید بقّال حکایت کند که من و ابراهیم تیمی در حبس حجّاج بودیم. یک شب به وقت نماز مغرب با هم سخن می‌گفتیم که شخصی را درآوردند. گفتم:

یا عَبْدَاللّهِ‌ ما قَضِیَّتُکَ‌؟ از حال او و سبب حبس او سؤال کردیم، گفت: هیچ موجب دیگر نمی‌دانم الاّ آن که رئیس محل از من بدینگونه سعایت کرده که او نماز بسیار می‌خواند و روزه بسیار می‌گیرد، همانا که مذهب خوارج دارد. بدین تهمت مرا گرفته و محبوس کرده‌اند؛ به خدا قسم این مذهبی است که هرگز نپسندیده‌ام و هوای آن بر دل من نگذشته است و دوست نداشته‌ام آن مذهب را و اهل آن مذهب را. بعد از آن گفت: بفرمایید تا مرا آب وضو دهند. التماس کردیم تا به جهت او آب وضو آوردند، وضو ساخت و چهار رکعت نماز بگزارد و بعد از آن بگفت:

اَللّهُمَّ‌ أنْتَ‌ تَعْلَمُ‌ إساءَتی وَ ظُلْمی وَ إسْرافی، لَمْ‌ اجْعَلْ‌ لَکَ‌ وَلَداً وَ لا نِدّاً وَ لا صاحِبَةً‌ وَ لا کُفْواً، فَإنْ‌ تُعَذِّبْنی فَبِعَدْلِکَ‌، وَ إنْ‌ تَعْفُ‌ عَنّی فَإنَّکَ‌ أنْتَ‌ الْغَفُورُالرَّحیمُ‌ الْعَزیزُ الْحَکیمُ‌. اللَّهُمَّ‌ إنّی أسْألُکَ‌ یَا مَنْ‌ لایُغْلِطُهُ‌ الْمَسائِلُ‌، وَ یا مَنْ‌ لا یَشْغَلُهُ‌ سَمْعٌ‌ عَنْ‌ سَمْعٍ‌، وَ یا مَنْ‌ لایُبْرِمُهُ‌ إلْحاحُ‌ الْمُلِحّینَ‌، أنْ‌ تَجْعَلَ‌ لی فی ساعَتی هذِهِ‌ فَرَجاً وَ مَخْرَجاً مِنْ‌ حَیْثُ‌ أرْجُو...

خداوندا، تو کردار زشت و ستم و اسراف مرا می‌دانی، برای تو فرزند و همتا و همسر و شریکی ننهاده‌ام، پس اگر عذابم کنی از روی عدالت توست و اگر از من درگذری تو را سزد که تو بسیار بخشنده و مهربان و عزیز و حکیمی.

خداوندا! ای که درخواست‌های گوناگون او را به اشتباه نیفکند، ای که هیچ

شنیدنی او را از شنیدنی دیگر سرگرم نسازد، ای که پافشاری اهل اصرار او را دلتنگ نکند، از تو می‌خواهم که در همین ساعت برای من فرج و راه گریزی از آن جا که امید دارم قرار دهی...

چند نوبت همین بگفت. بدان خدایی که جز او خدایی نیست، هنوز دعا تمام نکرده بود که درِ زندان بگشادند و او را آواز دادند. برخاست و گفت: اگر عافیت باشد به خدا که شما را در دعا فراموش نکنم و اگر حالی دیگر بود خدای در دنیا به رحمت و ثواب در آخرت جمع گرداند. روز دیگر شنیدیم که دست تعرض از او کوتاه کردند و او را مطلق العنان گردانیدند، به برکت اخلاص این دعا.»

دعای خفی اللُّطف و نجات از مرگ

«هارون الرشید روزی به یکی از خدمتکاران خود گفت که چون شب درآید به فلان حجره رو و در بگشا و آن کس که در آن جا یابی بگیر و به فلان صحرا رو و در فلان موضع قرار بگیر که آن جا چاهی است آماده، او را زنده در آن چاه افکن و چاه را به خاک انباشته کن و باید که فلان حاجب با تو باشد.

آن شخص به موجب فرمان، آن حجره بگشاد، در آن جا نوجوانی دید در غایت جمال و لیاقت و ظرافت و لطافت که آفتاب از نور روی او خجل شدی. او را بگرفت و به جبر هر چه تمام‌تر وی را به طرف محل مقصود حرکت داد. جوان گفت: از خدای بترس که من فرزند رسول خدایم، اللّه اللّه که فردای قیامت جدّ مرا بینی و خون من در گردن تو باشد!

مأمور هارون سخن وی را هیچ التفات نکرد و آن جوان را کشان کشان در آن موضع برد که هارون دستور داده بود. جوان چون هلاک خود معاینه دید، از جان نومید گشت و گفت: ای فلان در هلاک من تعجیل مکن که هر گه که خواهی توانی، مرا چندان امان ده که دو رکعت نماز بگزارم، بعد از آن تو دانی بدانچه تو را

فرموده‌اند. برخاست و دو رکعت نماز بگزارد و آن موکّلان شنیدند که در نماز می‌گفت:

یا خَفِیَّ‌ اللُّطْفِ‌ أعِنّی فی وَقْتی هذا، وَ الْطُفْ‌ بی لُطْفَکَ‌ الْخَفِیَّ‌.

ای آن که لطف پنهان داری، مرا در این گاه یاری رسان و با لطف پنهان خویش مورد نوازشم قرار ده.

گفتند: دعا هنوز تمام نشده بود که بادی سخت برخاست و غبار تیره پدید آمد چنانکه یکدیگر را نتوانستیم دید و از صعوبت آن حال به روی درافتادیم و به خویشتن چنان مشغول شدیم که پروای آن جوان نبود. بعد از آن غبار نشست و باد ساکن گشت، جوان را طلب کردیم، نیافتیم و آن بندها را دیدیم که در وی بود آن جا افتاده. با یکدیگر گفتیم نباید که امیر را گمان افتد که ما او را آزاد کردیم و اگر دروغ گوییم تواند بود که خبر آن جوان بعد از این به وی رسد و اگر راست گوییم باشد که باور ندارد و ما را هلاک کند.

بعد از این با یکدیگر گفتیم که دروغ ما را از بلا نخواهد رهانید، راستی بهتر خواهد بود. چون نزدیک هارون درآمدیم صورت حال را به راستی با وی حکایت کردیم. رشید گفت: خفیّ‌ اللّطف او را از هلاک برهانید، بروید به سلامت و این سخن به هیچکس نگویید.»

در هر دو جهان غیر توأم یار نباشد جز عشق جمال تو مرا کار نباشد

کردیم به عالم نظر از دیدۀ تحقیق در دار جهان غیر تو دیّار نباشد

اشیای جهان جمله چو آیینه و در آن جز روی نکوی تو پدیدار نباشد

بی پرده چو خورشید جمال تو بتابد خفّاش ولی لایق دیدار نباشد

دشوار بود گر چه ره عشق ولیکن با بدرقۀ لطف تو دشوار نباشد

(لامع)

داستان ابوالحسن بن ابی طاهر و فرزندش در زندان

«ابوالحسن بن ابی طاهر می‌گوید:

ابوجعفر محمد بن ابی القاسم در آن وقتی که براریکۀ قدرت و در منصب وزارت القاهر بود، بر من و پدرم خشم گرفت، در جایی به غایت تنگ و تاریک ما دو نفر را حبس کرد، هر روز ما را به محاکمه کشیده و پدرم و مرا به مال مصادره و مطالبه می‌کردند و در برابر چشم پدر مرا به شکنجه و آزار دچار می‌ساختند.

در آن حبس شداید و مشقّات بسیار کشیدیم، تا روزی پدرم مرا گفت که ما را با این نگاهبانان زندان آشنایی حاصل شده، لازم است به مراعات حال اینان برخاست؛ به فلان صرّاف که دوست من است کاغذی بنویس تا سه هزار درهم به نزد ما فرستد و ما در بین این زندانبانان تقسیم کنیم.

من آنچه فرموده بود بجای آوردم. چون سه هزار درهم برسید خواستم تسلیم مأموران کنم، هر چند کوشیدم قبول نیفتاد. از امتناع ایشان تفحّص کردم و در کشف حقیقت پافشاری نمودم، عاقبت به من گفتند: وزیر امشب بر قتل شما عزم بسته است و حکم جزم کرده که شما را از بین ببرد؛ در چنین حالتی قبیح است ما چیزی از شما قبول کنیم.

من از شنیدن این خبر بی‌آرام گشتم و اضطرابی هر چند تمام‌تر در من پدید آمد و رنگ صورتم برگشت. چون پدر را از آن حال آگاهی دادم گفت: درهم برگردان. چنان کردم.

پدرم در آن ایّام که در حبس بود، پیوسته صائم بودی، چون شب می‌رسید غسل می‌کرد و به نماز و دعا و خضوع و خشوع مداومت می‌نمود و من با او موافقت می‌کردم، تا آن که آن شب نماز خفتن بگزارد و به زانو درآمد و مرا گفت: تو نیز اینچنین حالت بر خود بگیر. من نیز همانند پدر به حال خضوع در برابر حریم حضرت محبوب برآمدم. پدر روی به جانب حق کرد و عرضه داشت: یارب، وزیر

القاهر بر من ستم روا داشت، مرا چنانکه می‌بینی به حبس انداخت و قصد جان من و پسرم نمود.

فَاَنَا بَیْنَ‌ یَدَیْکَ‌ قَدِ اسْتَعْدَیْتُ‌ إلَیْکَ‌ وَ أنْتَ‌ أحْکَمُ‌ الْحاکِمینَ‌، فَاحْکُمْ‌ بَیْنَنا.

من پیش روی تو هستم و از تو کمک خواستم و تو حاکم‌ترین داوران هستی، پس بین ما داوری کن.

و بر این دعا هیچ اضافه نکرد و بعد از آن آوازی نیک بلند برداشت و این جمله را تکرار کرد:

«فَاحْکُمْ‌ بَیْنَنا.» تا آن که چهار ساعت از شب بگذشت، واللّه که هنوز گفتن فاحکم بیننا قطع نکرده بود که آواز در شنودم. شک نکردم که جهت اعدام ما آمده‌اند. از غایت هول و سختی آن حال بترسیدم و بیهوش گشتم. چون نیک بنگریستم خادم القاهر با شمع‌ها و مشعل‌ها به زندان آمده بود، آواز داد که ابن ابی طاهر کدام است‌؟ پدرم برخاست و گفت: اینک منم. گفت: پسرت کجاست‌؟ گفت:

این است پسرم. گفت: بسم‌اللّه، بازگردید به سلامت و عافیت و مکرّم و محترم.

چون بیرون آمدیم معلوم شد که وزیر را گرفته‌اند و قاهر بر او به شدت غضبناک شده و خداوند مهربان بر ما لطف و رحمت آورده. وزیر بیچاره سه روز در قید و بند و در تنگنای زندان زیست تا ملک الموت او را از رنج دنیا خلاص و به عذاب آخرت دچار ساخت.»

بدان ای دل اگر هستی تو عاقل که یکدم می‌نشاید بود غافل

به روز و شب عبادت کرد باید دل و جانت قرینِ‌ درد باید

از آن بخشیدت ای جان زندگی را که تا بندی کمر مر بندگی را

به راه بندگی چون اندر آیی به قدر وسع خود جهدی نمایی

کلید معرفت آمد عبادت به شرط‍‌ آن که گویی ترک عادت

عبادت را اساس راه دین دان عبادت بود مقصودش یقین دان

چو مرد از اصل فطرت مستعدّ است همه کار وی اندر دین مجدّ است

چو گشتی مستعدّ این سعادت مکن تقصیر در عین عبادت

عبادت چون کنی از علم باید که تا کاری تو را زانجا گشاید

اگر بی علم باشد کار و بارت یقین بر هیچ پاید روزگارت

(عطّار نیشابوری)

داستان محمد بن زید علوی و شخصی از بنی امیه

«در تواریخ معتبره آورده‌اند که:

عادت محمد بن زید علوی معروف به داعی که حاکم طبرستان بود بر این قرار داشت که در ابتدای هر سال که کارگزاران دولت مشغول به تحصیل مالیات می‌شدند، در بیت‌المال نظر می‌کرد و هر چه از سال گذشته باقی مانده بود بر جماعتی از قریش که در آن ولایت بودند، بر حسب اختلاف شأنشان قسمت می‌کرد و هر یک را فراخور حسب و نسب نصیبی می‌داد.

یک سال بنابر عادت مقرّر بر مقرّ حکمرانی نشسته بود تا مرسومات و ارزاق را به اهل استحقاق برساند. اول بنی هاشم را نصیب فرمود. چون از تمامت بنی هاشم فارغ شد فرمود: تا بنی عبد مناف را آواز دادند. مردی برخاست و گفت: من از بنی عبد منافم. داعی گفت: از کدام قبیله‌ای‌؟ گفت: از بنی امیّه. گفت: از کدام بطن‌؟ آن مرد خاموش شد. گفت: مگر از فرزندان معاویه‌ای‌؟ گفت: آری. داعی گفت: از کدام فرزند؟ باز خاموش شد. گفت: مگر از فرزندان یزیدی‌؟ گفت: بلی. گفت:

بداندیشه‌ای است تو را و خطا تدبیری افتاده است که قصد این ولایت کرده‌ای که وُلات این ولایت آل ابی طالبند و ایشان را از شما طلب خون قصاص است به جهت سیّد ایشان حسین بن علی علیهما السلام و تو را از این به بعد هرگز چاره نبود، چه اگر غرض استمداد و استعانت بود در شام و عراق جمعی توانستی یافت که به جدّ تو تولا

کردندی و اسلاف تو را دوست داشتندی، با تو مبرّت و احسان کردندی. اگر این اختیار از سر جهل و نادانی کرده‌ای تمام‌تر از این جهل نمی‌باشد و اگر دانسته و متعمّداً ارتکاب این مخاطره کرده‌ای، خود را به دست خویش در ورطۀ هلاک انداخته و به پای خود به گورستان آمده‌ای!

علویان چون این سخن بشنیدند هر یک به نظر عداوت و چشم حقارت در وی نگریستند و خواستند که قصد او کنند، داعی بانگ بر ایشان زد و گفت: ساکت باشید و مپندارید که کشتن او قصاص خون حضرت سیّدالشهداء علیه السلام خواهد بود، او را چه جرم است در این مسأله‌؟ خدای تعالی حرام کرده است که کسی را به جرم کس دیگر مؤاخذت کنند چنانکه فرمود:

وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ‌ وِزْرَ اخْری‌» ⁽¹⁾

و هیچ بردارندۀ بار گناهی بار گناه دیگری را به دوش خود بر نمی‌دارد .

واللّه اگر کسی متعرض او شود آن کس را قصاص کنم. پس گفت: بشنوید حکایتی و آن را در کارها اسوه و دستور خویش سازید. پدر من با من حکایت کرد و از پدر خود روایت فرمود که ابومنصور، حاکم عبّاسی، آن سال که به حج رفته بود گوهری قیمتی بر وی عرضه داشتند که مثل آن ندیده بود و از آن تعجّب نمود. بعد از آن به او گفتند که محمد بن هشام بن عبدالملک گوهری از این بهتر و پرقیمت‌تر و فاخرتر دارد. منصور ربیع حاجب را گفت تا محمد بن هشام بن عبدالملک را طلب کند و آن گوهر را از او بستاند. پسر هشام هم بعد از این واقعه پنهان شد.

منصور گفت: فردا که در مسجدالحرام من نماز جمعه گزارم تو بگو تا همه درها را فرو بندند و قفل بر نهند و معتمدان و ثقات را بر آن درها موکّل گردان و بعد از آن یک در بگشای و خود بر آن در بنشین و باید هیچ کس از آن در بیرون نرود الاّ آن که

تو او را بشناسی؛ در هر صورت چون محمد بن هشام در این مسجد باشد بدین طریق ظاهر شود.

چون روز دیگر شد. ربیع آنچه دستور داشت بجای آورد. چون درهای مسجد را فرو بستند، محمد بن هشام به علت این که از قضیۀ گوهر واقف بود دانست که مقصود و مطلوب اوست و به هر حال در معرض گرفتاری است. از خوف جان و بیم هلاک حیران و مدهوش بماند و اثر آن حیرت بر وی ظاهر گشت.

در آن حال چشم محمد بن زید بن علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب علیهم السلام بر وی افتاد، چون او را به غایت اندوهگین و غمناک و متفکر یافت با خود گفت این مرد، کار افتاده و صاحب واقعه می‌نماید، اعانت و اغاثت او از لوازم کرم ذاتی و طهارت نسب باشد. پس روی بدو آورد و گفت: ای مرد! بس پریشان خاطر و متفکر و پراکنده ضمیر و متوهم خاطرت می‌بینم، تو چه کسی و واقعۀ تو چیست و خوف و رعب تو از کیست‌؟ با من بگوی و در امان خدا و ضمان سلامت باشی و از تو پذیرفتم که هر سعی که امکان دارد بجای آرم تا از آنچه موجب ملالت توست و از آن که خائفی تو را ایمن گردانم.

گفت: منم محمد بن هشام بن عبدالملک، اکنون تو بفرمای که نام تو چیست و نسب به که می‌رسانی‌؟ گفت: من محمد بن زید بن علی بن الحسین‌ام. محمد بن هشام گفت: انّا للّهِ‌ وَ إنّا الَیْهِ‌ راجِعُونَ‌ . اگر تو مکافات آنچه پدر من با پدر تو کرده است بخواهی مرا دل از جان بر باید گرفت و طمع از امان بباید برید.

محمد بن زید گفت: باک مدار ای پسر عمّ‌ که کشندۀ زید تو نیستی و به کشتن تو جبران آن شکستگی و سدّ آن ثلمه و قصاص آن خون و انتقام آن ظلم، حاصل نخواهد شد و امروز من بدین سزاوارم که دستت گیرم نه بدان که به دست دشمنت باز دهم و به من آن لایق است که پایمردت باشم نه آن که پایمالت گردانم، اما مرا معذور دار که اگر از برای مصلحتی مکروهی به تو رسانم یا ناسزایی در روی تو بر

زبان رانم، چون آن ایذاء متضمّن خلاص و آن جفا مقتضی آزادی باشد باید که قبول نمایی. گفت: اَلأْمْرُ إلَیْکَ‌ وَ أنَا مُمْسَکٌ‌ بَیْنَ‌ یَدَیْکَ‌ . هیچ توقّف و تأخیر منمای و آنچه مصلحت است بفرمای.

محمّد بن زید ردای خود را بر سرش انداخت و او را با رداء در هم پیچید و گریبانش با آن رداء یکجا بگرفت و به زور جبر او را به سوی در بکشید. چون چشم ربیع بر وی افتاد، محمد بن زید لطمه‌ای سخت و طپانچه‌ای محکم بر روی محمد بن هشام زد و همچنانش پیش ربیع آورد و گفت: یا اباالفضل، این خبیث شتربانی است از شتربانان کوفه، اشتران خود را به کرایه به من داده بدان شرط‍‌ که مرا باز به کوفه برد ولی از من بگریخته است و اشتران را به بعضی از سپهسالاران خراسانی به کرایه داده است، چند موکّل با من بفرست تا این خبیث را با من به نزد قاضی آورند و اگر خراسانیان در راه من تعدّی کنند مانع شوند.

ربیع گفت: سمعاً و طاعةً‌ یابن رسول اللّه؛ و دو سرهنگ با او بفرستاد. چون از پیش ربیع چندان برفتند که ایمن شدند، محمد بن زید گفت: یا خبیث حق مرا می‌گذاری‌؟ گفت: آری، یابن رسول اللّه، پس سرهنگان را گفت چون اقرار کند شما بازگردید. ایشان باز گشتند، محمد بن زید رداء را از گردن محمد بن هشام بیرون کرد و گفت: اکنون تو را هر کجا باید، برو.

محمد بن هشام سر محمد بن زید را ببوسید و گفت: پدر و مادر من فدای تو باد! یابن رسول اللّه،

اللّهُ‌ اعْلَمُ‌ حَیْثُ‌ یَجْعَلُ‌ رِسالَتَهُ‌» ⁽¹⁾

خدا داناتر است که مقام رسالت را در کجا قرار دهد.

پس آن گوهر نفیس و جوهر گرانمایه رابیرون کرد و گفت: طمع می‌دارم که به

قبول آن منّت بر من نهی و به پذیرفتن این هدیه مرا مشرّف گردانی. محمد بن زید قبول نکرد و گفت: ما از اهل آن خاندانیم که اگر نیکویی به کسی رسانیم از او مکافات نستانیم و من بزرگتر از این را از تو بگذاشته‌ام و آن خون زید بن علی است، برو به عافیت و سلامت، هر چند زودتر از این شهر بروی بهتر؛ زیرا که ربیع به طور جدّی در طلب توست. محمد بن هشام برفت و متواری شد و به واسطۀ محمد بن زید از آن بلا بجست و از آن ورطه برست.

چون داعی این حکایت به آخر رسانید بفرمود تا آن اموی را هم چندان که دیگران را از بنی عبد مناف بداد نصیب دادند.»

حکایتی از اثر دیانت و امانت

«یکی از بازرگانان کرخ بغداد حکایت کرد که من در بغداد سمساری و دلاّلی کردمی و یکی از تجّار خراسان با من معامله داشت و بر دکان من نشستی با مال بسیار و منال بی شمار، چنانکه هر سال از او به وجه سمساری چندین هزار درهم به من رسیدی و وجه معاش و سبب معیشت من از وی بود.

یکسال به وقت موسم نیامد و به سبب تأخیر او آن منفعت از من باز افتاد و اختلال تمام و اثری فاحش در حال من پدید آمد و به همان جهت محنت بر من متوالی و متواتر گشت و وام بسیار بر من جمع شد و بدان طریق تا مدت سه سال نیامد و من درب دکان فرو بستم و از بیم قرض خواهان متواری گشتم. چون سال چهارم وقت موسم شد، گفتم از حال خراسانی جویا شوم شاید که آمده باشد و حال من به سبب او نیکو شود.

به سوق یحیی آمدم و تجسّس و تفحّص بجای آوردم هیچ کس از وی مرا خبر نداد. به هنگام بازگشتن به کنار دجله رسیدم. چون ایّام تابستان بود و هوا به شدت گرم، لحظه‌ای در آب دجله نشستم تا سوزش آتش اندوه و تپش آفتاب بدان کمتر

گردد. چون از دجله برآمدم و پای بر خاک نهادم قدری گِل به پایم چسبید و از زیر آن تسمه‌ای چرمی به نظر رسید. من جامه در پوشیدم و آن تسمه را بکشیدم، همیانی از زیر آن بیرون آمد نظر کردم همیانی پُر بود، برگرفتم و در زیر جامه پنهان کردم و به خانه آوردم. چون بگشادم در آن هزار دینار زر یافتم.

به سبب آن زر قوّتی در من ظاهر شد و با خدای تعالی عهد کردم که چون حال من نیکو شود صاحب این همیان را طلب کنم، چون بیابم تمامت آن زر را بدو رسانم و کار خویش را با طلبکاران پس از یافتن همیان قراری دادم و درِ دکان بگشادم و خدای مهربان درِ رزق و ربح بر من گشاد و در مدت دوسال سرمایۀ من چندین هزار دینار شد.

چون موسم حج درآمد، من در تعریف همیان و شناخت صاحبش کوشش کردم ولی هیچ نشانی نیافتم. یک روز در دکان نشسته بودم مردی بیامد با موی بالیده و حالی ژولیده و جامه‌های کهنه که اثر فقر و اضطرار بر وی ظاهر بود. گمان کردم که مگر این بندۀ خدا یکی از فقرای خراسان است. قصد کردم که درمی چند بدو دهم او بدانست پشت بگردانید و به سرعت هر چه تمام‌تر برفت. من در شک افتادم و در عقب او بدویدم، چون نیک نگاه کردم آن بازرگان خراسانی بود که مرا هر سال از او چندان منفعت رسیدی.

من از آن حال تعجّب بماندم و گفتم: ای فلان، این چه زیّ‌ و هیئت است و تو را چه واقعه‌ای پیش آمد؟ و آن مال و منال و خوبی و جمال تو کجا رفت‌؟ او بگریست و گفت: حدیث من طولانی و عجیب است با نشیب و فراز!

او را به منزل بردم و به حمام فرستادم و دستاری لطیف و درّاعه‌ای نظیف در او پوشاندم و چون از طعام و آشامیدنی و ضیافت و آنچه از لوازم آن باشد بپرداختم التماس کردم که سبب تغییر حال و موجب آن تقریر فرمای.

گفت: حال من در ثروت بر تو پوشیده نبود، یکسال بر عادت مستمرّه استعداد

آمدن این طرف می‌کردم که روزی امیر شهر مرا طلبید و گفت: گوهری قیمتی دارم که جز خلیفه را نشاید و آن را به من سپرد و گفت: وقت رفتن به بغداد همراه خود ببر و آن را به خلیفه بفروش و نمونه‌هایی از قماش به من داد و درخواست کرد به بعضی از بهای این گوهر برایم اقمشه بخر و باقی را به صورت نقد نزد من آور.

من آن گوهر را گرفتم و همیانی از پوست جهت محافظت آن دوختم - صفت آن همیان که باز می‌گفت همان بود که من آن را کنار دجله یافته بودم - آن گوهر را همراه هزار دینار زر نقد در آن همیان نهادم. چون به بغداد رسیدم، به جزیرۀ سوق یحیی به دجله فرو رفتم و در آب نشستم. چون از آب برآمدم همیان را در آن موضع فراموش کردم و تا دیگر روز مرا به یاد نیامد. چون به یاد آمد به طلب همیان بدان موضع شدم باز نیافتم و من این مصیبت را بر نفس خود مهم نگرفتم، با خود فکر کردم که قیمت آن گوهر سه هزار دینار بیش نباشد، سه هزار دینار زر از مال خود به امیر شهر دهم. از بغداد برفتم و حج گزارده سپس به شهر خود برگشتم. سه هزار دینار زر به امیر شهر فرستادم و کیفیت واقعه را به او شرح دادم.

امیر در تمام اموال من طمع کرد و گفت: قیمت آن گوهر پنجاه هزار دینار است.

دستور داد مرا گرفتند و هر قدر مال و منال که داشتم و در تصرّف من بود از ناطق و صامت از من سلب کردند و به انواع ضرب و شتم شکنجه و تعذیب گرفتارم کردند تا از بود و نبودم دست برداشتم، با این همه هفت سال هم به زندان محکوم شدم. در این هفت سال به انواع رنج‌ها دچار بودم تا به شفاعت بعضی از مردمان نجات یافتم. بعد از خلاصی دچار شماتت اعدا شدم، از شهر خود دل بریدم و به اینجا آمدم تا با تو مشورت کنم که در چه کاری وارد شوم تا زندگی به قناعت بگذرانم و محتاج خلق نشوم و به ذلّت سؤال دچار نیایم.

گفتم: ای فلان، خداوند مهربان مقداری از مال توبه تو رسانید و تو را از مردم بی‌نیاز گردانید. آن همیان که تو وصفش کردی نزد من است و آن هزار دینار من

برگرفته‌ام و با خدای تعالی عهد کرده بودم که هر کس وصف همیان گوید به او رسانم؛ برخاستم و کیسه‌ای که در آن هزار دینار بود بیاوردم و پیش وی نهادم.

پرسید: آن همیان بعینه برجاست‌؟ گفتم: آری. نعره‌ای زد و بیهوش شد. پس از ساعتی که به هوش آمد گفت: بفرمای آن همیان را بیاورند. خودم رفتم و همیان را آوردم. کاردی بخواست و سر آن همیان بشکافت آن گوهر را که به اندازۀ کف دست بود بیرون آورد، خدای را بی اندازه شکر گفت و به هزار دینار نظر نینداخت. گفتم:

زر نیز برگیر که از آنِ‌ توست. سوگند خورد که الاّ به مقدار استری و وجه نفقۀ راه برنگیرد. بسیار کوشیدم تا سیصد دینار برگرفت و باقی را به من بخشید و استعداد رجوع به خانه و دیار خویش نمود که شاید کارش استقامتی یابد. چون همسفر یافت به سرعت هر چه تمام‌تر به خراسان رفت.

چون سال دیگر شد بازآمد، حال او نیکو شده به ثروت و نعمت رسیده بود.

حالش را جویا شدم، گفت: چون بازگشتم صورت حادثه را با بزرگان و اعیان شهر گفتم و آن یاقوت پاره را به ایشان نمودم و از آنان خواستم مرا نزد امیر شهر برند. آنان مرا به نزد او بردند. یاقوت پاره را از من گرفت و دستور داد هر چه از من مصادره کرده بودند به من بازگردانند، علاوه بر آن بر من از مال خود نیز انعام زیادی داد و حال من به مرتبۀ اول بلکه بهتر رسید و این همه از برکت دیانت و امانت تو بود. ⁽¹⁾

آن که بر خوان غم عشق تو مهمانم کرد خاطرش شاد که شرمندۀ احسانم کرد

گفته بودم که ننوشم می و عشرت نکنم فصل گل آمد و از گفته پشیمانم کرد

جان من از مرض عشق به فرمان تو شد نازم آن درد که شایستۀ درمانم کرد

هدهد باد صبا نامۀ بلقیس وشی بر من آورد و از آن نامه سلیمانم کرد

آن که از برگ گلش خار خَلَد بر کف پا چشم بد دور که جا بر سر مژگانم کرد

گر دلت سنگ بود می‌شود از غصّه کباب گر بگویم که فراق تو چه با جانم کرد

دوش از زلف شکن در شکنت باد صبا بس که آشفته به من گفت پریشانم کرد

بی تو ای غنچه دهان، سیر گلو گردش باغ غنچه سان تنگدل و سر به گریبانم کرد

[«2»ذَلَّتْ‌ لِقُدْرَتِکَ‌ الصِّعَابُ‌]

دشواری‌ها در برابر قدرتت آسان گردد.

آسانی دشواری ها به قدرت او

آن وجود مقدسی که آسمان‌ها را برافراشته و میلیون‌ها کهکشان و سحابی و میلیاردها ستارۀ نورانی که بعضی از آنها چندین میلیون برابر خورشید است، در این فضای با عظمت قرار داده، دشواری‌ها به قدرت او آسان می‌گردد.

آن وجود عزیز و حکیمی که زمین را با تمام برنامه‌های حیرت انگیزش مهد حیات موجودات قرار داد و هوای مفرّح و ممدّ حیات را به او پیچید و قسمت اعظم آن را آب قرار داد و قشرش را برای پرورش گیاهان مستعد فرمود و انواع گیاهان و حیوانات را در آن پرورش داد، دشواری‌ها به قدرت او آسان می‌گردد. آن قادر متعالی که فاصلۀ زمین و خورشید و فاصلۀ زمین و ماه و فاصلۀ ماه تا خورشید و فاصلۀ هر ستاره‌ای را تا ستارۀ دیگر و فاصله کهکشانی تا کهکشان دیگر را بر اساس عدل و نظم و حکمت و علم قرار داد، دشواری‌ها به قدرت او آسان می‌گردد.

آن ذات مقدّسی که باران را به موقع و به اندازه از سحاب رحمت، جهت پرورش موجودات و سیراب کردن تشنگان و طهارت موجودات بر سطح زمین می‌بارد، دشواری‌ها به قدرت او آسان می‌گردد.

آن وجود مبارکی که جهت تداوم حیات زمینیان، فصول چهارگانه قرار داد و این فصول را معلول گردش بسیار منظم زمین به دور خورشید قرار داد و شب و روز را با

گردش وضعی زمین پدید آورد، دشواری‌ها به قدرت او آسان می‌گردد.

آن محبوبی که در تمام هستی اعم از بزرگترین پیکره و کوچکترین آن نظمی برقرار فرموده که عقل عاقلان و عرفان عارفان و عشق عاشقان در آن سرگردان است و هرگز در امور هستی کمترین و کوچک‌ترین اشتباهی رخ نمی‌دهد، دشواری‌ها به قدرت او آسان می‌گردد.

آن حکیم علی الاطلاقی که جهان را با همۀ وسعتش از گازهای مملوّ و منبسط‍‌ در فضا و کیهان ساخته و به صورت صدها میلیارد تودۀ عظیم منظم کهکشانی در آورده که هر یک دارای صدها میلیون خورشیدند و برخی از خورشیدها سیصد میلیون سال نوری دورتر از خورشید ما و بزرگتر از آن است. نور خورشید پس از گذشت هشت دقیقه و کسری به زمین می‌رسد و نور در هر ثانیه سیصد هزار کیلومتر (پنجاه هزار فرسخ) سیر می‌نماید، پس خورشیدی که سیصد میلیون سال نوری با زمین فاصله دارد، در چه مدت نورش به زمین می‌رسد؟! آری، با قدرت چنین حکیمی و با لطف و رحمت چنین قادری دشواری‌ها آسان می‌گردد.

«ذَلَّتْ‌ لِقُدْرَتِکَ‌ الصِّعابُ‌»

در کنار قدرت حق، وسعت سماوات را تا جایی که توانسته‌اند با ابزار علمی مشاهده کنند، تا یک میلیارد سال نوری تخمین زده‌اند.

هرگاه بخواهیم کرۀ زمین را در برابر عظمت جهان‌های دور بسنجیم زمین مانند یک قطرۀ آب در برابر اقیانوس‌هاست در حالی که قطر کرۀ زمین معادل 12800 کیلومتر و طول خط‍‌ استوا 40/076 کیلومتر و حجم زمین برابر 182,841,310,000 کیلومتر مکعب است. قدرتی که این همه عظمت و شگفتی در برابرش چیزی به حساب نمی‌آید، دشواری‌ها از پرتو عنایت او آسان می‌گردد.

آن ذات یگانه‌ای که به هر یک از موجودات، خواص و آثار عجیبی عنایت کرد و

بین تمام موجودات و آثار خواصّ‌ آنها ایجاد هماهنگی فرمود و خلاصه به هر موجودی آنچه را که لایق بود مرحمت فرمود، با قدرتش که بی‌نهایت در بی‌نهایت است دشواری‌ها آسان می‌شود.

آری، مسأله از این قرار است و در این حقیقت هیچ شک و شبهه‌ای نیست و اوضاع و احوال هستی و به خصوص حیات فرزندان آدم هم جز این نشان نمی‌دهد، پس اضطراب و دلهره و هیجان و آشوب باطن به هنگام سختی، در حالی که با لطف حضرت او آسان می‌شود، معنا ندارد.

ای به دلِ‌ خستۀ من نور عشق سینۀ من از غم تو طور عشق

حسرت دیدار رخت بر دلم شعلۀ عشق تو به دل حاصلم

جاذبۀ عشق توام مست کرد نیست بُدم نیست، مرا هست کرد

روشنی لطف تو مرا زنده کرد تا به ابد زنده و پاینده کرد

محو سر کوی تو شد جان من عشق تو شد گوهر ایمان من

عشق خود اندر دلم انداختی با دل دیوانۀ من ساختی

ای غم تو عشق دل زار من جستن لطف تو بود کار من

بندۀ شرمندۀ کوی توام تا به ابد زنده ز بوی توام

(میرشمس الدین هندی)

آن پروردگار مهربان و رئوفی که نطفه را در رحم مادر و در ظلمات ثلاث به همه چیز رساند و آن را ظرفِ‌ سمع و بصر، روح و جان، روان و نفس، قلب و عقل، فکر و اندیشه، پوست و گوشت، خون و استخوان، رگ و پی، دهان و دندان، لب و ابرو و...قرار داد و صدای قلب مادر را در جهان رحم برای کودک آرام بخش و در آغوش مادر سینۀ رشد و آرامش مقرّر فرمود، سختی‌ها به قدرت او آسان شود.

صدای قلب مادر

امام صادق علیه السلام در شهر مدینه که فاقد ابزار علمی و وسایل پیشرفتۀ امروز بود، به مادران توصیۀ سخت داشت به این که کودکان شیرخوار خود را در طرف چپ بخوابانند.

این توصیه قرن‌ها چون یک سفارش زاید یا بی‌مورد جلوه می‌کرد علتش این بود که هیچ کس به فایدۀ این سفارش پی نمی‌برد و بعضی هم به کار بستن این سفارش را خطرناک می‌دانستند و فکر می‌کردند که اگر طفل شیر خوار در طرف چپ مادر خوابانیده شود ممکن است که مادر هنگام خواب بغلطد و طفل را زیر تنۀ خود خفه کند.

از محمد بن ادریس شافعی که در سال 150 هجری و دوسال پس از درگذشت امام صادق علیه السلام در غزّه متولد شد و در سال 199 هجری در قاهره زندگی را بدرود گفت، پرسیدند که آیا مادر طفل شیرخوار را باید در طرف راست خود بخواباند یا در طرف چپ‌؟ در جواب گفت: بین چپ و راست تفاوتی وجود ندارد و مادر می‌تواند طفل را در هر طرف خود که راحت‌تر است بخواباند.

گاهی هم فرمایش حضرت صادق علیه السلام را مغایر با عقل سلیم می‌دانستند، چون از نظر آنها راست بیش از چپ احترام داشت و فکر می‌کردند که مادر بایستی طفل را در طرف راست خود بخواباند تا این که کودک از کرامت راست برخوردار شود.

نه کسی در شرق برای این توصیۀ امام صادق علیه السلام ارزش قائل شد نه در غرب و حتّی در دورۀ تجدد دانشمندان با دیدۀ انتقاد هر موضوع علمی را مورد توجه قرار دادند. و درصدد برنیامدند که بفهمند آیا آن گفته از نظر علمی ارزش و فائده دارد یا نه‌؟

قرون شانزدهم و هفدهم و هیجدهم میلادی که قرون دورۀ تجدّد بود گذشت و قرن نوزدهم میلادی فرا رسید و در نیمۀ دوم آن قرن دانشگاه کورنیل در آمریکا

ساخته و شروع به کار کرد.

«عزرا کورنیل، بانی دانشگاه کورنیل که دوران شیرخوارگی و کودکی بسیار سخت را گذرانیده بود، تصمیم گرفت که در آن دانشگاه، یک انستیتوی مخصوص تحقیق در نوزادان و کودکان شیرخوار به وجود آورد. این انستیتو در اولین سال شروع به تدریس از طرف دانشگاه کورنیل به وجود آمد و منضمّ‌ به دانشکدۀ پزشکی گردید و اینک متجاوز از یک قرن است که به تحقیق در مورد نوزادان و کودکان شیرخوار ادامه می‌دهد.

در مسائل مربوط‍‌ به نوزادان و کودکان شیرخوار، چیزی وجود ندارد که مورد تحقیق این مؤسسه قرار نگرفته باشد و در جهان هیچ مرکز علمی از لحاظ‍‌ داشتن اطلاعات راجع به نوزادان و کودکان شیرخوار به پای این مرکز نمی‌رسد. محال است که یک موضوع مربوط‍‌ به نوزادان و کودکان شیرخوار وجود داشته باشد و این مؤسسه راجع به آن تحقیق نکند، حتی تابلوهایی که شکل نوزادان و کودکان شیرخوار روی آنها کشیده شده مورد تحقیق این مؤسسه قرار گرفته است.

در نیمۀ اول قرن بیستم محقّقان این مؤسسه تابلوهای مربوط‍‌ به نوزادان را در موزه‌های دنیا از نظر گذرانیده و از 466 تابلو که در موزه‌های معروف جهان به نظرشان رسید، دیدند که اکثریت با تابلوهایی است که در آنها مادران، کودکان خود را در طرف چپ بغل گرفته‌اند.

در 373 تابلو، مادران، کودک خود را در طرف چپ در بغل داشتند و در 93 تابلو در طرف راست. بنابراین در هشتاد درصد از تابلوها که در موزه‌های معروف به نظر رسید، مادران کودکان را در طرف چپ بغل گرفته بودند.

در ایالت نیویورک، چند زایشگاه وابسته به مرکز تحقیق مربوط‍‌ به نوزادان و شیرخواران دانشگاه کورنیل است و دکترهایی که در آن زایشگاه کار می‌کنند، نتیجۀ مطالعات و معاینات خود را برای مرکز تحقیق مربوط‍‌ به نوزادان و شیرخوران

می‌فرستند.

از گزارش‌هایی که در طی یک مدّت طولانی از طرف آن دکترها به مرکز تحقیق می‌رسید، این نتیجه به دست می‌آمد که در روزهای اول بعد از تولد، وقتی نوزاد در طرف چپ مادر می‌خوابد آسوده‌تر از آن است که در طرف راست بخوابد و اگر او را در طرف راست مادر بخوابانند، در فواصل نزدیک از خواب بیدار می‌شود و شیون می‌کند.

محقّقان مرکز تحقیق، مطالعات خود را منحصر به نژاد سفید پوست آمریکایی نکردند بلکه درصدد برآمدند بدانند که آیا در نژادهای سیاه و زرد نیز این موضوع صدق دارد یا نه‌؟ بعد از یک دورۀ طولانی تحقیق در نژادهای دیگر، متوجه شدند که این موضوع در تمام اقوام صدق می‌کند و در همه جا نوزادان، به خصوص در روزهای اول تولد، اگر در طرف چپ مادر بخوابند آرام‌تر از آن هستند که در طرف راست مادر به خواب بروند و این واقعیت اختصاص به نژاد سفید پوست ندارد و یک واقعیت جهانی است.

مرکز تحقیق دانشگاه کورنیل، بدون انقطاع این موضوع را مورد مطالعه قرار می‌داد. ساعت‌ها شکم زن باردار از طرف پزشکان مرکز تحقیق به وسیلۀ اشعۀ مجهول مورد معاینه قرار می‌گرفت تا این که جنین را در شکم مادر ببینند، اما از دیدن جنین چیزی بر اطلاعاتشان افزوده نمی‌شد تا این که هولوگرافی ⁽¹⁾

بعد از این مرحله و برای وقوف بیشتر، لازم بود بدانند توقّف ضربان قلب مادر، آیا در جنین عکس‌العمل به وجود می‌آورد یا نه‌؟ چون نمی‌توانستند قلب مادر را متوقّف کنند؛ زیرا سبب هلاک آنها می‌شد، تحقیق را در جانوران پستاندار ادامه دادند و هر بار که قلب جانوری را که جنین در زندان داشت متوقف می‌کردند، می‌دیدند که در جنین واکنش به وجود می‌آید.

آزمایش‌های مکرر در مورد چند نوع پستاندار، ثابت کرد که وقتی ضربان قلب مادر متوقف می‌شود، در جنین واکنش به وجود می‌آید و بعد از مرگ مادر، جنین به هلاکت می‌رسد. برای این که جنین از خون قلب مادر که به وسیلۀ شریان بزرگ موسوم به آئورت برایش فرستاده می‌شود، تغذیه می‌نماید و وقتی قلب مادر متوقّف گردید، غذا به جنین نمی‌رسد و هلاک می‌شود.

بعد از آزمایش‌های متعدد، دانشمندان مرکز تحقیق دانشگاه کورنیل دانستند که طفل در شکم مادر نه فقط‍‌ عادت به شنیدن ضربان قلب او می‌کند، بلکه ضربان به حیات وی نیز وابستگی دارد و هرگاه ضربان ادامه نیابد، طفل در شکم مادر از گرسنگی می‌میرد.

عادتی که جنین قبل از تولد، به شنیدن صدای ضربان قلب مادر دارد، طوری در وی نافذ می‌شود که بعد از تولد هم اگر صدای قَرعه‌های قلب مادر را نشنود، احساس اضطراب می‌نماید و هوش کودک نوزاد به خوبی صدای قرعه‌های قلب مادر را تشخیص می‌دهد و به همین جهت وقتی نوزاد در طرف چپ مادر قرار بگیرد چون صدای قرعه‌های قلبش را می‌شنود، آرام می‌گیرد، لیکن در طرف راست چون آن صدا به گوشش نمی‌رسد مضطرب می‌شود.

اگر بانی دانشگاه کورنیل، یک مرکز تحقیق راجع به نوزادان و شیرخواران در آن دانشگاه به وجود نمی‌آورد و آن مرکز به طور مستمر راجع به نوزادان و شیرخواران تحقیق نمی‌کرد، معلوم نمی‌شد گفتۀ امام صادق علیه السلام که به مادران توصیه کرد

فرزندان شیرخوار خود را در طرف چپ خود قرار بدهند و بخوابانند، مبتنی بر چه مصلحت و فایده می‌باشد.

امروز در تمام شیرخوارگاه‌های وابسته به مرکز تحقیق دانشگاه کورنیل در اطاقی که نوزادان خوابیده‌اند، دستگاهی است که صدای قَرَعات قلب مادر را به وجود می‌آورد و در تختخواب هر نوزاد یک گوشی می‌باشد که قرعات مصنوعی قلب مادر را به گوش کودک می‌رساند.

قلب انسانِ‌ بالغ، زن یا مرد، به طور عادی در هر دقیقه 72 بار می‌طپد. در شیرخوارگاههایی که وابسته به مرکز تحقیق دانشگاه کورنیل می‌باشد، بارها آزموده‌اند که اگر شماره قَرَعات مصنوعی قلب مادر در هر دقیقه یک صد و ده یا یکصد و بیست قرعه شود صدای شیون تمام کودکان که در یک اطاق هستند به گوش می‌رسد و بایستی شمارۀ قرعات مصنوعی قلب مادر در هر دقیقه 72 قرعه باشد تا این که کودکان مضطرب نشوند و به شیون درنیایند.

در شیرخوارگاه‌های وابسته به مرکز تحقیق، چند بار این آزمایش را کرده‌اند، عده‌ای از نوزادان را در اطاقی قرار داده‌اند که در آن جا صدای قرعات مصنوعی قلب مادر به گوش کودکان نمی‌رسید و عده‌ای را هم در اطاقی قرار دادند که نوزادان در آن جا صدای قرعات مصنوعی قلب مادر را می‌شنیدند، هر دفعه که این آزمایش را کردند، معلوم شد که در اطاقی که آن جا قرعات مصنوعی قلب مادر شنیده می‌شود وزن کودکان سریع‌تر از کودکان اطاق دیگر زیاد می‌شود، در صورتی که غذایی که به کودکان دو اطاق داده می‌شود از حیث نوع مشابه است! اما در اطاقی که صدای قرعات مصنوعی قلب مادر شنیده می‌شود، کودکان با اشتهای زیادتر غذا می‌خورند و کودکان اطاقی که صدای قرعات مصنوعی قلب مادر در آن جا به گوش نمی‌رسد کم اشتها می‌شوند.

در شیرخوارگاه‌های وابسته به مرکز تحقیق دانشگاه کورنیل راجع به صدای

مصنوعی قلب مادر از لحاظ‍‌ شدّت آنهم تحقیق کرده‌اند و متوجه شده‌اند که اگر آن صدا شدیدتر از صدای طبیعی قرعات قلب مادر باشد کودکان را مضطرب می‌کند و به گریه درمی‌آیند.

یکی از پزشکان مرکز تحقیق دانشگاه کورنیل ضمن سفرهایی که در قاره‌های جهان می‌کرد دقت می‌نمود که بداند مادران در کشورهای مختلف، در معابر، فرزندان خود را چگونه در آغوش می‌گیرند. این پزشک که به اسم دکتر «لی سالک» خوانده می‌شود و اکنون در مرکز تحقیق دانشگاه کورنیل مشغول کار است می‌گوید که اکثر زنها در تمام قاره‌های دنیا در معابر، فرزندان خود را در طرف چپ بغل می‌گیرند.» ⁽¹⁾

اگر شما در هنگام دچار شدن به بند دشواری‌ها، با تضرّع و زاری و انابه و توبه و توکّل و اعتماد و بصیرت و دوربینی به پیشگاه مقدّس حضرت ربّ‌ العزّه رو کنید، با کلید قدرت حق و رحمت و رأفت جناب او دشواری‌های شما به طور قطع آسان می‌گردد.

توکّل و توسّل، اعتماد و یقین، تضرّع و زاری، ورع و زهد، انفاق و خوشدلی، رأفت و رحمت و به خصوص توبه و دعا و زاری و مناجات، عجیب در حلّ‌ مشکلات و آسان کردن دشواری‌ها موثّر است.

آری، او وجود مقدس و مبارکی است که حضرت زین‌العابدین، امام عارفان و قبلۀ عاشقان، درباره‌اش می‌گوید:

«ذَلَّتْ‌ لِقُدْرَتَکَ‌ الصِّعَابُ‌»

تعلیمات آسمانی اسلام از زبان ائمۀ معصومین علیهم السلام

امامان شیعه که منابع علوم مُلکی و ملکوتی، سرّی و ظاهری، نهان و آشکار، مادّی و معنوی و دنیایی و آخرتی هستند و قرآن مجید و روایات به صراحت، آنان را راسخون در علم معرفی کرده و دانش و بصیرت آنان را مافوق دانش و بصیرت تمام جهانیان تا روز قیامت می‌داند در دعاهای حکیمانۀ خود که از آنها به زبان عرفان تعبیر به قرآن صاعد شده، به ما تعلیم می‌دهند که حضرت حق جلّ‌ شأنه به قدرت و به رحمت و به رأفت خود مشکلات و سختی‌ها و دشواری‌ها را آسان می‌نماید به شرطی که انسان در بروز مشکلات حوصله و صبر به خرج دهد و روی دعا و نیاز و انکسار و ذلّت و خشوع و خضوع از حضرت او برنگرداند و به آن نحوی که دستور داده شده از مشکلات و حوادث و پیشامدها بهرۀ صحیح گرفته شود.

دعای حضرت زهرا علیها السلام درسجده

در دعای سجده بعد از نماز حضرت زهرا علیها السلام آمده است:

یا مَنْ‌ لَیْسَ‌ غیْرُهُ‌ رَبٌّ‌ یُدْعی. یا مَنْ‌ لَیْسَ‌ فَوقَهُ‌ إلهٌ‌ یُخْشی‌. یا مَنْ‌ لَیْسَ‌ دُونَهُ‌ مَلِکٌ‌ یُتَّقی. یا مَنْ‌ لَیْسَ‌ لَهُ‌ وَزِیرٌ یُؤْتی. یا مَنْ‌ لَیْسَ‌ لَهُ‌ حَاجِبٌ‌ یُرْشی‌. یا مَنْ‌ لَیْسَ‌ لَهُ‌ بَوّابٌ‌ یُغْشی. یا مَنْ‌ لا یَزدادُ عَلَی‌ کَثْرَةِ‌ السُّؤالِ‌ إلاّ کَرَماً وَ جُوداً، وَ عَلی کَثْرَةِ‌ الذُّنُوبِ‌ إلاّ عَفْواً وَ صَفْحاً، صَلِّ‌ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ‌ مُحَمَّدٍ، وَافْعَلْ‌ بی کَذا وَ کَذا. ⁽¹⁾

ای آن که جز او صاحب و مالکی نیست که بخوانندش. ای آن که فوق او

معبودی نیست که عارفانه ترسندش. ای آن که غیر او فرماندهی نیست که پرهیزندش. ای آن که او را وزیری نیست که آیندش. ای آن که حریم حضرتش را پرده‌داری نیست که رشوه دهندش. ای آن که وی را دربانی نیست که به نزد او روند. ای آن که حاجت خواهی از او جز به کرم وَ جودش نیفزاید و کثرت گناه جز عفو و چشم‌پوشی نیاوردش، بر محمّد و آل محمّد درود فرست و مشکلات و دشواری‌های مرا اعم از مادّی و معنوی آسان گردان.

دعای امام سجّاد علیه السلام بعد ازنماز

در دعای بعد از نماز حضرت زین‌العابدین علیه السلام ، آمده است:

یا مَنْ‌ أظْهَرَ الْجَمیلَ‌، وَ سَتَرَ الْقَبیحَ‌، یا مَنْ‌ لَمْ‌ یُؤاخِذْ بِالْجَریرَةِ‌ وَ لَمْ‌ یَهْتِکِ‌ السِّتْرَ، یا عَظیمَ‌ الْعَفْوِ، یا حَسَنَ‌ التَّجاوُزِ، یا واسِعَ‌ الْمَغْفِرَةِ‌، یا باسِطَ‍‌ الْیَدَیْنِ‌ بِالرَّحْمَةِ‌، یا صاحِبَ‌ کُلِّ‌ نَجْوی‌، یا مُنْتَهی‌ کُلِّ‌ شَکْوی‌، یا کَریمَ‌ الصَّفْحِ‌ یا عَظیمَ‌ الرَّجاءِ، یا مُبْتَدِءاً بِالنِّعَمِ‌ قَبْلَ‌ اسْتِحْقاقِها، یا رَبَّنا وَ سَیِّدَنا وَ مَوْلانا، یا غایَةَ‌ رَغْبَتِنا، أسْألُکَ‌ اللّهُمَّ‌ أنْ‌ تُصَلِّیَ‌ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ‌ مُحَمَّدٍ. ⁽¹⁾

ای آن که اعمال و کارها و برنامه‌های زیبا را ظاهر ساخت و کار زشت و نازیبا را جهت حفظ‍‌ آبروی انسان پنهان داشت. ای آن که به سرعت، بر گناه و عصیان توبیخ و مؤاخذه نکرد و پردۀ حرمت عاصی را ندرید. ای بزرگ گذشت، ای نیکو درگذرنده، ای فراخ آمرزش، ای دو دست گشاده به رحمت، ای دانای هر سخن نهان، ای مرجع نهایی هر شکایت، ای گرامی چشم‌پوش،

ای بس بزرگ مایۀ امید، ای آغاز کننده به نعمت‌ها پیش از لیاقت موجودات به آنها، ای مالک ما و آقای ما و مولای ما، ای نهایت میل و عشق و علاقۀ ما، از تو می‌خواهم که بر محمد و آل محمد درود فرستی.

راستی، در این فرازهای بلند و ملکوتی و جملات حکیمانه و عاشقانه دقّت کنیم تا آن طور که باید خدای خود و اسما و صفاتش را بیشتر بشناسیم و از این به سعادت و سلامت خود بیفزاییم و به کسب خیر دنیا و آخرت نایل آییم.

نقش رخ تو دایرۀ نقطۀ دل است بیرون شدن ز دایره بر نقطه مشکل است

هر جا که می‌کنم نظر از شرق تا به غرب نقش خیال روی توأم در مقابل است

چندان که گِرد خرمن هستی برآمدم کاهی نیافتم که ز ذکر تو غافل است

نقش تو صورتی است که در پردۀ ضمیر مِهر تو مهره‌ای است که در حقّۀ دل است

گر بی تو تشنه جان بدهم ننگرم در آب کآب حیات بی تو مرا زهر قاتل است

(عماد الدین نسیمی)

دعای امام صادق علیه السلام بعد از نماز

در دعای بعد از نماز حضرت صادق علیه السلام آمده:

یا صانِعَ‌ کُلِّ‌ مَصْنُوعٍ‌، یا جابِرَ کُلِّ‌ کَسیرٍ، و یا حاضِرَ کُلِّ‌ مَلاَءٍ، وَ یا شاهِدَ کُلِّ‌ نَجْوی‌، وَ یا عالِمَ‌ کُلِّ‌ خُفْیَةٍ‌، و یا شاهِدُ غَیْرَ غائِبٍ‌، وَ غالِبُ‌ غَیْرَ مَغْلُوبٍ‌، وَ یا قَریبُ‌ غَیْرَ بَعیدٍ، وَ یا مُونِسَ‌ کُلِّ‌ وَحیدٍ، وَ یا حَیُّ‌ مُحْیِیَ‌ الْمَوْتی‌، وَ مُمیتَ‌ الأْحْیاءِ، الْقائمُ‌ عَلی کُلِّ‌ نَفْسٍ‌ بِما کَسَبَتْ‌، وَ یا حَیّاً حینَ‌ لا حَیَّ‌، لا إلهَ‌ إلاّ انْتَ‌، صَلِّ‌ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ‌ مُحَمَّدٍ. ⁽¹⁾

ای سازندۀ هر ساخته شده، ای مرمّت کنندۀ هر شکسته، ای حاضر در میان هر

جمع، ای گواه هر سخن نهانی، ای دانای هر پنهان، ای حاضر بی غیب و غالب بدون مغلوبیّت، ای نزدیک غیر دور، ای همدم هر تنها، ای زندۀ زنده کنندۀ مردگان و میرانندۀ زندگان، ایستنده بر سر هر جانی به موجب آنچه کسب کرده است و ای زنده به هنگامی که زنده‌ای نبود، جز تو معبودی نیست، بر محمّد و آل محمّد درود فرست.

دعای امام کاظم علیه السلام بعد از نماز

در دعای بعد از نماز حضرت موسی بن جعفر علیه السلام است:

إلهی خَشَعَتِ‌ الأْصْواتُ‌ لَکَ‌، وَ ضَلَّتِ‌ الأْحْلامُ‌ فیکَ‌، وَجِلَ‌ کُلُّ‌ شَیْ‌ءٍ مِنْکَ‌، وَ هَرَبَ‌ کُلُّ‌ شیءٍ إلَیْکَ‌، وَ ضاقَتِ‌ الأْشْیاءُ دُونَکَ‌، وَ مَلأََ کُلَّ‌ شَیْ‌ءٍ نُورُکَ‌، فَأنْتَ‌ الرَّفیعُ‌ فی جَلالِکَ‌، وَ أَنْتَ‌ الْبَهِیُّ‌ فی جَمالِکَ‌، وَ أَنْتَ‌ الْعَظیمُ‌ فی قُدْرَتِکَ‌، وَ أَنْتَ‌ الَّذی لا یَؤُودُکَ‌ شَیْ‌ءٌ، یا مُنْزِلَ‌ نِعْمَتی، یا مُفَرِّجَ‌ کُرْبَتی، وَ یا قاضِیَ‌ حَاجَتی، أعْطِنی مَسْألَتی بِلا إلهَ‌ إلاّ أنْتَ‌... . ⁽¹⁾

معبودا، صداها در برابرت رام و آرام گشته، خردهای اندیشمند در درک وجودت گم گشته، از مهابتت هر موجودی احساس ترس کرده و هر چیزی به سویت گریخته، بدون تو تمام برنامه‌ها تنگ آمده، همه چیز را نورت پر کرده، در جلال و برجستگی‌ات بلند پایه‌ای و در زیبایی و جمالت با رونقی و در قدرتت بس بزرگی و هیچ چیزِ سنگینی تو را خسته نکند، ای فرود آورندۀ نعمتم، ای گشایندۀ غمزدگیم، ای برآرندۀ حاجتم، درخواستم را عطا کن به حقّ‌ خودت که جز تو کسی نیست....

دعای امام جواد علیه السلام

در دعای حضرت جواد علیه السلام است:

اَللّهُمَّ‌ رَبَّ‌ الأْرْواحِ‌ الْفانِیَةِ‌ وَ الأْجْسادِ الْبالِیَةِ‌، أسْألُکَ‌ بِطاعَةِ‌ الأْرْواحِ‌ الرّاجِعَةِ‌ إلی أجْسادِها، وَ بِطاعَةِ‌ الأْجْسادِ الْمُلْتَئِمَةَ‌ بِعُرُوقِها، وَ بِکَلِمَتِکَ‌ النّافِذَةِ‌ بَیْنَهُمْ‌، وَ أخْذِکَ‌ الْحَقَّ‌ مِنْهُمْ‌، وَ الْخَلائِقُ‌ بَیْنَ‌ یَدَیْکَ‌ یَنْتَظِرُونَ‌ فَصْلَ‌ قَضائِکَ‌، وَ یَرْجُونَ‌ رَحْمَتَکَ‌، وَ یَخافُونَ‌ عِقابَکَ‌، صَلِّ‌ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ‌ مُحَمَّدٍ، وَاجْعَلِ‌ النُّورَ فی بَصَری، وَ الْیَقینَ‌ فی قَلْبی، وَ ذِکْرَکَ‌ بِاللَّیْلِ‌ وَ النَّهارِ عَلی لِسانی، وَ عَمَلاً صالِحاً فَارْزُقْنی. ⁽¹⁾

ای پروردگار! روان‌های فانی و پیکرهای پوسیده، به حقّ‌ فرمانبری آن روان‌های بازگردنده به اجساد و به حقّ‌ فرمانبری آن پیکرهای جوش خورده به رگهایشان و به حقّ‌ فرمانرواییت در میان آنها،و به حقّ‌ حق ستانیت از آنها، در حالی که خلایق در پیشاپیشت نگران صدور حکم نهایی تواند و امیدوار به رحمتت و در ترس از مجازاتت، از تو درخواست می‌کنم. بر محمّد و آل محمّد درود فرست و قرار ده نور را در چشمم و یقین را در قلبم و یادت را در شب و روز بر زبانم و عملی شایسته را روزی من گردان.

دعای امام هادی علیه السلام

دردعای حضرت هادی علیه السلام آمده:

یا بارُّ، یا وَصولُ‌، یا شاهِدَ کُلِّ‌ غائِبٍ‌، وَ یا قَریبُ‌ غَیْرَ بَعیدٍ، وَ یا غالِبُ‌ غَیْرَ مَغْلُوبٍ‌، وَ یا مَنْ‌ لا یَعْلَمُ‌ کَیْفَ‌ هُوَ إلاّ هُوَ، یا مَنْ‌ لا تُبْلَغُ‌ قُدْرَتُهُ‌، أسْألُکَ‌ اللَّهُمَّ‌ بِاسْمِکَ‌ الْمَکْنُونِ‌ الْمَخْزُونَ‌ الْمَکْتومِ‌ عَمَّنْ‌ شِئْتَ‌، الطّاهِرِ الْمُطَهَّرِ الْمُقَدَّسِ‌

النُّورِ التّام، الْحَیِّ‌ القَیُّومِ‌ الْعظیمِ‌، نُورِ السّماواتِ‌ وَ نُورِ الأرضینَ‌ عالِمِ‌ الْغَیْبِ‌ وَ الشَّهادَةِ‌ الْکَبیرِ الْمُتَعالِ‌ الْعَظیمِ‌، صَلِّ‌ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ‌ مُحَمَّدٍ. ⁽¹⁾

ای بسیار نیکوکار، ای پیوند دهنده، ای گواه هر غائب، ای نزدیک غیر بعید، ای غالب بی مغلوبیّت، ای آن که کسی نداند که او چگونه است مگر خود او، ای آن که به قدرتش نرسند، خدایا از تو می‌خواهم به حقّ‌ نام مستور مخزون پنهانت از هر که خواستی، آن نام پاک بسیار پاک مقدّس نورانی کامل زندۀ قائم به ذاتِ‌ بس بزرگ، نور آسمان‌ها و زمین‌ها، دانای غیب و شهود، بزرگ فرازمند، بس بزرگ، درود فرست بر محمّد و خاندان او.

دعاهای پس از نماز رسول خدا صلی الله علیه و آله و امیرمؤمنان علیه السلام و حضرت مجتبی و حضرت سیّد الشهداء و حضرت عسگری و امام عصر علیهم السلام مفصّل و مضامین قسمتی از جملاتش همانند دعاهایی است که در سطور قبل ملاحظه کردید.

این واقعیت‌ها را وقتی از نظر می‌گذرانیم به این حقیقت بیشتر آگاه می‌شویم که آسان شدن مشکلات به دست قدرت حق امری بسیار سهل و برنامه‌ای فوق العاده خفیف و سبک است، به خصوص وقتی که انسان در پیشگاه مقدّس او تواضع و خشوع و زاری و انابه نشان دهد، وگرنه اگر ارادۀ حضرت او نباشد هیچ قدرتی نمی‌تواند گره از کار انسان بگشاید و مشکل و دشواری او را آسان نماید.

وَ إنْ‌ یَمْسَسْکَ‌ اللّهُ‌ بِضُرٍّ فَلا کاشِفَ‌ لَهُ‌ إلاّ هُوَ وَ انْ‌ یُرِدْکَ‌ بِخَیْرٍ فَلا رادَّ لِفَضْلِه یُصیبُ‌ بِهِ‌ مَنْ‌ یَشاءُ مِنْ‌ عِبادِهِ‌ وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ‌» ⁽²⁾

و اگر خدا گزند و آسیبی به تو رساند ، آن را جز او برطرف کننده‌ای نیست ، و اگر برای تو خیری خواهد فضل و احسانش را دفع کننده‌ای نیست ؛ خیرش را

به هر کس از بندگانش بخواهد می‌رساند و او بسیار آمرزنده و مهربان است.

فرازهایی از دعای سمات

در دعای سِمات آمده است:

اَللَّهُمَّ‌ إنّی أسْألُکَ‌ بِاِسْمِکَ‌ الْعَظیمِ‌ الأْعْظَمِ‌ الأْعَزِّ الأْجَلِّ‌ الأْکْرَمِ‌ الَّذی إذا دُعِیتَ‌ بِهِ‌ عَلی مَغالِقِ‌ أبْوابِ‌ السَّماءِ لِلْفَتْحِ‌ بِالرَّحْمَةِ‌ انْفَتَحَتْ‌، وَ إذا دُعِیتَ‌ بِهِ‌ عَلی مَضائِقِ‌ أبْوابِ‌ الأْرْضِ‌ لِلْفَرَجِ‌ انْفَرَجَتْ‌، وَ إذا دُعِیتَ‌ بِهِ‌ عَلَی الْعُسْرِ لِلْیُسْرِ تَیَسَّرَتْ‌، وَ إذا دُعِیتَ‌ بِهِ‌ عَلَی الأْمْواتِ‌ لِلنُّشُورِ انْتَشَرَتْ‌، وَ إذا دُعِیتَ‌ بِهِ‌ عَلی کَشْفِ‌ الْبَأْساءِ وَ الضَّرّاءِ انْکَشَفَتْ‌... . ⁽¹⁾

الهی، از تو می‌خواهم به حقّ‌ نام بزرگ و بس بزرگتر و عزیزتر و برجسته‌تر و گرامی‌ترت که چو خوانده شوی با آن برای باز شدن درهای سخت بستۀ آسمان، به رحمتت باز شود و چون خوانده شوی با آن برای گشایش درهای تنگ زمین، گشوده شود و چون خوانده شوی با آن برای آسانی سختی‌ها، آسان شود و چون خوانده شوی با آن برای از نو زنده شدن مردگان، زنده شوند و چون خوانده شوی با آن برای برداشتن تنگ‌دستی و پریشان حالی، برداشته شود.

وَ بِکَلِمَتِکَ‌ الَّتی خَلَقْتَ‌ بِهَا السَّمواتِ‌ وَ الأْرْضَ‌، وَ بِحِکْمَتِکَ‌ الَّتی صَنَعْتَ‌ بِهَا الْعَجائِبَ‌، وَ خَلَقْتَ‌ بِهَا الظُّلْمَةَ‌ وَ جَعَلْتَها لَیلاً وَ جَعَلْتَ‌ اللَّیْلَ‌ سَکَنَاً، وَ خَلَقْتَ‌ بِهَا النُّورَ وَ جَعَلْتَهُ‌ نَهاراً وَ جَعَلْتَ‌ النَّهارَ نُشُوراً مُبْصِراً، وَ خَلَقْتَ‌ بِهَا الشَّمْسَ‌ وَ جَعَلْتَ‌ الشَّمْسَ‌ ضیاءً، وَ خَلَقْتَ‌ بِهَا الْقَمَرَ وَ جَعَلْتَ‌ الْقَمَرَ نُوراً، وَ خَلَقْتَ‌ بِهَا الْکَواکِبَ‌ وَ جَعَلْتَها نُجُوماً وَ بُرُوجاً وَ مَصابیحَ‌ وَ زینَةً‌ و

رُجُوماً، وَ جَعَلْتَ‌ لَها مَشارِقَ‌ وَ مَغارِبَ‌، وَ جَعَلْتَ‌ لَها مَطالِعَ‌ وَ مَجارِیَ‌ وَ جَعَلْتَ‌ لَها فَلَکاً وَ مَسابِحَ‌، وَ قَدَّرْتَها فِی السَّماءِ مَنازِلَ‌، فَأحْسَنْتَ‌ تَقْدیرَها، وَ صَوَّرْتَها فَأحْسَنْتَ‌ تَصْویرَها... . ⁽¹⁾

و به آن کلمه‌ات که اراده و فرمان تکوینی توست که به آن آسمان‌ها و زمین را آفریدی و به حکمت آن چنانیت که با آن پدیده‌های شگفت‌آور ساختی و آفریدی با آن تاریکی را و قراردادی آن را شب و قراردادی شب را سکون و آرامش و آفریدی با آن روشنایی را و قراردادی آن را روز و قراردادی روز را جهت فعالیّت و کار و رستاخیز عمل و فعالیّت برای موجودات و روشن برای آنها و قراردادی از عجایب حکمتت خورشید را جهت تابش و آفریدی به آن ماه را و قراردادی آن را نور و آفریدی با آن اختران را و قراردادی آنها را ستارگانی و چراغ‌ها و آرایش و سنگ پران و قراردادی برای آنها مشرق‌ها و مغرب‌ها و قراردادی برای آنها برآمدن‌گاهها و راه‌ها و مدار و شناگاهها و اندازه‌گرفتی برای آنها در آسمان جایگاههایی را، پس زیبا نمودی اندازه‌گیری آنها را و اندام بخشیدی به آنها پس زیبا نمودی اندام‌سازی آنها را.

وَ جَبَرُوتِکَ‌ الَّتی لَمْ‌ تَسْتَقِلَّهَا الأْرْضُ‌، وَانْخَفَضَتْ‌ لَهَا السَّماواتُ‌، وَانْزَجَرَلَهَا الْعُمْقُ‌ الأْکْبِرُ، وَ رَکَدَتْ‌ لَهَا الْبِحارُ وَ الأْنْهارُ، وَ خَضَعَتْ‌ لَهَا الْجِبالُ‌، وَ سَکَنَتْ‌ لَهَا الأْرْضُ‌ بِمَناکِبِها، وَاسْتَسْلَمَتْ‌ لَهَا الْخَلائِقُ‌ کُلُّها، وَ خَفَقَتْ‌ لَهَا الرِّیاحُ‌ فی جَرَیانِها، وَ خَمَدَتْ‌ لَهَا النّیرانُ‌ فی أوْطانِها. ⁽²⁾

و به جبروتت که زمین، اندک تابی در برابر آن ندارد و آسمان‌ها در برابرش به زانو درآمده و قعر زمین در مقابلش رانده و فشرده شده به قعر بزرگترش و

دریاها در برابرش ایستاده و چشمه‌ها از جوش و خروش افتاده و کوهها فروتن گشته و زمین با شانه‌هایش باز ایستاده و همگی مخلوقات در برابرش مطیع شده و وزیدن گرفت در برابر آن بادها صداکنان در روان شدنشان و فرو نشست آتش‌ها در آتشکده‌ها.

فرازی از دعای مشلول

اگر در زمینۀ برنامه‌های حق به دعای مشلول مراجعه کنید، در آن جا به مسائل و مطالب بهت‌انگیزی برمی‌خورید که شما را در معرفت نسبت به حضرت رشد می‌دهد و این معنا را در قلب شما یقینی می‌نماید که کسی در این پهنه‌گاه هستی جز وجود مقدس او شأنی ندارد و تمام چرخ‌ها در این بزم آفرینش به ارادۀ او می‌چرخد و یک چرخ به فرمان کسی نیست و کلید حلّ‌ تمام مشکلات فقط‍‌ و فقط‍‌ به دست حضرت اوست و احدی را در این مسائل سهمی نیست که بقیه اسباب و ابزار ارادۀ اویند و جز به خواست وی کاری از دستشان برنمی‌آید.

در قسمتی از آن دعا می‌خوانیم:

یا رازِقَ‌ الْبَشَرِ، یا مُقَدِّرَ کُلِّ‌ قَدَرٍ، یا عالِیَ‌ الْمَکانِ‌، یا شَدیدَ الأْرْکانِ‌، یا مُبَدِّلَ‌ الزَّمانِ‌، یا قابِلَ‌ الْقُرْبانِ‌، یا ذَا المَنِّ‌ وَ الإِْحْسانِ‌، یاذا الْعِزَّةِ‌ وَ السُّلْطانِ‌، یا رَحیمُ‌ یا رَحْمنُ‌، یا مَنْ‌ هُوَ کُلَّ‌ یَوْمٍ‌ فی شَأْنٍ‌، یا مَنْ‌ لا یَشْغَلُهُ‌ شَأْنٌ‌ عَنْ‌ شَأْنٍ‌، یا عَظیمَ‌ الشَّأْنِ‌، یا مَنْ‌ هُوَ بِکُلِّ‌ مَکانٍ‌، یا سامِعَ‌ الأْصْواتِ‌، یا مُجیبَ‌ الدَّعَواتِ‌، یا مُنْجِحَ‌ الطَّلِباتِ‌، یا قاضِیَ‌ الْحاجاتِ‌، یا مُنْزِلَ‌ الْبَرَکاتِ‌، یا راحِمَ‌ الْعَبَراتِ‌، یا مُقیلَ‌ الْعَثَراتِ‌، یا کاشِفَ‌ الْکُرُباتِ‌، یا وَلِیَّ‌ الْحَسَناتِ‌، یا رافِعَ‌ الدَّرَجاتِ‌، یا مُؤتِیَ‌ السُّؤلاتِ‌، یا مُحْیِیَ‌ الأمْواتِ‌، یا جامِعَ‌ الشَّتاتِ‌، یا مُطَّلِعاً عَلَی النِّیّاتِ‌، یا رادَّ ما قَد فاتَ‌، یا مَنْ‌ لا تَشْتَبِهُ‌ عَلَیْهِ‌ الأْصْواتُ‌، یا مَنْ‌ لا تُضْجِرُهُ‌ الْمَسْأَلاتُ‌، وَ لا تَغْشاهُ‌ الظُّلُماتُ‌، یا نُورَ الأْرْضِ‌ وَ السَّماواتِ‌، یا

سابِغَ‌ النِّعَمِ‌، یا دافِعَ‌ النِّقَمِ‌... . ⁽¹⁾

ای روزی دهندۀ بشر، ای اندازه‌گیر هر اندازه، ای والا جاه، ای استوار پایه، ای گردانندۀ روزگار، ای پذیرندۀ قربانی، ای منت‌گذار نیکوکار، ای دارای شکوه و سلطنت، ای مهربان، ای بخشنده، ای کسی که هر روز در کاری است، ای آن که کاری از کار دیگر بازش ندارد. ای بلند مرتبه، ای آن که در هر جا هست، ای شنوندۀ نجواها، ای اجابت کنندۀ دعاها، ای برآورندۀ خواسته‌ها و نیازها. ای فروفرستندۀ برکات، ای رحم کننده بر اشک‌ها، ای درگذرندۀ از لغزش‌ها، ای برطرف کنندۀ ناراحتی‌ها. ای سرچشمۀ خوبی‌ها، ای بالابرندۀ درجات، ای دهندۀ خواسته‌ها، ای زنده کنندۀ مردگان، ای گرد آورندۀ پراکنده‌ها، ای آگاه از نیت‌ها، ای برگردانندۀ آنچه از دست رفته، ای کسی که نجواها بر او مشتبه نشود، ای کسی که درخواست‌ها او را به ستوه نیاورد و تاریکی‌ها او را فرا نگیرد، ای روشنی زمین و آسمان‌ها، ای فروریز نعمت‌ها، ای دفع کنندۀ بدفرجامی‌ها... .

این است آن وجود مقدس و منبع فیضی که تمام کارها به دست قدرت اوست و تمام موجودات از رحمت واسعۀ حضرتش بهره‌مندند و دشواری و مشکلی نیست مگر آن که با قدرت قاهره‌اش آسان و سهل می‌گردد.

چه بیچاره‌اند آنان که او را نمی‌شناسند و پناهی جز او برای خود گرفته‌اند و یاری غیر او انتخاب نموده‌اند.

عجایب خلقت و گره گشایی خداوند

اشاره

در قرآن مجید، بسیار در مقام پرسش آمده است که این همه عجایب خلقت و

شگفتی‌های آفرینش و موجودات گوناگون و مخلوقات بی شمار و گره‌گشایی‌ها به وسیلۀ کیست‌؟ آیا این همه از به وجود آورندۀ هستی است یا قدرت و معبودی غیر او؟! اوست که به تنهایی با اراده و قدرت مطلقه‌اش این مسائل را در مجاری خلقت به جریان می‌اندازد، یا شریکی با اوست‌؟ اگر غیر اوست آن غیر کیست‌؟ اگر او را در برنامه‌هایش شریکی هست آن شریک کیست‌؟

أمَّنْ‌ خَلَقَ‌ السَّماواتِ‌ وَ الأْرْضَ‌ وَ أنْزَلَ‌ لَکُمْ‌ مِنَ‌ السَّماءِ ماءً فَأنْبَتْنابِهِ‌ حَدائِقَ‌ ذاتَ‌ بَهْجَةٍ‌ ما کانَ‌ لَکُمْ‌ أنْ‌ تُنْبِتُوا شَجَرَها ءَإلهٌ‌ مَعَ‌ اللّهِ‌ بَلْ‌ هُمْ‌ قَوْمٌ‌ یَعْدِلُونَ‌ * أمَّنْ‌ جَعَلَ‌ الأْرْضَ‌ قَراراً وَ جَعَلَ‌ خِلالَها أنْهاراً وَ جَعَلَ‌ لَها رَواسِیَ‌ وَ جَعَلَ‌ بَیْنَ‌ الْبَحْرَیْنِ‌ حاجِزاً ءَإلهٌ‌ مَعَ‌ اللّهِ‌ بَلْ‌ أکْثَرُهُمْ‌ لایَعْلَمُونَ‌ * أمَّنْ‌ یُجیبُ‌ الْمُضْطَرَّ إذا دَعاهُ‌ وَ یَکْشِفُ‌ السُّوءَ وَ یَجْعَلُکُمْ‌ خُلَفاءَ الأْرْضِ‌ ءَإلهٌ‌ مَعَ‌ اللّهِ‌ قَلیلاً ما تَذَکَّرُونَ‌ * أمَّنْ‌ یَهدیکُمْ‌ فی ظُلُماتِ‌ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ مَنْ‌ یُرْسِلُ‌ الرّیاحَ‌ بُشْراً بَیْنَ‌ یَدَیْ‌ رَحْمَتِهِ‌ ءَإلهٌ‌ مَعَ‌ اللّهِ‌ تَعالَی اللّهُ‌ عَمّا یُشْرِکُونَ‌ * أمَّنْ‌ یَبْدَؤُ الْخَلْقَ‌ ثُمَّ‌ یُعیدُهُ‌ وَ مَنْ‌ یَرْزُقُکُمْ‌ مِنَ‌ السَّماءِ وَ الأْرْضِ‌ ءَإلهٌ‌ مَعَ‌ اللّهِ‌ قُلْ‌ هاتُوا بُرْهانَکُمْ‌ إنْ‌ کُنْتُمْ‌ صادِقینَ‌» ⁽¹⁾

[ آیا آن شریکان انتخابی شما بهترند ] یا آن که آسمان‌ها و زمین را آفرید ، و برای شما از آسمان آبی نازل کرد که به وسیلۀ آن باغ‌هایی خرم و باطراوت رویاندیم که رویاندن درختانش در قدرت شما نیست ؛ آیا با خدا معبودی دیگر هست [ که شریک در قدرت و ربوبیّت او باشد ؟ نه ، نیست ] ، بلکه آنان مردمی منحرف‌اند [ که برای او شریک می‌گیرند . ] * [ آیا آن شریکان انتخابی شما بهترند ] یا آن که زمین را [ برای موجوداتش ] آرام و قرارگاه ساخت و در شکاف‌هایش نهرهایی پدید آورد ، و برای آن کوه‌هایی استوار

قرار داد [ تا زیر پای اهلش نلرزد ] ، و میان دو دریا [ ی شیرین و شور ] مانع و حایلی قرار داد [ که با هم مخلوط‍‌ نشوند ] ؛ آیا با خدا معبودی دیگر هست [ که شریک در قدرت و ربوبیت او باشد ] ؟ ! [ نه ، نیست ] بلکه بیشترشان اهل معرفت و دانش نیستند . * [ آیا آن شریکان انتخابی شما بهترند ] یا آن که وقتی درمانده‌ای او را بخواند اجابت می‌کند و آسیب و گرفتاریش را دفع می‌نماید ، و شما را جانشینان [ دیگران در روی ] زمین قرار می‌دهد ؟ آیا با خدا معبودی دیگر هست [ که شریک در قدرت و ربوبیت او باشد ؟ ! ] اندکی متذکّر و هوشیار می‌شوند . *[ آیا آن شریکان انتخابی شما بهترند ] یا آن که شما را در تاریکی‌های خشکی و دریا [ به وسیله ستارگان و دیگر نشانه‌ها ] راهنمایی می‌کند ؟ ! و کیست که پیشاپیش [ باران ] رحمتش بادها را مژده‌رسان می‌فرستد ؟ آیا با خدا معبودی دیگر هست [ که شریک در قدرت و ربوبیت او باشد؟ ! ] خدا برتر است از آنچه برای او شریک قرار می‌دهند . * [ آیا آن شریکان انتخابی شما بهترند ] یا آن که مخلوقات را می‌آفریند ، آن گاه آنان را [ پس از مرگشان ] بازمی‌گرداند ؟ ! و کیست آن که از آسمان و زمین شما را روزی می‌دهد ؟ آیا با خدا معبودی دیگر هست [ که شریک در قدرت و ربوبیت او باشد ؟ ] بگو : اگر راستگویید دلیل خود را بیاورید .

خوشبخت آن کس است که آن یار، یار اوست خرّم دلی که در او خار، خار اوست

کاری که فال خیر دو دنیاست عاشقی است فرخنده طالع است که اینکار، کار اوست

رفتیم زیر بار غم یار و می‌رویم خندان و شادکام که این بار، بار اوست

آتش گرفت و سوخت و خاکش به باد رفت بیچاره دلخوش است که این نار، نار اوست

سردار عشق بر سردار فنا سرود این دار و هر چه هست در این دار، دار اوست

(مفتون)

فرازی از دعای عرفه

حضرت سیّدالشهداء علیه السلام در دعای عرفه عرضه می‌دارد:

یا مَنْ‌ کَبَسَ‌ الأْرْضَ‌ عَلَی الْماءِ، وَ سَدَّ الْهَواءَ بِالسَّماءِ، یا مَنْ‌ لَهُ‌ أکْرَمُ‌ الأْسْماءِ، یا ذا الْمَعْرُوفِ‌ الَّذی لا یَنْقَطِعُ‌ أبداً، یا مُقَیِّضَ‌ الرَّکْبِ‌ لِیُوسُفَ‌ فِی الْبَلَدِ الْقَفْرِ وَ مُخْرِجَهُ‌ مِنَ‌ الْجُبِّ‌ وَ جاعِلَهُ‌ بَعْدَ الْعُبُودِیَّةِ‌ مَلِکاً، یا رادَّهُ‌ عَلی یَعْقُوبَ‌ بَعْدَ أنِ‌ ابْیَضَّتْ‌ عَیْناهُ‌ مِنَ‌ الْحُزْنِ‌ فَهُو کَظیمٌ‌، یا کاشِفَ‌ الضُّرِّ وَ البَلْوی‌ عَنْ‌ أیُّوبَ‌، وَ مُمْسِکَ‌ یَدَیْ‌ إبْراهیمَ‌ عَنْ‌ ذَبْحِ‌ ابْنِهِ‌ بَعْدَ کِبَرِ سِنِّهِ‌ وَ فَناءِ عُمُرِهِ‌، یا مَنِ‌ اسْتَجابَ‌ لِزَکَرِیّا فَوَهَبَ‌ لَهُ‌ یَحْیی‌ وَ لَمْ‌ یَدَعْهُ‌ فَرْداً وَحیداً، یا مَنْ‌ أخْرَجَ‌ یُونُسَ‌ مِنْ‌ بَطْنِ‌ الْحُوتِ‌، یا مَنْ‌ فَلَقَ‌ الْبَحْرَ لِبَنی إسْرائیلَ‌ فَأنْجاهُمْ‌ وَ جَعَلَ‌ فِرْعَوْنَ‌ وَ جُنُودَهُ‌ مِنْ‌ الْمُغْرَقینَ‌، یا مَنْ‌ أَرْسَلَ‌ الرّیاحَ‌ مُبَشِّراتٍ‌ بَیْنَ‌ یَدَیْ‌ رَحْمَتِهِ‌، یا مَنْ‌ لَمْ‌ یَجْعَلْ‌ عَلی مَنْ‌ عَصاهُ‌ مِنْ‌ خَلْقِهِ‌، یا مَنْ‌ اسْتَنْقَذَ السَّحَرَةَ‌ مِنْ‌ بَعْدِ طُولِ‌ الْجُحُودِ وَ قَدْ غَدَوْا فی نِعْمَتِهِ‌ یَأْکُلُونَ‌ رِزْقَةُ‌ وَ یَعْبُدُونَ‌ غَیْرَهُ‌ وَ قَدْ حادُّوهُ‌ وَ نادُّوهُ‌ وَ کَذَّبُوا رُسُلَهُ‌، یا اللّهُ‌... . ⁽¹⁾

ای آن که زمین را بر آب انباشتی و هوا را به آسمان مسدود کردی، ای آن که تو را گرامی‌ترین نام‌هاست. ای دارای آن چنان معروف و خوبی و احسانی

که بریده نشود. ای برانگیزندۀ همّتِ‌ سواران برای نجات یوسف در بیابان بی‌آب و گیاه و برآورنده‌اش از تاریکی چاه و قراردهنده‌اش پس از بندگی، فرمانروا. ای بازگردانندۀ او بر یعقوب پس از آن که چشمانش از شدّت مصیبت فراق، سفیدی آورد. ای برطرف کنندۀ بدحالی و بلا از ایّوب و جلودار ابراهیم از بریدن سر فرزندش بعد از پیری و فناشدن عمرش. ای مستجاب کنندۀ دعای زکریّا و بخشندۀ یحیی به او تا از تک و تنهایی درآید.

ای آن که یونس را از شکم ماهی بیرون آوردی و دل دریا را برای نجات بنی اسرائیل شکافتی و دشمن آنان، فرعون را، با ارتشش غرق نمودی.

ای آن که بادها را مژده دهنده‌هایی در پیشاپیش باران رحمت خویش فرستاده‌ای. ای آن که بر مجازات عاصیان از آفریدگانت شتاب نکردی. ای آن که ساحران عصر موسی را از ورطۀ هلاکت رهانیدی پس از آن انکار طولانی نسبت به حقّ‌ و حقیقت، در حالی که در نعمت حق بودند و روزیِ‌ او را می‌خوردند و غیر او را می‌پرستیدند، با حق مخالفت می‌کردند و با جنابش رقابت می‌نمودند و فرستادگانش را تکذیب می‌کردند. ای خدا...

دعای بعد از زیارت ائمۀ سامرّا علیهم السلام

در دعای بعد از زیارت ائمۀ سُرَّ مَنْ‌ رأی علیهم السلام می‌خوانیم:

یا ذَا الْقُدْرَةِ‌ الْجامِعَة، وَ الرَّحْمَةِ‌ الْواسِعَةِ‌، وَ الْمِنَنِ‌ الْمُتَتابِعَةِ‌، وَ الآْلاءِ الْمُتَواتِرَةِ‌، وَالأْیادِی الْجَلیلَةِ‌، وَ الْمَواهِبِ‌ الْجَزیلَةِ‌. ⁽¹⁾

ای دارای قدرت همه جانبه و رحمت بی‌نهایت در بی‌نهایت و منّت‌های پی‌درپی و عطایای پیاپی و بخشش‌های برجسته و موهبت‌های فراوان.

الهی سینه‌ام را غرق غم کن در آن سینه دلم همچون حرم کن

بزن برقی که سوزد حاصلم را فنا سازد همه آب و گلم را

درِ رحمت به رویم بازگردان مرا با عاشقان همراز گردان

بود عشق وصالت آرزویم همین باشد سراپا های و هویم

روانِ‌ تیره‌ام بنمای روشن ببر از گلخنم یا رب به گلشن

مرا از بند نفس آزاد بنمای دلم از لطف و رحمت شاد بنمای

(مؤلّف)

[وَ تَسَبَّبَتْ‌ بِلُطْفِکَ‌ الْأَسْبَابُ‌ وَ جَرَی بِقُدرَتِکَ‌ الْقَضَاءُ]

وسایل زندگی و اسباب حیات، به لطفت فراهم آید، و فرمان و حکم به نیرویت جریان یابد.

در توضیح جملۀ اول اشاره‌ای به واقعۀ بسیار مهمّ‌ جنگ بدر کرده، سپس مصداقی از مصادیق جملۀ دوم را به نگارش می‌آورم.

واقعۀ بدر و فراهم آمدن اسباب پیروزی

اشاره

«مهاجرین مکّه که به دستور حضرت حق و طرح پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله از وطن خود آواره و به دیار غربت یعنی شهر مدینه آمده بودند، سر و سامانی نداشتند تا آن که عقد اخوّت میان آنان و مسلمانان مدینه برقرار گردید و یار و همسایه و مددکار یکدیگر شدند، اما در عین حال آزار و شکنجه‌های مردم مکّه را از یاد نمی‌بردند و نمی‌توانستند علاقۀ به وطن را هم فراموش کنند. همواره در مقام برمی‌آمدند خبری از وطن بگیرند و از شهری که در آن جا نشو و نما نموده، از آب و هوایش استفاده کرده بودند و هم اکنون فرزندان و اقارب، دایی‌ها و عموها و خویشاوندان تازه و قدیمشان در آن جا به سر می‌بردند کسب اطّلاعی کنند.

لاجرم چنین به نظرشان رسید که باید کاری کرد که قریش از نیرو و شوکت ما با خبر شود و مجبور گردد از ترس ما با ما کنار بیاید و بدین وسیله راه برای نشر دعوت دینی بازگردد و چاره‌اش این است که بر سر راه قافلۀ مال‌التجاره آنان رفته راه را بر آن

ببندیم و ضرب شستی به ایشان نشان دهیم.

همین کار را کردند. در سال دوم هجرت، رسول خدا صلی الله علیه و آله عبداللّه بن جَحْش را با جماعتی از مهاجران گسیل داشت و نامه‌ای به وی داد و فرمود تا قبل از دو روز سر نامه را نگشاید و بعد از دو روز راه، نامه را قرائت نموده بر طبق دستوری که خداوند به وی داده رفتار نماید و احدی از همراهان را مجبور نکند.

عبداللّه به راه افتاد بدون این که بداند به کجا می‌رود، همی پیش راند و به خاطر این که دستور خدا در کار بود به منظور تنفیذ فرمان، با اعتماد و اطمینان به او، خود را یکسره به او سپرد و سریع پیش می‌رفت. دو روز تمام راه پیمود، آنگاه نامه را گشوده قرائت کرد، دید نوشته است: وقتی این نامه را از نظر گذراندی پیش برو تا به نخله که بین مکّه و طائف است برسی، در آن جا در کمین قریش می‌باش و مرتّب اخبار قریش را به دست آورده برای ما بفرست.

عبداللّه پس از قرائت نامۀ رسول خدا صلی الله علیه و آله نفرات خود را از مضمون آن آگاه ساخت و گفت: رسول الهی صلی الله علیه و آله به من دستور داده تا به سوی نخله روم و در آن جا در کمین قریش بنشینم و اخبار قریش را برای آن جناب بفرستم و نیر امر فرموده که احدی از شما را مجبور به کاری نکنم. اینک هر یک از شما میل دارد به درجۀ شهادت برسد با ما بیاید و هر کدام از شما حاضر نیست، از همین جابازگردد و من خود، امر پیامبر را اطاعت نموده به راه می‌افتم.

نفرات عبداللّه همگی با وی موافقت کرده، آمادگی خود را اعلام داشتند و همه به سوی هدف رهسپار شدند در حالی که امید به خدا پیشاهنگ و اطمینان و اعتماد به او رهبرشان و عنایت پروردگاری نیز نیروبخش دل‌هاشان بود ولکن در بین راه شتری از ایشان گم شد و در جستجوی آن در بیابان شده و پاره‌ای از ایشان اسیر قریش گشتند.

عبداللّه و بقیۀ نفراتش همچنان می‌راندند تا به نخله رسیدند و در آن جا کاروانی

از قریش که حامل مال التجارۀ ایشان بود می‌گذشت و به محض آن که به عبداللّه و یارانش برخوردند دچار دهشت و ترس عجیبی گردیدند.

اصحاب عبداللّه نیز متحیّر شدند که چه کنند، اگر با آنان مصاف دهند در ماه حرام جنگیده‌اند که خود عمل حرامی است و اگر مصاف ندهند اینان فردای همین شب به مسجد الحرام می‌رسند و دیگر دستشان به ایشان نخواهد رسید.

لاجرم لحظه‌ای متحیّر ماندند، لکن سرانجام رأیشان بر این قرار گرفت که بر ایشان حمله برند و مال‌التجارۀ ایشان را به غنیمت برگیرند. همین کار را انجام دادند.

چیزی نگذشت که واقد بن عبداللّه تمیمی با انداختن تیری، عمرو بن حضرمی را هدف قرار داده و از پایش درآورد. عثمان بن عبداللّه و حَکَم بن کیان هم اسیر شدند و خداوند همۀ اموال و مال التجاره را نصیب لشگر اسلام گردانید.

عبداللّه بن جحش با همراهان به سوی مدینه بازگشتند و اموال و اسیران را نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آوردند. به محض این که چشم رسول خدا صلی الله علیه و آله به ایشان افتاد فهمید که میان آن دو گروه کارزار افتاده و مشرکین فراری شده‌اند و اموالشان نصیب مسلمانان گشته، فرمود: من به شما دستور ندادم در ماه حرام دست به جنگ نزنید و حاضر نشد آن اموال را تصرّف کند و به انتظار رسیدن وحی توقّف کرد تا حضرت حق تکلیفش را روشن سازد.

لشکریان اسلام متأثّر گشته ترسیدند، نکند مرتکب گناهی شده باشند، سایر مسلمانان هم شروع کردند به خرده‌گیری که چرا بدون دستور خدا به چنین عملی اقدام کردید. از آن سو قریش نیز به خشم آمده، گفتند: محمّد و یارانش حرمت ماه‌های حرام را نگاه نداشتند و در ماه حرام دست به خونریزی زدند و اموال دشمن خود را به غارت برده و از آنان اسیر گرفتند.

در چنین حالی خدای تعالی دربارۀ جنگجویان مجاهد اسلام آیۀ زیر را فرستاد و آنان را مشمول عنایت و لطف خود قرار داده فرمود:

یَسْئَلُونَکَ‌ عَنِ‌ الشَّهْرِ الْحَرامِ‌ قِتالٍ‌ فیهِ‌ قُلْ‌ قِتالٌ‌ فیهِ‌ کَبیرٌ و صَدٌّ عَنْ‌ سَبیلِ‌ اللّهِ‌ وَ کُفْرٌ بِهِ‌ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ‌ وَ إخْراجُ‌ أهْلِهِ‌ مِنْهُ‌ أکْبَرُ عِنْدَاللّهِ‌ وَالْفِتْنَةُ‌ أکْبَرُ مِنَ‌ الْقَتْلِ‌» ⁽¹⁾

از تو دربارۀ جنگ در ماه حرام می‌پرسند . بگو : هر جنگی در آن [ گناهی ] بزرگ است ، ولی هر نوع بازداشتن [ مردم ] از راه خدا و کفرورزی به او و [ بازداشتن مردم از ] مسجد الحرام و بیرون راندن اهلش از آن ، نزد خدا بزرگ‌تر [ از جنگ در ماه حرام ] است ؛ و فتنه [ شرک و بت‌پرستی ] از کشتار بزرگ‌تر است .

وقتی این آیۀ شریفه نازل شد مسلمین از آن ترسی که داشتند اندکی آسوده شده خوشحال گردیدند و مخصوصاً نفراتی که مباشر جنگ بودند مسرور گشتند و رسول الهی اموال و اسیران را قبول کرد.

قریش فرستاده‌ای نزد آن حضرت گسیل داشتند و خواستار آن شدند که آن حضرت بهای اسیران را گرفته و ایشان را آزاد سازد. حضرت در جواب فرمود: این کار را به شرطی می‌کنم که شما نیز دو تن مسلمانی که اسیر گرفته‌اید آزاد سازید، چه ما از شما به جان آنان می‌ترسیم و منتظریم تا اگر شما اسیران ما را کشتید ما نیز اسیران شما را بکشیم.

قریش ناگزیر شدند شرط‍‌ آن جناب را بپذیرند و اسیران آن حضرت را نزد وی روانه سازند، خداوند بدین وسیله نعمت را بر مسلمین تمام کرد و وعدۀ نصرتی که داده بود عملی فرمود.

اما عبداللّه بن جحش و همراهانش به نازل شدن این آیه قناعت ننموده و اندوهشان زایل نگردید، چون انتظار داشتند آیه‌ای در اجر و ثوابشان نازل شود، لذا

به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض کردند: آیا می‌شود جنگی پیش بیاید که ما در آن شرکت جسته و خداوند به ما اجر مجاهدان را مرحمت فرماید؟ خدای تعالی در جواب آنان این آیه را فرستاد:

إنَّ‌ الَّذینَ‌ آمَنُوا وَ الَّذینَ‌ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فی سبیلِ‌ اللّهِ‌ اولئِکَ‌ یَرْجُونَ‌ رَحْمَةَ‌ اللّهِ‌ وَ اللّهُ‌ غَفُورٌ رَحیمٌ‌» ⁽¹⁾

یقیناً کسانی که ایمان آورده ، و آنان که هجرت کرده و در راه خدا به جهاد برخاستند ، به رحمت خدا امید دارند ؛ و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

با نازل شدن این آیه اندوه‌ها زایل شد و دل‌ها آرامش یافت و مسرّت تمام وجود مؤمنان را گرفت، چه می‌دیدند نعمت خدا و رحمت او ایشان را فراگرفته است.

نتایج واقعۀ بدر

این سِریّه اولین جنگی بود که سیاست و روش حکومتی اسلام را روشن ساخت و در حقیقت اساسنامۀ نظام آن بود و چند نتیجه داشت که اشاره می‌شود:

نتیجۀ اوّل: این که جواب مشرکین را داد که جنگ و خونریزی در ماه حرام گناه بزرگی است.

نتیجۀ دوم: این که فهماند که خود مشرکین مرتکب گناهانی شده و می‌شوند که بسی بزرگتر از آن است. و آن یکی این است که آنان از راه خدا جلوگیری به عمل آورده‌اند و در مقام برآمدند تا با تهدید و زور، مسلمانان را از دین اسلام برگردانند.

دیگر این که به خدا کفر ورزیدند و نیز این که سکنۀ مسجدالحرام را از آن جا بیرون کردند. و به خاطر همین جرائم بود که خداوند قتال با آنان را تجویز کرد.

نتیجۀ سوم: این که در اثر این جریان، قریش از این ضربت و این که هم اموالش به

غارت رفت و هم عدّه‌ای کشته داد و هم دو نفر اسیر شدند، از آن غرور و نخوتی که داشت پایین آمد و به همین جهت تصمیم گرفت مسألۀ جنگ در ماه حرام را بهانه کرده و شبه جزیرۀ عربستان را علیه رسول خدا صلی الله علیه و آله و یارانش بشوراند و کار جنجال را به جایی رسانید که مسلمین یقین کردند دیگر هیچ امیدی به سازش و اصلاح نیست.

در چنین وضعی روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله به مسلمانان خبر داد که ابوسفیان، فرزند حرب، کاروان قریش را از شام به سوی مکّه می‌راند و اموال و سرمایۀ تجارت قریش با آن کاروان است و شما می‌توانید هم اکنون بر سر راهشان شده و با آنان کارزار کنید، باشد که خداوند نیروی شما را با آن اموال تقویت نماید.

از آن سو ابوسفیان هم که داستان نخله را داشت در تجسّس اخبار رسول اللّه صلی الله علیه و آله و یارانش بود، هر که را در راه می‌دید از حال آن جناب می‌پرسید تا آن که خبر یافت رسول خدا صلی الله علیه و آله یاران خود را به تعقیب کاروان وی روانه کرده. از ترس مال التّجاره و حرصی که بر اموال خود داشت سخت در اندیشه شد، تصمیم گرفت به هر نحوی شده قریش را از این جریان آگهی دهد، لاجرم ضمضم بن عمرو غفاری را اجیر نموده روانۀ مکّه کرد و به وی گفت: باید خود را به قریش برسانی و آنان را به سر وقت اموالشان بیاوری و به ایشان بگویی که محمّد و یارانش متعرض اموال ایشان شده‌اند.

ضمضم در حالی که بینی شترش را پاره کرد و بار آن را وارونه بسته و پیراهن خود را از عقب و جلو دریده بود به درب مسجدالحرام آمد و فریاد زد:

ای گروه قریش!، مال التّجاره، مال التّجاره، ای فریاد و ای فغان که ابوسفیان با اموال شما مورد حملۀ محمّد و یارانش قرار گرفت، ای داد و بیداد، گمان نمی‌کنم بتوانید او را دریابید!

مردم همه در وحشت و اضطراب شدند و به سرعت اجتماعی تشکیل داده به

مشورت پرداختند وسرانجام قرار شد هر چه زودتر حرکت کنند و همین کار را کرده بدون استثنا همه شرکت کردند و اگر برخی از آنان حرکت نکرده کسی را به عوض روانه ساخت، از آن جمله ابولهب بود که مردی را به مبلغ چهارهزار درهم که از او طلب داشت اجیر کرد تا با لشگر قریش برای نابودی اسلام و مسلمین حرکت کند.

بعد از آن که همه از تدارک اسباب سفر فراغت یافته و آمادۀ حرکت شدند، به یادشان افتاد که ما همین چندی قبل با قبیلۀ کِنانه جنگ داشتیم، یکی از آن میان گفت: اگر ما حرکت کنیم احتمال دارد کنانی‌ها از دنبال بر سر ما بتازند و ما از رفتن به کمک ابوسفیان بازمانیم.

اما سراقة بن مالک که از اشراف کنانه بود گفت:

من به شما پناه می‌دهم و همه در امان من هستید، بروید و از قبیلۀ من نگرانی نداشته باشید، من نمی‌گذارم از قبیلۀ کنانه به شما آسیبی برسد. در اینجا رأی آنهایی که می‌گفتند باید هر چه زودتر حرکت کرد تقویت شد و همه به راه افتادند.

از آن سو رسول خدا صلی الله علیه و آله از مدینه بیرون شد در حالی که پیشاپیش لشگرش دو بیرق سیاه در اهتزاز بود، یکی به دست علیّ‌ بن ابی طالب و آن دیگر به دست انصار و با همراهان به دنبال شتران قریش به راه افتاد. در بین راه به مردی برخورد کرده از وی خبر کاروان قریش را بپرسید، ولکن خبر نزد او نیافت و شب و روز به سرعت می‌راند تا به نزدیکی صفراء رسیدند. حضرت شخصی را فرستاد تا از ابوسفیان خبری گیرد و خود پیش همی راند تا به ذفران یکی از بیابان‌های پیرامون دهکدۀ صفراء رسید، در آن جا بار گرفت و خبرگزاران به نزدش آمده گزارش دادند که قریش همه از مکّه بیرون شده و به کمک ابوسفیان شتافته‌اند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله چون دید مطلب رنگ دیگری به خود گرفت با یاران خود به مشورت پرداخت. آری، دیگر قافلۀ مال التّجارۀ ابوسفیان مطرح نیست، باید با لشگری روبه‌رو شود که نیرو و نفراتش چندبرابر نیروی اوست.

از میان اصحاب، مقداد بن عمرو برخاست و عرض کرد: به هر جا که خدایت دستور داده برو و ما یک قدم از تو جدا نمی‌شویم، ما آن کلامی را که بنی‌اسرائیل در پاسخ دعوت موسی به میان آورده، گفتند:

فَاذْهَبْ‌ أنْتَ‌ وَ رَبُّکَ‌ فَقاتِلا إنّا ههُنا قاعِدُونَ‌» ⁽¹⁾

پس تو و پروردگارت بروید [ با آنان] بجنگید که ما [ تا پایان کار ] در همین جا نشسته‌ایم.

در جواب تو نخواهیم گفت؛ بلکه ما می‌گوییم: تو و پروردگارت به کارزار دشمن بروید، ما نیز همراه شما هستیم و به همراه شما کارزار می‌کنیم و به آن خدایی که تو را به حقّ‌ مبعوث فرموده اگر ما را به دورترین نقاط‍‌ زمین گرچه حبشه باشد ببری همراهت می‌آییم.

رسول خدا صلی الله علیه و آله دعای خیرش فرمود، آنگاه رو به سایر یاران کرد و فرمود: ای مردم! رأی خود را اظهار دارید. مقصودش از مردم طایفۀ انصار بود. از میان مردم انصار، سعدبن معاذ برخاست و گفت: ای رسول خدا! گویا مقصودت ما انصار بوده‌؟ حضرت فرمود: آری، سعد گفت: ما به تو ایمان آورده و تو را تصدیق نموده و شهادت دادیم بر آن که آنچه آورده‌ای حقّ‌ است و بر ایمان و شهادت خود عهد و پیمان سپردیم و آن این بود که در هر حال تو را اطاعت کنیم.

بنابراین یا رسول اللّه! هر چه می‌خواهی انجام ده و هر تصمیم که می‌خواهی بگیر که ما با توییم و از تو جدا نمی‌شویم و به خدایی که تو را به حق مبعوث فرموده، سوگند، اگر ما را به دریا عرضه بداری و بفرمایی که ما خود را به همراه تو در آن بیفکنیم خواهیم افکند و یک تن هم از ما تخلّف نخواهد کرد و هیچ ملاحظۀ ما را مکن؛ زیرا که کوچک‌ترین کراهتی از جنگیدن با دشمنانمان نداریم و ما خویشتندار

در جنگ و هماوردان میدان کارزاریم و امیدواریم خداوند از ما به تو رفتاری نشان دهد که مایۀ خرسندی و روشنی چشمت باشد، ما را راه بینداز و از خدا توفیق و مدد بخواه.

هنوز گفتار سعد تمام نشده بود که آثار خرسندی در رخسارۀ رسول خدا صلی الله علیه و آله نمودار شد، آنگاه فرمود: حرکت کنید و امیدوار ظفر باشید، چه خدای تعالی مرا به یکی از این دو بشارت داده: ما به طور مسلّم یا به قافلۀ آنان ظفر می‌یابیم و یا بر لشگریان آنان و گویا من هم اکنون قتلگاه آنان را می‌بینم.

رسول خدا صلی الله علیه و آله و یاران از آن منزل حرکت کرده در نزدیکی بدر پیاده شدند و آن جناب برخی از یاران خود را به سوی چاه بدر روانه کرد تا آن جا از قافله و یا لشگر قریش خبری بگیرند. فرستادگان به دو نفر رسیدند که مشغول آب‌کشی بودند، معلوم شد آب را برای لشگر قریش می‌برند، پرسیدند به کجا می‌روید و از چه قبیله‌ای هستید و هدفتان چیست‌؟ گفتند: ما سقایان قریش هستیم، ما را فرستاده‌اند تا برای آنان آب ببریم.

فرستادگان باور نکردند که این دو نفر وابسته به لشگر قریش باشند، احتمال دادند سقایان قافلۀ مال التجاره ایشان باشند، به همین جهت آن دو را تحت شکنجه قرار دادند و آنها را مفصّل زدند، وقتی خوب از کارشان درآوردند ناچار گفتند: ما از قافلۀ ابوسفیانیم، مسلمانان از کتک زدنشان باز ایستادند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله مشغول نماز بود، وقتی اصحاب خود را مشاهده کرد نماز را تمام کرده، فرمود: اگر راست گویند کتکشان می‌زنید؟ و چون دروغ گویند: رهاشان می‌کنید! در حالی که به خدا سوگند راست می‌گویند و از لشگر قریشند نه از کاروان ایشان.

آنگاه رو به آن دو تن کرده، فرمود: به من بگویید ببینم قریش کجا هستند، گفتند:

به خدا سوگند در پشت همین تل که از دور نمودار است اردو زده‌اند. رسول

خدا صلی الله علیه و آله پرسید عدّه‌شان چند است‌؟ گفتند بسیار است. فرمود چند نفرند؟ گفتند:

نمی‌دانیم. فرمود: خوراکشان در روز چند شتر است‌؟ گفتند: یک روز نُه شتر و روز دیگر ده شتر. رسول خدا صلی الله علیه و آله رو به اصحاب کرد و فرمود: لشگر قریش بین نهصد و هزارند. آنگاه رو به همۀ مسلمین کرد و فرمود: بدانید که مکّه همۀ جگر گوشه‌های خود را در اختیار شما قرار داده است.

حال ببینیم ابوسفیان کاروان را به کجا سوق داد. او وقتی به گزارش جاسوسان خود از جایگاه مسلمین خبر یافت و فهمید که مسلمانان بنای تعرّض به کاروان وی را دارند مسیر کاروان را تغییر داده و از راه معمولی کنار رفت و بدر را در دست چپ قرار داده به کلّی از نظر مسلمین پنهان و ناپدید گردید. وقتی کاملاً مطمئن شد که کاروان را از دستبرد مسلمین نجات داده، رسولی نزد قریش فرستاد که شما به منظور نجات دادن اموال خود از مکّه بیرون شدید و اینک من اموال را حفظ‍‌ کردم، بنابراین هر جا که هستید به مکّه بازگردید.

ابوجهل گفت: به خدا سوگند باز نمی‌گردیم تا آن که به کناره چاه بدر برسیم و سه روز در آن جا به عیش و نوش و میگساری بپردازیم و خنیاگران برایمان موسیقی بنوازند و عرب وحدت کلمه نیروی ما را بفهمد و از این پس خیال حمله به ما را در سر نپروراند.

اخنس بن شریق با این رأی مخالفت کرد و گفته‌های ابوجهل را پاسخ داد و به قبیلۀ بنی زهره که هم سوگند با قریش بودند گفت: اموال و افراد شما به سلامت نجات یافتند و منظور شما هم همین بود، اینک باز گردید و دیگر وجهی ندارد بیهوده به دیاری سفر کنید که در آن جا منافعی در نظر ندارید؛ خیرخواهی مرا بپذیرد و گوش به حرف این مرد مغرور ندهید. و از آنجایی که اخنس در میان قبیلۀ بنی زهره محبوبیت و وجهۀ خوبی داشت یک نفر زُهری از گفته او سرباز نزد و هیچ کدام به بدر نیامدند.

صبح روز بعد به مسلمین که در جستجوی کاروان ابوسفیان بودند خبر رسید که ابوسفیان مال التجاره را به منزل رسانید و اینک باید با لشگر قریش که در فاصلۀ مختصری قرار دارد روبه‌رو شوند و در نتیجه آرزویی که مسلمین به امید رسیدن به آن خرسندی می‌کردند مبدّل به یأس گردید و جماعتی از ایشان به رسول الهی اصرار می‌ورزیدند که به مدینه بازگردد و با لشگر قریش مصاف ندهد و در جنگ وارد نشود.

خدای متعال دربارۀ ایشان می‌فرماید:

وَ إذْ یَعِدُکُمُ‌ اللّهُ‌ إحْدَی الطّائِفَتَیْنِ‌ أنَّها لَکُمْ‌ وَ تَوَدُّونَ‌ أنَّ‌ غَیْرَ ذاتِ‌ الشَّوْکَةِ‌ تَکُونُ‌ لَکُمْ‌ وَ یُریدُ اللّهُ‌ أنْ‌ یُحِقَّ‌ الْحَقَّ‌ بِکَلِماتِهِ‌ وَ یَقْطَعَ‌ دابِرَ الْکافِرینَ‌» ⁽¹⁾

و [ یاد کنید ] هنگامی را که خدا پیروزی بر یکی ازدو گروه [ سپاه دشمن یا کاروان تجارتی قریش ] را به شما وعده داد ، و شما دوست داشتید بر کاروان تجارتی قریش دست یابید ، ولی خدا می‌خواست پیروزی در میدان جنگ را با فرمان نافذی [ که دایر بر پیروزی مؤمنان و شکست دشمنان جاری ساخته بود ] تحقّق دهد و ریشه کافران را قطع کند.

پس از مختصری مسلمانان یکدل و یک جهت بر آن شدند که با لشگر قریش مصاف دهند، به همین جهت خود را زودتر به آب بدر رسانیده و چاه را تصرف کردند. خدای تعالی بارانی فرستاد تا بیابان شنزار و لغزنده جهت آنان محکم و استوار گردد و قسمت لشگر گاه قریش که زمینی خاکی بود گِل و لغزنده شود و بالأخره لشگر اسلام توانست خود را قبل از قریش به محلّ‌ مناسب یعنی کنار اولین چاه در قسمت پایین بدر برساند.

آنگاه خود را آمادۀ قتال کرده به مشورت پرداختند. در حالی که گفتگو می‌کردند

سعد بن معاذ پیش آمد، عرض کرد: ای پیامبر خدا! اجازه می‌دهی سایبانی جهت شما بر پا کنیم تا شما در آن جا قرار گیرید و مرکب‌های شما را در کنار آن آماده نگهداشته و خود با دشمن مصاف دهیم‌؟ اگر پیروز شدیم که هیچ و اگر خدای نخواسته کشته گشتیم تو بر مرکب سوار شده به پیروانت در مدینه ملحق شوی، چه آن مسلمانان که در مدینه مانده‌اند کمتر از ما به تو معتقد و علاقمند نیستند و اگر احتمال می‌دادند کار تو سرانجام به جنگ منتهی می‌شود هرگز تخلّف نمی‌کردند و اگر چنین پیشامدی رخ دهد ایشان شرّ دشمن را دفع می‌کنند و از درِ خیرخواهی با کمک تو به جهاد می‌پردازند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله او را بستود ودر حقّش دعا کرد. سعد با یاران به ساختن سایبان پرداخت تا اگر پیروزی و فتح نصیب او و یارانش نشد، آن منبع کرامت و عظمت به دست دشمن گرفتار نشود و بتواند خود را به باقی اصحاب برساند و دعوت خود را ادامه دهد، چه اسلام برای طائفۀ معیّنی نیامده بود، اگر همۀ اهل مدینه هم کشته شوند، او باید بماند و سایر قبایل عرب و دیگر ملل دنیا را رهبری کند.

قریش نیز آمادۀ جنگ شدند و شخصی را فرستادند تا از مسلمانان خبری بیاورد.

آن شخص بازگشت و خبرآورد که اصحاب محمّد سیصد نفر و یا کمی کمتر و یا بیشترند و هیچ کمینی هم ندارند و از آب هم بسیار دورند، ولکن با همه این احوال مردمی هستند که جز شمشیر پناهگاهی برای خود قائل نیستند و جز به ایمان ثابت و یقین استوار خود اتکایی ندارند.

این خبر، رعب و وحشتی در دل‌های قریشیان ایجاد کرد و برخی از عقلای آنان به این فکر فرو رفتند که اگر سپاه اسلام همۀ آنان را بکُشند حرمتی برای مکّه باقی نخواهد ماند. از میان آنان عتبة بن ربیعه برخاست و گفت: ای گروه قریش، به خدایم سوگند! شما از این که با محمّد و یارانش مصاف دهید کاری از پیش نمی‌برید؛ زیرا اگر او را بکشید پیوسته چشمتان به روی مردمی باز می‌شود که یا پسر عمویش را

کشته‌اید و یا پسر خاله‌اش را و یا مردی از عشیره‌اش را؛ پس بهتر این است که بازگردید و او را به عرب بسپارید، چه اگر سایر طوائف عرب او را بکشند شما به مقصود خود نایل آمده‌اید و اگر او بر عرب فایق آمد شما کاری که مایۀ کراهت و ندامتتان شود نکرده‌اید.

کلام عتبه به گوش ابوجهل رسید، او پر از خشم و غیظ‍‌ شد و کینه‌های دیرینه‌ای را که با مسلمین داشت یادآوری کرد. و همین معنی باعث شد که همه بر قتال سپاه اسلام یکدل و یک جهت شوند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله وقتی کثرت عدد دشمنان و بسیاری نیروی آنان را دید به میان یاران آمد و با سخنان گرم و دلنشین خود روحیۀ آنان را تقویت کرده و به تنظیم صفوف ایشان پرداخت و دستور داد قبل از آن که وی فرمان دهد حمله نکنند و فرمود:

چنانچه دشمن را محاصره کردید با تیر به ایشان حمله کنید. آنگاه به عریش خود یعنی سایبان بازگشت در حالی که از سرانجام کار یاران نگران بود، در آن جا به درگاه خدای سبحان ملتجی گشته و از اودرخواست پیروزی و تنجیز وعده می‌نمود و تضرّع و زاری همی کرد و گفت:

بارالها! این قریش متکبّر و متعصّب است که همواره با تو مخالفت و دشمنی می‌ورزید و فرستاده‌ات را تکذیب می‌کرد، اینک روی آورده تا با پیغمبرت بجنگد.

پروردگارا! آن نصرت که مرا بدان وعده فرمودی بفرست. بارالها! اگر امروز این گروه که با من هستند کشته شوند دیگر کسی تو را پرستش نخواهد کرد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله همچنان دعا همی می‌کرد و رو به قبله دست به دعا بلند داشت تا ردایش از شانه‌اش بیفتاد و آن قدر ادامه داد تا خواب او را گرفت، در عالم رؤیا یاری خدا را به چشم دید و نیز به حالت وحی درآمد و این آیه بر وی نازل شد:

یا أیُّهَا النَّبِیُّ‌ حَرِّضِ‌ الْمُؤْمِنینَ‌ عَلَی الْقِتالِ‌ إنْ‌ یَکُنْ‌ مِنْکُمْ‌ عِشْرُونَ‌ صابِرُونَ‌

یَغْلِبُوا مِأَتَیْنِ‌ وَ إنْ‌ یَکُنْ‌ مِنْکُمْ‌ مِائَةٌ‌ یَغْلِبُوا ألفاً مِنَ‌ الَّذینَ‌ کَفَرُوا بِأنَّهُمْ‌ قَوْمٌ‌ لایَفْقَهُونَ‌» ⁽¹⁾

ای پیامبر ! مؤمنان را به جنگ برانگیز که اگر از شما بیست نفر صابر باشند بر دویست نفر چیره می‌شوند ، و اگر از شما صد نفر [ صابر ] باشند بر هزار نفر از کافران چیره می‌شوند ؛ زیرا آنان گروهی هستند [ که حقایق توحید و قدرت خدا را ] نمی‌فهمند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از گرفتن این وحی، به میان سپاه خود آمد و آنان را بر قتال با کفّار تحریص کرده و فرمود: به آن خدایی که جان محمّد در دست اوست هیچ یک از شما امروز با این کفّار نمی‌جنگد و با صبر و پایداری کشته نمی‌شود مگر این که خدای تعالی تو را به بهشت درخواهد آورد. آنگاه مشتی خاک از دست امیرالمؤمنین علیه السلام گرفته و آن را به جانب کفّار پاشید و فرمود:

شاهَتِ‌ الْوُجُوهُ‌. ⁽²⁾

زشت باد رویتان.

سپس به یاران فرمود: کمر همّت ببندید. مسلمانان قویدل گشته یکصدا فریاد زدند: أحَد: أحَد. خدای تعالی ملائکه را نیز به مدد ایشان فرستاد تا بر فتح و پیروزی بشارتشان دهد و ایمانشان را قوی‌تر سازد. رسول خدا صلی الله علیه و آله در قلب معرکه قرار گرفته مردم را تشجیع می‌نمود و به نصرت خدا نوید می‌داد.

بودن رسول خدا صلی الله علیه و آله در میان صفوف ایشان از یک سو و کمک ملائکه از سوی دیگر، اثر عمیقی در روحیۀ مسلمانان داشت و به همین جهت کشتار زیادی از لشگرِ دشمن کرده که در تاریخ کم‌نظیر و بی مانند بود و افتخاری بزرگ در تاریخ اسلام