پیام امام امیرالمومنین علیه السلام شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه جلد 13

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور:پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان.

مشخصات نشر:قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:15‌ج.

شابک:۴۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-964-533-037-6 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-533-113-7 ؛ ۸۰۰۰۰ ریال: ج.۱۲‌978-964-533-143-4 : ؛ ۸۰۰۰۰ریال: ج.۱۳‌978-964-533-160-1: ؛ ج.۱۴‌978-964-533-162-5 : ؛ ۱۴۰۰۰۰ ریال:ج.۱۵: 978-964-533-174-8

وضعیت فهرست نویسی:برون‌سپاری

یادداشت:فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم،۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ قبلی: دارالکتب‌الاسلامیه، ۱۳۷۵.

یادداشت:ج. ۱۰ ( چاپ اول : ۱۳۸۹ ).

یادداشت:ج.۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۱۲ (چاپ اول: ۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۳(چاپ اول:۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۵(چاپ اول:۱۳۹۱).

یادداشت:ج.۱۴ (چاپ اول: ۱۳۹۵) (فیپا) .

یادداشت:ناشر جلد نهم، دهم الی دوازدهم و چهاردهم و پانزدهم انتشارات امام علی‌بن‌ابیطالب (ع) میباشد .

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج ۸. خطبه ۲۰۱ -۲۴۱.- ج. ۱۰ . نامه‌های تاریخی امام علی ( ع ) ۳۲ - ۵۳.-ج.۱۱. نامه‌های تاریخی امام علی (ع) ۵۴-۷۹.- ج.۱۲. گفتار حکیمانه ۱ - ۱۲۰

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه‌ها

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۴۲۲/م۷پ۹ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۳۰۵۴۵۷

اشاره

پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

مکارم شیرازی

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

ادامه کلمات قصار امام امیر مؤمنان علیه السلام

گفتار حکیمانه 121- تفاوت اعمال خیری که مورد رضای خداست و لذات و هوسرانی‌ها

اشاره

و قال علیه‌السلام

شَتَّانَ مَا بَیْنَ عَمَلَیْنِ عَمَلٍ تَذْهَبُ لَذَّتُهُ وَ تَبْقَی تَبِعَتُهُ

وَ عَمَلٍ تَذْهَبُ مَؤُونَتُهُ وَ یَبْقَی أَجْرُهُ.

امام علیه السلام فرمود:

چقدر این دو عمل با هم متفاوتند:عملی که لذتش می‌رود و عواقب سوء آن باقی می‌ماند و عملی که زحمتش می‌رود و اجر و پاداشش باقی است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

فرق میان این دو کار

امام علیه السلام در این کلام نورانی اشاره به تفاوت اعمال خیری که مورد رضای خداست و لذات و هوسرانی‌های ناپایدار دنیا کرده می‌فرماید:«این دو عمل چقدر با هم متفاوتند:عملی که لذتش می‌رود و عواقب سوء آن باقی می‌ماند و عملی که زحمتش می‌رود و اجر و پاداشش باقی است»؛ (شَتَّانَ مَا بَیْنَ عَمَلَیْنِ عَمَلٍ تَذْهَبُ لَذَّتُهُ وَ تَبْقَی تَبِعَتُهُ وَ عَمَلٍ تَذْهَبُ مَؤُونَتُهُ وَ یَبْقَی أَجْرُهُ) .

در میان کارهای نیک و بد و اعمال حسنه و سیئه-با این‌که هر کدام جنبه مثبت و منفی دارند-این تفاوت آشکار دیده می‌شود؛اعمال گناه‌آلود دارای لذتی موقتی و ناپایدار است که به زودی زایل می‌گردد ولی عواقب بد آن هم در دنیا و هم در آخرت دامان انسان را می‌گیرد.مثلاً انسانی برای برخورداری از لذتی آنی به شراب پناه می‌برد.ممکن است این ماده مخدر ساعتی او را از غم و اندوه ته کند و در نشئه‌ای لذت‌بخش فرو برد؛اما به زودی پایان می‌یابد و آثار سوء آن در تمام اعضای بدن او تدریجاً ظاهر می‌شود و در آخرت نیز از شراب طهور بهشتی و نوشیدن آب کوثر محروم می‌گردد.

ولی به عکس،انسانی که به سراغ بندگی خدا می‌رود و در میدان جهاد با نفس و جهاد با دشمن حاضر می‌شود،هر چند با مشکلاتی روبرو می‌گردد؛اما این مشکلات تدریحا از بین می‌رود و اجر و پاداش دنیوی و اخروی آن باقی

می‌ماند.این همان چیزی است که قرآن به آن اشاره کرده می‌فرماید: «ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللّهِ باقٍ» ؛آنچه نزد شماست از میان می‌رود،و آنچه نزد خداست باقی می‌ماند». ⁽¹⁾

هوس‌رانی و شهوت‌رانی همچون کف‌های روی آب است که «فَیَذْهَبُ جُفاءً» ؛سرانجام کف‌ها به بیرون پرتاب می‌شوند» ⁽²⁾و اعمال نیک همچون آب زلال که به مصداق «وَ أَمّا ما یَنْفَعُ النّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الْأَرْضِ» ؛ولی آنچه به مردم سود می‌رساند ( آب یا فلزّ خاص) در زمین می‌ماند» ⁽³⁾باقی و برقرار خواهد بود.

در خطبه 176 نیز این جمله را خواندیم که امام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند:

«إنَّ الْجَنَّةَ حُفَّتْ بِالْمَکارِهِ وَإِنَّ النّارَ حُفَّتْ بِالشَّهَواتِ ؛بهشت در میان ناراحتی‌ها احاطه شده و دوزخ در میان شهوات».

گفتار حکیمانه 122- خنده احمقانه

اشاره

وَ تَبِعَ جِنَازَةً فَسَمِعَ رَجُلاً یَضْحَکُ،

فقال علیه‌السلام

کَأَنَّ الْمَوْتَ فِیهَا عَلَی غَیْرِنَا کُتِبَ،وَ کَأَنَّ الْحَقَّ فِیهَا عَلَی غَیْرِنَا وَجَبَ،

وَ کَأَنَّ الَّذِی نَرَی مِنَ الْأَمْوَاتِ سَفْرٌ عَمَّا قَلِیلٍ إِلَیْنَا رَاجِعُونَ!

نُبَوِّئُهُمْ أَجْدَاثَهُمْ،وَ نَأْکُلُ تُرَاثَهُمْ،کَأَنَّا مُخَلَّدُونَ

بَعْدَهُمْ،ثُمَّ قَدْ نَسِینَا کُلَّ وَاعِظٍ وَ وَاعِظَةٍ،

وَ رُمِینَا بِکُلِّ فَادِحٍ وَ جَائِحَةٍ!

امام علیه السلام در تشییع جنازه‌ای شرکت داشت،صدای خنده بلند کسی را شنید،

پس امام علیه السلام فرمود:

گویی مرگ در دنیا بر غیر ما نوشته شده و گویی حق آن بر غیر ما واجب گشته و گویی این مردگانی را که می‌بینیم مسافرانی هستند که به زودی به سوی ما باز می‌گردند.ما آنها را در قبرشان جای می‌دهیم و میراثشان را می‌خوریم (و چنان غافل و بی‌خبریم که) گویی بعد از آنها ما جاودانه می‌مانیم به‌علاوه ما هر واعظ و اندرز دهنده‌ای را فراموش کرده‌ایم در حالی که هدف حوادث

و آفات نابودکننده قرار گرفتیم (با این حال چه جای غفلت و فراموشی و خنده و بی‌خبری است؟!). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

خنده احمقانه

امام علیه السلام این سخن حکیمانه و تکان دهنده و بیدارگر را زمانی فرمود که در تشییع جنازه یکی از مؤمنان شرکت داشت،صدای خنده بلند کسی را شنید و فرمود:«گویی مرگ در دنیا بر غیر ما نوشته شده و گویی حق در آن بر غیر ما واجب گشته و گویی این مردگانی را که می‌بینیم مسافرانی هستند که به زودی به سوی ما باز می‌گردند»؛ (وَ تَبِعَ جِنَازَةً فَسَمِعَ رَجُلاً یَضْحَکُ فَقَالَ علیه السلام:کَأَنَّ الْمَوْتَ فِیهَا عَلَی غَیْرِنَا کُتِبَ،وَ کَأَنَّ الْحَقَّ فِیهَا عَلَی غَیْرِنَا وَجَبَ،وَ کَأَنَّ الَّذِی نَرَی مِنَ الْأَمْوَاتِ سَفْرٌ عَمَّا قَلِیلٍ إِلَیْنَا رَاجِعُونَ!) .

به یقین خندیدن کسی در تشییع جنازه آن هم با صدای بلند که به گوش مولا علی علیه السلام برسد نشانه نهایت غفلت و بی‌خبری از سرنوشت خویش و مسئولیت‌هایی است که در این جهان دارد.به همین دلیل این بزرگ معلم اخلاق و بیدار کننده غافلان و بی‌خبران با سه تشبیه به آن شخص و امثال او هشدار دارد:

تشبیه اول:کار تو مثل این است که گمان می‌کنی مرگ مال دیگران است و تو حیات جاویدان داری.روزی جنازه تو را نیز بر می‌دارند و تشییع کنندگان تو را به سوی آرامگاه ابدی‌ات می‌برند.آیا دوست داری آن روز دوستانت در تشییع جنازه تو بخندند؟

دوم:آیا«حق»-به معنای وظایف واجب و مسئولیت‌های الهی و وجدانی - مخصوص دیگران است و تو مستثنا هستی و یا این‌که تمام حقوق واجبه را ادا کرده‌ای و الان خوشحالی و می‌خندی؟

سوم:آیا گمان می‌بری تشییع جنازه مانند بدرقه مسافرانی است که به زودی به سوی تو باز می‌گردند؟ گرچه چند روزی رنج فراق را تحمل می‌کنی ولی به هنگام بازگشت شادی زائد الوصفی جای آن را پر می‌کند؟ در حالی که سفر مرگ، سفری است که هرگز بازگشتی در آن نبوده و نخواهد بود و رنج فراق و جدایی از عزیزان از دست رفته جاویدان است.با این حال چه جای خندیدن است.

سپس امام علیه السلام در ادامه این بحث به تعبیرات تکان دهنده دیگری پرداخته و می‌فرماید:«ما آنها را در قبرشان جای می‌دهیم و میراث آنها را می‌خوریم (و چنان غافل و بی‌خبریم که) گویی بعد از آنها جاودانه می‌مانیم»؛ (نُبَوِّئُهُمْ أَجْدَاثَهُمْ،وَ نَأْکُلُ تُرَاثَهُمْ،کَأَنَّا مُخَلَّدُونَ بَعْدَهُمْ) .

غافل از این‌که فردا نیز دیگران ما را در قبرهایمان جای می‌دهند و میراثمان را در میان خود تقسیم می‌کنند و این روند همچنان ادامه می‌یابد و هر کسی چند روزی نوبت اوست و به گفته شاعر: هر که آمد عمارتی نو ساخت رفت و منزل به دیگری پرداخت

هنگامی که در مجلس یادبود و به اصطلاح فاتحه برای یکی از دوستان یا عزیزانمان شرکت می‌کنیم باید در همان حال به این فکر باشیم که روزی هم چنین مجلسی برای ما می‌گیرند و دوستان و بستگان ما در آن به فاتحه‌خوانی برای ما مشغول می‌شوند،بنابراین از هم اکنون باید به فکر آن روز باشیم نه این‌که خنده مستانه سر دهیم و همه این واقعیت‌ها را به دست فراموشی بسپاریم.

افراد غافل و بی‌خبری هستند که چون نام مرگ برده می‌شود فورا می‌گویند:

بس کنید.خدا چنان روزی را نیاورد.و یا چون از کنار قبرستان رد می‌شوند روی

خود را بر می‌گردانند! فارغ از این‌که اگر ما از مرگ غافل شویم او از ما غافل نمی‌شود و به گفته امام علیه السلام:

«وَکَیْفَ غَفْلَتُکُمْ عَمّا لَیْسَ یُغْفِلُکُمْ،وَ طَمَعُکُمْ فِیمَنْ لَیْسَ یُمْهِلُکُمْ ؛چگونه غافل می‌شوید از چیزی که هرگز از شما غافل نمی‌شود و چگونه طمع دارید در چیزی که هیچ گاه به شما مهلت نمی‌دهد». ⁽¹⁾

سلیمان پیغمبر بزرگ خدا با آن همه قدرتی که داشت به هنگام پایان عمر فرشته مرگ لحظه‌ای به او مهلت نداد که از حال ایستاده بنشیند و در همان جا روح او را گرفت و با خود برد و جسم بی‌جان بعد از آنکه موریانه عصایی را که بر آن تکیه کرده بود خورد،به زمین افتاد با این حال ما چه انتظاری داریم.

در پایان این کلام حکمت‌آمیز،امام علیه السلام برای بیدار ساختن آن شخص غافل که در تشییع جنازه بلند می‌خندید و کسانی که همچون او فکر می‌کنند فرمود:«بعد از اینها ما هر واعظ و اندرز دهنده‌ای را فراموش کردیم در حالی که هدف مسائل سنگین و آفات نابود کننده قرار گرفتیم (با این حال چه جای غفلت و فراموشی است؟)»؛ (ثُمَّ قَدْ نَسِینَا کُلَّ وَاعِظٍ وَ وَاعِظَةٍ،وَ رُمِینَا بِکُلِّ فَادِحٍ وَ جَائِحَةٍ!) .

تعبیر به«وَاعِظٍ وَ وَاعِظَةٍ»برای تعمیم و گسترش است،زیرا بعضی از حوادث مانند موت از آن به عنوان واعظ تعبیر می‌شود و بعضی مانند آفت‌ها و بلیه‌ها به عنوان واعظه از آن تعبیر می‌کنیم.آری همه آنها به روشنی ما را اندرز می‌دهند که بیدار باشید و به پایان زندگی خود و وظائفی بیندیشند که در برابر آن دارید.به خصوص این‌که معلوم نیست فردا چه کسی از ما باشد و چه کسی نباشد.

واژه«فادح»در اصل به معنای شیء سنگین است سپس به هر حادثه‌ای که بر جسم و جان انسان سنگینی کند اطلاق شده است.

واژه«جائحة»به معنای امور نابود کننده است،لذا این دو نسبت به یکدیگر از قبیل اقل و اکثر هستند.

آشکارترین واعظ همان حادثه مرگ است که هر روز برای دوست و آشنایی رخ می‌دهد.مخصوصاً در زمان ما،صفحه حوادث جراید و تسلیت‌ها همه روز پر است از خبر فوت گروهی که دیروز در میان ما می‌زیستند و امروز به دیار مردگان رفته‌اند.

امام امیرمؤمنان علی علیه السلام در نهج‌البلاغه می‌فرماید:

«فَکَفی واعِظاً بِمَوْتی عایَنْتُمُوهُمْ،حُمِلُوا الی قُبُورِهِمْ غَیْرَ راکِبِینَ ؛این واعظ برای شما کافی است که همه روز مردگانی را می‌نگرید که آن‌ها را به سوی گورهایشان می‌برند بی‌آنکه خودشان بخواهند». ⁽¹⁾

در روایات متعددی این تعبیر از پیشوایان معصوم علیهم السلام نقل شده است:

«کَفی بِالْمَوْتِ واعِظاً ؛برای وعظ و اندرزِ انسان‌ها مرگ کافی است». ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 123- خوشا به حال آنها

اشاره

و قال علیه‌السلام

طُوبَی لِمَنْ ذَلَّ فِی نَفْسِهِ،وَ طَابَ کَسْبُهُ،وَ صَلَحَتْ سَرِیرَتُهُ،وَ حَسُنَتْ خَلِیقَتُهُ،وَ أَنْفَقَ الْفَضْلَ مِنْ مَالِهِ،وَ أَمْسَکَ الْفَضْلَ مِنْ لِسَانِهِ،وَ عَزَلَ عَنِ النَّاسِ شَرَّهُ،وَ وَسِعَتْهُ السُّنَّةُ،وَ لَمْ یُنْسَبْ إلَی الْبِدْعَةِ .

امام علیه السلام فرمود:

خوشا به حال کسی که در نزد خود کوچک (و متواضع) است (و در نظر مردم بزرگ و عزیز) و کسی که کسب و کار او طیّب و حلال باشد و باطنش پاک و صالح،کسی که اخلاق او نیکو باشد و اموال اضافی خود را در راه خدا انفاق کند و کسی که سخنان زائد زبانش را نگه می‌دارد و آزار او به مردم نمی‌رسد و آن کس که سنت برای او کافی است و بدعتی از او سر نمی‌زند. ⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی می‌گوید:بعضی از مردم این کلام حکمت‌آمیز و همچنین کلامی را که قبل از آن است به رسول خدا صلی الله علیه و آله نسبت داده‌اند. (قالَ الرَّضِیُّ:أقُولُ:

وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَنْسِبُ هذا الْکَلامَ إِلی رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله،وَ کَذلِکَ الَّذی قَبْلَهُ) .

شرح و تفسیر

خوشا به حال آنها

این کلام حکیمانه خواه دنباله کلام پیشین باشد یا کلامی مستقل،شرح کوتاه و پر معنایی از صفات سعادت‌مندان خوش‌بخت است که در ضمن هشت وصف بیان شده است.

نخست می‌فرماید:«خوشا به حال کسی که در نزد خود کوچک (و متواضع) است (و در نظر مردم بزرگ و عزیز)»؛ (طُوبَی لِمَنْ ذَلَّ فِی نَفْسِهِ) .

امام علیه السلام نخستین وصف را همان تواضع و فروتنی ذکر کرده است،زیرا می‌دانیم تکبّر که نقطه مقابل آن است سرچشمه انواع گناهان است.نخستین معصیتی که در زمین شد تکبّر شیطان بود که منشأ همه بدبختی‌ها برای خود و دیگران گردید.

در بعضی از دعاهای ماه مبارک رمضان همین مضمون به صورت یک دعا و درخواست از خداوند آمده است؛مرحوم سید بن طاووس در دعای روز هفدهم ماه مبارک رمضان چنین نقل می‌کند:

«اللّهُمَّ لاتَکِلْنی إلی نَفْسی طَرْفَةَ عَیْنٍ أبَداً...وَفِی نَفْسی فَذَلِّلْنی وَفی أعْیُنِ النّاسِ فَعَظِّمْنی ؛خداوندا! هرگز لحظه‌ای مرا به خودم وامگذار...و مرا در درون خود کوچک و متواضع کن و در نظر مردم مرا بزرگ دار». ⁽¹⁾

سپس در دومین وصف می‌فرماید:«و خوشا به حال کسی که کسب و کار او پاک و حلال باشد»؛ (وَ طَابَ کَسْبُهُ) .

می‌دانیم یکی از عوامل موفقیت و نشاط عبادت و استجابت دعا کسب حلال است تا آنجا که در کتاب شریف کافی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود:

«مَنْ سَرَّهُ أنْ یُسْتَجابَ دَعْوَتُهُ فَلْیَطِبْ مَکْسَبَهُ ؛کسی که خوشحال می‌شود از این‌که دعایش مستجاب گردد باید کسب خود را پاک و حلال کند». ⁽¹⁾

شبیه همین معنا با عبارت دیگر از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است:

«مَنْ أَحَبَّ أنْ یُسْتَجابَ دُعائُهُ فَلْیَطِبْ مَطْعَمَهَ وَ مَکْسَبَهُ» . ⁽²⁾

در حدیثی که در کتاب اسد الغابة در حالات«سعد بن معاذ انصاری»نقل شده، آمده است:هنگامی که پیغمبر صلی الله علیه و آله از غزوه تبوک باز گشت،«سعد انصاری»به استقبال پیامبر آمده.حضرت با او مصافحه کرد و (چون دست او را بسیار خشن دید) فرمود:چه چیز دستت را این‌گونه خشن کرده است؟ عرض کرد:«ای رسول خدا! من با داس و بیل کار می‌کنم تا زندگی عیالم را فراهم سازم».نقل شده است:

«فَقَبَّلَ یَدَهُ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وَ قالَ:هذِهِ یَدٌ لا تَمُسُّهُ النّارُ ؛پیغمبر صلی الله علیه و آله دست او را بوسید و فرمود:این دستی است که هرگز آتش دوزخ به آن اصابت نمی‌کند». ⁽³⁾

حضرت در سومین وصف می‌فرماید:«خوشا به حال کسی که باطن او پاک و صالح است»؛ (وَ صَلَحَتْ سَرِیرَتُهُ) .

صلاح باطن عبارت از خلوص نیت،پاکی فطرت و خیرخواهی برای همه انسان‌هاست.از آنجا که اعمال و اقوال انسان تراوشی از صفات درونی اوست، کسی که درونی پاک داشته باشد اعمال و رفتار و اقوالش نیز پاک و شایسته است.

در چهارمین وصف می‌فرماید:«و خوشا به حال کسی که اخلاق او نیکو است»؛ (وَ حَسُنَتْ خَلِیقَتُهُ) .

«خلیقة»که به معنای خلق و خوست دو گونه تفسیر شده است:بعضی آن را به معنای خلق و خوی باطنی تفسیر کرده‌اند که اشاره به کسانی است که باطنی پاک دارند و به کسی شر نمی‌رسانند.

بعضی نیز آن را به معنای برخورد خوب و گشاده‌رویی با مردم تفسیر کرده‌اند و معنای دوم مناسب‌تر به نظر می‌رسد،زیرا در جمله قبل «صَلَحَتْ سَرِیرَتُهُ» به حسن باطن اشاره شده بود،بنابراین جمله مورد بحث اشاره به حسن ظاهر و برخورد خوب با مردم است.

حُسن خلق به اندازه‌ای در اسلام اهمیت دارد که در بعضی از روایات،از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به عنوان«نصف دین»معرفی شده است:

«حُسْنُ الْخُلْقِ نِصْفُ الدّینِ» و در ادامه این حدیث آمده است:کسی از پیغمبر صلی الله علیه و آله سؤال کرد:برترین چیزی که خداوند به فرد مسلمانی داده است چیست؟ پیغمبر اکرم فرمود:

«الْخُلْقُ الْحَسَنِ» . ⁽¹⁾

در پنجمین فصل فرموده است:«و خوشا به حال کسی که اموال اضافی خود را در راه خدا انفاق می‌کند»؛ (وَ أَنْفَقَ الْفَضْلَ مِنْ مَالِهِ) .

انفاق در راه خدا و کمک به نیازمندان از مهم‌ترین اموری است که قرآن کریم و روایات اسلامی بر آن تأکید فراوان کرده‌اند و اگر تنها آیات مربوط به انفاق، جمع‌آوری و تفسیر شود،کتاب قابل توجهی خواهد شد.مثلاً:قرآن کریم انفاق را به بذر پرباری تشبیه کرده که در زمین مستعدی افشانده شود و از یک تخم، هفتصد تخم یا چند برابر آن عائد گردد: «مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ» 2 و در آیه‌ای دیگر،رسیدن

به مقام والای نیکوکاری را مشروط به انفاق از اموالی که مورد علاقه انسان است کرده است: «لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتّی تُنْفِقُوا مِمّا تُحِبُّونَ». 1

جالب این‌که در حدیثی می‌خوانیم:پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله دستور داد گوسفندی (برای قربانی و انفاق بر نیازمندان) ذبح کنند (همه آن-جز کتف گوسفند-را انفاق کردند) پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:چه چیزی از این گوسفند باقی مانده است؟ عایشه گفت:تنها کتف آن؛پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود:(چنین نیست)

«بَقِیَ کُلُّها غَیْرَ کِتْفِها؛ تمام آن باقی مانده جز کتفش» ⁽¹⁾قرآن نیز می‌فرماید: «ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللّهِ باقٍ» ؛آنچه نیز شماست از میان می‌رود و آنچه نزد خداست باقی می‌ماند». ⁽²⁾

در ششمین جمله می‌فرماید:«خوشا به حال کسی که سخنان زاید زبانش را نگه می‌دارد»؛ (وَ أَمْسَکَ الْفَضْلَ مِنْ لِسَانِهِ) .

فضولات لسان اشاره به سخنان بی‌هدف و بی‌دلیلی است که انسان بر زبان جاری می‌کند که بسیاری از آنها آلوده به غیبت،تهمت،پخش شایعات و گناهان دیگر است.به همین دلیل در دستورات اسلامی،حفظ زبان یکی از مهم‌ترین نشانه‌های ایمان و اخلاق شمرده شده است.

ازاین‌رو،در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«لایَسْلَمُ أحَدٌ مِنَ الذُّنُوبِ حَتّی یَخْزُنَ لِسانَهُ ؛هیچ کس از گناهان محفوظ نمی‌ماند مگر این‌که زبانش را حفظ کند». ⁽³⁾

در شرح حکمت دوم در آغاز کلمات قصار نیز شرحی در این باره داشتیم.

در هفتمین جمله حکمت‌آمیز می‌فرماید:«خوشا به حال کسی که آزار او به مردم نمی‌رسد»؛ (وَ عَزَلَ عَنِ النَّاسِ شَرَّهُ) .

در احادیث مکرّر آمده است که:با ایمان کسی است که مسلمانان از شر او در امان باشند. ⁽¹⁾

آن‌گاه در هشتمین و آخرین سخن می‌فرماید:«خوشا به حال آن کس که سنت برای او کافی است و بدعتی از او سر نمی‌زند»؛ (وَ وَسِعَتْهُ السُّنَّةُ،وَ لَمْ یُنْسَبْ إلَی الْبِدْعَةِ) .

در واقع کسی که به سنت پیغمبر اکرم و امامان معصوم علیهم السلام قناعت می‌کند و آن را برای دین و دنیای خود کافی می‌داند هرگز به سراغ بدعت نمی‌رود.بدعت‌ها از آنِ کسانی است که سنت‌ها را کافی نمی‌دانند و خواسته‌های خود را در بدعت‌ها می‌بینند.

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«أهْلُ الْبِدَعِ شَرُّ الْخَلْقِ وَ الْخَلیقَةِ؛ بدعت‌گزاران بدترین مخلوقات خدا و بدعت‌گزار نکوهیده‌ترین خلق است». ⁽²⁾

نیز از آن حضرت نقل شده که در تفسیر آیه شریفه: «إِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کانُوا شِیَعاً» ؛کسانی که در آیین خود تفرقه ایجاد کردند،و به دسته‌های گوناگون (و مذاهب مختلف) تقسیم شدند» ⁽³⁾فرمود:

«هُمْ أصْحابُ الْبِدَعِ وَ أصْحابُ الْأهْواءِ لَیْسَ لَهُمْ تَوْبَةٌ أنَا مِنْهُمْ بَریءٌ وَ هُمْ مِنّی بُرَآءُ ؛آنها صاحبان بدعت و صاحبان آرای باطله هستند.توبه آنها پذیرفته نمی‌شود (زیرا گروه‌هایی را منحرف ساخته‌اند؛تا آنها را باز نگردانند پذیرش توبه از آنان امکان ندارد) من از آنها بیزارم آنها نیز از من بیزارند». ⁽⁴⁾

در اینجا نکته مهمی است که باید به آن توجه کرد تا از افتادن در دام

وهابی‌های افراطی نجات یافت.

منظور از«بدعت»این است که چیزی را که جزء دین نیست-اعم از اصول و فروع دین-به عنوان دین معرفی کنند و اگر باب بدعت باز شود چیزی نمی‌گذرد که احکام و عقاید دینی دستخوش تغییر و تبدیل و زوال و نابودی خواهد شد.

ولی نوگرایی‌هایی که به دین نسبت داده نمی‌شود و به تعبیر دیگر«بدعت عرفی»هرگز حرام نیست.مثلاً گرفتن مجالس جشن و سرور در میلاد بزرگان اسلام یا مراسم عزاداری در شهادت و رحلت آنها برای عرض ارادت و امری عرفی بدون اسناد به شرع مقدس است نه تنها اشکالی ندارد،بلکه سبب پیشرفت در مسائل اعتقادی و اجتماعی می‌شود.یا ساختن مساجد باشکوه با مناره و گنبد و محراب‌های متعدد و کتاب‌خانه و کلاس‌های درس قرآن و احکام و مانند آن گر چه روایت خاصی در آنها وارد نشده باشد و کسی نیز آن را به عنوان یک دستور خاص دینی انجام نمی‌دهد،همه اینها اموری جایزند،بلکه می‌توان بسیاری از آنها را در عنوان«تعظیم شعائر»به طور عام یا ابداع«سنت حسنه»که در آیات و روایات از آن مدح شده است به حساب آورد.

عجیب است وهابیون افراطی بدون این‌که فرق میان این دو را درک کنند خودشان را گرفتار تناقض‌های غیر قابل دفاع ساخته‌اند؛در مسجد پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و در خانه خدا ده‌ها و صدها بدعت و نوآوری آورده‌اند و هیچ‌کدام به آن ایراد نمی‌کنند؛ولی اگر کسی مجلس جشن و سروری برای میلاد پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله تشکیل دهد بر او می‌شورند و به او حمله می‌کنند و این نیست جز برای این‌که درک صحیحی از مفاهیم اسلامی ندارد و مخصوصاً تفاوت میان بدعت شرعی و عرفی را نمی‌دانند.

مرحوم سیّد رضی در پایان این سخن می‌گوید:«بعضی از مردم این کلام

حکمت‌آمیز و همچنین کلامی را که قبل از آن است به رسول خدا صلی الله علیه و آله نسبت داده‌اند»؛ (قالَ الرَّضِیُّ:أقُولُ:وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَنْسِبُ هذا الْکَلامَ إلی رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله، وَ کَذلِکَ الَّذی قَبْلَهُ) .

البته هیچ منافاتی ندارد که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله سخنانی را فرموده باشد و امیر مؤمنان علیه السلام که پرورش یافته دامان و مکتب اوست و«باب مدینة علم النبی» محسوب می‌شود آنها را فرا بگیرد و در موارد لزوم بر آن تکیه کند.

به هر حال این جمله مرحوم سیّد رضی بیان‌گر نهایت امانت او در نقل کلمات و احادیث معصومین علیهم السلام است.

گفتار حکیمانه 124- غیرت

اشاره

و قال علیه‌السلام

غَیْرَةُ الْمَرْأَةِ کُفْرٌ،وَ غَیْرَةُ الرَّجُلِ إِیمَانٌ .

امام علیه السلام فرمود:

غیرت زن کفر است و غیرت مرد ایمان. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

غیرت

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه خود تفاوت میان غیرت مرد و زن را بیان می‌کند و می‌فرماید:«غیرت زن کفر است و غیرت مرد ایمان»؛ (غَیْرَةُ الْمَرْأَةِ کُفْرٌ، وَ غَیْرَةُ الرَّجُلِ إِیمَانٌ) .

اشاره به این‌که زن اگر نسبت به همسر دیگری برای شوهرش حسادت بورزد و عکس العمل تندی نشان دهد در واقع مخالفت با فرمان خدا کرده است،زیرا خداوند روی مصالح متعددی که در جای خود گفته‌ایم تعدد زوجات را با شرایطی مجاز شمرده است؛ولی اگر مرد نسبت به ارتباط همسرش با مرد بیگانه‌ای حسادت بورزد و از گام نهادن او در زندگی خانواده‌اش ناراحت گردد و عکس العمل نشان دهد در واقع اطاعت فرمان خدا کرده و در مسیر نهی از منکر گام برداشته است.در حالی که زن اگر چنین کند در مسیر نهی از معروف قرار گرفته است.

البته انکار نمی‌کنیم که تعدد زوجات نیز شرایطی دارد و نباید وسیله‌ای برای هوس‌رانی مردان گردد؛ولی در صورتی که آن شرایط جمع گردد زن باید آن را تحمل کند و به فرمان خدا تن در دهد در حالی که اگر زن شوهردار،با مرد دیگری رابطه برقرار سازد،خواه به صورت فجور باشد یا ظاهراً صیغه عقد دائم یا موقتی با او جاری کند به یقین راه خلاف را پیموده است.

«غیرت»حالتی است که انسان را وادار می‌کند از ورود دیگران در حریم زندگی شخصی او جلوگیری کند،افتخارات او را سلب ننماید،مواهبش را از دستش نگیرد و متعرض نوامیس او نشود و منظور از«غیرت زن»در کلام حکیمانه بالا همان حسادتی است که نسبت به زوجه دیگر همسرش پیدا می‌کند و منظور از«غیرت مرد»در کلام بالا ممانعتی است که مرد از ورود دیگری به حریم خانواده و ناموس خود به عمل می‌آورد.

در ذیل حکمت 47 نیز بحثی درباره تفسیر غیرت و ارزش آن ذکر شد.

تعبیر به«کفر»در این کلام حکمت‌آمیز اشاره به کفر عملی است،زیرا کفر و ایمان معانی متعددی دارد که در آیات قرآن نیز منعکس است.این واژه کراراً در قرآن مجید به بت‌پرستان اطلاق شده که کفرشان،کفر اعتقادی است؛ولی در آیه 97 سوره آل عمران به کسانی که حج را ترک کنند و نسبت به آن بی‌اعتنا باشند واژه«کفر»به کار رفته،می‌فرماید: «وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ» و این کفر عملی است نه اعتقادی که آثار خاص خود را داشته باشد.کفر زن در اینجا همان بی‌اعتنایی به دستور خدا یعنی جواز تعدد زوجات در موارد لازم است.

درباره اهمیت«غیرت»در موارد مجاز روایات متعددی از پیغمبر اکرم و سایر معصومان علیهم السلام وارد شده است؛در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«کانَ إبْراهیمُ أبی غَیُوراً وَ أنا اغْیَرُ مِنْهُ وَ أرْغَمَ اللّهُ أنْفَ مَنْ لا یُغارُ مِنَ الْمُؤْمِنینَ ؛پدر من ابراهیم غیرت‌مند بود و من از او غیرت‌مندترم.خداوند بینی کسانی از مؤمنین را که غیرت ندارند بر خاک بمالد». ⁽¹⁾

البته در عرف ما گرچه واژه«غیرت»معمولاً در غیرت ناموسی به کار می‌رود ولی مفهوم آن گسترده است و تمام مواهب و ارزش‌های الهی را که باید از آن

دفاع کرد شامل می‌شود،بنابراین دفاع از وطن و آبرو و حیثیت و از آن مهم‌تر دفاع از دین و آیین نیز از مصادیق غیرت است.

این نکته نیز شایان دقت است که گاهی افراد در مسائل ناموسی و غیر آن گرفتار وسواس می‌شوند و به نام«غیرت»به هر کسی بدبین شده و عکس‌العمل نشان می‌دهند.در روایات اسلام از این حالت نهی شده است.رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«مِنَ الغیرَةِ ما یُحِبُّ اللّهُ وَ مِنْها ما یُبْغِضُ اللّهُ؛فَالْغیرَةُ الَّتی یُحِبُّ اللّهُ الْغیرَةُ فِی الرَّیْبَةِ وَ الْغیرَةُ الّتی یُبْغِضُ اللّهُ الْغیرَةُ فی غَیْرَ رَیْبَةٍ ؛نوعی از غیرت را خدا دوست دارد و نوعی را دشمن می‌دارد اما آنچه را دوست دارد اعمال غیرت در مواردی است که آثار شک و تردید و انحراف نمایان می‌شود و اما غیرتی را که خدا دشمن می‌دارد آن است که در غیر این موارد (فقط با سوء ظن آمیخته به وسواس) انجام می‌شود». ⁽¹⁾

در نامه 31 نهج‌البلاغه در وصیت مولا امیر مؤمنان به فرزندش امام حسن علیهما السلام نیز به همین موضوع اشاره شده که غیرت بیجا گاه سبب می‌شود انسان‌های درست‌کار به نادرستی کشیده شوند.آنجا که می‌فرماید:

«وَ إِیَّاکَ وَ التَّغَایُرَ فِی غَیْرِ مَوْضِعِ غَیْرَةٍ،فَإِنَّ ذَلِکَ یَدْعُو الصَّحِیحَةَ إِلَی السَّقَمِ،وَ الْبَرِیئَةَ إِلَی الرِّیَبِ ؛برحذر باش از این‌که در جایی که نباید غیرت به خرج دهی اظهار غیرت کنی (و کار به سوء ظن ناروا بینجامد) زیرا این غیرت بی‌جا و سوء ظن نادرست،زن پاک دامن را به ناپاکی و بی‌گناه را به آلودگی‌ها سوق می‌دهد»شرح بیشتر را در ذیل همان نامه مطالعه فرمایید.

گفتار حکیمانه 125- تفسیر دقیق اسلام

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَأَنْسُبَنَّ الْإِسْلَامَ نِسْبَةً لَمْ یَنْسُبْهَا أَحَدٌ قَبْلِی.أَلْإِسْلَامُ هُوَ التَّسْلِیمُ، وَ التَّسْلِیمُ هُوَ الْیَقِینُ،وَ الْیَقِینُ هُوَ التَّصْدِیقُ،وَ التَّصْدِیقُ هُوَ الْإِقْرَارُ، وَ الْإِقْرَارُ هُوَ الْأَدَاءُ،وَ الْأَدَاءُ هُوَ الْعَمَلُ.

امام علیه السلام فرمود:

اسلام را چنان تفسیر می‌کنم که هیچ کس پیش از من آن را چنین تفسیر نکرده باشد؛اسلام همان تسلیم است و تسلیم همان یقین و یقین همان تصدیق است و تصدیق همان اقرار و اقرار همان ادا است و ادا همان عمل. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

تفسیر دقیق اسلام

امام علیه السلام در این کلام پربار و حکیمانه‌اش،حقیقت اسلام را به گونه‌ای که پیش از او هیچ کس تفسیر نکرده،تفسیر می‌کند و می‌فرماید:«اسلام را چنان تفسیر می‌کنم که هیچ کس پیش از من آن را چنین تفسیر نکرده باشد»؛ (لَأَنْسُبَنَّ الْإِسْلَامَ نِسْبَةً لَمْ یَنْسُبْهَا أَحَدٌ قَبْلِی)

سپس در ادامه سخن ضمن شش جمله پی در پی که هر کدام با جمله قبل به صورت زیبایی گره خورده روح اسلام را با این شش جمله می‌شکافد و حقیقت آن را هویدا می‌کند.

نخست می‌فرماید:«اسلام همان تسلیم است»؛ (الْإِسْلَامُ هُوَ التَّسْلِیمُ) .

تسلیم در برابر فرمان خدا و دستورات پیغمبر اکرم و امامان معصوم علیهم السلام و تسلیم در برابر فرمان عقل و فطرت.قرآن مجید در آیه 83 سوره آل عمران می‌فرماید: «وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ» ؛ و تمام کسانی که در آسمان‌ها و زمین هستند،از روی اختیار یا از روی اجبار،در برابرِ (فرمان) او تسلیم‌اند و به سوی او باز گردانده می‌شوند».

در جمله دوم می‌فرماید:«تسلیم همان یقین است»؛ (وَ التَّسْلِیمُ هُوَ الْیَقِینُ) .

زیرا بدون ایمان و یقین،تسلیم حاصل نمی‌شود و در واقع«تسلیم»از لوازم «یقین»است که امام علیه السلام در اینجا لازم و ملزوم را یکی شمرده و می‌فرماید:تسلیم

همان یقین است.

در جمله سوم می‌فرماید:«یقین همان تصدیق است»؛ (وَ الْیَقِینُ هُوَ التَّصْدِیقُ) .

منظور از«تصدیق»در اینجا علمی است که از مقدمات یقینی حاصل می‌شود و تا این علم حاصل نگردد«یقین»پیدا نمی‌شود و تا یقین حاصل نگردد،تسلیم که روح اسلام است نیز حاصل نخواهد شد و در واقع اعتقادی که نام یقین بر آن گذارده‌ایم نتیجه علمی است که به صورت تصدیق در می‌آید و در واقع تصدیق و یقین نیز لازم و ملزوم یکدیگرند که امام علیه السلام به واسطه شدت ارتباط این دو با یکدیگر آنها را یکی شمرده و فرموده:یقین همان تصدیق است.

در چهارمین جمله می‌فرماید:«تصدیق همان اقرار است»؛ (وَ التَّصْدِیقُ هُوَ الْإِقْرَارُ) .

اشاره به این‌که تصدیق قلبی به تنهایی کافی نیست،باید با زبان نیز اقرار شود و به صورت شهادتین که بیان ارکان اسلام است درآید و به همین دلیل تا افراد اقرار به شهادتین نمی‌کردند مسلمان شمرده نمی‌شدند.

در پنجمین جمله می‌فرماید:«اقرار همان اداست»؛ (وَ الْإِقْرَارُ هُوَ الْأَدَاءُ) .

منظور از«اداء»در اینجا احساس مسئولیت و آماده شدن و عزم را جزم کردن بر انجام عمل است،زیرا اگر اقرار از دل برخیزد آمادگی برای انجام وظائف و ادای مسئولیت‌ها را ایجاد خواهد کرد.در غیر این صورت اقرار،اقرار دروغین است.

آن‌گاه در ششمین و آخرین جمله می‌فرماید:«و ادا همان عمل است»؛ (وَ الْأَدَاءُ هُوَ الْعَمَلُ) .

زیرا کسی که عزم خود را بر ادای مسئولیت‌ها جزم می‌کند بلافاصله وارد صحنه عمل می‌گردد و اعمال صالحی بر طبق احساس مسئولیت درونی برخاسته از اقرار واقعی و تصدیق و یقین و تسلیم انجام می‌دهد.

سخن امام علیه السلام در این تفسیر عمیقی که برای اسلام کرده اشاره به اسلام واقعی و حقیقی است که در درون جان انسان نفوذ کند و آثار آن یکی پس از دیگری ظاهر گردد؛نخست در مقام تسلیم برآید؛تسلیمی که زائیده یقین است و یقینی که مولود تصدیق است و سپس اقرار از این تصدیق متولد می‌شود و این اقرار چون از عمق جان برخاسته ملازم با احساس مسئولیت در برابر فرمان الهی است و به دنبال این احساس اعمال صالح یکی پس از دیگری ظاهر می‌شود و قلب و زبان و عمل هر سه هماهنگ می‌گردند.

بنابراین اگر کسانی ایمان داشته باشند و اقرار به شهادتین کنند ولی در عمل کوتاهی نمایند چنان نیست که مسلمان نباشند و گرنه اکثر مسلمانان از اسلام بیرون خواهند رفت،بلکه اسلامِ آنها اسلامی در مرحله پایین و ضعیف است و آنچه امام علیه السلام در این کلام پربار بیان فرموده اسلام در درجات عالی وکامل است.

شبیه همین معنا در روایات دیگر اسلامی نیز آمده که عمل را معیار ایمان شمرده‌اند.در حدیثی در غرر الحکم از امام امیر مؤمنان علیه السلام می‌خوانیم:

«الشَّرَفُ عِنْدَ اللّهِ بِحُسْنِ الْأَعْمالِ لا بِحُسْنِ الْأقْوالِ ؛شرف و مقام والا در نزد خداوند سبحان به اعمال نیک است نه سخنان زیبا». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری در همان کتاب آمده است:

«الْعَمَلُ شِعارُ الْمُؤمِنِ ؛عمل شعار افراد باایمان است». ⁽²⁾

از این رو بهترین ذخیره انسان برای بعد از مرگ و روز قیامت عمل صالح شمرده شده همان‌گونه که در نامه معروف«مالک اشتر»گذشت که امام علیه السلام خطاب به مالک فرمود:

«فَلْیَکُنْ أحَبَّ الذَّخائِرِ الَیْکَ ذَخیرَةُ الْعَمَلِ الصالِحِ ؛بهترین ذخیره‌ها را نزد خود ذخیره عمل صالح قرار بده». ⁽³⁾

بنابراین کسانی که به نام اسلام قناعت می‌کنند یا تنها به ایمان قلبی و اقرار زبانی قانع هستند و یا تنها به بعضی از ظواهر اسلام پایبندند از حقیقت اسلام دورند و در بیراهه می‌روند و خیال می‌کنند در مسیر حقند.

در کلام حکیمانه 113 نیز بر این معنا تأکید شده بود که امام علیه السلام فرمود:

«وَ لَا تِجَارَةَ کَالْعَمَلِ الصَّالِحِ» .

بنابر آنچه گفته شد حمل خبر بر مبتدا در این شش جمله در بعضی از موارد به صورت حمل حقیقی است و در بعضی از موارد حمل مجازی یعنی حمل لازم و ملزوم یکدیگر است.

گفتار حکیمانه 126- از این شش گروه در شگفتم!

اشاره

و قال علیه‌السلام

عَجِبْتُ لِلْبَخِیلِ یَسْتَعْجِلُ الْفَقْرَ الَّذِی مِنْهُ هَرَبَ،وَ یَفُوتُهُ الْغِنَی الَّذِی إِیَّاهُ طَلَبَ،فَیَعِیشُ فِی الدُّنْیَا عَیْشَ الْفُقَرَاءِ؛وَ یُحَاسَبُ فِی الْآخِرَةِ حِسَابَ الْأَغْنِیَاءِ؛وَ عَجِبْتُ لِلْمُتَکَبِّرِ الَّذِی کَانَ بِالْأَمْسِ نُطْفَةً،وَ یَکُونُ غَداً جِیفَةً؛ وَ عَجِبْتُ لِمَنْ شَکَّ فِی اللَّهِ،وَ هُوَ یَرَی خَلْقَ اللَّهِ؛وَ عَجِبْتُ لِمَنْ نَسِیَ الْمَوْتَ، وَ هُوَ یَرَی الْمَوْتَی؛وَ عَجِبْتُ لِمَنْ أَنْکَرَ النَّشْأَةَ الْأُخْرَی وَ هُوَ یَرَی النَّشْأَةَ الْأُولَی وَ عَجِبْتُ لِعَامِرٍ دَارَ الْفَنَاءِ وَ تَارِکٍ دَارَ الْبَقَاءِ.

امام علیه السلام فرمود:

از بخیل تعجب می‌کنم که به استقبال فقری می‌رود که از آن گریخته و غنایی را از دست می‌دهد که طالب آن است.در دنیا همچون فقیران زندگی می‌کند ولی در آخرت باید همچون اغنیا حساب پس دهد.و تعجب می‌کنم از متکبری که دیروز نطفه‌ای بی‌ارزش بوده و فردا مردار گندیده‌ای است.و از کسی که در خدا شک می‌کند در شگفتم در حالی که خلق او را می‌بیند (و می‌تواند از هر مخلوق کوچک و بزرگ،ساده و پیچیده به ذات پاک آفریدگار پی برد).و تعجب می‌کنم از کسی که مرگ را فراموش می‌کند با این‌که مردگان را با چشم خود می‌بیند.

و تعجب می‌کنم از کسی که جهان دیگر را انکار می‌کند در حالی که این جهان را می‌بیند.و تعجب می‌کنم از کسی که دار فانی را آباد می‌کند ولی دار باقی را به فراموشی می‌سپارد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

از این شش گروه در شگفتم!

امام علیه السلام در این کلام حکمت‌آمیزش به شش رذیله اخلاقی اشاره فرموده که سرچشمه غالب بدبختی‌های انسان است و اگر بتواند از آن‌ها فاصله بگیرد دنیا و آخرت خود را آباد کرده و سامان بخشیده است.

نخست اشاره به مسئله«بخل»و آثار شوم آن می‌کند و می‌فرماید:«از بخیل تعجب می‌کنم که به استقبال فقری می‌رود که از آن گریخته و غنایی را از دست می‌دهد که طالب آن است.در دنیا همچون فقیران زندگی می‌کند ولی در آخرت باید همچون اغنیا حساب پس دهد»؛ (عَجِبْتُ لِلْبَخِیلِ یَسْتَعْجِلُ الْفَقْرَ الَّذِی مِنْهُ هَرَبَ،وَ یَفُوتُهُ الْغِنَی الَّذِی إِیَّاهُ طَلَبَ،فَیَعِیشُ فِی الدُّنْیَا عَیْشَ الْفُقَرَاءِ؛وَ یُحَاسَبُ فِی الْآخِرَةِ حِسَابَ الْأَغْنِیَاءِ) .

امام علیه السلام چه تعبیر زیبا و دلنشینی در اینجا فرموده است؛افراد بخیل تنها نسبت به دیگران بخیل نیستند.بسیار می‌شود که نسبت به خویشتن هم بخیل‌اند با این‌که دارای ثروت‌اند زندگی سخت و فقیرانه‌ای برای خود فراهم می‌کنند و همان‌گونه که امام علیه السلام فرموده است برای فرار از فقر آینده فقر امروز را برای خود ترتیب می‌دهند.

آنها همچنین به دنبال غنا و ثروت بیشتر در آینده اند در حالی که غنای امروز را از دست می‌دهند.چرا که از ثروت خود بهره‌ای نمی‌برند.

از سویی دیگر در روز قیامت باید در صف اغنیا بایستند و حساب اموال خود را پس دهند در حالی که در دنیا از نظر زندگی در صف فقیران بودند؛یعنی مشکلات غنا را دارند؛ولی از مواهب آن بی‌بهره‌اند.آیا زندگی چنین اشخاصی شگفت‌آور و تعجب‌برانگیز نیست؟ آیا می‌شود این‌گونه افراد را در زمره عاقلان دانست؟ نه تنها امام علیه السلام که عقل کل است از زندگی آنان تعجب می‌کند،بلکه هر انسان عاقلی گرفتار شگفتی می‌شود.

ممکن است کسانی بگویند:این درباره بخیلانی است که حتی درباره خود بخل می‌ورزند؛اما بخیلانی که بخلشان متوجه دیگران است و خودشان زندگی مرفهی دارند مشمول این سخن نیستند؛ولی تجربه نشان داده که غالب بخیلان به خویشتن نیز بخیل‌اند.

بخل از صفات بسیار زشتی است که در آیات و روایات اسلام نکوهش فوق‌العاده‌ای از آن شده از جمله در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«الْبَخیلُ بَعیدٌ مِنَ اللّهِ،بَعیدٌ مِنَ النّاسِ،قَریبٌ مِنَ النّارِ ؛بخیل از خدا دور است و از مردم دور و به آتش دوزخ نزدیک است». ⁽¹⁾

در کتاب فقه الرضا آمده است:

«إیّاکُمْ وَ الْبُخْلُ فَإِنَّهُ عاهَةٌ لا یَکُونُ فی حُرٍّ وَ لا مُؤمِنٍ إنَّهُ خِلافُ الْإیمانِ ؛از بخل بپرهیزید که نوعی آفت است که نه در افراد آزاده و نه در صاحبان ایمان است زیرا بخل مخالف ایمان است.(شخص بخیل ایمان محکمی به جود و سخا و عطای خداوند ندارد)». ⁽²⁾

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«مَنْ بَرِءَ مِنَ الْبُخْلِ نالَ الشَّرَفَ ؛کسی که از بخل دوری کند به شرافت و بزرگی نائل می‌شود». ⁽³⁾

امام علیه السلام در دومین مورد شگفتی می‌فرماید:«از متکبری که دیروز نطفه‌ای

بی‌ارزش بوده و فردا مردار گندیده‌ای است (به راستی) تعجب می‌کنم»؛ (وَ عَجِبْتُ لِلْمُتَکَبِّرِ الَّذِی کَانَ بِالْأَمْسِ نُطْفَةً،وَ یَکُونُ غَداً جِیفَةً) .

تکبر که همان خودبزرگ‌بینی است نشانه روشنی از غفلت به مبدأ و منتهای وجود انسان در این دنیاست و اگر انسان به مبدأ و منتهای خویش بنگرد این خودبزرگ‌بینی از او زایل می‌شود.اگر امروز در اوج قوت و قدرت است نباید فراموش کند که دیروز نطفه بی‌ارزشی بود و نباید از یاد ببرد که چند روزی می‌گذرد و مبدل به جیفه گندیده‌ای می‌شود که مردم از نزدیک شدن به او تنفر دارند و می‌گویند:هرچه زودتر او را دفن کنید تا فضای خانه یا کوچه و بازار آلوده نشود.

در واقع امام علیه السلام با این سخن،درمان کبر را نیز نشان داده است که هرگاه حالت کبر و غرور به شما دست داد برای زایل کردن آن به گذشته و آینده خویش بنگرید.سری به قبرستان‌های خاموش بزنید که گاه بعضی از آنها شکاف برداشته و بوی آزار دهنده جیفه از آن بیرون می‌آید،آن را تماشا کنید و در آینده خویش نیز بیندیشید.

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«إیّاکُمْ وَ الْکِبْرَ فإنَّ إبْلیسَ حَمَلَهُ الْکِبْرُ عَلی أنْ لا یَسْجُدَ لِآدَمَ ؛از تکبر بپرهیزید که تکبر ابلیس را وادار به سرپیچی از فرمان خدا نسبت به سجده برای آدم کرد». ⁽¹⁾

امیر مؤمنان علی علیه السلام نیز در خطبه«قاصعه»(خطبه 192) در همین رابطه فرموده بود:

«فَاعْتَبِرُوا بِما کانَ مِنْ فِعْلِ اللّهِ بِإبْلیسَ إذ أهْبَطَ عَمَلَهُ الطَّویلَ،وَجَهْدَهُ الْجَهیدَ...عَنْ کِبْرِ ساعَةٍ واحِدَةٍ ؛از کاری که خداوند با ابلیس انجام داد عبرت بگیرید آن‌گاه که خداوند عبادات طولانی و تلاش فوق العاده او را (در عبادت) هبط و نابود کرد به علت ساعتی تکبر».و به دنبال آن می‌افزاید:

«فَمَنْ ذا بَعْدَ

إبْلیسَ یَسْلَمُ عَلَی اللّهِ بِمِثْلِ مَعْصِیَتِهِ ؛بنابراین چه کسی بعد از ابلیس به سبب معصیتی همانند او می‌تواند سالم بماند؟».

قرآن مجید نیز تکبر را سرچشمه کفر و مجادله در آیات پروردگار معرفی کرده می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ یُجادِلُونَ فِی آیاتِ اللّهِ بِغَیْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِی صُدُورِهِمْ إِلاّ کِبْرٌ ما هُمْ بِبالِغِیهِ» ؛کسانی که در آیات خداوند بدون دلیلی برای آنها آمده باشد ستیزه‌جویی می‌کنند،در سینه‌هایشان فقط تکبّر (و غرور) است و هرگز به خواسته خود نخواهند رسید». ⁽¹⁾

همچنین،تکبر سرچشمه گناهان زیاد دیگری می‌شود که بحث پیرامون آن به درازا می‌کشد. ⁽²⁾و شبیه همین فراز از کلام حکمت‌آمیز در کلام 454 نیز خواهد آمد.

سپس امام علیه السلام در سومین موضوعی که از آن در شگفتی فرو رفته می‌فرماید:

«از کسی که در خدا شک می‌کند در شگفتم در حالی که خلق او را می‌بیند (و می‌تواند از هر مخلوق کوچک و بزرگ،ساده و پیچیده به ذات پاک آفریدگار پی ببرد)»؛ (وَ عَجِبْتُ لِمَنْ شَکَّ فِی اللَّهِ،وَ هُوَ یَرَی خَلْقَ اللَّهِ) .

آری عالم هستی سراسر آیینه وجود حق است و مخلوقات بدیع و عجیب و اسرارآمیز و جالب هر کدام به تنهایی برای پی‌بردن به وجود آن مبدأ عالم و قادر کافی است.به ویژه در عصر و زمان ما که علوم گسترش پیدا کرده و شگفتی‌های بسیار بیشتری از عالم خلقت نمایان گشته،خدا شناسی از هر زمانی آسان‌تر است.

در هر گوشه و کنار از جهان،در گیاهان،حیوانات وحش،پرندگان،ماهیان دریاها،ساختمان بدن انسان و گیاهان ذره‌بینی آثار عظمت او به روشنی دیده می‌شود و راه را برای خداشناسی هموار می‌سازد.

گاه در گوشه و کنار جهان موجوداتی به چشم می‌خورد که اگر انسان روزها و ماه‌ها درباره آن بیندیشد و از آن پی به عظمت آفریننده‌اش ببرد بجاست.

مناسب است در اینجا دو سه نمونه از آن را طبق نقل بعضی از دائرةالمعارف‌های معروف جهان ذکر کنیم.

در دائرة المعارفی به نام فرهنگ نامه می‌خوانیم:«هیچ گلی در گل‌فروشی‌ها زیبایی«گل ثعلبی»را ندارد و کمتر گلی است که پس از چیده شدن به اندازه گل ثعلبی دوام داشته باشد.این گل‌ها در زمین نمی‌رویند بلکه روی شاخه‌های درختان و قارچ‌ها پرورش پیدا می‌کنند و آب و غذای خود را از آنها می‌گیرند.

جالب این‌که دانه گل ثعلبی به قدری کوچک است که تنها با میکروسکوپ دیده می‌شود.باد این دانه‌ها را در هوا پراکنده می‌سازد.هر گاه روی قارچ‌ها بنشینند می‌توانند آب و غذا از آنها جذب کرده و رشد کنند.گل‌فروشی‌ها ثعلبی‌ها را در گرم‌خانه روی قارچ‌های کمک کننده پرورش می‌دهند و اگر تعجب نکنید چهار تا هشت سال طول می‌کشد تا دانه ثعلبی به ثمر بنشیند». ⁽¹⁾

در همان کتاب می‌خوانیم«آگاو»گیاهی است که در ایالت‌های مکزیک و ایالت‌ها جنوبی آمریکا می‌روید.برگ‌های بسیار ضخیمی دارد بعضی آن را گیاه صد ساله می‌نامند وقتی این گیاه آماده گل دادن می‌شود ساقه بلندی پیدا می‌کند به قطر سی‌سانتی‌متر و طول شش متر و صدها گل بر آن ظاهر می‌شود و گیاه بعد از پژمرده شدن گل‌ها می‌میرد و در عمرش فقط یک‌بار گل می‌دهد.در بیابان‌های مکزیک ده سال طول می‌کشد تا گل دهد ولی در گرم‌خانه ها گهگاه ممکن است صد سال طول بکشد تا گل دهد! این عمر طولانی برای آن است که در این مدت گیاه آب و غذای کافی در خود ذخیره می‌کند تا بتواند آن میله بلند و قطور و آن همه گل را ظاهر سازد. ⁽²⁾

در همان کتاب و دائرة المعارف دیگری آمده است که در روی زمین درختان عظیمی وجود دارد که طول بعضی از آنها به پنجاه متر می‌رسد و قطرشان به دوازده متر.اگر بخواهند از چوب آنها خانه چوبی بسازند برای یک دهکده می‌توانند خانه سازی کنند!

فراموش نکنیم که این درخت عظیم روزی یک دانه کوچکی بوده اما دست قدرت پروردگار نیرویی در آن ذخیره کرده بود که می‌توانست این‌گونه رشد کند و به این عظمت برسد.

کوتاه سخن این‌که در اطراف ما و همه جهان آثار عظمت و قدرت او نمایان است؛چشم بینا و گوش شنوا می‌خواهد تا آثار توحید را در جبین آنها ببیند و پیام تسبیح آنها را بنشنود.

سپس امام در چهارمین جمله می‌فرماید:«تعجب می‌کنم از کسی که مرگ را فراموش می‌کند با این‌که مردگان را با چشم خود می‌بیند»؛ (وَ عَجِبْتُ لِمَنْ نَسِیَ الْمَوْتَ وَ هُوَ یَرَی الْمَوْتَی) .

مرگ یعنی پایان همه چیز در دنیا و جدا شدن از تمام مقام‌ها و اموال و ثروت‌ها و تعلقات دنیوی و از همه مهم‌تر بسته شدن پرونده عمل انسان به‌گونه‌ای که نمی‌تواند حسنه‌ای بر حسنات یا سیئه‌ای بر سیئات خود بیفزاید.در یک عبارت کوتاه،مرگ مهم‌ترین حادثه زندگی انسان است؛ولی عجب این‌که بسیاری از افراد آن را به دست فراموشی می‌سپارند در حالی که بستگان و عزیزان و دوستان و همشهریان خود را بارها می‌بینند که آنها را به سوی دیار اموات می‌برند.این غفلت و فراموش‌کاری راستی حیرت‌انگیز است.به خصوص این‌که بسیاری از مردگان کسانی هستند که از ما جوان‌تر یا قوی‌تر و سالم‌تر و گاه حتی بدون سابقه یک لحظه بیماری راه دیار فنا را پیش گرفتند و به سوی بقای آخرت رفتند.

به همین دلیل در یکی از خطبه‌های پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«یا أیُّهَا النّاسُ إنَّ أکْیَسَکُمْ أکْثَرُکُمْ ذِکْراً لِلْمَوْتِ ؛ای مردم باهوش‌ترین شما کسی است که بیش از همه به یاد مرگ و پایان زندگی باشد». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام آمده است:

«ما خَلَقَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَقیناً لا شَکَّ فیهِ أشْبَهُ بِشَکٍ‌ّ لا یَقینَ فیهِ مِنَ الْمَوْتِ ؛خداوند عزّوجلّ هیچ یقینی را که ابداً شکی در آن نیست همانند شکی که ابدا در آن یقین نیست همچون مرگ نیافریده است». ⁽²⁾

این حدیث از امیرمؤمنان علی علیه السلام نیز با کمی تفاوت نقل شده است. ⁽³⁾

سپس در پنجمین جمله حکیمانه‌اش می‌فرماید:«تعجب می‌کنم از کسی که جهان دیگر را انکار می‌کند در حالی که این جهان را می‌بیند»؛ (وَ عَجِبْتُ لِمَنْ أَنْکَرَ فالنَّشْأَةَ الْأُخْرَی وَ هُوَ یَرَی النَّشْأَةَ الْأُولَی) .

قرآن مجید نیز می‌فرماید: «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولی فَلَوْ لا تَذَکَّرُونَ» ؛شما عالَم نخستین را دانستید،پس چرا متذکّر نمی‌شوید (که جهانی بعد از آن است)؟!». ⁽⁴⁾

در این دنیا صحنه‌های معاد و زندگی پس از مرگ پیوسته دیده می‌شود؛ درختان در فصل زمستان می‌میرند یا حالتی شبیه به مرگ دارند،هنگامی که باد بهاری می‌وزد و قطرات حیات‌بخش بارانِ بهار فرو می‌افتد تولد تازه‌ای پیدا می‌کنند و آثار حیات همه جا نمایان می‌شود.بعد از شش ماه فصل پاییز که شبیه خزان عمر است فرا می‌رسد و بار دیگر دوران مرگ و سپس حیات تکرار می‌شود.این صحنه را بارها و بارها در عمر خود دیده‌ایم و بازگشت به زندگی

پس از مرگ را آزموده‌ایم.چرا بیدار نمی‌شویم؟

در عالم جنین پیوسته تطورات زندگی یکی پس از دیگری نمایان می‌گردد که شبیه حیات پس از مرگ است.وانگهی خدایی که در آغاز،جهان را آفرید باز گرداندن حیات پس از مرگ برای او چه مشکلی دارد؟ از همه اینها گذشته خداوند را حکیم می‌دانیم و از سویی نه نیکوکاران در این دنیا غالباً به جزای خود می‌رسند و نه بدکاران.چگونه ممکن است خداوند حکیم و عادل در جهان دیگری نتیجه اعمالشان را به آنها ندهد؟ ⁽¹⁾

در ششمین و آخرین جمله حکیمانه می‌فرماید:«تعجب می‌کنم از کسی که دار فانی را آباد می‌کند ولی دار باقی را ترک می‌نماید و به فراموشی می‌سپارد»؛ (وَ عَجِبْتُ لِعَامِرٍ دَارَ الْفَنَاءِ وَ تَارِکٍ دَارَ الْبَقَاءِ) .

همه با چشم خود می‌بینیم این جهان دار فانی است؛همه روز گروهی می‌میرند و گروهی به دنیا می‌آیند و جای آنها را می‌گیرند.سپس همین گروه جای خود را به گروه‌های دیگر می‌دهند.کاخ‌های زیبا بر اثر گذشت زمان به ویرانه‌ای مبدل می‌شود و باغ‌های پر از گل و گیاه روزی پژمرده خواهند شد.همه چیز در گذر است و همه چیز رو به فنا می‌رود.آیا عقل اجازه می‌دهد که انسان در آبادی این دار فانی بکوشد؛اما سرای آخرت را که در آن حیات جاویدان است فراموش کند و گامی در طریق عمران و آبادی آن از طریق ایمان و اعمال صالح بر ندارد؟

این موارد شش‌گانه‌ای که امام علیه السلام از همه آنها در شگفتی فرو می‌رود بخشی از تناقض‌هایی است که انسان در زندگی گرفتار آن است و گاه زندگی یک انسان را مجموعه‌ای از این تناقض‌ها و تضادها تشکیل می‌دهد و عامل اصلی آن پیروی

از هوای نفس و گوش فرا ندادن به فرمان عقل است.

قرآن مجید درباره دنیا و آخرت تعبیرات بسیار پر معنایی دارد از جمله در آیه 64 سوره عنکبوت می‌خوانیم: «وَ ما هذِهِ الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاّ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدّارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوانُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ» ؛این زندگی دنیا چیزی جز سرگرمی و بازی نیست و فقط سرای آخرت،سرای زندگی (واقعی) است،اگر می‌دانستید».

در حدیثی از امیرمؤمنان علی علیه السلام می‌خوانیم:

«الدُّنْیا مُنْتَقَلَةُ فانِیَةٌ إنْ بَقِیَتْ لَکَ لَمْ تَبْقَ لَها ؛دنیا منتقل می‌شود و فانی می‌گردد اگر (فرضا) برای تو باقی بماند تو برای او باقی نمی‌مانی». ⁽¹⁾

درباره حقیقت دنیا و جلوه‌های فریبنده و ناپایدار آن ذیل حکمت 103 بحثی داشتیم.ذیل خطبه 203 بحث دیگری درباره دنیا آمده و در ذیل حکمت 133 نیز بحث بیشتری خواهیم داشت.

گفتار حکیمانه 127- دو راه خطا

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنْ قَصَّرَ فِی الْعَمَلِ ابْتُلِیَ بِالْهَمِّ،وَ لَا حَاجَةَ لِلَّهِ فِیمَنْ لَیْسَ لِلَّهِ

فِی مَالِهِ وَ نَفْسِهِ نَصِیبٌ .

امام علیه السلام فرمود:

کسی که در عمل کوتاهی کند به اندوه گرفتار می‌شود و خدا به کسی که در مال و جانش نصیبی برای او (جهت انفاق در راه خدا) نیست اعتنایی ندارد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

دو راه خطا

امام علیه السلام در این کلام حکمت‌آمیز نخست به سرنوشت کسانی اشاره می‌کند که در انجام وظائف الهی خود کوتاهی می‌کنند،می‌فرماید:«کسی که در عمل کوتاهی کند،به اندوه گرفتار می‌شود»؛ (مَنْ قَصَّرَ فِی الْعَمَلِ ابْتُلِیَ بِالْهَمِّ) .

ممکن است این اندوه و غم در آستانه انتقال از این دنیا باشد که چشم برزخی پیدا می‌کنند و سرنوشت رقت‌بار خود را می‌بینند و فریادشان بلند می‌شود و می‌گویند: «رَبِّ ارْجِعُونِ* لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْتُ» ؛پروردگارا! مرا باز گردانید،شاید در برابر آنچه ترک کردم (و کوتاهی نمودم) عمل صالحی انجام دهم». ⁽¹⁾

نیز ممکن است اشاره به غم و اندوه در سرای آخرت باشد،همان‌گونه که قرآن از زبان آنها نقل می‌کند که می‌گویند: «یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّهِ» ؛ای افسوس بر من از کوتاهی‌هایی که در اطاعت فرمان خدا کردم». ⁽²⁾

نیز شاید این غم و اندوه در خود دنیا باشد،زیرا گاه انسان بیدار می‌شود و از کوتاهی‌هایی که کرده افسوس می‌خورد و غم و اندوهی جان‌کاه او را فرا می‌گیرد چرا که می‌بیند دیگران با اعمال صالح سرای جاویدان خود را آباد کرده‌اند و او با

کوتاهی‌هایش سرای جاوید خود را ویران نموده است.البته جمع میان این سه تفسیر نیز مانعی ندارد.

سپس امام علیه السلام در ادامه این سخن جمله پرمعنایی می‌گوید که در واقع شرحی است از کوتاهی در عمل.می‌فرماید:«خدا به کسی که در مال و جانش نصیبی برای او نیست،اعتنایی ندارد»؛ (وَ لَا حَاجَةَ لِلَّهِ فِیمَنْ لَیْسَ لِلَّهِ فِی مَالِهِ وَ نَفْسِهِ نَصِیبٌ) .

اشاره به این‌که کسانی مورد عنایت پروردگار در دنیا و آخرتند که از بذل جان و مال در راه خدا دریغ ندارند،و به بیان دیگر،ایمان و یقین و وفاداری خود را به اسلام در عمل ثابت می‌کنند.

درست است که جان و مال همه از سوی خداست و اگر انسان در بذل آنها اقدام کند در واقع به خودش خدمت کرده است،زیرا خدا از همگان بی‌نیاز است؛ولی خداوند روی الطاف بیکرانش آن را به عنوان حاجتی از سوی خود گرفته است.

این سخن درباره مؤمنانی که دارای مقامات بالا هستند نیست،آنها فقط نصیبی از جان و مالشان را در راه خدا صرف نمی‌کنند،بلکه هرچه دارند در راه خدا می‌دهند.

جمله «لَا حَاجَةَ لِلَّهِ» به معنای بی‌اعتنایی و اعراض خداوند از چنین افرادی است که چیزی از جان و مال را در راه او نمی‌بخشند،زیرا کسی که به چیزی یا شخصی نیاز ندارد طبعاً اعتنایی هم به او نمی‌کند،بنابراین جمله«لا حاجة...»با توجه به این‌که خدا به هیچ کس نیاز ندارد کنایه از بی‌اعتنایی است و منظور از بی‌اعتنایی این است که خدا آنها را از مواهب خاص و عنایات ویژه‌اش محروم می‌سازد.

این تعبیر مانند بیان کنایه‌آمیز دیگری است که در آیه 67 سوره«توبه»درباره

منافقان آمده است: «نَسُوا اللّهَ فَنَسِیَهُمْ» ؛آنها خدا را فراموش کردند و خداوند نیز آنها را فراموش نمود»یعنی از رحمت خود محروم ساخت.

بعضی از مفسران نهج‌البلاغه در تفسیر«نصیب»معنای دیگری ذکر کرده‌اند که با ظاهر عبارت سازگار نیست.گفته‌اند منظور از«نصیب»کسانی هستند که خدا آنها را به بلاهایی در مال یا جانشان گرفتار می‌کند و این ابتلا به بلا نشانه اعتنای پروردگار به آنهاست زیرا خدای متعال به کسی که اعتنا ندارد مصیبتی هم بر او وارد نمی‌کند؛ولی روشن است که منظور از«نصیب»در مال و جان بذل بخشی از مال و جان در راه خداست نه گرفتار خسران مالی و بلاهای نفسانی شدن.

از آنچه در تفسیر دو جمله بالا آمد روشن می‌شود که هر دو با هم کمال ارتباط را دارند،زیرا کسانی که کوتاهی در عمل کنند (یعنی اعمالی دارند ولی کوتاهی می‌کنند) خداوند آنها را مبتلا به غم و اندوه می‌کند که این خود نوعی اعتنای به آنهاست و اما کسانی که مطلقاً عملی نداشته باشند؛نه در بذل مال و نه در بذل جان خدا اعتنایی به آنها ندارد و حتی غم و اندوه بیدار کننده نیز بر آنان عارض نمی‌کند.از اینجا روشن می‌شود کسانی که مانند ابن ابی‌الحدید این دو جمله را مستقل از یکدیگر شمرده‌اند راهی صحیح نپیموده‌اند.

گفتار حکیمانه 128- سرمای زیانبار و سرمای مفید

اشاره

و قال علیه‌السلام

تَوَقَّوُا الْبَرْدَ فِی أَوَّلِهِ،وَ تَلَقَّوْهُ فِی آخِرِهِ؛فَإِنَّهُ یَفْعَلُ فِی الْأَبْدَانِ کَفِعْلِهِ

فِی الْأَشْجَارِ،أَوَّلُهُ یُحْرِقُ،وَ آخِرُهُ یُورِقُ .

امام علیه السلام فرمود:

از سرما در آغاز آن (در پاییز) بپرهیزید و در آخرش (نزدیک بهار) از آن استقبال کنید،زیرا در بدن‌های شما همان می‌کند که با درختان انجام می‌دهد؛

آغازش می‌سوزاند و آخرش می‌رویاند و برگ می‌آورد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

سرمای زیانبار و سرمای مفید

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه خود دستور طبی مهم و کارسازی را بیان می‌کند که مراعات آن می‌تواند از بسیاری از بیماری‌ها پیش‌گیری کند و بر نشاط و نمو جسم و روح انسان بیفزاید،می‌فرماید:«از سرما در آغاز آن (در پاییز) بپرهیزید و در آخرش (نزدیک بهار) از آن استقبال کنید،زیرا در بدن‌ها همان می‌کند که با درختان انجام می‌دهد؛آغازش می‌سوزاند و آخرش می‌رویاند و برگ می‌آورد»؛ (تَوَقَّوُا الْبَرْدَ فِی أَوَّلِهِ،وَ تَلَقَّوْهُ فِی آخِرِهِ؛فَإِنَّهُ یَفْعَلُ فِی الْأَبْدَانِ کَفِعْلِهِ فِی الْأَشْجَارِ،أَوَّلُهُ یُحْرِقُ،وَ آخِرُهُ یُورِقُ) .

پاییز آغاز سرما است؛سرمایی آمیخته با خشکی هوا که از گرمای تابستان و نبودن باران سرچشمه گرفته و به همین دلیل برگ‌های درختان پژمرده می‌شوند و می‌ریزند و به اصطلاح،مرگ طبیعت فرا می‌رسد.همان مرگی که مولود خشکی و سردی است؛ولی در آغاز بهار هوا رو به گرمی می‌رود و معمولاً باران‌های پرباری می‌بارد.آن رطوبت و گرمی دست به دست هم می‌دهند و سبب شکوفه کردن درختان و برگ آوردن آنها و حیات طبیعت می‌شوند.

همان‌گونه که قرآن مجید می‌فرماید: «وَ تَرَی الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَیْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ» ؛و همچنین زمین را (در فصل زمستان) خشک و مرده می‌بینی و هنگامی که آب باران بر آن فرو می‌فرستیم،به جنبش در

می‌آید و رویش می‌کند و از هر نوع گیاهان بهجت‌انگیز می‌رویاند». ⁽¹⁾

بدن انسان‌ها نیز جزئی از این طبیعت و متأثر به آثار آن است؛سرمای خشک پاییز بدن‌ها را ضعیف و نحیف و آماده بیماری‌ها می‌کند،بنابراین باید خود را پوشانید و از آن دور داشت؛ولی سرمای ملایم آغاز بهار بعد از فصل زمستان که آمیخته با حرارت کم و رطوبت بسیار است به انسان نشاط و نیرو می‌دهد و مایه نموّ و رشد بدن می‌گردد،ازاین‌رو باید به استقبال آن رفت.

از آن گذشته در آغاز پاییز چون انسان به گرمای تابستان عادت کرده و باران کمتر باریده هوا آلوده است و انتقال انسان از آن گرما به سرما هرچند تدریجی است در بدن تأثیر می‌گذارد و میکروب‌های بیماری‌زا در آن نفوذ می‌کند و ازاین‌رو آگاهان می‌گویند:اگر آغاز پاییز باران‌هایی ببارد بیماری‌ها کم می‌شود؛ اما در پایان زمستان و آغاز بهار،بدن در مقابل سرما مقاوم شده،عوامل بیماری‌زا بر اثر سرما و باران بسیار کم شده و استقبال از سرمای بهار نه تنها ضرری ندارد بلکه عامل نمو جسم و جان می‌شود.

بوعلی سینا در کتاب طبی خود،قانون نیز به همین نکته اشاره کرده می‌گوید:

«بدن‌ها از سرمای بهار آن احساسی را ندارند که از سرمای پاییز می‌کنند،زیرا هنگام سرمای بهار،بدن عادت به سرمای زمستان کرده و ازآن‌رو از آن آزار نمی‌بیند؛ ولی به هنگام سرمای پاییز بدن که عادت به گرما دارد از آن آزار فراوان می‌بیند». ⁽²⁾

البته خداوند ورود در فصول مختلف را تدریجی قرار داده تا مشکلات انتقال به حداقل برسد.

نکته: مسائل بهداشتی و طبی در قرآن مجید و روایات

مسائل بهداشتی و طبی در قرآن مجید و روایات

امروزه کتاب‌هایی به نام طب النبی صلی الله علیه و آله و طب الائمة و طب الرضا علیه السلام در اختیار

داریم که در آنها سخن از یک رشته دستورات طبی و بهداشتی نقل شده از معصومین علیهم السلام است،گاه نیز اشاراتی از قرآن مجید در آنها دیده می‌شود؛مثلاً امروز دانشمندان غذاشناسی آثار فوق العاده‌ای برای عسل قائلند و هرچه زمان می‌گذرد خواص بیشتری برای آن در بهداشت و درمان بیماری‌ها کشف می‌کنند.

این در حالی است که قرآن مجید در سوره«نحل»با صراحت می‌گوید: «فِیهِ شِفاءٌ لِلنّاسِ» 1 و همچنین تعبیرات دیگری که پرده از روی مسائل بهداشتی و درمانی بر می‌دارد؛از جمله دستور معروف پیامبر صلی الله علیه و آله بر این که تا گرسنه نشده‌اید غذا نخورید و تا کاملاً سیر نشده‌اید دست از غذا بکشید ⁽¹⁾که در واقع ناظر به آیه شریفه «کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا» است. ⁽²⁾

بسیاری از دستورهایی که در زمینه نوشیدنی‌ها و غذاهای حلال و حرام وارد شده مربوط به تأثیرات خوب و بد آنهاست؛تحریم شراب و مواد مخدر،تحریم گوشت حیوانات درنده،خوردن خون و گوشت مردار و ماهیانی که در آب مرده‌اند و امثال اینها همگی ارتباط نزدیکی با زیان‌های بهداشتی آنها دارد.

توصیه به خوردن میوه‌ها و سبزی‌ها و دانه‌های غذایی ارتباط آشکاری با فوائد بهداشتی آنها دارد.روایات طبی نقل شده از پیغمبر اکرم و ائمه هدی علیهم السلام نیز با صراحت این مسائل را بازگو می‌کند.

درست است که وظیفه دین و آیین،هدایت مردم به راه‌های راست و اعتقادها و برنامه‌های اخلاقی است و رسالت انبیا به عنوان طبیبان روحانی درمان انواع بیماری‌های فکری و اخلاقی است؛ولی از آنجا که طب جسمانی نیز رابطه نزدیکی با طب روحانی دارد گاه به سراغ این امور نیز می‌رفتند.به بیان دیگر مسائل مربوط به سلامت جسم رابطه نزدیکی با سلامت روح دارد ازاین‌رو

سلامت جسم نیز مورد توجه اسلام بوده است که خود داستان مفصلی دارد و ورود در آن عرصه ما را از مقصود دور می‌سازد. ⁽¹⁾

آنچه امام امیرمؤمنان علی علیه السلام در این کلام حکیمانه‌اش بیان فرموده نیز ناظر به همین مطلب است؛امام علیه السلام راه سلامت بدن را در فصل خزان و بهار نشان داده و دلیل آن را نیز بیان فرموده است،می‌فرماید:سرمای پاییز و بهار با بدن‌ها همان می‌کند که با درختان انجام می‌دهد،زیرا هر دو شباهت زیادی با هم دارند.

این کلام حکمت‌آمیز،از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به شکل دیگری نیز نقل شده است؛ فرمود:

«اغْتَنِمُوا بَرْدَ الرَّبیعَ فَإنَّهُ یَفْعَلُ بِأبْدانِکُمْ ما یَفْعَلُ بِأشْجارِکُمْ وَ اجْتَنِبُوا بَرْدَ الْخَریفِ فَإنَّهُ یَفْعَلُ بِأبْدانِکُمْ ما یَفْعَلُ بِأشْجارِکُمْ ؛سرمای بهار را غنیمت بشمرید که با بدن‌های شما همان می‌کند که با درختان می‌کند و از سرمای پاییز بپرهیزید که با بدن‌های شما همان انجام می‌دهد که با درختان انجام می‌دهد». ⁽²⁾

شاعر نیز در این زمینه می‌گوید:

گفت پیغمبر صلی الله علیه و آله به اصحاب کبار تن مپوشانید از باد بهار

چون که با جان شما آن می‌کند در بهاران با درختان می‌کند

گفتار حکیمانه 129- خدا را با عظمت بشناس تا همه چیز را کوچک بینی

اشاره

و قال علیه‌السلام

عِظَمُ الْخَالِقِ عِنْدَکَ یُصَغِّرُ الْمَخْلُوقَ فِی عَیْنِکَ .

امام علیه السلام فرمود:

عظمت آفریدگار در نظر تو مخلوق را در چشمت کوچک می‌کند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

خدا را با عظمت بشناس تا همه چیز را کوچک بینی

امام علیه السلام در این سخن حکیمانه‌اش رابطه نزدیکی را میان شناخت عظمت خداوند و کوچکی دنیا در نظر انسان بیان کرده،می‌فرماید:«عظمت آفریدگار نزد تو مخلوق را در چشمت کوچک می‌کند»؛ (عِظَمُ الْخَالِقِ عِنْدَکَ یُصَغِّرُ الْمَخْلُوقَ فِی عَیْنِکَ) .

همان گونه که در بیان سند این کلام حکیمانه گفته شد،امام علیه السلام در خطبه 193 نیز آن را به عبارت دیگری بیان فرموده و آن را یکی از صفات برجسته پرهیزکاران می‌شمارد که خدا را به عظمت شناخته‌اند و ما سوی الله در نظرشان کوچک است.

هرگاه انسان در دوران کودکی در خانه‌ای زندگی می‌کرده که حوض کوچکی در آن وجود داشته چنانچه وقتی بزرگ می‌شود او را به کنار استخری ببرند، بسیار در نظرش جلوه می‌کند؛ولی اگر در کنار دریا بزرگ شده باشد،هرگاه او را در کنار آن استخر ببرند در نظرش کوچک می‌آید.همچنین کسانی که در خانواده فقیری زندگی کرده‌اند هرگاه به ثروت مختصری برسند خود را بسیار غنی می‌بینند و به عکس اگر در خانواده ثروتمندی بزرگ شده باشند چنانچه به همان ثروت برسند آن را ناچیز می‌شمرند.

بر همین اساس آنان که ذات پاک خداوند را با عظمت شناخته‌اند،یک عالم

قدرت و جبروت،یک عالم علم و ملکوت،هنگامی که به قدرت‌های مخلوقات می‌نگرند همچون قطره‌ای در مقابل دریا و یا کمتر از آن در نظرشان جلوه می‌کند.

به همین دلیل اگر بخواهیم در دنیا زهد پیشه کنیم و به مقامات مادی و ثروت‌ها و زرق و برق دنیا بی‌اعتنا باشیم باید سطح معرفت خود را نسبت به خداوند بالا ببریم که نتیجه قطعی عظمت خالق در نظر ما کوچک شدن مخلوقات است.

اگر می‌بینیم امیرمؤمنان علی علیه السلام می‌فرماید:

«وَاللّهِ لَوْ أُعْطیتُ الْأَقالیمَ السَّبْعَةِ بِما تَحْتَ أفْلاکِها،عَلی أنْ أعْصِیَ اللّهَ فی نَمْلَةٍ أسْلُبُها جُلْبَ شَعیرَةٍ ما فَعَلْتُهُ ؛به خدا سوگند اگر اقلیم‌های هفت‌گانه جهان را (در گذشته تمام دنیا را به هفت بخش که هر کدام نام اقلیم داشت تقسیم می‌کردند) با آنچه در زیر افلاک قرار دارد به من بدهند که درباره مورچه‌ای ستم کنم و پوست جویی را از دهانش بیرون بکشم چنین کاری را نخواهم کرد». ⁽¹⁾دلیل این کلام امام علیه السلام همین است که خدا را با عظمت فوق‌العاده‌ای شناخته و تمام دنیا در نظر او از پوست یک جو یا از برگ درختی که در دهان ملخی باشد کوچک‌تر جلوه می‌کند.

گفتار حکیمانه 130- گفت‌وگوی امام علیه السلام با ارواح مردگان

اشاره

و قال علیه‌السلام

وَقَدْ رَجَعَ مِنْ صِفِّینَ فَأَشْرَفَ عَلَی الْقُبُورِ بِظَاهِرِ الْکُوفَةِ:

یَا أَهْلَ الدِّیَارِ الْمُوحِشَةِ،وَ الْمَحَالِّ الْمُقْفِرَةِ،وَ الْقُبُورِ الْمُظْلِمَةِ،یَا أَهْلَ التُّرْبَةِ، یَا أَهْلَ الْغُرْبَةِ،یَا أَهْلَ الْوَحْدَةِ،یَا أَهْلَ الْوَحْشَةِ،أَنْتُمْ لَنَا فَرَطٌ سَابِقٌ،وَ نَحْنُ لَکُمْ تَبَعٌ لَاحِقٌ.أَمَّا الدُّورُ فَقَدْ سُکِنَتْ،وَ أَمَّا الْأَزْوَاجُ فَقَدْ نُکِحَتْ،وَ أَمَّا الْأَمْوَالُ فَقَدْ قُسِمَتْ،هَذَا خَبَرُ مَا عِنْدَنَا،فَمَا خَبَرُ مَا عِنْدَکُمْ؟

ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ:

أَمَا لَوْ أُذِنَ لَهُمْ فِی الْکَلَامِ لَأَخْبَرُوکُمْ أَنَّ«خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَی».

امام علیه السلام از میدان (پرغوغا و مملو از تأسف) صفین باز گشته بود،به کنار قبرستانی که پشت دروازه کوفه بود رسید (رو به سوی آنها کرده) فرمود:

ای ساکنان خانه‌های وحشتناک و سرزمین‌های خالی و قبرهای تاریک! ای خاک‌نشینان! ای غریبان! ای تنهایان! و ای وحشت‌زدگان! شما در این راه پیشگام ما بودید و ما نیز به دنبال شما خواهیم آمد؛اما خانه‌هایتان را دیگران ساکن شدند، همسرانتان (اگر جوان بودند) به نکاح دیگران درآمدند و اموالتان (در میان ورثه) تقسیم شد.اینها خبرهایی است که نزد ماست،نزد شما چه خبر؟

سپس امام علیه السلام رو به‌سوی اصحاب و یاران کرد و فرمود:

آگاه باشید اگر به آنها اجازه سخن گفتن داده می‌شد به شما خبر می‌دادند که «بهترین زاد و توشه (برای سفر آخرت) تقوا و پرهیزگاری است». ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

گفت‌وگوی امام علیه السلام با ارواح مردگان

این سخن را امام علیه السلام زمانی بیان فرمود که از میدان (پرغوغا و مملو از تأسف) صفین باز گشته و به کنار قبرستانی که پشت دروازه کوفه بود رسیده بود: (وَ قَدْ رَجَعَ مِنْ صِفِّینَ فَأَشْرَفَ عَلَی الْقُبُورِ بِظَاهِرِ الْکُوفَةِ) .

امام علیه السلام اموات آن گورستان را با پنج خطاب تکان دهنده بیدارگر مخاطب ساخت فرمود:«ای ساکنان خانه‌های وحشتناک و سرزمین‌های خالی و قبرهای تاریک! ای خاک نشینان! ای غریبان! ای تنهایان! و ای وحشت‌زدگان!»؛ (یَا أَهْلَ الدِّیَارِ الْمُوحِشَةِ،وَ الْمَحَالِّ الْمُقْفِرَةِ،وَ الْقُبُورِ الْمُظْلِمَةِ،یَا أَهْلَ التُّرْبَةِ،یَا أَهْلَ الْغُرْبَةِ، یَا أَهْلَ الْوَحْدَةِ،یَا أَهْلَ الْوَحْشَةِ) .

امام علیه السلام در واقع با این تعبیرات نشان داد که هر انسانی سرانجام در این دنیا به چه سرنوشتی دچار می‌شود؛امروز در میان دوستان و عزیزان در خانه‌های زیبا و مرفه زندگی می‌کند،جمع آنها جمع و اسباب نشاطشان فراهم است،می‌گویند و می‌خندند و از باده غرور سرمستند؛ولی فردا جایگاهشان گورستان وحشتناک و قبرهای تاریک در وحدت و تنهایی خواهد بود.شادی‌ها و خوشی‌ها پایان می‌گیرد و لذات،خاتمه می‌یابد،جمعشان به پراکندگی می‌کشد و دوستی‌ها به فراموشی سپرده می‌شود.

هنگامی که امام علیه السلام با این خطاب‌های پنج‌گانه تکان‌دهنده دل‌های همراهان

خود را که ناظر این صحنه بودند برای پذیرش حق آماده‌تر ساخت،خطاب به ارواح گذشتگانِ آن قبرستان فرمود:«شما در این راه پیشگام ما بودید و ما نیز به دنبال شما خواهیم آمد»؛ (أَنْتُمْ لَنَا فَرَطٌ سَابِقٌ،وَ نَحْنُ لَکُمْ تَبَعٌ لَاحِقٌ) .

«فَرَط»به کسی می‌گویند که پیشاپیش قافله می‌رود و طناب‌ها و دلوها را برای کشیدن آب از نهر آماده می‌سازد.سپس به هر کسی که در چیزی پیشگام می‌شود اطلاق شده است.

اشاره به این‌که قانون مرگ استثناپذیر نیست؛انسان‌ها مانند اهل قافله‌ای بزرگند که گروهی پیشاپیش قافله،گروهی در وسط و گروهی به دنبال قافله حرکت می‌کنند.این قافله به سوی دیار فنا یا به تعبیر دیگر عالم بقا می‌شتابد و همه سرانجام به آن می‌رسند،هیچ گونه استثنایی ندارد.تفاوت در زمان‌بندی‌هاست و اگر انسان به این حقیقت توجه کند به یقین نسبت به اعمال خود مراقبت بیشتری خواهد کرد.

آن‌گاه امام علیه السلام اخبار عالم دنیا را در سه جمله خلاصه کرده از آنها اخبار عالم آخرت را پرسش می‌کند و می‌فرماید:«اما خانه‌هایتان را دیگران ساکن شدند، همسرانتان (اگر جوان بودند) به نکاح دیگران درآمدند و اموالتان (در میان ورثه) تقسیم شد.اینها خبرهایی است که نزد ماست،نزد شما چه خبر؟»؛ (أَمَّا الدُّورُ فَقَدْ سُکِنَتْ،وَ أَمَّا الْأَزْوَاجُ فَقَدْ نُکِحَتْ،وَ أَمَّا الْأَمْوَالُ فَقَدْ قُسِمَتْ،هَذَا خَبَرُ مَا عِنْدَنَا، فَمَا خَبَرُ مَا عِنْدَکُمْ؟) .

«سپس امام علیه السلام رو به سوی اصحاب و یاران کرد و فرمود:آگاه باشید اگر به آنها اجازه سخن گفتن داده می‌شد به شما خبر می‌دادند که بهترین زاد و توشه (برای سفر آخرت) تقوا و پرهیزگاری است»؛ (ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ:أَمَا لَوْ أُذِنَ لَهُمْ فِی الْکَلَامِ لَأَخْبَرُوکُمْ«أَنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَی») .

در واقع امام علیه السلام انگشت روی مهم‌ترین مسائل زندگی انسان‌ها گذاشته که

برای بدست آوردن آن تلاش می‌کنند؛خانه‌های مرفه،همسران خوب و اموال فراوان.همان چیزی که در آیه 14 سوره آل عمران آمده است که می‌فرماید:

«زُیِّنَ لِلنّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَناطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِکَ مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اللّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ» ؛محبّت امور مادی،از (قبیل) زنان و فرزندان و اموال فراوان از طلا و نقره و اسب‌های ممتاز و چهارپایان و زراعت،در نظر مردم جلوه داده شده است؛(تا در پرتو آن،آزمایش و تربیت شوند؛ولی) اینها وسایل گذران زندگی دنیاست (و هدف نهایی نمی‌باشد)،سرانجامِ نیک (و زندگی والا و جاویدان) نزد خداست».

گاه می‌شود فردی در همه عمرش تلاش می‌کند و سرانجام رنج وی در خانه‌ای مجلل خلاصه می‌شود و چقدر برای او دردناک است که آن را رها کند و کسانی که هیچ زحمتی برای آن نکشیدند در آن ساکن شوند و گاه محصول همه عمرش در مقداری از مال و ثروت خلاصه می‌شود و بعضی نیز سال‌ها تلاش می‌کنند همسر زیبایی پیدا کنند؛ولی چیزی نمی‌گذرد باید همه را رها کرده و راهی دیار اموات شوند و طومار زندگی آنها در هم پیچیده خواهد شد.

جالب این‌که امام علیه السلام می‌فرماید:اگر آنها اجازه سخن گفتن را پیدا کنند فقط یک خبر به شما می‌دهند؛خبری که همه چیز در آن جمع است و آن خبر مربوط به زاد و توشه تقواست که در برزخ و مواقف قیامت،انسان را یاری می‌دهد.این سخن برگرفته از آیه شریفه 197 سوره بقره است که می‌خوانیم: «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی وَ اتَّقُونِ یا أُولِی الْأَلْبابِ» ؛و زاد و توشه تهیه کنید و بهترین زاد و توشه،پرهیزگاری است و از (مخالفتِ) من بپرهیزید ای خردمندان».

نکته‌ها

1-آیا ارتباط با ارواح ممکن است؟

از ظاهر کلام امام علیه السلام چنین بر می‌آید که او با ارواح مردگان سخن می‌گوید و آنها سخنان امام علیه السلام را درک می‌کنند و حتی از آن استفاده می‌شود که اگر اذن پروردگار باشد آنها نیز می‌توانند با انسان‌ها ارتباط برقرار کنند و به این ترتیب دلیلی است بر امکان ارتباط با ارواح،هرچند بسیاری از مدعیان در این زمینه دروغ می‌گویند و با خیالات خود ارتباط پیدا می‌کنند ولی اصل ارتباط امکان‌پذیر است.

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که آیا این تعبیرات با آنچه در قرآن مجید در سوره«فاطر»آیه 22 آمده هماهنگ است که می‌فرماید: «وَ ما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی الْقُبُورِ» ؛و تو نمی‌توانی سخن خود را به گوش آنان که در گور (خفته)اند برسانی».

در پاسخ باید به نکته‌ای توجه داشت که مشرکان قطعاً سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله را می‌شنیدند و گوششان از این نظر کر نبود؛ولی این سخنان حکمت‌آمیز در دل و جانشان نفوذ نمی‌کرد،بنابراین معنای آیه شریفه چنین می‌شود:همان‌گونه که نمی‌توانی مردگان را هدایت کنی این قوم مشرک لجوج و متعصب را نیز نمی‌توان هدایت کرد،چرا که گوش شنوا ندارند؛گوشی که مطالب را بشنود و به درون جان انسان منتقل کند.

شاهد سخن این که مطابق آنچه در منابع اسلامی و از جمله منابع اهل سنت همچون صحیح بخاری ⁽¹⁾و تفسیر روح المعانی ذیل آیه مورد بحث آمده است پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله بعد از پایان جنگ بدر دستور داد اجساد کفار را در چاه خشکی بیفکنند.سپس آنها را صدا زد و فرمود:

«هَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ اللّهُ وَرَسُولُهُ حَقّاً؟

فَإنِّی وَجَدْتُ ما وَعَدَنِیَ اللّهُ حَقّاً ؛آیا آنچه را که خدا و رسولش وعده داده بود حق یافتید؟ من آنچه را خداوند به من وعده داده بود حق یافتم».در اینجا عمر اعتراض کرد و گفت:ای رسول خدا! چگونه با اجسادی سخن می‌گویی که روح ندارند؟ فرمود:شما سخنان مرا بهتر از آنها نمی‌شنوید.جز این‌که آنها توانایی پاسخ‌گویی ندارند

(ما أنْتَ بِأسْمَعٍ لِما أَقُولُ مِنْهُمْ غَیْرَ أنَّهُمْ لا یَسْتَطیعُونَ أنْ یَرُدُّوا شَیْئاً) .

در مسند احمد نیز همین معنا به صورت روشن‌تری آمده است. ⁽¹⁾

اضافه بر این ممکن است در موارد عادی آنها (اهل قبور) صدای کسی را نشنوند؛اما در مواقع فوق‌العاده،هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله یا امام معصوم علیه السلام یا یکی از اولیاء اللّه با آنها سخن خاصی بگوید آن را خواهند شنید.

از اینجا پاسخ بعضی از وهابیان ناآگاه و کم‌سواد نیز داده می‌شود که می‌گویند:

چرا شما به پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله بعد از رحلتش متوسل می‌شوید.او سخن کسی را نمی‌شنود؟!

راستی جهل و نادانی چه عقاید زشتی برای انسان به بار می‌آورد؛هنگامی که خداوند درباره شهدا-هرچند از افراد عادی لشگر اسلام باشند-می‌فرماید:

«أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ» 2 و آنها را زندگان جاوید می‌نامد،چگونه مقام پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله را از مقام آنها کمتر می‌شمرند.به علاوه خودشان همه روز در نمازها بر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله سلام و خطاب می‌دهند آیا سلام،آن هم از دور به کسانی که در قبورند و چیزی نمی‌فهمند معنا دارد؟ همچنین در حدیثی از خود آن حضرت می‌خوانیم که فرمود:

«صَلُّوا عَلَیَّ فَإنَّ صَلاتَکُمْ تَبْلُغُنی حَیْثُ کُنْتُمْ ؛بر من درود بفرستید که درود شما هر جا که باشید به من می‌رسد». ⁽²⁾

جالب این‌که در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله تابلوی بزرگی زده‌اند و بر روی آن نوشته‌اند: «لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ» ؛صدای خود را از صدای پیامبر بالاتر نبرید» ⁽¹⁾و به همین دلیل،مردم را به سکوت در مقابل قبر شریف پیامبر صلی الله علیه و آله دعوت می‌کنند.اگر نعوذ بالله پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از وفات چیزی نمی‌فهمد این کارها چه معنا دارد.

2-زاد و توشۀ آخرت

می‌دانیم دنیا به امور مختلفی تشبیه شده از جمله این‌که دنیا گذرگاهی برای عبور به سوی سرای جاویدان است،مقصد نهایی بهشت است و از مسیر دنیا و برزخ و صحنه محشر می‌گذرد،راهیان این مسیر نیاز به زاد و توشه و مرکب دارند؛مرکبشان ایمان و زاد و توشه آنها تقواست.این‌که امام علیه السلام در کلام حکیمانه بالا می‌فرماید:اگر به ارواح گذشتگان اجازه سخن گفتن داده شود به شما می‌گویند:تا می‌توانید زاد و توشه برگیرید،همه اخبار آخرت را در جمله‌ای خلاصه کرده که در این مسیر چیزی جز زاد و توشه تقوا مفید واقع نمی‌شود و این سخن همان گونه که گفتیم برگرفته از قرآن مجید است.

تقوا به معنای احساس مسئولیت در برابر فرمان خداست که نتیجه آن انجام واجبات و ترک محرمات است.

یکی از یاران امام صادق علیه السلام می‌گوید:خدمت امام علیه السلام بودم سخن از اعمال به میان آمد من گفتم:عمل من بسیار ضعیف و کم است.امام علیه السلام فرمود:

«مَهْ اسْتَغْفِرِ اللّهَ ؛از این سخن خودداری کن و استغفار نما»سپس به من فرمود:

«إنَّ قَلیلَ الْعَمَلِ مَعَ التَّقْوی خَیْرٌ مِنْ کَثیرِ الْعَمَلِ بِلا تَقْوی ؛اعمال کمِ آمیخته با تقوا بهتر است از اعمال زیاد بدون تقوا»عرض کردم:چگونه ممکن است انسان اعمال خوب

زیادی داشته باشد بدون تقوا؟ فرمود:این مانند آن است که انسان اطعام طعام می‌کند و به همسایگان محبت می‌نماید و درِ خانه‌اش به روی نیازمندان گشوده است؛ولی«هنگامی که دری از حرام به سوی او گشوده شود وارد آن می‌شود»

(فَإذَا ارْتَفَعَ لَهُ الْبابُ مِنَ الْحَرامِ دَخَلَ فیهِ) سپس فرمود:این عملی است بدون تقوا و افزود:شخص دیگری ممکن است این گونه کارهای خیر را انجام ندهد اما هنگامی که درِ حرام به روی او گشوده شود وارد نگردد (گرچه اعمال کمی دارد؛ اما آمیخته با تقواست). ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 131-کجای دنیا فریبنده است؟-دنیا تجارتخانه اولیای خداست

بخش اوّل

اشاره

وَ قَدْ سَمِعَ رَجُلاً یَذُمُّ الدُّنْیَا:

أَیُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْیَا،الْمُغْتَرُّ بِغُرُورِهَا،الْمَخْدُوعُ بِأَبَاطِیلِهَا! أَ تَغْتَرُّ بِالدُّنْیَا ثُمَّ تَذُمُّهَا؟ أَنْتَ الْمُتَجَرِّمُ عَلَیْهَا،أَمْ هِیَ الْمُتَجَرِّمَةُ عَلَیْکَ؟ مَتَی اسْتَهْوَتْکَ،أَمْ مَتَی غَرَّتْکَ؟ أَ بِمَصَارِعِ آبَائِکَ مِنَ الْبِلَی،أَمْ بِمَضَاجِعِ أُمَّهَاتِکَ تَحْتَ الثَّرَی؟ کَمْ عَلَّلْتَ بِکَفَّیْکَ،وَ کَمْ مَرَّضْتَ بِیَدَیْکَ! تَبْتَغِی لَهُمُ الشِّفَاءَ،وَ تَسْتَوْصِفُ لَهُمُ الْأَطِبَّاءَ،غَدَاةَ لَا یُغْنِی عَنْهُمْ دَوَاؤُکَ،وَ لَا یُجْدِی عَلَیْهِمْ بُکَاؤُکَ.لَمْ یَنْفَعْ أَحَدَهُمْ إِشْفَاقُکَ،وَ لَمْ تُسْعَفْ فِیهِ بِطِلْبَتِکَ،وَ لَمْ تَدْفَعْ عَنْهُ بِقُوَّتِکَ! وَ قَدْ مَثَّلَتْ لَکَ بِهِ الدُّنْیَا نَفْسَکَ،وَ بِمَصْرَعِهِ مَصْرَعَکَ.

امام علیه السلام شنید مردی در محضرش نکوهش دنیا می‌کند (در حالی که از غافلان بود) به او فرمود:

ای کسی که نکوهش دنیا می‌کنی (و دنیا را به خدعه و نیرنگ و فریبندگی متهم می‌سازی) تو خودت تن به غرور دنیا داده‌ای و به باطل‌های آن فریفته شده‌ای (عیب از توست نه از دنیا) تو خود فریفته دنیا شده‌ای سپس دنیا را مذمت می‌کنی

(و گناه را به گردن آن می‌افکنی؟) تو ادعا می‌کنی که دنیا بر تو جرمی روا داشته یا دنیا چنین ادعایی بر تو دارد؟ چه زمانی دنیا تو را به خود مشغول ساخت،یا کی تو را فریب داد؟ آیا به محلی که پدرانت به خاک افتادند و پوسیدند تو را فریب داده؟ یا به خوابگاه مادرانت در زیر خاک؟ چه‌قدر با دست خود به بیماران پرداختی و چه‌قدر آنها را پرستاری کردی؟ درخواست شفا برای آنها می‌کردی و از طبیبان،راه درمان آنها را می‌خواستی،در آن روزهایی که دارویِ تو به حال آنها سودی نداشت و گریه تو فایده‌ای نمی‌بخشید،و دلسوزی آمیخته با ترس تو برای هیچ یک از آنها سودی نداشت و کوشش‌ها و کمک‌هایت برای آنها نتیجه‌ای نمی‌داد و با نیرویت دفاعی از آنها نکردی (و سرانجام با همه این تلاش و کوشش‌ها مرگ گریبانشان را گرفت و به همه چیز پایان داد).دنیا با این نمونه‌ها (که برای تو گفتم) وضع تو را نیز مجسم ساخته و با قربانگاه‌های او (برای دیگران)،قربانگاه تو را! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

کجای دنیا فریبنده است؟

این کلام حکمت‌آمیز که درباره نقش مؤثر دنیا و مواهب آن برای رسیدن به سعادت اخروی بیان شده در زمانی امام ذکر فرمود که«شنید مردی به نکوهش دنیا زبان گشوده است»؛ (وَ قَدْ سَمِعَ رَجُلاً یَذُمُّ الدُّنْیَا) .

این مرد اهل بصره و جنگ جمل بود،آن‌گونه که بعضی گفته‌اند یا اهل کوفه که برخی دیگر نوشته‌اند ⁽¹⁾،تأثیری در اصل سخن ندارد؛ولی به نظر می‌رسد که امام علیه السلام احساس فرمود مرد ریاکاری است و نکوهش او از دنیا نوعی اظهار قدس و تقواست بی‌آنکه صاحب قدس و تقوا باشد و به هر حال امام علیه السلام از این موقعیت استفاده کرد تا درس بسیار مهمی را درباره دنیا و مواهب دنیوی به همگان بدهد.

این کلام بسیار پربار و حکیمانه به دو بخش تقسیم می‌شود؛بخش اول درباره این است که وصف دنیا به فریب‌کار بودن توصیف بی‌دلیلی است،زیرا اگر چشم عبرت‌بین باشد نشانه‌های بی‌وفایی دنیا در همه جای آن آشکار است.می‌فرماید:

«ای کسی که نکوهش دنیا می‌کنی (و دنیا را به خدعه و نیرنگ و فریبندگی متهم می‌سازی) تو خودت تن به غرور دنیا داده‌ای و به باطل‌های آن فریفته شده‌ای (عیب از توست نه از دنیا)»؛ (أَیُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْیَا،الْمُغْتَرُّ بِغُرُورِهَا،الْمَخْدُوعُ بِأَبَاطِیلِهَا!) .

سپس می‌افزاید:«آیا تو خود فریفته دنیا شده‌ای سپس دنیا را مذمت می‌کنی (و گناه را به گردن آن می‌افکنی؟) تو ادعا می‌کنی که دنیا بر تو جرمی روا داشته یا دنیا چنین ادعایی بر تو دارد؟»؛ (أَ تَغْتَرُّ بِالدُّنْیَا ثُمَّ تَذُمُّهَا،أَنْتَ الْمُتَجَرِّمُ عَلَیْهَا،أَمْ هِیَ الْمُتَجَرِّمَةُ عَلَیْکَ؟) .

«مُتَجَرِّم»به کسی می‌گویند که ادعای جرم بر کسی دارد و منظور امام علیه السلام این است که تو از دنیا شکایت می‌کنی که بر تو ستم کرده و تو را فریفته در حالی که دنیا باید از تو شکایت کند که مواهبش را به باطل هزینه کرده‌ای.

سپس امام علیه السلام از مظاهر بیدار کننده دنیا به دو چیز که در دسترس همگان است استدلال می‌کند.نخست می‌فرماید:«چه زمانی دنیا تو را به خود مشغول ساخت یا کی تو را فریب داد؟ آیا به محلی که پدرانت به خاک افتادند و پوسیدند تو را فریب داده یا به خوابگاه مادرانت در زیر خاک؟»؛ (مَتَی اسْتَهْوَتْکَ،أَمْ مَتَی غَرَّتْکَ؟ أَ بِمَصَارِعِ آبَائِکَ مِنَ الْبِلَی،أَمْ بِمَضَاجِعِ أُمَّهَاتِکَ تَحْتَ الثَّرَی؟) .

اشاره به این که اگر یک گام به سوی قبرستان برداری و لحظه‌ای در کنار آن بایستی و بیندیشی همه چیز بر تو ظاهر و آشکار می‌شود؛پدران و مادران و عزیزان،دیروز در میان شما بودند و حیات و نشاطی داشتند ولی امروز، خاموش در زیر خاک‌ها خفته و پوسیده‌اند.آیا همین یکی برای بیدار ساختن انسان کافی نیست؟ و به گفته شاعر:

بشکاف خاک را و ببین یک دم بی‌مهری زمانه رسوا را

آن‌گاه امام علیه السلام به صحنه‌های عبرت‌آمیز دیگری از بی‌اعتباری و بی‌وفایی دنیا اشاره کرده می‌فرماید:«چقدر با دست خود به معالجه بیماران پرداختی و چقدر آنها را پرستاری کردی،درخواست شفا برای آنها می‌کردی و از طبیبان،بیان راه درمان آنها را می‌خواستی در آن روزهایی که دارویِ تو به حال آنها سودی نداشت و گریه تو فایده‌ای نمی‌بخشید،دلسوزی آمیخته با ترس تو برای هیچ

یک از آنها سودی نداشت و کوشش‌ها و کمک‌هایت برای آنها نتیجه‌ای نمی‌داد و با نیرویت دفاعی از آنها نکردی (و سرانجام با همه این تلاش و کوشش‌ها مرگ گریبانشان را گرفت و به همه چیز پایان داد)»؛ (کَمْ عَلَّلْتَ بِکَفَّیْکَ،وَ کَمْ مَرَّضْتَ بِیَدَیْکَ! تَبْتَغِی لَهُمُ الشِّفَاءَ،وَ تَسْتَوْصِفُ لَهُمُ الْأَطِبَّاءَ،غَدَاةَ لَا یُغْنِی عَنْهُمْ دَوَاؤُکَ،وَ لَا یُجْدِی عَلَیْهِمْ بُکَاؤُکَ.لَمْ یَنْفَعْ أَحَدَهُمْ إِشْفَاقُکَ،وَ لَمْ تُسْعَفْ فِیهِ بِطِلْبَتِکَ وَ لَمْ تَدْفَعْ عَنْهُ بِقُوَّتِکَ!) .

(توجه داشته باشید) که«علّلت»از ریشه«تعلیل»به معنای به معالجه پرداختن و«مرضت»از ماده«تمریض»به معنای پرستاری نمودن و«تَسْتَوْصِفُ»از ریشه «وصف»گرفته شده و در اینجا به معنای طلب راه درمان از طبیب است و«إشْفاق»به معنای محبت آمیخته با ترس و«تُسْعَفْ»از ماده«اسْعاف»به معنای یاری طلبیدن و کمک کردن است.

امام علیه السلام در این گفتار شفاف و بسیار روشن صحنه‌های عبرت‌انگیز دنیا را به طرز بسیار آموزنده‌ای ترسیم فرموده و به پرستارانی اشاره می‌کند که حال بیمارشان روز به روز سخت‌تر می‌شود،گاه به دعا متوسل می‌شوند،گاه به طبیب و دارو،گاه بیتابی می‌کنند و دلسوزی و گاه سیلاب اشک از چشمشان سرازیر می‌شود؛ولی هیچ کدام از آنها سودی نمی‌بخشد و بیمار در برابر چشمان اشک‌آلود آنها جان می‌سپارد.اینها اموری است که بسیاری از مردم تجربه کرده‌اند و آنها که تجربه نکرده‌ند از دیگران شنیده‌اند.آیا این صحنه‌ها کافی نیست که انسان به وسیله آن پی به بی‌اعتباری و بی‌وفایی دنیا ببرد؟

در پایان این بخش امام علیه السلام می‌فرماید:«و (بدین ترتیب) دنیا با این نمونه‌ها وضع تو را نیز مجسم ساخته است و با قربانگاه‌های او (برای دیگران)،قربانگاه تو را»؛ (وَ قَدْ مَثَّلَتْ لَکَ بِهِ الدُّنْیَا نَفْسَکَ،وَ بِمَصْرَعِهِ مَصْرَعَکَ) .

اشاره به این‌که این گورستان‌هایی که در اطراف شهر و دیار توست و بیماران

و بیمارستان‌هایی که در جای جای وطن تو وجود دارند همه نشانه‌هایی از بی‌مهری زمانه رسواست و جای این ندارد که دنیا را با این همه نشانه‌های بی‌وفایی،فریبنده و غافل‌کننده بپنداری.کدام فریبندگی و کدام فریب‌کاری.

البته این سؤال در اینجا پیش می‌آید که در قرآن مجید حیات دنیا به«سرگرمی و بازی» ⁽¹⁾و«متاع غرور» ⁽²⁾و در روایات به نام«دارالغرور»معرفی شده است.

امام علیه السلام در داستان خانه‌ای که شریح قاضی خریداری کرده بود (نامه سوم از بخش نامه‌ها) دنیا را به عنوان«دار الغرور»معرفی فرموده است.همچنین امام سجاد علیه السلام نیز در دعای معروفش:

«اللّهُمَّ ارْزُقْنی التَّجافِیَ عَنْ دارِ الْغُرُورِ» دنیا را «دارالغرور»معرفی نموده‌اند.در بعضی از احادیث دیگر هم دنیا را«دارالغرور» شناخته شده است. ⁽³⁾

ممکن است بپرسیم این تعبیرات چگونه با آنچه امام علیه السلام در کلام حکیمانه مورد بحث فرموده سازگار است؟

پاسخ این سؤال روشن است؛هر گاه نگاه به دنیا،نگاه سطحی و زودگذر باشد،دنیا«دار الغرور»است؛اما اگر نگاه به آن عمیق و حکیمانه باشد،دنیا دار عبرت و بیداری است.ادامه این سخن حکیمانه نیز گواه بر آن است که گفته‌ایم.

بخش دوم

اشاره

إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا،وَ دَارُ عَافِیَةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا،وَ دَارُ غِنًی لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا،وَ دَارُ مَوْعِظَةٍ لِمَنِ اتَّعَظَ بِهَا.مَسْجِدُ أَحِبَّاءِ اللَّهِ،وَ مُصَلَّی مَلَائِکَةِ اللَّهِ،وَ مَهْبِطُ وَحْیِ اللَّهِ،وَ مَتْجَرُ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ.اکْتَسَبُوا فِیهَا الرَّحْمَةَ، وَ رَبِحُوا فِیهَا الْجَنَّةَ.فَمَنْ ذَا یَذُمُّهَا وَ قَدْ آذَنَتْ بِبَیْنِهَا،وَ نَادَتْ بِفِرَاقِهَا،وَ نَعَتْ نَفْسَهَا وَ أَهْلَهَا؛فَمَثَّلَتْ لَهُمْ بِبَلَائِهَا الْبَلَاءَ،وَ شَوَّقَتْهُمْ بِسُرُورِهَا إِلَی السُّرُورِ؟! رَاحَتْ بِعَافِیَةٍ،وَ ابْتَکَرَتْ بِفَجِیعَةٍ،تَرْغِیباً وَ تَرْهِیباً،وَ تَخْوِیفاً وَ تَحْذِیراً،فَذَمَّهَا رِجَالٌ غَدَاةَ النَّدَامَةِ،وَ حَمِدَهَا آخَرُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.ذَکَّرَتْهُمُ الدُّنْیَا فَتَذَکَّرُوا،وَ حَدَّثَتْهُمْ فَصَدَّقُوا،وَ وَعَظَتْهُمْ فَاتَّعَظُوا.

ترجمه

امام علیه السلام فرمود:دنیا سرای صدق و راستی است برای آن کس که به راستی با آن رفتار کند،و جایگاه عافیت است برای کسی که از آن چیزی بفهمد،و سرای بی‌نیازی است برای آن کس که از آن توشه برگیرد،و محلّ موعظه و اندرز است برای کسی که از آن اندرز گیرد.

دنیا مسجد دوستان خدا و نمازگاه فرشتگان پروردگار،و محل نزول وحی الهی،و تجارت خانه اولیای الهی است.آنها در دنیا رحمت خدا را به دست آورده و بهشت را از آن بهره گرفتند.با این حال (که برای تو شرح دادم) چه کسی دنیا را نکوهش می‌کند؟ دنیا جدایی خود را اعلام داشته و فراق خویش را با صدای بلند خبر داده و از مرگ خود و اهلش همه را با خبر ساخته است.دنیا با

نمونه‌ای از بلاهایش بلاهای آخرت را به آنها نشان داده و با صحنه‌هایی از سرور و خوشحالی‌اش به سرور آخرت متوجه ساخته است (در حالی که همه می‌دانند نه بلای آخرت قابل مقایسه با بلای دنیا و نه سرور آخرت شایسته مقایسه با سرور دنیاست).

گاه می‌بینند هنگام عصر در عافیت‌اند و صبح‌گاهان در مصیبت (و به این ترتیب) گاه تشویق می‌کند و گاه می‌ترساند و گاه انسان را به خوف می‌افکند و برحذر می‌دارد با این اوصاف،گروهی آن را در«روز پشیمانی»(روز قیامت) نکوهش می‌کنند و گروه دیگری در آن روز آن را مدح و ستایش می‌نمایند؛همان گروهی که دنیا به آنها تذکر داد و متذکر شدند و برای آنها (با زبان حال) سخن گفت و تصدیقش کردند و به آنان اندرز داد و اندرزش را پذیرا شدند.

شرح و تفسیر

دنیا تجارتخانه اولیای خداست

امام علیه السلام در ادامه گفتار حکیمانه‌ای که در مورد دنیا در بخش پیشین داشت،در این بخش جنبه‌های مثبت دنیا را در هشت جمله برمی‌شمرد در چهار جمله نخست می‌فرماید:«دنیا سرای صدق و راستی است برای آن کس که به راستی با آن رفتار کند و جایگاه عافیت است برای کسی که از آن چیزی بفهمد و سرای بی‌نیازی است برای آن کس که از آن توشه برگیرد و محلّ موعظه و اندرز است برای آن کس که از آن اندرز گیرد»؛ (إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا،وَ دَارُ عَافِیَةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا،وَ دَارُ غِنًی لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا،وَ دَارُ مَوْعِظَةٍ لِمَنِ اتَّعَظَ بِهَا) .

به این ترتیب،دنیا گرچه در نظر اول«دار الغرور»و«دار لهو و لعب»است ولی با دقت می‌تواند به سرای عافیت و موعظه و برگرفتن زاد و توشه تبدیل شود و نردبان ترقی انسان برای قرب الی الله باشد و معراج مؤمن و مزرعه آخرت

گردد.همان‌گونه که در آیات و روایات به آن اشاره شده است و امام علیه السلام در خطبه 28 دنیا را به میدان تمرین و آمادگی برای مسابقه در میدان جهان دیگر تشبیه فرمود

(أَلا وَإنَّ الْیَوْمَ الْمِضْمارُ وَغَداً السِّباقُ) و در خطبه 203 دستور می‌دهد از این محل عبور برای قرارگاه اصلی خود توشه برگیرید

(فَخُذوا مِنْ مَمَرِّکُمْ لِمَقَرِّکُمْ) .

درست است که دنیا در نظر ابتدایی دروغ‌گوست؛ولی اگر کمی در حوادث آن دقت شود می‌بینیم که راست‌گوست و واقعیت‌ها را برملا می‌سازد و بانگ رحیل سر می‌دهد.

صحیح است که دنیا سرای بیماردلان است؛اما برای آنها که اهل فهم و درکند سرای تن‌درستی است.

درست است که دنیا در نظر ابتدایی دار فقر است و تمام سرمایه‌های وجود انسان را می‌گیرد و ته‌دست به زیر خاک می‌فرستد؛ولی برای آنان که آماده برگرفتن زاد و توشه‌اند دار غناست.

صحیح است که دنیا غافل کننده است؛اما برای آنها که اهل پند و نصیحت‌اند دار موعظه است.

سپس امام علیه السلام به چهار وصف دیگر پرداخته می‌فرماید:«دنیا مسجد دوستان خدا و نمازگاه فرشتگان پروردگار و محل نزول وحی الهی و تجارت خانه اولیای الهی است»؛ (مَسْجِدُ أَحِبَّاءِ اللَّهِ،وَ مُصَلَّی مَلَائِکَةِ اللَّهِ،وَ مَهْبِطُ وَحْیِ اللَّهِ،وَ مَتْجَرُ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ) .

امام علیه السلام در واقع در این عبارت کوتاه چهار نام بر دنیا نهاده که هر یک پیامی دارد.نام«مسجد»،«مصلی»،«مهبط وحی»و«تجارت‌خانه اولیای حق»آیا ممکن است مسجد جایگاه بدی باشد و یا نمازخانه فرشتگان سزاوار نکوهش گردد؟ و آیا جایگاهی که وحی الهی بر آن نازل شده و تجارت‌خانه دوستان حق است جای بدی است؟

تعبیر به تجارت‌خانه در واقع بر گرفته از آیه شریفه «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی تِجارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ» می‌باشد. ⁽¹⁾

بعضی از شارحان نهج‌البلاغه «مُصَلَّی مَلَائِکَةِ اللَّهِ» را اشاره به سجده کردن فرشتگان برای آدم دانسته‌اند در حالی که دلیلی بر این تخصیص نیست؛پیوسته جمعی از فرشتگان در حال سجود و جمعی در حال رکوع و مشغول نمازند و منحصر به زمان خاصی نیست و فرشتگان در همه جا هستند؛در آسمان و در زمین و مخصوصاً در اماکن مقدسی همچون مکه و مدینه و بقاع معصومان علیهم السلام.

از مجموع این تعبیرات استفاده می‌شود که دنیا موقعیت بسیار مهمی دارد برای آنان که از آن بهره گیرند؛هم منزلگاهی است برای تهیه زاد و توشه،هم دانشگاهی است برای دروس اخلاقی و موعظه،هم محلی برای عبادت پروردگار و هم تجارت‌خانه‌ای است که انسان با سرمایه عمر وارد آن می‌شود و در برابر این سرمایه می‌تواند بهترین متاع‌ها را که همان قرب پروردگار و رضای او و سعادت جاویدان است فراهم سازد.

از این رو امام در ادامه این سخن می‌فرماید:«آنها در دنیا رحمت خدا را به دست آورده و بهشت را از آن سود بردند»؛ (اکْتَسَبُوا فِیهَا الرَّحْمَةَ،وَ رَبِحُوا فِیهَا الْجَنَّةَ) .

سپس امام علیه السلام برای یک نتیجه‌گیری به آغاز سخن باز می‌گردد و می‌فرماید:«با این حال (که برای تو شرح دادم) چه کسی دنیا را نکوهش می‌کند در حالی که جدایی خود را اعلام داشته و فراق خود را با صدای بلند خبر داده و خبر از مرگ خود و اهلش داده است»؛ (فَمَنْ ذَا یَذُمُّهَا وَ قَدْ آذَنَتْ بِبَیْنِهَا،وَ نَادَتْ بِفِرَاقِهَا،وَ نَعَتْ نَفْسَهَا وَ أَهْلَهَا) .

امام علیه السلام بعد از این سه جمله که در پاسخ مذمت‌گویان فرموده با دو جمله

دیگر آن را تکمیل می‌کند و می‌فرماید:«دنیا با نمونه‌ای از بلاهایش بلاهای آخرت را به آنها نشان داده و با صحنه‌هایی از سرور و خوشحالی‌اش به سرور آخرت متوجه ساخته است (در حالی که می‌دانند نه بلای آخرت قابل مقایسه با بلای دنیا و نه سرور آخرت شایسته مقایسه با سرور دنیاست) و گاه می‌بینند هنگام عصر در عافیت‌اند و صبح‌گاهان در مصیبت (و به این ترتیب) گاه تشویق می‌کند و گاه می‌ترساند و انسان را به خوف می‌افکند و برحذر می‌دارد»؛ (فَمَثَّلَتْ لَهُمْ بِبَلَائِهَا الْبَلَاءَ،وَ شَوَّقَتْهُمْ بِسُرُورِهَا إِلَی السُّرُورِ؟! رَاحَتْ بِعَافِیَةٍ،وَ ابْتَکَرَتْ بِفَجِیعَةٍ،تَرْغِیباً وَ تَرْهِیباً وَ تَخْوِیفاً وَ تَحْذِیراً) .

آری،دنیا با زبان حال به روشنی ماهیت خود را که همان ناپایداری و بی‌وفایی و بی‌اعتباری است آشکار ساخته،حوادث زودگذر،از دست رفتن عزیزان، بیماری‌های ناگهانی و بلاهای زمینی و آسمانی همه اینها پیام‌های روشنی است که دنیا برای معرفی خود به اهلش می‌فرستد.با این حال چگونه می‌توان گفت دنیا فریبنده و غافل کننده است.

تعبیر به «مَثَّلَتْ لَهُمْ بِبَلائِهَا الْبَلاءَ» شبیه چیزی است که در آیه 21 سوره «سجده»آمده است: «وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنی دُونَ الْعَذابِ الْأَکْبَرِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» ؛به آنها از عذاب نزدیک (دنیا) پیش از عذاب بزرگ (آخرت) می‌چشانیم،شاید باز گردند».

«راحَتْ»از ریشه«رَواح»به معنای عصرگاهان و«ابْتَکَرَتْ»از ماده«بکور»به معنای صبحگاهان،«فَجیعَة»حوادث وحشتناک و دردناک و واژه‌های«تَرْغیباً» و«تَرْهیباً»و«تَخْویفاً»و«تَحْذیراً»در واقع مفعول لاجله هستند.

بنابراین چشمی باز و گوشی شنوا می‌خواهد تا تمام این پیام‌های بیدارگر را ببیند و بشنود به ویژه در عصر ما که حوادث سریع‌تر صورت می‌گیرد و فاجعه‌ها شتاب بیشتری دارند؛نمونه آن تصادف‌های مرگ‌آور اتومبیل‌ها و سقوط

هواپیماها و غرق شدن کشتی‌ها و بیماری‌های واگیردار گسترده است،این پیام، پررنگ‌تر و شفاف‌تر است.

آن‌گاه امام علیه السلام در پایان این سخنانِ حکمت‌آمیز و فوق‌العاده بیدار کننده چنین نتیجه‌گیری می‌کند که«با این اوصاف،گروهی آن را در روز پشیمانی (روز قیامت) نکوهش می‌کنند و گروه دیگری در آن روز آن را مدح و ستایش می‌نمایند؛همان گروهی که دنیا به آنها تذکر داد و متذکر شدند و برای آنها (با زبان حال) سخن گفت و تصدیقش کردند و به آنان اندرز داد و اندرزش را پذیرا شدند»؛ (فَذَمَّهَا رِجَالٌ غَدَاةَ النَّدَامَةِ،وَ حَمِدَهَا آخَرُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.ذَکَّرَتْهُمُ الدُّنْیَا فَتَذَکَّرُوا،وَ حَدَّثَتْهُمْ فَصَدَّقُوا،وَ وَعَظَتْهُمْ فَاتَّعَظُوا) .

آری هوی‌پرستان غافل در قیامت که آثار اعمال سوء خود را می‌بینند سخت پشیمان می‌شوند و زبان به مذمت دنیا می‌گشایند ولی خردمندان بیدار زبان به ستایش آن می‌گشایند که از آن تجارت‌خانه پرسود و مزرعه پربار بهترین بهره‌ها را گرفتند و با خود به عرصه قیامت آوردند.

از این جمله‌های اخیر نکته‌ای را که قبلا به آن اشاره کردیم بهتر می‌توان دریافت که مذمت دنیا در بسیاری از کلمات معصومان علیهم السلام و حتی در آیات قرآن هیچ منافاتی به مدح و ستایش آن در این کلام پربار امیرمؤمنان علیه السلام ندارد.آنچه در نکوهش آن آمده ناظر به افراد کوتاه‌بین و غافل و بی‌خبر و آنچه در مدح آن آمده ناظر به آگاهان و خردمندان و عاقبت‌اندیشان است.مهم آن است که با کدام دیده به دنیا بنگریم.اگر با دیده مثبت بنگریم دنیا به راستی مزرعه آخرت است و اگر با دیده منفی نگاه کنیم دنیا سرای غرور و غفلت و بی‌خبری و نکبت است.

گفتار حکیمانه 132-پیام فرشته الهی

اشاره

و قال علیه‌السلام

إِنَّ لِلَّهِ مَلَکاً یُنَادِی فِی کُلِّ یَوْمٍ:لِدُوا لِلْمَوْتِ،

وَ اجْمَعُوا لِلْفَنَاءِ،وَ ابْنُوا لِلْخَرَابِ.

امام علیه السلام فرمود:

خداوند فرشته‌ای دارد که همه روز بانگ می‌زند بزایید برای مردن،و گردآوری کنید برای فنا،و بنا کنید برای ویران شدن! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

پیام فرشته الهی

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه کوتاه و پربار به سرنوشت انسان‌ها و مواهب و نعمت‌های آنها اشاره کرده می‌فرماید:«خداوند فرشته‌ای دارد که همه روز بانگ می‌زند بزایید برای مردن و گردآورید برای فنا و بنا کنید برای ویران شدن».

لام در«لِلْمَوْتِ»و«لِلْفَناءِ»و«لِلْخَرابِ»لام سببیّه نیست،بلکه لام غایت است؛یعنی فرزند بزایید ولی عاقبتش مرگ است و اموال گردآوری کنید سرانجامش فناست و بناهای پرشکوه برپا سازید عاقبت آن ویرانی است.

شبیه چیزی است که در قرآن مجید در داستان فرعون و همسرش به هنگام گرفتن قنداقه موسی از آب نیل آمده است «فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا» ؛ (هنگامی که مادرش به فرمان خدا او را به دریا افکند) خاندان فرعون او را (از آب) گرفتند،تا سرانجام دشمن آنان و مایه اندوهشان گردد» ⁽¹⁾یعنی عاقبت کار چنین شد.

در حقیقت امام روی سه چیز از مهم‌ترین مواهب زندگی دنیا انگشت گذارده و سرانجام همه آنها را روشن ساخت:فرزندان که عزیزترین سرمایه انسان‌اند و اموال که برای آن زحمت فراوان می‌کشد و بناهای مجلل که گاه قسمت عمده عمر خود را صرف آن می‌کند.امام می‌فرماید:هیچ یک از اینها بقا و دوامی ندارد

و سرانجام گرد و غبار فنا بر روی همه آنها می‌نشیند تنها چیزی که برای انسان باقی می‌ماند اعمال خیر و نیکی‌هاست که نزد خدا ذخیره می‌شود،قرآن می‌گوید:

«ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللّهِ باقٍ» ؛آنچه نزد شماست از میان می‌رود و آنچه نزد خداست باقی می‌ماند». ⁽¹⁾

در این‌که آیا واقعاً فرشته‌ای فریاد می‌زند و ما صدای او را نمی‌شنویم یا زبان حال جهان آفرینش و طبیعت دنیاست یا صدایی است که از جان و فطرت و عقل ما بر می‌خیزد و ملک اشاره به آن است،محلّ گفت‌وگو است.

کسانی که آن را تفسیر به طبیعت دنیا و مانند آن کرده‌اند دلیلشان این است که اگر واقعاً ملکی صدا بزند و ما ندای او را نشنویم چه فایده‌ای می‌تواند داشته باشد؟؛ولی به این ایراد می‌توان پاسخ داد که وقتی ندای آن ملک به وسیله اولیاءالله برای ما نقل شود تأثیرش واضح است مثل این‌که ما برای کسی نقل کنیم که فرزندت را در فلان شهر دیدیم که فریاد می‌زد مرا یاری کنید.در این‌گونه موارد صدای شخص غائب به وسیله شخص حاضر رسیده است.

بهترین راه برای این‌که انسان سرنوشت آینده خود را تشخیص دهد آن است که درباره پیشینیان فکر کند آنها کجا رفتند؟ اموالشان چه شد؟ و کاخ‌هایشان به چه سرنوشتی گرفتار گردید؟ قرآن مجید درباره کافران و منافقان در آیه 69 سوره توبه می‌فرماید: «کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوالاً وَ أَوْلاداً» ؛ (شما منافقان،) همانند کسانی هستید که قبل از شما بودند،(و راه انفاق پیمودند؛ بلکه) آنها از شما نیرومندتر،و اموال و فرزندانشان بیشتر بود»(دیدید سرنوشت آنها چه شد؟) سرنوشت خود را بر آنها قیاس کنید.

در حدیثی در کتاب شریف کافی از امیرمؤمنان علی علیه السلام می‌خوانیم فرزند آدم هنگامی که در آخرین روز دنیا و اولین روز آخرت قرار می‌گیرد اموال و فرزندان

و اعمال او در برابرش مجسم می‌شوند رو به اموالش می‌کند و می‌گوید به خدا سوگند من نسبت به تو حریص و بخیل بودم الان سهم من نزد تو چیست؟ می‌گوید:

«خُذْ مِنّی کَفَنَکَ ؛تنها کفن خود را می‌توانی از من بگیری»رو به فرزندانش می‌کند و می‌گوید شما را دوست می‌داشتم و از شما حمایت می‌کردم من چه سهمی نزد شما دارم؟ می‌گویند:تو را به قبرت می‌بریم و پنهان می‌کنیم رو به‌سوی عملش می‌کند و می‌گوید به خدا سوگند من نسبت به تو بی‌اعتنا بودم و تو بر من سنگین بودی چه چیز نزد تو دارم؟ عملش می‌گوید:من همنشین تو در قبر و روز قیامت هستم تا من و تو به پیشگاه پروردگار عرضه شویم.(سپس امام علیه السلام فرمود:اگر آن شخص ولیّ خدا بوده سرنوشت بسیار خوبی دارد و اگر دشمن خدا بوده به عذاب دردناکی مبتلا می‌شود). ⁽¹⁾

شاعر معروف عرب ابوالعتائیه از کلام حکیمانه امام بهره گرفته و می‌گوید:

لِدُوا لِلْمَوت وَ ابْنُوا لِلْخَرابِ فَکُلُّکُمْ یَصیرُ إلی ذِهابِ

لِمَنْ نَبْنی وَ نَحْنُ إلی تُرابٍ نَصیرُ کَما خُلِقْنا مِنْ تُرابٍ؟

برای مرگ بزایید و برای ویرانی بنا کنید که همه شما در مسیر رفتن هستید

برای چه کسی بنا می‌کنیم در حالی که ما به‌سوی خاک می‌رویم و همان‌گونه که از خاک آفریده شدیم به خاک باز می‌گردیم.

گفتار حکیمانه 133- در میان آزادی و اسارت

اشاره

و قال علیه‌السلام

الدُّنْیَا دَارُ مَمَرٍّ لَا دَارُ مَقَرٍّ،وَ النَّاسُ فِیهَا رَجُلَانِ:رَجُلٌ بَاعَ فِیهَا نَفْسَهُ فَأَوْبَقَهَا،وَ رَجُلٌ ابْتَاعَ نَفْسَهُ فَأَعْتَقَهَا .

امام علیه السلام فرمود:

دنیا سرای عبور است نه سرای اقامت و مردم در دنیا دو گونه‌اند:بعضی خود را فروختند و خویش را هلاک کردند و بعضی خود را خریدند و آزاد کردند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

در میان آزادی و اسارت

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه به حقیقت دنیا اشاره کرده و کسانی را که در دنیا هستند به اعتبار استفاده درست و نادرست به دو گروه تقسیم می‌کند:

نخست می‌فرماید:«دنیا سرای عبور است نه سرای اقامت»؛ (الدُّنْیَا دَارُ مَمَرٍّ لَا دَارُ مَقَرٍّ) .

این تشبیه شبیه چیزی است که امام سجاد علیه السلام از حضرت مسیح نقل کرده است که می‌گوید:

«الدُّنْیا قَنْطَرَةٌ فَاعْبُرُوها وَ لا تَعْمُرُوها ؛دنیا به منزله پلی است،از آن عبور کنید و به فکر آباد کردن آن (و خانه ساختن بر آن) نباشید». ⁽¹⁾

شبیه این تعبیر در خطبه 203 با بیان دیگری آمده است،می‌فرماید:

«أیُّهَا النّاسُ،إنَّمَا الدُّنْیا دارُ مَجازٍ،وَالْآخِرَةُ دارُ قَرارٍ،فَخُذُوا مِنْ مَمَرِّکُمْ لِمَقَرِّکُمْ» .

تعبیری که در آیه شریفه 39 سوره«غافر»آمده «وَ إِنَّ الْآخِرَةَ هِیَ دارُ الْقَرارِ» نیز از نظر مفهوم کلام این پیام را به ما می‌دهد که دنیا دار قرار نیست بلکه فقط گذرگاهی است.

البته آنها که دنیا را هدف می‌بینند برای آنان قرارگاه است و آنان که به عنوان وسیله‌ای به آن می‌نگرند گذرگاه است.

سپس امام علیه السلام اشاره به این دو گروه کرده می‌فرماید:«مردم در آن (دنیا) دو

گونه‌اند:بعضی خود را فروختند و خویش را هلاک کردند و بعضی خود را خریدند و آزاد کردند»؛ (وَ النَّاسُ فِیهَا رَجُلَانِ:رَجُلٌ بَاعَ فِیهَا نَفْسَهُ فَأَوْبَقَهَا،وَ رَجُلٌ ابْتَاعَ نَفْسَهُ فَأَعْتَقَهَا) .

جمله اوّل اشاره به کسانی است که دنیا را«دار مقرّ»می‌دانند و جمله دوم ناظر به کسانی است که آن را«دار ممرّ»می‌شمارند (به اصطلاح این دو جمله نسبت به دو جمله پیشین از قبیل لف و نشر غیر مرتب است).

تعبیر به «بَاعَ فِیهَا نَفْسَهُ» اشاره به این است که تمام سرمایه وجود انسان عمر و حیات و زندگی اوست.هنگامی که آن را به متاع اندک دنیا و لذات و هوس‌های آلوده آن معاوضه کند،گویی خود را فروخته و به صورت برده‌ای در آمده است و در نتیجه موجب هلاکت خویشتن شده است،زیرا در سرای دیگر جایگاه امن و امانی ندارد.

جمله دوم «ابْتَاعَ نَفْسَهُ ؛خود را خریداری کرده»اشاره به این است که گویی قبلاً اسیر نفس و برده شیطان بوده سپس با اطاعت پروردگار خود را خریداری کرده و آزاد نموده است.

در ضمن از این تعبیر پرمعنای امام علیه السلام استفاده می‌شود که آزادی حقیقی در پیروی از فرمان خداست و آنچه را بعضی آزادی می‌پندارند نوعی اسارت در چنگال هوا و هوس و خواسته‌های شیطانی است.آری باید نسبت به نفس خویش امیر بود نه اسیر.

و به گفته شاعر:

اسیر نفس نشد یک زمان علیّ ولیّ اسیر نشد که بر مؤمنین امیر آید

اسیر نفس کجا و امیر خلق کجا که سربلند نشد آن که سر به زیر آمد

در حدیث دیگری از همان حضرت در غرر الحکم نقل شده است که فرمود:

«انْظُرْ إلَی الدُّنْیا نَظَرَ الزّاهِدِ الْمُفارِقِ وَ لا تَنْظُرْ إِلَیْها نَظَرَ الْعاشِقِ الْوامِقِ ؛به دنیا همچون زاهدی که می‌خواهد از آن جدا شود نگاه کن نه همچون عاشق دلداده». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 134- دوست واقعی

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَا یَکُونُ الصَّدِیقُ صَدِیقاً حَتَّی یَحْفَظَ أَخَاهُ فِی ثَلَاثٍ:فِی نَکْبَتِهِ،

وَ غَیْبَتِهِ،وَ وَفَاتِهِ.

امام علیه السلام فرمود:

دوست انسان،دوست نخواهد بود مگر این‌که برادر خود را در سه حالت فراموش نکند:به هنگامی که دنیا به او پشت می‌کند و در زمانی که غایب است

و پس از مرگش. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

دوست واقعی

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه اشاره به بعضی از شرایط مهم دوستی کرده می‌فرماید:«دوست انسان،دوست نخواهد بود مگر این‌که برادر خود را در سه حالت فراموش نکند:به هنگامی که دنیا به او پشت می‌کند و در زمانی که غایب است و پس از مرگش»؛ (لَا یَکُونُ الصَّدِیقُ صَدِیقاً حَتَّی یَحْفَظَ أَخَاهُ فِی ثَلَاثٍ:فِی نَکْبَتِهِ،وَ غَیْبَتِهِ،وَ وَفَاتِهِ) .

شک نیست که انسان در زندگی خود نیازمند به دوستانی است که در مشکلات به او کمک کنند و در زمان راحتی مونس انسان باشند،زیرا روح اجتماعی انسان از یک سو و نیازهای گسترده‌ای که دارد و به تنهایی قادر به رسیدن به آنها نیست از سوی دیگر ایجاب می‌کند که یارانی برای خود انتخاب کند؛ولی این یاران مختلف‌اند؛گروهی مانند تاجرانند که دائماً انتظار دارند در مقابل خدمتی،خدمتی به آنان شود و طبیعی است که هر وقت از دوست خود بهره‌ای نداشته باشند او را برای همیشه رها می‌کنند.

گروه دیگری هستند که گرچه در برابر هر خدمت انتظار خدمتی دارند؛ولی خدمات پیشین را فراموش نمی‌کنند و به پاس آنها دوست خود را در مشکلات یاری می‌دهند؛اما هنگامی که تصور می‌کنند پاداش خدمت‌های پیشین او را داده‌اند رهایش می‌سازند.

گروه سومی نیز هستند که دوستی آنها بر اساس محبت است و صفا و صداقت نه نتیجه خدمت و کاری شبیه تجارت.آنها به هنگام قدرت به دوستان خود خدمت می‌کنند و انتظار پاسخی از آنها ندارند و به همین دلیل به هنگام بروز مشکلات برای دوستان خود هرگز آنها را رها نمی‌سازند و همچنان به اصول اخوت و دوستی وفادارند.

امام علیه السلام در این کلام پربارش اشاره به این گروه می‌کند که دوستان حقیقی و واقعی اند؛آنها در سه زمان دوست خود را فراموش نمی‌کنند؛به هنگام «نکبت»آنها در چنین زمانی در کنار دوست خود می‌ایستند،به او کمک می‌کنند، تسلی خاطر می‌دهند،غمگسار و وفادارند.

«نکبت»در اصل به معنای انحراف از مسیر است همان‌گونه که در قرآن مجید آمده «وَ إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناکِبُونَ» ؛امّا کسانی که به آخرت ایمان ندارند از این راه منحرف می‌شوند». ⁽¹⁾ازاین‌رو هنگامی که دنیا به کسی پشت کند از آن تعبیر به نکبت دنیا می‌کنند و از آنجا که بروز مشکلات،مصائب و بلاها مصداق نکبت است بسیاری از ارباب لغت نکبت را به معنای بلا و مصیبت تفسیر کرده‌اند.

شاعر نیز می‌گوید:

دوست آن باشد که گیرد دست دوست در پریشان حالی و درماندگی

اضافه بر این بعضی هستند که در حضور دوست به سبب شرم و حیا رسم دوستی را به جا می‌آورند؛ولی به هنگامی که آنها غائب باشند خود را از آن خلاص می‌کنند و به اصطلاح«حفظ الغیب»ندارند و از آن فراتر هنگامی که دوستشان از دنیا برود و دست او از همه چیز کوتاه گردد و امید خدمتی از او

نداشته باشند او را فراموش می‌کنند؛نه به سراغ همسر و فرزند او می‌روند که اگر مشکلی دارند حل کنند،نه در جمع دوستان زنده یادی از او می‌کنند و نه کار خیری برای او انجام می‌دهند.امام علیه السلام می‌فرماید:دوست واقعی کسی است که در این سه حالت دوستش را فراموش نکند.

البته مدعیان دوستی فراوان‌اند و دوستان واقعی که در کلام حکیمانه فوق بگنجند اندک‌اند.

در حدیثی در غرر الحکم از امام علیه السلام آمده است که می‌فرماید:

«الصَّدیقُ الصَّدُوقُ مَنْ نَصَحَکَ فی عَیْبِکَ وَ حَفَظَکَ فی غَیْبِکَ وَ آثَرَکَ عَلی نَفْسِهِ ؛دوست راستگو کسی است که عیوب تو را برای تو بگوید و اندرز دهد و در غیبتت مراتب دوستی را حفظ کند و تو را بر خود (در حل مشکلات) مقدم شمرد». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 135- این چهار چیز را دریابید

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنْ أُعْطِیَ أَرْبَعاً لَمْ یُحْرَمْ أَرْبَعاً:مَنْ أُعْطِیَ الدُّعَاءَ لَمْ یُحْرَمِ الْإِجَابَةَ،وَ مَنْ أُعْطِیَ التَّوْبَةَ لَمْ یُحْرَمِ الْقَبُولَ،وَ مَنْ أُعْطِیَ الْاِسْتِغْفَارَ لَمْ یُحْرَمِ الْمَغْفِرَةَ، وَ مَنْ أُعْطِیَ الشُّکْرَ لَمْ یُحْرَمِ الزِّیَادَةَ.

امام علیه السلام فرمود:

کسی که توفیق چهار چیز را پیدا کند از چهار چیز محروم نخواهد شد:کسی که توفیق دعا یابد از اجابت محروم نمی‌گردد و کسی که توفیق توبه پیدا کند از قبول آن محروم نمی‌شود و کسی که توفیق استغفار یابد از آمرزش محروم نمی‌گردد و کسی که توفیق شکرگزاری پیدا کند از فزونی نعمت محروم نخواهد شد. ⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی می‌گوید:تصدیق و تأیید این گفتار (درباره امور چهارگانه و نتایج آن) در قرآن مجید است.خداوند در مورد دعا می‌فرماید:«مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم»،درباره استغفار می‌فرماید:«هرکس کار بدی انجام دهد یا بر خویشتن ستم روا دارد سپس از خداوند آمرزش طلب کند خدا را آمرزنده و مهربان خواهد یافت»،درباره شکر می‌فرماید:«هرگاه شکر نعمت به جا آورید نعمت را بر شما افزون می‌کنم»،و درباره توبه می‌فرماید:«توبه (و بازگشت به رحمت خداوند) برای کسانی است که کار بدی از روی جهالت انجام می‌دهند سپس به زودی توبه می‌کنند و به سوی خدا باز می‌گردند آنها کسانی هستند که خداوند توبه آنها را می‌پذیرد و خداوند دانا و حکیم است»؛ (قالَ الرَّضِیُّ وَ تَصْدیقُ ذلِکَ کِتابُ اللّهِ قالَ اللّهُ فِی الدُّعاءِ: «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ» وَ قالَ فِی الْإِسْتِغفارِ: «وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّهَ یَجِدِ اللّهَ غَفُوراً رَحِیماً» وَ قالَ فِی الشُّکْرِ: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ» وَ قالَ فِی التَّوْبَةِ: «إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللّهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ فَأُولئِکَ یَتُوبُ اللّهُ عَلَیْهِمْ وَ کانَ اللّهُ عَلِیماً حَکِیماً») .

شرح و تفسیر

این چهار چیز را دریابید

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه به چهار نعمت الهی اشاره می‌فرماید که هرگاه محقق شوند چهار نعمت دیگر را به دنبال خود دارند.می‌فرماید:«کسی که توفیق چهار چیز پیدا کند از چهار چیز محروم نخواهد شد»؛ (مَنْ أُعْطِیَ أَرْبَعاً لَمْ یُحْرَمْ أَرْبَعاً) .

اشاره به این‌که این چهار چیز با آن چهار چیز لازم و ملزوم یکدیگرند همان‌گونه که در قرآن هم به آن اشاره شده و در ذیل این کلام خواهد آمد.

نخست این‌که:«کسی که توفیق دعا یابد از اجابت محروم نمی‌گردد»؛ (مَنْ أُعْطِیَ الدُّعَاءَ لَمْ یُحْرَمِ الْإِجَابَةَ) .

زیرا همان‌گونه که در ذیل خواهد آمد این وعده الهی است که فرموده است دعا کنید تا من اجابت کنم.

دعا-همان‌گونه که قبلاً هم گفته‌ایم-یکی از مهم‌ترین عبادات و امور سرنوشت‌ساز در زندگی بشر است.انسان باید تمام تلاش و کوشش خود را در رسیدن به اهداف صحیح به کار گیرد؛ولی در بسیاری از موارد عاجز و ناتوان می‌شود و دستش از همه جا کوتاه می‌گردد.اینجاست که رو به درگاه الهی می‌آورد و با اظهار عجز از لطف و کرم او استمداد می‌جوید و با این عمل شایسته این می‌شود که خدا آن نعمت را چنانچه صلاح او باشد به او بدهد و اگر صلاح او

نباشد پاداش مهم‌تری-طبق آنچه در روایات آمده-برای او ذخیره می‌کند.

البته قبولی دعا شرایطی دارد که ما آن را به طور مشروح در مقدمه مفاتیح نوین آورده‌ایم.

دوم این‌که:«کسی که توفیق توبه پیدا کند از قبول آن محروم نمی‌گردد»؛ (وَ مَنْ أُعْطِیَ التَّوْبَةَ لَمْ یُحْرَمِ الْقَبُولَ) .

انسان همواره در معرض لغزش‌هاست؛هوای نفس و شهوات از درون و وسوسه‌های شیاطین انس و جن و زرق و برق دنیا از برون دائماً طوفانی در اطراف او به راه می‌اندازد و گاه گرفتار لغزش می‌گردد.اگر باب توبه به روی او گشوده نشود مأیوس می‌گردد و به دنبال آن در دریای گناه غوطه‌ور خواهد شد.

اما خداوند رحمان و رحیم درهای توبه و اصلاح خویشتن را به روی او گشوده و وعده قبول به توبه کنندگان حقیقی داده است تا از رحمت خدا مأیوس نشوند و از مسیر حق منحرف نگردند.امام سجاد علیه السلام در مناجات تائبین می‌فرماید:

«إلهی أنْتَ الَّذی فَتَحْتَ لِعِبادِکَ باباً إلی عَفْوِکَ سَمَّیْتَهُ التَّوْبَةَ وَ قُلْتَ:«تُوبوا إِلَی اللّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً»فَما عُذْرَ مَنْ أغْفَلَ دُخُولَ الْبابِ بَعْدَ فَتْحِهِ ؛خداوندا تو کسی هستی که دری به روی بندگان خود گشوده‌ای و نام آن را توبه گذارده‌ای و فرموده‌ای:

«همگی به سوی خدا باز گردید و توبه خالص کنید»با این حال آنان که غافل می‌شوند تا از این در به سوی عفو الهی وارد شوند چه عذری دارند».

در سومین جمله می‌فرماید:«کسی که توفیق استغفار یابد از آمرزش محروم نمی‌شود»؛ (وَ مَنْ أُعْطِیَ الْاِسْتِغْفَارَ لَمْ یُحْرَمِ الْمَغْفِرَةَ) .

«توبه»ندامت از گذشته و بازگشت به سوی خداست و«استغفار»یکی از شرایط آن است و در واقع ذکر استغفار بعد از توبه در کلام امام علیه السلام از قبیل ذکر خاص بعد از عام است.البته گاه استغفار و توبه به یک معنا نیز استعمال می‌شوند؛به هر حال خداوند غفور و ودود وعده داده که مستغفرین را مورد

محبت قرار دهد و آنها را مشمول آمرزش و مغفرت خویش سازد.

در چهارمین جمله می‌فرماید:«کسی که توفیق شکرگزاری پیدا کند از فزونی نعمت محروم نخواهد شد»؛ (وَ مَنْ أُعْطِیَ الشُّکْرَ لَمْ یُحْرَمِ الزِّیَادَةَ) .

این وعده الهی است که در آیات ذیل خواهد آمد و عقل و خرد انسان نیز گواه بر آن است،زیرا شکرگزاران لیاقت خود را با این عمل برای فزونی نعمت ثابت می‌کنند و خداوند حکیم که هر کارش روی حساب و حکمت است به این گونه افراد نعمت بیشتری می‌بخشد.

البته می‌دانیم شکر حقیقی تنها شکر به زبان نیست بلکه مرحله مهم‌تر آن شکر عملی است و آن این است که از هر نعمتی در جای خود استفاده کند و نعمت‌های الهی را وسیله عصیان و نافرمانی حق نسازد.

به دنبال این کلمات حکمت‌آمیز مرحوم سیّد رضی می‌گوید:«تصدیق و تأیید این گفتار (درباره امور چهارگانه و نتایج آن) در قرآن مجید است»؛ (قالَ الرَّضِیُ وَ تَصدیقُ ذلِکَ کِتابُ اللّهِ) .

«خداوند در مورد دعا می‌فرماید:مرا بخوانید تا (دعای) شما را اجابت کنم»؛ (قالَ اللّهُ فی الدُّعاءِ: «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ» ⁽¹⁾) .

درباره استغفار می‌فرماید:«هرکس کار بدی انجام دهد یا به خود ستم کند، سپس از خداوند طلب آمرزش نماید،خدا را آمرزنده و مهربان خواهد یافت»؛ «وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّهَ یَجِدِ اللّهَ غَفُوراً رَحِیماً» . ⁽²⁾

درباره شکر می‌فرماید:«اگر شکرگزاری کنید،(نعمت خود را) بر شما افزون خواهم کرد»؛ «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ» . ⁽³⁾

درباره توبه می‌فرماید:«پذیرش توبه از سوی خدا،تنها برای کسانی است که

کار بد را از روی جهالت انجام می‌دهند،سپس به زودی توبه می‌کنند.خداوند، توبه چنین کسانی را می‌پذیرد؛و خدا دانا و حکیم است»؛ «إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللّهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ فَأُولئِکَ یَتُوبُ اللّهُ عَلَیْهِمْ وَ کانَ اللّهُ عَلِیماً حَکِیماً» . ⁽¹⁾

همان‌گونه که در بالا آمد در منابع فراوانی استدلال به این آیات در کلام امام علیه السلام است نه کلام سیّد رضی و این استدلال نشان می‌دهد که امامان معصوم علیهم السلام بسیاری از سخنان پربار خود را از قرآن مجید و تفسیر آن برگزیده‌اند.

این امور چهارگانه به طور گسترده در روایات معصومان علیهم السلام نیز آمده است.از جمله در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که فرمود:

«خَیْرُ الْعِبادَةِ الْاِسْتِغْفارُ؛ بهترین عبادت استغفار است». ⁽²⁾

در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است:

«أکْثِرُوا مِنَ الْإِسْتِغْفارِ فَإنَّ اللّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یُعَلِّمْکُمُ الْاسْتِغْفارَ إلّا وَ هُوَ یُریدُ أنْ یَغْفِرَ لَکُمْ ؛زیاد استغفار کنید زیرا خداوند متعال استغفار را به شما نیاموخته مگر به این جهت که می‌خواهد شما را بیامرزد». ⁽³⁾

تأثیر استغفار در برطرف شدن مشکلات و هموم و غموم و فزونی رزق نیز طبق روایات قابل انکار نیست.

درباره اهمیت شکر نیز همین بس که در حدیثی از امام امیرالمؤمنین در «غرر الحکم»می‌خوانیم:

«اوَّلُ ما یَجِبُ عَلَیْکُمْ لِلّهِ سُبْحانَهُ شُکْرُ أیادیهِ وَ ابْتِغاءُ مَراضیهِ ؛نخستین چیزی که بر شما در برابر خداوند سبحان واجب است شکر نعمت‌های او و به دست آوردن موجبات خشنودی اوست». ⁽⁴⁾

گفتار حکیمانه 136-بهترین وسیله قرب به خدا

اشاره

و قال علیه‌السلام

الصَّلَاةُ قُرْبَانُ کُلِّ تَقِیٍّ،وَ الْحَجُّ جِهَادُ کُلِّ ضَعِیفٍ.وَ لِکُلِّ شَیْءٍ زَکَاةٌ، وَ زَکَاةُ الْبَدَنِ الصِّیَامُ،وَ جِهَادُ الْمَرْأَةِ حُسْنُ التَّبَعُّلِ .

امام علیه السلام فرمود:

نماز وسیله تقرب هر پرهیزگاری است و حج،جهاد هر ضعیف،و برای هر چیز زکاتی است و زکات بدن روزه است و جهاد زن شوهرداری شایسته اوست. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

بهترین وسیله قرب به خدا

امام علیه السلام در این کلام نورانی‌اش به فلسفه و آثار چند حکم از احکام مهم الهی اشاره فرموده که به صورت بسیار گسترده‌تر در حکمت 252 نیز آمده است.

می‌فرماید:«نماز موجب تقرب هر پرهیزگار و حج جهاد هر ضعیف است و برای هر چیز زکاتی است و زکات بدن روزه است و جهاد زن شوهرداری شایسته اوست»؛ (الصَّلَاةُ قُرْبَانُ کُلِّ تَقِیٍّ،وَ الْحَجُّ جِهَادُ کُلِّ ضَعِیفٍ.وَ لِکُلِّ شَیْءٍ زَکَاةٌ،وَ زَکَاةُ الْبَدَنِ الصِّیَامُ،وَ جِهَادُ الْمَرْأَةِ حُسْنُ التَّبَعُّلِ) .

شک نیست که نماز بهترین وسیله تقرب به پروردگار است که از آن در روایات به معراج مؤمن تعبیر شده است ⁽¹⁾که تعبیری بسیار گویا و رسا در تأثیر نماز برای قرب الی الله است؛ولی امام علیه السلام شرط آن را تقوا شمرده تقوایی که سبب می‌شود انسان با بال و پر نماز به آسمان‌ها و ملکوت پروردگار پرواز کند.

همان‌گونه که در قرآن مجید در داستان قربانی فرزندان آدم علیه السلام آمده است: «إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ» ؛خداوند تنها،(قربانی را) از پرهیزگاران می‌پذیرد». ⁽²⁾

«قربان»به چیزی گفته می‌شود که به وسیله آن تقرب می‌جویند؛خواه این وسیله،عبادتی از عبادات مانند نماز و روزه و حج باشد یا گوسفندان و سایر

حیوانات قربانی یا صدقه‌ای در راه خدا.بعضی گفته‌اند«قربان»مصدر از ماده «قُرب»است ولی با توجه به این‌که در محل کلام ما معنای وصفی دارد (چیزی که مایه قرب می‌شود) باید پذیرفت که مصدری است که به معنای وصفی به کار رفته است.

اما این‌که در مورد حج آن را جهاد هر ضعیفی شمرده ازاین‌رو است که حج هم جهاد با نفس است و هم آثار جهاد با دشمن را دارد،زیرا مایه وحدت میان مسلمانان و اتحاد صفوف آنها می‌شود و پشت دشمن را می‌لرزاند،بنابراین افرادی که توان حضور در میدان جهاد با دشمن را ندارند با حضور در مناسک حج به بخشی از فلسفه جهاد با دشمن فعلیت می‌بخشند و حتی جوانانی که در حج شرکت می‌کنند با تحمل مشقات حج و گاه پیاده‌روی‌های طولانی و محرومیت از خواب و استراحت،برای میدان جهاد تمرین می‌کنند.

امام در مورد روزه می‌فرماید:زکات بدن است،زیرا روزه چیزی از بدن می‌کاهد؛ولی بر برکات آن می‌افزاید همان‌گونه که زکات مال ظاهرا چیزی از آن می‌کاهد؛اما برکات غیر قابل انکاری دارد.در جهان نباتات نیز این موضوع در مورد بسیاری از درختان عملی می‌شود که شاخه‌های زیادی از آن را می‌برند ولی بعداً درخت نمو فوق‌العاده‌ای پیدا می‌کند.

به گفته شاعر:

زکات مال به در کن که شاخه رَز ⁽¹⁾را چون باغبان ببُرد بیشتر دهد انگور!

امام علیه السلام می‌فرماید:جهاد زن شوهرداری شایسته است به سبب آن که در میدان جهاد مشکلات فراوانی است:هم بذل مال است (در زمانی که مجاهدان هزینه‌های خود را از سلاح و مرکب و غذا می‌پرداختند) و هم بذل جان و هم

جدایی از زن و فرزند و بستگان و در بسیاری از موارد،جراحات سخت جسمی.

زن‌ها نیز هنگامی که در برابر مشکلات خانه‌داری و گاه اعتراضات و زخم زبان‌های شوهر قرار می‌گیرند اگر تحمل و بردباری نشان دهند جهاد مهمی را انجام داده‌اند.

«اصبغ بن نباته»که از یاران خاص علی علیه السلام است از آن حضرت نقل می‌کند که فرمود:

«کَتَبَ اللّهُ الْجِهادَ عَلَی الرِّجالِ وَالنِّساءِ فَجِهادُ الرَّجُلِ بَذْلُ مالِهِ وَ نَفْسِهِ حَتّی یُقْتَلَ فی سَبیلِ اللّهِ وَ جِهادُ الْمَرْأَةِ أنْ تَصْبِرَ عَلی ما رَأی مِنْ أذی زَوْجِها وَ غَیْرَتِهِ؛ خداوند جهاد را بر مردان و زنان واجب کرده است.جهاد مرد در این است که مال و جان خود را انفاق کند تا آنجا که در راه خدا شهید شود و جهاد زن در این است که در برابر آزاری که از شوهرش می‌بیند و در برابر تعصب‌ها و حساسیت‌های او صبر پیشه کند». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری که در کتاب در المنثورِ«سیوطی»آمده است می‌خوانیم که «اسماء»از طائفه انصار نزد پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله آمد در حالی که پیامبر در میان اصحابش نشسته بود.عرض کرد:پدر و مادرم به قربانت باد من به عنوان نماینده زنان خدمت شما آمده‌ام.جانم به فدایت باد بدان هیچ زنی در شرق و غرب نیست که آمدن مرا نزد تو شنیده باشد مگر این‌که او هم همین رأی و نظر مرا دارد.خداوند تو را به حق به سوی مردان و زنان مبعوث کرده ما به تو و خدایی که تو را فرستاده ایمان آورده‌ایم؛ولی ما زنان در حقیقت در محاصره و گرفتار محرومیت‌هایی هستیم:باید در خانه بنشینیم و خواسته‌های مردان را به جای آوریم،فرزندان شما را متولد می‌سازیم و شما گروه مردان بر ما برتری پیدا کرده‌اید در جمعه و جماعات و عیادت بیماران و تشییع جنازه و حج بعد از حج و از همه اینها بالاتر جهاد در راه خداست.هنگامی که یکی از شما به عنوان حج

یا عمره یا شرکت در جهاد خارج می‌شود ما اموالتان را حفظ می‌کنیم،برای شما لباس می‌بافیم و اولاد شما را پرورش می‌دهیم.ای رسول خدا! در چه پاداشی با شما شریک هستیم؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله با تمام صورت به سوی اصحابش برگشت سپس فرمود:سخن این زن را شنیدید؟ هرگز بهتر از این سؤال در امر دین از کسی شنیده‌اید؟ همگی عرض کردند:ای رسول خدا! ما باور نمی‌کردیم زنی به چنین مطالبی برسد (و چنین سخن بگوید) آن‌گاه پیغمبر صلی الله علیه و آله رو به او کرد و فرمود:

«انْصَرِفی أیَّتُهَا الْمَرْاَةَ وَ أعْلَمِی مَنْ خَلْفَکَ مِنَ النِّساءِ أنَّ حُسْنَ تَبَعُّلِ إحداکُنَّ لِزَوْجِها وَ طَلَبَها مَرْضاتَهُ وَ اتِّباعَها مُوافَقَتَهُ یَعْدِلُ ذلِکَ کُلِّهِ ؛بانو برگرد و به زنانی که پشت سر تو هستند (و از طرف آنها آمده‌ای) اعلام کن که شوهرداری یکی از شما به صورت شایسته و به دست آوردن خشنودی او و پیروی از موافقتش معادل تمام این اعمال خیر است».

«فَأدْبَرَتِ الْمَرْأَةُ وَ هِیَ تُهَلِّلُ وَ تُکَبِّرُ اسْتِبْشاراً ؛آن زن باز گشت و از روی شادی تکبیر و لا اله الا الله می‌گفت». ⁽¹⁾

نکته: فلسفه احکام

فلسفه احکام

به یقین تمام احکام الهی فلسفه و حکمت‌هایی دارد که به ما باز می‌گردد.

خداوند حکیم است؛نه بی‌حساب به چیزی فرمان می‌دهد و نه بی‌دلیل از چیزی نهی می‌کند و از آنجا که او هستی کامل و بی‌عیب و نقص است،فلسفه‌های این احکام به ذات پاکش بر نمی‌گردد،بلکه همگی برای تربیت نفوس انسان‌هاست.

این مطلبی است که هر کس کمترین توجهی به حکیم بودن خداوند داشته باشد

آن را درک می‌کند؛ولی با نهایت تأسف جمعی در میان مسلمانان پیدا شده‌اند که تبعیت احکام را از مصالح و مفاسد و حسن و قبح زیر سؤال برده‌اند و این در حالی است که هم در قرآن مجید و هم در روایات اسلامی به طور گسترده اشاره به فلسفه بسیاری از احکام شده است و این نشان می‌دهد که ما حق داریم از فلسفه احکام جستجو کنیم که در کلام حکیمانه بالا به بخشی از آن اشاره شده است و فایده مهم آن تشویق همه مکلفان به اطاعت از این احکامِ دارای چنین فوائد بزرگی است؛درست مثل این‌که طبیب آثار شفابخش داروهای خود را برای بیمارش شرح دهد تا او را تشویق سازد از دل و جان به نسخه‌اش عمل کند.

شرح بیشتر درباره این مطلب را ذیل حکمت 252 خواهیم داد إن‌شاءاللّه،و در ذیل خطبه 110 نیز بحث مبسوطی در این زمینه بیان داشتیم.همچنین در کتاب دائرةالمعارف فقه مقارن در جلد اول بحث بسیار مشروحی در این زمینه آورده‌ایم.

گفتار حکیمانه 137- راه وسعت روزی

اشاره

و قال علیه‌السلام

اسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَةِ

امام علیه السلام فرمود:

روزی را به وسیله صدقه فرود آورید. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

راه وسعت روزی

امام علیه السلام در این کلام کوتاه حکمت‌آمیز اشاره به اسباب فزونی نعمت کرده می‌فرماید:«روزی را به وسیله صدقه فرود آورید»؛ (اسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَةِ) .

منظور از رزق و روزی تمام مواهب الهی است که انسان در زندگی به آن نیاز دارد و معمولاً بر مواهب مادی از قبیل مال و املاک گوناگون اطلاق می‌شود، هرچند درباره امور معنوی نیز به کار می‌رود؛مثلاً می‌گوییم:

«اللّهُمّ ارْزُقْنَا الْایمانَ وَ الْیَقینَ ؛خداوندا ایمان و یقین به ما روزی بفرما»ولی در کلام مورد بحث اشاره به مواهب مادی است.

منظور از«صدقه»هرگونه موهبت مادی است که بدون عوض و با انگیزه الهی در اختیار دیگری قرار داده شود.

امام علیه السلام در این کلام نورانی رابطه نزدیکی میان صدقات و فزونی رزق و روزی بیان فرموده است.این معنا در روایات دیگر نیز با عبارات متفاوتی آمده است از جمله در حکمت 258 خواهد آمد که امام علیه السلام می‌فرماید:

«إذا أمْلَقْتُمْ فَتاجِرُوا اللّهَ بِالصَّدَقَةِ ؛هر زمان فقیر و نیازمند شدید با دادن صدقه با خداوند معامله کنید».

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که به یکی از فرزندانش فرمود:از آن مالی که نزد تو بود چقدر باقی مانده؟ عرض کرد:فقط چهل دینار.

امام علیه السلام فرمود:برو و آن را به نیازمندان صدقه بده.عرض کرد:چیزی غیر از آن در بساط نیست.فرمود:می‌گویم آن را صدقه بده خدا به جای آن به ما می‌دهد.

سپس فرمود:

«أَ ما عَلِمْتَ أنَّ لِکُلِّ شَیْءٍ مِفْتاحاً وَ مِفْتاحُ الرِّزْقِ الصَّدَقَةُ ؛آیا نمی‌دانی هرچیز کلیدی دارد و کلید رزق صدقه است؟»پس برو و آن را در راه خدا به نیازمندان بده.فرزند امام این کار را کرد.ده روز نگذشته بود که از محلی چهار هزار دینار خدمت حضرت آوردند.امام علیه السلام فرمود:فرزندم! چهل دینار برای خدا دادی و خداوند چهار هزار دینار به ما داد. ⁽¹⁾

نکته: اسباب و موانع رزق و روزی

اسباب و موانع رزق و روزی

رزق و روزی اسباب و موانع مختلفی دارد.این اسباب و موانع بر دو گونه است:بخشی جنبه مادی و ظاهری دارد و بخشی جنبه معنوی.اسباب مادی رزق و روزی تلاش و کوشش و دقت در انتخاب کسب و کار و برخورد خوب با مردم و داشتن حساب و کتاب دقیق و امثال آن است.موانع مادی آن نیز تنبلی، بدرفتاری با مردم و اقدام‌های بدون مشورت و بی‌مطالعه و امثال آن است.

اما اسباب معنوی آن امور زیادی از جمله دادن صدقه و بخشش در راه خداست.قرآن کریم می‌فرماید: «یَمْحَقُ اللّهُ الرِّبا وَ یُرْبِی الصَّدَقاتِ» ؛خداوند ربا را نابود می‌کند،و صدقات را افزایش می‌دهد» ⁽²⁾این آیه نیز اشاره به این معنا دارد که صدقه باعث ازدیاد روزی می‌شود.

همچنین در احادیث اسلامی آمده است که نماز شب،بیدار ماندن میان طلوع فجر و طلوع آفتاب و پرداختن به ذکر و دعا تأثیر زیادی در فزونی روزی دارد.

از جمله موانع معنوی روزی گناهان مختلف است،از این رو در بعضی از احادیث امیر مؤمنان آمده است:

«إذا أبْطَئَتِ الْأرْزاقُ عَلَیْکَ فَاسْتَغْفِرِ اللّهَ یُوَسِّعْ عَلَیْکَ فیها ؛هنگامی که روزی برای تو سخت شد از گناهانت استغفار کن خداوند روزی تو را وسیع می‌گرداند». ⁽¹⁾

روایت معروفی نیز در ذیل آیات 10 به بعد سوره«نوح»: «فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفّاراً* یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً* وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهاراً ...»از امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل شده که گروهی نزد آن حضرت آمدند و از خشکسالی و کمبود فراورده‌های کشاورزی و مانند آن شکایت داشتند.حضرت به همه آنها دستور داد که از گناهان خود توبه کنند و به این آیات استناد فرمود. ⁽²⁾

در مورد صله رحم از امام باقر علیه السلام نقل شده است که می‌فرماید:

«صُلَةُ الْأرْحامِ تُزَکِّی الْأعْمالَ وَتُنْمِی الْأمْوالَ ؛صله رحم اعمال انسان را پاکیزه و اموال را فزونی می‌دهد». ⁽³⁾

در مقابل آن قطع رحم باعث تاریکی فضای زندگی و کمبود روزی است.

گفتار حکیمانه 138- سخاوتمند باش

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنْ أَیْقَنَ بِالْخَلَفِ جَادَ بِالْعَطِیَّةِ .

امام علیه السلام فرمود:

کسی که یقین به پاداش دارد در بخشش،سخاوتمند است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

سخاوتمند باش

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به یکی از مهم‌ترین انگیزه‌های انفاق و بخشش در راه خدا اشاره کرده می‌فرماید:«کسی که یقین به پاداش و عوض داشته باشد در بخشش سخاوت به خرج می‌دهد»؛ (مَنْ أَیْقَنَ بِالْخَلَفِ جَادَ بِالْعَطِیَّةِ) .

از جمله غرائز مسلم انسان جلب منفعت و دفع ضرر است؛انسان همیشه می‌خواهد کاری انجام دهد که سودی برای او داشته باشد یا ضرری را از او دور سازد و در همین راستا حاضر می‌شود مواهبی را که در اختیار دارد برای رسیدن به امور مهم‌تری هزینه کند و تمام تجارت‌های مادی با همین انگیزه صورت می‌گیرد.در تجارت معنوی که قرآن نیز از همین لفظ برای آن استفاده کرده (مانند آیه شریفه «هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی تِجارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ») 1 نیز بر همین اساس کار می‌کند،بنابراین کسانی که به وعده‌های الهی ایمان و یقین داشته باشند و بدانند در برابر هر انفاق در راه خدا،بهتر و بیشتر از آن را در این دنیا یا در آخرت و یا در هر دو دریافت می‌کنند هرگز در انفاق کردن تردیدی به خود راه نمی‌دهند؛سخاوتمندانه می‌بخشند و از اموال و ثروت‌های خود در این راه با روی گشاده استقبال می‌کنند.

قرآن مجید می‌فرماید: «وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَیْرُ الرّازِقِینَ» ؛

و هر چیزی را (در راه خدا) انفاق کنید،عوض آن را می‌دهد (و جای آن را پر می‌کند)،و او بهترین روزی‌دهندگان است». ⁽¹⁾

البته انسان گاه تنها با ظن و گمانِ عوض نیز اموالی را که در دست دارد هزینه می‌کند تا چه رسد به این‌که یقین داشته باشد.او در حال یقین بهتر و بیشتر خواهد پرداخت.

احادیث فراوانی از معصومین در تأثیر انفاق در راه خدا در برکات مادی و معنوی نقل شده است که نشان می‌دهد این کار هم دنیای انسان را رونق می‌بخشد و هم مایه نجات او در آخرت است.

در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام می‌خوانیم که یکی از دوستان آن حضرت خدمتش رسید امام علیه السلام فرمود:

«هَلْ أنْفَقْتَ الْیَوْمَ شَیْئاً؟ ؛آیا امروز چیزی در راه خدا انفاق کرده‌ای؟»گفت:نه به خدا سوگند.فرمود:

«فَمِنْ أَیْنَ یُخْلِفُ اللّهُ عَلَیْنا أنْفِقْ وَلَوْ دِرْهَماً واحِداً ؛چگونه خداوند عوض به ما می‌دهد (اگر چیزی انفاق نکنیم) برو انفاق کن،هر چند یک درهم باشد». ⁽²⁾

در حدیث دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است که فرمود:

«تَصَدَّقُوا فَإنَّ الصَّدَقَةَ تَزیدُ فِی الْمالِ کَثْرَةً وَ تَصَدَّقُوا رَحِمَکُمُ اللّهُ ؛صدقه بدهید که مال انسان را افزون می‌کند.صدقه بدهید خدا شما را رحمت کند». ⁽³⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام آمده است که فرمود:

«إنَّ الصَّدَقَةَ تَقْضِی الدِّین وَ تَخْلُفُ بِالْبَرَکَةِ ؛صدقه موجب ادای دین می‌شود و برکاتی به جا می‌گذارد». ⁽⁴⁾

البته این در مورد کسانی است که در اعمال نیک همواره انتظار عوض دارند

اما مخلصان واقعی،آنها هستند که برای جلب رضای الهی انفاق می‌کنند همان‌گونه که در سوره«دهر»،آیه 9 آمده است: «إِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّهِ لا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزاءً وَ لا شُکُوراً».

گفتار حکیمانه 139- امداد الهی به اندازه نیاز توست

اشاره

و قال علیه‌السلام

تَنْزِلُ الْمَعُونَةُ عَلَی قَدْرِ الْمَؤُونَةِ.

امام علیه السلام فرمود:

کمک به اندازه حاجت و نیاز نازل می‌شود. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

امداد الهی به اندازه نیاز توست

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه خود اشاره‌ای به رابطه مواهب الهی با نیازها و مصرف‌ها کرده می‌فرماید:«کمک (الهی) به اندازه حاجت و نیاز نازل می‌شود»؛ (تَنْزِلُ الْمَعُونَةُ عَلَی قَدْرِ الْمَؤُونَةِ) .

این سخن در واقع دو پیام دارد:پیام نخست این است که هرچه هزینه انسان بیشتر شود به طور طبیعی تلاش و کوشش وی بیشتر می‌گردد و مواهب فزون‌تری نصیبش می‌شود و این‌که در احادیث آمده است:«روزی همراه همسران به خانه شوهران می‌آید» ⁽¹⁾نیز ممکن است اشاره به همین معنا باشد که انسان مجرد تلاش زیادی برای زندگی نمی‌کند؛اما هنگامی که احساس کرد بار مسئولیت نفقه همسر بر عهده اوست و آبرویش در خطر است بر تلاش و فعالیت خود می‌افزاید و روزی به خانه او سرازیر می‌شود.همچنین هر زمان فرزند یا فرزندان بیشتری پیدا می‌کند این احساس و آن تلاش بیشتر حاصل می‌گردد.

پیام دوم پیام معنوی و الهی است که خداوند روزی‌رسان به افرادی که برای زندگی هزینه بیشتری می‌کنند و سخت‌گیری به همسر و فرزند ندارند و دست و دل آنها برای بخشش به نیازمندان و کارهای خیر و پذیرایی مهمان باز است،

رزق و روزی وسیع‌تری عنایت می‌کند.این گفتار حکیمانه در واقع می‌خواهد مردم را از بخل و تنگ گرفتن بر عیال و کسانی که نان خور او هستند بر حذر دارد و به شرکت در کارهای خیر تشویق کند و امیدوار سازد که هر اندازه بیشتر به سراغ این امور رود خداوند هم روزی او را وسیع‌تر می‌کند.

قرآن مجید به کسانی که در عصر جاهلیت عرب فرزندان خود را از ترس فقر می‌کشتند خطاب کرده و می‌فرماید: «وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّاکُمْ» ؛و فرزندانتان را از ترس فقر به قتل نرسانید،ما آنها و شما را روزی می‌دهیم» ⁽¹⁾و در آیه 22 و 23 سوره«ذاریات»می‌فرماید: «وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ* فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ» ؛و روزی شما در آسمان است و نیز آنچه شما وعده داده می‌شوید*سوگند به پروردگار آسمان و زمین که این مطلب حق است همان‌گونه که شما سخن می‌گویید»ابن ابی‌الحدید در شرح نهج‌البلاغه خود حدیثی را (از رسول خدا صلی الله علیه و آله) آورده که می‌فرماید:

«مَنْ وَسّعَ وُسِعَ عَلَیْهِ وَ کُلَّما کَثُرَ الْعِیالُ کَثُرَ الرِّزْقُ ؛هر کس دامنه انفاق را گسترش دهد خداوند روزی او را وسیع‌تر می‌کند و هر زمان افراد خانواده انسان بیشتر شوند روزی نیز فزون‌تر خواهد شد». ⁽²⁾

ابن ابی‌الحدید سپس داستانی از بعضی از ثروتمندان نقل می‌کند که تقسیم سالانه‌ای برای جمعی از فقرا داشت.ناگهان به نظرش آمد که این هزینه زیادی می‌برد.به حساب‌دار خود دستور داد که آن را قطع کند.شبی در خواب دید که اموال زیادی در خانه دارد و گروهی آنها را از درون خانه‌اش به آسمان می‌برند و او جزع و بی‌تابی می‌کند و عرضه می‌دارد:پروردگارا! روزی من چه شد؟ روزی من چه شد؟ ناگاه این پیام به او رسید که ما اینها را به تو روزی دادیم که آن

را درباره فقرا مصرف کنی هنگامی که آن را قطع کردی ما هم آنها را از تو گرفتیم به دیگران دادیم.صبح‌گاهان هنگامی که بیدار شد به حساب‌دارش دستور داد تمام آن کمک‌ها را ادامه دهد. ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 140- بهترین راه مبارزه با فقر

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَا عَالَ مَنِ اقْتَصَدَ.

امام علیه السلام فرمود:

کسی که در هزینه‌کردن اعتدال پیشه کند هرگز فقیر نخواهد شد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

بهترین راه مبارزه با فقر

امام علیه السلام در این کلام کوتاه و نورانی خود اشاره به آثار میانه‌روی در امور کرده و می‌فرماید:«کسی که در هزینه‌کردن میانه‌روی کند هرگز فقیر نخواهد شد»؛ (مَا عَالَ مَنِ اقْتَصَدَ) .

«عال»از ریشه«عیل»(بر وزن عین) در اصل به معنای عیالمند شدن است؛ ولی این واژه به معنای فقیر نیز به کار رفته است.بعضی گفته‌اند اگر از ماده«عول» باشد به معنای فزونی عیال است و اگر از ریشه«عیل»باشد به معنای فقر است و«اقتصاد»به معنای میانه‌روی در هر کار مخصوصاً در امور مالی است.

این معنا امروز هم در مقیاس کوچک خانواده و هم در مقیاس وسیع جامعه ثابت شده است که اگر از اسراف و تبذیر پرهیز شود و در هزینه کردن سرمایه‌ها صرف‌جویی و میانه‌روی گردد بسیاری از مشکلات حل می‌شود؛مشکل زمانی برای فرد یا جامعه پیدا می‌شود که حساب دقیقی برای هزینه‌ها و نیازها در نظر نگیرد و یا بی‌حساب و کتاب آنچه را دارد هزینه کند که به یقین زمانی فرا می‌رسد که فرد یا جامعه در فقر فرو می‌روند.

در منابع اسلامی نیز روایات فراوانی در این زمینه دیده می‌شود،از جمله در روایتی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«الإقْتِصادُ فِی النَّفَقَةِ نِصْفُ الْمَعِیشَةِ؛

میانه‌روی در مخارج زندگی نیمی از معیشت انسان را تأمین می‌کند». ⁽¹⁾

در حدیثی از امیر مؤمنان علیه السلام در غرر الحکم می‌خوانیم:

«مَنْ صَحِبَ الْاِقْتِصادَ دامَتْ صُحْبَةُ الْغِنی لَهُ وَ جَبَرَ الْاِقْتِصادُ فَقْرَهُ وَ خَلَلَهُ ؛کسی که همنشین میانه‌روی باشد غنا و بی‌نیازی پیوسته همنشین او خواهد بود و اقتصاد فقر او را جبران و مشکلات او را برطرف می‌سازد». ⁽²⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام آمده است که فرمود:

«ضَمِنْتُ لِمَنْ اقْتَصَدَ أنْ لا یَفْتَقِرُ ؛من ضمانت می‌کنم کسی که میانه‌روی پیشه کند هیچ‌گاه فقیر نشود». ⁽³⁾

البته میانه‌روی نه تنها در مسائل اقتصادی و مالی در مقیاس فرد و جامعه،بلکه در همه کارها مطلوب است حتی توصیه شده که مؤمنان در عبادت که وسیله قرب الی الله است نیز میانه‌روی را از دست ندهند.

مرحوم«کلینی»در کتاب کافی بابی تحت عنوان اقتصاد در عبادت آورده که نخستین حدیثش از رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین است:

«إنَّ هذا الدّینُ مَتِینٌ فَاَوْغِلُوا فیهِ بِرِفْقٍ وَ لا تُکَرِّهُوا عِبادَةَ اللّهِ إلی عِبادِ اللّهِ فَتَکُونُوا کَالرّاکِبِ الْمُنْبَتِّ الَّذی لا سَفَراً قَطَعَ وَ لا ظَهْراً أبْقی ؛این آئین حساب‌شده و متین است.در این مسیر با مدارا حرکت کنید و بندگان خدا را به عبادت زیاد مجبور نکنید که همانند سوار وامانده‌ای می‌شوید که نه به مقصد رسیده و نه حیوان را سالم گذارده است». ⁽⁴⁾

گفتار حکیمانه 141- یکی از طُرُق آسایش

اشاره

و قال علیه‌السلام

قِلَّةُ الْعِیَالِ أَحَدُ الْیَسَارَیْنِ.

امام علیه السلام فرمود:

کمی عائله یکی از دو آسایش است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

یکی از طُرُق آسایش

امام علیه السلام در این کلام نورانی اشاره به واقعیتی درباره آسایش خانواده‌ها می‌کند و می‌فرماید:«کمی عائله یکی از دو آسایش است»؛ (قِلَّةُ الْعِیَالِ أَحَدُ الْیَسَارَیْنِ) .

انسان در دو حالت از نظر زندگی مادی در آسایش است:نخست این که مال و درآمد فراوانی داشته باشد که جوابگوی عائله او باشد،هرچند عائله‌اش سنگین به نظر رسد و راه دیگر این که اگر درآمد او اندک است افراد خانواده او نیز کم باشند تا به زحمت نیفتد.این در واقع تسلی خاطر برای کسانی است که فرزندان کمی دارند و از کمی فرزندان رنج می‌برند مثل این‌که در میان مردم معمول است که اگر کسی خانه کوچکی داشته باشد به او می‌گویند غمگین نباش مشکلات تو کمتر است؛هر که بامش بیش برفش بیشتر.

این سخن شبیه چیزی است که در کتاب«ادب الکتاب»آمده است که می‌گوید:

«الْقَلُم أحَدُ اللِّسانَیْنِ وَ الْعَمُّ أحَدُ الْأَبَوَیْنِ وَ قِلَّةُ الْعِیالِ أَحَدُ الْیَسارَیْنِ وَ الْقَناعَةُ أحَدُ الرِّزْقَیْنِ وَ الْهَجْرُ أَحَدُ الْفِراقَیْنِ وَ الْیَأْسُ أَحَدُ النَّجْحَیْنِ ؛قلم یکی از دو زبان و عمو یکی از دو پدر و کمی عیال یکی از دو آسایش و قناعت یکی از دو روزی و قهر کردن یکی از دو فراق و مأیوس شدن یکی از دو پیروزی است». ⁽¹⁾

در این‌که آیا این سخن امام علیه السلام تشویقی بر تحدید نسل به هنگام محدود بودن

درآمدهاست یا نه اختلاف نظر است.

بعضی معتقدند که این کلام حکیمانه ناظر به مسئله تحدید نسل است و جامعه اسلامی را دعوت می‌کند که در صورت کمبودها،موالید را کنترل کنند مبادا به زحمت بیفتند،در حالی که جمعی دیگر عقیده دارند این جمله چنین مفهومی را ندارد،بلکه تنها بیان واقعیت است و تسلی خاطری است برای کسانی که فرزندان کمی دارند و از آن رنج می‌برند.درست مثل این‌که هرگاه کسی مرکبی نداشته باشد به او می‌گویند:نداشتن مرکب سبب آسودگی از هزینه‌های مختلف آن است.

نکته: آیا تحدید نسل صحیح است؟

آیا تحدید نسل صحیح است؟

انسان مخصوصاً در دنیای کنونی چهار نیاز مهم دارد:نیاز به تغذیه،لباس و مسکن،نیاز به امور بهداشتی،نیاز به کار و نیاز به تحصیل علم و دانش.

بدیهی است که اگر این نیازها برآورده نشود فقر و بیکاری و بیماری و جهل و بی‌سوادی بنیان جامعه را متزلزل می‌کند به همین دلیل محاسبه می‌کنند که منابع جامعه چند نفر را می‌تواند به طور صحیح تغذیه کند و مراکز تحصیلی برای درس خواندن چه تعدادی کافی است،درمان و بهداشت و اشتغال به کار برای چه گروهی آماده است تا بر اساس آن آهنگ رشد جمعیت را همگام بسازند.

به تعبیر دیگر افزایش کمیت همیشه موجب قدرت جامعه نیست بلکه گروه کمترِ دارای کیفیت بالا قدرتمند می‌شوند،بنابراین کشورهایی در دنیا هست که جمعیت آنها کم است؛ولی بسیار قدرتمندند و به عکس کشورهای پر جمعیتی را می‌بینیم که ضعیف و ناتوان‌اند.

در مقابل این تفکر،تفکر دیگری است و آن این‌که گروهی می‌گویند:ما در

دستورات دینی می‌بنییم توصیه به افزایش نسل شده؛در حدیث معروفی پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

«تَناسَلُوا تَناکَحُوا فَإنّی أُباهی بِکُمُ الْأُمَمُ وَلَوْ بِالسِّقْطِ ؛ازدواج کنید تا نسل شما افزون شود که من به فزونی جمعیت شما حتی به بچه‌هایی که سقط می‌شوند مباهات می‌کنم».این مضمون در احادیث متعددی در منابع شیعه و اهل سنت آمده است. ⁽¹⁾در آیات قرآن نیز کثرت فرزندان یکی از نعمت‌های مهم الهی شمرده شده است؛در داستان نوح پیغمبر می‌خوانیم که به جمعیت کافران زمان خود می‌گوید:«و گفتم:از پروردگار خویش آمرزش بطلبید که او بسیار آمرزنده است،تا باران‌های پربرکت آسمان را پی در پی بر شما فرو فرستد،و شما را با اموال و فرزندان فراوان کمک کند و باغ‌های سرسبز و نهرهای جاری در اختیارتان قرار دهد»؛ «فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفّاراً* یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً * وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهاراً». 2

از آیات دیگر قرآن نیز استفاده می‌شود که همواره اقوام پیشین به کثرت اموال و فرزندان خود افتخار می‌کردند و آن را دلیل بر قدرت خود می‌دانستند. «وَ قالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوالاً وَ أَوْلاداً». 3

بنابراین نباید از کثرت نسل وحشت داشت،بلکه باید کوشید مشکلات چهارگانه آنها را حل کرد.

در برابر این دو گروه،گروه سومی هستند که می‌گویند:زمان‌ها و مکان‌ها و شرایط مختلف است،هرگاه شرایط،شرایط فزونی نعمت،مسکن،مراکز تحصیلی و اشتغال‌زایی فراوان باشد فزونی نسل مطلوب است؛اما در زمانی که آمار،با صراحت می‌گوید:فزونی نسل با شرایط موجود هرچند تلاش و کوشش فراوان هم بشود نتیجه آن بیکاری و بیماری و فقر است،باید به کنترل موالید

پرداخت،زیرا هیچ‌گاه پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به یک امت فقیر و جاهل و بیمار افتخار نمی‌کند.

البته در بعضی از شرایط استثنایی حتما باید به تکثیر فرزندان پرداخت و آن در مواردی است که مخالفان جامعه‌ای بخواهند بافت آن جامعه را بر اثر تکثیر نسل به نفع خودشان تغییر دهند مثل آنچه در سرزمین‌های اشغال شده فلسطین و یا در جنوب کشورمان می‌بینیم.در اینجا نمی‌توان ضوابط فوق را حاکم دانست و تماشاگر برهم خوردن بافت جمعیتی به نفع مخالفان بود.

گفتار حکیمانه 142- نقش محبّت در زندگی

اشاره

و قال علیه‌السلام

التَّوَدُّدُ نِصْفُ الْعَقْلِ.

امام علیه السلام فرمود:

اظهار محبت و دوستی با مردم نیمی از عقل است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

نقش محبّت در زندگی

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه اشاره به آثار محبت و دوستی با مردم کرده می‌فرماید:«اظهار محبت و دوستی با مردم نیمی از عقل است»؛ (التَّوَدُّدُ نِصْفُ الْعَقْلِ) .

تعبیر به«نیمی از عقل»اشاره به این است که کاری است فوق العاده عاقلانه و منظور از«تودد»این است که کارهایی انجام دهد که نشانه کمال محبت و دوستی باشد؛در مشکلات به یاری آنها بشتابد و در برابر کارهای ناروا به هنگام قدرت به جای انتقام‌جویی عفو کند و با چهره گشاده با مردم روبه‌رو شود، در برابر آنها تواضع کند،سخنان آنها را بشنود و به آنها احترام بگذارد.مجموعه این امور و مانند آن را«تودد»می‌گویند که آثار فراوانی دارد از جمله:دوستان زیادی در سایه تودد برای انسان پیدا می‌شوند،اگر اهل کسب و تجارت باشد مشتریان او فراوان می‌گردند و اگر مدیر تشکیلاتی باشد افرادی که در زیرمجموعه او هستند به او عشق می‌ورزند و وظایف خود را به خوبی انجام می‌دهند،چنانچه فرمانده لشگری باشد افراد لشگر او سر بر فرمان او خواهند بود،اگر عالم و روحانی باشد مردم به او اقتدا می‌کنند و ارشادات و نصایحش را به گوش جان می‌پذیرند و چنانچه پدر و بزرگ‌تر خانواده باشد همسر و فرزندان به او علاقه‌مند می‌شوند و محیط خانواده محیطی مملوّ از محبت و آرامش

و همکاری خواهد بود و همچنین افراد دیگر در محیطها و پست‌های دیگر.

ولی به عکس اگر انسان در برابر مردم خشن باشد و با قیافه درهم کشیده روبه‌رو شود،بی‌اعتنایی کند،تکبر بورزد،نسبت به سرنوشت آنها بی‌اعتنا باشد و به تعبیر قرآن«فَظّ غلیظ القلب»باشد از اطراف او پراکنده می‌شوند،در میان جمع زندگی می‌کند ولی تک و تنهاست.

به گفته شاعر:

نهال دوستی بنشان که کام دل به بار آرد درخت دشمنی برکن که رنج بی‌شمار آرد

در بحار الانوار از امام حسن عسکری علیه السلام در ضمن مواعظ آن حضرت چنین نقل شده:

«مَنْ کانَ الْوَرَعُ سَجِیَّتَهُ وَ الْکَرَمُ طَبیعَتَهُ وَ الْحِلْمُ خَلَّتَهُ کَثُرَ صَدیقُهُ وَ الثَّناءُ عَلَیْهِ وَ انْتَصَرَ مِنْ أعْدائِهِ بِحُسْنِ الثَّناءِ عَلَیْهِ ؛کسی که تقوا و ورع خوی و خصلت او باشد و جود و بخشش طبیعتش و حلم و بردباری عادتش،دوستانش بسیار می‌شوند و ثنا خوانانش فراوان و از این طریق بر دشمنانش پیروز می‌گردد». ⁽¹⁾

البته نباید خوش‌رفتاری با مردم را با مسئله تملق و چاپلوسی اشتباه کرد که آن حساب جداگانه‌ای دارد و به یقین از صفات مذموم است.

مرحوم مغنیه می‌گوید:بعضی از شارحان نهج‌البلاغه تعبیر به«نصف العقل» را چنین تفسیر کرده‌اند:

«الْمُرادُ بِنِصْفِ الْعَقْلِ تَدْبیرُ الْمَعاشِ ؛منظور از نصف عقل تدبیر معاش است» ⁽²⁾ولی به یقین این تفسیر،تفسیر تمام جمله امام علیه السلام نیست بلکه می‌تواند بخشی از آن را تشکیل دهد،زیرا کسانی که خوش‌رفتارند در امر معاش و جلب شرکای خود و مشتریان فراوان موفق‌تر خواهند بود.

مرحوم کلینی در کتاب کافی بابی تحت عنوان

«التَّحَبُّبُ إلَی النّاسِ وَ التَّوَدُّدُ

إِلَیْهِمْ» ذکر کرده و در ذیل آن احادیث متعددی از معصومین علیهم السلام آورده است.از جمله در حدیثی از پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که مرد عربی از طایفه بنی تمیم خدمت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله آمد عرض کرد یا رسول اللّه توصیه‌ای به من بفرما! از جمله اموری که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود چنین بود:

«تَحَبَّبْ إلَی النّاسِ یُحِبُّوکَ ؛به مردم اظهار محبت کن تا تو را دوست‌دارند». ⁽¹⁾

و نیز در حدیث دیگری از همان حضرت نقل می‌کند که فرمود:

«ثَلاثٌ یُصْفینَ وُدَّ الْمَرْءِ لِأخیهِ الْمُسْلِمِ یَلْقاهُ بِالْبُشْرِ إذا لَقِیَهُ،وَ یُوَسِّعُ لَهُ فِی الْمَجْلِسِ إذا جَلَسَ إلَیْهِ،وَ یَدْعُوهُ بِأحَبِّ الْأسْماءِ إلَیْهِ ؛سه چیز است که اظهار محبت هرکسی را نسبت به برادر مسلمانش صفا می‌بخشد:او را با چهره گشاده ملاقات کند و در مجلس که می‌نشیند (هنگام ورود برادر مسلمانش) برای او جا باز کند و وی را به بهترین نام‌هایش خطاب نماید». ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 143- پیری زودرس!

اشاره

و قال علیه‌السلام

الْهَمُّ نِصْفُ الْهَرَمِ.

امام علیه السلام فرمود:

غم و اندوه نیمی از پیری است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

پیری زودرس!

امام علیه السلام در این گفتار کوتاه و حکیمانه تأثیر غم و اندوه را در جسم و روح انسان بیان می‌دارد و می‌فرماید:«غم و اندوه نیمی از پیری است»؛ (الْهَمُّ نِصْفُ الْهَرَمِ) .

اشاره به این‌که بسیار می‌شود که غم و اندوه،انسان را پیر می‌کند،هرچند انسان به حسب سن و سال پیر نشده باشد؛موهای او تدریجاً سفید می‌شود، قامت وی خمیده و قوای بدن رو به تحلیل می‌رود و از نظر فکری و روحی نیز احساس پیری می‌کند.

منظور امام علیه السلام این است که انسان تا می‌تواند غم و اندوه را به خود راه ندهد و از آثار سوء آن بپرهیزد.

البته انکار نمی‌توان کرد اسباب غم و اندوه مختلف است و بخشی از آن قابل اجتناب نیست؛گاه مربوط به مسائل دینی و معنوی است که انسان به هر حال با آن دست به گریبان خواهد بود.حتی در حدیث معروفی از ابن عباس می‌خوانیم که می‌گفت:هیچ آیه‌ای شدیدتر و مشکل‌تر از این آیه «فَاسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ ...» ⁽¹⁾بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل نشد و از این رو هنگامی که اصحاب آن حضرت پرسیدند:ای رسول خدا! چرا به این زودی موهای شما سفید شده و آثار پیری نمایان گشته

فرمود:

«شَیَّبَتْنی هُودُ وَ الْواقِعَةُ ؛سوره«هود»و«واقعه»مرا پیر کرد». ⁽¹⁾گفته شده علت همان دستوری است که خداوند به پیغمبرش درباره استقامت در مقابل دشمنان سرسخت و کینه‌توز و بی‌رحم داده است.(و می‌دانیم سوره«هود» و«واقعه»هر دو در مکه نازل شده در زمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله سخت از طرف مشرکان در فشار بود و گفته‌اند:سوره«هود»بعد از وفات«ابوطالب»و«خدیجه»نازل شد که امواج غم و اندوه از هر سو قلب پاک پیامبر صلی الله علیه و آله را احاطه کرده بود).

ولی به هر حال بسیاری از عوامل غم و اندوه اموری است که انسان می‌تواند خود را از آن دور دارد یا نسبت به آن بی‌اعتنا باشد،از این رو در حدیثی آمده است که زیارت اهل قبور غم و اندوه را زایل می‌کند،زیرا سرچشمه بسیاری از اندوه‌ها امور مادی است؛هنگامی که انسان به زیارت اهل قبور می‌رود و پایان کار دنیا را می‌بیند که ثروتمند و مسکین همه در یک جا خفته‌اند و هیچ کدام جز کفنی با خود از این دنیا نبرده‌اند آرامش پیدا می‌کند.

در طب امروز این مسئله به روشنی ثابت شده که سرچشمه بسیاری از بیماری‌های جسمی ناراحتی‌های روحی است؛بیماری‌های اعصاب،قلب،معده و غیر آن در بسیاری از موارد از فشارهای عصبی و به اصطلاح استرس‌ها و غم و اندوه‌ها ناشی می‌شود و درمانی جز خلاص کردن خود از غم و اندوه‌ها ندارد و اگر انسان عزم راسخ و اراده قوی داشته باشد می‌تواند خود را از آن دور دارد.

بسیاری از حکما و شعرا برای کمک کردن به انسان‌ها برای فراموشی اسباب این‌گونه غم و اندوه‌ها سخنان نغز و پرباری دارند.

شاعر عرب می‌گوید:

ما فاتَ مَضی وَ ما سَیَأْتیکَ فَأَیْنَ قُمْ فَاغْتَنِمِ الْفُرْصَةَ بَیْنَ الْعَدَمَیْنِ

و شاعر فارسی زبان می‌گوید:

از دی که گذشت هیچ از آن یاد مکن فردا که نیامدست فریاد نکن

در واقع این دو شاعر گویا مطلب خود را از حدیث امام صادق علیه السلام اخذ کرده‌اند آنجا که می‌فرماید:

«اصْبِرُوا عَلَی الدُّنْیا فَإنَّما هِیَ ساعَةٌ فَما مَضی مِنْهُ فَلا تَجِدُ لَهُ أَلَماً وَ لا سُروراً وَ ما لَمْ یَجِیءْ فَلا تَدْری ما هُوَ وَ إنَّما هِیَ ساعَتُکَ الَّتی أنْتَ فیها فَاصْبِرْ فیها عَلی طاعَةِ اللّهِ وَ اصْبِرْ فیها عَلی مَعْصِیَةِ اللّهِ ؛در برابر امور دنیا صبر و شکیبایی پیشه کنید،زیرا ساعتی بیش نیست؛آنچه گذشته است نه دردی از آن احساس می‌کنی نه سروری و آنچه نیامده است نمی‌دانی چیست،بنابراین دنیا برای تو همان ساعتی است که در آن هستی پس در برابر اطاعت خداوند شکیبایی پیشه کن و بر ترک معصیت صبر نما». ⁽¹⁾

در حقیقت بسیاری از افکار غم‌انگیز افکار بیهوده‌ای است که ما خودمان آن را برای خود فراهم می‌کنیم مثلا می‌نشینیم خود را با افراد بالادست مقایسه می‌کنیم و بر محرومیت خود اشک حسرت می‌ریزیم و گاه می‌گوییم:ای کاش فلان فرصت را از دست نمی‌دانیم که اگر نداده بودیم امروز چه ثروت یا چه مقامی داشتیم.به همین دلیل دستور داده شده است که همیشه به پایین‌تر از خود نگاه کنید تا شاد و خرم باشید و نگاه به بالاتر نکنید تا غمگین و اندوهگین شوید. ⁽²⁾

نیز بسیار می‌شود که به هنگام وقوع حوادث ما یک روی سکه را می‌بینیم و نگران می‌شویم در حالی که سوی دیگر سکه ممکن است اموری باشد که بهترین کمک را به ما کند.

قرآن مجید می‌فرماید: «فَعَسی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ یَجْعَلَ اللّهُ فِیهِ خَیْراً کَثِیراً» ؛ چه بسا چیزی خوشایند شما نباشد،و خداوند خیر فراوانی در آن قرار می‌دهد». ⁽¹⁾

شاعر می‌گوید: جبین گره مکن از هر بدی که پیش آید

گفتار حکیمانه 144- توازن صبر و معصیت

اشاره

و قال علیه‌السلام

یَنْزِلُ الصَّبْرُ عَلَی قَدْرِ الْمُصِیبَةِ،وَ مَنْ ضَرَبَ یَدَهُ عَلَی فَخِذِهِ

عِنْدَ مُصِیبَتِهِ حَبِطَ عَمَلُهُ.

امام علیه السلام فرمود:

صبر و شکیبایی به اندازه مصیبت نازل می‌شود و کسی که دستش را (به سبب بی‌تابی و ناشکری) به هنگام مصیبت بر زانو زند اجر او ضایع می‌گردد

(و پاداشی در برابر مصیبت نخواهد داشت). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

توازن صبر و معصیت

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به دو نکته اشاره می‌کند.نخست توازن در میان صبر و مصیبت و سپس بر باد رفتن اجر انسان به خاطر بی‌تابی و جزع.

می‌فرماید:«صبر و شکیبایی به اندازه مصیبت نازل می‌شود و کسی که دستش را (به عنوان بی‌تابی و ناشکری) به هنگام مصیبت بر زانو زند اجر او ضایع می‌گردد (و پاداشی در برابر مصیبت نخواهد داشت)»؛ (یَنْزِلُ الصَّبْرُ عَلَی قَدْرِ الْمُصِیبَةِ، وَ مَنْ ضَرَبَ یَدَهُ عَلَی فَخِذِهِ عِنْدَ مُصِیبَتِهِ حَبِطَ عَمَلُهُ) .

شک نیست که در زندگی دنیا همیشه مشکلاتی بوده و خواهد بود.این طبیعت حیات دنیاست؛ولی خداوندی که انسان را برای زندگی در این جهان آفریده نیروهایی در وجود او برای مقابله با مشکلات خلق کرده از جمله صبر و تحملی است که به انسان داده تا بتواند مصائب را برتابد.گاه دیده‌ایم مادری که فرزند عزیزش را در جوانی از دست می‌دهد،لحظات اول چنان بی‌تابی می‌کند که گویی می‌خواهد جان به جان‌آفرین تسلیم نماید؛اما ساعات یا ایامی می‌گذرد، کم کم آرامش بر وجود او مسلط می‌شود؛گویی نیرویی از درون او می‌جوشد و با آن مصیبت بزرگ به مبارزه بر می‌خیزد و تدریجاً آن را مهار می‌کند و هر قدر مصیبت سنگین‌تر باشد این نیروی مقاومت که نامش صبر و شکیبایی است قوی‌تر است.البته افرادی هم پیدا می‌شوند که بر خلاف این اصل کلی رشته صبر

را از دست می‌دهند؛یا دست به خودکشی می‌زنند و یا مرگ ناگهانی به زندگی آنها پایان می‌دهد.

این بیان امام علیه السلام در واقع مایه تسلی خاطر برای تمام مصیبت‌دیدگان است که وقتی با مصیبت روبرو می‌شوند بی‌تابی نکنند و بدانند خدا صبر لازم را به آن‌ها مرحمت خواهد کرد.

بعضی از مفسران نهج البلاغه تفسیری برای این جمله ذکر کرده‌اند که به ظاهر مراد امام علیه السلام نیست و آن این‌که تلخی صبر همیشه به اندازه تلخی مصیبت است و این خود واقعیتی است. ⁽¹⁾

اما این‌که امام علیه السلام می‌فرماید:کسی که دست خود را به هنگام مصیبت به زانو بزند اجر او ضایع می‌گردد به سبب چیزی است که در روایات اسلامی آمده است که اگر انسان در مقابل مصیبت صبور و شکور باشد خداوند به او پاداش می‌دهد و اگر ناشکری و بی‌تابی و جزع کند اجر و پاداشی نخواهد داشت، چنان‌که در ضمن حکمت 291 خواهد آمد که امام علیه السلام به هنگام تسلیت به«اشعث بن قیس»درباره مرگ فرزندش فرمود:

«إنْ صَبَرْتَ جَری عَلَیْکَ الْقَدَرُ وَ أنْتَ مَأْجوُرٌ،وَ انْ جَزِعْتَ جَری عَلَیْکَ الْقَدَرُ وَ أنْتَ مَأْزورٌ ؛اگر صبر کنی مقدّرات انجام می‌شود و تو اجر و پاداش خواهی داشت و اگر بی‌تابی کنی باز هم مقدّرات انجام می‌شود و تو گناه‌کار خواهی بود».این مطلب در بحار الانوار نیز با اندک تفاوتی از امام امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است. ⁽²⁾

البته گریه و عزاداری برای مرگ عزیزان در اسلام ممنوع نیست،زیرا سرچشمه‌های عاطفی دارد و اسلام هرگز با عواطف مردم مبارزه نکرده است.

آنچه ممنوع است بی‌تابی و اظهار ناشکری و حرکات و سخنانی است که دلیل بر

شکایت از تقدیرات الهی باشد.حدیث معروف پیامبر صلی الله علیه و آله که به هنگام وفات فرزندش ابراهیم در کتب مختلف نقل شده نیز اشاره به همین معناست؛هنگامی که خبر وفات فرزند به او رسید اشک در چشمان حضرت حلقه زد و سرازیر شد.شاید بعضی به آن حضرت ایراد کردند،فرمود:

«تَدْمَعُ الْعَیْنُ وَ یَحْزَنُ الْقَلْبُ وَ لا نَقُولُ ما یُسْخَطُ الرَّبُ ؛چشم می‌گرید و قلب محزون می‌شود اما چیزی که موجب خشم خدا شود نمی‌گویم». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 145- روزه‌داران بی‌نصیب و شب زنده‌داران بی‌خبر!

اشاره

و قال علیه‌السلام

کَمْ مِنْ صَائِمٍ لَیْسَ لَهُ مِنْ صِیَامِهِ إِلَّا الْجُوعُ وَ الظَّمَأُ،وَ کَمْ مِنْ قَائِمٍ لَیْسَ لَهُ مِنْ قِیَامِهِ إِلَّا السَّهَرُ وَ الْعَنَاءُ،حَبَّذَا نَوْمُ الْأَکْیَاسِ وَ إِفْطَارُهُمْ .

امام علیه السلام فرمود:

چه بسیار روزه‌دارانی که از روزه خود جز گرسنگی و تشنگی بهره‌ای نمی‌برند و چه بسیار شب‌زنده‌دارانی که از قیام شبانه خود جز بی‌خوابی و خستگی

ثمره‌ای نمی‌گیرند.آفرین بر خواب هوشمندان و افطارشان! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

روزه‌داران بی‌نصیب و شب زنده‌داران بی‌خبر!

می‌دانیم عبادات نیز مانند انسان،روح و جسمی دارند.امام علیه السلام در این کلام حکیمانه‌اش اشاره به عبادات بی‌روح و کم‌نتیجه یا بی‌نتیجه کرده می‌فرماید:«چه بسیار روزه‌دارانی که از روزه خود جز گرسنگی و تشنگی بهره‌ای نمی‌برند و چه بسیار شب زنده دارانی که از قیام شبانه خود جز بی‌خوابی و خستگی ثمره‌ای نمی‌گیرند.آفرین بر خواب هوشمندان و افطارشان»؛ (کَمْ مِنْ صَائِمٍ لَیْسَ لَهُ مِنْ صِیَامِهِ إِلَّا الْجُوعُ وَ الظَّمَأُ،وَ کَمْ مِنْ قَائِمٍ لَیْسَ لَهُ مِنْ قِیَامِهِ إِلَّا السَّهَرُ وَ الْعَنَاءُ،حَبَّذَا نَوْمُ الْأَکْیَاسِ وَ إِفْطَارُهُمْ) .

«سَهَر»(بر وزن سفر) به معنای شب‌بیداری و«عَناء»به معنای رنج و تعب است.

همان‌گونه که در بالا اشاره شد عبادات،ظاهری دارد و باطنی یا صورتی و سیرتی؛صورت عبادات افعالی است که در ظاهر باید انجام شود؛ولی باطن آنها فلسفه‌های تربیتی است که نتیجه آن قرب الی الله است.برای رسیدن به این نتایج قناعت به شکل عبادات کافی نیست بلکه توجه به آداب آن نیز لازم است.

مثلاً در نماز اگر حضور قلب نباشد و انسان اذکار و افعال آن را در حالی بجا آورد که فکر او مشغول برنامه‌های دنیای مادی اوست به یقین از نتایج تربیتی آن که باز داشتن از گناه (نهی از فحشا و منکر) و قرب الی اللّه

(الصَّلاةُ قُرْبانُ کُلُّ تَقِیٍّ) ⁽¹⁾

و شستشوی دل از زنگار گناه است محروم خواهد ماند.

همچنین روزه برنامه‌های ظاهری مانند خودداری از خوردنی و نوشیدنی و بعضی دیگر از لذات نفسانی دارد و فلسفه‌ای که عبارت از تقویت ایمان و اراده و مبارزه با هوای نفس و شیطان است که اگر آنها حاصل نشود نتیجه روزه که تقوا است: «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» 1 حاصل نمی‌گردد و انسان را از عذاب الهی باز نمی‌دارد و سپری در برابر آتش نمی‌شود.

به همین دلیل در روایات اسلامی تأکید زیادی بر آداب نماز و روزه و سایر عبادات شده است تا عبادات افزون بر اسقاط تکلیف به درجه قبولی در نزد پرورگار برسد.

علاوه بر این،افعال و اعمال زشتی جزء موانع قبولی عبادت است؛مانند غیبت کردن،نوشیدن مست‌کننده‌ها،استفاده از اموال حرام و امثال آن که سبب می‌شود عبادات تا مدتی مقبول درگاه خدا نگردد.نیز یکی از مهم‌ترین شرایط قبولی عبادات،پذیرش ولایت اهل‌بیت است که اگر نباشد عبادات به کلی بی‌روح و خالی از محتوا می‌شود.

کلام حکیمانه فوق ناظر به تمام این امور نیز هست؛کسانی هستند روزه می‌گیرند؛اما انواع گناهان را در حال روزه انجام می‌دهند؛ظلم می‌کنند،مال مردم می‌خورند،آبروی مسلمانان را می‌ریزند و با غیبت و تهمت افراد بی‌گناه را آزار می‌دهند به یقین این‌گونه اشخاص از روزه خود جز گرسنگی و تشنگی بهره‌ای نمی‌برند،چنان‌که شب زنده دارانی هستند مانند خوارج که خون بی‌گناهان را می‌ریزند،با امام معصوم به مبارزه برمی‌خیزند و جنایات بی‌رحمانه‌ای می‌کنند و با این حال شب تا به صبح نماز و قرآن می‌خوانند.اینها هرگز بهره‌ای از عبادات شبانه نخواهند برد.

منظور از«اکیاس»(جمع کیّس به معنای انسان با هوش است) تنها پرهیزگاران و افراد با معرفت و هوشمند به همه اسرار عبادات آگاهند و آداب آن را به کار می‌بندند.آنها اگر چه روزه مستحبی به جا نیاورند و عبادات مستحب شبانه را انجام ندهند خواب و افطارشان از عبادات گروه اول بالاتر است؛خواب و افطاری که به آنها برای اطاعت خالق و خدمت به خلق نیرو می‌دهد.

نکته: خستگان محروم!

خستگان محروم!

کلام حکیمانه فوق که بخشی از آن از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده و به صورت مبسوطتر از امیرمؤمنان علیه السلام،گویا بر گرفته از آیه سوم سوره«غاشیه»است.آنجا که حال مجرمان را شرح می‌دهد و می‌فرماید: «عامِلَةٌ ناصِبَةٌ» ؛پیوسته عمل کرده و خسته شده‌اند (و نتیجه‌ای نگرفته‌اند)»و دلیلش آن است که نه معرفت کافی برای عمل داشتند نه شرایط آن را رعایت کردند و نه موانع آن را برطرف نمودند و حتی گاهی با اعمال ناشایست خود اگر بهره‌ای هم از اعمال پیشین برده بودند آنها را حبط و باطل نمودند.

در کتاب کافی در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که برای ناصبیان و دشمنان اهل بیت تفاوتی نمی‌کند که نماز بخوانند یا اعمال ناشایست انجام دهند و این آیه شریفه: «عامِلَةٌ ناصِبَةٌ* تَصْلی ناراً حامِیَةً» درباره (امثال) آنها نازل شده است. ⁽¹⁾

در حدیث دیگری آمده است که برای ناصبین به اهل‌بیت تفاوت نمی‌کند که نماز بخوانند یا دزدی کنند آنها در آتش دوزخند. ⁽²⁾

هنگامی که انسان حالات خوارج را مطالعه می‌کند به عمق این گفتار حکیمانه امام علیه السلام آشناتر می‌شود؛آنها چگونه افراد بی‌گناه را سر می‌بریدند و حتی شکم زن باردار را پاره می‌کردند و او و جنینش را می‌کشتند و حتی قتل امیرمؤمنان علی علیه السلام را واجب می‌شمردند؛اما با این حال صدای زمزمه تلاوت قرآن شبانه و نماز شبشان همواره به گوش می‌رسید.شبیه آنها گروهی از وهابیون امروزند که به آسانی ده‌ها و صدها نفر از افراد بی‌گناه،زن و کودک و پیر و جوان را به خاک و خون می‌کشند سپس در نمازهای پنج‌گانه با صفوف منظم و خواندن سوره‌های طولانی به وسیله امام و زمزمه آمین بعد از حمدشان و اهمیت فوق‌العاده دادن به مد «وَ لاَ الضّالِّینَ» حضور پیدا می‌کنند به گونه‌ای که هر کس اعمال سوء و جنایت‌های فوق‌العاده آنها را ندیده و نشنیده باشد تحت تأثیر واقع می‌شود و گمان می‌کند اینها فرشتگانی هستند در روی زمین در حالی که شیاطینی هستند مستحق جهنم و سجین.

این سخن را با حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله خاتمه می‌دهیم.آن حضرت شنید که زنی در حال روزه‌داری کنیز خود را دشنام می‌دهد! دستور داد طعامی حاضر کردند و به آن زن فرمود:بخور.عرض کرد:روزه‌دارم.فرمود چگونه روزه‌دار هستی در حالی که کنیز خود را دشنام دادی روزه فقط پرهیز از طعام و شراب نیست. ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 146- بهترین راه حفظ ایمان و مال

اشاره

و قال علیه‌السلام

سُوسُوا إِیمَانَکُمْ بِالصَّدَقَةِ،وَ حَصِّنُوا أَمْوَالَکُمْ بِالزَّکَاةِ،

وَ ادْفَعُوا أَمْوَاجَ الْبَلَاءِ بِالدُّعَاءِ.

امام علیه السلام فرمود:

ایمانتان را با صدقه حفظ کنید و اموالتان را با زکات،

و امواج بلا را با دعا از خود دور سازید. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

بهترین راه حفظ ایمان و مال

امام علیه السلام در این گفتار پربار خود به آثار صدقه در راه خدا و ادای زکات و برکات دعا اشاره کرده می‌فرماید:«ایمانتان را با صدقه حفظ کنید و اموالتان را با زکات،و امواج بلا را با دعا از خود دور کنید»؛ (سُوسُوا إِیمَانَکُمْ بِالصَّدَقَةِ، وَ حَصِّنُوا أَمْوَالَکُمْ بِالزَّکَاةِ،وَ ادْفَعُوا أَمْوَاجَ الْبَلَاءِ بِالدُّعَاءِ) .

«سوسوا»از ریشه«سیاست»به معنای تدبیر و حفظ و اصلاح است.

تأثیر صدقه در حفظ ایمان از این نظر است که علاقه انسان به مال بیش از هر چیز است؛بسیارند کسانی که در اعمال و عبادات ظاهری قهرمان میدان‌اند؛اما هنگامی که پای مسائل مالی به میان می‌آید می‌لنگند.به همین دلیل پرداختن صدقه و چشم‌پوشی از مال مخصوصاً اگر به صورت عادت روزانه انسان درآید در تقویت پایه‌های ایمان بسیار مؤثر است و شاید به دلیل اهمیت صدقات و انفاق در راه خدا در قرآن مجید بذل مال در کنار بذل جان قرار گرفته و می‌فرماید: «إِنَّ اللّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ» ؛خداوند از مؤمنان،جان و مالشان را خریداری کرده که در برابرش بهشت برای آنان باشد». ⁽¹⁾

در مورد حفظ اموال از طریق پرداخت زکات هم از جنبه‌های ظاهری قابل

تفسیر است،هم از جنبه‌های معنوی؛از نظر ظاهر می‌دانیم زکات حق محرومان است هنگامی که قشر ضعیف جامعه از حقوق مسلم خود محروم شود کار به شورش‌ها و قیام‌ها بر ضد اغنیا می‌کشد و اموال آنها به خطر می‌افتد،قیام‌های کمونیستی در عصر ما گواه صادق این مدعاست.در اعصار گذشته نیز کم و بیش این معنا وجود داشته و شاید شورش زنجیان که در نیمه دوم قرن سوم هجری واقع شد و شخصی به نام«علی بن محمد»در بصره ظهور کرد و گروهی از بردگان را که در شرایط بسیار سختی در مزارع و باغات زندگی می‌کردند و با خدمات طاقت‌فرسا با کمترین بهره‌مندی مشغول کار بودند گرد خود جمع کرد، نمونه‌ای از همین رخداد باشد. ⁽¹⁾

قرآن مجید نیز اشاره پرمعنایی به این معنا دارد آنجا که می‌فرماید: «وَ أَنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ» ؛و در راه خدا انفاق کنید و (با ترک انفاق) خود را به دست خود،به هلاکت نیفکنید» ⁽²⁾قرار گرفتن این دو جمله پشت سر هم دلیل بر ارتباط آنها با یکدیگر است؛یعنی اگر انفاق فی سبیل الله ترک شود ثروتمندان خودشان را با دست خود به هلاکت افکنده‌اند و اکثریت محروم سرانجام به پا می‌خاسته قوانین را در هم می‌شکنند و شورشی غیر قابل کنترل ایجاد می‌کنند.

از نظر معنوی نیز جای تردید نیست که خداوند برکات خود را از کسانی بر می‌گیرد که حقوق محرومان را نمی‌پردازند.در حدیثی از امام صادق علیه السلام در ابواب زکات کتاب وسائل الشیعه آمده است:

«ما ضاعَ مالٌ فی بَرٍّ أوْ بَحْرٍ إلّا بِتَرْکِ الزَّکاةِ ؛هیچ مالی در دریا و خشکی از بین نرفت جز به سبب ترک زکات». ⁽³⁾

در مورد جمله سوم یعنی رابطه دفع امواج بلا به وسیله دعا نیز روایات فراوانی داریم و پیش از روایات،قرآن مجید از آن سخن گفته،می‌فرماید: «قُلْ ما یَعْبَؤُا بِکُمْ رَبِّی لَوْ لا دُعاؤُکُمْ» ؛بگو:پروردگارم برای شما ارزشی قائل نیست اگر دعای شما نباشد». ⁽¹⁾

در حدیثی در کتاب شریف کافی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«إنّ الدُّعاءَ یَرُدُّ الْقَضاءُ وَ قَدْ نَزَلَ مِنَ السَّماءِ وَ قَدْ أُبْرِمَ إبْراماً ؛دعا حوادث سخت را باز می‌گرداند حتی اگر دستور آن از آسمان صادر و محکم و مبرم شده باشد». ⁽²⁾

در همین کتاب از امام زین العابدین علیه السلام می‌خوانیم:

«الدُّعاءُ یَدْفَعُ الْبَلاءَ النّازِلَ وَ ما لَمْ یَنْزِلْ ؛دعا بلایی را که نازل شده است دفع می‌کند و همچنین بلائی را که نازل نشده است». ⁽³⁾

البته استجابت دعا شرایطی دارد که از جمله شرایط آن توبه و نهی از منکر و استفاده از غذای حلال است. ⁽⁴⁾

گفتار حکیمانه 147-برتری علم بر ثروت-حاملان علم چند گروهند

اشاره

و من کلام له علیه‌السلام

لِکُمَیْلِ بْنِ زِیَادٍ النَّخَعِیِّ

بخش اوّل:

اشاره

قَالَ کُمَیْلُ بْنُ زِیَادٍ:أَخَذَ بِیَدِی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام،فَأَخْرَجَنِی إِلَی الْجَبَّانِ،فَلَمَّا أَصْحَرَ تَنَفَّسَ الصُّعَدَاءَ،ثُمَّ قَالَ:

یَا کُمَیْلُ بْنَ زِیَادٍ:إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِیَةٌ،فَخَیْرُهَا أَوْعَاهَا،فَاحْفَظْ عَنِّی مَا أَقُولُ لَکَ:النَّاسُ ثَلَاثَةٌ:فَعَالِمٌ رَبَّانِیٌّ،وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَی سَبِیلِ نَجَاةٍ،وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ أَتْبَاعُ کُلِّ نَاعِقٍ،یَمِیلُونَ مَعَ کُلِّ رِیحٍ،لَمْ یَسْتَضِیئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ،وَ لَمْ یَلْجَئُوا إِلَی رُکْنٍ وَثِیقٍ.

یَا کُمَیْلُ:الْعِلْمُ خَیْرٌ مِنَ الْمَالِ،الْعِلْمُ یَحْرُسُکَ وَ أَنْتَ تَحْرُسُ الْمَالَ،وَ الْمَالُ تَنْقُصُهُ النَّفَقَةُ،وَ الْعِلْمُ یَزْکُوا عَلَی الْإِنْفَاقِ،وَ صَنِیعُ الْمَالِ یَزُولُ بِزَوَالِهِ.

یَا کُمَیْلُ بْنَ زِیَادٍ:مَعْرِفَةُ الْعِلْمِ دِینٌ یُدَانُ بِهِ،بِهِ یَکْسِبُ الْإِنْسَانُ الطَّاعَةَ فِی حَیَاتِهِ،وَ جَمِیلَ الْأُحْدُوثَةِ بَعْدَ وَفَاتِهِ،وَ الْعِلْمُ حَاکِمٌ،وَ الْمَالُ مَحْکُومٌ عَلَیْهِ.

یَا کُمَیْلُ:هَلَکَ خُزَّانُ الْأَمْوَالِ وَ هُمْ أَحْیَاءٌ،وَ الْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِیَ الدَّهْرُ:

أَعْیَانُهُمْ مَفْقُودَةٌ،وَ أَمْثَالُهُمْ فِی الْقُلُوبِ مَوْجُودَةٌ.

از سخنان امام علیه السلام

به کمیل بن زیاد نخعی است

کمیل بن زیاد می‌گوید:امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب علیه السلام دست مرا گرفت و به‌سوی صحرا (خارج شهر کوفه) برد هنگامی که به صحرا رسید آه پردردی کشید و فرمود:

ای کمیل بن زیاد! دل‌ها همانند ظرف‌هاست پس بهترین آنها ظرفی است که مقدار بیشتری را بتواند نگهداری کند بنابراین آنچه را به تو می‌گویم حفظ کن و در خاطر خود بسپار.مردم سه گروهند:علمای ربانی،دانش‌طلبان در طریق نجات و احمقانِ بی سر و پا و بی هدف که دنبال هر صدایی می‌روند و با هر بادی حرکت می‌کنند؛ آنهایی که با نور علم روشن نشده و به ستون محکمی پناه نبرده‌اند.ای کمیل! علم از مال بهتر است (چرا که) علم،تو را پاسداری می‌کند ولی تو باید مال را پاسداری کنی.مال با هزینه کردن کاستی می‌گیرد در حالی که علم،با انفاق افزون می‌گردد.

دست‌پروردگانِ مال،با زوال آن از بین می‌روند.(ولی دست‌پروردگان علوم پایدارند) ای کمیل بن زیاد! آشنایی با علم و دانش آیینی است که انسان به آن جزا داده می‌شود و باید به آن گردن نهد،به وسیله آن در دوران حیات،کسب طاعت فرمان خدا می‌کند و بعد از وفات نام نیک از او می‌ماند.(در حالی که مال به تنهایی نه وسیله طاعت است نه سبب نیک‌نامی بعد از مرگ) علم حاکم است و مال محکوم علیه (علم فرمانده است و مال فرمان‌بردار).ای کمیل! ثروت‌اندوزان هلاک شده‌اند در حالی که ظاهراً در صف زندگانند؛ولی دانشمندان تا جهان برقرار است زنده‌اند خود آنها گرچه از میان مردم بیرون رفته‌اند؛ولی چهره و آثارشان در دل‌ها ثبت است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

برتری علم بر ثروت

امام علیه السلام در این کلام بسیار شریف و پربار و پرمعنا نخست برای آماده کردن مخاطب خود کمیل او را به مکانی می‌برد که خالی از اغیار و نامحرمان است تا بتواند آزادتر و پربارتر حقایق را برای او بیان کند.

کمیل بن زیاد می‌گوید:«امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب علیه السلام دست مرا گرفت و به سوی صحرا (خارج شهر کوفه) برد هنگامی که به صحرا رسید آه پردردی کشید و فرمود»؛ (قَالَ کُمَیْلُ بْنُ زِیَادٍ:أَخَذَ بِیَدِی أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی‌طَالِبٍ علیه السلام،فَأَخْرَجَنِی إِلَی الْجَبَّانِ،فَلَمَّا أَصْحَرَ تَنَفَّسَ الصُّعَدَاءَ،ثُمَّ قَالَ:) .

«جبّان»به معنای صحراست و گاه به قبرستان«جبان»و«جبانة»اطلاق شده چون معمولاً قبرستان‌ها در بیرون شهر بود.

«صعداء»(بر وزن علماء) به معنای تنفسی است که کشیده و طولانی و ناشی از درد و رنج باشد.

امام علیه السلام در آن فضای آزاد و آرام و خالی از بیگانه و اغیار زبان به سخن گشود و مخاطب با ایمان و با معرفتش را چنین خطاب کرد:«ای کمیل بن زیاد! دل‌ها همانند ظرف‌هاست پس بهترین آنها ظرفی است که مقدار بیشتری را بتواند نگهداری کند»؛ (یَا کُمَیْلُ بْنَ زِیَادٍ:إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِیَةٌ،فَخَیْرُهَا أَوْعَاهَا) .

«اوْعِیَة»جمع (وِعاء) به معنای ظرف در اصل از ریشه وعی (بر وزن سعی)

گرفته شده است که به گفته«ابن منظور»در لسان العرب و«راغب»در کتاب مفردات در اصل به معنای نگهداری چیزی در قلب است یعنی به حافظه سپردن و یاد گرفتن.سپس به هر ظرفی«وعاء»گفته شده به گونه‌ای که بر معنای اصلی پیشی گرفته و هر زمان«وعاء»گفته می‌شود معنای ظرف‌های معمولی به ذهن انسان سبقت می‌گیرد.

این ماده به معنای حفظ و نگهداری نیز آمده است،بنابراین منظور امام علیه السلام تأکید بر این است که کمیل این سخنان حکیمانه و گرانقدر را حفظ کند و به دیگران نیز برساند تا نفع آن عام باشد.کمیل نیز به این دستور عمل کرد.

به هر حال،تشبیه زیبا و پرمعنای کلام امام علیه السلام اشاره به این است که در مبدأ فیض الهی هیچ محدودیتی نیست و اگر استفاده انسان‌ها از آن مبدأ متفاوت است به سبب تفاوت ظرفیت‌های آنهاست؛درست به این می‌ماند که گروهی ظرف‌های مختلفی را با خود بردارند و به سوی چشمه زلال پرآبی حرکت کنند.

پیداست هر یک به اندازه پیمانه‌ای که به همراه دارد از آن چشمه آب بر می‌گیرد؛ یکی به اندازه آشامیدن یک مرتبه انسان و دیگری به اندازه دفعات زیاد.

به بیان دیگر،باران فیض الهی بر صحرا و دشت و دره‌ها و گودال‌ها می‌بارد، هر زمینی وسعت بیشتری داشته باشد بهره‌اش از آن باران بیشتر است.این سخن اشاره به آن است که ای کمیل! تا می‌توانی ظرفیت خود را گسترش ده.

از این رو امام می‌فرماید:«بنا بر این،آنچه را به تو می‌گویم حفظ کن و در خاطر خود بسپار»؛ (فَاحْفَظْ عَنِّی مَا أَقُولُ لَکَ) .

آن‌گاه امام علیه السلام جامعه انسانی را به سه گروه تقسیم می‌کند که چهارمی ندارد، می‌فرماید:«مردم سه گروهند:علمای ربانی،دانش طلبان در طریق نجات و احمقانِ بی سر و پا و بی هدفی که دنبال هر صدایی می‌روند و با هر بادی حرکت می‌کنند؛آنهایی که با نور علم روشن نشده‌اند و به ستون محکمی پناه

نبرده‌اند»؛ (النَّاسُ ثَلَاثَةٌ:فَعَالِمٌ رَبَّانِیٌّ،وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَی سَبِیلِ نَجَاةٍ،وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ أَتْبَاعُ کُلِّ نَاعِقٍ،یَمِیلُونَ مَعَ کُلِّ رِیحٍ،لَمْ یَسْتَضِیئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ،وَ لَمْ یَلْجَئُوا إِلَی رُکْنٍ وَثِیقٍ) .

منظور از«عالمان ربانی»انسان‌هایی هستند که علم و تقوا و معرفت الهی را در بر دارند و آنچه می‌گویند از سخنان پروردگار و اولیائش می‌گویند و همواره در این مسیر سیر می‌کنند و کار آنها تربیت شاگردان و پرورش روح و فکر آنهاست.

«ربانی»ممکن است از ریشه«رب»به معنای پروردگار باشد که به هنگام«یاء» نسبت،«الف و نون»برای تأکید و مبالغه به آن اضافه شده است؛مانند«روحانی» و شاید از ماده«تربیت»گرفته شده باشد؛یعنی علمایی که مربی انسان‌ها هستند و جمع میان هر دو معنا در واژه«عالم ربانی»بعید به نظر نمی‌رسد.

اما «مُتَعَلِّمٌ عَلَی سَبِیلِ نَجَاةٍ» به کسی گفته می‌شود که رهبر و پیشوا و معلمی از علمای ربانی برای خود بر گزیده،از شیطان و وسوسه‌های او و انسان‌های شیطان صفت دوری گزیده،در طریق نجات گام نهاده و آن مسیر را در سایه رهبری آگاه و با تقوا ادامه می‌دهد.

در واقع«علمای ربانی»همچون آفتاب عالم‌تاب و«متعلّمان عَلی سَبیلِ النَّجاة»همچون کره ماه هستند که گرچه از خود نوری ندارند؛ولی نور آفتاب را گرفته و منعکس می‌کنند و به همین دلیل چراغ شب‌های تار محسوب می‌شوند.

این دو گروه خوشبخت و سعادتمند و پیروزند؛اما گروه سوم افراد گمراه و منحرفی هستند که امام برای آنها شش وصف بیان فرموده است:

نخست از آنها به«همج»یاد می‌کند.«همج»جمع«هَمَجَة»در اصل به معنای مگس کوچک است که اشاره به حقارت و بی‌ارزشی آنهاست.

سپس از آنها به«رعاع»اسم می‌برد که جمع«رَعاعة»(بر وزن خرابة) به معنای افراد بی سر و پا و اوباش است.

در سومین یادکرد آنها را افرادی بی هدف نام می‌برد که دنبال هر صدایی می‌روند؛امروز پای پرچم زید سینه می‌زنند فردا پای پرچم دشمنش.

«ناعق»از«نعیق»به معنای صدایی است که چوپان برای راندن و نهیب زدن گوسفندان سر می‌دهد.بعضی گفته‌اند که در اصل به معنای صدای کلاغ است، سپس توسعه یافته و به صدای چوپان در برابر گوسفندان نیز اطلاق شده است.

در هر حال این گروه را به گوسفندان بی عقل و شعوری تشبیه می‌کند که دنبال هر صدایی حرکت می‌کنند.

در چهارمین توصیف ایشان را به موجودات سبک و بی ریشه‌ای مانند برگ‌های خشکیده،پشه‌ها وامثال آن تشبیه می‌کند که همراه باد به هر سویی می‌روند و این نیز دلیل بر بی‌وزنی و بی‌هدفی آنهاست که با هر نسیمی به سویی می‌رود.

در پنجمین و ششمین توصیف که در واقع علت اصلی تمام مشکلات و بدبختی‌های آنهاست می‌فرماید:آنها به نور علم روشن نشده‌اند تا در مسیر ثابتی به سوی اهداف والایی حرکت کنند و نیز تکیه‌گاه محکمی ندارند که به آن چسبیده باشند تا نسیم‌ها و حتی طوفان‌ها هم نتوانند آنها را جا به جا کنند.اینها حال کسانی است که نه عالمند و نه متعلم،نه دانشمند و نه پیرو دانشمندان.

در حدیث کوتاه و پرمعنایی از امام صادق علیه السلام همین تقسیم سه‌گانه به شکل دیگری بیان شده است:

«النَّاسُ ثَلَاثَةٌ:عَالِمٌ وَ مُتَعَلِّمٌ وَ غُثَاءٌ ؛مردم سه دسته‌اند:یا عالم و یا کسب کننده علم از شخص عالم‌اند و یا غثاء». ⁽¹⁾(غثاء در اصل به معنای گیاهان خشکیده‌ای است که به صورت در هم ریخته بر روی سیلاب قرار می‌گیرد.همچنین به کف‌هایی که روی آب در حال جوشیدن در دیگ پیدا می‌شود غثاء گفته شده است).

در واقع امام علیه السلام روی نقطه اصلی مشکلات جوامع انسانی انگشت گذارده

است.قسمت مهمی از مشکلات از ناحیه گروه سوم است؛گروهی نادان، بی‌خبر،بی‌برنامه که دنبال هر کسی بدون مطالعه حرکت می‌کنند.تنها هدفشان منافع مادی آنهاست.نه نور علم و تقوا بر قلوبشان تابیده،نه معرفت درستی نسبت به مبدأ و معاد دارند،نه تکیه‌گاه مطمئن،نه مشاوران آگاه و دشمنان اسلام بر همین گروه تکیه می‌کنند تا جوامع اسلامی را گرفتار نا بسامانی کنند.

به بیان دیگر عالمان ربانی همچون کوه‌های استوارند و به مضمون

«المُؤمِنُ کَالْجَبَلِ لَا تُحَرِّکُهُ الْعَوَاصِف ؛مؤمن همچون کوه است و تندبادها او را به حرکت در نمی‌آورد»، ⁽¹⁾در برابر تمام طوفان‌ها ایستادگی می‌کنند و

«مُتَعَلِّمانِ عَلی سَبیلِ النَّجاةِ» همچون قطعات سنگی هستند که به کوه چسبیده‌اند؛آنان نیز از طوفان حوادث در امانند؛ولی«هِمَج رَعاء»به منزله گرد و خاکی هستند که بر دامان کوه نشسته و به اندک نسیمی جا به جا می‌شوند.وظیفه دانشمندان و رهبران فکری و معنوی جامعه این است که تلاش کنند این گروه را در گروه دوم جای دهند و آنها را ارتقاء رتبه بخشند و گرنه همیشه جامعه نابسامان خواهد بود.

قرآن مجید نیز درباره این گروه گاهی چنین تعبیری از آنها دارد:«آنها دل‌ها ( عقل‌ها)یی دارند که با آن (اندیشه نمی‌کنند،) نمی‌فهمند،و چشمانی که با آن نمی‌بینند؛و گوش‌هایی که با آن نمی‌شنوند؛آنها همچون چهارپایانند؛بلکه گمراه‌تر! اینان همان غافلانند (چون امکان هدایت دارند و بهره نمی‌گیرند)»؛ «لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ». 2

گاه نیز درباره کفار نادان و بی‌خبر خطاب به پیغمبر می‌گوید:«مَثَل (تو در دعوت) کسانی که کافر شدند،بسان کسی است که حیوانات را (برای نجات از

خطر،) صدا می‌زند؛ولی آنها چیزی جز سر و صدا نمی‌شنوند؛(کافران) کر و لال و کورند؛ازاین رو چیزی نمی‌فهمند»؛ «وَ مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا کَمَثَلِ الَّذِی یَنْعِقُ بِما لا یَسْمَعُ إِلاّ دُعاءً وَ نِداءً صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لا یَعْقِلُونَ». 1

امام علیه السلام سپس در مقایسه‌ای بسیار جالب برتری علم را بر اموال دنیا از شش جهت،در سه گزاره از کلامش ثابت می‌کند:

نخست در اولین امتیاز علم بر مال می‌فرماید:«ای کمیل! علم از مال بهتر است (چرا که) علم،تو را پاسداری می‌کند ولی تو باید مال را پاسداری کنی»؛ (یَا کُمَیْلُ:

الْعِلْمُ خَیْرٌ مِنَ الْمَالِ،الْعِلْمُ یَحْرُسُکَ وَ أَنْتَ تَحْرُسُ الْمَالَ) .

بدیهی است که علم هم ایمان انسان را حفظ می‌کند و هم جسم و جان او را، زیرا دفع آفات در جهات مختلف به وسیله علم صورت می‌گیرد در حالی که مال به عکس آن است؛صاحب مال باید پیوسته از اموال خویش مراقبت کند مبادا دزدان آن را بربایند یا آفات و بلاهایی آن را از میان بردارد.باید مراقبینی بر آن بگمارد، وسایل اطفای حریق در کنارش قرار دهد،به موقع به آن سرکشی کند مبادا آفتی در آن پیدا شده باشد و این یک برتری بزرگ برای علم در برابر مال است.

در دومین برتری می‌فرماید:«مال با هزینه کردن کاستی می‌گیرد در حالی که علم،با انفاق افزون می‌گردد»؛ (وَ الْمَالُ تَنْقُصُهُ النَّفَقَةُ،وَ الْعِلْمُ یَزْکُوا عَلَی الْإِنْفَاقِ) .

«یَزْکُوا»(از ریشه«زکاء») به معنای نو و رشد است.

دلیل آن روشن است؛هنگامی که عالم تدریس می‌کند و شاگردانی پرورش می‌دهد علم و دانش او درون فکرش راسخ‌تر و قوی‌تر می‌شود و ای بسا شاگردان سؤال و اشکالی کنند و در پرتو آن بر علم او افزوده گردد و ما تجربه کرده‌ایم برای پرورش علم هیچ چیز بهتر از تدریس نیست.مطالعه،درس خواندن و مباحثه کردن خوب است ولی تدریس اثر قوی‌تری دارد.

اضافه بر این علم از طریق شاگردان گسترش پیدا می‌کند و این نیز نوعی دیگر از نمو است.

در سومین تفاوت می‌فرماید:«دست‌پروردگانِ مال،به زوال آن از بین می‌روند (ولی دست‌پروردگان علوم پایدارند)»؛ (وَ صَنِیعُ الْمَالِ یَزُولُ بِزَوَالِهِ) .

بسیار دیده‌ایم ثروتمندانی را که در زمان ثروت،دوستان بی‌شمار و مخلصان فراوانی دارند؛اما آن روز که ورشکست گردند و اموال‌شان از بین برود همه از اطراف آنها پراکنده می‌شوند گویی نه مالی بود و نه ثروتی و نه دست‌پروردگانی؛ اما عالم اگر روزی بیمار شود و نتواند افاضه علم کند و یا از دنیا برود شاگردانش جای او را می‌گیرند و خلأ ناشی از بیماری یا فقدانش را پر می‌کنند و این امر همچنان در نسل‌های متعدد ادامه می‌یابد.

امام علیه السلام در ادامه این سخن به چهارمین امتیاز علم بر مال پرداخته،می‌فرماید:

«ای کمیل بن زیاد! آشنایی با علم و دانش آیینی است که انسان به آن جزا داده می‌شود و باید به آن گردن نهد،به وسیله آن در دوران حیات،کسب طاعت فرمان خدا می‌کند و بعد از وفات نام نیک از او می‌ماند (در حالی که مال به تنهایی نه وسیله طاعت است نه سبب نیک‌نامی بعد از مرگ)»؛ (یَا کُمَیْلُ بْنَ زِیَادٍ:

مَعْرِفَةُ الْعِلْمِ دِینٌ یُدَانُ بِهِ،بِهِ یَکْسِبُ الْإِنْسَانُ الطَّاعَةَ فِی حَیَاتِهِ،وَ جَمِیلَ الْأُحْدُوثَةِ بَعْدَ وَفَاتِهِ) .

«أُحْدُوثه»به معنای چیزی است که مردم درباره آن سخن می‌گویند و در اینجا به معنای نام و نشان و«جَمیلَ الْأُحْدُوثَة»به معنای نام نیک است.

تعبیر به «مَعْرِفَةُ الْعِلْم» به معنای آشنایی با علوم و دانش‌هاست نه آشنایی به اهمیت علم آن‌گونه که بعضی از شارحان پنداشته‌اند،زیرا جمله‌های بعد از آن شاهد بر تفسیری است که بیان کردیم.

در حدیثی که در کتاب کافی از امیرمؤمنان علیه السلام نقل شده است می‌خوانیم که

فرمود:

«اعْلَمُوا أَنَّ صُحْبَةَ الْعَالِمِ وَ اتِّبَاعَهُ دِینٌ یُدَانُ اللَّهُ بِهِ وَ طَاعَتَهُ مَکْسَبَةٌ لِلْحَسَنَاتِ مَمْحَاةٌ لِلسَّیِّئَاتِ وَ ذَخِیرَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ رِفْعَةٌ فِیهِمْ فِی حَیَاتِهِمْ وَ جَمِیلٌ بَعْدَ مَمَاتِهِمْ ؛بدانید همنشینی عالم و پیروی از دانشمند آیینی است که خدا با آن پرستش می‌شود و پیروی از عالم سبب کسب حسنات و محو سیئات و ذخیره مؤمنان و مایه برتری و افتخار در حیاتشان و نام نیک بعد از وفاتشان خواهد بود». ⁽¹⁾

در پنجمین مقایسه حضرت می‌فرماید:«علم حاکم است و مال محکوم علیه (علم فرمانده است و مال فرمان‌بردار)»؛ (وَ الْعِلْمُ حَاکِمٌ،وَ الْمَالُ مَحْکُومٌ عَلَیْهِ) .

بدیهی است مال و ثروت در سایه علم و دانش پدید می‌آید؛مدیریت‌های شایسته،آگاهی به فنون زراعت و تجارت و صنعت و به ویژه در عصر ما آگاهی به انواع تکنولوژی‌ها و فناوری‌ها سرچشمه پیدایش و گسترش اموال و ثروت‌هاست و آنچه مایه برتری بخشی از کشورها بر سایر کشورهای جهان و حاکمیت آنها بر مسائل سیاسی و فرهنگی جهان شده همان پیشرفت علمی آنهاست که هم اقتصادشان را شکوفا کرده و هم پایه‌های حاکمیت‌شان را بر مسائل سیاسی تقویت نموده است.

به گفته مرحوم مغینه در شرح نهج البلاغه خود،مسلمانان روی گنج‌های بزرگی نشسته‌اند گنج‌هایی که غربی‌ها فاقد آنند؛ولی دارای علوم و دانش‌هایی هستند که سبب برتری آنها در مسائل سیاسی و اقتصادی شده است.ما مالک گنج و ثروتیم و آنها مالک علم و خبرویت و به همین دلیل آنها حتی بر گنج‌ها و ثروت‌های ما حکومت می‌کنند آنها به زبان عمل می‌گویند: «رَبِّ زِدْنِی عِلْماً» و ما به زبان کسالت عکس آن را می‌گوییم. ⁽²⁾

بحمدالله در این اواخر بسیاری از مسلمانان بیدار شده و بازگشت به هویت اصلی خود را آغاز کرده‌اند.دانشمندان ماهری در میان آنها پیدا شده که اگر به نهضت علمی خود شتاب دهند امید می‌رود خود را در تمام جهات از حاکمیت غربِ ظالم و ستمگر آزاد سازند.

روشن است که علم در کلام امام علیه السلام همه علوم مفید را شامل می‌شود؛اعم از علوم الهی و معنوی و علوم مفید مادی،هرچند بیشتر سخن از علوم الهی است.

آن‌گاه امام علیه السلام در ششمین و آخرین برتری علم و دانش بر مال و ثروت چنین می‌فرماید:«ای کمیل! ثروت‌اندوزان هلاک شده‌اند در حالی که ظاهراً در صف زندگانند؛ولی دانشمندان تا جهان برقرار است زنده‌اند خود آنها گرچه از میان مردم بیرون رفته‌اند؛ولی چهره و آثارشان در دل‌ها ثبت است»؛ (یَا کُمَیْلُ:هَلَکَ خُزَّانُ الْأَمْوَالِ وَ هُمْ أَحْیَاءٌ،وَ الْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِیَ الدَّهْرُ:أَعْیَانُهُمْ مَفْقُودَةٌ،وَ أَمْثَالُهُمْ فِی الْقُلُوبِ مَوْجُودَةٌ) .

می‌دانیم فرق موجود زنده و مرده در تأثیرگذاری آن است،بنابراین ثروت‌اندوزانی که نه خود از اموالشان استفاده می‌کنند و نه دیگران بهره‌مند می‌شوند در حکم مردگانند،زیرا هیچ اثری از آنها دیده نمی‌شود؛ولی دانشمندانی که سال‌ها و قرن‌ها چشم از جهان فرو بسته و شاگردان و کتاب‌ها و آثارشان در همه جا به چشم می‌خورد در واقع زنده‌اند.مگر یک عالم زنده چه می‌کند؟ شاگرد پرورش می‌دهد،مردم را هدایت و از آیین حق دفاع می‌کند.

هرگاه پس از وفات آثار علمی آنها همین کارها را انجام دهد گویی آنها زنده‌اند.

آری،دانشمندانی که وفات کرده با بدن‌های مادی در میان ما نیستند؛اما به قلب هر کس مراجعه کنید وجود آنها را با آثارشان حاضر می‌بینید.درست مانند حیاتشان پیام می‌دهند و تربیت می‌کنند.

قرآن مجید نیز درباره افراد فاقد هر گونه اثر به«مردگان»تعبیر کرده

و می‌فرماید: «إِنَّکَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتی وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ» ؛مسلّماً تو نمی‌توانی صدای خود را به گوش مردگان برسانی،و نه سخنت را به گوش کران هنگامی که روی برگردانند و دور شوند». ⁽¹⁾

امیرمؤمنان علی علیه السلام از کسانی که امر به معروف و نهی از منکر را با قلب و زبان و دست ترک می‌کنند به«میت الاحیاء»(مرده زندگان) تعبیر کرده و می‌فرماید:

«وَ مِنْهُمْ تَارِکٌ لِإِنْکَارِ الْمُنْکَرِ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ یَدِهِ فَذَلِکَ مَیِّتُ الْأَحْیَاء» . ⁽²⁾

در خطبه 87 نیز همین تعبیر (میت الاحیاء) درباره کسانی که نصیحت نمی‌پذیرند و گوش به اندرزهای اولیاء الله نمی‌دهند،آمده است.

از سویی دیگر در حدیثی از همان حضرت که در غرر الحکم آمده می‌خوانیم:

«العالِمُ حَیٌّ وَ إنْ کانَ مَیِّتاً،الْجاهِلُ مَیِّتٌ وَ إنْ کانَ حَیّاً ؛عالم زنده است،هر چند از دنیا رفته باشد و جاهل مرده،هرچند در زمره زندگان باشد». ⁽³⁾

نیز از همان حضرت در همان کتاب نقل شده است که فرمود:

«ما ماتَ مَنْ أحْیی عِلْماً ؛کسی که علم و دانشی را زنده کند هرگز نمرده است». ⁽⁴⁾

خلاصه این‌که امام علیه السلام برای اثبات برتری علم و دانش در مقابل مال و ثروت تمام جهات این دو را در نظر گرفته و حق سخن را ادا فرموده است به گونه‌ای که چون انسان آن را مطالعه می‌کند هیچ‌گونه کمبود و کاستی در آن نمی‌بیند.در ضمن روشن می‌شود که در فرهنگ اسلام علم و عالم و دانشمند حرف اول را می‌زنند و سایر مواهب الهی تحت سلطه و سیطره آنهاست.

بخش دوم:

اشاره

هَا إِنَّ هَاهُنَا لَعِلْماً جَمّاً-وَ أَشَارَ بِیَدِهِ إِلَی صَدْرِهِ-لَوْ أَصَبْتُ لَهُ حَمَلَةً! بَلَی أَصَبْتُ لَقِناً غَیْرَ مَأْمُونٍ عَلَیْهِ،مُسْتَعْمِلاً آلَةَ الدِّینِ لِلدُّنْیَا،وَ مُسْتَظْهِراً بِنِعَمِ اللَّهِ عَلَی عِبَادِهِ،وَ بِحُجَجِهِ عَلَی أَوْلِیَائِهِ؛أَوْ مُنْقَاداً لِحَمَلَةِ الْحَقِّ،لَا بَصِیرَةَ لَهُ فِی أَحْنَائِهِ،یَنْقَدِحُ الشَّکُّ فِی قَلْبِهِ لِأَوَّلِ عَارِضٍ مِنْ شُبْهَةٍ.أَلَا لَا ذَا وَ لَا ذَاکَ! أَوْ مَنْهُوماً بِاللَّذَّةِ سَلِسَ الْقِیَادِ لِلشَّهْوَةِ،أَوْ مُغْرَماً بِالْجَمْعِ وَ الِادِّخَارِ،لَیْسَا مِنْ رُعَاةِ الدِّینِ فِی شَیْءٍ،أَقْرَبُ شَیْءٍ شَبَهاً بِهِمَا الْأَنْعَامُ السَّائِمَةُ! کَذَلِکَ یَمُوتُ الْعِلْمُ بِمَوْتِ حَامِلِیهِ.

ترجمه

(امام علیه السلام فرمود:بدان ای کمیل) در اینجا علم فراوانی است-و با دست اشاره به سینه مبارکش کرد-ای کاش افراد لایقی را برای آن می‌یافتم (تا به آنها تعلیم دهم) آری کسی را می‌یابم که زود درک می‌کند ولی (از نظر تقوا) قابل اطمینان و اعتماد نیست و دین را وسیله دنیا قرار می‌دهد و از نعمت خدا بر ضد بندگانش استفاده می‌کند و از دلائل الهی بر ضد اولیائش کمک می‌گیرد.یا کسی که مطیع حاملان حق است اما چون بصیرتی به پیچ و خم‌های علم و شبهات ندارد با نخستین شبهه و ایراد،شک در دل او پیدا می‌شود.آگاه باش (ای کمیل!) نه این به درد می‌خورد و نه آن.یا کسی که اسیر لذت است و در چنگال شهوات گرفتار.

(و به همین دلیل دین و ایمانش را در پای لذات و شهواتش قربانی می‌کند).یا کسی که حریص به جمع مال و اندوختن آن است این دو (این گروه و گروه

پیشین) به هیچ وجه از دین‌داران نیستند و شبیه‌ترین موجودات به چهارپایانی هستند که برای چَرا رها شده‌اند.(آری) این‌گونه علم با مرگ حاملانش می‌میرد.

شرح و تفسیر

حاملان علم چند گروهند

امام علیه السلام در این بخش از کلام نورانی و پربار و حکمت‌آمیزش بعد از ذکر اهمیت علم و علما و برتری علم بر مال و ثروت می‌فرماید:«(بدان ای کمیل) در اینجا علم فراوانی است-و با دست اشاره به سینه مبارکش کرد-»؛ (هَا إِنَّ هَاهُنَا لَعِلْماً جَمّاً-وَ أَشَارَ بِیَدِهِ إِلَی صَدْرِهِ -) .

سپس فرمود:«ای کاش افراد لایقی برای آن می‌یافتم (تا به آنها تعلیم دهم)»؛ (لَوْ أَصَبْتُ لَهُ حَمَلَةً) .

منظور از این علم چه علمی است؟ به نظر می‌رسد علوم مربوط به صفات جمال و جلال خداوند و عرفان ذات مقدسش و اسرار جهان آفرینش و مقامات انبیا و اولیا و حوادث مربوط به آینده باشد که تحمل این علوم را همه کس ندارد بلکه جمعی از پاکان و خاصان و اولیاء الله و اتقیا می‌توانند حامل این علوم باشند و از آن به طور صحیح استفاده کنند.

در حدیثی پرمعنا از امام باقر علیه السلام در تفسیر واژه«صمد»در آیه «اللّهُ الصَّمَدُ» می‌خوانیم که:

«لَوْ وَجَدْتُ لِعِلْمِیَ الَّذِی آتَانِیَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ حَمَلَةً لَنَشَرْتُ التَّوْحِیدَ وَ الْإِسْلَامَ وَ الْإِیمَانَ وَ الدِّینَ وَ الشَّرَائِعَ مِنَ الصَّمَدِ وَ کَیْفَ لِی بِذَلِکَ وَ لَمْ یَجِدْ جَدِّی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ حَمَلَةً لِعِلْمِهِ حَتَّی کَانَ یَتَنَفَّسُ الصُّعَدَاءَ وَ یَقُولُ عَلَی الْمِنْبَرِ:سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی فَإِنَّ بَیْنَ الْجَوَانِحِ مِنِّی عِلْماً جَمّاً هَاهْ هَاهْ أَلَا لَا أَجِدُ مَنْ یَحْمِلُه ؛هر گاه برای علم و دانشی که خدا به من داده حاملانی پیدا می‌کردم توحید،اسلام، ایمان،دین و شرایع را از واژه«الصمد»بیرون می‌آوردم و آن را نشر می‌دادم.

چگونه ممکن است من چنین افرادی را بیابم در حالی که جدم امیرمؤمنان علیه السلام نیافت تا آنجا که آه سوزان و پر درد از دل بر می‌کشید و بر منبر می‌فرمود:

از من سؤال کنید پیش از آنکه از دست شما بروم،چرا که در وجود من علم و دانش فراوانی است.آه آه بدانید افرادی نمی‌یابم که بتوانند آن را حمل و نگهداری کنند». ⁽¹⁾

امام علیه السلام در ادامه این سخن از چهار گروه نام می‌برد که هیچ کدامشان شایسته حمل این علوم الهی و اسرارآمیز نیستند.در مورد گروه اول می‌فرماید:«آری کسی را می‌یابم که زود درک می‌کند ولی (از نظر تقوا) قابل اطمینان و اعتماد نیست و دین را وسیله دنیا قرار می‌دهد و از نعمت خدا بر ضد بندگانش استفاده می‌کند و از دلائل الهی بر ضد اولیائش کمک می‌گیرد»؛ (بَلَی أَصَبْتُ لَقِناً غَیْرَ مَأْمُونٍ عَلَیْهِ،مُسْتَعْمِلاً آلَةَ الدِّینِ لِلدُّنْیَا،وَ مُسْتَظْهِراً بِنِعَمِ اللَّهِ عَلَی عِبَادِهِ،وَ بِحُجَجِهِ عَلَی أَوْلِیَائِهِ) .

«لَقِن»به معنای زیرک و باهوش است.

این گروه همان عالمان بی‌تقوا هستند که از نظر علمی ممکن است مراحلی را طی کرده باشند؛ولی از نظر تعهد و احساس مسئولیت الهی پایشان لنگ است.

اینها همان عالمانی هستند که در دستگاه خلفای جور و سلاطین ظالم توجیه‌گر اعمالشان بوده و دین خود را برای آبادی دنیایشان می‌فروختند و تاریخ افرادی از این قبیل را به خاطر دارد که حتی گاه برای حفظ موقعیتشان فتوا به ریختن خون بی‌گناهان می‌دادند و اینها خطرناک‌ترین دشمنان اسلامند.

در حدیثی از امیرمؤمنان علیه السلام از حضرت مسیح علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:

«الدِّینَارُ دَاءُ الدِّینِ وَ الْعَالِمُ طَبِیبُ الدِّینِ فَإِذَا رَأَیْتُمُ الطَّبِیبَ یَجُرُّ الدَّاءَ إِلَی نَفْسِهِ فَاتَّهِمُوهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ غَیْرُ نَاصِحٍ لِغَیْرِهِ ؛دینار موجب بیماری دین است و عالِم

طبیب دین است.هرگاه دیدید طبیب عوامل بیماری را به سوی خود می‌کشد او را در طبّش متهم سازید و بدانید (کسی که به خودش رحم نمی‌کند) خیرخواه دیگران نیست». ⁽¹⁾

سپس درباره گروه دوم می‌فرماید:«یا کسی که مطیع حاملان حق است؛اما چون بصیرتی به پیچ و خم‌های علم و شبهات ندارد با نخستین شبهه و ایراد، شک در دل او پیدا می‌شود.آگاه باش (ای کمیل!) نه این به درد می‌خورد و نه آن»؛ (أَوْ مُنْقَاداً لِحَمَلَةِ الْحَقِّ،لَا بَصِیرَةَ لَهُ فِی أَحْنَائِهِ،یَنْقَدِحُ الشَّکُّ فِی قَلْبِهِ لِأَوَّلِ عَارِضٍ مِنْ شُبْهَةٍ.أَلَا لَا ذَا وَ لَا ذَاکَ) .

«احْناء»جمع«حِنْو»در اصل به هرچیزی گفته می‌شود که پیچ و خمی داشته باشد سپس به معنای جوانب نیز آمده است (چرا که جوانب و اطراف اشیا غالباً انحنایی دارد).

این گروه از یک نظر نقطه مقابل گروه اول‌اند؛افرادی ضعیف الفکر و نادان و مغرور که در برابر شبهه‌افکنان کاملا آسیب‌پذیر اند،میدان را خالی کرده و گاه به آن‌ها می‌پیوندند.خطر این گروه برای جهان اسلام و جامعه بشری نیز کم نیست.نمونه این گروه جمعیت خوارج بودند؛هنگامی که به توطئه و نیرنگ عمرو عاص قرآن بالای نیزه‌ها رفت فورا میدان را رها کردند و هنگامی که شبهه‌افکنی شعار«لا حُکْمَ إلّا لِلّه»را سر داد در برابر علی علیه السلام قیام کردند که چرا مسئله حکمیت را پذیرفته‌ای و العیاذ بالله نسبت کفر به آن حضرت دادند و امثال آنها در جامعه امروز ما نیز کم نیست.

حضرت درباره گروه سوم می‌فرماید:«یا کسی که اسیر لذت است و در چنگال شهوات گرفتار آمده (و به همین دلیل دین و ایمانش را در پای لذات و شهواتش قربانی می‌کند)»؛ (أَوْ مَنْهُوماً بِاللَّذَّةِ سَلِسَ الْقِیَادِ لِلشَّهْوَةِ) .

«منهوم»به معنای شکم‌پرست و حریص است.

«سَلِسَ الْقِیاد»به کسی گفته می‌شود که به آسانی در برابر چیزی تسلیم می‌شود.

آن‌گاه به چهارمین گروه اشاره کرده می‌فرماید:«یا کسی که حریص به جمع مال و اندوختن آن است این دو (این گروه و گروه قبل) به هیچ وجه از دین‌داران نیستند و شبیه‌ترین موجودات به چهارپایانی هستند که برای چَرا رها شده‌اند»؛ (أَوْ مُغْرَماً بِالْجَمْعِ وَ الِادِّخَارِ،لَیْسَا مِنْ رُعَاةِ الدِّینِ فِی شَیْءٍ،أَقْرَبُ شَیْءٍ شَبَهاً بِهِمَا الْأَنْعَامُ السَّائِمَةُ) .

«مُغْرِم»کسی است که عاشق و دلباخته چیزی باشد.

«سائِمَة»حیوانی است که در چراگاه رها شود.

می‌دانیم چهارپایان جز خور و خواب و شهوت چیزی را درک نمی‌کنند و بیچاره انسان،اشرف مخلوقات،آن‌قدر تنزل کند که همسوی با آن‌ها باشد یا دنبال عیش و نوش و شهوت است و یا مشغول جمع مال و ثروت.

امام علیه السلام در پایان این سخن می‌فرماید:«این‌گونه علم با مرگ حاملانش می‌میرد»؛ (کَذَلِکَ یَمُوتُ الْعِلْمُ بِمَوْتِ حَامِلِیهِ) .

زیرا هیچ یک از این گروه چهارگانه شایسته آن نیستند که حامل علوم الهی باشند.به همین دلیل عالمان واقعی از قرار دادن علوم در اختیارشان خودداری می‌کنند و ناچار علمشان را با خودشان به گور می‌برند و با مرگ آن‌ها علم هم می‌میرد.

بخش سوم:

اشاره

اللَّهُمَّ بَلَی! لَا تَخْلُو الْأَرْضُ مِنْ قَائِمٍ لِلَّهِ بِحُجَّةٍ.إِمَّا ظَاهِراً مَشْهُوراً،وَ إِمَّا خَائِفاً مَغْمُوراً،لِئَلَّا تَبْطُلَ حُجَجُ اللَّهِ وَ بَیِّنَاتُهُ.وَ کَمْ ذَا وَ أَیْنَ أُولَئِکَ؟ أُولَئِکَ وَ اللَّهِ الْأَقَلُّونَ عَدَداً،وَ الْأَعْظَمُونَ عِنْدَ اللَّهِ قَدْراً،یَحْفَظُ اللَّهُ بِهِمْ حُجَجَهُ وَ بَیِّنَاتِهِ،حَتَّی یُودِعُوهَا نُظَرَاءَهُمْ،وَ یَزْرَعُوهَا فِی قُلُوبِ أَشْبَاهِهِمْ.هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلَی حَقِیقَةِ الْبَصِیرَةِ،وَ بَاشَرُوا رُوحَ الْیَقِینِ،وَ اسْتَلَانُوا مَا اسْتَعْوَرَهُ الْمُتْرَفُونَ،وَ أَنِسُوا بِمَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ الْجَاهِلُونَ،وَ صَحِبُوا الدُّنْیَا بِأَبْدَانٍ أَرْوَاحُهَا مُعَلَّقَةٌ بِالْمَحَلِّ الْأَعْلَی،أُولَئِکَ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ، وَ الدُّعَاةُ إِلَی دِینِهِ.آهِ آهِ شَوْقاً إِلَی رُؤْیَتِهِمْ! انْصَرِفْ یَا کُمَیْلُ إِذَا شِئْتَ.

ترجمه

(سپس امام علیه السلام فرمود:درست است که عالمان با عمل اندک‌اند و علم و دانش با مرگ حاملانش می‌میرد) ولی بار خدایا! آری هرگز روی زمین از کسی که به حجت الهی قیام کند خالی نمی‌شود؛خواه ظاهر و آشکار باشد و یا ترسان و پنهان.وجود آنها به این سبب است که دلائل الهی و نشانه‌های روشن او هرگز باطل نگردد و از دست نرود.آنها چند نفرند و کجا هستند؟ به خدا سوگند تعدادشان کم و قدر و مقامشان نزد خدا بسیار والاست.خداوند به واسطه آنها حجت‌ها و دلایلش را حفظ می‌کند تا به افرادی که نظیر آنها هستند بسپارند و بذر آن را در قلوب افرادی شبیه خود بیفشانند.علم و دانش با حقیقتِ بصیرت به آنها روی آورده و روح یقین را لمس کرده‌اند.آنها آنچه را دنیاپرستانِ هوس‌باز

مشکل می‌شمردند آسان یافته‌اند.و به آنچه جاهلان از آن وحشت دارند انس گرفته‌اند.آنها در دنیا با بدن‌هایی زندگی می‌کنند که ارواحشان به عالم بالا تعلق دارد،خلفای الهی در زمین‌اند و دعوت کنندگان به سوی آئینش.آه آه چقدر اشتیاق دیدارشان را دارم.ای کمیل! (همین قدر کافی است) هر زمان که می‌خواهی باز گرد.

شرح و تفسیر

عالمانی که حجت خدا در زمینند

امام علیه السلام در این بخش از کلام خود که در واقع جنبه استثنا از گفتار سابق را دارد می‌فرماید:«(درست است که عالمان با عمل اندک‌اند و علم و دانش با مرگ حاملانش می‌میرد) ولی بار خدایا! آری هرگز روی زمین از کسی که به حجت الهی قیام کند خالی نمی‌شود؛خواه ظاهر و آشکار باشد و یا ترسان و پنهان»؛ (اللَّهُمَّ بَلَی! لَا تَخْلُو الْأَرْضُ مِنْ قَائِمٍ لِلَّهِ بِحُجَّةٍ.إِمَّا ظَاهِراً مَشْهُوراً،وَ إِمَّا خَائِفاً مَغْمُوراً) .

درست همان چیزی که علمای امامیه و شیعیان به آن ایمان دارند که زمین هرگز خالی از حجت نمی‌شود؛خواه آشکار باشد یا پنهان و جالب این‌که ابن ابی‌الحدید تصریح می‌کند که این جمله امام علیه السلام مانند تصریح به عقاید شیعیان است؛ولی اصحاب ما آن را حمل بر«ابدال»می‌کنند که در روایات نبوی به آنها اشاره شده و آنان مردانی هستند که پیوسته در سطح زمین در گردش‌اند؛برخی شناخته می‌شوند و بعضی ناشناخته می‌مانند.

ای کاش ابن ابی‌الحدید دست از تعصبات طائفی خود بر می‌داشت و هنگامی که به سخنی از مولا امیرمؤمنان علی علیه السلام برخورد می‌کرد که صریح یا مانند صریح بر اعتقاد امامیه بود آن را می‌پذیرفت و روایاتی را که درباره ابدال نقل شده نیز

حمل بر امامان معصوم و یاران خاص آنان می‌کرد.(در پایان این گفتار سخنی درباره روایات ابدال خواهیم داشت).

سپس امام علیه السلام به نکته مهمی درباره فواید وجود حجت‌های الهی اعم از غائب و ظاهر پرداخته می‌فرماید:«وجود آنها به این سبب است که دلائل الهی و نشانه‌های روشن او هرگز باطل نگردد و از دست نرود»؛ (لِئَلَّا تَبْطُلَ حُجَجُ اللَّهِ وَ بَیِّنَاتُهُ) .

این سخن در واقع یکی از پاسخ‌ها برای سؤال معروفی است که درباره فلسفه وجود امام غائب علیه السلام می‌شود و آن این‌که امام غائب علیه السلام افزون بر این‌که وجودش سبب آرامش زمین و برکات الهی و تربیت و پرورش دل‌های آماده است،از طریق ولایت تکوینی همچون پرورش گل‌ها و میوه‌ها به وسیله آفتاب پشت ابر، فایده دیگری نیز دارد و آن این است که معارف اسلامی و حجج و بینات الهی و احکام شریعت را دست‌نخورده نگه می‌دارد تا با گذشت زمان گرد و غبار نسیان و بطلان بر آنها ننشیند و آیین حق تحریف نگردد تا زمانی که ظاهر شود و همه را از این آب زلال حیات‌بخش سیراب کند.

حضرت در ادامه این سخن به بیان عدد و صفات آنها می‌پردازد و می‌فرماید:

«آنها چند نفرند و کجا هستند؟ به خدا سوگند تعدادشان اندک و قدر و مقامشان نزد خدا بسیار والاست»؛ (وَ کَمْ ذَا وَ أَیْنَ أُولَئِکَ؟ أُولَئِکَ وَ اللَّهِ الْأَقَلُّونَ عَدَداً وَ الْأَعْظَمُونَ عِنْدَ اللَّهِ قَدْراً) .

قرآن مجید نیز درباره مؤمنان صالح العمل که در درجات والای ایمان قرار دارند می‌گوید: ««وَ قَلِیلٌ ما هُمْ» ؛آنها (که ایمان دارند و عمل صالح و ظلم و ستمی بر یکدگر نمی‌کنند) تعدادشان کم است». ⁽¹⁾

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که امام معصوم در هر زمان یکی بیش نیست

چرا امام علیه السلام در این عبارت و جمله‌هایی که بعد از آن می‌آید از ضمیر جمع استفاده می‌کند و آنها را به صورت یک جمعیت ذکر می‌نماید؟

پاسخ این است که امام علیه السلام وجود آنها را در طول زمان در نظر گرفته است.

درست است امام معصوم در هر زمان یکی است؛ولی هرگاه به مجموعه زمان‌های بعد از امام علیه السلام بنگریم امامان معصوم جمعیتی را تشکیل می‌دهند.

این احتمال نیز هست که منظور از به کار بردن ضمیرِ جمع،امامان معصوم و اصحاب خاص آنان باشد.

آن‌گاه امام علیه السلام به ذکر اوصاف این اقلیت عظیم الشأن و این بندگان والای پروردگار پرداخته و شش صفت برایشان ذکر می‌کند.نخست می‌فرماید:

«خداوند به واسطه آنها حجت‌ها و دلایلش را حفظ می‌کند تا به افرادی که نظیر آنها هستند بسپارند و بذر آن را در قلوب افرادی شبیه خود بیفشانند»؛ (یَحْفَظُ اللَّهُ بِهِمْ حُجَجَهُ وَ بَیِّنَاتِهِ،حَتَّی یُودِعُوهَا نُظَرَاءَهُمْ،وَ یَزْرَعُوهَا فِی قُلُوبِ أَشْبَاهِهِمْ) .

آری اینان گنجینه‌های اسرار الهی و حافظان معارف وحی و نبوت و دلایل حقانیت دین مبین اسلام اند و هر کدام از آنها بخواهد از دنیا چشم بپوشد این علوم و اسرار را به فرد دیگری همچون خود می‌سپارد تا این میراث عظیم حفظ شود و خالی از هر گونه پیرایه و آلودگی به آیندگان برسد.

تعبیر به «یُودِعُوا» اشاره به علوم و اسرار آماده‌ای است که همچون امانتی از صندوقی به صندوق دیگر منتقل می‌شود و تعبیر به «یَزْرَعُوا» اشاره به علومی که باید بذر آن افشانده شود و تدریجاً در دل آنها پرورش یابد تا زمانی که به ثمر نشیند و این نشان می‌دهد که علوم آنها در واقع دو گونه است.

این موضوع را در مورد علی علیه السلام در کتب حدیث غالباً خوانده‌ایم که علی علیه السلام می‌فرمود:«پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هزار باب علم را به من آموخت که از هر علمی هزار باب دیگر گشوده می‌شود» ⁽¹⁾این علوم در واقع همانند بذر اند که افشانده

می‌شوند و از یک دانه هزار دانه می‌روید؛ولی بخشی از علوم نیز بوده است که بدون کم و کاست از پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام منتقل شده است.

در دومین وصف می‌فرماید:«علم و دانش با حقیقتِ بصیرت به آنها روی آورده است»؛ (هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلَی حَقِیقَةِ الْبَصِیرَةِ) .

البته بصیرت و بینش مراتب و مراحلی دارد؛ولی این گروه از اولیاء الله به حد والای آن رسیدند.

تعبیر به «هجم» ممکن است اشاره به این باشد که علوم آنها اکتسابی نیست بلکه الهامی است از سوی پروردگار که از آنها به هجوم تعبیر شده است.مرحوم علامه مجلسی در تفسیر این جمله می‌نویسد:تعبیر به هجوم در اینجا اشاره به این است که خداوند«علم لدنّی»را نسبت به حقائق اشیا دفعتاً به آنها تعلیم داده و حجاب‌ها و پرده‌ها را کنار زده و حقایق را بر آنها مکشوف ساخته است. ⁽¹⁾

در سومین وصف می‌فرماید:«آنها روح یقین را لمس کرده‌اند»؛ (وَ بَاشَرُوا رُوحَ الْیَقِینِ) .

می‌دانیم یقین مراتبی دارد:علم الیقین،عین الیقین و حق الیقین.علم الیقین آن است که انسان از دلائل مختلف به چیزی ایمان آورد؛مانند کسی که با مشاهده دود از فاصله دور،به وجود آتش ایمان پیدا کند.عین الیقین در جایی است که انسان به مرحله شهود برسد و با چشم خود مثلا آتش را از نزدیک مشاهده کند.

حق الیقین مرتبه فراتر از آن و به این معناست که مثلاً انسان،آتش را با دست خود لمس کند و یا موجودی همچون آهن که وارد آتش می‌شود و صفات آن را به خود می‌گیرد و به صورت بخشی از آن در می‌آید که این بالاترین مرحله یقین است.اولیای الهی که امیرمؤمنان علی علیه السلام در این گفتار نورانی‌اش می‌فرماید:«آنها روح الیقین را لمس کرده‌اند»دارای همین مرحله از یقین هستند.

حضرت در چهارمین وصف می‌فرماید:«آنان آنچه را دنیاپرستانِ هوس‌باز مشکل می‌شمردند آسان یافته‌اند»؛ (وَ اسْتَلَانُوا مَا اسْتَعْوَرَهُ الْمُتْرَفُونَ) .

«اسْتَلانُوا» (از ریشه«لین») به معنای نرمی و «اسْتَوْعَرَ» (از ریشه«وَعْر») به معنای سختی و «مترفون» (از ریشه«تَرَف») به معنای در ناز ونعمت زیستن است.

دنیاپرستان،پرهیز از زر و زیور دنیا و ساده زیستن و دل از لذات نامشروع کندن را کار مشکلی می‌پندارند؛ولی این گروه از اولیاء الله به آسانی از همه اینها می‌گذرند و به زندگی ساده زاهدانه پاک از هر گونه آلودگی قناعت می‌کنند.

امام علیه السلام در وصف پنجم می‌فرماید:«آنها به آنچه جاهلان از آن وحشت دارند انس گرفته‌اند»؛ (وَ أَنِسُوا بِمَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ الْجَاهِلُونَ) .

جاهلان پیوسته از این وحشت دارند که اموالشان به خطر بیفتد،جاه و مقامشان از میان برود و آینده زندگی مادی آنها دگرگون شود،از این در هراس‌اند که اگر از حرام الهی چشم بپوشند،به حلال نرسند و از این می‌ترسند که اگر از حق طرفداری کنند گروهی از دوستان خود را از دست خواهند داد؛ولی این گروه از اولیاء الله نه تنها از این امور بیمناک نیستند بلکه به آن انس گرفته‌اند.

در خطبه 128 نیز در کلام امام علیه السلام خواندیم که به«ابوذر»-آن مرد مبارزِ مجاهد فی سبیل الله که به سبب حمایت‌هایش از حق تبیعد شد و در تبعیدگاه مظلومانه و در نهایت عسرت جان سپرد-به هنگامی که در زمان عثمان می‌خواستند او را به تبعیدگاه بفرستند خطاب کرد و فرمود:

«یا أباذَرَ...لا یُؤْنِسَنَّکَ إلّا الْحَقُّ،وَ لا یُوحِشَنَّکَ إلَّا الْباطِلُ ؛ای اباذر...مبادا با چیزی جز حق مأنوس شوی و مبادا چیزی جز باطل تو را به وحشت بیفکند».

آن‌گاه حضرت در ششمین و آخرین وصف می‌فرماید:«آنها در دنیا با بدن‌هایی زندگی می‌کنند که ارواحشان به عالم بالا تعلق دارد!»؛ (وَ صَحِبُوا الدُّنْیَا بِأَبْدَانٍ أَرْوَاحُهَا مُعَلَّقَةٌ بِالْمَحَلِّ الْأَعْلَی).

اشاره به این‌که گرچه آن‌ها از نظر جسمی در این دنیا و در میان انسان‌های دیگر هستند؛ولی روحشان همنشین با ارواح اولیا و انبیای پیشین و فرشتگان مقرب است.به همین دلیل دنیا در نظرشان بی‌ارزش و بالاترین ارزش برای آنها جلب رضای پروردگارشان است.اگر آنها اسیر زر و زیور دنیا و مال و ثروت و خور و خواب و شهوت نمی‌شوند به همین دلیل است که ظاهرا در این دنیا هستند؛ولی در باطن در جهان روحانیان زندگی می‌کنند.

سرانجام امام علیه السلام بعد از ذکر این اوصاف که حتی ذکر آنها روح‌پرور و نشاط‌آور است،می‌فرماید:«آنان خلفای الهی در زمین اند و دعوت کنندگان به سوی آئینش.آه آه چقدر اشتیاق دیدارشان را دارم»؛ (أُولَئِکَ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ، وَ الدُّعَاةُ إِلَی دِینِهِ.آهِ آهِ شَوْقاً إِلَی رُؤْیَتِهِمْ!) .

آری آنان نمایندگان خدا بر روی زمین و مصداق اتم آیه شریفه «إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً» 1 و پرتوی از آیه شریفه «وَ داعِیاً إِلَی اللّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِراجاً مُنِیراً» 2 محسوب می‌شوند و به همین دلیل امام علیه السلام که خود مصداق اعلای این اولیای الهی است مشتاق دیدارشان است.

هنگامی که سخن به اینجا رسید و امام علیه السلام پیمانه وجود«کمیل»را از این کلمات نورانی و مفاهیم روحانی و عرفانی پر کرد به«کمیل»دستور بازگشت داد و فرمود:«ای کمیل! (همین قدر کافی است) هر زمان که بخواهی باز گرد»؛ (انْصَرِفْ یَا کُمَیْلُ إِذَا شِئْتَ) .

این تعبیر نشان می‌دهد که امام علیه السلام همراه«کمیل»باز نگشت و همچنان در آن بیابان خاموش و خالی مدتی ماند.شاید می‌خواست با خدای خود مناجات کند یا سخنان بیشتری بگوید که پیمانه وجود«کمیل»با آن همه عظمت،گنجایش آن

را نداشت.تنها خدا می‌داند و آن امام بزرگوار که در آن لحظات بر مولا چه گذشت.

ابن ابی‌الحدید در شرح نهج البلاغه خود در پایان این سخن می‌گوید:این کلام امام علیه السلام که به«کمیل»می‌گوید:«هر زمان که می‌خواهی باز گرد»از لطیف‌ترین کلمات و بهترین آداب است،زیرا آمرانه نمی‌فرماید برگرد،بلکه می‌گوید:هرگاه بخواهی.تا بدین وسیله«کمیل»را از ذلت تحت فرمان بودن به عزت اراده و اختیار برساند. ⁽¹⁾

به راستی مجموعه این کلام امام علیه السلام دست هر خواننده و شنونده‌ای را می‌گیرد و به سوی عالمی مملو از معنویت و نور می‌برد.صفات اولیای خدا و پیشگامانِ راه تقرب به پروردگار را در عباراتی کوتاه و بسیار پرمعنا شرح می‌دهد و چیزی را در این زمینه فروگذار نمی‌کند تا کسانی که آماده پیمودن راهند،در این مسیر قدم بگذارند و با هدایت‌های الهی که بر زبان این بنده خاص پروردگار جاری شده به سوی مقصد یعنی قرب الی الله پیش روند.

جاذبه این سخن به قدری زیاد است که در کلمات علمای شیعه و اهل سنت، محدث و مورخ و مفسر بازتاب گسترده‌ای پیدا کرده و در بسیاری از کتاب‌ها با عظمت از آن یاد کرده‌اند.

مرحوم علامه مجلسی در پایان این سخن می‌گوید:سزاوار است که آگاهان، هر روز در این کلام با نظر موشکافانه بنگرند (و از فواید آن بهره گیرند). ⁽²⁾

نکته‌ها:

1-نظر امام علیه السلام در این کلمات به کیست؟

همان گونه که قبلاً اشاره کردیم،اوصافی را که امام علیه السلام در ذیل این کلام نورانی

بیان کرده ناظر به امامان معصوم علیهم السلام است که وقتی در طول زمان آنها را در نظر بگیریم مجموعه‌ای تشکیل می‌دهند که با تعبیرات امام علیه السلام که به صیغه جمع از آنها یاد کرده کاملاً سازگار است.آنها که زمین از وجودشان خالی نیست،و گاه ظاهر و مشهور و زمانی خائف و مغمورند،آنان که اصالت معارف اسلامی و حجت‌های الهی و نشانه‌های روشن او را حفظ می‌کنند و نسل به نسل به آیندگان منتقل می‌سازند.آری آنها هستند که علم را به حقیقت بصیرت دریافته و به حق الیقین رسیده‌اند،دنیا در نظرشان کوچک و روحشان به عالم اعلا مرتبط است و خلفای الهی در زمین و داعیان به دین او هستند و عظمت مقامشان در حدی است که امام علیه السلام اشتیاق دیدارشان را دارد.

این احتمال نیز هست که منظور امامان معصوم و اصحاب سر و خواص نزدیک آنها باشند؛کسانی مانند:«سلمان»،«مقداد»،«ابوذر»،«مالک»،«عمار» و«جابر»که وجودشان در کنار امام معصوم و از پرتو آن روشن و نورافشان شده و آنان نیز به سهم خود گروه‌هایی را به دین خدا فرا می‌خواندند و نمایندگان خدا در زمین بودند و«کمیل»خود،یکی از ایشان بود که شایسته شنیدن این کلمات و مخاطب به این خطاب نورانی شد و توانست آن را در دل تاریخ جاودانه سازد تا امروز در اختیار ما قرار گیرد.

2-ابدال کیانند؟

چنان‌که قبلاً اشاره شد ابن ابی‌الحدید در شرح این کلام نورانی تصریح می‌کند که این کلام کاملاً بر عقیده شیعه امامیه منطبق است که آن را اشاره به امامان معصوم می‌دانند.سپس می‌افزاید:اما اصحاب ما آن را به ابدال تفسیر می‌کنند که در روایات نبوی به آن اشاره شده است.

به همین مناسبت لازم می‌دانیم درباره عقیده ابدال که در کتب روایی اهل

سنت و همچنین بعضی کتب شیعه آمده توضیحی داشته باشیم.

اساس اعتقاد اهل سنت درباره ابدال بعضی از احادیث است که به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نسبت داده‌اند از جمله احمد حنبل در مسند خود از آن حضرت نقل می‌کند که فرمود:

«الأبْدالُ فی هذِهِ الْاُمَّةِ ثَلاثُونَ مِثلُ إبْراهیمِ خَلیلِ الرَّحْمانِ عَزَّ وَ جَلَّ کُلُّ ما ماتَ رَجُلٌ أبْدَلَ اللّهُ تَعالی مَکانَهُ رِجالاً ؛ابدال در امت من سی نفرند که هر کدام همچون ابراهیم خلیل‌اند و هر زمان یکی از آنها از دنیا برود خدا فرد دیگری را بدل او قرار می‌دهد.(از اینجا وجه نام‌گذاری ابدال به این نام روشن می‌شود)». ⁽¹⁾

در مجمع الزوائد در حدیث دیگری از آن حضرت نقل می‌کند آنها چهل نفرند که خدا به برکت آنها برکات زمین و آسمان را نصیب انسان‌ها می‌کند. ⁽²⁾

سپس می‌بینیم این روایت به دست«معاویه»می‌افتد و او چنان آن را تحریف می‌کند که هر خواننده‌ای گرفتار وحشت می‌شود.ابن ابی‌الحدید تحت عنوان «احادیث مجعوله که در مذمت علی علیه السلام ساخته‌اند»از معاویه چنین نقل می‌کند که:«واقدی»می‌نویسد:هنگامی که«معاویه»از عراق بعد از صلح با امام حسن علیه السلام به شام بازگشت خطبه‌ای خواند و گفت:ای مردم! رسول اکرم صلی الله علیه و آله به من چنین فرمود:

«إنَّکَ سَتَلِی الْخِلافَةَ مِنْ بَعْدی فَاخْتَرِ الْأرْضَ الْمُقَدَّسَةَ فَإنَّ فیهَا الْأبْدالُ وَقَدِ اخْتَرْتُکُمْ فَالْعَنُوا أبا تُرابٍ ؛به زودی تو خلافت را پس از من عهده‌دار می‌شوی.

سرزمین مقدس (شامات) را انتخاب کن چرا که ابدال در آنجا هستند و من شما را برگزیدم،بنابراین شما ابوتراب (نعوذ بالله علی علیه السلام) را لعن کنید». ⁽³⁾

این حدیث به دست صوفیه افتاده و آنها گفته‌اند:دنیا هرگز خالی از ابدال نمی‌شود و آنها چهل نفرند و خالی از اوتاد نمی‌گردد و آنها هفت نفرند و از

قطب ته نمی‌ماند و او یک نفر است.هنگامی که قطب بمیرد یکی از آن هفت نفر به جای او می‌نشینند و یکی از چهل نفر از ابدال در سلک اوتاد قرار می‌گیرند. ⁽¹⁾

ابن ابی‌الحدید پس از نقل این سخن می‌افزاید:اصحاب ما معتقدند که ابدال جماعتی از علما و مؤمنین آگاه به مسائل اسلامی‌اند و اگر اجماع امت حجت است به موجب سخن آنهاست و چون نمی‌توان آنان را شناخت اجماع همه علما معیار قرار داده شده در حالی که اصل،قول همان گروه است. ⁽²⁾

جالب این‌که در کتب اهل سنت آمده است که ابدال هرگز فرزندی از خود نمی‌آورند،هرچند هفتاد همسر انتخاب کنند و لذا بعضی از افراد را که فرزندی نداشتند جز ابدال شمردند ⁽³⁾ولی این ویژگی چه سری دارد بر هیچ کس روشن نیست.

در روایات شیعه امامیه نیز به ابدال اشاره شده است؛از جمله مرحوم علامه مجلسی در جلد 27 بحارالانوار در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام چنین نقل می‌کند که راوی از آن حضرت پرسید:مردم (اشاره به جماعتی از اهل سنت است) چنین گمان می‌کنند که در زمین ابدالی وجود دارد.این ابدال کیستند؟ امام علیه السلام فرمود:راست گفتند.ابدال همان اوصیا (و امامان معصوم) هستند که خداوند عزوجل آنها را بدل انبیا قرار داده است،هنگامی که انبیا را از این جهان برد و خاتم آنها را محمد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله قرار داد.

مرحوم علامه مجلسی بعد از ذکر این حدیث می‌گوید:ظاهر دعایی که جزء دعای«ام داود»است و از امام صادق علیه السلام در نیمه رجب نقل شده که می‌گوید:

«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّد...اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی الْأَوْصِیَاءِ وَالسُّعَدَاءِ وَالشُّهَدَاءِ وَأَئِمَّةِ الْهُدَی اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی الْأَبْدَالِ وَالْأَوْتَاد ...»این است که ابدال غیر از امامان

اهل بیت‌اند (زیرا نخست درود به آل محمد و ائمه هدی فرستاده شده و سپس درود به ابدال و اوتاد).ولی صریح نیست و ممکن است آن را حمل بر تأکید کرد.

سپس می‌افزاید:ممکن است مراد از این دعا اصحاب خاص ائمه باشند و به هر حال ظاهر خبر این است که آنچه را صوفیه اهل سنت افترا بسته‌اند (که آن را اشاره به اقطاب و سران صوفیه می‌دانند) نفی می‌کند. ⁽¹⁾

در حدیثی که در کتاب مستدرک از رسول اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده نیز می‌خوانیم:

«هر کس در روز بیست و پنج بار به همه مردان و زنان مؤمن دعا کند خداوند کینه را از سینه او بیرون می‌برد و او را جزء ابدال محسوب می‌دارد». ⁽²⁾

از مجموع آنچه در بالا ذکر شد استفاده می‌شود که اصل وجود ابدال در کلام رسول اکرم صلی الله علیه و آله و به دنبال آن در بعضی از کلمات ائمه اهل‌بیت علیهم السلام بوده است و اشاره به افراد با ایمان والا مقامی است که خداوند آنها را برای هدایت بندگانش در زمین قرار داده که در رأس همه آنها امام معصوم علیه السلام است.همان‌گونه که در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«إنَّ أبْدالَ أُمَّتی لَنْ یَدْخُلُوا الْجَنَّةَ بِالْأعْمالِ وَإنَّما دَخَلُوها بِرَحْمَةِ اللّهِ وَسِخاوَةِ الْأَنْفُسِ وَسَلامَةِ الصَّدْرِ وَرَحْمَةٍ لِجَمیعِ الْمُسْلِمینَ ؛ابدال امتم (تنها) با اعمالشان وارد بهشت نمی‌شوند،بلکه به رحمت خداوند و سخاوت نفس و سلامت دل و مهربانی و محبت به جمیع مسلمانان وارد بهشت می‌شوند». ⁽³⁾

ولی بعداً هر گروهی این واژه را به نفع خود و بر طبق امیال و هوس‌های خویش تفسیر کرده؛صوفیان به نفع خود،معاویه نیز به سود خویش آن را بر آنچه مایل بوده‌اند تطبیق داده‌اند.

3-کمیل بن زیاد کیست؟

نام«کمیل»در نزد همه شیعیان مشهور است و همگی او را از خواص و اصحاب سرّ امیرمؤمنان علی علیه السلام می‌دانند و حدیث بالا نیز دلیل روشنی برای همین معناست که امام علیه السلام این کلمات نورانی را در فضایی خالی از اغیار در اختیار او گذارد و دستور داد آن را نگهداری کند (تا به دیگران برساند).این کلام دستور العملی است برای همه پویندگان راه حق و سالکان الی الله و نمونه روشنی است از تعلمیات عالی اسلام.دعای معروف«کمیل»نیز از پربارترین دعاهاست که عاشقان پروردگار پیوسته از آن بهره‌مند می‌شوند.

جالب این‌که بسیاری از بزرگان اهل سنت نیز وی را ستوده و اوصاف برجسته‌ای برای او ذکر کرده‌اند؛ابن کثیر که از متعصبان اهل سنت است درباره او می‌نویسد کمیل از اصحاب امیرمؤمنان،در صفین حاضر شد و مردی شجاع، زاهد و عابد بود که در سن صد سالگی به دست حجاج در سال هشتاد و دو به شهادت رسید. ⁽¹⁾

از تعیین زمان وفات کمیل استفاده می‌شود که وی مدتی از عصر پیامبر صلی الله علیه و آله را نیز درک کرده بود؛ولی بعضی او را به هنگام شهادت هفتاد ساله ذکر کرده‌اند،از این رو او را از تابعین شمرده‌اند نه از صحابه. ⁽²⁾خداوند کمیل را با اولیائش محشور و غریق رحمت خاصش کند.

شرح بیشتری در باره حالات کمیل در ذیل نامه 61 از نامه‌های امیرمؤمنان علیه السلام آوردیم.

گفتار حکیمانه 148- تا سخن نگفته‌ای معلوم نیست کیستی!

اشاره

و قال علیه‌السلام

الْمَرْءُ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسَانِهِ.

امام علیه السلام فرمود:

انسان زیر زبان خود پنهان است

(و تا سخن نگفته باشد عیب و هنرش نهفته باشد). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

تا سخن نگفته‌ای معلوم نیست کیستی!

امام علیه السلام در این کلام بسیار کوتاه و پرمعنا می‌فرماید:«انسان زیر زبان خود پنهان است (و تا سخن نگفته باشد عیب و هنرش نهفته باشد)»؛ (الْمَرْءُ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسَانِهِ) .

منظور از«مرء»(انسان) در اینجا شخصیت و ارزش انسان است و منظور از «مخبوء»(نهفته بودن) در زیر زبان این است که هنگامی که سخن بگوید شخصیت او آشکار می‌شود،چرا که سخن ترجمان عقل و دریچه‌ای به سوی روح آدمی است.هرچه در روح اوست از خوب و بد،والا و پست،بر زبان و کلماتش ظاهر می‌شود.گاه انسان به افرادی برخورد می‌کند که از نظر ظاهر بسیار آراسته و پرابهت‌اند؛اما همین که زبان به سخن می‌گشاید می‌بیند که چقدر تو خالی است.و بر عکس به افرادی برخورد می‌کند که ابداً ظاهری ندارند؛اما هنگامی که زبان به سخن می‌گشاید،انسان احساس می‌کند شخص دانشمند و حکیمی است.

مرحوم علامه مجلسی این کلام را از مصباح الشریعة با اضافه‌ای از امام صادق از امیرمؤمنان علی علیهما السلام نقل کرده است و آن این‌که امام علیه السلام به دنبال این جمله می‌فرماید:

«فَزِنْ کَلَامَکَ وَ اعْرِضْهُ عَلَی الْعَقْلِ وَ الْمَعْرِفَةِ فَإِنْ کَانَ لِلَّهِ وَ فِی اللَّهِ فَتَکَلَّمْ بِهِ وَ إِنْ کَانَ غَیْرَ ذَلِکَ فَالسُّکُوتُ خَیْرٌ مِنْه ؛حال که چنین است کلام خود را بسنج

و بر عقل و معرفت عرضه دار هرگاه رضای خدا در آن است آن را بر زبان جاری کن و اگر غیر از آن است سکوت از چنین سخن گفتنی بهتر است». ⁽¹⁾

درباره اهمیت این جمله کوتاه و تاثیر آن در شناخت انسان‌ها دانشمندان اسلام سخن‌های برجسته‌ای گفته‌اند از جمله ابن ابی‌الحدید در ذیل همین کلام حکمت‌آمیز می‌گوید:مفهوم این کلام در عبارات مختلفی آمده؛اما تعبیری که در اینجا آمده است از نظر کوتاه بودن و پرمعنا بودن نظیر و مانند ندارد. ⁽²⁾

مرحوم مغنیه در شرح نهج‌البلاغه خود می‌گوید:ادیب و فقیه و فیلسوف تنها با سخنانشان شناخته می‌شوند و همچنین وکلا و اخترشناسان،ولی طبیب و مهندس و مانند آنها هم با سخنانشان شناخته می‌شوند و هم با کارهایشان و به هر حال هر انسانی که سخنان تازه مفیدی در اختیار برادر هم نوعش بگذارد عاقل و عالم و ادیب و فقیه و فیلسوف است؛اما سخنوران فصیحی که اثر با ارزشی از خود به یادگار نگذاردند سوفسطائیانی بیش نیستند،هرچند هزاران جلد نثر و نظم نوشته باشند. ⁽³⁾

تأثیر این سخن امام علیه السلام به قدری در شعرا و ادیبان زیاد بوده که در اشعار آنها نمایان است.

سعدی می‌گوید:

تا مرد سخن نگفته باشد عیب و هنرش نهفته باشد

نیز می‌گوید:

زبان در دهان ای خردمند چیست کلید در گنج صاحب هنر

چو در بسته باشد چه داند کسی که گوهر فروش است یا پیله‌ور

شاعر دیگری می‌گوید:

آدمی مخفی است در زیر زبان این زبان پرده است بر درگاه جان

شاعر دیگری می‌گوید:

مرد،ار خزف و طلای کان است در زیر زبان خود نهان است

گفتار حکیمانه 149- به حدّ خود قانع باش!

اشاره

و قال علیه‌السلام

هَلَکَ امْرُؤٌ لَمْ یَعْرِفْ قَدْرَهُ.

امام علیه السلام فرمود:

آن کس که قدر خود را نشناسد هلاک می شود. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

به حدّ خود قانع باش!

امام علیه السلام در این کلام نورانی کوتاه و پرمعنایش به افرادی که از حدّ خود تجاوز می‌کنند هشدار می دهد می فرماید:«آن کسی که قدر خود را نشناسد هلاک می‌شود»؛ (هَلَکَ امْرُؤٌ لَمْ یَعْرِفْ قَدْرَهُ) .

می‌دانیم یکی از عمیق ترین غرایز انسان،دوست داشتن خویشتن است و بسیار می‌شود که بر اثر آن انسان قدر و منزلت خود را گم می‌کند جنبه‌های مثبت خویش را بسیار بیش از آنچه هست می‌پندارد و حتی گاهی جنبه‌های منفی خود را مثبت می‌انگارد.به همین دلیل بر جای خود تکیه نمی‌کند،بلکه خود را در جایی قرار می‌دهد که شایسته آن نیست و در آنجا گاه سخنانی می‌گوید که دین و دنیای او را بر باد می‌دهد،آبروی او را می‌ریزد،سرچشمه مفاسدی در جامعه می‌شود که نتیجه همه آنها هلاکت معنوی و مادّی است.

مثلاً کسی چند صباحی آموزش علوم دین را دیده و هنوز به مقام اجتهاد نرسیده خود را مجتهدی اعلم بداند و به استنباط احکام بنشیند و احکامی را آمیخته با اشتباهات فراوان برای این و آن بازگو کند و عبادات و معاملات آنها را ضایع سازد،چنین شخصی که قدر خود را نشناخته به یقین مسئولیت سنگینی را در قیامت خواهد داشت.

یا شخصی چند کتاب طبی را مطالعه کرده،ناگهان براثر خودبزرگ‌بینی

خویش را طبیبی حاذق و لایق بپندارد و دستورات طبی صادر کند که باعث خطر جانی برای گروهی شود،او به یقین دنیا و آخرت خود را تباه ساخته است.

شاهد این تفسیر،جمله معروفی است که در افواه دانشمندان شهرت یافته

«رَحِمَ اللّهُ مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ وَ لَمْ یَتَجاوَزْ حَدَّهُ ؛خدا رحمت کند کسی را که قدر و منزلت خویش را بشناسد و از حدّ خود تجاوز نکند».

شاهد دیگر بر این تفسیر همان چیزی است که در خطبة 16 نهج البلاغه گذشت:

«هَلَکَ مَنِ ادَّعَی،وَخابَ مَنِ افْتَری،مَنْ أَبْدَی صَفْحَتَهُ لِلْحَقِّ هَلَکَ وَکَفَی بِالْمَرْءِ جَهْلاً أَلَّا یَعْرِفَ قَدْرَهُ ؛آن کس که به ناحق ادعایی کند هلاک می شود و آن کس که با دروغ و افترا مقامی را طلب کند محروم می گردد و به جایی نمی رسد و آن کس که (با ادّعاهای باطل) به مبارزه با حق برخیزد و در برابر آن قد علم کند هلاک خواهد شد و در نادانی انسان همین بس که قدر خویش را نشناسد».

ولی همان گونه که در ذیل خطبه 103 گذشت ⁽¹⁾این جمله تفسیر دیگری نیز می تواند داشته باشد که انسان به موهبت الهی قدر و مقام والایی دارد و جِرم صغیری است که عالم کبیر در آن خلاصه شده است حتی می‌تواند از فرشتگان آسمان بالاتر رود.آری چنین است مقام آدمیت،بنابراین اگر مقام خود را درست نشناسد و شخصیت خویش را با درهم و دینار و مقامی معاوضه کند و در هوا و هوس‌ها و شهوات غوطه ور شود و از رسیدن به مقام قرب الهی باز ماند خود را هلاک کرده است،چرا که قدر خود را نشناخته است.

با توجه به آنچه گذشت و تبادر عمومی دانشمندان از این حدیث معنای اوّل مناسب‌تر به نظر می‌رسد،هرچند در بعضی از روایات نیز تعبیراتی است که معنای دوم را تداعی می‌کند؛مانند آنچه در کلام دیگری از امام امیرمؤمنان علیه السلام آمده است که می فرماید:

«مَنْ حَصَّنَ شَهْوَتَهُ فَقَدْ صَانَ قَدْرَه» ⁽²⁾هرچند جمع میان

دو معنا نیز ممکن است که از یک سو نگاه به معنای اول کند و از سویی دیگر نگاه به معنای دوم.

گفتار حکیمانه 150- یک اندرز جامع!

اشاره

و قال علیه‌السلام

بخش اوّل:

اشاره

لِرَجُلٍ سَأَلَهُ أَنْ یَعِظَهُ:

لَا تَکُنْ مِمَّنْ یرْجُو الْآخِرَةَ بِغَیرِ الْعَمَلِ،وَ یُرَجِّی التَّوْبَةَ بِطُولِ الْأَمَلِ،یَقُولُ فِی الدُّنْیا بِقَوْلِ الزَّاهِدِینَ،وَ یعْمَلُ فِیهَا بِعَمَلِ الرَّاغِبِینَ،إِنْ أُعْطِیَ مِنْهَا لَمْ یشْبَعْ،وَ إِنْ مُنِعَ مِنْهَا لَمْ یقْنَعْ؛یَعْجِزُ عَنْ شُکْرِ مَا أُوتِیَ،وَ یَبْتَغِی الزِّیادَةَ فِیمَا بَقِیَ،ینْهَی وَ لَا یَنْتَهِی،وَ یَأْمُرُ بِمَا لَا یَأْتِی؛یُحِبُّ الصَّالِحِینَ وَ لَا یعْمَلُ عَمَلَهُمْ،وَ یُبْغِضُ الْمُذْنِبِینَ وَ هُوَ أَحَدُهُمْ،یَکْرَهُ الْمَوْتَ لِکَثْرَةِ ذُنُوبِهِ،وَ یُقِیمُ عَلَی مَا یَکْرَهُ الْمَوْتَ مِنْ أَجْلِهِ،إِنْ سَقِمَ ظَلَّ نَادِماً،وَ إِنْ صَحَّ أَمِنَ لَاهِیاً؛یُعْجَبُ بِنَفْسِهِ إِذَا عُوفِیَ،وَ یقْنَطُ إِذَا ابْتُلِیَ؛إِنْ أَصَابَهُ بَلَاءٌ دَعَا مُضْطَرّاً،وَ إِنْ نَالَهُ رَخَاءٌ أَعْرَضَ مُغْتَرّاً؛تَغْلِبُهُ نَفْسُهُ عَلَی مَا یَظُنُّ،وَ لَا یَغْلِبُهَا عَلَی مَا یَسْتَیْقِنُ، یَخَافُ عَلَی غَیرِهِ بِأَدْنَی مِنْ ذَنْبِهِ،وَ یَرْجُو لِنَفْسِهِ بِأَکْثَرَ مِنْ عَمَلِهِ.

امام علیه السلام در جواب شخصی که موعظه و اندرزی از او خواست می‌فرماید:

از کسانی نباش که بدون عمل امید سعادت اخروی دارد و توبه را با آرزوهای

دور و دراز به تأخیر می‌اندازد،درباره دنیا همچون زاهدان سخن می‌گوید؛ولی در آن همچون دنیاپرستان عمل می‌کند.اگر چیزی از دنیا به وی برسد سیر نمی‌شود و اگر نرسد هرگز قانع نخواهد بود.از شکر آنچه به او داده شده عاجز است؛ولی باز هم فزونی می‌طلبد.دیگران را از کار بد باز می‌دارد ولی خود نهی نمی‌پذیرد و دیگران را به کار خوب وا می‌دارد؛ولی خودش به آن عمل نمی‌کند.صالحان را دوست دارد ولی عمل آنها را انجام نمی‌دهد و گنهکاران را دشمن می‌شمارد ولی یکی از آنهاست.از مرگ به سبب زیادی گناهان متنفر است؛اما به اعمالی ادامه می‌دهد که مرگ را به سبب آن ناخوش می‌دارد.هرگاه بیمار می‌شود (از اعمال بد خود) پشیمان می‌گردد و هرگاه تندرست شود احساس امنیت می‌کند و به لهو و لعب می‌پردازد.به هنگام سلامت خودخواه و مغرور می‌شود و به هنگام گرفتاری ناامید می‌گردد.اگر بلایی به وی برسد همچون بیچارگان دست به دعا بر می‌دارد و اگر وسعت و آرامشی به او دست دهد با غرور از خدا روی‌گردان می‌شود.نفس او وی را در امور دنیا به آنچه گمان دارد وادار می‌کند ولی در امور آخرت به آنچه یقین دارد بی‌اعتناست.نسبت به دیگران به کمتر از گناه خود می‌ترسد و نسبت به خویشتن بیش از آنچه عمل کرده انتظار دارد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

یک اندرز جامع!

این کلام حکمت‌آمیز که نصایح بسیار گرانقدر و مواعظ گرانبهایی در آن هست دستور العملی است برای تمام زندگی بشر که در سایه آن می‌تواند سعادت دنیا و آخرت را برای خود به دست آورد.مرحوم سید رضی بعد از ذکر این کلام شریف-چنان‌که خواهد آمد-تصریح می‌کند که اگر در مجموعه کتاب نهج‌البلاغه جز این کلام شریف نبود برای وعظ و اندرز و موعظه نجات‌بخش کافی بود و چه بسیار از افرادی که از جای جای این کلام شریف برای اثبات مقاصد خود بهره گرفتند و سخنان خود را به وسیله آن آراسته‌اند.

جالب توجه این‌که محدث مشهور اهل سنت متقی هندی در کنز العمّال مقدّمه‌ای برای این حدیث شریف ذکر کرده است،وی از«زیاد بن اعرابی»نقل می‌کند که بعد از خاموش شدن آتش فتنه خوارج نهروان امام علیه السلام بر منبر کوفه قرار گرفت و حمد الهی به جای آورد و در این هنگام گریه به او مهلت نداد به اندازه‌ای که اشک‌ها بر صورت و محاسن شریفش جاری شد و هنگامی که محاسن شریف خود را تکان داد قطره‌هایی از آن بر بعضی از حاضران افتاد و ما می‌گفتیم:

هر کسی که قطره‌ای بر او افتاده است خداوند آتش دوزخ را بر او حرام خواهد کرد.سپس شروع به خطبه کرد و فرمود:

«أیُّهَاالنّاسُ لاتَکُونُوا مِمَّنْ یَرْجُواالْآخِرَةَ» . ⁽¹⁾

امام علیه السلام در این بیان پربار در جواب شخصی که موعظه و اندرزی از او خواست به سی مورد از رذائل اخلاقی اشاره کرده و با بیان شیوا و قریب به استدلال از آن نهی می‌کند. (قَالَ علیه السلام:لِرَجُلٍ سَأَلَهُ أَنْ یعِظَهُ) .

می‌فرماید:

1.«از کسانی نباش که بدون عمل امید سعادت اخروی دارد»؛ (لَا تَکُنْ مِمَّنْ یرْجُو الْآخِرَةَ بِغَیرِ الْعَمَلِ) . ⁽¹⁾

به گفته مرحوم مغنیه در فی ظلال انسان برای رسیدن به متاع حقیر دنیا بدون تلاش و سعی و کوشش هرگز به مقصود نمی‌رسد،پس چگونه برای رسیدن به نعمت‌های پرارزش الهی در آخرت که نه چشمی همانند آن را دیده و نه گوشی وصف آن را شنیده و نه بر قلب انسانی خطور کرده می‌تواند بدون سعی و کوشش برسد. ⁽²⁾

قرآن مجید در آیاتی چند بر این معنا تأکید فرموده؛در یک جا می‌فرماید:

«وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاّ ما سَعی* وَ أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُری» ؛واین‌که برای انسان چیزی جز (حاصل) سعی وکوشش او نیست،واین‌که تلاش او به زودی دیده می‌شود». ⁽³⁾

در جای دیگر می‌فرماید: «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَ الضَّرّاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتّی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتی نَصْرُ اللّهِ» ؛آیا گمان کردید داخل بهشت می‌شوید،بی‌آنکه حوادثی همچون حوادث گذشتگان به شما برسد؟! همانان که سختی‌ها و زیان‌ها به آنها رسید، و آن چنان بی‌قرار شدند که پیامبر و افرادی که با او ایمان آورده بودند گفتند:پس یاری خدا کی خواهد آمد؟!». ⁽⁴⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله در حدیثی می‌فرماید:

«ایُّها الناسُ انِّهُ لَیْسَ بَیْنَ اللَّهِ وَبَیْنَ أَحَدٍ شَیْءٌ یُعْطِیهِ بِهِ خَیْراً أَوْ یَصْرِفُ بِهِ عَنْهُ شَرّاً إِلَّا الْعَمَلُ الصالِحُ لَایَدَّعِی مُدَّعٍ وَلَا یَتَمَنَّ مُتَمَنٍّ أنَّهُ یَرْجوُا إِلَّا بعَمَلٍ وَرَحْمَةٍ وَلَوْ عَصَیْتُ هَوَیْتُ اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ ثَلاثا ؛ای مردم! میان خدا و بین هیچ کس چیزی نیست که به وسیله آن خیری به کسی برساند یا شرّی را از او دفع کند مگر عمل صالح (تنها وسیله جلب خیرات و دفع آفات همین است،بنابراین) هیچ کس ادعا نکند و آرزو نداشته باشد که اهل نجات است مگر به عمل (صالح) و رحمت الهی.من هم اگر عصیان پروردگار کنم سقوط خواهم کرد.سپس رسول اکرم صلی الله علیه و آله سه بار این جمله را تکرار کرد:

خداوندا آیا من ابلاغ کردم؟». ⁽¹⁾

احادیث در این زمینه بسیار است که وسیله نجات تنها عمل صالح است و این پاسخی است برای آنها که تصور می‌کنند تنها با ذکر شهادتین و اظهار اسلام و به جا آوردن نماز و روزه و خواندن بعضی از ادعیه و توسلات و یا حتی تنها با شرکت در یک مجلس عزاداری اهل نجات خواهند شد،هرچند زندگی آنها سراسر آلوده گناه و معصیت باشد.

2.«(از کسانی مباش که) توبه را با آرزوهای دور و دراز به تأخیر می‌اندازد»؛ (وَ یُرَجِّی التَّوْبَةَ بِطُولِ الْأَمَلِ) .

اشاره به این‌که اگر گناه و لغزشی از تو سر زد بلافاصله دست به دامن لطف الهی بزن و با توبه و استغفار به درگاه او باز گرد.مبادا آرزوهای دور و دراز مانع این کار شود که هیچ کس اطمینان ندارد که یک روز دیگر و یا یک لحظه دیگر زنده است و درهای توبه به روی او باز است.به همین دلیل در روایات زیادی از تسویف توبه و تأخیر آن نهی شده است.

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که خطاب به اباذر فرمود:

«إِیَّاکَ

وَ التَّسْوِیفَ بِأَمَلِکَ فَإِنَّکَ بِیَوْمِکَ وَ لَسْتَ بِمَا بَعْدَه ؛از تأخیر توبه به سبب تکیه بر آرزوها برحذر باش،زیرا تو به امروز تعلق داری نه به فردا». ⁽¹⁾

در حدیثی از امام علی بن ابی‌طالب علیه السلام می‌خوانیم:

«إِنْ قَارَفْتَ سَیِّئَةً فَعَجِّلْ مَحْوَهَا بِالتَّوْبَةِ ؛اگر گناهی مرتکب شدی برای محو آن با توبه شتاب کن». ⁽²⁾

در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است:

«مُسَوِّفُ نَفْسِهِ بِالتَّوْبَةِ مِنْ هُجُومِ الْأَجَلِ عَلَی أَعْظَمِ الْخَطَرِ ؛کسی که توبه را عقب می‌اندازد در برابر هجوم مرگ در معرض خطر است». ⁽³⁾

3.«(از کسانی مباش که) درباره دنیا همچون زاهدان سخن می‌گوید ولی در آن همچون دنیاپرستان عمل می‌کند»؛ (یقُولُ فِی الدُّنْیا بِقَوْلِ الزَّاهِدِینَ وَ یعْمَلُ فِیهَا بِعَمَلِ الرَّاغِبِینَ) .

اشاره به این‌که میان قول و فعل تو درباره زرق و برق دنیا و زهد و رغبت در آن تناقض نباشد آن‌گونه که ریاکاران و متظاهران به قدس و ورع و خالی از قداست و پاکی سخن می‌گویند.

قرآن مجید می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ* کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ». 4

4.«(از کسانی مباش که) اگر چیزی از دنیا به او برسد سیر نمی‌شود و اگر نرسد هرگز قانع نخواهد بود»؛ (إِنْ أُعْطِیَ مِنْهَا لَمْ یشْبَعْ،وَ إِنْ مُنِعَ مِنْهَا لَمْ یقْنَعْ) .

اشاره به این‌که در زندگی قانع باش.اگر گرفتار محرومیت شدی صابر و اگر مواهب الهی شامل حالت شد شاکر باش.نه مانند دنیاپرستان که هرگز از دنیا سیر نمی‌شوند و هرقدر بیشتر از مواهب دنیا در اختیارشان قرار بگیرد تشنه‌تر

می‌گردد،همان‌گونه که در حدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است:

«مَثَلُ الدُّنْیَا کَمَثَلِ مَاءِ الْبَحْرِ کُلَّمَا شَرِبَ مِنْهُ الْعَطْشَانُ ازْدَادَ عَطَشاً حَتَّی یَقْتُلَه ؛مَثَل دنیا همچون آب شور دریاست که هر قدر تشنه‌ای از آن بیشتر بنوشد بیشتر گرفتار عطش می‌شود تا او را در کام مرگ فرو برد». ⁽¹⁾

5.«(از کسانی مباش که) از شکر آنچه به او داده شده عاجز است؛ولی باز هم فزونی می‌طلبند»؛ (یَعْجِزُ عَنْ شُکْرِ مَا أُوتِیَ،وَ یَبْتَغِی الزِّیادَةَ فِیمَا بَقِیَ) .

روشن است که هر نعمتی را شکری لازم است و از دست و زبان هیچ کس بر نمی‌آید که از عهده شکرش به در آید.با این حال چگونه ممکن است انسان، شکر را رها کند و دائما به دنبال زیاده خواهی باشد.این نشانه نهایت غفلت و بی‌خبری است.

6.«(از کسانی مباش که) دیگران را از کار بد باز می‌دارد؛ولی خود نهی نمی‌پذیرد و دیگران را به کار خوب وا می‌دارد؛ولی خودش به آن عمل نمی‌کند»؛ (یَنْهَی وَ لَا ینْتَهِیَ،وَ یأْمُرُ بِمَا لَا یَأْتِیَ) .

بدیهی است اگر انسان کسی را به چیزی امر کند به یقین به سبب آثار خوب و برکات آن است.با این حال اگر عاقل باشد چرا خودش از آن بهره نگیرد و اگر دیگری را از کاری باز می‌دارد لابد به سبب زیان‌های آن است،با این حال چرا خودش پرهیز نکند.آیا این بی‌توجهی دلیل بر آن نیست که ایمان درستی به گفته‌های خود ندارد؟

قرآن مجید نیز در مقام سرزنش این‌گونه افراد می‌فرماید: «أَ تَأْمُرُونَ النّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ» ؛آیا مردم را به نیکی (وایمان به پیامبری که صفات او در تورات آمده) دعوت می‌کنید،امّا خودتان را فراموش می‌کنید با این‌که شما کتاب آسمانی (تورات) را می‌خوانید.آیا نمی‌اندیشید؟». ⁽²⁾

7.«(از کسانی مباش که) صالحان را دوست دارد ولی عمل آنها را انجام نمی‌دهد و گنهکاران را دشمن می‌شمارد ولی یکی از آنهاست»؛ (یُحِبُّ الصَّالِحِینَ وَ لَا یعْمَلُ عَمَلَهُمْ،وَ یُبْغِضُ الْمُذْنِبِینَ وَ هُوَ أَحَدُهُمْ) .

این در واقع نوعی تناقض در فکر و عمل است؛از نظر تفکر عشق به صالحان دارند لابد به موجب اعمال صالح آنها؛ولی از نظر عمل آنچه را بدان عشق می‌ورزیده کنار می‌گذارند.همچنین در نقطه مقابل از ظالمان و عاصیان و فاسقان متنفرند که به یقین به سبب اعمالشان است در حالی که در مقام عمل آلوده به همان اعمال‌اند.ممکن است در آن درجه از شدت نباشد؛ولی به هر حال با دیدی کلی عمل آنها هماهنگ با اعمال کسی است که از وی متنفرند.این تناقض به راستی عجیب،و نشانه ضعف ایمان و اراده و غلبه هوای نفس است.

در صحیفه گرانبهای سجادیه نیز در ضمن دعای بیست و چهارم می‌خوانیم:

«لا تَجْعَلْنی مِمَّنْ یُحِبُّ الصّالِحینَ وَ لا یَعْمَلُ عَمَلَهُمْ وَ یُبْغِضُ الْمُسیئینَ وَ هُوَ أحَدُهُمْ ؛خداوندا مرا از آنها قرار نده که صالحان را دوست دارند ولی اعمال آنها را انجام نمی‌دهند و گنهکاران را دشمن دارند ولی خودشان در عمل همچون آنها هستند».

8.«(از کسانی مباش که) از مرگ به سبب زیادی گناهانش متنفر است؛اما به اعمالی ادامه می‌دهد که مرگ را به سبب آن ناخوش می‌دارد»؛ (یَکْرَهُ الْمَوْتَ لِکَثْرَةِ ذُنُوبِهِ،وَ یُقِیمُ عَلَی مَا یَکْرَهُ الْمَوْتَ مِنْ أَجْلِهِ) .

این نیز تناقض دیگری در زندگی آنهاست؛از یک‌سو هنگامی که سخن از مرگ به میان می‌آید وحشت دارد،زیرا نامه اعمال خود را سیاه می‌بیند ولی به جای توبه و اصلاح مسیر خویش باز به همان گناهان ادامه می‌دهند.این تناقض نیز در فکر و عمل به سبب ضعف ایمان و غلبه هوای نفس است.

قرآن مجید درباره گروهی از یهود می‌فرماید: «وَ لَنْ یَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ

أَیْدِیهِمْ» ؛ولی آنها،به‌خاطر اعمال بدی که پیش از خود فرستاده‌اند،هرگز آرزوی مرگ نخواهند کرد». ⁽¹⁾

همچنین در آیه بعد نیز می‌فرماید: «یَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ یُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَ ما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ یُعَمَّرَ» ؛(تا آن‌جا) که هر یک از آنها آرزو دارد هزارسال عمر به او داده شود؛در حالی که این عمر طولانی او را از کیفر (الهی) باز نخواهد داشت». ⁽²⁾

9.«(از کسانی مباش که) هرگاه بیمار می‌شود (از اعمال زشت خود) پشیمان می‌گردد و اگر تندرست باشد احساس امنیت می‌کند و به لهو و لعب می‌پردازد»؛ (إِنْ سَقِمَ ظَلَّ نَادِماً،وَ إِنْ صَحَّ أَمِنَ لَاهِیاً) .

آری آنها به هنگام بیماری چون چهره مرگ را در نزدیکی خود می‌بینند، ندامت به آنها دست می‌دهد و به فکر توبه از گناه و جبران اعمال سابق خویش می‌افتند؛اما همین که از بستر بیماری برخاسته و تندرستی به آنها باز گشت آن حالت به کلی زائل شده و خود را در هاله‌ای از امن و امان می‌بینند و به لهو و لعب مشغول می‌شوند.این فراموشکاری سریع و تناقض در دو حال نزدیک به هم نیز نشانه سطح فکر کوتاه آنها و ضعف ایمان ایشان است.

خداوند انسان را در زندگی گرفتار مشکلات و مصائب و بیماری‌ها می‌کند تا به آنها هشدار دهد از خواب غفلت برخیزند؛اما افسوس که این بیداری برای بسیاری از مردم زودگذر است.هنگامی که آن مشکلات برطرف می‌شود بلافاصله در خواب غفلت فرو می‌رود.

10.«(از کسانی مباش که) به هنگام سلامت خودخواه و مغرور می‌شود و به هنگام گرفتاری ناامید می‌گردد»؛ (یُعْجَبُ بِنَفْسِهِ ⁽³⁾إِذَا عُوفِیَ،وَ یَقْنَطُ إِذَا ابْتُلِیَ) .

این تناقض در احوال نیز که در زمان عافیت مغرور و در زمان ابتلا مأیوس می‌شوند از عجایب است و اثر مستقیم همان ضعف ایمان و اراده و غلبه هوای نفسانی است.

این در حالی است که حالت عافیت قابل اعتماد نیست و«از نسیمی دفتر ایام بر هم می‌خورد»و با گذشتن یک روز و حتی یک ساعت ممکن است همه چیز عوض شود و نیز حالت ابتلا و گرفتاری ابدی نیست که سبب یأس انسان گردد، زیرا گاه از دل گرفتاری‌ها گشایش برمی‌خیزد و به گفته امام علیه السلام در حکمت 351

«عِنْدَ تَنَاهِی الشِّدَّةِ تَکُونُ الْفَرْجَةُ،وَ عِنْدَ تَضَایُقِ حَلَقِ الْبَلَاءِ یَکُونُ الرَّخَاءُ ؛هنگامی که سختی‌ها به آخرین درجه شدت برسد فرج نزدیک است و در آن هنگام که حلقه‌های بلا تنگ شود راحتی و آرامش فرا می‌رسد».

قرآن در سوره«هود»آیه 9 و 10 می‌گوید: «وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْناها مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ* وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ بَعْدَ ضَرّاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ» ؛و اگر از جانب خویش،رحمتی به انسان بچشانیم، سپس آن را از او بگیریم،بسیار نومید و ناسپاس خواهد بود.و اگر بعد از ناراحتی و زیانی که به او رسیده،نعمت‌هایی به او بچشانیم،به یقین می‌گوید:

بدی‌ها از من برطرف شده (و دیگر باز نخواهد گشت) و غرق شادی و غفلت و فخرفروشی می‌شود».

در حدیثی که در کتاب شریف کافی آمده می‌خوانیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

روزی موسی نشسته بود که ناگهان ابلیس به سراغ او آمد در حالی که کلاه بلند رنگارنگی به سر داشت.هنگامی که نزدیک موسی رسید کلاه را از سر برداشت و در برابر وی ایستاد و سلام کرد.موسی گفت:تو کیستی؟ گفت:من ابلیسم.

موسی گفت:خدا هرگز خانه تو را به ما نزدیک نکند.ابلیس گفت:من آمده‌ام که به تو سلام کنم به موجب مقامی که در درگاه خدا داری.موسی گفت:پس این

کلاه چیست؟ گفت:من با این کلاه رنگارنگ دل‌های بنی آدم را می‌ربایم (هر کسی را به گونه‌ای) موسی گفت:

«فَأَخْبِرْنِی بِالذَّنْبِ الَّذِی إِذَا أَذْنَبَهُ ابْنُ آدَمَ اسْتَحْوَذْتَ عَلَیْهِ! قَالَ:إِذَا أَعْجَبَتْهُ نَفْسُهُ وَ اسْتَکْثَرَ عَمَلَهُ وَ صَغُرَ فِی عَیْنِهِ ذَنْبُه ؛پس به من خبر ده از گناهی که هنگامی که انسان مرتکب آن شود،تو بر او غلبه می‌کنی؟ گفت:زمانی است که از خود مغرور شود،عملش را زیاد پندارد و گناهش در نظر وی کوچک شود». ⁽¹⁾

11.«(از کسانی مباش که) اگر بلایی به او برسد همچون بیچارگان دست بر دعا می‌دارد و اگر وسعت و آرامشی به وی دست دهد با غرور از خدا روی‌گردان می‌شود»؛ (إِنْ أَصَابَهُ بَلَاءٌ دَعَا مُضْطَرّاً،وَ إِنْ نَالَهُ رَخَاءٌ أَعْرَضَ مُغْتَرّاً) .

درست همان چیزی که قرآن مجید کرارا به آن اشاره کرده می‌فرماید: «فَإِذا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّا نَجّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذا هُمْ یُشْرِکُونَ» ؛ هنگامی که سوار کشتی شوند،خدا را با اخلاص می‌خوانند،(و غیر او را فراموش می‌کنند)؛امّا هنگامی که خدا آنان را به خشکی رساند و نجات داد،باز مشرک می‌شوند». ⁽²⁾

همین معنا به صورت مشروح‌تری در آیه 22 و 23 سوره«یونس»آمده است:

«هُوَ الَّذِی یُسَیِّرُکُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتّی إِذا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ وَ جَرَیْنَ بِهِمْ بِرِیحٍ طَیِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِها جاءَتْها رِیحٌ عاصِفٌ وَ جاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِیطَ بِهِمْ دَعَوُا اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ أَنْجَیْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّاکِرِینَ* فَلَمّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ» ؛او کسی است که شما را در صحرا و دریا سیر می‌دهد؛زمانی که در کشتی قرار می‌گیرید و بادهای موافق کشتی‌نشینان را (به سوی مقصد) می‌برد خوشحال می‌شوند،(ناگهان) طوفان شدیدی می‌وزد؛

و امواج از هر سو به سراغ آنها می‌آید؛و گمان می‌کنند هلاک خواهند شد؛(در آن هنگام) خدا را از روی خلوص عقیده می‌خوانند که:اگر ما را از این گرفتاری نجات دهی،حتماً از سپاسگزاران خواهیم بود؛اما هنگامی که خدا آنها را رهایی بخشید (بار دیگر) به ناحق،در زمین ستم می‌کنند».

12.«(از کسانی مباش که) نفسش او را در امور دنیا به آنچه گمان دارد وادار می‌کند؛ولی در امور آخرت به آنچه یقین دارد بی‌اعتناست»؛ (تَغْلِبُهُ نَفْسُهُ عَلَی مَا یَظُنُّ،وَ لَا یَغْلِبُهَا عَلَی مَا یَسْتَیْقِنُ) .

به تعبیر دیگر برای رسیدن به مال و ثروت و جاه و مقام و شهوات دنیا حتی به سراغ راه‌هایی می‌رود که اطمینان ندارد به نتیجه برسد به امید این‌که شاید به نهایت مطلوبی برسد؛ولی درباره کار آخرت با این‌که یقین دارد فلان عمل باعث نجات او و فلان کار سبب بدبختی او در سرای دیگر می‌شود به یقین خود اعتنا نمی‌کند.

13.«(از کسانی مباش که) نسبت به دیگران به کمتر از گناه خود می‌ترسد و نسبت به خویشتن بیش از آنچه عمل کرده انتظار دارد»؛ (یَخَافُ عَلَی غَیْرِهِ بِأَدْنَی مِنْ ذَنْبِهِ،وَ یَرْجُو لِنَفْسِهِ بِأَکْثَرَ مِنْ عَمَلِهِ) .

به بیان دیگر گناهان دیگران در نظرش بزرگ و گناه خود در نظرش کوچک است و به عکس،اعمال نیکش هرچند کوچک باشد به نظرش بزرگ می‌رسد و انتظار پاداش‌های عظیم دارد.این نیز نوعی دیگر از تناقض در فکر و رفتار آنهاست و همان‌طور که اشاره شد تمام این تناقض‌ها به سبب ضعف ایمان و انحراف فکر و ناشی از غلبه شهوات است.

بخش دوم:

اشاره

إِنِ اسْتَغْنَی بَطِرَ وَ فُتِنَ،وَ إِنِ افْتَقَرَ قَنِطَ وَ وَهَنَ؛یُقَصِّرُ إِذَا عَمِلَ،وَ یُبَالِغُ إِذَا سَأَلَ؛إِنْ عَرَضَتْ لَهُ شَهْوَةٌ أَسْلَفَ الْمَعْصِیَةَ،وَ سَوَّفَ التَّوْبَةَ،وَ إِنْ عَرَتْهُ مِحْنَةٌ انْفَرَجَ عَنْ شَرَائِطِ الْمِلَّةِ.یَصِفُ الْعِبْرَةَ وَ لَا یَعْتَبِرُ،وَ یُبَالِغُ فِی الْمَوْعِظَةِ وَ لَا یَتَّعِظُ؛فَهُوَ بِالْقَوْلِ مُدِلٌّ،وَ مِنَ الْعَمَلِ مُقِلٌّ،یُنَافِسُ فِیمَا یَفْنَی،وَ یُسَامِحُ فِیمَا یَبْقَی،یَرَی الْغُنْمَ مَغْرَماً،وَ الْغُرْمَ مَغْنَماً،یَخْشَی الْمَوْتَ وَ لَا یُبَادِرُ الْفَوْتَ؛ یَسْتَعْظِمُ مِنْ مَعْصِیَةِ غَیْرِهِ مَا یَسْتَقِلُّ أَکْثَرَ مِنْهُ مِنْ نَفْسِهِ،وَ یَسْتَکْثِرُ مِنْ طَاعَتِهِ مَا یَحْقِرُهُ مِنْ طَاعَةِ غَیْرِهِ،فَهُوَ عَلَی النَّاسِ طَاعِنٌ،وَ لِنَفْسِهِ مُدَاهِنٌ؛ اللَّهْوُ مَعَ الْأَغْنِیَاءِ أَحَبُّ إِلَیْهِ مِنَ الذِّکْرِ مَعَ الْفُقَرَاءِ،یَحْکُمُ عَلَی غَیْرِهِ لِنَفْسِهِ، وَ لَا یَحْکُمُ عَلَیْهَا لِغَیْرِهِ،وَ یُرْشِدُ غَیْرَهُ وَ یُغْوِی نَفْسَهُ.فَهُوَ یُطَاعُ وَ یَعْصِی، وَ یَسْتَوْفِی وَ لَا یُوفِی،وَ یَخْشَی الْخَلْقَ فِی غَیْرِ رَبِّهِ،وَ لَا یَخْشَی رَبَّهُ فِی خَلْقِهِ.

ترجمه

(سپس امام علیه السلام فرمود:از کسانی مباش که) به هنگام بی‌نیازی مغرور و فریفته دنیا می‌شود و به هنگام فقر مأیوس و سست می‌گردد.به هنگام عمل کوتاهی می‌کند و به هنگام درخواست و سؤال اصرار می‌ورزد.هرگاه شهوتی برایش حاصل شود گناه را جلو می‌اندازد و توبه را به تأخیر و اگر محنت و شدتی به او برسد (بر اثر نداشتن صبر و شکیبایی) از دستورات دین به کلی دور می‌شود.

عبرت آموختن را می‌ستاید (و به دیگران آموزش می‌دهد) ولی خود عبرت نمی‌گیرد و موعظه بسیار می‌کند اما خود موعظه و اندرز نمی‌پذیرد.در گفتار به

خود می‌نازد و در عمل بسیار کوتاهی می‌کند.برای دنیای فانی تلاش و کوشش فراوان دارد؛ولی برای آخرت باقی مسامحه‌کار است.غنیمت را غرامت و غرامت را غنیمت می‌شمرد.از مرگ می‌ترسد؛ولی فرصت‌ها را از دست می‌دهد.معصیت‌های کوچک را از دیگران بزرگ می‌شمارد در حالی که بزرگ‌تر از آن را از خود ناچیز می‌بیند،آنچه را از طاعات دیگران کوچک می‌شمرد از خودش بزرگ و بسیار می‌پندارد.(مرتباً) به (کارهای) مردم خُرده می‌گیرد؛اما از کارهای خود با مسامحه و مجامله می‌گذرد لهو و لعب با ثروتمندان نزد او از ذکر خدا با فقیران محبوب‌تر است.همواره به نفع خود و به زیان دیگران حکم می‌کند؛اما هرگز حق را به دیگران نمی‌دهد.دیگران را هدایت می‌کند و خود را گمراه می‌سازد و در نتیجه مردم از آنها اطاعت می‌کند اما خود معصیت خدا می‌کند.حق خود را به طور کامل می‌گیرد ولی حقوق دیگران را نمی‌پردازد.از خلق خدا از آنچه معصیت خدا نیست می‌ترسد ولی خود از خدا (در مورد ستم کردن) درباره مخلوقش پروا ندارد.

مرحوم سید رضی (در پایان این گفتار حکیمانه) می‌فرماید:«اگر در این کتاب جز این کلام نبود برای موعظه سودمند و حکمت رسا و بینایی بینندگان و عبرت ناظرانِ اندیشمند،کافی بود»؛ (قالَ الرَّضِیُ وَ لَوْ لَمْ یَکُنْ فی هذَا الْکِتابِ إلّاهذَا الْکَلامُ لَکَفی بِهِ مَوْعِظَةً ناجِعَةً وَ حِکْمَةً بالِغَةً وَ بَصیرَةً لِمُبْصِرٍ وَ عِبْرَةً لِناظِرٍ مُفَکِّرٍ) .

شرح و تفسیر

از این کسان مباش!

14.«(از کسانی مباش که) به هنگام بی‌نیازی مغرور و فریفته دنیا می‌شود و به هنگام فقر مأیوس و سست می‌گردد»؛ (إِنِ اسْتَغْنَی بَطِرَ وَ فُتِنَ،وَ إِنِ افْتَقَرَ قَنِطَ وَ وَهَنَ) .

این حالت افراد کم ظرفیت است که به هنگام غنا و بی‌نیازی همه چیز حتی خدا و خویشتن را به فراموشی می‌سپارند و مال و ثروت و مقام تمام وجودشان را پر می‌کند ارزش‌های انسانی درنظرشان بی رنگ و بندگی خدا از دست می‌رود و به هنگام فقر و تنگدستی یأس و نومیدی و به دنبال آن سستی و ناتوانی تمام وجودشان را احاطه می‌کند.

قرآن مجید نیز در این باره می‌فرماید: «وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْناها مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ* وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ بَعْدَ ضَرّاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ» ؛و اگر از جانب خویش،رحمتی به انسان بچشانیم سپس آن را از او بگیریم،بسیار نومید و ناسپاس خواهد بود.و اگر بعد از ناراحتی و زیانی که به او رسیده،نعمت‌هایی به او بچشانیم به یقین می‌گوید:

بدی‌ها از من برطرف شده؛(و دیگر باز نخواهد گشت) و غرق شادی و غفلت و فخرفروشی می‌شود». ⁽¹⁾

آیات دیگری در قرآن مجید نیز همین معنا را درباره افراد کم ظرفیت و ضعیف الایمان بیان کرده است؛اما مؤمنان پرظرفیت اگر تمام دنیا را به آنها بدهند مغرور و طغیان‌گر نمی‌شوند و اگر بر خاک سیاه بنشینند نه از رحمت خدا مأیوس می‌گردند و نه سستی در وجودشان راه می‌یابد.

15.«(و از کسانی مباش که) به هنگام عمل کوتاهی می‌کند و به هنگام درخواست و سؤال اصرار می ورزد»؛ (یقَصِّرُ إِذَا عَمِلَ وَ یبَالِغُ إِذَا سَأَلَ) .

اشاره به افراد سست و تنبلی است که مرد میدان عمل نیستند و همیشه دستشان به سوی این و آن دراز است گویی از زندگانی مستقل بیزارند و به زندگی وابسته دلخوش،در حالی که تعلیمات اسلام به ما می‌گوید تا می‌توانی روی پای خود بایست و تا توان داری چیزی از دیگری درخواست نکن که اولی

باعث عزت و دومی سبب ذلت است.

در حدیث کوتاه و پرمعنایی از امام باقر علیه السلام خطاب به یکی از اصحاب خاصّش می‌خوانیم:«اگر در خواست کننده می‌دانست در سؤال و درخواست چه (ذلت و حقارتی) وجود دارد هیچ کس از دیگری تقاضایی نمی کرد و اگر کسی که دستِ‌دهنده دارد می‌دانست در بخشش چه (افتخار و فضیلتی) وجود دارد احدی تقاضای دیگری را رد نمی‌کرد»؛

(لَوْ یَعْلَمُ السَّائِلُ مَا فِی الْمَسْأَلَةِ مَا سَأَلَ أَحَدٌ أَحَداً وَ لَوْ یَعْلَمُ الْمُعْطِی مَا فِی الْعَطِیَّةِ مَا رَدَّ أَحَدٌ أَحَداً) . ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که می‌گوید:رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَحَبَّ شَیْئاً لِنَفْسِهِ وَ أَبْغَضَهُ لِخَلْقِهِ أَبْغَضَ لِخَلْقِهِ الْمَسْأَلَةَ وَ أَحَبَّ لِنَفْسِهِ أَنْ یُسْأَلَ ؛خداوند متعال چیزی را برای خود دوست می‌دارد و برای بندگانش مبغوض می‌شمارد؛برای بندگان سؤال و درخواست (از یکدیگر) را مبغوض شمرده و برای خودش سؤال کردن بندگان را محبوب می‌داند». ⁽²⁾

همچنین از امام صادق علیه السلام در حدیث پرمعنای دیگری می‌خوانیم که گروهی از طائفه انصار نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند و سلام کردند و حضرت به آنها پاسخ گفت.عرض کردند:ای رسول خدا! ما حاجتی از شما می‌خواهیم.پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:بگویید.عرض کردند:حاجت ما بسیار بزرگ است فرمود:بگویید چیست؟ عرض کردند:بهشت را برای ما نزد پروردگارت تضمین کن.پیامبر صلی الله علیه و آله سر به زیر افکند و با چوب‌دستی که در دست داشت بر زمین زد سپس سر را بلند کرد و فرمود:

«أَفْعَلُ ذَلِکَ بِکُمْ عَلَی أَنْ لَا تَسْأَلُوا أَحَداً شَیْئاً ؛من این کار را برای شما انجام می دهم به شرط این‌که درخواستی از هیچ کس (در زندگی خود) نکنید».

امام علیه السلام فرمود:از آن به بعد آنها حتی هنگامی که به مسافرت می‌رفتند اگر

تازیانه آنها به زمین می افتاد به شخص پیاده‌ای نمی‌گفتند تازیانه را به من بده؛ خودشان پیاده می شدند و تازیانه را بر می‌داشتند و اگر بر سر سفره نشسته بودند کسی از حاضران به ظرف آب نزدیک‌تر بود آن که دور نشسته بود نمی‌گفت از آن آب به من بده؛خودش بر می‌خاست و از آن آب می نوشید (البته منظور این است انسان کاری را که خود می تواند انجام دهد از دیگران نخواهد و سربار دیگران نباشد). ⁽¹⁾

16.«(و از کسانی مباش که) هرگاه شهوتی برای وی حاصل شود گناه را جلو می‌اندازد و توبه را به تأخیر و اگر محنت و شدتی به او برسد (بر اثر نداشتن صبر و شکیبایی) از دستورات دین به کلی دور می‌شود»؛ (إِنْ عَرَضَتْ لَهُ شَهْوَةٌ أَسْلَفَ الْمَعْصِیةَ،وَ سَوَّفَ التَّوْبَةَ،وَ إِنْ عَرَتْهُ مِحْنَةٌ انْفَرَجَ عَنْ شَرَائِطِ الْمِلَّةِ) .

این صفت نیز از اوصاف افراد ضعیف و ناتوان و کم ظرفیت است تا عوامل شهوت در برابر آنها نمایان می‌شود به سرعت به سوی آن می‌روند و کام دل از آن بر می‌گیرند؛ولی نوبت به توبه که می رسد امروز و فردا می‌کنند و به هنگامی که مشکلی در زندگی آنها رخ دهد با خدای خود قهر می‌کنند و دستوراتش را به فراموشی می‌سپارند و حتی گاه زبان به سخنان کفرآمیز می‌گشایند.

آنها کسانی هستند که با کمترین تغییری در زندگی،زبان به شکوه می‌گشایند و به زمین و آسمان بد می‌گویند.

قرآن مجید درباره این‌گونه اشخاص میگوید: إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً* إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً* وَ إِذا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً» ؛به یقین انسان حریص و کم‌طاقت آفریده شده است.هنگامی که بدی به او رسد بی‌تابی می‌کند و هنگامی که خوبی به او رسد مانع دیگران می‌شود (و بخل می‌ورزد)». ⁽²⁾

17.«(از کسانی مباش که) عبرت آموختن را می‌ستاید (و به دیگران آموزش می‌دهد) ولی خود عبرت نمی‌گیرد و موعظه بسیار می‌کند؛اما خود موعظه و اندرز نمی‌پذیرد»؛ (یصِفُ الْعِبْرَةَ وَ لَا یعْتَبِرُ،وَ یبَالِغُ فِی الْمَوْعِظَةِ وَ لَا یتَّعِظُ) .

این وصف عالمان بی عمل و مدعیان بی‌تعهد و ریاکاران فاقد اخلاص است که در قرآن مجید سبب خشم شدید خداوند شمرده شده است. ⁽¹⁾

شک نیست که این جهان دار عبرت است و تاریخ پیشینیان مملو از درس‌های عبرت‌آموز.هرگاه انسان چشم بینا و گوش شنوا داشته باشد می‌تواند سرنوشت آینده خود را در آیینه تاریخ و حوادث عبرت‌آموز زمان خود ببیند.

ولی افسوس که هوای نفس و حب ذات پرده‌ای در برابر چشمان او می‌کشد و مانع گوش او از شنیدن پیام‌های تاریخ می‌شود و عجب این‌که این درس‌ها را به دیگران می‌دهد ولی خود در عمل از آنها بی‌بهره است.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه شریفه «فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ» ؛پس همه آن معبودان با عابدان گمراه به دوزخ افکنده می‌شوند». ⁽²⁾

می‌فرماید:

«هُمْ قَوْمٌ وَصَفُوا عَدْلاً بِأَلْسِنَتِهِمْ ثُمَّ خَالَفُوهُ إِلَی غَیْرِهِ ؛آنها کسانی هستند که کارهای عادلانه را با زبانشان ستایش می‌کنند؛اما خودشان مخالفت کرده و غیر آن را مقدم می‌دارند». ⁽³⁾

از امام باقر علیه السلام نقل شده که فرمود:

«أَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَنْ وَصَفَ عَدْلاً ثُمَّ خَالَفَهُ إِلَی غَیْرِهِ ؛شدیدترین حسرت در روز قیامت از آنِ گروهی است که عدل را ستایش کردند و سپس با آن مخالفت نمودند».آن‌گاه امام علیه السلام اضافه فرمود:این همان است که خداوند فرموده

«أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی عَلی ما

فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّه» . ⁽¹⁾

18.«(از کسانی مباش که) در گفتار به خود می‌نازد و در عمل بسیار کوتاهی می‌کند»؛ (فَهُوَ بِالْقَوْلِ مُدِلٌّ،وَ مِنَ الْعَمَلِ مُقِلٌّ) .

«مُدِلّ»یعنی مغرور و مسرور و کسی که به اعمال خود می‌نازد.

مضمون این سخن،در اوصاف پیش آمد ولی امام علیه السلام با قدرتی که در فصاحت و بلاغت داشته گاه مطلبی را لازم و ضروری می‌بیند با تعبیرات گوناگون که هر کدام جدید و تازه است بیان فرماید.

در حدیث جالبی که در کتاب شریف کافی آمده است می‌خوانیم امام صادق علیه السلام فرمود:عالمی به نزد عابدی آمد.به او گفت:نمازت چگونه است؟ عابد (از روی غرور و ناز) گفت:آیا مثل منی از نمازش سؤال می‌شود؟ من از فلان زمان (از سالیان دراز) عبادت خدا می‌کرده‌ام.عالم گفت:گریه تو چگونه است؟ باز (مغرورانه) گفت:چنان گریه می‌کنم که اشک‌هایم جاری می‌شود.عالم به او گفت:

«فَإِنْ ضَحِکَکَ وَ أَنْتَ خَائِفٌ أَفْضَلُ مِنْ بُکَائِکَ وَ أَنْتَ مُدِلٌّ إِنَّ الْمُدِلَّ لَا یَصْعَدُ مِنْ عَمَلِهِ شَیْءٌ ؛اگر بخندی و از اعمالت ترسان باشی برتر از این است که گریه کنی در حالی که به اعمال خود مغروری و به آن می‌نازی،زیرا شخصی که از اعمال خود مغرور و مسرور است چیزی از اعمالش به سوی قرب خدا بالا نمی‌رود». ⁽²⁾

19.«(از کسانی مباش که) برای دنیای فانی،تلاش و کوشش فراوان دارد ولی برای آخرت باقی مسامحه‌کار است»؛ (ینَافِسُ فِیمَا یَفْنَی،وَ یسَامِحُ فِیمَا یبْقَی) .

«منافسة»یعنی پیشی گرفتن بر دیگران.

تعبیر به«ما یَفنی»اشاره به دنیای فانی است،همان‌گونه که «ما یَبقی» اشاره به

سرای باقی آخرت است.

به هر حال این اشتباهی بزرگ و کاری غیر عاقلانه است که انسان در مورد چیز فانی تلاش و کوشش کند و تمام نیروهای خود را به کار گیرد؛اما از آنچه باقی است و زندگی جاویدان او را تشکیل می‌دهد غافل شود.این نیز بر اثر ضعف ایمان و غلبه هوای نفس است.

20.«(از کسانی مباش که) غنیمت را غرامت و غرامت را غنیمت می‌شمرد»؛ (یرَی الْغُنْمَ مَغْرَماً،وَ الْغُرْمَ مَغْنَماً) .

«غنیمت»چیزی است که در راه خدا و برای خدا صرف شود و«غرامت» اموالی است که در راه شهوات و هوا و هوس‌ها هزینه گردد.

قرآن مجید در مذمت و نکوهش جمعی از اعراب ضعیف الایمان یا منافق می‌گوید: «وَ مِنَ الْأَعْرابِ مَنْ یَتَّخِذُ ما یُنْفِقُ مَغْرَماً وَ یَتَرَبَّصُ بِکُمُ الدَّوائِرَ» ؛گروهی از (این) اعراب بادیه‌نشین،چیزی را که (در راه خدا) انفاق می‌کنند،غرامت محسوب می‌دارند و انتظار حوادث ناگوار برای شما می‌کشند». ⁽¹⁾

در آیه بعد،در برابر آنها می‌فرماید: «وَ مِنَ الْأَعْرابِ مَنْ یُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَتَّخِذُ ما یُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللّهِ وَ صَلَواتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ سَیُدْخِلُهُمُ اللّهُ فِی رَحْمَتِهِ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ» ؛گروهی (دیگر) از عرب‌های بادیه‌نشین،به خدا و روز بازپسین ایمان دارند و آنچه را انفاق می‌کنند،مایه تقرب به خدا و دعای پیامبر می‌دانند؛آگاه باشید اینها مایه تقرّب آنهاست خداوند به زودی آنها را در رحمت خویش وارد خواهد ساخت،به یقین خداوند آمرزنده و مهربان است». ⁽²⁾

21.«(از کسانی مباش که) از مرگ می‌ترسد ولی فرصت‌ها را از دست می‌دهد»؛ (یَخْشَی الْمَوْتَ وَ لَا یُبَادِرُ الْفَوْتَ) .

ترس از مرگ گاه به سبب از دست دادن اموال و ثروت‌ها و مقامات و لذات دنیوی است که شیوه افراد بی‌ایمان یا ضعیف الایمان است و گاه به سبب از دست رفتن فرصت‌ها برای انجام اعمال نیک و اندوختن حسنات.گروهی ترسشان از مرگ به ظاهر از قبیل قسم دوم است؛ولی عجیب است که به انجام اعمال نیک پیش از آن که وقت از دست برود نمی‌پردازند.در واقع این نیز نوعی تناقض در میان عقیده و عمل است و این‌گونه تناقض‌ها،چنان‌که در عبارات سابق نیز آمده در میان دنیاپرستان کم نیست.

22.«(از کسانی مباش که) معصیت‌های کوچک را از دیگران بزرگ می‌شمارد در حالی که بزرگ‌تر از آن را از خود ناچیز می‌بیند،(همچنین) آنچه را از طاعات دیگران کوچک می‌شمرد از خودش بزرگ و بسیار می‌پندارد»؛ (یَسْتَعْظِمُ مِنْ مَعْصِیَةِ غَیْرِهِ مَا یَسْتَقِلُّ أَکْثَرَ مِنْهُ مِنْ نَفْسِهِ،وَ یَسْتَکْثِرُ مِنْ طَاعَتِهِ مَا یَحْقِرُهُ مِنْ طَاعَةِ غَیْرِهِ) .

چنین شخصی باز دچار تناقض دیگری است؛عمل واحدی را که از خود و دیگران سر می‌زند دوگونه می‌بیند؛از خودش بسیار بزرگ و از دیگران بسیار کوچک.این در مورد اعمال نیک است و به عکس در گناه واحدی که از او و دیگری سر زده،از دیگران را بزرگ و آن را از خودش کوچک می‌انگارد و اینها همه از آثار حب ذات است که مانع از قضاوت یکسان درباره خود و دیگران می‌شود.

درست به عکسِ مؤمنان راستین که شرح حالشان در روایتی از امام باقر علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است که برای مؤمن ده علامت شمرده شده از جمله:

«یَسْتَکْثِرُ قَلِیلَ الْخَیْرِ مِنْ غَیْرِهِ وَیَسْتَقِلُّ کَثِیرَ الْخَیْرِ مِنْ نَفْسِه ؛او اعمال خوب زیادی را که از خودش سر زده ناچیز می‌شمارد؛اما اعمال خیر اندک دیگران را بزرگ می‌بیند». ⁽¹⁾

فی‌المثل هر گاه کسی کتاب مهمی در چندین جلد بنویسد با دیده حقارت به آن می‌نگرد؛اما خود اگر جزوه کوچکی به رشته تحریر در آورد آن را یک اثر مهم تاریخی می‌شمارد و در هر مجلسی از آن سخن می‌گوید.همچنین در مورد بناهای خیر و کمک به نیازمندان و مانند آن.

23.«(از کسانی مباش که پیوسته) به (کارهای) مردم خرده می‌گیرد؛اما از کارهای خود با مسامحه و مجامله می‌گذرد»؛ (فَهُوَ عَلَی النَّاسِ طَاعِنٌ،وَ لِنَفْسِهِ مُدَاهِنٌ) .

به بیان بعضی از بزرگان اخلاق اگر خاری به پای دیگران رود آن را می‌بینند؛ اما اگر شاخه درختی در چشمشان فرو رود نمی‌بینند و این تناقض و تضاد نیز از آثار حب ذات است.

خلاصه این‌که کوچک‌ترین عیوب دیگران را می‌بیند اما از بزرگ‌ترین عیب خود با مسامحه می‌گذرد حتی در آنچه متعلق به دیگری است خرده می‌گیرد؛ مثلاً اگر از فرزند دیگری کار کوچک خلاف اخلاقی سر بزند گاه او را فاسد الاخلاق و بی‌بند و بار می‌شمرد در حالی که اگر از فرزند خودش کارهای خلاف بیّن ببیند می‌گوید جوان است،این مسائل اهمیتی ندارد.

در حکمت دیگری که در ادامه کلمات قصار-إن‌شاءالله-خواهد آمد امام علیه السلام می‌فرماید:

«أَکْبَرُ الْعَیْبِ أَنْ تَعِیبَ مَا فِیکَ مِثْلُهُ ؛بزرگ‌ترین عیب این است که چیزی را بر دیگران عیب بگیری که در خودت همانند آن وجود دارد (آن را عیب نمی‌دانی چه رسد به این‌که عیبی که در تو هست از عیب او هم بزرگ‌تر باشد)». ⁽¹⁾

24.«(از کسانی مباش که) لهو و لعب با ثروتمندان نزد او از ذکر خدا با فقیران محبوب‌تر است»؛ (اللَّهْوُ ⁽²⁾مَعَ الْأَغْنِیَاءِ أَحَبُّ إِلَیْهِ مِنَ الذِّکْرِ مَعَ الْفُقَرَاءِ) .

این دو خصلت،دو عیب بزرگ است؛مشغول لهو و لعب بودن یک عیب و با اغنیای بی‌درد و بی‌خبر از حال فقرا همنشین شدن عیبی دیگر؛اما با فقیران زیستن خود یکی از محاسن اخلاقی است و ذکر خدا با آنان گفتن فضیلت دیگری است.

25.«(از کسانی مباش که) همواره به نفع خود و به زیان دیگران حکم می‌کنند؛اما هرگز حق را به دیگران نمی‌دهند»؛ (یَحْکُمُ عَلَی غَیْرِهِ لِنَفْسِهِ،وَ لَا یَحْکُمُ عَلَیْهَا لِغَیْرِهِ) .

در حالی که نشانه مؤمنان راستین-بر پایه صریح آیات و روایات-این است که طرفدار حق باشند،هرچند به زیان آنها باشد و باطل را رها کنند،هرچند به ضرر آنها باشد.قرآن مجید می‌گوید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلّهِ وَ لَوْ عَلی أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ» ؛ای کسانی که ایمان آوردید! همواره و همیشه قیام به عدالت کنید.برای خدا گواهی دهید،اگر چه به زیان شما یا پدر و مادر یا نزدیکانتان بوده باشد». ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:مؤمن بر مؤمن دیگر هفت حق دارد که ساده‌ترین آنها این است:

«أَنْ تُحِبَّ لَهُ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِکَ وَ تَکْرَهَ لَهُ مَا تَکْرَهُ لِنَفْسِک ؛آنچه برای خود دوست می‌داری برای دیگران دوست بدار و آنچه برای خود نمی‌پسندی برای دیگران مپسند». ⁽²⁾

26.«(از کسانی مباش که) دیگران را هدایت و خود را گمراه می‌سازد و در نتیجه مردم از آنها اطاعت می‌کنند؛اما خودش خدا را معصیت»؛ (یُرْشِدُ غَیْرَهُ وَ یُغْوِی نَفْسَهُ.فَهُوَ یُطَاعُ وَ یَعْصِی) .

به این ترتیب سخنان هدایتگر آنها سبب نجات دیگران می‌شود؛اما خودشان

از آن بهره نمی‌گیرند،او به باغبانی می‌ماند که دیگران از میوه‌های درخت او بهره‌مند می‌شوند و خود از گرسنگی جان می‌دهد.

امیرمؤمنان علیه السلام از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که فرمود:

«إِنَّ أَشَدَّ أَهْلِ النَّارِ نَدَامَةً وَ حَسْرَةً رَجُلٌ دَعَا عَبْداً إِلَی اللَّهِ فَاسْتَجَابَ لَهُ وَ قَبِلَ مِنْهُ فَأَطَاعَ اللَّهَ فَأَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ وَ أَدْخَلَ الدَّاعِیَ النَّارَ بِتَرْکِهِ عِلْمَهُ وَ اتِّبَاعِهِ الْهَوَی وَ طُولِ الْأَمَلِ؛ شدیدترین ندامت و حسرت دوزخیان ندامت کسی است که یکی از بندگان را به سوی خدا فراخوانده و او دعوتش را اجابت نموده و قبول کرده پس اطاعت خدا نموده و خداوند وی را وارد بهشت کرده است،در حالی که دعوت کننده به سبب ترک علم و پیروی از هوای نفس و آرزوهای دور و درازش وارد دوزخ شده است». ⁽¹⁾

27.«(از کسانی مباش که) حق خود را به طور کامل می‌گیرد؛ولی حقوق دیگران را نمی‌پردازد»؛ (وَ یَسْتَوْفِی وَ لَا یُوفِی) .

قرآن مجید نیز درباره این‌گونه افراد می‌گوید: «وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ* اَلَّذِینَ إِذَا اکْتالُوا عَلَی النّاسِ یَسْتَوْفُونَ* وَ إِذا کالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ» ؛وای بر کم‌فروشان!*آنان که وقتی برای خود چیزی از مردم با پیمانه می‌گیرند،(حق خود را) به‌طور کامل دریافت می‌دارند؛ولی هنگامی که برای دیگران پیمانه یاوزن می‌کنند،کم می‌گذارند». ⁽²⁾

کم فروشی مسئله کیل و وزن را تداعی می‌کند؛اما از یک نظر مفهومی عام دارد که تمام حقوق را در همه زمینه‌ها شامل می‌شود؛کم فروشان واقعی کسانی هستند که در هر زمینه‌ای حق خود را از مردم به طور کامل می‌گیرند و گاه بیشتر از حق خود؛اما در پرداختن حق کوتاهی می‌کنند و بخل می‌ورزند.

بسیار دیده‌ایم که افرادی برای انجام کاری در برابر اجر معینی در ساعاتی مشخص استخدام یا اجیر و یا مأمور می‌شوند و هنگام کار از ساعات خود می‌کاهند و از گوشه و کنار آن می‌زنند و طبق تعهد عمل نمی‌کنند؛ولی به هنگام دریافت اجر و مزد ذره‌ای از قرارداد خود عقب‌نشینی نمی‌کنند.

28.امام علیه السلام در آخرین توصیه به نقطه اصلی دردها و انحرافات اخلاق و آلودگی به گناه اشاره کرده می‌فرماید:«(از کسانی مباش که) از خلق خدا از آنچه معصیت خدا نیست می‌ترسد ولی خودش از خدا (در مورد ستم کردن) درباره مخلوقش پروا ندارد»؛ (وَ یَخْشَی الْخَلْقَ فِی غَیْرِ رَبِّهِ،وَ لَا یَخْشَی رَبَّهُ فِی خَلْقِهِ) .

شبیه همین معنا با تعبیر دیگری در غرر الحکم از آن حضرت نقل شده است:

«شَرُّ النّاسِ مَنْ یَخْشَی النّاسَ فی غَیْرِ رَبِّهِ وَ لا یَخْشی رَبَّهُ فِی النّاسِ» . ⁽¹⁾

آری چون پای کارهایی که بر خلاف میل مردم است در میان می‌آید از مردم می‌ترسند و حساب می‌برند و آن را رها می‌کنند؛اما هنگامی که زمینه‌ها برای نافرمانی خداوند به وجود می‌آید از خدا نمی‌ترسند و آلوده آن می‌شوند.

کار به جایی می‌رسد که گاه از انجام اعمالی در برابر کودکی چند ساله ترس یا شرم دارند ولی در خلوت از انجام معاصی کبیره در برابر خداوند بزرگ که در همه جا حاضر و ناظر است نه ترسی دارند و نه شرمی.

این نیز یکی دیگر از تناقض‌ها و تضادهایی است که در اعمال این گروه بر اثر ضعف ایمان و غلبه هوای نفس حاصل می‌شود.

در میان این اوصاف بیست و هشت گانه‌ای که امام علیه السلام در این کلام نورانی و پربارش به آن هشدار می‌دهد اوصافی است که نسبت به یکدیگر تقارب و نزدیکی دارد ولی امام علیه السلام با قدرت فوق‌العاده‌ای که در امر فصاحت و بلاغت داشته برای اهمیت موضوع با تعبیرات مختلفی از آن یاد کرده و هشدار داده

است و همان گونه که اشاره کردیم غالب آنها ناشی از تناقض در شخصیت و رفتار است که در دو مصداق از امر واحدی به واسطه انگیزه‌های شهوانی دوگونه عمل یا قضاوت می‌شود؛ولی آنها که ایمان قوی و تسلط بر نفس دارند از این‌گونه تناقض‌ها بر کنارند.

به یقین هر کس این کلام نورانی را نصب‌العین قرار دهد و آن را برنامه زندگی خویش بشمارد برای نجات او در دنیا و آخرت کافی است.

ازاین‌رو مرحوم سید رضی در پایان این گفتار حکیمانه می‌فرماید:«اگر در این کتاب جز این کلام نبود برای موعظه سودمند و حکمت رسا و بینایی بینندگان و عبرت ناظرانِ اندیشمند کافی بود»؛ (قالَ الرَّضِیُ وَ لَوْ لَمْ یَکُنْ فی هذَا الْکِتابِ إلّا هذَا الْکَلامُ لَکَفی بِهِ مَوْعِظَةً ناجِعَةً وَ حِکْمَةً بالِغَةً وَ بَصیرَةً لِمُبْصِرٍ وَ عِبْرَةً لِناظِرٍ مُفَکِّرٍ) .

نکته:

مرحوم محقق شوشتری در شرح نهج البلاغه خود نقل می‌کند که ابن عباس این سخن را از امام علیه السلام گرفت و آن را به فرزندش وصیت کرد سپس به او گفت:

این سخن باید برای تو گنجی باشد که آن را ذخیره می‌کنی.در حفظ و نگهداری آن از حفظ و نگهداری طلای سرخ کوشاتر باش! چرا که اگر آن را رعایت کنی خیر دنیا و آخرت نصیب تو خواهد شد. ⁽¹⁾

به راستی کلام مولا علیه السلام چقدر پرارزش و راهگشاست که تنها یک بخش کوچک آن می‌تواند ضامن سعادت انسان در دنیا و آخرت باشد.

گفتار حکیمانه 151- هر کس عاقبتی دارد

اشاره

و قال علیه‌السلام

لِکُلِّ امْرِئٍ عَاقِبَةٌ،حُلْوَةٌ أَوْ مُرَّةٌ.

امام علیه السلام فرمود:

برای هر کس سرانجامی است،شیرین یا تلخ. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

هر کس عاقبتی دارد

امام در این کلام نورانی اشاره به نکته مهمی می‌کند که بسیاری از آن غافلند و آن توجه دادن به عاقبت کارها و عاقبت انسان‌هاست.می‌فرماید:«برای هر کس سرانجامی است،شیرین یا تلخ»؛ (لِکُلِّ امْرِئٍ عَاقِبَةٌ،حُلْوَةٌ أَوْ مُرَّةٌ) .

یعنی انسان نباید امروز خود را در نظر بگیرد،باید مراقب عاقبت خویش باشد.ابن الوقت بودن و به نتیجه اعمال خود نیندیشیدن و عاقبت کار را ندیدن مایه بدبختی است.مسئله تدبر و تدبیر که از صفات برجسته انسان شمرده می‌شود به همین معناست که انسان عاقبت‌اندیش باشد نه ابن الوقت.به یقین غفلت از عاقبت کارها و عاقبت زندگی انسان مشکلات عظیمی برای او در دنیا و آخرت به بار می‌آورد.افراد موفق و پیروز عاقبت‌اندیش‌اند و سعی می‌کنند از عاقبت«مُرّة»(تلخ) بپرهیزند و به عاقبت«حُلوة»(شیرین) روی آورند.

در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:کسی نزد ایشان آمد و عرض کرد یا رسول الله! اندرزی به من ده.پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود:اگر سفارش و اندرزی به تو گویم می‌پذیری یا با آن مخالفت می‌کنی؟ عرض کرد:آری.پیغمبر صلی الله علیه و آله سه بار این سخن را تکرار کرد و او در هر مرتبه جواب آری دارد.پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«فَإِنِّی أُوصِیکَ إِذَا أَنْتَ هَمَمْتَ بِأَمْرٍ فَتَدَبَّرْ عَاقِبَتَهُ فَإِنْ یَکُ رُشْداً فَامْضِهِ وَإِنْ یَکُ غَیّاً فَانْتَهِ عَنْهُ ؛هنگامی که تصمیم بر کاری گرفتی در عاقبت آن بیندیش اگر عاقبت آن را

نیک دیدی انجام ده و اگر عاقبت آن زشت و تاریک است از آن بپرهیز». ⁽¹⁾

قرآن مجید نیز روی مسئله عاقبت مؤمنان و کافران تکیه کرده در یک جا می‌فرماید: «وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» ؛و سرانجام (نیک) برای پرهیزگاران است». ⁽²⁾و در جای دیگر در مقام هشدار به کافران لجوج می‌گوید: «أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ» ؛آیا (مخالفان دعوت تو) در زمین سیر نکردند تا ببینند سرانجام کسانی که پیش از آنها بودند چگونه شد؟!». ⁽³⁾

در آیات فراوان دیگری سخن از عاقبت نیک و بد به میان آمده است.

نکته: اهمیّت حسن عاقبت

اهمیّت حسن عاقبت

عمر انسان فراز و نشیب‌های زیادی دارد و غالبا از حالی به حال دیگر دگرگون می‌شود.آنچه از همه مهم‌تر است برگ‌های آخر دفتر زندگانی است که عمر با آن پایان می‌پذیرد،ازاین‌رو می‌بینیم که انبیای الهی نگران عاقبت کار خویش بودند.درباره یوسف علیه السلام می‌خوانیم که بعد از رسیدن به آن همه مقامات و نجات از آن همه مشکلات که در زندگی کمتر کسی دیده می‌شود،آخرین تقاضایی که از خدا داشت این بود: «تَوَفَّنِی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّالِحِینَ» ؛مرا مسلمان بمیران،و به صالحان ملحق فرما». ⁽⁴⁾

نیز حضرت ابراهیم علیه السلام هنگامی که به فرزندانش نصیحت می‌کند بر این امر تأکید می‌فرماید: «فَلا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» ؛و شما،جز به آیین اسلام (و تسلیم در برابر فرمان خدا) از دنیا نروید». ⁽⁵⁾

مرحوم علامه مجلسی در جلد 68 بحارالانوار صفحه 362 بابی تحت عنوان «حُسْنُ الْعاقِبَة وَإصْلاحُ السَّریرَةِ»آورده و احادیث نابی ذیل آن ذکر کرده است،از جمله:

«کَتَبَ الصَّادِقُ علیه السلام إِلَی بَعْضِ النَّاسِ إِنْ أَرَدْتَ أَنْ یُخْتَمَ بِخَیْرٍ عَمَلُکَ حَتَّی تُقْبَضَ وَأَنْتَ فِی أَفْضَلِ الْأَعْمَالِ فَعَظِّمْ لِلَّهِ حَقَّهُ أَنْ تَبْذُلَ نَعْمَاءَهُ فِی مَعَاصِیهِ وَأَنْ تَغْتَرَّ بِحِلْمِهِ عَنْکَ وَأَکْرِمْ کُلَّ مَنْ وَجَدْتَهُ یَذْکُرُنَا أَوْ یَنْتَحِلُ مَوَدَّتَنَا ثُمَّ لَیْسَ عَلَیْکَ صَادِقاً کَانَ أَوْ کَاذِباً إِنَّمَا لَکَ نِیَّتُکَ وَعَلَیْهِ کَذِبُهُ ؛امام صادق علیه السلام به بعضی از مردم (از یارانش) چنین نوشت که اگر می‌خواهی عاقبت به خیر شوی آن گونه که از دنیا بروی در حالی که در افضل اعمال هستی حق خداوند را بزرگ دار بدین گونه که نعمت‌های او را در معاصی‌اش صرف نکنی و از حلم او نسبت به خود مغرور نشوی (دیگر آنکه) هر کسی را یافتی که یادی از ما می‌کند یا مودت ما را ابراز می‌دارد احترام کن خواه راستگو باشد یا دروغگو؛به تو مربوط نیست تو به نیت خود می‌رسی و اگر او دروغگو باشد نتیجه اعمال خود را می‌برد». ⁽¹⁾

درباره حسن عاقبت مطالب زیادی گفته شده و بسیارند کسانی که دعای اصلی آنها در پیشگاه خداوند دعا برای حسن عاقبت باشد و در روایات اسلامی - چنان‌که خواهد آمد-اهمیت زیادی به آن داده شده تا آنجا که طبق روایاتی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«خَیْرُ الْأُمُورِ خَیْرُهَا عَاقِبَةً ؛بهترین کارها (تا چه رسد به انسان‌ها) کاری است که عاقبت و سرانجامش نیک باشد». ⁽²⁾

در حدیثی امیرمؤمنان علیهم السلام فرمود:

«إِنَّ حَقِیقَةَ السَّعَادَةِ أَنْ یُخْتَمَ لِلْمَرْءِ عَمَلُهُ بِالسَّعَادَةِ وَإِنَّ حَقِیقَةَ الشَّقَاءِ أَنْ یُخْتَمَ لِلْمَرْءِ عَمَلُهُ بِالشَّقَاءِ ؛حقیقت سعادت آن است که انسان،سرانجام کارش به سعادت خاتمه یابد و حقیقت شقاوت (ومحرومیت از رحمت خدا) آن‌است که سرانجام کارانسان به شقاوت پایان یابد». ⁽³⁾

در حدیث پرمعنای دیگری از حضرت مسیح علیه السلام می‌خوانیم که خطاب به حواریون می‌گفت:«من به حق می‌گویم که مردم معتقدند استحکام بنا به شالوده آن است؛ولی من چنین نمی‌گویم.حواریون گفتند:ای روح الله تو چه می‌گوئی؟ در پاسخ گفت:من به حق می‌گویم که اساس واقعی آخرین سنگی است که بر بنا گذارده می‌شود.(کنایه از این‌که معیار سعادت انسان پایان کار اوست)». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری امام صادق از پدران گرامیش علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین نقل می‌کند:

«مَنْ أَحْسَنَ فِیمَا بَقِیَ مِنْ عُمُرِهِ لَمْ یُؤَاخَذْ بِمَا مَضَی مِنْ ذَنْبِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فِیمَا بَقِیَ مِنْ عُمُرِهِ أَخَذَ بِالْأَوَّلِ وَالْآخِرِ ؛کسی که در باقی مانده عمر کار نیک به جا آورد،خداوند او را بر گناهان گذشته‌اش مجازات نمی‌کند و کسی که در باقیمانده عمرش بد کند هم به گناهان گذشته و هم به گناهان آینده مؤاخذه خواهد شد». ⁽²⁾

همچنین در حدیث طولانی دیگری از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که سه بار فرمود:

«الْعَمَلُ بِخَوَاتِیمِه ؛معیار سنجش هر عملی پایان آن است». ⁽³⁾

در دعاهای مأثوره نیز کراراً دعا برای حُسن عاقبت ذکر شده از جمله در حدیثی در تعقیبات نماز از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«وَأَسْأَلُکَ أَنْ تَعْصِمَنِی بِطَاعَتِکَ حَتَّی تَتَوَفَّانِی عَلَیْهَا وَأَنْتَ عَنِّی رَاضٍ وَأَنْ تَخْتِمَ لِی بِالسَّعَادَة ؛خداوندا! من از تو می‌خواهم این‌که مرا در طاعت خودت استوار داری تا این‌که مرا در حالی که از من راضی هستی از دنیا ببری و از تو می‌خواهم پایان عمر مرا سعادت قرار دهی». ⁽⁴⁾

در پایان عهدنامه معروف«مالک اشتر»نیز این جمله نورانی به چشم می‌خورد که امام علیه السلام عرضه می‌دارد:

«وَأَنَا أَسْأَلُ اللَّهَ...وَأَنْ یَخْتِمَ لِی وَلَکَ بِالسَّعَادَةِ

وَالشَّهَادَةِ ؛از خدا می‌خواهم که پایان عمر من و تو را سعادت و شهادت قرار دهد». ⁽¹⁾

آنچه در روایات بالا و آیات قرآنی درباره اهمیتِ حسن عاقبت یا سوء عاقبت آمده دلیل روشنی دارد که آنچه در طویل المدة باقی می‌ماند عاقبت هر کاری است در حالی که آغاز آن کوتاه مدت است؛مثلاً فرزندی برای انسان متولد می‌شود،در اوائل عمر از نظر اخلاقی یا جسمی نقاط ضعف مهمی دارد؛اما پس از مدتی از هر نظر موزون و استوار می‌گردد و پدر و مادر و همچنین جامعه به وجود او افتخار می‌کنند،زیرا آنچه بقا دارد پایان کار است.یا این‌که برای ساختن بنایی،انسان در ابتدا گرفتار مشکلات عظیمی می‌شود؛ولی در پایان بنایی خوب و موزون ساخته می‌شود که همگان از آن بهره‌مند می‌شوند و مایه آبروی سازنده و جامعه شده و ای بسا جزو آثار ماندگار و باستانی قرار می‌گیرد.

همچنین در مورد انسان‌ها از نظر سعادت و شقاوت،همه ما-با قطع نظر از آیات و روایات حسن عاقبت-به وجود«حر بن یزید ریاحی»افتخار می‌کنیم در حالی که مدتی طولانی از عمرش در خدمت حاکمان ظالم بنی امیه بود،همین که در آخرین ساعات عمرش بیدار شد و شهادت در راه امام حسین علیه السلام را بر همه چیز ترجیح داد نام او از فهرست شقاوتمندان حذف گردید و در فهرست سعادتمندان قرار گرفت.به عکس،جمعی از صحابه رسول خدا صلی الله علیه و آله را می‌بینیم که در آغاز در صف بهشتیان بودند؛اما بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله آتش جنگ برافروختند و عده زیادی را به کشتن دادند و امروز متأسفانه تاریخ اسلام نام آنها را به نیکی نمی‌برد.

اینجاست که همه ما دست به دعا برداشته عرضه می‌داریم:خداوندا! به ما حسن عاقبت عنایت فرما.

گفتار حکیمانه 152- جهان ناپایدار

اشاره

و قال علیه‌السلام

لِکُلِّ مُقْبِلٍ إِدْبَارٌ،وَ مَا أَدْبَرَ کَأَنْ لَمْ یَکُنْ.

امام علیه السلام فرمود:

هر چیزی که روی می‌آورد روزی پشت خواهد کرد و چیزی که پشت می‌کند گویی هرگز نبوده است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

جهان ناپایدار

امام علیه السلام در این کلام حکمت‌آمیز اشاره به ناپایداری جهان و مواهب و نعمت‌های آن کرده می‌فرماید:«هر چیزی که روی می‌آورد روزی پشت خواهد کرد و چیزی که پشت می‌کند گویی هرگز نبوده است»؛ (لِکُلِّ مُقْبِلٍ إِدْبَارٌ،وَ مَا أَدْبَرَ کَأَنْ لَمْ یَکُنْ) .

طبیعت زندگی این جهان و تمام مواهب مادی آن فناپذیری است،هرچند بعضی عمر بسیار کوتاهی دارند،بعضی کمی بیشتر؛اموال و ثروت‌ها،جاه و مقام‌ها،جوانی و شادابی،عافیت و تندرستی و در یک کلمه همه امکانات مادی که روزی به انسان رو می‌کنند و او را شاد و خوشحال می‌سازند اموری نیستند که انسان به آنها دل ببندند،زیرا چیزی نمی‌گذرد که همگی پشت می‌کنند و از دست می‌روند؛پیری و ناتوانی به جای جوانی،فقر به جای ثروت،زوال جاه و مقام به جای مقامات و بیماری به جای عافیت و تندرستی می‌نشیند و اگر اینها هم از انسان جدا نشوند و تا پایان عمر محدود انسان بمانند انسان از آنها جدا می‌شود و چیزی جز قطعات کفن با خود همراه نمی‌برد.

جمله (وَ مَا أَدْبَرَ کَأَنْ لَمْ یَکُنْ) اشاره به این نکته است که وقتی نعمت‌ها به انسان پشت می‌کنند آثارشان را با خود نیز می‌برند به گونه‌ای که گاهی انسان تصور می‌کند اینها هرگز وجود نداشته‌اند،زیرا اگر خودشان می‌رفتند و آثارشان

باقی می‌ماند باز ادامه حیات آنها محسوب می‌شد؛مثلاً جوانی که می‌رود نیرو، قدرت،شادابی،شادمانی و نشاط و سایر آثار جوانی را با خود می‌برد گویی هرگز نبوده است همچنین سایر نعمت‌ها ولی اعمال صالحه و کارهای نیک و آنچه را انسان در خزائن الهی به امانت می‌سپارد و به حکم «ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللّهِ باقٍ» ؛آنچه نزد شماست از میان می‌رود؛و آنچه نزد خداست باقی می‌ماند» ⁽¹⁾باقی می‌ماند.

نتیجه روشنی که از این گفتار حکیمانه مولا گرفته می‌شود این است که نه انسان به آنچه دارد دل ببندد و نه به آنچه از دستش می‌رود ناراحت شود،چرا که این طبیعت زندگی دنیاست،همان‌گونه که قرآن مجید نیز می‌فرماید: «لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ». 2 و طبق فرموده مولا در حکمت 439 حقیقت زهد همین است.

ظاهر این جمله حکمت‌آمیز ناظر به نعمت‌ها و مواهب الهی،ولی بعضی از شارحان نهج‌البلاغه آن را تعمیم داده و گفته‌اند:نقمت‌ها و مشکلات و رنج‌ها را نیز فرا می‌گیرد،زیرا آنها نیز زائل شدنی است و روزی فرا می‌رسد که انسان به کلی آن را فراموش می‌کند.یوسف گرچه سال‌ها در زندان دور از پدر و برادران و عشیره گرفتار بود ولی هنگامی که بر تخت عزیزی مصر تکیه زد و برادران و پدر به دیدارش آمدند همه آن ناراحتی‌ها را از یاد برد.

گفتار حکیمانه 153- صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند!

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَا یَعْدَمُ الصَّبُورُ الظَّفَرَ وَ إِنْ طَالَ بِهِ الزَّمَانُ.

امام علیه السلام فرمود:

شخص صبور (و با استقامت) پیروزی را از دست نخواهد داد

هرچند زمانی طولانی بگذرد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند!

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه خود اشاره به نکته مهمی می‌کند که در همه فعالیت‌های فردی و جمعی تأثیرگذار است،می‌فرماید:«شخص صبور (و با استقامت) پیروزی را از دست نخواهد داد،هرچند زمان طولانی بگذرد»؛ (لَا یَعْدَمُ الصَّبُورُ الظَّفَرَ وَ إِنْ طَالَ بِهِ الزَّمَانُ) .

حقیقت صبر همان استقامت است؛استقامت در برابر موانع وصول به مقصد و پیمودن راه طولانی وصول به هدف و استقامت در برابر دردها و رنج‌ها و کار شکنی‌های این و آن.تا چنین استقامتی در انسان نباشد به جایی نمی‌رسد،زیرا طبیعت زندگی دنیا این است که با مشکلات آمیخته شده و غالباً در کنار گل‌ها خارهایی است و در کنار عسل‌ها نیش زنبورانی.تاریخ نیز بارها و بارها نشان داده است که پیروزی‌ها در انتظار افراد بااستقامت و صبور است.تا آنجا که این سخن به صورت ضرب المثل کوتاهی در میان همه معروف است.عرب‌ها می‌گویند:«مَنْ صَبَرَ ظَفَرَ»و فارس‌ها می‌گویند:

صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند بر اثر صبر نوبت ظفر آید

قرآن مجید بارها به این حقیقت اشاره کرده؛از جمله در داستان یوسف می‌گوید:هنگامی که برادران آمدند و او را شناختند پرده از راز خود برداشت و این جمله را گفت: «أَنَا یُوسُفُ وَ هذا أَخِی قَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَیْنا إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ

اَللّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ» ؛من یوسفم،و این برادر من (بنیامین) است؛خداوند بر ما منّت گذارد.هرکس تقوا پیشه کند و شکیبایی و استقامت نماید،(سرانجام پیروز می‌شود؛) چرا که خداوند پاداش نیکوکاران را ضایع نمی‌کند». ⁽¹⁾

درباره بنی اسرائیل بعد از آنکه بر فرعونیان پیروز شدند فرمود: «وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا الَّتِی بارَکْنا فِیها وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنی عَلی بَنِی إِسْرائِیلَ بِما صَبَرُوا» ؛و مشرق‌ها و مغرب‌های پربرکت زمین را به آن قوم که (زیر زنجیر ظلم و ستم) به ضعف کشانده شده بودند، واگذار کردیم؛و وعده نیک پروردگارت بر بنی اسرائیل،به خاطر صبر و استقامتی که به خرج دادند،تحقق یافت». ⁽²⁾

امام امیرمؤمنان علی علیه السلام در عبارت کوتاه‌تری که از آن حضرت روایت شده می‌فرماید:

«الصَّبْرُ مِفْتاحُ الظَّفَرُ ؛صبر و استقامت کلید پیروزی است». ⁽³⁾

بهترین شاهد و گواه برای کلام امام علیه السلام مطالعه تاریخ گذشتگان است؛در تمام رشته علمی و صنعتی و سیاسی و اجتماعی کسانی پیروز شدند که از صبر و استقامت بیشتری برخوردار بودند،همان‌ها که بر مرکب صبر سوار شدند و به سوی مقصد تاختند و شاهد مقصود را در آغوش گرفتند.

گفتار حکیمانه 154- گناه رضایت!

اشاره

و قال علیه‌السلام

الرَّاضِی بِفِعْلِ قَوْمٍ کَالدَّاخِلِ فِیهِ مَعَهُمْ.وَ عَلَی کُلِّ دَاخِلٍ فِی بَاطِلٍ إِثْمَانِ:

إِثْمُ الْعَمَلِ بِهِ،وَ إِثْمُ الرِّضَی بِهِ.

امام علیه السلام فرمود:

آن کس که به کار جمعیتی راضی باشد همچون کسی است که در آن کار با آنها شرکت کرده (منتها) آن کس که در انجام کار باطل دخالت دارد دو گناه می‌کند:گناه عمل و گناه رضایت به آن (ولی شخصی که بیرون از دایره عمل است و به آن راضی است تنها مرتکب یک گناه می‌شود و آن گناه رضایت است). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

گناه رضایت!

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه اشاره به نکته مهمی می‌کند که در سرنوشت افراد و امت‌ها تأثیر قابل توجهی دارد.می‌فرماید:«آن کس که به کار جمعیتی راضی باشد همچون کسی است که در آن کار با آنها شرکت نموده (منتها) آن کس که در انجام کار باطل دخالت دارد دو گناه می‌کند:گناه عمل و گناه رضایت به آن (ولی شخصی که بیرون از دایره عمل است و به آن راضی است تنها مرتکب یک گناه می‌شود و آن گناه رضایت است)»؛ (الرَّاضِی بِفِعْلِ قَوْمٍ کَالدَّاخِلِ فِیهِ مَعَهُمْ.

وَ عَلَی کُلِّ دَاخِلٍ فِی بَاطِلٍ إِثْمَانِ:إِثْمُ الْعَمَلِ بِهِ،وَ إِثْمُ الرِّضَی بِهِ) .

ممکن است در بدو نظر چنین تصور شود که اگر کسی گناهی را مرتکب نشود و هیچ‌گونه دخالتی حتی در اعانت و یاری گنهکاران در آن نداشته باشد چرا رضایت قلبی به آن گناه او را هم شریک گناه سازد؟

دلیل آن با دقت روشن می‌شود و آن این‌که هنگامی که رضایت به کارهای خلاف دیگران در قلب انسان جایگزین شد تدریجاً در اقوال و افعال او خود را نشان می‌دهد،زیرا نمی‌شود انسان به چیزی محبت داشته باشد و در اعمال و اقوالش ظاهر نگردد.

اضافه بر این کسی که به اعمال خلاف دیگران راضی می‌شود هرگز به وظیفه امر به معروف و نهی از منکر عمل نخواهد کرد،زیرا آن عمل را دوست دارد و به

گنهکاران به سبب این گناه عشق می‌ورزد.این مسئله بازتاب گسترده‌ای در آیات قرآن و روایات اسلامی دارد که مسئله رضایت به گناه گنهکاران جزء گناهان کبیره شمرده شده و حتی عذاب الهی دامن چنین افرادی را می‌گیرد.

در داستان کشتن ناقه ثمود (همان معجزه الهی خداوند که به پیامبرشان حضرت صالح داد) قرآن می‌گوید:همه آن قوم بر اثر عذاب الهی از میان رفتند در حالی که همان‌گونه که در کلام دیگری از امیرمؤمنان به آن اشاره شده ناقه ثمود را یک نفر کشت و چون دیگران به آن رضایت دادند خداوند همگی را عذاب کرد:

(وَإِنَّمَا عَقَرَ نَاقَةَ ثَمُودَ رَجُلٌ وَاحِدٌ،فَعَمَّهُمُ اللَّهُ بِالْعَذَابِ لَمَّا عَمُّوهُ بِالرِّضَا) . ⁽¹⁾

در زیارت‌نامه‌ها نیز کراراً این مطلب به چشم می‌خورد که زائر لعن و نفرین می‌کند به کسانی که جنایات یزیدیان را در کربلا را شنیدند و به آن رضایت دادند:

«وَلَعَنَ اللَّهُ أُمَّةً سَمِعَتْ بِذَلِکَ فَرَضِیَتْ بِه» . ⁽²⁾

نکته:

پیوند اهداف و خواسته‌ها

بر خلاف آنچه در دنیای مادی معمول است که رضایت به اعمال مجرمانه دیگری جرم محسوب نمی‌شود همان‌گونه که رضایت به اعمال نیک نیکوکاران بی‌پاداش است،در تعلیمات اسلام،مسئله رضایت به کارهای نیکوکاران و بدکاران عنوان خاصی دارد و با صراحت در روایات آمده است که هر کس به کار دیگری رضایت دهد در سلک و گروه او قرار خواهد گرفت.منتها مجرمان، دو گناه دارند و راضیان به اعمال آنها یک گناه،راضیان به اعمال نیک یک ثواب دارند و عاملان دو ثواب.همان‌گونه که در کلام حکمت‌آمیز بالا آمد.

مرحوم علامه مجلسی در بحار الانوار بابی به این موضوع اختصاص داده و در عنوان باب می‌گوید:

«إنَّ مَنْ رَضِیَ بِفِعْلٍ فَهُوَ کَمَنْ أتاهُ ؛کسی که راضی به فعلی شود همانند کسی است که آن را انجام داده است»و در ذیل آن هشت روایت نقل می‌کند.

از جمله حدیثی از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه 183 سوره آل عمران آورده که خطاب به گروهی از کافران است که می‌گفتند:ما به هیچ پیغمبری ایمان نمی‌آوریم تا معجزه‌ای انجام دهد: «قَدْ جاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّناتِ وَ بِالَّذِی قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ» ؛بگو:پیامبرانی پیش از من،برای شما آمدند و دلایل روشن و آنچه را گفتید آوردند؛اگر راست می‌گویید چرا آنها را به قتل رساندید؟!» ⁽¹⁾امام علیه السلام در اینجا می‌فرماید:

«وَقَدْ عَلِمَ أَنَّ هَؤُلَاءِ لَمْ تَقْتُلُوا ؛معلوم است اینها که در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله بودند انبیای پیشین را نکشتند»

«وَلَکِنْ لَقَدْ کَانَ هَوَاهُمْ مَعَ الَّذِینَ قَتَلُوا فَسَمَّاهُمُ اللَّهُ قَاتِلِینَ لِمُتَابَعَةِ هَوَاهُمْ وَرِضَاهُمْ بِذَلِکَ الْفِعْلِ؛ ولی آن‌ها علاقه و فکرشان با قاتلان بود؛از این رو خدا آنها را قاتل نامید چون خواسته و رضای آنها به فعل آنان تعلق می‌گرفت». ⁽²⁾

امام علی بن موسی الرضا علیه السلام در پاسخ کسی که سؤال کرد:چگونه هنگامی که حضرت مهدی علیه السلام قیام می‌کند فرزندان قاتلان حسین علیه السلام را به سبب اعمال پدرانشان به قتل می‌رساند در حالی که خداوند می‌فرماید: «وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری» ؛و هیچ گناهکاری بار گناه دیگری را به دوش نمی‌کشد» ⁽³⁾امام علیه السلام فرمود:

به سبب آن که این فرزندان به اعمال پدرانشان رضایت دادند و به آن افتخار می‌کنند و هر کس به چیزی راضی شود مانند این است که آن را انجام داده باشد، سپس امام علیه السلام افزود:

«وَلَوْ أَنَّ رَجُلاً قُتِلَ بِالْمَشْرِقِ فَرَضِیَ بِقَتْلِهِ رَجُلٌ بِالْمَغْرِبِ لَکَانَ

الرَّاضِی عِنْدَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ شَرِیکَ الْقَاتِلِ ؛اگر کسی در مشرق به قتل برسد و دیگری در مغرب باشد و به آن قتل رضایت دهد شخص راضی در نزد خداوند شریک قاتل است». ⁽¹⁾

روشن است کسانی که به قتل امام حسین علیه السلام راضی شوند و به آن افتخار کنند در حقیقت ناصبی‌اند و ناصبی‌ها به منزله کفار حربی هستند.روایات دیگری نیز در همین زمینه هست که ذکر همه آنها به درازا می‌کشد.

مرحوم صاحب وسائل نیز در جلد 11 در کتاب«الامر بالمعروف و النهی عن المنکر»باب پنجم را به همین مسئله اختصاص داده و هفده روایت در این زمینه در آن نقل می‌کند؛از جمله در حدیثی از علی علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند:

«مَنْ شَهِدَ أَمْراً فَکَرِهَهُ کَانَ کَمَنْ غَابَ عَنْهُ وَمَنْ غَابَ عَنْ أَمْرٍ فَرَضِیَهُ کَانَ کَمَنْ شَهِدَهُ؛ کسی که در صحنه انجام کاری حضور داشته باشد اما در دل از آن ناخشنود باشد مانند آن است که حضور نداشته و اما کسی که غایب بوده و به آن رضایت داده گویی حاضر بوده (و در آن کار شرکت داشته است)». ⁽²⁾

در اینجا ممکن است سؤالی مطرح شود که ما روایات فراوانی داریم که نیت معصیت،معصیت نیست در حالی که انسانی که نیت معصیت می‌کند در آن لحظه قطعاً راضی به معصیت است.جایی که رضایت به معصیت خود گناهی نداشته باشد رضایت به معصیت دیگری چگونه ممکن است موجب گناه شود؟

پاسخ این سؤال روشن است؛شخصی که نیت معصیت می‌کند رضایت به معصیتی داده که انجام نشده و این شخص با کسی که به معصیت و گناهی که انجام گرفته است رضایت می‌دهد تفاوت بسیار دارد.

گفتار حکیمانه 155- با چه کسانی پیمان ببندیم؟

اشاره

و قال علیه‌السلام

اِعْتَصِمُوا بِالذِّمَمِ فِی أَوْتَادِهَا.

امام علیه السلام فرمود:

به پیمان کسانی چنگ بزنید که به پیمانشان وفادارند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

با چه کسانی پیمان ببندیم؟

امام علیه السلام در این کلام حکمت‌آمیز اشاره به شرایط بستن پیمان می‌کند، می‌فرماید:«به پیمان کسانی چنگ بزنید که به پیمانشان وفادارند»؛ (اعْتَصِمُوا بِالذِّمَمِ فِی أَوْتَادِهَا) .

«اوتاد» جمع«وَتَد»به معنای میخ است؛میخ‌هایی که معمولا به وسیله آن طناب خیمه‌ها را محکم می‌کردند تا خیمه در مقابل باد و طوفان مقاومت کند.

برای این کلام حکمت‌آمیز تفسیرهای فراوانی ذکر شده است؛نخست همان چیزی که در ترجمه بالا آمد که هرگاه می‌خواهید پیمان ببندید به سراغ افراد بی‌اعتبار و پیمان‌شکن و غیر قابل اطمینان نروید،بلکه با کسانی عهد ببندید که دارای دین و شخصیت و تعهدند.

این تفسیر با آنچه در شأن ورود این گفتار حکیمانه در کلام ابن ابی‌الحدید که در بحث سند این کلام حکمت‌آمیز گفتیم کاملاً سازگار است،زیرا امام علیه السلام بعد از جنگ جمل هنگامی که«مروان بن حکم»خدمتش رسید و عرض کرد:

می‌خواهم با تو بیعت کنم.امام علیه السلام فرمود:بیعت تو چه فایده‌ای دارد؟ دیروز (در آغاز خلافت ظاهری) با من بیعت کردی و شکستی.باز آمده‌ای با من بیعت کنی.

سپس دستور داد او را از مجلسش خارج کردند،بنابراین تفسیر،«اوتاد»به معنای انسان‌های قابل اعتماد است.

تفسیر دیگر این است که منظور از«اوتاد»شرایط استحکام پیمان است؛یعنی به هنگامی که می‌خواهید با کسی پیمان ببندید شرایط دقیق و محکمی برای آن ذکر کنید تا راه فراری برای طرف باقی نماند.

تفسیر سوم این‌که وفای به پیمان لازم است؛اما نه در برابر پیمان‌شکنان؛ هرگاه آنها پیمان شکستند شما هم می‌توانید دست از پیمان بردارید،همان‌گونه که در آیه 7 سوره«توبه»می‌خوانیم: «فَمَا اسْتَقامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ» ؛تا زمانی که به پیمان شما پایبند باشند،شما نیز به پیمان آنها پایبند باشید».نیز در آیه 12 همان سوره آمده است: «وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَیْمانَ لَهُمْ» ؛و اگر پیمان‌های خود را پس از عهد خویش بشکنند،و آیین شما را مورد طعن (و تمسخر) قرار دهند،با پیشوایان کفر پیکار کنید؛چرا که پیمان آنها اعتباری ندارد».

مناسب‌تر از همه این تفاسیر همان تفسیر اول به نظر می‌رسد،هرچند جمع تفاسیر مختلف در یک عبارت طبق عقیده ما که بارها به آن اشاره کرده‌ایم امکان‌پذیر است. ⁽¹⁾

نکته:

شرایط پیمان بستن با مخالفان و لزوم وفای به عهد

به تناسب کلام حکیمانه بالا اشاره به دو قسمت از تعلیمات اسلام را در این‌باره لازم می‌دانیم:نخست این‌که در تعلیمات دینی ما دستور داده شده هنگامی که با مخالفان خود عهد و پیمان می‌بندید مراقب باشید محکم‌کاری کنید؛ با الفاظ صریح و شرایط لازم و رعایت نکاتی که هرگونه بهانه پیمان‌شکنی را از

مخالف می‌گیرد عهدنامه را تنظیم کنید.

امیرمؤمنان علی علیه السلام در عهدنامه معروف مالک اشتر می‌فرماید:«هرگز پیمانی را که در آن تعبیراتی است که جای اشکال (و سوء استفاده دشمن) وجود دارد منعقد مکن»؛

(وَلَا تَعْقِدْ عَقْداً تُجَوِّزُ فِیهِ الْعِلَلَ) .

نیز دستور داده شده عهد و پیمان را با کسی برقرار کنید که امید به وفای او داشته باشید.در حدیثی از امام امیرمؤمنان علیه السلام که در غررالحکم آمده می‌خوانیم:

«لا تَثِقَنَّ بِعَهْدِ مَنْ لا دینَ لَهُ ؛به عهد و پیمان کسی که دین ندارد اطمنیان نکن (و از آن چشم بپوش)». ⁽¹⁾

در مورد لزوم وفای به عهد نیز قرآن مجید و روایات اسلامی بر آن تأکید شدید دارند؛قرآن مجید در سوره اسراء آیه 34 می‌فرماید: «وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلاً» ؛و به عهد (خود) وفا کنید،که از عهد سؤال می‌شود».

همچنین در جای دیگری از عهدنامه مالک اشتر می‌خوانیم که علی علیه السلام بعد از دستور مؤکد به مالک درباره وفای به پیمان و عهد می‌فرماید:

«فَإِنَّهُ لَیْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ شَیْءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَیْهِ اجْتِمَاعاً،مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ وَتَشَتُّتِ آرَائِهِمْ مِنْ تَعْظِیمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ ؛هیچ یک از فرائض الهی همچون بزرگداشت وفای به عهد و پیمان نیست که مردم جهان با همه اختلافات و تشتت آرایی که دارند نسبت به آن اتفاق نظر داشته باشند».

سپس می‌افزاید:

«وَقَدْ لَزِمَ ذَلِکَ الْمُشْرِکُونَ فِیمَا بَیْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِینَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا مِنْ عَوَاقِبِ الْغَدْرِ ؛حتی مشرکان زمان جاهلیت-علاوه بر مسلمانان-آن را مراعات می‌کردند،چرا که عواقب دردناک پیمان‌شکنی را آزموده بودند».

وفای به عهد به قدری اهمیت دارد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در حدیثی می‌فرماید:

«لَا دِینَ لِمَنْ لَاعَهْدَ لَه ؛کسی که به عهد و پیمان خود وفادار نیست دین ندارد». ⁽¹⁾

نیز امیرمؤمنان علیه السلام می‌فرماید:

«مَا أَیْقَنَ بِاللَّهِ مَنْ لَمْ یَرْعَ عُهُودَهُ وَذِمَمَهُ ؛کسی که به عهد و پیمان خود وفا نکند به خدا ایمان نیاورده است». ⁽²⁾

در حدیث دیگری از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم:

«ثَلَاثٌ لَمْ یَجْعَلِ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ لِأَحَدٍ فِیهِنَّ رُخْصَةً:أَدَاءُ الْأَمَانَةِ إِلَی الْبَرِّ وَالْفَاجِرِ وَالْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ لِلْبَرِّ وَالْفَاجِرِ وَبِرُّ الْوَالِدَیْنِ بَرَّیْنِ کَانَا أَوْ فَاجِرَیْنِ ؛سه چیز است که خداوند اجازه تخلف به احدی درباره آنها نداده:ادای امانت خواه صاحب امانت انسان نیکوکاری باشد یا بدکار و وفای به عهد در برابر نیکوکاران و بدکاران و نیکی به پدر و مادر چه نیکوکار باشند یا بدکار». ⁽³⁾

از این تعبیر و تعبیرات دیگر استفاده می‌شود که نمی‌توان به بهانه بدکار بودن یا کفر طرف معاهده؛بعد از آنکه معاهده محکم شده است عهد و پیمان را شکست.

گفتار حکیمانه 156- از چه کسی باید اطاعت کرد؟

اشاره

و قال علیه‌السلام

عَلَیْکُمْ بِطَاعَةِ مَنْ لَا تُعْذَرُونَ بِجَهَالَتِهِ.

امام علیه السلام فرمود:

لازم است از کسی اطاعت کنید که از نشناختن او معذور نیستید. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

از چه کسی باید اطاعت کرد؟

امام علیه السلام در این کلام حکمت‌آمیز خود اشاره به این نکته می‌کند که از چه کسی باید اطاعت و از چه کسی نباید اطاعت کرد،می‌فرماید:«لازم است از کسی اطاعت کنید که از نشناختن او معذور نیستید»؛ (عَلَیْکُمْ بِطَاعَةِ مَنْ لَا تُعْذَرُونَ بِجَهَالَتِهِ) .

منظور از«آن کس»در درجه اول ذات پاک خداوند متعال و در درجه بعد رسولش پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و جانشینان معصوم و بر حق اوست که اطاعت از آنها اطاعت مطلقه است یعنی کسی نمی‌تواند بگوید چون نمی‌دانستم اطاعت نکردم،چرا که بر هر کسی واجب است بخشنده نعمت‌ها را بشناسد؛کسی که تمام هستی ما از اوست و ما هرگز نمی‌توانیم بگوییم چون نمی‌شناختیم در برابر ترک طاعتش معذور بودیم و بعد از شناخت خداوند باید بداند او مطابق«قاعده لطف»،رسولانی را مبعوث می‌کند تا پیامش را به بندگان برسانند و راه صحیح و باطل را به آنها نشان دهند و به هنگام رحلت رسولان،اوصیای آنها را بشناسند و پیام رسولان را از آنها بگیرند.

در ضمن هدف حضرت این است که به مردم هشدار دهد از اطاعتش سر نپیچند و بدانند هرگونه سرپیچی روز قیامت مایه سرافکندگی است و هیچ‌گونه عذری از آنها قبول نخواهد شد.

در تأیید این سخن،در حدیثی از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه شریفه «فَلِلّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ» ؛بگو دلیل رسا و قاطع برای خداست (دلیلی که برای هیچ کس بهانه‌ای باقی نمی‌گذارد». ⁽¹⁾فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ لِلْعَبْدِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَکُنْتَ عَالِماً فَإِنْ قَالَ نَعَمْ قَالَ لَهُ أَ فَلَا عَمِلْتَ ⁽²⁾بِمَا عَلِمْتَ وَ إِنْ قَالَ کُنْتُ جَاهِلاً قَالَ لَهُ أَ فَلَا تَعَلَّمْتَ حَتَّی تَعْمَلَ فَیَخْصِمُهُ وَ ذَلِکَ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ ؛خداوند متعال روز قیامت به بنده‌اش می‌گوید:آیا می‌دانستی؟ اگر بگوید:آری می‌فرماید:چرا به آنچه می‌دانستی عمل نکردی؟ و اگر بگوید نمی‌دانستم به او می‌گوید:چرا یاد نگرفتی که عمل کنی و به این ترتیب با او مخاصمه می‌کند و این است معنای حجت بالغه». ⁽³⁾

ولی امور بسیاری است که انسان بر اثر عدم شناخت،در برابر آن معذور است؛مثلاً من اگر ندانم فلان غذا یا لباسی را که از بازار مسلمانان می‌خرم دزدی و حرام است؛غذا را بخورم و با لباس نماز بخوانم اگر فرضاً در قیامت از من سؤال کنند چرا چنین کردی می‌گویم:نمی‌دانستم و هرگز به من نمی‌گویند چرا نرفتی و تحقیق و تفحص کنی و در اینجا جهل من عذر است؛ولی در احکام شرع و معارف و عقائد دینی،جهل عذر نیست.

بعضی دیگر از شارحان نهج‌البلاغه،تفسیر دیگری برای این کلام حکمت‌آمیز مولا کرده و گفته‌اند:مفهوم آن این است که شما باید از شخص عاقلی اطاعت کنید که جهلی در افکار و اعمال او نیست که به هنگام سقوط در خطرات اعمالش،آن را عذری برای خود بشمارید. ⁽⁴⁾

به تعبیر دیگر از شخص عاقلی پیروی کنید که شما را به راه راست و امن و امان ببرد نه به بیراهه‌هایی که ناچار باشید از آن به علت نادانی اعتذار جویید.

ولی به یقین تفسیر اول که مورد قبول بیشتر مفسران نهج‌البلاغه است صحیح‌تر به نظر می‌رسد.از جمله اموری که گواهی به صحت معنای اول می‌دهد تعبیری است که در نسخه دعائم الاسلام آمده که می‌گوید:

«عَلَیْکُمْ بِطَاعَةِ مَنْ لَا تَعْذِرُونَ فِی تَرْکِ طَاعَتِه» . ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 157- حقیقت برای حق‌طلبان آشکار است

اشاره

و قال علیه‌السلام

قَدْ بُصِّرْتُمْ إِنْ أَبْصَرْتُمْ،وَ قَدْ هُدِیتُمْ إِنِ اهْتَدَیْتُمْ،وَ أُسْمِعْتُمْ إِنِ اسْتَمَعْتُمْ.

امام علیه السلام فرمود:

حقیقت به شما نشان داده شده است اگر چشم بینا داشته باشید،و وسایل هدایت در اختیار شماست اگر هدایت‌پذیر باشید،و صدای حق در گوش شماست اگر گوش شنوا داشته باشید. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

حقیقت برای حق‌طلبان آشکار است

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه خود اشاره به این نکته می‌کند که خداوند اسباب هدایت را آماده کرده است اگر از آن بهره نگیرید کوتاهی از شماست، می‌فرماید:«حقیقت به شما نشان داده شده است اگر چشم بینا داشته باشید و وسائل هدایت در اختیار شماست اگر هدایت‌پذیر باشید و صدای حق در گوش شماست اگر گوش شنوا داشته باشید»؛ (قَدْ بُصِّرْتُمْ إِنْ أَبْصَرْتُمْ،وَ قَدْ هُدِیتُمْ إِنِ اهْتَدَیْتُمْ،وَ أُسْمِعْتُمْ إِنِ اسْتَمَعْتُمْ) .

هدف امام علیه السلام از بیان این سخن آن است که خداوند تمام وسایل هدایت و نجات و سعادت را در اختیار شما گذاشته است،آیات قدرتش را در پهنه آفرینش به شما نشان داده،درس‌های عبرتش را درباره اقوام پیشین در برابر شما قرار داده است چشم باز کنید و آثار او را در عالم و سرنوشت اقوام گذشته را با چشم خود ببینید.

از سویی دیگر پیامبرانش مخصوصاً رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله را با کتب آسمانی ارسال داشته و پیام حق در گوش شما خوانده شده؛پیامی که هم مشتمل بر معارف و عقاید است و هم راه و رسم عبودیت و طریق تهذیب اخلاق و همچنین راه بهتر زیستن و سعادتمند شدن،همه این پیام‌ها به گوش شما خوانده شده است.سعی کنید آنها را بشنوید و در سایه آن دیدنی‌ها و این

شنیدنی‌ها راه هدایت را در برابر شما گشوده است اگر تصمیم بر هدایت یافتن داشته باشید شتاب کنید و در این راه گام بگذارید و به سوی سرمنزل مقصود حرکت کنید.

امام علیه السلام می‌فرماید:خداوند به همه شما اتمام حجت کرده اگر راه خطا رفتید و گرفتار مجازات الهی در دنیا و آخرت شدید بدانید بر اثر کوتاهی خودتان بوده است.ریشه‌های این گفتار حکیمانه در قرآن مجید است.در آیه 104 سوره «انعام»می‌خوانیم: «قَدْ جاءَکُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِیَ فَعَلَیْها» ؛دلایل بصیرت آفرین از طرف پروردگارتان برای شما آمده؛کسی که (به وسیله آن،) بصیرت و آگاهی یافت،به سود خود اوست؛و کسی که از دیدن آن چشم پوشید به زیان خودش می‌باشد».

در آیه 204 سوره«اعراف»می‌خوانیم: «وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ» ؛هنگامی که قرآن خوانده شود،گوش فرا دهید و خاموش باشید؛شاید مشمول رحمت (خدا) شوید».

در قرآن مجید کرارا درباره دوزخیان و کفار سخن به میان آمده و آنها را افرادی می‌شمارد که گوش دارند و نمی‌شنوند،چشم دارند و نمی‌بینند، می‌فرماید: «وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ» ؛به یقین گروه بسیاری از جن و انس را برای دوزخ آفریدیم؛آنها دل‌ها ( عقل‌ها)یی دارند که با آن (اندیشه نمی‌کنند و) نمی‌فهمند؛و چشمانی که با آن نمی‌بینند؛و گوش‌هایی که با آن نمی‌شنوند؛آنها همچون چهارپایانند؛بلکه گمراه‌تر! اینان همان غافلانند (چون امکان هدایت دارند و بهره نمی‌گیرند)». ⁽¹⁾

در آیه 10 سوره«ملک»از قول دوزخیان چنین نقل شده است: «وَ قالُوا لَوْ کُنّا

نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما کُنّا فِی أَصْحابِ السَّعِیرِ» ؛و می‌گویند:اگر ما گوش شنوا داشتیم یا تعقّل می‌کردیم،در میان دوزخیان نبودیم».

از آیات قرآنی و کلام حکیمانه بالا و روایات فراوان اسلامی استفاده می‌شود که آنچه برای هدایت انسان‌ها لازم بوده از سوی خداوند فراهم شده است.

مشکل از ناحیه انسان‌هایی است که فاقد گوش شنوا و چشم بینا هستند.

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«لَیْسَ الْأعْمی مَنْ یَعْمی بَصَرُهُ إنَّمَا الْأعْمی مَنْ تَعْمی بَصیرَتُهُ ؛نابینا کسی نیست که چشم خود را از دست داده باشد.

نابینا کسی است که بصیرت ندارد». ⁽¹⁾

در خطبه 88 نهج‌البلاغه نیز آمده بود:

«مَا کُلُّ ذِی قَلْبٍ بِلَبِیبٍ وَ لَا کُلُّ ذِی سَمْعٍ بِسَمِیعٍ وَ لَا کُلُّ نَاظِرٍ بِبَصِیر ؛نه هر کس که دل دارد خردمند و نه هر کس که گوش دارد شنواست و نه هر کس که چشم دارد بیناست».

در دعاها نیز مکرر از خدا چشم بینا و گوش شنوا و قلب دانا می‌خواهیم؛از جمله در دعایی ذیل زیارت آل یاسین آمده است که ده چیز از خداوند تقاضا می‌کنیم از جمله این‌که چشم مرا را از نور بینش و گوش مرا از نور حکمت پر کن؛

«وَأَنْ تَمْلَأ...وَبَصَرِی نُورَ الضِّیَاءِ وَسَمْعِی نُورَ الْحِکْمَة» . ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 158- بهترین راه دفع شرّ

اشاره

و قال علیه‌السلام

عَاتِبْ أَخَاکَ بِالْإِحْسَانِ إِلَیْهِ،وَ ارْدُدْ شَرَّهُ بِالْإِنْعَامِ عَلَیْهِ.

امام علیه السلام فرمود:

برادرت را (به هنگامی که خطایی از او سر می‌زند) با نیکی کردن به او سرزنش کن! و شر وی را از راه بخشش به او دور ساز! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

بهترین راه دفع شرّ

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه خود بهترین راه رفع مزاحمت‌های بعضی از دوستان را بیان کرده،می‌فرماید:«برادرت را (به هنگامی که خطایی از او سر می‌زند) با نیکی کردن به او سرزنش کن و شر وی را از راه بخشش به او دور ساز»؛ (عَاتِبْ أَخَاکَ بِالْإِحْسَانِ إِلَیْهِ،وَ ارْدُدْ شَرَّهُ بِالْإِنْعَامِ عَلَیْهِ) .

ناگفته پیداست که گاه دوستان-به ویژه هنگامی که مدت دوستی طولانی باشد-بی‌مهری‌هایی در حق یکدیگر انجام می‌دهند،اگر باب گله و سرزنش و مقابله به مثل گشوده شود ممکن است این شکاف روز به روز بیشتر گردد و نامهربانی‌ها به شکل تصاعدی پیش رود و چه بسا رشته اخوت و دوستی از هم گسسته شود؛اما اگر به جای مقابله به مثل،مقابله به ضد انجام شود آن‌گونه که امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه‌اش فرموده است،به زودی این وضع پایان می‌یابد و شخص خطاکار از کرده خود پشیمان می‌گردد و در مقام جبران بر می‌آید.

فی المثل او به هنگام بازگشت از یک سفر زیارتی به دیدار من نیامد به جای این‌که او را سرزنش کنم انتظار می‌کشم در موقع مناسب به دیدارش بروم؛بدیهی است که هرقدر او فرد کم محبّتی باشد باز تحت تأثیر قرار می‌گیرد یا به هنگام نیاز به وام از دادن وام به من خودداری کرد؛اما من به هنگامی که احساس می‌کنم نیاز دارد به سراغش می‌روم و وام بیشتری در اختیارش می‌گذارم.به یقین در

آینده بی‌مهری خود را تکرار نخواهد کرد.

اساس این سخن همان است که در قرآن مجید آمده می‌فرماید «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ» ؛بدی را با نیکی دفع کن،ناگاه (خواهی دید) همان کس که میان تو و او دشمنی است،گویی دوستی گرم و صمیمی است». ⁽¹⁾

ولی همان‌گونه که در آیه بعد از این آیه آمده است همه افراد این قدر ظرفیت و سعه صدر ندارند که بتوانند بدی‌ها را با خوبی و بی‌مهری‌ها را با محبت پاسخ گویند،می‌فرماید: «وَ ما یُلَقّاها إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ ما یُلَقّاها إِلاّ ذُو حَظٍّ عَظِیمٍ» ؛اما جز کسانی که دارای صبر و استقامتند به این مقام نمی‌رسند و جز کسانی که بهره عظیمی (از ایمان و تقوا) دارند به آن نایل نمی‌گردند».

رفتار پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام و اصحاب و یاران ایشان الگوی روشنی برای این مطلب است.

بعد از داستان فتح مکه؛بسیاری از مسلمانان انتظار داشتند که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله انتقام خونین و شدیدی از آنها بگیرد و سرزمین مکه را از لوث وجودشان پاک سازد.حتی بعضی از آنها پیش خود شعار«الْیَوْمَ یَوْمُ الْمَلْحَمَة؛امروز روز انتقام است»را سر دادند ولی ناگهان دیدند که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله با جمله کوتاه و پرمعنای

«اذْهَبُوا انْتُمُ الطُّلَقاء ؛بروید که همه آزادید»و شعار

«الْیَوْمَ یَوْمُ الْمَرْحَمَة؛ امروز روز بخشش است»صحنه را به کلی عوض کرد و همین سبب شد اکثر دشمنان اسلام به دوستان صمیمی پیامبر صلی الله علیه و آله مبدل شدند و طبق آیه شریفه «وَ رَأَیْتَ النّاسَ یَدْخُلُونَ فِی دِینِ اللّهِ أَفْواجاً» ؛و ببینی مردم گروه گروه وارد دین خدا می‌شوند». ⁽²⁾

امیرمؤمنان علی علیه السلام نیز بعد از جنگ جمل نه انتقامی از آتش‌افروزان جنگ جمل گرفت و نه اموال آنها را به غنیمت برداشت،بلکه فرمان عفو صادر فرمود و همسر پیامبر را که آتش‌افروز اصلی جنگ بود با احترام کامل به مدینه باز گرداند.

در حالات امامان معصوم علیه السلام دیگر نیز نظیر همین معنا درباره دشمنان سرسخت دیده می‌شود.از جمله طبق آنچه مرحوم علامه مجلسی در بحار الانوار در باب مکارم اخلاق امام سجاد علیه السلام آورده می‌خوانیم که شخصی در برابر آن امام بزرگوار ایستاد و زبان به دشنام و ناسزا گویی گشود.حضرت سخنی به او نگفت.هنگامی که گفتار او تمام شد و باز گشت امام علیه السلام به یارانش که آنجا نشسته بودند فرمود:شنیدید این مرد چه گفت؟ دوست دارم همراه من بیایید تا پاسخ مرا به او بشنوید.عرض کردند:مانعی ندارد و آنها مایل بودند که امام علیه السلام پاسخی همچون سخنان او بدهد ولی دیدند امام علیه السلام در اثنای راه این را آیه شریفه را تلاوت می‌کند: «وَ الْکاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعافِینَ عَنِ النّاسِ وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ» ؛ (پرهیزگاران کسانی هستند که) خشم خود را فرو می‌برند؛و از خطای مردم در می‌گذرند؛و خدا نیکوکاران را دوست دارد». ⁽¹⁾با شنیدن این آیه دانستیم که حضرت نمی‌خواهد مقابله به مثل کند.هنگامی که به منزل آن شخص رسیدیم.

امام علیه السلام او را با صدای بلند فرا خواند.فرمود:بگویید علی بن الحسین است.او از خانه بیرون آمد در حالی که آماده شنیدن سخنان تند و شدید بود.در اینجا امام علیه السلام به او روی کرد و فرمود:

«یَا أَخِی إِنَّکَ کُنْتَ قَدْ وَقَفْتَ عَلَیَّ آنِفاً فَقُلْتَ وَقُلْتَ فَإِنْ کُنْتَ قُلْتَ مَا فِیَّ فَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِنْهُ وَإِنْ کُنْتَ قُلْتَ مَا لَیْسَ فِیَّ فَغَفَرَ اللَّهُ لَک ؛برادر تو الان نزد من آمدی و آنچه را می‌خواستی گفتی اگر نسبت‌هایی را که به من دادی در من هست من از خدا برای خودم آمرزش می‌طلبم و اگر آنچه گفتی در

من نیست برای تو طلب آمرزش می‌کنم».هنگامی که آن مرد این محبت و لطف و عطوفت را دید پیشانی امام علیه السلام را بوسید و گفت:من چیزهایی گفتم که در تو نبود و لایق خودم بود. ⁽¹⁾

این گفتار دامنه‌دار را با حدیثی از حالات پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله پایان می‌دهیم.در مناقب ابن شهرآشوب درباره اخلاق رسول اکرم صلی الله علیه و آله آمده است:

«وَ لَا یَجْزِی بِالسَّیِّئَةِ السَّیِّئَةَ وَ لَکِنْ یَغْفِرُ وَ یَصْفَحُ ؛بدی را به بدی جزا نمی‌داد بلکه (با خوبی به مقابله با آن می‌پرداخت و) می‌بخشید و صرف نظر می‌کرد». ⁽²⁾

به گفته شاعر:

بدی را بدی سهل باشد جزا اگر مردی

أَحْسِنْ إِلَی مَنْ أَسَاء!

گفتار حکیمانه 159- از مواضع تهمت بپرهیز

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنْ وَضَعَ نَفْسَهُ مَوَاضِعَ التُّهَمَةِ فَلَا یَلُومَنَّ مَنْ أَسَاءَ بِهِ الظَّنَّ.

امام علیه السلام فرمود:

کسی که خود را در مواضع تهمت قرار دهد نباید کسی را ملامت کند که به او سوء ظن پیدا می‌کند (بلکه باید خود را سرزنش کند که اسباب

سوء ظن را فراهم کرده است). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

از مواضع تهمت بپرهیز

امام علیه السلام در این کلام حکمت‌آمیز اشاره به نکته مهمی درباره دفع سوء ظن‌ها می‌کند،می‌فرماید:«کسی که خود را در مواضع تهمت قرار دهد نباید کسی را ملامت کند که به او سوء ظن پیدا می‌کند (بلکه باید خود را سرزنش کند که اسباب سوء ظن را فراهم کرده است)»؛ (مَنْ وَضَعَ نَفْسَهُ مَوَاضِعَ التُّهَمَةِ فَلَا یَلُومَنَّ مَنْ أَسَاءَ بِهِ الظَّنَّ) .

مسئله سوء ظن و گمان نیاز به هزینه زیادی ندارد؛بسیارند کسانی که از یک یا چند قرینه ظنی فورا گمان بد درباره اشخاص می‌برند،به همین دلیل کسانی که می‌خواهند هدف تیرهای تهمت قرار نگیرند باید خود را از اموری که سوء ظن برانگیز است دور دارند.

قرآن مجید از جمله مسائلی که بر آن تأکید ورزیده این است که مسلمانان نسبت به یکدیگر سوء ظن نداشته باشند «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ» ؛ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از بسیاری از گمان‌ها بپرهیزید چرا که بعضی از گمان‌ها گناه است». ⁽¹⁾نیز دستورات مؤکدی بر«حمل فعل برادر مسلمان بر صحت»داده شده ولی با این حال طبیعت توده مردم این است که از قرائن کوچکی نتیجه‌های سوئی می‌گیرند،ناگاه موج بدبینی بر

می‌خیزد و شاید صحنه جامعه‌ای را فرا می‌گیرد.به همین دلیل در کنار دستور به پرهیز از گمان بد امر شده است که افراد،خود را در موارد سوء ظن و تهمت قرار ندهند.

به بیان دیگر،ما نمی‌توانیم بگوییم چون در شریعت اسلام سوء ظن و تجسس حرام است،رفتن در مواضع تهمت مانعی ندارد و مردم باید به وظیفه خود عمل کنند و با حسن ظن به همه چیز بنگرند،زیرا تضمینی نیست که همه به این دستورات اسلامی بدون کم و کاست عمل نمایند،بنابراین سایر مردم تکلیفی دارند و ما هم وظیفه‌ای و اگر بخواهیم این موضوع را گسترش دهیم می‌توان گفت:همان گونه که ارتکاب گناه ممنوع است،فراهم کردم زمینه‌های گناه برای دیگران نیز ممنوع است.

در روایات اسلامی نیز تأکیدهای فراوانی در این زمینه وارد شده است:در حدیثی که ابن ابی‌الحدید در شرح همین کلام حکمت‌آمیز آورده چنین می‌خوانیم که یکی از صحابه،رسول خدا صلی الله علیه و آله را در کنار کوچه‌ای از کوچه‌های مدینه مشاهده کرد که زنی با اوست.او به رسول خدا صلی الله علیه و آله سلام کرد و رسول خدا صلی الله علیه و آله پاسخش را گفت.هنگامی که آن شخص عبور کرد پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وی را صدا زد و فرمود:

«هذِهِ زَوْجَتی فُلانَةٌ ؛این زن را که دیدی فلانی همسرم است» آن مرد گفت:ای رسول خدا مگر ممکن است کسی درباره شما سوء ظنی ببرد؟ حضرت فرمود:

«إِنَّ الشَّیْطَانَ یَجْرِی مِنِ ابْنِ آدَمَ مَجْرَی الدَّم ؛شیطان در وجود انسان‌ها همچون خونی که در رگ‌هاست جریان دارد (اشاره به این‌که بی سر و صدا در همه جای بدن انسان نفوذ می‌کند؛در فکر و چشم و گوش و دست و زبان او)». ⁽¹⁾

مرحوم شیخ حر عاملی در کتاب وسائل الشیعه در جلد 8 فصل آداب العشرة

باب 19 احادیث فراوانی در این زمینه آورده است؛از جمله در حدیثی از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که فرمود:

«اتَّقُوا مَوَاضِعَ الرَّیْبِ وَلَا یَقِفَنَّ أَحَدُکُمْ مَعَ أُمِّهِ فِی الطَّرِیقِ فَإِنَّهُ لَیْسَ کُلُّ أَحَدٍ یَعْرِفُهَا ؛از جاهای تهمت‌خیز پرهیز کنید حتی یکی از شما با مادرش در کنار جاده (به صورت تهمت‌برانگیز) نایستد،زیرا همه او را نمی‌شناسند (و ممکن است شما را متهم کنند)». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام آمده است که رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

«أَوْلَی النَّاسِ بِالتُّهَمَةِ مَنْ جَالَسَ أَهْلَ التُّهَمَةِ ؛سزاوارترین مردم به اتهام کسی است که با افراد متهم همنشین گردد». ⁽²⁾

یکی از ادبای بزرگ فارسی زبان می‌گوید:«هر که با بدان نشیند اگر طبیعت ایشان در او اثر نکند به طریقت ایشان متهم گردد و اگر به خراباتی رود به نماز کردن،منسوب شود به خمر خوردن». ⁽³⁾

گفتار حکیمانه 160- قدرت و استبداد

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنْ مَلَکَ اسْتَأْثَرَ.

امام علیه السلام فرمود:

آنهایی که به حکومت می‌رسند (غالباً) راه استبداد

و خودکامگی پیش می‌گیرند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

قدرت و استبداد

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه که بسیار فشرده و پرمعناست می‌فرماید:

«آنهایی که به حکومت می‌رسند (غالباً) مستبد می‌شوند»؛ (مَنْ مَلَکَ اسْتَأْثَرَ) .

«اسْتَأْثَرَ» از ریشه«اسْتئْثار»به معنای استبداد و خودکامگی و انحصارطلبی است.

تاریخ نیز گواه روشنی بر این معناست؛بسیار بودند کسانی که چون دستشان به حکومت نرسیده بود دم از حق و عدالت و مشورت و واگذاری کار مردم به مردم می‌زدند؛اما هنگامی که بر مرکب مراد سوار شدند و حکومت را در اختیار گرفتند بنای استبداد گذاشتند؛نه به نصیحت کسی گوش دادند و نه به دوست و دشمن رحم کردند و خودکامگی را در حد اعلا در برابر رعایا انجام دادند.این مطلب به قدری شایع بوده و هست که به صورت ضرب‌المثلی درآمده است:

«مَنْ غَلَبَ سَلَبَ وَ مَنْ عَزَّ بَزَّ ؛کسی که غالب شود می‌دزدد و کسی که پیروز گردد سرمایه‌های دیگران را می‌رباید».

ابن ابی‌الحدید در شرح این سخن،شعری از ابوالطیب (متنبّیء) نقل می‌کند:

وَ الظُّلْمُ مِن شِیَعِ النُّفوسِ فَإنْ تَجِدْ ذا عِفَّةٍ فلِعلّةٍ لا یَظْلِمُ 1

«ظلم و ستم عادت انسان‌هاست و اگر شخص عفیف و عادلی یافتی حتماً به

دلیلی است که ظلم نمی‌کند».

قرآن مجید نیز اشاره‌ای به این معنا دارد؛در آیه 34 سوره«نمل»از زبان ملکه سبأ که زنی باهوش و پرتجربه بود نقل می‌کند: «قالَتْ إِنَّ الْمُلُوکَ إِذا دَخَلُوا قَرْیَةً أَفْسَدُوها وَ جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً وَ کَذلِکَ یَفْعَلُونَ» ؛گفت:پادشاهان هنگامی که وارد منطقه آبادی شوند آن را به فساد و تباهی می‌کشند و عزیزان آن‌جا را ذلیل می‌کنند؛(آری) روش آنان همواره این‌گونه است».

در تاریخ اسلام نیز نمونه‌های فراوانی است از کسانی که پیش از دست‌یابی به حکومت،به ظاهر در سلک افراد متدین بودند؛اما همین که به مقام و حکومتی رسیدند راه خودکامگی را پیش گرفتند.

در داستان معروفی از عبدالملک بن مروان خلیفه ستمگر اموی می‌خوانیم:

قبل از آنکه به مقام خلافت برسد از عابدان و زاهدانی بود که در گوشه مسجد همواره مشغول به عبادت بود تا آنجا که او را«حمامة المسجد»(کبوتر مسجد) نامیدند؛زیرا پیوسته قرآن تلاوت می‌کرد.هنگامی که خبر مرگ پدرش و بشارت خلافت را به او دادند،قرآن را بر هم نهاد و گفت«هذا فِراقُ بَیْنی وَ بَیْنِک»(برای همیشه من از تو جدا شدم و بعد به خودکامگی‌های حکومت پرداخت). ⁽¹⁾

یکی از صفحات سیاه کارنامه عبدالملک نصب«حجاج»به ولایت کوفه بود.

به یقین اخبار جنایات«حجاج»و کشت و کشتار بی‌رحمانه و شکنجه زندانیان بی‌گناه به صورت گسترده به«عبدالملک»می‌رسید؛ولی خم به ابرو نمی‌آورد، چرا که حکومت چشم و گوش این انسان پست و بی‌ظرفیت و بی‌شخصیت را کور و کر کرده بود.امثال عبدالملک مروان در تاریخ بسیار بودند.

یکی دیگر از رسوایی‌های عبدالملک بن مروان همان چیزی است که در کتاب انساب الاشراف از او نقل شده که بعد از رسیدن به خلافت منبر رفت و با

عصبانیت به مردم گفت:شما مرا امر به پرهیزگاری و نیکی‌ها می‌کنید،اما خودتان را فراموش می‌کنید.به خدا سوگند از امروز به بعد اگر کسی مرا به تقوا امر کند گردنش را می‌زنم

(وَاللّهِ لا یَأْمُرُنی أحَدٌ بَعْدَ یَوْمی هذا بِتَقْوَی اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إلّا ضَرَبْتُ عُنُقَهُ) . ⁽¹⁾

این سخن را با حدیثی از امام باقر علیه السلام که مرحوم علامه مجلسی در بحار الانوار نقل کرده پایان می‌دهیم،حضرت فرمود:

«فِی التَّوْرَاةِ أَرْبَعَةُ أَسْطُرٍ:مَنْ لَا یَسْتَشِیرُ یَنْدَمُ وَ الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَکْبَرُ وَ کَمَا تَدِینُ تُدَانُ وَ مَنْ مَلَکَ اسْتَأْثَرَ ؛در تورات چهار جمله (پر ارزش) آمده است:کسی که مشورت نکند پشیمان می‌شود و فقر مرگ بزرگ است و آن‌گونه که به دیگران جزا می‌دهی به تو جزا داده خواهد شد و کسی که به حکومت دست یابد استبداد پیشه می‌کند». ⁽²⁾

پیامی که این جمله نورانی دارد این است که امام علیه السلام به پیروان خود توصیه می‌کند مراقب باشید حکومت و مقام،معمولاً انسان را به استبداد می‌کشاند شما چنین نباشید.

گفتار حکیمانه 161- نتیجه«استبداد»و«مشورت»

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْیِهِ هَلَکَ،وَ مَنْ شَاوَرَ الرِّجَالَ شَارَکَهَا فِی عُقُولِهَا.

امام علیه السلام فرمود:

کسی که (ترک مشورت کند و) استبداد به رأی داشته باشد هلاک می‌شود و آن کس که با مردان بزرگ مشورت کند در عقل و خرد آنها شریک می‌شود. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

نتیجه«استبداد»و«مشورت»

آنچه امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه خود بیان فرموده دو روی یک سکه درباره مسئله مشورت است.می‌فرماید:«کسی که (ترک مشورت کند و) استبداد به رأی داشته باشد هلاک می‌شود و آن کس که با مردان بزرگ مشورت کند در عقل و خرد آنها شریک می‌شود»؛ (مَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْیِهِ هَلَکَ،وَ مَنْ شَاوَرَ الرِّجَالَ شَارَکَهَا فِی عُقُولِهَا) .

درباره اهمیت مشورت و زیان‌های استبداد به رأی،تا کنون در این کتاب کرارا سخن گفته‌ایم.

در بخش کلمات قصار در کلمه 54 و همچین کلمه 113 امام علیه السلام به اهمیت مشورت اشاره فرموده و در عهدنامه مالک اشتر به صورت گسترده‌تری از مشورت و شرایط آن سخن گفته است؛ولی هر قدر درباره اهمیت مشورت بحث شود کم است،زیرا مطلبی است سرنوشت‌ساز.قرآن مجید هم به مؤمنان دستور مشورت می‌دهد «وَ أَمْرُهُمْ شُوری بَیْنَهُمْ» 1 و هم به رسول اکرم صلی الله علیه و آله که عقل کل بود در این باره امر می‌کند: «وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ» 2 ،قرآن حتی در موضوعات ساده نیز به مشورت اهمیت داده است از جمله درباره باز گرفتن کودک شیرخوار

از شیر مادر می‌فرماید: «فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَ تَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَیْهِما» ؛و اگر آن دو (پدر و مادر) با رضایت یکدیگر و مشورت بخواهند (کودک را زودتر) از شیر باز گیرند؛گناهی بر آنها نیست». ⁽¹⁾

همچنین روایات اسلامی به طور گسترده بر آن تأکید ورزیده است.در دنیای امروز نیز همه دولت‌ها حداقل در ظاهر تأکید بر تشکیل شوراها برای قانون‌گذاری و امور اجرایی در سطوح مختلف دارند و اصل مشورت به عنوان اصلی اساسی شمرده می‌شود.

دلیل آن هم روشن است،زیرا خدای متعال همه مزایای فکری را به یک نفر نداده است،بلکه هشیاری مانند سایر نعمت‌ها در میان مردم تقسیم شده است.به همین دلیل هیچ کس بی‌نیاز از افکار دیگران نیست و هنگامی که انسان‌ها به مشورت بنشینند و عقل‌ها به یکدیگر ضمیمه شوند احتمال خطا بسیار کم می‌شود،زیرا جوانب مسئله به وسیله افراد مختلف که هر یک جانبی را می‌بیند روشن می‌گردد و مصداق تعبیری که در حدیث دیگری از امیرمؤمنان علی علیه السلام در غرر الحکم آمده است خواهد بود،می‌فرماید:

«حَقٌّ عَلَی الْعاقِلِ أنْ یُضیفَ إلی رَأیِهِ رَأْیَ الْعُقَلاءِ وَ یَضُمَّ إلی عِلْمِهِ عُلُومَ الْحُکَماءِ ؛بر هر عاقلی لازم است که رأی عاقلان دیگر را (از طریق مشورت) به رأی خود اضافه کند و علوم دانشمندان را به علم خویش بیفزاید». ⁽²⁾

بعضی ممکن است تصور کنند حتماً باید با کسی مشورت کرد که عقل او از انسان قوی‌تر یا لااقل مساوی باشد در حالی که چنین نیست؛انسان اگر دسترسی به چنین اشخاصی پیدا نکند سزاوار است حتی با زیردستان خود مشورت کند، چنان‌که مرحوم علامه مجلسی در حدیثی از بحار الانوار از امام علی بن موسی

الرضا علیه السلام نقل می‌کند که یکی از یارانش می‌گوید:خدمت آن حضرت بودیم سخن از پدرش (امام کاظم علیه السلام) به میان آمد.فرمود:

«کَانَ عَقْلُهُ لَا یُوَازِنُ بِهِ الْعُقُولُ وَ رُبَّمَا شَاوَرَ الْأَسْوَدَ مِنْ سُودَانِهِ فَقِیلَ لَهُ:تُشَاوِرُ مِثْلَ هَذَا؟ فَقَالَ:إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی رُبَّمَا فَتَحَ عَلَی لِسَانِه ؛عقل او قابل مقایسه با عقول دیگران نبود ولی با این حال گاهی با بعضی از غلامانش مشورت می‌کرد.بعضی به آن حضرت گفتند:

شما با مثل چنین شخصی مشورت می‌کنید؟ فرمود:اگر خدا بخواهد چه بسا راه حل مشکل را بر زبان او جاری کند». ⁽¹⁾

یکی از فواید مشورت چیزی است که امام کاظم علیه السلام در حدیث نورانی‌اش به آن اشاره کرده می‌فرماید:

«مَنِ اسْتَشَارَ لَمْ یَعْدَمْ عِنْدَ الصَّوَابِ مَادِحاً وَ عِنْدَ الْخَطَاءِ عَاذِراً ؛کسی که مشورت کند اگر به حق راه یابد او را ستایش می‌کنند و اگر به راه خطا برود او را معذور می‌دارند.(در حالی که اگر مشورت نکند نه در حال خطا کسی عذر او را موجه می‌داند و نه در صواب کسی او را ستایش می‌کند)». ⁽²⁾

احادیث درباره مشورت از معصومان علیهم السلام بسیار فراوان است این سخن را با حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله پایان می‌دهیم که فرمود:

«الْحَزْمُ أَنْ تَسْتَشِیرَ ذَا الرَّأْیِ وَ تُطِیعَ أَمْرَهُ ؛حزم و دوراندیشی ایجاب می‌کند که با صاحب‌نظران مشورت کنی و از امر او اطاعت کنی». ⁽³⁾

گفتار حکیمانه 162- روش حفظ اسرار

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنْ کَتَمَ سِرَّهُ کَانَتِ الْخِیَرَةُ بِیَدِهِ.

امام علیه السلام فرمود:

کسی که راز خود را بپوشاند همواره اختیار آن به دست اوست

(و کسی که نپوشاند از اختیارش بیرون می‌رود). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

روش حفظ اسرار

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه تأکید بر حفظ اسرار می‌کند و می‌فرماید:«کسی که راز خود را بپوشاند همواره اختیار آن به دست اوست (و کسی که نپوشاند از اختیارش بیرون می‌رود.)»؛ (مَنْ کَتَمَ سِرَّهُ کَانَتِ الْخِیَرَةُ بِیَدِهِ) .

منظور از سرّ،اموری است مربوط به انسان که اگر دیگران از آن آگاه شوند ممکن است مشکلات عظیمی برای وی فراهم سازند؛مثلاً شخصی که معتقد به مذهب اهل بیت است و در میان متعصبان لجوج و نادانی از مخالفان قرار گرفته است،بدیهی است اگر سرّ خویش را فاش کند جانش به خطر می‌افتد و گاه افشای اسرار سبب می‌شود که حسودان انسان را از رسیدن به نتیجه کارش باز دارند و به اصطلاح چوب لای چرخ‌هایش بگذارند یا رقیبانی باشند که برای حفظ منافع خود پیش‌دستی کنند و کاری را که او ابداع کرده از وی بگیرند و به ثمر برسانند و از فواید آن بهره گیرند و ابداع کننده اصلی را محروم سازند.

بدیهی است عقل می‌گوید:در چنین مواردی اسرار را باید مکتوم داشت و حتی برای عزیزترین عزیزان بازگو نکرد،زیرا آن عزیزان هم عزیزانی دارند که برای آنها بازگو می‌کنند و چیزی نمی‌گذرد که آن سرّ،همه جا منتشر می‌شود و صاحب سرّ در رسیدن به اهدافش ناکام می‌ماند.

در نامه 31 نهج البلاغه (نامه امام به فرزند دلبندش امام حسن مجتبی علیهما السلام) نیز

اشاره به کتمان سرّ شده است.همچنین در حکمت 6 و 48 نیز امام علیه السلام بر این معنا تأکید کرده است.

مسئله کتمان اسرار به قدری اهمیت دارد که در حدیثی امام صادق علیه السلام آن را همچون خونی می‌شمرد که فقط باید در درون رگ‌های خود انسان جریان یابد، می‌فرماید:

«سِرُّکَ مِنْ دَمِکَ فَلَا تُجْرِیهِ فِی غَیْرِ أَوْدَاجِکَ» . ⁽¹⁾

البته مسئله کتمان سرّ در مسائل اجتماعی که برای یک جامعه سرنوشت‌ساز است از اهمیت بسیار بیشتری برخوردار است و چه بسا افشای یک سرّ سبب حمله غافل‌گیرانه دشمن و ریخته شدن خون‌های بی‌گناهان گردد.در تاریخ زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله موارد زیادی می‌بینیم که از طریق کتمان،پیشگیری از خسارات مهمی بر جامعه اسلامی کرد و از آن جمله مسئله کتمان اسرار در فتح مکه بود که با دقت انجام شد و هنگامی که لشگر اسلام با عِدّه و عُدّه فراوان در کنار مکه فرود آمدند تازه مکیان از جریان باخبر شدند و همین امر سبب شد مقاومتی نشان ندهند و خونی ریخته نشود و فوج فوج اسلام را پذیرا شوند.

گاه می‌شد رسول اکرم صلی الله علیه و آله هنگامی که به گروهی برای یکی از جنگ‌های اسلام مأموریت می‌داد برای این‌که دشمن از هدف آگاه نشود دستور می‌داد نامه‌ای بنویسند و آن را به صورت سربسته به فرمانده لشگر می‌داد و می‌فرمود:

هنگامی که به فلان نقطه رسیدید نامه را باز کنید و مطابق دستور عمل نمایید و به این ترتیب دشمن از نقشه‌های مسلمانان آگاه نمی‌شد.

این سخن را با حدیث پربار دیگری از امیرمؤمنان علیه السلام ادامه می‌دهیم که فرمود:

«جُمِعَ خَیْرُ الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ فِی کِتْمَانِ السِّرِّ وَ مُصَادَقَةِ الْأَخْیَارِ وَ جُمِعَ الشَّرُّ فِی الْإِذَاعَةِ وَ مُوَاخَاةِ الْأَشْرَارِ ؛خیر دنیا و آخرت در دو چیز جمع شده است:«کتمان

سرّ و دوستی با نیکان و تمام شرور در دو چیز جمع شده:فاش کردن اسرار و دوستی با اشرار». ⁽¹⁾

البته این قاعده کلی مانند غالب قواعد کلّی استثنای محدودی نیز دارد و آن در موردی است که انسان می‌خواهد با شخص عاقل و دانایی مشورت کند و با کلی‌گویی نمی‌تواند نظر او را جلب نماید،بلکه باید جزئیات مطلب را با او در میان بگذارد تا بتواند از مشورت او بهره گیرد.هرگاه چنین کسی انسان رازداری باشد می‌توان اسرار را در اختیار او برای رسیدن به اهداف مشورت گذارد.

امام صادق علیه السلام در حدیثی که درباره شرایط شخص مورد مشورت بیان کرده می‌فرماید:«چهارمین شرط (بعد از عقل و دیانت و صداقت) این است:

«أَنْ تُطْلِعَهُ عَلَی سِرِّکَ فَیَکُونَ عِلْمُهُ بِهِ کَعِلْمِکَ بِنَفْسِکَ ثُمَّ یُسِرَّ ذَلِکَ وَ یَکْتُمَهُ فَإِنَّهُ...إِذَا أَطْلَعْتَهُ عَلَی سِرِّکَ فَکَانَ عِلْمُهُ بِهِ کَعِلْمِکَ تَمَّتِ الْمَشُورَةُ وَ کَمَلَتِ النَّصِیحَةُ ؛چهارمین شرط این است که او را بر سرّ خود آگاه سازی و همان‌گونه که تو درباره موضوع مورد مشورت آگاهی داری او هم آگاهی داشته باشد سپس سرّ تو را پنهان و مکتوم دارد...هرگاه او را بر سرّت آگاه ساختی و علم او نسبت به آن موضوع مانند علم تو شد مشورت کامل می‌شود و خیرخواهی به کمال می‌رسد». ⁽²⁾

نکته: حفظ اسرار و اهداف مهم آن

حفظ اسرار و اهداف مهم آن

گاه سؤال می‌شود که برای چه منظوری ما اسرار را کتمان کنیم و از دیگران پنهان داریم.با کمی دقت معلوم می‌شود که آثار قابل ملاحظه‌ای می‌تواند داشته باشد از جمله:

1.عدم توانایی طرف مقابل بر تحمل آن سرّ؛همان‌گونه که در مورد ائمه هدی علیهم السلام و مطالب مربوط به مقامات آنها یا معارف خاص الهی در احادیث دیده می‌شود و همان‌گونه که در داستان خضر و موسی در قرآن مجید آمده که خضر - آن مرد الهی-به موسی گفت:«تو توانایی تحمل بعضی از کارهای مرا نداری». ⁽¹⁾

2.گاه مکتوم بودن سرّ به نفع مردم است؛مثل این‌که شب قدر به صورت سرّی در آمده و سبب می‌شود که مردم در لیالی مختلف به امید درک شب قدر به در خانه خدا بروند و یا پنهان بودن زمان عصر ظهور تا قیام قیامت که سبب آمادگی مداوم مردم می‌شود و همچنین مکتوم بودن پایان زندگی انسان‌ها.

3.گاه می‌شود افشای سرّ سبب سوء استفاده دشمن می‌گردد و کاری که ممکن است به سادگی انجام گیرد بسیار پیچیده و پرهزینه می‌شود همان‌گونه که در مورد مستور ماندن زمان حرکت لشگر اسلام برای فتح مکه در تاریخ اسلام ثبت شده است.

4.گاه افشای سرّ سبب برانگیخته شدن حسادت‌ها می‌گردد و برای پرهیز از آن چاره‌ای جز پوشانیدن آن نیست.همان‌طور که در حدیثی از رسول اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«اسْتَعِینُوا عَلَی أُمُورِکُمْ بِالْکِتْمَانِ فَإِنَّ کُلَّ ذِی نِعْمَةٍ مَحْسُودٌ» . ⁽²⁾

5.پرهیز از توقعات بیجا؛گاه می‌شود اگر مردم از امکانات فرد خاصی،با خبر شوند توقعات بیجا و بیش از حد از او داشته باشند و او را در تنگنا قرار دهند به همین دلیل سرّ خود را می‌پوشانند.

6.پرهیز از کارشکنی‌ها؛گاه می‌شود انسان برای کار مثبتی نقشه کشیده و اگر آن را فاش کند گروهی به هر دلیل مشغول کارشکنی می‌شوند،از این رو چاره‌ای جز کتمان آن سرّ نیست تا زمانی که به ثمر برسد و خود را نشان دهد.

7.پرهیز از آبروریزی افراد؛بسیار می‌شود اسراری نزد انسان است که اگر بازگو کند آبروی افراد آبرومندی که زمانی گرفتار لغزشی شده‌اند می‌ریزد و یا سبب شماتت دشمن نسبت به خود انسان می‌شود،زیرا مصیبتی به انسان رسیده که اگر آن را مکتوم دارد یک مصیبت است و اگر آشکار کند مصیبت شماتت دشمنان به آن افزوده می‌شود،همان‌گونه که شاعر می‌گوید: مگوی اندوه خویش با دشمنان که لا حول گویند شادی کنان

8.پرهیز از ریاکاری؛گاه انسان خدماتی به افرادی کرده که اگر آن را افشا کند بیم ریاکاری دارد.در این صورت،سرّ را مکتوم می‌دارد که به اخلاص خویش کمک کند.

9.پرهیز از کارهای عجولانه؛گاه انسان سرّی دارد که اگر عجله در افشای آن کند ممکن است به نتیجه نرسد ولی هر گاه برای مطالعه و تحقیق بیشتر آن را مکتوم دارد و در فضای آرامی به نتیجه برساند به نفع اوست.

10.پرهیز از وحشت افراد کم ظرفیت؛بسا حوادث تلخی ممکن است برای جامعه‌ای در پیش باشد که اگر مسئولین آن را فاش کنند،بسیاری از افراد وحشت‌زده می‌شوند از این رو آن را مکتوم می‌دارند تا آرامشی در کار باشد و یا شخصی مبتلا به بیماری خطرناکی شده،طبیب آن را به او نمی‌گوید تا آرامش خود را از دست ندهد.

از اینجا روشن می‌شود این‌که امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه می‌فرماید:«هر کس سرّ خود را بپوشاند اختیارش به دست اوست»تا چه اندازه دارای فلسفه‌های گوناگون و مثبت است.

گفتار حکیمانه 163- بلای فقر!

اشاره

و قال علیه‌السلام

الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَکْبَرُ.

امام علیه السلام فرمود:

فقر مرگ بزرگ‌تر است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

بلای فقر!

امام علیه السلام در این گفتار کوتاه و حکیمانه به آثار زیانبار فقر و ته دسته اشاره کرده می‌فرماید:«فقر مرگ بزرگ‌تر است»؛ (الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَکْبَرُ) .

در مورد نکوهش فقر در همین کلمات قصار تعبیرات متعددی دیده می‌شود؛ از جمله در حکمت 3 آمده بود:

«وَ الْفَقْرُ یُخْرِسُ الْفَطِینَ عَنْ حُجَّتِهِ ؛فقر،انسان هوشمند را از بیان دلیل و حجت خود گنگ می‌سازد».و در حکمت 56 آمده بود:

«وَالْفَقْرُ فِی الْوَطَنِ غُرْبَةٌ ؛فقیر حتی در وطنش غریب است».و در حکمت 319 می‌خوانیم:

«فَإنَّ الْفَقْرَ مَنْقَصَةٌ لِلدّینِ! مَدْهَشَةٌ لِلْعَقْلِ،دَاعِیَةٌ لِلْمَقْتِ ؛فقر سبب نقصان دین و مشوش شدن عقل و جلب کینه می‌گردد».و در حکمت 372 آمده است:

«إذا بَخِلَ الْغَنِیُّ بِمَعْرُوفِهِ باعَ الْفَقیرُ آخِرَتَهُ بِدُنْیاهُ ؛هرگاه اغنیا از کمک به دیگران بخل بورزند فقرا آخرت خود را به دنیایشان می‌فروشند».

از مجموع این کلمات حکیمانه با سایر روایاتی که از رسول خدا و ائمه هدی علیهم السلام به ما رسیده به خوبی استفاده می‌شود که اسلام برای مسئله فقرزدایی اهمیت بسیار قائل است.

در حدیث معروف رسول اکرم صلی الله علیه و آله که در کتاب کافی آمده است می‌خوانیم:

«کادَ الْفَقْرُ أنْ یَکُونَ کُفْراً ؛نزدیک است که فقر انسان را به مرحله کفر برساند». ⁽¹⁾

دلیل همه این است که فقر زمینه انواع انحرافات عقیدتی و اخلاقی را به ویژه در وجود افراد کم‌ظرفیت فراهم می‌سازد.بسیار دیده شده است که افراد فقیر کلمات کفرآمیز بر زبان جاری می‌کنند و هنگامی که زن و فرزند خود را گرسنه می‌بینند دست به هر کاری می‌زنند،قوانین اجتماعی را می‌شکنند،آداب و اخلاق انسانی را به فراموشی می‌سپارند و برای رفع فقر خود هر کاری را مجاز می‌شمارند و اگر شخص فقیر کم‌ظرفیت واقعا کافر نشود،به مرز کفر نزدیک می‌گردد و حداقل رضایت به قضای الهی را از دست می‌دهد.

این احتمال نیز می‌رود که مراد از کفر،کفر عملی باشد که همان آلوده شدن به انواع معصیت‌هاست.

تعبیر به «الْمَوْتُ الْأَکْبَرُ ؛مرگ بزرگ‌تر»اشاره به این است که انسان به هنگام مرگ حداقل از مشکلات این جهان آسوده می‌شود در حالی که فقیری که با فقر دست و پنجه نرم می‌کند گویی پیوسته در حال جان دادن است.

بنابراین همان‌گونه که ما به هنگام بیماری و تهدید به مرگِ جسمانی به دنبال طبیب و درمان به هر سو می‌رویم،به هنگامی که فقر دامان فرد یا جامعه را می‌گیرد نیز باید برای نجات از آن تلاش و کوشش کنیم.

نکته‌ها:

1-فقرزدایی در تعلیمات اسلام

اسلام تنها ناظر به زندگی جاویدان آخرت نیست بلکه به زندگی آبرومند این دنیا نیز که مقدمه‌ای برای آن است اهتمام فوق‌العاده‌ای دارد،مسئله فقرزدایی را یکی از مهم‌ترین دستورات خود قرار داده و راه‌کارهای آن را نشان داده است.

از یک طرف همه را به سعی و کوشش و کسب و کار دستور می‌دهد و جوان بی‌کار را بی‌منزلت می‌شمرد و ادای حق کارگران و کارمندان را از مهم‌ترین

واجبات می‌داند،بلکه کار را از مهم‌ترین عبادات قلمداد می‌کند،کارگر خسته در حال خواب را در حال عبادت می‌داند تا آنجا که توجه به معیشت و زندگی مادی را کفاره مهم‌ترین گناهان ذکر می‌کند،چنان‌که در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«إنَّ مِنَ الذُّنُوبِ ذُنُوباً لا یُکَفِّرُها صَلاةٌ وَلا صَدَقَةٌ قیلَ یا رَسُولُ اللّهِ فَما یُکَفِّرُها قالَ الْهُمُومُ فی طَلَبِ الْمَعیشَةِ ؛بعضی از گناهان است که نماز و صدقه و زکات هم نمی‌تواند آن را جبران کند.عرض داشتند ای رسول خدا! پس چه چیز آن را جبران می‌کند؟ فرمود:به فکر معیشت و زندگی بودن و برای آن تلاش کردن». ⁽¹⁾

از طرف دیگر نیز به این نکته اشاره می‌کند که خداوند امکانات کافی در روی زمین برای حل مشکل فقر آفریده است حداقل این است که انسان آب و زمینی در اختیار داشته باشد.اگر برای عمران و آبادی و بهره‌گیری از آن تلاش کند می‌تواند فقر را از خود دور سازد،چنان‌که در حدیث معروفی می‌خوانیم:

«مَنْ وَجَدَ ماءٍ وَتُراباً ثُمّ افْتَقَرَ فَأَبْعَدَهُ اللّهُ ؛دور باد از رحمت خدا کسی که آب و زمینی به دست آورد و باز هم فقیر باشد». ⁽²⁾

از سویی دیگر به حکومت اسلامی توصیه می‌کند که مسئله فقرزدایی را در رأس کارهای خود قرار دهد و با استفاده از زکات و خمس و انفال و مال الخراج و مبارزه با احتکار و تعیین قیمت در صورت لزوم و دعوت به ساده زیستن با فقر مبارزه کند.

امروز نیز اگر جوامع اسلامی بخواهند عزت و احترام و سربلندی و استقلال خویش را باز یابند باید از طریق همکاری با یکدیگر به استفاده از تمام منابعی که خدا به صورت فراوان در اختیار آنان گذاشته است با فقر مبارزه کنند.

2-پاسخ به یک سؤال

بعضی می‌گویند همان‌گونه که در روایات بالا و امثال آن به شدت از فقر مذمت شده و حتی فقر مایه روسیاهی در دو جهان شمرده شده است:

«الْفَقْرُ سَوادُ الْوَجْهِ فِی الدّارَیْنِ» ⁽¹⁾در پاره‌ای از روایات نیز از فقر مدح بلیغی شده؛از جمله پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«الْفَقْرُ فَخْری وَبِهِ أفْتَخِرُ» و حتی قرآن مجید همه افراد را مخاطب ساخته می‌گوید: «یا أَیُّهَا النّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللّهِ» ؛ای مردم شما همگی نیازمند به خدایید». ⁽²⁾

ولی جواب آن روشن است،زیرا آنچه مایه افتخار انسان است فقر الی الله است نه فقر در برابر انسان‌ها و به بیان دیگر:فخر و افتخار این است که انسان خداوند را منبع تمام خیرات بداند و خود را در همه چیزها نیازمند او بشمارد و با امکاناتی که خدا به او داده است از مواهب الهی بهره گیرد.

این احتمال نیز هست که منظور از فقر همان زندگی ساده و زاهدانه است که بعضی آن را فقر می‌پندارند ولی انبیا و اولیا به چنین زندگی افتخار می‌کردند همان‌گونه که مولای ما علی علیه السلام به لباس و غذای بسیار ساده افتخار می‌کرد.

شرح مبسوطی را درباره فقر مذموم و ممدوح در جلد هشتم همین کتاب در شرح خطبه 225 صفحه 429 به بعد آورده‌ایم.

گفتار حکیمانه 164- راه تسخیر دل‌ها

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنْ قَضَی حَقَّ مَنْ لَا یَقْضِی حَقَّهُ فَقَدْ عَبَّدَهُ.

امام علیه السلام فرمود:

هر کس حق کسی را ادا کند که او حقش را ادا نمی‌کند

وی را برده خود ساخته است! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

راه تسخیر دل‌ها

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه اشاره به تسخیر دل‌ها کرده می‌فرماید:«هر کس حق کسی را ادا کند که او حقش را ادا نمی‌کند وی را برده خود ساخته است!»؛ (مَنْ قَضَی حَقَّ مَنْ لَا یَقْضِی حَقَّهُ فَقَدْ عَبَّدَهُ) .

این سخن در واقع برگرفته از آیات قرآن مجید است که دستور می‌دهد در برابر بدی‌ها نیکی کنید تا دشمنان شما در برابر شما نرم شوند و دوست گردند.

«ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ» ؛بدی را با نیکی دفع کن،ناگاه (خواهی دید) همان کس که میان تو و او دشمنی است گویی دوستی گرم و صمیمی است». ⁽¹⁾

شبیه این معنا همان چیزی است که در حکمت 158 نیز گذشت که می‌فرماید:

«وَ ارْدُدْ شَرَّهُ بِالْإِنْعَامِ عَلَیْهِ ؛شر افراد را از طریق بخشش به آنان برطرف کن»و نیز شبیه حدیث دیگری که از آن حضرت در غررالحکم نقل شده که فرمود:

«مَنْ بَذَلَ مالَهُ اسْتَعْبَدَ ؛کسی که مال خود را به دیگران ببخشد آنها را در حلقه بندگی خود درآورده است»و حدیث دیگری که در غرر الحکم آمده و به صورت ضرب‌المثلی در میان همه مردم مشهور است:

«الْإِنْسانُ عَبْدُ الْإحْسانِ ؛انسان بنده احسان است».

روایات فراوانی با تعبیرات مختلف از امیرمؤمنان علی علیه السلام در غرر الحکم به همین مضمون دیده می‌شود؛از جمله:

«الإحْسانُ یَسْتَرِقُّ الْإنْسانُ ؛احسان، انسان‌ها را بنده می‌سازد».و

«بِالْإحْسانِ تَمْلِکُ الْقُلُوبُ ؛به وسیله احسان دل‌ها در تسخیر انسان در می‌آیند».و

«مَا اسْتَعْبَدَ الْکِرامُ مِثْلُ الْإکْرامِ ؛افراد با شخصیت را چیزی همانند اکرام و احترام،به بندگی و خضوع،نکشانده است».

آنچه در بالا آمد در صورتی است که جمله«عبّده»با تشدید خوانده شود همان گونه که در نسخه ابن ابی‌الحدید و غرر الحکم آمده است و مرحوم کمره‌ای نیز در شرح نهج البلاغه خود آن را کاملاً تأیید کرده است؛ولی در بسیاری از نسخ «عَبَدَهُ»بدون تشدید آمده و مرحوم محقق شوشتری در شرح نهج البلاغه خود می‌گوید:«چون خط سید رضی در اختیار مرحوم ابن میثم بوده و آن بدون تشدید است این نسخه را باید ترجیح داد» ⁽¹⁾و معنای جمله مطابق آن این می‌شود که«هر کس حق افرادی را ادا کند که از ادای حق خودداری می‌کنند گویی او را پرستش کرده و برده اوست».مطابق این معنا گویا امام علیه السلام می‌فرماید:در برابر حق‌ناشناسان،حق شناس مباش و گرنه بنده و برده خواهی شد،در حالی که آنچه با روایات فراوان بالا هماهنگ و با قرآن سازگار باشد همان معنای اول است و نبودن تشدید در نسخه سید رضی دلیل بر چیزی نمی‌تواند باشد،زیرا معمول نویسندگان در گذشته این نبوده است که تمام کلمات را اعراب بگذارند و به فرض سید رضی معتقد به نداشتن تشدید بوده،استنباطی از ناحیه خود اوست وگرنه مستقیماً از امیرمؤمنان چیزی نشنیده است و ما این استنباط را مناسب آیات و روایات دیگر نمی‌دانیم و اصرار مرحوم شوشتری در شرح نهج‌البلاغه خود بر معنای دوم صحیح نیست.به خصوص این‌که او می‌گوید:افراد رذل ممکن است از نیکی کردن سوء استفاده کنند که این سخن نیز قابل جواب است،

زیرا معیار توده مردم هستند نه افراد رذل،هرچند در بعضی از روایات به این افراد رذل نیز اشاره شده است؛توده مردم چنینند که اگر در مقابل بدی،خوبی ببینند،در برابر بی‌وفایی،وفا ببینند و در برابر بی‌مهری به آنها مهر شود منقلب خواهند شد.سماحت و عفو و گذشت اسلامی و سیره اولیاء الله نیز همین بوده است که حق‌ناشناسان را با حق‌شناسی ادب می‌کردند و در حلقه عبودیت خود در می‌آوردند.

گفتار حکیمانه 165- اطاعت مخلوق محدود به عدم معصیت خالق است

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَا طَاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِقِ.

امام علیه السلام فرمود:

اطاعت مخلوق در معصیت خالق روا نیست. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

اطاعت مخلوق محدود به عدم معصیت خالق است

امام علیه السلام در این کلام حکمت‌آمیز به حقیقت روشنی اشاره می‌کند که بسیاری به هنگام عمل آن را فراموش می‌کنند،می‌فرماید:«اطاعت مخلوق در معصیت خالق روا نیست»؛ (لَا طَاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِقِ) .

اشاره به این‌که ما هرچه داریم از ذات پاک پروردگار است و در هر کار و قبل از هر چیز باید مطیع فرمان او باشیم،بهشت و دوزخ در دست اوست ثواب و جزا به حکم او،عزت و ذلت در این دنیا نیز از ناحیه اوست و در واقع

«لا مُؤَثِّرَ فِی الْوُجُودِ إلَّا اللّهُ» با این حال چگونه ممکن است ما به اطاعت مخلوقی درآییم که او فرمان معصیت خالق را صادر کرده است.این نهایت بی‌خبری و ضعف ایمان و نادانی و ناسپاسی است.

به همین دلیل فقهای ما می‌گویند اطاعت والدین و اطاعت زن از شوهر و مانند آن تنها در صورتی مجاز یا لازم است که بر خلاف فرمان خدا نباشد و ازاین‌رو برای انجام حج واجب،نهی آنها هیچ اثری ندارد و همچنین در انجام دادن واجبات دیگر و ترک محرمات،و آن کس که اطاعت مخلوق را بر اطاعت خالق مقدم سازد در واقع مشرک است؛یعنی گرفتار شرک عملی شده است؛از این رو قرآن مجید در مورد والدین می‌فرماید «وَ إِنْ جاهَداکَ لِتُشْرِکَ بِی ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما» ؛و اگر آن دو (مشرک باشند و) تلاش کنند که برای من

همتایی قائل شوی که از آن آگاهی نداری،از آنها پیروی مکن». ⁽¹⁾

همچنین اگر حکومتی به هر نام تشکیل شود و قانونی بر خلاف قانون خداوند وضع کند هیچ مسلمانی حق پیروی از آن را ندارد،چون اطاعت مخلوق و معصیت خالق است جز این‌که او را مجبور کنند.

بعضی از شارحان نهج‌البلاغه برای این جمله معنای دیگری ذکر کرده و گفته‌اند منظور این است که هیچ کس حق ندارد از طریق معصیت راه اطاعت خدا را بپیماید؛مثلاً در خانه غصبی نماز گزارد یا با آب غصبی وضو یا غسل کند یا با مال حرام فی سبیل الله انفاق نماید.

ولی معنای اول صحیح‌تر به نظر می‌رسد،از این رو کسانی که به این جمله استناد جسته‌اند نیز در موارد مصداق معنای اول بوده است از جمله قصه «معاویه»و«شداد بن اوس»است که ابن ابی‌الحدید نقل می‌کند:او (که از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله بود) در مجلس معاویه حضور داشت.معاویه به او گفت:برخیز و یادی از علی کن و عیب‌هایی برای او بشمار.او برخاست و خطبه‌ای خواند و نه تنها عیبی بر آن حضرت نگرفت بلکه تلویحاً مدح امام را کرد و در لابه‌لای خطبه‌اش این جمله را نیز بیان کرد:

«إنَّهُ لا طاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فی مَعْصِیَةِ الْخالِقِ» و در پایان رو به معاویه کرد و گفت:ای معاویه کسی که با ذکر حق تو را به خشم بیاورد خیرخواه توست و کسی که با سخن باطل تو را راضی کند خیانت به تو کرده است.معاویه سخن او را قطع کرد و دستور داد او را از محل خطابه پایین آورند.سپس به او محبت کرد و مالی به او بخشید و به او گفت:تو مدح سخاوتمندان کردی آیا من از سخاوتمندان هستم یا نه؟«شداد»گفت:اگر مال حلالی غیر از اموال بیت‌المال مسلمانان داشته باشی و انفاق کنی تو از سخاوتمندانی و اما اگر مال مسلمانان باشد و آن را در اختیار گرفته باشی و از

طریق اسراف آن را خرج کنی مشمول آیه: «إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطِینِ» 1 خواهی بود. ⁽¹⁾

مرحوم مغنیه نیز در شرح نهج البلاغه خود ضمن تفسیر کلام امام علیه السلام به همین معنا،می‌گوید:کسی که معصیت پروردگار کند حجت الهی بر ضد او تمام است، هرچند از همه خلایق اطاعت کند و هر کس اطاعت خداوند نماید حجت الهی به نفع او تمام است حتی اگر جمیع خلایق را معصیت کند،بلکه در چنین موردی که مردم مخالف اطاعت خدا هستند ولی او خدا را اطاعت می‌کند،اطاعتی برتر و دارای ثوابی بیشتر است.قرآن مجید می‌فرماید: «أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» ؛آیا از آنها می‌ترسید؟ با این‌که اگر ایمان دارید خداوند سزاوارتر است که از او بترسید». ⁽²⁾⁽³⁾

گفتار حکیمانه 166- عیب واقعی این است!

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَا یُعَابُ الْمَرْءُ بِتَأْخِیرِ حَقِّهِ،إِنَّمَا یُعَابُ مَنْ أَخَذَ مَا لَیْسَ لَهُ.

امام علیه السلام فرمود:

برای انسان عیب نیست که حقش به تأخیر افتد.عیب آن است

که چیزی را که حقش نیست بگیرد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

عیب واقعی این است!

همان گونه که قبلاً اشاره شد-و در بعضی از روایات آمده است-امام علیه السلام این سخن حکمت‌آمیز را در پاسخ کسی می‌گوید که از آن حضرت پرسید چرا شما در گرفتن حق خود در امر امامت شتاب نکردید.امام علیه السلام در پاسخ می‌فرماید:

«برای انسان عیب نیست که حقش به تأخیر افتد.عیب آن است که چیزی را که حقش نیست بگیرد»؛ (لَا یُعَابُ الْمَرْءُ بِتَأْخِیرِ حَقِّهِ،إِنَّمَا یُعَابُ مَنْ أَخَذَ مَا لَیْسَ لَهُ) .

البته شک نیست که تأخیر امام علیه السلام در مسئله امامت-که از یک سو نص رسول اکرم صلی الله علیه و آله بر خلافت آن حضرت در داستان غدیر و غیر آن بود و از سوی دیگر افضلیت آن حضرت نسبت به تمام صحابه که جای انکار برای هیچ فرد منصفی نیست ایجاب می‌کرد که آن حضرت خلیفه بلا فصل پیامبر صلی الله علیه و آله باشد-بدین رو بود که آن حضرت حق خود را در مسئله امامت که در واقع حق مسلمانان است مطالبه کرد؛اما مخالفان دست به دست هم دادند و او را از رسیدن به آن حق محروم نمودند،بنابراین ایراد کسانی که می‌گویند:«امامت حق شخصی نبود که حضرت از آن چشم بپوشد،بلکه حق مردم بود و تأخیر در مطالبه چنین حقی روا نیست»پاسخش روشن است و آن این‌که تأخیر مزبور در واقع از ناحیه امام علیه السلام نبود،بلکه از ناحیه کسانی بود که سال‌ها برای رسیدن به آن نقشه‌ها کشیده بودند و حتی زمانی که رسول اکرم صلی الله علیه و آله می‌خواست در آستانه وداع با دار

دنیا نامه‌ای بنگارد و این حق را تثبیت کند آنها مانع شده و نسبت‌های بسیار ناروایی به ساحت قدس پیامبر صلی الله علیه و آله دادند که داستان اسف‌انگیزش در تمام کتاب‌های اهل سنت و شیعه آمده است.

مقایسه این دو با یکدیگر (تأخیر حق و گرفتن ناحق) و ترجیح اول بر دومی کاملاً روشن است،زیرا گرفتن ناحق گناه قطعی است در حالی که تأخیر حق چه شخصی باشد و از ناحیه خود انسان تأخیر بیفتد و چه حق مردم باشد و از ناحیه دشمنان به تأخیر افتد،چیزی نیست که بر انسان عیب به شمار آید.

در نامه 28 از نامه‌های امام علیه السلام نیز جمله‌ای شبیه این جمله حکیمانه گذشت، حضرت در پاسخ معاویه که گفت:تو را همچون شتری که افسار زده بودند و می‌کشیدند برای بیعت بردند،فرمود:«به خدا سوگند تو می‌خواستی با این گفتارت مرا نکوهش کنی؛اما ناخودآگاه مدح کردی و ثنا گفتی.می‌خواستی رسوا کنی و خودت رسوا شدی

«وَ ما عَلَی الْمُسْلِمِ مِنْ غَضاضَةٍ فی أنْ یَکُونَ مَظْلُوماً مَا لَمْ یَکُنْ شاکّاً فی دینِهِ،وَ لا مُرْتاباً بِیَقِینِهِ ؛برای یک مسلمان عیب نیست که مظلوم واقع شود مادام که در دین خود تردید نداشته باشد و یقینش آمیخته با شک نگردد».

سید بن طاووس رحمه الله در کتاب کشف المحجة از رسائل مرحوم کلینی نقل می‌کند که امیر مؤمنان علی علیه السلام به درخواست جمعی از مردم نامه‌ای درباره مسائل مربوط به خلافت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله مرقوم داشت؛نامه‌ای بسیار طولانی و پرمعنا و روشن و شفاف و دستور داد برای رفع هرگونه ابهام در این مسئله،آن را در هر روز جمعه در برابر مردم بخوانند و ده نفر از یاران سرشناس و معروف و باشخصیت بر آن گواهی دهند،در ضمن آن نامه همین جمله مورد بحث آمده است.

سزاوار است کسانی که می‌خواهند به اعماق مسئله خلافت برسند و پی به

کارهای ناروایی ببرند که در این زمینه پس از پیامبر صلی الله علیه و آله انجام شد و مظلومیت علی علیه السلام را دریابند این نامه را به دقت بخوانند تا بدانند چگونه گروهی هماهنگ حق را از مسیرش منحرف ساختند و مسلمانان را به چه شکلی گرفتار کردند. ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 167 - مانع بزرگ ترقی

اشاره

و قال علیه‌السلام

الْإِعْجَابُ یَمْنَعُ الِازْدِیَادَ.

امام علیه السلام فرمود:

خودپسندی مانع (بزرگ) ترقی است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

مانع بزرگ ترقی

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه اشاره به یکی از مهم‌ترین آثار سوء اعجاب به نفس کرده می‌فرماید:«خودپسندی مانع (بزرگ) ترقی است»؛ (الْإِعْجَابُ یَمْنَعُ الِازْدِیَادَ) .

ریشه خودپسندی حب ذات افراطی است.آن‌گونه که انسان نقطه‌های مثبت خود را بزرگ‌تر از آنچه هست می‌بیند و نقطه‌های ضعف را هیچ‌گاه نمی‌بیند و یا کمتر از آنچه هست می‌بیند و در واقع خودپسندی و اعجاب به نفس یکی از حجاب‌ها و موانع شناخت و معرفت است.

نخستین اثر آن این است که انسان را از پیشرفت و تکامل باز می‌دارد،زیرا انسان تا زمانی که خود را ناقص می‌بیند،برای پیشرفت تلاش می‌کند.آن روز که خود را کامل دانست متوقف می‌شود.

در حکمت 38 و همچنین 150 نیز اشاره‌ای به آثار سوء این رذیله اخلاقی شده بود تا آنجا که امام علیه السلام در حکمت 38 فرمود:

«وَ أَوْحَشُ الْوَحْشَةِ الْعُجْبُ؛ بدترین تنهایی خودبینی است».

اثر سوء دیگر همان است که در بالا اشاره شد:افراد خودپسند دوستان خود را از دست می‌دهند و در زندگی تنها و منزوی می‌شوند،زیرا لازمه خودپسندی خودبرتربینی و فخرفروشی است و این چیزی است که مردم آن را تحمل نمی‌کنند.

در روایات اسلامی اشارات گسترده‌ای به آثار سوء عُجب شده است؛در حدیثی امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«إنَّ اللّهَ عَلِمَ أنَّ الذَّنْبَ خَیْرٌ لِلْمُؤمِنِ مِنَ الْعُجْبِ وَ لَوْ لا ذلِکَ ما ابْتُلِیَ مُؤْمِنٌ بِذَنْبٍ أبداً ؛خدا می‌داند که (حتی) گناه برای مؤمن از عُجب بهتر است (زیرا گناه،او را به نقایص خود آشنا می‌سازد و به درگاه خدا می‌رود،توبه می‌کند و راه تکامل را می‌پوید) و اگر چنین نبود هیچ‌گاه مؤمن به گناهی آلوده نمی‌شد». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از همان امام علیه السلام می‌خوانیم:

«مَنْ دَخَلَهُ الْعُجْبُ هَلَکَ ؛کسی که گرفتار خودپسندی شود هلاک می‌شود». ⁽²⁾

از دیگر آثار سوء عُجب و خودپسندی این است که گاه اعمال زشت خود را نیک و صفات رذیله خویش را حسنه می‌پندارد و این بلای بزرگی برای او می‌شود؛نه به اصلاح خویشتن می‌پردازد و نه از گناهان خود توبه می‌کند.

باز در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است:

«الرَّجُلُ یَعْمَلُ الْعَمَلَ وَهُوَ خائِفٌ مُشْفِقٌ ثُمَّ یَعْمَلُ شَیْئاً مِنَ الْبِرِّ فَیَدْخُلُهُ شِبْهُ الْعُجْبِ بِهِ فَقالَ هُوَ فی حالِهِ الْاُولی وَ هُوَ خائِفٌ أحْسَنُ حالاً مِنْهُ فی حالِ عُجْبِهِ ؛انسان گاهی عملی انجام می‌دهد و از آن بیمناک و ترسان است (چون می‌داند یا احتمال می‌دهد کار خلافی بوده) سپس کار نیکی انجام می‌دهد و عُجب پیدا می‌کند.امام علیه السلام فرمود:این شخص در حالت اول که خائف است حالش بهتر از حالت دوم است که اعجاب به نفس دارد». ⁽³⁾

در ذیل حکمت 46 نیز احادیثی در این باره آورده‌ایم.

نقطه مقابل عُجب خودکم‌بینی و تواضع و فروتنی است که سبب می‌شود انسان در صدد اصلاح خویش و رفع نقائص از وجود خود برآید و به یقین

خداوند به چنین بندگانی نیز کمک خواهد کرد.

سعدی در این زمینه مثال زیبا و پرمعنایی زده است:

یکی قطره باران ز ابری چکید خجل شد چو پهنای دریا بدید

که جائی که دریاست من کیستم گر او هست حقا که من نیستم

چو خود را به چشم حقارت بدید صدف در کنارش به جان پرورید

سپهرش به جایی رسانید کار که شد نامور لؤلؤ شاهوار

بلندی از آن یافت کو پست شد دَرِ نیستی کوفت تا هست شد

این سخن را با سخنی از رسول اکرم صلی الله علیه و آله خاتمه می‌دهیم:یکی از وصایای آن حضرت به علی علیه السلام این بود:

«یا عَلِیُّ ثَلاثٌ مُهْلِکاتٌ شُحٌّ مُطاعٌ وَ هویً مُتَّبَعٌ وَ إعْجابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ ؛سه چیز است که انسان را هلاک می‌کند بخلی که انسان از آن پیروی کند و هوای نفس که شخص در برابر آن تسلیم گردد و اعجاب به نفس». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 168- نزدیکی فرمان مرگ

اشاره

و قال علیه‌السلام

الْأَمْرُ قَرِیبٌ وَ الْاِصْطِحَابُ قَلِیلٌ.

امام علیه السلام فرمود:

فرمان مرگ نزدیک است و مدت همراهی با دنیا کوتاه. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

نزدیکی فرمان مرگ

امام علیه السلام در این کلام کوتاه و حکیمانه خود اشاره به کوتاهی عمر انسان در دنیا کرده می‌فرماید:«فرمان مرگ نزدیک است و مدّت همراهی (با مردم و مواهب دنیا) کوتاه»؛ (الْأَمْرُ قَرِیبٌ وَ الِاصْطِحَابُ قَلِیلٌ) .

واژه «امر» اشاره به پایان زندگی و فرا رسیدن مرگ است،همان‌گونه در آیه 14 سوره«حدید»آمده است: «وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمانِیُّ حَتّی جاءَ أَمْرُ اللّهِ» ؛و آرزوهای دورودراز شما را فریب داد تا فرمان خدا رسید».

«اصطحاب»به معنای همراه و همنشین بودن با مردم دنیا یا با مواهب و نعمت‌های حیات است.

این حقیقتی است که همگان آن را می‌دانیم و آثار آن را همه روز با چشم مشاهده می‌کنیم؛هر روز پیکر بی‌جان بعضی از دوستان یا غیر دوستان را می‌بینیم که بر دوش دیگران به سوی آرامگاهشان حمل می‌شود.جای خالی بسیاری از دوستان و بستگان و عزیزان در میان ما نمایان است.قبور آنها در دسترس ماست:غالباً به زیارت قبورشان می‌رویم و از همه برتر در صفحات تاریخ یاد نام‌آورانی را ملاحظه می‌کنیم که در عصر خود چه قدرت و زندگی پرغوغایی داشتند؛ولی به سرعت همه پایان گرفت و چیزی جز استخوان‌های پوسیده آنها در زیر خاک و قصرهای ویران‌شده‌شان باقی نمانده است.

با این وصف غالباً گرفتار غفلتیم،به پایان زندگی خود نمی‌اندیشیم،توشه‌ای مناسب برای سفر پر خوف و خطر آخرت فراهم نمی‌سازیم.به فرموده امام علیه السلام در حکمت 122«گویی فرمان مرگ بر غیر ما نوشته شده و گویی این مردگانی را که با چشم می‌بینیم مسافرانی هستند که به زودی به سوی ما باز می‌گردند»؛

(کَأَنَّ الْمَوْتَ فِیهَا عَلَی غَیْرِنَا کُتِبَ...وَ کَأَنَّ الَّذِی نَرَی مِنَ الْأَمْوَاتِ سَفْرٌ عَمَّا قَلِیلٍ إِلَیْنَا رَاجِعُونَ) .

به همین دلیل در روایتی که مرحوم کلینی آن را در کتاب کافی از رسول اکرم صلی الله علیه و آله در ضمن خطبه‌ای نقل کرده می‌خوانیم:

«سُئِلَ أَیُّ الْمُؤْمِنینَ أکْیَسٌ ؛از آن حضرت پرسیدند:کدام یک از مؤمنان باهوش‌ترند؟»فقال:

«أکْثَرُهُمْ ذِکْراً لِلْمَوْتِ وَ أشَدُّهُمْ لَهُ اسْتِعْداداً ؛کسی که بیش از همه به یاد مرگ باشد و کسی که از همه آماده‌تر برای آن شود». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری در همان کتاب شریف از امام علی بن الحسین علیهما السلام آمده است که می‌فرمود:

«عَجَبٌ کُلُّ الْعَجَبِ لِمَنْ أنْکَرَ الْمَوْتَ وَ هُوَ یَری مَنْ یَمُوتُ کُلَّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ وَ الْعَجَبُ کُلُّ الْعَجَبِ لِمَنْ أنْکَرَ النَّشْأَةَ الْأُخْری وَ هُوَ یَرَی النَّشْأَةَ الْأُولی؛ بسیار تعجب است از کسانی که مرگ را (عملاً) انکار می‌کنند در حالی که هر روز و شب،مردگان را می‌بینند همچنین بسیار تعجب است از کسانی که جهان آخرت را انکار می‌کنند در حالی جهان دنیا را می‌بینند (که نشانه‌های آخرت در آن بسیار است)». ⁽²⁾

شاعر می‌گوید:

فلک ای دوست! ز بس بی حد و بی مَر ⁽³⁾گردد بد و نیک و غم و شادی همه آخر گردد

ز قفای من و تو گِرد جهان را بسیار دی و اسفند مه و بهمن و آذر گردد

ماه چون شب شود از جای به جایی حیران پی کیخسرو و دارا و سکندر گردد

این سبک خنگ ⁽¹⁾بی آسایشِ بی پا تازد وین گران کشتی بی رهبر و لنگر گردد

روز بگذشته خیال است که از نو آید فرصت رفته محال است که از سر گردد

کشتزار دل تو کوش که تا سبز شود پیش از آن کین رخ گلنار معصفر گردد

زندگی جز نَفَسی نیست غنیمت شمرش نیست آمد که همراه نفس برگردد

چرخ بر گرد تو دانی که چه سان می‌گردد؟ همچو شهباز که بر گِرد کبوتر گردد

اندر این نیمه ره،این دیو تو را آخر کار سر بپیچاند و خود بر ره دیگر گردد

خوش مکن دل که نگشته است نسیمت ای شمع بس نسیم فرح انگیز که صرصر گردد

گفتار حکیمانه 169- نشانه‌های حق آشکار است

اشاره

و قال علیه‌السلام

قَدْ أَضَاءَ الصُّبْحُ لِذِی عَیْنَیْنِ.

امام علیه السلام فرمود:

صبح برای آنها که دو چشم بینا دارند روشن است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

نشانه‌های حق آشکار است

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه به کسانی که حق را با تمام ظهور و بروز آن فهم نمی‌کنند هشدار می‌دهد و می‌فرماید:«صبح برای آنها که دو چشم بینا دارند روشن است»؛ (قَدْ أَضَاءَ الصُّبْحُ لِذِی عَیْنَیْنِ) .

اشاره به این‌که کسانی که چشم بصیرت دارند حق را به خوبی درک می‌کنند، زیرا نشانه‌های آن کاملاً آشکار است؛خواه این حق به معنای ذات پاک پروردگار باشد آن‌گونه که قرآن مجید می‌فرماید: «سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ» ؛به زودی نشانه‌های خود را در اطراف عالم و در درون جانشان به آنها نشان می‌دهیم تا برای آنان آشکار گردد که او حق است.آیا کافی نیست که پروردگارت بر همه چیز شاهد و گواه است» ⁽¹⁾و یا این‌که مراد از صبح قرآن مجید است،همان‌گونه که می‌فرماید: «قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبِینٌ» ؛(آری) از طرف خدا نور و کتاب روشنگری به سوی شما آمد». ⁽²⁾یا این‌که منظور آیین اسلام و آورنده آن باشد آن‌گونه که قرآن می‌فرماید: «لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ» ؛اکراهی در قبول دین نیست.(زیرا) راه راست از راه انحرافی روشن شده است» ⁽³⁾و یا این که

مراد رسول گرامی اسلام باشد همان‌گونه که می‌خوانیم: «یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً* وَ داعِیاً إِلَی اللّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِراجاً مُنِیراً» ؛ای پیامبر! ما تو را گواه فرستادیم و بشارت‌دهنده و بیم‌دهنده؛و تو را دعوت کننده به سوی خدا به فرمان او قرار دادیم و چراغی روشنی بخش». ⁽¹⁾

یا مقصود خود حضرت (و امامان اهل‌بیت) باشد،چنان که در زیارت «جامعه»آمده است:

«خَلَقَکُمُ اللّه أنواراً فَجَعَلَکُمْ بِعَرْشِهِ مُحْدِقینَ حَتّی مَنَّ عَلَیْنا بِکُمْ» .و در خطبه 87 نهج البلاغه نیز به این معنا اشاره شده است.یا این‌که منظور تمام آنچه گذشت و تمام حقایق عالم هستی است.

قرآن مجید در سوره«اسراء»آیه 72 نیز می‌فرماید: «وَ مَنْ کانَ فِی هذِهِ أَعْمی فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمی وَ أَضَلُّ سَبِیلاً» ؛اما کسی که در این جهان (از دیدن چهره حق) نابینا بوده است در آخرت نیز نابینا و گمراه‌تر است».

به هر حال این جمله به صورت ضرب‌المثلی در آمده و واژه«صبح»کنایه از حق و«ذی عَیْنَیْن»کنایه از صاحبان بصیرت و آگاه و واژه«أضاء»اشاره به ظاهر بودن حق است.حال اگر کسانی گمراه شوند به علّت نابینایی آنهاست،یا این‌که چشم دارند و بر هم می‌گذارند یا خفاش صفت از دیدن آفتاب حق به شب‌های تاریک و ظلمانی پناه می‌برند.آنها سزاوار هرگونه سرزنش و مجازاتند آن‌گونه که شاعر پارسی‌زبان می‌گویند:

راه است و چاه و دیده بینا و آفتاب تا آدمی نگاه کند پیش پای خویش

چندین چراغ دارد و بیراهه می‌رود بگذار تا بیفتد و بیند سزای خویش!

گفتار حکیمانه 170- راه نزدیکتر!

اشاره

و قال علیه‌السلام

تَرْکُ الذَّنْبِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِ التَّوبةِ.

امام علیه السلام فرمود:

ترک گناه آسان‌تر از تقاضای توبه است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

راه نزدیکتر!

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به نکته مهمی در مورد ترک گناه و مقایسه آن با توبه از گناه اشاره کرده می‌فرماید:«ترک گناه آسان‌تر از تقاضای توبه است»؛ (تَرْکُ الذَّنْبِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِ التَّوبةِ ⁽¹⁾).

امام علیه السلام فرمود ترک گناه از تقاضای توبه آسان‌تر است این نکته دلایل زیادی دارد،زیرا از یک سو ممکن است انسان پس از ارتکاب گناه توفیق توبه نیابد و از دنیا برود به خصوص اگر توبه را به تأخیر بیندازد آن‌گونه که سیره بسیاری از غافلان است.

از سوی دیگر توبه شرایط زیادی دارد پشیمانی قطعی از گناه و تصمیم بر ترک در آینده و پرداخت حق الناس و قضای عبادات و پرداختن کفاره اگر عملی است که دارای قضا و کفاره بوده مانند ترک روزه واجب و جبران کردن خطاهای گذشته با اعمال صالح آینده،زیرا در قرآن مجید کرارا بعد از جمله «تابُوا»واژه«اصْلَحُوا»ذکر شده است. ⁽²⁾

از همه اینها گذشته گناه رسوباتی در روح انسان از خود بجای می‌گذارد که برطرف ساختن آن بسیار مشکل است و درست به این می‌ماند که به کسی

بگویند مراقب باش بدنت مجروح نشود و دست و پایت نشکند.او بگوید مهم نیست اگر مجروح شد مداوا می‌کنم و اگر شکست به شکسته‌بند مراجعه می‌نمایم در حالی که بعد از مداوای جراحات و جبران استخوان‌های شکسته آثاری از آن در ظاهر یا در باطن باقی می‌ماند که گاه تا آخر عمر همراه انسان است.

مرحوم علامه مجلسی در روضه بحار الانوار در حدیث معروف«هشام بن حکم» از امام موسی بن جعفر علیه السلام جمله‌ای از حضرت مسیح نقل می‌کند و آن جمله این است:

«بِحَقِّ أقُولُ لَکُمْ إنَّ مَنْ لَیْسَ عَلَیْهِ دَیْنٌ مِنَ النّاسِ أرْوَحُ وَ أقَلُّ هَمّاً مِمَّنْ عَلَیْهِ دَیْنٌ وَ إنْ أحْسَنَ الْقَضاءَ وَ کَذلِکَ مَنْ لَمْ یَعْمَلِ الْخَطیئَةِ أرْوَحُ هَمّاً (مِمَّنْ) عَمِلَ الْخَطیئَةَ وَ إنْ أخْلَصَ التَّوْبَةَ وَ أنابَ ؛به حق برای شما می‌گویم.کسی که بدهی به مردم ندارد راحت‌تر و کم‌غصه‌تر است از کسی که دینی بر ذمه اوست،هر چند می‌تواند به خوبی آن را ادا کند.همین گونه کسی که گناهی نکرده راحت‌تر و کم‌اندوه‌تر است از کسی که مرتکب گناهی شده،هر چند توبه خالصانه‌ای بعد از آن کند و به خدا باز گردد». ⁽¹⁾

مرحوم کلینی در کافی و مرحوم علامه مجلسی در بحار الانوار داستان جالبی از عابدی از بنی‌اسرائیل نقل می‌کند که ذکر آن در اینجا بسیار مناسب است.

در این حدیث امام صادق علیه السلام می‌فرماید:«مرد عابدی در بنی‌اسرائیل بود که هرگز مرتکب خلافی در امور دنیا نشده بود (و گناهی نکرده بود) به گونه‌ای که ابلیس از دست او ناراحت شد و فریاد کشید و لشکرش نزد او حاضر شدند.

ابلیس گفت:چه کسی می‌تواند برای من این عابد را گمراه سازد؟ یکی از آنها گفت:من آماده‌ام.ابلیس گفت:از کدام راه به سراغ او می‌روی؟ گفت:از ناحیه زنان (و شهوت جنسی که بسیار نیرومند است).ابلیس گفت:کار تو نیست این عابد مسائل مربوط به زنان را تجربه نکرده است.دیگری از شیاطین گفت:من

آمادگی داردم.ابلیس گفت:از کجا به سراغ او می‌روی؟ گفت:به وسیله شراب و لذات.ابلیس گفت:کار تو نیست او علاقه‌ای به این امور ندارد.سومی گفت:

من آماده‌ام (که او را گمراه سازم).ابلیس گفت:از چه راه به سراغ او می‌روی؟ گفت:از طریق کارهای نیک (و عبادت!) ابلیس پسندید گفت:برو،این کار از تو ساخته است.او به صومعه عابد رفت و در برابر او ایستاد و مشغول نماز شد.

عابد از عبادت خسته می‌شد و می‌خوابید و آن شیطان چشمش به خواب فرو نمی‌رفت،عابد استراحت می‌کرد ولی شیطان استراحت نمی‌کرد.عابد در حالی که خود را در برابر او قاصر و عمل خود را کوچک می‌دید گفت:ای بنده خدا از چه راه این همه قدرت و قوت بر نماز و عبادت پیدا کردی؟ شیطان جوابش را نداد.بار دوم و بار سوم تکرار کرد.شیطان در جواب او گفت:ای بنده خدا! گناهی از من سر زده و من از آن توبه کردم هر زمان که گناه به خاطرم می‌آید قوتی بر نماز پیدا می‌کنم.عابد گفت:اگر چنین است گناهت را به من بگو تا من هم انجام دهم و توبه کنم و هر گاه چنین کردم (و گناه به خاطرم آمد) قوت بر نماز پیدا کنم.

شیطان به او گفت:به شهر می‌روی (در محله بد نام) و سراغ فلان زن آلوده را می‌گیری دو درهم به او بده و مرتکب گناه شو.عابد گفت:من دو درهم ندارم اصلاً نمی‌دانم دو درهم چیست.شیطان دو درهم از زیر پای خود در آورد و به او داد.مرد عابد (ساده لوح) با همان لباس عبادت وارد شهر شد و سراغ منزل آن زن آلوده را گرفت.مردم او را راهنمایی کردند و تصورشان این بود که آمده است او را موعظه کند تا دست از کار زشت بر دارد.فرد عابد هنگامی که به سراغ آن زن آمد دو درهم را نزد او افکند و گفت:برخیز! برخاست و به داخل منزلش شد و به عابد گفت:داخل شو.آن‌گاه زن آلوده گفت:تو با وضع و هیئتی به سراغ من آمده‌ای که هیچ کس به این صورت به سراغ من نمی‌آید.(با لباس عابدان

و پارسایان آمده‌ای) بگو ببینم چه خبر است.عابد جریان را به طور کامل برای آن زن تعریف کرد.آن زن گفت:

«إنَّ تَرْکَ الذَّنْبِ أهْوَنُ مِنْ طَلَبِ التَّوْبَةِ وَ لَیْسَ کُلُّ مَنْ طَلَبَ التَّوْبَةَ وَجَدَها ؛ترک گناه آسان‌تر از تقاضای توبه است و تمام کسانی که تقاضای توبه می‌کنند ممکن است موفق به توبه نشوند».سپس افزود:تصور می‌کنم فردی که این دستور را به تو داده شیطانی بوده که در برابر تو به صورت عابدی ظاهر شده است.برگرد که من هرگز تسلیم خواسته تو نخواهم شد.

مرد عابد (از خواب غفلت بیدار شد و) بازگشت (و اثری از آن شیطان ندید) اتفاقاً آن زن بدکاره آن شب از دنیا رفت و مردم دیدند بر در خانه او نوشته شده است به تشییع جنازه این زن حاضر شوید که از اهل بهشت است.مردم به شک افتادند سه روز دست نگه داشته و او را دفن نکردند،چون در کار او حیران بودند.خداوند به پیامبر آن زمان یعنی«موسی بن عمران»وحی فرستاد که به سراغ فلان زن برو نماز بر او بخوان و به مردم بگو که در نماز بر او شرکت کنند که من او را بخشیدم و بهشت را بر او واجب کردم،زیرا فلان بنده عابد مرا از گناه باز داشت. ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 171- نتیجه پیمودن راه ناصواب

اشاره

و قال علیه‌السلام

کَمْ مِنْ أَکْلَةٍ مَنَعَتْ أَکَلَاتٍ.

امام علیه السلام فرمود:

بسیار می‌شود که یک وعده غذا (غذای نامناسب) از وعده‌های فراوان غذا (غذای خوب) جلوگیری می‌کند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

نتیجه پیمودن راه ناصواب

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه به نکته‌ای اشاره می‌کند که در همه شئون زندگی ساری و جاری است می‌فرماید:«بسیار می‌شود که یک وعده غذا (غذای نامناسب) از وعده‌های فراوان غذا (غذای خوب) جلوگیری می‌کند»؛ (کَمْ مِنْ أَکْلَةٍ مَنَعَتْ أَکَلَاتٍ) .

چه بسا انسان غذایی را که دوست دارد بیش از حد تناول می‌کند و بیمار می‌شود و روزهای متوالی یا میل به غذا ندارد و یا این‌که طبیب،او را از غذاهای مختلف چرب و شیرین باز می‌دارد،بنابراین در هیچ کار نباید افراط کرد که این افراط ممکن است او را از همان کار در آینده به کلی باز دارد.

این سخن ضرب المثلی است برای تمام کسانی که راه افراط را پیش می‌گیرند؛مثلاً کسی که آنقدر در دوستی پافشاری می‌کند،آن دوست از او منزجر می‌شود و برای همیشه از وی فاصله می‌گیرد و یا این‌که دیگری را آنقدر به عبادت دعوت می‌کند که برای همیشه از عبادت بیزار می‌گردد.

شبیه این سخن گفتار حکیمانه دیگری است که از آن حضرت نقل شده که می‌فرماید:

«کَمْ مِنْ شَهْوَةٍ ساعَةٍ أوْرَثَتْ حُزْناً طَویلاً ؛چه بسا یک ساعت هوس‌رانی که موجب اندوه طولانی (برای سالیان دراز) می‌شود». ⁽¹⁾

جمعی از شارحان نهج البلاغه یا محدثان این گفتار حکیمانه امام علیه السلام را به عنوان دستوری طبی مطرح کرده و حتی آن را جزء مجموعه‌هایی که مربوط به دستورات طبی است آن را قرار داده‌اند.اگر منظورشان این است که معنی مطابقی این سخن دستوری طبی است هرچند معانی التزامی آن شامل تمام مسائل مربوط به زندگی مادی انسان می‌شود،بحثی نیست ولی اگر بخواهند آن را منحصر به دستور طبی کنند اشتباه روشنی است و ازاین‌رو بسیاری از محققان این جمله را ضرب المثلی تلقی کرده‌اند که در موارد مختلف از آن استفاده می‌شود حتی بعضی گفته‌اند که این ضرب المثل در میان عرب در عصر جاهلیت نیز بوده است و امام علیه السلام آن را اقتباس فرموده همان گونه که گاه از اشعار شعرا نیز امام علیه السلام در سخنان خود استفاده می‌کند.

شاعر عرب می‌گوید:

وَ کَمْ مِنْ أکْلَةٍ مَنَعَتْ أخاها بِلَذَّةِ ساعَةٍ أکَلاتِ دَهْرِی

وَ کَمْ مِنْ طالِبٍ یَسْعی بِشَیْءٍ وَ فیهِ هَلاکُهُ لَوْ کانَ یَدْرِی

و چه بسیار که یک وعده غذایی از وعده غذایی دیگر منع می‌کند و چه بسیار که لذت یک ساعت یک عمر انسان را محروم می‌سازد.

و چه بسیار کسانی که برای رسیدن به چیزی تلاش می‌کنند در حالی که هلاکشان در آن است.

گفتار حکیمانه 172- دشمنان حق

اشاره

و قال علیه‌السلام

النَّاسُ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوا.

امام علیه السلام فرمود:

مردم دشمن چیزی هستند که نمی‌دانند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

دشمنان حق

امام علیه السلام در این گفتار بسیار حکیمانه خود اشاره به یکی از آثار خطرناک جهل کرده می‌فرماید:«مردم دشمن چیزی هستند که نمی‌دانند»؛ (النَّاسُ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوا) .

این دشمنی از آنجا سرچشمه می‌گیرد که اولاً اشخاص جاهل و نادان احساس نقص در خود می‌کنند و همین احساس سبب می‌شود که نسبت به آنچه نمی‌دانند عداوت و دشمنی به خرج دهند و گاه حتی آنها را ناچیز و بی‌ارزش بشمارند تا از این طریق نقص خود را برطرف سازند.

ثانیاً هرگاه انسان از اسرار چیزی بی‌خبر باشد به قضاوت عجولانه می‌پردازد و در این قضاوت عجولانه با آنچه نمی‌داند به دشمنی بر می‌خیزد.

ثالثاً جهل همچون ظلمات است و انسان هنگامی که در ظلمات متراکم قرار گیرد هر شبه از دور می‌بیند به گفته بعضی از شارحان نهج البلاغه آن را حیوانی درنده یا گرگی خطرناک می‌پندارد و هر آوازی می‌شنود آن را نشانه حمله دشمنی می‌شمرد.در ظلمات جهل نیز انسان گاه هر مطلبی را مخالف و دشمن خود می‌پندارد حتی اشخاصی را که درست نمی‌شناسد با بدبینی به آنها نگاه می‌کند و به همین دلیل گاه کشورها و ملت ها به جنگ‌های خونین دست می‌زنند به سبب این‌که از حال یکدیگر بی‌خبرند و هر حرکتی را توطئه‌ای بر ضد خود

می‌پندارند،لذا یکی از طرق ایجاد آشتی و صفا و اتحاد و دوستی در میان مردم و ملت ها بالابردن سطح آگاهی‌های آنهاست و این‌که سران آنها در کنار هم بنشینند و به مذاکره بپردازند و با نیت‌های واقعی یکدیگر آشنا شوند و یخ‌های بدبینی ذوب شود و دیوار بی‌اعتمادی فرو ریزد و در کنار هم با محبت و دوستی زندگی کنند.

ریشه این گفتار حکیمانه،قرآن مجید است که می‌فرماید: «بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ» ؛(ولی آنها از روی علم و دانش،قرآن را انکار نکردند؛) بلکه چیزی را تکذیب کردند که آگاهی از آن نداشتند». ⁽¹⁾

امیرمؤمنان علی علیه السلام در حدیث دیگری در همین زمینه می‌فرماید:

«لا تَعادُوا ما تَجْهَلونَ فَإنّ أکْثَرَ الْعِلْمِ فیما لا تَعْرِفُونَ ؛به آنچه نمی‌دانید دشمنی نکنید،زیرا بیشتر دانش‌ها در اموری است که شما نمی‌دانید». ⁽²⁾

نیز در حدیث دیگری که مرحوم اربلی در کتاب کشف الغمه آورده می‌فرماید:

«مَنْ جَهِلَ شَیْئاً آبَهُ ؛کسی که چیزی را نمی‌داند آن را نکوهش می‌کند». ⁽³⁾

قرآن مجید بحثی درباره داستان خضر و موسی دارد.در این داستان بسیار پرمعنا این نکته روشن می‌شود که چگونه انسان مطلبی را که نمی‌داند به مخالفت با آن می‌پردازد.موسی علیه السلام بر حسب ظاهر می‌دید خضر کشتی سالمی را سوراخ و معیوب می‌کند و یا جوانی را به قتل می‌رساند و دیواری را در شهر بیگانه‌ای بدون دلیل تعمیر و مرمت می‌کند به همین دلیل فریاد اعتراض او بلند شد چون ظاهر را می‌دید و از باطن قضیه بی‌خبر بود هنگامی که خضر فلسفه آنها را یک یک برشمرد کاملاً تسلیم شد. ⁽⁴⁾

گفتار حکیمانه 173- راه شناخت حق

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجُوهَ الْآرَاءِ عَرَفَ مَوَاقِعَ الْخَطَإِ.

امام علیه السلام فرمود:

کسی که از آرای مختلف استقبال کند (و نظرات متفاوت را بررسی نماید)

موارد خطا را خواهد شناخت. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

راه شناخت حق

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه راه به دست آوردن رأی صحیح را در مسائل مختلف نشان داده است.می‌فرماید:«کسی که از آراء مختلف استقبال کند (و نظرات متفاوت را بررسی نماید) موارد خطا را خواهد شناخت»؛ (مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجُوهَ الْآرَاءِ عَرَفَ مَوَاقِعَ الْخَطَإِ) .

بعضی از مسائل بدیهی است و به همین دلیل مورد اختلاف نیست اما بسیاری از مسائل نظری پیچیده و آراء مختلفی در آن اظهار شده است.در این گونه مسائل هرگز نباید انسان به تنهایی تصمیم‌گیری کند بلکه عقل می‌گوید:باید آرای دیگران را به ضمیمه استدلالات آنها بررسی کند تا بتواند آنچه را به حقیقت نزدیک‌تر است انتخاب نماید.

همان چیزی که قرآن مجید به آن دستور داده می‌فرماید: «فَبَشِّرْ عِبادِ* اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللّهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ» ؛ پس بندگان مرا بشارت ده.همان کسانی که سخنان را می‌شنوند و از نیکوترین آنها پیروی می‌کنند،آنان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده و آنها خردمندانند». ⁽¹⁾

بر این اساس حکما و متکلمان و فقهای ما همواره در مسائل نظری نخست به نقل اقوال می‌پردازند و در کنار هر قول دلیل طرفداران آن را ذکر می‌کنند،سپس

از بررسی مجموع آنها ضعف‌ها و قوت‌ها ظاهر می‌شود و آن قول را که از همه برتر می‌بینند انتخاب می‌کنند.حتی گاه اقوال کسانی که اختلاف مذهبی با آنها دارند نیز در برابر خود قرار داده و دلیلشان را بررسی می‌کنند.این همان روشی است که در بسیاری از علوم از جمله علم فقه از قدیم میان جمعی از دانشمندان متداول بوده و امروز نام«فقه مقارن»بر آن می‌نهند و مثلاً پیروان مکتب اهل بیت آراء مذاهب چهارگانه اهل سنت و دلائل آنها را نیز بررسی می‌کنند و از مقارنه آنها با آنچه از مکتب اهل بیت آموخته‌اند به نقاط قوت و ضعف آراء مختلف آشنا می‌شوند.

البته یکی از طرق آشنایی با آرای دیگران به مشورت نشستن است ولی کلام امام علیه السلام در اینجا منحصراً ناظر به مشورت نیست،بلکه هر گونه بررسی آرای دیگران را شامل می‌شود.

این گفتار حکیمانه از یک سو هشداری است به افراد متعصب و لجوج و صاحبان استبداد در رأی که گاه حاضر نیستند حتی سخنان دیگران را بشنوند تا چه رسد که اگر آنها را صحیح دیدند بپذیرند و از سوی دیگر مسئله آزادی و سعه صدر را در مسائل علمی روشن می‌سازد که از چهارده قرن پیش برای ما به یادگار مانده است؛آن روز که نه سخنی از علم مقارن بود و نه حریت در بررسی آراء و نه احترام به افکار دیگران.

شبیه این گفتار حکیمانه در کتاب من لا یحضره الفقیه از آن حضرت نقل شده که به فرزندش محمد بن حنفیه می‌فرماید:

«اضْمُمْ آراءَ الرِّجالِ بَعْضَها إلی بَعْضٍ ثُمَّ اخْتَرْ أقْرَبَها إلَی الصَّوابِ وَ أبْعَدَها مِنَ الْإرْتِیابِ ؛آرای عالمان یکی را در کنار دیگری قرار ده سپس آن رأی را که به حقیقت نزدیک‌تر و از خطا دورتر است انتخاب کن». ⁽¹⁾

همان گونه که قبلاً در ذیل حکمت 161 گفتیم این معنا در غررالحکم به شکل دیگری از آن حضرت نقل شده است:

«حَقٌّ عَلَی الْعاقِلِ أنْ یُضیفَ إلی رَأْیِهِ رَأْیَ الْعُقَلاءِ وَ یَضُمَّ إلی عِلْمِهِ عُلُومَ الْحُکَماءِ ؛شایسته است که انسان عاقل آراء سایر عقلا را در کنار رأی خود قرار دهد و علوم حکیمان را به علم خود بیفزاید (و برترین را انتخاب کند)». ⁽¹⁾

به همین جهت از استبداد به رأی در روایات اسلامی شدیداً نکوهش شده است.

در دنیای امروز نیز به این مسئله اهمیت فراوان داده می‌شود که برای رسیدن به رأی صحیح نظرخواهی می‌کنند و آراء مختلف را از صاحب‌نظران جمع می‌کنند و آنها را در برابر هم قرار می‌دهند تا از این طریق به آنچه صحیح‌تر است نائل شوند.اگر دنیا،امروز به این مسئله رسیده پیشوای بزرگ اسلام امیرمؤمنان علی علیه السلام چهارده قرن پیش آن را بیان فرموده است.

گفتار حکیمانه 174- راه پیروزی بر دشمن

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنْ أَحَدَّ سِنَانَ الْغَضَبِ لِلَّهِ قَوِیَ عَلَی قَتْلِ أَشِدَّاءِ الْبَاطِلِ.

امام علیه السلام فرمود:

کسی که سرنیزه خشم را برای خدا تیز کند توانایی بر قتل سردمداران

باطل پیدا خواهد کرد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

راه پیروزی بر دشمن

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه راه پیروزی بر دشمنان نیرومند را تبیین می‌کند، می‌فرماید:«کسی که سرنیزه خشم را برای خدا تیز کند توانایی بر قتل سردمداران باطل پیدا خواهد کرد»؛ (مَنْ أَحَدَّ سِنَانَ الْغَضَبِ لِلَّهِ قَوِیَ عَلَی قَتْلِ أَشِدَّاءِ الْبَاطِلِ) .

اشاره به این‌که راه رسیدن به پیروزی در مقابل دشمنان سرسخت و نیرومند دو چیز است:آمادگی کامل و خلوص نیت و توکل بر خدا.هرگاه این دو با هم جمع شوند سرسخت‌ترین دشمنان را می‌توان به وسیله آن به زانو در آورد.

قرآن مجید روی هر دو عامل تکیه کرده در یک جا می‌فرماید: «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ» ؛برای مقابله با آنها ( دشمنان)،هر چه در توان دارید از نیرو و...آماده سازید». ⁽¹⁾

در جای دیگر می‌فرماید: «وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» ؛هرگز سست نشوید! و غمگین نگردید؛و شما برترید اگر ایمان داشته باشید». ⁽²⁾

منظور از«غضب»در این گفتار حکیمانه امام علیه السلام خشم‌های زودگذر بی‌دلیل نیست بلکه منظور قوت اراده و تصمیم جدی برای مبارزه با دشمن آن هم برای

خدا،تقویت آیین و دفاع از بندگان اوست.

تعبیر به «اشدّاءِ الْباطل» سردمداران و نیرومندان آنهاست.

تعبیر به «قتل» اشاره به هر نوع پیروزی بر آنها و خاموش کردن و از بین بردن نفوذ آنها در جوامع بشری است.

غضب و خشم غالبا نکوهیده است،زیرا در آن حالت،انسان از مرز حق بیرون می‌رود و دست به کارهایی می‌زند که سبب پشیمانی در عمر می‌شود، ازاین‌رو در روایات اسلامی از امام صادق علیه السلام آمده است:

«الْغَضَبُ مِفْتاحُ کُلُّ شَرٍّ» . ⁽¹⁾

ولی گاه به سبب کارهای خلافی که انجام می‌شود:آشکار شدن منکرات، غصب حقوق ضعیفان،تعرض به نوامیس مردم،ایجاد ناامنی در جامعه اسلامی و غلبه هوا و هوس بر اجتماع،در چنین شرایطی انسانِ مؤمن،بیدار و غیور، خشمگین می‌شود؛نه خشمی زودگذر بلکه خشمی عمیق و برای خدا و می‌دانیم در حالت خشم تمام نیروهای انسان بسیج می‌گردند و گاه یک انسان معمولی قدرت چندین نفر را پیدا می‌کند و آمادگی برای مبارزه با باطل حاصل می‌شود.

به همین دلیل قرآن مجید خشمگین شدن موسی بعد از بازگشت از کوه طور و مشاهده گوساله‌پرستی بنی اسرائیل را به شکلی مثبت و کاری صحیح بیان کرده است.آنجا که می‌فرماید: «فَرَجَعَ مُوسی إِلی قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ یا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی» ؛موسی خشمگین و اندوهناک به سوی قوم خود باز گشت و گفت:ای قوم من! مگر پروردگارتان وعده نیکویی به شما نداد؟! آیا مدّت (جدایی من از) شما به طول انجامید،یا می‌خواستید غضب پروردگارتان بر شما نازل شود که از وعده من تخلّف کردید؟!». ⁽²⁾

در آیه آخر سوره«فتح»نیز درباره مؤمنان راستین تعبیر به «أَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ» شده است.

در حدیثی نیز که علامه مجلسی رحمه الله در بحار الانوار آورده می‌خوانیم:هنگامی که امیرمؤمنان علی علیه السلام درباره اموال غنایم،نسبت به بعضی از جنگجویان سختگیری کرد گروهی از آن حضرت شاکی بودند.پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله دستور داد منادی در میان مردم ندا دهد و بگوید:

«ارْفَعُوا ألْسِنَتَکُمْ عَنْ عَلیّ بْنِ أبی‌طالبٍ فَإنّه خَشِنٌ فی ذاتِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ غَیْرُ مُداهِنٍ فی دینِهِ ؛ای مردم زبان شکایت را از علی بن ابی‌طالب بردارید،چرا که او درباره اوامر الهی سختگیر است و سازش‌کاری در دینش را مجاز نمی‌شمرد».مردمی که این سخن شنیدند لب از شکایت فرو بستند و دانستند این‌گونه سختگیری‌ها مطلوب خدا و پیغمبر صلی الله علیه و آله است. ⁽¹⁾

در حدیث مشهوری نیز می‌خوانیم که پیغمبر صلی الله علیه و آله روزی از مردم سؤال کرد:

«أیُّ عُرَی الْإیمانِ أوْثَقٌ ؛کدام یک از دستگیره‌های ایمان محکم‌تر است؟»جمعی گفتند:خدا و رسولش آگاه‌ترند؛بعضی نماز،برخی دیگر زکات،عده‌ای روزه، گروهی حج و عمره و جمعی دیگر جهاد را ذکر کردند.پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

«آنچه را گفتید دارای فضیلت است ولی پاسخ من نیست (سپس فرمود:) محکم‌ترین دستگیره‌های ایمان حبُّ فی الله و بغض فی الله و دوست داشتن اولیاء الله و بیزاری از دشمنان خداست». ⁽²⁾

این سخن را با حدیثی که علامه مجلسی در بحار الانوار آورده است پایان می‌دهیم او می‌گوید:در روایتی آمده است که خدای متعال به موسی علیه السلام گفت:

«هَلْ عَمِلْتَ لِی عَمَلاً؟! قالَ صَلَّیْتُ لَکَ وَ صُمْتُ وَ تَصَدَّقُتُ وَ ذَکَرْتُ لَکَ،قالَ اللَّهُ تَبارَکَ وَ تَعالی،وَ امَّا الصَّلَوةْ فَلَکَ بُرهانٌ،وَ الصَّوْمُ جُنَّةٌ وَ الصَّدَقَةُ ظِلٌّ،وَ الذِّکُرْ نُورٌ،

فَایُّ عَمَلٍ عَمِلْتَ لِی؟! قالَ مُوْسی:دُلَّنِی عَلَی العَمَلِ الَّذی هُوَ لَکَ،قالَ یا مُوسی هَلْ والَیْتَ لِی وَلِیّاً وَ هَلْ عادَیْتَ لی عَدُوّاً قَطُّ فَعَلِمَ مُوسی انَّ افْضَلَ الْأَعْمالِ الْحُبُّ فِی اللَّهِ وَ الْبُغْضُ فِی اللَّهِ ؛آیا هرگز برای من کاری انجام داده‌ای؟ موسی عرض کرد:

برای تو نماز خوانده‌ام،روزه گرفته‌ام و صدقه داده‌ام.خداوند متعال به او فرمود:

اما نماز برای تو نشانه ایمان است و روزه سپری سپر آتش و انفاق سایه‌ای در محشر و ذکر خدا نور است کدام عمل را برای من بجا آورده‌ای ای موسی! عرض کرد:خداوندا! خودت مرا در این مورد راهنمایی فرما.فرمود:آیا کسی را برای من دوست داشته‌ای و برای من کسی را دشمن داشته‌ای؟ در اینجا بود که موسی علیه السلام دانست بهترین اعمال،دوستی برای خدا و دشمنی برای خداست». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 175- راه زدودن ترس و وحشت

اشاره

و قال علیه‌السلام

إِذَا هِبْتَ أَمْراً فَقَعْ فِیهِ،فَإِنَّ شِدَّةَ تَوَقِّیهِ أَعْظَمُ مِمَّا تَخَافُ مِنْهُ.

امام علیه السلام فرمود:

هنگامی که از چیزی (زیاد) می‌ترسی خود را در آن بیفکن،چرا که سختی پرهیز از آن از آنچه می‌ترسی بیشتر است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

راه زدودن ترس و وحشت

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به نکته حکیمانه مهمی در مقابله با مشکلات اشاره کرده می‌فرماید:«هنگامی که از چیزی (زیاد) می‌ترسی خود را در آن بیفکن،چرا که سختی پرهیز از آن از آنچه می‌ترسی بیشتر است»؛ (إِذَا هِبْتَ أَمْراً فَقَعْ فِیهِ،فَإِنَّ شِدَّةَ تَوَقِّیهِ أَعْظَمُ مِمَّا تَخَافُ مِنْهُ) .

بارها این مطلب تجربه شده است که انسان هنگامی که از چیزی می‌ترسد پیوسته در اضطراب و پریشانی و ناراحتی است؛اما هنگامی که انسان خود را در آن می‌افکند می‌بیند بسیار راحت‌تر از آن بود که فکر می‌کرد.

دلیل این مشکل روانی روشن است،زیرا اولاً تا انسان وارد چیزی نشده پیوسته در پریشانی و وحشت به سر می‌برد و ای بسا روزها و هفته‌ها این درد و رنج ادامه یابد؛اما هنگامی که خود را در آن افکند ممکن است در چند دقیقه پایان یابد.

ثانیاً تا انسان به سراغ مطلبی که از آن می‌ترسد نرود احتمالات گوناگون می‌دهد که بسیاری از آن احتمالات بیش از واقعیتی است که در آن امر مخوف وجود دارد.به همین دلیل درد و رنج انسان افزایش می‌یابد.

ازاین‌رو بعضی از علمای اخلاق در کتب اخلاقی برای درمان رذیله ترس پیشنهاد می‌کنند انسان در صحنه‌های رعب‌آور وارد شود؛مثلاً بعضی از خوردن

دارو یا تزریق آمپول وحشت دارند؛اما هنگامی که چند بار تکرار می‌شود وحشت آنها به کلی فرو می‌ریزد.

یکی از فلسفه‌های انواع تمرین و رزمایش‌های نظامی زدودن آثار ترس از جنگ از دل‌های سربازان و افسران و فرماندهان است.

سعدی در گلستان خود داستان زیبایی در این زمینه نقل می‌کند.می‌گوید:

پادشاهی با غلامی عجمی در کشتی نشست،و غلام هرگز دریا ندیده بود و محنت کشتی نیازموده.گریه و زاری در نهاد و لرزه بر اندامش افتاد.چندان که ملاطفت کردند آرام نمی‌گرفت و عیش مَلِک از او منغّص بود چاره ندانستند.

حکیمی در آن کشتی بود مَلِک را گفت:اگر فرمان دهی من او را به طریقی خاموش گردانم.گفت:غایت لطف و کرم باشد.بفرمود تا غلام را به دریا انداختند.باری چند غوطه خورد،مویش گرفتند و پیش کشتی آوردند و به دو دست در سکان کشتی آویخت.چون برآمد به گوشه‌ای بنشست و آرام یافت.

مَلِک را عجب آمد پرسید:در این چه حکمت بود؟ گفت:از اول محنت غرقه شدن ناچشیده بود و قدر سلامت کشتی نمی‌دانست.قدر عافیت کسی دارد که به مصیبتی گرفتار آید.

بسیار می‌شود که انسان به علت این گونه وحشت‌ها به سراغ کارهای مهم نمی‌رود و در واقع مانع بزرگی بر سر راه کارهای بزرگ می‌شود.

به گفته مرحوم کمره‌ای در منهاج البراعة بسیاری از مکتشفان و محققان جهان با عمل به این دستور به افتخارات بزرگی نائل شده‌اند؛آنها در درون جنگل‌ها و صحراهای آفریقا و بیابان‌های پراکنده وارد می‌شوند و به سیر دریاها می‌پردازند و به درون جزایر دوردست نفوذ می‌کنند و از این طریق هم ثروت فراوانی به دست می‌آورند و هم شهرت جهانی کسب می‌کنند.افزون بر این به علم و دانش بشری خدمات قابل ملاحظه‌ای می‌شود.

سپس این سخن حکیمانه را در قالب شعری بیان می‌کند:

چو ترسی ز امری بینداز خویش در آن و بپیرای تشویش خویش

دو دل بودن و خود نگه داشتن بسی سخت‌تر می‌کند قلب،ریش

در زبان عرب ضرب‌المثل‌های جالبی در این زمینه دیده می‌شود؛از جمله:

«أُمُّ الْمَقْتُولِ تَنامُ وَ أُمُّ الْمُهَدَّدِ لا تَنامُ ؛مادر مقتول به خواب می‌رود؛ولی مادر کسی که تهدید به قتل شده به خواب نمی‌رود». ⁽¹⁾

ولی به هر حال این سخن بدان معنا نیست که انسان بی‌مطالعه خود را به خطر بیفکند،بلکه به مواردی مربوط است که انسان ترس بیجا به چیزی دارد و همین مانع پیشرفت برنامه‌های او می‌شود.در این‌گونه موارد باید با مطالعه و مشورت وارد عمل شد تا ترس فرو ریزد و شجاعت اقدام به عمل حاصل شود.

این سخن را با شعری از شاعر عرب پایان می‌دهیم:

لَعَمْرُکَ مَا الْمَکْرُوهُ إلَّا ارْتِقابُهُ وَ أعْظَمُ مِمّا حَلَّ ما یَتَوَقَعُ!

به جانت سوگند که ناراحتی در زمانی است که انسان انتظار امر ناراحت کننده‌ای را می‌کشد و چه بسا این ناراحتی از آنچه در انتظار اوست بیشتر است.

گفتار حکیمانه 176- ابزار ریاست

اشاره

و قال علیه‌السلام

آلَةُ الرِّیَاسَةِ سَعَةُ الصَّدْرِ.

امام علیه السلام فرمود:

وسیله ریاست،سعه صدر (و تحمل بسیار) است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

ابزار ریاست

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه که به صورت ضرب‌المثلی مشهور شده اشاره به یکی از مهم‌ترین ویژگی‌هایی که برای ریاست لازم است کرده می‌فرماید:

«وسیله ریاست،سعه صدر (و تحمل بسیار) است»؛ (آلَةُ الرِّیَاسَةِ سَعَةُ الصَّدْرِ) .

ناگفته پیداست کسی که به مقام ریاست می‌رسد خواه ریاست معنوی باشد یا مادی اولا با مخالفت‌هایی از سوی رقیبان روبرو می‌شود و از سویی دیگر انتظارات و توقعات بسیار از سوی مردم در برابر او آشکار می‌گردد و برای انجام امور خود نیاز به همراهان و مشاورانی دارد که گاه از آنها خطاها و گاه خیانت‌هایی سر می‌زند.اضافه بر همه اینها گاه مشکلاتی ناخواسته و غیر منتظرانه برای حوزه ریاست او به وجود می‌آید.در برابر این امور اگر دارای سعه صدر و تحمل بسیار و بردباری توأم با تدبیر و خونسردی همراه با شجاعت نباشد ادامه کار برای او بسیار مشکل خواهد شد.به همین دلیل مولا در میان تمام ویژگی‌هایی که یک رئیس باید داشته باشد روی سعه صدر انگشت گذاشته می‌فرماید:«وسیله ریاست سعه صدر است».

نمونه کامل آن را در زندگی پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله می‌توان دید و یکی از روشن‌ترین مصادیق آن داستان فتح مکه است که بعد از پیروزی بر بت‌پرستان مکه انواع جنایت‌ها را درباره خود پیغمبر صلی الله علیه و آله و خاندان و دوستان او روا داشته

بودند و از هیچ تلاش و کوششی برای نابودی آنها فروگذار نکرده بودند.در آن روز تاریخی که آتش انتقام در درون بسیاری از صحابه پیامبر زبانه می‌کشید،آن حضرت فرمان عفو عمومی صادر و همه را آزاد کرد و فرمود:امروز روز رحمت است نه روز انتقام.

نیز بارها اتفاق افتاد که افرادی با خشونت زیاد با پیامبر صلی الله علیه و آله روبرو شدند به‌گونه‌ای که بعضی از اصحاب انتظار داشتند پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمان قتل آنها را صادر کند.آن حضرت با محبت و عطوفت آن مخالفان لجوج و عنود را آرام ساخت.

در زندگی امیر مؤمنان علی علیه السلام و ائمه معصومین نیز این صحنه‌های فراوان دیده می‌شود؛محبتی که علی علیه السلام درباره قاتل خود در واپسین ساعات عمرش ابراز کرد همه جا معروف است.

علامه مجلسی رحمه الله در بحار الانوار درباره گفت‌وگوهای امیرمؤمنان علی علیه السلام با خوارج چنین نقل می‌کند که روزی یکی از خوارج وارد مسجد شد در حالی که یاران علی علیه السلام در اطراف او بودند فریاد زد:

«لا حُکْمَ إلّا لِلّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ؛ حکم فقط برای خداست،هرچند مشرکان کراهت داشته باشند.(اشاره به این‌که چون شما مسئله حکمیت بشر را پذیرفته‌اید در راه شرک گام گذاشته‌اید)»مردم رو به سوی او کردند.او دوباره فریاد زد:

«لا حُکْمَ إلّا لِلّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُتَلَفِّتُونَ ؛حکم مخصوص خداست هرچند کسانی که به سوی من نگاه می‌کنند کراهت داشته باشند».علی علیه السلام سر مبارکش را بلند و متوجه او شد.او بار سوم فریاد زد:

«لا حُکْمَ إلّا لِلّهِ وَ لَوْ کَرِهَ أبُو الْحَسَنُ ؛حکم مخصوص خداست،هرچند علی کراهت داشته باشد».امام علیه السلام با خونسردی در جواب او فرمود:

«إنَّ أبَا الْحَسَنِ لا یَکْرَهُ أنْ یَکُونَ الْحُکْمُ لِلّهِ ؛علی هرگز کراهت ندارد که حکم مخصوص خدا باشد».سپس اضافه فرمود:

«حُکْمُ اللّهِ أنْتَظِرُ فیکُمْ ؛من منتظر حکم خدا درباره شما هستم». ⁽¹⁾

این نکته در اینجا شایان توجه است که گاه مسئله سعه صدر با مسامحه و سهل‌انگاری اشتباه می‌شود در حالی که هر کدام جایگاه خاص خود را دارد؛ سعه صدر آن است که برای انجام مدیریت صحیح گاه انسان لازم است موضوعاتی را ندیده بگیرد و خویشتن‌داری نشان دهد و در مقام سختگیری بر نیاید و به خطاکار فرصت دهد تا خویشتن را اصلاح کند.

ولی مسامحه و سهل‌انگاری این است که انسان مدیریت صحیح را رها کند و در برابر حوادث و اشخاص خطاکار سستی و بی‌تدبیری نشان دهد،بنابراین سعه صدر به مدیریت صحیح باز می‌گردد و مسامحه به ترک مدیریت صحیح و تفاوت این دو آشکار است.

گفتار حکیمانه 177- این‌گونه گنهکار را ادب کن

اشاره

و قال علیه‌السلام

اُزْجُرِ الْمُسِیءَ بِثَوَابِ الْمُحْسِنِ.

امام علیه السلام فرمود:

گنهکار را با پاداش دادن به نیکوکار (تنبیه کن و) از گناه بازدار. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

این‌گونه گنهکار را ادب کن

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه اشاره به یکی از طرق مؤثر بازدارنده نسبت به بدکاران می کند و می‌فرماید:«گنهکار را با پاداش دادن به نیکوکار (تنبیه کن و) از گناه بازدار»؛ (ازْجُرِ الْمُسِیءَ بِثَوَابِ الْمُحْسِنِ) .

به یقین برای بازداشتن بدکاران از کار بد راه های مختلفی است که هر کدام از آنها برای بازداشتن گروهی از بدکاران مفید است:نخست این‌که بدکار را مجازات کنند که در کتاب حدود و تعزیرات اسلامی احکام گسترده آن با توجه به سلسله مراتب آمده است و در تمام دنیا این‌گونه مجازات‌ها معمول است که شامل زندان،جریمه مالی،مجازات بدنی و حتی مجازات روحی از طریق سرزنش و اعلام به اجتماع می‌شود.

قرآن مجید نیز درباب قصاص و حد سارق و حد زانی و مجازات قذف اشارات روشنی به این معنا دارد.

نوع دوم آن است که برای بازداشتن بدکاران از کار بد به آنها نیکی کند، همان‌گونه که در آیات شریفه از جمله آیه شریفه 34 سوره«فصلت»می‌فرماید:

«ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ» ؛بدی را با نیکی دفع کن ناگهان (خواهی دید) همان کس که میان تو و او دشمنی است گویی دوستی گرم و صمیمی است»به این ترتیب می‌توان گروهی از بدکاران را

شرمنده ساخت و از کار خود باز گرداند.

راه سوم این است که نیکوکاران را مورد تشویق قرار دهی هنگامی که بدکاران آن را ببینند گروهی دست از کار بد می‌کشند به امید این‌که پاداش نیکوکاران نصیب آنها گردد.

این کار در تمام دنیا معمول است که هر سال گروهی از برترین‌ها را در مسائل علمی،نوشتن کتاب های مفید،امور کشاورزی و دامداری و صنایع و اختراعات تشویق می‌کنند و جوائز گرانبهایی به آنها می‌دهند و نامشان را در رسانه‌ها اعلام می‌دارند تا سبب شود افراد سست و تنبل و بدکار و منحرف آن را ببینند و از کار خود پشیمان شوند و کم کاران نیز به کار بیشتر ترغیب گردند.

قرآن مجید در آیات فراوانی پاداش های عظیمی برای مؤمنان صالح در روز قیامت بیان می‌کند؛پاداش‌هایی که فوق تصور انسان‌هاست.حتی پاداش‌های مادی دنیوی نیز برای آنها در نظر گرفته است.از جمله غنائمی که به جنگجویان تخصیص داده می‌شود و احترامی که برای مجاهدان راستین در مقابل قائدان و فرارکنندگان از جهاد قائل شده مصداق‌های دیگری از این اصل کلی است.

کلام امام علیه السلام در اینجا نیز به روشنی از بهره‌گیری از این روش حکایت می‌کند.

البته هر یک از این سه روش مربوط به گروه خاصی است و همه اینها در همه موارد جواب نمی‌دهند.مدیران جامعه باید کاملاً بیدار باشند و افراد را به خوبی بشناسند و بدانند هر فردی یا هر گروهی را با کدام یک از این طرق باید از کار بد بازداشت.

ابن ابی‌الحدید در شرح نهج البلاغه خود در شرح این گفتار حکیمانه تنها به ذکر یک بیت از ابن هانی مغربی و دو بیت از ابوالعطاهیه قناعت کرده است.

دو بیت ابوالعطاهیه که جالب‌تر و جامع‌تر است چنین است:

إذا جازَیْتَ بِالْإحْسانِ قَوْماً زَجَرْتَ الْمُظْلِمینَ عَنِ الذُّنُوبِ

فَما لَکَ وَ التَّناوُلُ مِنْ بَعیدٍ وَ یُمْکِنُکَ التَّناوُلُ مِنْ قَریبٍ

هنگامی که به گروهی از طریق احسان پاداش دادی بدکاران را از گناهشان بازداشتی.

لزومی ندارد که از راه‌های دوردست به مقصد برسی.می‌توانی از راه نزدیک به هدف خود نایل شوی.

گفتار حکیمانه 178- راه زدودن کینه‌ها

اشاره

و قال علیه‌السلام

اُحْصُدِ الشَّرَّ مِنْ صَدْرِ غَیرِکَ بِقَلْعِهِ مِنْ صَدْرِکَ.

امام علیه السلام فرمود:

کینه و بدخواهی دیگران را از سینه خود درو کن تا بدخواهی به تو

از سینه دیگران ریشه کن شود. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

راه زدودن کینه‌ها

امام علیه السلام در این کلام نورانی راه پاک کردن سینه های مردم را از نیات سوء درباره یکدیگر،نشان می‌دهد و می‌فرماید:«کینه و بدخواهی دیگران را از سینه خود درو کن تا بدخواهی به تو از سینه دیگران ریشه‌کن شود»؛ (احْصُدِ الشَّرَّ مِنْ صَدْرِ غَیرِکَ بِقَلْعِهِ مِنْ صَدْرِکَ) .

بسیار می‌شود که افراد به دلیل سوء ظن یا حسادت یا اصطکاک منافع،نیات سوئی درباره انسان در دل می‌پرورانند،چگونه می‌توان آنها را از میان برداشت؟ امام می‌فرماید:از خود شروع کن،ابتدا به قلب خویش مراجعه کن ببین آیا نیت سوئی درباره دیگران داری یا نه؟ اگر داری آن را از سینه‌ات پاک کن چیزی نمی‌گذرد که خواهی دید سینه دیگران نیز از نیات سوء درباره تو پاک شده است.

این مطلب دو دلیل دارد:نخست این‌که هرگاه انسان نیات بدی درباره دیگران داشته باشد خواه ناخواه در چهره یا سخنان و افعالش نمایان می‌شود و همین امر سبب می‌گردد دیگران در برابر او موضعی مشابه بگیرند؛اما هرگاه سخنان و چهره و اعمال کسی را از هرگونه بدخواهی پاک دیدند و آثار محبت و خیرخواهی در رفتار و گفتارشان نمایان گشت آنها نیز موضع مشابه خواهند گرفت،بنابراین برای زدودن کینه‌ها از سینه‌ها و بدخواهی‌ها و نیات سوء دیگران باید از خودمان شروع کرد و این یکی از اصول مهم روانشناسی است که تا از

خود شروع نکنی نباید انتظاری از دیگران داشته باشی.

دیگر این‌که رابطه مرموز خاصی در میان دلها برقرار است و ضرب المثل معروف«دل به دل راه دارد»یک واقعیت است.گویی دل‌ها در پنهانی با هم سخن می‌گویند و رابطه برقرار می‌سازند هنگامی که قلب کسی مملو از بدخواهی به دیگران گردد این پیام به قلب آنها منتقل می‌شود و آنها مقابله به مثل می‌کنند.

این گفتار حکیمانه در واقع چهره دیگری از گفتار پیش از آن است و هر کدام برای زدودن آثار سوء از نیات و رفتار و گفتار دیگران تأثیر خاص خود را دارند.

به همین دلیل در روایتی که از طرطوشی در کتاب سراج الملوک نقل کردیم هر دو با هم آمده است.

شایان توجه این‌که واژه«شر»مفهوم وسیعی دارد که هر نیت سوء و کینه و عداوتی را فرا می‌گیرد.در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید تفسیر دیگری نیز برای این کلام حکمت آمیز ذکر شده است و آن این‌که منظور امام علیه السلام این است که مردم را به کار نیکی موعظه نکن و از کار بدی نهی منما مگر این‌که قبلاً خودت آن کار نیک را انجام داده باشی و آن منکر را ترک کرده باشی،زیرا اندرزدهنده ناپاک سخنانش در دل‌ها اثر نمی‌کند. ⁽¹⁾

البته این سخن یک واقعیت است؛اما موافق منظور امام علیه السلام از گفتار حکیمانه بالا نیست،زیرا تعبیر به«صدر»در دو جای این کلام حکمت‌آمیز نشان می‌دهد که منظور،نیات سوء و کینه‌های درونی است نه افعال بیرونی.

این معنی نه تنها در رابطه انسان‌ها با یکدیگر،بلکه از یک نظر در رابطه انسان با خدا نیز صادق است،چنان‌که در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«مَنْ أرادَ أنْ یَعْرِفَ کَیْفَ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَ اللّهِ فَلْیَعْرِفْ کَیْفَ مَنْزِلَةُ اللّهِ عِنْدَهُ فَإِنَّ اللّهَ یُنَزِّلُ الْعَبْدَ مِثْلَ ما یُنَزِّلُ الْعَبْدُ اللّهَ مِنْ نَفْسِهِ ؛هر کس می خواهد بداند چه مقام و منزلتی نزد خدا دارد

به منزلت خداوند نزد خود بنگرد،زیرا خدا منزلت بنده را همان‌گونه قرار می‌دهد که بنده منزلت خدا را در دل و جان خود قرار داده است». ⁽¹⁾در حدیث جالبی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که مردی خدمت آن حضرت عرض کرد:

شخصی به من می‌گوید من تو را دوست دارم چگونه بدانم که او راست می‌گوید و واقعاً مرا دوست می‌دارد؟ امام علیه السلام در پاسخ فرمود:

«امْتَحِنْ قَلْبَکَ فَإنْ کُنْتَ تَوَدُّهُ فَإنَّهُ یَوَدُّکَ ؛قلب خود را بیازمای اگر تو او را دوست می‌داری او هم تو را دوست می‌دارد».(قلوب با یکدیگر راه دارند). ⁽²⁾

این سخن را با حدیث دیگری از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام درباره امام و پیروانش پایان می دهیم:یکی از یاران آن حضرت به نام«ابن جهم»عرضه داشت:فدایت شوم می‌خواهم بدانم من نزد تو چگونه‌ام؟ امام علیه السلام در پاسخ فرمود:

«أُنْظُرْ کَیْفَ أَنَا عِنْدَکَ ؛نگاه کن ببین من در نزد تو چگونه‌ام». ⁽³⁾

گفتار حکیمانه 179 - نتیجه لجاجت

اشاره

و قال علیه‌السلام

اللَّجَاجَةُ تَسُلُّ الرَّأْی.

امام علیه السلام فرمود:

لجاجت،فکر و رأی انسان را از میان می‌برد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

نتیجه لجاجت

امام علیه السلام در این گفتار به یکی از مهم‌ترین آثار سوء لجاجت اشاره کرده، می‌فرماید:«لجاجت،فکر و رأی انسان را از میان می‌برد»؛ (اللَّجَاجَةُ تَسُلُّ الرَّأْی) .

«تسل» از ریشه«سلّ»بر وزن«حلّ»در اصل به معنای بیرون کشیدن شمشیر از غلاف با نرمش و یا خارج کردن هر چیزی به مدارا و نرمی است.به فرزند هم به همین مناسبت سلیل می‌گویند،چون از وجود دیگری خارج شده است.گاهی این واژه را به نابود کردن تفسیر کرده‌اند،زیرا چیزی را که از محلی بیرون بکشند آن محل خالی می‌ماند و به اشخاصی که مخفیانه و به اصطلاح به طور قاچاقی از جایی می‌گریزند و یا به جایی وارد می‌شوند«متسلّلون»گفته می‌شود.

به‌هرحال منظور امام علیه السلام از این کلام نورانی بازداشتن لجوجان از لجاجت است،زیرا لجاجت به انسان اجازه درست اندیشیدن و فکر صحیح را نمی‌دهد و غالباً لجوجان به راه خطا می‌روند و منافع و موقعیت‌های خود را از دست می‌دهند،چرا که تصمیم‌گیری‌های آنها نابجا و ناصواب است.

بعضی از شارحان در تفسیر این کلام حکیمانه احتمال دیگری نیز داده‌اند و گفته‌اند منظور آن است که هرگاه رئیس و مدیر و بزرگ‌تر ببیند افراد زیردست لجاجت به خرج می‌دهند از اصلاح آنها صرف نظر می‌کند و حمایت خود را از آنها بر می‌گیرد و آنان را به حال خود وا می‌گذارد که سبب خسارتی عظیم برای آنان می‌شود.

ولی تفسیر اول صحیح‌تر به نظر می‌رسد،زیرا منظور این است در همانجا که لجاجت است این اثر منفی وجود دارد،به علاوه افراد لجوج کمتر حاضرند به مشورت تن بدهند.آنها روی افکار خود پافشاری می‌کنند و محروم بودنشان از مشورت ضربه دیگری نیز بر آنان وارد می‌سازد،هر چند جمع میان دو تفسیر در یک عبارت مانعی ندارد و استعمال لفظ در بیش از یک معنا به اعتقاد ما جایز است.

مفاسد لجاجت به قدری زیاد است که گاهی سرچشمه بروز جنگ‌های خونین می‌شود همان‌گونه که در حدیثی از امام امیرمؤمنان آمده است:

«إیّاکَ وَ مَذْمُومَ اللَّجاجِ فَإنَّهُ یُثِیرُ الْحُرُوبُ ؛از خصلت نکوهیده لجاج بپرهیز که آتش جنگ‌ها را شعله‌ور می‌سازد». ⁽¹⁾

لجاجت گاه سبب از هم پاشیدن خانواده‌ها،به هم خوردن دوستی‌های پرسابقه،ایجاد اختلاف در میان شرکا و به هم خوردن وحدت صفوف می‌شود و اگر لجاجت در مدیران جامعه پیدا شود آثار سوء آن بسیار گسترده‌تر است.

به همین دلیل در احادیث فراوانی که از رسول خدا و ائمه هدی علیهم السلام به ما رسیده لجاجت سخت نکوهش شده است؛از جمله در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«الْخَیْرُ عادَةٌ وَ الشَّرُّ لَجاجَةٌ ؛خوبی سبب می‌شود که انسان به کار خیر عادت کند و انجام کارهای بد ناشی از لجاجت است».

در حدیث دیگری از امیرمؤمنان می‌خوانیم:

«اللَّجاجُ بَذْرُ الشَّرِّ ؛لجاجت بذر بدی‌هاست». ⁽²⁾

در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است:

«اللَّجاجُ أکْثَرُ الْأشْیاءَ مَضَرَّةً فی الْعاجِلِ وَ الْآجِلِ ؛لجاجت زیان‌بارترین اشیا در دنیا و آخرت است». ⁽³⁾

در حدیث دیگری لجاجت به مرکب چموشی تشبیه شده که انسان بر آن سوار می‌شود؛امام امیرمؤمنان می‌فرماید:

«لا مَرْکَبَ أجْمَحْ مِنَ اللَّجاجِ ؛هیچ مرکبی سرکش‌تر و چموش‌تر از مرکب لجاجت نیست». ⁽¹⁾

این احادیث را با حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله پایان می‌دهیم که فرمود:

«إیّاکَ وَ اللَّجاجَةِ فَإنَّ أوَّلَها جَهْلٌ وَ آخِرَها نَدامَةٌ ؛از لجاجت بپرهیز که آغازش نادانی و سرانجامش پشیمانی است». ⁽²⁾

نکته: لجاجت و ریشه‌ها و پیامدهای آن

لجاجت و ریشه‌ها و پیامدهای آن

لجاجت در اصل به معنای پافشاری،سرسختی و اصرار بر یک سخن یا یک کار است و معمولاً در امور باطل به کار می‌رود؛ولی به‌طور نادر در اموری که جنبه مثبت دارد نیز این واژه به کار رفته است،مانند حدیث معروف یا برگرفته از حدیث معروف

«من قَرَعَ وَلَجَّ وَلَج ؛کسی که دری را بکوبد و اصرار ورزد و ایستادگی کند سرانجام در باز می‌شود و وارد خواهد شد».

قرآن مجید نیز این واژه را در مورد طغیان به کار برده می‌فرماید: «لَلَجُّوا فِی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ» ؛آنها در طغیانشان لجاجت می‌ورزند و در این وادی سرگردان می‌مانند». ⁽³⁾

از جمله شواهدی که دلالت می‌کند لجاجت معمولاً بار منفی دارد حدیث امام صادق علیه السلام است که می‌فرماید:

«سِتَّةٌ لاتَکُونُ فِی الْمُؤْمِنِ الْعُسْرُ وَالنَّکَدُ وَاللَّجاجَةُ وَالْکَذِبُ وَالْحَسَدُ وَالْبَغْیُ ؛شش چیز است که در مؤمن وجود ندارد:ناتوانی

و بخل و لجاجت و دروغ و حسد و ظلم و ستم بر دیگران». ⁽¹⁾

سرچشمه لجاجت امور زیادی می‌تواند باشد؛از جمله حب ذات افراطی که سبب پافشاری بر رأی و عقیده خود می‌شود و خود بزرگ‌بینی که سبب می‌شود نظر خود را از همه برتر ببیند و بخل و حسادت که او را از پذیرش نظر دیگران باز می‌دارد و جهل و نادانی که به انسان اجازه نمی‌دهد تمام جوانب مطلب را ببیند و تعصب شدید که سبب پافشاری بر امور باطلی می‌شود که مورد تعصب اوست و دفاع بی دلیل از قوم و قبیله و خانواده و بستگان که سبب می‌شود بر اعتقادات آنها پافشاری کند و اموری از این قبیل.

یکی دیگر از عوامل اصلی لجاجت عدم شجاعت در بازگشت از نظرات باطل و پذیرفتن نظرات صحیح است؛شجاعتی که متأسفانه در بسیاری از افراد وجود ندارد و همین امر گاه سبب می‌شود عمری در مسیر باطل بمانند و به پرتگاه‌ها کشیده شوند.تاریخ صحنه‌های زیادی از بدبختی‌هایی که باعث آن افراد لجوج بودند به خاطر دارد.

قرآن مجید در سوره«ملک»بعد از آنکه آیات روشنی را از خداوند ذکر می‌کند به انحراف کافران اشاره کرده می‌فرماید: «بَلْ لَجُّوا فِی عُتُوٍّ وَ نُفُورٍ» ؛آنها در سرکشی و فرار از حقیقت لجاجت می‌ورزند». ⁽²⁾

در سوره«نوح»درباره خودپرستان زمانش می‌خوانیم:آنها به‌قدری لجوج بودند که برای نشنیدن کلام نوح انگشت‌ها را در گوش می‌گذاردند و جامه به خود می‌پیچیدند تا سخنان بیدارگر نوح را نشنوند. «وَ إِنِّی کُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فِی آذانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِیابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْباراً». 3

گفتار حکیمانه 180- بردگی جاویدان!

اشاره

و قال علیه‌السلام

اَلطَّمَعُ رِقٌّ مُؤَبَّدٌ.

امام علیه السلام فرمود:

طمع بردگی جاویدان است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

بردگی جاویدان!

امام علیه السلام در این کلام نورانی به آثار زیان‌بار طمع اشاره کرده می‌فرماید:«طمع بردگی جاویدان است»؛ (الطَّمَعُ رِقٌّ مُؤَبَّدٌ) .

حقیقت طمع،علاقه شدید به امور مادی است که در دست دیگران است و شخص طماع برای رسیدن به آن هر گونه خضوع و ذلت را می‌پذیرد و به همین دلیل همچون برده‌ای است در برابر کسی که طمع از او دارد و طماع غالباً این صفت رذیله را با خود حفظ می‌کند از همین رو امام علیه السلام آن را نوعی بردگی ابدی شمرده است.

افراد طمع‌کار انسان‌های ضعیف،زبون،دون‌همت و فاقد شخصیت‌اند و چون اعتماد به نفس ندارند سعی می‌کنند از طریق وابستگی به دیگران به مقصود خود برسند.

در مقابل این صفت رذیله فضیلتی است که از آن به عنوان

«یأس عَمّا فی أیدِی النّاسِ ؛قطع امید از آنچه در دست دیگران است»تعبیر شده و به بیان دیگر قناعت به آنچه خود دارد.در احادیث اسلامی به این موضوع اشاره شده است.

در مورد اصل طمع مرحوم کلینی بابی در جلد دوم کافی عنوان کرده و احادیث نابی در ذیل آن آورده است؛از جمله از امام باقر علیه السلام نقل می‌کند که فرمود:

«بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ لَهُ طَمَعٌ یَقُودُهُ وَ بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدُ لَهُ رَغْبَةٌ تُذِلُّهُ ؛چه بد انسانی

است آن کس که طمعی دارد که وی را به هر سو می‌کشاند و چه بد انسانی است کسی که علاقه به چیزی دارد که سبب ذلت او می‌شود». ⁽¹⁾

در مورد قطع امید از آنچه در دست مردم است امام علی بن الحسین علیهما السلام می‌فرماید:

«رَأَیْتُ الْخَیْرَ کُلَّهُ قَدِ اجْتَمَعَ فی قَطْعِ الطَّمَعِ عَمّا فی أیْدِی النَّاسِ ؛تمام خوبی‌ها را در قطع امید از آنچه در دست مردم است دیدم». ⁽²⁾

حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم در جواب این سؤال که چه چیز ایمان را در قلب راسخ و ثابت می‌دارد می‌فرماید:

«الْوَرَعُ» (تقوا و پرهیزگاری) و در پاسخ این پرسش که چه چیز ایمان را از قلب انسان خارج می‌کند می‌فرماید:

«الطَّمَعُ» . ⁽³⁾

شخص طماع در واقع نه اعتمادی به خدا دارد و نه ایمان درستی به رزاقیت او به همین دلیل دست نیاز به سوی این و آن دراز می‌کند.

از این فراتر حدیثی است که از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده و می‌فرماید:

«الطَّمَعُ یُذْهِبُ الْحِکْمَةَ مِنْ قُلُوبِ الْعُلَماءِ ؛طمع علم و دانش را از دل‌های دانشمندان دور می‌سازد». ⁽⁴⁾

دلیل آن این است که علم و دانش نیاز به حریت فکر و آزادمنشی دارد در حالی که شخص طماع چون اسیر خواسته‌های خویش است نمی‌تواند درست بیندیشد و چه بسا برای رسیدن به مقصود خود کارهای خلاف ارباب قدرت و مقام را توجیه کند و به بیان دیگر،طمع نوعی مستی و تخدیر فکر می‌آورد و به طمّاع اجازه نمی‌دهد درست بیندیشد.

برای این‌که بدانیم«طمع»کار انسان را به چه جایی می‌رساند کافی است تاریخ طمع‌کاران را مطالعه و بررسی کنیم.«اشعب»یکی از طمع‌کاران معروف

عرب است که در میان آنها به صورت ضرب المثل در آمده است.در حالات او نوشته‌اند:«روزی شخصی را دید که مشغول بافتن زنبیلی است به او گفت خواهش می‌کنم آن را بزرگ‌تر بباف گفت به تو چه مربوط است؟ گفت شاید روزی صاحب آن بخواهد برای من هدیه‌ای بفرستد و بیشتر در این زنبیل جای بگیرد.

نیز درباره او گفته‌اند:از اشعب طمع‌کارتر سگ او بود،زیرا روزی عکس ماه را در وسط چاهی دید خیال کرد گرده نانی است برای به چنگ آوردن آن خود را در چاه پرت کرد و مرد.

ابن ابی الحدید قبل از نقل این دو داستان در شرح نهج البلاغه این شعر پرمعنا را نقل کرده است:

تَعَفَّفْ وَ عِشْ حُرّاً و لا تَکُ طامِعاً فَما قَطَعَ الْأعْناقُ إلَّا المَطامِعُ

خویشتن‌داری پیشه کن و آزادمنش زندگی نما و طمع کار مباش چرا که چیزی جز طمع‌ها گردن انسان‌ها را قطع نکرده است. ⁽¹⁾

درباره آثار سوء این صفت رذیله ذیل حکمت دوم،و همچنین در ذیل بخش بیست و سوم عهدنامه مالک اشتر شرح بیشتری آورده‌ایم و به خواست خدا در ذیل حکمت 219

(أکْثَرُ مَصارِعِ الْعُقُولِ تَحْتَ بُرُوقِ الْمَطامِعِ» و 226

(الطّامِعُ فِی وِثاقِ الذُّلِّ) نیز بحث‌هایی خواهد آمد.

این سخن را با حدیثی از پیغمبر اکرم پایان می‌دهیم:یکی از یاران آن حضرت به نام«ابو ایوب خالد بن زید»خدمتش رسیده عرض کرد:ای رسول خدا! اندرزی به من ده؛اندرزی کوتاه تا بتوانم آن را حفظ کنم (و به آن عمل نمایم) پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

«أُوصیکَ بِخَمْسٍ بِالْیَأسِ عَمّا فی أیْدِی النّاسِ فَإِنَّهُ الْغِنی وَ إیّاکَ وَ الطَّمَعَ فَإِنَّهُ الْفَقْرُ الْحاضِرُ وَ صَلِّ صَلاةَ مُوَدِّعٍ وَ إیّاکَ وَ ما یُعْتَذَرُ مِنْهُ وَأحِبَّ

لِأخیکَ ما تُحِبُّ لِنَفْسِکَ ؛پنج چیز را به تو سفارش می‌کنم:از آنچه در دست مردم است مأیوس باش و صرف نظر کن که این همان بی‌نیازی حقیقی است و از طمع بپرهیز که فقر و تنگدستی حاضر است و نمازی را که می‌خوانی آنچنان بخوان که گویی آخرین نماز توست و می‌خواهی با دنیا وداع کنی و از کارهایی که ناچار می‌شوی از آن عذرخواهی کنی بپرهیز و آنچه برای خود دوست داری برای برادر مسلمانت نیز دوست بدار». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 181- سرانجام دوراندیشی

اشاره

و قال علیه‌السلام

ثَمَرَةُ التَّفْرِیطِ النَّدَامَةُ،وَ ثَمَرَةُ الْحَزْمِ السَّلَامَةُ.

امام علیه السلام فرمود:

میوه درخت تفریط پشیمانی و میوه درخت دوراندیشی سلامت است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

سرانجام دوراندیشی

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه خود،نتیجه تفریط و ثمره دوراندیشی را در عبارتی کوتاه و پرمعنا بیان کرده می‌فرماید:«میوه درخت تفریط پشیمانی و میوه درخت دوراندیشی سلامت است»؛ (ثَمَرَةُ التَّفْرِیطِ النَّدَامَةُ،وَ ثَمَرَةُ الْحَزْمِ السَّلَامَةُ) .

امام علیه السلام در این کلام نورانی واژه«تفریط»را نقطه مقابل«حَزْم»شمرده که به معنای دوراندیشی و تدبیر امور و آینده‌نگری است،بنابراین«تفریط»در این کلام به معنای ترک دوراندیشی و تدبیر در امور و انحراف از حق است؛خواه از طریق زیاده‌روی باشد یا کوتاهی و کم‌کاری.

درست است که تفریط غالباً در مقابل افراط ذکر می‌شود و افراط را به معنای زیاده‌روی و تفریط را به معنای کوتاهی و کم‌کاری تفسیر می‌کنند؛ولی هرگاه تفریط به طور مستقل ذکر شود ممکن است هرگونه انحراف از حق و واقعیت را شامل گردد،همان‌گونه که در کلام بالا چنین به نظر می‌رسد.صاحب کتاب لسان العرب تفریط را به معنای ضایع کردن چیزی تفسیر می‌کند که این ضایع کردن ممکن است عوامل مختلفی داشته باشد.

بنابراین امام علیه السلام دوراندیشی را به درخت بارور و پرثمری تشبیه کرده که میوه آن سلامت است و در نقطه مقابل آن تفریط را به شجره خبیثه‌ای تشبیه فرموده که میوه آن ندامت و پشیمانی است.این همان چیزی است که بارها در زندگی خود

و دیگران تجربه کرده‌ایم.مخصوصا بسیار می‌شود که انسان به اموری به دیده حقارت می‌نگرد و سرانجام ضربه سنگینی از ناحیه آن می‌خورد همان‌گونه که بعضی از دانشمندان گفته‌اند:شخص عاقل هرگز نباید چیزی از خطاها و لغزش‌هایش را کوچک بشمرد،زیرا هنگامی که انسان چیزی را کوچک می‌شمرد در مشکلات بزرگی می‌افتد.در تاریخ دیده‌ایم که گاه دشمنانی که به نظر کوچک می‌آمدند حکومتی را زایل کردند و بسیار دیده‌ایم که گاه بیماری کوچکی که مورد بی‌اعتنایی واقع می‌شود ضربه سنگینی به سلامت ما می‌زند ونهرهای بزرگ وسیلاب‌ها را دیده‌ایم که از جوی‌های کوچک تشکیل می‌شوند. ⁽¹⁾

در این‌که میوه تلخ نهال تفریط،پشیمانی است جای تردید نیست قرآن مجید نیز به این حقیقت اشاره کرده و به مسلمانان هشدار می‌دهد که:«و از بهترین دستورهایی که از سوی پروردگارتان بر شما نازل شده پیروی کنید پیش از آن‌که عذاب الهی ناگهان به سراغ شما درآید در حالی که از آن آگاه نیستند.(این دستورها برای آن است که) مبادا کسی روز قیامت بگوید:افسوس بر من از کوتاهی‌هایی که در اطاعت فرمان خدا کردم واز مسخره کنندگان (آیات او) بودم»؛ «وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ * أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّهِ». 2

در حدیثی نیز از امام هادی علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:

«اذْکُرْ حَسَراتِ التَّفْریطِ تَأْخُذْ بِقَدیمِ الْحَزْمِ ؛افسوس‌های ناشی از تفریط را به یاد آور تا به دوراندیشی اهمیت دهی». ⁽²⁾

درباره ثمرات و تفسیر مسئله حزم و دوراندیشی نیز که نقطه مقابل تفریط است روایات فراوانی داریم؛از جمله در حدیثی از امام علی بن ابی‌طالب علیه السلام

می‌خوانیم:

«التَّدْبیرُ قَبْلَ الْعَمَلِ یُؤمِنُکَ مِنَ النَّدَمِ ؛تدبیر پیش از عمل تو را از پشیمانی (بعد از عمل) ایمن می‌سازد». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است:

«مَنْ نَظَرَ فِی الْعَواقِبِ سَلِمَ مِنَ النَّوائِبِ ؛کسی که دوراندیش باشد و پایان کار را ببیند از گرفتاری‌ها و مصائب سالم خواهد ماند». ⁽²⁾

در تفسیر«حزم»از همان حضرت آمده است که فرمود:

«الْحَزْمُ النَّظَرُ فِی الْعَواقِبِ وَ مُشاوَرَةُ ذَوِی الْعُقُولِ ؛حزم همان عاقبت‌نگری و مشورت با صاحبان فکر و اندیشه است». ⁽³⁾

گرچه گاه می‌شود که تفریط از سستی و تنبلی سرچشمه می‌گیرد؛اما غالباً منشأ تفریط همان ترک دوراندیشی است.

این نکته نیز قابل توجه است که گاه انسان در مطالعه عواقب امور تفریط می‌کند و گرفتار نوعی وسواس و در نتیجه تفریط می‌شود.در این‌گونه موارد حزم آن است که این‌گونه عاقبت‌اندیشی‌ها رها شوند و انسان تصمیم بگیرد که با شجاعت وارد کار شود و این شبیه چیزی است که بعضی از فقها می‌گویند:گاه احتیاط در ترک احتیاط است.

در اهمیت دوراندیشی و آثار و روایات مربوط به آن توضیحات بیشتری ذیل حکمت 48 داده‌ایم.

آخرین نکته‌ای که لازم می‌دانیم در اینجا به طور فشرده به آن اشاره کنیم این است که منظور از سلامت در عبارت بالا تنها سلامت دین نیست،بلکه سلامت دنیا،جسم،خانواده،کسب و کار و سلامت جامعه نیز در دوراندیشی و ترک هر گونه تفریط و مسامحه‌کاری است.

گفتار حکیمانه 182- کجا خاموشی باش و کجا سخن بگو

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَا خَیْرَ فِی الصَّمْتِ عَنِ الْحُکْمِ؛کَمَا أَنَّهُ لَا خَیْرَ فِی الْقَوْلِ بِالْجَهْلِ.

امام علیه السلام فرمود:

خاموش ماندن از گفتار حکمت‌آمیز فایده‌ای ندارد

همان‌گونه که سخن گفتن نابخردانه. ⁽¹⁾