پیام امام امیرالمومنین علیه السلام شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه جلد 12

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور:پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان.

مشخصات نشر:قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:15‌ج.

شابک:۴۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-964-533-037-6 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-533-113-7 ؛ ۸۰۰۰۰ ریال: ج.۱۲‌978-964-533-143-4 : ؛ ۸۰۰۰۰ریال: ج.۱۳‌978-964-533-160-1: ؛ ج.۱۴‌978-964-533-162-5 : ؛ ۱۴۰۰۰۰ ریال:ج.۱۵: 978-964-533-174-8

وضعیت فهرست نویسی:برون‌سپاری

یادداشت:فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم،۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ قبلی: دارالکتب‌الاسلامیه، ۱۳۷۵.

یادداشت:ج. ۱۰ ( چاپ اول : ۱۳۸۹ ).

یادداشت:ج.۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۱۲ (چاپ اول: ۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۳(چاپ اول:۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۵(چاپ اول:۱۳۹۱).

یادداشت:ج.۱۴ (چاپ اول: ۱۳۹۵) (فیپا) .

یادداشت:ناشر جلد نهم، دهم الی دوازدهم و چهاردهم و پانزدهم انتشارات امام علی‌بن‌ابیطالب (ع) میباشد .

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج ۸. خطبه ۲۰۱ -۲۴۱.- ج. ۱۰ . نامه‌های تاریخی امام علی ( ع ) ۳۲ - ۵۳.-ج.۱۱. نامه‌های تاریخی امام علی (ع) ۵۴-۷۹.- ج.۱۲. گفتار حکیمانه ۱ - ۱۲۰

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه‌ها

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۴۲۲/م۷پ۹ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۳۰۵۴۵۷

اشاره

پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

مکارم شیرازی

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

کلمات قصار در یک نگاه

مرحوم سیّد رضی در این بخش از کتاب خود 480 سخن کوتاه از کلمات حکمت‌آمیز امیر مؤمنان علی علیه السلام را گردآورده است؛ولی در میان جمله 260 و 261 فصلی گشوده که عنوانش سخنان کوتاهی از آن حضرت است که ظاهرا پیچیده است و احتیاج به تفسیر دارد و در این بخش به 9 جمله از کلمات قصار امام اشاره کرده است و چه خوب بود این بخش را در آخر کلمات قصار قرار می‌داد تا ترتیب طبیعی آن به هم نخورد.

نگاهی اجمالی به مجموع این کلمات قصار نکات مهمی را روشن می‌سازد:

1.این کلمات،سخنان حکمت‌آمیزی است که کمتر نظیری جز در آیات قرآن و کلمات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دارد.گنجینه گرانبهایی است از درس‌های بسیار آموزنده که دین و دنیای هر انسانی با آن مرتبط است و گاه جمله‌ای از آن می‌تواند عنوان یک مقاله‌ای سودمند و یا موضوع یک کتاب گردد و به یقین منطبق ساختن زندگی بر آنها سبب پیشرفت و سربلندی و نجات در دنیا و آخرت است.

2.این کلمات تنها ناظر به موضوع خاصی نیست،بلکه مانند گلستانی است که از مجموعه گل‌های زیبا،معطر و روح‌نواز تشکیل شده است؛گاه از معارف الهی سخن می‌گوید و گاه از مسائل فقهی و زمانی از مسائل اخلاقی و در مواردی

از مسائل اجتماعی و سیاسی و خلاصه آنچه انسان در شئون مختلف حیات خود به آن نیاز دارد جمله یا جمله‌هایی درباره آن در این کلمات قصار هست.

3.بعضی از این کلمات جمله بسیار جالبی بوده که در لابه‌لای یک خطبه یا یک نامه از سوی آن حضرت آمده است؛ولی به سبب برجستگی آن،بعداً جدا شده و در بخش کلمات قصار جای گرفته است در حالی که بعضی دیگر به طور مستقل از هر مطلب دیگری از آن حضرت صادر شده و گاه پاسخ برخی از سؤالات است و به همین دلیل از تنوع خاصی برخوردار است.

4.بخش مهمی از این کلمات به قدری در افکار عمومی مسلمانان جا افتاده که به صورت ضرب المثل در آمده و هر کس برای اثبات مقصود خود از آن کمک می‌گیرد.

5.گرچه این کلمات به عنوان سخنان کوتاه مطرح شده؛ولی به‌ندرت بخش‌هایی در آن است که سخن کوتاه نیست بلکه نسبتاً مفصل و طولانی است مانند استوار دانستن ایمان بر چهار پایه (کلمه 31)،سخن امام به کمیل بن زیاد (کلمه 147) و صفات یکی از دوستان بسیار بزرگوار امام که در کلمه 289 آمده است و گفتار امام درباره وضع دنیا (کلمه 367).

6.بعضی معتقدند تمام این جمله‌های کوتاه از خطبه یا نامه‌ای گرفته شده و در ابتدا به این صورت نبوده است. ⁽¹⁾هر چند اثبات این مطلب احتیاج به تتبّع کامل دارد.

7.جالب اینکه تمام آنچه در این کلمات نورانی و پرمعنا آمده بدون استثنا با موازین عقل و فطرت هماهنگ است و به همین دلیل نیاز به سند خاصی ندارد.

به علاوه صدور چنین کلمات والایی معمولاً از غیر امام معصوم عادتا ناممکن است،هرچند در کتاب مصادر نهج‌البلاغه برای بسیاری از آنها منابعی غیر از

نهج‌البلاغه نیز ذکر شده است.

8.البته کلمات قصار امام امیرالمؤمنین منحصر به آنچه در این بخش از نهج‌البلاغه ذکر شده نیست شاهد این سخن کتاب غررالحکم نوشته«شیخ عبدالواحد آمدی»از علمای قرن ششم است که در آن بیش از چهار هزار از کلمات قصار آن حضرت به صورت حروف تهجی و به گونه‌ای منظم و جالب گردآوری شده است.همچنین در گفتار دانشمندان دیگر مانند«ابن ابی‌الحدید» بخش دیگری از کلمات قصار آن حضرت که در نهج‌البلاغه نیامده است دیده می‌شود.

نامبرده در جلد آخر شرح نهج البلاغه خود حدود یک هزار کلمه دیگر بر این کلمات قصار افزوده که به طور مستقل نیز در سال 1929 میلادی در بیروت به چاپ رسیده است.

شایان توجه این‌که یکی از محققان (مصطفی درایتی) اخیراً در مقدمه کتاب غررالحکم نام گروهی از کسانی که کلمات قصار امام علیه السلام را گردآوری کرده‌اند و بالغ بر ده نفر می‌شوند با ذکر کتاب‌هایشان آورده است و اولین آنها را«جاحظ» از علمای قرن سوم هجری می‌شمرد که کتابش به عنوان مأة کلمة (یکصد کلمه) منتشر شده و آخرین آنها را نویسنده کتاب زبدة الحقایق (مرحوم میر قاری کوکبی گیلانی) ذکر می‌کند که کلمات قصار پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امام علی بن ابی‌طالب علیه السلام در همین کتاب جمع‌آوری شده است.

این مقدمه را با کلام جالبی از شعبی (از علمای قرن اول و فقیه و شاعر، متوفای 104) درباره بخشی از کلمات قصار امیرمؤمنان علی علیه السلام پایان می‌دهیم او می‌گوید:«امیرمؤمنان علی نُه جمله کوتاه به‌صورت ارتجالی و بدون مقدمه بیان فرموده که چشم و چراغ بلاغت و گوهرهای ناب حکمت است و هیچ کس نتوانسته است حتی مثل یکی از آنها را بیان کند؛سه جمله درباره مسائل

حکیمانه و سه جمله در مورد مناجات و سه جمله در مورد آداب است.

اما آن سه جمله‌ای که درباره مناجات است این است که در پیشگاه الهی عرضه داشت:

«إِلَهِی کَفَی بِی عِزّاً أَنْ أَکُونَ لَکَ عَبْداً؛ خدایا برای عزت من همین بس که بنده تو باشم»و

«کَفَی بِی فَخْراً أَنْ تَکُونَ لِی رَبّاً؛ و این افتخار برای من بس است که تو پروردگار من باشی»و

«أَنْتَ کَمَا أُحِبُّ فَاجْعَلْنِی کَمَا تُحِبُّ؛ تو آن گونه هستی که من دوست دارم مرا نیز آن گونه قرار ده که تو دوست داری».

و اما سه جمله‌ای که در موضوعات حکمت آمیز است این است که فرمود:

«قِیمَةُ کُلِّ امْرِئٍ مَا یُحْسِنُهُ؛ ارزش هر کس به اندازه کارهای خوب و پرارزشی است که می‌تواند انجام دهد»و

«مَا هَلَکَ امْرُؤٌ عَرَفَ قَدْرَهُ؛ آن کس که قدر و مقام خود را بشناسد هرگز هلاک نمی‌شود»و

«الْمَرْءُ مَخْبُوٌّ تَحْتَ لِسَانِهِ؛ انسان در زیر زبانش پنهان شده است (و شخصیتش هنگام سخن گفتن آشکار می‌شود)».

و اما آن سه جمله که درباره آداب اجتماعی است چنین است که فرمود:

«امْنُنْ عَلَی مَنْ شِئْتَ تَکُنْ أَمِیرَهُ؛ به هر کس می‌خواهی نعمت ببخش تا امیر او باشی» و

«احْتَجْ إِلَی مَنْ شِئْتَ تَکُنْ أَسِیرَهُ؛ به هر کس می‌خواهی نیازمند باش تا اسیرش باشی»و

«اسْتَغْنِ عَمَّنْ شِئْتَ تَکُنْ نَظِیرَهُ؛ از هر کس می‌خواهی بی‌نیاز شو تا همسان و همانندش باشی». ⁽¹⁾

کلمات قصار امام امیر مؤمنان علیه السلام

گفتار حکیمانه 1-بهترین روش در فتنه‌ها

اشاره

و قال علیه السلام

کُنْ فِی الْفِتْنَةِ کَابْنِ اللَّبُونِ،لَا ظَهْرٌ فَیُرْکَبَ،وَلَا ضَرْعٌ فَیُحْلَبَ .

امام علیه السلام فرمود:

در فتنه‌ها همچون شتر کم سن و سال باش؛نه پشت او قوی شده که سوارش شوند نه پستانی دارد که بدوشند! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر: بهترین روش در فتنه‌ها

امام علیه السلام در این حکمت پرمعنا می‌فرماید:«در فتنه‌ها همچون شتر کم سن و سال باش؛نه پشت او قوی شده که سوارش شوند نه پستانی دارد که بدوشند»؛ (قَالَ علیه السلام:کُنْ فِی الْفِتْنَةِ کَابْنِ اللَّبُونِ،لَا ظَهْرٌ فَیُرْکَبَ،وَ لَا ضَرْعٌ فَیُحْلَبَ) .

برای روشن شدن محتوای این کلام بسیار پرمعنا لازم است قبلاً دو واژه «فتنه»و«ابن لبون»تفسیر شود:

فتنه،از ماده«فتن»(بر وزن متن) در اصل به معنای قرار دادن طلا در کوره است تا خالص از ناخالص جدا شود سپس به معنای هرگونه آزمایش و امتحان و بلا و عذاب و حتی شرک و بت‌پرستی و آشوب‌های اجتماعی آمده است و در اینجا منظور همان آشوب‌های اجتماعی است.

لبون،به شتری گفته می‌شود که به جهت زائیدن مکرر پیوسته در پستانش شیر است (لبون به معنای شیر دار است از ماده لبن) و ابن لبون به بچه چنین شتری گفته می‌شود که دو سال آن تمام شده و وارد سال سوم شده است؛نه قوت و قدرت چندانی دارد که بتوان بر پشت او سوار شد و نه پستان پر شیری (زیرا هم کم سن و سال است و هم نر) و به این ترتیب هیچ گونه استفاده‌ای از آن در آن سن و سال نمی‌توان کرد.

از اینجا روشن می‌شود که هدف امام این است که انسان به هنگام

شورش‌های اهل باطل و فتنه‌های ناشی از خصومت آنها با یکدیگر نباید آلت دست این و آن شود؛باید خود را دور نگه دارد و به هیچ یک از دو طرف که هر دو اهل باطل‌اند کمک نکند.

در این گونه موارد معمولاً هر کدام از طرفین به سراغ افراد بانفوذ و باشخصیت می‌آیند تا از نفوذ و قدرت آنها برای کوبیدن حریف استفاده کنند.

در این هنگام باید این افراد بلکه تمام افراد،خواه ضعیف باشند یا قوی نهایت مراقبت را به خرج دهند که در دام فتنه‌گران و غوغاسالاران نیفتند مبادا دین و یا دنیای آنها آسیب ببیند و همان گونه که در بالا آمد در بعضی از روایات جمله

«و لا وَبَر فَیُسْلَب» نیز به آن افزوده شده است یعنی شتر دو ساله پشمی هم ندارد که آن را بچینند و از آن استفاده کنند.

نمونه این فتنه‌ها در صدر اسلام و قرون نخستین فراوان بود که امامان اهل‌بیت و یارانشان همواره از آن کناره‌گیری می‌کردند حتی داستان قیام ابو مسلم بر ضد بنی‌امیه گرچه در ظاهر برای کوبیدن باطلی بود ولی در باطن برای تبدیل باطلی به باطل دیگر و حکومت بنی عباس به جای بنی‌امیه بود.به همین دلیل هنگامی که ابو مسلم به وسیله نامه‌ای پیشنهاد حکومت و خلافت را به امام صادق علیه السلام کرد امام آن را نپذیرفت زیرا می‌دانست در پشت پرده این قیام چه اشخاصی کمین کرده‌اند و به تعبیر دیگر امام می‌دانست این یک فتنه است که دو گروه باطل به جان هم افتاده‌اند و نباید به هیچ کدام امتیازی داد.

روایاتی که از ائمه هدی علیهم السلام درباره فضیلت عزلت و گوشه‌گیری به ما رسیده است غالباً ناظر به این‌گونه شرایط است.

از جمله امام امیرالمؤمنین علیه السلام طبق آنچه در غررالحکم آمده می‌فرماید:

«الْعُزْلَةُ أَفْضَلُ شِیَمِ الْأَکْیَاسِ؛ گوشه‌گیری برترین خصلت افراد باهوش و زیرک

است». ⁽¹⁾و در حدیث دیگری از آن حضرت می‌خوانیم:

«سَلَامَةُ الدِّینِ فِی إعْتِزَالِ‌النَاسِ؛ سلامت دین انسان درکناره‌گیری از مردم است». ⁽²⁾

در حدیث گویا و روشنی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم هنگامی از آن حضرت سؤال کردند:چرا گوشه‌گیری را انتخاب کرده‌اید؟ فرمود:

«فَسَدَ الزَّمَانُ وَتَغَیَّرَ الْإِخْوَانُ فَرَأَیْتُ الاِنْفِرَادَ أَسْکَنَ لِلْفُؤَاد؛ زمانه فاسد شده و برادران تغییر روش داده‌اند به همین دلیل،آرامش دل را در تنهایی یافتم». ⁽³⁾

قرآن مجید نیز اشاراتی به این معنا دارد از جمله درباره حضرت ابراهیم می‌خوانیم که او گروه بت‌پرستان را مخاطب قرار داد و گفت: «وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ وَ أَدْعُوا رَبِّی»؛ از شما و آنچه غیر از خدا می‌خوانید و می‌پرستید کناره‌گیری می‌کنم و (تنها) پروردگارم را می‌خوانم». ⁽⁴⁾

در داستان اصحاب کهف نیز در آیه 16 سوره«کهف»اشاره به گوشه‌گیری آنها از گروه فاسد و مفسد شده است.

از آنچه گفته شد به خوبی روشن می‌شود که هرگز منظور امام علیه السلام این نبوده است که اگر گروهی باطل بر ضد مؤمنان و طرفداران حق برخیزند نباید به حمایت مؤمنان حق‌جو برخاست؛این سخن بر خلاف صریح قرآن است که می‌فرماید: ««فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ»؛ اگر گروهی از مسلمانان بر گروه دیگری ظلم و ستم روا داشتند (و اصلاح در میان آن دو از طریق مسالمت‌آمیز امکان‌پذیر نشد) با جمعیت ستمگر پیکار کنید تا به سوی حق باز گردند». ⁽⁵⁾

ممکن است تفاوت بین جمله «لا ظَهْرٌ فَیُرْکَبُ» و جمله «وَ لا ضَرْعٌ فَیُحْلَبُ» در این باشد که نه کمک‌های مستقیم به فتنه‌جویان کن (مانند سواری دادن مرکب) که خودش وارد معرکه شود و نه کمک‌های غیر مستقیم مانند کمک‌های مادی به این گروه‌ها کردن رواست شبیه شیر دادن برای تغذیه افراد.

همان‌گونه که در سند این حکمت اشاره شد این کلام امیرمؤمنان علی علیه السلام بخشی از وصیت طولانی است که امام امیر مؤمنان علی علیه السلام به فرزند گرامی‌اش امام حسن مجتبی علیه السلام فرموده است که قسمتی از آغاز آن را برای مزید فایده در اینجا می‌آوریم.فرمود:

«کَیْفَ وَ أَنِّی بِکَ یَا بُنَیَّ إِذَا صِرْتَ فِی قَوْمٍ صَبِیُّهُمْ غَاوٍ وَ شَابُّهُمْ فَاتِکٌ وَ شَیْخُهُمْ لَا یَأْمُرُ بِمَعْرُوفٍ وَ لَا یَنْهَی عَنْ مُنْکَرٍ وَ عَالِمُهُمْ خَبٌّ مَوَّاهٌ مُسْتَحْوِذٌ عَلَیْهِ هَوَاهُ مُتَمَسِّکٌ بِعَاجِلِ دُنْیَاهُ أَشَدُّهُمْ عَلَیْکَ إِقْبَالًا یَرْصُدُکَ بِالْغَوَائِلِ وَ یَطْلُبُ الْحِیلَةَ بِالتَّمَنِّی وَ یَطْلُبُ الدُّنْیَا بِالْاِجْتِهَادِ خَوْفُهُمْ آجِلٌ وَ رَجَاؤُهُمْ عَاجِلٌ لَا یَهَابُونَ إِلَّا مَنْ یَخَافُونَ لِسَانَهُ وَ لَا یُکْرِمُونَ إِلَّا مَنْ یَرْجُونَ نَوَالَهُ دِینُهُمُ الرِّبَا کُلُّ حَقٍّ عِنْدَهُمْ مَهْجُورٌ یُحِبُّونَ مَنْ غَشَّهُمْ وَ یَمَلُّونَ مَنْ دَاهَنَهُمْ قُلُوبُهُمْ خَاوِیَةٌ لَا یَسْمَعُونَ دُعَاءً وَ لَا یُجِیبُونَ سَائِلاً قَدِ اسْتَوْلَتْ عَلَیْهِمْ سَکْرَةُ الْغَفْلَةِ إِنْ تَرَکْتَهُمْ لَمْ یَتْرُکُوکَ وَ إِنْ تَابَعْتَهُمْ اغْتَالُوکَ إِخْوَانُ الظَّاهِرِ وَ أَعْدَاءُ السَّرَائِرِ یَتَصَاحَبُونَ عَلَی غَیْرِ تَقْوَی فَإِذَا افْتَرَقُوا ذَمَّ بَعْضُهُمْ بَعْضاً تَمُوتُ فِیهِمُ السُّنَنُ وَ تَحْیَا فِیهِمُ الْبِدَعُ فَأَحْمَقُ النَّاسِ مَنْ أَسِفَ عَلَی فَقْدِهِمْ أَوْ سُرَّ بِکَثْرَتِهِمْ فَکُنْ عِنْدَ ذَلِکَ یَا بُنَیَّ کَابْنِ اللَّبُونِ لَا ظَهْرٌ فَیُرْکَبَ وَ لَا وَبَرٌ فَیُسْلَبَ وَ لَا ضَرْعٌ فَیُحْلَب؛ فرزندم چگونه خواهی بود هنگامی که در میان قومی گرفتار شوی که کودک آنها گمراه و جوانشان هواپرست و پیرانشان امر به معروف و نهی از منکر نمی‌کنند،عالم آنها حیله‌گر فریبکاری است که هوای نفس بر او چیره شده و به دنیای زودگذر چسبیده و از همه بیشتر (ظاهرا) به تو روی می‌آورد و در انتظار حوادث دردناکی برای توست و با آرزوها چاره‌جویی می‌کند و دنیا را با تمام قدرت می‌طلبد.

(مردم آن زمان) ترسشان از نظر دور و امیدشان نزدیک است (به عذاب‌های آخرت بی‌اعتنا و به مواهب دنیا شدیداً علاقه‌مند هستند) تنها از کسی حساب می‌برند که از زبانش می‌ترسند و اکرام نمی‌کنند مگر کسی را که امید بخششی از او دارند.دینشان ربا و هر حقی نزد آنها به فراموشی سپرده شده،افراد فریبکار را دوست دارند و سراغ کسانی می‌روند که از همه بیشتر چاپلوسی کنند.

دل‌های آنها خالی (از یاد خدا) است،سخن حقی را نمی‌شنوند و به درخواست سائلی پاسخ نمی‌گویند،مستی غفلت بر آنها غالب شده،اگر آنها را رها کنی دست از تو بر نمی‌دارند و اگر از آنها پیروی کنی فریبت می‌دهند،در ظاهر برادرند و در باطن دشمن،رفاقت آنها با یکدیگر بر اساس بی‌تقوایی است و هنگامی که از هم جدا شوند یکدیگر را نکوهش می‌کنند،سنت‌های الهی در میان آنها می‌میرد و بدعت‌ها زنده می‌شود نادان‌ترین مردان کسی است که از فقدان آنها متاثر شود یا از کثرت آنها خوشحال.فرزندم در چنین شرایطی که (آتش فتنه‌ها شعله‌ور است) همچون شتر کم سن و سال باش نه پشتی دارد که سوار شوند و نه پشمی که بچینند و نه پستانی که بدوشند.... ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 2-از این کارها بپرهیز

اشاره

و قال علیه السلام

أَزْرَی بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ،وَ رَضِیَ بِالذُّلِّ مَنْ کَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ، وَ هَانَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَمَّرَ عَلَیْهَا لِسَانَهُ .

امام علیه السلام فرمود:

هر کس طمع را پیشه کند خود را حقیر کرده و کسی که ناراحتی‌هایش را (نزد این و آن بدون هیچ فایده) فاش کند به ذلت خویش راضی شده و آن‌کس که زبانش را بر خود امیر کند شخصیتش حقیر خواهد شد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر: از این کارها بپرهیز

از این کارها بپرهیز

امام علیه السلام در این کلام نورانی‌اش به پیامدها و آثار سوء سه رذیله اخلاقی در عباراتی کوتاه و فشرده اشاره فرموده است.

نخست می‌فرماید:«هر کس طمع را پیشه کند خود را حقیر ساخته است».

(أَزْرَی بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ) .

واژه«طمع»به معنای بیش از حق خود طالب بودن و گرفتن مواهب زندگی از دست دیگران است و تعبیر به«استشعر»که به معنای پوشیدن لباس زیرین است اشاره به این است که طمع را به خود چسبانده و از آن جدا نمی‌شود؛بدیهی است که افراد طماع برای رسیدن به مقصود خود باید تن به هر ذلتی بدهند و دست سؤال به سوی هرکس دراز کنند و شخصیت خود را برای نیل به اهداف طمعکارانه خود بشکنند.

در سخنان رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ لَهُ طَمَعٌ یَقُودُهُ إِلَی طَبَعٍ؛ در حدیث دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره خطر این صفت مذموم مخصوصاً برای علما وارد شده است که فرمود:

«إن الصّفاة الزّلال الذی لا تَثْبُتُ عَلَیْهِ أقْدامُ و عجیب این‌که هنگامی که طمع فزونی یابد کارهایی از انسان سر می‌زند که کاملاً احمقانه است؛شبیه آنچه درباره طماع معروف عرب به نام«اشعب»نقل شده که بسیاری از اوقات هنگامی که راه می‌رفت دامن خود را به دست

می‌گرفت و آن را در برابر آسمان باز نگه می‌داشت و می‌گفت:شنیده‌ام بعضی از پرندگان در حال پرواز تخم می‌گذارند شاید تخم آن پرنده در دامن من بیفتد.و یا نقل می‌کنند هنگامی که گروهی از کودکان او را در کوچه و بازار آزار می‌دادند برای پراکنده ساختن آنها گفت:شنیده‌ام در فلان خانه حلوا پخش می‌کنند بچه‌ها به سوی آن خانه دویدند ناگهان دیدند خود اشعب نیز به سوی آن خانه می‌دود گفتند:تو چرا؟ گفت:شاید حرف من درست باشد.

این داستان‌ها خواه واقعیت داشته باشد یا نه اشاره به کارهای ننگ‌آوری است که انسان به جهت طمع انجام می‌دهد.

نقطه مقابل طمع قناعت است که سبب عزت آدمی می‌شود همان‌گونه که امیرمؤمنان فرمود:

«عَزَّ مَنْ قَنَعَ؛ آن‌کس که قناعت پیشه کند عزیز خواهد بود». ⁽¹⁾

و به گفته شاعر: آز بگذار و پادشاهی کن گردن بی طمع بلند بود!

در دومین نکته می‌فرماید:«کسی که سفره دل خویش را (نزد این و آن بدون هیچ فایده) باز کند (و مشکلات خود را فاش سازد) رضایت به ذلت خود داده است»؛ (وَ رَضِیَ بِالذُّلِّ مَنْ کَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ) .

روشن است هر گاه انسان نزد طبیب درد خود را بگوید و از وی راه درمان بطلبد یا پیش قاضی ظلمی را که بر او رفته بیان سازد و از او احقاق حق بخواهد یا نزد دوستش از گرفتاری خود برای گرفتن وام سخن بگوید کار خلافی نکرده و به دنبال مشکل‌گشایی بوده؛اما طرح مشکلات نزد کسانی که هیچ‌گونه توانایی بر حل آن ندارند اثری جز ذلت و سرافکندگی انسان نخواهد داشت.در این‌گونه موارد باید خویشتن‌دار بود و لب به شکایت نگشود.

آن‌گاه امام علیه السلام در جمله سوم می‌فرماید:«کسی که زبانش را بر خود امیر سازد شخصیت او تحقیر می‌شود»؛ (وَ هَانَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَمَّرَ عَلَیْهَا لِسَانَهُ) .

منظور از امیر شدن زبان آن است که از تحت کنترل عقل و فکر خارج شود و هرچه بر زبانش آمد بگوید.بدیهی است سخنانی که از فکر و عقل و تقوا سرچشمه نمی‌گیرد در بسیاری از موارد خطرهایی ایجاد می‌کند که انسان قادر بر جبران آن نیست و گاه اسباب رنجش افراد آبرومند و سبب ایجاد اختلاف در میان مردم و کینه و دشمنی نسبت به گوینده و دیگران می‌شود و چه زیبا می‌گوید شاعر عرب:

اِحْفَظْ لِسانَکَ ایُّهَا الْإنْسانُ لا یَلْدَغَنَّکَ إنَّهُ ثُعْبانٌ

کَمْ فِی الْمَقابِرِ مِنْ قَتیلِ لِسانِهِ کانَتْ تُهابُ لِقاءُهُ الاْقْرانُ

ای انسان زبان خود را حفظ کن-مراقب باش تو را نگزد که اژدهایی است.

چه بسیارند کسانی که در گورستان‌ها خفته‌اند و کشته زبان خویشند-همان کسانی که همطرازان آنها از ملاقات با آنها وحشت داشتند.

در حدیث دیگری در سلسله همین کلمات قصار می‌خوانیم:

«مَنْ کَثُرَ کَلَامُهُ کَثُرَ خَطَؤُهُ؛ کسی که زیاد سخن گوید اشتباهات زیادی خواهد کرد». ⁽¹⁾و این خطای بسیار باعت تحقیر و بی‌ارزش شدن او در نظرها می‌شود.

کوتاه سخن این‌که انسان عاقل باید زبانش را در اختیار عقلش قرار دهد نه این‌که عقلش را در اختیار زبان که اولی مایه سعادت است و دومی اسباب حقارت.

شایان توجه است صفات سه‌گانه نکوهیده‌ای را که امام در این بیان کوتاه ذکر کرده (طمع،فاش کردن ناراحتی‌ها نزد هرکس و امیر ساختن زبان بر خود) هرسه در این جهت مشترکند که سبب ذلت و خواری می‌شوند و این هماهنگی در اثر سبب شده است که امام علیه السلام هر سه را کنار هم قرار دهد.

گفتار حکیمانه 3-چهار نقطه ضعف

اشاره

و قال علیه السلام الْبُخْلُ عَارٌ،وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَةٌ،وَ الْفَقْرُ یُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حُجَّتِهِ،

وَ الْمُقِلُّ غَرِیبٌ فِی بَلْدَتِهِ.

امام علیه السلام فرمود:

بخل ننگ است و ترس مایه نقصان،فقر شخص زیرک را از بیان دلیلش گنگ می‌سازد و آن‌کس که فقیر و تنگدست است حتی در شهر خود غریب است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

چهار نقطه ضعف

امام علیه السلام در این حکمت والا به چهار نقطه ضعف اخلاقی و اجتماعی انسان اشاره می‌کند و آثار سوء هر یک را بر می‌شمرد تا همگان از آنها فاصله بگیرند.

نخست می‌فرماید:«بخل ننگ است»؛ (الْبُخْلُ عَارٌ) .

بخل آن است که انسان حاضر نباشد چیزی از مواهب خداداد را در اختیار دیگران بگذارد،هرچند امکانات او بسیار بیش از نیازهای او باشد و نقطه مقابل آن سخاوت و کرم است که گاه سبب می‌شود انسان حتی وسائل مورد نیاز خود را به دیگران ببخشد و خود به کمترین مواهب حیات قناعت کند.

عار بودن بخل و افتخار بودن کرم و سخاوت بر کسی پوشیده نیست،زیرا اولاً بخل سبب نفرت مردم از بخیل می‌شود و افراد نزدیک و دور از او فاصله می‌گیرند و ثانیا بخل سبب سنگدلی و قساوت است،زیرا بخیل ناله مستمندان را می‌شنود و چهره رقت‌بار آنها را می‌بیند و در عین حال به آنها کمکی نمی‌کند و این مایه قساوت است.ثالثا بخل سبب می‌شود که بسیاری از منابع اقتصادی از گردش تجاری سالم خارج شود و به صورت کنز و اندوخته در آید در حالی که گروه‌هایی در جامعه ممکن است به آن نیاز داشته باشند.رابعاً افراد بخیل گاه به زن و فرزند خود نیز تنگ و سخت می‌گیرند به اندازه‌ای که مرگ او را آرزو می‌کنند و این عار و ننگ دیگری است.خامسا افراد بخیل به سبب دلبستگی

فوق‌العاده غیر منطقی به مال و ثروتشان از نظر تفکر اجتماعی بسیار ضعیف و ناتوانند و این هم ننگ و عار دیگری است،لذا امام علیه السلام در عهدنامه معروف مالک اشتر به او توصیه می‌کند که هرگز بخیل را در مشورت خود دخالت ندهد که او را به ترک حق دعوت می‌کند و از ته‌دستی و فقر می‌ترساند؛

(لَا تُدْخِلَنَّ فِی مَشُورَتِکَ بَخِیلاً یَعْدِلُ بِکَ عَنِ الْفَضْلِ وَ یَعِدُکَ الْفَقْر) .

داستان‌هایی که از بخیلان و سخاوتمندان در تاریخ مانده دلیل روشنی بر گفتار امام علیه السلام است،هرچند گاهی این داستان‌ها مبالغه آمیز است؛از جمله درباره «محمد بن یحیی»که بر خلاف باقی برامکه فوق العاده بخیل بود نوشته‌اند که پدرش به یکی از خواص او گفت:تو چگونه از دوستان نزدیک«محمد بن یحیی»هستی در حالی که لباست پاره شده؟ گفت:سوزنی که پارگی لباس را با آن بدوزم ندارم و اگر«محمد بن یحیی»خانه‌ای داشته باشد به وسعت فاصله میان بغداد و نوبه ⁽¹⁾مملو از سوزن سپس جبرئیل و میکائیل نزد او آیند و یعقوب نبی را به عنوان ضامن حاضر کنند و از او بخواهند سوزنی به عنوان عاریت دهد تا پیراهن پاره شده یوسف را بدوزند او هرگز چنین کاری نخواهد کرد. ⁽²⁾

امام علیه السلام در یکی دیگر از این کلمات قصار (حکمت 378) سخن بسیار جامعی درباره بخل فرمود آنجا که می‌فرماید:

«الْبُخْلُ جَامِعٌ لِمَسَاوِئِ الْعُیُوبِ وَهُوَ زِمَامٌ یُقَادُ بِهِ إِلَی کُلِّ سُوءٍ؛ بخل تمام عیوب را در بر دارد و انسان را به سوی هر بدی و زشتی می‌کشاند».

در حدیث دیگری از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام می‌خوانیم:

«الْبُخْلُ یُمَزِّقُ الْعِرْض؛ بخل آبروی انسان را بر باد می‌دهد». ⁽³⁾

به همین دلیل در کلام بعضی از بزرگان آمده است:

«أبْخَلُ النّاسِ بِمالِهِ أجْوَدُهُمْ بِعِرْضِهِ؛ بخیل‌ترین مردم در مورد مال خود سخاوتمندترین آنها در مورد آبروی خویش است». ⁽¹⁾

آنگاه امام به رذیله دوم اخلاقی اشاره کرده می‌فرماید:«ترس مایه نقصان می‌شود»؛ (وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَةٌ) .

افراد ترسو هرگز نمی‌توانند از قابلیت‌ها،شایستگی‌ها و استعدادهای خود استفاده کنند و نتیجه آن عقب‌ماندگی در زندگی است.به علاوه هنگامی که دین و جان و ناموس و کشور آنها به خطر بیفتد از جهاد ابا دارند و به جای این‌که در صف مجاهدان باشند در صف قاعدان و بیماران و از کار افتادگان و کودکان قرار می‌گیرند.هرگز هیچ آدم ترسویی به مقامی نرسیده؛نه کشف مهمی کرده نه پیروزی چشمگیری به دست آورده و نه به قله‌های کمال رسیده است.

از این رو در حدیثی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم:

«لَا یُؤْمَنُ رَجُلٌ فِیهِ الشُّحُّ وَ الْحَسَدُ وَ الْجُبْنُ وَ لَا یَکُونُ الْمُؤْمِنُ جَبَاناً وَ لَا حَرِیصاً وَ لَا شَحِیحاً؛ هیچ یک از کسانی که دارای بخل و حسد و جبن باشند به حقیقت ایمان نمی‌رسند و مؤمن ترسو و بخیل و حریص نخواهد بود». ⁽²⁾حتی امیر مؤمنان علی علیه السلام به مالک اشتر توصیه می‌کند«که هرگز افراد ترسو را به حوزه مشاوران خود راه مده»؛

(وَ لَا تُدْخِلَنَّ فِی مَشوَرَتِکَ بَخِیلاً...وَ لَا جَبَاناً) و همان‌گونه که امام علیه السلام در نامه مالک اشتر اشاره فرموده سرچشمه جبن و ترس سوء ظن به ذات پاک پروردگار است، زیرا می‌دانیم خداوند به افراد با ایمان وعده داده که من شما را تنها نمی‌گذارم به جنگ مشکلات بروید و از من یاری بطلبید. آن گاه امام در سومین جمله اشاره به آثار فقر در زندگی انسان‌ها می‌کند

و می‌فرماید:«فقر شخص زیرک را از بیان دلیلش گنگ می‌سازد»؛ (وَ الْفَقْرُ یُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حُجَّتِهِ) .

اشاره به این‌که از یک سو افراد فقیر در خود احساس حقارت می‌کنند و هر اندازه فَطِن و باهوش باشند بر اثر این احساس حقارت از گفتن حرف حساب خود و دفاع از حقوق خویشتن باز می‌مانند و از سوی دیگر چون می‌دانند بسیاری از مردم برای سخنان آنها بهایی قائل نمی‌شوند چون غالباً دنیاپرستند و برای افراد ثروتمند شخصیت قائلند همین احساس سبب می‌شود که فقیران نتوانند حرف حق خود را بیان کنند.

درباره آثار سوء فقر و تنگدستی روایات زیادی از معصومین علیهم السلام وارد شده که حتی فقر را در سرحد کفر معرفی کرده‌اند و این به سبب آن است که پیروان خود را برای مبارزه با فقر تشجیع کنند.در دنیای امروز نیز در مقیاسه‌ای عظیم این حقیقت به چشم می‌خورد که دولت‌های ثروتمند و زورگو با شجاعت سخنان باطل خود را همه جا مطرح می‌کنند در حالی که دولت‌های فقیر از رساندن حرف حساب خود به گوش جهانیان عاجزند.

البته این اصل استثنائاتی نیز دارد؛افراد فقیری را می‌شناسیم که همچون ابوذر شجاعانه به مبارزه با طاغوت‌های زمان برخاستند و حجت خود را بر آنها تمام کردند هرچند این قیام‌ها گاه به قیمت جان آنها تمام شد؛ولی این افتخار را در تاریخ برای خود ثبت کردند که در صف اول از صفوف مبارزان راه حق بودند.

اگر در بعضی از روایات مدحی از فقر شده و پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله آن را فخر خویش شمرده یا اشاره به فقر الی الله است که قرآن مجید بیان کرده: «یا أَیُّهَا النّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللّهِ وَ اللّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ» 1 و یا اشاره به ساده‌زیستی و قناعت است که در ظاهر شباهت با فقر دارد.

حضرت در چهارمین و آخرین جمله که در واقع تکمیل کننده جمله سوم است می‌افزاید:«آن‌کس که فقیر و تنگدست است حتی در شهر خود غریب است»؛ (وَ الْمُقِلُّ غَرِیبٌ فِی بَلْدَتِهِ) .

زیرا غریب کسی است که دوست و آشنایی ندارد و احساس تنهایی می‌کند و می‌دانیم دنیاپرستان از افراد فقیر و تنگدست فاصله می‌گیرند و آنها را در شهر خود غریب می‌گذارند و به عکس ثروتمندان حتی در بلاد دوردست از وطنشان غریب نیستند همان گونه که شاعر می‌گوید:

منعم به کوه و دشت و بیابان غریب نیست هر جا که رفت خیمه زد و بارگاه ساخت

دیگری می‌گوید:

آن را که بر مراد جهان نیست دسترس در زاد و بوم خویش غریب است و ناشناس

بعضی میان فقیر و مُقِلّ این فرق را گذاشتند که فقیر به کسی می‌گویند که در عین فقر،فقر خویش را نیز اظهار می‌کند و مقل کسی است که فقیر است و خویشتن‌دار.

ممکن است این تفاوت را از حدیثی که از معصومین علیهم السلام نقل شده است گرفته باشند،زیرا در حدیثی از امام صادق علیه السلام یا امام باقر علیه السلام می‌خوانیم که در پاسخ این سؤال که کدام صدقه افضل است فرمود:

«جُهْدُ الْمُقِلِّ؛ صدقه کسی که کم درآمد باشد (و در عین تنگدستی انفاق کند)»سپس به این آیه تمسک فرمود:

««وَ یُؤْثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ»؛ دیگران را بر خود مقدم می‌دارند هرچند در تنگدستی باشند». ⁽¹⁾

ریشه«مُقِلّ»که از ماده«قِلّت»گرفته شده،نشان می‌دهد که با فقیر متفاوت است.

گفتار حکیمانه 4-قویّ و صبور باش

اشاره

و قال علیه السلام الْعَجْزُ آفَةٌ،وَ الصَّبْرُ شَجَاعَةٌ،وَ الزُّهْدُ ثَرْوَةٌ وَ الْوَرَعُ جُنَّةٌ،

وَ نِعْمَ الْقَرِینُ الرِّضَی.

امام علیه السلام فرمود:

عجز و ناتوانی آفت است و صبر،شجاعت و زهد،ثروت و تقوا و پرهیزگاری سپری است (در برابر گناهان و خطرات شیطان و هوای نفس) و رضایت و خشنودی (از تقدیرات الهی) بهترین همنشین است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

قویّ و صبور باش

امام در چهارمین کلمه از کلمات قصارش به پنج وصف از اوصاف انسانی اشاره می‌کند که یکی منفی و چهار وصف از آن مثبت است و آثار هر کدام را در جمله بسیار کوتاهی بر می‌شمارد.

نخست می‌فرماید:«عجز و ناتوانی آفت است»؛ (الْعَجْزُ آفَةٌ) .

عجز مفهوم وسیعی دارد که هرگونه ناتوانی علمی،جسمی،اقتصادی و فکری را شامل می‌شود و به یقین اینها بزرگ‌ترین آفات زندگی انسان است؛ انسان عاجز،ذلیل و خوار عقب مانده و شکست خورده و بی‌ارزش و بی‌مقدار است به همین دلیل اسلام می‌گوید:بکوشید و هرگونه عجز را از خود دور سازید و با قدرت و قوت به اهداف مالی و معنوی خود برسید.البته گاه می‌شود که عجز و ناتوانی بدون اختیار دامان انسان را می‌گیرد،ولی غالباً چنین نیست، بلکه نتیجه کوتاهی‌ها و بی‌برنامگی‌هاست.همان‌گونه که در حدیث جالبی که کلینی در کافی از امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل کرد می‌خوانیم:

«إِنَّ الْأَشْیَاءَ لَمَّا ازْدَوَجَتْ ازْدَوَجَ الْکَسَلُ وَالْعَجْزُ فَنُتِجَا بَیْنَهُمَا الْفَقْرَ؛ هنگامی که اشیاء با یکدیگر ازدواج کردند تنبلی و ناتوانی نیز به هم پیوستند و فرزند آنها فقر بود». ⁽¹⁾

سپس در دومین نکته اشاره به آثار مثبت صبر و شکیبایی کرده می‌فرماید:

«صبر شجاعت است»؛ (وَ الصَّبْرُ شَجَاعَةٌ) .

بدیهی است صبر چه در مقابل عوامل معصیت باشد،چه در مسیر اطاعت پروردگار چه در برابر مصائب روزگار انجام گیرد،نوعی شجاعت محسوب می‌شود و تنها شجاعانند که از عهده شکیبایی در این مراحل سه‌گانه بر می‌آیند.

نمونه کامل این سخن همان چیزی است که امیر مؤمنان علی علیه السلام در صدر اسلام از پیغمبر و یاران باوفایش تجربه کرده بود که در برابر انواع مشکلاتی که از سوی دشمنان اسلام هر روز به شکلی انجام می‌شد صبر و استقامت کرده بودند و با شجاعت تمام آنها را پشت سر گذاشتند و اگر این شکیبایی شجاعانه مسلمانان صدر اول در دوران محاصره شعب ابی‌طالب و هجرت به حبشه و سپس هجرت به سوی مدینه و بعد از آن حضور در میدان‌های جنگ بدر، خیبر،خندق و حنین نبود امروز آیینی به نام اسلام بر بخش عظیمی از جهان سایه نیفکنده بود.

در واقع مسلمانان هم در برابر خواسته‌های دل استقامت و صبر نشان دادند، هم در مسیر اطاعت پروردگار و هم در مقابل مصائب و مشکلات پی در پی.

همان گونه که در حدیثی در جلد دوم کافی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است که می‌فرماید:

«الصَّبْرُ ثَلَاثَةٌ صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ وَ صَبْرٌ عَلَی الطَّاعَةِ وَ صَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِیَة» . ⁽¹⁾

در کلمات بزرگان نیز تعبیرات جالبی درباره صبر آمده است از جمله این‌که گفته‌اند:

«الصَّبْرُ مُرٌّ لا یَتَجَرَّعُهُ إلاّ حُرٌّ؛ صبر تلخ است ولی جز آزادگان این شربت ناگوار را نمی‌نوشند».

نیز گفته‌اند

«إنَّ لِلْأزْمانِ الْمَحْمُودَةِ وَ الْمَذْمُومَةِ أعْماراً وَ آجالاً کَأَعْمارِ النّاسِ وَ آجالِهِمْ فَاصْبِرُوا لِزَمانِ السُّوءِ حَتّی یَفْنی عُمْرُهُ وَ یَأتی أجَلُهُ؛ دوران‌های خوب

و بد عمر و اجلی دارند مانند عمر و اجل انسان‌ها؛به هنگامی که دوران سختی پیش آید صبر کنید تا عمرش پایان گیرد و اجلش فرا رسد».

نیز گفته‌اند:

«إذا تَضَیَّفَتْکَ نازِلَةٌ فَأقْرِهَا الصَّبْرُ عَلَیْها وَ أکْرِمْ مَثْواها لَدَیْکَ بِالتَّوَکُّلِ وَ الْإحْتِسابِ لِتُرِحِّلَ عَنْکَ وَ قَدْ أبْقَتْ عَلَیْکَ أکْثَرَ مِمّا سَلَبَتْ مِنْکَ؛ هنگامی که حادثه سختی به میهمانی تو آمد با صبر و شکیبایی از آن پذیرایی کن و جایگاه آن را با توکل بر خدا و حساب عند الله گرامی بدار تا زمانی که این میهمان از نزد تو برود در حالی که بیش از آنچه از تو گرفته است برای تو باقی خواهد گذارد». ⁽¹⁾

آن‌گاه در سومین جمله می‌فرماید:«زهد ثروت است»؛ (وَ الزُّهْدُ ثَرْوَةٌ) .

اشاره به اینکه انسان از ثروت آیا چیزی جز بی‌نیازی می‌خواهد و آدم زاهدِ قانع،از همه خلق بی‌نیاز است و چه بسا ثروتمندانی که جزء نیازمندان هستند.

زهد همان بی‌اعتنایی به زرق و برق دنیا و مال و منال و شهرت و آوازه است.

زاهد کسی نیست که فاقد این امور باشد بلکه زاهد کسی است که دلبسته و وابسته به این امور نباشد؛خواه آن را داشته باشد یا نه! بلکه می‌توان گفت:

زاهدان از ثروتمندان غنی‌ترند،چرا که ثروتمندان از یک سو باید پیوسته ثروت خود را حساب و کتاب کنند و از سوی دیگر مراقب باشند سارق و دشمنی آن را از دست آنها نگیرد در حالی که زاهدان از همه اینها بی‌نیازند.در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که خطاب به علی علیه السلام فرمود:

«یَا عَلِیُّ إِنَّ اللَّهَ قَدْ زَیَّنَکَ بِزِینَةٍ لَمْ یُزَیِّنِ الْعِبَادَ بِزِینَةٍ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ مِنْهَا؛زَیَّنَکَ بِالزُّهْدِ فِی الدُّنْیَا؛ ای علی خداوند تو را به زینتی آراسته که هیچ بنده‌ای به زینتی بهتر از آن نزد خداوند آراسته نشده است تو را به زهد در دنیا آراسته است». ⁽²⁾و در حقیقت چنین است چون آراستگی به زهد انسان را به بسیاری از صفات دیگر از فضایل اخلاقی می‌آراید.

به همین دلیل در حدیث دیگری از امام صادق صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«جُعِلَ الْخَیْرُ کُلُّهُ فِی بَیْتٍ وَ جُعِلَ مِفْتَاحُهُ الزُّهْدَ فِی الدُّنْیَا...حَرَامٌ عَلَی قُلُوبِکُمْ أَنْ تَعْرِفَ حَلَاوَةَ الْإِیمَانِ حَتَّی تَزْهَدَ فِی الدُّنْیَا؛ تمام نیکی‌ها در خانه‌ای قرار داده شده و کلید آن زهد در دنیاست...سپس فرمود:حلاوت ایمان بر دل و جان شما حرام است تا زمانی که دل‌هایتان زهد در دنیا پیشه کند». ⁽¹⁾

آن‌گاه در چهارمین جمله می‌فرماید:«تقوا و پرهیزگاری سپری است (در برابر گناهان و خطرات شیطان و هوای نفس)»؛ (وَ الْوَرَعُ جُنَّةٌ) .

ورع به معنای تقوا یا حد اعلای تقواست به گونه‌ای که انسان حتی از شبهات پرهیز کند.این فضیلت انسانی از حالت خداترسی باطنی سرچشمه می‌گیرد که چون در برابر او گناهی ظاهر شود سدی در میان او و گناه ایجاد کند.

تعبیر به«جنة»تعبیر جالبی است،زیرا سپر وسیله‌ای دفاعی در مقابل آماج تیرهای دشمن یا شمشیرها و نیزه‌هاست گویا هوای نفس و شیطان پیوسته قلب انسان را هدف تیرهای خود قرار می‌دهد و انسان با ورع به وسیله این سپر می‌تواند از آزار آنها در امان بماند.

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«لِکُلِّ شَیْءٍ أُسٌّ وَ أُسُّ الْإیمانِ الْوَرَعُ؛ هر چیز اساس و شالوده‌ای دارد و شالوده ایمان ورع است». ⁽²⁾

در حدیثی که از امیر مؤمنان علی علیه السلام در غرر الحکم نقل شده می‌خوانیم:

«عَلَیْکَ بِالْوَرَعِ فَإنَّهُ عَوْنُ الدّینِ وَ شَیْمَةُ الْمُخْلِصینَ؛ بر تو باد به پیشه کردن ورع، زیرا (بهترین) یاور دین و روش مخلصان است». ⁽³⁾

سپس در پنجمین و آخرین جمله می‌فرماید:«رضایت و خشنودی (از

تقدیرات الهی) بهترین همنشین است»؛ (وَ نِعْمَ الْقَرِینُ الرِّضَی) .

همنشین خوب کسی است که به انسان آرامش بخشد و او را از بی‌تابی در برابر مشکلات باز دارد و در او روح امید بدمد و تمام این آثار در راضی بودن به قضای الهی است.

آنکس که مقدرات را از سوی خداوند حکیم و مهربان می‌داند هرگز از مصائبی که به هر حال در دنیا روی می‌دهد و مشکلاتی که گریبان انسان را ناخواسته می‌گیرد ناراحت نمی‌شود و بی‌تابی نمی‌کند و اعصاب خود را در هم نمی‌کوبد.

البته این بدان معنا نیست که انسان در برابر هر حادثه‌ای تسلیم شود،بلکه به این معناست که تمام کوشش خود را برای پیروزی بر مشکلات به کار گیرد؛ولی اگر حوادثی خارج از حیطه قدرت او رخ دهد در برابر آن راضی باشد و زبان به ناشکری نگشاید و جزع و بی‌تابی نکند.

در روایتی آمده است که موسی بن عمران علیه السلام به پیشگاه خداوند عرضه داشت:مرا به عملی راهنمایی کن که اگر آن را انجام دهم رضای تو را به دست آورده باشم.خداوند به او وحی فرستاد که رضای من (گاه) در ناخوشنودی توست و طاقت آن را نداری...موسی بر زمین به سجده افتاد عرض کرد خداوندا افتخار سخن گفتنت با من را به من بخشیده‌ای و پیش از من به کس دیگری نداده‌ای و هنوز مرا به عملی راهنمایی نکرده‌ای که با آن رضا و خوشنودی‌ات را به دست آورم

«فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنَّ رِضَایَ فِی رِضَاکَ بِقَضَائِی؛ خداوند به او وحی فرستاد که رضای من در این است که تو راضی به قضای من باشی». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 5-علم و ادب و تفکر

اشاره

و قال علیه السلام الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ کَرِیمَةٌ،وَ الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ،وَ الْفِکْرُ مِرْآةٌ صَافِیَةٌ .

امام علیه السلام فرمود:

علم و دانش میراث گرانبهایی است،آداب (انسانی) لباس زیبا و کهنگی‌ناپذیر است و فکر آئینه صافی است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

علم و ادب و تفکر

امام در این بخش از کلمات قصار اشاره به سه نکته مهم می‌کند نخست می‌فرماید:«علم و دانش میراث گرانبهایی است»؛ (الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ کَرِیمَةٌ) .

اشاره به این‌که گرانبهاترین میراثی که انسان از خود به یادگار می‌گذارد علم و دانش است و به ارث گذاشتن مواهب مادی افتخاری است.این سخن شبیه روایتی است که از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که می‌فرماید:

«إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِیَاءِ إِنَّ الْأَنْبِیَاءَ لَمْ یُوَرِّثُوا دِینَاراً وَلَا دِرْهَماً وَ لَکِنْ وَرَّثُوا الْعِلْمَ فَمَنْ أَخَذَ مِنْهُ أَخَذَ بِحَظٍّ وَافِرٍ؛ دانشمندان وارثان انبیا هستند چرا که انبیا دینار و درهمی از خود به یادگار نگذاشتند،بلکه علم و دانش به ارث گذاشتند پس هر کس از آن بهره‌ای بگیرد بهره فراوانی برده است». ⁽¹⁾

نیز شبیه آن چیزی است که در حکمت 147 خواهد آمد.

بعضی از شارحان ارث را در اینجا طور دیگری تفسیر کرده‌اند و گفته‌اند:

ارث درآمدی است که بی زحمت حاصل می‌آید دانشی را نیز که انسان از استاد فرا می‌گیرد شبیه ارث است؛ولی تفسیر اول مناسب‌تر به نظر می‌رسد.

در دومین جمله می‌فرماید:«آداب (انسانی)،لباس زیبا و کهنگی‌ناپذیر است»؛ (وَ الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ) .

منظور از«آداب»فضایل اخلاقی مخصوصاً چیزهایی است که مربوط به روابط اجتماعی است مانند:تواضع،امانت،صداقت،محبت،خوشرفتاری، فصاحت و بلاغت در بیان.

«حُلَل» جمع

«حُلَّه» به معنای لباس زینتی است.

«مُجَدَّدَة» به معنای چیزی است که پیوسته تجدید و نو می‌شود و هرگز کهنه نخواهد شد.

بر این پایه،مفهوم کلام امام علیه السلام چنین است که این صفات برجسته انسانی همچون لباس‌های زیبایی است که آدمی در تن می‌کند و هرگز فرسوده نمی‌شود بر خلاف لباس‌های ظاهری که هم کهنه می‌شود و هم ممکن است دست سارقان به آن دراز شود و هم جنبه ظاهری دارد و در اعماق وجود انسان تأثیر گذار است.

در روایات اسلامی برای«أدب»تفسیرهای گوناگونی ذکر شده که در واقع هر کدام اشاره به مصداقی از آن است:

در حدیثی از امام امیر مؤمنان علیه السلام می‌خوانیم:

«کَفاکَ أدَباً لِنَفْسِکَ اجْتِنابُ ما تَکْرَهُهُ مِنْ غَیْرِک؛ برای این‌که ادب داشته باشی همین بس که از آنچه برای دیگران نمی‌پسندی دوری کنی». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:

«أدّبْنی أبی علیه السلام بِثَلاثٍ...؛ پدرم من را به سه چیز ادب کرد»فرمود:

«مَنْ یَصْحَب صاحِبَ السُوء لا یَسْلَم ومَن لا یُقَیَّد الفاظَه یَنْدَم،ومَن یَدْخُل مَداخل السُّوء یُتَّهَم؛ فرزندم کسی که با رفیق بد همنشین شود از آفات در امان نخواهد بود و کسی که سخنان خود را مهار نکند پشیمان می‌شود و کسی که در محل‌های آلوده وارد گردد متهم و بدنام خواهد شد». ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام به یکی از دوستان خود سفارش کرد که پیام او را به همه شیعیان و علاقه‌مندانش برساند و فرمود:من شما را به تقوای الهی و ورع و تلاش برای خدا و راستگویی و ادای امانت...و خوشرفتاری با سایر مسلمانان دعوت می‌کنم و هرگاه کسی از شما در دینش ورع داشته باشد،راست بگوید، ادای امانت کند و با مردم خوش‌اخلاق باشد می‌گویند:

«هذا جَعْفَریٌّ فَیَسُرُّنی...» و نیز می‌گویند:

«هذا أَدَبُ جَعْفَرٍ؛ این جعفری است و این سبب سرور و خوشحالی من می‌شود کار اینها ادب جعفر بن محمد است». ⁽¹⁾

در حدیث کوتاه دیگری از امیر مؤمنان علی علیه السلام می‌خوانیم:

«الْأدَبُ یُغْنی عَنِ الْحَسَبِ؛ ادب انسان را از شرافت خانوادگی و فامیلی بی‌نیاز می‌کند». ⁽²⁾

همان‌گونه که در بالا گفتیم،ادب و آداب مفهوم وسیعی دارد که همه فضایل اخلاقی مخصوصا آنچه را مربوط به اخلاق اجتماعی است در بر می‌گیرد که بزرگترین افتخار آدمی و مایه آبرومندی او در اجتماع است.

سپس امام در سومین جمله می‌فرماید:«فکر آئینه صافی است»؛ (وَ الْفِکْرُ مِرْآةٌ صَافِیَةٌ) .

منظور از فکر همان اندیشیدن پیرامون مسائل مختلفی است که بر انسان وارد می‌شود و به تعبیر فلاسفه حرکتی ذهنی است به سوی مقدمات و از مقدمات به سوی نتیجه‌ها.هرگاه این اندیشه از هوا و هوس و حجاب‌های معرفت دور بماند،آئینه شفافی خواهد بود که چهره حقایق را به انسان نشان می‌دهد و راه صحیح را در پرتو آن می‌یابد،دوست را از دشمن و صواب را از خطا و حق را از باطل خواهد شناخت.

به همین دلیل برترین عبادت در روایات اسلامی تفکر شمرده شده است:

در حدیثی که در امالی شیخ طوسی آمده است می‌خوانیم:

«لَا عِبَادَةَ کَالتَّفَکُّرِ فِی صَنْعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل؛ هیچ عبادتی برتر از اندیشیدن در مخلوقات خداوند متعال نیست». ⁽¹⁾

در حدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است:

«تَفَکُّرُ سَاعَةٍ خَیْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَنَة؛ یک ساعت اندیشیدن بهتر است از عبادت یک سال». ⁽²⁾

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«کَانَ أَکْثَرُ عِبَادَةِ أَبِی ذَرٍّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ التَّفَکُّرَ وَ الْاِعْتِبَارَ؛ بیشترین عبادت ابوذر اندیشیدن و عبرت گرفتن بود». ⁽³⁾

در واقع همه اینها برگرفته از قرآن مجید است که می‌فرماید: ««قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلّهِ مَثْنی وَ فُرادی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا»؛ من فقط شما را به یک چیز اندرز می‌دهم و دعوت می‌کنم و آن این‌که دسته‌جمعی یا به صورت فردی برای خدا برخیزید و فکر خود را به کار گیرید». ⁽⁴⁾

دلیل آن هم روشن است،زیرا ریشه تمام نیکی‌ها و پیشرفت‌ها و موفقیت‌ها در تفکر و اندیشه صحیح است.

گفتار حکیمانه 6-حفظ اسرار و حُسن رفتار

اشاره

و قال علیه السلام

صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ،وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ،

وَ الْاِحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُیُوبِ .

امام علیه السلام فرمود:

سینه عاقل گنجینه اسرار اوست،خوشرویی و بشاشت،دام محبت است و تحمل ناراحتی‌ها گور عیب‌هاست. ⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی به دنبال این سه جمله حکمت‌آمیز اضافه می‌کند که در روایت دیگری از امام تعبیر دیگری در این باره دیده می‌شود که فرمود:

«مسالمت‌جویی وسیله پوشاندن عیب‌هاست و آن‌کس که از خود راضی باشد افراد خشمگین بر او بسیار خواهند بود»؛ (وَ رُوِیَ أَنَّهُ قَالَ فِی الْعِبَارَةِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَی أَیْضاً:الْمَسْأَلَةُ خِبَاءُ الْعُیُوبِ،وَ مَنْ رَضِیَ عَنْ نَفْسِهِ کَثُرَ السَّاخِطُ عَلَیْهِ) .

شرح و تفسیر

حفظ اسرار و حُسن رفتار

امام علیه السلام در این عبارات نورانی و آنچه در ذیل آن آمده بر چهار مطلب تأکید می‌کند:نخست می‌فرماید:«سینه عاقل گنجینه اسرار اوست»؛ (صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ) .

یعنی همان‌گونه که صاحبان ثروت اشیاء قیمتی را در صندوق‌های محکم نگاه‌داری می‌کنند،انسان عاقل نیز باید اسرارش را در دل خود پنهان دارد،چرا که اسرار او اگر به دست دوست بیفتد گاه سبب ناراحتی اوست و اگر به دست دشمن بیفتد ممکن است سبب آبروریزی او شود.به علاوه بعضی از اسرار ممکن است با سرنوشت ملتی ارتباط داشته باشد که اگر بی‌موقع فاش شود سبب خسارت عظیمی برای جامعه گردد.به همین دلیل در حالات پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است:هنگامی که تصمیم بر غزوه و پیکاری با دشمن می‌گرفت کاملاً آن را پنهان می‌داشت.به عنوان نمونه مسئله فتح مکه بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله حد اکثر پنهان‌کاری را در آن به خرج داد که اگر این کار را نمی‌کرد و خبر به اهل مکه می‌رسید آنها بسیج می‌شدند و خون‌های زیادی در حرم امن خدا ریخته می‌شد؛ولی پرده‌پوشی پیغمبر صلی الله علیه و آله بر این سرّ سبب شد که مکه بدون هیچ‌گونه مقاومت و خون‌ریزی تسخیر شود و فصل تازه‌ای در پیشرفت اسلام و بازگشت مخالفان به سوی حق گشوده گردد.

مرحوم مغنیه در شرح نهج البلاغه خود به اینجا که می‌رسد نکوهش شدیدی از وضع دنیای امروز می‌کند که انواع اسباب و وسایل برای تجسس و کشف اسرار افراد اختراع شده و به طرز وحشتناکی اسرار همگان فاش می‌گردد.

زمانی مرحوم مغنیه چنین سخنی را گفت که هنوز مسائل امروزی اختراع نشده بود.شرایط امروز چنان است که از طریق شنودها،ماهواره‌ها،دوربین‌ها و وسایلی که مخفیانه در همه جا ممکن است به کار گذاشته شود تقریبا همه اسرار مردم را می‌توان فاش کرد و این ناامنی عجیبی است برای دنیای امروز و برخلاف آنچه شعار داده می‌شود آزادی انسان‌ها را سخت تهدید می‌کند.

در حدیثی که در غرر الحکم از امام علیه السلام نقل شده می‌خوانیم:

«سِرُّکَ أسیرُکَ وَ إنْ أفْشَیْتَهُ صِرْتَ أسیرَهُ؛ سرّ تو اسیر توست و هنگامی که آن را افشا کنی تو اسیر آن خواهی شد». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«إِظْهَارُ الشَّیْءِ قَبْلَ أَنْ یُسْتَحْکَمَ مَفْسَدَةٌ لَهُ؛ آشکار کردن چیزی پیش از استوار شدن آن سبب تباهی آن می‌گردد». ⁽²⁾

بعضی افراد هستند که می‌گویند ما سرّ خود را فقط به دوستان صمیمی می‌گوییم غافل از این‌که آن دوستان صمیمی نیز دوستان صمیمی دیگری دارند و به گفته سعدی:رازی که نهان خواهی با کس در میان منه؛گرچه دوست مخلص باشد که مر آن دوست را نیز دوستان مخلص باشند همچنین مسلسل: خامشی به که ضمیر دل خویش

سپس امام در دومین جمله می‌فرماید:«خوشرویی و بشاشت،دام محبت

است»؛ (وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ) .

بدون شک افراد خوشرو و خوش‌برخورد که با چهره گشاده و لب‌های پرتبسم با دیگران برخورد می‌کنند،دوستان زیادی خواهند داشت و به عکس، افرادی که با قیافه در هم کشیده و عبوس و خشم‌آلود با دیگران روبه‌رو می‌شوند مردم از آنها متنفر می‌گردند.

از آنجا که جلب محبت باعث اتحاد صفوف و وحدت کلمه می‌شود،در روایات اسلامی ثواب‌های زیادی برای خوشرویی و بشاشت نقل شده است؛از جمله در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السلام در بحارالانوار می‌خوانیم که فرمود:

«إِذَا لَقِیتُمْ إِخْوَانَکُمْ فَتَصَافَحُوا وَ أَظْهِرُوا لَهُمُ الْبَشَاشَةَ وَ الْبِشْرَ تَفَرَّقُوا وَ مَا عَلَیْکُمْ مِنَ الْأَوْزَارِ قَدْ ذَهَبَ؛ هنگامی که برادران دینی‌خود را ملاقات می‌کنید با هم مصافحه کنید و بشاشت و مسرت را در برابر آنها اظهار کنید و در نتیجه هنگامی که از هم جدا می‌شوید گناهان شما بخشوده خواهد شد». ⁽¹⁾

در روایت معروفی از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است که فرمود:

«یَا بَنِی عَبْدِالْمُطَّلِبِ إِنَّکُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِکُمْ فَالْقَوْهُمْ بِطَلَاقَةِ الْوَجْهِ وَ حُسْنِ الْبِشْرِ؛ شما نمی‌توانید همه مردم را با اموال خود راضی کنید (چرا که نیازها بسیار زیاد و اموال کم است) بنابراین آنها را با چهره گشاده و خوشرویی ملاقات کنید (که سرمایه‌ای فنا ناپذیر و مایه خوشنودی مردم است)». ⁽²⁾

تعبیر به«حبالة»(دام) اشاره به این است که حتی افرادی که از انسان گریزانند با اظهار محبت و خوشرویی به سوی وی می‌آیند و کینه‌ها از سینه‌ها شسته می‌شود.

در بعضی از کلمات حکما آمده است که سه چیز است که محبت را در دل

برادران دینی آشکار می‌سازد:با چهره گشاده با آنها روبه‌رو شدن و پیش‌دستی در سلام و جای مناسب را در مجالس برای آنها مهیا ساختن. ⁽¹⁾

در سومین جمله می‌فرماید:«تحمل ناراحتی‌ها گور عیب‌هاست»؛ (وَ الْاِحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُیُوبِ) .

اشاره به این‌که بسیار می‌شود انسان از رفتار بعضی از دوستان و آشنایان و یا حتی افراد عادی ناراحت می‌گردد و یا مشکلات و مسائلی در زندگی پیش می‌آید که انسان را نگران می‌سازد.کسانی که این‌گونه ناملایمات را تحمل کنند به فضیلت بزرگی دست یافته‌اند که عیوب انسان را می‌پوشاند و به عکس،افراد ناصبور و بی‌حوصله داد و فریاد بر می‌آورند و به سخنان یا کارهایی آلوده می‌شوند که سر تا پا عیب است.

این احتمال در تفسیر این جمله نیز هست که بسیاری از بی‌تابی‌های انسان بر اثر شکست‌هایی است که در زندگی برای او پیش آمده که اگر بی‌تابی نکند دیگران از این شکست‌ها که بر اثر ندانم‌کاری‌ها به وجود آمده باخبر نمی‌شوند و به این ترتیب عیوب او پوشانیده خواهد شد.در غیر این صورت همه از نقطه‌های ضعف او باخبر می‌گردند.

مرحوم سیّد رضی به دنبال این سه جمله حکمت‌آمیز اضافه می‌کند که در روایتی از امام علیه السلام تعبیر دیگری در این باره دیده می‌شود که فرمود:

«مسالمت‌جویی وسیله پوشاندن عیب‌هاست»؛ (وَ رُوِیَ أَنَّهُ قَالَ فِی الْعِبَارَةِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَی أَیْضاً:«الْمُسالِمَةُ خِبَاءُ الْعُیُوبِ») . ⁽²⁾

«خباء»به معنای خیمه است و محلی که چیزی را در آن می‌توان پیدا کرد.

گر چه تعبیر به«مسالمت»با«احتمال»تفاوت زیادی ندارد ولی«احتمال» اشاره به خویشتن‌داری و«مسالمت»اشاره به خوش‌رفتاری با مردم است.در واقع«احتمال»مفهومی در رابطه با خویشتن دارد و«مسالمت»در رابطه با دیگران.

سپس امام علیه السلام در چهارمین و آخرین نکته می‌فرماید:«آن‌کس که از خود راضی باشد افراد خشمگین بر او بسیار خواهند بود»؛ (وَ مَنْ رَضِیَ عَنْ نَفْسِهِ کَثُرَ السَّاخِطُ عَلَیْهِ) .

دلیل آن روشن است،زیرا فرد از خود راضی انتظار دارد دیگران برای او احترام فراوان قائل شوند،همه به او سلام کنند،در مجالس،صدر مجلس را به او اختصاص دهند،روی حرف او سخنی نگویند و پیوسته زبان به مدح و ثنایش بگشایند.هنگامی که این‌گونه احترامات را نمی‌بیند و مردم او را در جایگاه اصلی‌اش می‌شناسند نه آنچه خودش ادعا دارد نسبت به مردم بدبین می‌شود و زبان به بدگویی می‌گشاید و بی‌اعتنایی پیشه می‌کند و همین امر مردم را به او خشمگین می‌سازد.به دیگر سخن،این صفت زشت هم او را نسبت به مردم خشمگین می‌سازد که به گمانش حق او را ادا نمی‌کنند و قدر او را نمی‌شناسند و هم مردم را نسبت به او.

به عکس،کسانی که خود را در جایگاه نقد و انتقاد قرار می‌دهند متواضعانه با مردم برخورد می‌کنند،هرگز خود را طلبکار نمی‌دانند و پیوسته برای دیگران احترام قائلند و این امر دوستان فراوانی برای آنها جلب می‌کند.

در نامه مالک اشتر خواندیم که فرمود:

«إِیَّاکَ وَالْإِعْجَابَ بِنَفْسِکَ وَالثِّقَةَ بِمَا یُعْجِبُکَ مِنْهَا وَحُبَّ الْإِطْرَاءِ فَإِنَّ ذَلِکَ مِنْ أَوْثَقِ فُرَصِ الشَّیْطَانِ فِی نَفْسِهِ لِیَمْحَقَ ⁽¹⁾مَا

یَکُونُ مِنْ إِحْسَانِ الْمُحْسِنِینَ؛ از خودپسندی و تکیه بر نقاط قوت خویش و علاقه

به مبالغه در ستایش (ستایش‌گویان) شدیداً بپرهیز،زیرا این صفات از مطمئن‌ترین فرصت‌های شیطان است تا کارهای نیک نیکوکاران را محو و نابود کند».

در غرر الحکم نیز از امیر مؤمنان علیه السلام نقل شده که فرمود:

«ثَمَرَةُ الْعُجْبِ الْبَغْضاءُ؛ میوه درخت خودپسندی عداوت و دشمنی است». ⁽¹⁾

ابن ابی‌الحدید از بعضی از دانشمندان نقل می‌کند که کسی نزد او آمد و از کتابی که نوشته بود بسیار راضی بود.آن عالم به او گفت:مردم چنین ارزشی برای کتاب تو قائل نیستند.گفت:مردم هم جاهلند.او در پاسخ گفت:آیا تو بر ضد آنها هستی؟ گفت:آری.گفت:بنابراین تو به اجماع مردم جاهلی و مردم تنها به قول تو جاهلند (کدام یک اقرب به صواب است). ⁽²⁾

زیان‌های خودپسندی بسیار است که شرح آن در این مختصر نمی‌گنجد و این سخن را با حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله پایان می‌دهیم فرمود:هنگامی که موسی علیه السلام نشسته بود شیطان نزد او آمد در حالی که جبّه زیبای رنگارنگی بر تن کرده بود.از او پرسید:این لباس را برای چه پوشیده‌ای؟ گفت:برای این‌که قلوب بنی‌آدم را بربایم.موسی گفت:

«فَأَخْبِرْنِی بِالذَّنْبِ الَّذِی إِذَا أَذْنَبَهُ ابْنُ آدَمَ اسْتَحْوَذْتَ عَلَیْهِ؛ به من بگو گدام گناه است که اگر انسان مرتکب آن بشود به یقین بر او مسلط خواهی شد؟ شیطان گفت:

«إِذَا أَعْجَبَتْهُ نَفْسُهُ وَ اسْتَکْثَرَ عَمَلَهُ وَ صَغُرَ فِی عَیْنِهِ ذَنْبُهُ؛ هنگامی که از خود راضی باشد و عمل نیک خویش را بسیار بشمرد و گناهش در نظرش کوچک شود». ⁽³⁾

گفتار حکیمانه 7-آثار صدقه

اشاره

و قال علیه السلام

الصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِحٌ،وَ أَعْمَالُ الْعِبَادِ فِی عَاجِلِهِمْ،

نُصْبُ أَعْیُنِهِمْ فِی آجَالِهِمْ .

امام علیه السلام فرمود:

صدقه (کمک به نیازمندان) داروی شفابخشی است و اعمال بندگان در این جهانِ زودگذر در برابر چشمان آنها در آن جهان (پایدار) است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر: آثار صدقه

امام علیه السلام در این حکمت (حکمت هفتم) به دو موضوع که در زندگی مادی و معنوی او تأثیر فراوان دارد اشاره کرده نخست می‌فرماید:«صدقه (کمک به نیازمندان) داروی شفابخشی است»؛ (الصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِحٌ) .

در قرآن مجید و در روایات اسلامی اهمّیّت و تأثیر انفاق در راه خدا و صدقه بر نیازمندان به طور گسترده وارد شده است و یکی از مهم‌ترین و مؤثرترین حسنات شمرده شده است.

تعبیر به«دواء»(دارو) و«منجح»(مؤثر و شفابخش) به طور مطلق نشان می‌دهد که این کار هم درمان کننده بیماری‌های فردی و هم بیماری‌های اجتماعی است.

صدقه به هرگونه بخشش گفته نمی‌شود،بلکه بخشش‌هایی است که قصد قربت در آن باشد؛خواه واجب باشند مانند زکات یا مستحب مانند انفاق فی سبیل الله و خواه جنبه شخصی داشته باشد مانند کمک به یتیم یا محروم یا بیماری یا جنبه عام داشته باشد مانند بنای بیمارستان و دارالایتام که از آن تعبیر به صدقات جاریه نیز می‌شود.

اما چگونه این صدقات داروی شفابخشی است،بخشی از آن جنبه حسی دارد که با چشم خود می‌بینیم؛بیماران محروم از این طریق درمان می‌شوند،ایتام

سرپرستی می‌گردند و بر آلام مستمندان مرهم نهاده می‌شود و بخشی از آن جنبه معنوی دارد همان‌گونه که در حدیث معروف نبوی صلی الله علیه و آله آمده است:

«دَاوُوا مَرْضَاکُمْ بِالصَّدَقَةِ وَ رُدُّوا أَبْوَابَ الْبَلَاءِ بِالدُّعَاءِ؛ بیماران خود را با صدقه درمان کنید و درهای بلا را با دعا ببندید». ⁽¹⁾

تجربه نیز نشان داده است که پرداختن صدقه برای درمان بیماران بسیار مؤثر است.

این سخن را با حدیثی از امام کاظم علیه السلام پایان می‌دهیم:شخصی خدمت آن حضرت آمد و عرض کرد:فرزندان و همسر من ده نفرند که همه بیمارند.فرمود:

«داوِهِمْ بِالصَّدَقَةِ فَلَیْسَ شَیْءٌ أَسْرَعَ إِجَابَةً مِنَ الصَّدَقَةِ وَ لَا أَجْدَی مَنْفَعَةً عَلَی الْمَرِیضِ مِنَ الصَّدَقَة؛ آنها را با صدقه درمان کن،زیرا چیزی سریع الاجابه‌تر و چیزی مفیدتر برای درمان بیماران از صدقه نیست». ⁽²⁾

سپس در دومین نکته می‌فرماید:«اعمال بندگان در این جهانِ زودگذر در برابر چشمان آنها در آن جهان (پایدار) است»؛ (وَ أَعْمَالُ الْعِبَادِ فِی عَاجِلِهِمْ،نُصْبُ أَعْیُنِهِمْ فِی آجَالِهِمْ) .

همان‌گونه که بعضی از شارحان نهج‌البلاغه تصریح کرده‌اند،این کلام امام اشاره روشنی به تجسم اعمال در قیامت دارد.

منظور از تجسم اعمال این است که اعمال نیک و بد هر یک در روز قیامت به صورت مناسب حسی درمی‌آید.مثلا نماز در قیافه یک انسان زیبا و صالح و ظلم و ستم به صورت دودی سیاه و خفقان‌آور مجسم می‌شود و انسان‌ها در کنار اعمال مجسم خود خواهند بود و بخشی از پاداش و کیفر آنها از این طریق صورت می‌گیرد.

در قرآن مجید نیز آیات فراوانی وجود دارد که ظاهر آن تجسم اعمال است مانند آنچه در آخر سوره«زلزال»آمده است: ««فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ * وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ»؛ هر کس به اندازه سنگینی ذره‌ای کار نیک کند آن را می‌بیند و هرکس به قدر ذره‌ای کار بد کند نیز آن را خواهد دید». ⁽¹⁾

برای احاطه بیشتر در مورد آیات فراوانی که در قرآن در مورد تجسم اعمال و تفسیر آنها وارد شده به کتاب«پیام قرآن»جلد ششم،بحث تجسم اعمال مراجعه فرمایید.

نکته قابل توجه این‌که تعبیر به (آجالهم) که در نسخه صبحی صالح آمده ظاهرا تعبیر نادرستی است و صحیح آن (آجلهم) است و تقریبا تمام نسخ نهج‌البلاغه به همین صورت (آجلهم) نوشته شده و قرینه مقابله با (عاجلهم) دلیل روشنی بر این معناست،زیرا (عاجل) به معنای شیء موجود (دنیا) است و (آجل) به معنای شیء مدت‌دار (در اینجا مراد آخرت) است و (آجال) که جمع اجل به معنای سررسید عمر است در اینجا مفهومی ندارد.

گفتار حکیمانه 8-شگفتی‌های انسان

اشاره

و قال علیه السلام

اعْجَبُوا لِهَذَا الْإِنْسَانِ یَنْظُرُ بِشَحْمٍ،وَ یَتَکَلَّمُ بِلَحْمٍ،

وَ یَسْمَعُ بِعَظْمٍ،وَ یَتَنَفَّسُ مِنْ خَرْمٍ.

امام علیه السلام فرمود:

از این انسان تعجب کنید که با یک قطعه پیه می‌بیند،با قطعه گوشتی سخن می‌گوید با استخوانی می‌شنود و از شکافی تنفس می‌کند! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

شگفتی‌های انسان

امام علیه السلام در این بخش از سخنان حکمت‌آمیز خود اشارات لطیفی به عظمت آفرینش انسان و تدبیر عظیم خالق بشر می‌کند و مخصوصاً بر این معنا تکیه دارد که یکی از ویژگی‌های خلقت خداوند قادر توانا این بوده که با وسایل کوچکی مسائل مهمی را ایجاد کرده و می‌کند.

در اینجا به چهار قسمت از این شگفتی‌های آفرینش اشاره می‌کند،نخست می‌فرماید:«از این انسان تعجب کنید که با یک قطعه پیه می‌بیند»؛ (اعْجَبُوا لِهَذَا الْإِنْسَانِ یَنْظُرُ بِشَحْمٍ) .

می‌دانیم بافت‌های بدن انسان عمدتا از گوشت تشکیل شده؛گوشتی که استخوان‌ها آن را برپا می‌دارد؛ولی چشم در واقع یک قطعه پیه شفاف است که ساختمان بسیار عجیب و دقیقی دارد؛از هفت طبقه که روی هم قرار گرفته‌اند و سه ماده سیال و شفّاف که در میان آنها قرار دارند تشکیل شده و یک دنیا نظم و حساب بر آن حاکم است.دقیق‌ترین وسایل فیلم‌برداری هرگز قدرت چشم را ندارد،زیرا بدون این‌که نیاز به این داشته باشد که فیلمی در آن بنهند گاه هفتاد یا هشتاد سال کار فیلم‌برداری خود را انجام می‌دهد و تمام فیلم‌های او سه بعدی است و در آن واحد می‌تواند خود را بر دور و نزدیک منطبق کند و در جهات چهارگانه با سرعت حرکت می‌کند بی‌آنکه نیاز به تنظیم کردن داشته باشد.

از عجایب چشم این‌که به طور خودکار خود را برای عکس‌برداری از صحنه‌های مختلف آماده می‌کند؛در جایی که نور زیاد باشد مردمک چشم به سرعت تنگ می‌شود تا نور کمتری وارد شود نه چشم آسیب ببیند و نه عکس‌برداری خراب شود و در جایی که کم باشد مردمک چشم بسیار فراخ می‌شود تا نور بیشتری را وارد چشم کند.

به هنگام عکس‌برداری از صحنه‌های دور و نزدیک عدسی چشم به وسیله عضلات بسیار ظریفی که در اطراف آن قرار دارد گاه کشیده می‌شود تا صحنه‌های دور را کاملاً تصویربرداری کند و گاه رها می‌شود تا عدسی قطور گشته برای صحنه‌های نزدیک آماده باشد.

بسیار شده است که ناگهان در شب تاریک چراغ‌ها خاموش می‌شود،وقتی به اطراف نگاه می‌کنیم هیچ چیز را نمی‌بینیم؛ولی پس از چند لحظه چشم خود را بر آن تطبیق می‌کند و کم کم اشیای اطراف خود را می‌بینیم و راه رفت و آمد خود را پیدا می‌کنیم.

از شگفتی‌های دیگر این‌که همه ذرات چشم موجود زنده‌ای هستند و باید تغذیه شوند و تغذیه از طریق خون صورت می‌گیرد و اگر خون به همان شکلی که وارد اعضا می شود وارد چشم بشود همه جا در نظر ما تاریک می‌گردد ولی آفریدگار جهان پیش از آنکه خون وارد یاخته‌های چشم شود آن را چنان تصفیه و زلال می‌سازد که کمترین رنگی از خود نشان نمی‌دهد.

از دیگر عجایب چشم این است که دائماً به وسیله چشمه‌های بسیار کوچک اشک و حرکت پلک‌ها نرم و مرطوب نگهداری می‌شود که اگر نباشد چشم می‌خشکد و کارآیی خود را از دست می‌دهد چشمه‌های اشک این آب زلال را تدریجاً روی چشم می‌فرستد و از مجرای دیگری که به منزله فاضلاب است عبور می‌کند و به داخل حلق می‌ریزد و به هنگام گریه فعالیت این چشمه‌ها به

صورت خودکار فزونی می‌یابد.اشک چشم از بیش از بیست ماده ترکیب شده که برای تغذیه چشم و شست و شو و ضد عفونی کردن آن کاملاً مؤثر است و اگر بشر بتواند ماده‌ای مانند اشک چشم بسازد به گفته بعضی یک غذای کامل مقوی خواهد بود و اشک‌های مصنوعی که امروز ساخته‌اند هیچ کدام به پای اشک چشم نمی‌رسند.

شگفتی‌های ساختمان چشم بیش از آن است که در یک کتاب بگنجد و از اینجا به عظمت کلام مولی می‌توان پی برد که می‌فرماید:«انسان با یک قطعه چربی کوچک می‌تواند این همه صحنه‌ها را ببیند».

قرآن مجید نیز به آفرینش چشم‌ها در مسئله خداشناسی اشاره کرده و می‌فرماید: ««أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْنِ»؛ آیا برای انسان دو چشم نیافریدیم؟». ⁽¹⁾

این نکته نیز شایان توجه است که در مورد چگونگی بینایی فلاسفه قدیم معتقد بودند که شعاعی از درون چشم انسان بیرون می‌آید و با جسم برخورد می‌کند و انسان آن را می‌بیند در حالی که امروز عکس آن مسلم است درست همان‌گونه که نور از بیرون به دستگاه‌های عکس‌برداری می‌تابد تا عکس اشیاء را منتقل کند چشم انسان نیز از نور بیرونی برای عکس‌برداری بهره می‌گیرد.

مرحوم مغنیه در شرح نهج‌البلاغه خود به نکته قابل ملاحظه‌ای در اینجا اشاره کرده که با ذکر آن سخن را درباره چشم پایان می‌دهیم او می‌گوید:چشم دو کار مهم می‌کند نخست این‌که صحنه‌های خارج را به درون دل منتقل می‌سازد و انسان را از آنچه در اطرافش می‌گذرد آگاه می‌کند و دیگر این‌که آنچه در درون قلب است از محبت و عداوت و هوشیاری و بلاهت و خیر و شر به چشم منتقل می‌سازد و چشم می‌تواند آیینه اسرار درون انسان باشد.

آن‌گاه امام دومین شگفتی وجود انسان را بیان می‌فرماید که:«و (تعجب کنید

که انسان) با قطعه گوشتی سخن می‌گوید»؛ (وَ یَتَکَلَّمُ بِلَحْمٍ) .

با این‌که سخن گفتن برای ما کار بسیار ساده‌ای به نظر می‌رسد که حتی از کودکی با آن آشنا بوده‌ایم ولی اگر درست بیندیشیم کار بسیار پیچیده‌ای است.به هنگام ادای یک جمله زبان باید با سرعت روی مخارج متعدد حروف بچرخد و مخرج لازم را مثلا برای حرف«ز»انتخاب کند و بلافاصله به سراغ حرف«ب» برود و آنگاه آرام بگیرد و اجازه دهد حرف«الف»از فضای دهان پخش شود بلافاصله روی مخرج«نون»قرار گیرد تا واژه زبان تلفظ شود.حال فکر کنید ورای خواندن یک مقاله یا بیان سخنرانی این زبان چه جوالانی باید در درون دهان داشته باشد که مسلسل‌وار جای خود را تغییر دهد که اگر دیر بجنبد کلمه غلطی بر زبان جاری می‌شود و جالب این است که چنان این جابجایی عادت انسان می‌شود که گویی به صورت خودکار در آمده است و انسان می‌تواند همه حوادث عالم هستی را با همین قطعه گوشت بسیار ساده ادا کند و این نکته نیز قابل توجه است که صدها یا هزاران زبان برای تکلم در دنیا وجود دارد و همگی با حرکات زبانشان می‌توانند مقاصد خود را بیان کنند.

از آنجا که اگر این زبان دائماً تر و تازه نباشد نمی‌تواند چنین حرکات سریعی از خود نشان بدهد خداوند چشمه‌هایی جوشان در زیر زبان و دهان انسان قرار داده است که مرتباً بزاق از آن تراوش می‌کند و زبان را نرم و فعال نگه می‌دارد و دیده‌ایم به هنگام تشنگی شدید و کم شدن آب دهان انسان بسیار به زحمت سخن می‌گوید.

نکته مهم در مسئله سخن گفتن این است که مطالبی را که انسان می‌خواهد برای دیگران بیان کند نخست به صورت کلی در روح و مغزش حاضر می‌شود و بعد کلمات را برای ادای آن انتخاب می‌کند سپس به زبان فرمان می‌دهد که با استفاده از مخارج حروف،کلمات را تنظیم کند و سپس جمله‌ها را آماده سازد تا

دیگران از مقاصد دورنی او آگاه شوند.حال فکر کنید یک کودک پنج ساله شیرین زبان هنگامی که می‌خواهد سخن بگوید تمام این مراحل پیچیده و بسیار حساس را طی می کند تا مقصود خود را به دیگران برساند.بزرگ است خدایی که چنین قدرتی به انسان و مخصوصاً به یک قطعه گوشت ساده در دهان او داده است.

آن‌گاه امام در سومین جمله از حس شنوایی انسان سخن می‌گوید و می‌فرماید:

«(این مایه تعجب است که) انسان با استخوانی می‌شنود»؛ (وَ یَسْمَعُ بِعَظْمٍ) .

در تفسیر«عظم»(استخوان) بسیاری از شارحان نهج‌البلاغه به واسطه عدم آشنایی با تشریح بدن انسان و یا عدم پیشرفت این علم در زمان آنها گرفتار مشکلات زیادی شده‌اند در حالی که امروز که این علم پیشرفته است ما به خوبی می‌فهمیم که منظور امام علیه السلام چیست.امواج صوتی از مجاری گوش وارد می‌شود و در آن پیچ و خم تعدیل می‌یابد سپس به پرده گوش می‌رسد.در پشت این پرده دو استخوان ظریف به نام استخوان‌های چکشی و سندانی وجود دارد که بی شباهت به چکش و سندان نیست.دسته استخوان چکشی به پرده صماخ متکی است و از ارتعاش آن به حرکت در می‌آید.(دانشمندان می‌گویند:علاوه بر دو استخوان چکشی و سندانی،استخوان دیگری به نام استخوان رکابی نیز هست که آن نیز نقش مؤثری در شنوایی دارد.) این دو استخوان به حرکت درمی‌آیند و عصبی که در پشت آنهاست از این حرکت متأثر شده پیام را به مغز منتقل می‌کند و انسان کلمات و حروفی را که دریافته با آنچه قبلاً آموخته است تطبیق می‌دهد و مفاهیم سخنان را درمی‌یابد و گاه زیر و بم ارتعاش صوتی و شدت و ضعف آن پیام‌های خاصی با خود همراه دارد که آن را نیز درک می‌کند مثلاً پیامی که یک ناله ممتد و یا یک فریاد بلند یا نفس‌های سریع و پی در پی با خود دارد همه از طریق این مجرا و این استخوان به درون روح و جان انسان منتقل می‌شود.

این نکته نیز حائز اهمّیّت است که بخش مهمی از تعادل بدن به هنگام ایستادن و راه رفتن به وسیله گوش تأمین می‌شود،لذا بعضی از بیماری‌های گوش سبب می شود که انسان حالت سرگیجه به خود بگیرد و قدرت بر حفظ تعادل خویش نداشته باشد.

سپس امام علیه السلام در پایان این گفتار حکمت‌آمیز که ناظر به عظمت آفرینش انسان است و قدرت آفریدگار را نشان می‌دهد که با ابزار ساده‌ای آثار مهمی را آفریده،می‌فرماید:«و (عجیب این‌که) انسان از شکافی تنفس می‌کند»؛ (وَ یَتَنَفَّسُ مِنْ خَرْمٍ) .

منظور از شکاف همان شکاف دوگانه بینی است که نفس کشیدن انسان غالباً در بیداری و خواب به وسیله آن انجام می‌شود،هرچند گاه به وسیله دهان نیز تنفس می‌کند؛ولی دهان مسلماً مجرای اصلی نیست و تنفس از طریق آن گاه آثار نامطلوبی دارد؛مخصوصاً در هوای سرد ممکن است به ریه‌ها آسیب برساند در حالی که از طریق بینی هوای سرد تدریجاً گرم می‌شود و به داخل ریه‌ها می‌رسد.

شایان توجه این‌که این شکاف دارای موهایی است که گرد و غبار را می‌گیرد و در مایه لزجی که از بالا ترشح می‌شود،به صورت آب بینی در آورده تا انسان بتواند آن را به خارج منتقل کند.

خداوند در این شکاف ساده یکی از مهم‌ترین حواس انسان یعنی حس بویایی را آفریده که به وسیله آن می‌تواند خود را از خطراتی حفظ کند یا مطلوب خود را به دست آورد همان‌گونه که در زبان حس ذائقه و چشیدن را قرار داده که بازرس و مراقب بسیار خوبی جهت تشخیص غذاهای سالم از ناسالم است.

خدای متعال وسعت این شکاف را دقیقاً به اندازه نیاز برای تنفس قرار داده است؛اگر تنگ‌تر بود انسان به تنگی نفس دچار می‌شد و اگر گشادتر بود ممکن بود فزونی هوا به ریه آسیب برساند «فَتَبارَکَ اللّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ».

گفتار حکیمانه 9-اقبال و ادبار دنیا

اشاره

و قال علیه السلام

إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْیَا عَلَی أَحَدٍ أَعَارَتْهُ مَحَاسِنَ غَیْرِهِ،

وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُ سَلَبَتْهُ مَحَاسِنَ نَفْسِهِ.

امام علیه السلام فرمود:

هنگامی که دنیا به کسی روی آورد نیکی‌های دیگران را به او عاریت می‌دهد و هنگامی که دنیا به کسی پشت کند نیکی‌های خودش را نیز از او می‌گیرد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

اقبال و ادبار دنیا

امام در این کلام عبرت‌آموز به دگرگونی حال مردم در برابر کسانی که دنیا به آنها روی می‌کند یا پشت می‌نماید اشاره کرده می‌فرماید:«هنگامی که دنیا به کسی روی آورد نیکی‌های دیگران را به او عاریت می‌دهد و هنگامی که دنیا به کسی پشت کند نیکی‌های خودش را نیز از او سلب می‌نماید»؛ (إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْیَا عَلَی أَحَدٍ أَعَارَتْهُ مَحَاسِنَ غَیْرِهِ،وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُ سَلَبَتْهُ مَحَاسِنَ نَفْسِهِ) .

این یک واقعیت است که شواهد فراوان تاریخی دارد؛هنگامی که انسان‌هایی چه در امر حکومت و سیاست و چه در امور اجتماعی و اقتصادی و چه در علوم و دانش‌ها مشهور و معروف می‌شدند بسیاری از کارهای خوبی را که دیگران انجام داده بودند به آنها نسبت می‌دادند.

ابن ابی‌الحدید در شرح نهج البلاغه خود می‌گوید:بسیاری از اشعار خوب را دیده‌ایم که چون گوینده‌اش ناشناخته بود از او نفی می‌کردند و به افراد مشهور در شعر نسبت می‌دادند،بلکه کتاب‌هایی در فنون و علوم از اشخاص غیر مشهور وجود داشته که آن را به صاحبان نبوغ و شهرت نسبت داده‌اند.

نیز اشاره به داستان«جعفر برمکی»می‌کند که در آن زمان که مورد قبول «هارون الرشید»بود و اسم و شهرتش در همه جا پیچید،هارون او را در کیاست، سخاوت،فصاحت و مانند آن از برترین‌های روزگار می‌شمرد؛در فصاحت برتر

از«قُسّ بن ساعده»،در سیاست بالاتر از«عمر بن خطاب»و در زیبایی زیباتر از «مصعب بن زبیر»و در عفت پاکدامن‌تر از یوسف و...(در حالی که واقعاً چنین نبود.) ولی هنگامی که نظر هارون درباره او تغییر کرد صفاتی را هم که داشت مورد انکار قرار داد. ⁽¹⁾

چرا چنین است؟ دلیل آن چند چیز است:

نخست این‌که متملقان و مداحان برای نزدیک شدن به این افراد دروغ‌های زیادی به هم می‌بافند و به آنها نسبت می‌دهند و زبان به زبان نقل می‌شود،کم‌کم اشخاص باور می‌کنند که واقعیتی در کار است و به عکس،کسانی که نسبت به افرادی حسادت دارند و به هنگام قدرت آنها نمی‌توانند چیزی درباره آنها بگویند وقتی قدرتشان از دست رفت هر نسبت ناروایی را به آنان می‌دهند و تمام فضایل‌شان را نیز زیر سؤال می‌برند.

علت دیگر این است که یکی از صفاتی که در بسیاری از افراد به‌طور طبیعی دیده می‌شود قهرمان سازی است؛سعی دارند کسانی را به عنوان قهرمان در فنون و علوم و مسائل مختلف به جهان عرضه کنند و همین امر سبب می‌شود که محاسن دیگران را به حساب آنان بگذارند و در مقابل،عده‌ای به اصطلاح حس ضعیف‌کشی دارند که اگر کسی در جامعه ضعیف و ناتوان شد،هر بلایی بتوانند به سرش می‌آورند.

به یقین یک جمعیت مؤمن و سالم و با انصاف از این امر برکنارند.اقبال و ادبار دنیا نسبت به افراد در نظر آنها تأثیرگذار نیست همیشه حق را می‌گویند و از حق طرفداری می‌کنند.

گفتار حکیمانه 10-روش معاشرت با مردم

اشاره

و قال علیه‌السلام

خَالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَةً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَکَوْا عَلَیْکُمْ،وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَیْکُمْ .

امام علیه السلام فرمود:

آن‌گونه با مردم معاشرت کنید که اگر بمیرید بر مرگ شما اشک بریزند و اگر زنده بمانید به شما عشق ورزند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

روش معاشرت با مردم

می‌دانیم اسلام دینی اجتماعی است و آیات قرآن و روایات اسلامی به‌طور گسترده از معاشرت خوب با مردم سخن گفته است و روایات متواتری در این باره در منابع حدیث وارد شده.کلام امام علیه السلام در اینجا نیز ناظر به همین معناست می‌فرماید:«آن‌گونه با مردم معاشرت کنید که اگر بمیرید بر مرگ شما اشک ریزند و اگر زنده مانید به شما عشق ورزند»؛ (خَالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَةً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَکَوْا عَلَیْکُمْ،وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَیْکُمْ) .

اشاره به این‌که پیوند محبت و دوستی را از طریق برخورد خوب و نیکی و خدمت کردن به مردم آنچنان محکم کنید که شما را به منزله نزدیک‌ترین عزیزان خود بدانند؛هرگاه از دست بروید جای شما در میان آنها خالی باشد؛ ولی در دل همواره از شما یاد کنند و بر عواطف و محبت‌هایی که نسبت به آنها داشتید اشک بریزند و در حال حیات پروانه‌وار گرد شما بگردند و از معاشرت با شما لذت ببرند.

در واقع امام علیه السلام در اینجا مسئله محبت و نیکی کردن به مردم را با دلالت التزامی و ذکر لوازم بیان فرموده است،زیرا اشک ریختن بعد از مرگ و عشق ورزیدن در حال حیات از لوازم قطعی محبت با مردم است.

در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله حسن معاشرت با مردم،نشانه اسلام شمرده

شده می‌فرماید:

«أَحْسِنْ مُصَاحَبَةَ مَنْ صَاحَبَکَ تَکُنْ مُسْلِماً؛ با کسی که همنشین توست خوش‌رفتاری کن تا مسلمان باشی». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام امیر مؤمنان علیه السلام می‌خوانیم:

«صاحِبِ الْإخْوانَ بِالْإحْسانِ وَ تَغَمَّدْ ذُنُوبَهُمْ بِالْغُفْرانِ؛ با برادران نیکی کن و گناهانشان را ببخش». ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«إِنَّهُ لَیْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ یُحْسِنْ صُحْبَةَ مَنْ صَحِبَهُ وَ مُرَافَقَةَ مَنْ رَافَقَه؛ آن‌کس که با دوستانش خوشرفتاری نکند و با رفیقش رفاقت نداشته باشد از ما نیست». ⁽³⁾

این دستورات که نمونه‌های فراوان دیگری نیز در روایات دارد بر خلاف چیزی است که در دنیای مادی امروز معمول است؛نه در زندگی با دوستان خود عشق می‌ورزند و نه بعد از مرگشان بر آنها اشک می‌ریزند،زیرا در دنیای مادی عواطف را درک نمی‌کنند و همواره دنبال منافع مادی خویشند.

در تاریخ اسلام نمونه‌های زیادی برای آنچه در بالا آمد دیده می‌شود که بعد از مرگ افراد نیکوکار شهر آنها یکپارچه عزا شد و در حیاتشان دوستان پروانه‌وار گرد آنها بودند. ⁽⁴⁾

گفتار حکیمانه 11-شکر قدرت

اشاره

و قال علیه‌السلام

إِذَا قَدَرْتَ عَلَی عَدُوِّکَ فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُکْراً لِلْقُدْرَةِ عَلَیْهِ .

امام علیه السلام فرمود:

هنگامی که بر دشمنت پیروز شدی عفو را شکرانه این پیروزی قرار ده. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

شکر قدرت

می‌دانیم هر نعمتی شکری دارد که اگر انجام گیرد موجب بقای نعمت و افزایش آن است و اگر انجام نگیرد نعمت به مخاطره خواهد افتاد؛ممکن است کم یا نابود شود.

نیز روشن است که شکر تنها شکر زبانی نیست،بلکه باید با عمل مناسبی نعمت را شکر گفت؛آن‌کس که خدا اموال و ثروت فراوانی به او داده شکرش آن است که دیگران را نیز در آن سهیم سازد و آن‌کس که خدا مقامی به او بخشیده شکرش آن است که به وسیله آن مشکلات نیازمندان را حل کند.

در مورد پیروزی بر دشمن،بهترین شکر آن عفو و گذشت است همان‌گونه که امام در اینجا می‌فرماید:«هنگامی که بر دشمنت پیروز شدی عفو را شکرانه این پیروزی قرار ده»؛ (إِذَا قَدَرْتَ عَلَی عَدُوِّکَ فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُکْراً لِلْقُدْرَةِ عَلَیْهِ) .

آری عفو و گذشت سیره کریمان است و انتقام روش لئیمان.

در تاریخ زندگی پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله و امامان اهل‌بیت علیهم السلام جلوه‌های فراوانی از این مطلب دیده می‌شود.در جریان فتح مکه هنگامی که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله بر دشمنانی که یک عمر خون به دل او کرده بودند و یارانش را کشته و مثله کرده بودند پیروز شد جمله تاریخی

«اذْهَبُوا فَأَنْتُمُ الطُّلَقَاءُ» ⁽¹⁾را فرمود و همه

جنایتکاران را مورد عفو قرار داد و شعار

«الْیَوْمُ یَوْمُ الْمَرْحَمَةِ؛ امروز روز بخشش است»در مکه طنین‌انداز شد.

توصیه‌های امام امیرالمؤمنین علیه السلام درباره قاتلش«عبد الرحمان بن ملجم مرادی»نشانی از گذشت کریمانه آن حضرت است و همچنین در جریان جنگ صفین بعد از آن که یارانش بر شریعه فرات مسلط شدند اجازه نداد به عنوان انتقام آب را به روی آنها ببندند،بلکه آب را برای همه آزاد ساخت.همچنین در مورد فرزندان آن حضرت و امامان معصوم.

اضافه بر این،تبدیل انتقام به عفو اثر مهم اجتماعی دارد و آن این است که انتقام به صورت تصاعدی پیش می‌رود و دائما قتل و کشتار و ناامنی می‌آفریند و هرگز اجازه نمی‌دهد صلح و صفا و آرامشی در جامعه پدید آید در حالی که عفو و گذشت به خشونت‌ها پایان می‌دهد و سبب آرامش جامعه است.بنابراین افزون بر این‌که عفو فضیلتی اخلاقی و مهم است،تدبیر پر ارزش اجتماعی است.

لذا در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود:

«أَلَا أُخْبِرُکُمْ بِخَیْرِ خَلَائِقِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ؟ الْعَفْوُ عَمَّنْ ظَلَمَکَ وَ تَصِلُ مَنْ قَطَعَکَ وَ الْإِحْسَانُ إِلَی مَنْ أَسَاءَ إِلَیْکَ وَ إِعْطَاءُ مَنْ حَرَمَکَ؛ آیا شما را از بهترین اخلاق دنیا و آخرت خبر ندهم؛عفو و گذشت از کسی که به تو ستم کرده و پیوند محبت با کسی که از تو بریده و نیکی به کسی که با تو بدی کرده و بخشیدن کسی که تو را محروم کرده است (اینها باارزش‌ترین اخلاق است)». ⁽¹⁾

و در حدیثی از امام امیر مؤمنان علیه السلام در غررالحکم آمده است:

«الْعَفْوُ تاجُ الْمَکارِمِ؛ عفو تاج اخلاق والای انسانی است». ⁽²⁾

در حدیث دیگری از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«تَعافُوا تَسْقُطُ الضَّغائِنُ بَیْنَکُمْ؛ یکدیگر را عفو کنید تا کینه‌ها برچیده شود». ⁽¹⁾

قرآن مجید نیز خطاب به مؤمنان می‌فرماید: «وَ لْیَعْفُوا وَ لْیَصْفَحُوا أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللّهُ لَکُمْ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ». 2

از آثار و برکات مهم عفو از دشمنان و خطاکاران آن است که در بسیاری از موارد ناگهان منقلب می‌شوند و عداوت آنها تبدیل به دوستی صمیمانه‌ای می‌شود که تاریخ نمونه‌های فراوانی از آن به یاد دارد.

البته این دستور یک استثنای مهم دارد و آن اینکه در آنجا که دشمن عفو را نشانه ضعف ببیند یا سبب جسارت و ادامه خصومت او شود،عفو کردن غلط و شبیه ترحم بر پلنگ تیزدندان است.در این‌گونه موارد هیچ کس عفو را فضیلت نمی‌شمرد،بلکه نوعی بی‌تدبیری و رضایت به ادامه خشونت محسوب می‌شود.

به همین دلیل در اجرای حدود اسلامی در جایی به قاضی اجازه عفو داده شده است که آثار توبه و صلاح در شخص جانی آشکار گردد.

گفتار حکیمانه 12-ناتوان‌ترین مردم

اشاره

و قال علیه‌السلام

أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اکْتِسَابِ الْإِخْوَانِ،وَ أَعْجَزُ مِنْهُ

مَنْ ضَیَّعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ .

امام علیه السلام فرمود:

عاجزترین مردم کسی است که از به دست آوردن دوستان عاجز باشد و از او عاجزتر کسی است که دوستانی را که به‌دست آورده از دست بدهد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

ناتوان‌ترین مردم

شک نیست که یکی از مهم‌ترین سرمایه انسان در زندگی دوستان صمیمی است؛این سرمایه نه تنها برای یاری کردن انسان در برابر مشکلات،بلکه برای انس گرفتن و از تجربه‌ها و نظرات آنها بهره‌گیری کردن ضروری است و جالب این‌که به دست آوردن دوستان خوب کار آسانی است؛نه همچون به دست آوردن مال است که احتیاج به تلاش و کوشش فراون و گاه نیاز به سرمایه‌گذاری‌های کلان دارد و نه همچون مقام است که به دست آوردنش نیاز به روابط اجتماعی قوی دارد،بلکه با سرمایه‌ای که در اختیار هر کس هست به دست می‌آید و آن سرمایه گشاده‌رویی،ادب و حسن معاشرت است.بر همین اساس امام علیه السلام می‌فرماید:«عاجزترین مردم کسی است که از به دست آوردن دوست عاجز باشد»؛ (أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اکْتِسَابِ الْإِخْوَانِ) .

حدیث معروفی است از امیر مؤمنان علی علیه السلام که خطاب به مردم فرمود:

«إِنَّکُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِکُمْ فَسَعُوهُمْ بِطَلَاقَةِ الْوَجْهِ وَ حُسْنِ اللِّقَاءِ فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِنَّکُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِکُمْ فَسَعُوهُمْ بِأَخْلَاقِکُمْ؛ (ای مردم) شما نمی‌توانید مردم را با اموال خود راضی نگه دارید،از این رو ایشان را با خوشرویی و رفتار خوب راضی نگه دارید،زیرا من از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود:شما نمی‌توانید خشنودی مردم را با اموال (محدودتان) به دست

آورید بنابراین با اخلاق نیکتان خشنودی آنها را به دست آورید». ⁽¹⁾

آنگاه امام می‌افزاید:«و از او عاجزتر کسی است که دوستانی را که به دست آورده از دست بدهد»؛ (وَ أَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَیَّعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ) .

زیرا ممکن است به دست آوردن چیزی مقداری زحمت داشته باشد؛ولی نگه‌داشتن آن آسان‌تر است،بنابراین کسی که دوستان خود را با بی‌مهری یا بی‌اعتنایی از دست دهد عاجزتر از کسی است که نتوانسته دوستی به دست آورد.

در اینجا سؤالی مطرح است که اگر امام در جمله اول می‌فرماید:«از همه مردم عاجزتر کسی است که...»چگونه بعد از آن می‌فرماید:«و از او عاجزتر کسی است که دوستانش را از دست دهد»اگر جمله اول عمومیّت دارد،با جمله دوم سازگار نیست.

ولی پاسخ این سؤال روشن است و آن اینکه جمله اول عمومیّت نسبی دارد و عمومیّت نسبی با وجود بعضی از استثناها منافات ندارد و شبیه این تعبیر در کلمات روزانه مردم نیز زیاد است؛مثلا مردم می‌گویند:بدبخت‌ترین مردم کسی است که آبروی خود را از دست دهد و از او بدبخت‌تر کسی است که ایمان خود را از دست دهد و هیچ گاه در عرف مردم تناقضی در میان این دو دیده نمی‌شود.

در حدیثی از امام امیر مؤمنان علیه السلام در غررالحکم می‌خوانیم:

«مَنْ لا صَدیقَ لَهُ لا ذُخْرَ لَهُ؛ کسی که دوست ندارد ذخیره‌ای ندارد». ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«لَقَدْ عَظُمَتْ مَنْزِلَةُ الصَّدِیقِ حَتَّی إِنَّ أَهْلَ النَّارِ یَسْتَغِیثُونَ بِهِ وَ یَدْعُونَ بِهِ فِی النَّارِ قَبْلَ الْقَرِیبِ الْحَمِیمِ قَالَ اللَّهُ مُخْبِراً عَنْهُمْ (فَما لَنا مِنْ شافِعِینَ وَ لَا صَدِیقٍ حَمِیمٍ)؛ مقام دوست بسیار برجسته است تا آنجا که

دوزخیان نیز با فریاد خود از او-پیش از آنکه از نزدیکان کمک بخواهد-سخن می‌گویند همان‌گونه که خداوند در قرآن از آنها چنین خبر داده که می‌گویند:

امروز نه شفاعت‌کننده‌ای داریم نه دوست گرم و پر محبتی». ⁽¹⁾

اصولاً دوستان خوب بهترین زینت انسانند همان‌طور که امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«لِکُلِّ شَیْءٍ حِلْیَةٌ وَ حِلْیَةُ الرَّجُلِ أوِدّائُهُ؛ هرچیزی زینتی دارد و زینت انسان دوستان اوست». ⁽²⁾

در اهمّیّت دوستان همین بس که از بعضی از بزرگان سؤال شد:آیا برادر بهتر است یا دوست خوب.گفت:برادری خوب است که دوست انسان باشد.

گفتار حکیمانه 13-راه تداوم نعمت‌ها

اشاره

و قال علیه‌السلام

إِذَا وَصَلَتْ إِلَیْکُمْ أَطْرَافُ النِّعَمِ فَلَا تُنَفِّرُوا أَقْصَاهَا بِقِلَّةِ الشُّکْرِ .

امام علیه السلام فرمود:

هنگامی که مقدمات نعمت‌ها به شما روی آورد ادامه آن را به واسطه کمی شکرگذاری از خود دور نسازید. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

راه تداوم نعمت‌ها

امام علیه السلام در این سخن حکمت‌آمیز به نکته دیگری درباره آثار شکر نعمت و آثار کفران بیان می‌کند و می‌فرماید:«هنگامی که مقدمات نعمت‌ها به شما روی می‌آورد دنباله آن را به واسطه کمی شکرگزاری از خود دور نسازید»؛ (إِذَا وَصَلَتْ إِلَیْکُمْ أَطْرَافُ ⁽¹⁾النِّعَمِ فَلَا تُنَفِّرُوا أَقْصَاهَا بِقِلَّةِ الشُّکْرِ) .

نعمت‌ها غالباً به‌صورت تدریجی بر انسان وارد می‌شود و وظیفه انسان هوشیار این است که به استقبال نعمت برود و استقبال از آن راهی جز شکرگزاری ندارد.هر گاه با آغاز روی آوردن نعمت به شکر قلبی و زبانی و عملی بپردازد ادامه خواهد یافت و تا پایان آن نصیب انسان می‌شود و به تعبیر دیگر به گفته بعضی از شارحان نهج‌البلاغه،نعمت‌ها مانند گروه‌های پرندگان است که وقتی تعدادی از آنها بر شاخه درختی نشستند بقیه تدریجا به دنبال آنها می‌آیند و شاخه‌ها را پر می‌کنند؛ولی اگر گروه اول صدای ناهنجار و حرکت ناموزونی بشنوند یا ببینند فرار می‌کنند و بقیه هم به دنبال آنها می‌روند و صحنه از وجودشان خالی می‌شود.

همچنین بسیاری از نعمت‌ها به صورت تدریجی زوال می‌پذیرند؛هر گاه

انسان در آغاز زوالش هوشیار باشد و به شکر قلبی و زبانی و عملی بپردازد مانع بازگشت و زوال تدریجی آن می‌شود.

این سخن در اصل برگرفته از قرآن مجید است که می‌فرماید: ««وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِی لَشَدِیدٌ»؛ به خاطر بیاورید زمانی که پروردگارتان اعلام داشت اگر شکرگزاری کنید (نعمت‌خویش را) بر شما خواهم افزود و اگر ناسپاسی مجازاتم شدید است». ⁽¹⁾

قرآن مجید سرگذشت بسیار عبرت‌آموزی از قوم سبأ نقل می‌کند که خداوند نعمت بسیار وافری به آنها داد و فرمود: ««کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ»؛ ازروزی پروردگارتان بخورید و شکر او را به جا آورید؛ شهری پاک و پاکیزه در اختیار شماست و پروردگاری آمرزنده». ⁽²⁾ولی آنها به کفران پرداختند و سد عظیمی که سبب آبادی کشور آنها شده بود بر اثر سیلاب و عوامل دیگر در هم شکست و تمام آبادی و باغ‌ها و مزارع ویران شد به‌گونه‌ای که نتوانستند در آنجا بمانند و ناچار در اطراف متفرق شدند.

قرآن در اینجا می‌افزاید: ««ذلِکَ جَزَیْناهُمْ بِما کَفَرُوا وَ هَلْ نُجازِی إِلاَّ الْکَفُورَ»؛ این کیفر را بر اثر کفرانشان به آنها دادیم و آیا جز کفران کننده را کیفر می‌دهیم». ⁽³⁾

روایات فراوانی درباره اهمیت شکر از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام به دست ما رسیده که اهمیت این فضیلت انسانی را آشکار می‌سازد.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ أَنْعَمَ عَلَی قَوْمٍ بِالْمَوَاهِبِ فَلَمْ یَشْکُرُوا فَصَارَتْ عَلَیْهِمْ وَبَالاً وَ ابْتَلَی قَوْماً بِالْمَصَائِبِ فَصَبَرُوا فَصَارَتْ عَلَیْهِمْ نِعْمَةً؛ خداوند متعال به گروهی از مردم نعمت داد،اما آنها شکرش را به جا

نیاوردند در نتیجه آن متاع مایه وبالشان شد و گروهی از مردم را به مصائبی گرفتار کرد لکن آنها صبر کردند و (شکرگزار بودند) در نتیجه مصیبت‌ها به نعمت‌ها تبدیل شد». ⁽¹⁾

در اینجا دو سؤال باقی می‌ماند:

نخست این‌که حقیقت شکر چیست؟

شکر سه مرحله دارد:مرحله قلبی که انسان از نعمت‌های خدا خشنود و راضی و سپاسگزار باشد و مرحله زبانی که آنچه را درون قلب اوست بر زبان جاری سازد؛ولی از همه مهم‌تر مرحله عملی شکر است و آن به طور شفاف این است که از نعمت‌های الهی درست بهره‌برداری کند و اهداف این مواهب را در نظر گیرد و به سوی آن اهداف حرکت کند؛اگر خدا عقلی برای درک نیک و بد به او داده از این عقل در مسیر شیطنت استفاده نکند و اگر او را مشمول موهبت آزادی کرده از این آزادی برای پیشرفت و تکامل بهره گیرد نه در مسیر بی‌بند و باری و گناه و فساد همچنین در مورد اعضای بدن که هر کدام موهبتی عظیم است و در مورد مال و ثروت و فرزند و همسر.بسیارند کسانی که شکر قلبی و زبانی دارند؛ولی در مرحله شکر عملی مقصرند.

اگر در مفهوم شکر به آن‌گونه که در بالا گفته شد دقت کنیم فلسفه آن نیز روشن می‌شود،زیرا این مواهب مال ما نیست از سوی دیگری است و آن را برای اهداف خاصی آفریده و اگر در غیر آن اهداف به کار گرفته شود خیانت در آن نعمت است.

از اینجا پاسخ سؤال دیگری نیز روشن می‌شود که خدا چه نیازی به تشکر و سپاسگزاری ما دارد.ممکن است انسان‌ها با سپاسگزاری تشویق شوند و آرامش روحی پیدا کنند.خدا که نیازی به اینها ندارد.

ولی از آنچه در بالا گفته شد فهمیدیم که سخن از نیاز خدا در میان نیست؛ سخن از نیاز من است که اگر نعمت‌ها و مواهب الهی را که برای اهداف خاصی است در غیر آن به کار گیرم طبیعی است که از آن محروم خواهم شد،زیرا خداوند حکیم است و حکیم این مواهب را به افراد لایق و وظیفه‌شناس می‌دهد.

اضافه بر این کسانی که نعمت‌های الهی را ضایع می‌کنند و در غیر اهداف آن مصرف می‌نمایند در واقع اهانتی به ساحت قدس پروردگار کرده‌اند و از این جهت درخور عقوبتی هستند.

گفتار حکیمانه 14-نتیجه بی‌مِهری بستگان

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنْ ضَیَّعَهُ الْأَقْرَبُ أُتِیحَ لَهُ الْأَبْعَدُ .

امام علیه السلام فرمود:

کسی که نزدیکانش او را رها سازند آنها که دورند برای (حمایت از او و یاری‌اش) آماده می‌شوند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

نتیجه بی‌مِهری بستگان

امام علیه السلام در این جمله به کسانی که بستگان نزدیکش نسبت به او بی‌مهری می‌کنند و رهایش می‌سازند دلداری و امیدواری می‌دهد که نباید از این جریان مایوس گردند؛خداوند راه دیگری به روی او می‌گشاید و می‌فرماید:«کسی که نزدیکانش او را رها سازند آنها که دورند برای (حمایت از او و یاری‌اش) آماده می‌شوند»؛ (مَنْ ضَیَّعَهُ الْأَقْرَبُ أُتِیحَ لَهُ الْأَبْعَدُ) .

در واقع این حکمت و رحمت الهی است که انسان‌ها به وسیله بستگان و دوستان نزدیک حمایت شوند؛ولی اگر آنها به وظیفه خود عمل نکردند و به صله رحم و مسئولیت‌های دوستی پشت‌پا زدند این مسئولیت را بر عهده دیگران می‌گذارد تا بنده‌اش در میان توفان حوادث تنها نماند.

مثلا پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله طائفه قریش که نزدیک‌ترین نزدیکان او بودند نه تنها حمایتش نکردند بلکه به دشمنی او برخاستند؛اما خداوند دورافتاده‌ترین قبائل را از قبیله قریش یعنی اوس و خزرج را به حمایت او برانگیخت که از جان و دل او را حمایت کردند و آئین او را پیش بردند و جالب این‌که اوس و خزرج با هم عداوت و دشمنی دیرینه‌ای داشتند ولی در حمایت از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله متحد و متفق بودند و امثال این موضوع در طول تاریخ بسیار دیده شده است.

در حدیث پرمعنایی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که برای دلداری و تسلی

خاطر می‌فرماید:

«کُنْ لِمَا لَا تَرْجُو أَرْجَی مِنْکَ لِمَا تَرْجُو؛ نسبت به آنچه امیدی به آن نداری از آنچه امید به آن داری امیدوارتر باش»و جالب این‌که در ذیل این حدیث اشاره به داستان موسی علیه السلام شده و می‌فرماید:«موسی برای به دست آوردن شعله آتشی به دنبال نوری که از درخت برمی‌خواست روان شد ولی در آنجا پیام نبوت را دریافت داشت». ⁽¹⁾

احتمال دیگری که در تفسیر این کلمه حکمت‌آمیز وجود دارد این است که امام می‌خواهد بفرماید:در صورتی که نزدیکان و بستگان از نیروهای یکدیگر استفاده نکنند و نسبت به هم بی‌اعتنا باشند ای بسا دورافتادگان آنها را می‌ربایند و از وجود آنان بهره می‌گیرند.

نمونه این مطلب مسئله‌ای است که در این ایام کشور ما و بسیاری از کشورها با آن روبرو هستند که به نام فرار مغزها معروف است؛هنگامی که ما از مغزهای لایق و آماده و افکار بلند و استعدادهای سرشار جوانانمان استفاده نکنیم آنها از میان ما فرار کرده و دورافتادگان از نیروهای آنها استفاده می‌کنند که این ضایعه‌ای است بزرگ و غیر قابل جبران.

در واقع تفسیر اول دلداری و تسلی خاطری است به تضییع شدگان و تفسیر دوم سرزنشی است نسبت به تضییع کنندگان.

البته تفسیر اول مناسب‌تر به نظر می‌رسد،هرچند جمع میان دو تفسیر نیز امکان‌پذیر است.

«أُتیحَ»از ماده«تَیح»(بر وزن شَیء) در اصل برای مهیا شدن برای انجام کاری است و هنگامی که به باب افعال می‌رود به معنای مهیا کردن است و گاه به معنای مقدر ساختن نیز آمده که آن هم نوعی مهیا کردن است.

گفتار حکیمانه 15-سرزنش گرفتاران چرا؟

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَا کُلُّ مَفْتُونٍ یُعَاتَبُ .

امام علیه السلام فرمود:

هر شخص گرفتاری را نمی‌توان سرزنش کرد (چه بسا بی‌تقصیر باشد). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

سرزنش گرفتاران چرا؟

امام علیه السلام در این کلام نورانی‌اش می‌فرماید:«هر شخص گرفتاری را نمی‌توان سرزنش کرد (چه بسا بی‌تقصیر باشد)»؛ (مَا کُلُّ مَفْتُونٍ یُعَاتَبُ) .

سرچشمه گرفتاری‌ها و مشکلات و مصائبی که دامن‌گیر انسان می‌شود کاملاً مختلف است؛گاه نتیجه مستقیم اعمال انسان است که بر اثر ندانم‌کاری‌ها، سستی‌ها،تنبلی‌ها و استفاده نکردن به موقع از فرصت‌ها دامان او را گرفته است.

به یقین چنین شخصی درخور سرزنش است؛ولی گاه می‌شود که این مشکلات کفاره گناهان انسان است و خداوند می‌خواهد او را به این وسیله در دنیا پاک کند.

چنین کسی گرچه به سبب گناهش درخور سرزنش است ولی چون مشمول لطف الهی شده سزاوار ملامت نیست و گاه سرچشمه آن آزمایش‌های الهی است که خدا می‌خواهد با آن مشکل و گرفتاری بنده خود را پرورش دهد که همچون فولاد آبدیده در کوره حوادث مقاوم سازد و یا همچون طلای ناخالصی را که به کوره می‌برند تا خالص گردد او را خالص سازد در اینجا نیز جای سرزنش نیست،بنابراین همه گرفتاران و بلا دیدگان را نمی‌توان سرزنش کرد و حتی در آنجایی که انسان خود سرچشمه آن گرفتاری باشد باز گاهی جاهل قاصر است و گاه مقصر؛تنها اگر مقصر باشد در خور سرزنش است.

این سخن تفسیر دیگری نیز دارد و آن این‌که«مفتون»از ماده«فتن»و«فتنه»

در اصل به معنای آزمایش کردن است؛مثلا هنگامی که می‌خواهند طلا را آزمایش کنند آن را به کوره می‌برند تا وضع آن روشن شود و به همین جهت هر نوع فشار و گرفتاری و مشکلات و گمراهی به عنوان فتنه از آن یاد می‌شود و مفتون در عبارت بالا به معنای فریب‌خورده باشد؛همان‌گونه که درباره شخص گرفتار اشاره شد این حالت گاهی بر اثر تقصیر و گاه بر اثر قصور و گاه بدون اختیار دامان انسان را می‌گیرد به همین منظور امام می‌فرماید:تمام کسانی که مفتون هستند سزاوار سرزنش نیستند.

گفتار حکیمانه 16-پیشی گرفتن تقدیر و تدبیر

اشاره

و قال علیه‌السلام

تَذِلُّ الْأُمُورُ لِلْمَقَادِیرِ،حَتَّی یَکُونَ الْحَتْفُ فِی التَّدْبِیرِ .

امام علیه السلام فرمود:

حوادث و امور،تسلیم تقدیرهاست تا آنجا که گاه مرگ انسان در تدبیر (و هوشیاری او) است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

پیشی گرفتن تقدیر و تدبیر

امام علیه السلام در اینجا به نکته مهمی اشاره می‌فرماید و آن این‌که چنان نیست که همیشه انسان‌های مدیر و مدبر پیروز گردند؛گاه تقدیرات همه تدبیرات آنها را برهم می‌زند.می‌فرماید:«حوادث و امور،تسلیم تقدیرهاست تا آنجا که گاه مرگ انسان در تدبیر (و هوشیاری او) است»؛ (تَذِلُّ الْأُمُورُ لِلْمَقَادِیرِ،حَتَّی یَکُونَ الْحَتْفُ فِی التَّدْبِیرِ) .

هدف از بیان این نکته آن است که گرچه انسان باید در همه امور هوشیارانه و مدبرانه عمل کند؛اما چنین نیست که از لطف خدا بی‌نیاز باشد.خداوند برای بیدار ساختن انسان و شکستن غرور و غفلت او گهگاه اموری مقدر می‌کند که بر خلاف تمام تدبیرها و پیش‌بینی‌ها و مقدمه‌چینی‌های انسان است تا به او بفهماند در پشت این دستگاه،دست نیرومندی است که هیچ‌کس بی‌نیاز از لطف و محبت او نیست.

در طول تاریخ گذشته و در زندگی خود بسیاری از این صحنه‌ها را دیده‌ایم که گاه افراد بسیار هوشیار و قوی و صاحب تدبیر ضربه‌هایی از تدبیر و هوشیاری خود خورده‌اند و دست تقدیر مسیری جز آنچه آنها می‌خواستند برایشان فراهم ساخته است.

تنها مطلبی که در اینجا تذکر آن لازم است این است که هرگز مفهوم این

سخن آن نیست که انسان دست از تدبیر و دقت و بررسی لازم در کارها بردارد و همه چیز را به گمان خود به دست تقدیر بسپارد،بلکه شعار ««وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاّ ما سَعی»؛ بهره انسان تنها با سعی و تلاش او ارتباط دارد» ⁽¹⁾را نباید هرگز فراموش کند و به تعبیر دیگر انسان نباید از اراده و تقدیرات الهی و این‌که همه چیز به دست اوست غافل شود و نیز نباید دست از تلاش و کوشش بردارد.

گفتار حکیمانه 17-تغییر حکم یا تغییر شرایط

اشاره

وَ سُئِلَ علیه السلام عَنْ قَوْلِ الرَّسُولِ صلی الله علیه و آله:«غَیِّرُوا الشَّیْبَ وَ لَا تَشَبَّهُوا بِالْیَهُودِ»

فقال علیه‌السلام

إِنَّمَا قَالَ صلی الله علیه و آله ذَلِکَ وَ الدِّینُ قُلٌّ،فَأَمَّا الْآنَ وَ قَدِ اتَّسَعَ نِطَاقُهُ،

وَ ضَرَبَ بِجِرَانِهِ،فَامْرُؤٌ وَمَا اخْتَارَ .

از امام علیه السلام درباره این گفتار پیامبر صلی الله علیه و آله سؤال شد که فرموده است:«موهای سفید خود را تغییر دهید (و آن را رنگ و خضاب کنید) و خود را شبیه یهود نسازید».

امام علیه السلام در پاسخ فرمود:

این سخن را پیامبر صلی الله علیه و آله زمانی فرمود که پیروان اسلام کم بودند اما امروز که اسلام گسترش یافته و آرامش و امنیت برقرار گشته (و دین استقرار یافته است) هر کسی مختار است (که رنگ و خضاب بکند یا نه). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

تغییر حکم یا تغییر شرایط

این سخن حکمت‌آمیز در واقع پاسخی است به سؤالی که بعضی از یاران امام درباره تفسیر یکی از سخنان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله کرده‌اند به این ترتیب که:«از امام درباره این گفتار پیامبر صلی الله علیه و آله سؤال شد که فرموده است:موهای سفید خود را تغییر دهید (رنگ و خضاب کنید) و خود را شبیه یهود نسازید»؛ (وَ سُئِلَ علیه السلام عَنْ قَوْلِ الرَّسُولِ صلی الله علیه و آله:غَیِّرُوا الشَّیْبَ،وَ لَا تَشَبَّهُوا بِالْیَهُودِ) .

امام علیه السلام فرمود:«این سخن را پیامبر صلی الله علیه و آله زمانی فرمود که پیروان اسلام کم بودند اما امروز که اسلام گسترش یافته و آرامش و امنیت برقرار گشته (و اسلام استقرار یافته است) هر کسی مختار است (که رنگ و خضاب بکند یا نه)»؛ (فَقَالَ علیه السلام:إِنَّمَا قَالَ صلی الله علیه و آله ذَلِکَ وَ الدِّینُ قُلٌّ،فَأَمَّا الْآنَ وَ قَدِ اتَّسَعَ نِطَاقُهُ،وَ ضَرَبَ بِجِرَانِهِ،فَامْرُؤٌ وَ مَا اخْتَارَ) .

«نطاق»در اصل به معنای کمربند و یا کمربندهای خاصی است که زنان به کمر می‌بستند؛ولی در اینجا به معنای محدوده و قلمرو است،بنابراین جمله «اتَّسَعَ نِطاقُهُ» یعنی قلمرو اسلام گسترش یافته است.

«جِران»به معنای قسمت پایین گردن شتر است که به هنگام استراحت آن را به زمین می‌نهد و تعبیر به«ضَرَبَ بِجِرانِهِ»کنایه از حاکمیت امنیت بر محیط اسلام است.

در آغاز اسلام که عدد مسلمانان کم بود و در میان آنها گروهی از پیران نیز وجود داشتند پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اصرار داشت که پیران چهره جوان به خود بگیرند تا مایه ترس و وحشت دشمن شوند و نشانی از ضعف در آنها دیده نشود به همین دلیل دستور خضاب و رنگ کردن صادر شد.منتها برای این‌که دشمنان اعم از یهود و مشرکان،از نکته این کار باخبر نشوند و دوستان نیز احساس ضعف نکنند پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله این دستور را مستند به عدم شباهت با یهود کرد که این کار را به خود اجازه نمی‌دادند.

امام علیه السلام به این نکته دقیق اشاره می‌کند که هر حکمی تابع موضوع خود است؛ اگر موضوع تغییر یابد آن حکم نیز عوض می‌شود،همان‌گونه که اگر شراب سرکه شود و یا کافر مسلمان گردد حکم آن تغییر پیدا می‌کند.

امام علیه السلام می‌فرماید:موضوع این حکم رعب افکندن در دل دشمنان از طریق جوان نمایی پیران بوده و این مربوط به زمانی است که عدد مسلمانان کم بود اما در عصر امام که اسلام سراسر منطقه را فرا گرفته بود و حکومت اسلامی تثبیت یافته بود نه ترسی از مشرکان وجود داشت و نه خوفی از یهود،دیگر موضوعی برای رعب افکندن در دل دشمن از طریق رنگ کرد موهای سفید باقی نمانده بود.

در اینجا دو سؤال پیش می‌آید:

سؤال اول این‌که ما معتقدیم:

«حَلَالُ مُحَمَّدٍ حَلَالٌ أَبَداً إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ حَرَامُهُ حَرَامٌ أَبَداً إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَة؛ حلال و حرام اسلام تا دامنه قیامت تغییر ناپذیر است». ⁽¹⁾و این اصل با آنچه در این حدیث آمده چگونه سازگار است؟

مرحوم مغنیه در شرح نهج البلاغه خود پاسخ خوبی به این سؤال داده است که با توضیحی آن را می‌آوریم:احکام شرع دو گونه است:احکامی که بر اساس

موضوعات ثابت و فطری تشریع شده مانند نماز و روزه و حج و...که تغییرپذیر نیست،همچون قوانین ثابتی که در جهان آفرینش حکمفرماست و احکامی که بر اساس موضوعات متغیر وارد شده است که با تغییر موضوع،حکم عوض می‌شود؛مثلا ما می‌دانیم خرید و فروش خون و اعضای بدن انسان در سابق جزء محرمات بود،زیرا هیچ فایده مباحی نداشت ولی امروز که برای نجات جان مصدومان یا پیوند اعضا آثار حیات‌بخش دارد کاملاً قابل خرید و فروش به قیمت‌های بالاست.امثال این احکام در میان احکام اسلامی کم نیست.

مسئله رنگ‌آمیزی موهای سفید که در این کلام نورانی به آن اشاره شده است نیز از همین قبیل بوده،زیرا پغمبر اکرم در زمانی که یارانش کم و در میان این عده کم جمعی از ریش‌سفیدان بودند این دستور را صادر کرد تا چهره پیرمردان جوان شود و سبب ترس دشمن گردد.(علاوه بر این‌که در روحیه خود آنها نیز اثر می‌گذارد و روح جوانی در آنها جوانه می‌زند.) ولی هنگامی که شرایط عوض شد و جمعیت مسلمانان آن اندازه فزونی یافت که وجود پیرمردان محاسن سفید در میان آنها تأثیری در قوت و قدرت مسلمانان نداشت،طبعاً حکم هم عوض می‌شود. ⁽¹⁾

واضح است که حدیث«حَلالُ مُحَمَّد»اشاره به بخش اول است.شبیه این موضوع چیزی است که در بعضی از روایات آمده است که از امام باقر علیه السلام سؤال شد که ما شنیده‌ایم پیغمبر (و یارانش) در طواف با سرعت و شبیه دویدن حرکت می‌کردند آیا ما هم این‌گونه عمل کنیم و یا به طور معمولی راه برویم؟ آن بزرگوار

پاسخ دقیقی به این سؤال دادند،فرمودند:پیغمبر اکرم این دستور را در ماجرای حدیبیه داد تا قریش چابکی آن حضرت و یارانش را ببینند (و بترسند) ولی جمعی از عامه به سبب غفلت از این موضوع که این یک حکم موقت و در شرایط خاصی بوده است هنوز این کار را ادامه می‌دهند ولی من و پدرم در طواف راه می‌رویم». ⁽¹⁾

سؤال دوم این‌که می‌دانیم خضاب یکی از مستحبات است چگونه امام می‌فرماید:امروز هر کس مخیر است بین خضاب و ترک آن؟

پاسخ این سؤال این است که در آن زمان پیغمبر اکرم به یاران مسن خود الزام کرده بود که خضاب کنند و امام علیه السلام می‌فرماید:آن الزام اکنون بر طرف شده و هرکس آزاد است و این امر منافاتی با استحباب خضاب ندارد،زیرا آثار دیگری در روحیه خود انسان و همسر و فرزندان و اطرافیان او ممکن است داشته باشد. ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 18-بی‌طرف‌های منفی

اشاره

و قال علیه‌السلام

فِی الَّذِینَ اعْتَزَلُوا الْقِتَالَ مَعَهُ: خَذَلُوا الْحَقَّ،وَ لَمْ یَنْصُرُوا الْبَاطِلَ .

امام علیه السلام در مورد کسانی که از جنگ در رکاب حضرت کناره‌گیری کردند فرمود:حق را تنها گذاشتند و باطل را یاری نکردند! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

بی‌طرف‌های منفی

همان گونه که در سند این حکمت آمد،این سخن حکیمانه امام مربوط به بعضی افراد سرشناس از مسلمانان مانند«سعد بن ابی‌وقاص»و«عبداللّه بن عمر» است که در جنگ جمل وصفین با امام همراهی نکردند وبه دشمنان او نیز نپیوستند، بلکه بی‌طرف ماندند وبه عذرهای واهی متوسل شدند.امام درباره آنها می‌فرماید:

«حق را تنها گذشتند و باطل را یاری نکردند»؛ (خَذَلُوا الْحَقَّ،وَ لَمْ یَنْصُرُوا الْبَاطِلَ) .

اشاره به این‌که گرچه آنها به یاری باطل نشتافتند و در صف مقابل ما قرار نگرفتند؛ولی چون به یاری حق برنخاستند و به پیام قرآن که می‌گوید: ««فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ»؛ به آن گروه ظالمی که بر ضد پیروان حق (و امام مسلمین) برخاسته بجنگید تا به فرمان گردن نهند» ⁽¹⁾عمل نکردند درخور هر گونه سرزنش و ملامتند.

در این‌که آیا این گروه با علی علیه السلام بیعت کرده بودند ولی در مسئله مبارزه با اصحاب جمل و جنایتکاران شام کوتاه آمده بودند یا از ابتدا زیر بار بیعت نرفته بودند،در میان مورخان اختلاف نظر است.در بعضی از نقل‌ها آمده که اینها بیعت را پذیرفتند ولی به فرمان امام در مبارزه با اهل باطل عمل نکردند و مطابق برخی دیگر از نقل‌ها از ابتدا زیر بار بیعت با آن حضرت نرفتند و جزء اقلیت

ناچیزی بودند که بر خلاف جمهور مسلمین از بیعت با امام سر باز زدند.

مرحوم علامه شوشتری معتقد است که اکثر روایات حاکی از آن است که این گروه بیعت نکردند. ⁽¹⁾

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که اگر آنها بیعت نکردند چگونه امام انتظار داشت که به لشکر او بپوندند و با باطل مبارزه کنند.

پاسخ این سؤال روشن است،زیرا اوّلاً جمهور مسلمانان و اکثریت قاطع مهاجران و انصار بیعت کرده بودند و این حجت برای همه مردم بود و ترک بیعت گناه بزرگی بود که از آنها سر زد.ثانیاً به فرض که آنها بیعت نکرده باشند ولی وظایف یک مسلمان را باید انجام دهند و به آیات قرآن باید عمل کنند یعنی همان‌گونه که نماز و روزه و حج را باید انجام دهند،به آیه شریفه «فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ» نیز باید گردن نهند.این یک وظیفه اسلامی است که به بیعت ربطی ندارد.

به خصوص این‌که در حدیثی نیز از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است که فرمود:

«السّاکِتُ عَنِ الْحَقِّ شَیْطانٌ أَخْرَسٌ؛ کسی که نسبت به حق بی‌طرف و بی‌تفاوت بماند و سکوت اختیار کند شیطان گنگی است». ⁽²⁾به ویژه این‌که کناره‌گیری این‌گونه افراد که به عنوان شخصیت‌های معروف جامعه اسلامی شناخته می‌شدند ضربات شدیدتری بر پیکر حق وارد می‌کرد.

قابل توجه این‌که ابن عبد البر در کتاب استیعاب در شرح حالات«عبد الله بن عمر»می‌نویسد که به هنگام وفات می‌گفت:هیچ چیزی ناراحت کننده‌ای در دلم از امر دنیا نیست جز این‌که که من با آن گروه ستمگر همراه علی بن ابی‌طالب پیکار نکردم». ⁽³⁾

گفتار حکیمانه 19- نتیجه تسلیم در برابر آرزوها

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنْ جَرَی فِی عِنَان أَمَلِهِ عَثَرَ بِأَجَلِهِ .

امام علیه السلام فرمود:

کسی که در مسیر آرزوهایش گام بردارد در (دام) مرگ خواهد افتاد! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر: نتیجه تسلیم در برابر آرزوها

نتیجه تسلیم در برابر آرزوها

امام علیه السلام در این گفتار کوتاه و حکمت‌آمیز خود به مسئله طول آرزوها و سرنوشتی که دامان انسان را می‌گیرد اشاره کرده می‌فرماید:«کسی که در مسیر آرزوها گام بردارد در (دام) مرگ خواهد افتاد»؛ (مَنْ جَرَی فِی عِنَان أَمَلِهِ عَثَرَ بِأَجَلِهِ ⁽¹⁾) .

أمل به معنای هر نوع آرزو است؛خواه آرزوی معقول باشد یا نامعقول،از این رو این واژه در مورد معصومان و اشخاص برجسته نیز به کار رفته آنها را کعبه آمال می‌نامند و حتی خداوند به عنوان«منته الأمل»شمرده شده که همان آخرین نقطه آرزو است.در مناجات مفتقرین از مناجات پانزده‌گانه امام سجاد علیه السلام می‌خوانیم:

«یا مُنْتَهی أَمَلِ الْآمِلینَ» و در حدیث نیز از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود:

«الْأَمَلُ رَحْمَةٌ لِأُمَّتِی وَ لَوْ لَا الْأَمَلُ مَا رَضَعَتْ وَالِدَةٌ وَلَدَهَا وَ لَا غَرَسَ غَارِسٌ شَجَراً؛ آرزو مایه رحمت برای امت من است و اگر آرزو نبود هیچ مادری فرزندش را شیر نمی‌داد و هیچ باغبانی درختی نمی‌کاشت». ⁽²⁾زیرا آرزوهاست که انسان را به تلاش و کوشش برای رسیدن به اهداف برتر و بالاتر وا می‌دارد.

ولی همین آرزو هر گاه به صورت نامعقول درآید و تبدیل به آرزوهای دور و دراز و دست‌نیافتنی شود انسان را چنان به خود مشغول می‌دارد که از همه چیز حتی خداوند و مرگ و معاد غافل می‌شود و چنان سرگرم می‌گردد که ناگهان مرگش فرا می‌رسد در حالی که دستش از همه چیز ته است.

تعبیر به«مَنْ جَری...»(مطابق برخی نقل‌ها)«مَنْ أَرْخی عِنانَ أَمَلِهِ»(کسی که لجام آرزو را سست و رها کند.) اشاره به همین آرزوهاست و به تعبیر دیگر، آرزو تشبیه به مرکب سرکشی شده که اگر عنان و زمام او را رها کنند طغیان می‌کند و انسان را در پرتگاه می‌افکند.

درباره طول امل و درازی آرزوها و پیامدهای سوء آن بحث گسترده‌ای در روایات معصومان آمده است که به چند نمونه آن اشاره می‌شود.

از جمله در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السلام می‌خوانیم:

«الأَمَلُ یُفْسِدُ الْعَمَلَ وَیَفْنِی الْأَجَلَ؛ آرزوهای دراز اعمال انسان را تباه می‌کند و مرگ را به فراموشی می‌افکند». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از همان حضرت می‌خوانیم:

«الأَمَلُ سُلْطانُ الشَّیاطینِ عَلَی قُلُوبِ الْغافِلینَ؛ آرزوی دور و دراز مایه سلطه شیاطین بر دل‌های غافلان است». ⁽²⁾

باز در حدیثی از همان حضرت آمده است:

«الأَمَلُ کَالسَّرابِ یُغِرُّ مَنْ رَآهُ وَ یَخْلِفُ مَنْ رَجاهُ؛ آرزوهای دور و دراز همچون سراب است بیننده را می‌فریبد و آن کس را که بر آن دل ببندد مأیوس می‌سازد». ⁽³⁾

گفتار حکیمانه 20- چشم‌پوشی از لغزش جوانمردان

اشاره

و قال علیه‌السلام

أَقِیلُوا ذَوِی الْمُرُوءَاتِ عَثَرَاتِهِمْ،فَمَا یَعْثُرُ مِنْهُمْ عَاثِرٌ

إِلَّا وَ یَدُ اللَّهِ بِیَدِهِ یَرْفَعُهُ .

امام علیه السلام فرمود:

از لغزش‌های افراد با شخصیت (و جوانمرد) چشم‌پوشی کنید،چرا که هیچ کس از آنها گرفتار لغزش نمی‌شود مگر این‌که دست خدا به دست اوست

و او را بلند می‌کند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

چشم‌پوشی از لغزش جوانمردان

امام علیه السلام در این کلمه حکمت‌آمیز به لغزش‌هایی اشاره دارد که گاه از اشخاص با شخصیت سر می‌زند و همگان را توصیه می‌کند از آن چشم بپوشند.

می‌فرماید:«از لغزش‌های افراد با شخصیت (و) جوانمرد چشم‌پوشی کنید،چرا که هیچ کس از آنها گرفتار لغزش نمی‌شود مگر این‌که دست خدا به دست اوست و او را بلند می‌کند»؛ (أَقِیلُوا ذَوِی الْمُرُوءَاتِ عَثَرَاتِهِمْ،فَمَا یَعْثُرُ مِنْهُمْ عَاثِرٌ إِلَّا وَ یَدُ اللَّهِ بِیَدِهِ یَرْفَعُهُ) .

«اقیلوا»از ماده«اقاله»در اصل به معنای باز پس گرفتن معامله در جایی است که خریدار،پشیمان می‌شود،سپس به هر نوع چشم‌پوشی اطلاق شده است.

«مروءات»جمع«مروءه»به معنای شخصیت و جوانمردی است.

«عثرات»جمع«عثره»به معنای لغزش و خطاست.

روشن است که هر انسانی-به جز معصومان علیهم السلام-در زندگی خود گرفتار لغزش یا لغزش‌هایی می‌شوند.اگر آنها افراد با شخصیت و نیکوکاری باشند باید به موجب حسن اعمال و رفتارشان از این لغزش‌ها چشم‌پوشی کرد؛هر گونه نقل آن برای دیگران یا سرزنش یا بزرگ‌نمایی کاری است خطا و بر خلاف انصاف و جوانمردی،زیرا خدا هم مدافع این‌گونه افراد است.امام می‌فرماید:

هرگاه یکی از این افراد نیکوکار و با شخصیت به زمین بخورند خداوند فورا وی

را از زمین بلند می‌کند و اجازه نمی‌دهد آبروی او برود.

از این جمله حکمت‌آمیز دو نتیجه می‌توان گرفت:نتیجه اول که در متن جمله آمده این است که لغزش‌های نیکوکاران و افراد پاک و با تقوا را باید نادیده گرفت و حسن ظنِ به آنها را نباید با این لغزش‌ها به سوء ظن مبدل کرد.این همان چیزی است که در روایت معروف که به صورت ضرب المثل در آمده می‌خوانیم:

«الْجَوادُ قَدْ یَکْبُو» یا

«قَدْ یَکْبُو الْجَوادُ» (اسب ارزشمند و کارآمد گاه ممکن است گرفتار لغزشی شود) و در بعضی از عبارات این جمله به آن افزوده شده که

«الصّارِمُ قَدْ یَنْبُو؛ شمشیر برنده نیز گاهی کارگر نمی‌شود».

نتیجه دومی که می‌توانیم از آن بگیریم این است که اگر راه تقوا و نیکوکاری و جوانمردی را پیش گیریم خداوند به هنگام لغزش‌ها ما را تنها نمی‌گذارد و دست ما را می‌گیرد و از زمین بلند می‌کند و آبروی ما را حفظ می‌نماید.

گفتار حکیمانه 21- نتیجه ترس و کم‌رویی

اشاره

و قال علیه‌السلام

قُرِنَتِ الْهَیْبَةُ بِالْخَیْبَةِ وَ الْحَیَاءُ،بِالْحِرْمَانِ،وَ الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ، فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَیْرِ .

امام علیه السلام فرمود:

ترس (نابجا) با ناامیدی مقرون است و کم‌رویی با محرومیت همراه،فرصت‌ها همچون ابر در گذرند؛ازاین‌رو،فرصت‌های نیک را غنیمت بشمارید

(و پیش از آنکه از دست برود،از آن استفاده کنید). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

نتیجه ترس و کم‌رویی

امام علیه السلام در این سخن پرمعنای خود به سه نکته مهم اشاره می‌کند.

نخست می‌فرماید:«ترس (نابجا) با ناامیدی مقرون است»؛ (قُرِنَتِ الْهَیْبَةُ بِالْخَیْبَةِ) .

بدون شک ترس از عوامل و اشیای خطرناک،حالتی است که خداوند در انسان برای حفظ او آفریده است.هنگامی که حادثه خطرناکی رخ می‌دهد یا موجود خطرناکی به انسان حمله می‌کند و خود را قادر بر دفاع نمی‌بیند ترس بر او غالب می‌شود و خود را به سرعت از صحنه دور می‌سازد این‌گونه ترس منطقی و موهبت الهی برای حفظ انسان از خطرات است.هر گاه سیلاب عظیمی حرکت کند و انسان خود را در مسیر آن ببیند و بترسد و با سرعت خود را کنار بکشد چه کسی می‌گوید این صفت مذموم است؟ ترس بجا سپری است در برابر این‌گونه حوادث.

ولی ترس نابجا که ناشی از توهم یا ضعف نفس یا عدم مقاومت در مقابل مشکلات باشد به یقین مذموم و نکوهیده است و این‌گونه ترس‌هاست که انسان را از رسیدن به مقاصد عالیه باز می‌دارد.به همین دلیل از قدیم گفته‌اند:شجاعان اند که به موفقیت‌های بزرگ دست می‌یابند.

شاعر می‌گوید: مَنْ راقَبَ النّاسَ ماتَ هَمّاً وَ نالَ بِاللَّذةِ الْجَسُورُ

«کسی که ملاحظه سخنان این و آن کند (و از آن بترسد) از غصه می‌میرد؛ولی افراد جسور و شجاع به لذات و کامیابی‌ها می‌رسند».

واژه«هیبه»گاه به معنای شکوه و جلال آمده که موجب خوف دیگران می‌شود و گاه به معنای ترس است و در جمله بالا معنای دوم اراده شده است آن هم ترس بیجا،و واژه«خیبة»به معنای خسران و شکست و ناکامی و محرومیت است و این دو همواره با هم قرین اند و به این ترتیب امام می‌خواهد پیروان خود را به شجاعت در تمام امور دعوت کند.

در جمله کوتاه و پرمعنای دوم می‌فرماید:«کم‌رویی با محرومیت همراه است»؛ (وَ الْحَیَاءُ بِالْحِرْمَانِ) .

حیاء مانند هیبت دو معنای باارزش و ضد ارزش دارد؛حیای ارزشمند آن است که انسان از هر کار زشت و گناه و آنچه مخالف عقل و شرع است بپرهیزد و حیای ضد ارزش آن است که انسان از فراگرفتن علوم و دانش‌ها و یا سؤال کردن از چیزهایی که نمی‌داند یا احقاق حق در نزد قاضی و جز او اجتناب کند، همان چیزی که در عرف،از آن به کم‌روییِ ناشی از ضعف نفس تعبیر می‌شود.

منظور امام علیه السلام در گفتار بالا همان معنای دوم است که انسان را گرفتار محرومیت‌ها می‌سازد.

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«الْحَیَاءُ حَیَاءَانِ حَیَاءُ عَقْلٍ وَ حَیَاءُ حُمْقٍ فَحَیَاءُ الْعَقْلِ هُوَ الْعِلْمُ وَ حَیَاءُ الْحُمْقِ هُوَ الْجَهْلُ؛ شرم و حیا دو گونه است حیای عاقلانه و حیای احمقانه؛حیای عاقلانه از علم سرچشمه می‌گیرد و حیای احمقانه از جهل». ⁽¹⁾

در حدیثی نیز از امام صادق آمده است که فرمود:

«الْحَیَاءُ عَلَی وَجْهَیْنِ فَمِنْهُ ضَعْفٌ وَ مِنْهُ قُوَّةٌ وَ إِسْلَامٌ وَ إِیمَانٌ؛ حیا بر دو گونه است قسمی از آن ضعف

و ناتوانی و قسمی دیگر،قوت و اسلام و ایمان است». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری در غرر الحکم از علی علیه السلام آمده است:

«مَنِ اسْتَحیی مِنْ قَوْلِ الْحَقِّ فَهُوَ أَحْمَقٌ؛ کسی از گفتن حق شرم کند احمق است». ⁽²⁾

بعضی از علما در تعریف حیا چنین گفته‌اند:«حیا ملکه‌ای نفسانی است که سبب انقباض و خودداری نفس از انجام کارهای قبیح و انزجار از اعمال خلاف آداب به سبب ترس از ملامت می‌شود».البته این همان حیای ممدوح و باارزش است.

در تفسیر حیای مذموم گفته‌اند:«همان انقباض نفس و خودداری از انجام کارهایی است که قبیح نیست،بلکه لازم است انسان بر اثر کم‌رویی آن را ترک می‌کند». ⁽³⁾

در حدیثی از امام صادق علیه السلام در این باره می‌خوانیم:

«مَنْ رَقَّ وَجْهُهُ رَقَّ عِلْمُهُ؛ افراد کم‌رو کم دانش‌اند». ⁽⁴⁾

آن‌گاه امام در سومین جمله حکمت‌آمیز به اهمّیّت استفاده از فرصت‌ها پرداخته می‌فرماید:«فرصت‌ها همچون ابر در گذرند،ازاین‌رو فرصت‌های نیک را غنیمت بشمارید (و پیش از آن که از دست برود از آنها استفاده کنید»؛ (وَ الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ ⁽⁵⁾،فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَیْرِ) .

منظور از فرصت،آماده شدن کامل اسباب کار خوب است مثل این‌که تمام مقدمات جهت تحصیل علم برای کسی فراهم گردد؛هم تن سالم دارد،هم

هوش و استعداد،هم استاد لایقی آماده تدریس او و هم فضای آموزشی خوبی در اختیار اوست که در عرف نام آن را فرصت می‌گذارند و از آنجایی که فرصت‌ها ترکیبی از عوامل متعددی است و هر کدام از این عوامل ممکن است بر اثر تغییراتی زایل شود از این رو فرصت‌ها زودگذرند.

لذا در حدیث دیگری از همان امام علیه السلام می‌خوانیم:

«الْفُرْصَةُ سَرِیعَةُ الْفَوْتِ بَطِیئَةُ الْعَوْدِ؛ فرصت با سرعت از دست می‌رود و به زحمت به دست می‌آید». ⁽¹⁾

به همین دلیل روایات فراوانی در باب«اغتنام فرصت»آمده است و به ما دستور داده‌اند فرصت‌ها را غنیمت بشمریم،چرا که ترک آن اندوه‌بار است.

امیرمؤمنان علی علیه السلام در نامه 31 نهج‌البلاغه در ضمن وصایایی که به فرزند دلبندش امام مجتبی علیه السلام می‌کند می‌فرماید:

«بَادِرِ الْفُرْصَةَ قَبْلَ أَنْ تَکُونَ غُصَّةً؛ به سراغ استفاده از فرصت برو (پیش از آنکه از دست برود و) مایه اندوه گردد».

به هر حال تمام مواهب الهی که در دنیا نصیب انسان می‌شود فرصت‌های زودگذرند؛جوانی،تندرستی،امنیت،آمادگی روح و فکر،بلکه عمر و حیات انسان همگی فرصت‌های زودگذری هستند که اگر آنها را غنیمت نشمریم و بهره کافی نگیریم نتیجه‌ای اندوهبار خواهد داشت.

ای دل به کوی عشق گذاری نمی‌کنی

گفتار حکیمانه 22- اگر حق ما را بگیرند...

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَنَا حَقٌّ،فَإِنْ أُعْطِینَاهُ،وَ إِلَّا رَکِبْنَا أَعْجَازَ الْإِبِلِ،وَ إِنْ طَالَ السُّرَی .

امام علیه السلام فرمود:

ما را حقی است که اگر به ما داده شود (آزادیم) و الّا (همچون اسیران و بردگانی خواهیم بود که) در عقب شتر سوار خواهیم شد،

هرچند زمانی طولانی این سیر در تاریکی بگذرد. ⁽¹⁾

سید رضی در ادامه این سخن می‌گوید:«این کلام از سخنان لطیف و فصیح

امام است و معنای آن این است که اگر حق ما به ما داده نشود همچون افراد خوار و بی‌مقدار خواهیم بود و این بدان سبب است که کسی که پشت سر دیگری سوار بر مرکب می‌شود در قسمت عقب مرکب خواهد بود،همچون برده و اسیر و مانند آنها»؛

(قالَ الرَّضیُ وَهذا مِنْ لَطیفِ الْکَلامِ وَفَصیحِهِ وَمَعْناهُ أنّا إنْ لَمْ نُعْطَ حَقَّنا کُنّا أذِلاّءُ وَذلِکَ أنَّ الرَّدیفَ یَرْکَبُ عَجُزَ الْبَعیرِ کَالْعَبْدِ وَالْأسیرِ وَمَنْ یَجْری مَجْراهُما) .

شرح و تفسیر

اگر حق ما را بگیرند...

این جمله حکمت‌آمیز خواه مقارن ایام سقیفه گفته شده باشد یا در شورای شش نفره عمر برای انتخاب خلیفه پس از او،اشاره به مسئله خلافت دارد که حق مسلّم اهل‌بیت و امیر مؤمنان علی علیه السلام بود.می‌فرماید:«ما را حقی است که اگر به ما داده شود (آزادیم) وگرنه (همچون اسیران و بردگانی خواهیم بود که) در عقب شتر سوار خواهیم شد،هرچند زمانی طولانی این سیر در تاریکی بگذرد»؛ (وَ قَالَ علیه السلام:لَنَا حَقٌّ،فَإِنْ أُعْطِینَاهُ،وَ إِلَّا رَکِبْنَا أَعْجَازَ الْإِبِلِ،وَ إِنْ طَالَ السُّرَی) .

با توجه به این‌که«اعجاز»جمع«عَجُز»به معنای پشت و«سُری»به معنای سیر شبانه است مفسران در این‌که منظور از این تشبیه چیست،احتمالاتی داده‌اند:مرحوم سیّد رضی می‌گوید:«این کلام از سخنان لطیف و فصیح امام است و معنای آن این است که اگر حق ما به ما داده نشود همچون افراد خوار و بی‌مقدار خواهیم بود و این بدان سبب است که کسی که پشت سر دیگری سوار بر مرکب می‌شود در قسمت عقب مرکب خواهد بود،همچون برده و اسیر و مانند آنها»؛ (قالَ الرَّضیُ وَ هذا مِنْ لَطیفِ الْکَلامِ وَ فَصیحِهِ وَ مَعْناهُ أنّا إنْ لَمْ نُعْطَ حَقَّنا کُنّا أذِلّاءُ وَ ذلِکَ أنَّ الرَّدیفَ یَرْکَبُ عَجُزَ الْبَعیرِ کَالْعَبْدِ وَ الْأسیرِ وَ مَنْ یَجْری مَجْراهُما) .

تفسیر دیگر اینکه منظور این است اگر حق ما را به ما ندهند به زحمت

و مشقت فراوان خواهیم افتاد همان‌گونه که شخص ردیف دوم به هنگام سوار شدن بر شتر چنین حالی را خواهد داشت.

تفسیر سوم این‌که اگر ما به حقمان نرسیم مخالفان ما برای مدتی طولانی ما را به عقب خواهند انداخت و ما هم طبق فرموده پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله صبر می‌کنیم و برای گرفتن حق خویش دست به شمشیر نخواهیم برد.

این احتمال نیز بعید نیست که هر سه تفسیر در مفهوم کلام امام جمع باشد به این معنا که اگر ما را از حق خود محروم سازند هم ما را به خواری می‌کشانند و هم به زحمت و مشقت می‌افکنند و هم مدت طولانی ما را از حقمان محروم می‌دارند و به فرمان پیغمبر اکرم ناچاریم صبر کنیم.

هر یک از این تفسیرهای سه گانه را انتخاب کنیم اشاره به این نکته است که مخالفان ما افراد بی‌رحمی هستند که تنها به غصب حق ما قناعت نمی‌کنند،بلکه اصرار دارند ما را به ذلت و زحمت بیفکنند و هرچه بیشتر رسیدن ما را به حقمان تأخیر بیندازند،همان‌گونه که تاریخ این واقعیت را نشان داد که دشمنان امام هفتاد سال بر فراز تمام منابر در سراسر جهان اسلام آن حضرت را لعن می‌کردند و فرزندانش را در کربلا به خاک و خون کشیدند و خاندان او را به اسارت کشاندند و آنچه از دستشان بر می‌آمد از ظلم و ستم بود روا داشتند ولی آنها صبر کردند،تا این شب تاریک و سیاه و ظلمانی برطرف شود و البته باور ما این است که پایان این شب سیاه و ظلمانی همان ظهور مهدی موعود خواهد بود که در آن زمان حق به صاحب حق می‌رسد و جهان دگرگون می‌شود و عالم دیگری جای این عالم ظلمانی را خواهد گرفت.

گفتار حکیمانه 23- مرد عمل باش!

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ .

امام علیه السلام فرمود:

کسی که عملش او را (از پیمودن مدارج کمال) کُند سازد

نَسَبش به او سرعت نخواهد بخشید. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

مرد عمل باش!

امام علیه السلام در این سخن پربار و حکمت‌آمیز به اهمیت عمل صالح و نیک در سرنوشت انسان اشاره دارد و تلویحاً کسانی را که بر نسب خود تکیه می‌کنند در خطا می‌شمرد و می‌فرماید:«کسی که عملش او را (از پیمودن مدارج کمال) کُند سازد نَسَبش به او سرعت نخواهد بخشید»؛ (مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ) .

قرآن مجید و روایات اسلامی در جای جای خود بر فرهنگ عمل تکیه کرده است و آن را مقدم بر هر چیز می‌شمرد و این آیه شریفه قرآنی که به صورت شعار برای مسلمانان در آمده شاهد این گفتار است: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ». 1

درست است که نسب عالی یکی از مزایای اجتماعی افراد محسوب می‌شود ولی در واقع جنبه تشریفاتی دارد؛آنچه به حقیقت و واقعیت مقرون است اعمال خود انسان است و بسیار دیده‌ایم افرادی که از خانواده‌های پایین بودند به سبب جد و جهد و تلاش و کوشش به مقامات عالی رسیده‌اند در حالی که افراد دیگری با نسب‌های عالی بر اثر سستی و تنبلی خوار و بی‌مقدار شدند.

از آنچه گفتیم روشن می‌شود که عمل در اینجا-بر خلاف آنچه ابن ابی‌الحدید نگاشته-به معنای عبادت نیست بلکه هرگونه عمل مثبت معنوی

و مادی را شامل می‌شود.

در حدیث معروف و مشروحی این حقیقت در لباس دیگری از امام سجاد نقل شده است و خلاصه حدیث چنین است که«اصمعی»می‌گوید:شبی در مکه بودم که شبی مهتابی بود هنگامی که اطراف خانه خدا طواف می‌کردم صدای زیبا و غم‌انگیزی گوش مرا نوازش داد.به دنبال صاحب صدا می‌گشتم که چشمم به جوان زیبا و خوش‌قامتی افتاد که آثار نیکی از او نمایان بود.دست در پرده خانه کعبه افکنده و با جمله‌های پرمعنا و تکان دهنده‌ای با خدا مناجات می‌کند.

مناجات او مرا سخت تحت تأثیر قرار داد.آن قدر ادامه داد و گفت و گفت که مدهوش شد و به روی زمین افتاد.نزدیک رفتم و سرش را به دامان گرفتم و به صورتش خیره شدم دیدم امام زین العابدین علی بن الحسین علیهما السلام است.سخت به حال او گریستم.قطره اشکم بر صورتش افتاد و به هوش آمد و فرمود:

«مَنِ الَّذِی أَشْغَلَنِی عَنِ ذِکْرِ مولای؛ کیست که مرا از یاد مولایم به خود مشغول داشته» عرض کردم:«اصمعی»هستم ای سید و مولای من این چه گریه و چه زاری است؟ تو از خاندان نبوت و معدن رسالتی.مگر خدا در مورد شما نفرمود: «إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» 1 امام برخاست و نشست و فرمود:

«هَیْهاتَ هَیْهاتَ خَلَقَ اللَّهُ الْجَنَّةَ لِمَنْ أَطَاعَهُ وَ أَحْسَنَ وَ لَوْ کَانَ عَبْداً حَبَشِیّاً وَ خَلَقَ النَّارَ لِمَنْ عَصَاهُ وَ لَوْ کَانَ وَلَداً قُرَشِیّاً؛ هیهات هیهات خداوند بهشت را برای مطیعان و نیکوکاران آفریده،هرچند غلام حبشی باشد و دوزخ را برای عاصیان خلق کرده،هرچند فرد بزرگی از قریش باشد مگر این سخن خدا را نشنیده‌ای که می‌فرماید:هنگامی که در صور دمیده شود و قیامت برپا گردد نسب‌ها به درد نمی‌خورد و کسی از آن سؤال نمی‌کند». ⁽¹⁾

شبیه همین داستان در بحار الانوار،جلد 46،صفحه 81،از طاووس یمانی نقل شده است.

تنها مسئله معاد و نجات یوم‌القیامة نیست که نسب‌ها در آن تأثیری ندارد بلکه در گرو اعمال آدمی است،در دنیا نیز افرادی را می‌شناسیم که از نسب‌های برجسته‌ای برخوردار بودند؛اما بر اثر سستی و تنبلی عقب ماندند و راه به جایی نبردند و افرادی را سراغ داریم که از نظر نسب از یک خانواده به ظاهر پایین اجتماعی بودند؛ولی لیاقت و کاردانی و تلاش و کوشش آنها را به مقامات بالا رساند.

سعدی حال این دو گروه را در شعر خود به خوبی سروده است و می‌گوید:

وقتی افتاد فتنه‌ای در شام

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که ما در روایات اسلامی درباره فضیلت سادات و فرزندان پیامبر مطالب زیادی داریم و در نامه مالک اشتر،علی علیه السلام به او توصیه می‌کند که فرماندهان لشکرش را از خانواده‌های اصیل برگزیند

(ثُمَّ الْصِقْ بِذَوِی الْأحْسابِ ...) و در دستورات مربوط به انتخاب همسر نیز آمده است که همسران خود را از خانواده‌های اصیل برگزینید و اینها نشان می‌دهد که نسب و اصالت خانوادگی نیز مؤثر است.

پاسخ این سؤال با توجه به یک نکته روشن می‌شود و آن این‌که منظور امام از نسب،نسب‌های تشریفاتی دنیوی است که فلان کس شاهزاده است یا پدرانش از مالکان بزرگ و ثروتمندان معروف شهر بوده‌اند؛و اما نسب‌های معنوی که بر اساس ارزش‌های والای اخلاقی و انسانی بنا شده به یقین مؤثر و در عین حال باز هم اصالت با عمل است و این‌گونه نسب‌ها نیز در درجات بعد قرار دارد.

به همین دلیل افرادی از خانواده‌های اصیل بوده‌اند،همچون فرزند نوح و جعفر کذاب که بر اثر سوء عمل به اشقیا پیوستند و برعکس افرادی از خانواده‌های فاسد بودند که بر اثر حسن عمل در صف سعدا جای گرفتند.

در حدیثی در حالات«سعد بن عبد الملک»که از خاندان بنی‌امیه بود آمده است که نزد امام باقر علیه السلام آمد و همچون زنان مصیبت‌زده گریه و ناله می‌کرد.

امام علیه السلام فرمود:چرا گریه می‌کنی؟ عرض کرد:چگونه نگریم در حالی که من از همان طایفه‌ای هستم که به عنوان شجره ملعونه در قرآن از آنها نام برده شده! امام علیه السلام فرمود:تو از آنها نیستی؛گرچه از بنی‌امیه‌ای؛ولی از ما اهل بیتی.آیا این آیه را نشنیدی که خداوند از زبان ابراهیم در قرآن فرموده: ««فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی»؛ آن کس که از من پیروی کند او از من (و از خانواده من) است».(از این رو سعد را به موجب اعمال نیکش سعد الخیر می‌نامیدند). ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 24-کفّاره گناهان بزرگ

اشاره

و قال علیه‌السلام

مِنْ کَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ،وَ التَّنْفِیسُ عَنِ الْمَکْرُوبِ .

امام علیه السلام فرمود:

از جمله کفاره‌های گناهان بزرگ،به فریاد بیچاره و مظلوم رسیدن

و تسلّی دادن به افراد غمگین است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

کفّاره گناهان بزرگ

امام علیه السلام در این سخن نورانی‌اش اشاره به بعضی از کفارات گناهان بزرگ می‌کند؛کفاره‌ای که می‌تواند آن گناه را جبران نماید.می‌فرماید:«از جمله کفاره‌های گناهان بزرگ،به فریاد بیچاره و مظلوم رسیدن و تسلّی دادن به افراد غمگین است»؛ (مِنْ کَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ،وَ التَّنْفِیسُ عَنِ الْمَکْرُوبِ) .

«ملهوف»معنای وسیعی دارد که هر فرد مظلوم و بیچاره‌ای را شامل می‌شود؛ خواه بیمار باشد یا گرفتار طلبکار و یا فقیر نادار و یا زندانی بی‌گناه.کسی که به کمک این‌گونه افراد بشتابد می‌تواند عفو الهی را در برابر گناهانی که انجام داده به خود متوجه سازد.

«مکروب»به هر شخص غمگین گفته می‌شود؛خواه غم او در مصیبت عزیزش باشد یا غم بیماری یا فقر یا شکست در امر تجارت و یا هر غم دیگر.

«تنفیس»همان زدودن غم است.در جایی که ممکن است عامل غم برطرف شود زدودنش از این طریق خواهد بود؛مانند زدودن فقر از طریق کمک مالی و آنجا که نمی‌توان عامل آن را برطرف کرد می‌توان از طریق تسلی دادن،غم و اندوه را سبک نمود مانند کسی که عزیزش را از دست داده با تسلیت گفتن و دلداری دادن به وسیله دوستان،غم و اندوهش کاهش می‌یابد یا برطرف می‌شود.اینها همه مصداق تنفیس است.

در یک جمله کمک‌های مردمی در اسلام به هر شکل و به هر صورت اهمیت فوق العاده‌ای دارد؛هم موجب برکت در زندگی و هم سبب برطرف شدن بلاها و هم کفاره گناهان است.

در کتاب تمام نهج‌البلاغه این سخن حکمت‌آمیز با اضافاتی آمده است.

می‌فرماید:

«مِنْ کَفّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِغَاثَهُ الْمَلْهُوفِ،وَ مِنْ أَفْضَلِ الْمَکَارِمِ التَّنْفیسُ عَنِ الْمَکْرُوبِ،إِقْرَاءُ الضُّیُوفِ،وَ مِنْ أَفْضَلِ الْفَضَائِلِ اصْطِنَاعُ الصَّنَائِعِ، وَ بَثُّ الْمَعْرُوفِ؛ از جمله کفارات گناهان بزرگ کمک به مظلوم و از برترین فضایل اخلاقی برطرف ساختن غم اندوهگین و پذیرایی از مهمانان و از افضل فضایل،نیکی کردن و نشر کارهای پسندیده است». ⁽¹⁾

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند:

«مَنْ أَعَانَ مُؤْمِناً نَفَّسَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَنْهُ ثَلَاثاً وَ سَبْعِینَ کُرْبَةً وَاحِدَةً فِی الدُّنْیَا وَ ثِنْتَیْنِ وَ سَبْعِینَ کُرْبَةً عِنْدَ کُرَبِهِ الْعُظْمَی قَالَ حَیْثُ یَتَشَاغَلُ النَّاسُ بِأَنْفُسِهِمْ؛ کسی که انسان باایمانی را یاری دهد خداوند متعال هفتاد و سه اندوه را از او زایل می‌کند؛یکی در دنیا و هفتاد و دو اندوه به هنگام اندوه بزرگ (در قیامت) در آنجا که همه مردم مشغول به خویشند». ⁽²⁾

کفاره-چنان‌که از نامش پیداست-چیزی است که امر دیگری را می‌پوشاند.

در روایات اسلامی امور زیادی به عنوان کفاره گناه ذکر شده است؛از جمله:فقر، بیماری،ترس از حاکم ظالم،خسارات مالی،غم و اندوه،ترس و وحشت، سجده‌های طولانی،انجام حج و عمره،زیارت قبور معصومان علیهم السلام مخصوصاً زیارت امام حسین علیه السلام و صلوات بر محمد و آل محمد. ⁽³⁾

این سخن را با کلامی از امام علی بن موسی الرضا علیهما السلام پایان می‌دهیم که می‌فرماید:

«مَنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی مَا یُکَفِّرُ بِهِ ذُنُوبَهُ فَلْیُکْثِرْ مِنَ الصَّلَاةِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ فَإِنَّهَا تَهْدِمُ الذُّنُوبَ هَدْما؛ کسی که توانایی ندارد کفاره‌ای برای گناهان خود فراهم سازد فراوان بر محمد و آل محمد صلوات بفرستد که گناهان را نابود می‌کند». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 25- از مهلت الهی بترس

اشاره

و قال علیه‌السلام

یَا بْنَ آدَمَ،إِذَا رَأَیْتَ رَبَّکَ سُبْحَانَهُ یُتَابِعُ عَلَیْکَ نِعَمَهُ

وَ أَنْتَ تَعْصِیهِ فَاحْذَرْهُ .

امام علیه السلام فرمود:

ای فرزند آدم! هنگامی که می‌بینی پروردگارت نعمت‌هایش را پی‌درپی بر تو می‌فرستد در حالی که تو معصیت او را می‌کنی از او بترس

(مبادا مجازات سنگینش در انتظار تو باشد). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

از مهلت الهی بترس

امام علیه السلام در این سخن حکمت‌آمیزش به گنهکاران مغرور هشدار می‌دهد و می‌فرماید:«ای فرزند آدم! هنگامی که می‌بینی پروردگارت نعمت‌هایش را پی در پی بر تو می‌فرستد در حالی که تو معصیت او را می‌کنی از او بترس (مبادا مجازات سنگینش در انتظار تو باشد)»؛ (یَا بْنَ آدَمَ،إِذَا رَأَیْتَ رَبَّکَ سُبْحَانَهُ یُتَابِعُ عَلَیْکَ نِعَمَهُ وَ أَنْتَ تَعْصِیهِ فَاحْذَرْهُ) .

گنهکاران سه دسته‌اند:گروهی آلودگی کمی دارند و یا اعمال نیک بسیار توأم با صفای دل.خداوند این گروه را در همین جهان گرفتار مجازات‌هایی می‌کند تا پاک شوند و پاک از جهان بروند.

گروه دیگری گناهان سنگین‌تر و مجازات بیشتری دارند که خداوند به آنها فرمان توبه داده و اگر توبه نکنند در آخرت گرفتارند.

گروه سومی هستند که طغیان و سرکشی را به حد اعلی رسانده‌اند خداوند آنها را در همین دنیا گرفتار عذاب استدراج می‌کند.منظور از عذاب استدراجی این است که لطف و رحمت خود را از آنها می‌گیرد و توفیق را از آنها سلب می‌کند،میدان را برای آنها باز می‌گذارد،بلکه هر روز نعمت بیشتری به آنها می‌دهد تا پشت آنها از بار گناه سنگین گردد.ناگهان مجازات سنگین و دردناکی به سراغشان می‌آید و آنها را در هم می‌کوبد و به یقین مجازات در این حالت که

در ناز و نعمت به سر می‌برند بسیار دردناک‌تر است.این درست به آن می‌ماند که شخصی ساعت به ساعت از شاخه‌های درختی بالا برود و هنگامی که به انتهای آن برسد ناگهان تعادل خود را از دست بدهد و فرو افتد و تمام استخوان‌هایش در هم بشکند.

قرآن مجید بارها به عذاب استدراجی اشاره می‌فرماید؛درباره گروهی از امت‌های پیشین می‌گوید:ما آنها را گرفتار رنج و ناراحتی ساختیم شاید بیدار شوند و تسلیم گردند... ««فَلَمّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ أَبْوابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّی إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ»؛ هنگامی که آنچه را به آنها تذکر داده شده بود به فراموشی سپردند درهای همه چیز (از نعمت‌ها) را به روی آنها گشودیم تا (کاملاً) خوشحال شدند (و به آن دل بستند) ناگهان آنها را گرفتیم (و سخت مجازات کردیم) و در این هنگام همگی مأیوس شدند». ⁽¹⁾

در سوره اعراف آیه 182 و 183 نیز می‌خوانیم: ««وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ* وَ أُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ»؛ و آنها که آیات ما را تکذیب کردند به تدریج از جایی که نمی‌دانند گرفتار مجازاتشان خواهیم کرد* و به آنها مهلت می‌دهیم (تا مجازاتشان دردناک‌تر باشد) زیرا تدبیر من قوی (و حساب‌شده) است».

در کتاب شریف کافی از امام صادق علیه السلام چنین نقل شده:

«إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ خَیْراً فَأَذْنَبَ ذَنْباً أَتْبَعَهُ بِنَقِمَةٍ وَ یُذَکِّرُهُ الْاِسْتِغْفَارَ وَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ شَرّاً فَأَذْنَبَ ذَنْباً أَتْبَعَهُ بِنِعْمَةٍ لِیُنْسِیَهُ الْاِسْتِغْفَارَ وَ یَتَمَادَی بِهَا؛ هنگامی که خداوند نیکی بندگی را بخواهد، به هنگامی که گناهی انجام می‌دهد او را گوشمالی می‌دهد تا به یاد توبه بیفتد و هنگامی که بدی برای بنده‌ای (بر اثر اعمالش بخواهد) هنگامی که گناهی

می‌کند نعمتی به او می‌بخشد تا استغفار را فراموش کند و به کار خود ادامه دهد و این همان چیزی است که خداوند متعال می‌فرماید: ««سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ» بالنعم عند المعاصی؛ما آنها را تدریجا از آنجا که نمی‌دانند (به سوی عذاب) می‌بریم با بخشیدن نعمت به هنگام گناه». ⁽¹⁾

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که کار خداوند هدایت و بیدار ساختن است نه غافل کردن و گرفتار نمودن.در پاسخ به این سؤال باید به این نکته توجه داشت که توفیقات الهی بر اثر لیاقت‌هاست؛گاه افرادی چنان مست و مغرور و سرکش می‌شوند که هر گونه شایستگی هدایت را از دست می‌دهند و در واقع اعمال آنهاست که آنها را آن‌قدر از خدا دور کرده که حتی لیاقت هشدار ندارند، بلکه به عکس مستحق مجازات‌های سنگین‌اند.

گفتار حکیمانه 26- برای همیشه پنهان نمی‌ماند

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَیْئاً إِلَّا ظَهَرَ فِی فَلَتَاتِ لِسَانِهِ،وَ صَفَحَاتِ وَجْهِهِ .

امام علیه السلام فرمود:

هیچ کس چیزی را در دل پنهان نمی‌کند مگر این‌که در سخنان بی‌اندیشه‌ای که از او صادر می‌شود و در صفحه صورتش،

آشکار می‌گردد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

برای همیشه پنهان نمی‌ماند

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه‌اش به یکی از اصول مهم روان‌شناسی اشاره کرده می‌فرماید:«هیچ کس چیزی را در دل پنهان نمی‌کند مگر این‌که در سخنان بی‌اندیشه‌ای که از او صادر می‌شود و در صفحه صورتش،آشکار می‌گردد»؛ (مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَیْئاً إِلَّا ظَهَرَ فِی فَلَتَاتِ ⁽¹⁾لِسَانِهِ،وَ صَفَحَاتِ وَجْهِهِ) .

این نکته مسلم است که اعمال انسان بازتاب نیات،خواسته‌ها و سجایای اوست که به صورت طبیعی ظاهر می‌گردد؛بخشی از آن اختیاری است مثل این‌که به هنگام ترسیدن از چیزی تصمیم به فرار می‌گیرد و بخش دیگری غیر اختیاری است که مثلا در پریدن رنگ از صورت او احساس می‌شود یا به هنگام غضب صورتش بی‌اختیار برافروخته می‌گردد و گاه اندامش می‌لرزد و نیز عکس العمل‌هایی در افعال و اعمال خود ظاهر می‌سازد.

اما گاه می‌شود انسان چیزی در درون دارد که نمی‌خواهد آن را آشکار کند در این صورت سعی می‌کند دوگانگی در میان سخن و کردار خود با آنچه در درون دارد ایجاد کند این دوگانگی در آنجا که انسان هشیار و مراقب باشد ممکن است ظاهر نشود،اما به هنگام غفلت و عدم توجه،آنچه در درون است خود را در عمل یا سخن‌های نیندیشیده ظاهر می‌کند.به علاوه پنهان کردن بخش غیر

اختیاری مانند آثاری که در چهره انسان نمایان می‌شود کار آسانی نیست.

این پدیده قانونی در روان‌شناسی است که به وسیله آن بسیاری از مجرمان را به اعتراف وامی‌دارند و مطالبی را که اصرار بر اخفایش دارند آشکار می‌سازند.

امیر مؤمنان علی علیه السلام این قانون مهم را در عبارتی کوتاه و بسیار پرمعنا در بالا بیان فرموده است.

در قرآن مجید درباره منافقان می‌خوانیم: ««أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّهُ أَضْغانَهُمْ* وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَیْناکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللّهُ یَعْلَمُ أَعْمالَکُمْ»؛ آیا کسانی که در دل‌هایشان بیماری (نفاق) است گمان کردند خداوند کینه‌هایشان را آشکار نمی‌سازد*و اگر ما بخواهیم آنها را به تو نشان می‌دهیم تا آنان را با قیافه‌هایشان بشناسی،هرچند می‌توانی آنها را از طرز سخنانشان شناسایی کنی و خداوند اعمال شما را می‌داند». ⁽¹⁾

همان گونه که منافقان و مجرمان را می‌توان از سخنان ناسنجیده و اشتباه‌آلود یا از رنگ رخساره آنها شناخت،نیکوکاران و مؤمنان راستین را هم می‌توان از این طریق شناسایی کرد،لذا قرآن درباره یاران صدیق پیامبر می‌فرماید: «سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ» 2 این اثر سجده لازم نیست که حتما به صورت پینه‌های پیشانی باشد،بلکه نورانیت درون سبب نورانیت برون می‌شود.

این اصل کلی نه تنها در کلمات حکما و اندیشمندان و روان‌شناسان آمده، بلکه در اشعار شعرا نیز بازتاب گسترده‌ای دارد.بسیاری از ادیبان عرب و عجم در این زمینه اشعاری سروده‌اند«ابن معتز»شاعر عرب می‌گوید: تَفَقَّدْ مَساقِطَ لَحْظِ الْمُریبِ

«از نگاه کردن مشکوک و خطرناک حال او را بشناس-زیرا چشم‌ها صورت دل‌ها است.

و به سخنان نسنجیده‌اش دقت کن،زیرا این سخنان میوه‌های عیوب را می‌چیند.(و در اختیار تو می‌گذارد)».

سعدی نیز در شعر معروفش می‌گوید:

گفتم به نیرنگ و فسون پنهان کنم ریش درون پنهان نمی‌ماند که خون از آستانم می‌رود

در جای دیگر می‌گوید: ما در این شهر غریبیم و در این ملک فقیر

گفتار حکیمانه 27- مدارا کردن با بیماری

اشاره

و قال علیه‌السلام

امْشِ بِدَائِکَ مَا مَشَی بِکَ .

امام علیه السلام فرمود:

با بیماری‌ات همراهی کن مادامی که با تو همراهی می‌کند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

مدارا کردن با بیماری

امام علیه السلام در این گفتار حکمت‌آمیز خود به یک اصل مهم بهداشتی و درمانی اشاره می‌کند می‌فرماید:«با بیماری‌ات بساز مادامی که با تو همراهی می‌کند»؛ (امْشِ بِدَائِکَ مَا مَشَی بِکَ) .

اشاره به این‌که تا زمانی که بیماری فشار شدید نیاورده بگذار بدنت بدون نیاز طبیبان و دارو آن را دفع کند.

این مسئله شاید در آن روز که امام این را می‌فرمود روشن نبود؛اما امروز روشن است که بدن خود دارای نیروی دفاعی است و هرگاه بیماری با استفاده از قدرت دفاعی بدن از بین برود هم زیان‌های دارو و درمان را ندارد و هم بدن را تقویت کرده و برای آینده بیمه می‌کند.البته هرگاه نیروی دفاعی بدن عاجز بماند باید با استفاده از طبیب و دارو به کمک او شتافت تا بیماری را دفع کند.

اضافه بر این بسیاری از بیماری‌ها دورانی دارد که با پایان دورانش خود به خود دفع می‌شود.از این گذشته انسان وقتی در مقابل بیماری تسلیم می‌شود و با مختصر ناراحتی در بستر می‌خوابد به خودش تلقین بیماری می‌کند،تلقین خود اثر تخریبی دارد.به عکس اگر برخیزد و کار روزانه خود را ادامه دهد عملا تلقین سلامت کرده و در روح او بسیار مؤثر است.

این نکته امروز بر همه روشن است که هر دارو هرچند اثر درمانی داشته

باشد،زیانی نیز با خود همراه دارد.در حدیثی از امام کاظم علیه السلام نقل شده است که فرمود:

«لَیْسَ مِنْ دَوَاءٍ إِلَّا وَ هُوَ یُهَیِّجُ دَاءً وَ لَیْسَ شَیْءٌ فِی الْبَدَنِ أَنْفَعَ مِنْ إِمْسَاکِ الْیَدِ إِلَّا عَمَّا یُحْتَاجُ إِلَیْهِ؛ هیچ دارویی نیست مگر این‌که دردی را تحریک می‌کند و هیچ چیز در بدن سودمندتر از امساک جز نسبت به چیزی که به آن نیاز دارد نیست». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از همان امام علیه السلام می‌خوانیم:

«ادْفَعُوا مُعَالَجَةَ الْأَطِبَّاءِ مَا انْدَفَعَ الْمُدَاوَاةُ عَنْکُمْ؛ از معالجه طبیبان پرهیز کنید تا زمانی که بیماری به شما فشار نیاورده است». ⁽²⁾

این سخن به بیان دیگری نیز از امیر مؤمنان علیه السلام نقل شده است که می‌فرماید:

«لَا تَضْطَجِعْ مَا اسْتَطَعْتَ الْقِیَامَ مَعَ الْعِلَّةِ؛ تا زمانی که می‌توانی با داشتن بیماری سرپا باشی در بستر نخواب». ⁽³⁾و نظیر این روایت روایات دیگری نیز هست.

تکرار می‌کنیم:مفهوم این سخنان این نیست که انسان با طبیب و دارو خود را معالجه نکند بلکه مفهومش آن است که در مراجعه به طبیب و استفاده از داروها - که معمولاً آثار زیان‌باری دارد-عجله ننماید.

بعضی از شارحان،برای این حدیث به جای این معنای طبی و درمانی مفهوم اخلاقی ذکر کرده‌اند و گفته‌اند:انسان باید در برابر حوادث و مشکلات و بیماری‌ها خویشتن‌دار باشد و تا می‌تواند با مشکلات بسازد و زبان به شکایت نگشاید که با روح رضا و تسلیم سازگار نیست.

ولی این معنا با ظاهر جمله و روایات مشابه که در این زمینه وارد شده چندان سازگار نیست.

گفتار حکیمانه 28- برترین زهد

اشاره

و قال علیه‌السلام

أَفْضَلُ الزُّهْدِ إِخْفَاءُ الزُّهْدِ .

امام علیه السلام فرمود:

برترین نوع پارسایی مخفی داشتن پارسایی است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

برترین زهد

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه و گهربارش می‌فرماید:«برترین نوع پارسایی مخفی داشتن پارسایی است»؛ (أَفْضَلُ الزُّهْدِ إِخْفَاءُ الزُّهْدِ) .

این سخن اشاره به برنامه‌ای است که زاهدان ریایی در آن عصر و این عصر برای جلب قلوب مردم انتخاب می‌کردند؛لباس‌های ساده و مندرس و گاه از کرباس و خانه‌ای محقر و طعامی بسیار ساده برای خود برمی‌گزیدند تا مردم به آنها اقبال کنند و گاه آنها را مستجاب الدعوه پندارند و از این طریق مقامی در اجتماع پیدا کنند و یا اموالی را پنهانی گرد می‌آوردند.بسیار می‌شد که زندگانی درونی و بیرونی آنها با هم بسیار متفاوت بود و با توجه به این‌که ریاکاری نوعی شرک و خودپرستی است آنها گرچه ظاهرا زاهد ولی در باطن مشرک بودند و گاه سرچشمه خطراتی برای جامعه می‌شدند.

زاهد واقعی آن کس نیست که به سراغ دنیا رفته،ولی چون آن را به چنگ نیاورده ناچار لباس زهد به خود پوشیده است.زاهد واقعی کسی است که دنیا به سراغش آمده و او آن را نپذیرفته و زندگی زاهدانه را بر نعیم دنیا ترجیح داده است.همان گونه که امیر مؤمنان علی علیه السلام در خطبه 32 از خطب نهج البلاغه می‌فرماید:

«وَ مِنْهُمْ مَنْ أَبْعَدَهُ عَنْ طَلَبِ الْمُلْکِ ضُئُولَةُ نَفْسِهِ وَ انْقِطَاعُ سَبَبِهِ فَقَصَرَتْهُ الْحَالُ عَلَی حَالِهِ فَتَحَلَّی بِاسْمِ الْقَنَاعَةِ وَ تَزَیَّنَ بِلِبَاسِ أَهْلِ الزَّهَادَةِ وَ لَیْسَ مِنْ ذَلِکَ فِی

مَرَاحٍ وَ لَا مَغْدًی؛ بعضی از آنها کسانی هستند که ناتوانی‌اشان آنها را از رسیدن به جاه و مقام بازداشته و دستشان از همه جا کوتاه شده آنگاه خود را به زیور قناعت آراسته و به لباس زاهدان زینت بخشیده‌اند در حالی که در هیچ زمان نه در شب و نه در روز در سلک زاهدان راستین نبوده‌اند».

بسیاری از بنیان‌گذاران مذاهب باطله نیز در سلک همین زاهدان ریایی بودند.

به تعبیری دیگر:زاهد کسی است که وابسته به دنیا و اسیر آن نباشد نه آن‌کس که دستش از همه چیز ته است.همان‌گونه که امیر مؤمنان علی علیه السلام در تفسیر زهد از آیه شریفه «لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ» 1 استفاده کرده است و می‌فرماید:«تمام زهد در دو جمله از قرآن آمده است،خداوند سبحان می‌فرماید:بر گذشته تأسف نخورید و نسبت به آنچه به شما داده است دلبند و شاد نباشید». ⁽¹⁾

امام علیه السلام در روایت دیگری که در غرر الحکم آمده تعبیر جالب دیگری دارد و می‌فرماید:

«الزُّهْدُ أَقَلُّ ما یُوجَدُ وَ أَجَلُّ ما یَعْهَدُ وَ یَمْدَحُهُ الْکُلُّ وَ یَتْرُکُهُ الْجُلُّ؛ زهد و پارسایی کمیاب‌ترین چیزها و ارزشمندترین آنهاست همگان آن را می‌ستایند ولی اکثر مردم به آن عمل نمی‌کنند». ⁽²⁾

درباره اهمیت زهد و پارسایی و مراتب و درجات آن بحث مشروحی ذیل خطبه 81 از همین کتاب آمده است.

این سخن را با ذکر دو نکته پایان می‌دهیم:نخست این‌که اگر سؤال شود چگونه می‌توان زاهد بود و زهد را پنهان کرد در پاسخ می‌گوییم:شخص زاهد باید در مجامع مانند دیگران رفتار کند؛مثلاً اگر سر سفره‌ای است که غذاهای

مختلف در آن است مقداری از هر کدام تناول کند نه این‌که همه غذاها را کنار بزند مثلا به نان و پنیری قناعت نماید و از نظر لباس،لباس ساده معمولی بپوشد نه لباس غیر متعارف زاهدانه و به این ترتیب می‌تواند در باطن زاهد باشد و در ظاهر فردی معمولی.

نکته دیگر این‌که هر گاه زاهد به زهدش افتخار کند و آن را اظهار نماید در واقع زاهد نیست،چرا که دلبستگی به زهد و افتخار به آن و جلب نظر مردم از این طریق خود عین رغبت در دنیا و بر ضد زهد است.

گفتار حکیمانه 29-ملاقات سریع!

اشاره

و قال علیه‌السلام

إذَا کُنْتَ فِی إِدْبَارٍ،وَ الْمَوْتُ فِی إِقْبَالٍ،فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَی .

امام علیه السلام فرمود:

در حالی که تو به زندگی پشت می‌کنی و مرگ به تو روی می‌آورد ملاقات

(با یکدیگر) چه سریع خواهد بود. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

ملاقات سریع!

امام علیه السلام در این جمله حکمت‌آمیز در مورد سرعت گذشت عمر و فرارسیدن لحظات مرگ به همگان هشدار می‌دهد می‌فرماید:«در حالی که تو به زندگی پشت می‌کنی و مرگ به تو روی می‌آورد ملاقات (با یکدیگر) چه سریع خواهد بود!»؛ (إِذَا کُنْتَ فِی إِدْبَارٍ،وَ الْمَوْتُ فِی إِقْبَالٍ،فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَی) .

نکته مهمی در این سخن پرمحتوای امام علیه السلام است که نخست همه انسان‌ها را در حال حرکت به سوی پایان عمر معرفی می‌کند و این یک واقعیت است.از لحظه‌ای که انسان متولد می‌شود و هر ساعتی که بر او می‌گذرد بخشی از سرمایه عمر او کاسته و هر نفسی که می‌زند یک گام به پایان زندگی نزدیک می‌گردد، زیرا عمر انسان به هر حال محدود است و اگر هیچ مشکلی هم برای او پیش نیاید روزی پایان می‌پذیرد.درست مانند چراغی که ماده اشتعال‌زایش تدریجاً کم می‌شود و روزی تمام و سرانجام خاموش خواهد شد.این حرکت سریع بدون یک لحظه توقف ادامه دارد و به این ترتیب،از این‌سو همه انسان‌ها شتابان به سوی مرگ حرکت می‌کنند.

از سوی دیگر،پیوسته عوامل مرگ به سوی انسان در حرکت اند خواه این عوامل از طریق حوادث ناگهانی،زلزله‌ها،طوفان و سیلاب،تصادف‌ها و مانند آن باشد یا به صورت بیماری‌هایی که با گذشت عمر و ضعف و ناتوانی اعضا

خواه ناخواه دامان انسان را می‌گیرد و بدین ترتیب دو حرکت از دو سو رو به روی یکدیگر دائماً در حال انجامند از یک‌سو،انسان به‌سوی نقطه پایان زندگی و از آن‌سو،حوادث به‌سوی انسان در حرکت است و در چنین شرایطی ملاقات با یکدیگر سریع خواهد بود؛مانند دو وسیله نقلیه‌ای که از دو طرف روبروی یکدیگر با سرعت در حرکت‌اند و چیزی نمی‌گذرد که به هم می‌رسند.

قرآن مجید خطاب به قوم یهود می‌فرماید: ««قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلی عالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»؛ بگو آن مرگی که (به پندار خود) از آن فرار می‌کنید به یقین با شما ملاقات خواهد کرد سپس به سوی کسی باز می‌گردید که از پنهان و آشکار باخبر است و شما را از آنچه انجام می‌دادید باخبر می‌سازد». ⁽¹⁾

در این زمینه روایات فراوانی از معصومین علیهم السلام نقل شده است از جمله در همین کلمات قصار،امام علیه السلام (در کلمه 74) فرموده است:

«نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَی أَجَلِهِ؛ نَفَس‌های انسان گام‌های او به سوی مرگ اوست».

در نامه 27 از بخش نامه‌های امام علیه السلام خواندیم که می‌فرماید:

«وَ أَنْتُمْ طُرَدَاءُ الْمَوْتِ إِنْ أَقَمْتُمْ لَهُ أَخَذَکُمْ وَ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنْهُ أَدْرَکَکُمْ وَ هُوَ أَلْزَمُ لَکُمْ مِنْ ظِلِّکُمْ،الْمَوْتُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِیکُمْ وَ الدُّنْیَا تُطْوَی مِنْ خَلْفِکُم؛ شما رانده شدگان و تعقیب‌شدگان مرگ هستید (و صید شدگان به وسیله آن) اگر بایستید شما را دستگیر خواهد کرد و اگر فرار کنید به شما خواهد رسید و مرگ از سایه شما به شما همراه‌تر است و با موی پیشانی شما گره خورده و دنیا در پشت سر شما به سرعت در هم پیچیده می‌شود (و پایان عمر دور نیست)».

هدف از تمام این هشدارها این است که زندگی دنیا غفلت‌زاست و هنگامی که انسان به آن سرگرم شود گاه همه چیز را فراموش می‌کند و چنان گام برمی‌دارد

که گویی زندگی دنیا ابدی است نه خبری از آخرت نه توشه‌ای برای آن سفر و نه اندوخته‌ای برای آن دیار تهیه می‌کند این هشدارها برای این است که انسان را تکانی دهد و از این خواب غفلت بیدار کند و پیش از آنکه فرصت‌ها از دست برود او را به تهیه زاد و توشه وا دارد.

گفتار حکیمانه 30-از پرده‌پوشی خداوند مغرور مباش

اشاره

و قال علیه‌السلام

الْحَذَرَ الْحَذَرَ فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَتَرَ،حَتّی کَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ .

امام علیه السلام می‌فرماید:

(از مجازات الهی) برحذر باش،برحذر باش،به خدا سوگند آن قدر پرده‌پوشی کرده،که گویی آمرزیده است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

از پرده‌پوشی خداوند مغرور مباش

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه‌اش به همه معصیت‌کاران هشدار می‌دهد که از صبر الهی در مقابل معاصی‌شان مغرور نشوند.می‌فرماید:«(از مجازات الهی) برحذر باش برحذر باش،به خدا سوگند آن‌قدر پرده‌پوشی کرده که گویی آمرزیده است»؛ (الْحَذَرَ الْحَذَرَ فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَتَرَ،حَتّی کَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ) .

اشاره به این‌که یکی از صفات پروردگار،ستار العیوب بودن است.با رحمت واسعه‌اش گناهان پنهانی بندگان را افشا نمی‌کند تا آبروی آنها در نزد دوست و دشمن ریخته نشود شاید بیدار شوند به سوی خدا باز گردند و از گناهان خویش توبه کنند و دست بردارند.اما بسیار می‌شود که افراد از این لطف و رحمت الهی سوء استفاده می‌کنند و گمان دارند گناهی نکرده‌اند یا اگر گناهی مرتکب شده‌اند خداوند بدون توبه آنها را مشمول عفو خود قرار داده است.

امام علیه السلام در اینجا هشدار می‌دهد که از این لطف و عنایت الهی مغرور نشوید به خصوص این‌که ممکن است این از قبیل نعمت‌های استدراجی باشد یعنی خداوند گروهی از گنهکاران را لایق عفو و بخشش نمی‌بیند؛آنها را به حال خود رها می‌کند تا مجازاتشان را به تأخیر بیندازد تا پشتشان از بار گناه سنگین شود و آنگاه به شدت آنها را گرفته و مجازات می‌کند.

در ضمن این سخن درسی است برای بندگان که آنها هم ستار العیوب باشند

و به محض اطلاع از گناهان پنهانی کسی،به افشاگری برنخیزند و آبرویش را نریزند و به او مجال اصلاح خویشتن و توبه دهند.

اضافه بر این کمتر کسی است که عیب و خطایی در پنهان نداشته باشد اگر باب افشاگری گشوده شود،همگان نسبت به یکدیگر بی‌اعتماد می‌شوند و سرمایه اصلی جامعه که اعتماد است از دست می‌رود.

گفتار حکیمانه 31-ارکان ایمان و ارکان کفر و شک

اشاره

فقال علیه السلام

وَ سُئِلَ عَنِ الْإِیمَانِ

بخش اول

اشاره

الْإِیمَانُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ:عَلَی الصَّبْرِ،وَ الْیَقِینِ،وَ الْعَدْلِ،وَ الْجِهَادِ.

وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی الشَّوْقِ،وَ الشَّفَقِ،وَ الزُّهْدِ،وَ التَّرَقُّبِ:

فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَی الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ؛وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ؛وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِیبَاتِ؛وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ إِلَی الْخَیْرَاتِ.وَ الْیَقِینُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ، وَ تَأَوُّلِ الْحِکْمَةِ،وَ مَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ،وَ سُنَّةِ الْأَوَّلِینَ.فَمَنْ تَبَصَّرَ فِی الْفِطْنَةِ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ؛وَ مَنْ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ عَرَفَ الْعِبْرَةَ؛وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ فَکَأَنَّمَا کَانَ فِی الْأَوَّلِینَ.وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی غَائِصِ الْفَهْمِ، وَ غَوْرِ الْعِلْمِ،وَ زُهْرَةِ الْحُکْمِ،وَ رَسَاخَةِ الْحِلْمِ،فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ؛وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ الْحُکْمِ؛وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ یُفَرِّطْ فِی أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِی النَّاسِ حَمِیداً.وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ،وَ الصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِنِ،وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِینَ:فَمَنْ أَمَرَ

بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِینَ،وَ مَنْ نَهَی عَنِ الْمُنْکَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ الْکَافِرِینَ؛وَ مَنْ صَدَقَ فِی الْمَوَاطِنِ قَضَی مَا عَلَیْهِ،وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِینَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ، غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

ترجمه

از امام علیه السلام درباره ایمان سؤال شد فرمود:ایمان بر چهار پایه استوار است:بر «صبر»و«یقین»و«عدالت»و«جهاد».

صبر از میان آنها،بر چهار شعبه استوار است؛بر اشتیاق،ترس،زهد و انتظار.

آن‌کس که مشتاق بهشت باشد،شهوات و تمایلات سرکش را به فراموشی می‌سپارد و آن‌کس که از آتش جهنم بیمناک باشد از گناهان دوری می‌گزیند و کسی که زاهد و بی‌اعتنا به دنیا باشد مصیبت‌ها را ناچیز می‌شمرد و آن‌کس که انتظار مرگ را می‌کشد برای انجام اعمال نیک سرعت می‌گیرد.

یقین نیز بر چهار شاخه استوار است:بر بینش هوشمندانه و عمیق و پی بردن به دقایق حکمت و پند گرفتن از عبرت‌ها و اقتدا به روش پیشینیان (صالح).

کسی که بینایی هوشمندانه داشته باشد حکمت و دقایق امور برای او روشن می‌شود و کسی که دقایق امور برای او روشن شود عبرت فرا می‌گیرد و کسی که درس عبرت گیرد چنان است که گویا همیشه با گذشتگان بوده است.

عدالت نیز چهار شعبه دارد:فهم دقیق،علم و دانش عمیق،قضاوت صحیح و روشن و حلم و بردباری راسخ.کسی که درست بیندیشد به اعماق دانش آگاهی پیدا می‌کند و کسی که به عمق علم و دانش برسد از سرچشمه احکام، سیراب می‌گردد و آن کس که حلم و بردباری پیشه کند گرفتار تفریط و کوتاهی در امور خود نمی‌شود و در میان مردم با آبرومندی زندگی خواهد کرد.

جهاد (نیز) چهار شاخه دارد:امر به معروف،نهی از منکر،صدق و راستی در

معرکه‌های نبرد،و دشمنی با فاسقان.آن کس که امر به معروف کند پشت مؤمنان را محکم ساخته و آن کس که نهی از منکر کند بینی کافران (و منافقان) را به خاک مالیده و کسی که صادقانه در میدان‌های نبرد با دشمن (و هرگونه مقابله با آنها) بایستد وظیفه خود را (در امر جهاد) انجام داده و کسی که فاسقان را دشمن دارد و برای خدا خشم گیرد خداوند به خاطر او خشم و غضب می‌کند (و او را در برابر دشمنان حفظ می‌نماید) و روز قیامت وی را خشنود می‌سازد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر: ارکان ایمان

اشاره

ارکان ایمان

امام علیه السلام در این کلام جامع،تفسیری برای ایمان ذکر کرده که در هیچ منبع دیگری به این گستردگی و وضوح دیده نمی‌شود؛ایمان را فراتر از جنبه‌های عقیدتی،از جنبه‌های عملی و رفتاری نیز مورد توجه قرار داده است و تمام ریزه‌کاری‌ها و نکات دقیقی را که در تشکیل ایمان مؤثر است برشمرده است.

نخست ایمان را بر چهار پایه و هر یک از پایه‌ها را بر چهار پایه دیگر استوار دانسته که مجموعاً شانزده اصل از اصول ایمان (عقیدتی و عملی) را تشکیل می‌دهد و به یقین اگر کسی بتواند این اصول شانزده‌گانه را در خود زنده کند در اوج قله ایمان قرار خواهد گرفت و چنین ایمانی است که می‌تواند دنیا را به سوی امنیت و آرامش و عدل و داد رهبری کند و انسان را به مقام قرب پروردگار و اوج افتخار انسانی برساند.

همان‌گونه که در ذیل این حدیث شریف خواهد آمد،امام برای کفر هم چهار ستون قائل شده است و همچنین برای شک و از کلام مرحوم سیّد رضی استفاده می‌شود که این حدیث شریف دارای ذیل قابل ملاحظه‌ای بوده که سیّد رضی آن را از بیم طولانی شدن سخن حذف کرده و مطابق آنچه بعضی نقل کرده‌اند امام علیه السلام در ذیل،پایه‌های نفاق را نیز مشروحا بیان فرموده است.

همان‌گونه که در شرح مصدر این کلام حکمت‌آمیز آمد در این‌که سؤال کننده

از امام علیه السلام درباره حقیقت ایمان چه کسی بوده اختلاف است؛بعضی آن را یکی از بهترین یاران آن حضرت یعنی«عمار یاسر»و بعضی آن را یکی از دشمنان سرسخت آن حضرت یعنی«ابن کواء»می‌دانند که احتمال اول به ذهن بسیار نزدیک‌تر است.ولی در هر حال در بعضی از روایات آمده که امام علیه السلام از دادن پاسخ شخصی به او امتناع ورزید و چون سؤال و جواب را بسیار مهم می‌دانست فرمود:برو فردا بیا تا در جمع اصحاب و یاران به تو پاسخ گویم،تا اگر تو فراموش کنی دیگری آن را حفظ کند،زیرا این‌گونه سخنان همچون مرکبی فراری است که یکی آن را نمی‌تواند بگیرد و دیگری آن را می‌گیرد. ⁽¹⁾

امام علیه السلام در آغاز،برای ایمان چهار ستون قائل می‌شود و در پاسخ سؤال پیش گفته می‌فرماید:«ایمان بر چهار پایه استوار است:بر صبر و یقین و عدالت و جهاد»؛ (وَ سُئِلَ عَنِ الْإِیمَانِ فَقَالَ علیه السلام:الْإِیمَانُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ:عَلَی الصَّبْرِ، وَ الْیَقِینِ،وَ الْعَدْلِ،وَ الْجِهَادِ) .

بعضی از شارحان نهج‌البلاغه معتقدند که این پایه‌های چهارگانه همان اصول چهارگانه اخلاق است که در مبانی اخلاق ارسطو آمده است،وی می‌گوید:

اصول علم اخلاق چهار چیز است:حکمت،عفت،شجاعت و عدالت.بسیاری از علمای اخلاق اسلامی نیز اخلاق اسلام را بر پایه آن تفسیر کرده‌اند.

آنها معتقدند که روح انسان دارای سه قوه است:قوه ادراک،جاذبه و دافعه؛ قوه ادراک حقایق را تشخیص می‌دهد و انسان را به تعالی علمی می‌رساند.قوه جاذبه،همان قوه جلب منافع است که از آن به قوه شهوت تعبیر می‌شود.البته نه فقط شهوت جنسی،بلکه هرگونه خواسته‌ای به معنای وسیع کلمه مراد است.

قوه دافعه همان است که از آن به غضب تعبیر می‌کنند و حافظ دفع زیان‌ها از انسان است.

آنها بر این عقیده‌اند که این سه قوه دارای حد وسط و حد افراط و تفریط است،حد وسط آنها فضایل اخلاقی را تشکیل می‌دهد و منظور از«عدل»همان بهره‌گیری از حد وسط است،بنابراین هرگاه نیروی شهوت و غضب در اختیار قوه ادراک قرار گیرد و عدالت حاصل شود،اخلاق آدمی به کمال رسیده است. ⁽¹⁾

ولی تطبیق کلام امام بر تقسیم ارسطویی در اخلاق بعید به نظر می‌رسد،زیرا همان گونه که در شرح این چهار اصل خواهد آمد امام اموری را ذکر می‌کند که فراتر از آنهاست مثلا صبر بر مصیبت را به زحمت می‌توان در مسئله شجاعت یا عفت جای داد و امر به معروف و نهی از منکر را به سختی می‌توان در این دو موضوع وارد دانست و همچنین موارد دیگری از شاخه‌هایی که امام برای این چهار اصل شمرده است،بنابراین سزاوار است ما آن را تحلیل و ارزیابی کنیم و سخن مستقلی درباره تفسیر ایمان و فضایل انسانی بدانیم که از سرچشمه قرآن و علم امام علیه السلام جوشیده است.

از آنجا که هدف امام علیه السلام در این پاسخ به سؤال،شرح و بیان ایمان از نظر اعتقاد قلبی و آثار لسانی و جنبه‌های عملی به طور کامل است برای هر یک از این پایه‌های چهارگانه،چهار شاخه بیان فرموده که در عمق حقیقت ایمان پیش رفته است.

پایۀ اوّلِ ایمان:صبر

می‌فرماید:«صبر از میان آنها،بر چهار شعبه استوار است؛اشتیاق،ترس،زهد وانتظار»؛ (وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی الشَّوْقِ،وَ الشَّفَقِ،وَ الزُّهْدِ،وَ التَّرَقُّبِ) .

«شوق»به معنای علاقه و اشتیاق به چیزی و«شفق»در اصل به معنای آمیخته شدن روشنایی روز به تاریکی شب است،سپس به ترس آمیخته با علاقه به کسی

یا چیزی به کار رفته است و«زهد»عدم وابستگی به دنیا و زخارف دنیاست و«ترقب»به هرگونه انتظار گفته می‌شود.

سپس به ریشه‌های هر یک از این چهار شاخه که از آن منشعب می‌شود پرداخته می‌فرماید:«آن‌کس که مشتاق بهشت باشد،شهوات و تمایلات سرکش را به فراموشی می‌سپارد و آن‌کس که از آتش جهنم بیمناک شد از گناهان دوری می‌گزیند و کسی که زاهد و بی‌اعتنا به دنیا باشد مصیبت‌ها را ناچیز می‌شمرد و آنکس که انتظار مرگ را می‌کشد برای انجام اعمال نیک سرعت می‌گیرد»؛ (فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَی الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ؛وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ؛ وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِیبَاتِ؛وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ إِلَی الْخَیْرَاتِ) .

«سلا»به معنای فراموش کردن چیزی است.

در واقع صبر و شکیبایی گاه در مقابل شهوت و در مسیر اطاعت خداست و گاه در مقام پرهیز از گناهان و گاه در مقابل مصائب و درد و رنج‌های دنیوی است و گاه در مقابل پایان عمر و مرگ.

برای این‌که انسان بتواند مواضع خود را در مقابل این امور چهارگانه روشن سازد باید متکی به عقاید صحیح گردد؛عشق به بهشت و نعمت‌های بی‌پایانش او را از غلطیدن در شهوات سرکش دنیا حفظ می‌کند و این همان صبر بر طاعت است و ایمان به عذاب الهی در آخرت و خوف از دوزخ او را از گناهان باز می‌دارد،چرا که گویی آتش دوزخ را با چشم خود می‌بیند.

از آنجا که بی‌تابی در برابر مصائب به دلیل دلبستگی‌های دنیوی است آن‌کس که زاهد و بی‌اعتنا به دنیا باشد و از این دلبستگی‌ها وا رَهَد مصیبت در برابر او کوچک می‌شود و صبر در برابر آن آسان می‌گردد.

امام علیه السلام علاوه بر سه شاخه معروف صبر شاخه چهارمی هم در اینجا بیان فرموده و آن صبری است که از انتظار مرگ ناشی می‌شود کسی که در هر لحظه

احتمال می‌دهد پرونده حیاتش بسته شود و پنجه مرگ گلویش را بفشارد،با سرعت به سوی کارهای خیر می‌دود تا در فرصت باقی‌مانده کفه عمل صالح خود را سنگین سازد و این نیاز به صبر و استقامت فراوان دارد.

از آنچه در بالا آمد روشن شد که امام تمام شاخه‌های چهارگانه صبر را مرتبط به اعتقادات قلبی می‌شمارد؛اعتقاد به بهشت،دوزخ،به بی‌اعتباری دنیا و مرگ.

توجه به این نکته نیز لازم است که چون ایمان دارای درجاتی است و مطابق بعضی از روایات،ده درجه دارد،صبر و شوق به بهشت و ترس از دوزخ و زهد در دنیا و انتظار مرگ نیز در افراد مختلف است؛بعضی در اعلا درجه ایمان قرار دارند و این شاخه‌ها به طور کامل در باغستان روح آنها نمایان است و بعضی در ادنا درجه ایمانند و از هر کدام از این امور بهره کمی دارند.

پایۀ دومِ ایمان:یقین

سپس امام علیه السلام از شاخه‌های یقین سخن می‌گوید و می‌فرماید:«یقین بر چهار شاخه استوار است:بر بینش هوشمندانه و عمیق و پی بردن به دقایق حکمت و پند گرفتن از عبرت‌ها و اقتدا به روش پیشینیان (صالح)»؛ (وَ الْیَقِینُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلی تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ،وَ تَأَوُّلِ الْحِکْمَةِ،وَ مَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ،وَ سُنَّةِ الْأَوَّلِینَ) .

ممکن است این چهار شاخه اشاره به چهار رشته از علوم انسانی باشد:

نخست علوم تجربی است که از«تبصرة الفطنة»سرچشمه می‌گیرد و دوم علوم نظری است که از«تأویل الحکمه»به دست می‌آید سوم علومی است که از تاریخ نصیب انسان می‌شود و مایه عبرت اوست و چهارم علوم نقلی است که از سنن پیشنیان به دست می‌آید.هنگامی که انسان این چهار رشته علمی را پیگیری کند و از آنها بهره کافی ببرد به مقام یقین می‌رسد.

مثلاً درباره خداشناسی نخست چشم باز کند و به خوبی آثار پروردگار را در

جهان هستی ببیند سپس با اندیشه عمیق رابطه آن را با مبدأ آفرینش قادر و حکیم درک کند آن‌گاه از حوادث تاریخی عبرت بگیرد و خدا را از لابه‌لای آن بشناسد و پس از آن بر آنچه از پیشنیان صالح و عالم به دست آمده مرور کند و علوم آنها را به علم خود بیفزاید تا یک خداشناس کامل گردد.همچنین در مورد خودسازی و عوامل تقرب به پروردگار.

آن‌گاه امام علیه السلام میوه‌های هر یک از این شاخه‌های چهارگانه را بیان می‌کند و می‌فرماید:«کسی که بینایی هوشمندانه داشته باشد حکمت و دقایق امور برای او روشن می‌شود و کسی که دقایق امور برای او روشن شود عبرت فرا می‌گیرد و کسی که درس عبرت گیرد چنان است که گویا همیشه با گذشتگان بوده است»؛ (فَمَنْ تَبَصَّرَ فِی الْفِطْنَةِ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ؛وَ مَنْ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ عَرَفَ الْعِبْرَةَ؛وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ فَکَأَنَّمَا کَانَ فِی الْأَوَّلِینَ) . ⁽¹⁾

از آنچه گفته شد روشن می‌شود که یک پایه مهم ایمان،بر یقینِ حاصل از علم استوار است؛علومی که از مبدأهای متعدد سرچشمه می‌گیرد و روح را سیراب می‌کند و اعتقادِ انسان را به مبدأ و معاد محکم می‌سازد و آثارش در اخلاق و عمل ظاهر می‌گردد.

پایۀ سومِ ایمان:عدل

سپس امام علیه السلام به سراغ شاخه های عدالت می‌رود و شاخه‌های این پایه مهم را

چنین شرح می‌دهد:«عدالت نیز چهار شعبه دارد:فهم دقیق،علم و دانش عمیق، قضاوت صحیح و روشن و حلم و بردباری»؛ (وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلی غَائِصِ الْفَهْمِ،وَ غَوْرِ الْعِلْمِ،وَ زُهْرَةِ الْحُکْمِ،وَ رَسَاخَةِ الْحِلْمِ) .

در واقع کسی که بخواهد حکم عادلانه‌ای کند نخست باید از قابلیت و استعداد شایسته‌ای در فهم موضوع برخوردار باشد تا هرگونه خطا در تشخیص موضوع موجب خطا در نتیجه حکم نشود.سپس آگاهی لازم را در ارتباط با حکم پیدا کند و آن را دقیقا منطبق بر موضوع نماید،آن‌گاه حکم نهایی را به طور واضح و روشن و خالی از هرگونه ابهام بیان کند و در این مسیر،موانع را با حلم و بردباری برطرف سازد.

گرچه فهم به معنای مطلق دانستن و پی بردن به حقیقت است و با علم چندان تفاوتی ندارد؛ولی چون در اینجا در مقابل علم قرار گرفته مناسب است که فهم ناظر به موضوع و علم ناظر به حکم باشد.

چه بسا ممکن است ارباب دعوا با سخنان خشن و حرکات ناموزون و اصرارهای بی‌جا،روح قاضی را آزرده سازند.حلم و بردباری راسخ او نباید اجازه دهد این گونه امور در روحش اثر بگذارد و کمترین تغییری در حکم ایجاد کند.

اینها اموری است که امام علیه السلام در عهدنامه مالک اشتر درباره قضاوت،با اضافاتی به آن اشاره کرده می‌فرماید:

«ثُمَّ اخْتَرْ لِلْحُکْمِ بَیْنَ النَّاسِ أَفْضَلَ رَعِیَّتِکَ فِی نَفْسِکَ مِمَّنْ لَا تَضِیقُ بِهِ الْأُمُورُ وَ لَا تُمَحِّکُهُ الْخُصُومُ وَ لَا یَتَمَادَی فِی الزَّلَّةِ وَ لَا یَحْصَرُ مِنَ الْفَیْءِ إِلَی الْحَقِّ إِذَا عَرَفَهُ وَ لَا تُشْرِفُ نَفْسُهُ عَلَی طَمَعٍ وَ لَا یَکْتَفِی بِأَدْنَی فَهْمٍ دُونَ أَقْصَاهُ وَ أَوْقَفَهُمْ فِی الشُّبُهَاتِ وَ آخَذَهُمْ بِالْحُجَجِ وَ أَقَلَّهُمْ تَبَرُّماً بِمُرَاجَعَةِ الْخَصْمِ وَ أَصْبَرَهُمْ عَلَی تَکَشُّفِ الْأُمُورِ وَ أَصْرَمَهُمْ عِنْدَ اتِّضَاحِ الْحُکْمِ مِمَّنْ لَا یَزْدَهِیهِ إِطْرَاءٌ وَ لَا یَسْتَمِیلُهُ إِغْرَاءٌ وَ أُولَئِکَ قَلِیلٌ؛ سپس از میان رعایای خود

برترین فرد را در نزد خود برای قضاوت در میان مردم برگزین.کسی که امور مختلف آنها را در تنگنا قرار ندهد و برخورد مخالفان و خصوم با یکدیگر او را به خشم و لجاجت وا ندارد و در لغزش و اشتباهاتش پافشاری نکند و هنگامی که خطایش بر او روشن شود بازگشت به سوی حق بر او مشکل نباشد و نفس او به طمع تمایل نداشته باشد و در فهم مطالب به اندک تحقیق اکتفا نکند و تا پایان پیش رود و در شبهات از همه محتاطتر باشد و در تمسک به حجت و دلیل از همه بیشتر پافشاری کند و با مراجعه مکرر اطراف دعوا کمتر خسته شود و در کشف حقایق امور شکیباتر باشد و به هنگام آشکار شدن حق در انشای حکم از همه قاطع‌تر باشد.او باید از کسانی باشد که ستایش فراوان،او را مغرور نسازد (و فریب ندهد) و مدح و ثنای بسیار او را به ثنا خوان و مدح کننده متمایل نکند و البته این گونه افراد کم‌اند».

البته این تفسیر را درباره جمله‌های فوق نمی‌توان از نظر دور داشت که این جمله‌ها تنها مربوط به مقام قضاوت نیست،بلکه ناظر به تمام قضاوت‌های اجتماعی و زندگی مادی و معنوی است همه جا باید برای تشخیص موضوع دقت کرد؛همه جا باید دقیقا احکام را بر موضوعات منطبق نمود؛همه جا باید تصمیم قاطع و شفاف داشت و همه جا در برابر ناملایمات و خشونت نابخردان و نسبت‌های ناروای آنها حلم و بردباری نشان داد.

آن‌گاه امام علیه السلام در یک نتیجه‌گیری حکیمانه،آثار هر یک از این شاخه‌های چهارگانه عدالت را بیان می‌کند،می‌فرماید:«کسی که درست بیندیشد به اعماق دانش آگاهی پیدا می‌کند و کسی که به عمق علم و دانش برسد از سرچشمه احکام،سیراب باز می‌گردد و آن‌کس که حلم و بردباری پیشه کند گرفتار تفریط و کوتاهی در امور خود نمی‌شود و در میان مردم با آبرومندی زندگی خواهد کرد»؛ (فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ؛وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ الْحُکْمِ؛

وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ یُفَرِّطْ فِی أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِی النَّاسِ حَمِیداً) . ⁽¹⁾

آری دقت در فهم،انسان را به ژرفای علم و دانش می‌رساند و آن‌کس که به ژرفای علم و دانش برسد احکام الهی را به خوبی درک می‌کند و هرکس احکام خدا را دقیقاً بداند هرگز گمراه نخواهد شد و کسانی که در مقابل نابخردان حلم و بردباری داشته باشند و به گفته قرآن: «لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلی أَلاّ تَعْدِلُوا»؛ عداوت نسبت به قومی شما را مانع از اجرای عدالت نشود» ⁽²⁾از حق و عدالت دور نخواهد شد و چنین انسانی قطعا محبوب القلوب مردم است.

در روایات اسلامی درباره اهمیت حلم و بردباری و نقش آن در پیروزی انسان در زندگی روایات فراوانی وارد شده است از جمله در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است که فرمود:

«کَادَ الْحَلِیمُ أَنْ یَکُونَ نَبِیّاً؛ آدم بردبار نزدیک است به مقام نبوت برسد». ⁽³⁾

امیر مؤمنان علی علیه السلام می‌فرماید:

«تَعَلَّمُوا الْحِلْمَ فَإِنَّ الْحِلْمَ خَلِیلُ الْمُؤْمِنِ وَ وَزِیرُه؛ حلم و بردباری را بیاموزید (و آن را تمرین کنید) زیرا دوست مؤمن و وزیر اوست». ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام نیز در صفات مؤمن می‌فرماید:

«لَا یُرَی فِی حِلْمِهِ نَقْصٌ وَ لَا فِی رَأْیِهِ وَهْنٌ؛ نه در بردباری او کاستی است و نه در اندیشه‌اش سستی». ⁽⁵⁾

پایۀ چهارمِ ایمان:جهاد

سپس امام علیه السلام از چهارمین پایه ایمان یعنی جهاد دم می‌زند و برای آن مانند سه پایه گذشته چهار شاخه ذکر می‌کند و می‌فرماید:«جهاد (نیز) چهار شاخه دارد:امر به معروف،نهی از منکر،صدق و راستی در معرکه‌های نبرد،و دشمنی با فاسقان»؛ (وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ،وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ،وَ الصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِنِ،وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِینَ) .

در واقع امام جهاد را به معنای وسیع کلمه تفسیر فرموده نه تنها جهاد نظامی در میدان جنگ با دشمنان که نتیجه همه آنها عظمت اسلام و مسلمانان و دفع شر کافران و فاسقان و منافقان است و به تعبیر دیگر امام به هر چهار محور جهاد:

جهاد با قلب،با زبان،با عمل و با اسلحه در میدان نبرد اشاره می‌کند که جهادی است فراگیر و شامل تمام مصداق‌ها.

آن‌گاه آثار هر یک از این شاخه‌های چهارگانه را به روشنی برمی‌شمرد و می‌فرماید:«آن‌کس که امر به معروف کند پشت مؤمنان را محکم ساخته»؛ (فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِینَ) .

«و آن‌کس که نهی از منکر کند بینی کافران (منافقان) را به خاک مالیده»؛ (وَ مَنْ نَهَی عَنِ الْمُنْکَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ الْکَافِرِینَ) . ⁽¹⁾

«و کسی که صادقه در میدان‌های نبرد با دشمن (و هرگونه مقابله با آنها) بایستد وظیفه خود را (در امر جهاد با دشمن) انجام داده است»؛ (وَ مَنْ صَدَقَ فِی الْمَوَاطِنِ قَضَی مَا عَلَیْهِ) .

«و کسی که فاسقان را دشمن دارد و برای خدا خشم گیرد خدا نیز به خاطر او خشم می‌کند (و او را در برابر دشمنان حفظ می‌نماید و روز قیامت وی را خشنود می‌سازد)»؛ (وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِینَ غَضِبَ لِلَّهِ،غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ) .

در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السلام که در غرر الحکم آمده می‌خوانیم:

«قِوامُ الشَّریعَةِ الْأمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ إقامَةُ الْحُدُودِ؛ اساس شریعت و دین امر به معروف و نهی از منکر و اجرای حدود الهی است». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از آن حضرت در همان کتاب آمده است:

«الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ أَفْضَلُ أَعْمَالِ الْخَلْقِ؛ امر به معروف برترین اعمال بندگان خداست». ⁽²⁾

در روایت دیگری آمده است:

«کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذَا مَرَّ بِجَمَاعَةٍ یَخْتَصِمُونَ لَا یَجُوزُهُمْ حَتَّی یَقُولَ ثَلَاثاً اتَّقُوا اللَّهَ یَرْفَعُ بِهَا صَوْتَهُ؛ امام صادق علیه السلام هنگامی که از کنار گروهی عبور می‌کرد که با یکدیگر در حال پرخاش بودند می‌ایستاد و با صدای بلند فریاد می‌زد:از خدا بترسید،از خدا بترسید،از خدا بترسید (تا شرمنده شوند و دست از نزاع بردارند)». ⁽³⁾

قرآن مجید صادقان را در سوره بقره آیه 177 چنین معرفی می‌کند: ««لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ.. .وَ الصّابِرِینَ فِی الْبَأْساءِ وَ الضَّرّاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ أُولئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ»؛ نیکی (تنها) این نیست که (به هنگام نماز) روی خود را به سوی مشرق یا مغرب کنید (و تمام در فکر تغییر قبله باشید) بلکه نیکی (و نیکوکار) کسی است که به خدا ایمان داشته باشد...و در برابر مشکلات و بیماری‌ها و در میدان جنگ استقامت به خرج دهد.آنها کسانی هستند که راست می‌گویند و آنها پرهیزگارانند».

تعبیر به«مواطن»ممکن است اشاره به میدان‌های نبرد باشد،همان‌طور که در قرآن مجید آمده است: «لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّهُ فِی مَواطِنَ کَثِیرَةٍ» 4 و ممکن است معنی گسترده‌ای داشته باشد که هرگونه مقابله با دشمنان را چه در میدان نبرد و چه در

غیر آن شامل شود.

منظور از غضب برای خدا این است هنگامی که حدی از حدود الهی شکسته شود یا مظلومی گرفتار ظالمی گردد انسان خشمگین شود و به دفاع برخیزد.در حدیثی می‌خوانیم هنگامی که موسی علیه السلام از خداوند سؤال کرد:چه کسانی را روز قیامت که سایه‌ای جز سایه تو نیست در سایه عرشت قرار می‌دهی؟ خداوند به او وحی فرمود و گروهی را برشمرد از جمله فرمود:

«وَ الَّذِینَ یَغْضَبُونَ لِمَحَارِمِی إِذَا اسْتُحِلَّتْ مِثْلَ النَّمِرِ إِذَا حَرِدَ؛ کسانی که به سبب حلال شمردن محارم الهی خشمگین می‌شوند همچون پلنگی که مجروح شده است». ⁽¹⁾

در حدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است هنگامی که دو فرشته مأمور شدند شهری از معصیت‌کاران را زیر و رو کنند پیرمردی را دیدند که به دعا و تضرع در پیشگاه الهی مشغول است یکی از آن دو فرشته به دیگری گفت:مگر این پیرمرد دعا کننده را نمی‌بینی؟ بار دیگر از خدا کسب تکلیف کنیم خطاب آمد که بروید و دستور مرا انجام دهید و در بیان علت آن فرمود:

«فَإِنَّ ذَا رَجُلٌ لَمْ یَتَمَعَّرْ وَجْهُهُ غَیْظاً لِی قَطُّ؛ این مردی است که هرگز چهره‌اش به دلیل خشم بر معصیتِ معصیت‌کاران دگرگون (و سرخ) نمی‌شد». ⁽²⁾

منظور از جمله «غَضِبَ اللّهُ لَهُ وَ أرْضاهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ» این است که اگر ستمی به او برود و حقی از او ضایع شود خداوند به سبب آن خشمگین می‌شود و اگر در دنیا جبران نکند در قیامت او را خشنود خواهد ساخت.

نکته: اصول موفقیّت در کارها

اصول موفقیّت در کارها

آنچه امام علیه السلام در این بخش از سخنان پرمعنایش درباره ارکان ایمان

و شاخه‌های آن بیان فرموده،علاوه بر این‌که راه رسیدن به ایمان کامل را برای تمام رهپویان این راه نشان داده،در واقع اصول موفقیت و پیشرفت برای هر کار است؛خواه جنبه معنوی داشته باشد یا جنبه مادی.و آن اصول چنین است:

1.علم و آگاهی کافی برای انجام آن کار.

2.جهاد و تلاش و کوشش در راه رسیدن به مقصود.

3.صبر و شکیبایی در برابر موانع راه و هر گونه کارشکنی از سوی مخالفان.

4.غوطه‌ور نشدن در هوا و هوس‌ها و عدم وابستگی و ترک اسارت در چنگال آنها.

حال اگر بر این ارکان چهارگانه اصول شانزده‌گانه نیز افزوده شود و نتایج هر یک به دقت مورد بررسی قرار گیرد برنامه کاملی را تشکیل می‌دهد که صراط مستقیم برای رسیدن به پیروزی‌هاست.

بخش دوم

اشاره

وَ الْکُفْرُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ:عَلَی التَّعَمُّقِ،وَ التَّنَازُعِ،وَ الزَّیْغِ،وَ الشِّقَاقِ:فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ یُنِبْ إِلَی الْحَقِّ؛وَ مَنْ کَثُرَ نِزَاعُهُ بِالْجَهْلِ دَامَ عَمَاهُ عَنِ الْحَقِّ؛وَ مَنْ زَاغَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ،وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّیِّئَةُ،وَ سَکِرَ سُکْرَ الضَّلَالَةِ؛ وَ مَنْ شَاقَّ وَعُرَتْ عَلَیْهِ طُرُقُهُ،وَ أَعْضَلَ عَلَیْهِ أَمْرُهُ،وَ ضَاقَ عَلَیْهِ مَخْرَجُهُ.

وَ الشَّکُّ عَلی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی التَّمَارِی،وَ الْهَوْلِ،وَ التَّرَدُّدِ،وَ الْاِسْتِسْلَامِ:

فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَیْدَناً لَمْ یُصْبِحْ لَیْلُهُ؛وَ مَنْ هَالَهُ مَا بَیْنَ یَدَیْهِ نَکَصَ عَلی عَقِبَیْهِ؛وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِی الرَّیْبِ وَطِئَتْهُ سَنَابِکُ الشَّیَاطِینِ؛وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَکَةِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ هَلَکَ فِیهِمَا.

قال الرَّضیُ:وَبَعْدَ هذا کَلامٌ تَرَکْنا ذِکْرَهُ خَوْفَ الْإطالَةِ وَالْخُرُوجَ عَنِ الْغَرَضِ الْمَقْصُودِ فِی هذا الْبابِ.

ترجمه

امام علیه السلام فرمود:کفر بر چهار پایه قرار دارد:تعمق (رفتن به دنبال اوهام به گمان کنجکاوی از اسرار) و ستیزه‌جویی و جدال،و انحراف از حق (به سبب هوا و هوس‌ها و تعصب‌ها) و شقاق (و دشمنی با حق و لجاجت در برابر آن).آن کس که تعمق و کنجکاوی ناصواب پیشه کند هرگز به حق باز نمی‌گردد.آن کس

که بر اثر جهل،بسیار به نزاع و ستیز برخیزد،نابینایی او نسبت به حق پایدار خواهد ماند و کسی که از راه حق منحرف شود (و به دنبال هوس‌ها برود) خوبی در نظرش بدی و بدی نزدش خوبی جلوه می‌کند و گرفتار مستی گمراهی می‌شود و آن کس که به عناد و لجاج پردازد طرق رسیدن (به حق) برای او ناهموار می‌گردد و کارها بر او سخت و پیچیده می‌شود و در تنگنایی که خارج شدن از آن مشکل است گرفتار خواهد شد.

شک نیز بر چهار پایه استوار است:بر«مراء»(گفت و گوی بی‌حاصل)،ترس (از کشف حقیقت) تردید (در تصمیم‌گیری)،و تسلیم (خودباختگی).آن کس که مراء و گفت و گوی بی‌حاصل را عادت خود قرار دهد ظلمت و تاریکی شب‌های شک او را به روشنایی روزِ یقین نمی‌رساند و آن کس که از حقایق پیش روی خود وحشت کند (و از تصمیم‌گیری صحیح بپرهیزد) به قهقرا باز می‌گردد و آن کس که در تردید و دودلی باشد (و در تصمیم‌گیری وسواس به خرج دهد) زیر سم شیاطین له می‌شود و کسی که در برابر عوامل هلاکت خویش در دنیا و آخرت تسلیم گردد (و به مبارزه بر ضد اسباب شک و شبهه بر نخیزد) در هر دو جهان هلاک خواهد شد.

مرحوم سیّد رضی پس از پایان این حدیث می‌گوید:بعد از این کلام،سخنان دیگری بوده که ما از بیم اطاله سخن و خارج شدن از هدف اصلی در این باب،از آنها صرف نظر کردیم. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر: ارکان کفر و شک

ارکان کفر و شک

امام علیه السلام در این بخش از کلام خود نیز داد سخن را درباره تبیین پایه‌های کفر داده و می‌فرماید:«کفر بر چهار پایه قرار دارد:تعمق (رفتن به دنبال اوهام به گمان کنجکاوی از اسرار) و ستیزه‌جویی (جدال و مراء) و انحراف از حق (به سبب هوا و هوس‌ها و تعصب‌ها) و دشمنی با حق (به سبب لجاجت)»؛ (وَ الْکُفْرُ عَلَی أَرْبَعِ:دَعَائِمَ عَلَی التَّعَمُّقِ،وَ التَّنَازُعِ،وَ الزَّیْغِ،وَ الشِّقَاقِ) .

امام در واقع موانع شناخت و عوامل انحراف از حق و حجاب‌هایی که در برابر فکر انسان قرار می‌گیرد و مانع از مشاهده حقایق می‌گردد را بیان فرموده، زیرا هر یک از عوامل چهارگانه بالا به تنهایی کافی است انسان را از معرفت حق باز دارد و در بیراهه‌ها سرگردان سازد تا چه رسد به این‌که چهار عامل جمع شود.

آن‌گاه در ادامه این سخن می‌فرماید:«آن‌کس که تعمق و کنجکاوی ناصواب پیشه کند هرگز به حق باز نمی‌گردد»؛ (فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ یُنِبْ إِلَی الْحَقِّ) .

منظور از«تعمق»جستجوگری بیش از حد است مخصوصاً در اموری که رسیدن به کنه آن مشکل یا غیر ممکن است.

در روایات اسلامی آمده است که درباره ذات خدا فکر نکنید،بلکه در صفات و خلق او بیندیشید (زیرا ذات او نامتناهی از هر جهت است و فکر هیچ انسانی به کنه ذات او نمی‌رسد).

در حدیثی از امام باقر علیه السلام نقل شده که می‌فرماید:

«تَکَلَّمُوا فِی خَلْقِ اللَّهِ وَلَا تَتَکَلَّمُوا فِی اللَّهِ فَإِنَّ الْکَلَامَ فِی اللَّهِ لَا یَزْدَادُ صَاحِبَهُ إِلَّا تَحَیُّراً؛ درباره آفرینش خداوند سخن بگویید (و بیندیشید) و درباره ذات او سخن مگویید (و نیندیشید) زیرا بحث و گفت و گو در این‌باره چیزی جز بر حیرت

انسان نمی‌افزاید». ⁽¹⁾

چه بسیار افرادی که بر اثر این تفکر ممنوع در بیراهه گرفتار شده یا وجود خدا را انکار نموده‌اند و یا قائل به وحدت وجود (به معنای وحدت موجود) شده‌اند.

نیز در کلمات قصار (کلمه 287) آمده است که وقتی از امام علیه السلام درباره قضا و قدر سؤال کردند فرمود:

«وَ سُئِلَ عَنِ الْقَدَرِ فَقَالَ طَرِیقٌ مُظْلِمٌ فَلَا تَسْلُکُوهُ وَ بَحْرٌ عَمِیقٌ فَلَا تَلِجُوهُ وَ سِرُّ اللَّهِ فَلَا تَتَکَلَّفُوهُ؛ راه تاریکی است در آن پا ننهید و دریای ژرفی است در آن وارد نشوید و سرّ الهی است،برای پی بردن به آن خود را به زحمت نیفکنید».

البته در این‌گونه موارد به مقداری که از طریق وحی یا در کلمات معصومان علیهم السلام وارد شده،انسان می‌تواند وارد شود و بیش از آن نباید خود را گرفتار سازد.در روایتی از علی بن الحسین علیهما السلام آمده است که درباره توحید از حضرتش سؤال کردند در پاسخ فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَلِمَ أَنَّهُ یَکُونُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ أَقْوَامٌ مُتَعَمِّقُونَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الْآیَاتِ مِنْ سُورَةِ الْحَدِیدِ إِلَی قَوْلِهِ هُوَ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ فَمَنْ رَامَ وَرَاءَ ذَلِکَ فَقَدْ هَلَکَ؛ خداوند متعال می‌دانست در آخر الزمان اقوامی می‌آیند که در مسائل (مربوط به ذات و صفات خدا) تعمق و دقت می‌کنند،از این رو سوره«توحید»و آیات آغازین سوره «حدید»تا (عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ) را نازل فرمود.پس هرکس ماورای آن را بطلبد هلاک می‌شود». ⁽²⁾از این حدیث استفاده می‌شود که این آیات،حداکثر معرفت ممکن را به تشنه‌کامان می‌دهد.

تعمق و سؤال بیش از اندازه حتی در مورد تکالیف شرعی نیز مورد نهی واقع

شده است؛قرآن مجید می‌فرماید: ««یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ»؛ از اموری سؤال نکنید که اگر برای شما آشکار گردد شما را به زحمت می‌افکند و ناراحت می‌کند». ⁽¹⁾

می‌دانیم بنی‌اسرائیل در داستان معروف ذبح گاو که در اوایل سوره«بقره» آمده بر اثر کثرت سؤال و تعمق در بیان تکلیف،خود را به زحمت فوق العاده‌ای افکندند.

آن‌گاه امام درباره تنازع می‌فرماید:«آن‌کس که بر اثر جهل،بسیار به نزاع و ستیز برخیزد،نابینایی او نسبت به حق پایدار خواهد ماند»؛ (وَ مَنْ کَثُرَ نِزَاعُهُ بِالْجَهْلِ دَامَ عَمَاهُ عَنِ الْحَقِّ) .

منظور از تنازع در اینجا همان جدال و نزاع در مباحث مختلف است که هر گاه ادامه یابد و هر یک از دو طرف بخواهند سخن خود را به کرسی بنشانند و نسبت به دیگری برتری‌جویی کنند تدریجاً حق در نظر آنها پنهان می‌شود و خودخواهی‌ها و برتری‌جویی‌ها مانع مشاهده حق می‌گردد و چه بسیار هیچ‌کدام در آغاز بحث به گفته خود چندان مؤمن نباشد؛ولی با ادامه جدال و نزاع کم کم باور می‌کند که آنچه می‌گوید عین حق و سخن طرف مقابل عین باطل است.

حال هر گاه این جداع و نزاع در مسائلی مربوط به خداشناسی و سایر عقاید دینی صورت گیرد،سبب می‌شود که از راه راست منحرف گردد و گاه منجر به کفر گردد و گاه می‌شود که نسبت به عقاید اصیل شک و تردید به خود راه می‌دهد،زیرا هنگامی انسان می‌تواند در راه راست گام بگذارد که این‌گونه حجاب‌ها را از خود دور سازد و مخلصانه بیندیشد و به مصداق «وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا» 2 به سرمنزل مقصود برسد.

قرآن مجید می‌فرماید: ««الَّذِینَ یُجادِلُونَ فِی آیاتِ اللّهِ بِغَیْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ وَ عِنْدَ الَّذِینَ آمَنُوا کَذلِکَ یَطْبَعُ اللّهُ عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبّارٍ»؛ همانان که در آیات الهی بی‌آنکه برای آنها آمده باشد به مجادله برمی خیزند،کاری که خشم عظیمی نزد خداوند و نزد کسانی که ایمان آورده‌اند بار می آورد،این‌گونه خداوند بر قلب هر متکبر جباری مهر می نهد». ⁽¹⁾

آن‌گاه امام درباره زیغ که از موانع معرفت و حجاب شناخت است و سبب شک و انحراف از حق می‌گردد می‌فرماید:«کسی که از راه حق منحرف شود (و به دنبال هوس‌ها برود) خوبی در نظرش بدی و بدی نزدش خوب جلوه می‌کند و گرفتار مستی گمراهی می‌شود»؛ (وَ مَنْ زَاغَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ، وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّیِّئَةُ،وَ سَکِرَ سُکْرَ الضَّلَالَةِ) .

می‌دانیم هر گاه انسان از حق منحرف شود و در شهوات و هوا و هوس‌ها غوطه‌ور گردد تدریجا به بدی‌ها خو می‌گیرد و بر اثر تمایلات باطنی،زشتی‌ها را زیبایی می‌پندارد و بر اثر فاصله گرفتن از خوبی‌ها،خوبی‌ها در نظر او زشت و ناپسند می‌شود و همان‌طور که امام علیه السلام فرموده در مستی گمراهی فرو می‌رود و چنین کسی ممکن است حتی در بدیهی‌ترین امور مانند وجود خدا که آثارش در تمام پهنه آفرینش نمایان است شک و تردید به خود راه دهد و حتی او را منکر شود.

قرآن مجید می‌فرماید: ««ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذِینَ أَساؤُا السُّوای أَنْ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللّهِ وَ کانُوا بِها یَسْتَهْزِؤُنَ»؛ سپس سرانجام کسانی که اعمال بد مرتکب شدند به جایی رسید که آیات خدا را تکذیب کردند و آن را به سخریه گرفتند». ⁽²⁾

حدیث معروفی هم در کلمات پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده و هم در سخنان علی علیه السلام

که می‌فرماید:

«أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیْکُمُ اثْنَانِ اتِّبَاعُ الْهَوَی وَ طُولُ الْأَمَلِ فَأَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَی فَیَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَة؛ خطرناک‌ترین چیزی که بر شما از آن بیمناکم دو چیز است:پیروی از هوای نفس و آرزوهای دور و دراز،زیرا پیروی از هوا انسان را از حق باز می‌دارد و آرزوهای دور و دراز سبب فراموشی آخرت می‌گردد» ⁽¹⁾نیز اشاره به همین است.

به عکس،تقوا و پرهیزگاری سبب روشن‌بینی و به مقتضای «إِنْ تَتَّقُوا اللّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقاناً» 2 موجب درک حقایق می‌شود.

آن‌گاه امام علیه السلام از پیامدهای شقاق (دشمنی لجوجانه با حق) سخن می‌گوید و می‌فرماید:«آن کس که به عناد و لجاج پردازد طرق رسیدن (به حق) برای او ناهموار می‌شود و کارها بر او سخت و پیچیده می‌گردد و در تنگنایی که خارج شدن از آن مشکل است گرفتار خواهد شد»؛ (وَ مَنْ شَاقَّ وَعُرَتْ عَلَیْهِ طُرُقُهُ، وَ أَعْضَلَ عَلَیْهِ أَمْرُهُ،وَ ضَاقَ عَلَیْهِ مَخْرَجُهُ) .

با توجه به این‌که «وَعُرَتْ» از ماده«وَعْر»به معنای زمین ناهموار و سنگلاخ است و این‌که «اعْضَل» از ماده«عَضْل»به معنای مشکل شدن و ممنوع گشتن است روشن می‌شود که این‌گونه افراد در چه تنگناهایی قرار می‌گیرند.

می‌دانیم یکی از موانع شناخت همان حجاب خطرناک لجاجت و دشمنی با حق است.این‌گونه افراد در پیمودن راه خداشناسی یا معرفت پیغمبر صلی الله علیه و آله و امام علیه السلام به کسی می‌ماند که در سنگلاخ خطرناکی گرفتار شده و هرگز نمی‌تواند خود را به مقصد برساند.لجاجت به او اجازه نمی‌دهد که از پیش‌داوری‌های غلط و تعصب‌های بی‌جا دست بردارد.

قرآن مجید از گروهی خبر می‌دهد که برای ایمان آوردن خود شرایط عجیب و غریبی قائل شدند و حتی با آن شرایط نیز تسلیم حق نگشتند: ««وَ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّی تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ یَنْبُوعاً* أَوْ تَکُونَ لَکَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِیلٍ وَ عِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِیراً* أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ کَما زَعَمْتَ عَلَیْنا کِسَفاً أَوْ تَأْتِیَ بِاللّهِ وَ الْمَلائِکَةِ قَبِیلاً* أَوْ یَکُونَ لَکَ بَیْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقی فِی السَّماءِ وَ لَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِیِّکَ حَتّی تُنَزِّلَ عَلَیْنا کِتاباً نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحانَ رَبِّی هَلْ کُنْتُ إِلاّ بَشَراً رَسُولاً»؛ و گفتند ما هرگز به تو ایمان نمی آوریم مگر این‌که چشمه‌ای از این سرزمین (خشک و سوزان) برای ما خارج سازییا باغی از نخل و انگور در اختیار تو باشد و نهرها در لابلای آن به جریان اندازییا قطعات (سنگ‌های) آسمان را آن‌چنان که می‌پنداری بر سر ما فرود آری یا خداوند و فرشتگان را در برابر ما بیاوری*یا خانه‌ای پر نقش و نگار از طلا داشته باشی یا به آسمان بالا روی، حتی به آسمان رفتنت ایمان نمی آوریم مگر آنکه نامه ای بر ما نازل کنی که آن‌را بخوانیم.بگو منزه است پروردگارم (از این سخنان بی‌ارزش) مگر من جز بشری هستم فرستاده خدا؟!». ⁽¹⁾

به این ترتیب امام علیه السلام،کافران را گروهی محجوب از حق می‌شمرد و حجاب آنها را عمدتا در چهار چیز خلاصه می‌کند:تعمق و کنجکاوی ناصواب، ستیزه‌جویی با حق،انحراف به سبب هواپرستی و عناد و لجاج و تعصب.

شاخه‌های شک

سپس امام علیه السلام به سراغ بیان شاخه‌های شک می‌رود و می‌فرماید:«شک نیز بر چهار پایه استوار است:بر مراء (گفت و گوی بی‌حاصل)،ترس (از کشف حقیقت) و تردید (در تصمیم‌گیری)،تسلیم (خودباختگی)»؛ (وَ الشَّکُّ عَلَی أَرْبَعِ

شُعَبٍ ⁽¹⁾:عَلَی التَّمَارِی،وَ الْهَوْلِ،وَ التَّرَدُّدِ،وَ الْاِسْتِسْلَامِ) .

در واقع کسانی که به حق نمی‌رسند و در کفر می‌مانند و غوطه‌ور می‌شوند دارای این ضعف‌ها هستند.

منظور از«مراء»گفت و گو کردن در چیزی است که شک و تردید در آن وجود دارد و به جایی نمی‌رسد در حالی که«جدال»به معنای گفت و گو کردن توأم با برتری‌جویی بر طرف مقابل است.

منظور از«هول»ترس و وحشت از روشن شدن حقایق و تصمیم‌گیری بر طبق آن است.

«تردد»اشاره به نوعی از وسواس است که به انسان اجازه نمی‌دهد حق را بشناسد و بر آن استوار بماند.

«استسلام»همان خودباختگی است که هر کس هر چه می‌گوید،در برابر آن تسلیم می‌شود و به همین دلیل نمی‌تواند حق را از میان آنها برگزیند و بر آن استوار بماند.

بدین ترتیب،امام علیه السلام سرچشمه‌های شک را در چهار چیز خلاصه می‌فرماید:

عادت کردن به بحث و گفت و گوهای بی‌حاصل و آمیخته با لجاجت،ترس از جستجوگری و تحقیق،وسواس و دودلی،و تسلیم شدن در برابر شبهات و در حالت انفعالی فرو رفتن.

آن‌گاه امام علیه السلام به شرح آثار هر کدام از این صفات سوء چهارگانه می‌پردازد و می‌فرماید:«آن‌کس که مراء و گفت و گوی بی‌حاصل را عادت خود قرار دهد

ظلمت و تاریکی شبِ شک او را به روشنایی روزِ یقین نمی‌رساند»؛ (فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَیْدَناً لَمْ یُصْبِحْ لَیْلُهُ) .

زیرا این عادت زشت و شوم مانع از رسیدن به علم و یقین است و در واقع، حجاب خطرناکی میان او و یقین ایجاد می‌کند و بارها کسانی را از نویسندگان یا گویندگان که گرفتار این حالتند دیده‌ایم که عمر خود را به شک و تردید گذرانده‌اند.

درباره دومین صفت ذمیمه این‌گونه اشخاص می‌فرماید:«آن‌کس که از حقایق پیش روی خود وحشت کند (و از تصمیم‌گیری صحیح بپرهیزد) به قهقرا باز می‌گردد»؛ (وَ مَنْ هَالَهُ مَا بَیْنَ یَدَیْهِ نَکَصَ عَلی عَقِبَیْهِ) .

انسان محقق،مخصوصاً در مسائل اعتقادی و آنچه مربوط به مبدأ و معاد است باید حقایقی را که پیش روی او قرار دارد به رسمیت بشناند و بدون ترس و وحشت به جستجوگری برخیزد تا حرکت به پیش را آغاز کند و اگر در این مورد کوتاهی کند عقب‌گرد خواهد کرد و آنچه را دارد نیز از دست می‌دهد.

درباره سومین مانعِ برطرف ساختن شک می‌فرماید:«آن‌کس که در تردید و دودلی باشد (و در تصمیم‌گیری وسواس به خرج دهد) زیر سم شیاطین له می‌شود»؛ (وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِی الرَّیْبِ وَطِئَتْهُ سَنَابِکُ الشَّیَاطِینِ) .

«سَنابِک» جمع«سُنبُک»به معنای قسمت پیشین سم اسب است و از آنجایی که اسب به هنگام شتاب،بیشتر در حرکت خود روی این قسمت تکیه می‌کند این واژه را به هنگام شدت عمل به کار می‌برند و به این ترتیب امام علیه السلام وسواس و دودلی بی‌جا را امری شیطانی شمرده که صاحب آن را به نابودی می‌کشاند و این معنا را نیز در افراد وسواسی آزموده‌ایم که گاه آنها تا آخر عمرشان نتوانسته‌اند درباره مسئله واضحی مثل خداپرستی تصمیم بگیرند و عقیده‌ای اختیار کنند.

آن‌گاه امام علیه السلام درباره چهارمین رذیله اخلاقی این‌گونه افراد می‌فرماید:«کسی که در برابر عوامل هلاکت خویش در دنیا و آخرت تسلیم گردد (و به مبارزه بر ضد اسباب شک و شبهه بر نخیزد) در هر دو جهان هلاک خواهد شد»؛ (وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَکَةِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ هَلَکَ فِیهِمَا) .

می‌دانیم شیاطین جن و انس سعی دارند از طریق شبهه‌افکنی،افراد را در عقاید دینی خود به شک و تردید بکشانند.اگر انسان در مقابل آنها حالت تهاجم منطقی بگیرد بر آن شبهات غالب می‌شود و عقاید حق را می‌پذیرد؛اما افراد ترسو و بزدل در حالت انفعالی قرار می‌گیرند و همچون پر کاهی که در مقابل تندباد قرار گیرد هر روز به سویی کشیده می‌شوند و نمی‌توانند عقیده حق را برگزینند.

مرحوم سیّد رضی پس از پایان این حدیث می‌گوید:«بعد از این کلام سخنان دیگری بوده که ما از بیم اطاله سخن و خارج شدن از هدف اصلی در این باب از آنها صرف نظر کردیم»؛ (قال الرَّضیُ:وَ بَعْدَ هذا کَلامٌ تَرَکْنا ذِکْرَهُ خَوْفَ الْإطالَةِ وَ الْخُرُوجَ عَنِ الْغَرَضِ الْمَقْصُودِ فِی هذا الْبابِ) .

همان‌گونه که در آغاز این گفتار حکیمانه آوردیم در منابع دیگر،این حدیث با اضافات فراوانی نقل شده است. ⁽¹⁾

ابن ابی‌الحدید بعد از ذکر این گفتار حکیمانه می‌گوید:بسیاری از عارفان اسلامی تعلیمات خود را از این سخن امام علیه السلام گرفته‌اند و در گفتار جمعی از آنها که می‌نگریم می‌بینیم که کلمات امام علیه السلام در این حدیث شریف مانند ستاره‌های پرنوری در سخنان آنان می‌درخشد.

در شرح نهج البلاغه مرحوم شوشتری می‌خوانیم که در کتاب التنبیه الکبری

آمده است هنگامی که امام علیه السلام ایمان را در پاسخ سؤالی به این صورت جالب و جاذب و مشروح تفسیر فرمود به قدری در حاضران اثر گذاشت که مردی از آن میان برخاست و سر مبارک امام را بوسید. ⁽¹⁾

نکته: ارکان نفاق

ارکان نفاق

در بخش دیگری از این روایت مهم که در کتاب کافی و بعضی منابع دیگر ذکر شده،ارکان نفاق و صفات منافقان مشروحاً آمده است و در آغاز آن می‌فرماید:«نفاق (نیز) بر چهار پایه استوار است:بر هوای نفس،سستی و تهاون، تعصب و طمع»؛

(وَالنِّفَاقُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَی الْهَوَی وَالْهُوَیْنَا وَالْحَفِیظَةِ وَالطَّمَع) .

سپس برای هوا چهار شعبه:(بغی،عدوان،شهوت و طغیان) و برای سستی و تهاون چهار شعبه:(مغرور شدن،آرزوهای دور و دراز،ترس از غیر خدا و مماطله و سستی) و برای حفیظة (تعصب) چهار شعبه ذکر شده:«کبر،تفاخر، خودبزرگ‌بینی و عصبیت»و برای طمع نیز چهار شاخه آمده است:(شادی (از زر و زیور دنیا)،خودباختگی،لجاجت و فزون‌طلبی). ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 32- بهتر از خوب و بدتر از بد

اشاره

و قال علیه‌السلام

فَاعِلُ الْخَیْرِ خَیْرٌ مِنْهُ،وَ فَاعِلُ الشَّرِّ شَرٌّ مِنْهُ .

امام علیه السلام فرمود:

انجام دهنده کار نیک از کارنیکش بهتر است و انجام دهنده کار بد

از کار بدش بدتر. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

بهتر از خوب و بدتر از بد

امام علیه السلام در این جمله کوتاه و پرمعنا می‌فرماید:«انجام دهنده کار نیک از کارنیکش بهتر است و انجام دهنده کار بد از کار بدش بدتر»؛ (فَاعِلُ الْخَیْرِ خَیْرٌ مِنْهُ،وَ فَاعِلُ الشَّرِّ شَرٌّ مِنْهُ) .

در اینکه چگونه فاعل خیر بهتر از فعل خود است و فاعل شر بدتر از فعل خود؛وجوهی به نظر می‌رسد:

نخست اینکه همواره فاعل از فعل قوی‌تر است به همین دلیل اگر کار نیک باشد آن فاعل از کارش قوی‌تر و اگر کار بد باشد از کارش بدتر است.

دیگر اینکه شخصی که کاری انجام می‌دهد غالبا دارای ملکه آن است و آن ملکه می‌تواند سرچشمه کارهای فراوانی بشود،بنابراین اگر کسی را ببینیم که مثلا یتیمی را نوازش می‌کند و دست افتاده‌ای را می‌گیرد می‌دانیم که او دارای صفتی است درونی که می‌تواند سرچشمه ده‌ها و گاه صدها و هزاران از این‌گونه کارها شود و به همین دلیل از کارش بهتر است.

سوم اینکه کسانی که کار نیکی انجام می‌دهند بسیار می‌شود که آرزو دارند بهتر از آن را انجام دهند ولی امکانات آن در اختیارشان نیست و به تعبیر دیگر همتشان از آنچه انجام می‌دهند بسیار بالاتر است و گاه به زبان جاری کرده می‌گویند:افسوس که بیش از آن توان نداریم و اگر می‌توانستیم چنین و چنان

می‌کردیم.همین‌گونه،شروران بسیار می‌شود که دارای چنین باطنی هستند؛ یعنی اگر قدرت و توانی داشتند شرارت را به مرتبه بالاتری می‌رساندند.

در حدیثی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم:

«نِیَّةُ الْمُؤْمِنِ خَیْرٌ مِنْ عَمَلِهِ وَ ذَلِکَ لِأَنَّهُ یَنْوِی مِنَ الْخَیْرِ مَا لَا یُدْرِکُهُ وَ نِیَّةُ الْکَافِرِ شَرٌّ مِنْ عَمَلِهِ وَ ذَلِکَ لِأَنَّ الْکَافِرَ یَنْوِی الشَّرَّ وَ یَأْمُلُ مِنَ الشَّرِّ مَا لَا یُدْرِکُهُ؛ نیت مؤمن از عملش بهتر است،زیرا کارهای خیری در دل دارد که نمی‌تواند آنها را انجام دهد و نیت کافر بدتر از عمل اوست،زیرا کارهای بدی در سر دارد که توان آن را ندارد». ⁽¹⁾

وجه چهارمی نیز بعضی برای این تفاوت ذکر کرده‌اند که هر کس کار خیری انجام می‌دهد معمولا عوامل بازدارنده‌ای از جمله هوا و هوس‌ها را در دل دارد و در برابر آنها مقاومت می‌کند و آن عوامل را به عقب می‌راند و کار خیر را انجام می‌دهد به همین دلیل از کارش با ارزش‌تر است و به عکس کسی که کار بدی انجام می‌دهد نیز عوامل بازدارنده از قبیل فطرت الهی،اوامر و نواهی آسمانی در برابر اوست ولی پشت پا به همه آنها می‌زند و به سراغ شر می‌رود.به همین دلیل از عملش بدتر است. ⁽²⁾

البته منافاتی میان این وجوه چهارگانه نیست و همه آن ممکن است در معنای حدیث جمع باشد.

گفتار حکیمانه 33- افراط و تفریط ممنوع!

اشاره

و قال علیه‌السلام

کُنْ سَمَحاً وَ لَا تَکُنْ مُبَذِّراً،وَ کُنْ مُقَدِّراً وَ لَا تَکُنْ مُقَتِّراً .

امام علیه السلام فرمود:

سخاوتمند باش و در این راه اسراف مکن و در زندگی حساب‌گر باش

و سخت‌گیر مباش. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

افراط و تفریط ممنوع!

امام علیه السلام در این سخن کوتاه و پرمعنا دعوت به اعتدال در بذل و بخشش‌های مالی می‌کند و می‌فرماید:«سخاوتمند باش و در این راه اسراف مکن و در زندگی حساب‌گر باش و سخت‌گیر مباش»؛ (کُنْ سَمْحاً وَ لَا تَکُنْ مُبَذِّراً،وَ کُنْ مُقَدِّراً وَ لَا تَکُنْ مُقَتِّراً) .

می‌دانیم بسیاری از علمای اخلاق اسلامی،تمام فضایل اخلاقی را حد وسط در میان افراط و تفریط می‌دانند.این مسئله هرچند عمومیت ندارد؛ولی در مورد بسیاری از صفات از جمله فضیلت سخاوت صادق است که در میان دو صفت رذیله قرار گرفته:اسراف و تبذیر،و بخل و تقتیر.

مُبذّر از ماده«تبذیر»از ریشه«بذر»(بر وزن نذر) در اصل به معنای پاشیدن دانه است؛ولی چون این واژه در مورد اموال به کار رود به کار کسانی اطلاق می‌شود که اموال خود را به صورت نادرست مصرف کرده و آن را حیف و میل می‌کنند.معادل آن در فارسی امروز ریخت و پاش است و تفاوت آن با اسراف این است که اسراف مصرف بی‌رویه و تبذیر اتلاف بی‌رویه است.البته این در صورتی است که این دو واژه در مقابل هم قرار گیرند؛ولی هرگاه جداگانه استعمال شوند ممکن است مفهوم عامی داشته باشند.

«مُقتِّر»از ماده«تقتیر»در اصل به معنای تنگ گرفتن است و هنگامی که در

مورد اموال به کار رود به معنای بخیل و خسیس بودن است.«مقدّر»از ماده تقدیر به معنای مدیریت صحیح اموال است که حد وسط در میان تبذیر و تقتیر است.

قرآن مجید درباره مبذّرین می‌فرماید: ««وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِیراً* إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطِینِ»؛ حق خویشاوندان و مستمندان و واماندگان در راه را ادا کن و تبذیر مکن،چرا که تبذیر کنندگان برادران شیطانند». ⁽¹⁾

در جای دیگر درباره صفات والای بندگان برگزیده و عباد الرحمان می‌فرماید: ««وَ الَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً»؛ آنها کسانی هستند که هنگامی که انفاق می‌کنند نه اسراف می‌کنند و نه بخل و سخت‌گیری دارند و در میان این دو،حد اعتدال را رعایت می‌کنند». ⁽²⁾

در روایتی از امام صادق علیه السلام با ذکر مثال روشن و جالبی این حد اعتدال بیان شده است.راوی می‌گوید:

«فَأَخَذَ قَبْضَةً مِنْ حَصیً وَ قَبَضَهَا بِیَدِهِ فَقَالَ هَذَا الْإِقْتَارُ الَّذِی ذَکَرَهُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ ثُمَّ قَبَضَ قَبْضَةً أُخْرَی فَأَرْخَی کَفَّهُ کُلَّهَا ثُمَّ قَالَ هَذَا الْإِسْرَافُ ثُمَّ أَخَذَ قَبْضَةً أُخْرَی فَأَرْخَی بَعْضَهَا وَ أَمْسَکَ بَعْضَهَا وَ قَالَ هَذَا الْقَوَامُ؛ امام مشتی از سنگریزه برداشت و محکم در دست خود گرفت سپس فرمود:بخل و اقتار که خداوند فرموده همین است.آن‌گاه مشت دیگری بر داشت و چنان دست خود را گشود که همه آن روی زمین ریخت و فرمود این اسراف است آن‌گاه مشت دیگری برداشت و آن را به طوری گشود که مقداری در کف دست باقی ماند و مقداری از لابه‌لای انگشتان فرو ریخت و فرمود این همان قوام است (که در قرآن مجید آمده است)». ⁽³⁾

در شأن نزول آیه 29 سوره«اسراء»نیز آمده است که شخص سائلی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله تقاضای پیراهن کرد.پیامبر پیراهن خود را به او بخشید و همین امر سبب شد که آن روز نتواند برای نماز به مسجد برود.این جریان سبب شد که زبان منافقان باز گردد و بگویند محمد خواب مانده یا مشغول لهو و سرگرمی شده و نمازش را به فراموشی سپرده است.(ولی هنگامی که از جریان کار باخبر شدند شرمنده گشتند) آیه فوق نازل شد و به پیامبر چنین دستور داد: ««وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً»؛ دست خود را بر گردن خویش زنجیر مکن (و انفاق و بخشش را ترک منما) و بیش از حد (نیز) دست خود را مگشای که خانه‌نشین شوی و مورد سرزنش قرارگیری و از کار خود فرو مانی».

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که تاکید در میانه‌روی در انفاق چگونه با ایثار (مقدم داشتن دیگران بر خویشتن) که در حالات بسیاری از پیشوایان آمده سازگار است مثل آنچه در شأن نزول سوره«دهر»و داستان مسکین و یتیم و اسیر آمده و به دنبال آن آیه شریفه «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً» نازل شد.

پاسخ این سؤال روشن است،مسئله اعتدال حکمی عام است و ایثار حکمی خاص که مربوط به موارد معینی است.به عبارت دیگر:اصل بر اعتدال در مسئله انفاق و ایثار یک استثناست.به علاوه،دستور به ایثار مربوط به جایی است که بخشش فراوان،نابسامانی فوق العاده‌ای در زندگی انسان ایجاد نکند و«ملوم» و«محسور»نگردد در غیر این صورت باید از دستور اعتدال پیروی کرد.

گفتار حکیمانه 34-برترین غنا

اشاره

و قال علیه‌السلام

أَشْرَفُ الْغِنَی تَرْکُ الْمُنَی .

امام علیه السلام فرمود:

برترین غنا و بی‌نیازی،ترک آرزوهاست. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

برترین غنا

امام علیه السلام در این سخن کوتاه و پربارش درس بزرگی به همه طالبان غنا و بی‌نیازی می‌دهد،می‌فرماید:«برترین غنا و بی‌نیازی،ترک آرزوهاست»؛ (أَشْرَفُ الْغِنَی تَرْکُ الْمُنَی) .

«مُنی»جمع«أُمنیة»به معنای آرزو است و در این عبارت نورانی امام علیه السلام، منظور آرزوهای دور و دراز و دور از منطق عقل و شرع است.بدیهی است این‌گونه آرزوها غنا و بی‌نیازی را از انسان سلب می‌کند،زیرا از یک سو چون همه آنها به وسیله خود انسان دست نیافتنی است او را وادار به متوسل شدن به این و آن می‌کند و باید در مقابل هر انسانی خواه شریف باشد یا وضیع،باارزش باشد یا بی‌ارزش،دست حاجت دراز کند و این با غنا و بی‌نیازی هرگز سازگار نیست.

از سوی دیگر برای رسیدن به چنین آرزوهایی باید در مصرف کردن ثروت خود بخل ورزد و همه آن را ذخیره کند و عملاً زندگی فقیرانه‌ای داشته باشد.

از سوی سوم چنین کسی آرامش روح و فکر خود را باید برای رسیدن به این آرزوها هزینه کند.در روایتی در غررالحکم آمده است:

«أَنْفَعُ الْغِنَی تَرْکُ الْمُنَی؛ سودمندترین دارو (ی اضطراب و نگرانی) ترک آرزوهای دور و دراز است». ⁽¹⁾

تمام این وابستگی‌ها زاییده آرزوهای دور و دراز است؛هرگاه آن آرزوها از صفحه فکر انسان پاک شود،انسان به غنا و بی‌نیازی پرارزشی دست می‌یابد و به همین دلیل امام علیه السلام ترک این آرزوها را برترین و بهترین غنا شمرده است.

در تعبیر دیگری که در حکمت 371 آمده است امام علیه السلام می‌فرماید:

«لَا کَنْزَ أَغْنَی مِنَ الْقَنَاعَة؛ هیچ گنجی بی‌نیاز کننده تر از قناعت نیست (همان قناعتی که نقطه مقابل آرزوهای طولانی محسوب می‌شود)».

امام هادی علیه السلام طبق روایتی که علامه مجلسی آن را از درة الباهرة نقل کرده است،فرمود:

«الْغِنَی قِلَّةُ تَمَنِّیکَ وَ الرِّضَا بِمَا یَکْفِیکَ وَ الْفَقْرُ شِرَّةُ النَّفْسِ وَ شِدَّةُ الْقُنُوط؛ غنا و توانگری آن است که دامنه آرزو را کم کنی و به آنچه خدا به تو داده است خرسند باشی و فقر آن است که نفس آدمی سیری ناپذیر و شدیدا (از رسیدن به همه آرزوها) نومید باشد». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 35- اثر نسبت‌های ناروا

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنْ أَسْرَعَ إِلَی النَّاسِ بِمَا یَکْرَهُونَ،قَالُوا فِیهِ بِمَا لَا یَعْلَمُونَ .

امام علیه السلام فرمود:

کسی که در نسبت دادن کارهای بد به مردم شتاب کند،مردم (نیز) نسبت‌های ناروایی به او می‌دهند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

اثر نسبت‌های ناروا

امام علیه السلام در این سخن پربار می‌فرماید:«کسی که در نسبت دادن اموری که مردم ناخوش دارند به آنها شتاب کند،مردم نسبت‌های ناروایی به او می‌دهند»؛ (مَنْ أَسْرَعَ إِلَی النَّاسِ بِمَا یَکْرَهُونَ،قَالُوا فِیهِ بِمَا لَا یَعْلَمُونَ) .

عیب‌جویی و ذکر عیوب مردم هرچند آشکار باشد کاری است بسیار ناپسند و اگر کسی نیت امر به معروف و نهی از منکر داشته باشد نباید منکراتی را که از بعضی سر زده آشکارا و در ملأ عام بگوید،بلکه این‌گونه تذکرات باید خصوصی و مخفیانه باشد؛ولی به هر حال از آنجا که مردم از گفتن عیوب و کارهای زشتشان به صورت آشکارا ناراحت می‌شوند و در مقام دفاع از خود بر می‌آیند یکی از طرق دفاع این است که گوینده را متهم به اموری می‌کنند که چه بسا واقعیت هم نداشته باشد تا از این طریق ارزش سخنان او را بکاهند و بگویند:فرد آلوده حق ندارد دیگران را به آلوده بودن متهم کند.

بنابراین اگر انسان بخواهد مردم احترام او را حفظ کنند و نسبت‌های ناروا به او ندهند و حتی عیوب پنهانی او را آشکار نسازند باید از تعبیراتی که سبب ناراحتی مردم می‌شود بپرهیزد و در یک کلمه،باید احترام مردم را حفظ کرد تا آنها احترام انسان را حفظ کنند و لذا در ذیل این جمله در خطبه«وسیله»آمده است:

«وَ مَنْ تَتَبَّعَ مَسَاوِئَ الْعِبَادِ فَقَدْ نَحَلَهُمْ عِرْضَهُ.وَ مَنْ سَعی بِالنَّمیمَةِ حَذِرَهُ

الْبَعیدُ وَمَقَتَهُ الْقَریبُ؛ کسی که در جستجوی عیوب مردم باشد آبروی خود را به آنها بخشیده و کسی که سخن‌چینی کند افراد دور از او اجتناب می‌کنند و نزدیکانش او را دشمن می‌دارند». ⁽¹⁾

مرحوم علامه مجلسی در جلد 72 بحار الانوار در باب«تَتَبَّعُ عُیُوبِ النّاسِ وَ إفْشاءِها»روایت جالبی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که فرمود:

«کَانَ بِالْمَدِینَةِ أَقْوَامٌ لَهُمْ عُیُوبٌ فَسَکَتُوا عَنْ عُیُوبِ النَّاسِ فَأَسْکَتَ اللَّهُ عَنْ عُیُوبِهِمُ النَّاسَ فَمَاتُوا وَ لَا عُیُوبَ لَهُمْ عِنْدَ النَّاسِ وَ کَانَ بِالْمَدِینَةِ أَقْوَامٌ لَا عُیُوبَ لَهُمْ فَتَکَلَّمُوا فِی عُیُوبِ النَّاسِ فَأَظْهَرَ اللَّهُ لَهُمْ عُیُوباً لَمْ یَزَالُوا یُعْرَفُونَ بِهَا إِلَی أَنْ مَاتُوا؛ در مدینه اقوامی دارای عیوبی بودند آنها از ذکر عیوب مردم سکوت کردند،خداوند هم مردم را از ذکر عیوب آنها ساکت کرد.آنها از دنیا رفتند در حالی که مردم آنها را از هرگونه عیب پاک می‌دانستند و (به عکس) در مدینه اقوام (دیگری) بودند که عیبی نداشتند ولی درباره عیوب مردم سخن گفتند خداوند برای آنها عیوبی آشکار ساخت که پیوسته به آن شناخته می‌شدند تا از دنیا رفتند». ⁽²⁾

در تواریخ داستان‌های بسیاری در این زمینه ذکر شده که بعضی از افراد جسور در مجلسی ابتدا به ساکن با فرد دیگری شوخی اهانت‌آمیزی کردند و آنها پاسخ کوبنده‌ای دادند که آبروی او را برد و گاه نام زشتی از این رهگذر بر او ماند از جمله در تاریخ آمده است که«مغیرة بن اسود»(یکی از شعرای عرب) معروف به لقب«اقیشر»بود.او از این لقب سخت خشمگین می‌شد.(زیرا اقیشر به معنای کسی است که صورتش سرخ شده و پوست آن ریخته است) روزی یک نفر از قبیله«بنی‌عبس»او را صدا زد«یا اقیشر»او ناراحت شد و پس از چند لحظه سکوت،این شعر را درباره او انشا کرد:

أَ تَدْعُونی الأَقیشَر ذاکَ اسْمی وَ أدْعُوکَ ابْنَ مُطْفِئَةِ السِّراجِ

تُناجی خِدْنَها بِاللَّیْلِ سِرّاً وَ ربُّ النّاسِ یَعْلَمْ ما تُناجی

«تو به من اقیشر می‌گویی آری این اسم من است ولی من به تو می‌گویم:«ابْنِ مُطْفِئَةُ السِّراج»یعنی فرزند زنی که چراغ را نیمه شب خاموش کرد،زیرا با دوست فاسقش شبانه آهسته سخن می‌گفت و خدا می‌داند چه سخنانی می‌گفت». ⁽¹⁾

از آن به بعد این لقب زشت بر آن مرد و فرزندانش باقی ماند.

و نیز نقل شده مرد عربی نزد معاویه سخنی گفت که معاویه ناراحت شد.

معاویه گفت:دروغ گفتی.مرد اعرابی گفت:به خدا سوگند دروغ‌گو کسی است که در لباس‌های توست.معاویه گفت:این جزای کسی است که در قضاوتش عجله می‌کند.

ابن ابی‌الحدید از کامل مبرد نقل می‌کند:هنگامی که«قتیبة بن مسلم»سمرقند را فتح کرد اثاث و وسایلی در کاخ‌های آنجا دید که امثال آن دیده نشده بود تصمیم گرفت بار عام دهد و مردم بیایند و موفقیت‌هایی را که نصیب او شده ببینند.مردم از هر سو به آنجا آمدند و به ترتیب مقاماتشان در آن مجلس نشستند.

از جمله پیرمردی بود به نام«حُضَین».هنگامی که وارد شد برادر قتیبه گفت به من اجازه بده سخن درشتی به او بگویم.قتیبه گفت:این کار را نکن او جواب‌های تند و بدی می‌دهد.برادر قتیبه اصرار کرد و رو به حضین کرد و گفت:

ای ابو ساسان آیا از در وارد شدی یا از دیوار؟ حضین گفت:آری (من از در وارد شدم زیرا) عمویت (اشاره به خودش کرد) سنش بیش از آن است که بتواند از دیوار وارد شود (و این اشاره به عمل زشتی بود که برادر قتیبه قبلا انجام داده بود و از دیوار خانه زنی بالا رفته بود و به او تجاوز کرده بود). ⁽²⁾

امثال این داستان‌ها فراوان است و همه گواهی است بر آنچه امام علیه السلام بیان فرموده که هرگاه کسی به مردم چیزی بگوید که ناخوش دارند آنها نیز به او نسبت‌های ناروا می‌دهند (یا اعمال زشت مخفیانه آنها را آشکار می‌کنند).

گفتار حکیمانه 36- آرزوهای طولانی و سوء عمل

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ أَسَاءَ الْعَمَلَ .

امام علیه السلام فرمود:

کسی که آرزویش را طولانی کند اعمال بد انجام می‌دهد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

آرزوهای طولانی و سوء عمل

امام علیه السلام در این سخن کوتاه و حکمت‌آمیز می‌فرماید:«کسی که آرزویش را طولانی کند اعمال بد انجام می‌دهد»؛ (مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ أَسَاءَ الْعَمَلَ) .

شک نیست که آرزوها انگیزه حرکت انسان برای هرگونه فعالیت است؛ جوانی که آرزو دارد به مقامات عالیه علمی برسد تلاش و کوشش را در فراگیری علم افزایش می‌دهد،کشاورزی که آرزو دارد مزارع پربار و باغ‌های سرشار از برکات مادی داشته باشد در امر کشاورزی فعالیت می‌کند و مادری که آرزو دارد جوان برومندی در سنین آخر عمر در کنار او باشد در حفظ و تربیت فرزندش می‌کوشد.

همین معنا در حدیث معروف پیغمبر اکرم آمده است که فرمود:

«الْأَمَلُ رَحْمَةٌ لِأُمَّتِی وَ لَوْ لَا الْأَمَلُ مَا رَضَعَتْ وَالِدَةٌ وَلَدَهَا وَ لَا غَرَسَ غَارِسٌ شَجَراً؛ آرزو برای امت من مایه رحمت است و اگر امید و آرزو نبود هیچ مادری کودک خود را شیر نمی‌داد و هیچ باغبانی نهالی نمی‌نشاند». ⁽¹⁾

ولی هرگاه آرزو از حد اعتدال خارج شود و انسان به سراغ امور دست نیافتنی و یا غیر ضرروی و خارج از حد نیاز برود،طبیعی است که باید تمام تلاش و کوشش خود را برای رسیدن به آن بگذارد و همه چیز جز آن را فراموش کند

و شب و روز به دنبال آن بدود.چنین کسی از یک سو آخرت را به کلی به دست فراموشی می‌سپارد و از سوی دیگر برای رسیدن به هدف خود هر وسیله‌ای را مباح می‌شمرد و از سوی سوم در مقابل هر کس خضوع ذلیلانه می‌کند و سرانجام گرفتار«سوء العمل»می‌شود که امام در جمله حکمت‌آمیز بالا به آن اشاره فرمود.

در حالی که اگر دامنه آرزو را کوتاه می‌کرد و به آنچه مورد نیازش بود قناعت می‌نمود،وقت کافی برای رسیدن به وظایف الهی و اندوختن ذخیره‌های آخرت پیدا می‌کرد و از آلوده شدن به حرام در امان می‌ماند و عزت و کرامت خود را بر باد نمی‌داد.

در حدیثی قدسی که در کتاب شریف کافی آمده می‌خوانیم:خداوند به موسی بن عمران فرمود:

«یَا مُوسَی لَا تُطَوِّلْ فِی الدُّنْیَا أَمَلَکَ فَیَقْسُوَ قَلْبُکَ وَ الْقَاسِی الْقَلْبِ مِنِّی بَعِیدٌ؛ آرزوهایت را در دنیا طولانی مکن که مایه قساوت قلب تو می‌شود و شخص قسیّ القلب سنگدل از من دور خواهد بود». ⁽¹⁾

روشن است،قساوت و سنگدلی ناشی از فراموش کردن ذکر خدا و یاد مرگ و قیامت است و افرادی که گرفتار آرزوهای دراز هستند هم خدا را فراموش می‌کنند و هم مرگ و قیامت را.

اولیای خدا به قدری آرزوهایشان کوتاه بود و آماده سفر آخرت بودند که هر لحظه احتمال می‌دادند فرمان رحیل و کوچ کردن از دنیا صادر شود.

در حدیث پرمعنایی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«وَ الَّذِی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ مَا طَرَفْتُ عَیْنَایَ إِلَّا ظَنَنْتُ أَنَّ شُفْرَیَّ لَا یَلْتَقِیَانِ حَتَّی یَقْبِضَ اللَّهُ رُوحِی؛ قسم به آن کسی که جان محمد به دست اوست هرگز پلک‌های چشم من به هم نخورد مگر این‌که گمان می‌بردم که پیش از آنکه پلک‌ها به روی هم بیایند قبض روح شوم». ⁽²⁾

منظور از گمان داشتن همان آماده بودن است.

حدیث معروفی است که هم از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و هم از امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل شده که فرمودند:خطرناک‌ترین چیزی که بر شما می‌ترسیم پیروی از هوای نفس و آرزوهای دراز است،زیرا پیروی از هوای نفس انسان را از حق باز می‌دارد و آرزوهای دراز موجب نسیان آخرت می‌شود؛

(أَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَی فَإِنَّهُ یَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَةَ) . ⁽¹⁾

قرآن مجید هم می‌گوید:یکی از دام‌های مهم شیطان همین طول امل است:

««وَ قالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِکَ نَصِیباً مَفْرُوضاً* وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ ... یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ ما یَعِدُهُمُ الشَّیْطانُ إِلاّ غُرُوراً»؛ شیطان چنین گفته که از بندگان خود سهم معینی خواهم گرفت؛آنها را گمراه می‌کنم و به آرزوها سرگرم می‌سازم و به آنها فرمان می‌دهم...شیطان به آنها وعده‌های دروغین می‌دهد و به آرزوها سرگرم می‌سازد و جز فریب و نیرنگ به آنها فرمان نمی‌دهد». ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 37- تشریفات زشت و زیان‌آور

اشاره

و قال علیه السلام وَ قَدْ لَقِیَهُ عِنْدَ مَسِیرِهِ إِلَی الشَّامِ دَهَاقِینُ الْأَنْبَارِ،فَتَرَجَّلُوا لَهُ وَ اشْتَدُّوا بَیْنَ یَدَیْهِ.

فقال علیه‌السلام

مَا هَذَا الَّذِی صَنَعْتُمُوهُ؟ فَقَالُوا:خُلُقٌ مِنَّا نُعَظِّمُ بِهِ أُمَرَاءَنَا،فَقَالَ:وَ اللَّهِ مَا یَنْتَفِعُ بِهَذَا أُمَرَاؤُکُمْ! وَ إِنَّکُمْ لَتَشُقُّونَ عَلی أَنْفُسِکُمْ فِی دُنْیَاکُمْ،

وَ تَشْقَوْنَ بِهِ فِی آخِرَتِکُمْ.وَ مَا أَخْسَرَ الْمَشَقَّةَ وَرَاءَهَا الْعِقَابُ،

وَ أَرْبَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا الْأَمَانُ مِنَ النَّارِ .

این سخن را امام علیه السلام زمانی بیان فرمود که در مسیر حرکتش به شام کشاورزان و دهبانان شهر«انبار»با او ملاقات کردند (و به عنوان احترام) از مرکب پیاده شده و با سرعت پیش روی او حرکت کردند (و این مراسمی را که نشانه خضوع فوق‌العاده در برابر امرای ستمگر بود انجام دادند).

امام علیه السلام فرمود:

«این چه کاری بود که کردید؟»عرض کردند:این رسوم و آدابی است که ما امیران خود را با آن بزرگ می‌داریم.امام علیه السلام فرمود:به خدا سوگند زمامداران شما از این عمل بهره‌ای نمی‌برند و شما با این کار در دنیا مشقت زیاد بر خود

هموار می‌سازید و در قیامت بدبخت می‌شوید.چه زیان‌بار است مشقتی که به دنبال آن عقاب الهی باشد و چه پرسود است آرامشی که با آن امان از آتش دوزخ فراهم گردد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

تشریفات زشت و زیان‌آور

«این سخن را امام زمانی بیان فرمود که در مسیر حرکتش به شام کشاورزان و دهبانان شهر انبار با او ملاقات کردند (و به عنوان احترام به امام) از مرکب پیاده شده و با سرعت پیش روی او حرکت کردند (و این مراسم را که نشانه خضوع فوق العاده در برابر امرای ستمگر بود انجام دادند) امام علیه السلام فرمود:این چه کاری بود که کردید؟»؛ (وَ قَالَ علیه السلام:وَ قَدْ لَقِیَهُ عِنْدَ مَسِیرِهِ إِلَی الشَّامِ دَهَاقِینُ الْأَنْبَارِ، فَتَرَجَّلُوا ⁽¹⁾لَهُ وَ اشْتَدُّوا ⁽²⁾بَیْنَ یَدَیْهِ،فَقَالَ:مَا هَذَا الَّذِی صَنَعْتُمُوهُ) .

«عرض کردند این رسوم و آدابی است که ما امیران خود را با آن بزرگ می‌داریم»؛ (فَقَالُوا:خُلُقٌ مِنَّا نُعَظِّمُ بِهِ أُمَرَاءَنَا) .

«امام علیه السلام فرمود:به خدا سوگند زمامداران شما از این عمل بهره‌ای نمی‌برند و شما با این کار در دنیا مشقت بر خود هموار می‌سازید و در قیامت بدبخت می‌شوید»؛ (فَقَالَ:وَ اللَّهِ مَا یَنْتَفِعُ بِهَذَا أُمَرَاؤُکُمْ! وَ إِنَّکُمْ لَتَشُقُّونَ عَلی أَنْفُسِکُمْ فِی دُنْیَاکُمْ،وَ تَشْقَوْنَ بِهِ فِی آخِرَتِکُمْ) .

سپس افزود:«چه زیان‌بار است مشقتی که به دنبال آن عقاب الهی باشد و چه پرسود است آرامشی که با آن امان از آتش دوزخ فراهم گردد»؛ (وَ مَا أَخْسَرَ

الْمَشَقَّةَ وَرَاءَهَا الْعِقَابُ،وَ أَرْبَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا الْأَمَانُ مِنَ النَّارِ) .

«تَشُقُّونَ»از ماده«شقاء»به معنای مشقت و«تَشْقَوْنَ»از ماده شقاوت به معنای بدبختی است و«دَعَة»همان آرامش است

در کتاب صفین بعد از این جمله چنین آمده که امام علیه السلام فرمود:«این کار را دیگر تکرار نکنید؛فَلا تَعُودُوا لَهُ».

در زمان‌های گذشته معمول بوده-و هم اکنون نیز در بعضی از نقاط جهان معمول است-که اهل یک کشور یا اهل یک شهر برای تعظیم امرا و سلاطین اعمالی انجام می‌دادند که نشانه نهایت ذلت بود.آنها نیز از این رفتار خشنود می‌شدند،چراکه علاقه داشتند همواره شهروندانشان خود راذلیل و خوار و بی‌مقدار در برابر آنها بدانند تا فکر قیام در مغزشان خطور نکند و سلطه آنان باقی بماند.

ولی اسلام که به انسان‌ها شخصیت داده و آدمی را مسجود فرشتگان و اشرف مخلوقات می‌داند و جهان را مسخر او می‌شمرد،اجازه نمی‌دهد افراد با ایمان برای بزرگداشت امرا تن به کارهای ذلیلانه بدهند.به یقین اگر به جای علی علیه السلام معاویه بود آنها را به این کار تشویق می‌کرد ولی امام به آنها هشدار داد و به سه دلیل آنان را بر حذر داشت.

نخست این که امرا هیچ گونه نفع عاقلانه‌ای از این کار نمی‌برند،بلکه ممکن است باعث غرور و کبر آنها شود و شخصیت خود را گم کنند.

دیگر این‌که زحمت فوق العاده‌ای بر دوش توده‌های مردم می‌افتد و گاه ممکن است در چنین شرایطی افرادی ضعیف زیر دست و پا بمانند.

سوم این‌که این عمل ناصالح مایه گرفتاری در آخرت می‌شود،زیرا نوعی شرک محسوب می‌شود.

به عکس،اگر آنها به احترامات معقول قناعت کنند و به جای این مشقت، آرامش را برای خود بپذیرند،آرامشی که امان از آتش دوزخ را نیز به همراه دارد،

هم امرا گرفتار کبر و غرور نمی‌شوند و هم مردم مشقت توأم با ذلت را نمی‌بینند و هم در آخرت سربلند خواهند بود.

قابل توجه است که در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:روزی امیر مؤمنان به سراغ اصحابش آمد در حالی که بر مرکب سوار بود.گروهی پشت سر حضرت به راه افتادند.امام نگاهی به آنها کرد و فرمود:با من کاری دارید؟ عرض کردند:نه یا امیرالمؤمنین ولی دوست داریم همراه تو راه برویم.امام به آنها فرمود:

«انْصَرِفُوا فَإِنَّ مَشْیَ الْمَاشِی مَعَ الرَّاکِبِ مَفْسَدَةٌ لِلرَّاکِبِ وَ مَذَلَّةٌ لِلْمَاشِی؛ برگردید،زیرا راه رفتن پیاده در کنار سوار موجب مفسده (غرور و خودبرتربینی) برای شخص سوار و سبب ذلت برای پیاده است».

سپس امام صادق علیه السلام افزود:دفعه دیگری باز امام سوار بود و جمعی پشت سر او پیاده به راه افتادند.امام علیه السلام فرمود:

«انْصَرِفُوا فَإِنَّ خَفْقَ النِّعَالِ خَلْفَ أَعْقَابِ الرِّجَالِ مَفْسَدَةٌ لِقُلُوبِ النَّوْکَی؛ بازگردید،زیرا صدای کفش‌ها پشت سر انسان‌ها موجب فساد دل‌های احمقان می‌شود (نوکی جمع أنوَک بر وزن أحمق و به معنای احمق است». ⁽¹⁾

باید توجه داشت که هدف از این سخنان این نیست که مردم،بزرگان را احترام نکنند،بلکه منظور این است که احتراماتی که نسبت به شاهان و مانند آنها داشتند و نشانه ذلت و بدبختی احترام‌کنندگان بوده و مایه غرور و نخوت احترام شوندگان ترک شود.

نکته

روایت«نصر بن مزاحم»

از آنچه«نصر بن مزاحم»در کتاب صفین آورده استفاده می‌شود که

دهقان‌های شهر انبار علاوه بر این کار اسب‌ها و غذاهای خوب برای امام و لشکریان و علف بسیار برای مرکب‌های آنها را به عنوان هدیه آورده بودند و امام افزون بر این‌که مراسم ذلت‌بار آنها را تخطئه کرد افزود:اما این چهارپایانی که آورده‌اید ما می‌پذیریم؛ولی به عنوان خراجتان قبول می‌کنیم و غذاهایی را هم که آورده‌اید در صورتی می‌پذیریم که قیمت آن را از ما بگیرید. ⁽¹⁾

البته پذیرفتن هدیه مسلمان نه تنها عیب نیست،بلکه سنتی است و حتی در روایات گفته شده که از پذیرش هدیه برادران مسلمان خودداری نکنید،ولی هدف امام این بوده که این سنت نادرست را بشکند که برای در امان ماندن از شر امرا برای آنان هدایایی می‌بردند و روشن سازد که حکومت اسلامی همچون حکومت سلاطین جبار نیست.

گفتار حکیمانه 38- چهار نکته سرنوشت‌ساز

اشاره

و قال علیه‌السلام

لِاِبْنِهِ الْحَسَنِ علیه السلام:یَا بُنَیَّ،احْفَظْ عَنِّی أَرْبَعاً،وَ أَرْبَعاً،لَا یَضُرُّکَ مَا عَمِلْتَ‌مَعَهُنَّ:إِنَّ أَغْنَی الْغِنَی الْعَقْلُ،وَ أَکْبَرَ الْفَقْرِ الْحُمْقُ،وَ أَوْحَشَ الْوَحْشَةِ الْعُجْبُ، وَ أَکْرَمَ الْحَسَبِ حُسْنُ الْخُلُقِ.یَا بُنَیَّ،إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْأَحْمَقِ،فَإِنَّهُ یُرِیدُ أَنْ یَنْفَعَکَ فَیَضُرَّکَ؛وَ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْبَخِیلِ،فَإِنَّهُ یَقْعُدُ عَنْکَ أَحْوَجَ مَا تَکُونُ إِلَیْهِ؛وَ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْفَاجِرِ،فَإِنَّهُ یَبِیعُکَ بِالتَّافِهِ؛وَ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْکَذَّابِ، فَإِنَّهُ کَالسَّرَابِ:یُقَرِّبُ عَلَیْکَ الْبَعِیدَ،وَ یُبَعِّدُ عَلَیْکَ الْقَرِیبَ .

امام علیه السلام به فرزندش امام حسن علیه السلام فرمود:

فرزندم! چهار چیز:و چهار چیز را،از من حفظ کن که با حفظ آن هر کار کنی به تو زیان نخواهد رسید:بالاترین سرمایه‌ها عقل است و بزرگ‌ترین فقر حماقت و نادانی است،بدترین وحشت خودپسندی است و برترین حسب و نسب اخلاق نیک است.فرزندم از دوستی با احمق برحذر باش،چرا که او می‌خواهد به تو منفعت رساند ولی زیان می‌رساند (زیرا بر اثر حماقتش سود و زیان را تشخیص نمی‌دهد) و از دوستی با بخیل دوری کن،زیرا به هنگامی که شدیدترین نیاز را به او داری تو را رها می‌سازد و از دوستی با انسان فاجر

بپرهیز،چرا که تو را به اندک چیزی می‌فروشد و از دوستی با دروغ‌گو بر حذر باش،چرا که او مثل سراب است؛دور را در نظر تو نزدیک و نزدیک را در نظر تو دور می‌سازد (و حقایق را به تو وارونه نشان می‌دهد). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

چهار نکته سرنوشت‌ساز

امام علیه السلام در این گفتار پربار حکمت‌آمیزش خطاب به فرزندش امام حسن مجتبی علیه السلام و در واقع خطاب به همه انسان‌ها می‌فرماید:«فرزندم! چهار چیز و چهار چیز را از من حفظ کن که با آن هر کار کنی به تو زیان نخواهد رسید»؛ (قَالَ لْاِبْنِهِ‌الْحَسَنِ علیه السلام:یَا بُنَیَّ،احْفَظْ عَنِّی أَرْبَعاً،وَ أَرْبَعاً،لَا یَضُرُّکَ مَا عَمِلْتَ مَعَهُنَّ) .

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که امام علیه السلام چرا نفرمود من هشت چیز را به تو توصیه می‌کنم،بلکه فرمود:چهار چیز و چهار چیز.

پاسخ سؤال این است که امام می‌خواهد بدین وسیله مخاطب را متوجه تفاوت این دو را با هم سازد،زیرا چهار قسمت اول ناظر به صفات«اخلاقی» است و چهار قسمت دوم ناظر به امور«رفتاری»و اضافه بر این چهار قسمت اول از باب اوامر است و چهار قسمت دوم از باب نواهی.

امام در چهار قسمت اول نخست می‌فرماید:«(فرزندم) بالاترین سرمایه‌ها عقل است»؛ (إِنَّ أَغْنَی الْغِنَی الْعَقْلُ) .

انسانی که دارای عقل کافی است هم از نظر معنوی غنی است و هم از نظر مادی؛از نظر معنوی عقل،او را به سوی خدا و اعتقاد صحیح و فضایل اخلاقی و اعمال صالحه دعوت می‌کند،زیرا عواقب شوم رذایل اخلاقی را به خوبی درک می‌نماید و او را از آن باز می‌دارد و در امور مادی با حسن تدبیر و همکاری

صحیح با دیگران و تشخیص دوست و دشمن و درک فرصت‌ها و استفاده صحیح از نیروی دیگران به فواید و برکات مادی می‌رساند،بنابراین سرمایه پیروزی در دنیا و آخرت عقل است.

استثنایی که بعضی از شارحان به این اصل کلی زده‌اند که منظور از عقل، آنجاست که از طریق مشورت نتوان کاری کرد صحیح به نظر نمی‌رسد،زیرا در مورد مشورت نیز عقل است که انسان را به استفاده از افکار دیگران و عمل کردن به نتیجه مشورت دعوت می‌کند.

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«قِوَامُ الْمَرْءِ عَقْلُهُ وَ لَا دِینَ لِمَنْ لَا عَقْلَ لَهُ؛ اساس کار انسان عقل اوست و آن‌کس که عقل ندارد دین ندارد». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امیر مؤمنان می‌خوانیم:

«الْعَقْلُ مَرْکَبُ الْعِلْمِ وَ الْعِلْمُ مَرْکَبُ الْحِلْمِ؛ عقل مرکب علم و دانش و علم مرکب حلم (و اخلاق) است». ⁽²⁾

در حدیث دیگری از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«مَا قَسَمَ اللَّهُ لِلْعِبَادِ شَیْئاً أَفْضَلَ مِنَ الْعَقْلِ فَنَوْمُ الْعَاقِلِ أَفْضَلُ مِنْ سَهَرِ الْجَاهِل؛ خداوند چیزی برتر از عقل در میان بندگانش تقسیم نکرده،لذا خواب عاقل برتر از بیداری (و شب‌زنده‌داری) جاهل است». ⁽³⁾

در حدیث دیگری در کتاب شریف کافی«اصبغ بن نباته»از علی علیه السلام نقل می‌کند که جبرئیل بر آدم نازل شد و گفت:من مامورم تو را در میان سه چیز مخیر سازم که یکی را بر گزینی و آن دو را رها سازی.آدم گفت:آن سه چیز کدام است؟ جبرئیل گفت:عقل و حیا و دین است.آدم گفت:من عقل را برگزیدم.

جبرئیل به حیا و دین گفت:شما برگردید و عقل را رها کنید.آنها گفتند:ای

جبرئیل

«إِنَّا أُمِرْنَا أَنْ نَکُونَ مَعَ الْعَقْلِ حَیْثُ کَانَ؛ ما ماموریم هر جا که عقل است با او باشیم.جبرئیل گفت پس به ماموریت خود عمل کنید و به آسمان رفت». ⁽¹⁾

البته منظور از عقل در اینجا کمال عقل است،زیرا آدم دارای عقل بود که در این گزینش آن را برگزید.

نقطه مقابل جمله اول چیزی است که امام علیه السلام در دومین جمله از گفتار حکیمانه خود بیان کرده است.می‌فرماید«بزرگ‌ترین فقر حماقت و نادانی است»؛ (وَ أَکْبَرَ الْفَقْرِ الْحُمْقُ) .

زیرا آدم احمق هم آخرت خود را به باد می‌دهد و هم دنیایش را.او منافع زودگذر را بر سعادت جاویدانش مقدم می‌دارد و لذت ناپایدار را بر سعادت پایدار.به همین دلیل روز رستاخیز دستش از حسنات ته است و پشتش از بار سیئات سنگین.در دنیا نیز بر اثر ندانم‌کاری‌ها دوستان خود را از دست می‌دهد و منافع آنی را بر درآمدهای آینده مقدم می‌شمرد.بخل و تنگ‌نظری که لازمه حماقت است مردم را به او بدبین می‌کند و تدبیر لازم برای تمشیت امور مادی را از دست می‌دهد وبه همین دلیل فقر عقل باعث فقر در زندگی مادی او نیز می‌شود.

یکی از مشکلات مهم کار احمق نیز مشکل بودن درمان اوست،زیرا او مانند بیماری است که نه دارو می‌خورد و نه پرهیز می‌کند.مطابق آنچه مرحوم مفید در کتاب اختصاص آورده در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«إنَّ عیسَی بْنَ مَرْیَمَ قالَ:دَاوَیْتُ الْمَرْضَی فَشَفَیْتُهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أَبْرَأْتُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ عَالَجْتُ الْمَوْتَی فَأَحْیَیْتُهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ عَالَجْتُ الْأَحْمَقَ فَلَمْ أَقْدِرْ عَلَی إِصْلَاحِه؛ حضرت عیسی بن مریم گفت:من بیماران (غیر قابل علاج) را مداوا کردم و آنها را به اذن خدا بهبودی بخشیدم.نابینای مادرزاد و مبتلا به بیماری برص را به اذن خدا شفا دادم حتی مردگان را به اذن خدا زنده کردم؛ولی به سراغ معالجه احمق

رفتم و نتوانستم او را اصلاح کنم. ⁽¹⁾

در ذیل حدیث بالا تفسیری برای احمقِ غیر قابل علاج آمده؛هنگامی که از آن حضرت سؤال کردند احمق کیست گفت:احمق کسی است که تنها به رأی خود و شخص خود عقیده دارد و تمام فضیلت را برای خود روا می‌داری و چیزی بر ضد خود قائل نیست،حق را به طور کامل برای خود می‌شمرد و هیچ حقی برای دیگری بر خود روا نمی‌داند.این همان احمقی است که راهی برای درمان او نیست.

در این‌که احمق چه کسی است نیز روایات متعددی از معصومان علیهم السلام وارد شده است.در حدیثی از امام امیرمؤمنان علی علیه السلام در کلمات قصار می‌خوانیم:

«مَنْ نَظَرَ فِی عُیُوبِ النَّاسِ فَأَنْکَرَهَا ثُمَّ رَضِیَهَا لِنَفْسِهِ فَذَلِکَ الْأَحْمَقُ بِعَیْنِهِ؛ کسی که عیوب مردم را می‌بیند و آن را بد می‌شمرد سپس آن را برای خود می‌پذیرد،او عینا آدم احمقی است». ⁽²⁾

از تفسیرهایی که برای احمق در بالا ذکر شد روشن می‌شود که چرا احمق هم دین خود را از دست می‌دهد و هم دنیای خود را.

در تواریخ داستان‌های زیادی از افراد احمق نقل شده که نشان می‌دهد تا چه اندازه آنها از نظر اعتقاد و مسائل اجتماعی ناتوان هستند.در شرح نهج البلاغه علّامه شوشتری آمده است که روزی یکی از خلفا در عید فطر یا قربان به سوی مصلّا می‌رفت،طبل‌ها در مقابل او مشغول به زدن بودند و پرچم‌ها در بالای سر او در اهتزاز مرد نادانی حضور داشت سر به آسمان بلند کرد و عرض کرد:«أللّهُمَّ لا طَبْلَ إلّا طَبْلُکَ؛خداوندا طبل تنها طبل توست!»کسی به او گفت:این سخن را نگو.خدا طبل ندارد.گریه کرد و گفت:پس فکر می‌کنید او هنگامی که می‌آید

تک و تنهاست نه طبلی جلوی او می‌نوازند و نه پرچمی بالای سر اوست.در این صورت او از خلیفه زمان ما هم پایین‌تر است.

در عیون الاخبار«ابن قتیبه دینوری»طبق نقل علّامه شوشتری آمده است شخص احمقی می‌گفت من اسم گرگی که یوسف را خورد می‌دانم؛اسمش فلان بود.به او گفتند:یوسف را گرگ نخورد.گفت:پس این اسم،اسم همان گرگی است که یوسف را نخورد. ⁽¹⁾

سپس در سومین جمله از این کلمات نورانی می‌فرماید:«بدترین تنهایی و وحشت خودبینی و خودپسندی است»؛ (وَ أَوْحَشَ الْوَحْشَةِ الْعُجْبُ) .

«وحشت»در لغت هم به معنای تنهایی آمده است و هم به معنای ترس و ناراحتی ناشی از آن و به یقین،افراد خودبزرگ‌بین دوستان خود را به زودی از دست می‌دهند،زیرا مردم حاضر نیستند زیر بار چنین افراد خودبین و خودخواهی بروند و به این ترتیب در زندگی تنهای تنها می‌مانند.

در حدیثی از امیرمؤمنان علیه السلام که در غررالحکم آمده می‌خوانیم:

«آفَةُ اللُّبِّ العُجْبُ؛ آفت عقل خودبینی و خودپسندی است». ⁽²⁾

در حدیث دیگری از همان حضرت در همان منبع آمده است:

«إزراءُ الرَّجُلِ عِلَّةَ نَفْسِهِ بُرْهانُ رِزانَةِ عَقْلِهِ وَ عِنْوانُ وُفُورِ فَضْلِهِ وَ إعْجابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ بُرْهانُ نَقْصِهِ وَ عُنْوانُ ضَعْفِ عَقْلِهِ؛ خورده‌گیری انسان نسبت به خویشتن (و کارهای خود) دلیل بر قوت عقل او و گواه فزونی فضل اوست و خودپسندی انسان دلیل بر نقص او و گواه ضعف عقل اوست». ⁽³⁾

سرانجام در چهارمین دستور انسان‌ساز می‌فرماید:«برترین حسب و نسب

اخلاق نیک است»؛ (وَ أَکْرَمَ الْحَسَبِ حُسْنُ الْخُلُقِ) .

حسب در لغت هم به شرافت‌های ذاتی و صفات برجسته اطلاق شده و هم به شرافت پدران و اجداد،بنابراین منظور امام این است که بالاترین شرافت ذاتی و اکتسابی از پدران و اجداد دارا بودن حسن خلق است،زیرا بیش از هر چیز جاذبه دارد و قلوب را متوجه انسان می‌کند و شرافت‌های دیگر تا این حد توان ندارند.

درباره اهمیت حسن خلق آیات و روایات فراوانی وارد شده تا آنجا که قرآن حسن خلق را یکی از عوامل مهم پیروزی پیغمبر می‌شمرد و می‌فرماید: ««فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ»؛ پس تو به لطف و رحمت الهی با آنان نرمخو شدی و اگر درشت‌خوی و سخت‌دل بودی بی‌شک از گرد تو پراکنده می‌شدند»و در جای دیگر خطاب به پیغمبر اکرم می‌فرماید: ««وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ»؛ تو اخلاق بسیار برجسته‌ای داری». ⁽¹⁾تأثیر این اخلاق در پیشرفت پیغمبر به اندازه‌ای بود که بعضی آن را به عنوان معجزه اخلاقی پیغمبر می‌شمرند.

در حدیثی از پیغمبر اکرم می‌خوانیم:

«حُسْنُ الْخُلُقِ یُثْبِتُ الْمَوَدَّةَ؛ اخلاق خوب دوستی را (با مردم) تثبیت می‌کند». ⁽²⁾

در فواید حسن خلق از امیر مؤمنان در غرر الحکم چنین آمده است:

«حُسْنُ الْخُلْقِ یَدِّرُ الْأرْزاقِ وَ یُونِسُ الرِّفاقَ؛ حسن خلق روزی انسان را فراوان می‌سازد و به دوستان آرامش می‌بخشد». ⁽³⁾

ما خود می‌بینیم که افراد صاحب حسن خلق در زندگی مادی خویش نیز

بسیار موفق‌اند،همان گونه که در بحار الانوار از علی علیه السلام نقل شده:

«فِی سَعَةِ الْأَخْلَاقِ کُنُوزُ الْأَرْزَاق؛ در حسن خلق گنج‌های روزی نهفته شده است». ⁽¹⁾

امام علیه السلام بعد از ذکر این چهار جمله حکمت‌آمیز درباره عقل و حمق و عُجب و حسن خلق به چهار نکته دیگر درباره ترک دوستی با چهار گروهی که صفات زشتی دارند می‌پردازد.

نخست می‌فرماید:«فرزندم از دوستی با احمق برحذر باش،چرا که او می‌خواهد به تو منفعت برساند ولی زیان می‌رساند (زیرا بر اثر حماقتش سود و زیان را تشخیص نمی‌دهد)»؛ (یَا بُنَیَّ،إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْأَحْمَقِ،فَإِنَّهُ یُرِیدُ أَنْ یَنْفَعَکَ فَیَضُرَّکَ) .

«مصادقت»به معنای دوستی است و می‌دانیم دوستی افراد با یکدیگر سرنوشت آنها را به هم پیوند می‌زند و هر یک در زندگی دیگری تأثیر می‌گذارد.

احمق کسی است که بر اثر نادانی گرفتار اشتباهات بزرگ می‌شود؛خوب را بد و بد را خوب می‌پندارد.تنها به ظاهر امور قضاوت می‌کند غافل از این‌که گاه آنچه ظاهرش زیان‌آور است باطنی پرسود دارد و یا آنچه آغازش ضرر دارد پایانش بسیار پر فایده است.

به همین دلیل گاه با اصرار،دوست خود را وادار به انجام کاری می‌کند که عاقبت دردناکی دارد و به عکس از کاری باز می‌دارد که سرانجامش بسیار قرین موفقیت و سعادت است و چون وسوسه‌های چنین فرد احمقی خواه ناخواه ممکن است در انسان اثر بگذارد،امام می‌فرماید پیوند دوستی خود را با چنین افرادی قطع کن.

در بعضی از روایات آمده است که با احمق مشورت نکنید:امام صادق علیه السلام مطابق آنچه در کتاب تحف العقول آمده است می‌فرماید:

«لَا تُشَاوِرْ أَحْمَقَ؛ با فرد

نادان مشورت نکن (که از آن زیان خواهی دید)». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق از پیغمبر می‌خوانیم:چهار چیز قلب انسان را می‌میراند از جمله گفت و گوی با احمق است

(وَ مُماراةُ الْأحْمَقِ) . ⁽²⁾

سپس در جمله حکمت‌آمیز دوم می‌فرماید:«از دوستی با بخیل برحذر باش، زیرا به هنگامی که شدیدترین نیاز را به او داری تو را رها می‌سازد»؛ (وَ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْبَخِیلِ،فَإِنَّهُ یَقْعُدُ عَنْکَ أَحْوَجَ مَا تَکُونُ إِلَیْهِ) .

بخیل انواع و اقسامی دارد.ساده‌ترین آن این است که حاضر نیست از مواهبی که خدا به او داده در اختیار دیگران بگذارد،هرچند بسیار بیش از نیاز در اختیار دارد و نوع دیگر از بخیل این است که خودش هم حاضر به مصرف آن مواهب نیست؛یعنی نسبت به خود بخل می‌ورزد و بدترین انواع بخل کسی است که از استفاده کردن مردم از مواهب یکدیگر ناراحت می‌شود.

امام در اینجا می‌فرماید:دوستان گاه به یکدیگر نیازمند می‌شوند و حتی گاهی به قدری نیاز شدید است که سرنوشت انسان را رقم می‌زند و اگر دوست،بخیل باشد در چنین حالتی نیز انسان را رها می‌سازد.اما اگر خودش نیازمند شود انتظار هرگونه کمک را دارد.

در روایات مشورت،از شور با بخیل نیز نهی شده است؛در عهدنامه مالک اشتر قبلا خواندیم که امام به مالک دستور می‌دهد:

«لَا تُدْخِلَنَّ فِی مَشُورَتِکَ بَخِیلاً یَعْدِلُ بِکَ عَنِ الْفَضْلِ وَ یَعِدُکَ الْفَقْر؛ هرگز بخیل را در مشاوران خود داخل مکن، زیرا از کمک کردن به دیگران مانع می‌شود و وعده فقر به تو می‌دهد». ⁽³⁾

سومین کسی را که امام فرزندش را از دوستی با او نهی می‌کند افراد فاجر

و فاسق و بی‌بند و بار اند.می‌فرماید:«از دوستی با انسان فاجر بپرهیز،چرا که تو را به اندک چیزی می‌فروشد»؛ (وَ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْفَاجِرِ،فَإِنَّهُ یَبِیعُکَ بِالتَّافِهِ ⁽¹⁾) .

این‌گونه افراد پیوسته به دنبال هوا و هوس خویش اند؛نه وجدان بیداری دارند و نه شخصیت و شرف و نه دین و ایمان درستی.به همین دلیل هر زمان هوا و هوس آنها اقتضا کند به دنبال آن می‌روند و دوستان خود را به اندک چیزی می‌فروشند.

در آخرین و چهارمین جمله پرنور و حکمت‌آمیزش می‌فرماید:«از دوستی با دروغ‌گو برحذر باش،چرا که او مثل سراب است؛دور را در نظر تو نزدیک و نزدیک را در نظر تو دور می‌سازد (و همچون سراب،حقایق را به تو وارونه نشان می‌دهد)»؛ (وَ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْکَذَّابِ،فَإِنَّهُ کَالسَّرَابِ:یُقَرِّبُ عَلَیْکَ الْبَعِیدَ، وَ یُبَعِّدُ عَلَیْکَ الْقَرِیبَ) .

آدم کذاب و بسیار دروغ‌گو خواه این رذیله اخلاقی‌اش ناشی از بی‌بند و باری و ضعف ایمان باشد یا بر اثر علاقه به منافع زودگذر خود،دوستی با او خطرناک است.گاه عوامل پیروزی برای رسیدن به یک هدف فراهم می‌شود؛اما او با دروغ‌هایش رسیدن به آن را غیر ممکن و محال می‌شمرد و فرصت‌ها از این طریق از دست می‌رود و گاه به عکس،کارهایی پیش روی انسان است که شرایط آن فراهم نشده و ورود در آن مایه شکست است؛اما این دروغ‌گوی بی‌بند و بار چنان سخن می‌گوید که گویی فردا انسان به مقصود می‌رسد.

می‌دانیم سراب منظره‌ای است که در بیابان به هنگام گرمای هوا پیدا می‌شود و از دور چیزی شبیه آب به چشم می‌خورد (در حالی که بر اثر اختلاف فشردگی طبقات در آن هوای گرمای آفتاب عکس گوشه‌ای از آسمان آبی به روی زمین می‌افتد که انسان آن را آب می‌پندارد) ولی هنگامی که نزدیک می‌رود اثری از آب

در آنجا نمی‌بیند.کسانی که واقعیت‌ها را در نظر انسان وارونه جلوه می‌دهند شباهت زیادی به سراب دارند و امیر مؤمنان علی علیه السلام مخصوصاً روی این مطلب تکیه فرموده که دورغگویان،دور را نزدیک و نزدیک را دور می‌سازند و این نوعی تغییر واقعیت است.

در احادیث اسلامی از مشاورت با کذاب هم نهی شده است:در غرر الحکم از علی علیه السلام نقل شده که فرمود:«با کذاب مشورت مکن که دور را برای تو نزدیک و نزدیک را برای تو دور می‌سازد؛

لا تَسْتَشِرِ الْکَذّابِ فَإنَّهُ کَالسَّرابِ یُقَرِّبُ عَلَیْکَ الْبَعیدَ وَ یَبْعَدُ عَلَیْکَ الْقَریبَ» . ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام آمده است:

«لَا یَنْبَغِی لِلْمُسْلِمِ أَنْ یُوَاخِیَ الْفَاجِرَ وَ لَا الْأَحْمَقَ وَ لَا الْکَذَّابَ؛ سزاوار نیست افراد با ایمان با فاجران و افراد احمق و دروغ‌گویان طرح برادری بریزند». ⁽²⁾

در روایت دیگری از امام علی بن الحسین آمده است که فرزند دلبندش امام باقر را از همنشینی و رفاقت و گفت و گو و همسفر شدن با پنج گروه نهی فرموده است؛چهار گروهش با آنچه در بالا آمد مشترک است و گروه پنجم شخص قاطع رحم است،همان کسی که پیوند خویشاوندی را با بستگانش‌می گسلد،فرمود:

«إِیَّاکَ وَ مُصَاحَبَةَ الْقَاطِعِ لِرَحِمِهِ فَإِنِّی وَجَدْتُهُ مَلْعُوناً فِی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی ثَلَاثَةِ مَوَاضِعَ؛ از رفاقت و همنشینی با شخصی که قاطع رحم است (پیوند خویشاوندی‌اش را با بستگانش بریده) بپرهیز،زیرا من او را در سه جا از قرآن مجید مورد لعن دیدم. ⁽³⁾(اشاره به آیات:سوره‌های«محمد»،آیه 22 و 23،«بقره»، آیه 27 و«رعد»،آیه 25).

گفتار حکیمانه 39- مستحبّات بی‌ارزش

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَا قُرْبَةَ بِالنَّوَافِلِ إِذَا أَضَرَّتْ بِالْفَرَائِضِ .

امام علیه السلام فرمود:

هرگاه کارهای مستحب به واجبات زیان برساند موجب قرب به خدا نمی‌شود. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

مستحبّات بی‌ارزش

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه می‌فرماید:«کارهای مستحب اگر به واجبات زیان برساند موجب قرب به خدا نمی‌شود»؛ (لَا قُرْبَةَ بِالنَّوَافِلِ إِذَا أَضَرَّتْ بِالْفَرَائِضِ) .

روشن ترین تفسیری که برای این گفتار حکیمانه امام علیه السلام به نظر می‌رسد این است که هر گاه کارهای مستحب ضرری به واجبات بزند ارزش آن کاسته می‌شود و ثواب آن کم می‌گردد،مثل این‌که کسی از سر شب تا بعد از نیمه شب مشغول عزاداری باشد ولی خواب بماند و نماز صبح او قضا شود.همه می‌گویند آن مستحبی که به این فریضه لطمه زد کم‌ارزش است.یا این‌که به سراغ کارهای خیر و کمک به مستمندان برود؛ولی در ادای دیون خود و یا حج واجب کوتاهی کند.

دلیل آن هم روشن است فرائض و واجبات مصالحی دارد که اگر ترک شود به انسان لطمه جدّی می‌زند در حالی که مستحبّات چنین نیست و به این می‌ماند که کسی داروی اصلی درد خود را رها کرده و به داروهای اضافی و غیر ضروری بپردازد.در حدیثی که در غرر الحکم از امیرمؤمنان علیه السلام نقل شده می‌خوانیم:

«یَسْتَدَّلُ عَلی إدْبارِ الدُّوَلِ بِأرْبَعٍ تَضییعِ الْاُصُولِ وَ التَمَسُّکِ بِالْفُرُوعِ وَ تَقْدیمِ الْأراذِلِ وَ تَأخیرِ الْأفاضِلِ؛ چهار چیز است که دلیل بر سقوط دولت‌ها می‌شود:

ضایع ساختن اصول،و چسبیدن به فروع و مقدم داشتن اراذل و مؤخر داشتن افاضل». ⁽¹⁾

تفسیر دیگری که برای این گفتار حکیمانه است این‌که در بعضی از عبادات اگر واجبات را رها کنند و به مستحبات بپردازند مستحب اساساً باطل است؛ مانند کسی که روزه قضای واجب بر اوست اگر روزه مستحب بگیرد از اساس باطل است و یا این‌که حج واجب را رها کند و به سراغ حج مستحب برود که به عقیده جمعی حج مستحب او باطل است.

احتمال سوم نیز در تفسیر این سخن این است که اشاره به مسئله ضدین که در علم اصول آمده باشد،زیرا جمعی معتقدند که امر به شی نهی از ضدّ خاص آن می‌کند و بر این اساس معتقدند کسی که بدهکاری فوری داشته باشد اگر در وسعت وقت نماز بخواند نماز او باطل است،زیرا انجام نماز در وسعت وقت به واجب فوری لطمه زده و چون امر به شی نهی از ضد می‌کند این نماز قابل تقرب نیست و باطل است؛ولی اخیراً محققان این مطلب را نپذیرفته‌اند و امر به شی را سبب نهی از ضد خاص نمی‌دانند.

البته جمع میان همه این تفسیرها نیز منعی ندارد؛ولی مناسب‌تر همان تفسیر اوّل است.

گفتار حکیمانه 40- فرق جایگاه زبان عاقل و احمق

اشاره

و قال علیه‌السلام

لِسَانُ الْعَاقِلِ وَرَاءَ قَلْبِهِ،وَ قَلْبُ الْأَحْمَقِ وَرَاءَ لِسَانِهِ .

امام علیه السلام فرمود:

زبان عاقل پشت قلب او قرار دارد در حالی که قلب احمق پشت زبان اوست! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

فرق جایگاه زبان عاقل و احمق

آنچه امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه بیان فرموده کنایه زیبایی است درباره کسانی که سنجیده یا نسنجیده سخن می گویند می فرماید:«زبان عاقل پشت قلب او قرار دارد در حالی که قلب احمق پشت زبان اوست»؛ (لِسَانُ الْعَاقِلِ وَرَاءَ قَلْبِهِ،وَ قَلْبُ الْأَحْمَقِ وَرَاءَ لِسَانِهِ) .

اشاره به این‌که انسان عاقل نخست اندیشه می کند سپس سخن می گوید در حالی که احمق نخست سخن می گوید و بعد در اندیشه فرو می رود به همین دلیل سخنان عاقل حساب شده،موزون،مفید و سنجیده است؛ولی سخنان احمق ناموزون و گاه خطرناک و بر زیان خود او.

همین عبارت با شرح جالبی در خطبه 176 آمده است و در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«إنَّ لِسانُ الْمُؤمِنِ وَراءَ قَلْبِهِ فَإذا أرادَ أنْ یَتَکَلَّمَ بِشَیْءٍ تَدَبِّرُهُ بِقَلْبِهِ ثُمَّ أمْضاهُ بِلِسانِهِ وَ إنَّ لِسانُ الْمُنافِقِ أمامَ قَلْبِهِ فَإذا هَمَّ بِشَیْءٍ أمْضاهُ بِلِسانِهِ وَ لَمْ یَتَدَبَّرَه بِقَلْبِهِ؛ زبان انسان با ایمان پشت قلب (و فکر) او است،لذا هنگامی که می‌خواهد سخنی بگوید نخست در آن تدبّر می‌کند سپس بر زبانش جاری می‌سازد،ولی زبان منافق جلو قلب او است،لذا هنگامی که تصمیم به چیزی می‌گیرد بدون هیچ‌گونه تدبّر بر زبانش جاری می‌سازد». ⁽¹⁾

از آنجا که علی علیه السلام باب علم پیامبر صلی الله علیه و آله است این سخن را از او آموخته است.

امام حسن عسکری علیه السلام این سخن را با عبارت لطیف دیگری بیان فرموده:

«قَلْبُ الْأحْمَقِ فی فَمِهِ وَفَمِ الْحَکیمِ فی قَلْبِهِ؛ قلب (و فکر) احمق در دهان او و دهان شخص حکیم در قلب اوست!». ⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی پس از ذکر این کلام حکمت‌آمیز می‌گوید:«این سخن از مطالب شگفت‌انگیز و پرارزش است و منظور این است که عاقل زبانش را به کار نمی‌گیرد مگر بعد از مشورت با عقل خویش و فکر و دقت؛ولی احمق سخنانی که از زبانش می‌پرد و حرف‌هایی که بدون دقت می‌گوید بر مراجعه به فکر و اندیشه و دقت رأیش پیشی می‌گیرد،بنابراین گویا زبان عاقل پشت قلب او قرار گرفته و قلب احمق پشت زبان اوست»؛ (قالَ الرَّضیُ وَ هذا مِنَ الْمَعانِی الْعَجیبَةِ الشَّریفَةِ،وَ الْمُرادُ بِهِ أنَّ الْعاقِلَ لا یَطْلُقُ لِسانَهُ،إلاّ بَعْدَ مُشاوَرَةِ الرَّوِیَّةِ وَ مُؤامِرَةِ الْفِکْرَةِ.وَ الْأحْمَقُ تَسْبِقُ حَذَفاتِ لِسانِهِ وَ فَلَتاتِ کَلامِهِ مُراجَعَةَ فِکْرِهِ وَ مُماخَضَةَ رَأیِهِ فَکانَ لِسانُ الْعاقِلِ تابِعٌ لِقَلْبِهِ،وَ کأنَ قَلْبُ الْأحْمَقِ تابِعٌ لِلِسانِهِ) .

گفتار حکیمانه 41- باز هم فرق عاقل و احمق

اشاره

و قد روی عنه علیه‌السلام

هذا الْمَعْنی بِلَْفظٍ آخَرٍ،وَهُوَ قَوْلِهِ: قَلْبُ الْأَحْمَقِ فِی فِیهِ،

وَ لِسَانُ الْعَاقِلِ فِی قَلْبِهِ.وَ مَعْناهُما واحِدٌ .

همان جمله (پرمایه) قبل،از امام علیه السلام به تعبیر دیگری بدین صورت نقل شده است که فرمود:قلب احمق در دهان اوست و زبان عاقل در درون قلبش! و هر دو یک معنا را بازگو می‌کنند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

باز هم فرق عاقل و احمق

مرحوم سیّد رضی در آغاز این سخن حکیمانه می‌گوید:«همان جمله پرمایه قبل از امام علیه السلام به تعبیر دیگری بدین صورت نقل شده است:«قلب احمق در دهان اوست و زبان عاقل در درون قلبش قرار دارد»؛ (وَ قَدْ رُوِیَ عَنْهُ علیه السلام هذا الْمَعْنی بِلَْفظٍ آخَرٍ،وَ هُوَ قَوْلِهِ:قَلْبُ الْأَحْمَقِ فِی فِیهِ،وَ لِسَانُ الْعَاقِلِ فِی قَلْبِهِ) .

سپس می‌افزاید:«و هر دو یک معنا را بازگو می‌کنند»؛ (وَ مَعْناهُما واحِدٌ.) .

تفاوت این دو تعبیر آن است که در تعبیر اول می‌فرماید:زبان عاقل پشت قلب (عقل) اوست.در اینجا می‌فرماید:در درون قلب اوست و در آنجا می‌فرمود:قلب احمق پشت زبان اوست و در اینجا می‌فرماید:در دهان اوست.

به یقین هر دو بیان تعبیری کنایی زیبا و صحیحی است و هر دو اشاره به یک حقیقت دارد و آن این‌که افراد عاقل بی مطالعه،فکر و دقت سخن نمی‌گویند؛ حسن و قبح،سود و زیان،مناسبت و عدم مناسبتِ گفتار خود را به دقت بررسیده و سپس آن را بر زبان جاری می‌کنند در حالی که افراد نادان به عکس آن هستند؛سخنی را بی مطالعه می‌گویند و بعد که به آثار زیانبارش برخورد کردند در فکر فرو می‌روند که آیا صلاح بود ما چنین سخنی را بگوییم؟

در کتاب محجة البیضاء همین مضمون کلام امام علیه السلام با شرح بیشتری از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است که می‌فرماید:

«إنَّ لِسانُ الْمُؤمِنِ وَراءَ قَلْبِهِ فَإذا أرادَ أنْ

یَتَکَلَّمَ بِشَیْءٍ تَدَبِّرُهُ بِقَلْبِهِ ثُمَّ أمْضاهُ بِلِسانِهِ وَ إنَّ لِسانُ الْمُنافِقِ أمامَ قَلْبِهِ فَإذا هَمَّ بِشَیْءٍ أمْضاهُ بِلِسانِهِ وَ لَمْ یَتَدَبَّرَه بِقَلْبِهِ ؛زبان مؤمن در پشت قلب (عقل) اوست و هنگامی که اراده کند سخنی بگوید نخست با عقل خود آن را بررسی می‌کند سپس بر زبانش جاری می‌سازد ولی زبان منافق جلو قلب (عقل) اوست هنگامی که تصمیم به چیزی بگیرد بدون مطالعه بر زبانش جاری می‌سازد».

در حدیث دیگری از امام امیرالمؤمنین علیه السلام می‌خوانیم:

«یَسْتَدَلُّ عَلی عَقْلِ کُلِّ امْرِءٍ بِما یَجْری عَلی لِسانِهِ؛ سخنانی که بر زبان هر انسانی جاری می‌شود دلیل بر میزان عقل اوست». ⁽¹⁾

نیز در همان کتاب در عبارت کوتاه‌تری آمده است:

«کَلامُ الرَّجُلِ میزانُ عَقْلِهِ؛ سخن انسان معیار عقل اوست». ⁽²⁾

در ادامه همین کلمات قصار در جمله 392 خواهد آمد:

«تَکَلَّمُوا تُعْرَفُوا فَإِنَّ الْمَرْءَ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسَانِهِ؛ سخن بگویید تا شناخته شوید؛زیرا شخصیت انسان زیر زبان او پنهان شده است».

هرگاه در مورد عبادات و طاعات و گناهان و سیئات دقت کنیم می‌بینیم قسمت عمده طاعات با زبان و قسمت مهم گناهان نیز با زبان است،بنابراین زبانی که در اختیار صاحبش نباشد بلای بزرگی است و به عکس،زبانی که در اختیار عقل انسان باشد منبع برکات و طاعات فراوانی است.

نکته

مفهوم واقعی عقل و حمق

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که عقل و حماقت در انسان‌ها ذاتی ایشان

است؛نه عاقل را می‌توان بر عقلش ستایش کرد و نه احمق را بر حماقتش نکوهش.

پاسخ سؤال این است که منظور در اینجا عقل و حماقت اکتسابی است.کسی که ذاتا احمق است در واقع نوعی بیماری دارد که در صورت امکان باید به وسیله دیگران معالجه شود؛ولی گاه انسان حماقت را با اراده خود فراهم می‌سازد؛با نیکان و پاکان و عاقلان و خردمندان معاشرت نمی‌کند و بر عکس به دنبال هوای نفس می‌رود و با افراد نادان و شرور طرح دوستی می‌ریزد،تحصیل علم را رها می‌کند و با اختیار خود در وادی جهل گام بر می‌دارد و هنگامی که مسئله سرنوشت‌سازی پیش آید با این‌که می‌تواند تأمل کند،به مشورت بپردازد و از این و آن نظر بخواهد همه اینها را ترک کرده و بی‌گدار به آب می‌زند و گرفتار غرقاب می‌شود.نکوهش حضرت از چنین حماقتی است.

همان‌گونه که امام علیه السلام در غررالحکم می‌فرماید:

«الْعَقْلُ غَریزَةٌ تَزیدُ بِالْعِلْمِ بِالتَّجارُبِ؛ عقل غریزه‌ای است که با علم و تجربه افزون می‌شود.(و در نقطه مقابل با ترک علم و عدم بهره‌گیری از تجارب ضایع می‌گردد)». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«کَثْرَةُ النَّظَرِ فِی الْحِکْمَةِ تَلْقَحُ الْعَقْلَ؛ نگاه‌کردن در حکمت باعث باروری عقل انسان است». ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 42- بیماری و ریزش گناهان

اشاره

و قال علیه‌السلام

لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ فِی عِلَّةٍ اعْتَلَّهَا:

جَعَلَ اللَّهُ مَا کَانَ مِنْ شَکْوَاکَ حَطّاً لِسَیِّئَاتِکَ،فَإِنَّ الْمَرَضَ لَا أَجْرَ فِیهِ،وَ لَکِنَّهُ یَحُطُّ السَّیِّئَاتِ،وَ یَحُتُّهَا حَتَّ الْأَوْرَاقِ.وَ إِنَّمَا الْأَجْرُ فِی الْقَوْلِ بِاللِّسَانِ،

وَ الْعَمَلِ بِالْأَیْدِی وَ الْأَقْدَامِ،وَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یُدْخِلُ بِصِدْقِ النِّیَّةِ

وَ السَّرِیرَةِ الصَّالِحَةِ مَنْ یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ الْجَنَّةَ.

امام علیه السلام هنگامی که یکی از یاران خود را بیمار می‌بیند (ضمن احوال‌پرسی) به او می‌فرماید:

«خداوند این درد و بیماری تو را سبب ریزش گناهانت قرار داد،زیرا بیماری پاداشی در آن نیست؛ولی گناهان را می‌ریزد همچون ریزش برگ درختان،اجر و پاداش،تنها در گفتار به زبان و عمل با دست و قدم (و اعضا) است و خداوند سبحان کسانی را از بندگانش که بخواهد (و لایق بداند)،به موجب صدق نیت و پاکی باطن (نیز) داخل بهشت می‌کند. ⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی در ذیل این کلام حکمت‌آمیز نیاز به توضیح دیده و با عبارات شیوایی آن را شرح می‌دهد و می‌گوید:آنچه امام علیه السلام در اینجا فرموده راست و درست است؛بیماری اجر و پاداش ندارد،هر چند از قبیل اموری است که استحقاق عوض دارد (نه اجر و ثواب) زیرا انسان عوض را در مقابل کارهای خداوند نسبت به بندگانش مانند بیماری‌ها و مانند آن مستحق می‌شود؛اما اجر و ثواب،در مقابل فعل بندگان است،بنابراین بین این دو فرق است؛فرقی که امام علیه السلام با آن علم نافذ و نظریه صائب خود به آن اشاره فرموده است؛ (قالَ الرَّضیُ:وَ أقُولُ:صَدَقَ علیه السلام،إنَّ الْمَرَضَ لا أجْرَ فیهِ،لِأنَّهُ لَیْسَ مِنْ قَبیلِ ما یُسْتَحِقُّ عَلَیْهِ الْعِوَضُ،لِأنَّ الْعِوَضَ یُسْتَحِقُّ عَلی ما کانَ فی مُقابِلَةٍ فِعْلِ اللّهِ تَعالی بِالْعَبْدِ، مِنَ الْآلامِ وَ الْأمْراضِ،وَما یَجْری مَجْری ذلِکَ.وَ الْأجْرٌ وَ الثَّوابُ یُسْتَحِقانِ عَلی ما کانَ فی مُقابِلَةِ فِعْلِ الْعَبْدِ،فَبَیْنَهُما فَرْقٌ قَدْ بَیَّنَهُ علیه السلام،کَما یَقْتَضیهِ عِلْمُهُ الثّاقِبُ وَ رَأیُهُ الصّائِبُ) .

شرح و تفسیر

بیماری و ریزش گناهان

مطابق این روایت،امام علیه السلام هنگامی که یکی از یاران خود را بیمار می‌بیند (ضمن احوال‌پرسی) به او می‌فرماید:«خداوند این درد و بیماری تو را سبب ریزش گناهانت قرار داد»؛ (وَ قَالَ علیه السلام:لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ فِی عِلَّةٍ اعْتَلَّهَا:جَعَلَ اللَّهُ مَا کَانَ مِنْ شَکْوَاکَ حَطّاً لِسَیِّئَاتِکَ) .

این بشارت بزرگی بود که امام علیه السلام به آن یار بیمار داد که قطعا سبب شادی او شد،و فشار درد و بیماری را برای او کاست و روحیه‌ای را که بیمار برای مبارزه با مرض باید پیدا کند در او دمید.

می‌دانیم درد و رنج‌ها و بلاها و حوادث ناگوار فلسفه‌ها متعددی دارد؛یکی از آن فلسفه‌ها آمرزش گناهان است؛یعنی خداوند می‌خواهد بنده صالحش را که لغزشی داشته در همین دنیا پاک کند تا حساب او به قیامت نیفتد.

اضافه بر این،انسان در حال بیماری توجه خاصی به خدا پیدا می‌کند و گاه به یاد مرگ می‌افتد و از گناهان خود توبه می‌کند و همین بیداری و آگاهی و توبه نیز سبب دیگری برای ریزش گناهان اوست.

قرآن مجید در آیه 12 سوره یونس می‌فرماید: ««وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً»؛ هنگامی که به انسان زیان (و ناراحتی و بیماری) برسد ما را (در هر حال) در حالی که به پهلو خوابیده یا نشسته یا ایستاده است

می‌خواند»،هر چند برای بعضی این بیداری موقتی است و با تغییر احوال و اوضاع و برطرف شدن آن ناراحتی به حال سابق باز می‌گردند،همان‌گونه که قرآن در ادامه این آیه می‌فرماید: ««فَلَمّا کَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنا إِلی ضُرٍّ مَسَّهُ»؛ اما هنگامی که ناراحتی او را برطرف ساختیم چنان می‌رود که گویی هرگز ما را برای حل مشکلی که به او رسیده بود نخوانده است».

آن‌گاه امام راز این نکته را که چرا فرمود:بیماری سبب سقوط گناهان است و نفرمود:پاداش و اجر دارد،بیان می‌کند و می‌فرماید:«زیرا بیماری پاداشی در آن نیست؛ولی گناهان را می‌ریزد،همچون ریزش برگ درختان»؛ (فَإِنَّ الْمَرَضَ لَا أَجْرَ فِیهِ،وَ لَکِنَّهُ یَحُطُّ السَّیِّئَاتِ،وَ یَحُتُّهَا حَتَّ الْأَوْرَاقِ) .

«حطّ»به معنای هرگونه ریزش و پایین آوردن است و«حتّ»در اصل به معنای ریزش برگ از درختان است.

سپس برای توضیح بیشتر می‌فرماید:«اجر و پاداش،تنها در گفتار به زبان و عمل با دست و پاست»؛ (وَ إِنَّمَا الْأَجْرُ فِی الْقَوْلِ بِاللِّسَانِ،وَ الْعَمَلِ بِالْأَیْدِی وَ الْأَقْدَامِ) .

روشن است که پاداش مربوط به عمل است؛خواه با زبان انجام گیرد و یا با اعضای بدن انسان؛ولی یک بیماری ناخواسته که به انسان عارض می‌شود کاری نیست که او انجام داده باشد تا خداوند اجر و پاداشی برای او قرار دهد.

البته اگر این بیماری بر اثر اعمال و طاعاتی باشد؛مثلا سرباز مجاهدی که به سوی میدان جنگ می‌رود،خسته و ناتوان و بیمار گردد این بیماری که زاییده اطاعات اوست ممکن است اجر داشته باشد،همان‌طور که قرآن درباره مجاهدان فی سبیل الله می‌فرماید: ««ذلِکَ بِأَنَّهُمْ لا یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لا نَصَبٌ وَ لا مَخْمَصَةٌ فِی سَبِیلِ اللّهِ. ..إِلاّ کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ»؛ این به خاطر آن است که هیچ تشنگی، خستگی و گرسنگی در راه خدا به آنها نمی‌رسد...مگر این‌که به خاطر آن،عمل

صالحی برای آنها نوشته می‌شود». ⁽¹⁾

آن‌گاه امام علیه السلام در پایان این سخن می‌افزاید:«خداوند سبحان کسانی را از بندگانش که بخواهد (و لایق بداند)،به موجب صدق نیت و پاکی باطن داخل بهشت می‌کند»؛ (وَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یُدْخِلُ بِصِدْقِ النِّیَّةِ وَ السَّرِیرَةِ الصَّالِحَةِ مَنْ یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ الْجَنَّةَ) .

اشاره به این‌که خداوند به نیت خوب و اراده اعمال صالح به انسان پاداش می‌دهد،زیرا نیت و اراده،عملی است باطنی که در بسیاری از روایات برای آن پاداش ذکر شده است.سریره صالح و باطن نیکو نیز مولود اعمال صالحی است که در گذشته انجام داده و آن هم دارای پاداش نیک است.گاه کسانی هستند که تصمیم بر کارهای نیک گسترده‌ای دارند؛ولی دستشان به جایی نمی‌رسد و یا در سایه خودسازی دارای سریره صالحه شده‌اند.خداوند به لطف و کرمش، این‌گونه افراد را وارد بهشت می‌کند. ⁽²⁾

مرحوم سیّد رضی در ذیل این کلام حکمت‌آمیز (گویا نیاز به توضیح دیده و با عبارات شیوایی آن را شرح می‌دهد و) می‌گوید:«آنچه امام علیه السلام فرموده راست و درست است؛بیماری اجر و پاداش ندارد،چرا که از قبیل اموری است که استحقاق عوض دارد (نه اجر و ثواب) زیرا عوض و پاداش را انسان در مقابل کارهای خداوند نسبت به بندگانش مانند بیماری‌ها و مانند آن مستحق می‌شود؛ اما اجر و ثواب،در مقابل فعل بندگان است،بنابراین بین این دو فرق است؛فرقی که امام با آن علم نافذ و نظریه صائب خود به آن اشاره فرموده است»؛ (قالَ الرَّضیُ:وَ أقُولُ:صَدَقَ علیه السلام،إنَّ الْمَرَضَ لا أجْرَ فیهِ،لِأنَّهُ لَیْسَ مِنْ قَبیلِ ما یُسْتَحِقُّ عَلَیْهِ الْعِوَضُ،لِأنَّ الْعِوَضَ یُسْتَحِقُّ عَلی ما کانَ فی مُقابِلَةٍ فِعْلِ اللّهِ تَعالی بِالْعَبْدِ،

مِنَ الْآلامِ وَ الْأمْراضِ،وَ ما یَجْری مَجْری ذلِکَ،وَ الْأجْرٌ وَ الثَّوابُ یُسْتَحِقانِ عَلی ما کانَ فی مُقابِلَةِ فِعْلِ الْعَبْدِ،فَبَیْنَهُما فَرْقٌ قَدْ بَیَّنَهُ علیه السلام،کَما یَقْتَضیهِ عِلْمُهُ الثّاقِبُ وَ رَأیُهُ الصّائِبُ) .

در واقع مرحوم سیّد رضی به نکته تازه‌ای اشاره می‌کند و آن فرق میان عوض با اجر و پاداش است؛یکی را مربوط به فعل خدا می‌داند و دیگری را مربوط به فعل بندگان خدا.این شبیه چیزی است که متکلمان در علم کلام گفته‌اند که خداوند حکیم اگر گروهی را گرفتار آفات و بلاها می‌کند حکمتش ایجاب می‌کند که در برابر آن عوضی به آنها بدهد وگرنه با حکمت خدا سازگار نیست.

آنچه در کلام حکمت‌آمیز بالا آمد بیان یکی از آثار بیماری است در حالی که در حدیث پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله دو اثر دیگر نیز برای بیماری ذکر شده است آنجا که رسول خدا صلی الله علیه و آله در عیادت سلمان فارسی فرمود:

«یَا سَلْمَانُ إِنَّ لَکَ فِی عِلَّتِکَ إِذَا اعْتَلَلْتَ ثَلَاثَ خِصَالٍ أَنْتَ مِنَ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بِذِکْرٍ وَ دُعَاؤُکَ فِیهَا مُسْتَجَابٌ وَ لَا تَدَعُ الْعِلَّةُ عَلَیْکَ ذَنْباً إِلَّا حَطَّتْهُ؛ ای سلمان برای تو به هنگام بیماری سه فایده (بزرگ است) تو به یاد خدا می‌افتی و دعای تو در این حالت مستجاب است و بیماری هیچ گناهی بر تو نمی‌گذارد مگر این‌که آن را فرو می‌ریزد». ⁽¹⁾

بدیهی است انسان در مشکلات بیش از هر زمان دیگر به یاد خداست مخصوصاً در حال بیماری که افزون بر یاد خدا به فکر مرگ و معاد و قیامت نیز می‌افتد و از گناهان خود توبه می‌کند و سعی دارد مسیر زندگی نادرست خویش را اصلاح کند و روشن است که در چنین حالتی دعا به استجابت مقرون‌تر است.

مجموعه این جهات سبب می‌شود که گناهان انسان به سبب بیماری فرو بریزد.

این نکته نیز شایان توجه است که در بعضی از روایات اجر و ثواب‌هایی برای بیماری ذکر شده که منظور از آن همان فرو ریختن گناهان و یا تفضلات الهی به

بیماران با ایمانی است که تقصیری در ابتلای به بیماری نداشتند.از بعضی از روایات نیز استفاده می‌شود که عباداتی که انسان در حالت سلامت انجام می‌داد اگر بر اثر بیماری ترک شود خداوند از باب تفضل ثواب آنها را برای او می‌نویسد. ⁽¹⁾

نکته

یک داستان آموزنده

در کتاب صفین نصر بن مزاحم چنین نقل شده است هنگامی که امیرمؤمنان علی علیه السلام از صفین باز می‌گشت و گروهی همراه او بودند به«نخیله»(اردوگاهی نزدیک کوفه) رسیدند و خانه‌های کوفه از دور نمایان بود.امام پیرمردی را دید که در سایه دیواری نشسته و آثار بیماری در چهره‌اش نمایان است.به او فرمود:

چرا چهره تو را این‌گونه درهم و منقلب می‌بینم؟ آیا از بیماری است؟ عرض کرد:آری.فرمود:شاید از این بیماری ناراحت شده باشی؟ عرض کرد:دوست نمی‌داشتم که چنین بیماری‌ای به من عارض شود.فرمود:آیا این بیماری را تقدیر نیک الهی نمی‌دانی؟ عرض کرد:آری می‌دانم.امام علیه السلام فرمود:بشارت باد بر تو به رحمت پروردگار و آمرزش گناهانت.سپس فرمود:نامت چیست؟ عرض کرد:صالح بن سلیم فرمود:از کدام قبیله؟ عرض کرد:اصل من از«سلامان بن طیّ»و زندگی من در کنار«بنی سلیم بن منصور»است.امام علیه السلام فرمود:سبحان الله چه اسم خوبی تو داری و چه نام خوبی پدرت دارد و چه اسم خوبی قبیله‌ات.(تمام آنها سلامت است و صلاح).آن‌گاه امام علیه السلام از او سؤال کرد:تو در میدان صفین با ما بودی؟ عرض کرد:والله نبودم ولی دلم می‌خواست شرکت می‌کردم! این بیماری و آتش سوزان تب مرا باز داشت.امام علیه السلام آیه شریفه «لَیْسَ

عَلَی الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَی الْمَرْضی ...». ⁽¹⁾را تلاوت فرمود که دلیل بر معذور بودن این‌گونه افراد از شرکت در میدان جهاد است.سپس فرمود:بگو ببینم مردم درباره آنچه میان ما و اهل شام اتفاق افتاد چه می‌گویند؟ عرض کرد:گروهی خوشحال‌اند (که این جنگ به نتیجه نهایی منته نشد) آنها افراد نادان و کودنی هستند؛ولی گروهی دیگر تأسف می‌خورند و آنها خیرخواهان تو در برابر مردم‌اند.آن مرد می‌خواست از خدمت امام مرخص شود که امام به او فرمود:

«صَدَقْتَ جَعَلَ اللَّهُ مَا کَانَ مِنْ شَکْوَاکَ حَطّاً لِسَیِّئَاتِک ...؛راست گفتی خداوند این بیماری تو را سبب ریزش گناهان تو قرار داد...(تا پایان عبارتی که در بالا آمد)». ⁽²⁾

فِی ذِکْرِ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ:

گفتار حکیمانه 43 - مجاهدی وارسته

اشاره

و قال علیه‌السلام

یَرْحَمُ اللَّهُ خَبَّابَ بْنَ الْأَرَتِّ،فَلَقَدْ أَسْلَمَ رَاغِباً،وَ هَاجَرَ طَائِعاً،وَ قَنِعَ بِالْکَفَافِ،وَ رَضِیَ عَنِ اللَّهِ،وَ عَاشَ مُجَاهِداً .

امام علیه السلام به هنگام ذکر نام«خباب بن ارت»فرمود:

خدا رحمت کند خباب بن الارت را او از روی رغبت اسلام آورد و برای اطاعت خداوند هجرت کرد،به زندگی ساده قناعت نمود،از خدا خشنود و در تمام دوران عمرش مجاهد بود. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

مجاهدی وارسته

امام علیه السلام در این گفتار پرمایه خود تعریف و تمجیدی از یکی از مجاهدان اسلام و مسلمانان راستین به نام«خبّاب بن الارتّ»دارد،اوصافی که می‌تواند برای همه الگو باشد و از آن پند و اندرز گیرند.

آن حضرت علیه السلام به هنگام ذکر نام«خبّاب بن الارت»چنین فرمود:«خدا رحمت کند خباب بن الارت را او از روی رغبت اسلام آورد و برای اطاعت خداوند هجرت کرد،به زندگی ساده قناعت نمود،از خدا خشنود و در تمام دوران عمرش مجاهد بود»؛ (وَ قَالَ علیه السلام:فِی ذِکْرِ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ:یَرْحَمُ اللَّهُ خَبَّابَ بْنَ الْأَرَتِّ،فَلَقَدْ أَسْلَمَ رَاغِباً،وَ هَاجَرَ طَائِعاً،وَ قَنِعَ بِالْکَفَافِ،وَ رَضِیَ عَنِ اللَّهِ،وَ عَاشَ مُجَاهِداً) .

امام علیه السلام در اینجا پنج وصف مهم برای خبّاب به دنبال طلب رحمت الهی، برای او ذکر می‌کند:

نخست اسلام وی از روی عشق و علاقه و رغبت است نه از روی ترس و نه از روی طمع و نه به سبب تقلید کورکورانه.آری او اسلام را به خوبی شناخت و به آن عشق ورزید و مسلمان شد و بهترین دلیل برای عشق و علاقه او به اسلام این بود که بارها مشرکان او را شکنجه کردند که دست از اسلام بر دارد، شکنجه‌ها را تحمل کرد و دست از دامان پیامبر نکشید.

وصف دوم اینکه او جزء مهاجران بود و مهاجرتش برای اطاعت خدا صورت گرفت.شاید هجرت بعضی از مکه به مدینه برای ترس از مشرکان یا طمع در آینده اسلام بود؛ولی این مرد مجاهد تنها به موجب اطاعت خداوند هجرت کرد و می‌دانیم هجرت مهاجران فصل جدیدی در تاریخ اسلام گشود، زیرا آنها با انصار مدینه دست به دست هم داده لشکر نیرومندی برای اسلام فراهم شد که در سایه آن توانست در مبارزات خود با دشمنان پیروز گردد و حکومت اسلامی به کمک آنها تحقق یابد.جالب این‌که در حالات خبّاب نوشته‌اند که او در میدان بدر و تمام غزواتی که بعد از آن صورت گرفت از پیغمبر صلی الله علیه و آله جدا نشد.

سوم اینکه او مرد قانعی بود و زندگی ساده و زاهدانه‌ای داشت و می‌دانیم افراد قانع افرادی عزیز و سربلندند و در برابر ثروتمندان از خدا بی‌خبر هرگز سر تعظیم فرود نمی‌آورند.در حقیقت او در این کار از پیغمبر گرامی اسلام الگو می‌گرفت.

در چهارمین جمله خشنودی او را از تقدیرات الهی بیان می‌کند با این‌که او دوران‌های سخت و طوفانی اسلام را از نزدیک مشاهده کرد و زجر بسیار کشید و تحمل شدائد نمود؛اما با این حال همیشه از خدا راضی بود؛راضی از مقدرات الهی و به پاداش‌های نیک.قرآن مجید درباره گروهی از مؤمنان راستین می‌فرماید: ««رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ»؛ هم خدا از آنها راضی بود و هم آنها از خدا» ⁽¹⁾و درباره صاحبان نفس مطمئنه می‌فرماید: ««راضِیَةً مَرْضِیَّةً»؛ هم آنها از خدا خشنود بودند و هم خدا از آنها خشنود». ⁽²⁾

در پنجمین و آخرین توصیف می‌فرماید:او در تمام عمر مجاهد بود؛در مکه

جهادی آمیخته با شکنجه داشت.مشرکان آتش افروختند،او را به پشت بر آتش خواباندند به گونه‌ای که قسمت زیادی از پشت او سوخت؛ولی هرگز از اسلام باز نگشت.در دوران مدینه که دوران جهادهای سخت و سنگین اسلامی بود در تمام میدان‌های نبرد حضور داشت و می‌جنگید و در دوران حکومت امیر مؤمنان علی علیه السلام گفته‌اند در جنگ صفین و نهروان حضور داشت،هرچند بعضی از مورخان معتقدند او در اواخر عمرش بیمار بود و نتوانست در صفین شرکت کند و پیش از جنگ نهروان از دنیا چشم پوشید.

صفات بالا نشان می‌دهد چه کسانی می‌توانند محبوب اولیاء الله باشند و چه صفاتی انسان را به خدا و معصومان علیهم السلام نزدیک می‌کند.

نکته

خباب بن ارتّ که بود؟

«خباب بن ارت»که کنیه او ابو عبداللّه یا ابو محمد یا ابو یحیی بود از سابقین در اسلام و بزرگان صحابه.او از طایفه بنی‌تمیم بود.در زمان جاهلیت او را اسیر کردند و به مکه آورند و فروختند و سپس آزاد شد.در عصر جاهلیت کار او آهنگری و ساختن شمشیر بود.

بعضی می‌گویند:ششمین نفری است که اسلام را پذیرفت و بعضی معتقدند پس از چند نفری به افتخار اسلام درآمد و همان‌گونه که قبلاً اشاره کردیم او شکنجه‌های سختی از مشرکان مکه دید.در بعضی از تواریخ آمده است که خلیفه دوم در ایام خلافتش از او سؤال کرد:مشرکان مکه با تو چه کردند؟ پشت خودش را نشان داد و گفت:نگاه کن.هنگامی که خلیفه آثار آتشی را که بر پشت او افروخته بودند مشاهده کرد که پس از سال‌ها باقی بود گفت:تا امروز پشت کسی را این‌چنین ندیده بودم و همان‌گونه که در بالا اشاره شد،او در جنگ بدر

و تمام غزوات اسلامی بعد از آن شرکت داشت.در اواخر عمرش به کوفه رفت و در سال 37 و بعضی گفته‌اند 39 هجری چشم از جهان بربست.

بعضی گفته‌اند در جنگ صفین و نهروان در لشکر علی علیه السلام بود در حالی که از بعضی از روایات استفاده می‌شود هنگامی که امیر مؤمنان از صفین بازگشت قبری را در بیرون دروازه کوفه دید.از صاحب آن پرسید عرض کردند:قبر خباب است.

او فرزندی داشت،که در زمان پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله متولد شده و حضرت نام «عبداللّه»را بر او نهاد.به این ترتیب او هم جزء صحابه محسوب می‌شد.او مردی پارسا و از شیعیان مخلص علی علیه السلام بود که خوارج وی و همسرش را به طرز بسیار بی‌رحمانه‌ای کشتند؛او را ذبح و شکم همسرش را که باردار بود پاره کردند.امیر مؤمنان هنگامی که جنایات خوارج را برمی‌شمرد،شهادت عبداللّه را مطرح فرمود و آنها را مسئول خون او دانست. ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 44- خوشا به حال چنین کسان

اشاره

و قال علیه‌السلام

طُوبَی لِمَنْ ذَکَرَ الْمَعَادَ،وَ عَمِلَ لِلْحِسَابِ،وَ قَنِعَ بِالْکَفَافِ،وَ رَضِیَ عَنِ اللَّهِ .

امام علیه السلام فرمود:

خوشا به حال کسی که (پیوسته) به یاد معاد باشد و برای روز حساب عمل کند.به مقدار کفایت قانع گردد و از خدا راضی باشد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

خوشا به حال چنین کسان

امام علیه السلام در این گفتار پرمعنای خود به چهار جمله اشاره می‌کند و آن را مایه خوشبختی انسان می‌داند که جمله سوم و چهارم آن با حکمت 43 مشترک است.

در جمله اول و دوم می‌فرماید:«خوشا به حال کسی که (پیوسته) به یاد معاد باشد و برای روز حساب عمل کند»؛ (طُوبَی لِمَنْ ذَکَرَ الْمَعَادَ،وَ عَمِلَ لِلْحِسَابِ) .

هنگامی که واژه معاد گفته می‌شود دنیایی در برابر انسان مجسم می‌گردد که در آن موازین سنجش اعمال برپاست و نامه‌های اعمال به دست افراد است؛ گروهی (نیکوکاران) به دست راست و گروهی (بدکاران) به دست چپ؛همان نامه عملی که ««لا یُغادِرُ صَغِیرَةً وَ لا کَبِیرَةً إِلاّ أَحْصاها»؛ هیچ عمل کوچک و بزرگی از صاحب آن سر نزده مگر این‌که در آن احصا شده است» ⁽¹⁾همه از سرنوشت خود نگرانند و اضطراب بر همه حاکم است.تمام اعضای بدن انسان در آن دادگاه بزرگ گواه بر اعمال او هستند و نیازی به گواهی فرشتگان ثبت اعمال نیست،هرچند آنها نیز گواهی می‌دهند.

آن‌کس که چنین دادگاهی را باور داشته باشد و به یاد آن بیفتد به یقین به سراغ گناه و ظلم و فساد نمی‌رود،زیرا چنین ایمانی انگیزه عمل است؛عملی پاک و خالی از هرگونه آلودگی و اگر لغزشی از او سر زند به زودی توبه می‌کند و به

سراغ جبران می‌رود.ممکن نیست ایمان به چیزی در دل انسان راسخ باشد و عملی هماهنگ آن انجام ندهد.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام در کتاب شریف کافی آمده است که شخصی از او سؤال کرد

«أَ لَا تُخْبِرُنِی عَنِ الْإِیمَانِ أَ قَوْلٌ هُوَ وَ عَمَلٌ أَمْ قَوْلٌ بِلَا عَمَلٍ؛ عرض کرد آیا به من خبر نمی‌دهی که ایمان اعتقاد و عمل هر دو است یا فقط اعتقاد است»امام در پاسخ فرمود:

«الْإِیمَانُ عَمَلٌ کُلُّهُ وَ الْقَوْلُ بَعْضُ ذَلِکَ الْعَمَلِ؛ تمام ایمان عمل است و ایمان بعضی از آن عمل است.(اشاره به این‌که رکن اصلی ایمان عمل است)». ⁽¹⁾

آن‌گاه در سومین و چهارمین جمله می‌فرماید:«به مقدار کفایت قانع گردد و از خدا راضی باشد»؛ (وَ قَنِعَ بِالْکَفَافِ،وَ رَضِیَ عَنِ اللَّهِ) .

منظور از قانع بودن به مقدار کفایت این است که حداقل لازم زندگی را داشته باشد،زیرا بالاتر از آن خالی از مسئولیت نیست و کمتر از آن خالی از ذلت.

قانع بودن به مقدار کفایت به قدری اهمیت دارد که در حدیث معروفی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که با یارانش از بیابانی می‌گذشت،ساربانی در آنجا بود، حضرت برای رفع عطش یا برای نیاز به غذا مقداری شیر از او طلب کردند (البته در برابر وجه) و او بخل ورزید و گفت:آنچه از شیر در پستان و یا در ظرف‌هاست همه برای صبحانه و شام قبیله است و به دیگری نمی‌رسد.پیامبر در حق او دعا کرد:خداوندا مال و فرزندانش را افزایش ده.بعدا به چوپان دیگری رسید و همین درخواست را نمود.چوپان نه تنها شیری را که در ظرف داشت بلکه آنچه در پستان گوسفند بود را نیز دوشید و به عنوان هدیه،با احترام به نزد پیامبر آورد و به آن حضرت تقدیم کرد.پیغمبر در حق او نیز دعا کرد؛ولی چنین عرضه داشت:

«اللّهُمَّ ارْزُقْهُ الْکَفافِ؛ خداوندا به حد کفاف به او مرحمت

کن»بعضی از یاران تعجب کردند که چگونه در حق آن بخیل پیغمبر اکرم دعای فزونی مال و فرزند کرد ولی درباره این مؤمن سخاوتمند دعایی کمتر از آن فرمود.از این مطلب سؤال کردند و پیامبر در جواب فرمود:

«إِنَّ مَا قَلَّ وَ کَفَی خَیْرٌ مِمَّا کَثُرَ وَ أَلْهَی؛ مقدار کم که برای زندگانی انسان کافی باشد بهتر از مقدار فراوانی است که آدمی را از خدا غافل سازد». ⁽¹⁾

منظور از رضایت پروردگار که در سخن پربار بالا به آن اشاره شده همان رضایت از مقدارات خداست چه مطابق میل انسان باشد و چه بر خلاف میل او همان‌گونه که در حدیثی از امام صادق می‌خوانیم:

«رَأْسُ طَاعَةِ اللَّهِ الصَّبْرُ وَالرِّضَا عَنِ اللَّهِ فِیمَا أَحَبَّ الْعَبْدُ أَوْ کَرِهَ وَ لَا یَرْضَی عَبْدٌ عَنِ اللَّهِ فِیمَا أَحَبَّ أَوْ کَرِهَ إِلَّا کَانَ خَیْراً لَهُ فِیمَا أَحَبَّ أَوْ کَرِهَ؛ برترین طاعت الهی صبر و شکیبایی و رضایت و خشنودی از خداست؛چه در اموری که بنده او دوست دارد یا دوست ندارد و هیچ بنده‌ای از مقدرات الهی در آنچه دوست دارد یا دوست ندارد راضی نمی‌شود مگر این‌که در هر دو صورت خیر اوست». ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 45- دوستان و دشمنان واقعی من

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَوْ ضَرَبْتُ خَیْشُومَ الْمُؤْمِنِ بِسَیْفِی هَذَا عَلی أَنْ یُبْغِضَنِی مَا أَبْغَضَنِی؛وَ لَوْ صَبَبْتُ الدُّنْیَا بِجَمَّاتِهَا عَلَی الْمُنَافِقِ عَلی أَنْ یُحِبَّنِی مَا أَحَبَّنِی.وَ ذَلِکَ أَنَّهُ قُضِیَ فَانْقَضی عَلی لِسَانِ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ صلی الله علیه و آله؛أَنَّهُ قَالَ:یَا عَلِیُّ،لَا یُبْغِضُکَ مُؤْمِنٌ،وَ لَا یُحِبُّکَ مُنَافِقٌ.

امام علیه السلام فرمود:

اگر با شمشیرم بر بُن بینی مؤمن بزنم که مرا دشمن بدارد دشمن نخواهد داشت! و اگر تمام دنیا را بر منافق بریزم که مرا دوست بدارد دوست نمی‌دارد! چرا که مقدر شده و بر زبان پیامبر درس‌نخوانده جاری شده که فرمود:ای علی! هیچ مؤمنی تو را دشمن نمی‌دارد و هیچ منافقی تو را دوست نخواهد داشت! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

دوستان و دشمنان واقعی من

امام علیه السلام در این سخن حکمت‌آمیزش به حقیقتی قابل توجه اشاره می‌کند که آثارش در طول تاریخ زندگی امام علیه السلام دیدنی است.می‌فرماید:«اگر با این شمشیرم بر بن بینی مؤمن بزنم که مرا دشمن بدارد دشمن نخواهد داشت و اگر تمام دنیا را بر منافق بریزم که مرا دوست بدارد دوست نخواهد داشت»؛ (لَوْ ضَرَبْتُ خَیْشُومَ الْمُؤْمِنِ بِسَیْفِی هَذَا عَلَی أَنْ یُبْغِضَنِی؛مَا أَبْغَضَنِی؛وَ لَوْ صَبَبْتُ الدُّنْیَا بِجَمَّاتِهَا عَلَی الْمُنَافِقِ عَلی أَنْ یُحِبَّنِی مَا أَحَبَّنِی) .

آن‌گاه امام علیه السلام به گفتاری از پیغمبر اکرم در این زمینه استناد می‌جوید و می‌فرماید:«این به دلیل آن است که مقدر شده و بر زبان پیامبر امّی و درس نخوانده جاری شده که فرمود:ای علی! هیچ مؤمنی تو را دشمن نمی‌دارد و هیچ منافقی تو را دوست نخواهد داشت»؛ (وَ ذَلِکَ أَنَّهُ قُضِیَ فَانْقَضی عَلی لِسَانِ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ صلی الله علیه و آله؛أَنَّهُ قَالَ:یَا عَلِیُّ،لَا یُبْغِضُکَ مُؤْمِنٌ،وَ لَا یُحِبُّکَ مُنَافِقٌ) .

جمله «قُضِیَ فَانْقَضَی عَلَی لِسَانِ النَّبِیِّ ...»اشاره به این است که این حقیقت که مؤمنان هرگز علی را مبغوض نمی‌دارند و منافقان هرگز او را دوست نخواهند داشت نخست در علم الهی گذشته و مقدر گشته سپس بر لسان پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله جاری شده است.

از این حدیث شریف استفاده می‌شود که وجود مبارک امیرمؤمنان علی بن

ابی‌طالب علیه السلام با آن معرفت بالا و آن صفات والا،معیار سنجش مؤمن و منافق بود.

مؤمنان که صفات خود را پرتوی از صفات آن بزرگوار می‌دیدند به مناسبت تجانس روحی و اعتقادی و اخلاقی به آن حضرت عشق می‌ورزیدند و منافقان که صفات و اعتقاد خود را در تضاد با صفات و معارف اعتقادی علی علیه السلام مشاهده می‌کردند بغض و کینه او را در دل می‌پروراندند.

راستی شگفت‌انگیز است که عالمان معروف اهل سنّت این حدیث را در اکثر منابع خود آورده‌اند و در عین حال،غیر علی علیه السلام را بر او ترجیح داده‌اند.

اینکه امام علیه السلام می‌فرماید:«اگر خیشوم مؤمن (خیشوم به معنای نقطه بالای بینی است که اگر قطع شود در واقع تمام بینی قطع شده) را با شمشیر بزنم مرا مبغوض نخواهد داشت»برای این است که مؤمن می‌داند به یقین در آن مصلحتی بوده و نیز اینکه می‌فرماید: «لَوْ صَبَبْتُ الدُّنْیا بِجَمّاتِها ⁽¹⁾عَلَی الْمُنافِقِ...» مفهومش این است که منافقان به قدری تعصب و کینه و عداوت دارند که تمام دنیا را هم اگر به آنها بدهند دست از راه و روش زشت و انحرافی خود بر نمی‌دارند.

امام علیه السلام به کلام پیغمبر صلی الله علیه و آله استناد می‌جوید و حدیث معروف آن حضرت را بازگو می‌کند،زیرا همه مدعی‌اند که سخن پیغمبر صلی الله علیه و آله برای آنها قول فصل و آخرین سخن است.

این سخن ادعا نیست بلکه واقعیت است و در طول تاریخ زندگی امام علیه السلام نمونه‌های زنده‌ای دارد از جمله مرحوم«کلینی»در کتاب کافی از«حارث بن حصیره»(یکی از یاران علی علیه السلام) نقل می‌کند که در اطراف مدینه مرد سیاه‌پوستی از اهل حبشه را دیدم که مشغول آبیاری است و انگشتان یک دستش قطع شده است.به او گفتم:چه کسی انگشتان تو را قطع کرده؟ گفت:بهترین مردم دنیا.

سپس افزود:ما هشت نفر بودیم که دست به سرقتی زدیم.ما را دستگیر کردند و خدمت علی بن ابی‌طالب بردند و ما به گناه خود اقرار کردیم.امام علیه السلام فرمود:از حرام بودن سرقت با خبر نبودید؟ گفتیم:می‌دانستیم.دستور داد چهار انگشت ما را (به عنوان حد سرقت) قطع کردند.سپس دستور داد در خانه‌ای از ما پذیرایی کنند و روغن و عسل (و مواد غذایی مقوی) به ما بدهند تا جای زخم‌ها خوب شود سپس ما را از آن خانه بیرون آورند و لباسی نو بر ما پوشاند و فرمود:اگر توبه کنید و راه صلاح را پیش گیرید به نفع شماست و انگشتان شما به شما در بهشت باز می‌گردد و اگر چنین نکنید در دوزخ به شما باز می‌گردد. ⁽¹⁾

در داستان ابن ملجم قاتل امام علی بن ابی‌طالب علیه السلام نیز می‌خوانیم:هنگامی که ضربه‌ای بر سر مبارک آن حضرت وارد ساخت او را خدمت علی آوردند.به او فرمود:ای دشمن خدا مگر من به تو نیکی نکردم؟ گفت:آری به من نیکی کردی.

فرمود پس چه چیزی باعث شد که این جنایت را انجام دهی؟ گفت:چهل روز شمشیر خود را تیز کردم و از خدا خواستم که به وسیله آن بدترین خلق خدا را به قتل برسانم (و چنین شد.) امام علیه السلام فرمود:

«فَلَا أَرَاکَ إِلَّا مَقْتُولاً بِهِ وَ مَا أَرَاکَ إِلَّا مِنْ شَرِّ خَلْقِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل» (دعای تو مستجاب شده است زیرا) تو را با همین شمشیر خواهند کشت و تو بدترین خلق خدایی. ⁽²⁾

جالب توجه این که روایات فراوانی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و صحابه آن حضرت درباره شناختن مؤمنان با محبت علی بن ابی‌طالب علیه السلام و منافقان با بغض و کینه او در کتب معروف اهل سنت و شیعه به طور گسترده نقل شده است.از جمله «بلاذری»در انساب الاشراف (ج 2،ص 96) و«ترمذی»در سنن (ج 5،635 در باب مناقب علی بن ابی‌طالب) از«ابوسعید خدری»نقل کرده‌اند که می‌گفت:

«کُنّا

لَنَعْرِفُ الْمُنافِقینَ نَحْنُ مَعاشِرُ الْأنْصارِ بِبُغْضِهِمْ عَلیَّ بْنَ أبی‌طالِبٍ؛ ما جمعیت انصار،منافقان را به سبب بغضشان به علی بن ابی‌طالب می‌شناختیم».

این بیان را با سخنی از ابن ابی‌الحدید پایان می‌دهیم.او می‌گوید:استادم من «ابوالقاسم بلخی»می‌گفت:

«قَدِ اتَّفَقَتِ الْأخْبارُ الصَّحیحَةِ الَّتِی لا رَیْبَ فِیها عِنْدَ الْمُحَدِّثینَ عَلی أنَّ النَّبیَّ قالَ:لا یَبْغِضُکَ إلّا مُنافِقٌ وَ لا یُحِبُّکَ إلّا مُؤمِنٌ؛ اخبار صحیحی که اتفاق بر این در نزد راویان اخبار شکی در آن نیست متفق است که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود:دشمن نمی‌دارد تو را جز منافق و دوست نمی‌دارد تو را جز مؤمن». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 46- بلای عُجب

اشاره

و قال علیه‌السلام

سَیِّئَةٌ تَسُوءُکَ خَیْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُکَ .

امام علیه السلام فرمود:

کار بدی که تو را ناراحت (و پشیمان) می‌سازد نزد خدا بهتر است از کار نیکی که تو را مغرور می‌کند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

بلای عُجب

امام علیه السلام در این سخن کوتاه و پرمحتوا به نکته مهمی اشاره می‌فرماید که در سیر و سلوک انسان به سوی خدا بسیار تأثیرگذار است.می‌فرماید:«کار بدی که تو را ناراحت (و پشیمان) می‌سازد نزد خدا بهتر است از کار نیکی که تو را مغرور می‌کند»؛ (سَیِّئَةٌ تَسُوءُکَ خَیْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُکَ) .

دلیل آن روشن است،زیرا انسان معصیت‌کاری که از عمل زشت خود ناراحت می‌شود به سوی پشیمانی و توبه و جبران آن گام بر می‌دارد حال آنکه آن‌کس که از کار نیک خود مغرور می‌گردد گامی به سوی ریاکاری بر می‌دارد.

توبه آثار شوم آن معصیت را می‌شوید در حالی که غرور عُجب و ریا از کارهای نیک،انسان را به پرتگاه گناهان کبیره می‌کشاند.

در حدیثی از پیغمبر اکرم می‌خوانیم:

«مَنْ رَأی أنَّهُ مُسیءٌ فَهُوَ مُحْسِنٌ؛ کسی که خود را بدکار می‌داند او نیکوکار است». ⁽¹⁾

به گفته مرحوم مغنیه در فی ظلال نهج البلاغه عکس این مطلب نیز صادق است و آن اینکه گفته شود

«مَنْ رَای إنَّهُ مُحْسِنٌ فَهُوَ مَسیءٌ؛ کسی که خود را نیکوکار بداند بدکار است»زیرا عُجب و غرور احسانش را تباه کرده و چه بسا سخنانی که ایمان را نیز از اساس متزلزل سازد. ⁽²⁾

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:«خداوند متعال به داود وحی فرستاد:

«بَشِّرِ الْمُذْنِبینَ وَ انْذُرِ الصِّدیقینَ؛ گنهگاران را بشارت ده و صدیقین (والا مقام) را بیم ده»(داود تعجب کرد و) عرض کرد:ای پروردگار چگونه چنین چیزی ممکن است؟ خداوند فرمود:گنهکاران (پشیمان و نادم) را بشارت ده که من توبه آنها را می‌پذیرم و از گناهانشان صرف نظر می‌کنم و صدیقین را بیم ده که از اعمالشان عُجب به خود راه ندهند». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از آن حضرت چنین آمده است که می‌فرماید:دو نفر وارد مسجد شدند یکی عابد بود و دیگری فاسق اما هنگامی که از مسجد خارج می‌شدند فاسق،جزء صدیقان شده بود و عابد از فاسقان.سپس فرمود:این بدان رو است که چون عابد وارد مسجد شد به عبادت خود می‌بالید و در این فکر بود و فاسق هنگامی که وارد شد فکرش در پشیمانی بود و پیوسته از گناهان خویش استغفار می‌کرد. ⁽²⁾

این سخن را با حدیث دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله پایان می‌دهیم:خداوند به آن حضرت وحی فرستاد که بعضی از بندگان من در مسیر عبادت تلاش می‌کند و شب از خواب خوش و بستر لذت‌بخش بر می‌خیزد و مشغول عبادت می‌شود و خود را در عبادت من به سختی و تعب می‌اندازد.گاه من او را یک شب یا دو شب گرفتار خواب می‌کنم تا در مسیر صحیح گام بردارد،زیرا هنگامی که به خواب می‌رود و صبح بیدار می‌شود نسبت به خود خشمگین است و خود را سرزنش می‌کند و اگر او را در آنچه از عبادت من می‌خواهد آزاد بگذارم،چه بسا عُجب و خودپسندی به او عارض شود و از این راه حالتی به او دست دهد که هلاکش در آن است. ⁽³⁾

گفتار حکیمانه 47-چهار فضیلت مهم اخلاقی

اشاره

و قال علیه‌السلام

قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَی قَدْرِ هِمَّتِهِ،وَ صِدْقُهُ عَلَی قَدْرِ مُرُوءَتِهِ،وَ شَجَاعَتُهُ عَلَی قَدْرِ أَنَفَتِهِ،وَ عِفَّتُهُ عَلی قَدْرِ غَیْرَتِهِ .

امام علیه السلام فرمود:

ارزش هر کس به اندازه همت او و راستگویی و صداقتِ هر کس به اندازه شخصیت اوست و شجاعت هر کس به اندازه بی‌اعتنایی وی (به ارزش‌های مادی) است و عفت هر کس به اندازه غیرت اوست. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

چهار فضیلت مهم اخلاقی

امام علیه السلام در این چند جمله حکیمانه به رابطه چهار موضوع مهم با چهار موضوع دیگر از صفات انسانی اشاره فرموده است.

نخست می‌فرماید:«ارزش هر کس به اندازه همت اوست»؛ (قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَی قَدْرِ هِمَّتِهِ) .

منظور از همت تصمیماتی است که انسان برای انجام کارهای مهم می‌گیرد و به دنبال آن تلاش می‌کند.هر اندازه این تصمیمات والاتر و این تلاش‌ها گسترده باشد همت انسان بلندتر است و این‌که امام می‌فرماید:ارزش هر کسی به اندازه همت اوست برای آن است که اشخاص والا همت معمولاً تلاش می‌کنند تا به مقامات عالی برسند پس نباید ارزش وجودی ظاهری آنها را امروز ملاحظه کرد بلکه آن نیروی نهفته در درون آنها که نامش همت است باید مقیاس و معیار شمرده شود.

در کتاب غررالحکم از امام همین معنا به صورت دیگری بیان شده است، می‌فرماید:

«مَنْ شَرَفَتْ هِمَّتُهُ عَظَمَتْ قِیْمَتُهُ؛ کسی که همت عالی داشته باشد قیمت و ارزش او زیاد است». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از همان حضرت و در همان کتاب می‌خوانیم:

«ما رَفَعَ

أمْرَءٌ کَهِمَّتِهِ وَ لا وَضَعَهُ کَشَهْوَتِهِ؛ هیچ چیز انسان را به مانند همت او بلندمقام نمی‌کند و هیچ چیز،او را مانند شهوتش پست نمی‌سازد». ⁽¹⁾

به گفته شاعر:

همت بلند دار که مردان روزگار از همت بلند به جایی رسیده‌اند

در دومین جمله پرمعنای خود می‌فرماید:«راستگویی و صداقتِ هر کس به اندازه شخصیت اوست»؛ (وَ صِدْقُهُ عَلَی قَدْرِ مُرُوءَتِهِ) .

زیرا انسان با شخصیت این کار را برای خود ننگ می‌داند که به دیگران دروغ بگوید.اضافه بر این،غالبا دیده شده است که دروغ‌ها بعد از مدتی فاش می‌گردد؛انسان با شخصیت حاضر نمی‌شود کاری انجام دهد که در آینده آبروی او را ببرد.

در احادیث دیگری از امام امیرمؤمنان علیه السلام می‌خوانیم:

«الصِدْقُ عِزّ؛ راستگویی سبب عزت است»و در حدیث دیگری می‌افزاید:

«الصِّدْقُ صَلاحُ کُلُّ شَیءٍ وَالْکِذْبُ فَسادُ کُلُّ شَیْءٍ» .

یکی از یاران امام صادق علیه السلام به نام ابو کهمس خدمت آن حضرت رسید و عرض کرد:(یار وفادار شما) ابن ابی یعفور به شما سلام فرستاده است فرمود:

سلام بر تو و بر او.هنگامی که نزد او رفتی سلام مرا به او برسان و بگو:جعفر بن محمد به تو می‌گوید:

«انْظُرْ مَا بَلَغَ بِهِ عَلِیٌّ علیه السلام عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَالْزَمْهُ فَإِنَّ عَلِیّاً علیه السلام إِنَّمَا بَلَغَ مَا بَلَغَ بِهِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِصِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ؛ نگاه کن ببین علی علیه السلام با چه صفاتی آن مقام را نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله پیدا کرد آن صفات را داشته باش،زیرا علی تنها به این سبب به آن مقام نزد پیغمبر رسید که در سخن گفتن،صادق بود و در ادای امانت امین». ⁽²⁾

این سخن را با حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله پایان می‌دهیم،فرمود:

«الْجَمالُ صَوابُ الْقَوْلِ بِالْحَقِّ وَ الْکَمالُ حُسْنُ الْفِعالِ بِالصِّدْقِ؛ جمال،به سخن حق گفتن است و کمال،به انجام کارهای نیک توأم با صدق». ⁽¹⁾

باید توجه داشت که«مروءة»به معنای جوانمردی،مردانگی،و فتوت و مجموعه‌ای از شایستگی‌هاست که در یک انسان باارزش جمع می‌شود که شخصیت او را تشکیل می‌دهد.

سپس در سومین سخن حکمت‌آمیز خود می‌فرماید:«شجاعت هر کس به اندازه بی‌اعتنایی او (به ارزش‌های مادی) است»؛ (وَ شَجَاعَتُهُ عَلَی قَدْرِ أَنَفَتِهِ) .

روشن است وابستگی‌های انسان به مقام و مال و شهوات دنیا از شجاعت او می‌کاهد و او را به اسارت می‌کشاند؛اما هنگامی که خود را از این امور آزاد سازد، با شجاعت حرف خود را می‌زند و راه خود را می‌پیماید و در برابر کسی ذلیلانه سر تعظیم فرو نمی‌آورد و با توکل بر خدا در برابر حوادث سخت می‌ایستد.

در لسان العرب آمده است که«أنَفْ»(بر وزن هدف) به معنای کراهت داشتن چیزی و خود را برتر از آن دانستن است،بنابراین«أنف»در جمله بالا می‌تواند اشاره به بی‌اعتنایی نسبت به ارزش‌های مادی باشد.

آن‌گاه امام علیه السلام در چهارمین و آخرین سخن حکیمانه‌اش می‌فرماید:«عفت هر کس به اندازه غیرت اوست»؛ (وَ عِفَّتُهُ عَلَی قَدْرِ غَیْرَتِهِ) .

«غیرت»به گفته بعضی از شارحان نهج‌البلاغه عبارت از انزجار طبیعی انسان نسبت به تصور شرکت دیگران در اموری است که مورد علاقه اوست و به تعبیر دیگر غیرت به معنای حفظ ارزش‌های مربوط به خود و جلوگیری از تجاوز دیگران به حریم اوست که غالباً در عرف ما در امور ناموسی به کار می‌رود.

بدیهی است کسی که نسبت به نوامیس خود غیرت دارد هرگز حاضر نمی‌شود به

نوامیس دیگران چشم خیانت بدوزد،بنابراین هر اندازه غیرت انسان بیشتر باشد عفت او هم بیشتر خواهد بود.

گرچه عفت و غیرت هر دو غالباً در عرف امروز ما بیشتر در مسائل ناموسی به کار می‌رود؛ولی از نظر ارباب لغت و علمای اخلاق،هر دو معنایی وسیع دارند:«عفت»به معنای خودداری و حالت انزجار از ملاحظه صحنه‌های زشت و«غیرت»هرگونه اهتمام و دفاع از حقوق الهی و انسانی خویش است و بعید نیست که منظور از امام علیه السلام از جمله بالا همان معنای وسیع کلمه در هر دو مورد باشد.

از این رو در حدیثی از امام باقر علیه السلام در کتاب کافی می‌خوانیم:

«إِنَّ أَفْضَلَ الْعِبَادَةِ عِفَّةُ الْبَطْنِ وَ الْفَرْجِ؛ برترین عبادت پاک بودن از نظر تغذیه و امور جنسی است». ⁽¹⁾

نیز از همان امام نقل شده که فرمود:

«مَا عُبِدَ اللَّهُ بِشَیْءٍ أَفْضَلَ مِنْ عِفَّةِ بَطْنٍ وَ فَرْجٍ؛ هیچ‌کس خدا را عبادتی بهتر از این نداشته که عفت را در مورد شکم و امور جنسی رعایت کند»، ⁽²⁾لذا در حدیثی از امیر مؤمنان علیه السلام می‌خوانیم:

«مَا زَنَی غَیُورٌ قَطُّ؛ شخص با غیرت هرگز زنا نمی‌کند». ⁽³⁾

گفتار حکیمانه 48- راه پیروزی

اشاره

و قال علیه‌السلام

الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ،وَ الْحَزْمُ بِإِجَالَةِ الرَّأْی،وَ الرَّأْیُ بِتَحْصِینِ الْأَسْرَارِ .

امام علیه السلام فرمود:

پیروزی در گرو تدبیر است،حزم و دوراندیشی در گرو به کار گرفتن فکر، و تفکر صحیح در گرو نگه‌داری اسرار است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

راه پیروزی

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه و پرمایه در سه جمله کوتاه رمز پیروزی را در کارها بیان می‌کند.نخست می‌فرماید:«پیروزی در گرو تدبیر است»؛ (الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ) .

«حَزْم»که به معنای دوراندیشی و مطالعه عواقبِ کار است،یکی از مهم‌ترین عوامل پیروزی است،زیرا افراد سطحی‌نگر که گرفتار روزمرّگی هستند در برابر حوادث پیش‌بینی نشده به زودی به زانو در می‌آیند و رشته کار از دستشان بیرون می‌رود و شکست می‌خورند.

در حدیث دیگری در غرر الحکم امام می‌فرماید:

«مَنْ أخَذَ بِالْحَزْمِ اسْتَظْهَرَ وَ مَنْ أضاعَ الْحَزْمَ تَهَوَّرَ؛ کسی که حزم و دوراندیشی بر گیرد پیروز می‌گردد و کسی که آن را ضایع کند به هلاکت می‌افتد». ⁽¹⁾

سپس امام علیه السلام در جمله دوم می‌فرماید:«حزم و دوراندیشی در گرو به کار گرفتن فکر است»؛ (وَ الْحَزْمُ بِإِجَالَةِ الرَّأْیِ) .

«اجالة»به معنای جولان دادن و«رأی»به معنای فکر است و منظور از جولان دادن فکر این است که انسان همچون اسب سواری که در تمام اطراف میدان نبرد،قبل از شروع گردش می‌کند تا از نقاط ضعف و قوت با خبر شود،باید در

مسائل مهم نیز چنین کند و تمام جوانب یک مسئله را از خوب و بد بدون اغماض بررسی کند تا بتواند تصمیم صحیح بگیرد.

شخصی به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض کرد:ای رسول خدا! به من سفارشی کن.

فرمود:اگر بگویم می‌پذیری؟ عرض کرد:آری! پیامبر این جمله را سه بار تکرار کرد و در هر سه بار آن مرد گفت:آری ای رسول خدا! پیامبر فرمود:

«فَإِنِّی أُوصِیکَ إِذَا أَنْتَ هَمَمْتَ بِأَمْرٍ فَتَدَبَّرْ عَاقِبَتَهُ فَإِنْ یَکُ رُشْداً فَامْضِهِ وَ إِنْ یَکُ غَیّاً فَانْتَهِ عَنْهُ؛ من به تو سفارش می‌کنم هنگامی که تصمیم بر انجام کاری گرفتی در عاقبت‌آن بیندیش اگر کار صحیحی بود انجام ده و اگر گمراهی بود از آن خودداری کن». ⁽¹⁾

به یقین حزم و دوراندیشی ایجاب می‌کند که انسان افزون بر استفاده از فکر خویش،از افکار دیگران نیز بهره بگیرد،همان‌گونه که در حدیثی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:«از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدند حزم و دوراندیشی چیست؟ فرمود:مشورت با صاحب نظران و پیروی از آنها». ⁽²⁾

گاه برای رسیدن به پیروزی باید از نقشه پیچیده و مختلفی استفاده کرد که آگاهی دشمن بر آن سبب نابود شدن وی است،از این رو امام علیه السلام در سومین و آخرین جمله حکمت‌آمیز فوق می‌فرماید:«تفکر صحیح در گرو نگه‌داری اسرار است»؛ (وَ الرَّأْیُ بِتَحْصِینِ الْأَسْرَارِ) .

در حدیث دیگری که از امام علیه السلام در غرر الحکم نقل شده می‌خوانیم:

«سِرُّکَ أسیرُکَ فَانْ أفْشَیْتَهُ صِرْتَ أسیرَهُ؛ راز تو اسیر توست؛اما اگر آن را افشا کردی تو اسیر آن می‌شوی». ⁽³⁾

در حدیث دیگری از امام جواد علیه السلام آمده است:

«إِظْهَارُ الشَّیْءِ قَبْلَ أَنْ یُسْتَحْکَمَ مَفْسَدَةٌ لَهُ؛ اظهار کردن چیزی (سری از اسرار) پیش از آنکه مستحکم شود و به نتیجه برسد موجب فساد آن است». ⁽¹⁾

از بعضی روایات معصومین استفاده می‌شود که اسرارتان را حتی به همه دوستان هم نگویید،زیرا احتمال تغییر حالت در آنان وجود دارد.امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«لَا تُطْلِعْ صَدِیقَکَ مِنْ سِرِّکَ إِلَّا عَلَی مَا لَوِ اطَّلَعَ عَلَیْهِ عَدُوُّکَ لَمْ یَضُرَّکَ فَإِنَّ الصَّدِیقَ قَدْ یَکُونُ عَدُوَّکَ یَوْماً مَا؛ اسرارت را حتی به دوستت مگو مگر در آنجا که اگر دشمن تو بر آن سر آگاه شود ضرری به تو نمی‌رساند،زیرا دوست ممکن است روزی به صورت دشمن درآید». ⁽²⁾

گفتنی است که انسان گاهی سر خود را برای دوست مطمئنی بیان می‌کند غافل از آنکه آن دوست نیز ممکن است دوست مطمئن دیگری داشته باشد و سومی نیز به همین صورت،ناگاه متوجه می‌شود که اسرارش همه جا بر سر زبان‌هاست.

از این رو شاعر پرمایه،سعدی شیرازی می‌گوید: به دوست گرچه عزیز است راز دل مگشای که دوست نیز بگوید به دوستان عزیز!

گفتار حکیمانه 49-حمله‌های خطرناک

اشاره

و قال علیه‌السلام

احْذَرُوا صَوْلَةَ الْکَرِیمِ إِذَا جَاعَ،وَ اللَّئِیمِ إِذَا شَبِعَ .

امام علیه السلام فرمود:

بترسید از حمله افراد با شخصیت به هنگام نیاز و گرسنگی،

و از حمله افراد پست به هنگام سیری! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

حمله‌های خطرناک

امام علیه السلام در این کلام حکمت‌آمیزش به یکی از تفاوت‌های میان افراد با شخصیت و بزرگوار و افراد پست و بی‌ارزش اشاره می‌کند و می‌فرماید:«بترسید از حمله افراد با شخصیت به هنگام نیاز و گرسنگی و از حمله افراد پست به هنگام سیری»؛ (احْذَرُوا صَوْلَةَ الْکَرِیمِ إِذَا جَاعَ،وَ اللَّئِیمِ إِذَا شَبِعَ) .

در این‌که منظور از گرسنگی و سیری در این عبارت حکیمانه معنای کنایی آن مراد است یا معنای حقیقی در میان مفسران نهج‌البلاغه گفت و گو است؛جمعی گرسنگی را کنایه از هرگونه نیاز و یا تحت فشار و ظلم واقع شدن دانسته‌اند بدین ترتیب معنای جمله چنین می‌شود:افراد بزرگوار و با شخصیت تنها هنگامی دست به حمله می‌زنند که به آنها ستم شود و یا نیاز مبرم برای ادامه حیات پیدا کنند که در این صورت برای گرفتن حق خود و دفاع در مقابل ظالمان غیرت آنها به جوش می‌آید و حمله جانانه‌ای می‌کنند؛ولی لئیمان هنگامی که به نوایی برسند و بر مراد خویش سوار گردند طغیان می‌کنند و افراد بی‌گناه را مورد حمله قرار می‌دهند همچون حیوانات درنده‌ای که پس از سیری،مست می‌شوند.

در حالی که بعضی دیگر معتقدند«جُوع»در اینجا به همان معنای حقیقی یعنی گرسنگی است و«شَبَع»به معنای سیری است و آن را اشاره به این نکته می‌دانند که افراد شجاع و با شخصیت پیش از رفتن به میدان نبرد کمتر غذا

می‌خوردند مبادا ضربه‌ای بر شکم آنها وارد شود و غذا بیرون ریزد و موجب سرافکندگی آنان شود؛ولی لئیمان چنین نیستند و در هر حال تفسیر اول مناسب‌تر به نظر می‌رسد.

شاعر عرب می‌گوید: لا یَصْبِرُ الْحُرُّ تَحْتَ ضَیْمٍ وَ إنَّما یَصْبِرُ الْحِمارُ

آزادمرد در زیر ستم صبر نمی‌کند.این الاغ است که صبر می‌کند!

شاعر دیگری نیز می‌گوید:

إذا أنْتَ أکْرَمتَ الکَریمَ مَلَکَتَهُ وَ إنْ أنْتَ أکْرَمتَ اللَئیمَ تَمَرَّدَا

اگر شخص کریم را اکرام و احترام کنی مالک او می‌شوی ولی اگر لئیم را اکرام کنی (بیشتر) سرپیچی می‌کند. ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 50-راه تسخیر دل‌ها

اشاره

و قال علیه‌السلام

قُلُوبُ الرِّجَالِ وَحْشِیَّةٌ،فَمَنْ تَأَلَّفَهَا أَقْبَلَتْ عَلَیْهِ .

امام علیه السلام فرمود:

دل‌های انسان‌ها وحشی و رمنده است،هرکس با آنها انس گیرد

رو به سوی او می‌کنند! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

راه تسخیر دل‌ها

امام در این کلام حکمت‌آمیز درس مهمی برای صید دل‌ها و جلب و جذب دوستان می‌دهد.می‌فرماید:«دل‌های انسان‌ها وحشی و رمنده است هرکس با آنها انس گیرد رو به سوی او می‌کنند»؛ (قُلُوبُ الرِّجَالِ وَحْشِیَّةٌ،فَمَنْ تَأَلَّفَهَا أَقْبَلَتْ عَلَیْهِ) .

اشاره به اینکه انسان،نسبت به کسانی که نمی‌شناسد نوعی احساس بیگانگی می‌کند؛ولی اگر طرف مقابل از طریق محبت وارد شود در برابر او رام می‌شود.به گفته بعضی از شارحان نهج‌البلاغه این مطلب برای انسانی که تازه در شهر یا در محله‌ای وارد می‌شود و سکنا گزیند کاملاً محسوس است او حتی از همسایگان نزدیکش فاصله می‌گیرد اما اگر چند بار با او سلام و علیک کنند و به دیدارش بروند و هدیه‌ای برایش بفرستند رابطه دوستی آنها مستحکم می‌شود.

آنچه بعضی پنداشته‌اند که این کلام حکمت‌آمیز با اصل مدنیّ بالتبع بودن انسان سازگار نیست اشتباه بزرگی است.درست که انسان ذاتاً روح اجتماعی دارد و نمی‌تواند تنها زندگی کند و تمام پیشرفت‌ها و موفقیت‌ها بشر در سایه همین روح اجتماعی است؛ولی این بدان معنا نیست که در برابر هر فرد ناشناخته‌ای اظهار محبت و دوستی کند و با او الفت بگیرد؛الفت گرفتن احتیاج به مقدمات دارد همان‌گونه که عداوت و دشمنی نیز مقدماتی می‌خواهد و نظر

امام علیه السلام به این حقیقت است که در روایات دیگری نیز وارد شده و در گفتار معروف:

«الْإنْسانُ عَبیدُ الْإحْسانِ؛ انسان بنده احسان است»منعکس است.

شاعر عرب نیز می‌گوید: وَ إنّی لَوَحْشِیٌّ إذا ما زَجَرْتَنی وَ إنّی إذا ألَّفْتَنی لَاَلُوفٌ

هنگامی که از من دوری کنی من از تو رمیده می‌شوم ولی هنگامی که از در الفت در آیی با تو الفت می‌گیرم.

این‌که در بعضی از شروح به واسطه حل نشدن مشکل«مدنیٌّ بالطبع»بودن انسان یا وحشی بودن قلوب این تفسیر را پذیرفته‌اند که منظور از«رجال»همه انسان‌ها نیستند بلکه افراد بزرگ و قدرتمندِ اجتماع‌اند،تفسیر نادرستی به نظر می‌رسد،زیرا ظاهر عبارت اشاره به همه یا اغلب انسان‌هاست نه گروه اندکی.

شاهد این سخن حدیثی است که از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود:

«ثَلَاثٌ یُصْفِینَ وُدَّ الْمَرْءِ لِأَخِیهِ الْمُسْلِمِ یَلْقَاهُ بِالْبُشْرِ إِذَا لَقِیَهُ وَ یُوَسِّعُ لَهُ فِی الْمَجْلِسِ إِذَا جَلَسَ إِلَیْهِ وَ یَدْعُوهُ بِأَحَبِّ الْأَسْمَاءِ إِلَیْهِ؛ سه چیز است که محبت انسان را نسبت به برادر دینی‌اش صفا می‌بخشد با چهره گشاده با او روبرو شود و در مجلس جای مناسب به او دهد و او را به محبوب‌ترین نام‌هایش صدا بزند». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 51- عیوب پنهان

اشاره

و قال علیه‌السلام

عَیْبُکَ مَسْتُورٌ مَا أَسْعَدَکَ جَدُّکَ .

امام علیه السلام فرمود:

عیب تو (از چشم‌ها) پنهان است تا وقتی دنیا به تو اقبال دارد!

(همین که دنیا پشت کند عیوب تو آشکار می‌شود). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

عیوب پنهان

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه‌اش اشاره به نکته مهمی کرده می‌فرماید:«عیب تو (از چشم‌ها) پنهان است تا وقتی دنیا به تو اقبال دارد» (عَیْبُکَ مَسْتُورٌ مَا أَسْعَدَکَ جَدُّکَ) .

«جَدّ»در لغت معانی زیادی دارد از جمله:عظمت،که آیه شریفه «أَنَّهُ تَعالی جَدُّ رَبِّنا» به آن ناظر است و به معنای بهره،نصیب،نعمت و بخت.در جمله بالا اشاره به همان بهره و نصیب دنیوی است که گاهی از آن به بخت و شانس تعبیر می‌شود.

امام در واقع در این عبارت کوتاه به چند نکته اشاره فرموده است:

نخست هنگامی که دنیا به کسی اقبال کند تمام عیوب او را به فراموشی می‌سپارند،بلکه گاهی عیب را حُسن معرفی می‌کنند و به عکس،هنگامی که دنیا به کسی پشت کند صفات برجسته او را نادیده می‌گیرند،بلکه گاهی عیب می‌شمرند و این اشتباه بزرگی است که بسیاری از مردم گرفتار آن‌اند.

دیگر این‌که انسان باید تنها نگاه به سخنان مردم نکند و بکوشند عیوب خویش را که از چشم آنها به سبب اقبال دنیا پنهان شده،دریابد و نیز محاسن و صفات نیک خود را که به دلیل پشت کردن دنیا به او در نظر مردم ناچیز شمرده می‌شود کم نشمرد.

دیگر این‌که از زوال نعمت‌ها نگران نشود شاید خداوند می‌خواهد بدین وسیله عیوب او را روشن سازد تا برای برطرف کردن آن بکوشد که این خود نعمتی از سوی پروردگار محسوب می‌شود.

این گفتار حکیمانه امام پیام دیگری نیز دارد و آن این‌که به هنگام اقبال دنیا به انسان،مغرور نشود و خود را بریء از عیوب نداند،چرا که مردم عیوب او را نادیده می‌گیرند و ای بسا از وی چنان تمجید کنند که سبب غرور او گردد.

شبیه این گفتار سخن حکیمانه‌ای است که در حکمت نهم آمده بود که امام فرموده بود:

(إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْیَا عَلَی أَحَدٍ أَعَارَتْهُ مَحَاسِنَ غَیْرِهِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُ سَلَبَتْهُ مَحَاسِنَ نَفْسِهِ؛ هنگامی که دنیا به کسی روی آورد نیکی‌های دیگران را به او عاریت می‌دهد و هنگامی که دنیا به کسی پشت کند نیکی‌های خودش را نیز از او سلب می‌نماید).

در زبان عرب-و احتمالاً زبان‌های دیگر-نیز ضرب‌المثل‌های جالبی در این زمینه آمده است از جمله در یک ضرب المثل عربی می‌خوانیم:«إذا أقْبَلَ الْبَخْتُ لَباضَتِ الدُّجاجَةُ عَلَی الوَتَد،وَ إذا أدْبَرَ الْبَخْتُ أسْعَرَ الْهاوَنُ فِی الشَّمْسِ؛هنگامی که دنیا به انسان اقبال کند مرغ روی نوک میخ تخم می‌گذارد و هنگامی که دنیا به انسان پشت کند هاون در برابر آفتاب آتش می‌گیرد». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 52- رابطه عفو و قدرت

اشاره

و قال علیه‌السلام

أَوْلَی النَّاسِ بِالْعَفْوِ أَقْدَرُهُمْ عَلَی الْعُقُوبَةِ .

امام علیه السلام فرمود:

شایسته‌ترین مردم به عفو،قادرترین آنها به مجازات است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

رابطه عفو و قدرت

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه خود،همان مطلبی را که در حکمت یازدهم آمده بود به شکل دیگر بیان می‌کند و می‌فرماید:«شایسته‌ترین مردم به عفو، قادرترین آنها به مجازات است»؛ (أَوْلَی النَّاسِ بِالْعَفْوِ أَقْدَرُهُمْ عَلَی الْعُقُوبَةِ) .

می‌دانیم یکی از عوامل ادامه نزاع‌ها و درگیری‌ها که گاه در میان دو قبیله یا فرزندان یک خانواده ده‌ها سال ادامه پیدا می‌کند،روح انتقام جویی و عدم گذشت است که هرچه جلوتر می‌رود مانند سیلاب شدیدتر می‌شود در حالی که اگر در همان مراحل آغازین یکی از دو طرف بزرگواری و گذشت کند نزاع برای همیشه پایان می‌یابد.

به علاوه،عفو و گذشت،شخص خطاکار را به تجدید نظر در کار خود و جبران خطا وا می‌دارد که برکات آن بر کسی پوشیده نیست.

مطالعه تاریخ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امیر مؤمنان و سایر امامان علیهم السلام معصوم نشان می‌دهد که آنها با استفاده از این روش،دشمنان سرسخت را به زانو در آوردند و یا آنها را به دوستان فداکار بدل کردند.

عفو و گذشت عجیب پیامبر در داستان فتح مکه و عفو امیر مؤمنان بعد از پیروزی در جنگ جمل و عفو امام حسن مجتبی در برابر آن مرد شامی و همچنین سایر مواردی که در تاریخ زندگی آن بزرگواران ثبت شده نمونه‌های

روشنی از این معناست.

اما این‌که می‌فرماید:شایسته ترین مردم به عفو قادرترین آنها بر مجازات است به دلیل این است که هر چه قدرت بر مجازات بیشتر باشد عفو و گذشت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و هیچ کس نمی‌تواند بگوید این عفو بر اثر ضعف و ناتوانی از مجازات بوده است.

جالب این است که در قرآن مجید آنجا که عفو از قاتل عمد را مطرح می‌کند با تعبیر به«برادر»از او یاد می‌نماید؛ ««فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أَخِیهِ شَیْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ»؛ پس اگر کسی از سوی برادر (دینی) خود چیزی به او بخشیده شود (و حکم قصاص او تبدیل به خون‌بها گردد) باید از راه پسندیده پیروی کند».

در کتاب کنز العمال این حدیث کوتاه و پر معنا از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده:

«تَعافُوا تَسْقُط الضَغائِنُ بَیْنَکُم؛ یکدیگر را عفو کنید تا دشمنی‌ها در میان شما از میان برود». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق می‌خوانیم:

«إنّا أهْلُ بَیْتٍ مُرَّوتُنَا الْعَفْوُ عَمَّنْ ظَلَمَنا؛ ما خاندانی هستیم که شخصیت ما ایجاب می‌کند کسی را که ستمی در حق ما روا داشته عفو کنیم.

در حالات امام علی بن الحسین زین العابدین علیهما السلام می‌خوانیم که هشام بن اسماعیل (والی مدینه از طرف عبد الملک بن مروان) آن حضرت را زیاد آزار می‌داد ولی هنگامی که«ولید بن عبد الملک»بر سر کار آمد (بر اثر شکایات زیاد مردم) او را عزل کرد و دستور داد او را در برابر مردم حاضر کنند که هر کس از او ستمی دیده انتقام گیرد.او می‌گفت:من بیش از همه از علی بن الحسین بیم دارم (زیرا بیش از همه به او آزار رساندم) امام با یارانش از آنجا می‌گذشت،به آنها سفارش فرموده بود که حتی یک کلمه به او بدگویی نکنند.هنگامی که امام از

آنجا گذشت«هشام»صدا زد:

«اللّهُ أعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالاتِهِ؛ خدا آگاه‌تر است که نبوت (و امامت) را در کدام خاندان قرار دهد». ⁽¹⁾

آیات و روایات اسلامی درباره اهمیت عفو بسیار زیاد است.این سخن را با حدیث دیگری از پیغمبر اکرم پایان می‌دهیم.

«عَلَیْکُم بِالْعَفْوُ فَإنَّ الْعَفْوَ لا یَزیدُ الْعَبْدَ إلاّ عِزّاً فَتَعافُوا یُعِزَّکُمُ اللّهُ؛ بر شما باید به عفو و بخشش،زیرا چیزی جز عزت به انسان نمی‌افزاید،عفو کنید تا خداوند شما را عزت دهد». ⁽²⁾

بدیهی است-همان‌گونه که قبلاً نیز اشاره شده-دستور عفو شامل کسانی نمی‌شود که از عفو و گذشت سوء استفاده کرده و بر جسارت خود می‌افزایند.

آنها را جز کیفر و عقوبت اصلاح نمی‌کند.

گفتار حکیمانه 53- سخاوت واقعی

اشاره

و قال علیه‌السلام

السَّخَاءُ مَا کَانَ ابْتِدَاءً،فَأَمَّا مَا کَانَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَحَیَاءٌ وَ تَذَمُّمٌ .

امام علیه السلام فرمود:

سخاوت آن است که ابتدایی (و بدون درخواست) باشد،اما آنچه در برابر تقاضا داده می‌شود یا از روی«حیا»است و یا برای فرار از«مذمّت». ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

سخاوت واقعی

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به نکته دقیق و آموزنده‌ای اشاره کرده، می‌فرماید:«سخاوت آن است که ابتدایی (و بدون درخواست) باشد؛اما آنچه در برابر تقاضا داده می‌شود یا از روی حیاست و یا برای فرار از مذمّت»؛ (السَّخَاءُ مَا کَانَ ابْتِدَاءً،فَأَمَّا مَا کَانَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَحَیَاءٌ وَ تَذَمُّمٌ) .

سخاوت را این‌گونه تفسیر کرده‌اند:حالت و فضیلتی درونی است که انسان را به بذل مال به مستحقان و نیازمندان بدون عوض وا می‌دارد.

بر این اساس اگر کسی درخواستی کند و از آبروی خود به وسیله درخواست مایه بگذارد،آنچه سخاوتمندانه می‌بخشد در واقع عوض آبروی اوست و به راحتی نمی‌توان نام آن را سخاوت گذاشت و نیز بخشش که پس از درخواست صورت می‌گیرد ممکن است بدین سبب باشد که اگر بخشش نکند،درخواست کننده و یا مردمی که از آن آگاهی می‌یابند او را نکوهش و مذمت کنند،بنابراین بخشش در برابر نجات از مذمت مردم واقع شده است و بدون عوض نیست و به تعبیر عموم مردم برای رودربایستی است.بنابراین سخاوت خالص و حقیقی آن است که انسان پس از آگاهی بر نیازمندی افراد آبرومند،در حل مشکل آنها به صورت پنهانی بکوشد و نیازی به سؤال نباشد.

قرآن مجید در سوره«بقره»هنگامی که سخن از اهمیت انفاق و آثار و برکات آن به میان می‌آورد بر انفاق به کسانی تأکید می‌کند که روی سؤال ندارند و به دلیل عفت و مناعت طبع مردم آنها را در زمره اغنیا می‌دانند،می‌فرماید: «یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیماهُمْ لا یَسْئَلُونَ النّاسَ إِلْحافاً». 1

قرآن مجید در سوره«بقره»هنگامی که سخن از اهمیت انفاق و آثار و برکات آن به میان می‌آورد بر انفاق به کسانی تأکید می‌کند که روی سؤال ندارند و به دلیل عفت و مناعت طبع مردم آنها را در زمره اغنیا می‌دانند،می‌فرماید: «یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیماهُمْ لا یَسْئَلُونَ النّاسَ إِلْحافاً». 1

درباره اهمیت سخاوت در آیات قرآن و روایات اسلامی بحث‌های زیادی آمده است از جمله در حدیثی از پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«السَّخاءُ خُلْقُ اللّهِ الْأعْظَمِ؛ سخاوت صفت بزرگ خداست». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«السَّخَاءُ مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِیَاءِ وَ هُوَ عِمَادُ الْإِیمَانِ وَ لَا یَکُونُ مُؤْمِنٌ إِلَّا سَخِیّاً؛ سخاوت از اخلاق پیامبران و ستون ایمان است و هیچ مؤمنی نیست مگر این‌که صاحب سخاوت است». ⁽²⁾

بی‌شک،سخاوت هر قدر بیشتر و در مورد مناسبت‌تر و بدون هیچ‌گونه عوض مادی و معنوی و کاملاً به صورت ابتدایی باشد پرارزش‌تر است.

این سخن را با حدیثی از کتاب کافی از امام صادق علیه السلام پایان می‌دهیم،فرمود:

گروهی از یمن خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند و میان آنها مردی بود در مکالمه با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درشت‌گو و سرسخت تا آنجا که رسول خدا صلی الله علیه و آله خشمگین شد و از شدت غضب عرق در پیشانی او آشکار گشت و چهره در هم کشید و چشم از او برداشت و به زمین نگاه کرد.جبرئیل نازل شد و عرض کرد:پرورگارت به تو درود می‌فرستد و می‌گوید:این مرد سخاوتمندی است که پیوسته اطعام می‌کند.خشم پیامبر صلی الله علیه و آله فرو نشست سر را بلند کرد و فرمود:اگر جبرئیل از سوی خداوند متعال به من خبر نداده بود که تو مرد سخاوتمندی هستی و پیوسته اطعام طعام می‌کنی تو را طرد می‌کردم تا عبرتی برای دیگران باشی.آن مرد گفت:

آیا پروردگار تو سخاوت را دوست دارد؟ پیامبر فرمود:آری.آن مرد شهادتین بر زبان جاری کرد و مسلمان شد و گفت:به خداوندی که تو را به حق مبعوث کرده هرگز کسی را از مالم محروم نساختم. ⁽³⁾

ص:

گفتار حکیمانه 54- چهار جمله پربار

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَا غِنی کَالْعَقْلِ؛وَ لَا فَقْرَ کَالْجَهْلِ؛وَ لَا مِیرَاثَ کَالْأَدَبِ؛

وَ لَا ظَهِیرَ کَالْمُشَاوَرَةِ .

امام علیه السلام فرمود:

هیچ ثروت و بی‌نیازی همچون عقل،و هیچ فقری همچون جهل و هیچ میراثی همچون ادب و هیچ پشتیبانی همچون مشورت نیست. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

چهار جمله پربار

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه و پرمایه خود در ضمن چهار جمله کوتاه به چهار مطلب مهم اشاره کرده،می‌فرماید:

«هیچ ثروت و بی‌نیازی چون عقل»؛ (لَا غِنَی کَالْعَقْلِ) ؛

«و هیچ فقری همچون جهل»؛ (وَ لَا فَقْرَ کَالْجَهْلِ) ؛

«و هیچ میراثی چون ادب»؛ (وَ لَا مِیرَاثَ کَالْأَدَبِ) ؛

«و هیچ پشتیبانی چون مشورت نمی‌باشد»؛ (وَ لَا ظَهِیرَ کَالْمُشَاوَرَةِ) .

درباره اهمیت عقل همین بس که اگر عقل و تدبیر باشد همه چیز به دنبال آن خواهد آمد مال و ثروت را با عقل و تدبیر به دست می‌آورند،مقام و شخصیت نیز زاییده عقل است و آسایش و آرامش و سعادت دو جهان با عقل حاصل می‌شود.

به گفته بعضی از شارحان نهج‌البلاغه در قرآن مجید واژه عقل و علم و مشتقات آنها 880 مرتبه آمده است و این نشانه اهمیت فوق‌العاده قرآن و اسلام به مسأله عقل است. ⁽¹⁾

روایات اسلامی نیز درباره اهمیت عقل فوق حد احصا و شمارش است.

مرحوم کلینی در جلد اول کافی در کتاب العقل والجهل احادیث بسیار فراوان

و پرمایه‌ای درباره اهمیت عقل از پیغمبر اکرم و امامان معصوم علیهم السلام نقل کرده است.

ابن ابی‌الحدید بخشی از آن را در شرح خود ذیل همین کلام حکمت‌آمیز از کتاب کامل مبرد نقل کرده از جمله این‌که رسول خدا فرمود:

«ما قَسَمَ لِلْعِبادِ أفْضَلُ مِنَ الْعَقْلِ فَنَوْمُ الْعاقِلِ أفْضَلُ مِنْ سَهَرِ الْجاهِلِ وَ فِطْرُ الْعاقِلِ أفْضَلُ مِنْ صَوْمِ الْجاهِلِ وَ إقامَةُ الْعاقِلِ أفْضَلُ مِنْ شُخُوصِ الْجاهِلِ وَ ما بَعَثَ اللّهُ رَسُولاً حَتّی یَسْتَکْمِلَ الْعَقْلَ وَ حَتّی یَکُونَ عَقْلُهُ أفْضَلَ مِنْ عُقُولِ جَمیعِ أُمَّتِهِ؛ خداوند هیچ نعمتی را برتر از عقل در میان بندگانش تقسیم نکرده است.خواب عاقل از شب زنده‌داری جاهل (و عبادت شبانه او) برتر و روزه نگرفتنش از روزه (مستحبی) جاهل برتر و توقفش از سفر جاهل (برای اطاعت پروردگار یا جهاد) مهم‌تر است و خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد مگر این‌که عقلش کامل شد و عقل او برتر از عقول تمام امتش بود.

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«صَدیقُ کُلُّ أمْرءٍ عَقْلُهُ وَ عَدُوُّهُ جَهْلُهُ؛ دوست هر کس عقل اوست و دشمنش جهل اوست».

در نقطه مقابل عقل جهل و نادانی بدترین فقر و تنگدستی است،زیرا انسان جاهل و نادان هم ثروتش را از دست می‌دهد و هم آبرو و حیثیتش را و در یک کلمه دین و دنیایش را تباه می‌کند. ⁽¹⁾

البته منظور از عقل،همان‌گونه که در روایات اسلامی آمده همان هوش و فراستی است که انسان را به خدا و اطاعت او نزدیک می‌کند و از زشتی‌ها دور می‌سازد.در دنیای دیروز و امروز افراد ظاهراً عاقلی بوده‌اند که سال‌ها بر کشورهایی حکومت کرده‌اند ولی بسیاری از آنها فاقد عقل به معنایی که در بالا آمد بوده‌اند.هوش و ذکاوت آنها نوعی شیطنت بوده است،همان‌گونه که در

حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که بعضی از یاران آن حضرت درباره عقل از محضرش سؤال کردند فرمود:

«ما عُبِدَ بِهِ الرَّحْمانُ وَ اکْتُسِبَ بِهِ الْجِنانُ؛ عقل چیزی است که انسان به وسیله آن خدا را پرستش می‌کند و بهشت را به دست می‌آورد».راوی عرض کرد می‌گویند معاویه عاقل است؟ فرمود:این نوعی شیطنت شبیه عقل است و عقل نیست. ⁽¹⁾

اما در مورد ادب همین بس که امیرمؤمنان علی علیه السلام در حدیثی که در غرر الحکم آمده می‌فرماید:

«خَیْرُ ما وَرَّثَ الْاباءُ لِلْأبْناءِ الْأدَبُ؛ بهترین چیزی که پدران برای فرزندان به ارث می‌گذارند ادب است».و در حدیث دیگری در همان کتاب از آن حضرت می‌خوانیم:

«قَلیلُ الْأدَبِ خَیْرٌ مِنْ کَثِیرِ النَّسَبِ؛ کمی ادب بهتر از برجستگی بسیار نسب است».

منظور از ادب حسن معاشرت با مردم و تواضع در برابر خلق و خالق و برخورد پسندیده با همه افراد است.

معنی اصلی واژه ادب دعوت کردن است و از آنجایی که اخلاق نیک و برخورد شایسته مردم را به خوبی‌ها دعوت می‌کند آن را ادب نامیده‌اند.

جمله زیبایی نیز از حکیم ایرانی بزرگمهر در این زمینه نقل شده است که می‌گوید:بهترین میراثی که پدران برای فرزندان گذارده‌اند ادب است،زیرا کسی که دارای ادب باشد به وسیله آن می‌تواند اموال فراوانی کسب کند؛ولی اگر پدر مال فراوانی بدون ادب برای فرزند گذاشته باشد فرزند با بی‌ادبی و نادانی همه را تلف کرده و از مال و ادب ته دست می‌شود.

آنچه امام علیه السلام درباره مشورت در اینجا بیان فرموده و آن را بهترین پشتیبان شمرده است مطلبی است که به تعبیرات دیگر در سایر سخنان امام علیه السلام وارد شده است.

حقیقت این است که اسلام دین استبداد به رای نیست؛اسلام می‌گوید:

خداوند تمام علم و دانش و عقل را به یک یا چند نفر نداده بلکه در میان بندگان خدا تقسیم کرده است.اگر کسی می‌خواهد به کمالِ علم و دانش و عقل برسد باید از افکار دیگران استفاده کند و چه بسا یک مشورت،جلوی خطاهای بسیاری را می‌گیرد به خصوص این‌که کسی که قصد کاری را دارد آنچه را مطابق میل اوست بر غیر آن ترجیح می‌دهد و نمی‌تواند به قضاوت بی‌طرفانه بنشیند و به همین دلیل ممکن است گرفتار اشتباهات وسیعی شود؛اما افرادی که از محدوده کار او خارجند بهتر و روشن‌تر می‌توانند درباره آن قضاوت و داوری کنند.

همان‌گونه که در روایات متعدد وارد شده باید طرف مشورت عاقل و خداترس و راستگو و راز نگه‌دار و شجاع و خیرخواه باشد تا بتوان از مشورت او بهره گرفت.

درست است که غیر معصومین ممکن است گرفتار خطا شوند؛ولی ضریب خطا در یک نفر هر قدر باشد در دو نفر نصف می‌شود و در ده نفر به یک دهم می‌رسد و احتمال آن بسیار کمتر می‌شود،از این رو نقل است که مرد عربی می‌گفت:من هرگز مغبون نمی‌شوم مگر این‌که تمام قبیله من مغبون شوند.به او گفتند:چرا و چگونه؟ گفت:برای اینکه من بدون مشورت آنها کاری انجام نمی‌دهم.اگر همه اشتباه کنند آن‌گاه من هم اشتباه می‌کنم.

شاعر می‌گوید:

مشورت ادراک و هشیاری دهد

گفتار حکیمانه 55- دو شاخه مهم صبر

اشاره

و قال علیه‌السلام

الصَّبْرُ صَبْرَانِ:صَبْرٌ عَلَی مَا تَکْرَهُ،وَ صَبْرٌ عَمَّا تُحِبُّ .

امام علیه السلام می‌فرماید:

صبر بر دو قسم است صبر در برابر انجام کار خوبی که دوست نداری

و صبر بر ترک کار بدی که دوست داری. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

دو شاخه مهم صبر

امام در این گفتار حکیمانه،صبر و شکیبایی را بر دو گونه تقسیم می‌کند.

می‌فرماید:«صبر بر دو قسم است صبر در برابر انجام کار خوبی که دوست نداری و صبر بر ترک کار بدی که دوست داری»؛ (الصَّبْرُ صَبْرَانِ:صَبْرٌ عَلَی مَا تَکْرَهُ، وَ صَبْرٌ عَمَّا تُحِبُّ) .

در واقع نوع اول اشاره به صبر در برابر مشکلات عبادت است و نوع دوم اشاره به شکیبایی در مقابل ترک معصیت و آنچه بعضی از شارحان گفته‌اند:نوع اول از نوع دوم سخت‌تر است،گفتار صحیحی به نظر نمی‌رسد،زیرا موارد، کاملاً مختلف است؛گاه مورد اول مهم‌تر است و گاه مورد دوم تا اطاعت چه اطاعتی باشد و معصیت چه معصیتی.

نیز آنچه بعضی دیگر از آنان گفته‌اند که صبر در این دو مورد از دو مقوله و دو ماهیت است آن هم به نظر درست نمی‌آید،زیرا صبر به معنای کف نفس و خویشتن‌داری و مقاومت در برابر مشکلات است؛گاه مشکل انجام طاعتی است و گاه مشکل ترک معصیتی.

بر این پایه پیمودن راه حق و رسیدن به مقام قرب پروردگار و حتی رسیدن به اهداف و مقامات مادی در دنیا راه صاف و همواری نیست.در این راه سنگلاخ‌ها،گردنه‌های صعب العبور،پرتگاه‌ها و حیوانات درنده و دزدان

خطرناک وجود دارد.اگر صبر و مقاومت انسان کم باشد،با برخورد به این موانع از راه می‌ماند و به مقصد نمی‌رسد.به همین دلیل صبر و استقامت مهم‌ترین وسیله پیروزی انسان در دنیا و آخرت است،از این رو قرآن مجید می‌فرماید:

««إِنَّ الَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلائِکَةُ أَلاّ تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ»؛ به یقین کسانی که گفتند:پروردگار ما خدای یگانه است سپس استقامت ورزیدند فرشتگان بر آنان نازل می‌شوند و می‌گویند:

نترسید و غمگین مباشید و بشارت باد بر شما به آن بهشتی که به شما وعده داده شده است». ⁽¹⁾

بنابراین نزول و حمایت فرشتگان از مؤمنان در درجه اول مشروط به صبر و استقامت است و در جای دیگر،قرآن مجید می‌گوید:«فرشتگان بر بهشتیان از هر دری وارد می‌شوند به آنها به خاطر صبر و استقامتشان درود می‌گویند.چه نیکو است سرانجام آن سرای جاویدان؛ «وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ * سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّارِ». 2

گفتار حکیمانه 56-دامنه غنا و فقر

اشاره

و قال علیه‌السلام

الْغِنَی فِی الْغُرْبَةِ وَطَنٌ؛وَ الْفَقْرُ فِی الْوَطَنِ غُرْبَةٌ .

امام علیه السلام فرمود:

بی‌نیازی در غربت وطن است و نیازمندی در وطن غربت! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

دامنه غنا و فقر

امام در این کلام پربارش اشاره به آثار غنا و فقر می‌کند و می‌فرماید:«بی‌نیازی در غربت وطن است و نیازمندی در وطن غربت»؛ (الْغِنَی فِی الْغُرْبَةِ وَطَنٌ؛وَ الْفَقْرُ فِی الْوَطَنِ غُرْبَةٌ) .

وطن جایی است که انسان در آنجا متولد شده و چشم به روی خویشاوندان و بستگان و نزدیکان گشوده و مورد علاقه آنها قرار گرفته و در هر گوشه و کنار، آشنایی دارد و غربت جایی است که انسان نه آشنایی دارد و نه دوست مهربانی و نه یار و مددکاری.امام می‌فرماید:شخص غنی هر جا برود به موجب غنایش پیوندهای محبت را با این و آن برقرار می‌سازد و به سبب بذل و بخشش یاران و مددکارانی پیدا می‌کند؛ولی شخص فقیر حتی در وطن خویش دوستان و بستگان را از دست می‌دهد و گاه به صورت موجودی فراموش شده در می‌آید.

پیام امام در این سخن این است که مؤمنان باید بکوشند و بی‌نیاز شوند و به هنگام غنا و بی‌نیازی از مال و ثروت خویش برای جلب و جذب قلوب و کمک به نیازمندان استفاده کنند،از عواقب فقر بترسند،چرا که فقر مایه ذلت و گاه مطابق بعضی از روایات سبب کفر می‌شود.البته این فقر با فقری که در روایات از آن تعریف شده تفاوت آشکاری دارد؛فقر ممدوح به معنای«ساده زیستن»و یا «فقر الی الله»است.

در این باره در ذیل حکمت سوم شرح بیشتری داشتیم.

گفتار حکیمانه 57- سرمایه بی‌پایان

اشاره

و قال علیه‌السلام

الْقَنَاعَةُ مَالٌ لَا یَنْفَدُ .

امام علیه السلام فرمود:

قناعت مالی است که هرگز تمام نمی‌شود. ⁽¹⁾

سیّد رضی می‌گوید:این کلام از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز نقل شده است؛ (قالَ الرَّضِیُ:وَ قَدْ رُوِیَ هذا الْکَلامُ عَنِ النَّبِیِ صلی الله علیه و آله) .

شرح و تفسیر

سرمایه بی‌پایان

امام علیه السلام در این گفتار کوتاه و حکمت‌آمیز به اهمیت قناعت اشاره کرده می‌فرماید:«قناعت مالی است که هرگز تمام نمی‌شود»؛ (الْقَنَاعَةُ مَالٌ لَا یَنْفَدُ) .

در تعریف قناعت می‌توان گفت:حالتی است که انسان با داشتن آن به حد اقل ضروریات زندگی می‌سازد و به دنبال زرق و برق و اضافاتی که فکر و وقت انسان را پیوسته به خود مشغول می‌دارد و آلوده انواع محرمات می‌کند نمی‌رود.

داشتن این روحیه به منزله ثروت پایان ناپذیر است،چرا که انسان را از تمام ثروت‌های دنیا بی‌نیاز می‌سازد؛همواره سربلند زندگی می‌کند و با عزت و آبرو ادامه حیات می‌دهد.دست نیاز به سوی دیگران دراز نمی‌کند و عمر خود را در مسیر تشریفات و تجملات بر باد نمی‌دهد.

در گفتار حکیمانه 44 که قبلاً گذشت امام علیه السلام در فضیلت قناعت‌پیشگان فرمود:

«طُوبَی لِمَنْ ذَکَرَ الْمَعَادَ وَ عَمِلَ لِلْحِسَابِ وَ قَنِعَ بِالْکَفَافِ؛ خوشا به حال کسی که (پیوسته) به یاد معاد باشد و برای روز حساب عمل کند.به مقدار کفایت قانع گردد و از خدا راضی باشد».

در خطبه 192 نیز امام در میان اوصاف انبیا این وصف برجسته را شمرده بود:

«مَعَ قَنَاعَةٍ تَمْلَأُ الْقُلُوبَ وَ الْعُیُونَ غِنًی؛ آنها دارای قناعتی بودند که دل‌ها و چشم‌ها را پر از بی‌نیازی می‌کرد».

در بحار الانوار نیز از آن حضرت نقل شده که فرمود:

«طَلَبْتُ الْغِنَی فَمَا وَجَدْتُ إِلَّا بِالْقَنَاعَةِ عَلَیْکُمْ بِالْقَنَاعَةِ تَسْتَغْنُوا؛ من در جستجوی توانگری برآمدم ولی آن را جز در قناعت نیافتم (زیرا حرص،غالب توانگران را راحت نمی‌گذارد) بنابراین قناعت پیشه کنید تا غنی شوید». ⁽¹⁾

قابل توجه این‌که این گفتار حکیمانه از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز نقل شده است همان‌گونه که سیّد رضی می‌گوید: «وَ قَدْ رُوِیَ هذا الْکَلامُ عَنِ النَّبِیُ صلی الله علیه و آله» .

این حدیث را«متقی هندی»در کتاب کنز العمال که از منابع معروف اهل سنت است آورده است. ⁽²⁾

این نکته نیز حائز اهمیت است که سرچشمه بسیاری از نارضایی‌های مردم و شکایت آنها از وضع زندگی کمبودها و فقر نیست،بلکه گاه می‌بینیم همه چیز دارند اما باز ناله و فریاد می‌کنند.عامل اصلی آن عدم قناعت و توقعات بی‌حد و حساب است و اگر همگی به مقدار نیاز قانع باشند آرامش بی‌مانندی در جامعه حاکم می‌شود و بسیاری از پرونده‌های جنایی و تجاوز بر اموال برچیده خواهد شد و کرامت انسانی و پاکی دامان از گناه فراهم می‌شود.

ابن ابی‌الحدید در اینجا گفتار زیبایی از«بقراط»(سقراط) نقل می‌کند که مردی او را در حال خوردن بعضی از سبزی‌های بیابان دید.به او گفت:اگر در خدمت پادشاه بودی نیاز به خوردن این نداشتی.سقراط گفت:اگر تو نیز این‌گونه غذا می‌خوردی نیازمند نوکری پادشاه نبودی.

شاعر می‌گوید:

گنج آزادگی و گنج قناعت گنجی است که به شمشیر میسر نشود سلطان را

گفتار حکیمانه 58- ریشه اصلی شهوات

اشاره

و قال علیه‌السلام

الْمَالُ مَادَّةُ الشَّهَوَاتِ .

امام علیه السلام فرمود:

مال و ثروت ماده اصلی همه شهوات است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

ریشه اصلی شهوات

امام علیه السلام در این کلام کوتاه و پرمایه اشاره به نکته‌ای درباره رابطه ثروت با شهوت کرده می‌فرماید:«مال و ثروت ماده اصلی همه شهوات است»؛ (الْمالُ مادَّةُ الشَّهَواتِ) .

بدیهی است که منظور از شهوت در اینجا هر گونه علاقه مفرط نفسانی و هوس‌آلود است.اعم از این‌که مربوط به شهوت جنسی باشد یا مقام یا تشریفات و زرق و برق دنیا و یا انتقام جویی و امثال آن.

این نکته نیز روشن است که برای رسیدن به خواسته‌های نفسانی و هوا و هوس‌ها مال نقش اصلی را بازی می‌کند و هر قدر فزونی یابد خطر افتادن در شهوات بیشتر است.

اضافه بر این ثروت مایه غرور است و غرور ریشه اصلی بسیاری از گناهان، به علاوه مال هر چه بیشتر شود انسان را به خود مشغول‌تر می‌سازد و طبعاً از یاد خدا و اطاعت حق باز می‌دارد.

روی این جهات سه گانه می‌توان به عمق کلام امام پی برد.

بدیهی است آنچه امام در این گفتار حکیمانه فرموده هشداری است به غالب مردم که در فزونی مال نکوشند،زیرا خطرات زیادی را به دنبال دارد اما چنان نیست که هر ثروتمندی هواپرست و شهوت پرست باشد.این حکم کلی مانند

احکام دیگری نظیر آن استثنائاتی دارد.گروه زیادی راه قارون را پیمودند و اموالشان مایه غرور و کفرشان شد،جمع اندکی نیز از مال برای رسیدن به مهم‌ترین طاعات الهی بهره گرفتند.

این معنا در آیات مربوط به قارون آمده است: ««وَ ابْتَغِ فِیما آتاکَ اللّهُ الدّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا وَ أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللّهُ إِلَیْکَ وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ»؛ در آنچه خدا به تو داده سرای آخرت را بطلب و بهره خویش را از دنیا فراموش مکن و همان‌گونه که خدا به تو نیکی کرده (به بندگان خدا) نیکی کن وهرگز در جستجوی فساد در زمین مباش که خدا مفسدان را دوست ندارد». ⁽¹⁾

بر همین اساس است که در بسیاری از آیات قرآن از مال نکوهش شده و در بعضی از آیات از آن مدح و ستایش به عمل آمده و به عنوان خیر (نیکی) از آن یاد شده است.

در آیه 180 سوره«بقره»در مورد وصیت می‌فرماید: ««إِنْ تَرَکَ خَیْراً ...»؛ کسی که اموالی از خود به یادگار گذاشته است...».و در آیه 8 سوره«عادیات»در مذمت بعضی از طغیانگران می‌فرماید: ««وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ»؛ اموال را بسیار دوست دارند».

در روایات اسلامی نیز آثار این مذمت و مدح درباره اموال فراوان دیده می‌شود که آوردن آنها ما را از شرح این کلام دور می‌کند.

تنها به ذکر این روایات پرمعنا که از ابن عباس نقل شده و قاعدتاً آن را از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله یا امیرمؤمنان علی علیه السلام شنیده است قناعت می‌کنیم.او می‌گوید:

«إنَّ أوَّلَ دِرْهَمٍ وَدینارٍ ضُرِبا فِی الْأرْضِ...أنْ یُحِبُّوکُما؛ نخستین درهم و دیناری که سکه آن در زمین زده شد شیطان نگاهی به آنها افکند هنگامی که آن را دید

آنها را برگرفت و روی چشم خود گذارد سپس به سینه خود چسبانید آن‌گاه فریاد شادی کشید بار دیگر آن را به سینه خود چسبانید سپس خطاب به آنها گفت:شما نور چشمان من و میوه دل من هستید هرگاه بنی‌آدم شما را دوست دارند من به آن قانعم،هر چند بتی را پرستش نکنند (چه بتی بالاتر از شما) برای من همین بس که فرزندان آدم به شما عشق بورزند». ⁽¹⁾

کوتاه سخن آنکه مال ابزاری است مشترک مانند انرژی اتم که هم می‌توان از آن بمب ویرانگر ساخت و هم به وسیله آن نیروی برق تولید کرد که دنیا را روشن سازد و کارخانه ها را به حرکت درآورد،هر چند این نیرو هنگامی که به دست ناصالحان بیفتد غالباً در جنبه‌های ویرانگر به کار گرفته می‌شود.

گفتار حکیمانه 59- هشداری که بشارت است!

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنْ حَذَّرَکَ کَمَنْ بَشَّرَکَ .

امام علیه السلام فرمود:

کسی که تو را (از چیز خطرناکی) بترساند مانند کسی است که تو را

(به امر خیری) بشارت دهد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

هشداری که بشارت است!

امام علیه السلام با هشداری بجا در این سخن کوتاه و گرانمایه به اهمیت هشدارهای بجا و سودمند پرداخته می‌فرماید:«کسی که تو را (از اموری که خطرناک است) بترساند همچون کسی است که به تو بشارت دهد (به اموری که مایه سرور و خوشحالی است)»؛ (مَنْ حَذَّرَکَ کَمَنْ بَشَّرَکَ) .

در مصادر نهج البلاغه در ذیل این حدیث شریف افزون بر ذکر مدارک،نکته قابل ملاحظه‌ای آمده که می‌گوید:تحذیر شناساندن انسان به چیزی است که مصلحت او در آن است و زیان و خطر را از او دفع می‌کند و اینکه امام می‌فرماید چنین کسی مانند کسی است که به تو بشارت می‌دهد مفهومش این است که باید از این هشدارها همان‌گونه خوشحال شوی که از خبرهای مسرت‌بخش خوشحال می‌شوی و باید از چنین کسی همان‌گونه تشکر کنی که از بشارت‌دهنده تشکر می‌کنی،زیرا او اگر خیر تو را نمی‌خواست به تو هشدار نمی‌داد و از افتادن در شر بر حذر نمی‌داشت.

تحذیر به معنای ترساندن و هشدار دادن در برابر خطرات قطعی یا احتمالی است و تبشیر به معنای بشارت دادن در برابر پیروزی‌هاست.از آنجا که پرهیز از خطرات خود یک پیروزی بزرگ است امام می‌فرماید:کسی که تو را از خطر و ضرر قطعی یا احتمالی برحذر می‌دارد مانند کسی است که تو را بشارت دهد به

اموری که مایه خوشحالی توست.

بنابراین،دوستان خوب کسانی هستند که هم انسان را نسبت به پیروزی‌ها دلگرم سازند و هم نسبت به خطرات آگاه نمایند و این‌که یکی از حقوق مؤمنان بر یکدیگر نصیحت شمرده شده اشاره به همین‌گونه هشدارهاست،بلکه گاه می‌شود برحذر داشتن و هشدار دادن به خطرها اثرات مهم‌تری از بشارت‌ها دارد،زیرا بشارت دهنده بسیار می‌شود که به کارهای نیک انجام شده و پیروزی‌ها بشارت می‌دهد،بشارتی که تغییری در سرنوشت نخواهد داشت؛ ولی تحذیرکننده همیشه پیش از خطر هشدار می‌دهد و چه بسا سبب برطرف شدن خطرات مهمی می‌گردد.

پیام این گفتار حکیمانه مولا این است که هنگام ترساندن و برحذر داشتن نسبت به خطرات نه تنها ناراحت نشوید،بلکه آن را به منزله یک بشارت برای خود تلقی کنید.

در حدیثی در کتاب شریف کافی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم که به یکی از یاران خود فرمود:

«اتَّبِعْ مَنْ یُبْکیکَ و هُو لَکَ ناصِحٌ وَ لا تَتَّبِع مَن یُضحِکَکَ وَ هُو لَکَ غاشٍّ؛ از کسی پیروی کن که تو را می‌گریاند ولی خیرخواه توست از کسی که تو را می‌خنداند اما به تو دروغ می‌گوید و حقایق را وارونه نشان می‌دهد،پیروی مکن». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 60- خطرات زبان

اشاره

و قال علیه‌السلام

اللِّسَانُ سَبُعٌ،إِنْ خُلِّیَ عَنْهُ عَقَرَ .

امام علیه السلام می‌فرماید:

زبان درنده‌ای است که اگر رهایش کنی به تو آسیب می‌رساند و می‌دَرَد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

خطرات زبان

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه خود به خطرات زبان اشاره کرده می‌فرماید:

«زبان درنده‌ای است که اگر رهایش کنی به تو آسیب می‌رساند و تو را می‌دَرَد»؛ (اللِّسَانُ سَبُعٌ،إِنْ خُلِّیَ عَنْهُ عَقَرَ) .

شک نیست که یکی از بزرگترین افتخارات انسان نطق و بیان است که به وسیله زبان انجام می‌گیرد و به واسطه آن بر تمام جانداران ترجیح دارد به همین دلیل خدا در سوره«الرحمن»که سوره شرح نعمت‌های الهی است بعد از آفرینش انسان به نعمت نطق و بیان اشاره می‌کند و می‌فرماید: «الرَّحْمنُ* عَلَّمَ الْقُرْآنَ* خَلَقَ الْإِنْسانَ* عَلَّمَهُ الْبَیانَ» و قسمت عمده علوم و دانش‌ها از طریق زبان از نسلی به نسل بعد منتقل شده و دامنه تمدن انسان را گسترش داده است و اگر زبان نبود انسان همچون حیوانی بود.

نعمت‌ها هر چه بزرگ‌تر باشد چنانچه از آن به‌طرز بدی استفاده شود خطراتش عظیم‌تر است.هیچ عضوی از اعضای انسان به اندازه زبان بی‌قیدوبند خطرناک نیست به‌طوری که گاه می‌شود یک جمله آتش جنگی را می‌افروزد و سبب ریختن خون‌ها و هتک نوامیس و از بین رفتن آرامش و امنیت جامعه می‌گردد،لذا در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که خداوند زبان را عذابی می‌کند که هیچ یک از اعضای بدن را با آن عذاب نمی‌کند.زبان عرضه می‌دارد

ای پروردگار تو مرا مجازاتی کردی که هیچ چیز را با آن مجازات نکردی خداوند به او می‌فرماید:

«خَرَجَتْ مِنْکَ کَلِمَةٌ فَبَلَغَتْ مَشارِقَ الْأرْضِ وَ مَغارِبَها،فَسَفَکَ بِها الدَّمُ الْحَرامُ وَ انْتَهَبَ بِهَا الْمالُ الْحَرامُ وَ انْتَهَکَ بِهَا الْفَرجُ الْحَرامُ،وَ عِزَّتی وَ جَلالی لَأُعَذَّبَنَّکَ بِعَذابٍ لا أُعَذِّبُ بِهِ شَیْئاً مِنْ جَوارِحِکَ؛ سخنی از تو خارج شد و به شرق و غرب زمین رسید و به سبب آن خون بیگناهان ریخته شد و اموال مردم غارت گردید و نوامیس مردم بر باد رفت به عزت و جلالم سوگند تو را مجازاتی می‌کنم که هیچ‌یک از اعضا را با آن مجازات نخواهم کرد». ⁽¹⁾

قبلاً نیز گفته‌ایم که قسمت مهمی از گناهان کبیره و خطرناک (حدود سی گناه) با زبان انجام می‌شود.زبانی خالی از قید و بند و بدون مانع و قانع در حالی که این زبان می‌تواند بهترین وسیله خیر و سعادت باشد.

به همین دلیل در حدیثی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم که ابوذر رحمه الله می‌گفت:

«یا مُبْتَغِی الْعِلْمِ إنَّ هذا اللِّسانَ مِفْتاحُ خَیْرٍ وَ مِفْتاحُ شَرٍ فَاخْتِمْ عَلی لِسانِکَ کَما تَخْتِمُ عَلی ذَهَبِکَ وَ وَرَقِکَ؛ ای طالب علم این زبان کلید خیر و شر است،بنابراین بر زبانت قفل و بند نه همان‌گونه که بر درهم و دینارت قفل و بند می‌نهی». ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 61- گزیدن شیرین!

اشاره

و قال علیه‌السلام

ألْمَرْأَةُ عَقْرَبٌ حُلْوَةُ اللَّبْسَةِ .

امام علیه السلام می‌فرماید:

زن عقربی است که نیش او شیرین است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

گزیدن شیرین!

امام علیه السلام در این سخن حکیمانه به یکی از ویژگی‌های متضاد زنان اشاره کرده می‌فرماید:«زن عقربی است که نیش زدن او شیرین است»؛ (ألْمَرْأَةُ عَقْرَبٌ حُلْوَةُ اللَّبْسَةِ) .

شارحان نهج البلاغه هم در تفسیر این جمله اختلاف فراوان دارند و هم در این‌که آیا نسخه اصلی لَسبه است یا لِبسه (بر وزن حسبه).

در نسخه محمد عبده لِبسه آمده که به معنای معاشرت و ملابست است، بنابراین نسخه،تفسیر جمله بالا چنین است:زن گرچه همچون عقرب گزنده است؛اما معاشرت با او دارای فواید و برکات و آثار مثبتی است که آن را جبران می‌کند و به دلیل این آثار معاشرت با او مطلوب است.همان‌گونه که قرآن مجید هم به آن اشاره کرده می‌فرماید: ««وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْها»؛ از آیات خدا این است که برای شما همسرانی از جنس شما آفرید تا در کنار آنها آرامش پیدا کنید»و در جایی دیگر می‌فرماید: ««هُنَّ لِباسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ»؛ زنان برای شما همچون لباس هستند و شما برای آنها همانند لباس (هر دو زینت هم هستید و هر دو سبب حفظ یکدیگر)».

ولی در غالب نسخه‌های دیگر مانند نسخه مورد بحث ما«لَبسه»آمده است که به معنی نیش زدن است.

در این‌که اگر زن همچون عقرب باشد چگونه نیش زدن او شیرین است شاید

از آن رو که در کنار نیش‌های او نوش‌های فراوانی نیز وجود دارد که نیش‌های او را قابل تحمل بلکه شیرین می‌کند.

با توجه به این‌که آنچه در مورد عقرب مناسب می‌رسد نیش است نه معاشرت کردن این تفسیر از تفسیر عبده مناسب‌تر است.

در اینجا تفسیر سومی است که مرحوم کمره‌ای آن را در شرح نهج البلاغه خود آورده و می‌گوید:منظور از این کلام حکمت‌آمیز این است که به همه مردان و مخصوصاً جوانان هشدار داده شود که از زنان آلوده بپرهیزند،زیرا آنها همچون عقربند،هرچند ظاهراً نیش شیرینی دارند؛ولی هرگز نباید فریب ظاهر زیبای آنها را خورد و در دام سم کشنده آنها افتاد.

این تفسیر نیز مناسب به نظر نمی‌رسد،زیرا لحن جمله حکمت‌آمیز بالا برحذر داشتن نیست،بلکه تحمل کردن و مدارا نمودن است که با همسران مشروع سازگار است.

بنابراین همان تفسیر دوم بهترین تفسیرها برای این جمله حکیمانه است.

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که آیا این تعبیر درباره همه زنان صادق است یا درباره گروهی از آنها؟ به یقین منظور همه زنان نیستند،زیرا بسیاری از آنان دارای چنان ایمان و تربیت و اخلاقی هستند که هرگز همسرانشان از آنها نیشی احساس نمی‌کنند،بنابراین منظور این است که در طبیعت زن اگر تربیت کافی نداشته باشد و از ایمان و معرفت،روح او سیراب نشود حالت گزندگی به خود می‌گیرد و این سخن حکیمانه برای همسران این‌گونه زنان این پیام را دارد که به دلیل فواید وجودی آنان نیش‌های آنها را تحمل کنند.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:«یکی از حقوق زن بر مرد این است که اگر کار جاهلانه‌ای انجام دهد او را ببخشد و از او درگذرد»؛

(وَاِنْ جَهِلَت غَفَرَ لَها) . ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 62- پاداش برتر

اشاره

و قال علیه‌السلام

إِذَا حُیِّیتَ بِتَحِیَّةٍ فَحَیِّ بِأَحْسَنَ مِنْهَا،وَ إِذَا أُسْدِیَتْ إِلَیْکَ یَدٌ فَکَافِئْهَا بِمَا یُرْبِی عَلَیْهَا،وَ الْفَضْلُ مَعَ ذَلِکَ لِلْبَادِی .

امام علیه السلام می‌فرماید:

هنگامی که به تو تحیتی گویند به صورتی بهتر پاسخ گوی و هرگاه هدیه‌ای برای تو فرستند آن را به صورت افزون‌تر پاداش ده.

با این حال فضیلت از آن آغازگر است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

پاداش برتر

امام علیه السلام در این کلام حکمت‌آمیز به یک اصل مهم قرآنی و اسلامی اشاره کرده می‌فرماید:«هنگامی که به تو تحیتی گویند به صورتی بهتر پاسخ گوی و هرگاه هدیه‌ای برای تو فرستند آن را به صورت افزون‌تر پاداش ده.با این حال فضیلت از آن کسی است که ابتدا کرده است»؛ (إِذَا حُیِّیتَ بِتَحِیَّةٍ فَحَیِّ بِأَحْسَنَ مِنْهَا،وَ إِذَا أُسْدِیَتْ إِلَیْکَ یَدٌ فَکَافِئْهَا بِمَا یُرْبِی عَلَیْهَا،وَ الْفَضْلُ مَعَ ذَلِکَ لِلْبَادِی) .

اخلاق اسلامی می‌گوید هیچ کار خوبی را نباید بدون پاداش گذاشت؛خواه سخن احترام‌آمیزی باشد یا اقدام عملی،بلکه بهتر آن است که پاداش برتری داشته باشد؛مثلاً اگر کسی به ما بگوید«سلام علیکم»بهتر آن است که در پاسخ بگوییم«سلام علیکم و رحمة الله»و هر گاه کسی هدیه مختصری برای ما بفرستد ما در موقع مناسب هدیه بهتر و بیشتر برای او بفرستیم.این کار سبب می‌شود پیوند محبت و دوستی در میان افراد جامعه روز به روز بیشتر شود و روح حق‌جویی و حق‌طلبی و حق‌شناسی تقویت گردد و زندگی در چنین جامعه‌ای بسیار توأم با آرامش خواهد بود.

در حالات بزرگان اسلام نمونه‌های عملی این دستور به‌وضوح دیده می‌شود.

از جمله این‌که یکی از راویان اخبار می‌گوید من نزد حسن بن علی علیه السلام بودم کنیزی بر آن حضرت وارد شد و دسته گلی تقدیم آن حضرت کرد.حضرت

فرمود:

«أنْتِ حُرُّ لِوَجْهِ اللّهِ تَعالی؛ تو برای خدا آزادی».

به این ترتیب حضرت در برابر اهدای یک دسته گل این کنیز را برای همیشه آزاد کرد.

راوی می‌گوید عرض کردم او فقط یک دسته گل به شما داد که قیمت چندانی ندارد شما او را آزاد کردید.امام در پاسخ فرمود:

«(هکذا) أدَّبَنی اللّهُ تَعالی؛ خداوند این گونه ما را تربیت کرده است».سپس امام آیه شریفه «وَ إِذا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ...» را تلاوت فرمود و افزود:این‌که خدا فرموده به صورت بهتر پاداش دهید بهتر از آن همین بود که او را آزاد کنم. ⁽¹⁾

این‌که امام در ذیل این کلام حکمت آمیز می‌فرماید:برتری و فضیلت از آنِ کسی است که ابتدا کرده به سبب این است که شخص دوم هرکاری کند جنبه پاداش عمل دارد در حالی که شخص اول بدون این‌که خدمتی به او بشود اقدام به نیکی کرده و مطلقاً جنبه پاداش نداشته است،بنابراین شخص اول بر دومی برتری دارد.

به همین دلیل در حدیثی از امام حسین صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که فرمود:

«لِلسَّلام سَبْعُونَ حَسَنَةُ تِسْعُونَ وَ سِتُّونَ لِلْمُبْتَدی وَ واحِدَةٌ لِلرّادِ؛ سلام هفتاد حسنه دارد که شصت و نه حسنه آن از کسی است که سلام کرده و یک حسنه از آن کسی که پاسخ می‌گوید». ⁽²⁾

این حدیث از امیرمؤمنان نیز در بحار الانوار و مستدرک الوسائل نقل شده است.

اضافه بر این کسی که ابتدا به سلام و تحیت یا کار نیک می‌کند یک فضیلت اخلاقی دیگری را نیز برای خود آشکار ساخته و آن مسأله تواضع در برابر برادر

دینی است در حالی که پاسخ گوینده تواضع خاصی ندارد جزء این‌که حق‌شناسی می‌کند.

عجب این‌که اصل این کلام حکمت‌آمیز در شرح نهج البلاغه مرحوم کمره‌ای و ابن‌میثم و مغنیه و همچنین شرح نهج البلاغه مرحوم شوشتری در اینجا نیامده است.

شایان دقت است که واژه «أُسْدِیَتْ» از ماده«سَدْو»بر وزن«سرو»در اصل به معنی دراز کردن دست به سوی دیگری است،بنابراین «أُسْدِیَتْ إلَیْکَ یَدٌ» در کلام امام مفهومش این است که دستی به‌سوی تو دراز شد و این جمله کنایه از بخشش و اهدای هدیه است.

گفتار حکیمانه 63- نقش شفاعت کننده

اشاره

و قال علیه‌السلام

الشَّفِیعُ جَنَاحُ الطَّالِبِ .

امام علیه السلام می‌فرماید:

شفاعت‌کننده بال و پَرِ طلب‌کننده است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

نقش شفاعت کننده

امام علیه السلام در این جمله کوتاه و پرمعنا اشاره به اهمیت شفاعت کرده می‌فرماید:

«شفاعت کننده بال و پَرِ طلب کننده است»؛ (الشَّفِیعُ جَنَاحُ الطَّالِبِ) .

شفاعت بر دو گونه است:تکوینی و تشریعی؛شفاعت تکوینی آن است که موجودات قوی‌تر این جهان به موجودات ضعیف‌تر برای پرورش و تکامل و نموّ کمک کنند،تابش آفتاب،ریزش باران و وزش نسیم نوعی شفاعت در عالم تکوین نسبت به پرورش گیاهان است.باغبان نیز در حدّ خود در مورد گیاهان و درختان شفاعت می‌کند.این‌گونه شفاعت دامنه وسیعی در جهان هستی دارد.

در عالم تشریع نیز انسان‌هایی که در درگاه خدا مقرب‌ترند افراد ضعیف و آلوده به گناه و وامانده در راه را کمک کرده آنها را به سرمنزل سعادت می‌رساند.

به یقین هر دو نوع شفاعت هنگامی مؤثر واقع می‌شود که در شفاعت شونده قابلیت و لیاقت لازم وجود داشته باشد وگرنه به یک دانه فاسد گیاه هر قدر آفتاب بتابد و باران ببارد و نسیم بوزد گیاهی از آن نمی‌روید و همچنین انسانی که رابطه خود را با شفیعان به کلی قطع کرده شفاعت شافعان نفعی به حال او نخواهد داشت.

این‌که امام در گفتار حکیمانه بالا می‌فرماید:شفاعت کننده بال و پر طلب کننده است واقعیت مسلّم عقلی و نقلی است،همان‌گونه که هیچ پرنده‌ای بدون بال و پر نمی‌تواند پرواز کند بسیاری از طلب‌کنندگان نیز بی‌بال و پر شفاعت پرواز در آسمان قرب خدا برای آنها غیر ممکن است.

این جمله کوتاه در واقع هم اشاره‌ای به فلسفه شفاعت و هم مفهوم و معنای آن و هم شرایط شفاعت کننده و شفاعت شونده دارد.

پرنده باید همه چیز او کامل باشد تا بعد از رویش بال و پر بتواند پرواز کند و استفاده از بال و پر برای پرنده عیب نیست،بلکه افتخار است و عالم اسباب در جهان هستی در واقع چهره‌هایی از همین شفاعت است.

در عالم تشریع نیز گاه معصومان و پیشوایان بزرگ شفاعت می‌کنند،گاهی علمای دین و شهدا و صالحان و زمانی اعمال خوب انسان مانند نماز و روزه و جهاد او با دشمن یا با نفس سبب شفاعتش می‌شود.در هر حال شفیع به منزله بال و پر محسوب می‌شود.

برای توضیح بیشتر در مورد حقیقت شفاعت و آثار و شرایط آن به جلد اوّل تفسیر نمونه ذیل آیه 48 سوره«بقره»مراجعه فرمایید.

گفتار حکیمانه 64- سوارانی در خواب!

اشاره

و قال علیه‌السلام

أَهْلُ الدُّنْیَا کَرَکْبٍ یُسَارُ بِهِمْ وَ هُمْ نِیَامٌ .

امام علیه السلام می‌فرماید:

اهل دنیا همچون کاروانیانی هستند که آنان را به سوی مقصدی می‌برند و آنها در خوابند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

سوارانی در خواب!

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه تشبیه جالبی درباره غافلان اهل دنیا دارد می‌فرماید:«اهل دنیا همچون کاروانیانی هستند که آنان را به‌سوی مقصدی می‌برند و آنها در خوابند».

می‌دانیم دنیا مسیر آخرت است و در این مسیر منزلگاه‌هایی است که در آنجا باید زاد و توشه برای آخرت برگرفت تا هنگامی که انسان به مقصد می‌رسد دستش خالی نباشد؛ولی دنیاپرستانی که در تمام عمر به دنیا مشغول‌اند،همچون کسانی هستند که بر مرکب سوار و در خوابند و ساربان آنها را به‌سوی مقصد می‌برد.انتهای این مسیر همان مرگ است آنها زمانی که سیلی اجل در گوششان نواخته شود از این خواب غفلت بیدار می‌شوند و ته دست به‌سوی آخرت می‌روند.همان گونه که در روایت معروف آمده است:

«النّاسُ نِیامٌ فَإذا ماتُوا انْتَبَهُوا» .مردم در خوابند هنگامی که بمیرند از خواب بیدار می‌شوند. ⁽¹⁾

به بیان دیگر انسان‌ها سرمایه‌دارانی هستند که وارد بازار دنیا می‌شوند مدت این بازار-مانند بسیاری از بازارهای جهانی محدود است-و سرمایه آنها ساعات و شب‌ها و روزهای عمر آنهاست هرگاه در این مدت در خواب باشند سرمایه از دست می‌رود و تجارتی حاصل نمی‌شود.

به گفته شاعر:

سرمایه ز کف رفت و تجارت ننمودیم جز حسرت و اندوه متاعی نخریدیم

گفتار حکیمانه 65- غربت واقعی

اشاره

و قال علیه‌السلام

فَقْدُ الْأَحِبَّةِ غُرْبَةٌ .

امام علیه السلام فرمود:

از دست دادن دوستان غربت است! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

غربت واقعی

امام علیه السلام در این گفتار بسیار کوتاه و پرمعنایش به اهمیت دوستان صمیمی اشاره کرده می‌فرماید:«از دست دادن دوستان غربت است»؛ (فَقْدُ الْأَحِبَّةِ غُرْبَةٌ) .

روشن است که انسان در وطن علاقه‌های فراوانی دارد؛که در مسائل مادی و معنوی از آنها بهره می‌گیرد و احساس تنهایی نمی‌کند چون در وطن خویش است و در مشکلات بدون پناه نیست،آرامش خاطر دارد و احساس امنیت می‌کند؛ولی در غربت و دوری از وطن همه اینها را از دست می‌دهد،خود را تنهای تنها می‌بیند؛بدون یار و یاور و بی پناه و بدون آرامش.

امام می‌فرماید:انسان اگر در وطن خویش هم باشد ولی دوستان را از دست دهد گویی در غربت و دور از وطن است.

همین مضمون در نامه 31 که اندرزنامه امام به فرزند دلبندش امام حسن مجتبی علیه السلام است به صورت دیگری نقل شده فرمود:

«الْغَریبُ مَنْ لَیْسَ لَهُ حَبیبٌ؛ غریب کسی است که دوستی ندارد».

در حدیث دیگری از مستدرک الوسائل از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است که فرمود:

«الْمَرْءُ کَثیرٌ بِأخیهِ؛ انسان به وسیله برادران (دینی) خود کثرت و فزونی می‌یابد». ⁽¹⁾

اضافه بر اینها،انسان دارای روح اجتماعی است و جوامع بشری در سایه همین روح به وجود آمد.تمدن‌ها،پیروزی‌های علمی و پیشرفت صنایع و علوم همه مولود این روح اجتماعی است.

به همین دلیل انسان پیوسته تلاش و کوشش می‌کند دوستان بیشتر و بهتری پیدا کند و آنها که علاقه به انزوا دارند و از انتخاب دوست عاجزند در واقع بیمارند.حال اگر دوستانش را از دست دهد گرفتار حالتی می‌شود که گویی بخشی از وجود خود را از دست داده است.

پیام این کلام حکمت‌آمیز این است که هر مسلمانی باید بکوشد و دوستان بیشتری برای خود فراهم سازد ولی مسلم است که هر کسی شایسته دوستی نیست بلکه باید دوستانی انتخاب کرد که کمک بر دین و دنیا باشند.

گفتار حکیمانه 66- طلب از نااهل

اشاره

و قال علیه‌السلام

فَوْتُ الْحَاجَةِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِهَا إِلَی غَیْرِ أَهْلِهَا .

امام علیه السلام فرمود:

از دست رفتن حاجت بهتر از طلب کردن آن از نااهلان است! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

طلب از نااهل

امام علیه السلام در این کلام پربار حکمت‌آمیز به نکته‌ای اشاره می‌کند که سبب عزت و سربلندی هر انسانی است،می‌فرماید:«از دست رفتن حاجت بهتر از آن است که آن را از نااهل طلب کنی»؛ (فَوْتُ الْحَاجَةِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِهَا إِلَی غَیْرِ أَهْلِهَا) .

بی‌شک انسان‌ها در زندگی فردی و اجتماعی به یکدیگر نیازمند اند و اصولاً فلسفه زندگی اجتماعی و مدنیّ بالتبع بودن انسان همین تعاون و برطرف ساختن حاجت و نیازهای یکدیگر است،زیرا هر کس قدرت محدودی دارد که با آن نمی‌تواند همه نیازهای خود را برطرف سازد ولی با کمک دیگران می‌تواند بر مشکلات غلبه کند.

کسانی که انسان دست حاجت به سوی آنها دراز می‌کند دو گروه اند:گروه اهل و نااهلان؛اهل کسی است که دارای سخاوت و انسان‌دوستی و مهر و محبت و علو طبع باشد.نااهلان آنها که بخیل اند و تنگ‌نظر و منت‌گذار.

بدیهی است هر گاه انسان دست طلب به سوی نااهل دراز کند از یک سو خود را حقیر کرده و از سوی دیگر،احتمال امتناع با توجه به بخل و تنگ‌نظری طرف کاملاً وجود دارد و از سوی سوم،اگر اقدام به رفع نیاز و حاجت کند ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها دست از منت‌گذاری بر ندارد،پس چه بهتر که قناعت ورزد و علو همت و شخصیت خود را حفظ نماید و از دست رفتن حاجتی را تحمل کند

و دست نیاز به سوی این‌گونه افراد دراز نکند.

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که امیر مؤمنان در محضرش عرضه داشت:خداوندا مرا به احدی از خلقت نیازمند نکن.رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:ای علی! این سخن را مگو،زیرا هر انسانی نیازمند به دیگران است.امیر مؤمنان عرض کرد:ای رسول خدا! چگونه بگویم فرمود بگو:

«قُلْ اللَّهُمَّ لَا تُحْوِجْنِی إِلَی شِرَارِ خَلْقِکَ؛ خدایا مرا به انسان‌های شرور نیازمند مکن».علی علیه السلام عرض کرد:

«یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ شِرَارُ خَلْقِهِ؛ شرار خلق کیانند؟»فرمود:

«الَّذِینَ إِذَا أَعْطَوْا مَنُّوا وَ إِذَا مَنُّوا عَابُوا؛ کسانی که اگر چیزی ببخشند منت می‌گذارند و هنگامی که منت می‌گذارند بر انسان عیب می‌گیرند». ⁽¹⁾

آری شرار خلق و به تعبیر امیر مؤمنان،نااهلان ممکن است نیاز مادی انسان را برطرف سازند ولی صدمات روحانی و معنوی به وی وارد کنند که تحمل آن بسیار سخت و سنگین است.گاه به منت گذاردن اکتفا نمی‌کنند بلکه عیب‌ها بر انسان می‌گیرند که فلان کس ضعیف و ناتوان و بی‌عرضه و حقیر است،ازاین‌رو به ما نیازمند شده است.

در روایات اسلامی حاجت خواستن از تازه به دوران رسیده‌ها نهی شده است که قطعاً با منت و ذلت همراه است؛در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که به یکی از یارانش فرمود:

«تُدْخِلُ یَدَکَ فِی فَمِ التِّنِّینِ إِلَی الْمِرْفَقِ خَیْرٌ لَکَ مِنْ طَلَبِ الْحَوَائِجِ إِلَی مَنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَ کَانَ؛ دست خود را تا مرفق در دهان اژدها کنی برای تو بهتر از آن است که حاجت از کسی بطلبی که چیزی نداشته و سپس به نوایی رسیده است». ⁽²⁾

این‌گونه اشخاص اگر چیزی به انسان بدهند سرمایه گرانبهاتری را از بین

می‌برند،آبی می‌دهند و آبرویی می‌برند.سعدی شیرازی در کتاب گلستان خود بعد از ذکر داستانی می‌گوید:حکیمان گفته‌اند:آب حیات اگر فروشند فی المثل به آبروی،دانا نخرد که مردن به علت به از زندگی به ذلت. هرچه از دونان به منت خواستی در تن افزودی و از جان کاستی!

گفتار حکیمانه 67- بخشش کم

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَا تَسْتَحِ مِنْ إِعْطَاءِ الْقَلِیلِ،فَإِنَّ الْحِرْمَانَ أَقَلُّ مِنْهُ .

امام علیه السلام فرمود:

از بخشش کم حیا مکن،زیرا محروم کردن،از آن هم کمتر است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

بخشش کم

امام علیه السلام در این سخن حکیمانه‌اش از محروم کردن نیازمندان به هر اندازه که ممکن باشد نهی می‌کند و می‌فرماید:«از بخشش کم حیا مکن،زیرا محروم کردن از آن هم کمتر است»؛ (لَا تَسْتَحِ مِنْ إِعْطَاءِ الْقَلِیلِ،فَإِنَّ الْحِرْمَانَ أَقَلُّ مِنْهُ) .

بسیارند کسانی که معقتدند باید بخشش به مقدار قابل ملاحظه باشد و اگر انسان توان آن را نداشت،ترک کند،در حالی که بخشش کم (توأم با عذرخواهی و ادب) حد اقل دو فایده دارد:نخست این‌که در بسیاری از موارد همین مقدار حل مشکلی می‌کند و دیگر این‌که دست رد به سینه درخواست کننده زدن نوعی اهانت است و این کار جلوی اهانت را می‌گیرد.اضافه بر اینها روح سخاوت را در انسان در تمام حالات پرورش می‌دهد.

تعبیر به «إنَّ الْحِرْمانَ أقَلُّ مِنْهُ؛ محروم ساختن از آن کمتر است»نوعی کنایه و تشبیه است،زیرا محروم کردن قابل مقایسه با مقدار مالی که انسان می‌بخشد نیست تا بگوییم این از آن کمتر است.امام علیه السلام در واقع محروم کردن را نیز نوعی بخشش بسیار کم محسوب کرده که هر بخششی از آن بیشتر است.

در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:«هر کار نیکی صدقه‌ای محسوب می‌شود خواه به غنی باشد یا فقیر،بنابراین صدقه را ترک نکنید هرچند به نیمی از یک دانه خرما باشد و خود را از آتش دوزخ دور دارید هرچند به نیمی از یک

دانه خرما باشد،زیرا خداوند متعال این صدقه کوچک را برای صاحبش پرورش می‌دهد،همان‌گونه که شما بچه اسب یا بچه شتر خود را پرورش می‌دهید و در روز قیامت پرورش یافته آن را به او باز می‌گرداند تا جایی که بزرگ‌تر از کوه عظیمی خواهد بود؛

«کُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ إِلَی غَنِیٍّ أَوْ فَقِیرٍ فَتَصَدَّقُوا وَ لَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ وَ اتَّقُوا النَّارَ وَ لَوْ بِشِقِّ التَّمْرَةِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُرَبِّیهَا لِصَاحِبِهَا کَمَا یُرَبِّی أَحَدُکُمْ فَلُوَّهُ أَوْ فَصِیلَهُ حَتَّی یُوَفِّیَهُ إِیَّاهَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ حَتَّی یَکُونَ أَعْظَمَ مِنَ الْجَبَلِ الْعَظِیمِ» . ⁽¹⁾

در گفتار حکیمانه 422 تعبیر دیگری از همین موضوع مهم آمده است می‌فرماید:

«افْعَلُوا الْخَیْرَ وَ لَا تَحْقِرُوا مِنْهُ شَیْئاً؛ کار نیک را انجام دهید و هیچ مقدار از آن را کم مشمارید».

مهم این است که انسان در انفاق خود،هرچند کم اخلاص داشته باشد.این خلوص نیت کم را بسیار و کوچک را بزرگ می‌کند.شاهد این سخن داستانی است که در شأن نزول آیه 79 سوره توبه آمده است:

لشکر اسلام برای مقابله احتمالی با دشمن در جنگ تبوک آماده می‌شد.

پیغمبر اکرم دستور به جمع‌آوری کمک‌های غذایی برای سربازان اسلام داد.

هرکس به اندازه توانایی خود مقداری خرما به عنوان زکات یا تبرع به مسجد می‌آورد و کسانی که امکانات بیشتری داشتند مقدار فزون‌تری می‌آوردند.

کارگر مسلمانی به نام«ابو عقیل انصاری»که از چاه‌های اطراف مدینه آب برای منازل می‌آورد و با مبلغ مختصری که از این کار دریافت می‌کرد هزینه زندگی خانواده خود را در حد پایین تأمین می‌کرد نیز به فکر کمک به ارتش اسلام افتاد و چون اندوخته‌ای نداشت گفت:یک شب را اضافه کار می‌کنم و درآمد آن را خدمت پیامبر می‌آورم.محصول کار شبانه او دو من خرما بود که یک من آن را برای خانواده خود گذارد و یک من را خدمت پیامبر آورد.منافقان

عیب‌جو هنگامی که دیدند«ابو عقیل»مشتی خرمای خشکیده در دامن ریخته خدمت پیامبر می‌آورد او را به باد مسخره و استهزا گرفتند و سخن‌ها گفتند.آیه شریفه نازل شد،کار«ابو عقیل»را کاملاً ستود و استهزا کنندگان را به عذاب الیم الهی تهدید کرد: ««الَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقاتِ وَ الَّذِینَ لا یَجِدُونَ إِلاّ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ»؛ کسانی که از صدقات مومنان اطاعت‌کار عیبجویی می کنند،و آنهایی را که دسترسی جز به مقدار (ناچیز) توانائیشان ندارند مسخره می نمایند خدا آنها را مسخره می کند (کیفر استهزا کنندگان را به آنها می‌دهد) و برای آنان عذاب دردناکی است». ⁽¹⁾ببخش مال و مترس از کسی که هرچه دهی جزای آن به یکی ده ز دادگر یابی.

البته گاه به هفتصد برابر و بیشتر می‌رسد.

گفتار حکیمانه 68- زینت فقر و غنا

اشاره

و قال علیه‌السلام

الْعَفَافُ زِینَةُ الْفَقْرِ،وَ الشُّکْرُ زِینَةُ الْغِنَی .

امام علیه السلام فرمود:

خویشتن‌داری و عفت زینت فقر و شکرگزاری زینت غناست. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

زینت فقر و غنا

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه‌اش از زینت فقر و زینت غنا سخن می‌گوید و می‌فرماید:«خویشتن‌داری و عفت زینت فقر و شکرگزاری زینت غناست»؛ (الْعَفَافُ زِینَةُ الْفَقْرِ،وَ الشُّکْرُ زِینَةُ الْغِنَی) .

فقیر در معرض آفات مختلفی قرار دارد:اظهار حاجت توأم با ذلت،دست بردن به سوی اموال حرام،ناسپاسی در برابر خداوند و مانند اینها.اما اگر خویشتن‌دار باشد نه دست حاجت به سوی لئیمان می‌برد و نه عزت نفس خود را زیر پا می‌گذارد،نه آلوده حرام می‌شود و نه زبان به ناشکری می‌گشاید، بنابراین عفت به معنای خویشتن‌داری،زینت فقر است،از این رو خداوند از این‌گونه فقیران در قرآن مجید با عظمت یاد کرده و می‌فرماید: ««لِلْفُقَراءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ لا یَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیماهُمْ لا یَسْئَلُونَ النّاسَ إِلْحافاً»؛ (انفاق شما مخصوصاً باید) برای نیازمندانی باشد که در راه خدا در تنگنا قرار گرفتند (از وطن خود برای شرکت در میدان جهاد آواره شده و در تأمین زندگی وامانده‌اند) آنها نمی‌توانند (برای تأمین روزی) مسافرتی کنند و از شدت خویشتن‌داری افراد ناآگاه آنها را بی‌نیاز می‌پندارند؛اما آنها را از چهره‌هایشان می‌توانی بشناسی.آنان هرگز با اصرار چیزی از کسی نمی‌خواهند». ⁽¹⁾این همان عفت است که زینت فقر است.

البته باید توجه داشت که عفت معنای عام و معنای خاصی دارد:معنای خاص آن پاکدامنی در مقابل آلودگی‌های جنسی و معنای عام آن هر گونه خویشتن‌داری در برابر گناه و کارهای زشت و پست است.

در حدیث دیگری از امام علیه السلام در غرر الحکم می‌خوانیم:

«مَنْ عَفَّ خَفَّ وِزْرُهُ وَ عَظُمَ عِنْدَاللّهِ قَدْرُهُ؛ آن‌کس که عفاف پیشه کند بار گناهش سبک و قدر و مقامش در پشگاه خدا افزون می‌شود».

اما در مورد غنا که بهترین زینت شکرگزاری است؛نه تنها شکر لفظی بلکه شکر عملی.اغنیا و ثروتمندانی که شرک عملی به جا می‌آورند،به نیازمندان کمک می‌کنند،در کارهای خیر و عام المنفعه سرمایه‌گذاری می‌نمایند،به آنها که وام می‌خواهند وام می‌دهند و حتی به کسانی که محتاجند و روی سؤال ندارند به طور پنهانی کمک می‌کنند آنها برترین زینت را در زندگی برای خود فراهم کرده‌اند،در پیشگاه خدا آبرومندند و در برابر خلق خدا نیز دارای شخصیت و آبرو و چه زینتی از این بالاتر.

اما اگر غنیّ راه طغیان پیش گیرد،در کمک به دیگران بخل بورزد،آلوده شهوات و عیش و نوش گردد،در نظر همه زشت و منفور خواهد شد.

البته همه باید شکر نعمت‌های خدا را به جا آورند؛ولی این کار برای آنها که مشمول نعمت بیشتری هستند زیبنده‌تر،بلکه لازم‌تر است.

شکر نعمت را باید از پیامبران بزرگ الهی یاد گرفت؛سلیمان که ملک و حکومت بی‌مانندی داشت و جن و انس سر بر فرمان او بودند و بسیاری از قوای زمین و آسمان در خدمت او قرار داشتند هنگامی که می‌بیند یکی از شاگردانش به نام«آصف بن برخیا»چنان مقام والای روحانی پیدا کرده که می‌تواند تخت«بلقیس»را در یک چشم بر هم زدن از شهر سبأ به شام نزد وی حاضر کند می‌گوید: ««هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ»؛ خداوند چنین

نعمتی را در اختیار من گذاشته تا مرا بیازماید که آیا شکر نعمت به جای می‌آورم یا نه (و به یقین من شاکر و سپاس‌گزار اویم». ⁽¹⁾

شکرگزاری نه تنها برای غنیّ زینت،بلکه موجب فزونی نعمت است.رسول خدا صلی الله علیه و آله»فرمود:

«مَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَی عَبْدٍ بَابَ شُکْرٍ فَخَزَنَ عَنْهُ بَابَ الزِّیَادَةِ؛ خدا درِ شکرگزاری را به روی کسی نگشود که زیادی نعمت را از او باز دارد». ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 69- نگران مباش

اشاره

و قال علیه‌السلام

إِذَا لَمْ یَکُنْ مَا تُرِیدُ فَلَا تُبَلْ مَا کُنْتَ .

امام علیه السلام فرمود:

هنگامی که آنچه را می‌خواهی انجام نمی‌گیرد،هرگونه باشی اعتنا نکن

(و نگران مباش). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

نگران مباش

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به افرادی که در رسیدن به مقصودشان ناکام می‌مانند دستوری می‌دهد که مایه آرامش است،می‌فرماید:«هنگامی که آنچه را می‌خواهی انجام نمی‌گیرد،هرگونه باشی اعتنا نکن»؛ (إِذَا لَمْ یَکُنْ مَا تُرِیدُ فَلَا تُبَلْ ⁽¹⁾مَا کُنْتَ) .

برای این جمله تفسیرهای متعددی از سوی شارحان نهج‌البلاغه ذکر شده است؛اکثر شارحان بر این عقیده‌اند که این سخن حکیمانه اشاره به همان چیزی است که در قرآن مجید آمده: «لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ» 2 یعنی هنگامی که به مقصد نرسیدی غمگین مباش،چرا که اگر مقصود مادی است دنیای مادی بقایی ندارد و اگر مقصود معنوی است خداوند برای تلاشی که کردی به تو اجر و پاداش می‌دهد.

بعضی دیگر مانند«محمد عبده»گفته‌اند که منظور این است که اگر به مقصود نرسیدی دست از تلاش و کوشش بر ندار و به سخنان این و آن اعتنا مکن.

بعضی دیگر گفته‌اند:مقصود این است که اگر به مقصود نرسیدی به همان

حال که هستی راضی باش تا از مقام و مرتبه تو نزد خداوند کاسته نشود.

تفسیر چهارمی برای این سخن به نظر می‌رسد که از بعضی جهات مناسب‌تر است و آن این‌که اگر به مقصود نرسیدی به هر صورت باشی تفاوتی نمی‌کند مثل این‌که کسی هدفش این بوده که در فلان شهر زندگی کند و موفقیت خود را تنها در آنجا می‌بیند.اگر این مقصود برای او حاصل نشود چه تفاوتی می‌کند که در هر شهر دیگری باشد،زیرا همه شهرها نسبت به خواسته او یکسان است و نباید در این‌باره سخت‌گیری کند.این شبیه چیزی است که مرحوم«علامه شوشتری» در شرح نهج البلاغه خود آورده که زنی تنها یک پسر داشت و از دنیا رفت.آن مادر گفت:من می‌خواستم این فرزند من زنده بماند حال که از دنیا رفت هر کس دیگری می‌خواهد بعد از او زنده بماند یا نماند.

بارها گفته‌ایم که اراده چند معنای مختلف از عبارت واحد مانعی از نظر ادبی ندارد و در نثر و نظم کلام عرب و سایر لغات،نمونه‌های فراوانی از آن هست، بنابراین ممکن است تمام معانی فوق در محتوای کلام امام علیه السلام جمع باشد.

گفتار حکیمانه 70- افراط و تفریط نشانه جهل است

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَا تَرَی الْجَاهِلَ إِلَّا مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً .

امام علیه السلام فرمود:

همیشه جاهل را یا افراطگر می‌بینی و یا تفریط کار! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

افراط و تفریط نشانه جهل است

امام در این کلام حکمت‌آمیز به مسئله مهمی اشاره کرده که سراسر زندگی انسان‌ها را در بر می‌گیرد،می‌فرماید:«همیشه جاهل را یا افراطگر می‌بینی و یا تفریط کار»؛ (لَا تَرَی الْجَاهِلَ إِلَّا مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً) .

راه صحیح به سوی مقصد راه مستقیم است که ما پیوسته در نمازها هر روز خدا را می‌خوانیم تا ما را بر آن راه ثابت بدارد.در اطراف راه مستقیم خطوط انحرافی فراوانی هست که پیدا کردن راه مستقیم از میان آن خطوط نیاز به دقت و علم و دانش دارد.به همین دلیل،جاهل غالبا گرفتار خطوط انحرافی یا در جانب زیاده روی می‌گردد و یا در سوی کوتاهی و کندروی.این مسئله در تمام شئون زندگی اعم از فردی و اجتماعی و سیاسی و غیر آن دیده می‌شود؛مثلاً حفظ ناموس و پاسداری آن از هرگونه انحراف یک فضیلت است ولی افراد جاهل گاهی به طرف افراط کشیده می‌شوند و با وسواس هر حرکتی از همسر خود را زیر نظر می‌گیرند و با نگاه اتهام و گمان سوء به او نگاه می‌کنند به طوری که زندگی برای آنها تبدیل به دوزخی می‌شود و گاه هیچ‌گونه نظارتی بر وضع خانه و همسر خود ندارند که کجا رفت و آمد و با چه کسی صحبت می‌کند و امثال آن.

در مسائل بهداشتی فرد جاهل گاه چنان گرفتار افراط می‌شود که دست به

سوی هیچ آب و غذایی نمی‌برد به گمان این‌که همه آنها آلوده است،در هیچ مهمانی شرکت نمی‌کند،هیچ هدیه‌ای را نمی‌پذیرد و باید تنها خودش غذای خویش را تهیه کند و گاه در جهت مخالف قرار می‌گیرد و فرقی میان آلوده و غیر آلوده،بیمار مسری و غیر بیمار نمی‌گذارد.

بعضی از شارحان،این مطلب را با موضوع عدالت در مسائل اخلاقی پیوند زده و گفته‌اند:همیشه فضایل اخلاقی حد وسط در میان دو دسته از رذایل است:

شجاعت حد اعتدالی است که در میان صفت تهور (بی‌باکی) و جبن (ترس و بزدلی) قرار گرفته است.عالم به سراغ حد وسط و جاهل یا در طرف افراط قرار می‌گیرد و یا در جانب تفریط و همچنین سخاوت حد اعتدال میان بخل و اسراف است همان‌گونه که قرآن مجید خطاب به پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

««وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً»؛ هرگز دستت را بر گردنت زنجیر مکن (و ترک انفاق و بخشش منما) و بیش از حد آن را مگشا تا مورد سرزنش قرار گیری و از کار فرو مانی». ⁽¹⁾

در مسائل مربوط به اعتقادات،گروهی از جاهلان درباره عظمت علی علیه السلام چنان افراط کردند که قائل به الوهیت و خدایی او شده و گروه دیگر چنان کوتاه آمدند که در صف ناصبان قرار گرفتند و به یقین هر دو گروه گمراهند.خط صحیح همان پذیرش ولایت به معنای امام مفترض الطاعه بودن است.

در خطبه 127 نیز این مطلب به صورت شفاف و روشن آمده است:

«وَ سَیَهْلِکُ فِیَّ صِنْفَانِ مُحِبٌّ مُفْرِطٌ یَذْهَبُ بِهِ الْحُبُّ إِلَی غَیْرِ الْحَقِّ وَ مُبْغِضٌ مُفْرِطٌ یَذْهَبُ بِهِ الْبُغْضُ إِلَی غَیْرِ الْحَقِّ؛ به زودی دو گروه در مورد من هلاک و گمراه می‌شوند:

دوست افراطی که محبتش او را به غیر حق (غلو) می‌کشاند و دشمن افراطی که به سبب دشمنی قدم در غیر حق می‌نهد (و مرا کافر خطاب می‌کند).

سپس افزود:

«وَ خَیْرُ النَّاسِ فِیَّ حَالاً النَّمَطُ الْأَوْسَطُ فَالْزَمُوهُ؛ بهترین مردم درباره من گروه میانه‌رو هستند از آنان جدا نشوید».

در بحار الانوار نیز آمده است که امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود:

«أَلَا إِنَّ خَیْرَ شِیعَتِی النَّمَطُ الْأَوْسَطُ إِلَیْهِمْ یَرْجِعُ الْغَالِی وَ بِهِمْ یَلْحَقُ التَّالِی؛ بهترین شیعیان من گروه میانه‌رو هستند،غلو کننده باید به سوی آنان باز گردد و کوتاهی کننده عقب افتاده باید (شتاب کند و) به آنها ملحق شود». ⁽¹⁾

با دقت به جوامع بشری می‌بینیم که غالب نابسامانی‌ها بر سر افراط و تفریطهاست که زاییده جهل و نادانی است؛گاه آن‌چنان در مسائل اقتصادی قائل به آزادی می‌شوند که فرآیند آن نظام سرمایه‌داری ظالم است و گاه چنان سلب آزادی می‌کنند که نتیجه آن نظام کمونیسم و گرفتاری‌های آن است،مهم یافتن خط اعتدال و ثابت ماندن بر آن است.

در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که در روز قیامت حاکمی (از حاکمان مسلمین) را می‌آورند که بیش از آنچه خداوند دستور داده عمل کرده،خداوند به او می‌گوید:بنده من چرا بیش از آنچه باید تازیانه بزنی زدی؟ عرض می‌کند:من برای غضب تو غضب‌ناک شدم.به او گفته می‌شود:آیا سزاوار است غضب تو شدیدتر از غضب من باشد؟ سپس حاکم دیگری را می‌آورند که کوتاهی کرده خداوند به او می‌فرماید:چرا در برابر آنچه به تو امر کرده بودم کوتاهی کردی؟ عرض می‌کند:پروردگارا من به او رحم کردم؟ به او گفته می‌شود:آیا رحمت تو از رحمت من وسیع‌تر است؟ سپس هر دو را به سوی دوزخ می‌برند. ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 71- نشانه کمال عقل

اشاره

و قال علیه‌السلام

إِذَا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْکَلَامُ .

امام علیه السلام فرمود:

هنگامی که عقل کامل گردد سخن کم می‌شود. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

نشانه کمال عقل

امام علیه السلام در این کلام حکمت‌آمیز به اهمیت سکوت و کم‌گویی اشاره کرده می‌فرماید:«هنگامی که عقل کامل گردد سخن کم می‌شود»؛ (إِذَا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْکَلَامُ) .

رابطه کمال و تمام عقل با کم سخن گفتن از اینجا روشن می‌شود که اولاً ریشه مفهوم عقل،منع و جلوگیری است و زانوبند شتر را از این جهت«عقال» می‌گویند که او را از حرکت باز می‌دارد و از آنجا که سخنان سنجیده،کم است و سخنان نسنجیده،بسیار،عقل به انسان می‌گوید:بیشتر بیندیش و کمتر بگو.

ثانیاً مطالبی که گفتن آن ضرورت دارد نسبت به فضول کلام و سخنان زیادی بسیار کمتر است،از این رو افراد عاقل غالباً خاموش‌اند و به موقع سخن می‌گویند.

ثالثاً انسان عاقل می‌داند که بیشترین و مهم‌ترین گناهان با زبان انجام می‌شود بدین سبب برای محفوظ ماندن از عواقب زیان‌بار گناه سعی می‌کند کمتر سخن بگوید؛ولی متاسفانه افرادی را می‌بینیم که دم از ایمان می‌زنند و گویی سخنان خود را جزء اعمال خود به حساب نمی‌آورند؛در مجالس از آغاز تا پایان از سخنان لغو و بیهوده یا سخنانی که آمیخته با غیبت،اهانت و تهمت باشد ابا ندارند.انسان عاقل هرگز خود را گرفتار عواقب سوء پرگویی نمی‌کند.

رابعاً گفتار زیاد،نیروها و انرژی‌های ذخیره انسان را بر باد می‌دهد و وقت عزیز او را تلف می‌کند و موجب دشمنی‌ها و عداوت‌ها می‌شود،بنابراین عقل و شرع به ما فرمان می‌دهد که کم‌بگوئید و گزیده بگوئید.

در حدیثی از همان حضرت در غرر الحکم می‌خوانیم:

«إیّاکَ وَ فُضُولَ الْکَلامِ فَإنَّهُ یُظْهِرُ مِنْ عُیُوبِکَ ما بَطَنَ وَ یُحَرِّکُ عَلَیْکَ مِنْ أعْدائِکَ ما سَکَنَ؛ از زیاده‌گویی بپرهیز که عیب‌های نهانی تو را ظاهر می‌سازد و کینه‌های آرام‌گرفته دشمنانت را بر ضد تو تحریک می‌کند». ⁽¹⁾

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«إنَّ الرَّجُلَ لَیَتَحَدَّثُ بِالْحَدیثِ ما یُریدُ بِهِ سُوءًا إلاّ لِیُضْحِکَ بِهِ الْقَوْمُ یَهْوی بِهِ أبْعَدَ مِنَ السَّماءِ؛ انسان گاهی سخنی می‌گوید که قصد بدی ندارد جز این‌که می‌خواهد مردم را بخنداند و به سبب آن (از مقام خود) سقوط می‌کند بیش از فاصله زمین و آسمان». ⁽²⁾

احادیث اسلامی درباره سکوت و کم سخن گفتن و پرهیز از خطرات زبان بسیار زیاد است که در این مختصر نمی‌گنجد.این سخن را با حدیث دیگری از پیغمبر اکرم پایان می‌دهیم که فرمود:

«مِنْ حُسْنِ إِسْلَامِ الْمَرْءِ تَرْکُهُ مَا لَا یَعْنِیهِ؛ از نشانه‌های خوبی اسلام انسان سخن نگفتن درباره اموری است که به او ارتباطی ندارد. ⁽³⁾

گفتار حکیمانه 72- بیداد روزگار

اشاره

و قال علیه‌السلام

الدَّهْرُ یُخْلِقُ الْأَبْدَانَ،وَ یُجَدِّدُ الْآمَالَ،وَ یُقَرِّبُ الْمَنِیَّةَ،وَ یُبَاعِدُ الْأُمْنِیَّةَ:

مَنْ ظَفِرَ بِهِ نَصِبَ،وَ مَنْ فَاتَهُ تَعِبَ .

امام علیه السلام فرمود:

روزگار،بدن‌ها را کهنه و آرزوها را نو می‌سازد،مرگ را نزدیک و خواسته‌ها را دور می‌کند.کسی که (تلاش کند و) به مواهب دنیا برسد خسته می‌شود

و کسی که به آن نرسد رنج می‌برد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

بیداد روزگار

امام علیه السلام در این کلام حکمت‌آمیز و بیدارگر،آثار گذشت روزگار را در وجود انسان‌ها بیان می‌دارد و می‌فرماید:«روزگار،بدن‌ها را کهنه و آرزوها را نو می‌سازد مرگ را نزدیک و خواسته‌ها را دور می‌کند.کسی که (تلاش کند و) به مواهب آن برسد سخت خسته می‌شود و کسی که (بعد از تلاش) به آن نرسد رنج می‌برد»؛ (الدَّهْرُ یُخْلِقُ الْأَبْدَانَ،وَ یُجَدِّدُ الْآمَالَ،وَ یُقَرِّبُ الْمَنِیَّةَ،وَ یُبَاعِدُ الْأُمْنِیَّةَ:

مَنْ ظَفِرَ بِهِ نَصِبَ،وَ مَنْ فَاتَهُ تَعِبَ) .

امام علیه السلام در این چند جمله کوتاه و پر معنا چند نکته مهم را یادآورد می‌شود:

نخست این‌که گذشت روزگار بدن‌ها را کهنه و فرسوده می‌کند و این از واضحات است که بسیاری از مردم به آن توجه ندارند؛هر سال و ماه،بلکه هر روز و ساعتی که بر انسان می‌گذرد،بخشی از قوا و نیروهای خود را از دست می‌دهد.

درست مانند لباسی که بر اثر مرور زمان کهنه و پوسیده می‌شود و هیچ‌گونه استثنایی در آن نیست،بنابراین باید کوشید در مقابل آنچه از دست می‌رود چیزی به دست آورد تا گرفتار خسران نشود.آیات شریفه «وَ الْعَصْرِ* إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ» نیز به همین معنا اشاره دارد.

در دومین نکته می‌فرماید:«گذشت روزگار آرزوها را نو می‌کند»این مطلب به تجربه ثابت شده که حرص بزرگسالان بر جمع مال و به دست آوردن مقام از

جوانان بیشتر است و شاید دلیل آن این باشد که انسان هر چه خود را به مرگ نزدیک‌تر می‌بیند احساس می‌کند وقت کمتری برای رسیدن به آرزوها در اختیار دارد.به عکس جوانان فکر می‌کنند وقت طولانی برای رسیدن به آرزوها دارند.

در حدیث معروف نبوی می‌خوانیم:

«یَشیبُ ابْنُ آدَمَ وَیَشُبُّ فیهِ خِصْلَتانِ؛ انسان پیر می‌شود ولی دو صفت در او جوان خواهد شد:حرص و آرزوهای دور و دراز». ⁽¹⁾آدمی پیر چو شد حرص جوان می‌گردد خواب در وقت سحرگاه گران می‌گردد

در سومین و چهارمین نکته به نزدیک شدن انسان به مرگ و فاصله گرفتن از خواسته‌ها اشاره می‌کند.فاعل این دو فعل همان«دهر»و گذشت روزگار است زیرا عمر انسان به هر حال محدود است و سرمایه‌ای است که با گذشت زمان تدریجاً نقصان می‌پذیرد و به همان نسبت،انسان از خواسته‌هایش دور می‌شود چون زمان کوتاه‌تری برای رسیدن به خواسته‌ها در اختیار دارد.اضافه بر این نیروهای او هم رو به ضعف و کاستی می‌رود و این عامل دیگری است که او را از خواسته‌هایش دور می‌سازد.

گرچه«آمال»و«امنیّه»هر دو معنای قریب به یکدیگر دارند و به معنای آرزوها و خواسته‌هاست؛ولی به نظر می‌رسد«آمال»بیشتر در مورد آرزوهای دست یافتنی و«امنیّه»در مورد آرزوهای دست نیافتنی به کار می‌رود،هرچند گاه در غیر این مورد نیز استفاده می‌شود.

بنابراین جمله «یُجَدِّدُ الْآمالَ» اشاره به این است که انسان هر روز آرزوی تازه‌ای برای خود پیدا می‌کند و برای رسیدن به آن مشغول تلاش می‌شود و هر

روز خواسته‌های او بر اثر گذشت زمان از دسترس وی دورتر می‌شود.

سپس امام علیه السلام به پنجمین و ششمین نکته اشاره فرموده و کسانی را که به خواسته‌های دنیوی خود می‌رسند گرفتار خستگی و آنان راکه به آن نمی‌رسند گرفتار درد و رنج معرفی می‌کند و مفهوم آن این است که نه آنها که بر خواسته‌های دنیوی خود پیروز می‌شوند آرامش و راحتی دارند و نه آنان که ناکام می‌مانند،زیرا همان گونه که به دست آوردن مواهب مادی با مشکلاتی روبروست،نگه داشتن آن مشکلات بیشتری را در پی دارد.

ضمیر در«به»گرچه ظاهراً به«دهر»(روزگار) باز می‌گردد؛ولی از آنجا که پیروزی به روزگار معنا ندارد،منظور از آن همان مواهب دنیاست و قرینه آن جمله‌های«ظَفِرَ»و«فاتَ»است.

دقت در نکات حکمت‌های بالا کافی است انسان را به موقعیت خود در زندگی دنیا آشنا سازد و از هر گونه زیادی روی و خیال‌پردازی و غفلت باز دارد و به تلاش درباره فراهم ساختن زاد و توشه آخرت توجه دهد.

این نکته نیز شایان دقت است که«دهر»در اصل و ریشه لغت به معنای غلبه است؛ولی از آنجا که زمان بر هر کس و هر چیز غلبه پیدا می‌کند،آن را دهر نامیده‌اند،بنابراین دهر همان گذشت شب و روز و سال و ماه است و گاه (مانند آنچه در ذیل کلام حکمت‌آمیز بالا آمد) به معنای مواهب دنیا آمده است.

در حدیثی از امام امیرالمؤمنین علیه السلام می‌خوانیم که می‌فرمود:دهر سه روز است و تو در میان این سه روز قرار گرفته‌ای:روزی که گذشت و آنچه در آن بودی که هرگز باز نمی‌گردد.اگر در آن روز عمل نیکی انجام داده‌ای از گذشتن آن غمگین نخواهی شد و از رفتن به استقبال آینده خوشحال خواهی بود و اگر کوتاهی و تقصیر در آن کرده‌ای از رفتنش شدیدا غمگین می‌شوی و از کوتاهی خود حسرت می‌خوری.روز دیگر همان است که تو امروز در آن از صبحگاهان آغاز

کرده‌ای و نمی‌دانی به آخر می‌رسانی یا نه و اگر آن را به آخر برسانی نمی‌دانی آیا بهره تو در آن همان کوتاهی و تقصیر همانند روز گذشته است یا نه.و روز سوم روزی است که در انتظار آن هستی و باز نمی‌دانی آیا در آن کوتاهی خواهی کرد یا نه (و هرگز نمی‌دانی آن را درک خواهی نمود یا نه) بنابراین آنچه را که الان در آن هستی غنیمت بشمار و فکر کن که غیر از امروز و امشب را در اختیار نداری. ⁽¹⁾

ابن ابی‌الحدید در شرح نهج البلاغه خود در اینجا اشعاری را آورده و نام شاعرش را ذکر نکرده است؛اشعاری بسیار گویا و بیدار کننده که ذیلاً به چند بیت آن اشاره می‌شود:

کَأنَّکَ لَمْ تَسْمَعْ بِأخْبارِ مَنْ مَضی وَ لَمْ تَرَ بِالْباقینَ ما صَنَعَ الدَّهْرُ

فَإنْ کُنْتَ لا تَدْری فَتِلْکَ دِیارُهُمْ عَفاها مَحالُ الرّیحِ بَعْدَکَ وَ الْقَطْرُ

وَ هَلْ أبْصَرَتْ عَیْناکَ حَیّاً بِمَنْزِلٍ عَلَی الدَّهِرِ إلاّ بِالْعَراءِ لَهُ قَبْرٌ

فَلا تَحْسَبَنَّ الْوَفْرَ مالاً جَمَعْتَهُ وَ لکِنْ ما قَدَّمْتَ مِنْ صالِحٍ وَفْرٌ

مَضی جامِعُوا الْأمْوالٍ لَمْ یَتَزَوَّدُوا سِوَی الْفَقْرَ یا بُؤسی لِمَنْ زادَهُ الْفَقْرُ

فَحَتّامَ لا تَصْحُو وَ قَدْ قَرُبَ الْمَدی وَ حتّامَ لا یَنْجابُ عَنْ قَلْبِکَ السُّکرُ

گویا اخبار پیشینیان را نشنیده‌ای و گویا ندیده‌ای که روزگار با آنان که باقی ماندند،چه می‌کند.

اگر نمی‌دانی این خانه‌ها و کاخ‌های آنهاست که ورزش بادها گرد و غبار کهنگی بر آن پاشیده و باران‌ها بر آن باریده و فرسوده ساخته است.

آیا هرگز چشم تو انسان زنده‌ای را دیده است که از گردش روزگار کنار برود جز این‌که زمانه قبری برای او در بیابان فراهم خواهد ساخت؟

گمان نکن اموالی را که جمع کرده‌ای چیز پرارزشی است،بلکه اعمال صالحی را که از پیش فرستاده‌ای پر ارزش است.

گردآورندگان اموال رفتند و زاد و توشه‌ای جز فقر با خود نبردند وای به حال کسی که زاد و توشه‌اش فقر باشد.

تا کی بیدار نمی‌شوی هنگام رفتن نزدیک شده و تا کی مستی شهوات از قلب تو خارج نمی‌شود. ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 73- روش تعلیم و تربیت

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَلْیَبْدَأْ بِتَعْلِیمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِیمِ غَیْرِهِ، وَ لْیَکُنْ تَأْدِیبُهُ بِسِیرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِیبِهِ بِلِسَانِهِ؛وَ مُعَلِّمُ نَفْسِهِ

وَ مُؤَدِّبُهَا أَحَقُّ بِالْإِجْلَالِ مِنْ مُعَلِّمِ النَّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِمْ .

امام علیه السلام فرمود:

کسی که خود را در مقام پیشوایی و امامت بر مردم قرار می‌دهد باید پیش از آنکه به تعلیم دیگران می‌پردازد به تعلیم خویش بپردازد و باید تأدیب و تعلیم او نسبت به دیگران پیش از آنکه با زبانش باشد با عمل صورت گیرد و کسی که معلّم و ادب‌کننده خویشتن است به احترام سزاوارتر از کسی است که معلّم و مربّی مردم است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

روش تعلیم و تربیت

امام علیه السلام در این گفتار گهربار به سه نکته شایان توجه اشاره می‌کند:نخست می‌فرماید:«کسی که خود را در مقام پیشوایی و امامت بر مردم قرار می‌دهد باید پیش از آنکه به تعلیم دیگران می‌پردازد به تعلیم خویش بپردازد»؛ (مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَلْیَبْدَأْ بِتَعْلِیمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِیمِ غَیْرِهِ) .

کلام امام علیه السلام در اینجا مطابق ظاهر اطلاق کلام،هم رئیس حکومت بر مردم را شامل می‌شود و هم تمام کسانی را که به نوعی ارشاد و هدایت مردم را بر عهده می‌گیرند.این جمله اشاره به یک واقعیت مسلم عقلانی است که تا انسان خودش چیزی را نداشته باشد نمی‌تواند به دیگران اهدا کند.

خشک ابری که بود ز آب ته کی شود منصب او آب دهی

ضرب المثلی در میان عرب است که می‌گویند:«چوبی که کج است چگونه ممکن است سایه آن راست باشد».

اضافه بر این،مردم سخنان کسی را که به گفتار خود پایبند و آثارش در زندگی او نمایان نیست،هرگز نمی‌پذیرند و به خود می‌گویند:اگر او این سخنان را باور می‌داشت نخست خودش به آن عمل می‌کرد.

به همین دلیل امام علیه السلام در دومین جمله می‌فرماید:«باید تأدیب و تعلیم او نسبت به دیگران پیش از آنکه با زبانش باشد با عمل صورت گیرد»؛ (وَ لْیَکُنْ

تَأْدِیبُهُ بِسِیرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِیبِهِ بِلِسَانِهِ) .

اصلی مسلم در روان‌شناسی است که مردم سخنان کسی را می‌پذیرند که به گفته خود معتقد باشد و به تعبیر معروف:تا سخن از دل بر نیاید بر دل ننشیند و نشانه روشن این اعتقاد این است که به گفته خود عمل کند.

فی المثل اگر طبیبی سخنرانی‌های متعددی درباره زیان‌های دخانیات ایراد کند و بیماری‌های متعدد ناشی از آن را یکی پس از دیگری برشمرد؛ولی مردم ببینند از دهانش بوی سیگار می‌آید هیچ کس سخن او را جدی نخواهد گرفت.

به همین دلیل در حدیثی که در کتاب کافی آمده از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«إِنَّ الْعَالِمَ إِذَا لَمْ یَعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ کَمَا یَزِلُّ الْمَطَرُ عَنِ الصَّفَا؛ هنگامی که عالم به علمش عمل نکند موعظه او از دل‌ها فرو می‌ریزد همان‌گونه که قطره‌های باران از سنگ سخت فرو می‌ریزد». ⁽¹⁾

اشاره به این‌که دل‌های مردم حالت مقاومت و نفوذناپذیری در برابر مواعظ آنها به خود می‌گیرد.نیز به همین دلیل امیر مؤمنان علی علیه السلام در خطبه 175 می‌فرماید:

«أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی وَاللَّهِ مَا أَحُثُّکُمْ عَلَی طَاعَةٍ إِلَّاأَسْبِقُکُمْ إِلَیْهَا وَ لَا أَنْهَاکُمْ عَنْ مَعْصِیَةٍ إِلَّا وَ أَتَنَاهَی قَبْلَکُمْ عَنْهَا؛ ای مردم به خدا سوگند من شما را به هیچ طاعتی ترغیب نمی‌کنم مگر این‌که خودم پیش از شما به آن عمل می‌نمایم و شما را از هیچ معصیتی باز نمی‌دارم مگر این‌که خودم پیش از شما از آن دوری می‌جویم».

سپس در سومین و آخرین جمله بر آنچه در جمله‌های پیش آمد تأکید نهاده می‌فرماید:«کسی که معلم و ادب کننده خویشتن است به احترام سزاوارتر از کسی است که معلم و مربی مردم است»؛ (وَ مُعَلِّمُ نَفْسِهِ وَ مُؤَدِّبُهَا أَحَقُّ بِالْإِجْلَالِ مِنْ مُعَلِّمِ النَّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِمْ) .

اشاره به این‌که هر گاه انسان نخست به تعلیم و تادیب خویشتن پردازد،تأثیر سخنانش بیشتر و عمیق‌تر است در حالی که اگر کسی تنها به تأدیب مردم پردازد و از خویش غافل بماند روزی فرا می‌رسد که مردم از این امر آگاه می‌شوند و از او روی برمی‌گردانند.

بلکه از روایات استفاده می‌شود که این کار از نشانه منافقان است که انسان دیگران را به نیکی‌ها و ترک بدی‌ها دعوت کند و خود به این اندرز عمل ننماید:

در حدیثی از امام سجاد علی بن الحسین علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:

«إِنَّ الْمُنَافِقَ یَنْهَی وَ لَا یَنْتَهِی وَ یَأْمُرُ بِمَا لَا یَأْتِی؛ منافق دیگران را از بدی‌ها باز می‌دارد؛ولی خویشتن را باز نمی‌دارد و دیگران را به نیکی‌ها دعوت می‌کند و خود بدان عمل نمی‌نماید». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 74- هر نفسی گامی است!

اشاره

و قال علیه‌السلام

نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَی أَجَلِهِ .

امام علیه السلام فرمود:

نفس‌های انسان گام‌های او به سوی پایان زندگی و مرگ است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

هر نفسی گامی است!

امام علیه السلام در این کلام کوتاه و بیدار کننده اشاره به پایان تدریجی عمر انسان کرده می‌فرماید:«نفس‌های انسان گام‌های او به سوی سرآمد زندگی و مرگ است»؛ (نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَی أَجَلِهِ) .

خُطی جمع«خُطْوة»به معنای فاصله میان دو قدم به هنگام راه رفتن است که در فارسی از آن به عنوان«گام»نام می‌برند.

این نکته مهمی است که انسان دائما در حال نفس کشیدن است؛در خواب و بیداری و قیام و قعود و در همه حال و اگر مدت کوتاهی راهِ نفس را بر او ببندند مرگ او فرا می‌رسد.

از سوی دیگر،دستگاه تنفس انسان و قلب و مغز و سایر اعضا استعداد محدودی دارند؛مثلا دستگاه تنفس می‌تواند حداکثر چندین میلیارد بار هوا را به درون کشیده اکسیژن آن را جذب کند و گاز کربن را همراه باقیمانده آن بیرون بفرستد.همچنین قلب توان دارد میلیاردها مرتبه باز و بسته شود به یقین هنگامی که این عدد به نهایت رسید تاب و توان این دستگاه‌ها تمام می‌شود؛خود به خود از کار می‌ایستند؛مانند اتومبیلی که آخرین قطره سوخت آن تمام شود و در این هنگام از کار باز می‌ایستد،بنابراین همان‌گونه که در اتومبیل هر قطره‌ای از سوخت مصرف می‌شود گامی به سوی پایان است،هر نفسی که انسان می‌کشد

و هر ضربانی که قلب او می‌زند او را یک گام به پایان زندگی نزدیک می‌سازد.

همان‌گونه که گام‌های پی در پی انسان را به مقصد نزدیک می‌کند.به همین دلیل بعضی معتقدند که ورزش کردن زیاد از عمر انسان می‌کاهد،زیرا به هنگام ورزش نفس‌ها سریع‌تر و ضربان قلب بیشتر می‌شود.

در کتاب کافی نقل شده است که امام صادق علیه السلام فرمود:

«مَا مِنْ یَوْمٍ یَأْتِی عَلَی ابْنِ آدَمَ إِلَّا قَالَ لَهُ ذَلِکَ الْیَوْمُ یَا ابْنَ آدَمَ أَنَا یَوْمٌ جَدِیدٌ وَ أَنَا عَلَیْکَ شَهِیدٌ فَقُلْ فِیَّ خَیْراً وَ اعْمَلْ فِیَّ خَیْراً أَشْهَدْ لَکَ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَإِنَّکَ لَنْ تَرَانِی بَعْدَهَا أَبَداً؛ هر روزی که بر انسان می‌گذرد به او می‌گوید:ای انسان من روز جدیدی هستم و بر اعمال تو گواهم.در من از نیکی‌ها سخن بگو و کار نیک انجام ده تا روز قیامت برای تو گواهی دهم،زیرا من که بگذرم دیگر هرگز مرا نخواهی دید». ⁽¹⁾

این همان چیزی هست که قرآن مجید در سوره«والعصر»به آن اشاره کرده و می‌فرماید: ««وَ الْعَصْرِ* إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ»؛ سوگند به عصر که انسان (همواره) در حال خسران است».

فخر رازی در تفسیر این آیه سخنی دارد که جالب به نظر می‌رسد وی می‌گوید:یکی از بزرگان پیشین می‌گفت معنای این سوره را من از مرد یخ فروشی آموختم فریاد می‌زد:

«ارْحَمُوا مَنْ یَذُوبُ رَأسُ مالِهِ،ارْحَمُوا مَنْ یَذُوبُ رَأسُ مالِهِ؛ به کسی که سرمایه‌اش مرتبا ذوب می‌شود رحم کنید».پیش خود گفتم:این است معنای «إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ».

گفتار حکیمانه 75- همه معدودها محدودند!

اشاره

و قال علیه‌السلام

کُلُّ مَعْدُودٍ مُنْقَضٍ،وَ کُلُّ مُتَوَقَّعٍ آتٍ .

امام علیه السلام فرمود:

هرچیز که قابل شمردن است سرانجام پایان می‌گیرد و آنچه مورد انتظار است سرانجام فرا می‌رسد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

همه معدودها محدودند!

این گفتار حکیمانه هرچند با حکمت پیشین در یک عبارت ذکر نشده؛ولی در واقع مکمل آن است.نخست می‌فرماید:«هرچیز که شمرده می‌شود سرانجام پایان می‌گیرد»؛ (کُلُّ مَعْدُودٍ مُنْقَضٍ) .

این اشاره به قانون کلی فلسفی است که هرچیز تحت عدد در آید محدود است و هرچه محدود است پایان پذیر است و از آنجا که عمر انسان‌ها تحت عدد قرار می‌گیرند؛مثلا می‌گوییم:عمر شصت ساله،یا هشتاد ساله.مفهومش این است که هر ساعتی که بر انسان می‌گذرد تدریجا از آن کاسته می‌شود و این سرمایه به سرعت رو به فنا می‌رود و مهم این است که گذشتن و کاستن آن در اختیار ما نیست چه بخواهیم،چه نخواهیم به سرعت در حال عبور است.

آن‌گاه در ادامه می‌فرماید:«و آنچه مورد انتظار است سرانجام فرا می‌رسد»؛ (وَ کُلُّ مُتَوَقَّعٍ آتٍ) .

منظور از«متوقَّع»اموری است که به طور قطع می‌دانیم در آینده رخ می‌دهد؛ مانند مرگ و پایان زندگی و قیام قیامت.اشاره به این‌که کسی که به این امور آگاه است باید توجه داشته باشد که روزی مرگ دامان او را می‌گیرد و روزی در دادگاه عدل الهی حضور می‌یابد.

به همین دلیل در تفسیر آیه شریفه «وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ» یقین را به

مرگ تفسیر کرده‌اند. ⁽¹⁾

آنچه امام در دو جمله بالا بیان فرموده در واقع اشاره به دنیای فانی و گذاران است؛دنیایی که عمرش در برابر جهان آخرت بسیار ناچیز است،همان‌گونه که در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«مَا الدُّنْیَا فِی الْآخِرَةِ إِلَّا مِثْلُ مَا یَجْعَلُ أَحَدُکُمْ إِصْبَعَهُ فِی الْیَمِّ فَلْیَنْظُرْ بِمَ یَرْجِعُ؛ عمر دنیا در برابر آخرت مانند این است که یکی از شما انگشت خود را در دریایی فرو کند (و سپس بیرون آورد) در این حال نگاه کند ببیند چه اندازه از آب دریا بر انگشت او باقی مانده». ⁽²⁾این هشداری است به همه دنیا طلبان و آنها که به آخرت و زندگی جاویدان پشت کرده‌اند تا بدانند چه چیز به دست می‌آوردند و چه چیز را از دست می‌دهند.

گفتار حکیمانه 76- سالی که نکوست...

اشاره

و قال علیه‌السلام

إِنَّ الْأُمُورَ إِذَا اشْتَبَهَتْ اعْتُبِرَ آخِرُهَا بِأَوَّلِهَا .

امام علیه السلام فرمود:

هنگامی که کارها مشتبه شوند (و آینده روشن نباشد) آخرشان را باید به اوّلشان سنجید. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

سالی که نکوست...

امام علیه السلام در اینجا درس مهمی می‌دهد که برای همه مدیران،بلکه همه رهروان راه حق کارگشاست.می‌فرماید:«هنگامی که کارها مشتبه شوند (و آینده روشن نباشد) آخرشان را باید به اولشان سنجید»؛ (إِنَّ الْأُمُورَ إِذَا اشْتَبَهَتْ اعْتُبِرَ آخِرُهَا بِأَوَّلِهَا) .

اشاره به این‌که همیشه آغاز و انجام کارها با یکدیگر پیوند ناگسستنی دارند و در واقع شبیه علت و معلول‌اند،بنابراین اگر ما در چگونگی پایان کاری شک و تردید داشتیم باید ببینیم آغازش چگونه بوده است؛هر گاه در مسیر صحیح بوده عاقبت آن نیز چنین است و مطابق ضرب المثل فارسی:«سالی که نکوست از بهارش پیداست»و اگر آغاز آن در مسیر نادرستی قرار گرفته باید بدانیم که عاقبت آن نیز نادرست و خطرناک است و به گفته معروف:

خشت اول چون نهد معمار کج تا ثریا می‌رود دیوار کج!

این سخن پیام دیگری نیز دارد و آن این‌که اگر می‌خواهیم نتیجه‌های خوب و پربار از کارهای خودمان بگیریم باید در آغاز مراقب زیربناهای آن باشیم.

تفاوت بنای مسجد قبا و مسجد ضرار در همین امر است که اولی به مصداق «لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْوی» 1 پایه صحیحی داشت و سرانجام به مضمون «فِیهِ

رِجالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا» 1 عبادتگاه مؤمنان شد و مسجد ضرار که پایه آن بر اساس نفاق و کفر و شرک و تفرقه میان مؤمنان بنا شده بود عاقبتش این بود که به دستور پیغمبر طعمه حریق شود.

قریب این معنا در عهدنامه مالک اشتر نیز آمده است آنجا که امام می‌فرماید:

«اسْتَدِلَّ عَلَی مَا لَمْ یَکُنْ بِمَا قَدْ کَانَ،فَإِنَّ الْأُمُورَ أَشْبَاهٌ؛ «با آنچه در گذشته واقع شده است نسبت به آنچه واقع نشده استدلال کن،زیرا امور جهان شبیه به یکدیگرند».

گفتار حکیمانه 77- برو این دام بر مرغ دگر نه!

اشاره

و قال علیه‌السلام

وَ مِنْ خَبَرِ ضِرَارِ بْنِ حَمْزَةَ الضَّبَائِیِّ عِنْدَ دُخُولِهِ عَلَی مُعَاوِیَةَ وَ مَسْأَلَتِهِ لَهُ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام،وَ قَالَ:فَأَشْهَدُ لَقَدْ رَأَیْتُهُ فِی بَعْضِ مَوَاقِفِهِ وَ قَدْ أَرْخَی اللَّیْلُ سُدُولَهُ وَ هُوَ قَائِمٌ فِی مِحْرَابِهِ قَابِضٌ عَلَی لِحْیَتِهِ یَتَمَلْمَلُ تَمَلْمُلَ السَّلِیمِ،وَ یَبْکِی بُکَاءَ الْحَزِینِ،وَ یَقُولُ:

یَا دُنْیَا یَا دُنْیَا،إِلَیْکِ عَنِّی،أَ بِی تَعَرَّضْتِ؟ أَمْ إِلَیَّ تَشَوَّقْتِ؟ لَا حَانَ حِینُکِ هَیْهَاتَ غُرِّی غَیْرِی،لَا حَاجَةَ لِی فِیکِ،قَدْ طَلَّقْتُکِ ثَلَاثاً لَا رَجْعَةَ فِیهَا! فَعَیْشُکِ قَصِیرٌ،وَ خَطَرُکِ یَسِیرٌ،وَ أَمَلُکِ حَقِیرٌ.آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ،وَ طُولِ الطَّرِیقِ،وَ بُعْدِ السَّفَرِ،وَ عَظِیمِ الْمَوْرِدِ.

در خبری آمده است که«ضرار بن حمزه ضبایی» ⁽¹⁾به هنگام ورودش بر

معاویه و سؤال معاویه از او درباره حالات امیرمؤمنان علیه السلام چنین گفت:گواهی می‌دهم که من او را در بعضی از مواقف دیدم در حالی که شب پرده تاریک خود را فرو افکنده بود و او در محرابش به عبادت ایستاده محاسن مبارک را به دست خود گرفته و همچون مار گزیده به خود می‌پیچید و از سوز دل گریه می‌کرد و می‌گفت:ای دنیا! ای دنیا! از من دور شو تو خود را به من عرضه می‌کنی یا اشتیاقت را به من نشان می‌دهی؟ (تا مرا به شوق آوری؟) هرگز چنین زمانی برای تو فرا نرسد (که در دل من جای گیری) هیهات (اشتباه کردی و مرا نشناختی) دیگری را فریب ده،من نیازی به تو ندارم.تو را سه طلاقه کردم؛طلاقی که رجوعی در آن نیست.زندگی تو کوتاه و مقام تو کم و آرزوی تو را داشتن ناچیز است.آه از کمی زاد و توشه (آخرت) و طولانی بودن راه و دوری سفر و عظمت (مشکلات مقصد). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

برو این دام بر مرغ دگر نه!

اصل ماجرای«ضِرار بن ضَمُره»به گونه‌ای که مسعودی در مروج الذهب نقل می‌کند چنین است که او وارد بر معاویه شد.معاویه به او گفت:اوصاف علی را برای من بازگو کن ضرار گفت:مرا از این کار معاف کن (زیرا تصور می‌کرد بر خلاف میل معاویه است و ناراحت می‌شود و ممکن است خطری از ناحیه او وی را تهدید کند) ولی معاویه اصرار کرد و گفت:چاره‌ای نیست جز این‌که برای من شرح دهی.

ضِرار گفت:اکنون که چنین است بدان به خدا سوگند او مقامی بسیار والا داشت،(از نظر روحی و جسمی) بسیار قدرتمند و قوی بود.سخن حق می‌گفت و حکم به عدالت می‌کرد و چشمه‌ای علم و دانش از اطراف او می‌جوشید و سخنان حکمت‌آمیز از جوانب او صادر می‌شد.غذای او ساده و ناگوار و لباس او کوتاه (در آن زمان،کوتاهی لباس نشانی تواضع،و بلندی دامان لباس نشانه تکبر بود) بود.به خدا سوگند هر وقت او را می‌خواندیم به ما پاسخ می‌گفت و اگر تقاضایی از او داشتیم به ما مرحمت می‌کرد و ما به خدا سوگند با این‌که خود را به ما نزدیک می‌کرد و ما هم به او نزدیک بودیم بر اثر هیبت و جلالِ او قدرت تکلم در مجلسش نداشتیم و به دلیل عظمتِ او در فکرِ ما هرگز در مجلس او آغاز سخن نمی‌کردیم.تبسم او دندان‌هایی را همچون دانه‌های

مروارید منظم نشان می‌داد.دینداران را بزرگ می‌داشت و مستمندان را مورد ترحم قرار می‌داد و هنگام قحطی یتیمان نزدیک و مستمندان خاک نشین را اطعام می‌کرد و برهنگان را لباس می‌پوشید و مظلومان را یاری می‌کرد و از دنیا و زرق و برق آن وحشت داشت.به تاریکی شب انس داشت.گواهی می‌دهم شبی او را دیدم در حالی که پرده‌های تاریک شب فرو افتاده بود و او در محراب عبادتش ایستاده بود.محاسن مبارکش را با دست گرفته و همچون مار گزیده به خود می‌پیچید و به صورت سوزناک گریه می‌کرد و می‌گفت:...». ⁽¹⁾

سپس عبارت بالا را با مختصر عبارتی آورده است.

مرحوم سیّد رضی آنچه را در بالا آمد به این صورت تلخیص کرده است:«در خبری از ضِرار بن حَمزه ضِبائی به هنگام ورودش بر معاویه و سؤال معاویه از او درباره حالات امیرمؤمنان علیه السلام چنین آمده است که ضِرار (در پاسخ معاویه) گفت:

گواهی می‌دهم که من او را در بعضی از مواقف دیدم در حالی که شب پرده تاریک خود را فرو افکنده بود و او در محرابش به عبادت ایستاده بود،محاسن مبارک را به دست گرفته و همچون مار گزیده به خود می‌پیچید و از سوز دل گریه می‌کرد و می‌گفت:»؛ (وَ مِنْ خَبَرِ ضِرَارِ بْنِ حَمْزَةَ الضَّبَائِیِّ عِنْدَ دُخُولِهِ عَلَی مُعَاوِیَةَ وَ مَسْأَلَتِهِ لَهُ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام،وَ قَالَ:فَأَشْهَدُ لَقَدْ رَأَیْتُهُ فِی بَعْضِ مَوَاقِفِهِ وَ قَدْ أَرْخَی اللَّیْلُ سُدُولَهُ وَ هُوَ قَائِمٌ فِی مِحْرَابِهِ قَابِضٌ عَلَی لِحْیَتِهِ یَتَمَلْمَلُ تَمَلْمُلَ السَّلِیمِ، وَ یَبْکِی بُکَاءَ الْحَزِینِ،وَ یَقُولُ:)

از آنجا که محبت دنیا بر طبق حدیث معروف نبوی که گفته می‌شود:انبیا و اولیا بر آن متفق بوده‌اند:

«حُبُّ الدُّنْیا رَأسُ کُلُّ خِطیئَةٍ» ⁽²⁾سرچشمه همه گناهان

است، بی‌اعتنایی به زرق و برق و مقامات و ثروت‌های دنیوی دلیل بر زهد در دنیا و بیمه کننده در برابر معاصی است،لذا امام در این سخنان پربار خود دنیا را مخاطب قرار داده می‌فرماید:«ای دنیا! ای دنیا! از من دور شو»؛ (یَا دُنْیَا یَا دُنْیَا، إِلَیْکِ عَنِّی) .

سپس می‌افزاید:«تو خود را به من عرضه می‌کنی یا اشتیاقت را به من نشان می‌دهی؟ (تا من را به شوق آوری؟) هرگز چنین زمانی برای تو فرا نرسد (که در دل من جای گیری)»؛ (أَ بِی تَعَرَّضْتِ؟ أَمْ إِلَیَّ تَشَوَّقْتِ؟ لَا حَانَ حِینُکِ) .

در ادامه برای تأکید بیشتر می‌فرماید:«هیهات (اشتباه کردی و مرا نشناختی) دیگری را فریب ده،من نیازی به تو ندارم.تو را سه طلاقه کردم؛طلاقی که رجوعی در آن نیست»؛ (هَیْهَاتَ غُرِّی غَیْرِی،لَا حَاجَةَ لِی فِیکِ،قَدْ طَلَّقْتُکِ ثَلَاثاً لَا رَجْعَةَ فِیهَا!) .

جمله «لَا حَانَ حِینُکِ» در واقع جمله انشائیه و نفرین است نه جمله خبریه.

امام در واقع از خدا می‌خواهد که زمانی فرا نرسد که زرق و برق دنیا در دلش نفوذ کند.

جمله «غُرِّی غَیْرِی» مفهومش این نیست که مرا رها کن و به سراغ دیگران برو و آنها را بفریب،بلکه منظور این است که هرگز به سراغ من نیا و شبیه چیزی است که در شعر معروف فارسی آمده است:

برو این دام بر مرغ دگر نه که عنقا را بلند است آشیانه

تعبیر به سه طلاقه کردن دنیا ناظر بر این است که انسان به حسب طبع و آفرینش پیوندی با دنیا دارد که در حکم ازدواج است و امام می‌فرماید:من این پیوند را قطع کرده و عطایت را به لقایت بخشیده‌ام.

در ادامه این سخن،حضرت دلیل این نفرت بر زر و زیور دنیا و مقامات و ثروت‌ها را بیان کرده می‌فرماید:«زندگی تو کوتاه و مقام تو کم و آرزوی تو

داشتن ناچیز است»؛ (فَعَیْشُکِ قَصِیرٌ،وَ خَطَرُکِ یَسِیرٌ،وَ أَمَلُکِ حَقِیرٌ) .

به راستی عمر دنیا کوتاه است و مقامات آن کم ارزش و گاه بی‌ارزش.

جمله «أَمَلُکِ حَقِیرٌ» اشاره به این است که کسانی که تو را آرزو دارند،آرزوی حقیر و پستی برای خود پیدا کرده‌اند.

در پایانِ این سخن،امام علیه السلام از کمبود زاد و توشه سفر طولانی آخرت شکایت کرده می‌فرماید:«آه از کمی زاد و توشه (آخرت) و طولانی بودن راه و دوری سفر و عظمت (مشکلات مقصد)»؛ (آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ،وَ طُولِ الطَّرِیقِ،وَ بُعْدِ السَّفَرِ، وَ عَظِیمِ الْمَوْرِدِ) .

با این‌که می‌دانیم امام علیه السلام بیشترین ذخیره را برای عالم آخرت فراهم ساخته تا آنجا که به مقتضای حدیث نبوی معروف:

«لِضَرْبَة عَلیٍّ یَوْمَ الْخَنْدَقِ أفْضَلُ مِنْ عِبادَةِ الثَّقَلَیْنِ» ⁽¹⁾ضربه کاری آن حضرت (بر پیکر عمرو بن عبد ودّ در آن لحظه بسیار حساس تاریخ اسلام) برتر از عبادت جن و انس است و نیز می‌دانیم آن حضرت در تمام غزوات اسلامی فداکاری فراوان کرد و عبادت‌های شبانه او گاه به هزار رکعت نماز در یک شب می‌رسید و یک هزار برده را از دست‌رنج خود خرید و آزاد کرد و عبادات و اطاعات فراوان دیگر،جایی که امام با این همه زاد و توشه از کمی زاد و توشه سفر آخرت اظهار ناراحتی و نگرانی کند ما چه بگوییم و چه کاری انجام دهیم؟

بدیهی است هرگاه انسان زاد و توشه خود را برای این سفر طولانی کم ببیند، برای افزایش آن کوشش می‌کند؛ولی اگر گرفتار غرور گردد و اعمال ناچیز خود را بزرگ ببیند هرگز به فکر افزایش نمی‌افتد.

تعبیر به«مورد»اشاره به روز قیامت است که انسان در آن وارد می‌شود و تعبیر

به«عظیم»اشاره به مشکلات حساب و کتاب و عبور از صراط و هول و وحشت آن است.

نکته‌ها

1-دنیای مذموم و ممدوح

آنچه درباره مذمت دنیا در این روایت و روایات دیگر و بعضی از آیات قرآن وارد شده دنیایی است مملو از زرق و برق و مرکب از حلال و حرام و اسراف و تبذیر و دلبستگی‌ها و وابستگی‌ها،و گرنه اگر طلب دنیا از حلال و در حد اعتدال و دور از وابستگی‌ها باشد نه تنها مذموم نیست،بلکه وسیله‌ای است برای رسیدن به خیر و سعادت.

دنیایی که آمیخته با حرص و فزون‌طلبی باشد چنان انسان را به خود مشغول می‌دارد که او را از یاد خدا غافل می‌سازد و حتی آرامش و استراحت را از او می‌گیرد و به این می‌ماند که انسان برای مسافرت یک روزه که مثلا با پای پیاده می‌خواهد به نقطه خوش آب و هوایی برود به جای غذای یک روز معادل پنجاه روز با خود حمل کند که تنها رنج و درد او افزون می‌یابد و جز غذای یک روز برای او قابل جذب نیست.

البته اولیاء الله برای این‌که خود را همگون به قشرهای ضعیف جامعه کنند زندگی خود را در حد کمتر از متوسطِ افراد قرار می‌دهند و زهد و پارسایی را در پیش می‌گیرند که نمونه کامل آن شخص امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام است.

2-نکتۀ شگفت‌انگیز!

در بعضی از روایات در ذیل این حدیث نکته عجیبی آمده است و آن این‌که چون معاویه این اوصاف و این سخنان را از امام علیه السلام شنید گریه کرد به گونه‌ای که

قطرات اشک بر صورت او جاری گشت و گفت:

«رَحِمَ اللَّهُ أَبَا الْحَسَنِ کَانَ وَاللَّهِ کَذَلِکَ؛ خدا رحمت کند ابوالحسن علی را،به خدا سوگند این‌گونه بود».معاویه از ضِرار پرسید:اندوه تو بر مرگ علی چگونه بود؟ ضرار در پاسخ گفت:مانند اندوه کسی که فرزندش را در دامنش سر ببرند. ⁽¹⁾

در نقل دیگری در بحار آمده است که حاضران نیز گریه کردند! ⁽²⁾نیز آمده است که معاویه به حاضران در مجلس رو کرد و گفت:اگر من از دنیا بروم هیچ یک از شما حاضر نیست چنین مدح و ثنایی درباره من داشته باشد.یکی از حاضران،با شجاعت به او پاسخ داد و گفت: