پیام امام امیرالمومنین علیه السلام شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه جلد 6

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور:پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان.

مشخصات نشر:قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:15‌ج.

شابک:۴۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-964-533-037-6 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-533-113-7 ؛ ۸۰۰۰۰ ریال: ج.۱۲‌978-964-533-143-4 : ؛ ۸۰۰۰۰ریال: ج.۱۳‌978-964-533-160-1: ؛ ج.۱۴‌978-964-533-162-5 : ؛ ۱۴۰۰۰۰ ریال:ج.۱۵: 978-964-533-174-8

وضعیت فهرست نویسی:برون‌سپاری

یادداشت:فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم،۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ قبلی: دارالکتب‌الاسلامیه، ۱۳۷۵.

یادداشت:ج. ۱۰ ( چاپ اول : ۱۳۸۹ ).

یادداشت:ج.۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۱۲ (چاپ اول: ۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۳(چاپ اول:۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۵(چاپ اول:۱۳۹۱).

یادداشت:ج.۱۴ (چاپ اول: ۱۳۹۵) (فیپا) .

یادداشت:ناشر جلد نهم، دهم الی دوازدهم و چهاردهم و پانزدهم انتشارات امام علی‌بن‌ابیطالب (ع) میباشد .

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج ۸. خطبه ۲۰۱ -۲۴۱.- ج. ۱۰ . نامه‌های تاریخی امام علی ( ع ) ۳۲ - ۵۳.-ج.۱۱. نامه‌های تاریخی امام علی (ع) ۵۴-۷۹.- ج.۱۲. گفتار حکیمانه ۱ - ۱۲۰

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه‌ها

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۴۲۲/م۷پ۹ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۳۰۵۴۵۷

اشاره

پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

مکارم شیرازی

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

ادامۀ خطبه های امام امیر مؤمنان علیه السلام

خطبۀ 151: برحذر داشتن مردم از فتنه ها

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام یحذر من الفتن

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام که در آن مردم را از فتنه‌ها بر حذر می‌دارد.

خطبه در یک نگاه

عمده این خطبه از دو بخش تشکیل شده است:بخش اوّل را حمد و ثنای الهی و سپس شهادت به رسالت پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و اوصاف مهمی از آن حضرت را در بر می‌گیرد.

در این بخش،امام علیه السّلام به وضع نابسامان عصر جاهلیّت اشاره کرده تا مسلمانان ضمن مقایسه با آن،نعمت‌های عظیمی را که خداوند به برکت اسلام به آنان ارزانی داشت،درک کنند.

در بخش دوّم از ظهور و بروز فتنه‌ها در آینده و بازگشت‌هایی به افکار و رفتار عصر جاهلیّت خبر می‌دهد.فتنه‌هایی که ستمکاران آن را رهبری می‌کنند و یکی پس از دیگری از دیگری نقش محوری آن را دارند.

و در پایان خطبه،به مردم سفارش می‌کند که فریب فتنه‌گران را نخورند و آلت دست آن‌ها نشوند،در راه‌های شیطان گام نگذارند،و از لقمه حرام بپرهیزند و خود را در همه حال در محضر خداوند بدانند.

بخش اوّل

اشاره

و أحمد اللّه و أستعینه علی مداحر الشّیطان و مزاجره و الاعتصام من حبائله و مخاتله.و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه.و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله، و نجیبه و صفوته.لا یؤازی فضله،و لا یجبر فقده.أضاءت به البلاد بعد الضّلالة المظلمة،و الجهالة الغالبة،و الجفوة الجافیة؛و النّاس یستحلّون الحریم،و یستذلّون الحکیم؛یحیون علی فترة،و یموتون علی کفرة!

ترجمه

:

خدای را ستایش می‌کنم،و از او برای کارهایی که موجب طرد شیطان است کمک می‌جویم و برای مصون ماندن از گرفتار شدن در دام‌ها و فریب‌های شیطان یاری می‌طلبم و گواهی می‌دهم جز خداوند یکتا معبودی نیست و شهادت می‌دهم که محمّد صلّی اللّه علیه و آله،بنده و فرستاده و برگزیده و انتخاب شده اوست.در فضل و برتری همتا ندارد و فقدان او قابل جبران نیست؛به برکت وجودش شهرهایی که غرق در ضلالت و ظلمت بود و جهل بر افکار مردمش غلبه داشت و قساوت و سنگدلی بر آن‌ها چیره شده بود، روشن گشت.

در زمانی که مردم حرام را حلال می‌شمردند،دانشمندان را تحقیر می‌کردند،و در دوران فترت(و غیبت اولیای الهی)قدم به عرصه حیات می‌گذاشتند و در کفر و بی‌دینی جان می‌سپردند.

شرح و تفسیر: خورشیدی که در تاریکی درخشید

خورشیدی که در تاریکی درخشید

این خطبه از خطبه‌های ملاحم است که بخشی از حوادث خطرناک آینده را بازگو می‌کند و به مردم هشدار می‌دهد که مراقب خویش باشند و آلوده فتنه‌ها و ظلم و فسادها نشوند.امام علیه السّلام این خطبه را با حمد و ثنای الهی و پناه بردن به ذات پاک او از شر شیاطین آغاز می‌کند و می‌فرماید:

«خدای را ستایش می‌کنم و از او برای کارهایی که موجب طرد و منع شیطان است کمک می‌جویم و برای مصون ماندن از گرفتار شدن در دام‌ها و فریب‌های شیطان یاری می‌طلبم» (و أحمد اللّه و أستعینه علی مداحر ⁽¹⁾الشّیطان و مزاجره ⁽²⁾و الاعتصام من حبائله و مخاتله ⁽³⁾) .

امام علیه السّلام در این دو جمله از خداوند،توفیق اطاعت و عبادت و پرهیز از گناه و معصیت می‌طلبد؛زیرا«مداحر»و«مزاجر»شیطان و به تعبیر دیگر،اموری که او را از انسان دور می‌سازد،چیزی جز اطاعت فرمان خدا نیست و«حبائل»و«مخاتل»(دام‌ها و فریب‌های)شیطان چیزی جز گناهان و معاصی نیست و به یقین بدون یاری خداوند و امدادهای الهی نه اطاعت ممکن است و نه پرهیز از گناه؛چرا که راه این دو بسیار سخت است و پر پیچ و خم.

سپس به سراغ شهادت بر یکتایی خدا و رسالت پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می‌رود و چنین می‌فرماید:«گواهی می‌دهم جز خداوند یکتا معبودی نیست و شهادت می‌دهم که محمّد،

بنده و فرستاده و برگزیده و انتخاب شده اوست» (و أشهد أن لا إله إلاّ اللّه.و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله،و نجیبه و صفوته) .

بسیاری از شارحان نهج البلاغه«نجیبه»و«صفوته»را به یک معنا تفسیر کرده-به معنای منتخب و برگزیده-و تأکید یکدیگر دانسته‌اند؛ولی با توجه به این که«نجیب»به معنای«نفیس»و پر ارزش است.تفاوتی میان این دو واژه وجود دارد که اوّلی در واقع، زمینه ساز دوّمی است؛زیرا هنگامی که چیزی نفیس و پر ارزش شد به هنگام انتخاب،آن را بر می‌گزینند.

در ادامه آن حضرت به دو وصف دیگر اشاره کرده،می‌فرماید:«در فضل و برتری همتا ندارد و فقدان او قابل جبران نیست» (لا یؤازی فضله،و لا یجبر فقده) .

به یقین چیزی که در فضیلت همتا ندارد،هنگامی که از دست رود جانشینی نخواهد داشت.

در هفتمین و آخرین وصف به آثار وجودی آن حضرت در شرایط عصر جاهلیّت اشاره کرده،می‌فرماید:«به برکت وجود او شهرهایی که غرق در ضلالت و ظلمت بود و جهل بر افکار مردمش غلبه داشت و قساوت و سنگدلی بر آن‌ها چیره شده بود روشن گشت» (أضاءت به البلاد بعد الضّلالة المظلمة،و الجهالة الغالبة،و الجفوة الجافیة ⁽¹⁾) .

و در ادامه می‌افزاید:«در زمانی که مردم حرام را حلال می‌شمردند،دانشمندان را تحقیر می‌کردند،در دوران فترت(و غیبت اولیای الهی)قدم به عرصه حیات می‌گذاشتند و در کفر و بی‌دینی جان می‌سپردند» (و النّاس یستحلّون الحریم،و یستذلّون الحکیم؛یحیون علی فترة،و یموتون علی کفرة!) .

این اوصاف هفتگانه که در عبارات کوتاهی درباره عصر جاهلیّت بیان شده ترسیم گویایی از آن زمان است.گمراهی و جهل و قساوت،حلال شمردن حرام و تحقیر

دانشمندان،نداشتن رهبر و سرانجام،بی‌ایمان از دنیا رفتن.

گمراهی آن‌ها چنان تاریک و ظلمانی بود که به جنایات خود افتخار می‌کردند،کشتن و زنده به گور کردن فرزندان،نشانه غیرت،و غارتگری دلیل شجاعت شمرده می‌شد.

جهل و خرافات آن چنان بر جامعه آن‌ها سایه افکنده بود که خدایانشان را با دست خود می‌ساختند؛گاه از سنگ و چوب و گاه از مواد غذایی و سپس در زمان قحطی آن را می‌خوردند.

قساوت و سنگدلی آن چنان بود که کینه‌ها را از نسلی به نسلی منتقل می‌ساختند و خونریزی و آدمکشی برای آن‌ها یک امر ساده بود،و هم چنین مفاسد دیگر.

در این زمان می‌توان به عظمت خدمات پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و اهمیّت رسالت او در آن محیط تاریک و ظلمانی پی برد،که در مدت کوتاهی از آن قوم وحشی و خرافی و جاهل، قومی متمدّن و عالم و آگاه ساخت.

بخش دوّم

اشاره

ثمّ إنّکم معشر العرب أغراض بلایا قد اقتربت،فاتّقوا سکرات النّعمة، و احذروا بوائق النّقمة،و تثبّتوا فی قتام العشوة،و اعوجاج الفتنة عند طلوع جنینها،و ظهور کمینها،و انتصاب قطبها،و مدار رحاها.تبدأ فی مدارج خفیّة،و تؤول إلی فظاعة جلیّة.شبابها کشباب الغلام،و آثارها کآثار السّلام،یتوارثها الظّلمة بالعهود!أوّلهم قائد لآخرهم،و آخرهم مقتد بأوّلهم؛یتنافسون فی دنیا دنیّة،و یتکالبون علی جیفة مریحة.و عن قلیل یتبرّأ التّابع من المتبوع،و القائد من المقود،فیتزایلون بالبغضاء،و یتلاعنون عند اللّقاء.

ترجمه

:

شما ای گروه عرب در آینده هدف بلاهایی هستید که نزدیک شده است از مستی نعمت بپرهیزید و از بلاهایی که کیفر اعمال شماست بر حذر باشید و هنگامی که گرد و غبار حوادث ناشناخته بر می‌خیزد و پیچیدگی‌های فتنه آشکار می‌شود نوزادش تولد می‌یابد و باطن آن ظاهر می‌گردد،قطب و محورش بر جای خود قرار می‌گیرد و آسیای آن به حرکت در می‌آید(به هوش باشید و)با احتیاط گام بردارید.(آری)فتنه‌ها کم کم از مراحل ناپیدا شروع به حرکت می‌کنند و سرانجام به صورت خطرناک آشکار می‌شوند.

رشد آن‌ها همچون رشد جوانان سریع است و آثارشان(بر پیکر جامعه)همچون آثار سنگ‌های سخت و محکم است(که بر پیکر انسان وارد می‌شود)ستمگران آن را طبق

پیمان‌هایی از یکدیگر به ارث می‌برند،نخستین آن‌ها رهبر آخرینشان هستند و آخرینشان پیرو نخستین آن‌ها.(آری)آن‌ها،برای به دست آوردن دنیای پست بر یکدیگر سبقت می‌جویند و همچون سگانی که بر سر مردار گندیده‌ای ریخته باشند با یکدیگر به نزاع بر می‌خیزند(گر چه در ظاهر متحدند)ولی به زودی پیروان،از پیشوایان خود برائت می‌جویند و رهبران از پیروانشان و سرانجام با بغض و کینه از هم جدا می‌شوند و به هنگام ملاقات(در این جهان و یا در آخرت)یکدیگر را لعن و نفرین می‌کنند.

شرح و تفسیر: فتنه‌هایی در پیش است،به هوش باشید

فتنه‌هایی در پیش است،به هوش باشید

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،مردم را از فتنه‌هایی که در پیش است با خبر می‌کند و بر حذر می‌دارد و به آن‌ها آگاهی می‌دهد،تا آن جا که ممکن است از ضربات فتنه در امان بمانند و از ضایعات آن بکاهند و جالب این که امام علیه السّلام در این بخش به سرچشمه‌های فتنه و کیفیت شکل گیری و مراحل مختلف آن با بیان لطیفی اشاره می‌کند و می‌فرماید:

«شما ای گروه عرب!در آینده هدف بلاهایی هستید که نزدیک شده است؛از مستی نعمت بپرهیزید،و از بلاهایی که کیفر اعمال شماست بر حذر باشید» (ثمّ إنّکم معشر العرب أغراض بلایا قد اقتربت،فاتّقوا سکرات النّعمة،و احذروا بوائق ⁽¹⁾النّقمة) .

امام علیه السّلام در این عبارت به دو عامل مهم از عوامل فتنه‌ها اشاره فرموده است که:یکی از آن‌ها مستی حاصل از نعمت است و دیگری مجازات اعمال؛که نتیجه آن فتنه‌هایی است که دامان مردم را می‌گیرد و آن‌ها را هدف بلاها قرار می‌دهد.

سپس برای کم کردن ضایعات فتنه چنین دستور می‌دهد:«هنگامی که گرد و غبار حوادث ناشناخته بر می‌خیزد،و پیچیدگی‌های فتنه به هنگام تولّد نوزاد آن آشکار

می‌شود و باطن آن ظاهر می‌گردد،قطب و محور آن بر جای خود قرار می‌گیرد و آسیای آن به حرکت در می‌آید،(به هوش باشید و)با احتیاط گام بردارید» (و تثبّتوا فی قتام ⁽¹⁾العشوة ⁽²⁾،و اعوجاج الفتنة عند طلوع جنینها،و ظهور کمینها،و انتصاب قطبها،و مدار رحاها) .

امام علیه السّلام در این عبارت گاه،فتنه را به جنینی تشبیه می‌کند که به طور پنهانی پرورش پیدا می‌کند و ناگهان متولّد می‌شود و گاه همانند آسیایی می‌شمرد که نخست قطب و محور آن را بر پا می‌سازند و سپس سنگ آسیا به چرخش در می‌آید.تجربیات تاریخی نیز نشان می‌دهد که واقعا فتنه‌ها چنین‌اند؛مراحل کمونی دارند که بر اثر عوامل مختلف اجتماعی شکل می‌گیرد؛ناگهان انفجاری رخ می‌دهد و آن چه در درون جامعه است، ظاهر می‌شود.

در ادامه این سخن،امام علیه السّلام نشانه‌های دیگری از شکل گیری فتنه‌ها بیان می‌کند و می‌فرماید:(آری)«فتنه‌ها کم کم از مراحل ناپیدا شروع به حرکت می‌کنند و سرانجام به صورت خطرناک آشکار می‌شوند.رشد آن‌ها همچون رشد جوانان(سریع است)و آثارشان(بر پیکر جامعه)همچون آثار سنگ‌های سخت و محکم است(که بر پیکر انسان وارد شود)» (تبدأ فی مدارج خفیّة،و تؤول إلی فظاعة جلیّة.شبابها کشباب ⁽³⁾الغلام،و آثارها کآثار السّلام ⁽⁴⁾) .

در این که این فتنه‌هایی که امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به آن اشاره فرموده و درباره آن هشدار می‌دهد کدام فتنه است؟در میان شارحان«نهج البلاغه»گفتگوست؛

ولی ظاهر این است که اشاره به فتنه«بنی امیّه»باشد که از زمان عثمان شروع شد و دوران کمون خود را طی کرد و با قتل«عثمان»،ظهور و بروز پیدا کرد و با حکومت «معاویه و یزید و عبد الملک مروان»و مانند آن‌ها به اوج خود رسید و به قدری این فتنه آشکار گشت و به رسوایی کشیده شد که علنا بر منابر،علی علیه السّلام را سبّ می‌کردند و دشنام می‌دادند و ضرباتی که از این ناحیه بر پیکر اسلام وارد شد مانند ضرباتی بود که در یک زلزله وحشتناک از متلاشی شدن کوه‌ها و سقوط سنگ‌ها بر آبادی‌ها رخ می‌دهد.

و در ادامه این بحث به ویژگی‌های دیگری از این فتنه اشاره می‌کند و می‌فرماید، سردمداران فتنه چنان با هم متحد و متفقند که:«آن را بر طبق پیمان‌ها از یکدیگر به ارث می‌برند،نخستین آنها رهبر آخرینشان هستند و آخرینشان پیرو نخستین آن‌ها» (یتوارثها الظّلمة بالعهود!أوّلهم قائد لآخرهم،و آخرهم مقتد بأوّلهم) .

آری!فتنه انگیزان خطرناک این گونه‌اند که اسباب فتنه را از یکدیگر به ارث می‌برند و همه در خط واحدی سیر می‌کنند و در مسیر واحدی گام بر می‌دارند و این هماهنگی و توارث از یکدیگر خطر آن‌ها را افزایش می‌دهد و آثار شوم فتنه‌هاشان را مضاعف می‌سازد.

آن گاه به انگیزه‌های اصلی فتنه جویان و ستمگران خود کامه اشاره کرده،می‌فرماید:

«آن‌ها برای به دست آوردن دنیای پست بر یکدیگر سبقت می‌جویند و همچون سگانی که بر سر مردار گندیده‌ای ریخته‌اند با یکدیگر به نزاع بر می‌خیزند»(گر چه در ظاهر متحدند و مسیر واحدی را طی می‌کنند،ولی در باطن با یکدیگر در ستیزند و هر یک می‌خواهد در رأس فتنه باشد و دیگران پیرو او باشند). (یتنافسون فی دنیا دنیّة،و یتکالبون علی جیفة مریحة ⁽¹⁾) .

سپس در عبارتی کوتاه و گویا به عاقبت کار آن‌ها اشاره می‌کند و می‌فرماید:«ولی به زودی پیروان،از پیشوایان خود بیزاری می‌جویند و رهبران از پیروانشان؛و سرانجام با

بغض و کینه از هم جدا می‌شوند و به هنگام ملاقات(در این جهان یا در آخرت)یکدیگر را لعن و نفرین می‌کنند! (و عن قلیل یتبرّأ التّابع من المتبوع،و القائد من المقود، فیتزایلون بالبغضاء،و یتلاعنون عند اللّقاء) .

این قسمت ممکن است اشاره به فتنه جویان«بنی عباس»باشد؛گر چه آن‌ها همان خط نفاق و تکالب بر دنیا و ضربه زدن بر پیکر اهل بیت علیهم السّلام-که رهبران الهی امت بودند- همان خط بنی امیه را ادامه می‌دادند،ولی در ظاهر به آن‌ها لعن و نفرین می‌فرستادند و از اعمال آن‌ها بیزاری می‌جستند و شعار قیامشان که برای فریب مردم بود«الرضا لآل محمّد»بود،آن‌ها کشتار عجیبی از بقایای بنی امیه کردند و سیل خون جاری ساختند و آثارشان را محو و نابود کردند و اموالشان را بر باد دادند.

بعضی از شارحان نهج البلاغه جمله «و یتلاعنون عند اللقاء» را اشاره به«لقاء الله»و روز قیامت می‌دانند،همان گونه که در قرآن می‌فرماید: «إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ» ؛در آن هنگام رهبران (گمراه و گمراه کننده)از پیروان بیزاری می‌جویند و کیفر خدا را مشاهده می‌کنند و دستشان از همه جا کوتاه می‌شود». ⁽¹⁾

همان گونه که تابعین نیز از پیشوایان خود بیزاری می‌جویند؛چنان که در قرآن مجید می‌خوانیم: «وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَیْنَ شُرَکاؤُکُمُ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ ثُمَّ لَمْ تَکُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاّ أَنْ قالُوا وَ اللّهِ رَبِّنا ما کُنّا مُشْرِکِینَ» ؛آن روز که همه آن‌ها را محشور می‌کنیم؛سپس به مشرکان می‌گوییم معبودهایتان که همتای خدا می‌پنداشتید کجایند؟ سپس پاسخ و عذر آن‌ها چیزی جز این نیست که می‌گویند:سوگند به خداوندی که پروردگار ماست که ما مشرک نبودیم». ⁽²⁾

جمله «یتکالبون علی جیفه» ،این گروه ستمگر و دنیا پرست را به سگ‌هایی تشبیه می‌کند که به مردار گندیده‌ای حمله‌ور شده‌اند و از دست و دهان یکدیگر می‌ربایند.چه تشبیه دقیق گویایی!

نکته: ویژگی‌های حاکمان دنیا پرست!

ویژگی‌های حاکمان دنیا پرست!

از عبارت یاد شده از کلام امام علیه السّلام به خوبی استفاده می‌شود که ستمگران خود کامه ویژگی‌هایی دارند که تاریخ بشر نیز گواه و شاهد آن است؛از جمله:

1-استفاده از بهانه‌ها و فتنه‌ها برای پیش بردن اهداف خود،همان گونه که«بنی امیّه» از ماجرای خون خواهی عثمان،حدّاکثر بهره گیری را کردند.

2-هماهنگی نقشه‌ها در آغاز کار و انسجام در برنامه‌های مخرب و فتنه خیز.

3-رقابت شدید به هنگام پیروزی به گونه‌ای که گویی سگانی‌اند که بر جیفه‌ای افتاده‌اند و هر یک سعی دارند آن را از دیگری برباید.

4-سرانجام،هر فردی دیگری را لعن و نفرین می‌کند و گناهان را به گردن دیگری می‌اندازد.

تاریخ گذشته و معاصر،شاهد و گویای این گفتار پر بار امام علیه السّلام است.

بخش سوّم

اشاره

ثمّ یأتی بعد ذلک طالع الفتنة الرّجوف،و القاصمة الزّحوف،فتزیغ قلوب بعد استقامة،و تضلّ رجال بعد سلامة؛و تختلف الأهواء عند هجومها،و تلتبس الآراء عند نجومها.من أشرف لها قصمته،و من سعی فیها حطمته؛یتکادمون فیها تکادم الحمر فی العانة!قد اضطرب معقود الحبل،و عمی وجه الأمر.تغیض فیها الحکمة،و تنطق فیها الظّلمة،و تدقّ أهل البدو بمسحلها،و ترضّهم بکلکلها یضیع فی غبارها الوحدان،و یهلک فی طریقها الرّکبان؛ترد بمرّ القضاء،و تحلب عبیط الدّماء،و تثلم منار الدّین،و تنقض عقد الیقین.یهرب منها الأکیاس،و یدبّرها الأرجاس.مرعاد مبراق،کاشفة عن ساق!تقطع فیها الأرحام،و یفارق علیها الإسلام!بریّها سقیم،و ظاعنها مقیم!

ترجمه

:

سپس فتنه‌ای اضطراب‌آور،در هم شکننده و نابود کننده آغاز خواهد شد؛در آن هنگام قلب‌ها پس از استواری می‌لغزد و گروهی از شخصیت‌ها پس از سلامت فکر و اندیشه گمراه می‌شوند،آرا به هنگام هجوم این فتنه،پراکنده و مختلف می‌گردد،و عقاید با آشکار شدن آن به خطا و اشتباه آلوده می‌شود.آن کس که به مقابله با آن برخیزد پشتش را می‌شکند و کسی که برای فرونشاندنش تلاش می‌کند او را در هم می‌کوبد و فتنه جویان در این میان همچون گور خران وحشی‌اند که یکدیگر را گاز می‌گیرند؛

رشته‌های سعادت و آیین الهی که محکم بود سست و لرزان می‌شود و چهره واقعی امور پنهان می‌گردد؛حکمت و دانش فروکش می‌کند و ستمگران به سخن در می‌آیند،این فتنه(از شهرها به روستاها کشیده می‌شود و)بادیه نشینان را با ابزار خود درهم می‌کوبد و با سینه خود آن‌ها را له می‌کند؛افراد پیاده و تنها در غبار آن گم می‌شوند و افراد سواره در مسیر آن نابود می‌گردند،این فتنه با تلخی‌ها و با شدت وارد می‌شود و خون‌های تازه‌ای می‌دوشد،علایم دین را خراب می‌کند و رشته‌های یقین را از هم می‌گسلد،(به گونه‌ای که)عاقلان از آن می‌گریزند و پلیدان تدبیر آن را به دست می‌گیرند،بسیار پر رعد و برق است و هر انسانی را به مشقت می‌اندازد،پیوندهای خویشاوندی در آن قطع می‌گردد و از اسلام جدایی حاصل می‌شود،سالم‌هایش بیمار و کوچ کنندگانش مقیمند!

شرح و تفسیر: ویژگی‌های این فتنه بزرگ!

ویژگی‌های این فتنه بزرگ!

امام علیه السّلام در این خطبه به فتنه مهم دیگری اشاره می‌کند که مسلمانان در پیش دارند؛ فتنه‌ای وحشتناک و کوبنده که ویژگی‌های آن در تعبیرات امام علیه السّلام در این بخش از خطبه آمده است؛به این امید که مؤمنان آن را بشناسند و از آن دوری گزینند و ضایعات آن به حدّاقل برسد.می‌فرماید:«سپس فتنه‌ای اضطراب‌آور،در هم شکننده و نابود کننده آغاز خواهد شد؛در آن هنگام،قلب‌ها پس از استواری می‌لغزند،و گروهی از شخصیت‌ها پس از سلامت فکر و اندیشه گمراه می‌شوند؛آرا به هنگام هجوم این فتنه،پراکنده و مختلف می‌گردد و عقاید با آشکار شدن آن به خطا و اشتباه آلوده می‌شود» (ثمّ یأتی بعد ذلک طالع الفتنة الرّجوف ⁽¹⁾،و القاصمة ⁽²⁾الزّحوف ⁽³⁾،فتزیغ قلوب بعد استقامة،

و تضلّ رجال بعد سلامة؛و تختلف الأهواء عند هجومها،و تلتبس الآراء عند نجومها ⁽¹⁾) .

در این که این فتنه مربوط به کدام فتنه است،بسیاری از شارحان نهج البلاغه آن را اشاره به فتنه«مغول»و«تاتار»دانسته‌اند و تقریبا احتمالی غیر از این ذکر نکرده‌اند؛ولی این احتمال بسیار بعید به نظر می‌رسد؛زیرا مغول‌ها جز غارت اموال و تخریب شهرها و سلطه بر حکومت کشورهای اسلامی هدفی نداشتند؛در حالی که امام علیه السّلام در این عبارت از خطبه از فتنه‌ای خبر می‌دهد که افکار و اعتقادات مردم را هدف گیری می‌کند و آن‌ها را به گمراهی و اختلافات فکری و مذهبی می‌کشاند.

از این رو ممکن است این فتنه اشاره به فتنه«بنی عباس»باشد که بعد از فتنه«بنی امیّه»-که در عبارات قبل به آن اشاره شده بود-به وجود آمد.

می‌دانیم«بنی امیّه و بنی عباس»گر چه هر دو یک هدف شیطانی را تعقیب می‌کردند،ولی«بنی امیّه»همان گونه که سردمدار آن‌ها معاویه گفت کار به نماز و روزه و برنامه‌های دینی مردم نداشتند،مگر در جایی که با حکومت خود کامه آن‌ها مزاحمت داشت؛در حالی که«بنی عباس»پنجه در عقاید مردم افکندند و می‌دانیم بسیاری از مکتب‌های انحرافی و مذاهب فاسد در عصر آن‌ها به وجود آمد و اختلاف در مسائلی مانند«حدوث و قدم قرآن»و«جبر و تفویض»و اختلافات«اشاعره و معتزله»در زمان آن‌ها بالا گرفت و به یقین بنی عباس به دنبال آن بودند تا مردم و حتی دانشمندان و علما و متفکران را به این مباحث سرگرم کنند و خودشان به حکومت ادامه دهند.

نمی‌گوییم«بنی امیّه»مطلقا دنبال این مسائل نمی‌رفتند،بلکه می‌گوئیم این گونه مباحث در آن زمان ظهور و بروزی همچون عصر«بنی عباس»نداشت.

بعضی از شارحان نیز احتمال داده‌اند که این بخش اشاره به فتنه«دجال»در آخر الزمان است که سبب گمراهی گروهی از مردم می‌شود؛ولی با تعبیراتی که در کلام امام علیه السّلام آمده است این احتمال بعید به نظر می‌رسد.

در ادامه بیان ویژگی‌های این فتنه،امام علیه السّلام به شدت و فشار آن اشاره کرده، می‌فرماید:«آن کس که به مقابله با این فتنه برخیزد،پشتش را می‌شکند و کسی که برای فرو نشاندنش تلاش کند،او را درهم می‌کوبد،و فتنه جویان در این میان همچون گور خران وحشی‌اند که یکدیگر را گاز می‌گیرند» (من أشرف لها قصمته،و من سعی فیها حطمته؛یتکادمون ⁽¹⁾فیها تکادم الحمر ⁽²⁾فی العانة!) .

این تعبیر،تأکیدی است بر آن چه در بخش پیشین خطبه درباره فتنه اوّل ذکر شد که سردمداران فتنه‌ها در آغاز متحدند؛ولی هنگامی که پیروز شدند برای حذف یکدیگر تلاش می‌کنند.

و درباره وضع دینی و اخلاقی مردم در آن زمان می‌فرماید:«رشته‌های سعادت و آیین الهی که محکم بود،سست و لرزان می‌شود و چهره واقعی امور ناپیدا می‌گردد،حکمت و دانش فروکش می‌کند و ستمگران به سخن در می‌آیند(و زمام کارها را به دست می‌گیرند)این فتنه(از شهرها به روستاها کشیده می‌شود و)بادیه نشینان را با ابزار خود می‌کوبد و با سینه خود آن‌ها را له می‌کند!» (قد اضطرب معقود الحبل،و عمی وجه الأمر.تغیض فیها الحکمة،و تنطق فیها الظّلمة،و تدقّ أهل البدو بمسحلها ⁽³⁾،و ترضّهم ⁽⁴⁾بکلکلها ⁽⁵⁾) .

آری!هنگامی که صحنه اجتماع از دانشمندان خالی شود،رشته سخن به دست ظالمان بی منطق می‌افتد و هر چه می‌خواهند می‌گویند و مردم مجبورند عملی کنند.

فتنه به اندازه‌ای فراگیر می‌شود که آبادی‌های کوچک و دورترین نقاط را تسخیر می‌کند.

و در ادامه این سخن درباره خطرهای فوق العاده این فتنه می‌فرماید:(وضع به گونه‌ای خواهد بود که)«افراد پیاده و تنها در غبار آن گم می‌شوند و گروه سواران در مسیر آن نابود می‌گردند!» (یضیع فی غبارها الوحدان،و یهلک فی طریقها الرّکبان) .

اشاره به این که فتنه به اندازه‌ای عظیم و سنگین است که غبار آن برای نابود کردن مخالفان محدود کافی است و مخالفان کثیر و متشکل نیز هنگامی که در مسیر آن قرار گرفتند در هم کوبیده می‌شوند و هیچ کس را یارای مقابله با آن نیست.

بعضی از شارحان در تفسیر این جمله گفته‌اند:منظور از«وحدان»فضلا و دانشمندانند که به غبار شبهه‌ها گرفتار می‌شوند و حق را از دست می‌دهند و«رکبان» کنایه از گروه‌های نیرومند است که آن‌ها هم تاب مقاومت در برابر فتنه گران ندارند و از میان برداشته می‌شوند؛ولی تفسیر اوّل صحیح‌تر به نظر می‌رسد؛چرا که«وحدان»اشاره به افراد تنها یا پیاده نظام است و«رکبان»به افراد قوی یا سواره نظام گفته می‌شود.

و در ادامه می‌فرماید:«این فتنه با تلخی‌ها و با شدت وارد می‌شود و خون‌های تازه می‌دوشد،علایم دین را خراب می‌کند و رشته‌های یقین را از هم می‌گسلد،(به گونه‌ای که)عاقلان از آن می‌گریزند و پلیدان،تدبیر آن را به دست می‌گیرند!» (ترد بمرّ القضاء، و تحلب عبیط ⁽¹⁾الدّماء،و تثلم منار الدّین،و تنقض عقد الیقین،یهرب منها الأکیاس،و یدبّرها الأرجاس) .

آری!هنگامی که هوشمندان و دانشمندان از صحنه اجتماع کنار زده شوند و ناپاکان،

زمام امور را به دست گیرند،رشته‌های ایمان و یقین گسسته می‌شود و جان و مال و نوامیس مردم به خطر می‌افتد.

سرانجام،امام علیه السّلام در بیان آخرین ویژگی‌های این فتنه عظیم چنین می‌فرماید:

«فتنه‌ای است بسیار پر رعد و برق و هر انسانی را به مشقت می‌اندازد؛پیوندهای خویشاوندی در آن قطع می‌گردد و به خاطر آن از اسلام جدایی حاصل می‌شود(آن فتنه چنان شدید است که)سالم‌های آن بیمار و کوچ کنندگانش مقیمند» (مرعاد مبراق ⁽¹⁾، کاشفة عن ساق!تقطع فیها الأرحام،و یفارق علیها الإسلام!بریّها سقیم،و ظاعنها مقیم!) .

توصیف به«پر رعد و برق»کنایه از شدت وحشتناک بودن این فتنه است؛چرا که این تعبیر،غالبا به همین معنا به کار می‌رود؛ولی بعضی از شارحان آن را اشاره به صدای ضربات شمشیرها و برق آن‌ها دانسته‌اند؛اما معنای اول مناسب‌تر است.

تعبیر به «کاشفة عن ساق» (ساق پا را برهنه می‌کنند)کنایه از شدت مشقت آن است،زیرا هنگامی که انسان می‌خواهد کار پر مشقتی را انجام دهد آستین‌ها و پاچه‌ها را بالا می‌زند و دامن‌ها را به کمر می‌بندد.

تعبیر به«قطع رحم»اشاره به این است که سردمداران فتنه نه برادر می‌شناسند،نه پدر و نه مادر؛هر کس بر خلاف خواسته‌های نامشروع آن‌ها گام بردارد از دم شمشیر می‌گذرانند و طبیعی است که در چنین شرایطی تعلیمات اسلام به کلی کنار می‌رود.

تعبیر «بریها سقیم و ظاعنها مقیم» که اشاره به این است که حتی کسانی که فکر می‌کنند از آسیب‌های این فتنه بر کنارند باز هم گوشه‌ای از دامانشان را می‌گیرد و آن‌ها که گمان می‌کنند می‌توانند از آن فرار کنند باز در آن می‌افتند،فتنه‌ای است فراگیر که کمتر کسی از آن رهایی می‌یابد.

بخش چهارم

اشاره

بین قتیل مطلول،و خائف مستجیر،یختلون بعقد الأیمان و بغرور الإیمان؛فلا تکونوا أنصاب الفتن،و أعلام البدع؛و الزموا ما عقد علیه حبل الجماعة،و بنیت علیه أرکان الطّاعة؛و اقدموا علی اللّه مظلومین،و لا تقدموا علیه ظالمین؛و اتّقوا مدارج الشّیطان و مهابط العدوان؛و لا تدخلوا بطونکم لعق الحرام،فإنّکم بعین من حرّم علیکم المعصیة،و سهّل لکم سبل الطّاعة.

ترجمه

:

مردم(در آن زمان)یا کشته می‌شوند و خونشان به هدر می‌رود،و یا ترسان هستند(و به گوشه‌ای پناه می‌برند)و طالب امانند.فتنه‌گران با سوگندها و تظاهر به ایمان مردم را فریب می‌دهند.در چنین شرایطی سعی کنید شما پرچم‌های فتنه و نشانه‌های بدعت نباشید،و از آن چه پیوند جماعت به آن گره خورده و ارکان اطاعت بر آن نباشد،جدا نشوید.مظلوم بر خداوند وارد شوید و ظالم وارد نشوید.از گام نهادن در راه‌های شیطان و سراشیبی‌های ظلم و عدوان بپرهیزید.لقمه‌های حرام هر چند اندک باشد،وارد شکم خود نسازید؛چرا که شما زیر نظر کسی هستید که گناه را بر شما حرام کرده و راه‌های اطاعت را برای شما آسان ساخته است.

شرح و تفسیر: وظیفه شما در این فتنه

وظیفه شما در این فتنه

بعضی از شارحان نهج البلاغه چنین پنداشته‌اند که این بخش از خطبه،ارتباط خاصی با بخش‌های سابق خطبه ندارد و مرحوم سیّد رضی طبق روش گزینشی خود آن را انتخاب کرده و قسمت‌هایی را که قبل از آن بوده ذکر نکرده است؛در حالی که رابطه نزدیکی میان این بخش و بخش‌های گذشته دیده می‌شود،زیرا در بخش‌های پیشین ویژگی‌های فتنه‌هایی که در برابر مردم در آینده وجود داشته است،بیان شده و در این بخش،نتیجه آن فتنه‌ها و سپس وظیفه مردم در برابر آن بیان می‌شود.

نخست می‌گوید:«مردم(در آن زمان)یا کشته می‌شوند و خونشان به هدر می‌رود و یا ترسان هستند(و به گوشه‌ای پناه می‌برند)و طالب امانند» (بین قتیل مطلول ⁽¹⁾،و خائف مستجیر) .

و در ادامه این سخن می‌افزاید:«فتنه‌گران مردم را با سوگندها و تظاهر به ایمان فریب می‌دهند» (یختلون ⁽²⁾بعقد الأیمان و بغرور الإیمان) .

آری!فتنه‌گر برای پیشبرد اهداف شیطانی خود از هر وسیله‌ای استفاده می‌کند، کشتن و در هم کوبیدن و در صورت لزوم،تظاهر به ایمان کردن و امان نامه برای افراد نوشتن و بعد همه را به دست فراموشی سپردن.

سپس امام علیه السّلام به بخشی از وظایف مردم در این فتنه‌ها و آشوب‌های سخت اشاره کرده و دستورات پنجگانه‌ای برای پیروان حق بیان می‌کنند.نخست می‌فرماید:«سعی کنید شما پرچم‌های فتنه‌ها و نشانه‌های بدعت نباشید» (فلا تکونوا أنصاب الفتن،و

أعلام البدع) .

اشاره به این که با سردمداران فتنه‌ها و بدعت‌ها همکاری نکنید و خود را از این معرکه‌های خطرناک کنار بکشید. و در دوّمین دستور می‌افزاید:«از آن چه پیوند جماعت (و جامعه اسلامی)به آن گره خورده و ارکان اطاعت بر آن نباشد،جدا مشوید» (و الزموا ما عقد علیه حبل الجماعة،و بنیت علیه أرکان الطّاعة) .

اشاره به این که تا می‌توانید قوانین و دستورات الهی را که ضامن بقای جامعه اسلامی و اطاعت پروردگار است،حتی درگیر و دار فتنه‌ها تا آن جا که می‌توانید محترم بشمرید؛ چرا که اگر راه نجاتی از فتنه باشد پیروی از این دستورات است.این سخن مخصوصا برنامه‌هایی همچون جمعه و جماعت و حج و کمک به محرومان و ستمدیدگان را شامل می‌شود؛چرا که حفظ آن‌ها سبب نجات از فتنه‌هاست.

در سوّمین دستور می‌فرماید:«مظلوم بر خداوند وارد شوید و ظالم وارد نشوید» (و اقدموا علی اللّه مظلومین،و لا تقدموا علیه ظالمین) .

مفهوم این سخن آن نیست که تن به ظلم بدهید و تسلیم ظالم شوید؛زیرا این کار از نظر اسلام ممنوع و نوعی کمک به ظالم و اعانت بر اثم است؛بلکه منظور آن است که اگر بر سر دو راهی قرار گرفتید که یا حقوق مردم را ببرید یا حق شما را ببرند،ترجیح دهید که از حق خود بگذرید تا به ظلم بر دیگران آلوده نشوید.با توجه به قاعده تقدیم اهم بر مهم این کار یک برنامه عادلانه و خدا پسندانه است.

و در چهارمین دستور می‌افزاید:«از گام نهادن در راه‌های شیطان و سراشیبی‌های ظلم و عدوان بپرهیزید!» (و اتّقوا مدارج الشّیطان و مهابط العدوان) .

اشاره به این که به منطقه خطر(ظلم و فساد)نزدیک نشوید؛چرا که لغزشگاه انسان است.تعبیر به«مدارج»(پله‌ها)و«مهابط»(سراشیبی‌ها)اشاره به نکته لطیفی است؛ یعنی شیطان،انسان را از پله‌های طغیان بالا می‌برد و هنگامی که به اوج رسید او را به پایین پرتاب می‌کند و گاه به کنار دره‌های گناه می‌کشاند تا پایشان بلغزد و در اعماق کبایر

سقوط کنند.

در پنجمین و آخرین دستور می‌افزاید:«لقمه‌های حرام را هر چند اندک باشد وارد شکم خود نسازید؛چرا که شما در معرض نگاه کسی هستید که گناه را بر شما حرام کرده و راه‌های اطاعت را برای شما آسان ساخته است» (و لا تدخلوا بطونکم لعق ⁽¹⁾الحرام،فإنّکم بعین من حرّم علیکم المعصیة،و سهّل لکم سبل الطّاعة) .

بی شک،به هنگام سلطه ظالمان و بروز فتنه‌ها اموال حرام در دست مردم زیاد می‌شود و استفاده از آن آثار بسیار شومی در وجود انسان دارد؛قلب را تاریک و انسان را از خدا دور می‌سازد و در مسیر شیطان قرار می‌دهد.امام علیه السّلام در این زمینه هشدار می‌دهد و در ضمن می‌فرماید:هیچ گاه راه طاعت و کسب حلال به روی شما بسته نمی‌شود؛زیرا در هر شرایطی خداوند طرقی برای نجات از معاصی و روی آوردن به طاعت الهی به روی مردم گشوده است.

به گفته نویسنده معروف«مغنیه»بهترین تفسیر برای این جمله و ما بعد آن،همان سخنی است که در خطبه 114 گذشت که می‌فرمود:إنّ الّذی أمرتم به أوسع من الّذی نهیتم عنه.و ما أحلّ لکم أکثر ممّا حرّم علیکم.فذروا ما قلّ لما کثر،و ما ضاق لما اتّسع؛آن چه به آن مأمور شده‌اید گسترده‌تر است از آن چه نهی شده‌اید و آن چه بر شما حلال شده بیش از آن است که حرام گردیده؛بنابر این کم را به سبب زیاد ترک گویید و محدودتر را به خاطر گسترده‌تر رها سازید».

خطبۀ 152: درباره صفات خداوند و اوصاف پیشوایان دین

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

فی صفات اللّه جل جلاله،و صفات أئمة الدین

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است که درباره صفات خداوند و اوصاف پیشوایان دین ایراد فرموده است.

خطبه در یک نگاه

این خطبه به طور کلی از سه بخش تشکیل شده است:در بخش اوّل،امام علیه السّلام به نکات مهمی درباره صفات خداوند اشاره می‌کند که به گفته بعضی از شارحان نهج البلاغه مانند آن در هیچ کتابی دیده نشده است و فراتر از مطالبی است که فلاسفه و حکیمان و عرفا درباره صفات خدا گفته‌اند.

و در بخش دوّم به موقعیت پیشوایان دینی و امامان هدایت اشاره می‌کند و مقام آن‌ها را در پیشگاه حق و موقعیتشان را در جامعه انسانی،بیان می‌فرماید.

در بخش سوّم از نعمت بزرگ الهی یعنی اسلام و قرآن سخن می‌گوید،و نکات جالبی درباره این کتاب آسمانی ذکر می‌کند تا مردم قدرش را بدانند و از این منبع فیض پروردگار بیشتر بهره گیرند.

بخش اوّل

اشاره

الحمد للّه الدّالّ علی وجوده بخلقه،و بمحدث خلقه علی أزلیّته؛و باشتباههم علی أن لا شبه له.لا تستلمه المشاعر،و لا تحجبه السّواتر، لافتراق الصّانع و المصنوع،و الحادّ و المحدود،و الرّبّ و المربوب؛الأحد بلا تأویل عدد،و الخالق لا بمعنی حرکة و نصب،و السّمیع لا بأداة، و البصیر لا بتفریق آلة،و الشّاهد لا بمماسّة،و البائن لا بتراخی مسافة،و الظّاهر لا برؤیة،و الباطن لا بلطافة.بان من الأشیاء بالقهر لها،و القدرة علیها،و بانت الأشیاء منه بالخضوع له،و الرّجوع إلیه.من وصفه فقد حدّه، و من حدّه فقد عدّه،و من عدّه فقد أبطل أزله،و من قال:«کیف»فقد استوصفه،و من قال:«أین»فقد حیّزه.عالم إذ لا معلوم،و ربّ إذ لا مربوب، و قادر إذ لا مقدور.

ترجمه

ستایش،مخصوص خداوندی است که با آفرینش مخلوقات همگان را به وجود خود رهنمون شده است و به حدوث آن‌ها ازلیّت خود را نشان داده و با شباهت داشتن آن‌ها به یکدیگر روشن می‌سازد که شبیه و نظیری ندارد؛عقل‌ها به کنه ذاتش نرسد و حجاب‌ها وجودش را مستور نسازد؛چرا که خالق و مخلوق با هم فرق دارند و محدود کننده و محدود شونده و پرورش دهنده و پرورده شده با هم متفاوتند.یگانه است؛ولی نه به معنای وحدت عددی(بلکه به این معنا که شبیه و نظیر ندارد)و خالق و آفریننده است؛

اما نه به این معنا که حرکت و رنج و تعبی در این راه متحمل شود.شنواست؛بی آن که از ابزار شنوایی استفاده کند و بیناست ولی نه از طریق باز و بسته کردن پلک‌ها.در همه جا حاضر است؛نه این که با اشیا مماس باشد و از همه چیز جداست؛بی آن که مسافتی میان او و موجودات باشد.آشکار است؛نه با دید چشم‌ها و پنهان است نه به سبب کوچکی و لطافت.با سلطه و قدرتش،از همه اشیا جداست و همه آنها از او جدا هستند؛چرا که در برابر او خاضع و بازگشتشان به سوی اوست.آن کس که او را(با صفات مخلوقات)وصف کند،محدودش ساخته و کسی که برای او حدی قائل شود،او را به شمارش در آورده و آن کس که او را به شمارش درآورد ازلیّتش را انکار کرده و آن کس که بپرسد:چگونه است؟ وصفش نموده و آن کس که بگوید:کجاست؟مکانی برای او قائل شده.او عالم بود،در آن هنگام که معلومی وجود نداشت و پروردگار بود آن زمان که پرورده‌ای نبود و قادر و توانا بود آن زمان که مقدوری وجود نداشت.

شرح و تفسیر: گوشه‌ای از صفات جمال و جلال خدا

گوشه‌ای از صفات جمال و جلال خدا

همان گونه که در بخش مصادر خطبه گفته شد،این خطبه را امام علیه السّلام هنگامی ایراد کرد که مردم عثمان را به علت ناراحتی‌هایی که از او و اطرافیانش داشتند،کشتند و به دنبال آن با امام علی علیه السّلام بیعت نمودند.

در آغاز خطبه به معرفة اللّه و بیان صفات جمال و جلال خدا می‌پردازد،چرا که ریشه تمام خوشبختی‌ها و اصلاحات فردی و اجتماعی،معرفت او است.هیجده وصف از اوصاف الهی را در قالب عباراتی کوتاه و پر معنا و روشن بیان می‌فرماید که فلاسفه و متکلمان در پیچ و خم آن مانده‌اند.

نخست می‌فرماید:«ستایش،مخصوص خداوندی است که با آفرینش مخلوقات، همگان را به وجود خود رهنمون شده است» (الحمد للّه الدّالّ علی وجوده بخلقه) .

آری!هنگامی که عجایب آفرینش را مطالعه کنیم و اسرار و نظامات و شگفتی‌های خلقت زمین و آسمان،یا حیوان و انسان را بررسی نماییم به خوبی می‌فهمیم که این همه آثار بدیع،زاییده طبیعت کور و کر نیست؛بلکه در پشت این دستگاه حکیمی قادر و عالمی مدبر قرار دارد،و این همان برهان نظم است که در قرآن مجید و روایات اسلامی به عنوان روشن‌ترین دلیل خداشناسی به آن اشاره شده است.

در دوّمین وصف می‌فرماید:«به وسیله حدوث آن‌ها،ازلیّت خود را نشان داده» (و بمحدث خلقه علی أزلیّته) .

این در واقع اشاره به برهان وجوب و امکان است؛زیرا سلسله مخلوقات،که پشت سرهم لباس وجود به تن می‌پوشند،نمی‌تواند تا بی‌نهایت ادامه یابد و هر حادثی مخلوق حادث دیگر باشد؛زیرا بی‌نهایت معلول،سرانجام نیاز به علتی دارند که ازلی باشد و بی‌نیاز از خالق و به تعبیر دیگر واجب الوجود باشد.

در سوّمین وصف می‌فرماید:«و با شباهت داشتن مخلوقات به یکدیگر،نشان داد که شبیه و نظیری ندارد» (و باشتباههم علی أن لا شبه له) .

چگونه شباهت مخلوقات به یکدیگر دلیل بر این است که خداوند شبیه ندارد؟ پاسخ،آن است که این شباهت،دلیل بر ترکیب آن‌هاست؛زیرا قدر مشترکی دارند از قبیل زمان و مکان و بعضی از اشکال و عوارض ظاهری؛و جهات مختلفی دارند که آن‌ها را از هم متمایز می‌کند؛بنابر این هر موجودی مرکب است از ما به الاشتراک و ما به الامتیاز(جهات مشترکه و جهات مختلفه)و طبیعی است که چنین موجوداتی که مرکبند،نیازمندند(نیازمند به اجزای خود و به کسی که آن‌ها را با هم ترکیب کند)و از این جا می‌فهمیم که خداوند،شبیه و نظیری ندارد و گر نه ترکیب و احتیاج در ذات پاک او پیدا می‌شد.

در بیان چهارمین و پنجمین وصف می‌فرماید:«عقل‌ها به کنه ذاتش نرسد و پرده‌ها وجودش را مستور نسازد،چرا که خالق و مخلوق با هم فرق دارند و محدود کننده و

محدود شونده،و پرورش دهنده و پرورده شده با هم متفاوتند» (لا تستلمه ⁽¹⁾المشاعر،و لا تحجبه السّواتر،لافتراق الصّانع و المصنوع،و الحادّ و المحدود،و الرّبّ و المربوب) .

اما این که:مشاعر انسان اعم از حواس ظاهر و باطن و عقل و خرد به کنه ذات او نمی‌رسد،دلیلش روشن است؛زیرا او وجودی است نامحدود و غیر متناهی از هر جهت؛و عقول انسانی محدود از هر جهت؛و نامحدود هرگز در محدود نمی‌گنجد.از سوی دیگر آن قدر آثار وجود مقدّس او عالم را پر کرده که هیچ پرده‌ای نمی‌تواند او را بپوشاند.کنه ذاتش بر همه کس پنهان و آثارش در همه جا پیدا.

جمله «لافتراق الصانع...» دلیلی است بر پنهان بودن ذات پاک او و آشکار بودن آثارش؛زیرا خالق و مخلوق و حاد و محدود و رب و مربوب با هم متفاوتند.مصنوع که ممکن الوجود است نمی‌تواند صانع را که واجب الوجود است درک کند و آفریدگان که محدودند نمی‌توانند آفریدگار را که نامحدود است دریابند و موجودات که تحت ربوبیت خداوندند،رب و پروردگار خویش را آن گونه که هست درک نمی‌کنند.

این احتمال نیز از سوی جمعی از شارحان نهج البلاغه داده شده که این استدلال‌ها برای تمام صفاتی است که قبلا ذکر شد،ولی تفسیر اوّل مناسب‌تر به نظر می‌رسد.

در بیان ششمین و هفتمین صفات او می‌فرماید:«یگانه است؛ولی نه معنای وحدت عددی(بلکه به این معنا که شبیه و نظیر ندارد)و خالق و آفریننده است؛اما نه به این معنا که حرکت و رنج و تعبی در این راه متحمل می‌شود» (الأحد بلا تأویل عدد،و الخالق لا بمعنی حرکة و نصب ⁽²⁾) .

هنگامی که می‌گوییم خداوند واحد است،بعضی تصور می‌کنند مفهومش این است که او یکی است و دو نیست؛در حالی که اشتباه است؛زیرا مفهوم این سخن آن است که

دوّمی برای او تصور می‌شود اما وجود ندارد؛حال آن که برای ذات خداوند دوّمی تصور نمی‌شود.مگر ذاتی که از هر جهت نامحدود است تعدد در آن تصور می‌شود؟اگر تعددی تصور شود مفهومش این است که هر دو محدودند.بنابر این توحید ذات پروردگار به معنای وحدت عددی نیست؛بلکه به معنای یکتایی از نظر شبیه و مانند است؛نه در ذهن و نه در خارج.

و هنگامی که می‌گوییم او خالق و آفریننده است،ممکن است این توهم برای بعضی پیدا شود که او برای خلقت موجودات آستین بالا می‌زند و از این جا به آن جا می‌رود و زحمت می‌کشد تا به مقصود خود برسد؛آن گونه که ما در مورد مصنوعات خود انجام می‌دهیم؛نه،او چنان است که وقتی اراده کند موجودی کوچک یا جهانی عظیم ایجاد شود،فرمان می‌دهد:«موجود باش»آن هم فورا موجود می‌شود، «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ» . ⁽¹⁾

سپس هشتمین و نهمین وصف را چنین بیان می‌کند،«او شنواست؛ولی نه با استفاده از ابزار شنوایی و بیناست؛نه به وسیله باز و بسته کردن پلک‌ها» (و السّمیع لا بأداة،و البصیر لا بتفریق آلة) .

این توضیحات امام علیه السّلام به علت این است که وقتی از بینایی و شنوایی و صفات دیگری همانند آن‌ها به میان می‌آید،فورا ذهن ما متوجه بینایی و شنوایی خودمان می‌شود که با ابزار و آلاتی مانند گوش و کره چشم با آن ساختمان‌های مخصوصشان می‌شنود،در حالی که بینایی و شنوایی او با آلات و ابزار ممکن نیست؛بلکه با حضور ذاتش در همه جا و در ظاهر و باطن همه اشیاست.

تعبیر «لا تفریق آلة» ممکن است اشاره به این نکته باشد که انسان برای دیدن یک منظره کامل-مثلا از یک خانه-باید چشم خود را متوجه نقاط مختلف آن خانه کند؛بالا و پایین و شرق و غرب آن را ببیند و عکس‌های متعددی از آن به مغز مخابره شود و مغز

آن‌ها را در کنار هم بچیند و ترسیم کاملی از آن خانه درست کند؛بنابر این،کار اوّل چشم تصورهای جداگانه برداشتن و کار دوّم را که مغز انجام می‌دهد ترکیب آن‌ها با یکدیگر است.

در مورد مشاهده یک حرکت-مثلا حرکت یک انسان باز همین کار انجام می‌شود که دقیقا شبیه فیلمبرداری معمولی،چشم،از شکل و هیئت آن انسان در هر لحظه عکسی بر می‌دارد و به مغز مخابره می‌کند.هنگامی که این عکس‌ها در کنار هم چیده شود صحنه حرکت تجسم می‌شود.

در بیان دهمین و یازدهمین وصف چنین می‌فرماید:«او در همه جا حاضر است؛نه این که با اشیا مماس باشد و از همه چیز جداست؛بی آن که مسافتی بین او و موجودات باشد» (و الشّاهد لا بمماسّة،و البائن لا بتراخی مسافة) .

اشاره به این که حضور خداوند در همه جا نه به معنای حضور مکانی است که تماس با اشیا داشته باشد؛بلکه حضور او به معنای احاطه وجودی او به همه چیز است؛و جدایی او از اشیا نه به معنای فاصله مکانی یا زمانی است؛بلکه به این معناست که ذات او در غایت کمال و غیر او در نهایت نقصان است.

ممکن است تصور شود که این صفات و صفاتی که بعد از آن می‌آید با هم متناقض است.نزدیک بودن و دور بودن،حاضر بودن و جدا بودن،ظاهر بودن و باطن بودن،از صفاتی است که در اندیشه ما با هم جمع نمی‌شود.درست است؛مطلب همین گونه است؛ ولی در آن هنگام که این صفات درباره مخلوقات به کار رود که همه از نظر زمان و مکان و جهات مختلف محدودند؛اما هنگامی که سخن از ذات بی نهایت خداوند به میان می‌آید این اوصاف به ظاهر متضاد در او جمع می‌شود،با این که در همه جا حضور دارد(یعنی احاطه علمی به همه چیز دارد)حضور مکانی در هیچ جا ندارد؛زیرا جسم نیست که مکان بخواهد.

سپس امام علیه السّلام به بیان دوازدهمین و سیزدهمین وصف پرداخته،می‌فرماید:

«آشکار است؛نه با دید چشم‌ها،پنهان است نه به سبب کوچکی و لطافت» (و الظّاهر لا برؤیة،و الباطن لا بلطافة) .

آری!او از همه چیز آشکارتر است؛چرا که آثار او سراسر جهان را پر کرده و جهان پرتوی از صفات جمال و جلال اوست،و او پنهان است،نه مانند اشیا کوچک و بسیار لطیف مانند هوا،بلکه به این معنا که به کنه ذاتش خرد پی نمی‌برد.

آن گاه چهاردهمین وصف از اوصاف،او را چنین بیان می‌فرماید:«با سلطه و قدرت از همه موجودات جداست و همه موجودات برای خضوع در برابر او و بازگشتشان به سوی او از او جدایند» (بان من الأشیاء بالقهر لها،و القدرة علیها،و بانت الأشیاء منه بالخضوع له،و الرّجوع إلیه) .

اشاره به این که اگر می‌گوییم خدا از همه چیز جداست،نه به این معنا است که او از ما دور است؛بلکه به مقتضای دلایل قطعی فلسفی و صریح آیه قرآن از ما به ما نزدیک‌تر است،« «وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ» ؛ما به انسان از رگ گردن او نزدیک تریم». ⁽¹⁾بلکه به این معناست که قدرت و قاهریت او بر همه چیز سایه افکنده.ما کجا و او کجا؟«چه نسبت،خاک را با اوج افلاک؟»و همچنین جدایی اشیا از او که مفهومش خضوع همه چیز در برابر اراده و فرمان اوست.

در بیان پانزدهمین وصف چنین می‌فرماید:(ذات او قابل وصف نیست؛چرا که)«آن کس که او را با صفات مخلوقات)وصف کند محدودش ساخته و کسی که برای او حدّی تعیین کند،او را به شمارش درآورده و کسی او را به شمارش در آورد،ازلیّتش را انکار کرده و آن کس که بپرسد:چگونه است؟وصفش کرده و آن کس که بگوید:کجاست؟مکانی برای او قائل شده» (من وصفه فقد حدّه،و من حدّه فقد عدّه،و من عدّه فقد أبطل أزله،و من قال:«کیف»فقد استوصفه،و من قال:«أین»فقد حیّزه ⁽²⁾) .

توضیح این سخن این که:ما آفریده شدگان که در جهان ممکنات به سر می‌بریم،همه چیز را با خود مقایسه می‌کنیم و در بسیاری از مواقع،خدا را با صفات ناقص و محدود خود وصف می‌کنیم و اوصافی همچون اوصاف ممکنات برای او قائل می‌شویم و این دره خطرناک تشبیه است که ما را در آیات و روایات از آن بر حذر داشته‌اند؛به همین جهت امام علیه السّلام می‌فرماید:کسی که او را به این صفات وصف کند او را همچون ممکنات محدود دانسته و کسی که حدی برای او قائل شود،به یقین شبیه و مانندی نیز برای او تصور می‌کند و بنابر این او را در قالب اعدادی می‌آورد و کسی که او را در قالب اعداد آورد،ازلیّت و ابدیّت او را انکار نموده است؛چرا که این دو وصف از نامحدود بودن ذات پاک او سر چشمه می‌گیرد.

همچنین کسی که از چگونگی ذات او سؤال کند،اوصاف مخلوقات را برای او قائل شده و آن کس که از مکان یا زمان او بپرسد،او را همچون اجسام در محدوده زمان و مکان فرض کرده است.

از شب و روزم چه می‌پرسی که من با یار خویش

در مکانی زندگی دارم که صبح و شام نیست!

اوّل و آخر ندارد داستان عاشقی

کانچه را آغاز نبود همچنین انجام نیست

ممکن است کسانی وصف یاد شده را در قوه سه وصف از اوصاف سلبیه خداوند بدانند:

عدم محدودیت،نفی کیفیت و نفی مکان برای ذات پاک خدا و سرانجام امام علیه السّلام اوصاف شانزدهم،هفدهم و هیجدهم را به این صورت بیان می‌فرماید:«او عالم بود در آن هنگام که معلومی وجود نداشت.پروردگار بوده آن زمان که پرورده‌ای نبود.و قادر و توانا بود آن زمان که مقدوری نبود!» (عالم إذ لا معلوم،و ربّ إذ لا مربوب،و قادر إذ لا مقدور) .

اما این که خداوند پیش از این که معلومی وجود داشته باشد عالم بوده است،به این

دلیل است که او عالم به ذاتش بوده و ذات او سرچشمه همه موجودات است؛پس علم به ذات،در واقع علم به همه موجوداتی است که به تدریج در عالم،لباس وجود می‌پوشند.

و اما این که قبل از وجود موجودات،او پروردگار بوده،به دلیل آن است که قدرت به ربوبیت و پرورش موجودات عین ذات پاک اوست؛درست مثل این که می‌گوییم فلان کس مدیر و مدبّر است،در حالی که هنوز اداره و تدبیر تشکیلاتی بر عهده نگرفته است.

همچنین اگر می‌گوییم او قادر است قبل از این که مقدوری وجود داشته باشد به دلیل این است که قدرتش عین ذات اوست؛همان گونه که می‌گوییم:فلان کس توان انجام دادن چنین کاری را دارد،در حالی که هنوز انجام نداده است.

کوتاه سخن این که صفاتی همچون علم و قدرت و تمام صفات ثبوتیه،عین ذات اوست؛بنابر این او همه چیز بود،پیش از این که چیزی وجود داشته باشد؛و اگر درست بنگریم او الآن هم همه چیز است و دیگران هیچ! ***

بخش دوّم

اشاره

منها:قد طلع طالع،و لمع لامع،و لاح لائح،و اعتدل مائل؛و استبدل اللّه بقوم قوما،و بیوم یوما؛و انتظرنا الغیر انتظار المجدب المطر.و إنّما الأئمّة قوّام اللّه علی خلقه،و عرفاؤه علی عباده؛و لا یدخل الجنّة إلاّ من عرفهم و عرفوه.و لا یدخل النّار إلاّ من أنکرهم و أنکروه.إنّ اللّه تعالی خصّکم بالإسلام،و استخلصکم له،و ذلک لأنّه اسم سلامة،و جماع کرامة.

اصطفی اللّه تعالی منهجه،و بیّن حججه،من ظاهر علم،و باطن حکم.لا تفنی غرائبه،و لا تنقضی عجائبه.فیه مرابیع النّعم،و مصابیح الظّلم،لا تفتح الخیرات إلاّ بمفاتیحه،و لا تکشف الظّلمات إلاّ بمصابیحه.قد أحمی حماه،و أرعی مرعاه.فیه شفاء المستشفی،و کفایة المکتفی.

ترجمه

:

طلوع کننده‌ای طلوع کرد.درخشنده‌ای درخشید و آشکار شونده‌ای آشکار شد و آنچه از مسیر حق منحرف شده بود،به اعتدال(و مسیر صحیح)بازگشت و خداوند،گروهی را به گروه دیگر مبدل ساخت و روزگار دیگری را به جای روزگار موجود نشاند و ما از پیش در انتظار دگرگونی‌ها بودیم؛همچون کسی که در خشکسالی در انتظار باران باشد.

پیشوایان دین(امامان معصوم)مدیران الهی بر مردمند،و رؤسا و عارفان او بر بندگانش.هیچ کس داخل بهشت نمی‌شود،مگر کسی که آن‌ها را بشناسد و آنان نیز او را بشناسند و هیچ کس وارد دوزخ نمی‌شود،مگر کسی که آن‌ها را انکار کند و آنان نیز

انکارش نمایند.

خداوند،اسلام را ویژه شما قرار داد و شما را(برای حمایت از)اسلام برگزید.این همه اهمیّت به علت آن است که اسلام نامی است برای سلامت و کانونی است از بزرگواری‌ها و کرامت.خداوند،راه آن را برگزید و دلایلش را روشن ساخت،(و قرآن را فرو فرستاد که) ظاهرش علم و باطنش حکمت است.تعلیمات عالی قرآن هرگز فانی نمی‌شود و شگفتی‌ها و نو آوری‌هایش پایان نمی‌گیرد.در آن نعمت‌هایی است همچون سرزمین‌های پر گیاه در فصل بهار و چراغ‌های روشنی بخش تاریکی‌ها؛درهای خیرات جز با کلیدهای آن گشوده نمی‌شود و ظلمت‌ها جز با چراغ‌های پر فروغش بر طرف نمی‌گردد.حدود محرمات را تعیین کرده و موارد مباح و حلال را نشان داده؛درمان شفا جویان در قرآن است و همه نیازهای طالبان در آن جمع است.

شرح و تفسیر: خلیفه حق آشکار شد

خلیفه حق آشکار شد

جمعی از شارحان نهج البلاغه-چنان که قبلا اشاره شد-معتقدند که این خطبه، مخصوصا این بخش از آن که ناظر به مسائل خلافت است بعد از قتل عثمان و انتقال خلافت به آن حضرت ایراد شده است و تعبیرات این بخش به ویژه آن چه را درباره امامان و پیشوایان مردم بیان فرموده،گواه این مدعا است.

به هر حال امام علیه السّلام در این بخش،نخست به ظهور خلافت حق اشاره می‌کند و می‌فرماید:«طلوع کننده‌ای طلوع کرد و درخشنده‌ای درخشید و آشکار شونده‌ای آشکار شد و آن چه از مسیر حق منحرف شده بود به اعتدال(و مسیر صحیح)بازگشت» (قد طلع طالع،و لمع لامع،و لاح لائح،و اعتدل مائل) .

این تعبیرات به خوبی نشان می‌دهد که زمان حکومت عثمان از دوران‌های تاریک تاریخ اسلام بود؛چرا که خویشاوندان او در تمام پست‌ها و مقام‌های کلیدی سیطره

یافتند و اموال بیت المال به ملک خصوصی آن‌ها در آمد و فریاد محرومان به آسمان بلند شد.بعد از او خورشید فروزان عدالت از پشت ابرهای تیره نمایان گشت و حکومت اسلامی به شکل حکومت عصر پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در آمد.

در این که جمله‌های سه گانه اوّل،عطف تفسیری است و یک مطلب را(طلوع خورشید ولایت حق)با چند تعبیر بیان می‌کند یا هر یک اشاره به نکته‌ای است،در میان مفسّران نهج البلاغه گفتگوست؛ولی حق این است که هر یک معنای خاص خود را دارد؛ زیرا خورشید به هنگام طلوع،سه مرحله را می‌پیماید:نخست بیرون آمدن از پشت افق، سپس گسترده شدن شعاع آن بر پهنه زمین و سرانجام بالا آمدن و در وسط آسمان قرار گرفتن و آشکار شدن برای همگان است.

این جمله‌های سه گانه هر یک اشاره به یکی از این مراحل سه گانه دارد؛یعنی خورشید ولایت طلوع کرد و شعاع خود را بر صفحه زمین گسترانید و سپس بالا آمد و در دل آسمان جای گرفت.

و در ادامه می‌افزاید:«خداوند گروهی را به گروه دیگر مبدّل ساخت و روزگار دیگری را به جای روزگار موجود نشاند و ما از پیش در انتظار دگرگونی‌هایی بودیم؛همچون کسی که در خشکسالی در انتظار باران باشد» (و استبدل اللّه بقوم قوما،و بیوم یوما؛ و انتظرنا الغیر انتظار المجدب المطر) .

این تعبیرات به خوبی نشان می‌دهد که حوادث مربوط به عثمان،غیر منتظره نبود؛ زیرا هر شخص هوشیاری پیش بینی می‌کرد که این حکومت فامیلی که همه مقدرات یک کشور پهناور را به دست یک فامیل و اقوام و بستگان خود بسپارد پایدار نخواهد ماند، و نطفه یک شورش و قیام عمومی را در دل خود پرورش می‌دهد.این یک سنت الهی در تمام طول تاریخ است.

آن‌ها که بر این سخن ایراد گرفته‌اند که آیا علی علیه السّلام انتظار قتل عثمان را می‌کشید؟از نکته بالا غفلت کرده‌اند که این گونه حوادث برای هیچ هوشیاری دور از انتظار نیست و به

تعبیر دیگر نتیجه طبیعی اعمال خود آن‌ها بود.

اضافه بر این،امام علیه السّلام نمی‌فرماید:ما در انتظار قتل عثمان بودیم-بلکه به احتمال قوی امام علیه السّلام راضی به قتل او نبود-ما انتظار تغییرات داشتیم،انتظار کسی که در خشکسالی آرزوی باران دارد؛چه تعبیر جالبی!سرزمین اسلام به علت ظلم و بیدادگری بی حدّ و حساب اطرافیان عثمان،گویی به بیابان خشک و سوزانی تبدیل شده بود که به هنگام کنار رفتن عثمان و ظهور حکومت عدل علوی،باران رحمت الهی بر آن نازل شد.

«ابن ابی الحدید»معتزلی،در این جا به پرسش و پاسخی پرداخته که ذکر آن مناسب به نظر می‌رسد.

نخست از خود می‌پرسد:آیا بنابر عقیده«معتزله»از اهل سنت صحیح است که علی علیه السّلام انتظار قتل عثمان را بکشد،همچون انتظار باران در خشکسالی؟و آیا این دلیل بر حقانیّت مذهب شیعه نیست؟ بعد در پاسخ می‌گوید:امام علیه السّلام نفرموده که ما انتظار قتل او را داشتیم؛بلکه فرموده:

انتظار تغییرات یعنی عزل او از خلافت داشتیم؛زیرا به عقیده ما علی علیه السّلام او را به علت اعمالش مستحق عزل از خلافت می‌دانست؛نه مستحق قتل؛و این با مذهب ما سازگار است.

سپس ایراد دیگری مطرح می‌کند که:آیا«معتزله»از اهل سنت معتقدند که علی علیه السّلام عثمان را فاسق و مستحق عزل از خلافت می‌دانست؟به دلیل فسقش؟ در پاسخ می‌گوید:ابدا معتزله چنین اعتقادی ندارند؛بلکه می‌گویند:علی علیه السّلام عثمان را فرد ضعیفی می‌دانست که توان تدبیر خلافت را نداشت و به همین دلیل،خویشاوندان او تمام امور و بیت المال مسلمین را به تسخیر خود در آوردند و فریاد مسلمین برخاست. ⁽¹⁾

امام علیه السّلام در ادامه این سخن به سراغ بیان موقعیت امامان و پیشوایان حق می‌رود و

مقامات آن‌ها را این گونه بیان می‌فرماید:«پیشوایان دین(امامان معصوم)مدبّران الهی بر مردمند و رؤسا و عارفان او بر بندگانش؛هیچ کس داخل بهشت نمی‌شود،مگر کسی که آن‌ها را بشناسد و آنان نیز او را بشناسد و هیچ کس وارد دوزخ نمی‌شود،مگر کسی که آن‌ها را انکار کند و آن‌ها نیز انکارش نمایند» (و إنّما الأئمّة قوّام اللّه علی خلقه،و عرفاؤه ⁽¹⁾علی عباده؛و لا یدخل الجنّة إلاّ من عرفهم و عرفوه.و لا یدخل النّار إلاّ من أنکرهم و أنکروه) .

این تعبیر نشان می‌دهد که امامان و پیشوایان علیه السّلام از سوی خدا تعیین می‌شوند؛نه از سوی مردم و اگر بیعت و انتخابی لازم است برای انسجام کار و پیشرفت امور آن‌هاست.

تعبیر به«قوّام»(جمع قائم)اشاره به تدبیر امور خلق است و تعبیر به«عرفاء»(جمع عریف)اشاره به این است که آن‌ها به علت شناختی که درباره مردم و شرایط زمان و مکان دارند و به مصالح و مفاسد آن‌ها آشنایند،هر کس را در جای مناسب می‌نشانند و هر کار را در موقع مناسب انجام می‌دهند.

جمله «لا یدخل الجنة...» و «لا یدخل النار...» تأکیدهایی است بر آن چه در جمله‌های قبل گفته شد؛زیرا هنگامی که بپذیریم آن‌ها از طرف خدا تعیین شدند،کسی که آن‌ها را به رسمیت بشناسد و آنان اعمالش را صحیح بشناسند به یقین،اهل بهشتند و کسی که آن‌ها را انکار کند،در واقع،فرمان خدا را انکار کرده،و چنین کسی سزاوار دوزخ است؛همچنین کسی که آن‌ها اعمالش را منکر بشمرند او نیز دوزخی است.

بدیهی است همه این تعبیرات با مذهب شیعه سازگار است که تعیین امام را از سوی خدا به وسیله پیغمبر یا امام پیشین می‌دانند و او را معیار تشخیص حق از باطل می‌شمرند و به یقین کسی که مردم او را با فکر برگزینند و ای بسا خطا کار و ستمکار از آب در آید دارای چنین مقاماتی نیست.حدیث معروف«من مات و لم یعرف امام زمانه

مات میتة جاهلیّة؛کسی‌که بمیرد و امام زمان خود را نشناسند،مرگ او مرگ جاهلیّت است». ⁽¹⁾

عجب این است که«ابن ابی الحدید»در این جا اصرار دارد که جمله‌های بالا درباره تمام خلفا که بعد از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله روی کار آمدند صادق است؛در حالی که امام علیه السّلام در جمله قبل از آن نکوهش شدیدی از حکومت عثمان کرده بود و این مطلب با آن چه«ابن ابی الحدید»استنباط کرده در تناقض آشکار است.

چگونه ممکن است پیشوای ضعیفی که تمام مقامات کشور اسلامی و بیت المال را در اختیار اقوام و بستگان فرصت طلب و هوا پرست خود گذاشته است و به همین جهت، مسلمانان قیام کردند و خون او را مباح شمردند و غالب صحابه نیز در برابر آن سکوت نمودند،و مصداق «قوّام اللّه علی خلقه و عرفائه علی عباده» باشد؟و هر کس او را انکار کند وارد دوزخ شود و هر کس او را قبول کند وارد بهشت گردد؟ در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می‌خوانیم که به امیر مؤمنان علی علیه السّلام فرمود:«ثلاثة اقسم أنّهنّ حقّ،إنّک و الأوصیاء من بعدک عرفاء،لا یعرف اللّه إلاّ بسبیل معرفتکم و عرفاء لا یدخل الجنّة إلاّ من عرفکم و عرفتموه و عرفاء لا یدخل النّار إلاّ من أنکرکم و أنکرتموه؛سه چیز است که سوگند یاد می‌کنم،همه حق است، تو و امامان بعد از تو عرفاء و سرشناسانی هستید،که خدا را جز از طریق معرفت شما(و راهنمایی و هدایتتان)نمی‌توان شناخت.و عرفایی هستید که هیچ کس وارد بهشت نمی‌شود مگر کسی که شما او را شناخته‌اید و او شما را شناخته،و عرفایی هستید که هیچ کس داخل دوزخ نمی‌شود،مگر آنها که شما را انکار کنند و شما آنها را انکار کنید». ⁽²⁾

سپس امام علیه السّلام به مهمترین نعمتی که به مسلمانان ارزانی داشته،اشاره کرده،

می‌فرماید:«خداوند،اسلام را ویژه شما قرار داد و شما را برای(حمایت از)اسلام برگزید» (إنّ اللّه تعالی خصّکم بالإسلام،و استخلصکم له) .

آری!این موهبت عظیم را به شما بخشید و شما را شایسته پاسداری از آن دید.

به دنبال آن می‌افزاید:«این همه اهمیّت به خاطر آن است که اسلام نامی است برای سلامت و کانونی است از بزرگواری‌ها و کرامت» (و ذلک لأنّه اسم سلامة،و جماع کرامة) .

و در توضیح آن می‌فرماید:«خداوند،راه اسلام را برگزید و دلایلش را روشن ساخت(و قرآن را فرو فرستاد که)ظاهرش علم و باطنش حکمت است!» (اصطفی اللّه تعالی منهجه،و بیّن حججه،من ظاهر علم،و باطن حکم) .

ضمیر در«منهجه»و«حججه»ممکن است به خداوند باز گردد یا به اسلام و نتیجه هر دو یکی است و تعبیر به«ظاهر علم»اشاره به ادله عقلیه است که بر حقانیت اسلام گواهی می‌دهد؛همان گونه که تعبیر به«باطن حکم»اشاره به اسرار احکام الهی است که در ادله نقلیه بیان شده است.

آری!اسلام آیین سلامت و کانون کرامت است.همیشه و در همه جا دعوت به محبّت و دوستی و همزیستی مسالمت آمیز می‌کند و از خشونت و عداوت و کینه‌توزی بر حذر می‌دارد و خطاب به مؤمنان می‌گوید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ» ؛ای کسانی که ایمان آورده‌اید! همگی در صلح و آشتی در آیید و از گام‌های شیطان(که شما را به نفاق و دشمنی و عداوت فرا می‌خواند)پیروی نکنید،که او دشمن آشکار شماست». ⁽¹⁾

اضافه بر این،کانون کرامت انسانی است و منادی عدل و مساوات و برابری انسان‌ها و حریت و آزادگی و تقوا و مکارم اخلاق و آگاهی و آزاد اندیشی است.

و به یقین،مسلمین بهترین پاسداران اسلام و مدافعان آن هستند و در طول تاریخ

وفاداری خود را در دفاع از اسلام نشان داده و در حفظ آن کوشیده‌اند.

و از آن جا که در این تعبیرات،اشاره روشنی به قرآن مجید است،به دنبال آن اوصاف مهمی برای این کتاب الهی بیان می‌کند که بالغ بر ده وصف می‌شود؛می‌فرماید:

«تعلیمات علمی قرآن هرگز فانی نمی‌شود و شگفتی‌ها و نوآوری‌هایش پایان نمی‌گیرد، در آن نعمت‌هایی است همچون سرزمین‌های پر گیاه در فصل بهار و چراغ‌های روشنی بخش تاریکی‌ها،درهای خیرات جز با کلیدهای آن گشوده نمی‌شود و ظلمت‌ها جز با چراغ‌های پرفروغش بر طرف نمی‌گردد» (لا تفنی غرائبه،و لا تنقضی عجائبه.فیه مرابیع ⁽¹⁾النّعم،و مصابیح الظّلم،لا تفتح الخیرات إلاّ بمفاتیحه) .

امام علیه السّلام در این شش جمله به اوصاف مهمی از قرآن مجید اشاره می‌کند که هر یک از دیگری جالب‌تر است.نخست می‌فرماید:«غرائب»(صفات برجسته بی‌نظیر)قرآن هرگز فانی نمی‌شود و گرد و غبار کهنگی و فرسودگی بر آن نمی‌نشیند؛همیشه نو و با طراوت است.

و در وصف دوّم اشاره به نوآوری‌ها و شگفتی‌هایی می‌کند که هر روز چهره تازه‌ای از آن نمایان می‌شود؛می‌فرماید:این‌ها پایان نمی‌گیرد؛بنابر این فرق میان«غرائب»و «عجائب»و«فنا»و«انقضا»این است که اوّلی اشاره به صفات برجسته‌ای است که همیشه قرآن داشته و همواره خواهد داشت و دوّمی اشاره به نکات مهمی است که با گذشت زمان و مطالعه بیشتر هر روز آشکار می‌گردد.

این همان چیزی است که در حدیث معروف امام صادق علیه السّلام آمده است که شخصی از او پرسید:«ما بال القرآن لا یزداد علی النّشر و الدّرس إلاّ غضاضة؛چرا قرآن هر چه بیشتر منتشر و خوانده می‌شود،کهنه نمی‌گردد،بلکه طراوت آن بیشتر می‌شود؟» فرمود:«لأنّ اللّه تعالی لم یجعله لزمان دون زمان و لا لناس دون ناس فهو فی

کلّ زمان جدید و عند کلّ قوم غضّ إلی یوم القیامة؛این به دلیل آن است که خداوند متعال آن را برای زمان خاص یا گروه معینی قرار نداده است؛لذا در هر زمانی نو و نزد هر قوم و ملتی با طراوت است تا روز قیامت». ⁽¹⁾

در سوّمین وصف،آن را به سرزمین‌های پر گیاهی تشبیه می‌کند که در فصل بهار غرق انواع نعمت‌هاست و می‌دانیم گیاهان بهاری دارای طراوت و لطافت و کیفیت و طعم ممتازی است.

و در وصف چهارم آن را به چراغ‌های پر نوری تشبیه می‌کند که امواج ظلمت‌ها را می‌شکافد و همه جا را روشن می‌سازد.

در وصف پنجم و ششم راه رسیدن به خیرات و بر طرف کردن ظلمت‌ها را منحصر به قرآن می‌شمرد.اشاره به این که آن‌ها که کلید خیرات را در غیر قرآن جستجو می‌کنند و برای زدودن تیرگی‌های دل و نورانیّت صحنه اجتماع از غیر قرآن یاری می‌جویند در اشتباهند.

و در پایان به چهار وصف دیگر اشاره کرده می‌فرماید:«قرآن،مناطق ممنوعه و حدود محرمات را تعیین کرد و موارد مباح و حلال را نشان داده.درمان شفا جویان در قرآن است و همه نیازهای طالبان در آن جمع است»( قد أحمی حماه ⁽²⁾،و أرعی ⁽³⁾مرعاه.فیه شفاء المستشفی،و کفایة المکتفی) .

امام علیه السّلام در این اوصاف به نظم قانونی قرآن اشاره می‌کند که اصول کلی حلال و حرام را به طور کامل نشان داده و طرق مبارزه با بیماری‌های اخلاقی و مفاسد اجتماعی را ارائه کرده و در پایان فرموده است:هر چه بخواهید در قرآن است و به راستی تا انسان با قرآن آشنا نشود عمق این سخنان را درک نمی‌کند.

آری!درمان انواع بیماری‌های اخلاقی و انحرافات فکری و مشکلات اجتماعی در قرآن است و در واقع،آن کس که قرآن دارد و با قرآن همراه است همه چیز دارد؛ همان گونه که امام علیه السّلام در خطبه دیگری می‌فرماید:

«و اعلموا أنّه لیس علی أحد بعد القرآن من فاقة و لا لأحد قبل القرآن من غنی؛بدانید هیچ کس با داشتن قرآن فقر و بیچارگی ندارد و هیچ کس بدون قرآن،غنی و بی‌نیازی نخواهد داشت». ⁽¹⁾

به همین دلیل،جامعه نیمه وحشی عصر جاهلیّت که در نهایت فقر و بدبختی از نظر اخلاقی و اقتصادی و اجتماعی زندگی می‌کردند،در سایه تعلیمات قرآن به اوج افتخار و قدرت در دین و دنیا رسیدند.

بعضی از شارحان نهج البلاغه این اوصاف ده گانه را مربوط به اسلام دانسته(نه قرآن) و ضمیرهای این جمله‌ها را به آن باز گردانده‌اند؛گرچه از نظر نتیجه تفاوت چندانی در کار نیست،ولی با توجه به این که عین این تعبیرات در خطبه‌های دیگر نهج البلاغه درباره قرآن آمده معلوم می‌شود که منظور بیان اوصاف قرآن است؛هر چند کلمه قرآن در متن خطبه نیست. ⁽²⁾

خطبۀ 153: صفات گمراهان و غافلان

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است(که در آن به صفات گمراهان و غافلان اشاره شده است).

خطبه در یک نگاه

این خطبه گلچینی است از چند بخش از خطبه مفصلی که امام ایراد فرموده است:

در بخش اوّل،برخی از صفات افراد فاسد و مفسد و گمراه را بیان می‌کند تا مردم بدانند و از آن‌ها فاصله گیرند.

در بخش دیگری،به صفات غافلان اشاره می‌کند که وقتی بیدار می‌شوند که کار از

کار می‌گذرد و گرفتار آثار سوء اعمال خود می‌شوند.

در بخش سوّم،همگان را مخاطب ساخته و اندرزهای مفید و مؤثر به آن‌ها می‌دهد تا از خواب غفلت بیدار شوند و به فکر آخرت خویش باشند.

در بخش چهارم،به چند صفت خطرناک اشاره می‌کند که هر کس گرفتار آن باشد هر عملی انجام دهد،مقبول نخواهد شد و اهل نجات نخواهد بود.

در پنجمین و آخرین بخش،صفات چهارپایان و درندگان و انسان‌های دنیا پرست و مؤمنان بیدار را در یک مقایسه کوتاه روشن می‌سازد و به این ترتیب خطبه پایان می‌گیرد.

بخش اوّل

اشاره

و هو فی مهلة من اللّه یهوی مع الغافلین،و یغدو مع المذنبین،بلا سبیل قاصد،و لا إمام قائد.

ترجمه

:

او(انسان گمراه)در این چند روزی که خدا به او مهلت داده(تا با اعمال صالح،سعادت جاودان را برای خود فراهم سازد)پیوسته با غافلان به سوی سقوط می‌رود و همه روز با گنهکاران بسر می‌برد؛بی آن که در طریقی گام نهد که او را به حق رساند یا پیشوایی برگزیند که قائد و راهنمای او باشد.

شرح و تفسیر: انسان‌های گمراه و غافل

انسان‌های گمراه و غافل

همان گونه که در بیان سند خطبه اشاره شد،بعضی از شارحان نهج البلاغه گفته‌اند:

این خطبه را امام علیه السّلام در حال حرکت به سوی«بصره»برای خاموش کردن فتنه«طلحه و زبیر و عایشه»ایراد و نصایح مؤثری برای بیداری همگان بیان فرموده است.

در این بخش،از انسان‌های گمراه-که نمونه روشن آن آتش افروزان«جنگ جمل» بودند-سخن می‌گوید و چهار وصف از اوصاف آن‌ها را بیان می‌دارد؛می‌فرماید:

«او(انسان گمراه)در این چند روزی که خدا به او مهلت داده(تا با اعمال صالح، سعادت جاویدان را برای خود فراهم سازد)پیوسته با غافلان به سوی سقوط می‌رود و همه روز با گنهکاران به سر می‌برد،بی آن که در طریقی گام نهد که او را به حق رساند،یا

پیشوایی برگزیند که قائد و راهنمای او باشد» (و هو فی مهلة من اللّه یهوی ⁽¹⁾مع الغافلین،و یغدو مع المذنبین،بلا سبیل قاصد،و لا إمام قائد) .

آری!اسباب بدبختی او در این چهار امر خلاصه می‌شود،با غافلان همراه بودن و سقوط کردن و با گنهکاران همنشین شدن،از راه راست حرکت نکردن و پیشوای صالحی برنگزیدن.

تعبیر به «امام قائد» ممکن است اشاره به امامان علیهم السّلام معصوم باشد یا هر پیشوای عالم و با تقوایی که پیرو معصومین علیهم السّلام است و در هر حال،نقش رهبری صالحان را در هدایت و نجات انسان‌ها را مشخص می‌کند؛همان گونه که نقش همنشینی با غافلان و گنهکاران را در بدبختی و سقوط انسان روشن می‌سازد.

بخش دوّم

اشاره

منها:حتّی إذا کشف لهم عن جزاء معصیتهم،و استخرجهم من جلابیب غفلتهم استقبلوا مدبرا،و استدبروا مقبلا،فلم ینتفعوا بما أدرکوا من طلبتهم،و لا بما قضوا من وطرهم.

إنّی أحذّرکم،و نفسی،هذه المنزلة.فلینتفع امرؤ بنفسه،فإنّما البصیر من سمع فتفکّر،و نظر فأبصر،و انتفع بالعبر،ثمّ سلک جددا واضحا یتجنّب فیه الصّرعة فی المهاوی،و الضّلال فی المغاوی و لا یعین علی نفسه الغواة بتعسّف فی حقّ،أو تحریف فی نطق،أو تخوّف من صدق.

ترجمه

:

(این وضع دنیا پرستان غافل همچنان ادامه می‌یابد)تا هنگامی که خداوند پرده از کیفر گناهانشان بردارد و آن را به آن‌ها نشان دهد و آنان را از پشت پرده‌های غفلت بیرون کشد.

در این هنگام به استقبال آن چه پشت کرده بودند می‌شتابند و به آن چه روی آورده بودند،پشت می‌کنند.آن‌ها(می‌بینند)نه از آن چه به آن رسیدند نفعی بردند و نه از مواهبی که به دست آوردند بهره‌ای گرفتند.

من شما و خویشتن را از چنین وضعی بر حذر می‌دارم؛هر کس باید از(مواهب و امکانات)خویشتن بهره گیرد؛چرا که شخص بصیر و بینا کسی است که(با گوش خود) بشنود و بیندیشد و با(چشم خود)ببیند و عبرت گیرد؛سپس در جاده روشنی گام نهد که

در آن از راه‌هایی که به سقوط و گمراهی و شبهات اغواگر منتهی می‌شود،دوری جوید و گمراهان را از طریق سازشکاری در حق،یا تحریف در سخن،یا ترس از راستگویی(بر خود)مسلط نکند.

شرح و تفسیر: اندرزی سودمند و گرانبها

اندرزی سودمند و گرانبها

از آن جا که در بخش گذشته،امام علیه السّلام به غفلت شدید دنیا پرستان اشاره فرمود،در این بخش می‌فرماید:این غفلت چندان طولانی نمی‌شود و به زودی حجاب‌ها کنار می‌رود و هنگامی که سیلی مرگ بر صورت آنان نواخته شود از خواب غفلت بیدار می‌شوند،ولی چه سود!می‌فرماید:

(این وضع دنیا پرستان غافل ادامه می‌یابد)«تا هنگامی که خداوند پرده از کیفر گناهانشان بردارد و آن را به آن‌ها نشان دهد و آنان را از پشت پرده‌های غفلت بیرون کشد؛در این هنگام به استقبال آن چه پشت کرده بود می‌شتابند و به آن چه روی آورده بودند پشت می‌کنند» (حتّی إذا کشف لهم عن جزاء معصیتهم،و استخرجهم من جلابیب ⁽¹⁾غفلتهم استقبلوا مدبرا،و استدبروا مقبلا) .

آری!عمر دنیا کوتاه است و به زودی پایان می‌گیرد و هنگامی که انسان در آستانه مرگ قرار گرفت چشم برزخی پیدا می‌کند.پرده‌های غفلت کنار می‌رود و هر انسانی نتایج اعمالش را با چشم خود می‌بیند و به استقبال آن چه را از خود دور می‌دید یعنی سرای دیگر می‌شتابد و به این دنیا که به او روی آورده بود پشت می‌کند.همه چیز دگرگون می‌شود و تمام رشته‌هایی که او را به هم تابیده بود،پاره می‌شود.

از این رو در یک نتیجه گیری روشن می‌فرماید:«آن‌ها(می‌بینند)نه از آن چه به آن رسیدند نفعی بردند،و نه از مواهبی که به دست آوردند بهره‌ای گرفتند» (فلم ینتفعوا

بما أدرکوا من طلبتهم،و لا بما قضوا من وطرهم ⁽¹⁾) .

آری!آن‌ها اموال و مقامات قصرهای پرشکوه باغ‌های پرطراوتی و خادمان و چاکرانی برای خود فراهم ساختند؛به گمان این که،سالیان دراز از آن بهره می‌گیرند؛اما در برابر توفان حوادث،همچون یک پر کاه از جا کنده شدند و به نقطه دور دستی پرتاب گشتند و در زیر خاک‌های سرد آرمیدند.

گویی در جمله اوّل اشاره به کسانی می‌فرماید که از امکانات خود به هیچ وجه استفاده نکردند(مثلا قصری ساخته و پیش از آن که ساکن آن شود،دست اجل گریبان او را گرفته است).

و جمله دوّم اشاره به کسانی است که شروع به بهره‌گیری از امکانات خود کرده‌اند؛ ولی پیش از آن که بهره خود را کامل کنند،مرگ میان آن‌ها و خواسته‌هایشان جدایی افکند(همچون کسی که قصری ساخته،چند روزی در آن ساکن شده،سپس دعوت حق را لبیک گفته و از دنیا رخت بربسته است).

امام علیه السّلام در ادامه این سخن به نصایح بسیار سودمندی می‌پردازد که راه سعادت در آن‌ها نشان داده شده است.اشاره به زندگی پر درد و رنج غافلان کرد،می‌فرماید:«من شما و خویشتن را از چنین وضعی بر حذر می‌دارم» (إنّی أحذّرکم،و نفسی،هذه المنزلة) .

و به دنبال آن راه نجات را از این غفلت مرگبار ضمن اشاره به پنج دستور بیان می‌کند؛ می‌فرماید:«هر کس باید از(مواهب و امکانات)خویشتن بهره گیرد؛چرا که شخص بصیر و بینا کسی است که(با گوش خود)بشنود و بیندیشد و(با چشم خود)ببیند و عبرت گیرد؛سپس در جاده روشنی گام نهد که در آن از راه‌هایی که به سقوط و گمراهی و شبهات اغواگر منتهی می‌شود دوری جوید»( فلینتفع امرؤ بنفسه،فإنّما البصیر من

سمع فتفکّر،و نظر فأبصر،و انتفع بالعبر،ثمّ سلک جددا ⁽¹⁾واضحا یتجنّب فیه الصّرعة فی المهاوی ⁽²⁾،و الضّلال فی المغاوی ⁽³⁾) .

در این تعبیرات امام علیه السّلام نخست خود و مخاطبان را خطاب می‌کند تا سخن تأثیر بیشتری بگذارد؛چرا که شنونده هنگامی که ببیند گوینده سخنان خود را باور دارد و به کار می‌بندد،تأثیر بیشتری خواهد پذیرفت.

و به دنبال آن به همگان هشدار می‌دهد که خداوند مواهب بسیاری در اختیارشان گذاشته و استعدادهای مهمی در درونشان نهفته،باید از آن‌ها به نفع خویش بهره گیرند و راه بهره‌گیری را در گوش شنوا و چشم بینا و استفاده از تجارب دیگران و سپس گام نهادن در جاده‌های روشن دور از پرتگاه‌ها و عوامل گمراهی می‌شمرد.

و در آخرین دستور،هشدار مهمی می‌دهد که از مسلّط کردن گمراهان بر خویش که سبب انواع مزاحمت‌ها می‌شود،بپرهیزد.می‌فرماید:«گمراهان را از طریق سازشکاری در حق یا تحریف در سخن یا ترس از راستگویی بر خود مسلّط نکند»(و لا یعین علی نفسه الغواة ⁽⁴⁾بتعسّف ⁽⁵⁾فی حقّ،أو تحریف فی نطق،أو تخوّف من صدق).

اشاره به این که بعضی از افراد ضعیف النفس و عافیت طلب هنگامی که در برابر افراد گمراه قرار می‌گیرند سعی دارند با چشم پوشی از بعضی حقایق یا تحریف در بیان مطالب

حق یا ترس از راستگویی و صراحت در بیان،مخالفت‌های آن‌ها را کاهش دهند و همین امر سبب می‌شود که آن‌ها بر انسان مسلّط شوند و جسور گردند که جلوگیری از آنان بعد از آن مشکل خواهد شد.

باید با صراحت آمیخته با ادب و دلسوزی حقایق را بیان کرد و از مخالفت گمراهان نترسید،آن‌ها غالبا در برابر موضع‌گیری‌های شجاعانه عقب نشینی می‌کنند و اجازه جسارت به خود نمی‌دهند.

در طول تاریخ،نمونه‌های زیادی دیده می‌شود که افراد،با تحریف حقایق و کتمان واقعیات،مشکلات زیادی برای خود و جامعه‌ای که در آن می‌زیسته‌اند به وجود آورده‌اند.

داستان قریه«حوأب»در«جنگ جمل»معروف است.«عایشه»از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله شنیده بود که رو به او کرد و فرمود:گویا می‌بینم یکی از شما همسرانم را(که در یک مسیر باطل)به قریه«حوأب»می‌رسید و سگ‌های آن در برابر او پارس می‌کنند.ای«عایشه» بترس که تو آن فرد باشی.اتفاقا در مسیر آتش افروزان در جنگ جمل به سوی«بصره» هنگامی که«عایشه»همراه لشکر به«حوأب»رسید،صدای پارس کردن سگ‌ها را شنید.سؤال کرد:این جا کجاست؟گفتند:«حوأب»است.«عایشه»در وحشت فرو رفت.

گفت:من از همین جا به«مدینه»بر می‌گردم.«محمّد بن طلحه»گفت:این سخنان را کنار بگذار!دیگری گفت:که این جا به یقین«حوأب»نیست و گروه زیادی از مردم آن محل را آوردند که به دروغ شهادت دهند.این جا«حوأب»نیست.عایشه پذیرفت و به راه خود ادامه داد.

نظیر این داستان در گذشته و حال بسیار بوده و هست. ⁽¹⁾

بخش سوّم

اشاره

فأفق أیّها السّامع من سکرتک،و استیقظ من غفلتک،و اختصر من عجلتک،و أنعم الفکر فیما جاءک علی لسان النّبیّ الأمّیّ-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-ممّا لا بدّ منه و لا محیص عنه؛و خالف من خالف ذلک إلی غیره، و دعه و ما رضی لنفسه؛وضع فخرک،و احطط کبرک،و اذکر قبرک،فإنّ علیه ممرّک،و کما تدین تدان،و کما تزرع تحصد،و ما قدّمت الیوم تقدم علیه غدا،فامهد لقدمک،و قدّم لیومک.فالحذر الحذر أیّها المستمع!و الجدّ الجدّ أیّها الغافل! و لا ینبّئک مثل خبیر .

ترجمه

:

ای شنونده!از مستی خود به هوش آی!و از غفلت بیدار شو!و از عجله و شتاب خود (در امر دنیا)بکاه.در آن چه از زبان پیامبر امّی صلّی اللّه علیه و آله به تو رسیده و راه گریزی از آن نیست درست بیندیش(و دستوراتش را به کار بند).با کسی که از این دستورات سرپیچی می‌کند همراه مشو.و او را به آن چه برای خود راضی شده واگذار.فخر فروشی را کنار بگذار و از مرکب تکبر به زیر آی!و به یاد قبرت باش که گذرگاهت به سوی عالم آخرت است.(بدان!) همان گونه که جزا می‌دهی جزا داده خواهی شد و همان چیز را که زراعت می‌کنی درو خواهی کرد و آن چه امروز از پیش می‌فرستی فردا بر آن وارد خواهی شد.پس برای ورود خود در سرای دیگر جایی فراهم ساز!و برای آن روزت چیزی از پیش بفرست.به هوش باش،به هوش باش ای شنونده!و کوشش و تلاش کن ای غافل و(بدان)هیچ کس مانند شخص آگاه تو را از حقایق امور با خبر نمی‌سازد!

شرح و تفسیر: به هوش باش!

به هوش باش!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه بعد از هشدارهایی که در بخش قبل آمد،به موعظه و نصیحت شنوندگان پرداخته و اندرزهای بسیار سودمندی با عبارات کوتاه و پر معنایی بیان می‌دارد.شنونده خود را مخاطب ساخته،می‌فرماید:«ای شنونده!از مستی خود به هوش آی و از غفلت بیدار شو و از عجله و شتاب خود(در امر دنیا)بکاه»( فأفق ⁽¹⁾أیّها السّامع من سکرتک،و استیقظ من غفلتک،و اختصر من عجلتک) .

اشاره به این که زرق و برق دنیا و مال و مقام و شهوت انسان را مست می‌کند و در خواب غفلت،فرو می‌برد و او را بدون مطالعه به شتاب وا می‌دارد و این امور سه گانه موجب انواع اشتباهات و خطاها و گناهان است.از آدم مست و خواب و شتابزده چه انتظاری جز اشتباه و خطا می‌توان داشت؟! سپس می‌افزاید:«در آن چه از زبان پیامبر امی صلّی اللّه علیه و آله به تو رسیده و راه فراری از آن نیست،درست بیندیش(و دستورات آن بزرگوار را به کار بند)و با کسی که نسبت به این دستورات مخالفت کند همراه مشو و او را به آن چه برای خود راضی شده واگذار!» (و أنعم الفکر فیما جاءک علی لسان النّبیّ الأمّیّ ⁽²⁾-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم- ممّا لا بدّ منه و لا محیص عنه؛و خالف من خالف ذلک إلی غیره،و دعه و ما

رضی لنفسه) .

در این سه دستور نیز نخست به پیروی بی قید و شرط از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله دعوت می‌کند؛چرا که آن چه را او فرموده وحی الهی و سبب سعادت دنیا و آخرت و نجات انسان‌هاست و بعد می‌گوید:اگر کسانی با این روش مخالفت کنند،هر چند گروه زیادی از مردم باشند،مخالفت کن و در پیروی از حق تردید به خود راه مده!و آن‌ها را به حال خود واگذار.

و در ادامه این نصایح می‌فرماید:فخر فروشی را کنار بگذار،و از مرکب تکبر به زیر آی و به یاد قبرت باش که گذرگاهت به سوی عالم آخرت است» (و ضع فخرک،و احطط ⁽¹⁾کبرک،و اذکر قبرک) .

در این سه دستور امام نخست به خمیر مایه شرّ و فساد یعنی فخر فروشی و تکبر اشاره می‌کند که تا انسان آن را کنار نگذارد روی سعادت نخواهد دید و به همان سرنوشتی گرفتار خواهد شد که شیطان متکبّر و فخر فروش گرفتار شد،سپس به یاد آوری مرگ و قبر اشاره می‌فرماید که فراموش کردن آن موجب«طول امل»و غرق شدن در زرق و برق دنیاست؛همان قبری که سهمیه ثروتمند و درویش در آن یکسان است و چنان در کنار هم می‌خوابند که گویی همیشه با هم بوده‌اند.نه درویش بی کفن می‌میرد و نه ثروتمند یک کفن دارد بیش.عین این سه جمله در کلمات قصار(حکمت 398)آمده است و نشان می‌دهد که مرحوم«سیّد رضی»کلمات قصار را گاه از خطبه‌های طولانی بر می‌گزیده است.

و در ادامه این بحث،سه اندرز دیگر که هماهنگ با هم است بیان می‌کند و می‌فرماید:

(بدان)«همان گونه که جزا می‌دهی جزا داده خواهی شد و همان چیز که زراعت می‌کنی درو خواهی کرد و آن چه امروز از پیش می‌فرستی فردا بر آن وارد خواهی شد؛پس برای

قدوم خود در سرای دیگر جایی فراهم ساز و برای آن روزت چیزی از پیش بفرست»( کما تدین تدان،و کما تزرع تحصد،و ما قدّمت الیوم تقدم علیه غدا،فامهد ⁽¹⁾لقدمک،و قدّم لیومک) .

چگونه انسان می‌تواند به دیگران ظلم و ستم کند و جزای نیکی را به بدی بدهد ولی از خداوند انتظار داشته باشد جزای اعمال بد او را به نیکی بدهد؟و چگونه انسان می‌تواند بذر خام بپاشد و انتظار داشته باشد گل درو کند و به گفته شاعر:

تخم گل کاشتی آخر گل شد بر سرش نغمه سرا بلبل شد

خار کشتی ثمرت خار دهد خار جز خار کجا بار دهد؟

در زمین دل خود کشتی خار خار بار آمد و دادت آزار!

در واقع این اندرزها از آیات قرآنی و روایات نبوی مایه می‌گیرد؛آن جا که خدا را « «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» »و دنیا را«مزرعه آخرت»می‌شمریم و در سوره«حشر»می‌فرماید:

«وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ» ؛هرکس باید بنگرد که برای فردایش چه چیز از پیش فرستاد». ⁽²⁾و در سوره«بقره»می‌خوانیم:« «وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّهِ» ؛و هر کار خیری را برای خود از پیش می‌فرستید،آن را نزد خدا(در سرای دیگر)خواهید یافت». ⁽³⁾

و امام علیه السّلام در پایان این بخش به همان مطلبی که در آغاز از آن شروع کرد باز می‌گرداند و مخاطبان خویش را از خواب غفلت بیدار می‌کند و به جدّ و جهد وا می‌دارد و می‌فرماید:

«به هوش باش،به هوش باش ای شنونده!و کوشش و تلاش کن ای غافل و(بدان)هیچ کس مانند شخص آگاه تو را از حقایق امور با خبر نمی‌سازد!» (فالحذر الحذر أیّها

المستمع!و الجدّ الجدّ أیّها الغافل! «وَ لا یُنَبِّئُکَ مِثْلُ خَبِیرٍ» ).

جمله اخیر که اقتباس از آیه 14 سوره«فاطر»است اشاره به این است که هیچ کس همچون گوینده این سخنان نمی‌تواند،حقیقت مرگ و زندگی و امروز و فردای آدمی و سرنوشت او را در این جهان بیان کند و به گفته یکی از شارحان نهج البلاغه،کسی که در خطبه‌ها و نامه‌ها و کلمات قصار امام أمیر المؤمنین علیه السّلام دقت کند به یقین می‌داند کسی با این دقت و ظرافت درباره دنیا و ماهیّت آن و آغاز و انجامش سخن نگفته،سخنی تکان دهنده و بیدارگر.

شاعر عرب در زمینه نصایح اخیر چنین می‌گوید:

«هی الدّنیا تقول بملأ فیها حذار!حذار!من بطشی و فتکی

فلا یغررکم حسن ابتسامی فقولی مضحک و الفعل مبکی

این دنیا پیوسته با تمام دهان می‌گوید:از جملات و کشتارهای غافلگیرانه من بر حذر باشید،بر حذر! تبسّم زیبای من شما را نفریبد؛چرا که سخنانم شیرین و خنده آفرین است؛ولی کار من گریه آور است». ⁽¹⁾

بخش چهارم

اشاره

إنّ من عزائم اللّه فی الذّکر الحکیم،الّتی علیها یثیب و یعاقب،و لها یرضی و یسخط،إنّه لا ینفع عبدا-و إن أجهد نفسه،و أخلص فعله-أن یخرج من الدّنیا،لاقیا ربّه بخصلة من هذه الخصال لم یتب منها:أن یشرک باللّه فیما افترض علیه من عبادته،أو یشفی غیظه بهلاک نفس،أو یعرّ بأمر فعله غیره،أو یستنجح حاجة إلی النّاس بإظهار بدعة فی دینه،أو یلقی النّاس بوجهین،أو یمشی فیهم بلسانین.اعقل ذلک فإنّ المثل دلیل علی شبهه.

إنّ البهائم همّها بطونها؛و إنّ السّباع همّها العدوان علی غیرها؛و إنّ النّساء همّهنّ زینة الحیاة الدّنیا و الفساد فیها؛إنّ المؤمنین مستکینون.

إنّ المؤمنین مشفقون.إنّ المؤمنین خائفون.

ترجمه

:

از امور قطعی و مسلّم الهی در کتاب حکیم و استوار او(قرآن مجید)که خداوند به آن پاداش و کیفر می‌دهد،و برای آن خشنود می‌شود یا خشم می‌گیرد،این است که هرگاه انسان با یکی از این خصلت‌ها بدون توبه از دنیا برود و پروردگار خود را با آن ملاقات کند، اعمالش سودی برای او نخواهد داشت؛هر چند خود را به زحمت افکند و عملش را خالص گرداند.

(نخست)این که همتایی برای خدا در عبادتی که بر او فرض کرده قرار دهد یا خشم

خود را با کشتن بی‌گناهی فرو نشاند یا کسی را به سبب عملی که دیگری انجام داده نکوهش کند.(و او را متّهم سازد).

یا برای به دست آوردن حاجتی که به مردم دارد بدعتی در دین خدا بگذارد یا مردم را با دو چهره ملاقات کند و در میان آنان با دو زبان سخن بگوید(و نفاق و دو رویی پیشه کند)در آن چه گفتم بیندیش؛(و بقیه را بر آن قیاس کن)چرا که هر چیز را با مثل و مانندش می‌توان شناخت.

(بدان)چهار پایان تمام همّتشان شکم‌های شان است و درّندگان تمام همّتشان تجاوز و تعدی به دیگران است و زنان(هوسباز)تمام فکرشان زینت زندگی و فساد در آن است؛ در حالی که مؤمنان،خاضع و متواضعند و نسبت به دیگران بیمناکند(مبادا آسیبی به آن‌ها برسد).و(در برابر مسئولیت‌های شان در پیشگاه خدا)خائف و ترسانند.

شرح و تفسیر: از این سه خوی زشت بپرهیز

از این سه خوی زشت بپرهیز

به دنبال بخش پیشین این خطبه که امام علیه السّلام مخاطبان خود را به شدّت هشدار می‌دهد تا از خواب غفلت به در آیند و به تلاش و کوشش بپردازند،در این بخش،انگشت روی پنج گناه کبیره و خطرناک می‌گذارد و تصریح می‌کند:هر کس بدون توبه از این گناهان از دنیا برود هیچ عملی از او مقبول نیست؛می‌فرماید:

«از امور قطعی و مسلّم الهی در کتاب حکیم و استوار او(قرآن مجید)که خداوند به آن پاداش و کیفر می‌دهد،و برای آن خرسند می‌شود یا خشم می‌گیرد،این است که هرگاه انسان با یکی از این خصلت‌ها بدون توبه از دنیا برود و پروردگار خود را با آن ملاقات کند، اعمالش سودی برای او نخواهد داشت؛هر چند خود(برای انجام دادن کارهای خیر)را به زحمت افکند و عملش را خالص گرداند» (إنّ من عزائم اللّه فی الذّکر الحکیم،الّتی علیها یثیب و یعاقب،و لها یرضی و یسخط،إنّه لا ینفع عبدا-و إن أجهد

نفسه،و أخلص فعله ⁽¹⁾-أن یخرج من الدّنیا،لاقیا ربّه بخصلة من هذه الخصال لم یتب منها) .

سپس امام علیه السّلام به شرح این خصلت‌ها که عبارتند از:شرک،قتل نفس،تهمت،بدعت و نفاق پرداخته و هر یک از این امور پنج گانه را در عبارت کوتاهی بیان می‌کند و می‌فرماید:

«همتایی برای خدا در عبادتی که بر او فرض کرده قرار دهد یا خشم خود را با کشتن بیگناهی فرو نشاند یا کسی را به سبب عملی که دیگری انجام داده نکوهش کند.(و او را متّهم سازد).

یا برای به دست آوردن حاجتی که به مردم دارد بدعتی در دین خدا بگذارد یا مردم را با دو چهره ملاقات کند و در میان آنان با دو زبان سخن بگوید(و نفاق و دو رویی پیشه کند)در آن چه گفتم بیندیش؛(و بقیه را بر آن قیاس کن)چرا که هر چیز را با مثل و مانندش می‌توان شناخت» (أن یشرک باللّه فیما افترض علیه من عبادته،أو یشفی غیظه بهلاک نفس،أو یعرّ ⁽²⁾بأمر فعله غیره،أو یستنجح حاجة إلی النّاس بإظهار بدعة فی دینه،أو یلقی النّاس بوجهین،أو یمشی فیهم بلسانین.

اعقل ذلک فإنّ المثل دلیل علی شبهه) .

به این ترتیب؛نخستین گناه بسیار خطرناک،شرک در عبودیّت پروردگار است؛کاری که اگر انسان از آن توبه نکند هرگز مشمول عفو الهی نخواهد شد:« «إِنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ» ؛خداوند هرگز شرک را نمی‌بخشد و کمتر از آن را برای هر کس بخواهد و شایسته بداند می‌بخشد». 1

دیگر این که انسان با ریختن خون دیگری خشم خود را فرو نشاند همان گونه که قرآن می‌فرماید:« «وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِیها» ؛هر کس انسان با ایمانی را به قتل برساند کیفر او جهنم است که جاودانه در آن خواهد ماند» 2.

بعضی از شارحان نهج البلاغه این جمله را شامل انتحار و خودکشی نیز دانسته‌اند ولی ظاهر عبارت همان معنای اوّل است و به هر حال بعضی آیه فوق را دلیل بر این می‌دانند که قتل بی گناهان سبب می‌شود قاتل بی ایمان از دنیا برود؛چرا که خلود و جاودانگی مخصوص افراد بی‌ایمان است.

در مورد سوّمین وصف که متّهم ساختن افراد به اعمالی است که انجام نداده‌اند و در واقع،کشتن شخصیت و ریختن آبروی آن‌هاست.در روایات اسلامی می‌خوانیم که اهمیّت آبروی انسان به اندازه اهمیّت خون اوست.

درباره چهارمین وصف یعنی بدعت‌گزاری در دین خدا برای رسیدن به مال و مقام دنیا همین بس که از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می‌خوانیم:«اهل البدع شرّ الخلق و الخلیقة، اهل البدع کلاب اهل النّار؛بدعت گزاران،بدترین خلق خدا هستند،اهل بدعت سگان دوزخیانند!» ⁽³⁾و در مورد وصف پنجم یعنی نفاق و دو رویی و دو گویی همین بس که قرآن مجید درباره منافقان می‌فرماید:« «وَ إِذا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قالُوا آمَنّا وَ إِذا خَلَوْا إِلی شَیاطِینِهِمْ قالُوا إِنّا مَعَکُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ» ؛و هنگامی که افراد با ایمان را ملاقات می‌کنند می‌گویند:ما ایمان آورده‌ایم(ولی)هنگامی که با شیطان‌های خود

خلوت می‌کنند می‌گویند:ما با شماییم ما فقط(آن‌ها)را مسخره می‌کنیم». ⁽¹⁾

و در آیات بعد از آن تصریح شده است که اعمال آن‌ها سودی به حالشان ندارد و مشمول هدایت‌های الهی واقع نمی‌شوند.

به راستی اگر جامعه بشری از آلودگی به این صفات پنج گانه پاک شود،چه آرامش و امنیّتی بر آن حاکم خواهد شد!جان و مال و آبروی مردم محفوظ می‌ماند؛مردم با صفا و صمیمیّت با هم گفتگو می‌کنند.شرک و بدعت رخت بر می‌بندد و از نظر جنبه‌های معنوی نیز رشد و نمو کافی پیدا می‌کنند.

بعضی از شارحان نهج البلاغه جمله «او یلقی الناس بوجهین» را اشاره به معنایی دانسته‌اند و جمله «او یمشی فیهم بلسانین» را اشاره به معنای دیگری؛اوّلی دو رویی خود شخص را بیان می‌کند و دوّمی دو گویی نسبت به دیگران را؛به همین دلیل اوصاف یاد شده را شش صفت شمرده‌اند؛ولی بدیهی است هر دو از آثار نفاق است:یکی با زبان و دیگری با چهره؛لذا بهتر است که هر دو را با یک عنوان مطرح کنیم.

از نکات قابل ملاحظه این که به گفته بعضی از شارحان نهج البلاغه با توجه به این که این خطبه قبل از جنگ جمل ایراد شده،اشاره به این است که اوصاف مزبور در آتش افروزان جنگ جمل وجود داشت؛زیرا از یک سو آن‌ها هوای نفس خویش را به جای مقدّس خدا پرستیدند و از سوی دیگر خشمشان را نسبت به علی علیه السّلام با ریختن خون بی گناهان فرو نشاندند و از سویی قتل عثمان که به دست دیگران و با تحریک آنان واقع شده بود به علی علیه السّلام نسبت دادند و از طرف چهارم مسأله امامت و جانشینی علی علیه السّلام را نسبت به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله انکار کردند و بدعت در دین خدا گذاشتند و از سوی پنجم از یک طرف مردم را از قتل عثمان باز می‌داشتند و از طرف دیگر به طور پنهانی بر ضدّ او تحریک می‌کردند و جمله «اعقل ذلک» (در آن چه گفته‌ام بیندیش)را اشاره به همین

نکته دانسته‌اند. ⁽¹⁾

امام علیه السّلام به دنبال این تذکّرات پر معنا می‌فرماید:«آن چه گفته‌ام بیندیش و امثال و مانند آن را درک کن و به تعبیر دیگر تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل».

بعضی از شارحان نهج البلاغه جمله «اعقل ذلک» را اشاره به مطالبی که در جمله‌های بعد آمده است می‌دانند؛ولی این خلاف ظاهر تعبیر«ذلک»می‌باشد.

به هر حال،امام علیه السّلام در پایان این خطبه به چند نکته مهم دیگر که بی ارتباط به مسأله جنگ جمل نیست اشاره می‌کند و می‌فرماید:«چهار پایان تمام همّتشان شکم‌های‌شان است و درّندگان تمام همّتشان تجاوز و تعدی به دیگران است و زنان(هوسباز)تمام فکرشان زینت زندگی و فساد در آن است؛در حالی که مؤمنان،خاضع و متواضعند و مؤمنان نسبت به دیگران بیمناکند(مبادا آسیبی به آن‌ها برسد).و(در برابر مسئولیت‌های‌شان در پیشگاه خدا)خائف و ترسانند» (إنّ البهائم همّها بطونها؛و إنّ السّباع همّها العدوان علی غیرها؛و إنّ النّساء همّهنّ زینة الحیاة الدّنیا و الفساد فیها؛إنّ المؤمنین مستکینون ⁽²⁾.إنّ المؤمنین مشفقون.إنّ المؤمنین خائفون) .

آری!مؤمنان صالح و درستکار و وظیفه شناس هم در برابر خالق خائفند و هم در برابر خلق خدا.در برابر خالق به دلیل وظایف سنگینی که بر عهده دارند و در برابر خلق به علت این که مبادا حقی از حقوق کسی را پایمال کنند؛به عکس انسان‌های درنده خو و هوسباز و شکم پرور که جز اسطبل و علف نشناسند و غیر از غارت و چپاول دیگران کاری ندارند.

در واقع،امام علیه السّلام مظاهر دنیوی را در سه چیز خلاصه کرده:شکم پروری،درنده خویی و بهره‌گیری از تجملات و زینت‌ها.یکی را برنامه چهار پایان ذکر کرده و یکی را حیوانات

درنده و دیگری را زنان هوسباز.

این تعبیرات ممکن است اشاره به سردمداران جنگ جمل باشد که با همین انگیزه‌ها آتش آن جنگ را برافروختند و گروه زیادی را به کشتن دادند و خودشان نیز ناکام شدند.

(توجه داشته باشید که طبق بعضی از روایات امام علیه السّلام این خطبه را در آستانه جنگ جمل ایراد فرمود).

خطبۀ 154: فضایل اهل بیت علیهم السّلام

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

یذکر فیها فضائل اهل البیت علیهم السّلام

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است که در آن فضایل اهل بیت علیهم السّلام را بیان کرده است.

خطبه در یک نگاه

مطالب این خطبه عمدتا بر سه محور می‌گردد:

1.فضایل اهل بیت علیهم السّلام و علم و دانش فوق العاده آن بزرگواران و توصیه مردم به پیروی از آنان.

2.بحثی پیرامون ارتباط ظاهر و باطن با یکدیگر و این که غالبا در مواقعی که باطن

انسان پاک باشد،ظواهر اعمال او نیز پاک است و آن‌ها که از درون آلوده‌اند نیز غالبا ظاهری آلوده دارند.

3.برای اصلاح هر چیز باید به ریشه‌های نخستین،بازگشت و اصلاحات را از اساس و بنیان شروع کرد.

بخش اوّل

اشاره

و ناظر قلب اللّبیب به یبصر أمده،و یعرف غوره و نجده داع دعا،و راع رعی،فاستجیبوا للدّاعی،و اتّبعوا الرّاعی.

قد خاضوا بحار الفتن،و أخذوا بالبدع دون السّنن.و أرز المؤمنون،و نطق الضّالّون المکذّبون.نحن الشّعار و الأصحاب،و الخزنة و الأبواب؛و لا تؤتی البیوت إلاّ من أبوابها؛فمن أتاها من غیر أبوابها سمّی سارقا.

ترجمه

:

عاقل با چشم دل،پایان کار را می‌نگرد و اعماق و بلندی‌های آن را درک می‌کند.

دعوت کننده‌ای دعوت(به حق)کرد و رهبری به امر سرپرستی قیام نمود.اکنون بر شما لازم است دعوت او را اجابت کنید و از رهبرتان پیروی نمایید.

آن‌ها(دشمنان حق)در دریاهای فتنه فرو رفتند؛بدعت‌ها را گرفته و سنت‌ها را رها نمودند(و کار به جایی رسید که)مؤمنان کنار رفتند(و سکوت اختیار کردند؛)ولی گمراهان و تکذیب کنندگان به سخن در آمدند.

ما محرم اسرار(پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله)و یاران راستین او و گنجینه داران و درهای علوم وی هستیم و(البتّه)هیچ خانه‌ای را جز از درش وارد نمی‌شوند و هر کس از غیر در وارد شود سارقش می‌نامند! ***

شرح و تفسیر: ما درهای علوم پیامبریم!

ما درهای علوم پیامبریم!

بحث‌های گوناگون این خطبه نشان می‌دهد که مرحوم سیّد رضی مطابق معمول این خطبه را از بخش‌های خطبه طولانی‌تری گزینش کرده و به همین دلیل،ارتباط میان بخش‌های این خطبه اندکی پیچیده است.

امام علیه السّلام برای بیان فضایل اهل بیت علیهم السّلام نخست به سراغ مقدمه‌ای می‌رود و اوصافی از نیکان هدایت یافته و منحرفان گمراه بیان می‌کند،نخست می‌فرماید:

«عاقل با چشم دل،پایان کار را می‌نگرد و اعماق و بلندی‌های آن را درک می‌کند» (و ناظر ⁽¹⁾قلب اللّبیب ⁽²⁾به یبصر أمده،و یعرف غوره و نجده ⁽³⁾) .

اشاره به این که انسان عاقل به ظواهر امر قناعت نمی‌کند؛بلکه سعی می‌کند فراز و نشیب‌ها و عاقب کار را بنگرد و مسیر خود را به درستی تعیین کند؛از بیراهه نرود و در کنار پرتگاه‌ها گام برندارد.

سپس می‌افزاید:«دعوت کننده‌ای دعوت(به حق)کرد و رهبری به امر سرپرستی قیام نمود.اکنون بر شما لازم است دعوت او را اجابت کنید و از رهبرتان پیروی نمایید» (داع دعا،و راع رعی،فاستجیبوا للدّاعی،و اتّبعوا الرّاعی) .

روشن است که منظور از دعوت کننده،پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله است که اساس و بنیان اسلام را بنا نهاد و منظور از راعی،امام أمیر المؤمنین علیه السّلام است که سرپرستی امّت را به فرمان خدا و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بر عهده گرفت.

این سخن اشاره به آن دارد که اگر با دقت بنگرید هم پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله را می‌شناسید و

هم جانشین به حق او را و با شناخت آن دو بزرگوار،تردید و تأملی در اجابت دعوت و پیروی از رهبر باقی نخواهد ماند.

آن گاه به گروه دیگری که در نقطه مقابل گروه اوّل قرار دارند اشاره کرده،می‌فرماید:

«آن‌ها(دشمنان حق)در دریاهای فتنه فرو رفتند؛بدعت‌ها را گرفته و سنت‌ها را رها نمودند(و کار به جایی رسید که)مؤمنان کنار رفتند(و سکوت اختیار کردند؛)ولی گمراهان و تکذیب کنندگان به سخن درآمدند» (قد خاضوا بحار الفتن،و أخذوا بالبدع دون السّنن.و أرز ⁽¹⁾المؤمنون،و نطق الضّالّون المکذّبون) .

این تعبیرات اشاره به گروه‌های منحرفی دارد که بعد از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله اطراف غاصبان خلافت را گرفتند و سرانجام کار به دست معاویه و یزید و خونخواران«بنی امیّه و بنی مروان»رسید.

آری،کار آن‌ها ایجاد فتنه‌ها مانند فتنه«جمل»و«صفین»و«نهروان»و بهره‌گیری از آن بود و همچنین ایجاد بدعت‌ها در دین خدا و رها کردن سنت‌های پیامبر صلّی اللّه علیه و آله که در عصر خلیفه سوّم و«بنی امیّه»از هر زمان آشکارتر بود.

امام علیه السّلام بعد از ذکر این مقدمه(بیان اوصاف عاقلان و گمراهان)به بیان بخشی از فضایل اهل بیت علیهم السّلام پرداخته،چنین می‌گوید:«ما محرم اسرار(پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله)و یاران راستین او و گنجینه داران و درهای علوم وی هستیم و به خانه‌ها تنها باید از درهای آن وارد شد،و هر کس که از غیر در وارد شود سارقش می‌نامند!» (نحن الشّعار و الأصحاب،و الخزنة و الأبواب؛و لا تؤتی البیوت إلاّ من أبوابها؛فمن أتاها من غیر أبوابها سمّی سارقا) .

اشاره به این که ما از همه به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نزدیک‌تریم(توجه داشته باشید که شعار به

معنای لباس زیرین است که با پوست تن تماس دارد)و علم و دانش آن حضرت به ما رسیده است و هر کس می‌خواهد به تعلیمات آن وجود مقدّس و هدایت‌های او راه یابد باید از طریق ما وارد شود.

این تعبیرات در واقع برگرفته از روایات خود پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله درباره اهل بیت علیهم السّلام عموما و علی علیه السّلام خصوصا می‌باشد.احادیثی مانند حدیث ثقلین که تمام مسلمین را تا روز قیامت به قرآن و اهل بیت علیهم السّلام ارجاع می‌دهد و حدیث«انا مدینة العلم و علیّ بابها فمن اراد العلم فلیأت الباب؛من شهر علمم و علی در آن است هر کس علم می‌خواهد باید از در وارد شود». ⁽¹⁾

جالب این که ابن ابی الحدید هنگامی که به تفسیر این بخش از خطبه می‌پردازد، می‌گوید:آن چه علی علیه السّلام در این خطبه به آن اشاره کرده،تنها عشری از اعشار فضایلی است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در روایات بسیار درباره آن حضرت بیان فرموده است.

سپس می‌افزاید:منظور من در این‌جا روایاتی که امامیه در زمینه امامت علی علیه السّلام به آن استدلال کرده‌اند،نیست،بلکه منظور روایاتی است که بزرگان حدیث اهل سنت در کتاب‌های خود از فضایل علی علیه السّلام آورده‌اند و من مختصری از آن را در این جا می‌آورم.

و به دنبال آن بیست و چهار روایت ناب در فضایل آن حضرت نقل می‌کند که در بخش نکات به قسمتی از آن‌ها اشاره خواهد شد.(ان شاء اللّه)

نکته‌ها

1-تفاوت خودستایی و معرفی خویشتن

گاه افراد بهانه جو می‌پرسند:چرا امام علیه السّلام در این‌جا به معرفی خویشتن پرداخته و

خودستایی می‌کند؟آیا این کار دون از شأن امام علیه السّلام نیست؟ تا آن جا که«ابن ابی الحدید»در«شرح نهج البلاغه»نقل می‌کند که بعضی به «عمر»گفتند:علی علیه السّلام را به فرماندهی لشکر برگزین!او گفت:علی خود را برتر از این حرف‌ها می‌داند! ولی این گونه خرده گیری‌ها که غالبا از ناآگاهی یا حسد سرچشمه می‌گیرد در برابر منطق عقل مردود است؛چرا که بسیاری از مردم ممکن است به موقعیت شخص بزرگی آشنا نباشند و از افکار و علوم و برنامه‌های تربیتی او بهره نگیرند؛آیا او نباید خود را به مردم معرفی کند؟ این موضوع به آن می‌ماند که شخص طبیب ماهر و متخصص در رشته‌های مختلف طبی تابلو بزرگی بر سر در مطب خود نصب کند و رتبه‌های علمی خود را یکی بعد از دیگری بر آن بنویسد تا مردم او را بشناسند و از علم و تجربه او بهره گیرند.آیا این کار خودستایی است یا معرفی کردن در برابر ناآگاهان؟ از این گذشته یکی از مراحل شکر نعمت‌های الهی بازگو کردن آن است؛قرآن می‌فرماید:« «وَ أَمّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ» ؛نعمت پروردگارت را بازگو کن». ⁽¹⁾

در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم که فرمود:تفسیر آیه فوق چنین است:

«حدّث بما أعطاک اللّه و فضّلک و رزقک و أحسن إلیک و هداک؛آن چه را خدا به تو بخشیده و برتری داده و روزی‌هایی را که به تو عطا فرموده و آن چه را به تو نیکی کرده و هدایت نموده،همه را باز گو کن». ⁽²⁾

و لذا در بعضی از احادیث نقل شده است که وقتی از علی علیه السّلام در مورد بعضی از فضایل آن حضرت سؤال شد،امام علیه السّلام در پاسخ فرمود:گرچه خودستایی زشت است،ولی من با الهام از آیه «وَ أَمّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ» و برای بازگویی نعمت‌های پروردگار به تو پاسخ می‌گویم(سپس بخشی از فضایل خود را بیان فرمود).

2-حسن دلبران در زبان دیگران!

همان گونه که قبلا اشاره شد،ابن ابی الحدید هنگامی که به این بخش از خطبه می‌رسد روایات زیادی از منابع اهل تسنن در فضیلت علی علیه السّلام نقل می‌کند که بالغ بر بیست و چهار حدیث می‌شود و تصریح می‌کند که این روایات غیر از احادیثی است که شیعه امامیه در مقام اثبات امامت علی علیه السّلام بدان تمسک می‌جویند.

مناسب است در این جا به بعضی از این روایات بسیار پر محتوا اشاره کنیم:

1.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به علی علیه السّلام فرمود:«یا علیّ إنّ اللّه قد زیّنک بزینة لم یزیّن العباد بزینة أحبّ إلیه منها هی زینة الأبرار عند اللّه تعالی؛الزّهد فی الدّنیا جعلک لا ترزء من الدّنیا شیئا،و لا ترزء الدّنیا منک شیئا و وهب لک حبّ المساکین فجعلک ترضی بهم أتباعا و یرضون بک إماما؛ای علی!خداوند تو را به زینتی آراسته است که بندگانش را به زینتی بهتر از آن نیاراسته است و آن،زینت نیکان در نزد خداست که همان زهد در دنیاست.خداوند تو را چنان قرار داده که چیزی از دنیا گردآوری نمی‌کنی و دنیا نیز چیزی از تو بر نمی‌گیرد و نمی‌کاهد.خداوند به تو محبّت مستمندان را بخشیده و تو را آن گونه قرار داده که از چنین پیروانی خشنود شوی؛آن‌ها نیز به پیشوایی همچون تو خشنود باشند». ⁽¹⁾

2.پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«إنّ اللّه عهد إلیّ فی علیّ عهدا فقلت یا ربّ بیّنه لی.

قال:اسمع أنّ علیّا رایة الهدی و إمام أولیائی و نور من أطاعنی و هو الکلمة الّتی ألزمتها المتّقین من أحبّه فقد أحبّنی و من أطاعه فقد أطاعنی فبشّره بذلک؛خداوند با من درباره علی علیه السّلام عهدی فرمود(و اشاره به مقامات و فضایل علی کرد) عرض کردم:پروردگارا،آن را برای من بیان کن؛فرمود:بشنو!علی،پرچم هدایت و پیشوای دوستان من و نور کسانی است که اطاعتم کنند و او کلمه‌ای است که پرهیزکاران

را به آن ملزم ساختم،کسی که او را دوست دارد،مرا دوست داشته و کسی که از وی اطاعت کند،مرا اطاعت نموده است.او را به این فضایل بشارت ده.

3.پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«من سرّه أن یحیا حیاتی و یموت مماتی و یسکن جنّة عدن الّتی غرسها ربّی فلیوال علیّا من بعدی و لیوال ولیّه و لیقتد بالأئمّة من بعدی فإنّهم عترتی خلقوا من طینتی و رزقوا فهما و علما فویل للمکذّبین من أمّتی،القاطعین فیهم صلتی لا أنا لهم اللّه شفاعتی؛کسی که مسرور می‌شود همچون من زندگی کند و همچون من از دنیا برود و ساکن بهشت جاویدانی شود که خداوند آن را غرس کرده پس باید علی را بعد از من دوست دارد و دوست او را نیز دوست داشته باشد و به امامان پس از من اقتدا کند که آن‌ها از عترت من‌اند؛از باقیمانده گل من سرشته شدند و خداوند فهم و دانش به آنان داده است.وای بر کسانی از امت من که آن‌ها را تکذیب کنند و نسبت به من قطع رحم کنند!خداوند هرگز آن‌ها را مشمول شفاعت من نکند !».

بخش دوّم

اشاره

منها:فیهم کرائم القرآن،و هم کنوز الرّحمن.إن نطقوا صدقوا،و إن صمتوا لم یسبقوا.فلیصدق رائد أهله،و لیحضر عقله،و لیکن من أبناء الآخرة،فإنّه منها قدم،و إلیها ینقلب.

فالنّاظر بالقلب،العامل بالبصر،یکون مبتدأ عمله أن یعلم:أعمله علیه أم له؟!فإن کان له مضی فیه،و إن کان علیه وقف عنه.فإنّ العامل بغیر علم کالسّائر علی غیر طریق.فلا یزیده بعده عن الطّریق الواضح إلاّ بعدا من حاجته.و العامل بالعلم کالسّائر علی الطّریق الواضح.فلینظر ناظر:

أ سائر هو أم راجع؟!

ترجمه

:

آیات کریمه قرآن درباره آن‌ها(پیامبر و اهل بیتش)(علیهم السّلام)نازل شده،آن‌ها گنجینه‌های علوم خدای رحمانند.اگر سخن بگویند راست می‌گویند و اگر سکوت کنند کسی بر آن‌ها پیشی نمی‌گیرد.راهنمای جمعیّت باید به افراد خود راست بگوید و عقل و خرد را حاضر سازد و از فرزندان آخرت باشد؛چرا که از آن جا آمده و به آن جا باز می‌گردد.

آن کس که با چشم دل می‌بیند و با بینایی عمل می‌کند باید در آغاز هر کار بیندیشد که آیا آن عمل به سود اوست یا به زیان او؛اگر به سود اوست ادامه دهد و اگر به زیانش می‌باشد از عمل باز ایستد؛زیرا آن کس که بدون آگاهی به انجام دادن کار می‌پردازد همچون کسی است که از بیراهه می‌رود و چنین کسی هر قدر جلوتر می‌رود از منزل مقصود فاصله

بیشتری می‌گیرد ولی آن کس که از روی آگاهی عمل می‌کند همچون رهروی است که در جاده روشن گام بر می‌دارد(و به زودی به مقصد می‌رسد).حال که چنین است هر شخص باید بنگرد آیا(به سوی مقصد)پیش می‌رود یا به عقب باز می‌گردد؟!

شرح و تفسیر: ویژگی رهروان راه حق

ویژگی رهروان راه حق

در این بخش از خطبه امام علیه السّلام برای خنثی کردن تبلیغاتی که«بنی امیّه»به طور مستمر بر ضد اهل بیت علیهم السّلام داشتند و هماهنگی‌هایی بعضی از جیره خواران و مزدوران که ظاهرا در لباس ارباب حدیث با آن‌ها می‌نمودند،اشاره به گوشه‌ای از فضایل اهل بیت علیهم السّلام می‌کند تا در برابر آن هجمه سنگین تبلیغاتی مردم آن‌ها را فراموش نکنند؛ می‌فرماید:

«آیات کریمه قرآن درباره آن‌ها(پیامبر و اهل بیتش علیهم السّلام)نازل شده،آن‌ها گنجینه‌های علوم خدای رحمانند.اگر سخن بگویند راست می‌گویند و اگر سکوت کنند کسی بر آن‌ها پیشی نمی‌گیرد» (فیهم کرائم ⁽¹⁾القرآن،و هم کنوز الرّحمن.إن نطقوا صدقوا،و إن صمتوا لم یسبقوا) .

جمله«فیهم کرائم القرآن»ممکن است به همان معنا باشد که گفته شد یا به این معنا که آیات کریمه قرآن و تفسیر آن نزد آن‌هاست.مطابق این تفسیر،جمله مزبور اشاره‌ای به مفهوم حدیث«ثقلین»است که می‌گوید:اهل بیت علیهم السّلام هرگز از قرآن جدا نمی‌شوند.

تعبیر به«کنوز»(گنج‌ها)اشاره به این است که تعلیمات و احکام گران بهای الهی نزد آنهاست؛زیرا همیشه اشیای نفیس را در گنج ذخیره می‌کنند.

جمله «إن نطقوا صدقوا» یکی از اوصاف برجسته اهل بیت علیهم السّلام را که همان صدق در کلام است و با آیه «کُونُوا مَعَ الصّادِقِینَ» ⁽¹⁾هماهنگ است،بازگو می‌کند.

جمله «إن صمتوا لم یسبقوا» اشاره به این است که سکوت آن‌ها هرگز به معنای ناتوانی در پاسخ‌گویی نیست؛بلکه به مقتضای مصلحت و حکمت است لذا کسی نمی‌تواند بر آن پیشی بگیرد.یا این که ابهت آن‌ها به قدری است که هرگاه سکوت کنند، کسی را یارای سخن و اظهار وجود در برابر آن‌ها نیست.

به هر حال،این صفات چهار گانه که در اهل بیت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است،مقام آن‌ها را از دیگران ممتاز می‌سازد و عظمت الهی و علمی آن‌ها را نشان می‌دهد.

سپس برای تأکید این مطلب که هدف ستایش و مداحی نیست،می‌افزاید:«راهنمای جمعیّت باید به افراد خود راست بگوید و عقل و خرد را حاضر سازد و از فرزندان آخرت باشد؛چرا که از آن جا آمده و به آن جا باز می‌گردد» (فلیصدق رائد أهله ⁽²⁾،و لیحضر عقله،و لیکن من أبناء الآخرة،فإنّه منها قدم،و إلیها ینقلب) .

واژه«رائد»در اصل به معنای کسی است که در پیشاپیش قافله حرکت می‌کند و برای یافتن آب و چراگاه جستجو می‌نماید.اگر چنین کسی دروغگو باشد،اهل قافله خود را گرفتار خطر می‌سازد،انتخاب این تعبیر در جمله یاد شده اشاره به این نکته لطیف است که اگر من ویژگی‌های اهل بیت علیهم السّلام را برای شما شرح می‌دهم به منزله کسی هستم که ضروری‌ترین وسیله زندگی را برای پیروانش فراهم می‌سازد.

جمله «فإنّه منها قدم و...» (انسان از آخرت آمده و به سوی آن باز می‌گردد)ممکن است اشاره به مفهوم «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» (ما از خداییم و به سوی او باز می‌گردیم)باشد.یا به تعبیر دیگر آخرت در این جا به معنای ماورای طبیعت است.

بعضی از شارحان نهج البلاغه گفته‌اند:معنای این جمله آن است که«ما برای آخرت آفریده شده‌ایم»همان گونه که در بعضی از کلمات امام علیه السّلام آمده است:«الا فما یصنع بالدّنیا من خلق للآخرة؛کسی را که برای آخرت آفریده شده با دنیا چکار؟» ⁽¹⁾آن گاه در ادامه این سخن با توجه به آن چه در فراز قبل درباره امامان اهل بیت علیهم السّلام آمده هشدار می‌دهد که با دقت هر چه بیشتر،مراقب اعمال خویش باشند و راهی که را آن امامان یعنی گنجینه‌های علم الهی و آگاهان بر قرآن ارائه می‌دهند،بپویند و در آغاز هر کار در نتیجه و پایان آن بیندیشند و تصمیم بگیرند؛می‌فرماید:

«آن کس که با چشم دل می‌بیند و با بینایی عمل می‌کند باید در آغاز هر کار بیندیشد که آیا آن عمل به سود اوست یا به زیان او؛اگر به سود اوست ادامه دهد و اگر به زیانش می‌باشد از عمل باز ایستد» (فالنّاظر بالقلب،العامل بالبصر،یکون مبتدأ عمله أن یعلم:أ عمله علیه أم له؟!فإن کان له مضی فیه،و إن کان علیه وقف عنه) .

در واقع،امام علیه السّلام شرط پیروزی را سه چیز شمرده که هر سه از شاخه‌های علم و دانش است.اندیشیدن در اصل کار و عمل کردن با بصیرت و آگاهی و مطالعه درباره نتیجه آن کار که آیا به سود است یا زیان؟ سپس به دلیل آن پرداخته و با تشبیه زیبایی فرق میان عالم و جاهل را روشن می‌سازد و می‌فرماید:«زیرا آن کس که بدون آگاهی(و مطالعه کافی)به انجام دادن کار پردازد همچون کسی است که از بی راهه می‌رود و چنین کسی هر قدر جلوتر می‌رود از منزل مقصود فاصله بیشتری می‌گیرد ولی آن کس که از روی آگاهی عمل می‌کند همچون رهروی است که در جاده روشن گام بر می‌دارد(و به زودی به مقصد می‌رسد)»

(فإنّ العامل بغیر علم کالسّائر علی غیر طریق.فلا یزیده بعده عن الطّریق الواضح إلاّ بعدا من حاجته.و العامل بالعلم کالسّائر علی الطّریق الواضح) .

چه تشبیه جالبی!افراد دانا و نادان هر دو در تلاشند؛ولی دانا چون در جاده اصلی حرکت می‌کند لحظه به لحظه به مقصد نزدیک‌تر می‌شود؛ولی نادان چون در بی راهه گام بر می‌دارد لحظه به لحظه از مقصد دورتر می‌شود و به تعبیر دیگر تلاش‌های او نتیجه معکوس دارد.

در سخنان رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله تعبیر جالب دیگری از این مطلب نقل شده است:«من عمل علی غیر علم کان ما یفسد اکثر ممّا یصلح؛کسی که بدون آگاهی عملی انجام دهد آن چه را خراب می‌کند بیش از آن است که آباد می‌کند». ⁽¹⁾

و در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم:«العامل علی غیر بصیرة کالسّائر علی غیر الطّریق لا یزیده سرعة السّیر إلاّ بعدا؛کسی که بدون آگاهی عمل کند مانند رهروی است که در غیر مسیر گام بر می‌دارد که هر چه سریع‌تر سیر کند از مقصد دورتر می‌شود». ⁽²⁾

و در پایان این بخش امام علیه السّلام چنین نتیجه می‌گیرد،می‌فرماید:«حال که چنین است هر شخص باید بنگرد آیا(به سوی مقصد)پیش می‌رود یا به عقب باز می‌گردد؟!» (فلینظر ناظر أ سائر هو أم راجع؟!) .

این تعبیر نشان می‌دهد که افراد نا آگاه نه تنها با تلاش‌های خود به مقصد نزدیک نمی‌شوند بلکه گاهی با تلاش‌های خود درست در جهت ضد آن گام بر می‌دارند.

نکته: مشکل بزرگ در دنیای کنونی

مشکل بزرگ در دنیای کنونی

در جهانی که زندگی می‌کنیم امکانات و وسایل زندگی بیش از هر زمان آماده است.

قوای مختلف طبیعت به تسخیر انسان در آمده و زحمت‌ها را از دوش او برداشته و بر دوش صنایع سبک و سنگین افکنده است.ذخایر زمین یکی پس از دیگری کشف شده و در اختیار انسان‌ها قرار گرفته است.حجم ثروت و نعمت از هر زمانی بیشتر است؛ولی با این حال گروه عظیمی از مردم دنیا با فقر و بدبختی دست به گریبانند و هر سال جمعیّت عظیمی از گرسنگی جان می‌دهند؛جنگ‌ها و بیماری‌ها قربانی زیادی می‌گیرد.

اگر درست بنگریم،می‌بینیم عامل اصلی یا ضعف مدیریت‌هاست و یا خیانت در امانت‌های الهی که آن نیز با دقت به ضعف مدیریت باز می‌گردد؛زیرا پیشرفت در امانت است نه خیانت.خیانت آثار مقطعی دارد ولی در دراز مدت نتیجه منفی آن دامان خائن را می‌گیرد.اساسا در یک جامعه بدبخت نمی‌توان خوشبخت زندگی کرد.

اگر به توصیه یاد شده که در کلام امام و سائر معصومین علیهم السّلام آمده است عمل می‌شد آگاهان را برای مدیریت‌ها بر می‌گزیدند و هر کاری را به اهلش می‌سپردند.آنها نیز مرتکب خیانت نمی‌شدند؛دنیا چهره دیگری داشت.ولی افسوس چون کارها به دست اهلش نیست،تلاش‌ها نتیجه معکوس می‌دهد و مردم جهان را از مقصد اصلی،یعنی آرامش و بی‌نیازی و سعادت دور می‌سازد و نعمت‌های عظیم خداداد در مسیرهای غلط تباه و نابود می‌شود.

بخش سوّم

اشاره

و اعلم أنّ لکلّ ظاهر باطنا علی مثاله،فما طاب ظاهره طاب باطنه،و ما خبث ظاهره خبث باطنه.و قد قال الرّسول الصّادق-صلّی اللّه علیه و آله-«إنّ اللّه یحبّ العبد،و یبغض عمله،و یحبّ العمل و یبغض بدنه».

و اعلم أنّ لکلّ عمل نباتا.و کلّ نبات لا غنی به عن الماء،و المیاه مختلفة؛فما طاب سقیه،طاب غرسه و حلت ثمرته،و ما خبث سقیه،خبث غرسه و أمرّت ثمرته.

ترجمه

:

بدان هر ظاهری باطنی دارد همانند خود،آن چه ظاهرش پاک و خوب است باطنش نیز پاک و خوب است و آن چه ظاهرش خبیث و بد است باطنش نیز خبیث است.پیامبر صادق صلّی اللّه علیه و آله فرمود:گاه خداوند بنده‌ای را دوست می‌دارد ولی عملش را مبغوض می‌شمرد و گاه عملش را دوست می‌دارد و شخصش را مبغوض می‌دارد.

بدان هر عملی رویشی دارد و هیچ رویشی از آب بی‌نیاز نیست و آب‌ها مختلفند آن چه آبیاری‌اش پاکیزه باشد نهالش پاک و میوه‌اش شیرین است و آن چه آبیاریش ناپاک باشد نهالش ناپاک و میوه‌اش تلخ است.

شرح و تفسیر: راه شناخت نیکان و بدان

راه شناخت نیکان و بدان

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام برای تکمیل آن چه در بخش‌های سابق آمد راه شناخت نیکان از بدان را نشان می‌دهد،می‌فرماید:«بدان هر ظاهری باطنی دارد همانند خود،آن چه ظاهرش پاک و خوب است باطنش نیز پاک و خوب است و آن چه ظاهرش خبیث و بد است باطنش نیز خبیث است» (و اعلم أنّ لکلّ ظاهر باطنا علی مثاله، فما طاب ظاهره طاب باطنه،و ما خبث ظاهره خبث باطنه) .

این یک قاعده کلی است که می‌تواند در بسیاری از موارد راهگشای انسان در مسأله شناخت افراد و جوامع بشری و تشکیلات مختلف اجتماعی و سیاسی و عقیدتی باشد (هر چند مانند هر قاعده کلی ممکن است استثناهایی داشته باشد)زیرا معمولا اعمال انسان‌ها بازتاب افکار و اخلاق و صفات درونی آن‌هاست و ظاهر آنان تراوشی از باطن‌شان است؛همان گونه که در ضرب المثل معروف نقل شده:«از کوزه همان برون طراود که در اوست».

بر این اساس هنگامی که باطن کسی برای ما مشکوک شود باید در اعمال او دقت کنیم و از لابه‌لای آن به باطن او پی ببریم.قرآن مجید نیز این حقیقت را در آیات مختلف تأیید کرده و درباره منافقان گاه می‌فرماید: «قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ» ؛نشانه‌های عداوت آن‌ها از دهان و کلامشان آشکار شده و آن چه در دل‌هایشان پنهان می‌دارند از آن مهم‌تر است». ⁽¹⁾

و در جای دیگر می‌فرماید: «وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَیْناکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ» ؛اگر ما بخواهیم منافقان را به تو نشان می‌دهیم تا آن‌ها را به قیافه‌هاشان بشناسی،هر چند می‌توانی آن‌ها را از سخنانشان بشناسی». ⁽²⁾

و در جای دیگر می‌فرماید:« «وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لا یَخْرُجُ إِلاّ نَکِداً» ؛سرزمین پاکیزه گیاهش(پاکیزه)به فرمان پروردگار می‌روید؛اما سرزمین خبیث و بد جز گیاه ناچیز و بی ارزش از آن نمی‌روید». ⁽¹⁾

در روایات اسلامی و کلمات فقها نیز این مسأله دیده می‌شود:

امیر مؤمنان علی علیه السّلام می‌فرماید:«ما أضمر أحد شیئا إلاّ ظهر فی فلتات لسانه و صفحات وجهه؛کسی چیزی را در دل پنهان نمی‌کند مگر این که در سخنانی که از دهانش بیرون می‌پرد و در چهره‌اش،آشکار می‌شود». ⁽²⁾

فقها نیز در بحث عدالت می‌گویند:حسن ظاهر و عمل به وظایف شرع حکایت از وجود ملکه عدالت در باطن می‌کند.

جالب این که در عصر ما وسایلی ساخته‌اند به نام دروغ سنج که از تغییر حرکات نبض و قلب و فشار خون و غیر آن می‌توان راستگو بودن یا دروغ‌گو بودن شخص را به هنگامی که مطلبی را اظهار می‌دارد،شناخت.

همان گونه که اشاره شد این قاعده کلی مانند سایر قواعد بدون استثنا نیست؛زیرا افرادی هستند بسیار پیچیده و به تعبیر عامیانه«تودار»که به آسانی نمی‌توان آن‌ها را از اعمالشان شناخت؛چنان ریا کار و متظاهر و مردم فریبند که گاه افراد عاقل و هوشیار را نیز به خطا می‌افکنند و به همین جهت امام علیه السّلام در ادامه سخن چنین می‌فرماید:«پیامبر راستگو صلّی اللّه علیه و آله فرمود:گاه خداوند بنده‌ای را دوست دارد ولی عملش را مبغوض می‌شمرد و گاه عملش را دوست دارد و شخصش را مبغوض می‌داند» (و قد قال الرّسول الصّادق -صلّی اللّه علیه و آله-:«إنّ اللّه یحبّ العبد،و یبغض عمله،و یحبّ العمل و یبغض بدنه») .

دلیل جدایی ظاهر از باطن و عمل از عقیده در این گونه موارد،عوامل فوق العاده‌ای

است که رخ می‌دهد و شخص را از آن اصل کلی دور می‌سازد؛مثلا همنشینی با بدان و خوبان و قرار گرفتن در محیطهای سالم یا فاسد و همچنین تعصب‌ها،کینه‌ها، حسادت‌ها،هوس‌های شدید و تبلیغات مسموم یا سالم و فقر و تنگدستی فوق العاده و مانند آن،این‌هاست که گاهی هماهنگی ظاهر و باطن را بر هم می‌زند و از کوزه چیزی برون می‌تراود که در آن نیست.

مرحوم علامه خویی در شرح این جمله،مطلب دیگری دارد.او بعد از آن اشاره به تناقض صوری صدر و ذیل این بخش از خطبه می‌گوید:من بعد از تدبّر و تفکر بسیار در چند روز و توسّل به جدم امیر مؤمنان،به این نتیجه رسیدم که حضرت به استناد کلام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله می‌خواهد اشاره به این نکته کند که اگر کسی بر خلاف آن اصل کلی،ظاهر و باطن خود را هماهنگ ندید باید کوشش کند آن را در جهت صلاح،هماهنگ سازد؛یعنی اگر باطن خوب بود و عمل بد،سعی در اعمال صالحه کند و اگر عمل،خوب بود و باطن بد، تلاش در اصلاح باطن نماید. ⁽¹⁾

گر چه این سخن،سخنی است صحیح؛ولی استفاده این معنا از جمله‌های یاد شده خالی از اشکال نیست و به نظر می‌رسد تفسیر اوّل مناسب‌تر است.

سپس در بخش پایانی این خطبه،امام علیه السّلام در تکمیل گفتار سابق در زمینه هماهنگی ظاهر و باطن و لزوم پاکسازی درون برای پاک شدن برون،چنین می‌فرماید:«بدان هر عملی رویشی دارد و هیچ رویشی از آب بی‌نیاز نیست و آب‌ها مختلفند آن چه آبیاری‌اش پاکیزه باشد نهالش پاک و میوه‌اش شیرین است و آن چه آبیاریش ناپاک باشد نهالش ناپاک و میوه‌اش تلخ خواهد بود» (و اعلم أنّ لکلّ عمل نباتا.و کلّ نبات لا غنی به عن الماء،و المیاه مختلفة؛فما طاب سقیه،طاب غرسه و حلت ثمرته،و ما خبث سقیه،خبث غرسه و أمرّت ثمرته) .

امام علیه السّلام در این تشبیه زیبا،انسان و اعمالش را به درختان و میوه‌هایش تشبیه نموده

است؛همان گونه که درختان و گیاهان از آب برای رویش بی‌نیاز نیستند،انسان‌ها نیز به تعلیم و تربیت و تبلیغ نیاز دارند.آن کس که از تعلیم و تربیت و تبلیغ صحیحی برخوردار باشد اعمالش پاک و آن کس که تحت تأثیر تبلیغات سوء قرار گیرد،عملی ناپاک خواهد داشت.

به تعبیر دیگر ارزش میوه‌های درختان در واقع از سه چیز نشأت می‌گیرد:بذر خوب و زمین خوب و آب خوب.به یقین بذر انسان‌ها با توجه به فطرت پاک خداداد خوب است.

هر گاه وراثت محیط که به منزله زمین است و تعلیم و تربیت که به منزله آب است پاک و پاکیزه باشد،آثار وجودی انسان‌ها ارزشمند و پاک و پاکیزه خواهد بود.

خطبه 155: شگفتی‌های آفرینش خفاش

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

یذکر فیها بدیع خلقة الخفاش

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است که در آن از شگفتی‌های آفرینش خفاش سخن می‌گوید.

خطبه در یک نگاه

این خطبه در واقع یکی از خطبه‌های مهم توحیدی نهج البلاغه است که از دو بخش تشکیل شده:

در بخش اوّل،به حمد و ستایش پروردگار و بیان عظمتش که عقل‌ها را در حیرت فرو برده می‌پردازد و از قدرت نمایی او در آفرینش موجودات بدون هیچ نقشه قبلی سخن می‌گوید،مخلوقاتی که هر یک از دیگری عجیب‌تر و اسرار آمیزتر است.

و در بخش دوّم،برای نمونه،انگشت روی یکی از شگفت‌انگیزترین پرندگان یعنی خفاش گذارده و عجایب خلقت او را یکی بعد از دیگری شرح می‌دهد؛آن چنان که گویی سال‌ها درباره این مخلوق اسرار آمیز مطالعه و بررسی کرده و به اسرار وجود او دست یافته است.

بخش اوّل

اشاره

الحمد للّه الّذی انحسرت الأوصاف عن کنه معرفته،و ردعت عظمته العقول،فلم تجد مساغا إلی بلوغ غایة ملکوته! هو اللّه الحقّ المبین،أحقّ و أبین ممّا تری العیون،لم تبلغه العقول بتحدید فیکون مشبّها،و لم تقع علیه الأوهام بتقدیر فیکون ممثّلا.خلق الخلق علی غیر تمثیل،و لا مشورة مشیر،و لا معونة معین،فتمّ خلقه بأمره،و أذعن لطاعته،فأجاب و لم یدافع،و انقاد و لم ینازع.

ترجمه

:

ستایش مخصوص خداوندی است که اوصاف از بیان کنه ذات او عاجز است و عظمتش عقل‌ها را از درک ذاتش باز داشته و به همین جهت عقل و خرد راهی برای وصول به منتهای ملکوتش نیافته است.او خداوندی است ثابت و آشکار،ثابت‌تر و آشکارتر از آن چه چشم‌ها می‌بیند و با این حال عقل‌ها نمی‌تواند حدّی برای او بیان کند تا شبیهی برای او یافت شود و اندیشه‌ها هرگز اندازه‌ای برای او تعیین نمی‌کند تا همانندی داشته باشد.آفریدگان را بدون نمونه قبلی و مشورت مشاوران و بدون یاری کمک کاران آفرید،و خلقت موجودات به فرمان او کامل شد.همه اطاعتش را پذیرفتند و فرمانش را اجابت کردند و رد نکردند و رام و تسلیم وی شدند و به مخالفت برنخاستند.

شرح و تفسیر: یک درس مهم خدا شناسی

یک درس مهم خدا شناسی

همان گونه که پیش‌تر اشاره شد امام علیه السّلام در آغاز خطبه،به ستایش ذات پروردگار و اوصاف جمال و جلال او می‌پردازد و قبل از هر چیز به عدم امکان معرفت کنه ذات او اشاره می‌کند و می‌فرماید:

«ستایش،مخصوص خداوندی است که اوصاف از بیان کنه ذاتش عاجز است و عظمتش عقل‌ها را از درک ذاتش باز داشته؛و به همین جهت راهی برای وصول به منتهای ملکوتش نیافته است» (الحمد للّه الّذی انحسرت ⁽¹⁾الأوصاف عن کنه معرفته،و ردعت عظمته العقول،فلم تجد مساغا ⁽²⁾إلی بلوغ غایة ملکوته ⁽³⁾!) .

چرا«اوصاف»توان شرح ذات پاک او را ندارند؟به دلیل این که تمام الفاظی که برای بیان اوصاف وضع شده،مربوط به صفات مخلوقان است که صفاتی است محدود و مخلوق،و به تعبیر دیگر ذات خداوند که از هر نظر نامحدود و بی‌پایان است برای عقل‌های محدود ما قابل درک نیست و الفاظ و افکار ما توان بیان آن را ندارد،و همین معنا سبب شده است که عقول انسانی از درک عظمتش باز ماند و راهی به معرفت ذاتش نیابد.

این بدان معنا نیست که ما معرفة اللّه را برای بشر غیر ممکن بدانیم یا به تعبیر دیگر به

تعطیل معرفت و شناخت قائل شویم؛بلکه مقصود این است که علم ما به آن ذات با عظمت بی‌نهایت از هر نظر تنها علم اجمالی است که می‌توانیم از طریق آثارش به او اشاره کنیم و نه علم تفصیلی.

این مسأله جای تعجب نیست؛عظمت خداوند که جای خود دارد؛ما نسبت به بسیاری از موجودات عالم امکان ایمان داریم و مثل آفتاب برای ما روشن است در حالی که از کنه آن بی‌خبریم،ما می‌دانیم روح وجود دارد؛نیروی جاذبه همه جا در دسترس ماست،زمان و مکان موجودند؛اما حقیقت و کنه این امور چیست؟کمتر کسی از آن خبر دارد و قرن‌هاست که فلاسفه و علمای علوم طبیعی درباره آن‌ها بحث می‌کنند و هنوز به یک نقطه مورد اتفاق نرسیدند.

از همه چیز نزدیک‌تر به ما خود ما هستیم؛ما هنوز بسیاری از اسرار وجود خودمان را نمی‌دانیم تا آن جا که نویسنده معروف غربی«الکسیس کارل»کتاب‌هایی با عنوان«انسان موجود ناشناخته»یا مانند آن نوشته‌اند.

امام در ادامه این سخن به بیان یکی دیگر از اوصاف خداوند-که تأکیدی است بر آن چه گذشت-می‌فرماید:«او خداوندی است ثابت و آشکار،ثابت‌تر و آشکارتر از آن چه چشم‌ها می‌بیند و با این حال دست توانای عقل‌ها نمی‌تواند حدّی برای او بیان کند تا شبیهی برای او یافت شود و(نیروی پرجولان)اندیشه‌ها هرگز اندازه‌ای برای او تعیین نمی‌کند تا همانندی داشته باشد» (هو اللّه الحقّ المبین،أحقّ و أبین ممّا تری العیون،لم تبلغه العقول بتحدید فیکون مشبّها،و لم تقع علیه الأوهام بتقدیر فیکون ممثّلا) .

آری،وجود او اظهر الاشیاست و کنهش در نهایت خفا،آن چه با چشم می‌بینیم ممکن است خطای باصره باشد-که دانشمندان انواع زیادی برای آن ذکر کرده‌اند-ولی علم به وجود خداوند خطایی در آن نیست.حضور او را در همه جا و در هر زمان و در هر حال احساس می‌کنیم؛ولی با این حال،در فهم حقیقت ذات او حیرانیم و هرگاه در این

مرحله قدم بگذاریم و یک گام به پیش برویم دو گام به عقب بر می‌گردیم و به گفته آن شاعر نکته سنج:

کلّما قدّم فکری فی ک شبرا فرّ میلا

ناکصا یخبط فی عمیاء لا یهدی سبیلا

هر زمان فکر من یک وجب به تو نزدیک شود یک میل فرار می‌کند.

و به عقب بر می‌گردد،در تاریکی‌ها غرق می‌شود و راهی به جلو پیدا نمی‌کند.

این موضوع به آن می‌ماند که انسان منبع نور فوق العاده شدید و خیره کننده‌ای را ببیند،آهسته به آن نزدیک شود،ناگهان برق خیره کننده نور،چنان او را تکان دهد که سراسیمه به عقب برگردد.

به یقین با توجه به آن چه گفته شد هر گونه تشبیه و اندازه‌گیری وصفی از کنه ذات او کنیم به راه خطا می‌افتیم؛چرا که او را تشبیه به مخلوقات کرده‌ایم و گرفتار نوعی شرک شده‌ایم. در سوّمین وصف،اشاره‌ای به آفرینش خداوند کرده،می‌فرماید:«آفریدگان را بدون نمونه قبلی و مشورت با مشاوری و بدون یاری کمک کاری آفرید،و آفرینش موجودات به فرمان او کامل شد.همه اطاعتش را پذیرفتند و فرمانش را اجابت نمودند و رد نکردند و رام و تسلیم وی شدند و به مخالفت برنخاستند» (خلق الخلق علی غیر تمثیل،و لا مشورة مشیر،و لا معونة معین،فتمّ خلقه بأمره،و أذعن ⁽¹⁾لطاعته،فأجاب و لم یدافع،و انقاد و لم ینازع) .

قابل توجه این که تمام ابداعات انسانی برگرفته از نقشه‌های قبلی در جهان طبیعت است.گاه عین آن را به وجود می‌آورد و گاه در میان چند چیز پیوند می‌دهد و چند صورت را با هم ترکیب می‌کند و اشکال تازه‌ای می‌آفریند؛ولی هیچ یک در واقع تازه نیست؛اما هنگامی که به جهان آفرینش بنگریم میلیون‌ها انواع گیاه و حیوان دریایی و صحرایی و پرندگان و اشیای دیگر،که هر یک طرحی نو و بدیع دارد،به فرمان او آفریده شده است.

در واقع امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به سه موضوع مهم اشاره فرموده:نخست عاجز بودن انسان از درک کنه ذات خداوند؛سپس آشکار بودن اصل وجود او در نهایت روشنی و سرانجام ابداع بی‌نظیرش در جهان آفرینش.

بخش دوّم

اشاره

و من لطائف صنعته،و عجائب خلقته،ما أرانا من غوامض الحکمة فی هذه الخفافیش الّتی یقبضها الضّیاء الباسط لکلّ شیء،و یبسطها الظّلام القابض لکلّ حیّ؛و کیف عشیت أعینها عن أن تستمدّ من الشّمس المضیئة نورا تهتدی به فی مذاهبها،و تتّصل بعلانیة برهان الشّمس إلی معارفها.

و ردعها بتلألؤ ضیائها عن المضیّ فی سبحات إشراقها،و أکنّها فی مکامنها عن الذّهاب فی بلج ائتلاقها،فهی مسدلة الجفون بالنّهار علی حداقها،و جاعلة اللّیل سراجا تستدلّ به فی التماس أرزاقها؛فلا یردّ أبصارها إسداف ظلمته،و لا تمتنع من المضیّ فیه لغسق دجنّته.فإذا ألقت الشّمس قناعها،و بدت أوضاح نهارها،و دخل من إشراق نورها علی الضّباب فی وجارها،أطبقت الأجفان علی مآقیها،و تبلّغت بما اکتسبته من المعاش فی ظلم لیالیها.فسبحان من جعل اللّیل لها نهارا و معاشا،و النّهار سکنا و قرارا!

ترجمه

:

از لطیف‌ترین مصنوعات و شگفت‌انگیزترین مخلوقات پروردگار اسرار پیچیده حکمتی است که در وجود این شب‌پره‌ها به ما نشان داده شده است؛همان موجوداتی که روشنایی روز،با آن که همه چیز را می‌گشاید چشمان آن‌ها را می‌بندد و تاریکی که همه

موجودات زنده را فشرده می‌کند،چشمان آن‌ها را باز و گسترده می‌سازد چگونه چشمان آن‌ها آن قدر ناتوان است که نمی‌تواند از نور خورشید پرفروغ بهره گیرد؟و به راه‌های خود هدایت شود و در پرتو روشنایی آفتاب،به مقصود شناخته شده خود برسد،چگونه درخشش شعاع آفتاب آن‌ها را از حرکت در میان امواج روشنایی باز داشته،و آنان را در پناه‌گاه خود،از حرکت صبحگاهان به همراه نور پنهان ساخته است؟(آری)،به هنگام روز پلک‌های چشمانش روی هم می‌افتد،اما شب را برای خود چراغ روشن قرار می‌دهد تا بدین وسیله روزهای خود را به دست آورد.

نه تاریکی شدید شب چشمانشان را از دیدن باز می‌دارد و نه ظلمت شدید آن از حرکت آن‌ها در شب مانع می‌شود.

هنگامی که خورشید نقاب را از چهره برگرفت و روشنایی روز آشکار شد و نور خود را درون لانه سوسمارها پاشید(این پرنده عجیب)پلک‌های خود را بر هم می‌نهد و به آن چه در تاریکی برای ادامه زندگی فراهم ساخته است قناعت می‌کند!پاک و منزه است خدایی که شب را برای آن‌ها روز و زمان تلاش برای معاش قرار داده و روز را هنگام آسایش و آرامش.

شرح و تفسیر: این پرنده عجیب و استثنایی

این پرنده عجیب و استثنایی

امام علیه السّلام بعد از بیانات کلی و جامعی که در بخش قبل درباره آفرینش عالم هستی به امر پروردگار بیان فرمود در این بخش از خطبه انگشت روی یکی از عجیب‌ترین و شگفت‌انگیزترین مخلوقات الهی می‌گذارد و آن خفّاش و شب‌پره است که همه چیز او استثنایی است،گرچه اگر درست بیندیشیم همه موجودات شگفت انگیز است؛ولی موجودات استثنایی از آن هم شگفت‌انگیزتر می‌باشد.

امام علیه السّلام مخصوصا روی دو قسمت از جنبه‌های استثنایی این حیوان تکیه می‌کند:

یکی مسأله چشم‌های او و دیگری بال‌ها.در قسمت اوّل می‌فرماید:«از لطیف‌ترین مصنوعات و شگفت‌انگیزترین مخلوقات پروردگار اسرار پیچیده حکمتی است که در وجود این شب‌پره‌ها به ما نشان داده شده است؛همان موجوداتی که روشنایی روز،با آن که همه چیز را می‌گشاید چشمان آن‌ها را می‌بندد و تاریکی که همه موجودات زنده را فشرده می‌کند،چشمان آن‌ها را باز و گسترده می‌سازد» (و من لطائف صنعته،و عجائب خلقته،ما أرانا من غوامض الحکمة فی هذه الخفافیش الّتی یقبضها الضّیاء الباسط لکلّ شیء،و یبسطها الظّلام القابض لکلّ حیّ) .

و در ادامه می‌افزاید:«چگونه چشمان آن‌ها آن قدر ناتوان است که نمی‌تواند از نور خورشید پرفروغ بهره گیرد؟و به راه‌های خود هدایت شود و در پرتو روشنایی آفتاب،به مقصود شناخته شده خود برسد،آری!درخشش شعاع آفتاب آن‌ها را از حرکت در میان امواج روشنایی بازداشته،و آنان را در پناه‌گاه خود،از حرکت صبحگاهان به همراه نور پنهان ساخته است» (و کیف عشیت ⁽¹⁾أعینها عن أن تستمدّ من الشّمس المضیئة نورا تهتدی به فی مذاهبها،و تتّصل بعلانیة برهان الشّمس إلی معارفها.و ردعها بتلألؤ ضیائها عن المضیّ فی سبحات ⁽²⁾إشراقها،و أکنّها ⁽³⁾فی مکامنها ⁽⁴⁾عن الذّهاب فی بلج ⁽⁵⁾ائتلاقها ⁽⁶⁾) .

نکته قابل ملاحظه این است که امام علیه السّلام در تأثیر منفی نور آفتاب بر آن‌ها به سه نکته مختلف در سه جمله اشاره فرموده:گاه می‌گوید:نور آفتاب به آن‌ها اجازه نمی‌دهد راه‌های خود را پیدا کنند.و گاه می‌فرماید:اشعه خورشید مانع از آن می‌شود که مقاصدشان را در این راه‌ها(مانند طعمه‌ها و لانه‌ها)را پیدا کنند و گاه می‌گوید:اگر آن‌ها در مسیر باشند ناگهان آفتاب طلوع کند آن‌ها را از ادامه سیر باز می‌دارد و زمین‌گیر می‌کند.در نتیجه چاره‌ای جز این ندارند که در لانه‌های تاریک پنهان شوند تا از درخشش آفتاب در امان بمانند.

به این ترتیب،آن نور و روشنایی آفتاب عالمتاب که به همه موجودات زنده کمک می‌کند تا راه خود را پیدا کنند و ادامه مسیر دهند و به مقاصد خود برسند،برای این موجود استثنایی یعنی«خفاش»در تمام این آثار جنبه منفی دارد و به عکس ظلمت و تاریکی که همه زندگان را خانه نشین می‌کند،این پرنده استثنایی را به جولان و حرکت باز می‌دارد.

لذا در ادامه می‌افزاید:«در نتیجه،به هنگام روز پلک‌های چشمانش روی هم می‌افتد، اما شب را برای خود چراغ روشنی قرار می‌دهد تا بدین وسیله روزی‌های خود را به دست آورد.

(آری)نه تاریکی شدید شب چشمان آن‌ها را از دیدن باز می‌دارد و نه ظلمت سختش آن از حرکت آن‌ها در شب مانع می‌شود» (فهی مسدلة ⁽¹⁾الجفون ⁽²⁾بالنّهار علی حداقها ⁽³⁾،و جاعلة اللّیل سراجا تستدلّ به فی التماس أرزاقها؛فلا یردّ

أبصارها إسداف ⁽¹⁾ظلمته،و لا تمتنع من المضیّ فیه لغسق ⁽²⁾دجنّته ⁽³⁾) .

سپس در ادامه این سخن وضع خفاش را به هنگام طلوع آفتاب و روی آوردن و پاشیدن نور خورشید بر کوه و صحرا چنین بیان می‌فرماید:«هنگامی که خورشید نقاب را از چهره برگرفت و روشنایی روز آشکار شد و نور خود را درون لانه سوسمارها پاشید پلک‌های خود را بر هم می‌نهد و به آن چه در تاریکی برای ادامه زندگی فراهم ساخته است قناعت می‌کند!» (فإذا ألقت الشّمس قناعها،و بدت أوضاح ⁽⁴⁾نهارها،و دخل من إشراق نورها علی الضّباب ⁽⁵⁾فی وجارها ⁽⁶⁾،أطبقت الأجفان علی ماقیها ⁽⁷⁾،و تبلّغت ⁽⁸⁾بما اکتسبته من المعاش فی ظلم لیالیها) .

چه تشبیه زیبایی!خورشید را در دل شب،به زنی تشبیه کرده که مقنعه و نقاب بر سر و صورت افکنده و به هنگام طلوع نقاب را کنار می‌زند و مقنعه را از سر بر می‌گیرد و نور این

مادر مهربان بر سراسر زمین که گهواره فرزندان او است،می‌تابد.

تعبیر جالب دیگر این که،می‌فرماید:حتی نور آن به درون لانه سوسمارها می‌تابد، زیرا معروف است که سوسمار علاقه خاصی به طلوع آفتاب دارد و در آن هنگام سر از لانه بیرون می‌کند تا در پرتو نور آفتاب قرار گیرد.

و نیز اشاره به این دارد که شب‌پره‌ها صید شبانه خود برای روزها ذخیره می‌کنند.

و در پایان این بخش از خطبه،در یک جمله کوتاه به صورت نتیجه‌گیری می‌فرماید:

«پاک و منزه است خدایی که شب را برای آن‌ها روز و زمان تحصیل معاش قرار داده و روز را هنگام آسایش و آرامش» (فسبحان من جعل اللّیل لها نهارا و معاشا،و النّهار سکنا و قرارا!) .

اشاره به این که این موجود استثنایی بر خلاف اصل کلی موجودات زنده-مخصوصا انسان‌ها-که روز برای آن‌ها میدان تلاش معاش و شب قرارگاه استراحت آن‌هاست «وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِباساً وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً» ⁽¹⁾روزها به استراحت و شب‌ها به تلاش برای معاش تا خلایق بدانند که قدرت بی‌انتهاست و هر چه را اراده کند،انجام می‌شود.

درباره عجایب خلقت خفاش و مخصوصا چشم‌های او در پایان خطبه به خواست خدا بحث خواهیم کرد.

بخش سوّم

اشاره

و جعل لها أجنحة من لحمها تعرج بها عند الحاجة إلی الطّیران،کأنّها شظایا الآذان غیر ذوات ریش و لا قصب،إلاّ أنّک تری مواضع العروق بیّنة أعلاما.لها جناحان لمّا یرقّا فینشقّا،و لم یغلظا فیثقلا.تطیر و ولدها لاصق بها لاجیء إلیها،یقع إذا وقعت،و یرتفع إذا ارتفعت،لا یفارقها حتّی تشتدّ أرکانه،و یحمله للنّهوض جناحه،و یعرف مذاهب عیشه،و مصالح نفسه.فسبحان الباریء لکلّ شیء،علی غیر مثال خلا من غیره!

ترجمه

:

خداوند برای او از گوشت بدنش بال‌هایی آفریده که به هنگام نیاز با آن پرواز می‌کند؛ گویی این بال‌ها مانند لاله گوشند؛بال‌هایی بدون پر!و بدون نی‌هایی در میان آن.اما(اگر دقت کنی)می‌بینی محل رگ‌ها به روشنی در آن پیداست(آری)آن‌ها دو بال دارند؛نه آن قدر نازک که پاره شود و نه آن قدر ضخیم که سنگینی کند.

او پرواز می‌کند،در حالی که نوزادش به او چسبیده و به او پناهنده شده!هر زمان می‌نشیند نوزادش نیز همراه او به زمین می‌آید و هر زمان بالا می‌رود او نیز بالا می‌رود و از او جدا نمی‌شود تا اعضای پیکرش محکم گردد و بال‌هایش قدرت پرواز پیدا کند،راه زندگی را بیاموزد و مصالح خویش را بشناسد! پاک و منزه است آفریننده همه اشیا،که در آفرینش آن‌ها از هیچ نمونه و الگویی که از دیگری به جای مانده باشد پیروی نکرده است.

شرح و تفسیر: شگفتی‌های دیگری از این پرنده

شگفتی‌های دیگری از این پرنده

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به دو قسمت دیگر از عجایب آفرینش خفاش اشاره می‌کند(بال‌های عجیب او و طرز پرورش فرزندان).

نخست می‌فرماید:«خداوند برای او از گوشت بدنش بال‌هایی آفریده که به هنگام نیاز با آن پرواز می‌کند؛گویی این بال‌ها مانند لاله‌های گوشند؛بال‌هایی بدون پر!و بدون نی‌هایی در میان آن.اما می‌بینی محل رگ‌ها به روشنی در آن پیداست(آری)آن‌ها دو بال دارند؛نه آن قدر نازک که پاره شود و نه آن قدر ضخیم که سنگینی کند» (و جعل لها أجنحة من لحمها تعرج بها عند الحاجة إلی الطّیران،کأنّها شظایا ⁽¹⁾الآذان غیر ذوات ریش ⁽²⁾و لا قصب،إلاّ أنّک تری مواضع العروق بیّنة أعلاما.لها جناحان لمّا یرقا فینشقّا،و لم یغلظا فیثقلا) .

به راستی این از عجایب خلقت است؛بال‌های تمام پرندگان از پر تشکیل یافته که در وسط آن چیزی شبیه به نی وجود دارد و به علت سبک بودن آن‌ها به آسانی می‌توانند پرواز کنند؛ولی«خفاش»که از پرندگان سریع السیر است،جنبه کاملا استثنایی دارد؛ بال‌هایش پرده‌ای از گوشت است که در وسط آن استخوان‌های باریک غضروف مانندی وجود دارد.این پرده در عین نازکی بسیار مقاوم است؛هم سبک است و هم پردوام؛شبیه لاله گوش آدمی؛و جالب این که اگر در برابر نور آفتاب یا چراغ به آن نگاه کنیم لوله کشی ظریف و گسترده و پیچیده‌ای از رگ‌های خونین که آن را تغذیه می‌کند مشاهده می‌شود که هنگام پرواز بسیار فعّال می‌شوند تا مواد غذایی لازم را به بال‌ها برای حرکت سریع برسانند.

و در آخرین بخش این خطبه امام علیه السّلام به ویژگی شگفت‌انگیز دیگری از این پرنده

استثنایی اشاره می‌کند و آن مربوط به پرورش نوزاد اوست؛می‌فرماید:«او پرواز می‌کند، در حالی که نوزادش به او چسبیده و به او پناهنده شده!هرگاه می‌نشیند نوزادش نیز همراه او به زمین می‌آید و هر زمان بالا می‌رود او نیز بالا می‌رود و از او جدا نمی‌شود تا اعضای پیکرش محکم گردد و بال‌هایش قدرت پرواز پیدا کند،راه زندگی را بیاموزد و مصالح خویش را بشناسد!» (تطیر و ولدها لاصق بها لاجیء إلیها،یقع إذا وقعت، و یرتفع إذا ارتفعت،لا یفارقها حتّی تشتدّ أرکانه،و یحمله للنّهوض جناحه، و یعرف مذاهب عیشه،و مصالح نفسه) .

معروف است که این حیوان مانند سایر پستانداران عادت ماهیانه دارد و باردار می‌شود و وضع حمل می‌کند؛بر خلاف پرندگان دیگر که تخم می‌گذارند و جوجه‌های آن‌ها در درون تخم پرورش می‌یابند.پرندگان دیگر جوجه‌ها را با خود حمل نمی‌کنند ولی خفاش جوجه‌اش را با خود حمل می‌کند و به پرواز در می‌آید.راه و رسم پرواز را به او نشان می‌دهد و طریقه تهیه غذا و صید کردن حشرات و مسیرهای رفت و برگشت به لانه را به او می‌آموزد شاید به این دلیل که پرندگان دیگر در روز پرواز می‌کنند و جوجه‌ها می‌توانند در روشنایی با آن‌ها همراه باشند؛ولی این پرنده که در تاریکی شب پرواز می‌کنند ممکن است جوجه‌هایش نتوانند با او همراه باشند و یکدیگر را گم کنند لذا ناگزیر آن‌ها را با خود حمل می‌کند.در هر صورت همه چیز این پرنده عجیب است و این هم یکی دیگر از عجایب خلقت اوست که انسان را به تنوع آفرینش و تدبیر پروردگار آشناتر می‌سازد.

سپس امام علیه السّلام در جمله پایانی خطبه سر تعظیم به پیشگاه خداوند فرود آورده،به تسبیح او می‌پردازد؛می‌فرماید:«پاک و منزه است آفریننده همه اشیا،که از هیچ نمونه و الگویی که از دیگری به جای مانده باشد پیروی نکرده است!» (فسبحان الباریء لکلّ شیء،علی غیر مثال خلا من غیره!) .

و همان گونه که امام علیه السّلام در این بحث توحیدی،خطبه را با حمد و ستایش پروردگار آغاز کرد با تسبیح و تنزیه ذات پاک او پایان می‌دهد تا حسن شروع با حسن ختام همراه گردد.

نکته: آفرینش حیرت انگیز خفاش!

آفرینش حیرت انگیز خفاش!

در این خطبه امام علیه السّلام از آفرینش بدیع خفاش سخن به میان آورده که تقریبا همه چیز او بر خلاف سایر پرندگان است تا آن جا که در بعضی از کتب علمی تصریح می‌کنند که خفاش،جزء پرندگان نیست؛بلکه جزء پستانداران است.

بدن خفاش،پوشیده از مو است؛در حالی که پرندگان پر دارند.

خفاش دندان دارد؛در حالی که پرندگان منقار دارند.

بال‌های خفاش از پرده‌های نازک گوشتی تشکیل شده؛در حالی که پرندگان چنین نیستند.

خفاش دو دست و دو پا دارد و روی زمین مانند چهار پایان با دست‌ها و پاهایش راه می‌رود؛در حالی که پرندگان چنین نیستند.

پرندگان از طریق تخم گذاری صاحب بچه می‌شوند؛در حالی که خفاش باردار می‌شود و بچه می‌زاید.

پرندگان نوزادان خود را با مواد غذایی مناسب سیر می‌کنند؛ولی خفاش نوزاد خود را شیر می‌دهد.

پرندگان معمولا روزها در تلاش معاشند و خفاش در تاریکی شب.

خفاش‌ها عموما هنگام روز می‌خوابند و پس از غروب آفتاب به پرواز در می‌آیند و هنگام خواب؛خود را از پاهای عقب از درختان یا سقف غارها آویزان می‌کنند.

غذای خفاش از حشرات است و هنگام پرواز دهان خود را باز نگه می‌دارد و ده‌ها یا صدها حشره را می‌بلعد و شاید بوی بد خفاش به علت همین حشره خواری او باشد؛امّا خفاش‌ها به خاطر همین کارشان خدمت زیادی به انسان‌ها در پاک‌سازی محیط از حشرات می‌کنند؛لذا در برخی از مناطق که حشرات زیادند برج‌هایی برای پرورش خفاش‌ها می‌سازند تا محیطشان را پاک‌سازی کنند.

بر خلاف آن چه بعضی تصور می‌کنند که چشم خفاش ضعیف است و می‌گویند:فلان کس مثل خفاش کور است،بینایی خفاش بسیار خوب است؛لیکن چشمانش در برابر نور،حساسیت زیادی دارد که قادر به تحمل آن نیست.

خفاش با سرعت و مهارت در شب پرواز می‌کند؛حتی در تاریکی شدید بی آن که به مانعی برخورد کند.خفاش در این پرواز سریع تنها از چشم کمک نمی‌گیرد؛بلکه مدیون دستگاه صوتی خاصی شبیه رادار است.خفاش در حین پرواز،صدایی از بینی خود بیرون می‌آورد که ما قادر به شنیدن آن نیستیم؛اما این صدا به هر چیزی که بر سر راه آن باشد برخورد می‌کند و منعکس می‌شود.گوش‌های بزرگ خفاش صدای منعکس شده را می‌گیرد و از وجود مانع بر سر راه خود به طور دقیق آگاه می‌شود و تغییر جهت می‌دهد و این جاست که می‌گویند:خفاش با گوش خود می‌بیند.

بعضی از دانشمندان،آزمایش جالبی درباره خفاش کرده‌اند.آنان تونل باریک پر پیچ و خمی را به وجود آوردند که دیواره داخلی آن با دوده آغشته شده بود.خفاشی را از یک طرف تونل وارد کرده و با نهایت تعجب دیدند از طرف دیگر بیرون آمد؛بی آن که بر بال‌هایش کم‌ترین اثر دوده باشد.

خفاش‌ها معمولا حشره خوارند؛ولی بعضی از خفاشان میوه می‌خورند و بعضی از آن‌ها خونخوار و خطرناکند که تعداد آن‌ها بسیار کم است.آن‌ها حتی به انسان در موقع خواب با ظرافت خاصی حمله می‌کنند و جایی از بدن او را که رشته‌های عصبی در آن کم‌تر است و حساس نیست مانند نرمه گوش در نظر می‌گیرند و دندان‌های خود را آهسته در آن فرو می‌کنند و خون او را می‌خورند؛و از آن خطرناک‌تر این که ممکن است آنها از این طریق ناقل میکروب‌های مهلکی همچون تب زرد که از بیماری‌های خطرناک است، باشند.

خفاش‌ها به هنگام پرواز از روی آب‌ها با فاصله بسیار کم می‌گذرند و آب می‌نوشند؛اما آب خوردن آن‌ها مانند گربه با زبان است.

خفاش‌های سبک وزن گاهی چهار بچه می‌آورند و همه آن‌ها را در حال پرواز به خود آویزان کرده حرکت می‌کنند؛ولی خفاش‌های بزرگ جثه که گاهی به اندازه یک گربه هستند و آن‌ها را روباه پرنده می‌نامند،تنها یک بچه می‌آورند.این در حالی است که بعضی از خفاش‌ها به قدری کوچکند که وزن بدنشان به اندازه یک سکه بیشتر نیست.

خفاش‌ها در زمستان در گوشه تاریکی به صورت آویزان به وسیله پاها می‌خوابند؛این خواب زمستانی مدت زیادی ادامه دارد تا هوا گرم شود.در این موقع بیدار می‌شوند و به حرکت در می‌آیند. ⁽¹⁾

در کتاب«توحید مفضّل»نیز عبارات کوتاه و پر معنایی درباره آفرینش عجیب «خفاش»نقل شده است و با توجه به این که این سخنان را زمانی امام صادق علیه السّلام فرمود که علم و دانش بشر درباره جانداران بسیار محدود بود،جالب و قابل ملاحظه است؛ می‌فرماید:

«خداوند به خفاش آفرینش عجیبی داده است؛آفرینشی ما بین پرندگان و چهار پایان (پستاندار)؛این به علت آن است که دو گوش بلند و دندان و پشم دارد؛فرزند خود را می‌زاید و شیر می‌دهد و بول می‌کند و روی چهار دست و پا راه می‌رود؛تمام این‌ها بر خلاف صفات پرندگان است.او همچنین در شب بیرون می‌آید و غذای او از پروانه‌ها و مانند آن(از حشرات)است که در هوا در حرکتند؛بعضی گمان می‌کنند خفاش غذایی نمی‌خورد و غذای او فقط هواست و این باطل است؛زیرا اوّلا از او فضله و بول خارج می‌شود و این بدون خوردن غذا ممکن نیست و دیگر این که او دارای دندان است اگر غذایی نمی‌خورد وجود دندان برای او معنایی نداشت و می‌دانیم در آفرینش چیزی بی

هدف نیست». ⁽¹⁾

به هر حال هر چه درباره خفاش بیشتر دقت کنیم اسرار شگفت‌انگیز بیشتری را پیدا خواهیم کرد و این جا است که به عظمت کلام امام علیه السّلام پی می‌بریم که این موجود استثنایی را که گویی خدا برای قدرت نمایی آفریده است به عنوان یکی از لطایف صنعت و عجایب خلقت پروردگار در خطبه مذکور بیان کرده و روی قسمت‌های مهمی از شگفتی‌های آفرینش او تکیه فرموده است.

خطبۀ 156: درباره اهل بصره و حوادث آینده آن‌ها

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

خاطب به اهل البصرة علی جهة اقتصاص الملاحم

⁽¹⁾ از سخنان امام علیه السّلام است که در آن اهل بصره را مخاطب ساخته و از حوادث آینده آن‌ها را با خبر می‌سازد.

خطبه در یک نگاه

امام علیه السّلام در این خطبه،به مسائل گوناگونی اشاره می‌کند که در عین استقلال هر یک از آن‌ها،پیوند روشنی با هم دارند.

این خطبه بر چند محور دور می‌زند:

نخست این که امام علیه السّلام مردم را به اطاعت خویش فرا می‌خواند و راه بهشت را که راه پر مشقتی است به آن‌ها نشان می‌دهد.

دوّم این که دلیل شرکت عایشه را در جنگ جمل بیان می‌کند تا مردم گمان نبرند شرکت او در این جنگ دلیل بر مشروعیت کار طلحه و زبیر بوده است.

در بخش سوّم،درباره پایان زندگی و قیام قیامت سخن می‌گوید و مردم را برای آن از طریق ایمان و عمل صالح و کسب علم و دانش آماده می‌سازد.

در چهارمین بخش،به چگونگی حشر مردم از قبور در سرای آخرت اشاره می‌کند.

و در بخش پنجم،از امر به معروف و نهی از منکر که انجام دادن آن بر خلاف پندار بعضی از ناآگاهان هیچ مشکلی در زندگی ایجاد نمی‌کند،سخن به میان می‌آورد.

در بخش ششم،از اهمیّت قرآن و آثار عظیم آن در اصلاح فرد و جامعه بحث می‌کند.

و سرانجام در بخش هفتم،در پاسخ این پرسش که شخصی از آن حضرت می‌پرسد:

در مورد فتنه با ما سخن بگو و آیا از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در این باره پرسشی داشته‌ای،به شرح جامعی درباره این موضوع پرداخته و در ضمن از شهادت خود در آینده نیز خبر می‌دهد.

بخش اوّل

اشاره

فمن استطاع عند ذلک أن یعتقل نفسه علی اللّه،عزّ و جلّ،فلیفعل.فإن أطعتمونی فإنّی حاملکم إن شاء اللّه علی سبیل الجنّة،و إن کان ذا مشقّة شدیدة و مذاقة مریرة.

و أمّا فلانة فأدرکها رأی النّساء،و ضغن غلا فی صدرها کمرجل القین،و لو دعیت لتنال من غیری ما أتت إلیّ،لم تفعل.و لها بعد حرمتها الأولی، و الحساب علی اللّه تعالی.

ترجمه

:

آن کس که در آن هنگام(در فتنه‌ها)بتواند خود را وقف بر خدای متعال سازد باید چنین کند و اگر مرا اطاعت کنید من(در میان انبوه فتنه‌ها)به خواست خدا شما را به راه بهشت خواهم برد؛هر چند راهی است پر مشقّت و دارای تلخی‌های فراوان.امّا فلان زن (اشاره به عایشه است)افکار زنانه دامنش را گرفت و کینه‌هایی را که در سینه خود پنهان می‌داشت،همچون کوره آهنگران به جوشش در آمد(و آشکار شد)و اگر او را دعوت می‌کردند که مانند همین کار را که در مورد من انجام داد درباره دیگری انجام دهد،هرگز اقدام نمی‌کرد(و به خون خواهی عثمان بر نمی‌خاست این یک بهانه بود)به هر حال، همان احترام نخستین را(به خاطر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله)دارد؛ولی حسابش با خداوند متعال است! ***

شرح و تفسیر: آشکار شدن کینه‌های درونی به بهانه واهی

آشکار شدن کینه‌های درونی به بهانه واهی

همان گونه که در بحث سند خطبه گفته شد،امام علیه السّلام این خطبه را بعد از پایان جنگ جمل بیان فرموده و تعبیرات آغاز این خطبه نشان می‌دهد که امام علیه السّلام قبل از این جمله‌ها اشاره‌ای به فتنه‌هایی که در پیش است کرده و به مردم هشدار داده که فتنه جمل،اوّلین و آخرین فتنه نیست و به دنبال آن چنین می‌فرماید:

«آن کس که در آن هنگام(در فتنه‌ها)بتواند خود را وقف بر اطاعت خداوند متعال سازد،باید چنین کند و اگر مرا اطاعت کنید من(در میان انبوه فتنه‌ها)به خواست خدا شما را به راه بهشت خواهم برد؛هر چند راهی است پر مشقت و دارای تلخی‌های فراوان!» (فمن استطاع عند ذلک أن یعتقل نفسه علی اللّه،عزّ و جلّ،فلیفعل.فإن أطعتمونی فإنّی حاملکم إن شاء اللّه علی سبیل الجنّة،و إن کان ذا مشقّة شدیدة و مذاقة مریرة ⁽¹⁾) .

مفهوم «یعتقل نفسه» -با توجه به این که«یعتقل»از ماده عقل به معنای باز داشتن است-آن است که نفس خویش را تنها وقف فرمان خدا کند که بالاترین درجه عبودیّت و اطاعت است و در جمله(و ان کان ذا مشقة...)اشاره به این می‌فرماید که بهشت و سعادت را ارزان به کسی نمی‌دهند،اگر خواهان آن هستید باید خود را آماده سازید؛چرا که مبارزه با هوای نفس همچون مبارزه با دشمن،پر مشقت است:

ناز پرورده تنعّم نبرد راه به دوست عاشقی شیوه رندان بلاکش باشد

در خطبه 176 امام علیه السّلام همین مطلب را از زبان رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به تعبیر معنای دیگری بیان فرموده است:(إنّ الجنّة حفّت بالمکاره و إنّ النّار حفّت بالشّهوات) به یقین بهشت در میان ناراحتی‌ها و دوزخ در میان شهوات پیچیده شده است.

سپس امام علیه السّلام به دلیل شرکت عایشه در جنگ جمل-که یکی از فتنه‌های جهان

اسلام بود-اشاره کرده و ضمن پنج جمله پر معنا تمام گفتنی‌ها را بیان می‌کند؛ می‌فرماید:«امّا فلان زن،افکار زنانه دامنش را گرفت و کینه‌هایی که در سینه خود پنهان می‌داشت،همچون کوره آهنگران به غلیان آمده بود(و آشکار ساخت)و اگر او را دعوت می‌کردند که مانند همین کار را که درباره من انجام داد در مورد دیگری انجام دهد هرگز اقدام نمی‌کرد(و به خون خواهی عثمان بر نمی‌خاست)با این حال،همان احترام نخستین را(به سبب احترام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله)دارد؛ولی حسابش با خدای متعال است!» (و أمّا فلانة فأدرکها رأی النّساء،و ضغن غلا فی صدرها کمرجل ⁽¹⁾القین ⁽²⁾،و لو دعیت لتنال من غیری ما أتت إلیّ،لم تفعل.و لها بعد حرمتها الأولی، و الحساب علی اللّه تعالی) .

بی شک،منظور از«فلانة»در عبارت یاد شده،عایشه است و با توجه به این که این خطبه پس از جنگ جمل ایراد شده هدف امام علیه السّلام این بوده که به بعضی شبهات پاسخ دهد؛از جمله این که اگر این جنگ،نامشروع بود چرا عایشه که یکی از رهبرانش بود،در آن شرکت کرد؟ امام علیه السّلام در پاسخ به این سؤال به دو انگیزه عایشه برای همکاری با طلحه و زبیر اشاره می‌کند:نخست،داشتن افکار سست زنانه که طلحه و زبیر به آسانی توانستند فکر او را بدزدند و او را با خود همراه سازند و لذا در تواریخ می‌خوانیم که عایشه مدتی بعد،از کار خود پشیمان شد و اظهار توبه می‌کرد.

دیگر این که او کینه‌هایی از من(امام علی بن ابی طالب علیه السّلام)در سینه داشت که بسیار پر جوش و خروش بود تا آن جا که به او اجازه نمی‌داد درست در عواقب این کار بیندیشد و بداند با که مبارزه می‌کند و برای چه مبارزه می‌کند و سرانجام این مبارزه چه خواهد شد؟! درباره عوامل این کینه داغ درونی،شارحان نهج البلاغه سخنان بسیار گفته‌اند؛ولی از

همه آنها جامع‌تر،چیزی است که ابن ابی الحدید از استادش ابو یعقوب نقل می‌کند که به بخشی از آن اشاره می‌کنیم:

1.علی علیه السّلام همسر فاطمه علیها السّلام بود و فاطمه علیها السّلام دختر خدیجه بود و حساسیت عایشه نسبت به خدیجه با عنوان یک رقیب حتی بعد از وفات او در تواریخ معروف است.

2.احترام فوق العاده رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله نسبت به فاطمه زهرا علیها السّلام که نشانه شخصیت فوق العاده فاطمه علیها السّلام بود و فراتر از محبّت پدر و فرزندی دیده می‌شد تا آن جا که طبق روایات معتبر او را«سیدة نساء العالمین»خواند و می‌فرمود:«هر کس فاطمه علیها السّلام را آزار دهد مرا آزار داده و هر کس او را به خشم آورد مرا به خشم آورده و او پاره تن من است»، ⁽¹⁾حساسیّت زیادی در عایشه برانگیخت؛چرا که او خود را شایسته این القاب می‌پنداشت نه دیگری را و همین حساسیّت نیز نسبت به علی علیه السّلام در دل او پیدا شده بود.

3.احترام خاص رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نسبت به شخص علی علیه السّلام و فضایل زیادی که(خاص و عام)برای علی علیه السّلام از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل کرده‌اند عامل دیگری برای این حسادت بود؛ چرا که او پدرش ابو بکر را شایسته این اوصاف خیال می‌کرد.

4.فرزنددار شدن فاطمه علیها السّلام و گسترش نسل پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از طریق او و علی علیه السّلام و عدم وجود فرزند برای عایشه و احترام فوق العاده‌ای که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله برای حسن علیه السّلام و حسین علیه السّلام قائل بود،عامل مهم دیگری برای این حسادت محسوب می‌شد.

5.بسته شدن تمام درهای خانه‌های اصحاب که به مسجد باز می‌شد،حتی در خانه ابوبکر(پدر عایشه)و باز بودن در خانه علی علیه السّلام و فاطمه علیها السّلام نیز سبب افروخته شدن خشم و حسادت آن زن بود؛چرا که تنها دری بود که بعد از در خانه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به مسجد گشوده می‌شد و همه مسلمین از آن به عظمت یاد می‌کردند.

و عوامل متعدد دیگری که به جهت اختصار از آن‌ها صرف نظر شد. ⁽²⁾

قابل توجّه این که ابن ابی الحدید در این بخش از کلمات استادش(شیخ ابی یعقوب) این نکته را نقل می‌کند که عایشه پس از آن که علی علیه السّلام(به ناچار)با ابو بکر بیعت کرد بسیار اظهار خوشحالی می‌کرد و این تظاهر به خشنودی در تمام مدّت خلافت پدرش ابو بکر و سپس عمر و عثمان ادامه داشت؛در حالی که کینه‌ها در درون او در جوشش بود تا زمانی که عثمان کشته شد؛در حالی که عایشه از کسانی بود که مردم را بر ضد عثمان تحریک می‌کرد و آرزویش این بود که خلافت به طلحه برسد؛اما هنگامی که شنید مردم با علی بن ابی طالب علیه السّلام بیعت کرده‌اند فریاد کشید و ندای وا عثمانا!سر داد و گفت:عثمان را مظلوم کشتند و کینه‌های درونی‌اش به غلیان آمد و ماجرای جمل از آن تولّد یافت. ⁽¹⁾

و عجب این که جمعی از دانشمندان اهل سنت در عین این که اعتراف می‌کنند، عایشه راه خطا پویید و در آتش افروزی جنگ جمل مرتکب گناه شد،می‌گویند:او بعدا توبه کرد و مشمول عفو خدا شد.سؤال این است که آیا ریختن خون هفده هزار و به روایتی بیست هزار مسلمان!در جمل به اضافه مشکلات عظیمی که از ناحیه این جنگ در تمام جهان اسلام پیدا شد و سال‌ها یا قرن‌ها ادامه یافت با یک«استغفر اللّه»بخشوده می‌شود؟!آیا خداوند از حقّ النّاس به این آسانی می‌گذرد آن هم چنین حقّ النّاسی؟ جالب این که به گفته«ابن عبد ربّه»در«عقد الفرید»بعد از جنگ جمل،زنی به نام«أمّ اوفی»بر عایشه وارد شد و گفت:

ای امّ المؤمنین،چه می‌گویی درباره کسی که بچه صغیر خود را کشته است؟عایشه بلافاصله گفت:آتش دوزخ بر او واجب شده.آن زن سؤال کرد:درباره زنی که بیست هزار فرزند بزرگ خود را در یک صحنه کشته باشد چه می‌گویی؟(عایشه فهمید که اشاره به او و ماجرای جنگ جمل می‌کند)گفت:بیایید این دشمن خدا را بگیرید و بیرون بیاندازید. ⁽²⁾

و امّا جمله سوّم که می‌فرماید:«اگر عایشه دعوت می‌شد که آن چه را درباره من انجام داد درباره دیگری انجام دهد،نمی‌پذیرفت»،اشاره به این است که هر گاه مردم مسلمان با دیگری غیر از من بیعت کرده بودند این زن هرگز به خون خواهی عثمان بر نمی‌خاست؛ بنابر این،انگیزه او هرگز دفاع از خون عثمان نبود که خودش در آن شرکت داشت؛بلکه هدفش تحریک مردم بر ضد من بود.

و این که در جمله چهارم می‌فرماید:«با این حال او احترام گذشته را دارد»به دلیل این بود که همسر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بود و برای احترام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از مجازاتش در دنیا صرف نظر شد؛ولی در جمله پنجم تصریح می‌کند:«حساب او بر خداست»،اشاره به این که هرگز خداوند از گناه او نخواهد گذشت.

قرآن مجید تکلیف او را در آیه 30 سوره احزاب روشن ساخته است:« «یا نِساءَ النَّبِیِّ مَنْ یَأْتِ مِنْکُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ یُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَیْنِ وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللّهِ یَسِیراً» ؛ای همسران پیامبر،هر یک از شما گناه آشکار و فاحش مرتکب شود،عذاب او دو چندان خواهد بود و این برای خدا آسان است».

بخش دوّم

اشاره

منه:سبیل أبلج المنهاج،أنور السّراج،فبالإیمان یستدلّ علی الصّالحات،و بالصّالحات یستدلّ علی الإیمان،و بالإیمان یعمر العلم،و بالعلم یرهب الموت،و بالموت تختم الدّنیا،و بالدّنیا تحرز الآخرة،و بالقیامة تزلف الجنّة،و تبرّز الجحیم للغاوین.و إنّ الخلق لا مقصر لهم عن القیامة،مرقلین فی مضمارها إلی الغایة القصوی.

ترجمه

:

(ایمان)روشن‌ترین راه،با نورانی‌ترین چراغ است.انسان به سبب ایمان به اعمال صالح رهنمون می‌شود و به وسیله اعمال صالح،ایمان،آشکار می‌گردد.با ایمان،کاخ علم و دانش آباد می‌شود و به وسیله علم،هراس از مرگ(و مسئولیت‌های بعد از آن)حاصل می‌گردد.با مرگ،دنیا پایان می‌گیرد و با دنیا می‌توان آخرت را به دست آورد.با برپا شدن قیامت،بهشت،نزدیک می‌شود و دوزخ برای گمراهان آشکار می‌گردد.مردم به جز قیامت اقامتگاهی ندارند و به سرعت در این میدان به سوی آن سر منزل آخرین پیش می‌روند.

شرح و تفسیر: پیشروی به سوی سر منزل مقصود

پیشروی به سوی سر منزل مقصود

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام نخست از ایمان و سپس آثار آن-که اعمال صالح و علم و دانش و ترس از مجازات قیامت و آمادگی برای این سفر پر خطر و سرانجام رسیدن

به بهشت است-سخن می‌گوید.

نخست می‌فرماید:«ایمان،روشن‌ترین راه،با نورانی‌ترین چراغ است» (سبیل أبلج ⁽¹⁾المنهاج،أنور السّراج ⁽²⁾) .

از آن جا که بهترین راه،راهی است که در روزها روشن و بدون هیچ گونه مانع،و شب‌ها نیز دارای چراغ باشد،امام علیه السّلام ایمان را به چنین راهی تشبیه کرده است.این احتمال نیز وجود دارد که مراد از سراج چراغ‌هایی است که به صورت علامت در جاده‌ها نصب می‌گردد تا مسافران به بیراهه نروند یعنی ایمان،راهش روشن و نشانه‌هایش آشکار است.

سپس می‌افزاید:«به سبب ایمان،انسان به اعمال صالح رهنمون می‌شود و به وسیله اعمال صالح،ایمان آشکار می‌گردد.با ایمان،کاخ علم و دانش آباد می‌شود و به وسیله علم،هراس از مرگ(و مسئولیت‌های بعد از آن)حاصل می‌گردد» (فبالإیمان یستدلّ علی الصّالحات،و بالصّالحات یستدلّ علی الإیمان،و بالإیمان یعمر العلم، و بالعلم یرهب الموت) .

به یقین،ایمان در هر دو جمله به معنای عقیده باطنی است؛در حالی که«یستدلّ»در جمله اوّل به معنای علیّت است و در جمله دوم،کاشفیّت،یعنی ایمان سبب عمل صالح می‌شود و عمل صالح،کشف از ایمان می‌کند؛ولی این احتمال نیز وجود دارد که «یستدلّ»در هر دو به معنای علیّت باشد؛یعنی همان گونه که ایمان،سبب عمل صالح می‌شود،عمل صالح نیز سبب قوّت ایمان است.

و این که می‌فرماید:«به وسیله ایمان،عالم علم آباد می‌شود»ممکن است اشاره به دو نکته باشد:

نخست این که هرگاه انسان به آفریدگاری دانا و حکیم ایمان داشته باشد و آفرینش را هدفمند بداند،یقین پیدا می‌کند که چیزی در این عالم،بی دلیل و بی هدف نیست و به دنبال آن تلاش می‌کند علل و عوامل اشیا و اسرار پدیده‌ها و آثار آن‌ها را دریابد.تعبیر یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان علوم طبیعی«چیزی که دانشمندان بزرگ را وادار به تلاش برای کشف اسرار طبیعت در طول سالیان دراز می‌کرد،ایمان آن‌ها به هدفمند بودن آفرینش بود و این که چیزی در این جهان بی حساب و کتاب نیست».

دیگر این که یکی از موانع علم و معرفت،تعصّب‌های کور و کر،غرور و هواهای نفسانی است؛ولی هنگامی که ایمان آمد،همه این موانع برچیده می‌شود و راه وصول به سر چشمه‌های ایمان هموار می‌گردد.

اضافه بر این،علم بی عمل،علمی است ویران و هم سنگ با جهل؛و چیزی که علم را با عمل قرین می‌کند و آن را آباد می‌سازد،ایمان است؛همان گونه که در حدیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می‌خوانیم:«إنّ العلم لیتفّ بالعمل فإن أجابه و إلاّ ارتحل عنه؛علم،عمل را فرا می‌خواند؛اگر دعوت او را اجابت کرد،می‌ماند و گر نه می‌رود». ⁽¹⁾

و این که می‌فرماید:«انسان به سبب علم از مرگ می‌ترسد»به این دلیل است که مرگ را پایان زندگی نمی‌داند؛بلکه آغاز زندگی نوینی تلقی می‌کند که انسان در آن با نتیجه اعمال خود رو به رو خواهد بود.

سپس در ادامه این بیان که علّت و معلول‌ها و لازم و ملزوم‌ها را پشت سر هم ذکر می‌کند،می‌فرماید:«با مرگ،دنیا پایان می‌گیرد،و با دنیا می‌توان آخرت را به دست آورد و با بر پا شدن قیامت،بهشت نزدیک می‌شود و دوزخ برای گمراهان آشکار می‌گردد؛مردم به جز قیامت،اقامتگاهی ندارند و به سرعت در این میدان به سوی آن سر منزل آخرین پیش می‌روند» (و بالموت تختم الدّنیا،و بالدّنیا تحرز الآخرة،و بالقیامة تزلف

الجنّة،و تبرّز الجحیم للغاوین.و إنّ الخلق لا مقصر ⁽¹⁾لهم عن القیامة، مرقلین ⁽²⁾فی مضمارها إلی الغایة القصوی) .

آری،مرگ پایان زندگی دنیاست و سرآغاز زندگی ابدی؛و با مرگ پرونده اعمال بسته می‌شود؛چرا که مزرعه آخرت،تنها دنیاست و در قیامت،دو چیز بیش نیست:یا بهشت است و سعادت جاویدان و یا دوزخ است و عذاب ابدی؛و همه انسان‌ها بدون استثنا به سوی یکی از این دو سرنوشت پیش می‌روند.

بعید نیست ذکر این عبارت به دنبال بیان به داستان جنگ جمل و آتش افروزان آن، اشاره به این نکته باشد که اگر آن‌ها ایمان قوی داشتند،گرفتار آن جنگ خانمان سوز و پر مسئولیت نمی‌شدند.اگر ایمان سالمی داشتند آگاهی پیدا می‌کردند و زندگی باقی آخرت را به زندگی فانی این دنیا نمی‌فروختند؛ولی افسوس که حجاب هوا پرستی،عقل انسان را از درک حقایق باز می‌دارد؛با این که جادّه روشن است و نشانه‌ها آشکار.

جمله «و بالقیامة تزلف الجنّة،و تبرّز الجحیم للغاوین» بر گرفته از آیات 90 و 91 سوره شعراست: «وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغاوِینَ» .

بخش سوّم

اشاره

منه:قد شخصوا من مستقرّ الأجداث،و صاروا إلی مصائر الغایات.لکلّ دار أهلها،لا یستبدلون بها و لا ینقلون عنها.

و إنّ الأمر بالمعروف،و النّهی عن المنکر،لخلقان من خلق اللّه سبحانه؛ و إنّهما لا یقرّبان من أجل،و لا ینقصان من رزق.و علیکم بکتاب اللّه،«فإنّه الحبل المتین،و النّور المبین»،و الشّفاء النّافع،و الرّیّ النّاقع،و العصمة للمتمسّک،و النّجاة للمتعلّق.لا یعوجّ فیقام،و لا یزیغ فیستعتب،«و لا تخلقه کثرة الرّدّ»،و ولوج السّمع.«من قال به صدق،و من عمل به سبق».

ترجمه

:

آنان از قرارگاه قبرها خارج می‌شوند و به سوی آخرین منزل رهسپار می‌گردند.هر یک از خانه‌ها(ی بهشت و دوزخ)ساکنانی دارد که نه آن را به خانه دیگر تبدیل می‌کنند و نه از آن به جایی دیگری انتقال می‌یابند.

به یقین،امر به معروف و نهی از منکر،دو صفت از صفات خداوند سبحان است و عمل به آن دو نه از عمر کسی می‌کاهد و نه روزی کسی را کم می‌کند.کتاب خدا را محکم بگیرید؛چرا که رشته‌ای است مستحکم و نوری است آشکار؛شفا بخش و پر منفعت است و سیراب کننده و فرو نشاننده عطش(تشنگان حقّ).تمسّک جویان را حفظ می‌کند و نجات بخش کسانی است که به دامنش چنگ زنند.کژی در آن راه ندارد تا آن را راست کنند و هرگز راه خطا نمی‌پوید تا به راه حقّش باز گردانند.خواندن و شنیدن مکرّرش سبب

کهنگی آن نمی‌گردد،آن کس که با قرآن سخن بگوید راست می‌گوید،و آن کس که به آن عمل کند به پیش می‌رود.

شرح و تفسیر: اسباب نجات در قیامت

اسباب نجات در قیامت

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به دنبال بخش پیشین-که در آن سخن از مرگ و قیامت و بهشت و دوزخ به میان آمد-نخست به مسأله حشر و نشر مردم در آن روز می‌پردازد و بعد با بحث جامعی درباره امر به معروف و نهی از منکر و اهمیّت قرآن مجید که هر دو از مهم‌ترین اسباب نجات در قیامت‌اند،سخن به میان می‌آورد و می‌فرماید:

«آن‌ها از قرارگاه قبرها خارج می‌شوند و به سوی آخرین منزل رهسپار می‌گردند.هر یک از خانه‌ها(ی بهشت و دوزخ)ساکنانی دارد که نه آن را به دیگری تبدیل می‌کنند و نه از آن به جای دیگر انتقال می‌یابند» (قد شخصوا ⁽¹⁾من مستقرّ الأجداث ⁽²⁾،و صاروا إلی مصائر الغایات.لکلّ دار أهلها،لا یستبدلون بها و لا ینقلون عنها) .

نخست اشاره به این می‌فرماید که همه از قبرها بر می‌خیزند؛همان چیزی که در قرآن مجید کرارا بیان شده است:« «یَوْمَ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً» ؛روزی که آن‌ها از قبرها به سرعت خارج می‌شوند...». ⁽³⁾

و از این تعبیر استفاده می‌شود که ذرّات بدن آن‌ها که تبدیل به خاک شده،هر جا باشد به قبرها باز می‌گردد و در آن جا زنده می‌شوند و سر از خاک بر می‌دارند.

در این جا این سؤال پیش می‌آید که آیات قرآن با صراحت می‌گوید:«پایان دنیا

زلزله‌های عظیمی به وقوع می‌پیوندد و همه چیز درهم می‌ریزد»با این حال چگونه قبرها باقی می‌ماند و مردگان از قبرها برمی‌خیزند؟ پاسخ این سؤال را در جلد سوّم همین کتاب،صفحه 367 بیان کرده‌ایم.

سپس اشاره به این می‌کند که خانه‌های بهشتیان و دوزخیان قابل تغییر و تبدیل نیست.هر کس جایگاه ویژه خود را مطابق اعمال و عقاید خود دارد؛مقصود این که پاداش و کیفر در آن جهان برای مؤمن و کافر جاودانی است؛نه قابل تبدیل است و نه قابل نقل و انتقال.این سراها به قدری حساب شده است که کاملا هماهنگ با صاحبان آن عقاید و اعمال است؛گویی خانه‌ها به سراغ آن‌ها می‌روند نه آن‌ها به سوی خانه‌ها.

سپس با توجه به این که واقعه جمل یکی از نمونه‌های بارز امر به معروف و نهی از منکر بود،به اهمیّت این مسأله اشاره کرده،می‌فرماید:«به یقین،امر به معروف و نهی از منکر،دو صفت از صفات خداوند سبحان است و عمل به این دو نه اجل کسی را نزدیک می‌کند و نه از روزی کسی می‌کاهد!» (و إنّ الأمر بالمعروف،و النّهی عن المنکر، لخلقان من خلق ⁽¹⁾اللّه سبحانه؛و إنّهما لا یقرّبان من أجل،و لا ینقصان من رزق) .

همان گونه قرآن مجید می‌گوید:« «إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ» ؛خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان امر می‌کند و از فحشا و منکر و ستم نهی می‌نماید». ⁽²⁾

بعضی از شارحان نهج البلاغه تعبیر به«خلق»را درباره خداوند،تعبیری مجازی(مجاز در کلمه یا مجاز در نسبت)می‌دانند؛زیرا«خلق»حالت یا ملکه‌ای است نفسانی که اعمال نیک و بد از آن سرچشمه می‌گیرد و خداوند از چنین عوارض و حالات امکانی پاک و منزّه

است ولی اگر«خلق»را به معنای وصف بدانیم،اعمّ از این که به صورت حالت نفسانی باشد یا وصفی که عین ذات است اطلاق آن بر خداوند مشکلی نخواهد داشت.

به هر حال،وظایفی که در اسلام برای انسان‌ها تعیین شده،گاه مخصوص انسان است؛مانند عبادات و بسیاری از محرّمات؛ولی در میان آن‌ها اموری وجود دارد که بسیار گسترده است و حتّی درباره خداوند نیز صدق می‌کند؛مانند عدالت و ترک ظلم و ارشاد جاهل و تنبیه غافل و امر به معروف و نهی از منکر و اساسا نزول کتاب‌های آسمانی و فرستادن انبیا بر اساس همین امر به معروف و نهی از منکر یا ارشاد جاهل است؛بنابراین در اهمّیّت وظیفه امر به معروف و نهی از منکر همین بس که تمام برنامه‌های انبیا از آن سرچشمه می‌گیرد و خداوند متعال بنیانگذار آن است.

و این که می‌فرماید:«انجام دادن این دو دستور از عمر و روزی کسی نمی‌کاهد»اشاره به این است که بسیاری از مردم کوتاه فکر،تصور می‌کنند امر به معروف و نهی از منکر سبب درگیری با ارباب معاصی می‌شود و این درگیری گاه سبب جرح و قتل و گاه سبب پراکندگی مردم از اطراف انسان و در نتیجه کاهش روزی می‌شود.

ولی اگر امر به معروف و نهی از منکر به صورت صحیح و معقول انجام شود و از افراط و تفریط پرهیز گردد،خداوند انسان را حفظ می‌کند و برکاتش را از او دریغ نمی‌فرماید.

امر به معروف و نهی از منکر شرایطی دارد،از جمله احتمال اثر و عدم ضرر و همچنین امر به معروف و نهی از منکر دارای دو بخش است:بخش عمومی که وظیفه همه مردم است(از طریق قلب و زبان)و بخش خصوصی که وظیفه حکومت اسلامی است(از طریق اقدامات عملی)،اگر این جهات در آن رعایت شود و توأم با ادب و احترام باشد نه تنها صاحبان آن منفور نمی‌شوند،بلکه محبوبیّت هم پیدا می‌کنند و اگر به فرض در بعضی از موارد گرفتار مشکلاتی شوند،خداوند متعال حلّ مشکلات آن‌ها را تضمین کرده است.

کوتاه سخن این که امر به معروف و نهی از منکر،اساس و پایه نظام جامعه و پاکی و قداست و ترقّی و پیشرفت آن است.در جامعه‌ای که امر به معروف و نهی از منکر بمیرد،

فرار از زیر بار مسئولیّت‌ها به صورت گسترده نمایان می‌گردد؛انواع گناهان و معاصی در هر کوی و برزن آشکار می‌شود و جامعه در لجنزار فساد و گناه غوطه‌ور می‌گردد.

و از آن جا که راه وصول به خوشبختی و حلّ مشکلات فردی و اجتماعی،بازگشت به سوی قرآن است،امام علیه السّلام در پایان این سخن به سراغ اهمّیّت قرآن می‌رود و با تعبیرات زنده و تشبیهات پر معنا،اهمّیّت قرآن را ضمن یازده جمله-که هر یک اشاره به یکی از ویژگی‌های قرآن است-گوشزد می‌کند؛در آغاز می‌فرماید:

«کتاب خدا را محکم بگیرید چرا که رشته‌ای است مستحکم و نوری است آشکار» (و علیکم بکتاب اللّه،فإنّه الحبل المتین،و النّور المبین) .

انسان‌ها قبل از پذیرش تعلیم و تربیت،گویی در چاه طبیعت گرفتارند و برای نجات از آن باید به رشته‌ای چنگ زنند و خود را نجات دهند.این رشته باید محکم باشد که در وسط راه آنان را رها نسازد؛لذا از قرآن به«الحبل المتین»یاد شده که وسیله نجات انسان‌هاست و با توجه به این که پیمودن راه در ظلمات،سبب گمراهی و سقوط در پرتگاه‌هاست،قرآن تشبیه به نور آشکاری شد،که انسان را تا رسیدن به سر منزل مقصود بدرقه می‌کند.

در سوّمین و چهارمین ویژگی می‌فرماید:«قرآن شفا بخش و پر منفعت و سیراب کننده و فرونشاننده عطش(تشنگان حق)است» (و الشّفاء النّافع،و الرّیّ ⁽¹⁾النّاقع ⁽²⁾) .

صفات نکوهیده و رذایل اخلاقی،چه آن‌ها که به فرد باز می‌گردد و چه آن‌ها که مربوط به جمعیّت است،همچون بیماری‌های جانکاه و گاه کشنده است که داروی آن در جای جای قرآن مجید آمده است و از آن جا که مهم‌ترین عامل حیات،آب است در حیات

معنوی انسان نیز قرآن مجید نقش آب را ایفا می‌کند،لذا امام علیه السّلام آن را وسیله سیراب شدن تشنگان حق،شمرده است.

در پنجمین و ششمین وصف می‌فرماید:«قرآن،حافظ تمسّک جویان و سبب نجات کسانی است که به دامنش چنگ می‌زنند» (و العصمة للمتمسّک،و النّجاة للمتعلّق) .

انسان در مسیر خود به سوی سعادت جاویدان،گاه لغزش‌هایی دارد و باید چیزی باشد که او را در لغزش‌ها حفظ کند تا سقوط نکند و پرتگاه‌هایی در پیش دارد که برای نجات از خطرها آن‌ها باید به جایی وابسته باشد.

در هفتمین و هشتمین ویژگی می‌فرماید:«کژی در آن راه ندارد تا آن را راست کنند و هرگز خطا نمی‌کند تا به راه حقّش بازگردانند» (لا یعوجّ فیقام،و لا یزیغ فیستعتب ⁽¹⁾) .

به یقین،کلام خدا که متّکی به علم بی‌پایان پروردگار است هیچ‌گونه خلاف و انحراف و اشتباه و خطا در آن راه ندارد؛چرا که خطا را کسی می‌کند که علمش محدود و قدرتش ناچیز باشد؛نه آن کس که علم و قدرت بی‌پایان دارد و می‌دانیم یکی از نشانه‌های اعجاز قرآن،عدم وجود اختلاف و تضادّ و خطا در آن است: «وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً» . ⁽²⁾در سوره کهف نیز می‌خوانیم:« «الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی أَنْزَلَ عَلی عَبْدِهِ الْکِتابَ وَ لَمْ یَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً» ؛حمد،مخصوص خدایی است که این کتاب(آسمانی)را بر بنده(برگزیده‌اش)نازل کرد و هیچ‌گونه کژی در آن قرار نداد». ⁽³⁾

و در نهمین ویژگی می‌فرماید:«خواندن و شنیدن مکرّرش موجب کهنگی آن

نمی‌گردد» («و لا تخلقه کثرة الرّدّ»،و ولوج السّمع) .

آری!مسلّما هر قدر آن را بخوانند و تکرار کنند باز هم روح پرور و شیرین‌تر و دلپذیرتر است؛چرا؟زیرا قرآن،کلام خداست و کلام او همچون ذاتش نامتناهی است و هر چه در آن تدبّر شود حقایق تازه‌ای کشف می‌شود و با پیشرفت علم و دانش بشری ابعاد تازه‌ای از آن آشکار می‌گردد و همان گونه که در حدیث معروف پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آمده است:«لا تحصی عجائبه و لا تبلی غرائبه؛شگفتی‌های آن به شماره در نمی‌آید و نو آوری‌هایش به کهنگی نمی‌گراید». ⁽¹⁾

و یا آن گونه که در حدیث معروف امام رضا علیه السّلام بیان شده است،در پاسخ این سؤال که چرا قرآن بر اثر فزونی انتشار و تکرار تلاوت کهنه نمی‌شود؛بلکه هر روز شاداب‌تر است؟ فرمود:این به سبب آن است که خداوند آن را برای زمان معینی یا گروه خاصی قرار نداده؛ به همین دلیل در هر زمان تازه است و تا دامنه قیامت،نزد هر قومی با طراوت و شاداب می‌باشد. ⁽²⁾

و سرانجام در دهمین و یازدهمین ویژگی می‌فرماید:«آن کس که با قرآن سخن بگوید،راست می‌گوید،و آن کس که به آن عمل کند پیشی می‌گیرد» (من قال به صدق، و من عمل به سبق) .

اشاره به این که قرآن،معیار حقّ و باطل و پیروزی و شکست است.آن‌ها که هماهنگ با قرآن،سخن می‌گویند،گفتارشان عین حقیقت است و آن‌ها که هماهنگ با آن عمل می‌کنند پیروزند.محتوای قرآن،عین واقعیت است و راه‌هایی که ارائه داده به سر منزل سعادت می‌رسد؛چرا که در کلام خدا هیچ خطایی نیست؛به همین دلیل هماهنگی با آن در گفتار و کردار انسان را به حقیقت می‌رساند.

بخش چهارم

اشاره

و قام الیه رجل فقال:یا أمیر المؤمنین،أخبرنا عن الفتنة،و هل سألت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عنها؟فقال علیه السّلام:

إنّه لمّا أنزل اللّه سبحانه،قوله: «الم أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ» علمت أنّ الفتنة لا تنزل بنا و رسول اللّه- صلّی اللّه علیه و آله-بین أظهرنا.فقلت:یا رسول اللّه،ما هذه الفتنة الّتی أخبرک اللّه تعالی بها؟فقال:«یا علیّ،إنّ أمّتی سیفتنون من بعدی»،فقلت:

یا رسول اللّه،أو لیس قد قلت لی یوم أحد حیث استشهد من استشهد من المسلمین،و حیزت عنّی الشّهادة،فشقّ ذلک علیّ،فقلت لی:«أبشر،فإنّ الشّهادة من ورائک؟»فقال لی:«إنّ ذلک لکذلک،فکیف صبرک إذن؟»فقلت:یا رسول اللّه،لیس هذا من مواطن الصّبر،و لکن من مواطن البشری و الشّکر.

ترجمه

:

(در ادامه این خطبه)مردی به پا خاست،عرض کرد:ای امیر مؤمنان،ما را از آن فتنه (بزرگ)آگاه ساز!آیا در این باره از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله سؤال کردی؟فرمود:(آری)هنگامی که خداوند آیه «الم أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ» ،را نازل فرمود،من می‌دانستم آن فتنه و آن آزمایش بزرگ،تا زمانی که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در میان ماست نازل نمی‌شود؛از همین رو عرض کردم:ای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله،منظور از این

آزمایش و فتنه بزرگ چیست که خدا تو را از آن آگاه ساخته است؟ فرمود:ای علی!بعد از من امّتم در بوته آزمایش قرار می‌گیرند،عرض کردم:ای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله!(درباره شهادت من چه می‌فرمایید؟)مگر در جنگ«احد»،بعد از آن که جمعی از مسلمانان شهید شدند و من به سعادت شهادت نرسیدم و این بر من سخت آمد،به من نفرمودید بشارت باد بر تو که شهادت در پیش رو داری؟ رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:مطلب همان گونه است که گفته‌ام؛ولی در آن موقع چگونه صبر خواهی کرد؟عرض کردم:ای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله!این از موارد صبر نیست(زیرا صبر در برابر مصیبت است)بلکه از موارد بشارت و شکر است(چرا که شهادت در راه خدا بزرگ‌ترین افتخار است).

شرح و تفسیر: آزمون و فتنه بزرگ!

آزمون و فتنه بزرگ!

در ادامه این خطبه چنین آمده است:«مردی به پا خاست،عرض کرد:ای امیر مؤمنان!ما را از آن فتنه و آزمون(بزرگ)آگاه ساز و آیا در این باره از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله سؤال کردی؟» (و قام إلیه رجل فقال:یا أمیر المؤمنین،أخبرنا عن الفتنة،و هل سألت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عنها؟) .

این تعبیر نشان می‌دهد که در ذهن مردم چنین بوده که فتنه مهمّی در پیش است و سؤال کننده می‌خواهد بداند آیا رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله درباره این فتنه خطرناک و ویرانگر، سخنی بیان فرموده است؟ امام علیه السلام در پاسخ او چنین فرمود:«(آری)هنگامی که خداوند آیه« «الم أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ» ؛آیا مردم گمان کردند همین که گفتند:ایمان آوردیم،بدون آزمایش رها می‌شوند؟»،نازل فرمود،من می‌دانستم آن فتنه و آزمایش بزرگ تا زمانی که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در بین ماست نازل

نمی‌شود؛از همین رو عرض کردم:ای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله!منظور از این آزمایش و فتنه چیست که خدا تو را از آن آگاه ساخته است؟»( فقال إنّه لمّا أنزل اللّه سبحانه،قوله:

«الم أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ» ⁽¹⁾علمت أنّ الفتنة لا تنزل بنا و رسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله-بین أظهرنا.فقلت:یا رسول اللّه،ما هذه الفتنة الّتی أخبرک اللّه تعالی بها؟) .

سپس در ادامه چنین می‌افزاید که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«ای علی بعد از من امّتم در بوته آزمایش قرار می‌گیرند،عرض کردم:ای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله،(درباره شهادت من چه می‌فرمایید؟)مگر در جنگ«احد»،بعد از آن که جمعی از مسلمانان شهید شدند و من به سعادت شهادت نرسیدم و این بر من سخت آمد به من نفرمودی بشارت باد بر تو که شهادت از پی توست؟ رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:مطلب همان گونه است که گفته‌ام؛ولی بگو:در آن هنگام چگونه صبر خواهی کرد؟عرض کردم:ای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله!این از موارد صبر نیست(زیرا صبر در برابر مصیبت است)بلکه از موارد بشارت و شکر است» (فقال:«یا علیّ،إنّ أمّتی سیفتنون من بعدی»،فقلت:یا رسول اللّه،أو لیس قد قلت لی یوم أحد حیث استشهد من استشهد من المسلمین،و حیزت ⁽²⁾عنّی الشّهادة،فشقّ ذلک علیّ،فقلت لی:«أبشر،فإنّ الشّهادة من ورائک ⁽³⁾؟»فقال لی:«إنّ ذلک لکذلک،فکیف صبرک إذن؟»فقلت:یا رسول اللّه،لیس هذا من مواطن الصّبر،و لکن من مواطن البشری و الشّکر) .

نکته‌ها

1-پاسخ به چند سؤال

نخست این که تعبیرات یاد شده نشان می‌دهد که آیه «الم أَ حَسِبَ النّاسُ» مدّتی بعد از جنگ احد در مدینه نازل شده؛در حالی که مفسّران اتفاق نظر دارند که این سوره(عنکبوت)در مکّه نازل شده است؛در زمانی که خبری از جهاد نبود.

در پاسخ این سؤال گفته‌اند:معنای مکّی بودن یک سوره این نیست که تمام آن در مکّه نازل شده است؛بلکه مانعی ندارد اکثر آن در مکه و یک یا چند آیه آن در مدینه نازل شده باشد،و به دستور پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آن آیه را در این جا قرار داده باشند؛همان گونه که سوره نحل به اتفاق علما جز سوره‌های مکی است؛در حالی که سه آیه آخر آن،به یقین بعد از جنگ احد نازل شده است.

سؤال دوّم این که علی علیه السّلام بعد از نزول آیه مزبور از کجا دانست که در زمان حیات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آن فتنه بزرگ واقع نمی‌شود،در حالی که آیه،اشاره ای به این مطلب ندارد؟ پاسخ این سؤال نیز روشن است؛زیرا منظور از فتنه و آزمایش بزرگ،خطر انحرافاتی است که از اصول و فروع دین،دامن امت را می‌گیرد و پیداست تا شخص پیامبر صلّی اللّه علیه و آله زنده است،جلوی چنین انحرافاتی را می‌گیرد؛هنگامی که خورشید غروب کند،خفّاش‌ها به پرواز در می‌آیند و هنگامی که خورشید وجود رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله غروب کند منافقان به جولان در می‌آیند و آزمون بزرگ شروع می‌شود! سؤال سوّم این که فتنه و آزمونی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در این خطبه اشاره کرد-که بعد از من رخ می‌دهد-چه بوده است؟در روایتی که مشروح‌تر از روایت نهج البلاغه است چنین می‌خوانیم:پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«إنّ أمّتی ستفتن من بعدی فتتأوّل القرآن و تعمل بالرّأی و تستحلّ الخمر بالنّبیذ و السّحت بالهدیّة و الرّبا بالبیع و تحرّف الکتاب عن مواضعه و تغلب کلمة الضّلال فکن جلیس بیتک حتّی تقلّدها فإذا قلّدتها جاشت علیک الصّدور و قلّبت لک الأمور؛امت من بعد از من

آزمایش می‌شوند.قرآن را مطابق میل خود تفسیر می‌کنند(و به هر بهانه‌ای حرام خدا را حلال می‌کنند)؛شراب را به بهانه نبیذ ⁽¹⁾و حرام و رشوه به صورت هدیه و ربا را با نام بیع، مجاز می‌شمرند و کتاب خدا را تحریف معنوی می‌کنند و سخن گمراهان غلبه می‌کند.تو در آن روز در خانه بنشین تا زمانی که به حکومت رسی؛ولی هنگامی که حکومت در دست تو قرار گرفت،حسد در سینه‌ها به حرکت در می‌آید و(مخالفان و حاسدانت) کارهای تو را به هم می‌ریزند(ولی تو استقامت کن)». ⁽²⁾

این حدیث را که ابن ابی الحدید در تفسیر این خطبه بیان کرده،به خوبی نشان می‌دهد که فتنه بزرگ،کدام فتنه بوده است. ⁽³⁾

چهارمین و آخرین سؤال این که:چرا علی علیه السّلام درباره شهادت خود سؤال کرد؟مگر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله هنگامی که درباره این فتنه سخن گفت به شهادت او اشاره کرد؟حال آن که در خطبه مورد بحث چیزی در این زمینه دیده نمی‌شود.

پاسخ این سؤال چنین است:همان گونه که گفتیم،مرحوم سیّد رضی(ره)خطبه را خلاصه کرده؛در روایات مشروح‌تر چنین آمده است:علی علیه السّلام بعد از آن که ماجرای این فتنه را از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله شنید عرض کرد:یا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله،تو به من وعده شهادت دادی؛از خدا بخواه زودتر نصیب من کند.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:اگر تو به زودی شهید شوی چه کسی با«ناکثین»،«قاسطین»و «مارقین»(آتش افروزان جمل و اصحاب معاویه و خوارج)پیکار می‌کند؟آری،من به تو

وعده شهادت داده‌ام و شهید هم خواهی شد و محاسن تو از خون فرقت رنگین خواهد شد.(أما إنّی وعدتک الشّهادة و ستشهد،تضرب علی هذه فتخضب هذه). ⁽¹⁾

2-شهادت،افتخار است نه مصیبت

نکته بسیار جالبی که در این بخش از خطبه دیده می‌شود سخنی است که میان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و علی علیه السّلام رد و بدل می‌شود؛و آن این که پیغمبر سخن از صبر در برابر شهادت می‌گوید و علی علیه السّلام سخن از شکر و بشارت.واکنشی این گونه با موضوع شهادت،نشانه اوج ایمان و عشق نسبت به ایثار در راه خدا و ارزش‌های والای اسلامی است که تاکنون از شخص دیگری جز آن حضرت نقل نشده است و گفتار آن حضرت به هنگامی که در محراب عبادت در خون خود غلطید«فزت و ربّ الکعبة؛به خداوند کعبه پیروز شدم» ادامه همین جریان است.

بخش پنجم

اشاره

و قال:«یا علیّ،إنّ القوم سیفتنون بأموالهم،و یمنّون بدینهم علی ربّهم، و یتمنّون رحمته،و یأمنون سطوته،و یستحلّون حرامه بالشّبهات الکاذبة،و الأهواء السّاهیة،فیستحلّون الخمر بالنّبیذ،و السّحت بالهدیّة، و الرّبا بالبیع»قلت:یا رسول اللّه،فبأیّ المنازل أنزلهم عند ذلک؟أ بمنزلة ردّة،أم بمنزلة فتنة؟فقال:«بمنزلة فتنة».

ترجمه

:

(پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله)فرمود:ای علی،مردم بعد از من با ثروتشان آزمایش می‌شوند.

دیندار بودن را منّتی بر خدا قرار می‌دهند و(با این که مرتکب گناهان بزرگی می‌شوند) انتظار رحمت خدا دارند و خود را از خشمش در امان می‌بینند.حرام خدا را با شبهات دروغین و هوس‌های غفلت‌زا حلال می‌شمارند.شراب را به نام«نبیذ»،و رشوه را به نام «هدیه»و ربا را به اسم«تجارت»حلال می‌پندارند.عرض کردم:ای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله،در چنین شرایطی،این افراد را که دارای چنین صفاتی هستند در چه مرتبه‌ای قرار دهم؟آیا کار آن‌ها به منزله ارتداد و بازگشت از دین است یا به منزله فتنه و انحراف از احکام خدا؟ فرمود:به منزله فتنه بدان(و با آنان همچون مسلمانان خطا کار رفتار کن).

شرح و تفسیر: حرام خدا را با کلاه شرعی حلال می‌شمرند!

حرام خدا را با کلاه شرعی حلال می‌شمرند!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه که آخرین بخش آن است در ادامه نقل کلام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در خصوص فتنه و آزمون بزرگ که بعد از آن حضرت رخ می‌دهد،چنین می‌گوید:«آن حضرت(به من)فرمود:ای علی،مردم بعد از من با ثروتشان آزمایش می‌شوند.دیندار بودن را منّتی بر خدا قرار می‌دهند و(با این که مرتکب گناهان بزرگی می‌شوند)انتظار رحمت از خدا دارند و خود را از خشمش در امان می‌بینند.حرام خدا را با شبهات دروغین و هوس‌های غفلت‌زا حلال می‌شمرند.شراب را به نام«نبیذ»،و رشوه را به نام«هدیه»و ربا را به اسم«تجارت»،حلال می‌پندارند!» (و قال:«یا علیّ،إنّ القوم سیفتنون بأموالهم،و یمنّون بدینهم علی ربّهم،و یتمنّون رحمته،و یأمنون سطوته،و یستحلّون حرامه بالشّبهات الکاذبة،و الأهواء السّاهیة،فیستحلّون الخمر بالنّبیذ،و السّحت ⁽¹⁾بالهدیّة،و الرّبا بالبیع») .

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در این بخش از سخنش بر جزئیاتی از این آزمون بزرگ و فتنه فراگیر انگشت می‌نهد و به پنج وصف از اوصاف گروهی که امتحان می‌شوند اشاره می‌کند.قبل از هر چیز تصریح می‌کند که آن‌ها به اموالشان امتحان می‌شوند؛اشاره به این که مال، عمده‌ترین وسیله امتحان آن‌هاست؛همان گونه که در هر عصر و زمانی چنین است و دیگر این که آن‌ها گرفتار غرور بی دلیلی‌اند؛چرا که مسلمان بودن خود را به رخ مردم می‌کشند و گویا منّتی بر خدا دارند؛با تمام آلودگی‌ها خود را مشمول رحمت خدا و در امان از عذاب او می‌پندارند و چنین است حال تمام گنهکاران مغرور و از خود راضی.قرآن مجید درباره گروهی از اعراب تازه مسلمان که دارای همین صفات بودند،می‌گوید:

« «یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلامَکُمْ بَلِ اللّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَداکُمْ لِلْإِیمانِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ» ؛آن‌ها بر تو منّت می‌نهند که اسلام آورده‌اند؛بگو:

اسلام آوردن خود را بر من منّت نگذارید؛بلکه خدا بر شما منّت می‌نهد که شما را به سوی ایمان هدایت کرده است اگر(در ادعای ایمان)راستگویید». ⁽¹⁾

و از ویژگی‌های دیگر آن‌ها این است که کارهای حرام را که مورد علاقه آن‌هاست،زیر پوشش‌های فریبنده‌ای قرار می‌دهند یا برای این که مردم را بفریبند و یا حتی وجدان خود را نیز فریب دهند،به سراغ شراب می‌روند.وقتی به آن‌ها گفته شود:شراب از محرّمات مسلّم است می‌گویند:این همان نبیذی است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و اصحابش از آن می‌نوشیدند؛در حالی که آن نبیذ نه مسکر بود و نه حرام؛بلکه پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله هنگامی‌که یارانش بعد از ورود به مدینه از سرد بودن طبیعت آب مدینه و ناراحتی‌های گوارشی شکایت کردند،به آنها فرمود:چند دانه‌ای خرما درون خمره آب بریزید تا مشکل شما بر طرف گردد.این آب نه مضاف می‌شد و نه خرما در حدّی بود که مسکر شود.از آن می‌نوشیدند و وضو می‌گرفتند؛ولی بعضی از گمراهان آن را بهانه کردند؛مقدار زیادی خرما در آب می‌ریختند و در جای گرمی قرار می‌دادند تا تخمیر و به مسکر تبدیل شود و آن را به نام نبیذ می‌نوشیدند. ⁽²⁾

همچنین بسیاری از افراد گناهکار و ضعیف الایمان در گذشته و حال،نام رشوه را هدیه می‌گذاشتند و نیز در پوشش معاملات صوری به ربا خواری مشغول شده و می‌شوند.

بدیهی است در محیطهای مذهبی که گناه آشکار،مشکلات زیادی دارد گنهکاران ترجیح می‌دهند که اعمال خود را در پوشش عناوین فریبنده‌ای انجام دهند.این همان است که به نام فتنه و آزمون بزرگ از آن خبر داده‌اند.

و در آخرین جمله از این بخش از خطبه می‌خوانیم که علی علیه السّلام می‌گوید:«عرض کردم:

ای رسول خدا،در چنین شرایطی این گونه افراد را که دارای چنین صفاتی دارند،در چه مرتبه‌ای قرار دهم؟آیا کار آن‌ها به منزله ارتداد و بازگشت از دین است و یا به منزله فتنه و انحراف از احکام خدا؟فرمود:آن را به منزله فتنه بدان(و با آن‌ها همچون مسلمانان خطا کار رفتار کن)» (قلت:یا رسول اللّه،فبأیّ المنازل أنزلهم عند ذلک؟ أ بمنزلة ردّة ⁽¹⁾،أم بمنزلة فتنة؟فقال:«بمنزلة فتنة») .

با توجه به این که این افراد ظاهرا دو اصل اساسی دین(توحید و نبوّت)را قبول داشتند و انحراف شدید آن‌ها در برنامه‌های عملی بود؛حتی ضروریات دین را به ظاهر انکار نمی‌کردند و مخالفت‌های خود را در پوشش عناوین حلال به اصطلاح انجام می‌دادند؛لذا حکم ارتداد بر آن‌ها جاری نمی‌شد و علی علیه السّلام هم هرگز با آنان همچون مرتد عمل نکرد.

نکته: رگ،رگ است این آب شیرین،آب شور

رگ،رگ است این آب شیرین،آب شور

آن چه پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در مورد فتنه و آزمون بزرگ در این حدیث بیان فرموده نه تنها در عصر حکومت علی علیه السّلام که در عصر ما نیز با تمام ویژگی‌ها خود نمایی می‌کند.بسیاری از افراد،هنگامی که پای مال و ثروت نامشروع به میان می‌آید،گام‌های‌شان می‌لغزد؛خود را در صف مؤمنان می‌پندارند؛گویی بر خدا منّت می‌نهند که مسلمانند و امید به رحمت او دارند! و از همه بدتر ارتکاب گناهان بزرگ در پوشش‌های عناوین مباح و فریبنده یا به تعبیر دیگر تقلّب نسبت به قانون یعنی از پوشش‌های ظاهرا قانونی برای فرار از واقعیت قانون استفاده می‌کنند.

امروز با چشم خود می‌بینیم بسیاری از ربا خواران به انواع حیله‌ها متوسّل می‌شوند؛ گاه به اسم فروختن اسکناس به اسکناس؛گاه از طریق«ضمّ ضمیمه»یعنی شیء ارزانی را به مال مورد نظر ضمیمه کردن و آن را به قیمت‌های گزاف فروختن؛گاهی به نام کارمزد و گاه بیع شرطهای دروغین یا حق العمل و پورسانت و جریمه دیر کرد و بهانه تورم و امثال این عناوین کاذبه ربا را حلال می‌شمرند و کار به جایی رسیده که تحقق حدیث معروف پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله را کاملا احساس می‌کنیم که فرمود:

«یأتی علی النّاس زمان لاّ یبقی أحد إلاّ أکل الرّبا فإن لم یأکله أصابه من غباره ⁽¹⁾زمانی بر مردم می‌رسد که ربا دامان همه را می‌گیرد؛حتی کسانی که از آن بر کنارند گرد و غبارش بر دامانشان می‌نشیند».

به یقین،این نوع مخالفت با قوانین الهی از مخالفت صریح و آشکار بدتر و خطرناک‌تر است؛زیرا ممکن است به سرعت در جامعه فراگیر شود،بی آن که به مانعی برخورد کند؛ در حالی که گناهان آشکار چنین نیست و در یک جامعه مذهبی با موانع زیادی برخورد می‌کند.افزون بر این،این گونه فرار از قانون،گناه مضاعفی است؛هم گناه ربا خواری است و هم ریا کاری و بازی با احکام دین.

به تعبیر دیگر،در این نوع فرار از قانون،تنها صورتی از قانون و حکم الهی باقی می‌ماند؛بی آن که محتوا و فلسفه آن وجود داشته باشد؛مثلا تحریم ربا خواری به دلیل مفاسد زیادی است که در نظام اقتصادی جامعه به وجود می‌آید و سبب فاصله طبقاتی و ثروتمندتر شدن ثروتمندان و فقیرتر شدن فقیران می‌گردد؛به همین جهت زشتی آن از زنای با محارم بیش‌تر شمرده شده و به جنگ با خدا معرفی شده است و در احادیث اسلامی،هفت نوع مفسده مختلف برای آن ذکر شده که در بحث ربا شرح داده‌ایم. ⁽²⁾

آیا با یک صورت سازی و مثلا اضافه کردن یک سیر نبات یا یک قوطی کبریت با یک

معامله سنگین ربوی،همه این مفاسد حل می‌شود؟!!هرگز!آیا به گفته مرحوم وحید بهبهانی تمام مشکل در کلمه سحت و رباست؟و تمام گناه ربا فقط به این الفاظ بر می‌گردد یا حکمتی در این حکم بوده،که باید ملحوظ شود؟! ***

خطبۀ 157: مردم را به تقوا،تشویق و ترغیب می‌کند

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

یحثّ الناس علی التّقوی

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است که در آن،مردم را به تقوا،تشویق و ترغیب می‌کند.

خطبه در یک نگاه

در این خطبه،امام علیه السّلام مانند بسیاری از خطبه‌های نهج البلاغه،سخن را با حمد و ثنای الهی شروع می‌کند؛سپس در چند بخش به مسائل حساسی می‌پردازد.در بخش اوّل از عبرت گرفتن از تاریخ پیشینیان-که سرنوشت مشابهی با ما دارند-سخن می‌گوید و ما را به اعماق تاریخ گذشته فرو می‌برد تا آینده خویش را آشکارا ببینیم و راه

سعادت را پیدا کنیم.

در بخش دوّم،به اهمّیّت تقوا و برگرفتن زاد و توشه از زندگی دنیا برای آخرت اشاره می‌کند و هشدار می‌دهد که پایان زندگی هیچ کس نمایان نیست.بکوشید تا غافلگیر نشوید.

در بخش سوّم از مراقبان الهی نسبت به اعمال انسان از جمله اعضای پیکر هر شخص و فرشتگانی که حافظان اعمالند،یاد می‌کند.

در بخش چهارم به پایان زندگی و عالم غربت قبر و خانه تنهایی و فنای دنیا و بر پایی قیامت اشاره کرده،با جملات کوتاه و تکان دهنده‌ای در این زمینه،خطبه را به پایان می‌برد.

بخش اوّل

اشاره

الحمد للّه الّذی جعل الحمد مفتاحا لذکره،و سببا للمزید من فضله،و دلیلا علی آلائه و عظمته.

عباد اللّه،إنّ الدّهر یجری بالباقین کجریه بالماضین؛لا یعود ما قد ولّی منه،و لا یبقی سرمدا ما فیه.

آخر فعاله،کأوّله.متشابهة أموره،متظاهرة أعلامه.فکأنّکم بالسّاعة تحدوکم حدو الزّاجر بشوله:فمن شغل نفسه بغیر نفسه تحیّر فی الظّلمات،و ارتبک فی الهلکات،و مدّت به شیاطینه فی طغیانه،و زیّنت له سیّیء أعماله.فالجنّة غایة السّابقین،و النّار غایة المفرّطین.

ترجمه

:

حمد و ستایش،مخصوص خداوندی است که«حمد»را کلید ذکر و یاد خود قرار داده و آن را سبب فزونی فضل و رحمتش و دلیل بر نعمت‌ها و عظمتش ساخته است.

بندگان خدا!روزگار بر بازماندگان،آن سان می‌گذرد که بر پیشینیان گذشت.آن چه از زندگی دنیا گذشته است باز نمی‌گردد و آن چه در آن هستیم جاودان نمی‌ماند.آخرین کار این جهان،همچون نخستین کار اوست.امورش شبیه به یکدیگر و نشانه‌هایش روشن و آشکار است.گویا ساعت(پایان زندگی)شما را با سرعت به پیش می‌راند؛همان گونه که ساربان،شتران سبکبار را.آن کس که به غیر خویش پردازد و از خود غافل شود،در تاریکی‌ها سرگردان می‌ماند و در مهلکه‌ها گرفتار می‌شود.شیاطین او را در طغیانش به

پیش می‌رانند و اعمال بدش را در نظرش نیک جلوه می‌دهند.بهشت سر منزل پیش تازان(در طاعت خدا)و آتش دوزخ پایان کار کوتاهی کنندگان و تقصیر کاران است.

شرح و تفسیر: توجهی دیگر به مبدأ و معاد

توجهی دیگر به مبدأ و معاد

امام علیه السّلام خطبه را با حمد خداوند اما با تعبیرات تازه‌ای آغاز می‌کند و می‌فرماید:«حمد و ستایش،مخصوص خداوندی است که«حمد»را کلید ذکر و یاد خود قرار داده و آن را سبب فزونی فضل و رحمتش و دلیل بر نعمت‌ها و عظمتش ساخته است» (الحمد ⁽¹⁾للّه الّذی جعل الحمد مفتاحا لذکره،و سببا للمزید من فضله،و دلیلا علی آلائه و عظمته) .

در این که منظور از«ذکر»در این جا چیست؟گاه گفته شده:قرآن مجید است که در بعضی از آیات قرآن از آن به ذکر تعبیر شده؛چرا که سوره حمد سرآغاز آن می‌باشد (بنابر این که سوره حمد،نخستین سوره‌ای باشد که بر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نازل شده یا قرآن به صورت کنونی در زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به دستور حضرتش گردآوری شده و سوره حمد سرآغاز آن بوده باشد ⁽²⁾).

و یا این که به چندین سوره از قرآن اشاره است که با حمد خدا آغاز می‌شود(سوره‌های حمد،انعام،کهف،سبأ و فاطر).

یا این که ذکر،اشاره به هر گونه یاد خداست و در احادیث اسلامی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله وارد شده که«کلّ کلام لا یبدأ فیه بحمد اللّه فهو أجذم؛هر سخنی که با حمد خدا

شروع نشود بریده است». ⁽¹⁾

به همین دلیل،سرآغاز غالب خطبه‌های پیامبر اکرم و معصومین علیهم السّلام را حمد و ستایش پروردگار مشاهده می‌کنیم و جمله «سببا للمزید من فضله» اشاره به آیه شریفه «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ» می‌باشد که شکر و حمد خدا را مایه فزونی نعمت قرار داده است. ⁽²⁾

توجه داشته باشید که در بسیاری از آیات قرآن،حمد به معنای شکر به کار رفته است.

و جمله «دلیلا علی آلائه و عظمته» اشاره به این است که هنگامی که حمد و ستایش و شکر خدا را به جا می‌آوریم هم به نعمت‌های گوناگون او توجّه می‌کنیم و هم به مقام عظمتش.

سپس امام علیه السّلام بندگان خدا را مخاطب قرار داده و نسبت به ناپایداری دنیا هشدار می‌دهد و به عبرت گرفتن از پیشینیان توصیه می‌کند و می‌فرماید:«بندگان خدا!روزگار بر بازماندگان،آن سان می‌گذرد که بر پیشینیان گذشت!» (عباد اللّه،إنّ الدّهر ⁽³⁾یجری بالباقین کجریه بالماضین) .

این سخن،اشاره به مطلب معروفی است که می‌گوییم تاریخ همواره تکرار می‌شود و حوادث امروز-با تفاوت مختصری-همچون حوادث دیروز است.و بعد در توضیح آن می‌فرماید:«آن چه از زندگی دنیا گذشته است باز نمی‌گردد و آن چه در آن هستیم جاودان نمی‌ماند.آخرین کار این جهان،همچون نخستین کار اوست؛امورش شبیه به یکدیگر و

نشانه‌هایش روشن و آشکار است» (لا یعود ما قد ولّی منه،و لا یبقی سرمدا ما فیه.

آخر فعاله،کأوّله.متشابهة أموره،متظاهرة أعلامه) .

آری،اگر دقت کنیم سلسله‌ای از اصول کلی را بر تاریخ بشر حاکم می‌بینیم که هر روز در چهره جدیدی خود را نشان می‌دهد و به همین دلیل،هر کس می‌تواند به آینده خود با دقت در تاریخ گذشتگان،آگاه شود؛چرا که تاریخ دیروز آینه تمام نمای امروز است.

پیوسته گروهی به قدرت می‌رسند و همه چیز را در قبضه خود می‌گیرند؛چیزی نمی‌گذرد که ناتوان می‌شوند و قدرت را به اختیار یا به اجبار به دیگران می‌سپارند.

هنگامی که سرآمد حکومت آن‌ها فرا رسید به حکم قطعی پروردگار باید جای خود را به دیگران دهند: «فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ» .

همواره گروهی متولّد می‌شوند؛سپس به جوانی می‌رسند بعد وارد مرحله پیری و ناتوانی می‌شوند و همچون برگ خشکیده‌ای در برابر تندباد اجل قرار می‌گیرند و به مردگان می‌پیوندند و در زیر خاک‌های تیره و تار پنهان می‌شوند.

زادن و کشتن و پنهان کردن چرخ را رسم و ره دیرین است!

سپس امام علیه السّلام با ذکر این مقدمه به چند نصیحت و اندرز پر معنا پرداخته،می‌فرماید:

گویا ساعت(پایان زندگی)شما را با سرعت به پیش می‌راند؛همان گونه که ساربان شتران سبکبار را! (فکأنّکم بالسّاعة تحدوکم ⁽¹⁾حدو الزّاجر بشوله) .

با توجه به این که زاجر به ساربانی گفته می‌شود که با شدت،شتران را می‌راند و«شول» (جمع شائله)به شترانی گفته می‌شود که سبکبار باشند؛یعنی مدتی از وضع حملشان گذشته و پستانشان خشکیده است و طبیعتا ساربان ملاحظه حال آن‌ها را نمی‌کند، چنین نتیجه می‌گیریم که روزگار و سرآمد عمر با شدت هر چه بیش‌تر مردم را به سوی فنا می‌راند.

شب‌ها و روزها به سرعت می‌گذرد.سال و ماه‌ها طی می‌شود.حوادث غیر منتظره، بیماری‌ها،بلاها،جنگ‌ها و امور دیگری از این قبیل همه و همه،انسان‌ها را هدف گرفته‌اند.

بعد از این هشدار،همگان را به این حقیقت متوجّه می‌سازد و می‌فرماید:«آن کس که به غیر خویش پردازد و از خود غافل شود،در تاریکی‌ها سرگردان می‌ماند و در مهلکه‌ها گرفتار می‌شود.شیاطین او را در طغیانش به پیش می‌رانند و اعمال بدش را در نظرش جلوه می‌دهند!» (فمن شغل نفسه بغیر نفسه تحیّر فی الظّلمات،و ارتبک ⁽¹⁾فی الهلکات،و مدّت به شیاطینه فی طغیانه،و زیّنت له سیّیء أعماله) .

هر انسانی مجموعه‌ای از عیوب و نقصان‌ها و نقاط ضعف را در خود دارد و تنها راه نجات او پرداختن به اصلاح آن‌هاست تا به تدریج به صورت انسان کاملی درآید و شایسته قرب خدا و نام والای خلیفة اللّه شود؛ولی کسی که به بیرون خویش یعنی به انسان‌های دیگر یا مسایلی از قبیل:مال و مقام و ثروت و جاه بپردازد،سرگردانی و گرفتاری او یقینی است و از آن اسفبارتر این که شیاطین،چنین انسان غافلی را در طغیانش تشویق می‌کنند و اعمال زشت او را چنان زینت می‌دهند که جزو نقاط قوّت خود می‌شمرد و به آن افتخار می‌کند.بدیهی است چنین انسان گرفتاری راه نجاتی نخواهد داشت.

قرآن مجید درباره این گونه افراد می‌فرماید:« «کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُماتِ لَیْسَ بِخارِجٍ مِنْها کَذلِکَ زُیِّنَ لِلْکافِرِینَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ» ؛آن‌ها همچون کسی‌اند که در ظلمت‌ها گرفتار شده و از آن خارج نمی‌گردد.آری،این گونه برای کافران،اعمال زشتی را که انجام می‌دادند،تزیین شده است». ⁽²⁾

و در پایان این بخش به سرنوشت نهایی و سرانجام کار اشاره کرده،می‌فرماید:

«بهشت،سرمنزل پیش تازان و آتش دوزخ پایان کار تقصیر کاران است» (فالجنّة غایة السّابقین،و النّار غایة المفرّطین) .

منظور از«سابقین»سبقت گیرندگان در مسیر طاعت خداست؛که سرمنزل مقصودشان بهشت است؛همان گونه که قرآن می‌فرماید: «سابِقُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها کَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِینَ آمَنُوا» . ⁽¹⁾

و جمله «و النّار غایة المفرّطین» اشاره به کسانی است که به علت کوتاهی و تقصیر و از دست دادن فرصت‌ها گرفتار خسران و زیان شده و سرانجام‌شان دوزخ است؛همان گونه که قرآن درباره این افراد می‌گوید:«روز قیامت می‌گویند:ای افسوس بر ما که درباره قیامت کوتاهی کردیم!» «قالُوا یا حَسْرَتَنا عَلی ما فَرَّطْنا فِیها» . ⁽²⁾

نکته: چگونه تاریخ تکرار می‌شود؟

چگونه تاریخ تکرار می‌شود؟

تاریخ بشر مجموعه‌ای است از حوادث بی‌شمار و بسیار متنوّع و گوناگون؛ولی هنگامی که درست در آن دقّت می‌کنیم می‌توانیم ویژگی‌هایی برای حوادث گوناگون آن پیدا کنیم و همه را در گروه‌های معیّن و عناوین خاصّی بگنجانیم،بخشی از آن ویژگی‌ها چنین است:

1-زوال سریع نعمت‌ها و قدرت‌ها:آری نعمت‌ها و قدرت‌ها به سرعت می‌آیند و می‌روند و جای خود را به دیگری می‌سپارند.

2-ناپایداری:از ویژگی‌های حوادث این جهان،ناپایداری است.تا انسان به چیزی دل خوش می‌کند،آن را از دست می‌دهد و تا به کسی دل می‌بندد،جای خالی او را مشاهده می‌کند.

3-بی‌وفایی در مردم دنیا و حوادث این جهان،یکی دیگر از صفات چشمگیر است؛تا آن جا که به صورت ضرب المثل درآمده،می‌گویند:«دنیا به چه کسی وفا کرده که به ما کند؟».

4-غرورها و شکست‌های ناشی از آن:تاریخ جهان،افراد و گروه‌های زیادی را به خاطر دارد که روزی پیروز شدند و در پی پیروزی مغرور گشتند؛ولی سرانجام غرورشان آن‌ها را بر خاک ذلّت نشاند و بینی آن‌ها را به خاک مالید.

5-تغییر حالات و روحیات:نزدیک‌ترین دوستان انسان،گاه خطرناک‌ترین دشمن او می‌شوند.گاهی دوستان دیروز،دشمنان امروزند.این ویژگی مخصوصا در میان حاکمان و سیاستمداران جهان کاملا به چشم می‌خورد.

6-زمینه‌های محبّت و نفرت:آن چه باقی می‌ماند و مایه یاد نیک مردم جهان است نیکی‌ها،محبّت‌ها،جوانمردی‌ها و اخلاص‌هاست و آن چه مایه نفرین و لعنت و بدنامی می‌شود،ظلم و ستم‌ها و ناجوانمردی‌هاست.

بخش دوّم

اشاره

اعلموا،عباد اللّه،أنّ التّقوی دار حصن عزیز،و الفجور دار حصن ذلیل، لا یمنع أهله،و لا یحرز من لجأ إلیه.ألا و بالتّقوی تقطع حمة الخطایا،و بالیقین تدرک الغایة القصوی.

عباد اللّه،اللّه اللّه فی أعزّ الأنفس علیکم،و أحبّها إلیکم:فإنّ اللّه قد أوضح لکم سبیل الحقّ و أنار طرقه.فشقوة لازمة،أو سعادة دائمة! فتزوّدوا فی أیّام الفناء لأیّام البقاء.قد دللتم علی الزّاد،و أمرتم بالظّعن،و حثثتم علی المسیر؛فإنّما أنتم کرکب وقوف،لا یدرون متی یؤمرون بالسّیر.ألا فما یصنع بالدّنیا من خلق للآخرة!و ما یصنع بالمال من عمّا قلیل یسلبه،و تبقی علیه تبعته و حسابه! عباد اللّه،إنّه لیس لما وعد اللّه من الخیر مترک،و لا فیما نهی عنه من الشّرّ مرغب.

عباد اللّه،أحذروا یوما تفحص فیه الأعمال،و یکثر فیه الزّلزال و تشیب فیه الأطفال.

ترجمه

:

بندگان خدا بدانید که تقوا دژی است محکم و استوار(که ساکنان خود را از گزند عذاب دنیا و آخرت حفظ می‌کند)و فجور و بی‌تقوایی،حصاری است سست و بی‌دفاع که ساکنانش را(از خطرها)باز نمی‌دارد و کسی را که به آن پناه برد حفظ نمی‌کند.آگاه باشید

با تقوا می‌توان نیش زهر آلود گناهان را قطع کرد و با یقین به برترین مرحله مقصود رسید.

بندگان خدا!خدا را خدا را؛مراقب عزیزترین و محبوب‌ترین نفوس نسبت به خویش باشید(دست کم بر خود رحم کنید؛)چرا که خداوند راه حق را برای شما آشکار ساخته و طرق آن را روشن نموده است و سرانجام کار(از دو حال خارج نیست)یا بدبختی دایمی است و یا نیکبختی همیشگی؛حال که چنین است در این ایّام فانی برای ایّام باقی زاد و توشه فراهم سازید،زاد و توشه لازم به شما معرفی شده و فرمان کوچ داده شده است و با سرعت شما را به حرکت در آورده‌اند.شما همچون کاروانی هستید که در منزلگاهی توقف کرده و نمی‌دانید چه وقت دستور حرکت به او داده می‌شود.بدانید آن‌کس که برای آخرت آفریده شده با دنیا(و دنیا پرستی)چه کار دارد؟و آن کس که به زودی ثروتش را از او می‌گیرند،با اموال و ثروت دنیا چه می‌کند؟ثروتی که(سودش برای دگران است و) مؤاخذه و حسابش بر او.ای بندگان خدا!آن چه را خداوند وعده نیک نسبت به آن داده است جای ترک نیست و آن چه را از بدی‌ها نهی کرده قابل دوست داشتن نمی‌باشد.ای بندگان خدا!از روزی که اعمال بررسی دقیق می‌شود،بر حذر باشید؛روزی که تزلزل و اضطراب در آن بسیار است و کودکان در آن پیر می‌شوند!

شرح و تفسیر: ناپایداری دنیا

ناپایداری دنیا

در این بخش از خطبه امام علیه السّلام بعد از بیانات گذشته پیرامون ناپایداری دنیا و آماده ساختن مخاطبان خود برای شنیدن اندرزهای نافع و سودمند می‌فرماید:«بندگان خدا بدانید که تقوا دژی است محکم و استوار(که ساکنان خود را از گزند عذاب دنیا و آخرت حفظ می‌کند)و فجور و بی‌تقوایی،حصاری سست و بی‌دفاع که ساکنانش را(از خطرها) باز نمی‌دارد و کسی را که به آن پناه برد حفظ نمی‌کند» (اعلموا،عباد اللّه،أنّ التّقوی دار حصن عزیز،و الفجور دار حصن ذلیل،لا یمنع أهله،و لا یحرز من لجأ إلیه ) .

اشاره به این که تقوا که یک ملکه نیرومند باز دارنده باطنی است،انسان را از آلودگی به گناهان باز می‌دارد و همین امر سبب می‌شود از پیامدهای نامطلوب گناه در دنیا و آخرت در امان بماند؛به عکس افراد بی‌تقوا در برابر وسوسه‌های نفس و شیاطین جن و انس نفوذ پذیرند و به آسانی در پرتگاه گناه می‌لغزند و سقوط آن‌ها سبب رسوایی در دنیا و عذاب الهی در آخرت می‌شود.

سپس دوّمین اثر مهم تقوا را چنین بیان می‌فرماید:«آگاه باشید با تقوا می‌توان نیش زهر آلود گناهان را قطع کرد و با یقین به برترین مرحله مقصود رسید» (ألا و بالتّقوی تقطع حمة ⁽¹⁾الخطایا،و بالیقین تدرک الغایة القصوی) .

امام علیه السّلام در این جا گناهان را به حیوانات گزنده سمی همچون مار و عقرب تشبیه کرده که تقوا نیش زهر آلود آن‌ها را قطع می‌کند.آری!تقوا پادزهری است مؤثر و حیات بخش و از آن جا که تقوا و یقین،لازم و ملزوم یکدیگرند می‌فرماید:کسی که بر مرکب یقین سوار شود به سر منزل مقصود خواهد رسید.یقین،عامل حرکت است و تقوا بر طرف کننده موانع راه.همیشه بی‌تقوایی‌ها از ضعف یقین سرچشمه می‌گیرد.آیا کسی که به این آیه یقین دارد که می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً» ؛به یقین کسانی که اموال یتیمان را به ظلم و ستم می‌خورند(در حقیقت)تنها آتش می‌خورند» ⁽²⁾،می‌تواند مال یتیم بخورد؟ آیا کسی را پیدا می‌کنید که قطعه‌ای از آتش سوزان را بردارد و در دهان بگذارد؟!! آن گاه امام علیه السّلام برای تحریک مخاطبان و تشویق آن‌ها به برگرفتن زاد و توشه از این دنیای فانی می‌فرماید:«ای بندگان خدا،خدا،خدا را خدا را؛مراقب عزیزترین و محبوب‌ترین نفوس نسبت به خویش باشید» (عباد اللّه،اللّه اللّه فی أعزّ الأنفس علیکم،و

أحبّها إلیکم) .

به یقین منظور از عزیزترین نفوس در این عبارت،خود انسان است؛چرا که حبّ ذات، طبیعی هر انسانی است و اگر به اشخاص و اشیای دیگر علاقه دارد از پرتو حبّ ذات است؛ چرا که آن‌ها را در سرنوشت خود مؤثر می‌داند(بگذریم از گروه بسیار اندکی که خویشتن خویش را به کلی فراموش می‌کنند؛جز خدا نمی‌بینند و جز خدا نمی‌جویند و جز خدا نمی‌خواهند).

به هر حال،مقصود این است که شما اگر به هیچ کس رحم نمی‌کنید دست کم به خود رحم کنید و اگر منافع هیچ کس را در نظر نمی‌گیرید،حدّاقل منافع خود را در نظر بگیرید که این علاقه به خویشتن،جزء فطرت شماست.

و به دنبال آن،هشدار می‌دهد:«خداوند راه حق را برای شما آشکار ساخته و طرق آن را روشن نموده است،و سرانجام کار(از دو حال خارج نیست)یا بدبختی دایمی است و یا نیکبختی همیشگی» (فإنّ اللّه قد أوضح لکم سبیل الحقّ و أنار طرقه.فشقوة لازمة،أو سعادة دائمة!) .

آن گاه امام علیه السّلام به بیان اسباب رسیدن به سعادت دایمی و پرهیز از شقاوت همیشگی پرداخته،چنین می‌فرماید:«حال که چنین است در این ایّام فانی برای ایّام باقی زاد و توشه تهیه کنید.زاد و توشه لازم به شما معرفی شده و فرمان کوچ داده شده است،و با سرعت شما را به حرکت در آورده‌اند»( فتزوّدوا فی أیّام الفناء لأیّام البقاء.قد دللتم علی الزّاد،و أمرتم بالظّعن ⁽¹⁾،و حثثتم ⁽²⁾علی المسیر) .

ناگفته پیداست که منظور از تهیه زاد و توشه همان زاد و توشه تقوا و اعمال صالح است که در قرآن مجید به آن اشاره شده:« «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی» ؛زاد و توشه بیندوزید که بهترین زاد و توشه،تقواست». ⁽³⁾

جمله«أمرتم بالظّعن...»می‌تواند اشاره به امر تشریعی الهی باشد که در آیات مربوط به فنای دنیا و این که هر کسی سرانجام طعم مرگ را می‌چشد به دلالت التزامی آمده است و می‌تواند اشاره به امر تکوینی باشد؛زیرا خداوند اسباب و عوامل حرکت را چنان آفریده که کودکان به سرعت جوان و جوانان پیر و پیران به سوی دیار بقا می‌شتابند و با جمله «وَ سارِعُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ» ⁽¹⁾دستور سیر سریع را به سوی اسباب آمرزش و مغفرت صادر فرموده است.

در نامه 31 نهج البلاغه نیز می‌خوانیم که امام علیه السّلام خطاب به فرزندش(امام حسن علیه السّلام) می‌فرماید:«یا بنیّ أنّ من کانت مطیّته اللّیل و النّهار،فإنّه یسار به و إن کان واقفا،و یقطع المسافة و إن کان مقیما وادعا؛پسرم!آن کس که مرکبش شب و روز است،همواره در حرکت خواهد بود؛هر چند ظاهرا ساکن است و قطع مسافت می‌کند؛ گرچه در جای خود ایستاده و راحت است».

و در ادامه سخن تشبیه رسا و گویایی برای مردم دنیا ذکر کرده،می‌فرماید:«شما همچون کاروانی هستید که در منزلگاهی توقف کرده،و نمی‌دانید چه وقت دستور حرکت به شما داده می‌شود»( فإنّما أنتم کرکب ⁽²⁾وقوف،لا یدرون متی یؤمرون بالسّیر) .

ممکن است این سؤال مطرح شود که امام علیه السّلام در جمله «أمرتم بالظّعن...» می‌فرماید:

فرمان حرکت صادر شده،در حالی که در جمله«لا یدرون متی یؤمرون بالسّیر» (نمی‌دانند چه وقت دستور حرکت داده می‌شود)می‌فرماید:هنوز دستور حرکت صادر نشده؛این دو تعبیر چگونه با یکدیگر سازگار است؟ با قدری توجه در می‌یابیم که اوّلی اشاره به حرکت در دنیا به سوی کمال و سرعت

و شتاب در فراهم کردن اسباب مغفرت و دوّمی اشاره به کوچ کردن از دنیا به سوی آخرت می‌باشد و ابهام برطرف می‌گردد.

به هر حال،این تشبیه به صورت دیگری در کلمات قصار آمده است؛آن جا که می‌فرماید:«أهل الدّنیا کرکب یسار بهم و هم نیام؛اهل دنیا همچون قافله‌ای‌اند که آن‌ها را به پیش می‌رانند،در حالی که در خوابند». ⁽¹⁾

این خواب،همان حالت غفلتی است که برای بسیاری از مردم حاصل است.

سپس برای روشن‌تر شدن این حقیقت،چنین می‌فرماید:«آگاه باشید!آن کس که برای آخرت آفریده شده با دنیا(و دنیا پرستی)چه کار دارد؟!و آن کس که به زودی ثروتش را از او می‌گیرند دیگران با اموال و ثروت دنیا چه می‌کند؟!ثروتی که(سودش برای است و)مؤاخذه و حسابش بر او است!» (ألا فما یصنع بالدّنیا من خلق للآخرة!و ما یصنع بالمال من عمّا قلیل یسلبه،و تبقی علیه تبعته ⁽²⁾و حسابه!) .

اگر منزلگاه اصلی ما آخرت است و دنیا گذرگاهی بیش نیست،چرا این قدر به دنیا دل بسته‌ایم؟و اموالی که چند روزی به رسم امانت در دست ما سپرده شده و سرانجام آن را به دیگران می‌سپاریم و در قیامت حساب و کتابش را باید پس دهیم چرا این همه برای به دست آوردنش جانفشانی می‌کنیم و حلال و حرام را به هم می‌آمیزیم؟ امام علیه السّلام در ادامه این سخن برای ترغیب و تشویق مردم به خیرات و نیکی‌ها و پرهیز از بدی‌ها از دو منطق مؤثر دیگر بهره می‌گیرد:

نخست می‌گوید:«ای بندگان خدا!آن چه را خداوند وعده نیک بر آن داده است جای ترک نیست و آن چه را از بدی‌ها نهی کرده قابل دوست داشتن نمی‌باشد!» (عباد اللّه،إنّه لیس لما وعد اللّه من الخیر مترک،و لا فیما نهی عنه من الشّرّ مرغب) .

اشاره به این که آن کس که امر و نهی کرده و وعده پاداش و کیفر داده یک فرد عادی نیست که جای گفتگو و تردید در آن باشد؛خداوند قادر قهار چنین فرموده است.

و در تعبیر دوّم می‌فرماید:«ای بندگان خدا!از روزی که اعمال بررسی دقیق می‌شود، بر حذر باشید؛روزی که تزلزل و اضطراب در آن بسیار است و کودکان در آن پیر می‌شوند» (عباد اللّه،احذروا یوما تفحص فیه الأعمال،و یکثر فیه الزّلزال،و تشیب ⁽¹⁾فیه الأطفال) .

در آن روز،تمام اعمال،هر چند ظاهرا کوچک و ناچیز باشد با دقت و سخت‌گیری بررسی خواهد شد؛همان گونه که قرآن مجید می‌گوید:« «یا بُنَیَّ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّماواتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللّهُ إِنَّ اللّهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ» ؛اگر به اندازه سنگینی دانه خردلی(کار نیک یابد)باشد و در دل سنگی یا در(گوشه‌ای از)آسمان‌ها و زمین قرار گیرد خداوند آن را(در قیامت برای حساب)می‌آورد؛خداوند دقیق و آگاه است». ⁽²⁾

و منظور از فزونی زلزله در آن روز،تزلزل افکار و لرزیدن دل‌ها از هول محشر و وحشت از نتیجه اعمال است.

درست است که در پایان این جهان،زلزله به معنای حقیقی،تمام جهان را به لرزه در می‌آورد و همه چیز زیر و رو می‌شود؛ولی آن چه در بالا آمده مربوط به صحنه محشر است که در آن جا زلزله به معنای حقیقی آن وجود دارد؛بلکه هر چه هست اضطراب است و وحشت و تزلزل خاطرها.

تعبیر به «تشیب فیه الأطفال» کنایه از شدت و عمق وحشت آن صحنه است که در

تعبیرات روزمرّه نیز به کار می‌رود.می‌گوییم حادثه به اندازه‌ای سنگین است که انسان را پیر می‌کند؛همان‌گونه که در قرآن مجید می‌فرماید:« «فَکَیْفَ تَتَّقُونَ إِنْ کَفَرْتُمْ یَوْماً یَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِیباً» ؛اگر کافر شوید،چگونه خود را(از عذاب الهی)بر کنار می‌دارید، در آن روز که کودکان را پیر می‌کند؟!». ⁽¹⁾

بعضی چنین پنداشته‌اند که پیر شدن اطفال در آن جا به معنای حقیقی آن است؛نه معنای کنایی؛ولی این احتمال بسیار بعید است؛زیرا در آن روز طفلی که محکوم به مجازات الهی باشد و بر اثر وحشت گرفتار پیری زودرس شود،وجود ندارد.

بخش سوّم

اشاره

اعلموا،عباد اللّه،أنّ علیکم رصدا من أنفسکم،و عیونا من جوارحکم،و حفّاظ صدق یحفظون أعمالکم،و عدد أنفاسکم،لا تسترکم منهم ظلمة لیل داج،و لا یکنّکم منهم باب ذو رتاج و إنّ غدا من الیوم قریب.

یذهب الیوم بما فیه،و یجیء الغد لاحقا به،فکأنّ کلّ امریء منکم قد بلغ من الأرض منزل وحدته،و مخطّ حفرته.فیا له من بیت وحدة،و منزل وحشة،و مفرد غربة!و کأنّ الصّیحة قد أتتکم،و السّاعة قد غشیتکم،و برزتم لفصل القضاء،قد زاحت عنکم الأباطیل،و اضمحلّت عنکم العلل، و استحقّت بکم الحقایق،و صدرت بکم الأمور مصادرها،فاتّعظوا بالعبر، و اعتبروا بالغیر،و انتفعوا بالنّذر.

ترجمه

:

ای بندگان خدا بدانید که مراقبانی از خودتان بر شما گماشته شده و دیده بانانی از اعضای پیکرتان،و نیز حسابدارانی راستگو مراقب شمایند که اعمالتان و حتی شماره نفس‌هایتان را ثبت می‌کنند.نه ظلمت شب تاریک شما را از آن‌ها پنهان می‌دارد و نه درهای محکم و فرو بسته.فردا به امروز نزدیک است،امروز آن چه را در آن است با خود می‌برد و فردا پشت سر آن فرا می‌رسد(و به این ترتیب،عمر به سرعت سپری می‌شود).

گویی هر یک از شما به سر منزل تنهایی و حفره گور خویش رسیده است.ای وای از آن خانه تنهایی و منزلگاه وحشت و جایگاه غربت.گویی نفخه صور و صیحه قیامت فرا رسیده،رستاخیز،شما را در بر گرفته و در صحنه دادگاه الهی حاضر شده‌اید.باطل از شما

رخت بربسته؛عذر تراشی‌ها از میان رفته؛حقایق برای‌تان مسلّم شده و حوادث،شما را به سرچشمه اصلی رسانده است(و نتایج اعمال خود را آشکارا می‌بینید).حال که چنین است از عبرت‌ها پند گیرید،از دگرگونی نعمت‌ها اندرز پذیرید و از هشدار هشدار دهندگان بهره گیرید.

شرح و تفسیر: حضور در دادگاه الهی

حضور در دادگاه الهی

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه برای تکمیل نصایح گذشته به سه نکته مهم اشاره می‌فرماید:نخست درباره مراقبان و کاتبان و حافظان اعمال و سپس درباره مرگ و قبر و مشکلات آن و سرانجام درباره حساب و کتاب قیامت که در مجموع،روح خفتگان را بیدار و غافلان را هشیار می‌کند.

در قسمت اوّل می‌فرماید:«ای بندگان خدا بدانید که مراقبانی از خودتان بر شما گماشته شده و دیده‌بانانی از اعضای پیکرتان،و نیز حسابدارانی راستگو که مراقب شمایند که اعمالتان و حتی شماره نفس‌هایتان را ثبت می‌کنند» (اعلموا،عباد اللّه، أنّ علیکم رصدا من أنفسکم،و عیونا من جوارحکم،و حفّاظ صدق یحفظون أعمالکم،و عدد أنفاسکم) .

و در ادامه در وصف این مراقبان اعمال می‌فرماید:«نه ظلمت شب تاریک شما را از آن‌ها پنهان می‌دارد و نه درهای محکم و فرو بسته!» (لا تسترکم منهم ظلمة لیل داج ⁽¹⁾،و لا یکنّکم ⁽²⁾منهم باب ذو رتاج ⁽³⁾) .

جمله«أنّ علیکم رصدا من أنفسکم...»اشاره به گواهی اعضای پیکر انسان و حتی پوست تن او در قیامت است؛آن گونه که قرآن می‌گوید:« «یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ» ؛روزی که زبان‌ها و دست‌ها و پاهای آن‌ها بر ضدّ آن‌ها گواهی می‌دهد و اعمالشان را بازگو می‌کند». ⁽¹⁾و نیز می‌فرماید:« «حَتّی إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللّهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْءٍ» ؛وقتی(کنار آتش دوزخ)می‌رسند گوش‌ها و چشم‌ها و پوست‌های تنشان به آن چه می‌کردند گواهی می‌دهند.به پوست‌های تنشان می‌گویند:چرا بر ضدّ ما گواهی دادید آن‌ها جواب می‌دهند:همان خدایی که هر موجودی را به نطق درآورده،ما را گویا ساخته است». ⁽²⁾

با توجه به این که«رصد»به معنای مراقب است و«عیونا»به معنای دیده‌بان‌ها،روشن می‌شود که این دو از قبیل اجمال و تفصیل است؛یعنی مراقبان اعمال انسان در درجه اوّل،همان اعضا و جوارح اویند که در قیامت به نطق می‌آیند و تمام اعمال را گواهی می‌دهند.این که جمعی از شارحان نهج البلاغه«رصد»را به معنای وجدان اخلاقی انسان گرفته‌اند که او را بر بدی‌ها ملامت می‌کند،اشتباه است؛زیرا وجدان قاضی درون است؛نه مراقب و گواه که در مفهوم«رصد»نهفته است.

آیا این گواهی با زبان قال و نطق معمولی است و یا با زبان حال و شهادت آثار است؟ هر دو احتمال ممکن است؛چرا که انسان هر عملی انجام می‌دهد در تمام اعضای او اثر می‌گذارد و در قیامت،این آثار بازگو کننده تمام اعمالی است که انسان در طول عمر خود انجام داده و نیز قابل تبدیل به امواج صوتی است که همگان آن را بشنوند.

و جمله «و حفّاظ صدق...» اشاره به فرشتگانی است که مأمور ثبت و ضبط اعمال

انسان است؛آن گونه که قرآن کریم می‌فرماید:« «وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظِینَ کِراماً کاتِبِینَ یَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ» ؛و بی‌شک،نگاهبانانی بر شما گمارده شده و الا مقام و نویسنده(اعمال نیک و بد شما)که می‌دانند شما چه می‌کنید». ⁽¹⁾

در این جا سؤال معروفی مطرح است و آن این است که با وجود علم خداوند به همه حقایق جهان هستی و این که به ما از خود ما نزدیک‌تر است چه نیازی به این مراقبان و گواهان است؟ پاسخ این پرسش با توجه به یک نکته روشن می‌شود.انسان موجودی است مادی و با جهان ماورای ماده آشنایی زیادی ندارد و نزدیک بودن خداوند را به خود احساس نمی‌کند؛اما هنگامی که گفته شود اعضای پیکر و پوست تن شما در قیامت گواه تن شماست این مطلب را به خوبی درک می‌کند؛همچنین اگر گفته شود:دو فرشته الهی همیشه با شماست و اعمال و کردار شما را ثبت و ضبط می‌کند،این گونه امور او را به موضوع مراقبت توجّه بیشتری می‌دهد و عامل بازدارنده مؤثری در برابر گناهان اوست.

خداوند متعال می‌خواهد به هر وسیله بندگانش را از گناهان باز دارد و گواه قرار دادن اعضای پیکر و فرشتگان یکی از این وسائل است.

جالب این که این گواهان همه چیز حتی تعداد نفس کشیدن‌های ما را ثبت می‌کنند و برای نوشتن نامه اعمال ما نیازی به روشنایی چراغ ندارند؛حتی در ظلمت مطلق نیز می‌نویسند و ثبت می‌کنند؛اما نوشتن آن‌ها چگونه است؟به یقین مانند نوشتن ما نیست؛هر چند جزئیات آن را نمی‌دانیم.

در ادامه بحث حافظان و مراقبان اعمال از مرگ و قبر سخن به میان می‌آید؛مرگ و قبری که توجّه به آن،خفتگان را بیدار و هوسبازان را هشیار می‌کند؛می‌فرماید:«فردا به امروز نزدیک است،امروز آن چه را در آن است با خود می‌برد و فردا پشت سر آن فرا می‌رسد(و به این ترتیب،عمر به سرعت سپری می‌شود)» (و إنّ غدا من الیوم قریب.

یذهب الیوم بما فیه،و یجیء الغد لاحقا به) .

منظور از«فردا»فردای مرگ و پایان عمر است که اگر انسان آن را دور پندارد،در گرداب غفلت فرو می‌رود و هنگامی که آن را نزدیک ببیند مراقب اعمال خویش و تسویه حساب و ادای حقوق و توبه از گناهان می‌شود.

و به راستی پایان عمر دور نیست،حتی اگر انسان عمر طبیعی طولانی کند؛چرا که سال و ماه به سرعت می‌گذرد و کودکان،جوان و جوانان پیر می‌شوند؛ضمن این که حوادث غیر منتظره توفان بلاها و بیماری‌ها همواره در کمین عمرند و گاه در یک چشم بر هم زدن همه چیز پایان می‌یابد.

بعضی از شارحان نهج البلاغه«غد»را در عبارت بالا به معنای فردای قیامت تفسیر کرده‌اند؛گرچه آن هم نزدیک است،ولی با توجه به جمله‌های بعد که سخن از قبر است، معنای اوّل صحیح‌تر به نظر می‌رسد.

سپس همگان را به تنهایی در قبر توجه می‌دهد و می‌فرماید:«گویی هر یک از شما به سر منزل تنهایی و حفره گور خویش رسیده است.ای وای از آن خانه تنهایی و منزلگاه وحشت و جایگاه غربت» (فکأنّ کلّ امریء منکم قد بلغ من الأرض منزل وحدته،و مخطّ ⁽¹⁾حفرته.فیا له من بیت وحدة،و منزل وحشة،و مفرد غربة!) .

آری،انسانی که یک ساعت تنهایی را به آسانی تحمل نمی‌کرد و همیشه در جمع دوستان و بستگان و یاران می‌زیست،هنگامی که چشم از این دنیا می‌پوشد از همه دوستان و یاران و خویشان برای همیشه فاصله می‌گیرد و در گوری سرد و تاریک و وحشتناک در تنهایی مطلق گرفتار می‌شود و چه سخت و دردناک است؛مگر این که

توفیق یابد یاران جدیدی از میان اعمال صالح خود و فرشتگان پروردگار برگزیند و قبر او روضه‌ای از ریاض جنّت و باغی از باغ‌های بهشت شود؛نه حفره‌ای از حفره‌های جهنم.

در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم:«ان للقبر کلاما فی کلّ یوم یقول:أنا بیت الغربة؛أنا بیت الوحشة؛أنا بیت الدّود؛أنا القبر؛أنا روضة من ریاض الجنّة أو حفرة من حفر النّار؛قبر هر روز این سخن را تکرار می‌کند:من خانه غربت، خانه وحشت،خانه حشرات،خانه قبرم.من باغی از باغ‌های بهشت یا حفره‌ای از حفره‌های دوزخم». ⁽¹⁾

سرانجام امام علیه السّلام در آخرین بخش از سخنان خود بعد از بیان پدیده مرگ و داستان قبر به سراغ صحنه قیامت و دادگاه عدل الهی می‌رود و به همگان هشدار می‌دهد و می‌فرماید:«گویی نفخه صور و صیحه نشور فرا رسیده،و قیامت،شما را در بر گرفته و در آن صحنه دادگاه الهی حاضر شده‌اید.باطل‌ها از شما رخت بربسته؛عذر تراشی‌ها از میان رفته؛حقایق برای‌تان مسلّم شده و حوادث،شما را به سرچشمه اصلی رسانده است(و به نتایج اعمال خود رسیده‌اید)» (و کأنّ الصّیحة قد أتتکم،و السّاعة قد غشیتکم،و برزتم لفصل القضاء،قد زاحت عنکم الأباطیل،و اضمحلّت عنکم العلل، و استحقّت بکم الحقایق،و صدرت بکم الأمور مصادرها) .

«صیحه»در جمله «و کأنّ الصّیحة...» اشاره به صیحه رستاخیز است؛فریاد عظیمی که مردگان را از خواب مرگ بیدار می‌سازد و از قبرها بیرون می‌فرستد و آماده حسابرسی می‌کند.

از آیات و روایات استفاده می‌شود که جهان با صیحه و فریاد عظیمی پایان می‌گیرد که آن را«نفخه صور اوّل»می‌گویند:سپس با صیحه عظیم دیگری که فرمان حیات است قیامت آغاز می‌گردد و آن را«نفخه صور دوم»می‌نامند و آن چه در خطبه بیان شده به قرینه جمله‌های بعد از آن،اشاره به صیحه دوم است.

تعبیر به ساعت،اشاره به قیامت است؛زیرا ساعت در اصل به معنای جزئی از زمان یا لحظاتی زودگذر است و از آن جا که قیام قیامت سریع و حسابرسی بندگان نیز به مقتضای سریع الحساب بودن خداوند به سرعت انجام می‌گیرد از قیامت به ساعت تعبیر شده است.

و«فصل القضاء»به معنای داوری صحیح است که حق را از باطل جدا می‌سازد و زوال اباطیل و اضمحلال علل،اشاره به این است که در صحنه قیامت،مطالب دروغین و چهره‌های تو خالی و عذر تراشی‌های بی اساس وجود ندارد.هر چه هست حق است و حقیقت است و واقعیت.

و جمله «و صدرت بکم الأمور مصادرها» اشاره به این است که هر کس به نتیجه اعمال خود می‌رسد و هر چیز جایگاه اصلی خود را در آن جا پیدا می‌کند.

امام علیه السّلام در این جا قیامت را چنان نزدیک می‌بیند که می‌فرماید:گویی همه این امور واقع شده است:نفخ صور،قیام قیامت،زنده شدن مردگان،تشکیل دادگاه‌های عدل الهی و رسیدن به نتایج اعمال و به راستی با توجّه به کوتاهی عمر دنیا در برابر آخرت مطلب همین گونه است.

قرآن مجید درباره قیامت چنین تعبیر می‌کند:« «یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِکَ یَوْمُ الْخُرُوجِ» ؛روزی که صیحه رستاخیز را به حق می‌شنوند آن روز،روز خروج (از قبرها)است». ⁽¹⁾و نیز از قیامت تعبیر به«یوم الفصل»یعنی روز جداسازی حق از باطل و داوری سریع کرده است و در جایی دیگر می‌گوید:« «وَ لا یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ» ؛به آن‌ها اجازه داده نمی‌شود تا عذر خواهی کنند». ⁽²⁾و نیز از قیامت به «یَوْمَ هُمْ بارِزُونَ» ⁽³⁾(روز ظهور)و «یَوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ» ⁽⁴⁾(روز آشکار شدن

پنهانی‌ها)تعبیر شده است.

و در آخرین جمله بعد از بیان آن همه هشدارها می‌فرماید:«حال که چنین است از عبرت‌ها پند گیرید،از دگرگونی نعمت‌ها اندرز پذیرید و از هشدار هشدار دهندگان بهره گیرید» (فاتّعظوا بالعبر،و اعتبروا بالغیر،و انتفعوا بالنّذر) .

«عبر»(جمع عبرت)اشاره به حوادث عبرت انگیزی است که در طول تاریخ به چشم می‌خورد و در عمر خود نیز فراوان دیده‌ایم و«غیر»(جمع غیرة به معنای تغییر)اشاره به انقلاب‌ها و تغییرهای روزگار و دگرگونی نعمت‌ها و نزول بلاهاست و«نذر»(جمع نذیر)به معنای انذار کننده و هشدار دهنده است؛اعم از:پیامبران و امامان یا آیات الهی و روایات آن‌ها و یا حوادث روزگار.

نکته‌ها

1-خیل گواهان عمل

با این که خداوند،شاهد و ناظر اعمال ما در همه حال و در هر زمان و مکان است و علم او به همه چیز برای ثبت و ضبط اعمال به یقین کفایت می‌کند،برای اثبات حجت بیشتر و جلب توجّه نیکوکاران و بد کاران،مراقبان مختلفی بر ما گمارده که شاهدان اعمال مایند؛از جمله:

1.اعضا و جوارح بدن ما و حتی پوست تن،مطابق آیاتی که نازل شده،گواه اعمال مایند.جالب این که بعد از مطرح شدن موضوع«شبیه سازی»این حقیقت برای همه روشن شده که هر ذره‌ای از ذرات بدن انسان یک انسان کامل را در خود جای داده است!و جالب‌تر این که اخیرا برای شبیه سازی از پوست تن استفاده کرده‌اند.

2.«حفظه»و«کتّاب»یعنی فرشتگان مأمور ثبت اعمال.

3.زمینی که در آن زندگی می‌کنیم نیز شاهد و گواه دیگری است؛قرآن مجید

می‌فرماید:« «یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها بِأَنَّ رَبَّکَ أَوْحی لَها» ؛در آن روز،زمین تمام خبرهایش را بازگو می‌کند؛چرا که پروردگارش به آن وحی کرده و آن را به نطق در آورده است». ⁽¹⁾

4.زمانی که در آن زندگی می‌کنیم نیز از گواهان روز قیامت است؛چنان که امیر مؤمنان علیه السّلام می‌فرماید:«ما من یوم یمرّ علی ابن آدم إلاّ قال له ذلک الیوم:یا بن آدم أنا یوم جدید و أنا علیک شهید،فقل فیّ خیرا و اعمل فیّ خیرا أشهد لک به یوم القیامة؛روزی بر انسان نمی‌گذرد مگر این که آن روز به انسان می‌گوید:ای فرزند آدم!من روز تازه‌ای هستم و بر اعمالت گواهم،در من سخنان خوب بگو و اعمال خوب بجا آور تا روز قیامت برای تو شهادت دهم». ⁽²⁾

5.و از همه فراتر گواهی پیامبران است؛چرا که به گواهی قرآن مجید،پیامبر هر امّتی روز قیامت گواه اعمال امت خویش است و پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله گواه بر همه آنهاست:

«فَکَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنا بِکَ عَلی هؤُلاءِ شَهِیداً» . ⁽³⁾

به این ترتیب هر انسانی در تمام عمر خود در میان این گواهان و مراقبانی که از شش جهت،متوجّه اعمال اویند قرار گرفته و کسی که ایمان به حقیقت و حقانیت این گواهان داشته باشد سزاوار است که کم‌ترین خطایی از او سر نزند.

2-سه جملۀ پر معنا

عبارت(فاتّعظوا بالعبر،و اعتبروا بالغیر،و انتفعوا بالنّذر)دارای سه جمله کوتاه و بسیار پر معناست که برای بیدار ساختن غافلان بهترین عامل است و در هر یک از این سه جمله به حقیقتی جداگانه اشاره شده است.

در جمله اوّل،عبرت‌ها را اندرز دهنده می‌شمارد.این واژه،شامل تمام حوادث تکان دهنده‌ای که در گذشته و حال بوده است و تاریخ پیشین و معاصر آن را در بر گرفته است، می‌شود و حتی طبق آیات قرآن حوادث طبیعی مانند رفت و آمد شب و روز می‌تواند عبرت باشد:« «یُقَلِّبُ اللّهُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ إِنَّ فِی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِأُولِی الْأَبْصارِ» ⁽¹⁾خداوند،شب و روز را دگرگون و جانشین یکدیگر می‌سازد در این عبرتی است برای صاحبان بصیرت».

در دوّمین جمله،تغییراتی که در زندگی انسان‌ها و در مجموعه جهان پیدا می‌شود وسیله دیگری برای پند گرفتن شمرده است.عزیزان دیروز ذلیلان امروزند و ذلیلان دیروز،عزیزان امروز،حاکمان به سرعت محکوم و محکومان به سرعت حاکم می‌شوند.

جوانان رعنا پیران خمیده می‌شوند و کودکان ضعیف و ناتوان،جوانانی نیرومند و قوی بنیه.همه چیز در حال تغییر است و چیزی پایدار نیست.از اجتماع پر شور و پر هیاهوی یک قرن قبل،امروز چیزی جز یک قبرستان خاموش باقی نمانده و از این شور و غوغایی که امروز بر پاست یکصد سال بعد خبری نیست که نیست.چه پند و اندرزی از این بهتر؟ در سوّمین جمله،اشاره به این می‌فرماید که فریاد انذار کنندگان و هشدار دهندگان از هر سو بلند است.انبیا و اولیا،بزرگان و صلحا،آیات و روایات هر یک با زبان حال یا قال هشدار می‌دهند.می‌فرماید از این هشدارها بهره‌مند شوید.

خطبۀ 158: فضایل پیامبر بزرگ اسلام و عظمت قرآن مجید و وضع دولت بنی امیّه

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

ینبّه فیها علی فضل الرسول الاعظم و فضل القرآن ثم حال دولة بنی امیّة

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است که در آن از فضایل پیامبر بزرگ اسلام و عظمت قرآن مجید و سپس از وضع دولت بنی امیّه سخن می‌گوید.

خطبه در یک نگاه

این خطبه از دو بخش تشکیل می‌شود:در بخش اوّل امام علیه السّلام ترسیمی از عصر بعثت و سپس اهمّیّت و عظمت قرآن ارائه داده است و بر این معنا تأکید می‌کند که داروی تمام دردها و آگاهی مربوط به آینده و گذشته در این قرآن است.

و در بخش دوّم اشاره به فتنه بنی امیّه و ستم‌های عظیم و گستردگی ظلم آن‌ها می‌کند؛ولی در ادامه سخن می‌گوید:حکومت آن‌ها چندان نمی‌پاید و چنان از میان می‌روند که هرگز باز نخواهند گشت.

بخش اوّل

اشاره

أرسله علی حین فترة من الرّسل،و طول هجعة من الأمم،و انتقاض من المبرم؛فجاءهم بتصدیق الّذی بین یدیه،و النّور المقتدی به.ذلک القرآن فاستنطقوه،و لن ینطق،و لکن أخبرکم عنه:ألا إنّ فیه علم ما یأتی،و الحدیث عن الماضی،و دواء دائکم،و نظم ما بینکم.

ترجمه

:

خدا او(پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله)را در زمانی فرستاد که مردم از پیامبران پیشین فاصله گرفته بودند(و تعلیمات آن‌ها به فراموشی سپرده شده بود)ملت‌های جهان به خواب عمیقی فرو رفته بودند و تار و پود نظام زندگی انسان‌ها و حقایق مبرم از هم گسسته بود.

او در این هنگام برای مردم کتابی آورد که کتب آسمانی پیشین را تصدیق می‌کرد و نوری که باید به آن اقتدا شود،(در پرتو آن پیش روند)این کتاب همان قرآن است.آن را به سخن آرید(تا همه چیز را بازگو کند)؛هر چند هرگز برای شما(نسبت به تمام این امور) سخن نمی‌گوید؛ولی من از جانب او به شما خبر می‌دهم(و اسرار مکتومش را فاش می‌سازم).آگاه باشید!در آن علم آینده و اخبار پیشین و داروی بیماری‌های شما و نظم و سامان بخش روابط میان شماست.

شرح و تفسیر: کتابی که همه چیز در آن است

کتابی که همه چیز در آن است

امام علیه السّلام در آغاز این خطبه اشاره کوتاه و پر معنا به وضع زمان جاهلیّت،مقارن قیام پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله کرده،می‌فرماید:«خدا او را در زمانی فرستاد که فاصله‌ای از پیامبران پیشین گرفته بود(و امّت‌ها تعلیمات آنان را به فراموشی سپرده بودند)ملت‌های جهان به خواب عمیقی فرو رفته و تار و پود حقایق مبرم(نظام زندگی انسان‌ها)از هم گسسته بود» (أرسله علی حین فترة من الرّسل،و طول هجعة ⁽¹⁾من الأمم،و انتقاض من المبرم ⁽²⁾) .

محتوای این سه جمله،از قبیل علّت و معلول است.فاصله افتادن در میان عصر ظهور پیامبران پیشین و پیامبر بعد،سبب غلبه خواب غفلت بر امّت‌ها شد و این خواب،موجب «انتقاض مبرم»یعنی از هم گسستن تار و پود حقایق و نظام زندگی انسان‌ها گشت و مردم در ظلمت جهل و گناه،گرفتار شدند.

و به دنبال آن می‌افزاید:«در این هنگام پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله برای مردم کتابی آورد که کتب آسمانی پیشین را تصدیق می‌کرد و نوری که باید به آن اقتدا شود،(در پرتو آن پیش روند)» (فجاءهم بتصدیق الّذی بین یدیه،و النّور المقتدی به) .

در چنان شرایطی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله دو کار کرد:معارف و احکامی که در اصول کلّی با معارف و احکام انبیای پیشین هماهنگ بود برای مردم تبیین کرد و دیگر این که برای نجات آن‌ها از ظلمات جهل و گمراهی،چراغ پر فروغی فرا راه آن‌ها قرار داد.

سپس به معرفی این چراغ پرفروغ و این نور الهی پرداخت؛می‌فرماید:«این همان قرآن است.آن را به سخن آرید(تا همه چیز را بازگو کند)؛هر چند هرگز برای شما(نسبت

به تمام این امور)سخن نمی‌گوید؛ولی من از جانب آن به شما خبر می‌دهم(و اسرار مکتومش را فاش می‌سازم)» (ذلک القرآن فاستنطقوه،و لن ینطق،و لکن أخبرکم عنه) .

در آیات بسیاری از آن،قرآن به نور تشبیه شده است.در سوره مائده می‌فرماید:« «قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبِینٌ» ؛به یقین از سوی خدا نور و کتاب آشکاری به سوی شما آمد». ⁽¹⁾،در سوره اعراف می‌فرماید:« «فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ؛کسانی که به او ایمان آوردند و او را بزرگ داشتند و یاری کردند و از نوری که با او نازل شده بود پیروی کردند،آن‌ها رستگارانند». ⁽²⁾

همان گونه که نور،فضای زندگی را روشن می‌سازد و انسان را از گمراهی و سقوط در پرتگاه‌ها حفظ می‌کند،گیاهان را می‌رویاند و تمام موجودات زنده را پرورش می‌دهد، قرآن مجید نیز در جنبه‌های معنوی و مادّی،نجات بخش و پرورش دهنده است.

منظور از «تصدیق الّذی بین یدیه» (با توجّه به این که«بین یدیه»در این گونه موارد به معنای قبل است)این نیست که تورات و انجیل تحریف یافته را تصدیق می‌کند؛بلکه اشاره به آن کتب آسمانی است که بر موسی و مسیح نازل شد و نیز منظور از تصدیق این نیست که اسلام در تمام جزئیات با آن‌ها هماهنگ است؛بلکه مقصود،همان اصول کلّی‌ای است که بر تمام ادیان آسمانی حاکم بوده؛هر چند اسلام در سطحی برتر و بالاتر آن‌ها را پیاده کرده است.

جمله«و لن ینطق»مفهومش این نیست که قرآن با هیچ کس(جز با امامان معصوم علیهم السّلام)سخن نمی‌گوید؛چرا که قرآن به«لسان عربی مبین»و با منطق روشن و آشکار نازل شده و همگان مأمور به تدبّر در قرآنند و دستور داده شده به مواعظ قرآن که

می‌رسند گوش جان به آن فرا دهند تا آیات بشارت آن سبب تشویق و آیات بیم و ترس سبب وحشت آنان گردد.

بنابر این منظور از جمله«لن ینطق»،بطون قرآن و اسرار نهفته‌ای است که اضافه بر ظواهر آن دارد.این بطون در اختیار پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و جانشینان معصوم اوست.

به همین جهت،در جمله بعد چنین اضافه می‌فرماید:«لیکن من به شما خبر می‌دهم ؛آگاه باشید!در آن علم آینده و اخبار پیشین و داروی بیماری‌های شما و نظم و سامان دادن به روابط میان شماست» (ألا إنّ فیه علم ما یأتی،و الحدیث عن الماضی، و دواء دائکم،و نظم ما بینکم) .

جمله«علم ما یأتی»به گفته بعضی از شارحان اشاره به مسائل مربوط به آخرت است:از حساب و کتاب و صراط و بهشت و دوزخ؛ولی ظاهر این است که اشاره به حوادث آینده این جهان است که در بطون این قرآن قرار دارد و معصومین علیهم السّلام از آن آگاهند؛به قرینه جمله بعد «و الحدیث عن الماضی» که اشاره به أمم پیشین و شرح سرگذشت آن‌هاست.گاه گفته‌اند:اشاره به آغاز آفرینش و دوران‌های نخستین خلقت این جهان نیز می‌باشد.

تعبیر به «دواء دائکم» ،اشاره به تعلیمات و معارف و دستوراتی است که داروی انواع بیماری‌های اخلاقی و اجتماعی است و در سایه آن می‌توان در عافیت و سلامت زندگی کرد.قرآن مجید نیز می‌گوید: «وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ» . ⁽¹⁾

و آخرین تعبیر یعنی «و نظم ما بینکم» اشاره به تمام قوانینی است که نظام مجتمع انسانی را حفظ می‌کند و به نابسامانی‌ها و بی‌نظمی‌ها پایان می‌دهد و امنیّت و آرامش را برای جامعه به ارمغان می‌آورد و قیام به قسط را که رکن اساسی حفظ نظام است،تأمین می‌کند.

بخش دوّم

اشاره

و منها:فعند ذلک لا یبقی بیت مدر و لا وبر إلاّ و أدخله الظّلمة ترحة،و أولجوا فیه نقمة.فیومئذ لا یبقی لهم فی السّماء عاذر،و لا فی الأرض ناصر.أصفیتم بالأمر غیر أهله،و أوردتموه غیر مورده،و سینتقم اللّه ممّن ظلم،مأکلا بمأکل،و مشربا بمشرب،من مطاعم العلقم،و مشارب الصّبر و المقر،و لباس شعار الخوف،و دثار السّیف.و إنّما هم مطایا الخطیئات و زوامل الآثام.فأقسم،ثمّ أقسم،لتنخمنّها أمیّة من بعدی کما تلفظ النّخامة،ثمّ لا تذوقها و لا تطعم بطعمها أبدا ما کرّ الجدیدان!

ترجمه

:

در آن هنگام خانه‌ای در شهر و خیمه‌ای در بیابان باقی نمی‌ماند،جز این که ستمگران غم و اندوه را در آن فرو می‌ریزند و بلا و بدبختی را در آن وارد می‌کنند.در آن روز برای آن‌ها(مردم ستمدیده)نه در آسمان عذر پذیری وجود دارد و نه در زمین یار و یاوری.(و به آن‌ها خطاب می‌شود:)شما حکومت را به غیر اهلش سپردید و آن را در غیر محلّش قرار دادید(و این نتیجه کار خود شماست)و به زودی خداوند از ستمگران انتقام می‌گیرد(و کارهایشان را مو به مو کیفر می‌دهد)خوردنی به خوردنی و آشامیدنی به آشامیدنی،در برابر هر لقمه لذیذی که خوردند لقمه‌ای بس ناگوار و زهر آلود خواهند خورد و در مقابل هر جرعه گوارایی،جامی تلخ و مسموم خواهند نوشید.از درون،وحشت و از برون،شمشیر بر آن‌ها مسلّط خواهد کرد؛چرا که این گروه مرکب‌های معاصی و

شتران بارکش گناهانند.

سوگند یاد می‌کنم باز هم سوگند یاد می‌کنم که بعد از من بنی امیّه خلافت را همچون اخلاط سر و سینه بیرون می‌افکنند،سپس هرگز طعم آن را نخواهند چشید و تا آن زمان که شب و روز در پی هم می‌آیند از آن بهره‌ای نخواهند گرفت.

شرح و تفسیر: حکومتی ظلمانی و وحشتناک در پیش است

حکومتی ظلمانی و وحشتناک در پیش است

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به فتنه فراگیر بنی امیّه اشاره می‌کند که تمام مسلمین را در غم و اندوه فرو می‌برد و ظلم و ستم آن‌ها در تمام خانواده‌ها وارد می‌شود؛در حالی که راه فراری از آن ندارند؛چرا که نتیجه اعمال خود مردم است؛می‌فرماید:«در آن هنگام خانه‌ای در شهر و خیمه‌ای در بیابان باقی نمی‌ماند،جز این که ستمگران غم و اندوه را در آن فرو می‌ریزند و بلا و بدبختی را در آن وارد می‌کنند» (فعند ذلک لا یبقی بیت مدر ⁽¹⁾و لا وبر ⁽²⁾إلاّ و أدخله الظّلمة ترحة ⁽³⁾،و أولجوا فیه نقمة) .

ممکن است در خانه‌ای غم و اندوه بیاید،ولی ظلم نیاید؛غم و اندوه دیگران،دوستان و بستگان و توده مردم،ولی ظلم بنی امیّه چنان بود که هم غم و اندوه را با خود به همه جا می‌برد و هم مصیبت و بلا و بدبختی را؛چرا که دستیاران ظالمان همیشه از میان افرادی همانند خود آن‌ها انتخاب می‌شوند.گویی روح آن‌ها در تمام پیکر حکومتشان دمیده می‌شود و همه به ظلم و ستم می‌پردازند تا چند صباحی بر سر قدرت بمانند.

سپس می‌افزاید:«در آن روز برای آن‌ها(مردم ستمدیده)نه در آسمان عذر پذیری

وجود دارد و نه در زمین یار و یاوری.(و به آن‌ها خطاب می‌شود:)شما حکومت را به غیر اهلش سپردید و آن را در غیر محلّش قرار دادید(و این نتیجه کار خود شماست)» (فیومئذ لا یبقی لهم فی السّماء عاذر،و لا فی الأرض ناصر.أصفیتم بالأمر غیر أهله،و أوردتموه غیر مورده) .

بنابر این،مخاطب در این چند جمله مردمی‌اند که بر اثر کوتاهی و فرار از زیر بار مسئولیت و سکوت در برابر ظالمان گرفتار ظلم و ستم شده‌اند و جمله‌های«أصفیتم بالأمر غیر أهله،و أوردتموه غیر مورده»شاهد گویای این معناست؛زیرا خطاب به مردم می‌گوید:شما کار را به غیر اهل سپردید و حکومت را به دست افراد ناشایست دادید.

شبیه این معنا در خطبه 192 آمده است؛آن جا که می‌فرماید:«و إنّکم إن لجأتم إلی غیره حاربکم أهل الکفر ثمّ لا جبرائیل و لا میکائیل و لا مهاجرون و لا أنصار ینصرونکم؛شما اگر به غیر اسلام پناه برید کافران با شما نبرد می‌کنند و بر شما مسلّط می‌شوند؛سپس نه جبرئیل و نه میکائیل نه مهاجران و نه انصار نمی‌توانند شما را یاری دهند».

و این که بعضی از شارحان مخاطبان این جمله را حاکمان ظالم قرار داده‌اند،به هیچ وجه با مجموعه خطبه سازگار نیست.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن اشاره به انتقام خداوند از ظالمان می‌کند؛انتقامی سخت و درهم کوبنده؛می‌فرماید:«و به زودی خداوند از ستمگران انتقام می‌گیرد(و کارهایشان را مو به مو کیفر می‌دهد)خوردنی به خوردنی و آشامیدنی به آشامیدنی،در برابر هر لقمه لذیذی که خوردند لقمه‌ای بس ناگوار و زهر آلود خواهند خورد و در مقابل هر جرعه گوارائی،جامی تلخ و مسموم خواهند نوشید.از درون،وحشت و از برون، شمشیر بر آن‌ها مسلّط خواهد کرد؛چرا که این گروه مرکب‌های معاصی و شتران بارکش گناهانند» (و سینتقم اللّه ممّن ظلم،مأکلا بمأکل،و مشربا بمشرب،من مطاعم

العلقم ⁽¹⁾،و مشارب الصّبر ⁽²⁾و المقر ⁽³⁾،و لباس شعار الخوف،و دثار السّیف.و إنّما هم مطایا ⁽⁴⁾الخطیئات و زوامل ⁽⁵⁾الآثام) .

اشاره به این که هر بلایی بر سر مردم آوردند خداوند بر سر آن‌ها خواهند آورد و در برابر هر لذتی که از مقام بردند خداوند تلخی ذلت را در کام آن‌ها فرو خواهد ریخت.در حکومت خود مردم را در ترس و وحشت و در زیر برق شمشیرها قرار دادند،خداوند گروهی بر آن‌ها مسلّط می‌کند که همین کار را با آن‌ها خواهند کرد.

تاریخ می‌گوید تمام این پیش بینی‌ها به واقعیت پیوست و خداوند چنان خاندان بنی امیّه و وابستگان به آن‌ها را متلاشی و نابود کرد که بازماندگان آن‌ها از ترس و وحشت به مناطق دور دست فرار کردند و از دیده مردم پنهان شدند و چیزی جز نام ننگین و تاریخ سیاه از آنان باقی نماند.

تعبیر (إنّما هم مطایا الخطیئات) تشبیه جالب و گویایی است.آن‌ها را به حیواناتی تشبیه می‌فرماید که از سر نادانی و نداشتن ایمان و عقل و شعور کافی،بارکش گناهان مردم شده‌اند و همان گونه که قرآن درباره گروهی از کافران می‌گوید:« «وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَ أَثْقالاً مَعَ أَثْقالِهِمْ وَ لَیُسْئَلُنَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَمّا کانُوا یَفْتَرُونَ» ؛آن‌ها بارهای سنگین گناهان خویش را بر دوش می‌کشند و نیز بارهای سنگین دیگران را اضافه بر بارهای سنگین خود؛و روز قیامت به یقین از تهمت‌هایی که می‌بستند سؤال خواهند شد». ⁽⁶⁾

در پایان خطبه،پیش‌گویی قاطع دیگری درباره سرنوشت بنی امیّه می‌کند و می‌فرماید:«سوگند یاد می‌کنم باز هم سوگند یاد می‌کنم!که بعد از من بنی‌امیّه خلافت را همچون اخلاط سر و سینه بیرون می‌افکنند،سپس هرگز طعم آن را تا ابد نخواهند چشید و از آن بهره نمی‌گیرند تا آن زمان که شب و روز در پی هم آیند!» (فأقسم،ثمّ أقسم،لتنخمنّها ⁽¹⁾أمیّة من بعدی کما تلفظ النّخامة،ثمّ لا تذوقها و لا تطعم بطعمها أبدا ما کرّ الجدیدان!) .

در این جمله،امام علیه السّلام تعبیر عجیبی درباره حکومت بنی‌امیّه می‌کند؛می‌فرماید:

حکومت اسلامی را آن قدر آلوده و کثیف و با ظلم و فساد آمیخته می‌کنند که همچون اخلاط سر و سینه خواهد شد و کار به جایی خواهد رسید که خود آن‌ها نیز تحمل آن را نخواهند داشت و همانند کسی که اخلاط درون را برون می‌ریزد،آن را از دست خواهند داد و چنان مبغوض و منفور خواهند شد که هرگز مردمان مسلمان به سراغ آن‌ها نخواهند رفت.

نکته‌ها

1-مسئولیت سنگین حاکمان و مردم

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به دو مسأله مهمّ در ارتباط با حوادث تلخ تاریخی اشاره می‌فرماید:نخست مسئولیت حاکمان و دیگر،مسئولیت حکومت پذیران.امام علیه السّلام گناه حاکمان ظالم را یک طرفه نمی‌شمارد،بلکه حکومت پذیرانی را به ظلم تن دادند نیز شریک جنایات آن‌ها می‌شمارد.

حاکمان جور و دار و دسته آن‌ها معمولا گروه محدودی‌اند،اگر توده مردم در برابر آن‌ها سکوت نکنند و وظیفه الهی امر به معروف و نهی از منکر را در تمام ابعادش انجام

دهند،هرگز آنان به قدرت نمی‌رسند و دمار از روزگار مظلومان در نمی‌آورند.

امام علیه السّلام در این خطبه می‌فرماید:بلاهایی که در حکومت بنی‌امیه به شما می‌رسد و مظالم بی‌سابقه‌ای که نسبت به شما روا می‌دارند از یک نظر،نتیجه اعمال خود شماست.

شمایید که آن‌ها را تقویت می‌کنید.شمایید که کار را به دست غیر اهلش سپرده و می‌سپارید.آری،شمایید با سکوت و تسلیم خود،راه را برای به قدرت رسیدن آن‌ها هموار کرده‌اید،و شاید این وضع نابسامان نیز یکی از الطاف خفیه الهی باشد که بیدار شوید و دیگر از این راه نروید؛همان گونه که قرآن مجید می‌فرماید:« «ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ أَیْدِی النّاسِ لِیُذِیقَهُمْ بَعْضَ الَّذِی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» ؛فساد در خشکی و دریا به سبب اعمال مردم آشکار شد.خدا می‌خواهد نتیجه قسمتی از اعمال آن‌ها را به آنان بچشاند؛شاید(به سوی حق)باز گردند». ⁽¹⁾

بدیهی است،مسئولیت حکومت پذیران به معنای تبرئه حاکمان ظالم نیست؛لذا امام علیه السّلام مجازات شدید آن‌ها را هم در این خطبه بیان کرده و در عباراتی کوتاه و بسیار پر معنا سرانجام شوم و مرگبارشان را شرح می‌دهد.

2-پایان نکبت‌بار حکومت بنی‌امیّه

می‌دانیم حکومت بنی‌امیّه بیش از هشتاد و چند سال طول نکشید و در این مدت، 14 تن از حکّام بنی امیّه به حکومت رسیدند که حکومت بعضی از آنان بیش از دو ماه یا دو ماه و ده روز ادامه نیافت؛ولی چنان ظلم و ستمی بر عموم مردم،به خصوص بنی هاشم روا داشتند که تاریخ به خاطر ندارد.

بنی‌امیّه در این دوران کوتاهی که حاکمانش پی در پی عوض می‌شدند آرامشی نداشتند؛با قیام‌ها و شورش‌ها از هر سو درگیر بودند و در هر قیام و شورشی،گروه دیگری را به قتل می‌رساندند؛بدین ترتیب،منفورتر و منفورتر می‌شدند.

سرانجام،نفرت عمومی مسلمین،سبب قیام فراگیر برای دفاع از آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله شد.

که شعار آن قیام«الرّضا لآل محمّد» ⁽¹⁾بود؛ولی نتیجه‌اش پیش دستی بنی عباس و به حکومت رسیدن آنان بود.نخستین خلیفه عباسی هنگامی که به حکومت رسید،دستور قتل عام بنی امیّه را صادر کرد و چنان کشتاری از آنان شد که عدد کشتگانش به شمار نمی‌آمد؛حتی قبرهای آن‌ها را شکافتند و جنازه‌های آن‌ها را بیرون آوردند و سوزاندند.

بخشی از ماجرای سرانجام عبرت انگیز بنی‌امیّه در بخش پایانی خطبه 106(جلد چهارم این کتاب،صفحه 495)و پایان خطبه 93 از همین جلد،صفحه 242 به بعد و جلد سوّم،صفحه 593 به بعد آمده است.

مرحوم علاّمه شوشتری در جلد ششم شرح نهج البلاغه‌اش داستان عبرت انگیزی نقل می‌کند،می‌نویسد:هنگامی که مروان،آخرین خلیفه بنی امیّه کشته شد«عامر بن اسماعیل»به خانه‌ای که در آن مروان و زنانش بودند حمله کرد.آن‌ها درها را بستند و فریاد و شیون بلند کردند.عامر مردی را که از آن‌ها مراقبت می‌کرد گرفت و درباره خانواده مروان سؤال کرد،او گفت:مروان به من دستور داده که اگر کشته شدم گردن تمام دختران و کنیزانم را بزن(تا به دست دیگران نیفتند)ولی من چنین کاری را نکردم.در این حال دو دختر مروان را نزد عامر آوردند.او سفارش کرد،سر مروان را در دامان دختر بزرگ‌ترش بگذارند و به او گفت:بسیار پوزش می‌طلبم؛این کار در برابر کاری است که شما با سر «یحیی بن زید»کردید که سر او را در دامان مادرش گذاردید و شما که ابتدا به این کار کردید،ستم‌کارترید(و بعد همه آن‌ها را به قتل رساند). ⁽²⁾

خطبۀ 159: حسن رفتار خود با مردمی که تحت حکومت او می‌زیستند

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

یبیّن فیها حسن معاملته لرعیته

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است که در آن از حسن رفتار خود با مردمی که تحت حکومت او می‌زیستند،سخن می‌گوید.

خطبه در یک نگاه

امام علیه السّلام در این خطبه به نکته ظریفی اشاره می‌کند و می‌فرماید:در برابر خوش رفتاری‌های کم و بدرفتاری‌های بسیار شما،من تا آن جا که میسر بود،درباره شما نیکی کردم؛از ظلم و ذلت رهایی‌تان بخشیدم و در برابر دشمنان درونی و برونی از شما پاسداری نمودم.

بخش اوّل

اشاره

و لقد أحسنت جوارکم،و أحطت بجهدی من ورائکم.و أعتقتکم من ربق الذّلّ،و حلق الضّیم،شکرا منّی للبرّ القلیل و إطراقا عمّا أدرکه البصر،و شهده البدن،من المنکر الکثیر.

ترجمه

:

به یقین،وظیفه حسن جوار را در مورد شما انجام دادم.من در پشت سر نیز به پاسداری از شما پرداختم و شما را از بند ذلّت و حلقه‌های زنجیر ستم آزاد کردم.همه این‌ها به منظور سپاس فراوان من در برابر نیکی اندکی از سوی شما و چشم پوشی از بدی‌های فراوانی بود که نسبت به من انجام دادید؛بدی‌های آشکاری که چشم،آن را می‌دید و بدن،آن را لمس می‌کرد.

شرح و تفسیر: حمایت همه جانبه

حمایت همه جانبه

امام علیه السّلام در این سخن کوتاه به گوشه‌ای از خدماتش به مسلمین و کسانی که تحت حکومت او می‌زیستند اشاره می‌کند و آن را در چهار جمله بیان می‌دارد و می‌فرماید:«به یقین،وظیفه حسن جوار را در مورد شما به کار بستم» (و لقد أحسنت جوارکم) .

منظور از حسن جوار این است که انسان،در برابر معاشران و دوستان همزیستی مسالمت آمیز و توأم با ادب و احترام و خوش رفتاری و تحمل ناملایمات داشته باشد؛به

گونه‌ای که از حضور او در جمعشان احساس آرامش و خوش وقتی کنند.

بررسی تاریخ زندگانی امام علیه السّلام به خصوص در دوران حکومت،نشان می‌دهد که در همه جا با مهر و محبّت با مردم رفتار می‌کرد؛حتی خانه‌های یتیمان و بیوه زنان را شبانه سرکشی می‌نمود و با دست خود،آن‌ها را تغذیه می‌کرد؛یتیمان را نوازش می‌داد؛بیوه زنان را تسلیت می‌گفت؛با رنجوران همدردی می‌کرد؛با مخالفان مدارا می‌نمود و با دوستان،نهایت محبّت را مبذول می‌داشت.

به عکس دوران حکومت عثمان که با نهایت خشونت با مردم رفتار می‌کردند؛حتی بر بزرگان اسلام،همچون ابوذر،عمار یاسر و عبد اللّه بن مسعود رحم نکردند و همان گونه که می‌دانیم ابوذر را با خشونت زیاد به منطقه بسیار بد آب و هوای ربذه تبعید کردند و در آن جا از دنیا رفت و اطرافیان خلیفه یا خود او عمار یاسر را به علت انتقاد مختصری از نابسامانی‌های موجود در زمان عثمان چنان زدند که به فتق مبتلا شد و یکی از دنده‌هایش شکست و عبد اللّه بن مسعود،قاری و حافظ معروف قرآن را نیز چنان بر زمین کوبیدند که بدنش ناقص شد و بعضی گفته‌اند:همین امر باعث مرگ او شد.

اگر امام علیه السّلام حتی برادرش عقیل را با دیگران در سهم بیت المال کاملا یکسان می‌شمرد،اطرافیان عثمان،چنان بر اموال بیت المال چنگ انداخته بودند که مردم، عراق را بستان قریش و بنی‌امیّه می‌نامیدند. ⁽¹⁾

در دوّمین خدمت خود به مردم می‌فرماید:«من در پشت سر نیز به پاسداری از شما پرداختم» (و أحطت بجهدی من ورائکم) .

اشاره به این که شما را در مسیر اطاعت و بندگی خدا از وسوسه‌های شیاطین جن و انس حفظ کردم و در برابر گزند دشمن از شما نگهداری نمودم.

و در سوّمین و چهارمین خدمت به آزاد ساختن مردم از بند ذلّت و زنجیرهای ظلم و

اسارت اشاره می‌فرماید:«و شما را از بند ذلّت و حلقه‌های زنجیر ستم آزاد کردم» (و أعتقتکم من ربق ⁽¹⁾الذّلّ،و حلق ⁽²⁾الضّیم ⁽³⁾) .

چرا که در دوران حکومت عثمان و سیطره بنی‌امیّه و بنی مروان بر حکومت اسلامی، دامنه ظلم و ستم در همه جا گسترده بود و کسی جز آن گروه خود کامه،ارزش و نفوذی در جامعه نداشت؛امیر مؤمنان علی علیه السّلام آن‌ها را از این حکومت خود کامه فامیلی و قبیلگی که به دست افرادی شرور همچون بنی مروان و بنی امیّه اداره می‌شد،رهایی بخشید.

و در پایان این سخن به نکته لطیفی اشاره می‌کند که این خدمات خالصانه نه به جهت حق شناسی و قدردانی شایسته شما در برابر من است،بلکه«همه این‌ها برای سپاس فراوان من در برابر نیکی اندکی از سوی شما و چشم پوشی از بدی‌های فراوانی بود که نسبت به من انجام دادید؛بدی‌های آشکاری که چشم،آن را می‌دید و بدن،آن را لمس می‌کرد» (شکرا منّی للبرّ القلیل و إطراقا ⁽⁴⁾عمّا أدرکه البصر،و شهده البدن، من المنکر الکثیر) .

در حقیقت،منظور امام این است که شما خدمتی به من نکردید که خدمات من برای شکر گزاری آن باشد؛بلکه مشکلات و دردسرهایی که برای من آفریدید بسیار زیاد است؛ اگر من خدمتی به شما کردم برای خدا و ادای وظیفه الهی بوده است.

مطابق این تفسیر،«المنکر الکثیر»در این عبارت،اشاره به نافرمانی‌ها و سرپیچی‌ها و بی وفایی‌های مردم در برابر امام است؛ولی جمعی از شارحان نهج البلاغه آن را به معنای منکرات و اعمال زشت و گناهان تفسیر کرده‌اند و بعد گرفتار این مشکل شده‌اند

که چگونه ممکن است چنین منکرات گسترده‌ای در زمان امام باشد و ایشان از آنان نهی نکند؟و در جواب آن گفته‌اند:امام علیه السّلام توان جلوگیری از بعضی منکرات ریشه‌دار را نداشت یا اگر می‌خواست جلوگیری کند،به مفسده عظیم‌تری منتهی می‌شد.

ولی همان گونه که گفته شد،منظور از منکر،چیزی نیست که این جمع از شارحان از آن برداشت کرده‌اند تا اشکالی متوجّه شود و نیاز به پاسخی داشته باشد.منظور،بدی‌ها و نافرمانی‌ها و بی‌وفایی‌های در حق امام است؛به قرینه«البرّ القلیل»که در جمله قبل بیان شده است.

شبیه همین معنا در خطبه‌های دیگر نهج البلاغه به چشم می‌خورد.در خطبه 97 می‌فرماید:«و لقد أصبحت الأمم تخاف ظلم رعاتها و أصبحت أخاف ظلم رعیّتی؛همواره امت‌ها از ظلم زمامدارشان در وحشت بوده‌اند؛ولی من از ظلم پیروانم بیمناکم».

خطبۀ 160:مطالب متنوع(حمد خداوند،امید به خدا،الگو گیری از رسول خدا و...)

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است(که مطالب متنوعی را در آن مطرح فرموده)

خطبه در یک نگاه

این خطبه طولانی و گسترده از مطالب متنوعی بحث می‌کند که در مجموع،تعلیمات گرانبهایی درباره معرفة اللّه و خودسازی ارائه می‌دهد و می‌توان آن را در پنج بخش خلاصه کرد:

در بخش اوّل،از عظمت خداوند و حمد و ستایش او با ذکر اسما و صفات پروردگار سخن به میان آمده است.

در بخش دوّم،درباره حقیقت رجا و امیدواری-که یکی از ارکان سعادت انسان است -سخن می‌گوید.

در بخش سوّم،گوشه‌ای از صفات پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و گفتار و رفتار او-که می‌تواند برای همه الگو و اسوه‌ای باشد-و همچنین صفات پیامبران دیگری همچون:موسی، داوود و عیسی علیهم السّلام آمده است.

در بخش چهارم،بار دیگر به صفات پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله باز می‌گردد،صفاتی که باید سرمشق همگان قرار گیرد.

و سرانجام در بخش پنجم،(آخرین بخش خطبه)امام علیه السّلام از ساده زیستی خود سخن به میان آورده و با ضرب المثل زیبایی«فعند الصّباح یحمد القوم السّری» (صبحگاهان رهروان شب مورد ستایش قرار می‌گیرند)خطبه را به پایان می‌برد.

بخش اوّل

اشاره

أمره قضاء و حکمة،و رضاه أمان و رحمة،یقضی بعلم،و یعفو بحلم.

اللّهمّ لک الحمد علی ما تأخذ و تعطی،و علی ما تعافی و تبتلی؛حمدا یکون أرضی الحمد لک،و أحبّ الحمد إلیک،و أفضل الحمد عندک.حمدا یملأ ما خلقت،و یبلغ ما أردت.حمدا لا یحجب عنک،و لا یقصر دونک.

حمدا لا ینقطع عدده،و لا یفنی مدده،فلسنا نعلم کنه عظمتک إلاّ أنّا نعلم أنّک«حیّ قیّوم،لا تأخذک سنة و لا نوم».لم ینته إلیک نظر،و لم یدرکک بصر.أدرکت الأبصار،و أحصیت الأعمال،و أخذت بالنّواصی و الأقدام.

و ما الّذی نری من خلقک،و نعجب له من قدرتک،و نصفه من عظیم سلطانک، و ما تغیّب عنّا منه،و قصرت أبصارنا عنه،و انتهت عقولنا دونه،و حالت ستور الغیوب بیننا و بینه أعظم.فمن فرّغ قلبه،و أعمل فکره،لیعلم کیف أقمت عرشک،و کیف ذرأت خلقک،و کیف علّقت فی الهواء سماواتک،و کیف مددت علی مور الماء أرضک،رجع طرفه حسیرا،و عقله مبهورا،و سمعه و الها،و فکره حائرا.

ترجمه

فرمان او قطعی و حکیمانه است و رضای او امان و رحمت.با علم و آگاهی داوری می‌کند و با حلم و بردباری عفو می‌نماید.خداوندا سپاس و ستایش مخصوص توست،در برابر آن چه می‌گیری و آن چه عطا می‌کنی و بر عافیت و بلایی که می‌فرستی؛حمد و

سپاسی که رضایت بخش‌ترین حمدها نزد تو باشد؛حمدی که محبوب‌ترین حمدها در پیشگاه توست؛حمدی که برترین حمدها نزد تو خواهد بود.حمدی که تمام جهان خلقت را پر کند و تا آن جا که خواسته‌ای،برسد؛حمدی که از تو محجوب و پوشیده نماند و در پیشگاه تو کاستی نداشته باشد؛حمدی که عددش پایان نگیرد و در پهنه زمان،فنا در آن راه نیابد.

(خداوندا)کنه عظمت تو را هرگز درک نمی‌کنیم،جز این که می‌دانیم تو زنده و قائم به ذات خود و دیگران قائم به تواند.هیچ گاه خواب سبک و سنگین،تو را فرا نمی‌گیرد(تا از بندگانت غافل شوی).افکار(بلند پرواز)هرگز به تو نمی‌رسد و چشم‌ها(ی تیزبین)تو را نمی‌بیند؛ولی تو چشم‌ها(و حرکات آن‌ها)را می‌بینی و اعمال و کردار(بندگان)را احصا می‌کنی و زمام همگان به دست توست.

(خداوندا)آن چه از مخلوقات را مشاهده می‌کنیم و از قدرتت در شگفتی فرو می‌رویم و وصف عظمت سلطنت تو را بیان می‌کنیم،چه اهمّیّتی دارد؟!در حالی که آن چه از ما پوشیده و پنهان است و چشمانمان از دیدن آن قاصر و عقل ما در برابر درکشان ناتوان است و پرده‌های غیب میان ما و آن‌ها فاصله افکنده،بس عظیم‌تر است.

(آری!)آن کس که قلبش را از همه چیز تهی کند و فکرش را به کار گیرد تا بداند چگونه عرش را بر پا ساخته‌ای و مخلوقاتت را آفریده‌ای،چگونه کرات آسمان را در هوا معلق کرده‌ای،زمینت را بر روی امواج آب،گسترده‌ای،به یقین دیده فهمش وا می‌ماند؛عقلش مبهوت می‌شود؛شنوایی‌اش حیران،و اندیشه‌اش سرگردان می‌ماند!!

شرح و تفسیر: ناتوانی اندیشه‌ها در برابر عظمت او

ناتوانی اندیشه‌ها در برابر عظمت او

امام علیه السّلام در بخش اوّل خطبه،نخست به چهار موضوع به صورت بسیار فشرده اشاره می‌فرماید:امر خداوند،رضا،داوری و عفو او.می‌فرماید:

«فرمان او قطعی و حکیمانه است» (أمره قضاء و حکمة) .

یعنی در عین قاطعیت،آمیخته با حکمت است؛نه همچون اوامر مستبدان و قدرتمندان زورگو که فرمان قطعی می‌دهند،اما حکمتی در آن وجود ندارد.

«امر»در این جمله،معنای وسیعی دارد؛هم اوامر تکوینی را شامل می‌شود،مانند « «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ» ؛فرمان او هنگامی که چیزی را اراده کند،می‌گوید:موجود باش،آن هم فورا موجود می‌شود!». ⁽¹⁾

و هم اوامر تشریعیه را مانند:« «إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی» ؛خداوند شما را به عدالت و احسان و کمک به خویشان امر می‌کند» ⁽²⁾و در هر حال اوامر او دارای حکمت،و فواید بی‌شماری است که عاید بندگان می‌شود.

سپس می‌افزاید:«و رضای او امان و رحمت» (و رضاه أمان و رحمة) .

ممکن است کسانی از فردی راضی شوند و به او امان دهند،اما امان آمیخته با وحشت باشد؛اما امان الهی چنین نیست؛آمیخته با رحمت است.

در جمله سوّم از داوری خدا سخن می‌گوید و می‌فرماید:«با علم و آگاهی داوری می‌کند» (یقضی بعلم) .

نه مانند بسیاری از انسان‌ها که داوری‌شان نا آگاهانه و آمیخته با جهل است.

و در چهارمین جمله می‌فرماید:«و با حلم و بردباری عفو می‌کند» (و یعفو بحلم) آری،عفو او با حلم او آمیخته است و کسانی را که عفو کرد،مؤاخذه و مجازات نمی‌کند.

نه همچون انسان‌ها که گاه بر سر لطف می‌آیند و عفو می‌کنند و گاه بر سر غضب می‌نشینند و عفو شدگان را مجازات می‌کنند.

سپس امام علیه السّلام،با ذکر این اوصاف چهار گانه به سراغ حمد و ستایش خدا می‌رود؛ حمدی که هشت بار در این بخش تکرار شده و در هر مرحله،وصف خاصی برای آن شده

است.آن گاه امام علیه السّلام به حمد و ستایش پروردگار می‌پردازد؛حمد و ستایشی بسیار فصیح و بلیغ و پر مایه.عرض می‌کند:«خداوندا سپاس و ستایش مخصوص توست،در برابر آن چه می‌گیری و بر آن چه عطا می‌کنی و بر عافیت و بلایی که می‌فرستی» (اللّهمّ لک الحمد علی ما تأخذ و تعطی،و علی ما تعافی و تبتلی) .

اشاره به این که در همه حال،تو را حمد و ستایش می‌کنم؛چرا که می‌دانم از ناحیه توست خیر و سعادت؛اگر نعمتی می‌بخشی کرامت است و اگر می‌گیری عنایت.اگر سلامت و عافیت می‌دهی،سعادت است و اگر بیماری و گرفتاری می‌دهی،آن نیز دارای مصلحت است.کاری بدون حکمت نمی‌کنی و هر چه از سوی توست،رحمت است.

سپس به اوصاف این حمد می‌پردازد و شش وصف برای آن ذکر می‌کند که با وصفی که در عبارت قبل ذکر شد هفت وصف می‌شود و آن را حمد و سپاسی جامع از هر نظر می‌سازد.

عرض می‌کند:«حمد و سپاسی که رضایت بخش‌ترین حمدها نزد تو باشد؛حمدی که محبوب‌ترین حمدها در پیشگاه توست؛حمدی که برترین حمدها نزد توست.

حمدی که تمام جهان خلقت را پر کند و تا آن جا که خواسته‌ای،برسد؛حمدی که از تو محجوب و پوشیده نماند و در پیشگاه تو کاستی نداشته باشد؛حمدی که عددش پایان نگیرد و در پهنه زمان،فنا در آن راه نیابد» (حمدا یکون أرضی الحمد لک،و أحبّ الحمد إلیک،و أفضل الحمد عندک.حمدا یملأ ما خلقت،و یبلغ ما أردت.

حمدا لا یحجب عنک،و لا یقصر دونک.حمدا لا ینقطع عدده،و لا یفنی مدده) .

این حمد و سپاس،جامع‌ترین حمدها است؛نه زمان محدودی دارد،نه تعداد معین، نه مکان خاصی دارد و نه قصور و حجابی.سراسر زمان و مکان را پر می‌کند و به پیشگاه حق می‌رسد و برترین حمدهاست.

اضافه بر این،حمدی است بر عافیت و بلا و گرفتن و اعطا که از این نظر هم جامعیّت

دارد.بنابر این حمدی است بر همه چیز،در هر زمان و هر مکان،در هر حال و در هر شکل و در هر صورت.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن به بحث صفات جمال و جلال خدا می‌پردازد و وصفی بلیغ در این زمینه دارد.نخست از درک عظمت خدا ابراز عجز می‌کند و می‌گوید:

«خداوندا،کنه عظمت تو را هرگز درک نمی‌کنیم» (فلسنا نعلم کنه عظمتک) .

چرا که خداوند وجودی نامحدود و بی پایان است از هر نظر و موجود محدودی چون بشر،هر کس که باشد،از درک آن نامحدود عاجز و ناتوان است.اما برای این که تصور نشود این سخن به معنای عدم امکان شناخت خدا و تعطیل صفات است بلافاصله به ذکر معرفت اجمالی از طریق بیان هشت وصف از اوصاف ثبوتیه و سلبیه او می‌پردازد و می‌گوید:(گر چه ما به درک کنه ذات تو قادر نیستیم)«جز این که می‌دانیم تو زنده و قائم به ذات خود و دیگران قائم به تواند.هیچ‌گاه خواب سبک و سنگین،تو را فرا نمی‌گیرد(تا از بندگانت غافل شوی)» (إلاّ أنّا نعلم أنّک«حیّ قیّوم،لا تأخذک سنة و لا نوم») .

و در ادامه می‌افزاید:«افکار(بلند پرواز)هرگز به تو نمی‌رسد و چشم‌ها(ی تیزبین)تو را نمی‌بیند؛ولی تو چشم‌ها(و حرکات آن‌ها)را می‌بینی و اعمال و کردار(بندگان)را احصا می‌کنی و زمام همگان به دست توست» (لم ینته إلیک نظر،و لم یدرکک بصر.

أدرکت الأبصار،و أحصیت الأعمال،و أخذت بالنّواصی و الأقدام) .

وصف خداوند به«حیّ»نه به معنای حیات ظاهری و مادی است که آثارش نمو و رشد و تولید مثل و حس و حرکت است؛بلکه حیات واقعی است که به معنای«علم»بی پایان و «قدرت»بر همه هستی می‌باشد.

«قیوم»کسی است که قائم به ذات و همه چیز قائم به او باشد؛زیرا او واجب الوجود است و واجب الوجود به چیزی نیاز ندارد و همگان نیازمند اویند.

جمله «لا تأخذک سنة و لا نوم» اشاره به این که علم و آگاهی و لطف و عنایت او نسبت به بندگان،دائمی است؛چنین نیست که گاهی بیدار باشد و بداند و بندگان را

مشمول عنایت فرماید و گاه در خواب فرو رود و از آن‌ها غافل شود.

جمله «لم ینته إلیک نظر...» اشاره به این است که نه علم و دانش انسان احاطه به ذات پاک او پیدا می‌کند-چرا که ذاتش نامحدود است-و نه چشم ظاهر او را می‌بیند؛چرا که نه جسم است و نه جهت دارد و نه رنگ؛ولی او گردش چشم‌ها را می‌بیند و کوچک‌ترین اعمال را حساب می‌کند.

منظور از «أخذت بالنّواصی و الأقدام» -با توجه به این که«نواصی»جمع «ناصیة»به معنای موهای جلوی سر است و«اقدام»جمع«قدم»به معنای پاها است- قدرت و غلبه خداوند بر همه کس و همه چیز است؛زیرا هر گاه موی پیش سر انسان یا حیوانی را بگیرند و یا پای کسی را ببندند،قدرت به طور کامل از او سلب می‌شود.

سپس امام علیه السّلام برای اثبات این اوصاف جمال و جلال و معرفی پروردگار متعال به سراغ جهان خلقت می‌رود و از عظمت آن،سخن می‌گوید؛سخنی بسیار عمیق و پر مایه؛ و نشان می‌دهد جهانی را که می‌بینیم و درک می‌کنیم با تمام عظمتی که دارد در برابر آن چه نمی‌بینیم و درک نمی‌کنیم قطره‌ای در برابر دریاست.می‌فرماید:«(خداوندا) آن چه از مخلوقات را مشاهده می‌کنیم و از قدرتت در شگفتی فرو می‌رویم و وصف عظمت سلطنت تو را بیان می‌کنیم،چه اهمّیّتی دارد؟!در حالی که آن چه از ما پوشیده و پنهان است و چشمانمان از دیدن آن قاصر و عقل ما در برابر درکشان ناتوان است و پرده‌های غیب میان ما و آن‌ها فاصله افکنده،بس عظیم‌تر است» (و ما الّذی نری من خلقک،و نعجب له من قدرتک،و نصفه من عظیم سلطانک،و ما تغیّب عنّا منه،و قصرت أبصارنا عنه،و انتهت عقولنا دونه،و حالت ستور الغیوب بیننا و بینه أعظم) .

آری،آن چه امروز می‌بینیم-با آن که علوم و دانش‌ها در مورد جهان آفرینش فوق العاده گسترش پیدا کرده است-در برابر آن چه نمی‌بینیم و درک نمی‌کنیم بسیار کوچک است.دانشمندان امروز از عوالمی خبر می‌دهند که کره زمین ما در برابر آن مانند نقطه

کوچکی است در گوشه کتاب بزرگی از یک کتابخانه عظیم!از کرات بزرگی در آسمان خبر می‌دهند که سی میلیارد برابر کره زمین است!از سیاه چاله‌های بزرگی سخن می‌گویند که سه میلیارد برابر خورشید ماست(سیاه چاله‌ها اجرام فوق العاده سنگینی‌اند که همه چیز را در خود جذب می‌کنند؛حتی نور را که در برخورد با سایر اجرام بازگشت دارد و به همین دلیل در نظر ما در پهنه آسمان،به صورت چاله‌های سیاهی خودنمایی می‌کند).

در همین کره زمین ما که سیاره بسیار کوچکی است،میلیون‌ها نوع گیاه و حیوان در اعماق دریاها و جنگل‌ها وجود دارد که هنوز دیده تیز بین دانشمندان امروز آن را شناسایی نکرده است.

آری،عالم ملک و ملکوت،آن قدر گسترده است که عقول از درک آن،عاجز است و افکار درباره آن حیران و توجّه به این حقیقت ما را به عظمت آفریننده آن آشنا می‌سازد و این بزرگ‌ترین درس توحید و خداشناسی است.در حدیثی از امام سجاد علی بن الحسین علیه السّلام می‌خوانیم که فرمود:«لو اجتمع أهل السّماء و الأرض أن یصفوا اللّه بعظمته لم یقدروا؛اگر تمام اهل آسمان و زمین جمع شوند که عظمت خدا را به وصف درآورند،قادر نیستند!». ⁽¹⁾

سپس در تکمیل این سخن می‌افزاید:«(آری!)آن کس که قلبش را از همه چیز تهی کند و فکرش را به کار گیرد تا بداند چگونه عرش را بر پا ساخته‌ای و مخلوقاتت را آفریده‌ای،چگونه کرات آسمان را در هوا معلّق کرده‌ای،و زمینت را بر روی امواج آب، گسترده‌ای،به یقین دیده فهمش وا می‌ماند؛عقلش مبهوت می‌شود؛شنوایی‌اش حیران،و اندیشه‌اش سرگردان می‌ماند!!» (فمن فرّغ قلبه،و أعمل فکره،لیعلم کیف أقمت عرشک،و کیف ذرأت ⁽²⁾خلقک،و کیف علّقت فی الهواء

سماواتک،و کیف مددت علی مور ⁽¹⁾الماء أرضک،رجع طرفه ⁽²⁾حسیرا ⁽³⁾،و عقله مبهورا ⁽⁴⁾،و سمعه والها،و فکره حائرا) .

امام علیه السّلام در این تعبیرات زیبا و پر معنا انگشت اشارت روی چهار موضوع از عظمت آفرینش نهاده:بر پا کردن عرش،آغاز آفرینش،معلّق بودن کرات در آسمان و پیدایش زمین از زیر آب که هر یک از دیگری شگفت‌انگیزتر است و به دنبال آن روی چهار گونه از آثار حیرت و سرگردانی تکیه کرده:خستگی چشم،مبهوت شدن عقل،واله شدن گوش، حیران شدن فکر.

درباره تفسیر عرش،سخن بسیار است؛اما آن چه از آیة الکرسی استفاده می‌شود این است که عرش،عالمی است فوق این آسمان و زمینی که ما می‌بینیم؛زیرا می‌فرماید:

« «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ» »(توجّه داشته باشید که شاهان سابق دارای دو گونه تخت بودند:تخت کوتاهی که کرسی نامیده می‌شد و در روزهای عادی از آن استفاده می‌کردند و تخت بلند پایه‌ای که عرش نام داشت و در اعیاد و روزهای رسمی بر فراز آن می‌نشستند؛سپس این دو تعبیر کنایه‌ای از درجات مختلف عظمت شد.قرآن آسمان و زمینی را که ما می‌بینیم کرسی خدا می‌شمارد؛بنابر این عرش او مرتبه‌ای بالاتر از آن است).

از این رو ممکن است عرش اشاره به عالم ماورای طبیعت یعنی عالم فرشتگان و کروبیان باشد و ⁽⁵⁾یا عالمی از جهان ماده،ماورای آنچه در دسترس ماست.

جمله(و کیف مددت علی مور الماء أرضک)ممکن است اشاره به

«دحو الارض»و سر بر آوردن خشکی‌ها از زیر آب‌ها باشد؛زیرا در آغاز تمام کره زمین را آب فرا گرفته بود؛به تدریج آب‌ها در خلل و فرج زمین فرو رفت و خشکی‌ها از زیر آب پیدا شدند.

آری،به یقین هر چه انسان درباره نظام جهان آفرینش و شگفتی‌های آن،چه در مورد آغاز خلقت و چه در ادامه راه می‌اندیشد،حیران‌تر می‌شود؛حیرتی آمیخته با عشق آفریننده این دستگاه با عظمت و حیرتی توأم با شناخت و معرفت ذات پاک او.

بخش دوّم

اشاره

منها:یدّعی بزعمه أنّه یرجو اللّه،کذب و العظیم!ما باله لا یتبیّن رجاؤه فی عمله؟فکلّ من رجا عرف رجاؤه فی عمله.و کلّ رجاء-إلاّ رجاء اللّه تعالی-فإنّه مدخول و کلّ خوف محقّق،إلاّ خوف اللّه فإنّه معلول یرجو اللّه فی الکبیر،و یرجو العباد فی الصّغیر،فیعطی العبد ما لا یعطی الرّبّ! فما بال اللّه جلّ ثناؤه یقصّر به عمّا یصنع به لعباده؟أتخاف أن تکون فی رجائک له کاذبا؟أو تکون لا تراه للرّجاء موضعا؟و کذلک إن هو خاف عبدا من عبیده،أعطاه من خوفه ما لا یعطی ربّه،فجعل خوفه من العباد نقدا،و خوفه من خالقه ضمارا و وعدا.و کذلک من عظمت الدّنیا فی عینه،و کبر موقعها من قلبه،آثرها علی اللّه تعالی،فانقطع إلیها،و صار عبدا لها.

ترجمه

او گمان می‌برد،به خدا امیدوار است؛اما سوگند به خدا دروغ می‌گوید(اگر راست می‌گوید)چرا این امیدواری در عملش دیده نمی‌شود؟زیرا هر کس به چیزی امید دارد، در عملش مشاهده می‌شود(همه باید بدانند)هر امیدی جز امید به خدای متعال نابجا،و هر ترس جز ترس از(مخالفت با)خدا نادرست است.(این مدعی دروغین)در مسائل مهم به خدا امید دارد و در مسائل کوچک به بندگان خدا؛در حالی که تواضع و احترامش در برابر بندگان(برای همان مسائل کوچک)بیش از خداست.چه شده است که تواضع و احترام او برای خداوند متعال کم‌تر از بندگان است؟آیا می‌ترسی در اظهار امید به خدا

دروغگو باشی؟یا او را شایسته امید نمی‌دانی؟(که این هر دو خیالی است باطل) همچنین اگر او از یکی از بندگان خدا بترسد به سبب این خوف،برای او اهمّیّتی قائل می‌شود که برای خدا قائل نیست؛در واقع خوف از بندگان را نقد می‌شمرد و خوف از پروردگار خویش را وعده‌ای دور از انتظار!(آری)کسی که دنیا در چشم او بزرگ جلوه کند و جایگاه آن در قلبش مهم باشد،آن را بر خدای متعال مقدّم می‌دارد.از همه چیز می‌برد و به دنیا می‌پیوندد و برده آن می‌شود.

شرح و تفسیر: بردگان دنیا

بردگان دنیا

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه بعد از بیان عظمت پروردگار و حمد و سپاس او و نشانه‌های ذات پاکش در جهان هستی-که در بخش پیشین گذشت-به پند و اندرز غافلان می‌پردازد و به سراغ یکی از مهم‌ترین مسائل یعنی موضوع خوف و رجا می‌رود؛ حقیقت آن را می‌شکافد و نشانه‌های آن را شرح می‌دهد و مدعیان دروغینش را رسوا می‌سازد؛می‌فرماید:«او گمان می‌برد،به خدا امیدوار است؛اما سوگند به خدا دروغ می‌گوید» (یدّعی بزعمه أنّه یرجو اللّه،کذب و العظیم!) . ⁽¹⁾

سپس به ذکر دلیل می‌پردازد و می‌فرماید:«(اگر راست می‌گوید)چرا این امیدواری در عملش دیده نمی‌شود؟زیرا هر کس به چیزی امید دارد،در عملش مشاهده می‌شود» (ما باله لا یتبیّن رجاؤه فی عمله؟فکلّ من رجا عرف رجاؤه فی عمله) .

این دلیل بسیار روشنی است.کشاورزی و باغبانی که به گرفتن محصول از زمین و باغش امید دارد به آبیاری مرتب و دفع آفات و فراهم کردن تمام مقدمات و وسایل نمو و

پرورش محصول می‌پردازد.اگر باغبان و کشاورزی ادّعای چنین امیدی را کرد،ولی در خانه‌اش نشست و دست به کاری نزد،همه می‌دانند این یک امید کاذب است؛خیال امید است،نه امید.امید به لطف پروردگار،هنگامی امید راستین است که همگام با اطاعت فرمان او و قدم گذاشتن در مسیر رضای او باشد.

در حدیثی نیز از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم:«خدمتش عرض کردند:گروهی به سراغ گناه می‌روند و می‌گویند:به لطف خدا امید داریم.امام علیه السّلام فرمود:«کذّبوا لیسوا براجین إنّ من رجا شیئا طلبه و من خاف شیئا هرب منه؛آن‌ها دروغ می‌گویند؛دارای رجا و امید نیستند.کسی که به چیزی امید دارد،به دنبال آن می‌رود و کسی که از چیزی می‌ترسد از آن می‌گریزد». ⁽¹⁾

و بعد در ادامه این سخن به بیان کسی که مبدأ اصلی خوف و رجاست پرداخته، می‌فرماید:«هر امیدی جز امید به خداوند متعال نابجا،و هر ترس واقعی جز ترس از (مخالفت با)خدا نادرست است» (و کلّ رجاء-إلاّ رجاء اللّه تعالی-فإنّه مدخول ⁽²⁾و کلّ خوف محقّق ⁽³⁾إلاّ خوف اللّه) .

دلیل آن روشن است؛زیرا هیچ مبدأ خیری جز خدا وجود ندارد،و هر کسی جز او بتواند خیری انجام دهد به کمک اوست(لا مؤثّر فی الوجود إلاّ اللّه).

بنابر این باید تنها دل به او ببندیم و به او امیدوار باشیم.کسی که می‌تواند زیانی برساند و کیفر دهد و مجازات کند،فقط اوست و از دیگران،بی‌اراده او کاری ساخته نیست؛همان گونه که قرآن مجید می‌گوید:« «وَ ما هُمْ بِضارِّینَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ» ؛ولی هیچ گاه نمی‌توانند بدون اجازه خداوند به کسی ضرری برسانند». ⁽¹⁾درست است که خداوند به بندگان،آزادی عمل داده،ولی این آزادی هرگز از ذات پاک او سلب قدرت نمی‌کند.

بنابر این تنها باید به ذات پاک او امیدوار و فقط از مخالفت فرمان او بیمناک باشیم.

سپس اشاره به نکته مهمّی می‌فرماید و آن تضادّی است که در اعمال مردم در خصوص موضوع خوف و رجا وجود دارد.هرگاه در یک مسأله جزئی به بنده‌ای امید داشته باشند هزار گونه خضوع و خشوع در مقابل او می‌کنند و هرگاه از موضوع کوچکی بترسند خود را جمع و جور می‌کنند؛در حالی که نه در مورد امید به خدا در امور مهمّه و ترس از او در مسائل بزرگ هرگز واکنش مناسبی نشان نمی‌دهند؛می‌فرماید:«این مدعی کاذب در مسائل مهمّ به خدا امید دارد و در مسائل کوچک به بندگان خدا؛در حالی که تواضع و احترامش در برابر بندگان(برای همان مسائل کوچک)بیش از خداست» (فإنّه معلول یرجو اللّه فی الکبیر،و یرجو العباد فی الصّغیر،فیعطی العبد ما لا یعطی الرّبّ!) .

در ادامه این سخن به علت این موضوع پرداخته،می‌فرماید:«چه شده است که تواضع و احترام او برای خداوند متعال کمتر از بندگان است؟آیا می‌ترسی در اظهار امید به خدا دروغگو باشی؟یا او را شایسته امید نمی‌دانی؟(که این هر دو خیالی است باطل)» (فما بال اللّه جلّ ثناؤه یقصّر به عمّا یصنع به لعباده؟أ تخاف أن تکون فی رجائک

له کاذبا؟أو تکون لا تراه للرّجاء موضعا؟) .

به یقین،کسی که به خدا اعتقاد دارد و او را بر هر چیز قادر می‌شمرد،به رحمانیّت و رحیمیّت وجود و کرمش نیز ایمان دارد.امکان ندارد امیدش به خدا امید کاذبی باشد و یا این که او را شایسته امید نداند.اگر درست در این گونه افکار بیندیشیم،انحراف از اصل توحید و خدا شناسی را در آن به وضوح در می‌یابیم.

در حقیقت عصاره کلام مولا این است که ما افرادی را می‌بینیم که به امید عطای کوچکی در خانه کسی می‌روند،همه گونه خضوع و احترام مراسم ثنا و تکریم به جا می‌آورند و خود را مطیع فرمانش می‌شمرند،حال آن که هنگامی که برای بزرگ‌ترین حاجات خود در خانه خدا می‌آیند آن اظهارات و احترامات و فرمان برداری‌ها از آن‌ها مشاهده نمی‌شود و این نیست،جز بر اثر ضعف و ناتوانی در معرفة اللّه و شناخت صفات جلال و جمال او.

سپس امام علیه السّلام از رجا به خوف منتقل می‌شود و همین مقایسه را در مورد خوف بیان می‌دارد؛می‌فرماید:«همچنین اگر او از یکی از بندگان خدا بترسد به سبب این خوف، برای او اهمّیّتی قائل می‌شود که برای خدا قائل نیست؛در واقع خوف از بندگان را نقد می‌شمرد و خوف از پروردگار خویش را(نسیه و)و وعده‌ای دور از انتظار!» (و کذلک إن هو خاف عبدا من عبیده،أعطاه من خوفه ما لا یعطی ربّه،فجعل خوفه من العباد نقدا،و خوفه من خالقه ضمارا ⁽¹⁾و وعدا) .

به طور مسلّم این برخورد دو گانه،ناشی از ضعف ایمان است؛چرا که بندگان ضعیف، قدرتی ناچیز دارند که قابل مقایسه با قدرت خدا نیست.اگر تمام قدرت آن‌ها را به اندازه جرقه‌ای فرض کنیم،قدرت عظیم پروردگار از دریاها آتش سوزان،برتر است.چگونه ممکن است انسانی به چگونگی این دو مبدأ خوف آشنا باشد،ولی از جرقه بترسد و از

دریای آتش نهراسد؟!البتّه ممکن است منشأ این تفاوت،امید بیش از حد به کرم و لطف خدا باشد که آن نیز ناشی از غفلت است؛زیرا او ارحم الراحمین است در موضع عفو و رحمت و اشدّ المعاقبین است در موضع عذاب و نقمت.

از آن جا که این برخورد دو گانه با خدا و خلق،ناشی از ضعف شناخت و کوته بینی است، امام علیه السّلام در پایان این بخش از سخنان و دلنشینش به برخورد دو گانه این گونه افراد با دنیا و آخرت می‌پردازد؛می‌فرماید:«همچنین کسی که دنیا در چشم او بزرگ جلوه کند و جایگاه آن در قلبش مهمّ باشد،آن را بر خداوند متعال مقدّم می‌دارد.از همه چیز می‌برد و به دنیا می‌پیوندد و برده آن می‌شود!» (و کذلک من عظمت الدّنیا فی عینه،و کبر موقعها من قلبه،آثرها علی اللّه تعالی،فانقطع إلیها،و صار عبدا لها) .

آری،این هوا پرستان بی‌معرفت،متاع ناچیز و فانی دنیا را نقد و مواهب عظیم و جاویدان آخرت را نسیه می‌پندارند و همین سبب می‌شود که دنیا را بر آخرت ترجیح دهند و رضای خلق را بر رضای خالق مقدّم بشمرند.

درست،عکس پرهیزگاران با ایمان که امام علیه السّلام در خطبه متقین درباره آن‌ها فرموده است:(عظم الخالق فی أنفسهم فصغر ما دونه فی أعینهم)خدا در نظر آنان با عظمت جلوه کرده در نتیجه،غیر خدا هر چه هست در نظر آن‌ها کوچک است.

جمله (فانقطع إلیها،و صار عبدا لها) اشاره به این حقیقت است که این دنیا پرستان،سرانجام کارشان به جایی می‌رسد که از عبودیت پروردگار خارج می‌شوند و به عبودیت دنیا و هوای نفس و شیطان در می‌آیند.از توحید و خدا پرستی عملا کنار می‌روند و به شرک و دنیا پرستی روی می‌آورند.

کار آن‌ها به جایی می‌رسد که همچون عمر سعد بر این عقیده پافشاری می‌کنند که رها کردن ملک ری به جهت ترس از عذاب قیامت و متنعم شدن به نعمت‌های بهشتی، نقد را با نسیه معامله کردن است و هیچ عاقلی تن به این معامله نمی‌دهد:

«الا إنّما الدّنیا لخیر معجّل فما عاقل باع الوجود بدین»

⁽¹⁾

نکته: دو بال برای پرواز به سوی خدا!

دو بال برای پرواز به سوی خدا!

خوف و رجا یعنی بیم از کیفر و امید به لطف و رحمت خدا،قوی‌ترین انگیزه حرکت به سوی تقوا و پاکیزگی‌هاست.

هیچ کس بدون این دو نمی‌تواند در آسمان قرب حق پرواز کند و به اوج قاف قرب او راه یابد.

همان گونه که امید به نتایج لذت بخش پیروزی در امتحان و بیم از آثار سقوط و رفوزه شدن تمام نیروهای یک محصل و دانشجو را برای پیمودن مسیر علوم و دانش‌ها بسیج می‌کند،در پیمودن راه معنویت نیز بهره‌گیری از این بیم و امید ضروری است.در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می‌خوانیم:«أعلی النّاس منزلة عند اللّه أخوفهم منه؛برترین مردم از نظر مقام در پیشگاه خدا خائف‌ترین آن‌هاست». ⁽²⁾

امام صادق علیه السّلام می‌فرماید:«لا یکون المؤمن مؤمنا حتّی یکون خائفا راجیا،و لا یکون خائفا راجیا حتّی یکون عاملا لما یخاف و یرجو؛مؤمن،مؤمن نخواهد بود تا دارای خوف و رجا باشد و خوف و رجا نخواهد داشت مگر این که با آن چه می‌ترسد یا امید دارد هماهنگ عمل کند». ⁽³⁾

ولی بهره‌گیری از این دو در صورتی امکان دارد که خوف و رجا کاذب نباشد و نشانه

کاذب نبودنش،عمل هماهنگ با آن است.

ولی متأسفانه بسیاری از مردم،نسبت به امور دنیا و خوف و رجای صادقی دارند؛در حالی که نسبت به آخرت گرفتار خوف و رجای کاذبند.

در همین زمان که این ستور را می‌نویسیم نوعی بیماری شدید«ذات الرّیه»به نام «سارس»پیدا شده که به نوعی کشنده است(حدّاکثر از یک صد نفر مبتلا به این بیماری شش نفر قربانی می‌شود)ولی برای پرهیز از ابتلای به آن چنان اقدامات احتیاطی شروع شده که فراتر از آن امکان ندارد.در مناطق آلوده همه جا را سمپاشی می‌کنند؛همه با ماسک حرکت می‌کنند؛هر شخص مظنونی را معاینه می‌کنند؛مراکز تجمع را تعطیل کرده‌اند؛جشن شادی و مجلس عزا نمی‌گیرند؛در فرودگاه‌ها همه مسافران به دقت از این نظر کنترل می‌شوند.این همان خوف صادق است.آیا مؤمنان در مورد خوف از کیفرهای الهی در قیامت که به مراتب از این سنگین‌تر است چنین عکس العملی نشان می‌دهند؟!! امام أمیر المؤمنین علیه السّلام در خطبه مذکور تعجب می‌کنند که چگونه بعضی از مردم در مقابل خوف اندکی از انسان‌ها عکس العمل سریع و قوی نشان می‌دهند،ولی در برابر خوف خدا چنین نیستند! درباره رجا هم همین گونه است؛ولی اولیاء اللّه چنان بودند که از خوف خدا در محراب عبادت مانند بید می‌لرزیدند و گاه صیحه می‌زدند و مدهوش می‌شدند.

سخن در این زمینه بسیار است.هدف در این جا اشاره کوتاهی برای تکمیل بحث‌ها بود.با حدیث نابی این گفتار را پایان می‌دهیم.

امام صادق علیه السّلام می‌فرماید:کان ابی یقول:إنّه لیس من عبد مؤمن إلاّ و فی قلبه نوران،نور خیفة و نور رجاء لو وزن هذا لم یزد علی هذا و لو وزن هذا لم یزد علی هذا؛پدرم می‌فرمود:هر بنده مؤمنی در قلبش دو نور است نور خوف و نور رجا، هر یک وزن شود اضافه بر دیگری نخواهد بود. ⁽¹⁾

بخش سوّم

اشاره

و لقد کان فی رسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله-کاف لک فی الأسوة،و دلیل لک علی ذمّ الدّنیا و عیبها،و کثرة مخازیها و مساویها،إذ قبضت عنه أطرافها،و وطّئت لغیره أکنافها،و فطم عن رضاعها،و زوی عن زخارفها.

ترجمه

برای تو(ای دلباخته دنیا)کافی است که روش رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را سرمشق خود قرار دهی و دلیل و راهنمای خود در نکوهش دنیا و مذمت آن و رسوایی فراوان و بدی‌هایش بشماری؛چه این که مواهب دنیا از او گرفته شد و برای دیگران آماده گشت.او از پستان دنیا جدا و از زخارف و زیبایی‌هایش بر کنار شده بود.

شرح و تفسیر: اقتدا به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله

اقتدا به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله

در آخرین جمله‌های بخش سابق این خطبه،امام علیه السّلام از دنیا پرستانی سخن به میان آورد که عبد ذلیل و بنده اسیر دنیا شده‌اند؛همه چیز را رها کرده و به دنیا چسبیده‌اند.

امام علیه السّلام برای بیدار ساختن این گروه،نسخه‌های عملی بسیار مفیدی از زندگی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و انبیای پیشین می‌دهد.نخست از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله سخن می‌گوید و می‌فرماید:

«برای تو(ای دلباخته دنیا)کافی است که روش رسول خدا را-که درود حق بر او و خاندانش باد-سرمشق خود قرار دهی و دلیل و راهنمای خود در نکوهش دنیا و عیب آن

و رسوایی فراوان و بدی‌هایش بشماری» (و لقد کان فی رسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله-کاف لک فی الأسوة،و دلیل لک علی ذمّ الدّنیا و عیبها،و کثرة مخازیها ⁽¹⁾و مساویها) .

قابل توجه این که امام علیه السّلام در این جا پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله را هم اسوه می‌شمرد و هم دلیل.

در واقع این دو تعبیر هر دو به یک نتیجه می‌رسد و آن پیروی کردن از آن پیشوای بزرگ و تطبیق دادن زندگی خویش با زندگی اوست؛ولی از نظر معنا تفاوت لطیفی با هم دارد.

اسوه،اشاره به این می‌کند که ما زندگی خود را با زندگی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله تطبیق دهیم؛ ولی دلیل اشاره به این دارد که او ما را به سوی خود فرا می‌خواند.

امام علیه السّلام در ادامه این سخن به ذکر دلیل می‌پردازد و می‌فرماید:«چه این که جوانب دنیا از او(پیامبر صلّی اللّه علیه و آله)گرفته شد و برای دیگران آماده گشت.(او چیزی از متاع دنیا در اختیار نداشت و دنیا پرستان همه چیز داشتند)او از پستان دنیا جدا و از زخارف و زیبایی‌هایش بر کنار شده بود» (إذ قبضت عنه أطرافها،و وطّئت لغیره أکنافها،و فطم ⁽²⁾عن رضاعها،و زوی ⁽³⁾عن زخارفها ⁽⁴⁾) .

او در زمانی می‌زیست که قیصرها و کسری‌ها در کاخ‌های افسانه‌ای در ناز و نعمت و در لا به لای انواع زینت می‌زیستند؛در جزیرة العرب بعضی ثروتمندان بزرگ بودند که امکانات فراوان داشتند.حتی در زمانی که به قدرت رسید و غنایم فراوان در اختیارش قرار گرفت،زندگی بسیار ساده و فقیرانه و زاهدانه داشت و به آن زندگی افتخار می‌کرد«الفقر

فخری» ⁽¹⁾می‌فرمود:این سخن نه بدان معنا است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله توان و قدرت دستیابی به این امور را نداشت؛بلکه او خود به چنین زندگی‌ای مایل نبود؛لذا در روایات آمده است که فرشته‌ای نزد پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آمد و کلید خزائن زمین را در دست داشت؛ عرض کرد:«یا محمّد هذه مفاتیح خزائن الأرض یقول لک ربّک افتح و خذ منها ما شئت من غیر أن تنقص شیئا عندی؛ای محمد!این‌ها کلیدهای خزائن زمین است.پروردگارت می‌گوید:هر یک را می‌خواهی بگشا و هر چه می‌خواهی از آن بردار؛بی آن که چیزی از مقام تو نزد من کاسته شود».رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«الدّنیا دار من لا دار له و لها یجمع من لا عقل له؛دنیا سرای کسی است که از سرای آخرت بی‌بهره است و کسی برای دنیا جمع می‌کند که عقل و خرد ندارد».آن فرشته عرض کرد:«سوگند به خدایی که تو را به حق،به نبوّت برانگیخته است،من همین سخن را از فرشته‌ای در آسمان چهارم هنگامی که کلیدها به من سپرده شد،شنیدم». ⁽²⁾

عبارت «إذ قبضت عنه أطرافها» اشاره به این است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله حاکمیت و مالکیت و سلطنت همچون قیصرها و کسری‌ها را بر شهرها و کشورها نداشت و جمله «و فطم عن رضاعها» اشاره به این است که از چرب و شیرین و غذاهای رنگارنگ بهره نمی‌گرفت و عبارت «و زوی عن زخارفها» ناظر به این است که او هرگز از کاخ‌ها و مرکب‌ها و لباس‌های پر زرق و برق بهره نمی‌گرفت.

به هر حال،امام علیه السّلام در برابر دلباختگان به دنیا بهترین اسوه و الگو را برگزیده و انگشت اشاره روی زندگانی رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله گذاشته است.کسی که در حالاتش می‌خوانیم:بر روی خاک می‌نشست و همچون بردگان می‌زیست و زندگانیش همچون زندگی ضعیف‌ترین افراد بود؛گاه جز یک پیراهن که بر تن داشت لباس دیگری نداشت که اگر دستور می‌داد آن را بشویند پیراهنی که در تن کند و به مسجد بیاید در خانه او نبود؛حتی بر دخترش

فاطمه زهرا علیها السّلام خرده گرفت که چرا پرده جدیدی بر درب خانه افکنده و زینت الات مختصری از نقره-نه از طلا-بر خود پوشیده است.شرح بیشتری در این باره در پایان خطبه بیان خواهد شد.

بخش چهارم

اشاره

و إن شئت ثنّیت بموسی کلیم اللّه-صلّی اللّه علیه و سلّم-حیث یقول: «رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» .و اللّه،ما سأله إلاّ خبزا یأکله،لأنّه کان یأکل بقلة الأرض،و لقد کانت خضرة البقل تری من شفیف صفاق بطنه،لهزاله و تشذّب لحمه.

و إن شئت ثلّثت بداوود-صلّی اللّه علیه و سلّم-صاحب المزامیر،و قاریء أهل الجنّة،فلقد کان یعمل سفائف الخوص بیده،و یقول لجلسائه:

أیّکم یکفینی بیعها!و یأکل قرص الشّعیر من ثمنها.

و إن شئت قلت فی عیسی بن مریم علیه السّلام،فلقد کان یتوسّد الحجر،و یلبس الخشن،و یأکل الجشب،و کان إدامه الجوع،و سراجه باللّیل القمر،و ظلاله فی الشّتاء مشارق الأرض و مغاربها،و فاکهته و ریحانه ما تنبت الأرض للبهائم؛و لم تکن له زوجة تفتنه،و لا ولد یحزنه، و لا مال یلفته،و لا طمع یذلّه،دابّته رجلاه،و خادمه یداه!

ترجمه

اگر بخواهی دوّمین نفر یعنی موسای کلیم علیه السّلام به تو معرفی می‌کنم،آن گاه که عرضه داشت:پروردگار را!به آن چه به من از نیکی عطا کنی نیازمندم،به خدا سوگند!موسی علیه السّلام غیر از قرص نانی که بخورد از خدا نخواست؛زیرا وی(از زمانی که از مصر فرار کرد و به سوی مدین آمد)از گیاهان زمین تغذیه می‌کرد تا آن جا که بر اثر لاغری شدید و تحلیل

رفتن گوشت بدن او رنگ سبز گیاه از پشت پرده شکمش آشکار بود.

و چنان چه بخواهی سوّمین نفر داوود-که درود خدا بر او باد-صاحب«مزامیر»و قاری بهشتیان را به تو معرفی می‌کنم؛او با دست خویش از برگ درخت خرما زنبیل می‌بافت و به دوستانش می‌گفت کدام یک از شما حاضر است این‌ها را برای من بفروشد،از بهای آن قرص نان جویی تهیه می‌کرد و تناول می‌نمود.

و اگر بخواهی(نمونه دیگری از)زندگی عیسی بن مریم-که درود خدا بر او باد-را برایت بازگو می‌کنم؛او سنگ را بالش خود قرار می‌داد؛لباس خشن می‌پوشید؛غذای ناگوار می‌خورد؛نان خورش او گرسنگی،چراغ شب‌هایش ماه،سر پناه او در زمستان مشرق و مغرب زمین بود(صبح‌ها در طرف غرب و عصرها در طرف شرق رو به آفتاب قرار می‌گرفت)میوه و گل او گیاهانی بود که از زمین برای چهارپایان می‌روید؛نه همسری داشت که او را بفریبد و نه فرزندی که(مشکلاتش)او را غمگین سازد؛نه مالی داشت که او را به خود مشغول دارد و نه طمعی که خوارش کند؛مرکبش پاهایش بود و خادمش دست‌هایش!

شرح و تفسیر: زندگی زاهدانه انبیا

زندگی زاهدانه انبیا

بحث کوتاهی که در عبارت قبل از زندگی زاهدانه پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله در مقام الگو و اسوه مؤمنان بیان شد امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به زندگی زاهدانه سه تن دیگر از پیامبران الهی که سرمشق صالحانند،اشاره می‌کند تا روشن شود این یک برنامه همگانی در زندگی رسولان الهی بوده است.همه آن‌ها از این نظر برای امّت‌های خود الگو و اسوه‌ای بوده‌اند.

می‌فرماید:

«اگر بخواهی نفر دوّم یعنی موسای کلیم-که درود خدا بر او باد-را به تو معرفی می‌کنم،در آن‌جا که عرضه داشت:پروردگار را!به آن چه به من از نیکی عطا کنی نیازمندم»

(و إن شئت ثنّیت بموسی کلیم اللّه-صلّی اللّه علیه و سلّم-حیث یقول:

«رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» ).

سپس امام علیه السّلام به تفسیر جمله یاد شده که آیه‌ای است از سوره قصص و از زبان حضرت موسی علیه السّلام به هنگام ورود به دروازه مدین نقل شده،می‌پردازد و می‌فرماید:«به خدا سوگند!موسی علیه السّلام غیر از قرص نانی که بخورد از خدا نخواست؛زیرا وی(از زمانی که از مصر فرار کرد و به سوی مدین آمد)از گیاهان زمین تغذیه می‌کرد تا آن جا که بر اثر لاغری شدید و تحلیل رفتن گوشت بدن او رنگ سبز گیاه از پشت پرده شکمش آشکار بود» (و اللّه،ما سأله إلاّ خبزا یأکله،لأنّه کان یأکل بقلة الأرض،و لقد کانت خضرة البقل تری من شفیف ⁽¹⁾صفاق ⁽²⁾بطنه،لهزاله ⁽³⁾و تشذّب ⁽⁴⁾لحمه) .

هنگامی که موسی علیه السّلام برای حمایت و دفاع از یکی از قوم بنی اسرائیل در برابر فرعونیان،یکی از آن‌ها را کشت و همه جا در تعقیب او بودند از مصر فرار کرد و به سوی شام و شهر مدین آمد؛در حالی که هیچ گونه وسیله سفر با خود نداشت و چون دست گدایی در برابر کسی دراز نمی‌کرد به ناچار از گیاهان بیابان می‌خورد.در این مدّت، موسی علیه السّلام سخت نحیف و لاغر شد؛زیرا فاصله،نسبتا طولانی بود و او با پای پیاده از کشوری به کشور دیگر می‌آمد.کار او به جایی رسید که رنگ سبز گیاهان از پشت پرده شکمش کم کم نمایان شد.

او در این حال از خداوند تنها غذایی ساده که گرسنگی‌اش را بر طرف کند تمنّا کرد؛در حالی که می‌توانست از او زندگانی پر زرق و برق و سفره‌های رنگین بخواهد.

درست است که موسی علیه السّلام در این شرایط فوق العادّه به حکم اجبار و به طور طبیعی

بسیار در مضیقه بود،ولی مهمّ این است که تنها به مقدار رفع ضرورت از خدای خود تقاضا کرد و این دلیل روشنی بر زندگی زاهدانه او است.

سپس در ادامه این بحث به سراغ زندگی زاهدانه داود علیه السّلام می‌رود و چنین می‌فرماید:

«و چنان چه بخواهی سوّمین نفر داوود-که درود خدا بر او باد-صاحب«مزامیر»و قاری بهشتیان را به تو معرفی می‌کنم؛او با دست خویش از لیف خرما زنبیل می‌بافت و به دوستانش می‌گفت کدام یک از شما حاضر است این‌ها را برای من بفروشد،و از بهای آن قرص نان جویی تهیه می‌کرد و تناول می‌نمود» (و إن شئت ثلّثت بداوود-صلّی اللّه علیه و سلّم-صاحب المزامیر،و قاریء أهل الجنّة،فلقد کان یعمل سفائف ⁽¹⁾الخوص ⁽²⁾بیده،و یقول لجلسائه:أیّکم یکفینی بیعها!و یأکل قرص الشّعیر من ثمنها) .

می‌دانیم که حضرت داوود علیه السّلام در عین نبوّت از پادشاهان بزرگ بنی اسرائیل بود و به مقتضای آیه شریفه:« «وَ شَدَدْنا مُلْکَهُ وَ آتَیْناهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطابِ» ؛ما حکومت او را استحکام بخشیدیم؛هم دانش به او دادیم و هم مقام قضاوت». ⁽³⁾

حکومتی قوی و گسترده داشت.آیا آن چه گفته شد،مربوط به دوران حکومت او بود یا بعد از آن؟هر چه باشد دلیل بر زهد فوق العاده آن حضرت می‌باشد؛به ویژه این که در روایات نقل شده که او در دوران حکومت و سلطنت خود از بیت المال استفاده نمی‌کرد؛ بلکه زره می‌بافت و از پول آن زندگی خود را می‌گذراند.

عبارت«صاحب المزامیر و قاریء أهل الجنة»اشاره به مقامات برجسته معنوی او در دنیا و آخرت است.خداوند متعال،چنان دانش و معنویّتی به او ارزانی کرده بود که مزامیر را انشا می‌کرد(مزامیر چنان که در نکته‌ها ذکر خواهد شد،مجموعه‌ای دعاها،مناجات و

پند و اندرز حکیمانه بود که داوود علیه السّلام آن را با صدای بسیار زیبا می‌خواند و با این کار هنری،مردم و حتی طبق روایتی پرندگان و حیوانات را به سوی خود جذب می‌کرد!).

و قاری اهل بهشت بودن اشاره به مقام اخروی اوست که در آن جا نیز اولیاء اللّه را با صدای زیبایش و مناجات پر محتوایش به لذّت قرب پروردگار و عشق و شوق به ذات پاک او می‌رساند.

جمله«أیّکم یکفینی بیعها؛کدام یک از شما این را برای من می‌فروشید؟»شاید اشاره به این باشد که او می‌خواست کسی وسیله فروش آن زنبیل‌ها شود و حق الزحمه و بهره‌ای ببرد و اگر این مربوط به دوران قضاوت او باشد،اشاره به این است که قاضی مستقیما در این گونه کارها با مردم روبه‌رو نمی‌شود تا مبادا او را بشناسند و پول بیشتری به او بدهند و انتظار حکم خلاف داشته باشند.

سپس در ادامه سخن به سراغ زندگی بسیار زاهدانه عیسی بن مریم می‌رود و در سیزده جمله کوتاه،تمام بخش‌های این زندگی زاهدانه را خلاصه می‌کند؛همان زندگانی عجیبی که تصورش برای ما مشکل است؛تا چه رسد به عمل کردن آن.می‌فرماید:«و اگر بخواهی(برای نمونه دیگری از)زندگی عیسی بن مریم-که درود خدا بر او باد-را برایت بازگو می‌کنم؛او سنگ را بالش خود قرار می‌داد؛لباس خشن می‌پوشید؛غذای ناگوار (مانند نان خشک)می‌خورد؛نان خورش او گرسنگی،چراغ شب‌هایش ماه،سر پناه او در زمستان مشرق و مغرب زمین بود(صبح‌ها در طرف غرب و عصرها در طرف شرق رو به آفتاب قرار می‌گرفت)میوه و گل او گیاهانی بود که از زمین برای چهار پایان می‌رویاند؛نه همسری داشت که او را بفریبد و نه فرزندی که(مشکلاتش)او را غمگین سازد؛نه مالی داشت که او را به خود مشغول دارد و نه طمعی که خوارش کند؛مرکبش پاهایش بود و خادمش دست‌هایش!» (و إن شئت قلت فی عیسی بن مریم علیه السّلام،فلقد کان یتوسّد ⁽¹⁾الحجر،و یلبس الخشن،و یأکل الجشب،و کان إدامه الجوع،

و سراجه باللّیل القمر،و ظلاله فی الشّتاء مشارق الأرض و مغاربها،و فاکهته و ریحانه ما تنبت الأرض للبهائم؛و لم تکن له زوجة تفتنه،و لا ولد یحزنه، و لا مال یلفته،و لا طمع یذلّه،دابّته رجلاه،و خادمه یداه!) .

منظور از جمله «کان إدامه الجوع» این است که غالبا تنها به نان قناعت می‌کرد و نان خورشی نداشت.و جمله «ظلاله فی الشّتاء...» اشاره به این است که برای دفع سرمای زمستان از تابش آفتاب استفاده می‌کرد که صبح‌ها به طرف غرب می‌تابد و عصرها به طرف شرق.

حضرت مسیح علیه السّلام در زمانی ظهور کرد که دنیا پرستان بنی اسرائیل زندگی پر زرق و برق،سفره‌های رنگین،کاخ‌های پر تجمل،همسران زیبا،لباس‌های زینتی و مرکب‌های گرانبها داشتند.

حضرت مسیح علیه السّلام برای این که هشداری به همه آن‌ها بدهد و از آن زندگی که مایه هزار شور و شر و گرفتاری در زنجیرهای اسارت بود به یک زندگی ساده و عاقلانه و کم هزینه متوجّه سازد،این راه سخت را برای خود برگزید و از آن جا که اصول مشکلات زندگی انسان و انواع ذلّت‌هایی که به آن،تن می‌دهد،در این چند موضوع خلاصه می‌شود،خانه‌های پر زرق و برق،همسران زیبا و پر فتنه،فرزندان پر هزینه،اموالی که نگهداشتن و حساب و کتاب آن‌ها مایه رنج و مصیبت فراوان است،مرکب‌ها و خادمان پر خرجی که هر یک بخشی از افکار انسان را به خود مشغول می‌سازند و از هر چه غیر آن است باز می‌دارند حضرت مسیح علیه السّلام به همه آن‌ها پشت پا زد و از رنگ همه این تعلّقات آزاد شد تا خفتگان را بیدار سازد و همگان را غلام همت خویش سازد.

غلام همت آنم که زیر چرخ کبود

ز هر چه رنگ تعلّق پذیرد آزاد است!

نکته‌ها

1-مزامیر داوود علیه السّلام

«مزامیر»جمع«مزمور»به معنای سرودهایی است که با آهنگ مخصوص خوانده می‌شود و مزامیر داوود علیه السّلام اشعار روحانی،مناجات‌ها و پند و اندرزهایی بود که حضرت داود علیه السّلام با صدای زیبایش می‌خواند تا بر دل‌ها بهتر نشیند. ⁽¹⁾

مزامیر داوود علیه السّلام که الآن جزء کتب اهل عتیق است از پنج کتاب تشکیل شده و در آخر هر قسمت،لفظ«آمین»تکرار شده است و اغلب بر آنند که این لفظ را جمع کنندگان کتاب در آخر هر کتاب افزوده‌اند(باید توجه داشت مزامیر فعلی موجود در کتاب مقدس،کلمه آمین ندارد).

به هر حال،کتاب اوّل 41 مزمور است؛کتاب دوّم 31؛کتاب سوّم و چهارم هر یک 17 مزمور و کتاب پنجم دارای 44 مزمور می‌باشد.

محتوا و مفاهیم مزامیر در یک جمع بندی در عناوین زیر خلاصه می‌شود:

1.مزامیر حمد و تسبیح که شامل تعدادی مزمور است.

2.مزامیر شکر که در برابر الطاف الهی نسبت به اشخاص گفته شده است.

3.مزامیر مربوط به توبه.

4.مزامیر سیاحت(درباره سرگذشت کسانی که مشمول عنایت یا غضب خداوند شدند).

5.مزامیر تاریخی که در مورد الطاف و رحمت خداوند درباره قوم بنی اسرائیل است.

6.مزامیر نبوّتی که بر اساس وعده خدا به داوود علیه السّلام و فرزندان اوست.

7.مزامیر تعلیمی که شخص داود علیه السّلام را به اموری سفارش می‌کند:

الف)خصایص عادلان و ویژگی‌های شریران؛ ب)مقدّس و پاک بودن شریعت الهی؛

ج)بی ارزش بودن زندگی دنیا؛ د)تکالیفی که بر حاکمان واجب است؛ 8.مزامیر دعا برای گنهکاران(باید توجه داشت که اکثر این مزامیر منسوب به داوود علیه السّلام است؛نه همه آن‌ها). ⁽¹⁾

2-نغمه داوودی

از بعضی آیات و روایات استفاده می‌شود که حضرت داوود علیه السّلام نغمه بسیار زیبایی داشت؛آن گونه که نه تنها انسان‌ها مجذوب صوت زیبای او می‌شدند،بلکه هنگامی که در محراب عبادت مشغول مناجات می‌شد،پرندگان نیز می‌آمدند و در کنار یا بر بدن او می‌نشستند.

و از آن جا که بهشت،کانون بهترین‌هاست در خطبه مزبور نقل شده که داوود علیه السّلام قاری اهل بهشت است.

«ابن ابی الحدید»نیز به روایتی اشاره می‌کند که همین معنا را در بر دارد؛می‌گوید:

«ورد فی الخبر:داود قاریء أهل الجنّة؛داوود علیه السّلام قاری بهشتیان است».

3-زهد انبیا

در این که چرا این پیامبران بزرگ این گونه زندگی را بر خود تنگ می‌گرفتند،به طوری که برای هیچ یک از ما قابل تحمل نیست سخنی داریم که در پایان خطبه پس از شرح زهد پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله بیان خواهد شد.

بخش پنجم

اشاره

فتأسّ بنبیّک الأطیب الأطهر-صلّی اللّه علیه و آله-فإنّ فیه أسوة لمن تأسّی،و عزاء لمن تعزّی.و أحبّ العباد إلی اللّه المتأسّی بنبیّه، و المقتصّ لأثره.قضم الدّنیا قضما،و لم یعرها طرفا.أهضم أهل الدّنیا کشحا،و أخمصهم من الدّنیا بطنا،عرضت علیه الدّنیا فأبی أن یقبلها،و علم أنّ اللّه سبحانه أبغض شیئا فأبغضه،و حقّر شیئا فحقّره،و صغّر شیئا فصغّره.و لو لم یکن فینا إلاّ حبّنا ما أبغض اللّه و رسوله،و تعظیمنا ما صغّر اللّه و رسوله،لکفی به شقاقا للّه،و محادّة عن أمر اللّه.

ترجمه

(تو ای مسلمان)،به پیامبر پاک و پاکیزه‌ات صلّی اللّه علیه و آله تأسّی جوی؛زیرا در او سرمشقی است برای آن کس که می‌خواهد تأسّی جوید و رابطه‌ای است عالی برای کسی که بخواهد به او مربوط شود،محبوب‌ترین بندگان نزد خدا کسی است که به پیامبرش تأسّی جوید و در پی او گام بردارد.او به اندازه نیاز از دنیا بهره گرفت و هرگز تمایلی به آن نشان نداد.اندامش از همه مردم لاغرتر و شکمش از همه گرسنه‌تر بود.دنیا(از سوی خدا)به وی عرضه شد، ولی آن را نپذیرفت.او می‌دانست چه چیزی مبغوض خداست؟آن را مبغوض می‌شمرد، چه چیز نزد خدا حقیر است آن را حقیر می‌دانست و چه چیز نزد او کوچک است آن را کوچک می‌دید.و اگر در ما چیزی جز محبّت به آن چه مورد خشم خدا و رسولش می‌باشد،و نیز بزرگ شمردن آن چه خدا و رسولش آن را کوچک شمرده‌اند وجود نداشته باشد،همین امر برای مخالفت ما با خدا و سرپیچی از فرمانش کافی است!

شرح و تفسیر: سیره پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله در برابر دنیا پرستان

سیره پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله در برابر دنیا پرستان

می‌دانیم خداوند پیامبران خود را از جنس بشر قرار داد تا بتوانند الگو و سرمشق در همه زمینه‌ها باشند؛چرا که اگر از جنس فرشته و مانند آن بودند هرگز چنین مطلبی ممکن نبود و مهم‌ترین برنامه انبیا که تعلیمات عملی آن‌هاست به تعطیلی می‌گرایید.

گوینده،هر قدر توانا و نویسنده هر قدر فصیح و بلیغ باشد،تأثیر پند و اندرزهایش هرگز به اندازه سرمشق‌های عملی نیست و آن چه را مردم از اعمال پیشوایان الهی بهره می‌گیرند قابل مقایسه با چیزی که از سخنانشان استفاده می‌کنند نیست؛به همین دلیل،امام علیه السّلام برای مبارزه با دنیا پرستی دلباختگان به دنیا که در آن زمان،بلکه در هر دورانی به سراغ برنامه عملی آن‌ها می‌رود و بعد از ذکر چند نمونه از انبیای پیشین به سراغ زندگی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می‌رود که از همه آموزنده‌تر است،می‌رود و پیش از ذکر جنبه‌ها عملی به دیدگاه‌های پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نسبت به دنیا اشاره می‌کند.

می‌فرماید:«(تو ای مسلمان)،به پیامبر پاک و پاکیزه‌ات-که درود خدا بر او و خاندانش باد-تأسّی جوی؛زیرا در او سرمشقی است برای آن کس که می‌خواهد تأسّی جوید و نسبتی است عالی برای کسی که بخواهد به او منسوب شود،محبوب‌ترین بندگان نزد خدا کسی است که به پیامبرش تأسّی کند و به دنبال او گام بردارد» (فتأسّ بنبیّک الأطیب الأطهر-صلّی اللّه علیه و آله-فإنّ فیه أسوة لمن تأسّی،و عزاء لمن تعزّی.

و أحبّ العباد إلی اللّه المتأسّی بنبیّه،و المقتصّ ⁽¹⁾لأثره) .

سپس اشاره به دیدگاه آن پیشوای بزرگ نسبت به دنیا کرده،می‌افزاید:«او به اندازه ضرورت از دنیا بهره گرفت و هرگز تمایلی به آن نشان نداد.پهلویش از همه مردم لاغرتر و

شکمش از همه گرسنه‌تر بود.دنیا(از سوی خدا)به وی عرضه شد،ولی آن را نپذیرفت.او می‌دانست چه چیزی مبغوض خداست؟آن را مبغوض می‌شمرد،چه چیز نزد خدا حقیر است آن را حقیر می‌دانست و چه چیز نزد او کوچک است آن را کوچک می‌دید» (قضم ⁽¹⁾الدّنیا قضما،و لم یعرها طرفا.أهضم ⁽²⁾أهل الدّنیا کشحا ⁽³⁾،و أخمصهم ⁽⁴⁾من الدّنیا بطنا،عرضت علیه الدّنیا فأبی أن یقبلها،و علم أنّ اللّه سبحانه أبغض شیئا فأبغضه،و حقّر شیئا فحقّره،و صغّر شیئا فصغّره) . ⁽⁵⁾

اشاره به این که او با تمام وجودش تسلیم خواست خدا بود؛هر چه را خدا دوست می‌داشت او دوست می‌داشت و هر چه را خدا دشمن می‌داشت او هم دشمن می‌داشت.

تمام این جمله‌ها اشاره به زرق و برق دنیای فریبنده است که دنیا هم مبغوض و حقیر است؛هم صغیر و کوچک.نکته اصلی این جاست که سرچشمه مظالم و ستم‌ها،جنگ‌ها و خون‌ریزی‌ها همه و همه حبّ به دنیاست.آن کس که به دیده نفرت و حقارت به زر و زیورهایش بنگر،هرگز شیفته و مفتون آن نخواهد شد و کمتر به گناه آلوده خواهد شد.

و در ادامه این سخن در یک نتیجه گیری روشن چنین می‌فرماید:«(بنابر این)اگر در ما چیزی جز محبّت به آن چه مورد خشم خدا و رسولش می‌باشد،(همچنین)بزرگ شمردن آن چه خدا و رسولش آن را کوچک شمرده‌اند وجود نداشته باشد،همین امر

برای مخالفت ما با خدا و سرپیچی از فرمانش کافی است!» (و لو لم یکن فینا إلاّ حبّنا ما أبغض اللّه و رسوله،و تعظیمنا ما صغّر اللّه و رسوله،لکفی به شقاقا للّه، و محادّة عن أمر اللّه) .

آری،سعادت هر دو جهان ما و صداقت ما در ادعای ایمان به خدا و پیامبر در این است که آن چه را آن‌ها بزرگ شمرده‌اند بزرگ بشمریم و آن چه را آن‌ها کوچک شمرده‌اند کوچک بدانیم.پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با زرق و برق دنیا و مظاهر فریبنده‌اش مخالف بود؛چگونه ممکن است ادعای ایمان به او کنیم و این مواهب فریبنده را بزرگ بشمریم و همه ارزش‌ها را در پای آن قربانی کنیم؟! در این جا ممکن است سؤالی مطرح شود که اگر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله تا این حد از غذا پرهیز می‌کرد که از همه مردم شکمش خالی‌تر بود،چگونه می‌توانست در میدان‌های نبرد و در برابر دشمن آن گونه استقامت کند که علی علیه السّلام می‌گوید:«کنّا إذا احمرّ البأس اتّقینا برسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله-فلم یکن أحد منّا أقرب إلی العدوّ منه؛هنگامی که آتش جنگ شعله می‌کشید ما به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله پناه می‌بردیم؛چرا که در آن لحظه،کسی از پیامبر به دشمن نزدیک‌تر نبود». ⁽¹⁾

همین پرسش درباره حضرت علی علیه السّلام نیز مطرح است که با آن قدرت نمایی در جنگ‌های بدر،احد،خیبر،حنین و احزاب در عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و در جمل،صفّین و نهروان در زمان خودش چگونه غذایش نان جو خشکیده بود؟! پاسخ این سؤال را خود آن حضرت در نامه معروف«عثمان بن حنیف» ⁽²⁾بیان فرموده است:«ألا إنّ الشّجرة البریّة أصلب عودا و الرّواتع الخضرة أرقّ جلودا و النّابتات الغذیة أقوی وقودا و أبطأ خمودا؛آگاه باشید!درختان بیابانی(که از آب و غذای کم‌تری استفاده می‌کنند چوبشان محکم‌تر است و درختان سرسبز که همواره در کنار آب قرار دارند پوستشان نازک‌تر(و کم دوام‌تر است)همچنین درختانی که در بیابان

می‌روید و تنها با آب بارانی سیراب می‌شود،آتششان شعله‌ورتر و پر دوام‌تر است».

بنابر این پر خوری،دلیل بر قوّت و قدرت نیست.همان اعراب بیابانی که از غذای مختصری بهره می‌گرفتند،در میدان‌های نبرد ایران و روم در مقابل افسران و سربازانی- که از غذاهای رنگین استفاده می‌کردند-چنان مقاومت می‌نمودند که همگان را به حیرت افکندند.

نکته دیگر این که آن چه سرنوشت جنگجویان را در میدان نبرد تعیین می‌کند، روحیه بالای آن‌هاست؛نه غذاهای رنگین،و این بزرگواران(پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و علی علیه السّلام)در بالاترین حدّ روحیه بودند؛لذا کسی در شجاعت به پای آن‌ها نمی‌رسد.

این نکته نیز قابل توجّه است که آن چه درباره تغذیه پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و علی علیه السّلام در تواریخ نقل شده مفهومش این نیست که همیشه و در تمام عمر این گونه غذا می‌خوردند؛ بلکه منظور این است که آن‌ها هرگز به نوع غذای خاصّی مقیّد نبودند.

بخش ششم

اشاره

و لقد کان-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-یأکل علی الأرض،و یجلس جلسة العبد،و یخصف بیده نعله،و یرقع بیده ثوبه،و یرکب الحمار العاری،و یردف خلفه،و یکون السّتر علی باب بیته فتکون فیه التّصاویر فیقول:«یا فلانة-لإحدی أزواجه-غیّبیه عنّی،فإنّی إذا نظرت إلیه ذکرت الدّنیا و زخارفها».فأعرض عن الدّنیا بقلبه،و أمات ذکرها من نفسه،و أحبّ أن تغیب زینتها عن عینه،لکیلا یتّخذ منها ریاشا،و لا یعتقدها قرارا، و لا یرجو فیها مقاما،فأخرجها من النّفس،و أشخصها عن القلب،و غیّبها عن البصر.

و کذلک من أبغض شیئا أبغض أن ینظر إلیه،و أن یذکر عنده.

ترجمه

:

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله روی زمین(بدون فرش)می‌نشست و غذا می‌خورد و با تواضع،همچون بردگان جلوس داشت،با دست خود پارگی کشف خویش را می‌دوخت و با دست خود لباسش را وصله می‌زد.بر مرکب برهنه سوار می‌شد و(حتی)کسی را پشت سر خود سوار می‌کرد.پرده‌ای بر در اتاق خود دید که در آن تصویرهایی بود.همسرش را صدا زد و فرمود:آن را از نظرم پنهان کن که هر زمان چشمم به آن می‌افتد به یاد دنیا و زر و زیور آن می‌افتم.به این ترتیب با قلب خود(و تمام وجودش)از زر و زیور دنیا روی گردان بود و یاد آن را در وجود خود میراند و دوست داشت زر و زیور آن همواره از چشمش پنهان باشد؛

مبادا از آن لباس فاخری برای خود تهیه کند و دنیا را قرارگاه خویش پندارد و امید اقامت در آن را داشته باشد؛در نتیجه آن را از جان خود بیرون راند و از قلب خود دور ساخت و از دیدگانش پنهان نمود(آری،)چنین است آن کسی که چیزی را مبغوض می‌دارد و نگاه کردن و یاد آوری آن را نیز مبغوض می‌شمرد.

شرح و تفسیر: زندگی زاهدانه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله

زندگی زاهدانه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله

در بخش گذشته این خطبه،امام علیه السّلام به طور کلی از مقام زهد پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و اقتدا و تأسی به او سخن می‌گفت؛ولی در این بخش،مصداق‌هایی از آن را بیان می‌فرماید و زهد و تواضع پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را در خلال اعمال روزانه‌اش نشان می‌دهد و به هفت موضوع اشاره می‌کند که نشانی آشکار از زهد و فروتنی آن پیشوای بزرگ است؛می‌فرماید:«پیامبر اکرم -که درود خدا بر او و خاندانش باد-روی زمین(بدون فرش)می‌نشست و غذا می‌خورد و با تواضع،همچون بردگان می‌نشست،با دست خود پارگی کشف خویش را می‌دوخت و با دست خود لباسش را وصله می‌زد.بر درازگوش برهنه سوار می‌شد و(حتی)کسی را پشت سر خود سوار می‌کرد. ⁽¹⁾پرده‌ای بر در اتاق خود دید که در آن تصویرهایی بود.همسرش را صدا زد و فرمود:آن را از نظرم پنهان کن که هر زمان چشمم به آن می‌افتد به یاد دنیا و

زر و زیور آن می‌افتم» (و لقد کان-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-یأکل علی الأرض،و یجلس جلسة العبد،و یخصف ⁽¹⁾بیده نعله،و یرقع ⁽²⁾بیده ثوبه، و یرکب الحمار العاری،و یردف ⁽³⁾خلفه،و یکون السّتر علی باب بیته فتکون فیه التّصاویر فیقول:«یا فلانة-لإحدی أزواجه-غیّبیه عنّی،فإنّی إذا نظرت إلیه ذکرت الدّنیا و زخارفها») .

جمله «یأکل علی الأرض» (روی زمین می‌نشست و غذا می‌خورد)اشاره به این است که در آن زمان افراد نیازمند فرشی نداشتند که بر آن بنشینند،به ناچار روی زمین می‌نشستند؛پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نیز همانند آن‌ها زندگی می‌کرد.

جمله «یجلس جلسة العبد ؛همچون غلامان می‌نشست»اشاره به نشستن متواضعانه آن حضرت است؛نه همچون متکبّران که یک پا را بر روی دیگری می‌اندازند و به حال غرور می‌نشینند.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله غالبا دو زانو می‌نشست که طرز نشستن غلامان است؛زیرا هم متواضعانه‌تر و هم آمادگی بیشتری برای برخاستن و اطاعت در آن است.

در حدیثی نقل شده:«زن بد زبانی از کنار پیامبر صلّی اللّه علیه و آله گذشت؛در حالی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله همچون غلامان نشسته بود.گفت:ای محمّد،تو همچون بندگان می‌نشینی؟پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«و أیّ عبد أعبد منّی؛کدام بنده از من بنده‌تر است». ⁽⁴⁾

جمله «و یکون السّتر ...»اشاره به داستانی است که از عایشه نقل شده که پرده‌ای پر نقش و نگار و دارای عکس موجودات ذی روح تهیه کرده بود و بر در اتاق آویخته بود.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از دیدن آن ناراحت شد؛چرا که جنبه زینتی داشت و فرمود:دیدن آن،مرا به یاد دنیا و زرق و برق آن می‌اندازد.دستور داد آن را فورا برداشتند. ⁽¹⁾

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن می‌فرماید:«به این ترتیب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با قلب خود(و تمام وجودش)از زر و زیور دنیا روی گردان بود و یاد آن را در وجود خود میراند و دوست می‌داشت زر و زیور آن همواره از چشمش پنهان باشد مبادا از آن لباس فاخری برای خود تهیّه کند و دنیا را قرارگاه خویش پندارد و امید اقامت در آن را داشته باشد» (فأعرض عن الدّنیا بقلبه،و أمات ذکرها من نفسه،و أحبّ أن تغیب زینتها عن عینه، لکیلا یتّخذ منها ریاشا ⁽²⁾،و لا یعتقدها قرارا،و لا یرجو فیها مقاما) .

اشاره به این که در قلب انسان،دو محبّت با هم نمی‌گنجد.هرگاه مفتون و فریفته دنیا شود،محبّت خدا و نعمت‌های جهان دیگر از قلب او بیرون می‌رود و تا محبّت زر و زیور این جهان را از دل بیرون نکند،جایی برای محبّت خدا نیست؛همچنین اگر دلبسته دنیا و زرق و برق آن شد،آن را قرارگاه همیشگی خود می‌پندارد و جایی برای عشق به خدا و آخرت باقی نمی‌ماند.این معنا درباره همه انسان‌ها صادق است و زندگی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نمونه بارزی از آن محسوب می‌شود.در حدیثی که مرحوم کلینی در کتاب کافی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل کرده،چنین می‌خوانیم که فرمود:«ما لی و للدنیا انما مثلی و مثلها کمثل الراکب رفعت له الشجرة فی یوم صائف فقال تحتها ثم راح و ترکها؛ مرا با دنیا چه کار؟مثل من در برابر دنیا همچون شخص سواری است که در یک روز،داغ تابستان در بیابانی به درختی می‌رسد کمی در زیر درخت،استراحت می‌کند سپس آن را

ترک می‌گوید». ⁽¹⁾

آن گاه امام علیه السّلام در یک نتیجه‌گیری روشن می‌فرماید:«(چون دنیا چنین بود پیامبر محبّت)آن را از جان خود بیرون و از قلب خود دور ساخت و از دیدگانش پنهان نمود (آری،)چنین است آن کسی که چیزی را مبغوض می‌دارد و نگاه کردن و یاد آوری آن را نیز مبغوض می‌شمرد»( فأخرجها من النّفس،و أشخصها ⁽²⁾عن القلب،و غیّبها عن البصر و کذلک من أبغض شیئا أبغض أن ینظر إلیه،و أن یذکر عنده) .

در این جا این پرسش پیش می‌آید که چرا امیر مؤمنان علی علیه السّلام این همه در مذمّت دنیا سخن می‌گوید و آن را تحقیر می‌کند؟این سؤال،پاسخ زنده‌ای دارد که به خواست خدا در پایان خطبه بیان خواهیم کرد.

بخش هفتم

اشاره

و لقد کان فی رسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله-ما یدلّک علی مساویء الدّنیا و عیوبها:إذ جاع فیها مع خاصّته،و زویت عنه زخارفها مع عظیم زلفته.

فلینظر ناظر بعقله:أکرم اللّه محمّدا بذلک أم أهانه!فإن قال:أهانه،فقد کذب-و اللّه العظیم-بالإفک العظیم،و إن قال:أکرمه،فلیعلم أنّ اللّه قد أهان غیره حیث بسط الدّنیا له،و زواها عن أقرب النّاس منه.فتأسّی متأسّ بنبیّه،و اقتصّ أثره،و ولج مولجه،و إلاّ فلا یأمن الهلکة،فإنّ اللّه جعل محمّدا-صلّی اللّه علیه و آله-علما للسّاعة،و مبشّرا بالجنّة،و منذرا بالعقوبة.خرج من الدّنیا خمیصا،و ورد الآخرة سلیما.لم یضع حجرا علی حجر،حتّی مضی لسبیله،و أجاب داعی ربّه.فما أعظم منّة اللّه عندنا حین أنعم علینا به سلفا نتّبعه،و قائدا نطأ عقبه!و اللّه لقد رقّعت مدرعتی هذه حتّی استحییت من راقعها.و لقد قال لی قائل:ألا تنبذها عنک؟ فقلت:اغرب عنّی،فعند الصّباح یحمد القوم السّری!

ترجمه

:

در زندگی رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله اموری است که تو را به بدی‌ها و عیوب دنیا راهنمایی می‌کند؛چرا که او و نزدیکانش در دنیا گرسنه بودند،و یا این که او(در پیشگاه خدا)مقام و منزلتی بس عظیم داشت،زینت‌های دنیا از او دریغ داشته شد؛بنابر این هر کس باید با

عقل خودش بنگرد که آیا خدا با این کار پیامبرش را گرامی داشت یا به او اهانت کرد؟اگر کسی بگوید:خدا با این کار(گرفتن زخارف دنیا از آن حضرت)به او اهانت نموده-سوگند به پروردگار متعال-که دروغ گفته است؛دروغی بزرگ و اگر بگوید:او را گرامی داشته پس باید بداند که دیگران را(که غرق زینت‌های دنیا هستند)گرامی نداشته است؛چرا که دنیا را برای آن‌ها گسترده و از مقرّب‌ترین افراد به خودش دریغ داشته است؛بنابر این(کسی که می‌خواهد سعادتمند شود)باید به پیامبر خود تأسی جوید،گام در جای گام‌هایش نهد و از هر دری که او داخل شده وارد شود و الا از هلاکت(و گمراهی)ایمن نخواهد بود؛زیرا خداوند،محمّد-که درود خدا بر او و خاندانش باد-را نشانه قیامت و بشارت دهنده بهشت و بیم دهنده کیفر قرار داده است.او با شکم گرسنه از این جهان رحلت کرد و با سلامت (روح و ایمان)به سرای دیگر وارد شد.او تا آن زمان که از جهان رخت بر بست و دعوت حق را اجابت کرد سنگی روی سنگ ننهاد(و خانه محکمی برای خود نساخت)چه منّت بزرگی خدا بر ما نهاده که چنین پیشوا و رهبری به ما عنایت کرده،تا راه او را بپوییم و قدم در جای قدم‌های او نهیم.به خدا سوگند!آن قدر این پیراهنم را وصله زدم که از وصله کننده آن شرم دارم(تا آن جا که)کسی به من گفت:چرا این پیراهن کهنه را دور نمی‌افکنی؟گفتم:از من دور شو.صبحگاهان،رهروان شب را ستایش می‌کنند!(و فردای قیامت وضع ما روشن می‌شود).

شرح و تفسیر: چرا به پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله تأسّی بجوییم؟

چرا به پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله تأسّی بجوییم؟

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،همان مطلب مهمّی را که در بخش‌های قبل در نکوهش دنیا و دنیا پرستان بیان فرمود،از طریق دیگر و با تأکید بیشتر تعقیب می‌کند.

نخست به صورت یک استدلال منطقی می‌فرماید:«در زندگی رسول خدا-که درود خدا بر او و خاندانش باد-اموری است که تو را به بدی‌ها و عیوب دنیا راهنمایی می‌کند؛چرا که او

و نزدیکانش در دنیا گرسنه بودند،و با این که او(در پیشگاه خدا)مقام و منزلتی بس عظیم داشت،زینت‌های دنیا از او دریغ داشته شد» (و لقد کان فی رسول اللّه- صلّی اللّه علیه و آله-ما یدلّک علی مساویء الدّنیا و عیوبها:إذ جاع فیها مع خاصّته ⁽¹⁾،و زویت ⁽²⁾عنه زخارفها مع عظیم زلفته ⁽³⁾) .

سپس با این مقدمه به این استدلال منطقی می‌پردازد و می‌فرماید:«بنابر این هر کس باید با عقل خویش بنگرد که آیا خدا با این کار پیامبرش را گرامی داشت یا به او اهانت کرد؟اگر کسی بگوید:خداوند با این کار(گرفتن زخارف دنیا از آن حضرت)به او اهانت نموده-سوگند به خدای بزرگ-که دروغ گفته است؛دروغی بزرگ و اگر بگوید:او را گرامی داشته پس باید بداند که دیگران را(که غرق زینت‌های دنیایند)گرامی نداشته است؛چرا که دنیا را برای آن‌ها گسترده و از مقرّب‌ترین افراد به خودش دریغ داشته است» (فلینظر ناظر بعقله:أکرم اللّه محمّدا بذلک أم أهانه!فإن قال:أهانه،فقد کذب-و اللّه العظیم-بالإفک العظیم،و إن قال:أکرمه،فلیعلم أنّ اللّه قد أهان غیره حیث بسط الدّنیا له،و زواها عن أقرب النّاس منه) .

فراموش نکنیم که در گذشته گروهی از ثروتمندان بودند که ثروت خود را دلیل بر عنایت و توجّه خاص الهی می‌شمردند و در نتیجه فقرا و نیازمندان را راندگان درگاه الهی می‌پنداشتند و همین تفکّر،سبب می‌شد که دیگران را به جمع‌آوری ثروت-از هر طریق ممکن-تشویق کنند.

به همین دلیل می‌گفتند:«اگر خدا می‌خواست کسی را به نبوّت مبعوث کند باید یکی از ثروتمندان بزرگ این دو شهر(مکّه و طائف)را برای این کار بر می‌گزید» «وَ قالُوا لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ» . 1سپس به پاسخ از آن‌ها پرداخته و می‌فرماید:«اگر نه این بود که مواهب مادّی سبب می‌شد که همه مردم،راه انحراف را در پیش گیرند ما برای کافران خانه‌هایی قرار می‌دادیم با سقف‌هایی از نقره و پلکان‌هایی که از آن بالا بروند...و انواع زینت‌ها که از آن بهره گیرند ولی تمام این‌ها متاع حیات دنیاست(و در پیشگاه خدا ارزشی ندارد)و سرای آخرت نزد پروردگارت برای پرهیزگاران است» «وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعارِجَ عَلَیْها یَظْهَرُونَ وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْواباً وَ سُرُراً عَلَیْها یَتَّکِؤُنَ وَ زُخْرُفاً وَ إِنْ کُلُّ ذلِکَ لَمّا مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ» 2.

امام علیه السّلام در این‌جا با یک برهان قاطع این تفکّرات غلط را از ذهن‌ها می‌زداید.به یقین، خداوند بیش‌ترین عنایت را به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله داشت؛در حالی که از زرق و برق دنیا محروم بود،هیچ کس نمی‌تواند بگوید:خدا به پیامبر بزرگش اهانت کرد؛بنابر این نتیجه می‌گیریم که امکانات مادّی و زر و زیورهای آن هرگز دلیل بر شخصیت کسی نیست.

به همین دلیل،به دنبال این سخن،چنین نتیجه‌گیری می‌کند:«بنابر این(کسی که می‌خواهد سعادتمند شود)باید به پیامبر خود تأسی جوید،گام در جای گام‌هایش نهد و از هر دری که او داخل شده وارد شود و الاّ از هلاکت(و گمراهی)ایمن نخواهد بود» (فتأسّی 3متأسّ بنبیّه،و اقتصّ أثره،و ولج مولجه،و إلاّ فلا یأمن الهلکة) .

و در تکمیل آن می‌افزاید:«زیرا خداوند،محمّد-که درود خدا بر او و خاندانش باد-را نشانه قیامت و بشارت دهنده بهشت و بیم دهنده کیفر قرار داده است.(و این پیامبر با

این مقام و عظمت)با شکم گرسنه از این جهان رحلت کرد و با سلامت(روح و ایمان)به سرای دیگر وارد شد.او تا آن زمان که از جهان رخت بر بست و دعوت حق را اجابت نمود سنگی روی سنگ ننهاد(و خانه محکمی برای خود نساخت)» (فإنّ اللّه جعل محمّدا -صلّی اللّه علیه و آله-علما للسّاعة،و مبشّرا بالجنّة،و منذرا بالعقوبة.

خرج من الدّنیا خمیصا،و ورد الآخرة سلیما.لم یضع حجرا علی حجر، حتّی مضی لسبیله،و أجاب داعی ربّه) .

اشاره به این که آن پیامبری که این همه عظمت داشت که نشانه قیامت و بشیر و نذیر الهی شمرده می‌شد،چنان زندگانی ساده و زاهدانه‌ای داشت که با شکم سیر از دنیا نرفت و خانه مستحکمی برای خود نساخت(البتّه پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله حجره‌هایی برای همسرانش در کنار مسجد ساخته بود که از گل و شاخه‌های درخت نخل بود و تعبیر به «لم یضع حجرا علی حجر» اشاره به خانه‌های مستحکم ثروتمندان است که آن را با سنگ‌های محکم می‌ساختند).

آن گاه چنین نتیجه می‌گیرد:«چه منّت بزرگی خدا بر ما نهاده که چنین پیشوا و رهبری به ما عنایت کرده،تا راه او را بپوییم و قدم در جای قدم‌های او نهیم» (فما أعظم منّة اللّه عندنا حین أنعم علینا به سلفا نتّبعه،و قائدا نطأ عقبه!) .

آری،یکی از نعمت‌های بزرگ خداوند بر انسان‌ها وجود پیشوایان بزرگ و آگاه است که تمام حرکات و سکنات زندگی آن‌ها آموزنده است و هیچ قوم و ملّتی همچون مسلمین جهان از این موهبت عظیم بهره‌مند نشده‌اند؛گر چه پیشوایان بزرگی داشتند ولی پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله پیشوای همه پیشوایان راستین است و چه کفران نعمتی از این بالاتر که با وجود چنین رهبری در گمراهی بمانیم و از زندگی او درسی نیاموزیم! سپس برای این که امام علیه السّلام ثابت کند اگر چنین سخنی می‌گوید خود قبل از هر کس به آن عمل نموده و دقیقا گام در جای گام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نهاده،می‌فرماید:«به خدا سوگند! آن قدر این پیراهنم را وصله زدم که از وصله کننده آن شرم دارم(تا آن جا که)کسی به من

گفت:چرا این پیراهن کهنه را دور نمی‌افکنی؟گفتم:از من دور شو.صبحگاهان،رهروان شب را ستایش می‌کنند!(آنها که بیدار بودند و ره سپردند و به مقصد رسیدند نه آنها که در خواب بودند و در بیابان ماندند)» (و اللّه لقد رقّعت ⁽¹⁾مدرعتی ⁽²⁾هذه حتّی استحییت من راقعها.و لقد قال لی قائل:أ لا تنبذها عنک؟فقلت:اغرب ⁽³⁾عنّی،فعند الصّباح یحمد القوم السّری!) .

از این تعبیر به روشنی استفاده می‌شود که گاه،امام علیه السّلام پیراهن خود را برای وصله زدن به دیگری می‌داد(هر چند گاهی خودش شخصا به این کار اقدام می‌فرمود)و آن قدر وصله در کنار وصله روی وصله زده شده بود که امام علیه السّلام از وصله کننده شرم داشت و با این حال،حاضر به ترک آن و تهیه لباس جدیدی نبود.

چقدر فرق است بین زندگی آن حضرت و کسانی که برای هر فصل و هر زمان و مکان، لباس دارند.برای مجلس شادی لباسی و برای مجلس عزا لباسی دیگر؛برای سفر و برای حضر و برای خواب و بیداری هر کدام لباسی تهیه کرده‌اند و از آن اسف انگیزتر این که بسیاری از لباس‌های خود را به دور می‌افکنند؛تنها به علت این که از مد افتاده!بی آن که کهنه یا فرسوده یا پاره شده باشد!! جمله «عند الصّباح یحمد القوم السّری!» ضرب المثل معروفی است در میان عرب و مفهوم آن،چنین است:آنها که به موقع تحمل شداید و ناملایمات می‌کنند، هنگامی که به مقصد می‌رسند از کار خود خشنودند و حمد خدا را به جا می‌آورند و دیگران هم آنان را می‌ستایند. ⁽⁴⁾

نکته: سر چشمه همه گناهان

هر قدر در آمار گناهان و برخوردهای خشونت‌آمیز اجتماعی بیشتر مطالعه کنیم،هر اندازه پرونده‌های کیفری و حقوقی را زیر و رو کنیم،به عمق این گفتار پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله که فرمود:«حبّ الدّنیا رأس کلّ خطیئة؛دنیا پرستی سر چشمه همه گناهان است»، آشناتر می‌شویم.

جالب این که این سخن را نه فقط پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله فرمود،بلکه از پیشوایان بزرگ دیگر همچون امام صادق و امام سجاد علیهما السّلام نیز نقل شده و در حدیثی نقل شده است که پیامبران پیشین نیز روی این مطلب تأکید کردند. ⁽¹⁾

و اگر درست دقّت کنیم عمده‌ترین مظاهر دنیا پرستی را می‌توان در سه چیز خلاصه کرد:حبّ مال،حبّ جاه و حبّ شهوت.

هیچ جامعه‌ای به فساد کشیده نشد و هیچ جنگی در عالم رخ نداد،مگر به علت یکی از این سه چیز.بنابر این هرگاه بخواهیم اصلاحات را در جوامع اسلامی شروع کنیم باید از مبارزه با دنیا پرستی شروع کنیم.

این موضوع در جوامعی که از حالت فقر،ناگهان به غنا می‌رسند؛ظهور و بروز بیشتری دارد؛همچون جامعه اسلامی در قرون نخستین؛زیرا قبل از بعثت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله فقر شدیدی همه مردم آن محیط را فرا گرفته بود؛ولی فتوحات و غنایم ناگهان وضع را

دگرگون ساخت و این جا بود که رقابت‌های مخرّب و دنیا پرستی لجام گسیخته دامان گروهی را گرفت و آن گروه را غرق گناه ساخت.

از همین رو جای تعجّب نیست که پیشوای بزرگ و آگاهی همچون علی علیه السّلام برای دگرگون ساختن آن وضع نابسامان،داغ‌ترین خطبه‌ها را در مذمّت دنیا و دنیا پرستان ایراد کند؛دست مردم را بگیرد و به اعماق تاریخ انبیای پیشین ببرد و زندگی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و خودش را که در نهایت سادگی و زهد بود،ارائه دهد تا دنیا پرستان آن محیط از خواب غفلت بیدار شوند و مسیر خطرناک خود را تغییر دهند.برای نمونه در عصر عثمان -که اموال زیادی به بیت المال اسلام رسید و می‌بایست صرف عمران و آبادی کشورهای اسلامی و نجات محرومان می‌شد-گروهی از خویشاوندان و اطرافیان او بر آن اموال دست انداختند و هر یک ثروت عجیبی برای خویش فراهم ساختند که مرحوم علاّمه امینی در جلد هشتم الغدیر با عنوان«الکنوز المکنّزه ببرکة الخلیفة»(گنج‌های عظیمی که به برکت خلیفه به وجود آمد)بخشی از آن را با آمار دقیق از منابع اهل سنّت نقل می‌کند و عده زیادی همچون:مروان،طلحه،زبیر،سعد بن ابی وقاص،یعلی بن امیّه، عبد الرحمن بن عوف،زید بن ثابت و کسانی دیگر را بر می‌شمرد که هر یک آلاف و الوفی از بیت المال را تصاحب کردند.

از جمله می‌نویسد:«زید بن ثابت آن قدر شمش طلا و نقره از خود باقی گذاشت که ورثه او آن‌ها را با تیشه می‌شکستند و تقسیم می‌کردند.یعلی بن امیه پانصد هزار دینار از خود به ارث گذاشت و مزارع و باغات و منازل و مطالباتی نیز که از مردم داشت به صد هزار دینار می‌رسید(هر دینار یک مثقال طلای مسکوک است).

و در مورد عبد الرحمن بن عوف نوشته‌اند:هزار شتر و سه هزار گوسفند و یک صد اسب و مقدار زیادی زمین زراعتی از خود به یادگار گذاشت و امثال آن‌ها که با مراجعه به کتاب الغدیر آمار و همچنین مدارک آن روشن می‌شود. ⁽¹⁾

با این حال،آیا بر پیشوای بزرگی همچون علی علیه السّلام لازم نیست که همچون یک طبیب آگاه دامن همّت به کمر زند و به درمان آن جامعه بیمار از طریق تحقیر دنیا و دنیا پرستی و دنیا پرستان بپردازد؟ بنابر این جایی برای این سؤال باقی نمی‌ماند که چرا پیشوای اسلام-اسلامی که دین زندگی و پیشرفت و تمدّن است-این گونه درباره دنیا سخن می‌گوید؟ امروز هم اگر بخواهیم جلوی جنگ‌ها و خون ریزی‌ها و تجارت سوداگران مرگ و خرید و فروش سلاح‌های مرگبار کشنده و تأسیس مراکز فساد و تجاوز به مال و ناموس دیگران را بگیریم،راهی جز این نیست که دنیا و دنیا پرستی آن چنان تحقیر شود که به صورت یک ضد ارزش درآید و مردم به زندگی ساده-که در حدّ کفاف است-قناعت کنند.

این سخن را با حدیثی از امام صادق علیه السّلام پایان می‌دهیم که فرمود:«جعل الخیر کلّه فی بیت و جعل مفتاحه الزّهد فی الدّنیا؛تمام نیکی‌ها در خانه‌ای نهاده شده و کلید آن خانه زهد در دنیاست». ⁽¹⁾

خطبۀ 161: امام از فضایل پیامبر و خاندان و پیروان آیین او سخن می‌گوید

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

فی صفة النبی و اهل بیته و اتباع دینه و فیها یعظ بالتقوی

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است که در آن امام از فضایل پیامبر و خاندان و پیروان آیین او سخن می‌گوید و در ضمن،مردم را به تقوا دعوت می‌فرماید.

خطبه در یک نگاه

این خطبه،شامل سه بخش است:

در بخش اوّل،امیر مؤمنان علی علیه السّلام به بعثت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و صفات والای او و اهل بیت گرامی‌اش اشاره می‌فرماید و آثار دعوت آن حضرت را در اظهار حق و از بین بردن باطل یادآور می‌شود و در مقام نتیجه‌گیری،اسلام را تنها آیینی می‌داند که عدم پذیرش آن،موجب بدبختی دنیا و آخرت است.

در بخش دوّم،از توکّل بر خدا و درخواست هدایت از او سخن می‌گوید.

و در بخش سوّم،طی بیان مشروحی مردم را به تقوا و اطاعت فرمان الهی سفارش می‌کند و از دنیا پرستی بر حذر می‌دارد و با تعبیراتی بسیار آموزنده و پر معنا به عبرت گرفتن از تغییرات و دگرگونی‌های جهان سفارش می‌فرماید.

بخش اوّل

اشاره

ابتعثه بالنّور المضیء،و البرهان الجلیّ،و المنهاج البادی و الکتاب الهادی.أسرته خیر أسرة،و شجرته خیر شجرة؛أغصانها معتدلة،و ثمارها متهدّلة.مولده بمکّة،و هجرته بطیبة علا بها ذکره و امتدّ منها صوته.أرسله بحجّة کافیة،و موعظة شافیة،و دعوة متلافیة.أظهر به الشّرائع المجهولة،و قمع به البدع المدخولة،و بیّن به الأحکام المفصولة.

ف «مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً» تتحقّق شقوته،و تنفصم عروته،و تعظم کبوته،و یکن مآبه إلی الحزن الطّویل و العذاب الوبیل.

و أتوکّل علی اللّه توکّل الإنابة إلیه.و أسترشده السّبیل المؤدّیة إلی جنّته،القاصدة إلی محلّ رغبته.

ترجمه

:

خداوند او را با نور روشنی بخش و برهان آشکار و طریق واضح و کتاب هدایت کننده، برانگیخت.خاندانش بهترین خاندان‌ها شجره فامیل او(بنی هاشم)بهترین شجره‌ها، شاخه‌هایش موزون و میوه‌هایش در دسترس همگان قرار داشت.زادگاهش مکه(مرکز خانه خدا)و هجرتگاهش،مدینه طیّبه(مرکز جمعی از پاکبازان)بود.آوازه‌اش از آن شهر برخاست و صدایش از آن جا به همه رسید.

خداوند او را با دلیل کافی و اندرز شافی و دعوت اصلاح گرانه،فرستاد.به وسیله او احکام ناشناخته(پروردگار)را آشکار ساخت و بدعت‌هایی که به نام دین در شریعت الهی

وارد شده بود ریشه‌کن کرد و احکامی را که اکنون نزد ما روشن است بیان داشت؛بنابر این کسی که جز اسلام آیینی برگزیند شقاوت و بدبختی دامن او را خواهد گرفت،دستگیره ایمانش از هم گسسته،سقوط او شدید و سرانجام،اندوهی طولانی و عذابی مهلک خواهد داشت.

به خدا توکّل می‌کنم؛توکّلی همراه با توبه و بازگشت به سوی او و از او هدایت می‌طلبم،به راهی که به سوی بهشتش منتهی می‌شود و به منزلگاه مورد رضایش می‌رسد.

شرح و تفسیر: اوصاف دیگری از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله

اوصاف دیگری از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله

امام علیه السّلام در آغاز خطبه به معرفی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و آیین او می‌پردازد و می‌فرماید:

«خداوند او را با نور روشنی بخش و برهان آشکار و طریق واضح و کتاب هدایت کننده، برانگیخت» (ابتعثه بالنّور المضیء،و البرهان الجلیّ،و المنهاج البادی ⁽¹⁾و الکتاب الهادی) .

منظور از «نور مضیء» همان نور نبوّت اوست که همه جا را روشن ساخت و «برهان جلی» اشاره به معجزات آشکار اوست. «منهاج بادی» شریعت واضح او را بیان می‌کند و «کتاب هادی» قرآن است که هدایتگر خلایق تا دامنه قیامت است.

بعضی از شارحان نهج البلاغه هر چهار جمله را اشاره به قرآن می‌دانند که امام علیه السّلام از زوایای مختلف به آن نگریسته است؛ولی آن چه در تفسیر آن گفتیم که هر یک به چیزی اشاره می‌کند،مناسب‌تر به نظر می‌رسد و جمعی از شارحان نهج البلاغه آن را پذیرفته‌اند.

در هر حال،کلام امام علیه السّلام اشاره به این دارد که ارکان چهارگانه دعوت پیامبر،از هر نظر

کامل و قوی و سرچشمه آن،نور وحی بود و معجزات مختلف،برهان و دلیل آن و کتاب هدایت کننده‌ای همچون قرآن،بیانگر آن و قوانین و احکامش روشن،حساب شده و حکیمانه بود.

سپس به معرفی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در هشت جمله کوتاه می‌پردازد و می‌فرماید:

«خاندانش بهترین خاندان‌ها شجره فامیل او(بنی هاشم)بهترین شجره‌ها،شاخه‌هایش موزون و میوه‌هایش در دسترس همگان قرار داشت.زادگاهش مکّه(مرکز خانه خدا)و هجرتگاهش،مدینه طیّبه(مرکز جمعی از پاکبازان)بود.آوازه‌اش از آن شهر برخاست و صدایش از آن جا به همه رسید» (أسرته خیر أسرة،و شجرته خیر شجرة؛أغصانها معتدلة،و ثمارها متهدّلة.مولده بمکّة،و هجرته بطیبة ⁽¹⁾علا بها ذکره و امتدّ منها صوته) .

«متهدل»به معنای آویزان است و در این جا به معنای میوه‌ای است که در دسترس همگان قرار دارد.

پیروزی و موفقیّت انسان در سایه امور مختلفی به دست می‌آید.شرافت خانواده و کرامت اصل و نسب و شخصیت والای بستگان و فرزندان،تولّد در محلّ با ارزش و فعالیّت در محیط آماده،هر یک سهمی در پیروزی انسان دارد.

و هر گاه در زندگی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله درست دقت کنیم می‌بینیم علاوه بر شرف ذاتی آن حضرت،خداوند عوامل پیروزی را برای او فراهم ساخته تا بندگانش را از این طریق هدایت کند؛نسب او به حضرت ابراهیم علیه السّلام و فرزندش اسماعیل علیه السّلام می‌رسد و از آن پدر و فرزند،شجاعت و ایثار را به ارث می‌برد.خاندانش بنی هاشم که از بهترین طوایف عرب

بودند.پدری همچون عبد اللّه و جدّی چون عبد المطلب،عمویی همچون حمزه و ابو طالب و عموزاده‌ای مانند علی علیه السّلام و جعفر و فرزندانی همچون زهرا علیها السّلام و ائمه معصومین علیهم السّلام داشت.مکّه حرم امن الهی زادگاه او بود و هجرتگاهش مدینه طیّبه مرکز گروهی از مردم ایثارگر و فداکار بود.دعوت خود را از آن جا گسترش داد و صدای او در تمام جهان پیچید.

«اسره»که از مادّه«اسر»(بر وزن عصر)به معنای قدرت و قوّت گرفته شده،اشاره به خاندان بنی هاشم و فامیل نزدیک حضرت است.«شجره»،اشاره به ریشه اصلی این خانواده است که به ابراهیم علیه السّلام باز می‌گردد و«اغصان معتدل»اشاره به شاخه‌های او همچون عبد المطلب،ابو طالب،حمزه،جعفر،امیر مؤمنان علی علیه السّلام و ائمه هدی می‌باشد که از نظر فضل و کمال و عدم اختلاف همچون شاخه‌های هماهنگ یک درخت بودند و شمار(میوه‌ها)علوم و دانش‌هایی است که از این خاندان در طول تاریخ نصیب مردم شد.

آن گاه به سراغ معرفی برنامه‌های عملی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله می‌رود و می‌فرماید:«خداوند او را با دلیل کافی و اندرز شافی و دعوت اصلاح‌گرانه،فرستاد» (أرسله بحجّة کافیة،و موعظة شافیة،و دعوة متلافیة ⁽¹⁾) .

آری،او دارای دلایل عقلی،فطری و انواع معجزات حسّی بود و انسان‌ها و جامعه‌های بیمار را با سخنان خود درمان کرد و ویرانی‌های فراوانی از عصر جاهلیّت-که در تمام شئون اجتماعی وجود داشت-اصلاح و آباد ساخت.

دعوت پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله از نظر ریشه با حجت و برهان قانع کننده همراه بود و از نظر محتوا،برنامه‌ای شفا بخش در برداشت و از نظر نتیجه به اصلاح مفاسد و ترمیم ویرانی‌های فکری و اخلاقی و اجتماعی منتهی شد.

امام علیه السّلام سپس به کارهای مهمّی که پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله انجام داد پرداخته،چنین

می‌فرماید:«خداوند به وسیله او احکام ناشناخته(الهی)را آشکار ساخت و بدعت‌هایی که به نام دین در شریعت الهی وارد شده بود ریشه‌کن کرد و احکامی را که اکنون نزد ما روشن است بیان داشت» (أظهر به الشّرائع المجهولة،و قمع به البدع المدخولة ⁽¹⁾،و بیّن به الأحکام المفصولة ⁽²⁾) .

در واقع پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به سه کار مهم دست زد:عقاید حقه را آشکار ساخت؛ بدعت‌ها،خرافات را از میان برداشت و احکام الهی را به طور روشن برای همه مردم تبیین کرد که هر یک از این‌ها با مجاهدات بسیار و تحمل رنج‌های فراوان صورت گرفت.

و سرانجام در یک نتیجه‌گیری آشکار می‌فرماید:«با این حال کسی که جز اسلام آیینی برگزیند شقاوت و بدبختی دامن او محقق می‌شود،دستگیره ایمانش از هم گسسته،و سقوط او شدید و در عاقبت،اندوهی طولانی و عذابی هلاک کننده خواهد داشت» (ف من یبتغ غیر الإسلام دینا تتحقّق شقوته،و تنفصم عروته،و تعظم کبوته،و یکن مآبه إلی الحزن الطّویل و العذاب الوبیل) .

بدیهی است آیینی که آورنده‌اش دارای آن صفات والا و آیینش از هر نظر جامع و کامل و سازنده باشد،مخالفت با آن جز بدبختی و گمراهی و هلاکت در پی نخواهد داشت.

از این عبارت،به خوبی روشن می‌شود شعارهایی گمراه کننده‌ای که این روزها جمعی به دنبال نویسندگان غربی در محیطهای اسلامی سر داده‌اند و پیروی از هر یک از ادیان

را کافی می‌شمرند و صلح کل متصوفه را زنده کرده‌اند،چیزی است که نه با منطق قرآن سازگار است و نه با کلمات پیشوایان بزرگی همچون امام علی علیه السّلام.

در پایان این بخش،امام علیه السّلام روی به درگاه خدا می‌آورد و توکّل خویش را به ذات پاکش بیان می‌کند و می‌فرماید:«به خدا توکّل می‌کنم؛توکّلی همراه با توبه و بازگشت به سوی او و از او هدایت می‌طلبم،به راهی که به سوی بهشتش منتهی می‌شود و به منزلگاه مورد رضایش می‌رسد» (و أتوکّل علی اللّه توکّل الإنابة إلیه.و أسترشده السّبیل المؤدّیة إلی جنّته،القاصدة إلی محلّ رغبته) .

این تعبیر ممکن است اشاره به این باشد که اسباب سعادت بشر با بعثت پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و آیین پاکی که او آورده فراهم است.تنها چیزی که باقی می‌ماند پیمودن راه از سوی ماست که آن هم با توکّل بر ذات پاک او و استرشاد و تقاضای راهنمایی از حق، میسّر می‌شود،از این رو امام علیه السّلام در پایان این بخش از خطبه،بر خدا توکّل می‌کند و از او برای پیمودن این راه نورانی یاری می‌طلبد.

نکته: به گوینده بنگریم یا به سخنش؟!

به گوینده بنگریم یا به سخنش؟!

گر چه این جمله،معروف است که«أنظر إلی ما قال و لا تنظر إلی من قال؛به گفتار بنگر نه به گوینده». ⁽¹⁾ولی این سخن در مورد مطالب روشن و منطقی صادق است و در مواردی که مسائل مهم و پیچیده و اندیشه‌های یک مکتب مطرح است به یقین باید «من قال»و آورنده آن از هر نظر شناخته شده باشد تا بتوان بر او اعتماد کرد و او را الگو و اسوه خود قرار داد؛لذا قرآن مجید در موارد مختلف به معرّفی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و بیان

صفات والای او می‌پردازد تا اعتماد مردم را به آیین او جلب کند؛می‌فرماید:« «لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ» ؛به یقین،رسولی از خود شما به سوی‌تان آمد که رنج‌های شما بر او سخت و ناگوار است و بر هدایت شما اصرار می‌ورزد و نسبت به مؤمنان رئوف و مهربان است». ⁽¹⁾

و در جای دیگر می‌فرماید:« «الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ؛که از فرستاده خدا،پیامبر امّی پیروی می‌کنند،پیامبری که صفاتش را در تورات و انجیل که نزدشان است،می‌یابند،پیامبری که آن‌ها را به معروف دستور می‌دهد و از منکر باز می‌دارد،امور پاکیزه برای آن‌ها حلال می‌شمرد و ناپاک‌ها را تحریم می‌کند و بارهای سنگین و زنجیرهایی را که بر آن‌ها بود(از دوش و گردنشان)بر می‌دارد.(آنها رستگارانند)». ⁽²⁾

بر همین اساس،امام علیه السّلام در این خطبه نخست پیغمبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله را از نظر نسب و خانواده و ریشه وراثت و صفات والای انسانی آن حضرت معرفی می‌کند و شجره طیّبه وجود او و خاندانش با شاخ و برگ‌های پر بارش را می‌ستاید؛سپس به سراغ معرفی آیین پاکش از جنبه‌های مختلف می‌رود تا اعتماد کامل مخاطبان را نسبت به اسلام جلب کند و بهانه‌های بهانه جویان را قطع نماید.

بخش دوّم

اشاره

أوصیکم عباد اللّه،بتقوی اللّه و طاعته،فإنّها النّجاة غدا،و المنجاة أبدا.رهّب فأبلغ،و رغّب فأسبغ؛و وصف لکم الدّنیا و انقطاعها،و زوالها و انتقالها.فأعرضوا عمّا یعجبکم فیها لقلّة ما یصحبکم منها.أقرب دار من سخط اللّه،و أبعدها من رضوان اللّه!فغضّوا عنکم-عباد اللّه-غمومها و أشغالها،لما قد أیقنتم به من فراقها و تصرّف حالاتها.فاحذروها حذر الشّفیق النّاصح و المجدّ الکادح.و اعتبروا بما قد رأیتم من مصارع القرون قبلکم:قد تزایلت أوصالهم،و زالت أبصارهم و أسماعهم،و ذهب شرفهم و عزّهم،و انقطع سرورهم و نعیمهم؛فبدّلوا بقرب الأولاد فقدها،و بصحبة الأزواج مفارقتها.لا یتفاخرون،و لا یتناسلون،و لا یتزاورون،و لا یتحاورون.فاحذروا،عباد اللّه،حذر الغالب لنفسه،المانع لشهوته، النّاظر بعقله؛فإنّ الأمر واضح،و العلم قائم،و الطّریق جدد و السّبیل قصد.

ترجمه

:

ای بندگان خدا!شما را به تقوای الهی و اطاعت او توصیه می‌کنم که موجب رستگاری در فردای قیامت و نجات ابدی است.خداوند انذار کرده،انذاری رسا،و تشویق نموده؛تشویقی پر بار و کامل.و ناپایداری و زوال و انتقال دنیا را برای شما شرح داده است؛

بنابر این زرق و برق‌هایش که برای شما اعجاب انگیز است،به دلیل کوتاه بودن دوران مصاحبتش چشم بپوشید،دنیا نزدیک‌ترین منزلگاه به خشم خدا،و دورترین آن‌ها از رضا و خشنودی اوست؛حال که چنین است-ای بندگان خدا!-از غم و اندوه آن و مشغول شدن به(سرگرمی‌ها و زرق و برق)آن چشم فرو گیرید؛چرا که از فراق و دگرگونی‌های حالاتش باخبرید؟و همچون دوستی مهربان و اندرزگو و کوشا که برای نجات دوستش تلاش می‌کند خویشتن را(نصیحت کنید و)از دنیا پرستی بر حذر دارید.

از آن چه در قربان‌گاه‌های قرون پیشین دیده‌اید عبرت گیرید و از کسانی که پیوندهای اعضایشان از هم گسسته،چشم‌ها و گوش‌هایشان از میان رفته،شرف و عزتشان نابود شده و شادی و نعمت‌هایشان پایان یافته،درس عبرت بیاموزید،آن‌ها به جای نزدیکی به فرزندان،به فراق‌شان مبتلا شده‌اند و همدمی همسرانشان به مفارقت مبدّل گشته؛ اکنون نه بر یکدیگر تفاخر می‌کنند؛نه زاد و ولد دارند؛نه به دیدار یکدیگر می‌شتابند و نه با هم سخن می‌گویند.

چون چنین است،ای بندگان خدا!مراقب باشید،همانند کسی که بر نفس خود پیروز گشته و از شهوات سرکش جلوگیری نموده است،و با چشم عقل می‌نگرد؛چرا که همه چیز آشکار است،نشانه‌های راه برقرار و جادّه،صاف و هموار و راه،مستقیم و استوار می‌باشد!

شرح و تفسیر: به قربانگاه‌های قرون پیشین بنگرید!

به قربانگاه‌های قرون پیشین بنگرید!

امام در این بخش از خطبه به پند و اندرزهای پر معنا و نصایح پر بار و بیدارگر می‌پردازد و پس از تقویت پایه‌های ایمان در مخاطبان خود در بخش سابق،در این بخش به جنبه‌های عملی می‌پردازد؛چرا که عمل میوه درخت ایمان است؛می‌فرماید:«ای بندگان خدا!شما را به تقوای الهی و اطاعت او توصیه می‌کنم که موجب رستگاری در

فردای قیامت و نجات ابدی است»( أوصیکم عباد اللّه،بتقوی اللّه و طاعته،فإنّها النّجاة غدا،و المنجاة ⁽¹⁾أبدا) .

تقوا و طاعت ممکن است به یک مفهوم باز گردد و ممکن است تقوا را ریشه طاعت به حساب آورد؛چرا که طاعت الهی از تقوا و خدا ترسی درونی بر می‌خیزد.این احتمال نیز وجود دارد که تقوا اشاره به ترک گناه و طاعت اشاره به اجرای اوامر الهی باشد و در هر حال این دو،از هم جدا نیست(و شاید به همین علّت است که ضمیر در«انّها»مفرد آورده شده؛ در حالی که مرجع ضمیر،تثنیه است).

اطلاق«نجات»بر«تقوا»ممکن است از قبیل اطلاق مسبّب بر سبب باشد؛چرا که تقوا سبب نجات در جهان دیگر است.

سپس به بیان اتمام حجت الهی می‌پردازد و می‌فرماید:«خداوند انذار کرده،انذاری رسا و بلیغ و تشویق نموده؛تشویقی پر بار و کامل» (رهّب ⁽²⁾فأبلغ،و رغّب فأسبغ ⁽³⁾) .

می‌دانیم ضامن اجرای تمام قوانین الهی بشارت و انذار است.بشارت و انذاری در حد اعلا؛و خداوند برای ترغیب مردم به پرهیزگاری و اطاعت و نهی آن‌ها از سرکشی و گناه، این کار را به وسیله پیغمبرانش در جای،جای کتب آسمانی انجام داده است.

و از آن جا که سرچشمه معاصی و گناهان،دنیا پرستی و فریفته شدن به زرق و برق آن است باز امام علیه السّلام در این جا به سراغ این مطلب می‌رود و از قول خداوند چنین می‌گوید:

«خدا دنیا و انقطاع و زوال و انتقال آن را برای شما وصف کرده است؛بنابر این از این زرق و برق‌هایی که برای شما اعجاب‌انگیز است،به دلیل کوتاه بودن دوران مصاحبتش چشم بپوشید» (و وصف لکم الدّنیا و انقطاعها،و زوالها و انتقالها.فأعرضوا عمّا یعجبکم فیها لقلّة ما یصحبکم منها) .

از این جمله‌های کوتاه و پر معنا به خوبی استفاده می‌شود که خداوند چهار چیز را در مورد دنیا بیان فرموده است:نخست اصل زندگی دنیا که همان گونه که از نامش پیداست زندگی پست و پایین و کم ارزش و حقیری است و دیگر این که پایدار نمی‌ماند و روزی با مرگ آدمی و سرانجام با مرگ مجموعه دنیا به پایان می‌رسد و دیگر این که در همان زمانی که انسان از مواهب دنیا برخوردار است گرفتار زوال تدریجی آن می‌باشد.قوای بدن به تدریج از میان می‌رود و ضعف،جای قوّت را می‌گیرد،سلامتی مختل می‌شود، دوستان و عزیزان یکی بعد از دیگری چهره در نقاب خاک می‌کشند و دیگر این که همواره دنیا از گروهی به گروه دیگر منتقل می‌شود.

قرآن مجید می‌فرماید:« «اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفّارَ نَباتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطاماً وَ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللّهِ وَ رِضْوانٌ وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاّ مَتاعُ الْغُرُورِ» ⁽¹⁾بدانید زندگی دنیا تنها بازی و سرگرمی و تجمّل پرستی و فخر فروشی در میان شما و افزون طلبی در اموال و فرزندان است؛همانند بارانی که محصولش کشاورزان را در شگفتی فرو می‌برد،سپس خشک می‌شود؛به گونه‌ای که آن را زرد رنگ می‌بینی؛سپس تبدیل به کاه می‌شود و در آخرت، عذاب شدید است یا مغفرت و رضای الهی و(به هر حال)زندگی دنیا چیزی جز متاع فریب نیست».

در این آیه بی‌ارزش بودن دنیا و همچنین انقطاع و زوال آن در ضمن یک مثال روشن

ترسیم شده است؛همان گونه که انتقال آن در آیه شریفه« «وَ تِلْکَ الْأَیّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النّاسِ» ⁽¹⁾ما روزهای پیروزی و شکست را در میان مردم منتقل می‌سازیم»تبیین شده است.

و در ادامه آن در وصف دنیا می‌افزاید:«دنیا نزدیک‌ترین منزلگاه به خشم خدا،و دورترین آن‌ها از رضا و خشنودی اوست» (أقرب دار من سخط اللّه،و أبعدها من رضوان اللّه!) .

دلیل آن هم روشن است؛چرا که دنیا مجموعه‌ای است از هوا و هوس‌های سرکش که از هر سو انسان را به طرف گناه می‌راند و موجب خشم خدا و ناخشنودی او می‌شود.

بدیهی است منظور از دنیا در تمام این عبارات،دنیای مادّی است که تنها هدف انسان باشد و برای به چنگ آوردن آن از هر وسیله استفاده کند و آلوده هر گناه شود؛به آن مشغول و مغرور گردد و غیر آن را فراموش کند؛و گر نه،دنیایی که وسیله قوّت و قدرت بر طاعت و شکر بر نعمت و رسیدن به سعادت باشد،از مواهب عظیم الهی است.

امام علیه السّلام در ادامه این سخن در یک نتیجه‌گیری روشن،می‌فرماید:«حال که چنین است ای بندگان خدا!از غم و اندوه آن و مشغول شدن به(سرگرمی‌های)آن چشم فرو گیرید چرا که از فراق و دگرگونی‌های حالاتش باخبرید؟و همچون دوستی مهربان و اندرزگو و کوشا که برای نجات دوستش تلاش می‌کند خویشتن را(نصیحت کنید و)از دنیا پرستی بر حذر دارید» (فغضّوا ⁽²⁾عنکم-عباد اللّه-غمومها و أشغالها،لما قد أیقنتم به من فراقها و تصرّف حالاتها.فاحذروها حذر الشّفیق النّاصح و المجدّ الکادح ⁽³⁾.)

اشاره به این که گرفتاری‌های دنیا فزاینده و غم و اندوه آن،روز افزون است.هر چه انسان به آن نزدیک‌تر شود،گرفتارتر خواهد شد و به جایی خواهد رسید که تمام وجود او را گرفتاری‌ها و اندوه‌ها پر خواهد کرد.

در این زمینه،حدیث جالبی از امام باقر علیه السّلام نقل شده که فرمود:«مثل الحریص علی الدّنیا مثل دودة القزّ کلّما ازدادت من القزّ علی نفسها لفّا کان أبعد لها من الخروج حتّی تموت غمّا؛مثال کسی که نسبت به دنیا حریص است،همچون کرم ابریشم است که هر قدر بر خود بیش‌تر می‌تند از خارج شدن دورتر می‌شود تا در درون آن پیله،از اندوه می‌میرد». ⁽¹⁾

یکی از شعرای عرب این حدیث را در ضمن شعر زیبایی بیان کرده است:

أ لم تر أنّ المرء طول حیاته حریص علی ما لا یزال یناسجه

کدود کدود القزّ ینسج دائما فیهلک غمّا وسط ما هو ناسج ⁽²⁾

آیا نمی‌بینی که انسان در طول حیات خود* نسبت به چیزی که جمع‌آوری می‌کند حریص است بسیار پر تلاش است همچون کرم ابریشم که همواره بر خود می‌تند* و سرانجام در میان آنچه تنیده با اندوه می‌میرد!» سپس امام علیه السّلام دست مخاطبان خود را گرفته و آن‌ها را به زمان‌های گذشته می‌برد و سرانجام زندگی دنیا پرستان را برای آن‌ها در ضمن ده جمله کوتاه و بسیار تکان دهنده

شرح می‌دهد؛آن چنان که هر شنونده‌ای را تحت تأثیر قرار می‌دهد؛می‌فرماید:«از آن چه در قربان‌گاه‌های قرون پیشین دیده‌اید عبرت گیرید و از آن کسانی که پیوندهای اعضایشان(در زیر خاک‌ها)از هم گسسته،چشم‌ها و گوش‌هایشان از میان رفته،شرف و عزتشان نابود شده و شادی و نعمت‌هایشان قطع گردیده است.(آری از آنها،درس عبرت بیاموزید)» (و اعتبروا بما قد رأیتم من مصارع ⁽¹⁾القرون قبلکم:قد تزایلت أوصالهم ⁽²⁾،و زالت أبصارهم و أسماعهم،و ذهب شرفهم و عزّهم،و انقطع سرورهم و نعیمهم) .

جمله «تزایلت أوصالهم» اشاره به متلاشی شدن پیوندهای بدن در زیر خاک است.

این تعبیر می‌تواند اشاره‌ای به پیوندهای اجتماعی در زندگی انسان نیز باشد که بعد از وفات انسان متلاشی می‌شود؛همان گونه که ابصار و اسماع،اشاره به همین چشم و گوش ظاهری و قدرت دیدن و شنیدن حسّی است؛ولی می‌تواند کارگردانان انسان را نیز که از گوشه و کنار جهان،اخباری را می‌شنوند و می‌بینند و منتقل می‌کنند در بر گیرد.

نه تنها حواسّ ظاهری انسان و پیوندهای جسمانی او از میان می‌رود،بلکه جهات اجتماعی همچون شرف و عزّت مادّی نیز با دفن او مدفون می‌گردد و تمام لذّت‌ها و نعمت‌ها بر باد می‌رود.

سپس در ادامه این سخن به بخش دیگری از مواهبی که انسان با مرگ از دست می‌دهد اشاره کرده،می‌فرماید:«آن‌ها به جای نزدیکی به فرزندان،به فراق آن‌ها مبتلا شدند و همدمی همسرانشان به مفارقت آن‌ها مبدل شد؛اکنون نه بر یکدیگر تفاخر می‌کنند؛نه زاد و ولد دارند؛نه به دیدار یکدیگر می‌شتابند و نه با هم سخن می‌گویند» (فبدّلوا بقرب الأولاد فقدها،و بصحبة الأزواج مفارقتها.لا یتفاخرون،و لا

یتناسلون،و لا یتزاورون،و لا یتحاورون ⁽¹⁾) .

و به گفته شاعر:

و حلّوا بدار لا تزاور بینهم و أنّی لسکّان القبور التّزاور

«آن‌ها به سرایی وارد شدند که هیچ دیداری در میان ساکنانش نیست،چگونه ساکنان قبور می‌توانند با هم دیدار داشته باشند». ⁽²⁾

بدیهی است که این سخن ناظر به جسم انسان‌هاست و هیچ مانعی ندارد که ارواح مؤمنان با هم دیدار داشته باشند و سخن بگویند.

و در پایان خطبه و نتیجه‌گیری نهایی امام علیه السّلام به همه هشدار می‌دهد و می‌فرماید:

«(چون سرنوشت شما چنین است)،پس ای بندگان خدا!بر حذر باشید،همانند کسی که بر نفس خود پیروز گشته و از شهوات سرکش مانع شده،و با چشم عقل می‌نگرد؛چرا که همه چیز آشکار،نشانه‌های راه برقرار و جادّه،صاف و هموار و راه،مستقیم و استوار است!» (فاحذروا،عباد اللّه،حذر الغالب لنفسه،المانع لشهوته،النّاظر بعقله؛ فإنّ الأمر واضح،و العلم قائم،و الطّریق جدد ⁽³⁾و السّبیل قصد) .

جمله «فاحذروا...النّاظر بعقله» اشاره به این است که در صورتی انسان می‌تواند از خطرهایی که در بخش‌های پیشین خطبه آمده در امان بماند که اوّلا بر نفس خود غالب باشد و به دنبال آن بتواند شهوات خود را مهار کند و در پی آن با دیده تیزبین عقل به مسائل بنگرد؛نه با دیده گمراه کننده شهوات.

جمله‌های چهارگانه‌ای که در پایان خطبه ذکر شده،هر یک اشاره به نکته مستقلّی دارد.نخست می‌فرماید:برنامه‌های سعادت به وسیله قرآن و اولیای الهی تبیین شده و در

جای جای مسیر«الی اللّه»نشانه‌های روشنی نصب شده است؛جادّه نیز محکم و صاف و خالی از عوامل لغزش است،سبیل و طریق نیز مستقیم و خالی از هر گونه کجی و انحراف است.

تنها چیزی که باقی می‌ماند تصمیم و اراده رهروان این راه و پیمودن سریع آن است.

خوشبخت و سعادتمند آن‌هایی‌اند که تصمیم گرفتند و این راه را پیمودند؛به گفته شاعر:

فطوبی لعبد آثر اللّه ربّه و جاد بدنیاه لما یتوقّع

«خوشا به حال آنان که خدا را بر همه چیز مقدّم داشتند و از زرق و برق دنیا برای سعادت جاویدان چشم پوشیدند». ⁽¹⁾

خطبۀ 162: ر پاسخ بعضی از یارانش که از آن حضرت پرسید:چگونه قوم شما،شما را از این مقام(خلافت)کنار زدند،در حالی که شما سزاوارترید؟

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

لبعض أصحابه و قد سأله:کیف دفعکم قومکم عن هذا المقام

و أنتم أحق به؟

⁽¹⁾ از سخنان امام علیه السّلام است در پاسخ بعضی از یارانش که از آن حضرت پرسید:چگونه قوم شما،شما را از این مقام(خلافت)کنار زدند،در حالی که شما سزاوارترید؟

خطبه در یک نگاه

همان گونه که ذکر شد امام علیه السّلام این سخن را در پاسخ کسی فرمود،که از آن حضرت پرسید:با تمام شایستگی‌هایی که در شما وجود دارد،چرا این قوم،خلافت را به دیگری سپردند؟ امام علیه السّلام در پاسخ،به دو نکته مهم اشاره می‌کند که دو بخش این گفتار را تشکیل می‌دهد:

نخست:به علت اصلی این موضوع که همان بخل و انحصار طلبی و دنیا پرستی بود اشاره می‌فرماید.

و در بخش بعد می‌فرماید:«تو از گذشته و آغاز خلافت تعجب می‌کنی بیا و امروز را تماشا کن که گروهی«معاویه»را پذیرفتند و به دنبال او افتادند؛در حالی که هیچ گونه صلاحیتی برای این مقام ندارد و اصلا قابل قیاس با من نیست.

بخش اوّل

اشاره

فقال:یا أخا بنی أسد،إنّک لقلق الوضین ترسل فی غیر سدد،و لک بعد ذمامة الصّهر و حقّ المسألة،و قد استعلمت فاعلم:أمّا الإستبداد علینا بهذا المقام و نحن الأعلون نسبا،و الأشدّون برسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله-نوطا،فإنّها کانت أثرة شحّت علیها نفوس قوم،و سخت عنها نفوس آخرین؛و الحکم اللّه،و المعود إلیه القیامة.

و دع عنک نهبا صیح فی حجراته و لکن حدیثا ما حدیث الرّواحل

ترجمه

:

امام علیه السّلام(در پاسخ آن مرد که از طایفه بنی اسد بود چنین)فرمود:ای برادر اسدی!تو مردی مضطرب و دستپاچه‌ای و بی‌هنگام پرسش می‌کنی؛ولی با این حال هم احترام خویشاوندی سببی داری و هم حق پرسش.اکنون که می‌خواهی بدانی،بدان:اما این که بعضی این مقام را از ما گرفتند و در انحصار خود در آوردند،در حالی که ما از نظر نسب بالاتر و از جهت رابطه با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله پیوندمان محکم‌تر است،بدین‌جهت بود که عده‌ای بر اثر خودخواهی و انحصار طلبی ناشی از جاذبه‌های خلافت،به دیگران بخل ورزیدند،و(با نداشتن شایستگی،حق ما را غصب کردند)و گروهی دیگر(اشاره به خود حضرت و بنی هاشم است)با سخاوت از آن چشم پوشیدند.خدا در میان ما و آن‌ها داوری خواهد کرد و بازگشت همه به سوی او در قیامت است(سپس امام علیه السّلام به سفر معروف «امرؤا القیس»تمسّک جست و فرمود:) سخن از غارت‌هایی که در گذشته واقع شد،رها کن و از غارت امروز سخن بگو(که خلافت اسلامی به وسیله معاویه و دار و دسته منافقان مورد تهدید قرار گرفته).

شرح و تفسیر: چرا خلافت علوی غصب شد؟

چرا خلافت علوی غصب شد؟

همان گونه که بیان شد این گفتار به طور کامل در پاسخ یک سؤال ایراد شده است.

سؤالی که قراین کلام نشان می‌دهد که در محل یا زمان مناسبی ایراد نشده؛ولی هر چه بود امام علیه السّلام برای این که سؤال را بی پاسخ نگذارد،به ذکر پاسخ فشرده و پر معنایی پرداخت.

نخست فرمود:«ای برادر اسدی!(سوال کننده از طایفه بنی اسد بود)تو مردی مضطرب و دستپاچه‌ای و بی هنگام پرسش می‌کنی؛ولی با این حال هم احترام خویشاوندی سببی داری و هم حق پرسش.اکنون که می‌خواهی بدانی،بدان» (یا أخا بنی أسد،إنّک لقلق الوضین ترسل فی غیر سدد ⁽¹⁾،و لک بعد ذمامة ⁽²⁾الصّهر و حقّ المسألة،و قد استعلمت فاعلم) .

در این که چرا امام علیه السّلام مخاطب را«أخا بنی أسد»خطاب کرد و در ضمن کلماتش فرمود:تو با ما خویشاوندی سببی داری؟در میان شارحان نهج البلاغه گفتگوست؛بعضی مانند«ابن ابی الحدید»و مرحوم«مغنیه»معتقدند به دلیل آن است که یکی از همسران پیامبر صلّی اللّه علیه و آله«زینب بنت جحش»از طایفه بنی اسد بود ⁽³⁾و بعضی احتمال می‌دهند، علی علیه السّلام همسری از«بنی اسد»انتخاب کرده بود؛هر چند در تواریخ ذکری از آن نیامده (جمع میان این دو تفسیر نیز مانعی ندارد).

تعبیر به «قلق الوضین» ،با توجه به این که«وضین»به معنای همان تنگ،یا نوار و طناب کمربند مانندی است که جهاز یا کجاوه شتر،یا زین اسب را از زیر شکم حیوان با آن می‌بندند و«قلق»به معنای سست است.بدیهی است اگر آن طناب و نوار سست باشد، زین و جهاز شتر همواره،به این سو و آن سو حرکت می‌کند؛لذا به آدم دستپاچه و مضطرب«قلق الوضین»اطلاق شده است.

تعبیر به «حقّ المسألة» ،تعبیر بسیار زنده‌ای است که نشان می‌دهد هر کسی حق سؤال از پیشوایش دارد؛و در ضمن استفاده می‌شود،پیشوای او هم ملزم به جواب است؛ مگر آن جایی مانع خاصی در کار باشد.

امام علیه السّلام در ادامه این سخن می‌فرماید:«اما این که بعضی این مقام را از ما گرفتند و در انحصار خود درآوردند،در حالی که ما از نظر نسب بالاتر و از جهت رابطه با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله پیوندمان محکم‌تر است،بدین جهت بود که عده‌ای بر اثر خودخواهی و انحصار طلبی ناشی از جاذبه‌های خلافت،به دیگران بخل ورزیدند،و(با نداشتن شایستگی،حق ما را غصب کردند)و گروهی دیگر(اشاره به خود حضرت و بنی هاشم است)با سخاوت از آن چشم پوشیدند.خدا در میان ما و آن‌ها داوری خواهد کرد و بازگشت همه به سوی او در قیامت است» (أمّا الإستبداد علینا بهذا المقام و نحن الأعلون نسبا،و الأشدّون برسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله-نوطا ⁽¹⁾،فإنّها کانت أثرة ⁽²⁾شحّت ⁽³⁾علیها نفوس قوم،و سخت ⁽⁴⁾عنها نفوس آخرین؛و الحکم اللّه،و المعود ⁽⁵⁾إلیه القیامة) .

منظور از استبداد که از مادّه«بدد»(بر وزن عدد)به معنای دور کردن و متفرّق ساختن گرفته شده،این است که انسان چیزی را در اختیار خود بگیرد و دیگران از آن دور سازد.

امام علیه السّلام در این بخش از گفتار دلیل اصلی غصب خلافت را با تمام شایستگی‌هایی که در آن حضرت بود،موضوع استبداد و بخل،ذکر می‌کند که چشمان گروهی را بر واقعیات بست و با شتاب هر چه بیشتر دیگران را کنار زدند و بر جایگاه پیامبر اکرم نشستند.

روشن است که منظور از این گروه،همان کسانی‌اند که در سقیفه بنی ساعده برای در اختیار گرفتن خلافت اجتماع کردند؛هر چند ابن ابی الحدید به علت پاره‌ای از تعصّب‌ها می‌خواهد آن را به شورای شش نفره عمر و مخالفت«عبد الرحمن بن عوف»با خلافت علی علیه السّلام مربوط سازد که در واقع شبیه انکار بدیهیات است؛چرا که سؤال سائل از اصل خلافت بعد از رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بود و جواب امام نیز ناظر به همان است و شبیه چیزی است که در گفتار دیگری از امام علیه السّلام در همین زمینه بیان شده است.

و منظور از جمله «و سخت عنها نفوس آخرین» این است که ما بنی هاشم هنگامی که اصرار عجیب آن گروه را در تصاحب خلافت دیدیم و مقاومت را سبب به هم ریختن نظام جامعه اسلامی دانستیم سخاوتمندانه از آن چشم پوشیدیم و دست از هر گونه مقاومت برداشتیم.

سپس امام علیه السّلام به شعر معروف«امرؤا القیس»تمسّک می‌جوید که گفته است:سخن از غارت‌هایی که در گذشته واقع شد رها کن و از غارت امروز سخن بگو(که خلافت اسلامی به وسیله معاویه و دار و دسته منافقان تهدید می‌شود) (و دع عنک نهبا صیح فی

حجراته ⁽¹⁾و لکن حدیثا ما حدیث الرّواحل)

.

این شعر از«امرؤ القیس»است و جریان آن چنین بوده که«امرؤ القیس»پس از کشته شدن پدرش به«خالد بن سدوس»پناهنده شد؛گروهی از قبیله«بنی جدیله»به او حمله کردند و اموال و شترهایش را به غارت بردند.«امرؤا القیس»جریان را با«خالد»در

میان گذاشت.«خالد»گفت:شترهای سواری‌ات را که نزد توست در اختیار من بگذار تا شتران غارت شده‌ات را باز گردانم.

«امرؤ القیس»قبول کرد.خالد سوار شد تا به نزد قبیله«بنی جدیله»رسید.«خالد» گفت:شتران پناهنده مرا گرفته‌اید؛باید فورا باز گردانید و شاهد پناهندگی او،همین شتران سواری اوست که من بر یکی سوارم.«بنی جدیله»«خالد»را از مرکب پیاده کردند و باقی مانده شتران را با خود بردند.هنگامی که خبر به«امرؤ القیس»رسید،قطعه شعری سرود که بیت اوّلش همان است که ذکر شد و مضمونش این است:غارت گذشته را رها کن و فعلا سخن از این بگو که«خالد»با دست خودش شتران دیگر مرا به غارتگران واگذار کرده است. ⁽¹⁾

این بخش،دارای دو نکته مهمّ است که در پایان خطبه بیان خواهد شد.

بخش دوّم

اشاره

و هلمّ الخطب فی ابن أبی سفیان،فلقد أضحکنی الدّهر بعد إبکائه؛و لا غرو و اللّه،فیاله خطبا یستفرغ العجب،و یکثر الأود!حاول القوم إطفاء نور اللّه من مصباحه،و سدّ فوّاره من ینبوعه،و جدحوا بینی و بینهم شربا و بیئا،فإن ترتفع عنّا و عنهم محن البلوی،أحملهم من الحقّ علی محضه؛و إن تکن الأخری، «فَلا تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَراتٍ إِنَّ اللّهَ عَلِیمٌ بِما یَصْنَعُونَ» .

ترجمه

:

(بحث درباره گذشته خلافت را با تمام اشکالاتش رها کن)اکنون بیا و مشکل مهمّ پسر ابو سفیان را تماشا کن.به راستی روزگار مرا خنداند بعد از آن که گریانید!به خدا سوگند!تعجب هم ندارد.آه!چه حادثه عظیمی که دیگر تعجبی باقی نگذاشت و کژی و انحراف بسیار به بار آورد!آن‌ها کوشیدند نور خدا را که از چراغش می‌درخشید خاموش سازند و مجرای فوران چشمه فیض الهی را مسدود کنند و این آب زلال را میان من و خودشان به بیماری‌ها و سموم آلوده سازند.هرگاه این مشکلات موجود از ما و آن‌ها برطرف شود،من آن‌ها را به سوی حق خالص می‌برم و اگر مسیر حوادث به گونه دیگری بود(عاقبت شومی دارند)بر آن‌ها حسرت مخور؛زیرا خداوند از آن چه انجام می‌دهند، آگاه است.

شرح و تفسیر

این بخش شرحی است بر آن چه امام علیه السّلام به طور اشاره با ذکر شعر«امرؤ القیس»بیان فرمود.امام با آن شعر به این حقیقت اشاره کرد که گذشته را(با تمام عیوب و اشکالاتش) رها کن و امروز را بنگر که چه غوغایی برپاست.اکنون در این بخش به شرح آن می‌پردازد و می‌فرماید:«بیا و مشکل مهمّ پسر ابو سفیان را تماشا کن.به راستی روزگار مرا خنداند بعد از آن که گریانید!» (و هلمّ ⁽¹⁾الخطب ⁽²⁾فی ابن أبی سفیان،فلقد أضحکنی الدّهر بعد إبکائه) .

تو از من سؤال می‌کنی که چرا بعد از رحلت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله خلافت را از ما دریغ داشتند،در حالی که از همه شایسته‌تر بودی؟بیا و امروز را ببین که فرزند ابو سفیان، دشمن شماره یک اسلام در برابر من قد علم کرده و خلافت را از من مطالبه می‌کند.به راستی گریه آور است و هم خنده آور!گریه آور است به جهت این که کار مسلمانان به جایی رسیده که فرزند خطرناک‌ترین دشمن اسلام بخواهد بر مسلمین حکومت کند و از حوزه اسلام و مسلمین دفاع کند و خنده آور است از این نظر که او در هیچ چیز با من قابل مقایسه نیست؛بلکه در دو نقطه متضادّ قرار داریم.

این احتمال نیز وجود دارد که این خنده و گریه به یک زمان باز نگردد؛گریه برای پایمال شدن حق اسلام و مسلمین بعد از رحلت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به دست مدّعیان اسلام و خنده بر وضع مسلمین در برابر بنی امیّه که چگونه راضی شدند این تفاله‌های عصر جاهلیّت بر آن‌ها حکومت کنند.

سپس می‌افزاید:«به خدا سوگند!این تعجب ندارد.آه!چه حادثه عظیمی که دیگر

تعجّبی باقی نگذارده و کژی و انحراف بسیار به بار آورد!» (و لا غرو ⁽¹⁾و اللّه،فیا له خطبا یستفرغ ⁽²⁾العجب،و یکثر الأود! ⁽³⁾) .

ممکن است در اوّلین نگاه،صدر و ذیل این عبارت،متناقض پنداشته شود؛ولی در واقع،نوعی فصاحت و بلاغت در آن به کار رفته است؛همانند چیزی که شاعر در شعرش آورده است؛می‌گوید:

قد صرت فی المیدان یوم طرادهم فعجبت حتّی کدت أن لا أعجبا ⁽⁴⁾

«آن روز که با آن‌ها(دشمنان)درگیر شدند و دنبال کردند من قدم به میدان گذاشتم و آن قدر از وضع آن‌ها تعجّب کردم که نزدیک بود تعجّب نکنم».

یعنی به قدری تعجّب کردم که دیگر تعجّبی برای من باقی نماند و طبق ضرب المثل معروف«الشّیء إذا تجاوز حدّه إنقلب ضدّه؛چیزی که از حد خود بگذرد به ضدّش منقلب می‌شود».

جمله «یکثر الأود» اشاره به این است که با حکومت افرادی همچون فرزند ابی سفیان، جامعه اسلامی به کلّی از راه راست منحرف می‌گردد و کژی و انحراف در همه چیز و همه جا ظاهر می‌شود.

آن گاه امام علیه السّلام به شرح این مطلب پرداخته،می‌فرماید:«آن‌ها کوشیدند نور خدا را که از چراغش می‌درخشید،خاموش سازند و مجرای فوران چشمه فیض الهی را مسدود کنند و این آب زلال را میان من و خودشان به بیماری‌ها و سموم آلوده سازند»( حاول

القوم إطفاء نور اللّه من مصباحه،و سدّ فوّاره ⁽¹⁾من ینبوعه،و جدحوا ⁽²⁾بینی و بینهم شربا وبیئا ⁽³⁾) .

جمله «حاول القوم...» اشاره به این است که بنی امیّه تنها برای رسیدن به مقام و حکومت بر مردم،تلاش نمی‌کردند؛بلکه هدفشان خاموش کردن نور اسلام و قرآن بود.

هدف این بود که مردم را به دوران ظلمانی جاهلیّت باز گردانند و اعمال آن‌ها بیانگر این مطلب بود.

جمله «و سدّ فوّاره...» همین معنا را به تعبیر دیگری بیان می‌فرماید.اسلام و قرآن را به چشمه جوشانی تشبیه می‌کند که در کویر جاهلیّت عرب آشکار شد و سرزمین دل‌ها را آبیاری کرد و گل‌ها و میوه‌ها بر شاخسارش نمایان گشت.بنی امیّه می‌کوشیدند راه این چشمه را مسدود کنند و مردم را بار دیگر به همان کویر باز گردانند.

جمله«و جدحوا...»تعبیر گویای دیگری از همین معناست.آن‌ها آب زلال شریعت اسلام را با سموم کشنده آلوده ساختند تا مزاج فکر و اخلاق مردم را که خواهان اسلام بودند،مسموم کنند؛زیرا تا زمانی که مردم،سالم می‌اندیشیدند و سالم حرکت می‌کردند زیر بار جنایتکاران آلوده‌ای همچون بنی امیّه و آل ابی سفیان نمی‌رفتند.

آری،آن‌ها نه تنها برای خاموش کردن نور ولایت بپا خاستند،بلکه همچون مشرکان در آغاز اسلام که قرآن درباره آن‌ها می‌گوید: «یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّهِ بِأَفْواهِهِمْ» ⁽⁴⁾برای خاموش کردن نور خدا یعنی اسلام و قرآن به پا خاستند و جلوی نشر اسلام و علوم

الهی را گرفتند و با جعل احادیث فراوان،این آب زلال را آلوده و مسموم ساختند.

سپس امام علیه السّلام در پایان این سخن،تصمیم نهایی خود را در ضمن چند جمله کوتاه بیان کرده چنین می‌فرماید:«اگر این مشکلات موجود از ما و آن‌ها برطرف گردد،من آن‌ها را به سوی حق خالص می‌برم و اگر مسیر حوادث به گونه دیگری بود(عاقبت شومی دارند)بر آن‌ها حسرت مخور؛زیرا خداوند از آن چه انجام می‌دهند،آگاه است» (فإن ترتفع عنّا و عنهم محن البلوی،أحملهم من الحقّ علی محضه؛و إن تکن الأخری، «فَلا تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَراتٍ إِنَّ اللّهَ عَلِیمٌ بِما یَصْنَعُونَ» ).

اشاره به این که اگر موانع بر طرف گردد،من برای بازگرداندن جامعه اسلامی به جامعه عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آمادگی کامل دارم و تلاش و کوشش خود را در این راه به کار می‌گیرم؛ ولی اگر شرایط اجازه نداد باز هم مشکلی نیست؛چرا که ما به وظیفه خود عمل کرده‌ایم و آن‌ها نیز به سزای اعمالشان خواهند رسید.

نکته‌ها

1-حق پرسشگری

هر انسانی در برابر انبوهی از مجهولات و مشکلات درباره خود و دیگران قرار دارد که گاه مربوط به مسائل مادّی است و گاه معنوی و کلید حلّ آن‌ها غالبا سؤال از آگاهان و اندیش‌مندان است.

به همین دلیل،خداوند در عالم تکوین و تشریع درهای سؤال را به روی انسان گشوده است.از نظر تشریع در دستورات اسلامی نه تنها اجازه سؤال به هر کس و درباره هر چیز را داده است،بلکه به سؤال کردن امر کرده است،قرآن مجید در دو آیه می‌فرماید:

« «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ» ؛از آگاهان سؤال کنید اگر نمی‌دانید». ⁽¹⁾

امیر مؤمنان در بعضی از کلمات پر معنایش در نهج البلاغه می‌فرماید:«و لا یستحیینّ أحد إذا لم یعلم الشّیء أن یتعلّمه؛هیچ گاه کسی در فراگیری علم و سؤال از مجهولات، شرم و حیا به خود راه ندهد». ⁽²⁾

آری،سؤال کردن عیب نیست.عیب آن است که انسان پرسش نکند و در جهل و نادانی بماند.

جالب این است که در خطبه یاد شده سؤال کردن را حقی برای هر کس ذکر فرموده و این معنا در مورد جوانان و نوجوانان بسیار مهمتر است چرا که آنها دارای مجهولات فراوان:

از نظر تکوین و آفرینش نیز خداوند،حسّ کنجکاوی و جستجوگری را در ذات انسان قرار داده است.انسان،همواره مایل است از چیزهایی که نمی‌داند،بپرسد و بداند.این حس در جوانان و نوجوانان شدیدتر است؛به سبب همان نیازی که دارند،گاه آن قدر پدر و مادر را سؤال پیچ می‌کنند که داد و فریادشان بلند می‌شود؛در حالی که وظیفه آن‌ها این است که با محبّت و مدارا به این نیاز روحی‌شان پاسخ مثبت دهند.آن چه را می‌دانند، در اختیارشان بگذارند و آن چه را نمی‌دانند به کسانی که می‌دانند ارجاع دهند.

بعضی فکر می‌کنند اگر از مسائل اصول عقاید سؤال کنند نشانه کفر و بی‌اعتقادی است؛در حالی که این پرسش‌ها برای تحقیق بیش‌تر و استحکام بخشیدن به عقیده است.

دانشمندان و آگاهان،به ویژه عالمان دینی وظیفه دارند که در هر حال و در هر شرایط،برای پاسخ به سؤالات اعلام آمادگی کنند و با محبّت و احترام از پرسش کنندگان استقبال کنند و فراموش نکنند که بر اساس روایتی که از امیر مؤمنان علی علیه السّلام نقل شده،

چنین وظیفه‌ای بر دوش دارند:«خداوند از افراد نادان،پیمان فراگیری علم نگرفته،مگر آن که پیش از آن از دانشمندان پیمان آموزش گرفته است»(إنّ اللّه لم یأخذ علی الجهّال عهدا بطلب العلم حتّی أخذ علی العلماء عهدا ببذل العلم للجهّال). ⁽¹⁾

این بحث را با ذکر چند حدیث پر معنا پایان می‌دهیم:

نخست حدیثی است از امام صادق علیه السّلام که یکی از یارانش به نام«حمران بن أعینی»را تشویق به سؤال کرد و فرمود:«إنّما یهلک النّاس لأنّهم لا یسألون؛مردم به علت این هلاک و گمراه می‌شوند که پرسش نمی‌کنند». ⁽²⁾

در حدیث دیگری از امام علی علیه السّلام می‌خوانیم:«القلوب اقفال مفاتحها السّؤال؛ دل‌ها قفل شده است و کلید آن،سؤال است». ⁽³⁾

و در حدیثی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله می‌خوانیم:«العلم خزائن و مفاتیحه السّؤال فاسئلوا یرحمکم اللّه فإنّه یوجر فیه أربعة:السّائل و المعلّم و المستمع و المحبّ لهم؛علم،خزانه‌هایی است و کلیدهای آن سؤال است.خدا شما را رحمت کند، همواره سؤال کنید؛چرا که چهار گروه برای آن پاداش داده می‌شوند:سؤال کننده،پاسخ گوینده،کسانی که در آن جا مستمعند و آن‌ها که بدان‌ها علاقه‌مندند». ⁽⁴⁾

در روز جنگ جمل،مرد عربی به امیر مؤمنان علیه السّلام عرض کرد:ای امیر مؤمنان!تو می‌گویی خداوند یگانه است؟(منظور از این یگانگی چیست؟)مردم از هر سو به او حمله کردند.گفتند:ای مرد عرب،نمی‌بینی تمام فکر امیر مؤمنان متوجّه جنگ است؟(هر سخن جایی و هر نکته مقامی دارد!)امام فرمود:«او را رها کنید.چیزی که این مرد عرب

می‌خواهد،همان چیزی است که ما از این قوم می‌خواهیم(ما هم از این گروه،توحید و یگانگی می‌طلبیم و جنگ برای فراگیری این تعلیمات مقدّس است)».سپس امام علیه السّلام توحید را به چهار بخش تقسیم کرد:دو قسم آن را مردود شمرد و دو قسم را مقبول. ⁽¹⁾

2-هدف اصلی این پرسش و پاسخ

در این که منظور مرد اسدی از سؤالش درباره خلافت و پاسخ امام علیه السّلام به آن چیست؟ کاملا روشن است،اشاره به داستان سقیفه و تغییر محور خلافت از خاندان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در روز رحلت آن حضرت است؛ولی بعضی از شارحان،مانند«ابن ابی الحدید»که با پیشداوری‌های مذهبی خود،قافیه را در این جا سخت بر خود تنگ دیده‌اند،احتمال ضعیفی ذکر کرده و به آن دل بسته‌اند و گفته‌اند:منظور،مخالفت«عبد الرحمان بن عوف» در شورای شش نفری عمر با خلافت علی علیه السّلام و سوق دادن آن به سوی عثمان است.

عجب این است که ابن ابی الحدید در این جا داستانی از استادش«ابو جعفر نقیب»نقل می‌کند که کاملا با آن چه گفتیم موافق است و از هر نظر منطقی است؛با این حال پاره‌ای از تعصب‌ها به مرد آزاد اندیشی همچون ابن ابی الحدید اجازه قبول واقعیت را نمی‌دهد.

او از استادش چنین نقل می‌کند:

«از استادم که در پیروی از مذهب علوی مردی با انصاف بود و بهره وافری از عقل و خرد داشت،پرسیدم:منظور سؤال کننده از افرادی که امام علیه السّلام را از حقش بر کنار ساختند کیانند؟آیا منظور،روز سقیفه است یا روز شورا؟ گفت:سقیفه.

گفتم:من به خودم اجازه نمی‌دهم بگویم اصحاب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله مخالفت نمودند و نص خلافت را کنار گذاشتند.

در پاسخم گفت:من هم به خودم اجازه نمی‌دهم به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله این نسبت را بدهم که در امر خلافت و امامت پس از خود اهمال و سستی ورزیده و مردم را بی سرپرست گذارده باشد؛او که برای مسافرتی در بیرون مدینه کسی را به جای خود بر می‌گزید،چگونه برای پس از مرگش کسی را به خلافت تعیین نکرد؟ سپس اضافه نمود:همه معتقدند پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از نظر عقل در مرحله کمال قرار داشت؛ عقیده مسلمانان در این باره معلوم است.یهود،نصارا،فلاسفه و حکما نیز معتقدند،او حکیمی کامل و دارای نظری صائب بود که ملتی را به وجود آورد؛قوانینی را آورد و با عقل و تدبیرش حکومت پهناوری بنیانگذاری کرد.

(صرف نظر از مقام نبوّت که تمام فرمان‌هایش از ناحیه خدا سرچشمه می‌گیرد و به وسیله وحی است).

این انسان عاقل با عرب کاملا آشنا بود؛کینه‌های آن‌ها را خوب می‌دانست و از طبع آن‌ها اطلاع داشت؛می‌دانست اگر کسی از قبیله‌ای کشته شود آن قبیله انتقام خون او را از قاتل،اگر نشد،از نوادگان و بستگانش و اگر نشد از قبیله او خواهد گرفت؛این از یک طرف،از سوی دیگر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به فاطمه،دختر مهربانش و به فرزندانش امام حسن و امام حسین و علی علیهم السّلام علاقه‌مند بود.بدون تردید اگر او از وحی هم استمداد نمی‌جست،برای این که آن‌ها صدمه‌ای نبینند،بی سرپرستشان نمی‌گذاشت؛گمان می‌کنی او می‌خواست فاطمه همچون یکی از ضعفای مدینه باشد؟آن هم در میان مردمی که علی،خون خویشاوندانشان را ریخته بود؟که در حقیقت پیامبر ریخته بود نه علی.آری،آن‌ها به خون نوادگانشان تشنه بودند.

خلاصه یک انسان عاقل که در چنین مقامی از ریاست قرار داشت،برای این که آیین و دودمانش به خطر نیفتد می‌بایست خلافت را در میان آن‌ها قرار داده باشد-چه رسد به این که او پیامبر است و جز از وحی تبعیت نمی‌کند و همواره دستور می‌داد مسلمانان باید وصیت کنند.

به او گفتم:مطلب شما قابل قبول؛اما این سخن امام علیه السّلام دلالت بر نص بر خلاف ندارد.

پاسخ داد:درست است؛ولی مطلب این است که سؤال کننده از وجود نص در مورد خلافت پرسش نکرد؛بلکه پرسید:شما که از نظر خویشاوندی در مرحله بالا و از نظر نسب نزدیک به پیامبر قرار داشتید چرا شما را کنار زدند؟و امام علیه السّلام پاسخ این سؤال را دادند. ⁽¹⁾

3-بنی امیه و توطئۀ محو اسلام

از تعبیرات امام علیه السّلام در خطبه یاد شده مخصوصا جمله«حاول القوم إطفاء نور اللّه من مصباحه...»چنین استفاده می‌شود که هدف بنی امیّه تنها استیلای بر خلافت اسلامی نبود؛بلکه آن‌ها که تفاله‌های عصر جاهلیّت بودند کمر به محو اسلام بسته بودند و اگر با فداکاری‌های شهیدان کربلا و بیداری مسلمین پرده از نیّات‌شان برداشته نمی‌شد، معلوم نبود که امروز،نامی از اسلام باقی می‌ماند یا نه؟!شواهد تاریخی بر این مدّعا بسیار است؛از جمله:

1-مورخ معروف،مسعودی در کتاب«مروج الذهب»داستانی نقل می‌کند که مأمون، خلیفه عباسی در سال 212 ق.دستور اکیدی داد،منادی در همه جا ندا دهد که احدی حق ندارد از معاویه ذکر خیری کند یا او را بر هیچ یک از صحابه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله مقدّم بشمرد.

جمعی از آگاهان در اندیشه فرو رفتند که این دستور اکید و شدید برای چیست؟بعدا معلوم شد این به سبب خبری بود که از طرف فرزند«مغیرة بن شعبه»نقل شده بود که خلاصه‌اش چنین است:

او می‌گوید:من با پدرم مغیره به شام آمدیم.پدرم هر روز نزد معاویه می‌رفت و با او سخن می‌گفت و بر می‌گشت و از عقل و هوش او تعریف می‌کرد.شبی از نزد معاویه برگشت.او را بسیار اندوهگین یافتم؛به گونه‌ای که از خوردن شام خودداری کرد.من تصور کردم مشکلی درباره خانواده ما پیدا شده است.پرسیدم:چرا امشب این همه

ناراحتی؟گفت:من امشب از نزد خبیث‌ترین مردم بر می‌گردم.گفتم:چرا؟گفت:برای این که با معاویه خلوت کرده بودم.به او گفتم:مقام تو بالا گرفته؛اگر عدالت را پیشه کنی و دست به کار خیر بزنی بسیار بجا است؛مخصوصا به خویشاوندانت از بنی هاشم نیکی کن و صله رحم به جا آور.آن‌ها امروز خطری برای تو ندارند.ناگهان(او منقلب و منفجر شد و) گفت:هیهات هیهات!اخوتیم«یعنی ابو بکر)به خلافت رسید و آن چه باید انجام بدهد انجام داد؛اما هنگامی که از دنیا رفت نام او هم فراموش شد؛فقط گاهی می‌گویند:ابو بکر.

سپس اخو عدی(یعنی عمر)به خلافت رسید و ده سال زحمت کشید.او نیز هنگامی که از دنیا رفت نامش هم از میان رفت.فقط گاهی می‌گویند عمر.بعد برادرمان عثمان به خلافت رسید و کارهای زیادی انجام داد.هنگامی که از دنیا رفت نام او هم از میان رفت؛ ولی اخو هاشم(اشاره به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله است)هر روز پنج مرتبه به نام او فریاد می‌زنند:

«أشهد أنّ محمّدا رسول اللّه»با این حال چه عملی و چه نامی از ما باقی می‌ماند.ای بی‌مادر؟!سپس گفت:«و اللّه إلاّ دفنا دفنا ⁽¹⁾به خدا سوگند!چاره‌ای جز این نیست که این نام برای همیشه دفن شود!».

هنگامی که مأمون این خبر را شنید در وحشت فرو رفت و آن دستور شدید را درباره معاویه صادر نمود. ⁽²⁾

این خبر که در کتب معروف تاریخ آمده پرده از مسائل بسیاری بر می‌دارد و به سؤالات بسیاری در برنامه‌های بنی امیّه پاسخ می‌گوید.

سخنان فرزند معاویه،یزید که به هنگام شنیدن خبر شهادت امام حسین علیه السّلام و انتقال سرهای بریده به شام در میان جمعی از شنوندگان و اشعار معروفش(لعبت هاشم بالملک فلا خبر جاء و لا وحی نزل)گواه زنده دیگری بر این مدّعاست.

او و پدرش معاویه این تفکّر زشت و کفر آمیز را از پدر و جدّشان ابو سفیان به ارث برده بودند که به گفته تاریخ طبری و دیگران،هنگامی که خلافت به عثمان(عثمان فرزند زاده امیّه بود)رسید بسیار خشنود شد و در یک جلسه خصوصی خطاب به«بنی عبد مناف»(و بنی امیّه)گفت:تلقّفوها تلقّف الکرة فما هناک جنّة و لا نار؛گوی خلافت را از میدان ببرید که نه بهشتی در کار است و نه دوزخی!». ⁽¹⁾

و در عبارت مسعودی در مروج الذهب چنین ذکر شده است:«یا بنی امیّة،تلقّفوها تلقّف الکرة فو الّذی یحلف به ابو سفیان ما زلت ارجوها لکم و لتصبرنّ إلی صبیانکم وراتة؛ای بنی امیّه،گوی خلافت بربایید.قسم به کسی که ابو سفیان به او سوگند یاد می‌کند(اشاره به بت‌ها)من همیشه امیدوار بودم که خلافت به دامان شما برگردد و به یقین در آینده به بچه‌های شما نیز به ارث خواهد رسید». ⁽²⁾

همین معنا را«ابن عبد البرّ»در کتاب«استیعاب»نقل کرده است؛او می‌گوید:«این سخن در مجلس عثمان بود و هنگامی که عثمان انکار بهشت و دوزخ را از ابو سفیان شنید،فریاد زد:برخیز و از من دور شو». ⁽³⁾

خطبۀ 163: درباره توحید و اسرار آفرینش

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است که درباره توحید و اسرار آفرینش سخن می‌گوید.

خطبه در یک نگاه

خطبه‌ای است بسیار فصیح و بلیغ و به دو بخش تقسیم می‌شود:

بخش اوّل از اوصاف جمال و جلال خدا سخن می‌گوید و به گفته مرحوم محقّق بحرانی،امام علیه السّلام نوزده وصف مهم خدا را با عبارات زیبایش شرح می‌دهد.

و در بخش دوّم،انسان را مخاطب ساخته و در عین این که ضعف و ناتوانی او را بازگو می‌کند،نشانه‌های قدرت پروردگار را در آفرینش انسان بیان می‌دارد و به این ترتیب، ذیل خطبه را با صدرش پیوند می‌دهد و مجموعه‌ای بی‌نظیر درباره توحید و عرفان پروردگار پدید می‌آورد.

بخش اوّل

اشاره

الحمد للّه خالق العباد،و ساطح المهاد،و مسیل الوهاد،و مخصب النّجاد.لیس لأوّلیّته ابتداء،و لا لأزلیّته انقضاء.هو الأوّل و لم یزل، و الباقی بلا أجل.خرّت له الجباه،و وحّدته الشّفاه.حدّ الأشیاء عند خلقه لها إبانة له من شبهها.لا تقدّره الأوهام بالحدود و الحرکات،و لا بالجوارح و الأدوات.لا یقال له:«متی؟»و لا یضرب له أمد«بحتّی».الظّاهر لا یقال:

«ممّ؟»و الباطن لا یقال:«فیم؟»لا شبح فیتقصّی،و لا محجوب فیحوی.لم یقرب من الأشیاء بالتصاق،و لم یبعد عنها بافتراق،و لا یخفی علیه من عباده شخوص لحظة،و لا کرور لفظة،و لا ازدلاف ربوة،و لا انبساط خطوة،فی لیل داج،و لا غسق ساج،یتفیّأ علیه القمر المنیر،و تعقبه الشّمس ذات النّور فی الأفول و الکرور،و تقلّب الأزمنة و الدّهور،من إقبال لیل مقبل،و إدبار نهار مدبر.قبل کلّ غایة و مدّة،و کلّ إحصاء و عدّة،تعالی عمّا ینحله المحدّدون من صفات الأقدار،و نهایات الأقطار،و تأثّل المساکن،و تمکّن الأماکن.فالحدّ لخلقه مضروب،و إلی غیره منسوب.

ترجمه

:

ستایش،مخصوص خداوندی است که آفریدگار بندگان است؛خداوندی که گستراننده زمین،جاری کننده سیل در رودخانه‌ها و رویاننده گیاهان بر کوه‌ها و تپه‌هاست.برای اوّل بودن او آغاز نیست و نه برای ازلیتش پایانی.آغازی است که همواره

بوده و پایانی است که سرآمدی ندارد.پیشانی‌ها در برابر عظمتش به خاک افتاده و لب‌ها به یگانگی‌اش گشوده شده است.برای هر مخلوقی به هنگام آفرینش،حدّی قرار داد تا با وجود مقدّسش شباهت نیابد.افکار و اندیشه‌ها هرگز نمی‌تواند با حدود و حرکات و نه با اعضا و ابزار،اندازه و حدّی برای او بیان کند.هرگز درباره او نتوان گفت«کی»(به وجود آمده)؟و برایش سرآمدی نیست که گفته شود«تا کی»(باقی است)؟آشکاری است که درباره‌اش نتوان گفت:از چه چیز عیان شده و مخفی و پنهانی است که نمی‌توان گفت:در چه چیز پنهان شده؟او نه جسم آشکاری است که بتوان انتهایش را جستجو کرد و نه پوشیده و پنهان است که چیزی بر آن محیط باشد.نزدیکی او به موجودات آن چنان نیست که به آن‌ها چسبیده باشد و دوری او از آن‌ها آن گونه نیست که از آن‌ها جدا گردد! نگاه‌های خیره بندگان از او پنهان نیست و نه تکرار الفاظ(بر زبان آن‌ها)،نه نزدیک شدن به تپه‌ها و بالا رفتن از آن‌ها و نه برداشتن گام‌های بلند در شب‌های ظلمانی.شب‌هایی که (سرانجام)ماه درخشان بر آن می‌تابد(و از ظلمت آن می‌کاهد)و به دنبال آن،خورشید نورانی از طلوع تا غروب بر آن می‌گذرد(و تاریکی‌ها را بر می‌چیند)علم او در تغییرات و دگرگونی‌های زمان‌ها و روزگاران از روی آوردن شب و پشت کردن روز نافذ است.(و دامنه علمش به قدری گسترده است که)پیش از پایان و سرآمد هر چیز و قبل از احصا و شمارش آن‌ها از همه آگاهی داشته و دارد،و چیزی بر او مخفی و پنهان نیست از آن چه محدود کنندگانش به او نسبت می‌دهند برتر است و محدودیت از نظر اندازه و ابعاد و انتخاب منزلگاه و جایگزین شدن در مکان(برای او مفهوم ندارد چرا که)حدّ و اندازه مخصوص آفریده‌های اوست و مربوط به غیر او.

شرح و تفسیر: شرح عمیق دیگری از صفات جمال و جلال او

شرح عمیق دیگری از صفات جمال و جلال او

همان گونه که گفته شد بخش اوّل این خطبه مجموعه‌ای از صفات خداوند متعال را بیان می‌کند و جالب این که در آغاز از صفات فعل یعنی آفرینش جهان هستی و عجایب و

شگفتی‌های آن سخن می‌گوید؛چرا که این بخش از صفات برای همه مردم قابل درک و معرفت آفرین است.

می‌فرماید:«ستایش،مخصوص خداوندی است که آفریدگار بندگان است؛خداوندی که گستراننده زمین،جاری کننده سیل در رودخانه‌ها و رویاننده گیاهان بر کوه‌ها و تپه‌هاست» (الحمد للّه خالق العباد،و ساطح ⁽¹⁾المهاد ⁽²⁾،و مسیل الوهاد ⁽³⁾،و مخصب ⁽⁴⁾النّجاد ⁽⁵⁾) .

امام علیه السّلام در این جا نخست به آفرینش انسان‌ها که شاهکار بزرگ آفرینش است اشاره کرده،بعد به سه موضع(محل سکونت و آب که مایه حیات است و مواد غذایی)اشاره نموده است تا حس شکر گزاری بندگان را برانگیزد و برای معرفت خداوند متعال و شناخت صفات جلال و جمالش که در جمله‌های بعد نقل شده است،آماده سازد.

تعبیر به«عباد»به قرینه جمله‌های بعدی،ناظر به انسان‌هاست؛هر چند ذات این تعبیر،می‌تواند شامل فرشتگان و جن باشد.

«ساطح المهاد» اشاره به همان چیزی است که در قرآن مجید بیان شده است:

« «أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً» ؛آیا زمین را محل آرامش قرار ندادیم؟». ⁽⁶⁾

تعبیر به «مسیل الوهاد» با توجه به این که«وهاد»به معنای درّه‌ها و گودال‌ها است، اشاره به این است که خداوند،مناطقی از زمین را به صورت گودال قرار داد تا آب‌ها در آن

جریان یابد و مناطق دیگر در امن و امان باشد.

تعبیر به «مخصب النجاد» اشاره به قدرت نمایی خداوند در سر سبز شدن مناطق مرتفعی است که آب،به طور معمول به آن‌ها نمی‌رسد. سپس امام علیه السّلام به بیان بخشی از مهم‌ترین صفات ذات پروردگار که موضوع ازلیّت و ابدیّت و واجب الوجود بودن است می‌پردازد و می‌فرماید:«برای اوّل بودن او آغاز نیست و نه برای ازلیتش پایانی.آغازی است که همواره بوده و پایانی است که سرآمدی ندارد» (لیس لأوّلیّته ابتداء،و لا لأزلیّته انقضاء.هو الأوّل و لم یزل،و الباقی بلا أجل) .

دلایل عقلی ثابت کرده است که او واجب الوجود است؛نه آغازی داشته و نه انجامی دارد؛همیشه بوده و همیشه خواهد بود؛چرا که هستی‌اش از درون ذات اوست و ذات پاکش عین هستی بی‌پایان اوست.بنابر این،جمله «هو الاول...و الباقی...» نتیجه‌ای است برای جمله‌های «لیس لاولیته...و لا لازلیته...» زیرا هنگامی که آغاز و انجامی برای ازلیّت و ابدیّت او نباشد،او اوّل و آخر است و این دو وصف،در واقع اساس و پایه بسیاری از اوصاف الهی است و اوصاف جمال و جلالش غالبا به این دو ویژگی باز می‌گردد.

قرآن مجید نیز می‌فرماید:« «هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ» ؛اوّل و آخر و پیدا و پنهان اوست و او به هر چیز دانا است». ⁽¹⁾

در ادامه این سخن می‌فرماید:«پیشانی‌ها در برابر عظمتش به خاک افتاده و لب‌ها به یگانگی‌اش گشوده شده است» (خرّت له الجباه،و وحّدته الشّفاه) .

مسلّم است،کسی که آفریننده همه اشیا و مخلوقات و نعمت‌هاست و تمام هستی از وجود او سرچشمه می‌گیرد،شایسته عبودیت و سجده و ستایش است و غیر او شایسته این مقام نیست.البتّه آن سجده و آن ستایش،ناظر به کار عارفان باللّه است؛نه کافران و مشرکان و عاصیان؛چرا که آن‌ها شایسته ذکر نیستند.

امام علیه السّلام در ادامه این اوصاف،به بخشی از صفات سلبیه و قداست او از هر عیب و

نقصان اشاره کرده،می‌فرماید:«برای هر مخلوقی به هنگام آفرینش،حدّی قرار داد تا با وجود مقدّسش شباهت نیابد(و کسی به اشتباه نیفتد)» (حدّ الأشیاء عند خلقه لها إبانة له من شبهها) .

اشاره به این که تمام مخلوقات،محدودند و تنها ذات پاک اوست که نامحدود است؛از این رو خالق از مخلوق به آسانی شناخته می‌شود و از گمراه شدن در وادی شرک پیشگیری می‌کند.

در این جا این سؤال باقی می‌ماند که مگر ممکن است خداوند چیزی نامحدود یا به تعبیر دیگر واجب الوجود بیافریند؟ذات هر مخلوقی اقتضای محدود بودن می‌کند؛ بنابر این چگونه ممکن است گفته شود،خداوند اشیا را محدود آفرید تا شباهتی با ذات پاکش نداشته باشند؟ پاسخ این سؤال را می‌توان چنین بیان کرد:منظور این است که او همه اشیا را محدود آفرید و نتیجه‌اش تمایز میان او و مخلوقات شد؛به تعبیر دیگر«ابانة له»مفعول لاجله نیست؛بلکه نوعی نتیجه و غایت فعل است.این نکته نیز قابل توجّه است که در بسیاری از نسخ نهج البلاغه «ابانة لها» نقل شده است که در این صورت،مشکل،به طور کامل حل می‌شود؛زیرا مفهومش این است که خداوند هر موجودی را با حدود خاصی آفرید تا با موجودات دیگر اشتباه نشود.شبیه آن چه در آیه 13 سوره حجرات بیان شده است:« «یا أَیُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا» ؛ای مردم ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید». ⁽¹⁾

سپس درباره نامحدود بودن ذات پاک خداوند شرح بیش‌تری می‌دهد و با تعبیرات

مختلف این حقیقت را مشخص می‌کند که او از هر نظر نامحدود و بی‌پایان است؛ می‌فرماید:«افکار و اندیشه‌ها هرگز نمی‌تواند با حدود و حرکات و نه با اعضا و ابزار،اندازه و حدّی برای او تعیین کند» (لا تقدّره الأوهام بالحدود و الحرکات،و لا بالجوارح و الأدوات) .

نه اعضایی همچون اعضای انسان‌ها دارد و نه برای رسیدن به مقاصد خود از ابزار و ادواتی استفاده می‌کند؛نه حرکت از جایی به جای دیگر و نه حدّ و حدودی دارد؛چرا که این‌ها همه،نشانه‌های محدودیت است و ذات پاکش هیچ حد و مرزی را نمی‌شناسد و به همین دلیل،کنه ذات او برای ما ساکنان عالم محدود و گرفتار در چنگال کاستی‌ها غیر ممکن است،همان‌گونه که در حدیث امام باقر علیه السّلام نقل شده است:«کلّ ما میّزتموه باوهامکم فی أدقّ معانیه مخلوق مصنوع مثلکم مردود الیکم؛هر چیزی که با فکر خود در دقیق‌ترین معنا و مفهوم تشخیص دهید،مخلوق و مصنوعی مثل شماست و به سوی شما باز می‌گردد(و آب و رنگ موجودات امکانی دارد و هرگز واجب الوجود نیست). ⁽¹⁾

و برای توضیح و تبیین بیش‌تر می‌افزاید:«هرگز درباره او نمی‌توان گفت:«کی»(به وجود آمده)؟و برایش سرآمدی نیست که گفته شود«تا کی»(باقی است)؟آشکاری است که درباره‌اش نتوان گفت:از چه چیز عیان شده و مخفی و پنهانی است که نمی‌توان گفت:

در چه چیز پنهان شده؟» (لا یقال له:«متی؟»و لا یضرب له أمد«بحتّی».الظّاهر لا یقال:«ممّ؟»و الباطن لا یقال:«فیم؟») .

به این ترتیب،نه آغازی دارد نه انجامی؛نه آشکار است همچون آشکار بودن ماه و خورشید؛نه پنهان است همچون پنهان بودن معادن در درون زمین و در عین حال،از همه چیز آشکارتر و کنه ذاتش از همه چیز مخفی‌تر است؛به تعبیری دیگر ظهورش ظهور ذاتی و خفایش نیز از کنه ذات اوست.

باز برای توضیح بیش‌تر می‌فرماید:«او نه جسم آشکاری است که بتوان انتهای او را جستجو کرد و نه پوشیده و پنهان است که چیزی بر آن محیط باشد.نزدیکی او به موجودات آن چنان نیست که به آن‌ها چسبیده باشد و دوری او از آن‌ها آن گونه نیست که از آن‌ها جدا گردد!» (لا شبح ⁽¹⁾فیتقصّی ⁽²⁾،و لا محجوب فیحوی ⁽³⁾.لم یقرب من الأشیاء بالتصاق،و لم یبعد عنها بافتراق) .

در این بیان،امام علیه السّلام نخست از خدا نفی جسمانیت می‌کند؛چرا که جسم از دو حال خارج نیست:یا آشکار است و دارای حد و حدود و یا پنهان است و طبعا محدود و محجوب در شیء دیگری؛و در هر دو صورت،حد و پایانی برای او متصور می‌شود؛در حالی که واجب الوجود بی‌پایان و نامحدود است.

در دو جمله اخیر جلوه دیگری از نامحدود بودن ذات پاکش دیده می‌شود.او به همه چیز نزدیک است؛اما نه به معنای چسبیدن و انضمام یا حلول و اتحاد؛بلکه به معنای حضور در همه جا و احاطه هر چیز و او از همه چیز دور است،نه به معنای فاصله گرفتن و جدایی از اشیا؛بلکه به معنای برتر و والا بودن وجود و صفات او نسبت به همه اشیا.این سخن،شبیه همان است که در خطبه اوّل نهج البلاغه گذشت:(مع کلّ شیء لا بمقارنة و غیر کلّ شیء لا بمزایلة)«او با همه چیز است اما نه به این صورت که قرین آن‌ها باشد و غیر همه چیز است،اما نه به این معنا که بیگانه و جدا از آن‌ها باشد».

بی‌شک،جمع میان این گونه صفات در ممکنات امکان پذیر نیست؛چرا که اگر چیزی دور باشد نزدیک نتوان بود و اگر نزدیک باشد دور نخواهد بود؛ولی تضادّ قرب و بعد و امثال آن در ذات نامحدود واجب الوجود مفهومی ندارد.

سپس امام علیه السّلام به شرح علم خداوند نسبت به همه چیز در هر زمان و هر مکان پرداخته و با عباراتی پر معنا و زیبا آن را بیان می‌کند؛می‌فرماید:«نگاه‌های خیره بندگان از او پنهان نیست و نه تکرار الفاظ(بر زبان آنان)،نه نزدیک شدن به تپه‌ها و بالا رفتن از آن‌ها و نه برداشتن گام‌های بلند در شب‌های ظلمانی» (و لا یخفی علیه من عباده شخوص ⁽¹⁾لحظة،و لا کرور لفظة،و لا ازدلاف ⁽²⁾ربوة ⁽³⁾،و لا انبساط خطوة،فی لیل داج ⁽⁴⁾،و لا غسق ⁽⁵⁾ساج ⁽⁶⁾) .

امام علیه السّلام برای این که مشخص کند پنهان‌ترین حرکات و اشیا از دید علم خداوند مخفی نمی‌ماند،مسافری را فرض کرده که در شبی تاریک از بیابانی می‌گذرد،چشم‌های او به بیابان خیره شده و زمزمه‌هایی زیر لب دارد،به تپه‌هایی نزدیک می‌شود و از آن‌ها بالا می‌رود و برای رسیدن به مقصد با عجله گام‌های بلند بر می‌دارد و در آن ظلمت و تاریکی به پیش می‌رود.خداوندی که حرکات چشم و لب‌ها و پاهای چنین مسافری بر او مخفی نیست به یقین،اعمال بندگانش در روزهای روشن و در شهرها و آبادی‌ها بر او پنهان نمی‌ماند.

سپس در وصف این شب تاریک چنین می‌افزاید:«شب‌هایی که(سرانجام)ماه درخشان بر آن می‌تابد(و از ظلمت آن می‌کاهد)و به دنبال آن،خورشید نورانی از طلوع تا

غروب بر آن می‌گذرد(و تاریکی‌ها را بر می‌چیند)»( یتفیّأ ⁽¹⁾علیه القمر المنیر،و تعقبه الشّمس ذات النّور فی الأفول و الکرور ⁽²⁾) .

اشاره به این که علم خداوند نسبت به موجودات و اعمال انسان‌ها نه تنها در دل شب‌های تاریک وجود دارد،بلکه شامل شب‌های مهتابی و روزهای روشن نیز می‌شود و در یک کلمه،هیچ مکانی در این جهان نیست مگر این که در پیشگاه علم خداوند آشکار است؛درست شبیه چیزی که در ادامه خطبه می‌آید:«علمه بما فی السّموات العلی کعلمه بما فی الأرضین السّفلی؛آگاهی او به آنچه در آسمان‌های بالاست همچون آگاهی‌اش به چیزهایی است که در زمین‌های پایین قرار دارد».

و در تکمیل این سخن می‌فرماید:«علم او در تغییرات و دگرگونی‌های زمان‌ها و روزگاران از روی آوردن شب و پشت کردن روز نافذ است» (و تقلّب الأزمنة و الدّهور، من إقبال لیل مقبل،و إدبار نهار مدبر) .

این جمله نیز مانند تعبیر زیبایی است که در ادامه خطبه آمده است:«علمه بالأموات الماضین کعلمه بالأحیاء الباقین؛علم خدا به مردگان پیشین همچون علم خدا به زندگان موجود است».

تمام این گفتار،اشاره به وسعت علم خدا در پهنه زمان و مکان و در تمامی جهان و در همه قرون و اعصار است.

در این جا این سؤال پیش می‌آید که چرا امام علیه السّلام بر،آمدن شب و پشت کردن روز، تکیه کرده؛با این که شب و روز هر یک اقبال و ادباری دارد؟ ممکن است این تعبیر،تأکیدی باشد بر آن چه در جمله‌های قبل گذشت که علم خداوند در اعماق تاریکی‌ها و ظلمات نفوذ دارد نه فقط در روشنایی روز.

بعضی از شارحان نهج البلاغه گفته‌اند:تکیه امام علیه السّلام بر خصوص روی آوردن شب و پشت کردن روز شاید اشاره به این باشد که امور دنیا غالبا بر خلاف میل انسان است. ⁽¹⁾

در ادامه این سخن می‌فرماید:«(و دامنه علمش به قدری گسترده است که)پیش از پایان و سرآمد هر چیز و قبل از احصا و شمارش آن‌ها از همه آگاهی داشته،و چیزی بر او مخفی و پنهان نیست» (قبل کلّ غایة و مدّة،و کلّ إحصاء و عدّة) .

در واقع جمله «لا یخفی علیه من عباده ...»که سخن از گسترش علم خداوند در پهنه زمان و مکان و نسبت به همه چیز و همه کس می‌گفت،این معنا را نیز شامل می‌شود که خداوند از پایان عمر هر کس و هر موجود آگاه است؛پیش از آن که عمرش پایان گیرد و از شمارش و تعداد موجودات انبوه و آگاه است،پیش از آن که آن را بشمارند و احصا کنند. ⁽²⁾

سپس در یک نتیجه‌گیری کلی می‌فرماید:«خداوند برتر است از آن چه محدود کنندگانش به او نسبت می‌دهند و محدودیت از نظر اندازه و ابعاد و انتخاب منزلگاه و جایگزین شدن در مکان» (تعالی عمّا ینحله المحدّدون من صفات الأقدار،و نهایات الأقطار،و تأثّل ⁽³⁾المساکن،و تمکّن الأماکن) .

آری،گروهی گمراه و فاقد معرفت و شناخت که به نام«مشبهه و مجسمه»نامیده

می‌شوند،خدا را به مخلوقاتش تشبیه کرده و برای او جسم و اعضایی قائل شده‌اند؛او را صاحب مسکن و مکان می‌دانند و برای او رفت و آمد و حضور و غیبت قائلند؛حال آن که او برتر از زمان و مکان و قیاس و وهم است؛برتر از آن چه دیده‌ایم یا خوانده‌ایم و نوشته‌ایم؛نه جسمی دارد،نه مکانی و نه صفتی از صفات مخلوقات.

جمله مزبور اشاره به چهار نوع محدودیت است که خداوند از همه آن‌ها پاک و منزه می‌باشد:محدودیت از نظر قدر و اندازه؛مثلا کوچک یا بزرگ بودن و محدودیت از نظر نهایت مثلا مقدار عمر و وسعت؛محدودیت از نظر انتخاب مسکن و محدودیت از نظر قرار گرفتن در مکان.او وجودی است بی‌پایان و نامتناهی که هیچ نوع محدودیتی نمی‌پذیرد؛ چرا که این‌ها از صفات مخلوقات است.

به همین دلیل،در آخرین جمله و پایان این قطعه می‌فرماید:«(چرا که)حدّ و اندازه مخصوص آفریده‌های اوست و مربوط به غیر او» (فالحدّ لخلقه مضروب،و إلی غیره منسوب) .

این جمله عصاره تمام بحث‌های گذشته است که هر گونه محدودیت به مخلوقات باز می‌گردد و دامان ممکنات را می‌گیرد؛ولی ذات او واجب الوجود از هیچ نظر،حدّ و مرز و پایانی ندارد.

نکته: خدا یک حقیقت نامتناهی است

خدا یک حقیقت نامتناهی است

نخستین و مهم‌ترین مطلبی که در باب«صفات خدا»باید اثبات شود تا هم مفهوم توحید مشخص شود و هم صفات دیگر او همچون علم و قدرت و مانند آن،نامتناهی بودن ذات پاک اوست؛چرا که اگر این مطلب به خوبی اثبات و درک شود راه برای همه صفات جمال و جلال او(صفات ثبوتیه و سلبیه)هموار می‌گردد.

برای اثبات این معنا که او یک وجود بی‌انتهاست باید امور زیر مورد توجّه قرار گیرد:

1-محدودیت وجود یعنی آلوده بودن به«عدم»؛زیرا اگر پای عدم در میان نباشد، محدودیت مفهومی نخواهد داشت.می‌گوییم عمر فلان کس محدود است؛یعنی عمر او سرانجام به عدم منتهی می‌گردد و به نیستی آلوده است؛همچنین درباره محدودیت قدرت و علم و مانند آن.

2-«وجود»،ضد«عدم»است و اگر چیزی ذاتا مقتضی وجود باشد نمی‌تواند مقتضی عدم گردد.

3-در برهان علت و معلول،این مطلب ثابت شده که سلسله زنجیر مانند علت و معلول این جهان باید به یک نقطه ثابت و ازلی برسد که آن را واجب الوجود می‌نامیم؛یعنی وجودش از درون ذات اوست؛نه از بیرون؛بنابر این،علت نخستین جهان،ذاتا اقتضای وجود دارد و بنابر این نمی‌تواند به عدم آلوده گردد.

یک بار دیگر این سه مقدمه را با دقت بخوانید و در آن خوب بیندیشید.با توجّه به این مقدمات،روشن می‌شود اگر محدودیتی در ذات واجب الوجود حاصل شود باید از بیرون وجود او باشد؛چرا که محدودیت،طبق مقدمات فوق به معنای آلودگی به عدم است و چیزی که ذاتش اقتضای هستی دارد و عین هستی است هرگز مقتضی عدم و نیستی نخواهد بود؛پس اگر محدودیتی در او باشد باید یک عامل بیرونی او را محدود کند و لازمه این سخن،آن است که او واجب الوجود نباشد؛چون از نظر حدّ وجودی خود مخلوق دیگر و معلول ذات دیگری است.

به عبارت دیگر،بدون شک جهان،منتهی به واجب الوجودی می‌شود.حال اگر واجب الوجود،نامحدود باشد مشکلی در کار نیست؛ولی اگر محدود باشد این محدودیت،هرگز مقتضای ذات او نیست؛چون ذات او مقتضی وجود است؛نه آلودگی به عدم؛پس باید از بیرون بر او تحمیل شده باشد.مفهوم این سخن آن است که علتی در بیرون او وجود دارد و او معلول آن علت است؛در این صورت واجب الوجود نخواهد بود؛نتیجه این که او وجودی است نامحدود؛از هر نظر برهان مذکور با بیان لطیفی در روایتی از امام سجاد علیه السّلام

نیز نقل شده است:«إنّ اللّه لا یوصف بمحدودیّة عظم ربّنا عن الصّفة فکیف یوصف بمحدودیّة من لا یحدّ؛خداوند به هیچ محدودیتی وصف نمی‌شود(و ذات پاکش هیچ حدّی را نمی‌پذیرد)او برتر از چنین توصیفی است و چگونه ممکن است کسی که هیچ حدّی ندارد وصف به محدودیت شود». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام علی بن موسی الرضا علیه السّلام می‌خوانیم:«هو أجلّ من أن تدرکه الأبصار أو یحیط به و هم أو یضبطه عقل؛او برتر از آن است که چشم‌ها او را ببیند و اندیشه به او احاطه پیدا کند و عقل،او را به قید و شرطی در آورد».

سؤال کننده‌ای پرسید:پس حدّ او را برای من بیان فرما.امام علیه السّلام فرمود:«إنّه لا یحدّ قال:لم؟قال علیه السّلام:لأنّ کلّ محدود متناه إلی حدّ فاذا احتمل التّحدید احتمل الزّیادة و إذا احتمل الزّیادة احتمل النّقصان فهو غیر محدود و لا متزائد و لا متجزّ و لا متوهّم؛قطعا حدی ندارد.گفت:چرا؟فرمود:زیرا هر محدودی بالاخره متناهی به حدّی است؛بنابر این اگر وجودش حدّی را بپذیرد قابل زیادی است و اگر قابل زیادی بود،قابل نقصان است(و اگر قابل زیادی و نقصان باشد ممکن الوجود خواهد بود) بنابر این او نامحدود است؛زیادی را می‌پذیرد نه تجزیه می‌شود و نه در وهم می‌گنجد». ⁽²⁾

بخش دوّم

اشاره

لم یخلق الأشیاء من أصول أزلیّة،و لا من أوائل أبدیّة،بل خلق ما خلق فأقام حدّه،و صوّر ما صوّر فأحسن صورته.لیس لشیء منه امتناع،و لا له بطاعة شیء انتفاع.علمه بالأموات الماضین کعلمه بالأحیاء الباقین،و علمه بما فی السماوات العلی کعلمه بما فی الأرضین السّفلی.

ترجمه

:

خداوند،اشیا را از اصول و موادی که ازلی و ابدی باشند نیافرید،بلکه آن چه را آفرید (همه بی سابقه بود و)برای هر یک حدّی قرار داد و به آن چه صورت بخشید،صورت زیبایی داد.هیچ چیز در برابر قدرتش یارای مقاومت ندارد و از اطاعت کسی یا چیزی نفعی عاید او نمی‌شود،علم او به مردگان پیشین همچون علمش به زندگان باقی است و دانش او به آن چه در آسمان‌های بالاست همچون دانش او به آن چه در طبقات پایین زمین است،می‌باشد.

شرح و تفسیر: علم نامحدود خدا

علم نامحدود خدا

این بخش از کلام امام علیه السّلام ادامه و تکمیل بخش گذشته است که درباره قدرت و علم نامحدود خداوند سخن می‌گفت.می‌فرماید:«خداوند،اشیا را از موادی که ازلی باشند یا ابدی نیافرید،بلکه آن چه را آفرید(همه بی‌سابقه بود و)برای هر یک حدّی قرار داد و به

آن چه صورت بخشید،تصویر زیبایی داد» (لم یخلق الأشیاء من أصول أزلیّة،و لا من أوائل أبدیّة،بل خلق ما خلق فأقام حدّه،و صوّر ما صوّر فأحسن صورته) .

این سخن،اشاره به ابداع در خلقت است؛یعنی آفرینش اشیا مسبوق به هیچ سابقه‌ای نبود.نه موادّی وجود داشت که خداوند،اشیا را از آن مواد ازلی آفریده باشد و نه صورت‌ها و اشکالی وجود داشت که از آن اقتباس کرده باشد؛بلکه هم مواد،بی‌سابقه بود و هم صورت‌ها؛بر خلاف آن چه بعضی از فلاسفه درباره ازلی بودن مادّه پنداشته‌اند؛چرا که ازلی و ابدی تنها ذات پاک خداوند است و همان گونه که در برهان‌های توحید گفته‌ایم دو وجود ازلی و ابدی در عالم ممکن نیست و جالب این که این گونه سخنان را امام علیه السّلام در عصری می‌فرماید که این چنین سخنانی در آن محیط وجود نداشت و درباره معرفة اللّه کسی با این منطق دقیق و متقن سخن نمی‌گفت.

سپس به قدرت بی‌پایان خداوند از دیدگاه دیگری اشاره کرده،می‌فرماید:«هیچ چیز در برابر قدرتش یارای مقاومت ندارد و از اطاعت کسی یا چیزی نفعی عاید او نمی‌شود» (لیس لشیء منه امتناع،و لا له بطاعة شیء انتفاع) .

بلکه همه چیز در برابر اراده تکوینی او تسلیم مطلق‌اند.هر گونه بخواهد ایجاد می‌کند و هر زمان بخواهد وجودش را بر می‌چیند؛ولی با این حال چنان نیست که تسلیم بودن موجودات و اطاعت مطیعان و عبادت عبادت کاران چیزی بر عظمت او بیفزاید؛چرا که وجودش نامتناهی و سرچشمه همه خیرات و برکات است.

این در ناحیه قدرتش و اما در جهت علم بی‌پایانش می‌فرماید:«علم او به مردگان پیشین همچون علمش به زندگان باقی است و دانشش به آن چه در آسمان‌های بالاست همچون دانش او به آن چه در طبقات پایین زمین است،می‌باشد» (علمه بالأموات الماضین کعلمه بالأحیاء الباقین،و علمه بما فی السماوات العلی کعلمه بما فی الأرضین السّفلی) .

آن چه را امام علیه السّلام در این سخنان شیوا و پر معنا بیان فرموده،برگرفته از آیات قرآن است.

در یک جا می‌فرماید:« «وَ ما یَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْبَرَ إِلاّ فِی کِتابٍ مُبِینٍ» ؛از پروردگار تو پنهان نمی‌ماند حتی به اندازه سنگینی ذره‌ای و نه کوچک‌تر و نه بزرگ‌تر از آن؛نیست مگر این که(همه آن‌ها)در کتاب آشکار(و لوح محفوظ علم خداوند)ثبت است». ⁽¹⁾

و در جای دیگر می‌فرماید:« «وَ ما کانَ اللّهُ لِیُعْجِزَهُ مِنْ شَیْءٍ فِی السَّماواتِ وَ لا فِی الْأَرْضِ إِنَّهُ کانَ عَلِیماً قَدِیراً» ؛نه چیزی در آسمان‌ها و نه چیزی در زمین از حوزه قدرت او بیرون نخواهد رفت.او دانا و تواناست». ⁽²⁾

و در سوره حجر می‌فرماید:« «وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِینَ» ؛ما هم پیشینیان شما را دانستیم و هم متأخران را». ⁽³⁾

کوتاه سخن این که معرفت پروردگار،بدون شناخت علم و قدرت نامتناهی و هستی ازلی و ابدی و بی‌پایان او حاصل نمی‌شود.

نکته: بازتاب ایمان به علم خدا در اعمال انسان‌ها

بازتاب ایمان به علم خدا در اعمال انسان‌ها

موضوع مهم در این جا این است که چنین اعتقادی به علم و قدرت و ازلیّت و ابدیّت خداوند،تنها جنبه ذهنی و فکری ندارد؛بلکه بازتاب وسیع و گسترده‌ای در اعمال ما به جای می‌گذارد؛زیرا هنگامی که من یقین داشته باشم او همه جا با من است قبل از من بوده و بعد از من خواهد بود و برون و درون حتی جزئیات انگیزه‌ها و نیّات ما برای او آشکار

است،این عقیده مرا تربیت می‌کند و به مراقبت وسیع و گسترده از خویشتن وا می‌دارد و به نقادی از خود و اعمال خویش دعوت می‌کند؛از سوی دیگر هر گونه یأس و نومیدی را در برابر هجوم مشکلات از من دور می‌سازد و به آینده امیدوار می‌کند و به این ترتیب، اعتقاد به خدا با اوصافی که ذکر شد تنها سرمایه روز جزای ما نیست؛بلکه دنیای ما را می‌سازد و پاکی و تقوا و آرامش و امنیّت ما را در این جهان نیز تأمین می‌کند و اگر می‌بینیم بی‌تقوایی‌ها از یک سو و افسردگی‌ها از سوی دیگر در جهان امروز گسترش یافته است یکی از دلایل عمده آن،فاصله گرفتن از اعتقادات صحیح مذهبی است.

بخش سوّم

اشاره

أیّها المخلوق السّویّ،و المنشأ المرعیّ،فی ظلمات الأرحام،و مضاعفات الأستار.بدئت «مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِینٍ» ،و وضعت «فِی قَرارٍ مَکِینٍ إِلی قَدَرٍ مَعْلُومٍ» و أجل مقسوم.تمور فی بطن أمّک جنینا لا تحیر دعاء،و لا تسمع نداء؛ثمّ أخرجت من مقرّک إلی دار لم تشهدها،و لم تعرف سبل منافعها.فمن هداک لاجترار الغذاء من ثدی أمّک،و عرّفک عند الحاجة مواضع طلبک و إرادتک!هیهات،إنّ من یعجز عن صفات ذی الهیئة و الأدوات فهو عن صفات خالقه أعجز،و من تناوله بحدود المخلوقین أبعد!

ترجمه

:

ای مخلوقی که با اندام متناسب آفریده شده‌ای و در محیط محفوظی،در تاریکی‌های رحم و در پرده‌های تو در توی متعدد پرورش یافته‌ای،آفرینش تو از عصاره گل آغاز شد و در جایگاه مطمئن و محفوظی تا حدّ معین و سرآمد مشخصی قرار داده شدی،در آن هنگام که در شکم مادر مشغول حرکت بودی در حالی که نه قدرت پاسخگویی داشتی و نه توانایی شنیدن سخنی.سپس از جایگاه خود به سرایی که هرگز آن را مشاهده نکرده بودی و راه به دست آوردن منافعش را نمی‌شناختی فرستاده شدی(بگو:)چه کسی تو را برای به دست آوردن غذا به مکیدن پستان مادرت هدایت کرد؟و چه کسی موارد نیازها و مقصودت را به تو معرفی نمود؟هیهات!آن کس که از وصف موجوداتی که دارای شکل و اندام و اعضای پیکرند ناتوان است از وصف خالق خویش ناتوان‌تر می‌باشد و از شناخت او از طریق صفات مخلوقات دورتر است».

شرح و تفسیر: ای برتر از خیال و قیاس و وهم

ای برتر از خیال و قیاس و وهم

این بخش از خطبه که آخرین بخش آن است،پاسخی است به سؤال یا سؤالاتی که از بخش‌های پیشین سرچشمه می‌گیرد و آن این که:خدایی که چنین صفاتی دارد یعنی هم اوّل است و هم آخر،هم ظاهر است و هم باطن،هم به اشیا نزدیک است و هم از آن‌ها دور و علم و قدرت او نسبت به همه چیز،یکسان است،شناخت کنه صفاتش بر ما میسر نیست.درست است که علم اجمالی به همه این صفات داریم ولی علم تفصیلی-که از آن به علم به کنه ذات و صفات تعبیر می‌کنیم-برای ما میسّر نمی‌باشد.

امام علیه السّلام در این جا به گوشه‌ای از آفرینش انسان و اسرار پیچیده دوران جنینی و نیز اسرار پیچیده تولّد و پس از آن اشاره می‌فرماید و نتیجه می‌گیرد:تو که نمی‌توانی به کنه اسرار خلقت خود برسی،چگونه می‌توانی انتظار داشته باشی به کنه صفات حق راه یابی؟! می‌فرماید:«ای مخلوقی که با اندام متناسب آفریده شده‌ای و در محیط محفوظی،در تاریکی رحم‌ها و در پرده‌های تو در توی متعدد پرورش یافته‌ای» (أیّها المخلوق السّویّ ⁽¹⁾،و المنشأ المرعیّ ⁽²⁾،فی ظلمات الأرحام،و مضاعفات الأستار.

بدئت) .

آری،دوران جنینی یکی از شگفت انگیزترین و اسرار آمیزترین دوران‌های خلقت انسان است.نطفه انسان در حالی که در محیطی کاملا بسته و ظلمانی و زیر پرده‌های مضاعف قرار دارد،مراحل تکامل خود را پی در پی طی می‌کند و هر روز در مرحله جدیدی گام می‌نهد.آفرینشی کاملا موزون و منظم و حساب شده را طی می‌کند و با این

که بسیار لطیف و آسیب پذیر است،در آن محیط کاملا محفوظ از آسیب‌ها بر کنار است.

سپس به شرح این مطلب پرداخته،می‌افزاید:«آفرینش تو از عصاره گل آغاز شد و در جایگاه مطمئن و محفوظی تا حدّ معین و سرآمد مشخصی قرار داده شدی»( بدئت «مِنْ سُلالَةٍ 1مِنْ طِینٍ» ،و وضعت «فِی قَرارٍ مَکِینٍ 2إِلی قَدَرٍ مَعْلُومٍ» ،و أجل مقسوم) .

اشاره به این که توقف انسان در رحم مادر،کاملا حساب شده است؛از نظر کمیّت و کیفیت بدن و از نظر مدت و زمان؛که امام علیه السّلام به یکی با جمله «الی قدر معلوم» اشاره می‌کند و به دیگری با جمله «و اجل مقسوم» .

آن گاه به بیان مرحله بعد از استقرار در رحم می‌پردازد و می‌فرماید:«در آن هنگام که در شکم مادر مشغول حرکت بودی در حالی که نه قدرت پاسخگویی داشتی و نه توانایی شنیدن سخنی!» (تمور ⁽¹⁾فی بطن أمّک جنینا لا تحیر ⁽²⁾دعاء،و لا تسمع نداء) .

این جمله اشاره لطیفی است به حرکت پی در پی جنین در شکم مادر که به صورت شنا کردن در مایع مخصوص پیرامونش می‌باشد.فرمان حرکت را از درون فطرت و به حکم طبیعت می‌گیرد،بی آن که از کسی چیزی بخواهد یا پاسخ به کسی بدهد؛چرا که نه

گوش شنوا دارد و نه زبان گویا؛ولی همه نیازهای او از پیش در همان محیط بسته و ظلمانی و تاریک فراهم شده است.

آن گاه به مرحله تولّد و دوران شیر خوارگی در دامان مادر اشاره کرده،چنین می‌فرماید:«سپس از جایگاه خود به سرایی که هرگز آن را مشاهده نکرده بودی و راه به دست آوردن منافعش را نمی‌شناختی فرستاده شدی» (ثمّ أخرجت من مقرّک إلی دار لم تشهدها،و لم تعرف سبل منافعها) .

آری،از آن قرار مکین و جایگاه مطمئن وارد دنیایی می‌شود که با هیچ چیز آشنا نیست؛نه غذای لازم را می‌شناسد و نه راه به دست آوردن آن و نه طرز مصرف آن را؛نه از وسایل پیشرفت آگاهی دارد و نه از موانع آن؛نه آیین همزیستی را فرا گرفته و نه کار جمعی و گروهی را.اگر دست لطف خداوند دستش را نگیرد و هدایت‌های تکوینی او شامل حالش نشود،به یقین به ادامه حیات قادر نیست؛ولی لطف خدایی که هر چیزی را که آفریده به سر منزل مقصودش هدایت می‌کند به یاری او می‌شتابد و به حکم غریزه خداداد از راه‌های پر پیچ و خم زندگی می‌گذرد.

لذا در ادامه سخن می‌فرماید:«چه کسی تو را برای به دست آوردن غذا به مکیدن پستان مادرت هدایت کرد؟و چه کسی موارد نیازها و مقصودت را به تو معرفی نمود؟» (فمن هداک لاجترار ⁽¹⁾الغذاء من ثدی أمّک،و عرّفک عند الحاجة مواضع طلبک و إرادتک!) .

راستی چه کسی به نوزاد،آموخته که غذا و مایه حیات تو در پستان مادر است؟باید آن را در میان دست‌های کوچکت بگیری بفشاری و با لب‌های کوچکت آن را بمکی و به مقدار نیازت از آن بهره گیری؟!! چه کسی گریستن را با آن صدای سوزناک به او آموخته که همه حاجات خود را به وسیله آن اعلام کند؟!تشنگی،گرسنگی،بیماری،گرما،سرما و نیاز به خواب و استراحت را!!

و جالب این که نوزادهای پرندگان و چارپایان و انواع حیوانات دیگر هر یک به طریق شگفت انگیزی به سوی نیازهایشان جلب و جذب می‌شوند! سرانجام در پایان خطبه در یک نتیجه‌گیری می‌فرماید:«هیهات!آن کس که از وصف موجوداتی که دارای شکل و اندام و اعضای پیکرند ناتوان است از وصف خالق خویش ناتوان‌تر می‌باشد و از شناخت او از طریق صفات مخلوقات دورتر است» (هیهات ⁽¹⁾،إنّ من یعجز عن صفات ذی الهیئة و الأدوات فهو عن صفات خالقه أعجز،و من تناوله بحدود المخلوقین أبعد!) .

آری،به راستی نمی‌توان شگفتی‌های جهان آفرینش را شمارش کرد و به عمق اسرار آن راه یافت.جایی که ما از درک آن چه مربوط به مخلوقات محدود خداوند است ناتوانیم چگونه می‌توانیم به کنه ذات و صفات خدا که در هر جهت نامحدود است راه یابیم؟ ساختمان پیچیده اعصاب،قلب و عروق و ساختمان سلول‌ها و ژن‌ها و غرایز مختلفی که آفریدگار در وجود ما به ودیعت نهاده،مسائلی است که هزاران دانشمند در طول قرن‌ها سال درباره آن مطالعه کرده و در عین حال معترفند که هنوز اسرار ناشناخته در وجود انسان فراوان است تا آن جا که آن دانشمند معروف فرانسوی نام کتاب خود را «انسان،موجود ناشناخته»نهاده است.

نکته: دوران عجیب جنین

دوران عجیب جنین

آن چه در این بخش از خطبه درباره اسرار عجیب آفرینش انسان در دوران جنینی و سپس دوران تولّد و شیر خوارگی بیان شده است با آیات فراوانی هماهنگ است که درباره این اسرار تأکید بر تفکّر می‌کند.در سوره زمر می‌خوانیم:« «یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِی ظُلُماتٍ ثَلاثٍ ذلِکُمُ اللّهُ رَبُّکُمْ» ؛او شما را در شکم مادرانتان پیوسته آفرینشی بعد از آفرینش دیگر در میان تاریکی‌های سه گانه (ظلمت شکم مادر و رحم و مشیمه)می‌بخشد.این است خداوند،پروردگار شما». 1و در سوره مؤمنون می‌خوانیم:« «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِینٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِی قَرارٍ مَکِینٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَکَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَکَ اللّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ» ؛و ما انسان را از عصاره‌ای از گل آفریدیم سپس او را نطفه‌ای در قرارگاه مطمئن[رحم]قرار دادیم؛سپس نطفه را به صورت علقه[خون بسته]و علقه را به صورت مضغه[چیزی شبیه گوشت جویده شده]و مضغه را به صورت استخوان‌هایی در آوردیم و بر استخوان‌ها گوشت پوشاندیم؛سپس آن را آفرینش تازه‌ای دادیم؛پس بزرگ است خدایی که بهترین آفرینندگان است». ⁽²⁾

امام صادق علیه السّلام در توحید مفضّل آن را از نشانه‌های بزرگ توحید و قدرت و عظمت خداوند یاد فرموده است.در کتاب توحید مفضّل از آن حضرت چنین نقل شده:«تو ای مفضّل،به آفرینش انسان بیندیش که نخستین مرحله آن،تربیت جنین در عالم رحم است؛در حالی که در میان ظلمت‌های سه گانه(شکم،رحم و مشیمه)قرار گرفته؛در آن جایی که راهی برای درخواست غذا و دفع آزار و جلب منفعت و دور ساختن زیان‌ها از خود ندارد،خداوند خون عادت را(از طریق بند ناف)به سوی او روان ساخته و همان گونه که آب،گیاهان را آبیاری می‌کند این خون نیز جنین را آبیاری و تغذیه می‌کند تا مراحل تکامل خود را بپیماید و آن قدر قوی و محکم شود که بتواند در هوای آزاد زندگی کند...و هنگامی که متولّد می‌شود آن خون را به شیر تبدیل می‌کند و به سوی پستان مادرش روان می‌سازد،طعم و رنگ آن به کلّی دگرگون می‌گردد و به صورتی که مورد نیاز نوزاد

است در می‌آید...».سپس امام صادق علیه السّلام به شرح تکامل نوزاد در مراحل مختلف می‌پردازد و شگفتی‌ها را یکی پس از دیگری شرح می‌دهد. ⁽¹⁾

البتّه در این بحث فشرده نمی‌توان مسائل عجیبی را که در عصر ما از دوران تکامل یک نطفه در مراحل مختلف کشف شده است بازگو کنیم و آن چه را که در فیلم‌های مستند لحظه به لحظه منعکس است در این جا بیان کنیم ولی همین قدر می‌گوییم که هزاران نکته باریک‌تر از مو در این بحث نهفته است و به تعبیر قرآن مجید خلقا من بعد خلق و آفرینش‌های جدید و پی در پی-که معمار آفرینش در آن ظلمتکده رحم نقش بر آب می‌زند-از عجیب‌ترین پدیده‌های جهان آفرینش است.

مناسب است در این جا به یک نکته از هزاران نکته اشاره کنیم و آن این که جنین در تمام مدّت در درون کیسه‌ای قرار گرفته که مملوّ از آب غلیظ و لغزنده‌ای است و جنین در آن شناور است.

این کیسه آب از یک سو دستگاه ضدّ ضربه است که حتی اگر مادر،زمین بخورد و یا حرکات تند و شدیدی داشته باشد آسیبی به جنین نمی‌رسد.و از سوی دیگر یک وسیله مؤثر تعدیل کننده حرارت است و سبب می‌شود که سرما و گرمای برون به آسانی روی جنین تأثیر نکند.

دیگر آن که شناور بودن جنین در آن کیسه آب سبب می‌شود که اعضای او که بسیار لطیف و آسیب پذیرند بر یکدیگر فشار نیاورند.

همچنین جنین را از امواج صداهای ناهنجار بر کنار می‌دارد و نیز نرمی و لطافت پوست او را حفظ می‌کند و حتی علاوه بر بند ناف در تغذیه او نیز نقش دارد: «فَتَبارَکَ اللّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ» .

خطبۀ 164: هنگام که مردم نزد او جمع شدند و از عثمان شکایت کردند و از آن حضرت خواستند که با عثمان در این زمینه صحبت کند

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

«لمّا اجتمع الناس الیه و شکوا ما نقموه علی عثمان و سألوه مخاطبته

لهم و استعتابه لهم،فدخل علیه فقال:»

⁽¹⁾ از سخنان امام علیه السّلام است در آن هنگام که مردم نزد او جمع شدند و از عثمان شکایت کردند و از آن حضرت خواستند که با عثمان در این زمینه صحبت کند(و از او بخواهد از خطاها و اشتباهاتش دست بردارد)امام علیه السّلام بر عثمان وارد شد(و با لحنی مؤدّبانه و آمیخته با احترام به او چنین)سخنان زیر را ایراد فرمود:

خطبه در یک نگاه

همان گونه که از شأن ورود خطبه دانستیم مقصود اصلی از آن نصیحت عثمان و هشدار دادن مؤدبانه و دلسوزانه برای جلوگیری از خلاف‌کاری‌های دستگاه او بوده است و از سه بخش تشکیل یافته است:

بخش اوّل،خطاب به شخص عثمان است؛خطاب یک ناصح مشفق به شخصی که او را بر لب پرتگاه می‌بیند.در این بخش امام علیه السّلام روی آگاهی‌های عثمان به احکام اسلام و سوابق او در خدمت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تکیه کرده تا او را از انحراف و اشتباه باز دارد.

در بخش دوّم،امام علیه السّلام یک بحث جامع و کلّی درباره پیشوایان عادل و ظالم و ویژگی‌های هر یک بیان فرموده که می‌تواند سرمشقی برای هر زمان و هر مکان باشد و سپس به عثمان هشدار می‌دهد که بازیچه دست اطرافیان خود و امثال مروان نشود.

در بخش سوّم،پاسخی از عثمان نقل شده که امام علیه السّلام بعد از شنیدن آن پاسخ راهکار خروج و نجات از وضع موجود را به او ارائه می‌فرماید؛ولی افسوس که این نصایح در وی مؤثر واقع نشد و حوادث تلخ و دردناک و خشونت باری به دنبال آن رخ داد.

بخش اوّل

اشاره

إنّ النّاس ورائی و قد استسفرونی بینک و بینهم،و و اللّه ما أدری ما أقول لک!ما أعرف شیئا تجهله،و لا أدلّک علی أمر لا تعرفه.إنّک لتعلم ما نعلم.ما سبقناک إلی شیء فنخبرک عنه،و لا خلونا بشیء فنبلّغکه.و قد رأیت کما رأینا،و سمعت کما سمعنا،و صحبت رسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله-کما صحبنا.و ما ابن أبی قحافة و لا ابن الخطّاب بأولی بعمل الحقّ منک،و أنت أقرب إلی أبی رسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-وشیجة رحم منهما؛و قد نلت من صهره ما لم ینالا.فاللّه اللّه فی نفسک!فإنّک-و اللّه- ما تبصّر من عمی،و لا تعلّم من جهل،و إنّ الطّرق لواضحة،و إنّ أعلام الدّین لقائمة.

ترجمه

:

مردم،به سراغ من آمده‌اند و مرا میان خود و تو سفیر قرار داده‌اند.به خدا!نمی‌دانم چه چیز را برای تو بگویم؟من مطلبی را که تو از آن بی اطلاع باشی(در مورد حقوق مردم) سراغ ندارم،و نمی‌توانم تو را به چیزی راهنمایی کنم که از آن آگاه نیستی؟(چرا که)آن چه را که ما(در این زمینه)می‌دانیم،می‌دانی و ما به چیزی سبقت نگرفته‌ایم که تو را از آن آگاه سازیم و مطلبی پنهانی نزد ما نیست که به تو ابلاغ کنیم.آن چه را ما(در عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله)دیده‌ایم تو نیز دیده‌ای و آن چه را ما شنیده‌ایم همانند ما شنیده‌ای و همان گونه که ما با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله همنشین بودیم تو نیز همنشین بوده‌ای(علاوه بر این)فرزند ابی

قحافه(ابو بکر)و پسر خطاب(عمر)در اجرای اعمال نیک از تو سزاوارتر نبودند؛چرا که تو به رسول خدا از نظر پیوند خویشاوندی از آن دو نزدیک‌تری تو به افتخار دامادی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نائل شدی که آن‌ها نشدند.خدا را!خدا را!(ای عثمان)به جان خود رحم کن؛ چرا که به خدا سوگند!تو کور نیستی تا بینایت کنند و جاهل نیستی تا تعلیمت دهند؛زیرا راه‌ها آشکارند و نشانه‌های دین بر پا و روشن!(از خدا بترس و به کار مردم رسیدگی کن)

شرح و تفسیر: اتمام حجت امام علیه السّلام با عثمان

اتمام حجت امام علیه السّلام با عثمان

برای روشن شدن محتوای خطبه لازم است به شرایط و اوضاعی که سبب گفتگوی امام علیه السّلام با عثمان با این لحن و این بیان شد اشاره کنیم و از همه بهتر این که زمام قلم را به دست مورّخ معروف،طبری بسپاریم.او می‌گوید:

«هنگامی که مردم،اعمال عثمان را دیدند(منظور حیف و میل عظیم در بیت المال و سپردن مقام‌های کلیدی حکومت اسلامی به دست نا اهلان و ظالمان و ستمگران) جمعی از اصحاب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله که در مدینه بودند،نامه‌ای به لشکریان اسلام که در مرزها پراکنده شده بودند نوشتند که مضمونش چنین بود:«شما برای جهاد در راه خداوند متعال و عظمت دین محمد خارج شدید،ولی بدانید آیین محمد را کسی که در این جاست خراب کرده،بیایید و آیین او را نجات دهید».

سربازان از هر سو به مدینه آمدند(به ویژه گروه عظیمی از مصریان که مورد ظلم و ستم عمّال خلیفه قرار گرفته بودند در مدینه حاضر شدند و بعد از حوادث زیادی) سرانجام عثمان به دست مردم کشته شد. ⁽¹⁾

در همان زمان که فریاد مردم از مظالم عثمان برخاسته بود گروهی خدمت امام علیه السّلام آمدند و برای پایان دادن به وضع موجود از طریق مسالمت آمیز از آن حضرت خواستند

که در جایگاه نماینده و سفیر مردم با عثمان سخن بگوید و اتمام حجّت کند.امام علیه السّلام سخنان مزبور را ایراد کرد و آن چه برای انصراف عثمان و اطرافیان او از ظلم و ستم بر مردم لازم بود به او فرمود.

سخنان امام علیه السّلام در این خطبه کاملا موافق فصاحت و بلاغت و با استفاده از نکات دقیق روان شناسی ایراد شده است تا شاید طرف مقابل بر سر عقل آید و خطری که در کمین اوست و جهان اسلام را نیز با سختی‌ها مواجه می‌کند،دریابد.

امام علیه السّلام نخست از علم و آگاهی عثمان به احکام اسلامی در مورد رعایت حقوق مردم و ترک ظلم و ستم سخن می‌گوید و می‌فرماید:«مردم،به سراغ من آمده‌اند و مرا میان خود و تو سفیر قرار داده‌اند.به خدا!نمی‌دانم چه چیز را برای تو بگویم؟من مطلبی را که تو از آن بی‌اطلاع باشی(در مورد حقوق مردم)سراغ ندارم،و نمی‌توانم تو را به امری راهنمایی کنم که از آن آگاه نیستی؟(چرا که)آن چه را که ما(در این زمینه)می‌دانیم،می‌دانی و ما به چیزی سبقت نگرفته‌ایم که تو را از آن آگاه سازیم و مطلبی پنهانی نزد ما نیست که به تو ابلاغ کنیم» (إنّ النّاس ورائی و قد استسفرونی ⁽¹⁾بینک و بینهم،و و اللّه ما أدری ما أقول لک!ما أعرف شیئا تجهله،و لا أدلّک علی أمر لا تعرفه.إنّک لتعلم ما نعلم.ما سبقناک إلی شیء فنخبرک عنه،و لا خلونا بشیء فنبلّغکه) .

روشن است که منظور امام علیه السّلام از این تعبیرات این نیست که عثمان در علم و دانش و آگاهی به پایه امام می‌رسید؛بلکه منظور این است در مورد حوادثی که روی داده و زشتی ظلم و ستم و لزوم رعایت حقوق مردم عثمان آن چه لازم است،می‌دانست؛نه تنها عثمان بلکه افراد عادی نیز از احکام باخبر بودند.این مسأله از بدیهیات بود و به گفته ابن ابی الحدید،کودکان-تا چه رسد به عاقلان بزرگسالان-صحیح و خطا را در آن

می‌دانستند. ⁽¹⁾

بنابر این،اگر کسانی تصوّر کرده‌اند جمله‌های یاد شده دلیل بر این است که عثمان از نظر علم و آگاهی در رتبه علی علیه السّلام بود سخت در اشتباهند.علی علیه السّلام به فرموده پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله«باب علم مدینة النّبی»بود.علی علیه السّلام کسی بود که طبق روایات اسلامی«علم الکتاب»به طور کامل نزد او بود و عملا پناهگاهی علمی امّت،در همه مشکلات بود.

بعضی از خلفا از خدا می‌خواستند که اگر مشکلی پیش آید علی علیه السّلام مشکل گشای آنان باشد و علی علیه السّلام مشکل گشای آن حاضر نباشد زنده نمانند(اللّهمّ لا تبقنی لمعضلة لیس لها ابن ابی طالب). ⁽²⁾

سپس در ادامه این سخن،امام به سوابق عثمان در اسلام اشاره کرده می‌فرماید:

«آن چه را ما(در عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله)دیده‌ایم تو نیز دیده‌ای و آن چه را ما شنیده‌ایم همانند ما شنیده‌ای و همان‌گونه که ما با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله همنشین بودیم تو نیز همنشین بوده‌ای» (و قد رأیت کما رأینا،و سمعت کما سمعنا،و صحبت رسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله-کما صحبنا) .

اشاره به این که تو سال‌ها با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بودی و حقایق اسلام و احکام آن را از آن بزرگوار شنیده‌ای؛بنابر این هرگز نباید مسائلی به این روشنی در باب حقّ الناس و حقّ بیت المال و عدالت اجتماعی بر تو مخفی بماند.

آن گاه از طریق سوّمی برای تأثیر گذاردن بر افکار عثمان وارد می‌شود و او را با ابوبکر و عمر مقایسه می‌کند،چرا که آن‌ها هرگز کارهایی را که عثمان کرد،انجام ندادند؛هر چند اشتباهات دیگری داشتند؛می‌فرماید:«(علاوه بر این)فرزند ابی قحافه(ابوبکر)و پسر خطّاب(عمر)در انجام دادن اعمال نیک از تو سزاوارتر نبودند؛چرا که تو به رسول خدا از نظر پیوند خویشاوندی از آن دو نزدیک‌تری تو به افتخار دامادی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نائل شدی

که آن‌ها نشدند» (و ما ابن أبی قحافة و لا ابن الخطّاب بأولی بعمل الحقّ منک، و أنت أقرب إلی أبی ⁽¹⁾رسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-و شیجة رحم منهما؛و قد نلت من صهره ما لم ینالا) .

با توجه به این که«وشیجة»در اصل به معنای ریشه درخت یا طنابی که از لیف خرما درست می‌کنند،است.سپس به پیوند نزدیک خویشاوندی اطلاق شده است.امام علیه السّلام می‌خواهد به او گوشزد کند که تو رابطه خویشاوندی با پیغمبر داری زیرا عثمان در جد نزدیکتر(عبد مناف)به پیغمبر می‌رسد.

در این جا امام علیه السّلام برای نفوذ در فکر عثمان از وسایل مختلف استفاده می‌کند تا او را برای پذیرش حق آماده سازد.امام علیه السّلام تمام نکات روان شناسی و آیین بلاغت را در این خطبه در برابر مخاطبش به کار برده است؛ولی افسوس خلیفه سوّم چنان در گرداب حکومت فاسد فرو رفته بود که با این بیانات وافی و شافی نیز نتوانست خود را رهایی بخشد.

به هر حال،امام علیه السّلام در پایان این عبارت از خطبه،سخنانش اوج می‌گیرد و خلیفه را مخاطب ساخته چنین می‌گوید:«خدا را!خدا را!(ای عثمان)به جان خود رحم کن؛چرا که به خدا سوگند!تو کور نیستی تا بینایت کنند و جاهل نیستی تا تعلیمت دهند؛زیرا راه‌ها آشکارند و نشانه‌های دین بر پا و روشن!(از خدا بترس و به کار مردم رسیدگی کن)» (فاللّه اللّه فی نفسک!فإنّک-و اللّه-ما تبصّر من عمی،و لا تعلّم من جهل،و إنّ الطّرق لواضحة،و إنّ أعلام الدّین لقائمة) .

به این ترتیب امام علیه السّلام برای بازگرداندن عثمان به مسیر صحیح،از طرق مختلف وارد

شد.گاه می‌فرماید:تو از حسن و قبح این امور آگاهی و گاه می‌فرماید:تو همه شنیدنی‌ها را از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله شنیدی و گاه نیز می‌فرماید:دست کم مانند خلیفه اوّل و دوّم رفتار کن.تو به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از آن‌ها نزدیک‌تری و به این کار سزاوارتر؛و سرانجام می‌گوید:راه حق و عدالت روشن است و چشم تو بینا؛چرا از بی‌راهه می‌روی و جان خود را به خطر می‌افکنی؟ ولی با تأسف فراوان هیچ یک از این بیانات دلسوزانه و خیر خواهانه در او اثر نگذاشت و سرانجام شد،آن چه نمی‌بایست بشود.

نکته: بهترین راه نفوذ در دیگران

بهترین راه نفوذ در دیگران

هنگامی که شخص به ظاهر فهمیده‌ای دست به کارهای خطرناک می‌زند و انسان آگاهی می‌خواهد او را از خواب غفلت بیدار کند،بهترین راه آن است که نخست،قلب او را به سوی خود جلب کند و نقاط مثبت او را به او یادآوری نماید؛مثلا بگوید:تو دارای فلان پایه تحصیلی هستی؛در خانواده آبرومندی می‌باشی،در میان مردم سابقه بسیاری داری تا او در خود احساس شخصیت کند و به گوینده اعتماد نماید و حاضر به پذیرش شود.

سپس او را به امثال و اقرانش مقایسه نماید تا به اصطلاح رگ غیرت او به حرکت در آید و سرانجام نسبت به خطرهایی که در پیش رو دارد به او هشدار دهد.

امام علیه السّلام که استاد فصیحان و بلیغان جهان است و با رموز و پیچ و خم مسائل تربیتی و روانی آشناست؛تمام این نکات را در این جا به عثمان یادآوری شد؛فرمود:تو هم داماد پیامبری ⁽¹⁾و هم از نظر خویشاوندی از خلیفه اوّل و دوّم به او نزدیک‌تر می‌باشی.سابقه تو در اسلام زیاد است و سال‌ها هم‌نشین پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بودی و مسائلی را که من می‌خواهم

برای تو بازگو کنم،چیزی نیست که بر کسی مخفی باشد؛سخن از ظلم دستگاه تو و حیف و میل بیت المال و از میان بردن حقوق مردم است.

ولی خلیفه سوّم،چنان گرفتار خیالات واهی و در چنگال اطرافیانش بود-همان اطرافیانی که بسیاری از آن‌ها از تفاله‌های زمان جاهلیّت بودند-که نتوانست نصیحت این ناصح مشفق و معلّم دلسوز را بپذیرد و خود را رها سازد.

از آن چه گفته شد روشن می‌شود که تعبیرات این خطبه،برای عثمان فضیلتی به شمار نمی‌آید.

بخش دوّم

اشاره

فاعلم أنّ أفضل عباد اللّه عند اللّه امام عادل،هدی و هدی،فأقام سنّة معلومة،و أمات بدعة مجهولة.و إنّ السّنن لنیّرة،لها أعلام،و إنّ البدع لظاهرة،لها أعلام.و إنّ شرّ النّاس عند اللّه إمام جائر ضلّ و ضلّ به،فأمات سنّة مأخوذة،و أحیا بدعة متروکة.و إنی سمعت رسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله-یقول:«یؤتی یوم القیامة بالإمام الجائر و لیس معه نصیر و لا عاذر،فیلقی فی نار جهنّم،فیدور فیها کما تدور الرّحی،ثمّ یرتبط فی قعرها».و إنی أنشدک اللّه ألاّ تکون إمام هذه الأمّة المقتول،فإنّه کان یقال:

یقتل فی هذه الأمّة إمام یفتح علیها القتل و القتال إلی یوم القیامة،و یلبس أمورها علیها،و یبثّ الفتن فیها،فلا یبصرون الحقّ من الباطل؛یموجون فیها موجا،و یمرجون فیها مرجا.

فلا تکوننّ لمروان سیّقة یسوقک حیث شاء بعد جلال السّنّ و تقضّی العمر.

فقال له عثمان:کلّم النّاس فی أن یؤجّلونی،حتّی أخرج إلیهم من مظالمهم،فقال علیه السّلام:

ما کان بالمدینة فلا أجل فیه،و ما غاب فأجله وصول أمرک إلیه.

ترجمه

:

بدان،برترین بندگان نزد خدا پیشوای عادلی است که خود،هدایت شده و دیگران را هدایت می‌کند؛سنت‌های شناخته شده را بر پا می‌دارد و بدعت‌های ناشناخته را می‌میراند؛چرا که سنت‌ها روشن و نورانی‌اند و نشانه‌های مشخص دارند و بدعت‌ها آشکارند و علامت‌هایی دارند،(و نا آشنا بودن بدعت‌ها دلیل روشنی بر عدم مشروعیت آن‌هاست)بدترین مردم نزد خداوند پیشوای ستمگری است که هم خود،گمراه است و هم مردم به وسیله او گمراه می‌شوند،کسی که سنّت‌های مقبول را از میان برده و بدعت‌های متروک را زنده کرده است،من از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شنیدم که فرمود:روز قیامت، پیشوای ستمگر را حاضر می‌کنند؛در حالی که نه یاوری با اوست و نه عذر خواهی،سپس او را در آتش دوزخ می‌افکنند و همچون سنگ آسیا در آن،به گردش در می‌آید(و همان رسوایی او را می‌بینند)آن گاه او را در قعر دوزخ به زنجیر می‌کشند.

من تو را به خدا سوگند می‌دهم نکند تو همان پیشوای مقتول این امّت باشی!چرا که گفته می‌شد(پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می‌فرمود:)«در این امّت،پیشوایی به قتل می‌رسد که بعد از آن درهای کشتار و جنگ به روی این امت تا قیامت گشوده خواهد شد!»امور این امّت را بر آن‌ها مشتبه می‌کند؛فتنه و فساد را در میان آنان گسترش می‌دهد؛به گونه‌ای که حق را از باطل تمییز نمی‌دهند و به سختی در آن فتنه غوطه‌ور می‌شوند و به شدّت در هم آمیخته و فاسد خواهند شد،مبادا مرکب راهوار مروان شوی(و زمام خود را به دست او بسپاری)تا تو را هر جا می‌خواهد ببرد؛آن هم بعد از این سنّ و سال و گذراندن عمر(و تجربیات فراوان).

*** (هنگامی که سخن مولا به این جا رسید)عثمان گفت:با مردم سخن بگو و از آنان بخواه به من مهلت دهند تا از حقوق(از دست رفته)آن‌ها رهایی یابم.امام علیه السّلام فرمود:

آن چه مربوط به مدینه است مهلتی در آن نیست و آن چه مربوط به بیرون مدینه است مهلتش رسیدن دستور تو به آن‌هاست.

شرح و تفسیر: نشانه‌های پیشوایان عادل و ستمگر

نشانه‌های پیشوایان عادل و ستمگر

امام علیه السّلام در بخش نخستین این خطبه،عثمان را به طور خاص،مخاطب قرار داده بود و آن چه را گفتنی بود برای او بازگو کرد تا از راه خطرناکی که گام در آن نهاده بود بازگردد و خشم و غضب مردم را فرو نشاند و از آن بالاتر خدا را از خود راضی کند.

ولی در این بخش از خطبه به سراغ ضوابط کلی و عمومی برای پیشوایان عادل می‌رود و سپس به ذکر صفات پیشوایان گمراه می‌پردازد تا از این طریق،مسیر صحیح را به خلیفه نشان دهد.

می‌فرماید:«بدان،برترین بندگان نزد خدا پیشوای عادلی است که خود،هدایت شده و دیگران را هدایت می‌کند؛سنت‌های شناخته شده را بر پا می‌دارد و بدعت‌های ناشناخته را می‌میراند؛چرا که سنت‌ها روشن و نورانی‌اند و نشانه‌های مشخص دارند و بدعت‌ها آشکارند و علامت‌هایی دارند،(و در واقع نا آشنا بودن بدعت‌ها دلیل روشنی بر عدم مشروعیت آن‌ها است)» (فاعلم أنّ أفضل عباد اللّه عند اللّه امام عادل،هدی و هدی،فأقام سنّة معلومة،و أمات بدعة مجهولة.و إنّ السّنن لنیّرة،لها أعلام، و إنّ البدع لظاهرة،لها أعلام) .

امام علیه السّلام نخست بر این موضوع مهم انگشت می‌گذارد که برترین بندگان خدا امام عادل است؛چرا چنین نباشد،در حالی که از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله چنین روایت شده:«عدل ساعة خیر من عبادة ستّین سنة قیام لیلها و صیام نهارها؛یک ساعت،اجرای عدالت بهتر از عبادت شصت سال است که هر شب به نماز مشغول باشد و همه روزها به روزه داشتن». ⁽¹⁾

و بعد ویژگی‌های امام عادل را بیان می‌کند؛نخست این که او از طریق قرآن و وحی و عقل سلیم هدایت یافته و سپس مردم را به راه راست و صراط مستقیم هدایت می‌کند؛

چون برنامه‌های سازنده فرهنگی از مهم‌ترین وظایف پیشوای عادل است.

و در سوّمین و چهارمین وصف،اقامه سنت‌های معلوم و اماته بدعت‌های مجهول را می‌شمرد؛زیرا امام عادل باید برنامه‌ریزی دقیقی داشته باشد که سنت‌های حسنه به فراموشی سپرده نشود و پاکی و تقوا و آگاهی و تعاون بر نیکی‌ها و امر به معروف و نهی از منکر همچنان در صحن جامعه آشکار و مورد توجه باشد و به عکس،بدعت‌های زشت و خرافات و اختلافات و کشمکش‌ها و خلاصه آن چه را پیغمبران الهی با زحمت‌های فراوان از بین امت‌های الهی برچیدند،دوباره زنده نشود و به ویژه تصریح می‌فرماید:

سنت‌ها و بدعت‌ها همه نشانه دارد.نشانه سنت‌ها امنیّت و آرامش اجتماع،شکوفایی استعدادها و توجّه مردم به معنویات است و به عکس،نشانه بدعت‌ها،نابه‌سامانی، اختلاف،آلودگی‌ها و پیوستن به خرافات است.

ویژگی‌های پیشوای ظالم(امام جائر)درست نقطه مقابل امام عادل است او هم خودش گمراه است و هم مردم را به گمراهی می‌کشاند،هم سنت‌های الهی را به فراموشی می‌سپارد و هم بدعت‌های فراموش شده را زنده می‌کند و می‌دانیم متأسفانه برنامه‌ای را که خلیفه سوّم و دار و دسته او در مورد تقسیم پست‌های حکومت اسلامی و بیت المال دنبال می‌کردند،منطبق بر همین ویژگی‌های امام جائر بود.

سپس به نقطه مقابل آن اشاره فرموده،می‌گوید:«بدترین مردم نزد خداوند پیشوای ستمگری است که هم خود،گمراه است و هم مردم به وسیله او گمراه می‌شوند،کسی که سنّت‌های مورد قبول را از میان برده و بدعت‌های متروک را زنده کرده است» (و إنّ شرّ النّاس عند اللّه إمام جائر ضلّ و ضلّ به،فأمات سنّة مأخوذة،و أحیا بدعة متروکة) .

بدیهی است زمانی پایه‌های عدالت در جامعه محکم می‌شود که سنن الهی-که ضامن خیر و سعادت انسان‌هاست-زنده شود و بدعت‌هایی که مردم را به فساد و تباهی و ظلم و تبعیض می‌کشاند متروک شود.پیشوایی که عکس این کار انجام می‌دهد،به طور

طبیعی غرق ظلم و فساد و تباهی خواهد شد و بدترین خلق خداست؛چرا که نه تنها خود را تیره بخت می‌کند،بلکه جامعه‌ای را به بدبختی و تیره روزی می‌کشاند.

امام علیه السّلام در ادامه این سخن،حدیث تکان دهنده‌ای از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل می‌کند و می‌فرماید:«من از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شنیدم که می‌فرمود:روز قیامت،پیشوای ستمکار را حاضر می‌کنند؛در حالی که نه یاوری با اوست و نه عذر خواهی،سپس او را در آتش دوزخ می‌افکنند و همچون سنگ آسیا در آن،به گردش در می‌آید آن گاه او را در قعر دوزخ به زنجیر می‌کشند» (و إنی سمعت رسول اللّه-صلّی اللّه علیه و آله-یقول:«یؤتی یوم القیامة بالإمام الجائر و لیس معه نصیر و لا عاذر،فیلقی فی نار جهنّم، فیدور فیها کما تدور الرّحی،ثمّ یرتبط فی قعرها ⁽¹⁾») .

تعبیر «و لیس معه نصیر و لا عاذر» اشاره به این است که او در دنیا افرادی داشت که در مشکلات،او را یاری می‌کردند و در خطاها و ظلم‌ها برای او عذر تراشی می‌نمودند و او نیز برای حفظ آنان سرمایه‌های فراوانی هزینه می‌کرد؛ولی در آن روز،اثری از آنان نیست.

تنهای تنها در دادگاه عدل الهی حضور می‌یابد و چون سیاه نامه اعمالش آشکار است،به زودی به جهنم سوق داده می‌شود.

جمله «فیدور فیها کما تدور الرحی» (در جهنم همچون سنگ آسیاب به چرخش در می‌آید)ممکن است اشاره به این باشد که چرخش در آتش جهنّم اوّلا سبب سوزش بیش‌تر و ثانیا موجب جلب توجه دوزخیان و رسوایی است.

سپس امام علیه السّلام به نکته مهمّی در ارتباط با آینده عثمان اشاره می‌کند و شدیدا به او هشدار می‌دهد و می‌فرماید:«من تو را به خدا سوگند می‌دهم نکند تو همان پیشوای مقتول این امّت باشی!چرا که گفته می‌شد(پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می‌فرمود:)در این امّت، پیشوایی به قتل می‌رسد که بعد از آن درهای کشتار و جنگ به روی این امت تا قیامت

گشوده خواهد شد!» (و إنی أنشدک ⁽¹⁾اللّه الاّ تکون إمام هذه الأمّة المقتول،فإنّه کان یقال:یقتل فی هذه الأمّة إمام یفتح علیها القتل و القتال إلی یوم القیامة) .

گرچه امام علیه السّلام گوینده این سخن را معرفی نفرموده،ولی روشن است که او کسی جز پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نمی‌تواند باشد و این همان پیش بینی دقیقی است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرموده بود که مظالم و ستم‌ها سبب کشته شدن عثمان گشت و به دنبال آن-و به بهانه خون عثمان-کشت و کشتار و جنگ و جدال‌های عظیمی به وقوع پیوست و آثار و تبعات آن را حتی در عصر خود به سبب اختلافاتی که در میان مسلمین باقی مانده مشاهده می‌کنیم.

شاهد این سخن،حدیثی است که در سنن ابن داود از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل شده است که فرمود:«و إنّما أخاف علی أمّتی الأئمّة المضلّین و اذا وضع السّیف فی أمّتی لم یرفع عنها إلی یوم القیامة؛من درباره امّتم از پیشوایان گمراه می‌ترسم؛زیرا هنگامی که(به خاطر این پیشوایان)شمشیر در امّت من گذارده شود تا روز قیامت برداشته نخواهد شد». ⁽²⁾

*** به دنبال این سخن،امام علیه السّلام به شرح بیشتری درباره کلام پیامبر پرداخته و می‌فرماید:

«امور این امّت را بر آن‌ها مشتبه می‌کند؛فتنه و فساد را در میان آنان گسترش می‌دهد؛به گونه‌ای که حق را از باطل تمییز نمی‌دهند و به سختی در آن فتنه غوطه‌ور می‌شوند و به شدّت درهم آمیخته و فاسد خواهند شد» (و یلبس أمورها علیها،و یبثّ الفتن فیها،فلا یبصرون الحقّ من الباطل؛یموجون ⁽³⁾فیها موجا،و یمرجون ⁽⁴⁾

فیها مرجا) . ⁽¹⁾

جمله «و یلبس امورها علیها» اشاره به این است که سیاست بازان حرفه‌ای،امور را بر مردم مشتبه می‌کنند به ظاهر برای خون خواهر خلیفه مقتول،ولی به منظور دست‌یابی به خلافت،حقایق را بر مردم مشتبه می‌سازند؛ظالم را مظلوم و مظلوم را ظالم معرفی می‌کنند.

و جمله «یبثّ الفتن فیها» که اشاره به گسترش فتنه‌ها در امت است،نتیجه آن است و جمله‌های بعد،جنبه نتیجه‌گیری دارد که از یک سو تشخیص حق از باطل مشکل می‌شود و از سوی دیگر،مردم در میان امواج فتنه‌ها غوطه‌ور می‌گردند تفاوت «یموجون...»و«یمرجون...»در این است که اولی اشاره به درگیری توده‌های عظیم مردم در فتنه‌ها است و دومی اشاره به اختلاط گروه‌های حق و باطل در جامعه است؛به گونه‌ای که شناخت حق از باطل مشکل می‌شود.

قابل توجه این که آن چه پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در این روایت پیش بینی فرموده بود و امام امیر المؤمنین علیه السّلام به شرح آن پرداخت تمام آن بی کم و کاست به وقوع پیوست.عثمان و اطرافیان او به دلیل مظالم گسترده،مردم را بر ضد خود شوراندند و نتیجه آن قتل عثمان بود و به دنبال آن گروه‌های تبهکار و بنی امیه و آل حرب به بهره‌برداری سیاسی از این حادثه روی آوردند و اختلاف در میان مردم اوج گرفت؛حق و باطل به هم آمیخته و سیل

خون در میان مسلمین جاری شد.عواقب دردناک آن نیز بعد از گذشتن قرن‌ها همچنان به چشم می‌خورد.

درباره علل شورش مردم بر ضد عثمان و عوامل قتل او در جلد اول و دوم این کتاب به قدر کافی بحث کرده‌ایم. ⁽¹⁾

*** سپس امام علیه السّلام به مهم‌ترین عامل انحراف عثمان-که تمام تیره روزی‌های او از آن نشأت گرفت یعنی تسلیم بی قید و شرط بودن در برابر مروان-اشاره کرده،چنین می‌فرماید:«مبادا مرکب راهوار مروان شوی(و زمام خود را به دست او بسپاری)تا تو را هر جا می‌خواهد ببرد؛آن هم بعد از این سنّ و سال و گذراندن عمر(و تجربیات فراوان)» (فلا تکوننّ لمروان سیّقة ⁽²⁾یسوقک حیث شاء بعد جلال ⁽³⁾السّنّ و تقضّی العمر ⁽⁴⁾) .

در تواریخ نقل شده که سن عثمان در آن زمان 82 سال بود. ⁽⁵⁾

بی‌شک،مروان بن حکم،مهم‌ترین نقش را در حکومت عثمان داشت؛به گونه‌ای که کارها مطابق میل او پیش می‌رفت؛حتی زمانی که عثمان،نصایح امام علیه السّلام را شنید و تصمیم بر عذرخواهی از مردم گرفت،مروان شدیدا به مخالفت برخاست و مانع جبران

خطاهای او شد و در حقیقت،آتش خشم مردم را شعله‌ورتر ساخت و سبب قتل عثمان شد و چه بسا این کار حساب شده بود؛به این امید که بعد از عثمان،معاویه یا خودش به خلافت برسد.

*** هنگامی که سخن مولا علی علیه السّلام به این جا رسید،عثمان سخت متأثر شد و به حضرت عرض کرد:«با مردم سخن بگو و از آنان بخواه به من مهلت دهند تا از حقوق(از دست رفته)آن‌ها رهایی یابم» (فقال له عثمان:کلّم النّاس فی أن یؤجّلونی،حتّی أخرج إلیهم من مظالمهم) .

امام علیه السّلام در پاسخ او سخن جامع و پر معنا و کوتاهی ذکر کرد،فرمود:«آن چه مربوط به مدینه است مهلتی در آن نیست و آن چه مربوط به بیرون مدینه است مهلتش رسیدن دستور تو به آن‌هاست» (فقال علیه السّلام:ما کان بالمدینة فلا أجل فیه،و ما غاب فأجله وصول أمرک إلیه) .

اشاره به این که مهلت،در این گونه موارد(که مخصوصا جنبه حادّ دارد و ممکن است منشأ شورش‌های عظیمی گردد،معنا ندارد؛علاوه بر این که مهلت گرفتن،معمولا برای تهیه مقدمات است و برای باز گرداندن حقوق مردم به آن‌ها مقدّماتی لازم نیست.آن چه در مدینه است،دستور آن فورا صادر می‌شود که از ظالمان بگیرند و به مظلومان بدهند و آن چه در نقاط دور دست است کافی است که دستور آن صادر شود و با پیک سریع فرستاده شود.

بیان مذکور ممکن است اشاره به این نکته باشد که سیاست بازان حرفه‌ای هنگامی که در تنگناها قرار می‌گیرند برای فرار از زیر بار مسئولیت،به دفع الوقت متوسّل می‌شوند و از طرف مقابل،مهلت می‌خواهند؛به این امید که در این فرصت،آتش جوش و خروش او خاموش گردد یا بتوانند با یک ضربه کاری طرف را از میدان بیرون کنند؛امام علیه السّلام جلوی این کار را با گفتار پر معنای خود می‌گیرد و عثمان را وادار به تسلیم می‌کند.

در تاریخ آمده است که عثمان در مقابل این سخن تسلیم شد؛ولی تقاضا کرد که در مورد مدینه فقط سه روز به او مهلت داده شود.امام علیه السّلام فرمود:مانعی ندارد و از نزد عثمان بیرون آمد و به مردمی که در انتظارش بودند آن چه را گذشته بود خبر داد و قراردادی میان آن‌ها و عثمان مرقوم داشت که در آن عثمان سه روز مهلت داده شده بود تا حقوق پایمال شده را به جایگاه اصلیش برگرداند و فرماندارانی را که مورد نفرت مردم بوده‌اند، عزل کند.از او در این نامه عهد و پیمان بسیار محکمی گرفت و گروهی از مهاجران و انصار را گواه آن قرار داد؛به دنبال آن،مردم دست از عثمان کشیدند و به سراغ کارشان رفتند به امیدی که به زودی به عهد و پیمان خود وفا کند؛غافل از این که او می‌خواست در این سه روز آماده نبرد با مخالفان گردد و سلاح جمع‌آوری کند و او لشکر عظیمی از بردگان خمس(خمس غنایم)آماده ساخت.هنگامی که سه روز گذشت،دیدند همه چیز بر سر جای خود مانند سابق است و همین امر،باعث شورش شدید مردم بر ضدّ عثمان شد؛ شورشی که ماجرایش طولانی است و به کشته شدن عثمان انجامید.جالب این است که تمام آن چه گفتیم،طبری مورّخ معروف در تاریخ معروف خود نقل کرده است. ⁽¹⁾

چند نکته دربارۀ حادثه قتل عثمان

درباره قتل عثمان و حوادث قبل و بعد از آن،مطالب بسیاری است که ما در مجلدات قبل،در تفسیر خطبه‌های متعددی به بسیاری از آن‌ها اشاره کرده‌ایم و در این جا نیز لازم است به چند نکته اشاره کنیم:

1-بی تردید،قتل عثمان حادثه ناگواری بود؛چرا که پیامدهای سوئی برای مسلمین داشت و همان گونه که در روایتی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله پیش بینی شده بود،سبب گردید که اختلافات زیادی میان مسلمانان بروز کند و خون‌های زیادی ریخته شود؛هر چند مقصّر اصلی در این حادثه،شخص عثمان و یاران و همکاران او بودند که حکومت اسلامی را از

شکل اصلی بیرون بردند و انواع تبعیض‌ها و ظلم و فسادها را در جامعه اسلامی رواج دادند.

2-قابل توجّه است که این حادثه در مدینه و در برابر چشم صحابه اعم از مهاجران و انصار واقع شد و کمتر کسی به یاری عثمان برخاست؛گویا همه با سکوت آمیخته با رضایت،حرکت خودجوش مردم را بر ضدّ او امضا می‌کردند؛بلکه طبق آن چه در تاریخ طبری نقل شده،گروهی از صحابه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله به یکدیگر نامه نوشتند که جهاد با دشمن را فعلا رها کنید؛زیرا جهاد در مدینه است،نه در سرزمین روم(چرا که حکومت اسلامی به فساد گراییده و اصلاح آن بر هر چیز مقدّم است).تنها کسی که به یاری عثمان برخاست و جلو تندروی‌ها را گرفت،امیر مؤمنان علی علیه السّلام بود که فرزندان خود را مأمور حمایت از او ساخت!!زیرا می‌دانست قتل عثمان آثار منفی زیادی به همراه دارد؛هر چند شورش مردم به قدری شدید بود که این حمایت نیز مؤثر نشد.

3-امیر مؤمنان علی علیه السّلام در خطبه مزبور،پیش از آن که اعتراضات مردم به اوج خود برسد،بهترین نصایح و اندرزها را به عثمان گوشزد کرد و به او شدیدا هشدار داد که هر چه زودتر از این راه باز گردد و اشتباهات خود را اصلاح کند و او قول داد به آن عمل کند؛امّا یا نخواست و یا اطرافیان او نگذاشتند که در برابر خواسته‌های به حق مردم تسلیم شود.

از بعضی کتب تواریخ استفاده می‌شود که او به دلیل تعصب شدیدی که نسبت به اقوام و بستگان خود داشت حاضر نبود به اشتباهات خود درباره آن‌ها صریحا اعتراف کند و بعد از نصایح امیر مؤمنان علی علیه السّلام عرض کرد:من کار خلافی نکردم.من صله رحم نمودم(اگر اموال بیت المال را به خویشاوندانم بخشیده‌ام از باب صله رحم بوده است)و افراد فقیر را بی‌نیاز کرده و بی‌پناهان را پناه داده‌ام و کسانی را به امارت و ولایت برگزیده‌ام که شبیه برگزیدگان عمر بودند!امام علیه السّلام فرمود:عمر،چنان بر والیان خود مسلّط بود که اگر مرتکب خلافی می‌شدند آن‌ها را به شدیدترین وجهی مجازات می‌کرد؛ولی تو در برابر

خویشاوندانت ضعیف و ناتوانی و به کارهای خلاف آن‌ها اهمّیّت نمی‌دهی. ⁽¹⁾

و عجب‌تر این که عثمان به دنبال این ماجرا به منبر رفت و به گونه طلب کارانه‌ای با مردم سخن گفت؛عصاره سخن عثمان چنین بود:مردم هر چیزی آفتی دارد و آفت این امت،بدگویان و غیبت کنندگانند؛سخن‌های نادرستی را می‌گویند و شما هم چشم و گوش بسته به دنبال آن‌ها حرکت می‌کنید.شما اموری را بر من عیب گرفته‌اید که همان را برای عمر پسندیده دانستید،زیرا او شما را با دست و پای خود می‌کوبید و با سخنان خشنش شما را قلع و قمع می‌کرد؛به همین دلیل جرأت نداشتید بر او ایراد بگیرید؛ولی من از در ملایمت و محبّت وارد شدم و حتی سخن خشنی نگفتم و شما نسبت به من جسور شدید.به خدا سوگند!من یاوران و مدافعان زورمند بسیاری دارم که اگر اشاره کنم به یاری‌ام می‌شتابند.کاری نکنید که من منطقی را در پیش گیرم که آن را دوست ندارم.

زبانتان را ببندید و بر امرای خود طعن و سرزنش و عیب جویی نکنید.من چه حقّی را از شما پایمال کردم؟!چرا غوغا می‌کنید؟! در این جا مروان برخاست صدا زد:مردم!اگر مایل باشید داوری را به دست شمشیر می‌سپاریم که میان ما و شما حکم کند.عثمان عصبانی شد گفت:خاموش باش!بگذار من با اصحابم سخن بگویم؛مگر به تو سفارش نکردم سخن نگو!مروان خاموش شد و عثمان از منبر فرود آمد. ⁽²⁾

این تعبیرات نشان می‌دهد که عثمان یا کاملا از اوضاع و احوال بی‌خبر بود و یا آن قدر نسبت به بستگان و خویشاوندانش خوش‌بین بود که ظلم و ستم‌های آن‌ها را عین عدالت می‌پنداشت و چنان در چنگال آنان اسیر بود که توان تغییر مسیر حوادث را نداشت. ⁽³⁾

خطبۀ 165: شگفتی‌های آفرینش طاووس

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

یذکر فیها عجیب خلقة الطاووس

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است که در آن از شگفتی‌های آفرینش طاووس پرده برداشته است.

خطبه در یک نگاه

این خطبه را می‌توان به چهار بخش تقسیم کرد:

در بخش اوّل،امام علیه السّلام به سراغ عجایب کائنات و شگفتی‌های آفرینش،به ویژه

پرندگان می‌رود و از این طریق بر وجود خداوند متعال و لزوم ایمان راسخ به او استدلال می‌کند.

در بخش دوّم،از میان تمام پرندگان،انگشت روی آفرینش طاووس و شگفتی‌های خلقت او می‌گذارد و به نکات بسیار زیبا و دقیقی در مورد این پرنده عجیب اشاره می‌فرماید و در عین حال،بعضی از خرافات و توهّمات بی اساس را که در مورد آن در میان مردم وجود دارد،ردّ می‌کند و در پایان این بخش به این نکته اشاره می‌کند:جایی که عقل‌ها از وصف مخلوقات او ناتوان است،چگونه می‌توان آن خالق بزرگ را وصف کرد؟ در بخش سوّم از شگفتی‌های آفرینش جانداران بسیار کوچک مانند مورچه پرده بر می‌دارد و عجایب خلقت آن‌ها را به صورت دلیل دیگری بر توحید خداوند متعال بر می‌شمرد.

در چهارمین و آخرین بخش،به ذکر قسمتی از اوصاف بهشت می‌پردازد؛آن گونه که شنونده را مشتاق آن می‌سازد؛به این ترتیب،مبدأ و معاد را به هم پیوند می‌دهد و مجموعه کاملی را در بحث عقاید بیان می‌فرماید.

بخش اوّل

اشاره

ابتدعهم خلقا عجیبا من حیوان و موات،و ساکن و ذی حرکات؛و أقام من شواهد البیّنات علی لطیف صنعته،و عظیم قدرته،ما انقادت له العقول معترفة به،و مسلّمة له،و نعقت فی أسماعنا دلائله علی وحدانیّته، و ما ذرأ من مختلف صور الأطیار الّتی أسکنها أخادید الأرض،و خروق فجاجها و رواسی أعلامها،من ذات أجنحة مختلفة،و هیئات متباینة، مصرّفة فی زمام التّسخیر،و مرفرفة بأجنحتها فی مخارق الجوّ المنفسح، و الفضاء المنفرج.کوّنها بعد إذ لم تکن فی عجائب صور ظاهرة،و رکّبها فی حقاق مفاصل محتجبة،و منع بعضها بعبالة خلقه أن یسمو فی الهواء خفوفا،و جعله یدفّ دفیفا و نسقها علی اختلافها فی الأصابیغ بلطیف قدرته،و دقیق صنعته.فمنها مغموس فی قالب لون لا یشوبه غیر لون ما غمس فیه؛و منها مغموس فی لون صبغ قد طوّق بخلاف ما صبغ به.

ترجمه

:

خداوند،آفریدگانی شگفت‌انگیز از حیوان و جماد،ساکن و متحرک،ابداع کرد و نمونه‌هایی از شواهد آشکار بر صنعت دقیق و قدرت عظیمش را اقامه کرد؛آن گونه که عقل‌ها مطیع و معترف و تسلیم او شدند و دلایل یگانگی او در گوش‌های ما طنین انداز شد و اشکال گوناگونی از پرندگان را آفرید؛پرندگانی که آن‌ها را در شکاف‌های زمین و

بریدگی درّه‌ها و قلّه کوه‌ها مسکن داد؛پرندگانی که دارای بال‌های مختلف و شکل‌های گوناگون‌اند؛آن‌ها که زمامشان در دست پروردگار است و در مسیری که تعیین فرموده در حرکتند و به وسیله بال‌های خویش در فراخنای هوای گسترده و در فضای پهناور به پرواز در می‌آیند.

خدا آن‌ها را با اشکال شگفت‌آوری از نظر صورت ظاهر پدید آورد و پیکرشان را با استخوان‌های به هم پیوسته که پوشیده(از گوشت)شده ترکیب نمود؛بعضی را به سبب سنگینی جسمشان از این که به آسانی در هوا پرواز کنند بازداشت و چنان قرار داد که بتوانند(در نزدیکی زمین)بال و پر بزنند(ولی به سبک وزنان اجازه داد در اوج آسمان به پرواز در آیند)با قدرت دقیق و آفرینش لطیف خویش،پرندگان را به رنگ‌های گوناگونی رنگ آمیزی کرد.بعضی تنها یک رنگ دارند بی آن که رنگ دیگری با آن مخلوط باشد و بعضی آن‌ها تمام بدنشان یک رنگ دارد؛جز طوقی که رنگ دیگر بر دور گردنشان است.

شرح و تفسیر: آفرینش انواع پرندگان

آفرینش انواع پرندگان

مهم‌ترین اصول اعتقادی ما معرفة اللّه است که بخش عظیمی از قرآن مجید را تشکیل می‌دهد هدف نهایی این خطبه نیز همین است.به طور مسلّم اگر پایه‌های معرفت و عشق به خدا محکم شود،اعمال و رفتار انسان اصلاح می‌شود.

امام علیه السّلام در این خطبه،شگفتی‌های آفرینش را که از وجود خدا،علم و قدرت بی‌پایان او حکایت می‌کند،بیان می‌فرماید؛به ویژه دست ما را می‌گیرد و در جهان پرندگان به پرواز در می‌آورد و بخش مهمی از عجایب خلقت آن‌ها را بازگو می‌کند؛سپس ما را به دنیای شگفت‌انگیز طاووس می‌برد و با چنان فصاحت و بلاغتی شگفتی‌های آن را بیان می‌کند که عقل،حیران می‌ماند ولی اختیار،زبان را به حمد و تسبیح خالق این موجودات به گردش در می‌آورد.

نخست می‌فرماید:«خداوند،آفریدگانی شگفت‌انگیز از حیوان و جماد،ساکن و متحرک،ابداع کرد» (ابتدعهم خلقا عجیبا من حیوان و موات،و ساکن و ذی حرکات) .

منظور از موات،جمادات است؛همچون زمین و آسمان،ستاره‌ها و ماه و خورشید که بعضی ساکن‌اند و بعضی حرکت‌دار.(هر چند از یک نگاه همه دارای حرکتند).

منظور از ابداع،آفرینش بدون سابقه است و این موضوع بسیار مهمی است؛زیرا تمام صنعتگران و نقّاشان آن چه را می‌سازند و یا به تصویر می‌کشند،تقلیدی است از جهان خلقت؛به طور واضح و ساده یا پیچیده و مرکب.تنها خدا است که آفرینش او بی‌سابقه است؛آن هم آفرینشی با این تنوع و تکثّر عجیب.

سپس به شرح این سخن پرداخته،می‌فرماید:«نمونه‌هایی از شواهد آشکار بر صنعت دقیق و قدرت عظیمش را اقامه کرد؛آن گونه که عقل‌ها مطیع و معترف و تسلیم او گشتند و دلایل یگانگی او در گوش‌های ما طنین انداز شد»( و أقام من شواهد البیّنات علی لطیف صنعته،و عظیم قدرته،ما انقادت له العقول معترفة به،و مسلّمة له،و نعقت ⁽¹⁾فی أسماعنا دلائله علی وحدانیّته) .

به راستی اگر انسان،کمی با علوم طبیعی آشنا باشد و با دقّت به بررسی شگفتی‌های موجودات این جهان بپردازد،بی‌اختیار زبانش به مدح و ستایش پروردگار گشوده می‌شود و همان گونه که مولای متقیان علیه السّلام فرمود،به عظمت خدا اعتراف می‌کند و در برابر او تسلیم می‌شود.

به دنبال این سخن،امام علیه السّلام ذرّه‌بین اندیشه را بر بخش خاصی از شگفتی‌های جهان- که پر از اسرار و لطایف است-می‌اندازد و از جهان پرندگان سخن می‌گوید و تنوع عجیب آن‌ها را شرح می‌دهد و می‌فرماید:«و اشکال گوناگونی از پرندگان را آفرید؛پرندگانی که

آن‌ها را در شکاف‌های زمین و بریدگی درّه‌ها و قلّه کوه‌ها مسکن داد» (و ما ذرأ ⁽¹⁾من مختلف صور الأطیار الّتی أسکنها أخادید ⁽²⁾الأرض،و خروق ⁽³⁾فجاجها ⁽⁴⁾و رواسی ⁽⁵⁾أعلامها ⁽⁶⁾) . ⁽⁷⁾

این نخستین تنوع آفرینش پرندگان است از نظر محل زندگی،بعضی از آن‌ها مانند بوم و مرغ سنگخوار به شکاف‌های زمین پناه می‌برند و به هنگام تاریکی بیرون می‌آیند و بعضی در حاشیه دره‌ها زندگی می‌کنند؛مانند کبک‌ها و بعضی دیگر در بلندای کوه‌ها مسکن دارند،مانند شاهین و عقاب و خداوند به هر یک به مقتضای محیط زندگی‌اش ابزار و امکانات لازم را بخشیده است.

البته آن چه را امام علیه السّلام در بخش‌های سه گانه مذکور بیان فرمود،تنها برخی پرندگان را برای نمونه ذکر کرده است؛پرندگان دریایی،پرندگان ماهی‌خوار،پرندگان خانگی و اهلی، پرندگانی که تنها در جنگل‌ها و بیشه‌ها زندگی می‌کنند،پرندگانی که تنها در کویرها

می‌توانند زنده بمانند و مانند آن‌ها که هر یک،شگفتی‌هایی دارند که عقل اندیشمندان را حیران می‌سازد.آن چه در جمله‌های پیشین ذکر شد،تقسیمی بود که امام علیه السّلام برای آن‌ها از نظر محل سکونت بیان فرمود، سپس امام علیه السّلام اشاره به تقسیم دیگری-از نظر چگونگی بال‌ها و طرز پرواز آنان-کرده،می‌فرماید:«آن‌ها دارای بال‌های مختلف و شکل‌های گوناگون‌اند؛آن‌ها که زمامشان در دست پروردگار است و در مسیری که تعیین فرموده در حرکتند و به وسیله بال‌های خویش در دل فراخنای هوای گسترده و در فضای پهناور به پرواز در می‌آیند» (من ذات أجنحة مختلفة،و هیئات متباینة،مصرّفة ⁽¹⁾فی زمام التّسخیر،و مرفرفة ⁽²⁾بأجنحتها فی مخارق ⁽³⁾الجوّ المنفسح ⁽⁴⁾، و الفضاء المنفرج) .

این همان چیزی است که در قرآن مجید در آیات متعدد از جمله در سوره نحل به آن اشاره فرموده:« «أَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الطَّیْرِ مُسَخَّراتٍ فِی جَوِّ السَّماءِ ما یُمْسِکُهُنَّ إِلاَّ اللّهُ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ» ؛آیا آن‌ها به پرندگانی که بر بلندای آسمان‌ها نگه داشته شده‌اند نظر نفیکندند؟هیچ کس جز خدا آن‌ها را نگاه نمی‌دارد.در این امر نشانه‌هایی از عظمت و قدرت خداست،برای کسانی که ایمان می‌آورند». ⁽⁵⁾

امام علیه السّلام در ادامه این سخن به سراغ تقسیم سوّم و چهارمی برای پرندگان می‌رود و آن‌ها را به پرندگان دارای اشکال مختلف شگفت‌آور و سپس پرندگان سنگین وزن که

قدرت بر پرواز ندارند و یا به زحمت و نزدیک سطح زمین پرواز می‌کنند و پرندگان سبک جثّه‌ای که بر بلندای آسمان‌ها به سرعت در گردشند،می‌فرماید:«خداوند آن‌ها را با اشکال شگفت‌آوری از نظر صورت ظاهر پدید آورد و پیکرشان را با استخوان‌های به هم پیوسته که پوشیده(از گوشت)شده ترکیب نمود؛بعضی را به سبب سنگینی جسمشان از این که به آسانی در هوا پرواز کنند بازداشت و چنان قرارداد که بتوانند(در نزدیکی زمین) بال و پر بزنند(ولی به سبک وزنان اجازه داد در اوج آسمان به پرواز درآیند)» (کوّنها بعد إذ لم تکن فی عجائب صور ظاهرة،و رکّبها فی حقاق ⁽¹⁾مفاصل محتجبة،و منع بعضها بعبالة ⁽²⁾خلقه أن یسمو فی الهواء خفوفا، ⁽³⁾و جعله یدفّ دفیفا ⁽⁴⁾) .

آری،اشکال پرندگان به قدری مختلف است که انسان از تنوّع آن حیران می‌شود:

بعضی آن چنان زیبایند که چشم از دیدن آن‌ها سیر نمی‌شود؛بعضی چنان قیافه وحشتناکی دارند که غالب مردم از آن‌ها می‌ترسند؛پاهای بعضی به قدری بلند است که گویا بدن آن‌ها روی دو ستون قرار گرفته(مانند شتر مرغ و لک‌لک)و پای بعضی به قدری کوتاه است که به زحمت دیده می‌شود(مانند کبک‌ها)؛بعضی به قدری بزرگ‌اند که گاه بدن آن‌ها به دو متر می‌رسد و بعضی به اندازه‌ای کوچک‌اند که از چند سانتی‌متر تجاوز نمی‌کنند.

از نظر پرواز نیز بسیار مختلف‌اند:بعضی آن چنان سنگین‌اند که قدرت پرواز ندارند؛به سرعت می‌دوند و بال و پر می‌زنند؛بعضی مدتی با سرعت می‌دوند و سپس از زمین بر می‌خیزند و در ارتفاع پایین حرکت می‌کنند و برخاستن آن‌ها درست،شبیه پرواز

هواپیماهاست؛بعضی دیگر به محض این که اراده کنند،یک مرتبه از زمین کنده می‌شوند و به پرواز در می‌آیند؛با قدرت پاها خود را به هوا می‌پرانند،سپس از بال‌ها استفاده می‌کنند(مانند حرکت بال گردها)؛بعضی ساعت‌ها و یا هفته‌ها در آسمان‌ها به راحتی حرکت می‌کنند،بی آن که احساس خستگی و ناتوانی کنند؛مانند پرندگان مهاجر که گاه نیمی از کره زمین را سیر می‌کنند و هفته‌ها در آسمانند و مواد غذایی را به صورت چربی‌ها قبل از پرواز در بدن خود ذخیره می‌کنند.جالب این که بعضی پرندگان که بال‌های پهن و گسترده و جثّه‌های سبک دارند،هنگامی که اوج گرفتند نیازی به بال زدن ندارند و بال‌های گسترده‌شان،آن‌ها را بر بلندای جوّ حفظ می‌کند و تنها شهپرهایی که در دم آن‌ها قرار دارد سبب حرکت یا تغییر مسیر آن‌ها می‌شود!اما بعضی دیگر که بال‌های کوتاه‌تر و جثّه‌های سنگین‌تری دارند باید همواره بال‌های خود را در طرف بالا و پایین حرکت دهند تا بتوانند پرواز کنند.هر قدر انسان در این تنوّع‌ها فکر می‌کند به عظمت آفریدگار و علم و قدرت بی‌پایانش آشناتر می‌شود!! در مرحله چهارم،امام علیه السّلام به تنوع رنگ‌های گوناگون پرندگان که آن هم از عجایب آفرینش است اشاره کرده،می‌فرماید:«خداوند با قدرت لطیف و آفرینش قدرت خویش، پرندگان را به رنگ‌های گوناگونی رنگ آمیزی کرد:بعضی تنها یک رنگ دارند بی آن که رنگ دیگری با آن مخلوط باشد و بعضی آن‌ها تمام بدنشان یک رنگ دارد؛جز طوقی که به رنگ دیگر بر دور گردنشان» (و نسقها ⁽¹⁾علی اختلافها فی الأصابیغ ⁽²⁾بلطیف قدرته،و دقیق صنعته.فمنها مغموس ⁽³⁾فی قالب ⁽⁴⁾لون لا یشوبه غیر لون ما

غمس فیه؛و منها مغموس فی لون صبغ قد طوّق بخلاف ما صبغ به) .

تنوع رنگ‌های پرندگان نیز از عجایب است.در زمان ما در بعضی از مناطق،باغی به نام باغ پرندگان درست کرده‌اند و انواع پرندگان را در آن جمع آوری کرده و در شرایطی شبیه شرایط طبیعی زندگی می‌کنند.تنها ویژگی آن این است که تور بسیار بزرگ و بلندی بر دور باغ کشیده‌اند که پرندگان از آن جا به جای دیگر نروند.هرگاه کسی در آن باغ قدم نهد و رنگ‌های مختلف پرندگان را با چشم خود ببیند،از تنوع و زیبایی‌های خیره کننده آن در شگفتی فرو می‌رود؛گویی نقاشی نشسته و همه روزه یک به یک آن‌ها را با دقت رنگ آمیزی می‌کند.ممکن نیست،بیننده آن بی اختیار زبان به حمد و تسبیح پروردگار نگشاید.

وانگهی پرندگانی که در چنین باغ‌هایی گردآوری می‌شوند اندکی از انواع پرندگان جهان طبیعت‌اند.در درون دره‌ها در اعماق جنگل‌ها پرندگانی به رنگ‌های مختلف وجود دارد که چشم انسانی به آن‌ها نیفتاده!

نکته: دنیای عجیب پرندگان

دنیای عجیب پرندگان

گاه دیدن یک پرنده زیبا و ظرافت و دقّتی که در ساختمان بال و پر و تمام وجود او به کار رفته،انسان را با آفریننده آن آشنا و غرق در افکار توحیدی می‌کند حال اگر در جهان پرندگان سیر طولانی‌تری کنیم،سیری که به یقین سال‌ها طول می‌کشد و طرز زندگی، رنگ‌ها،دقّت‌ها،ظرافت‌ها و تنوّع فوق‌العاده‌ای را که در آن‌ها به کار رفته،مشاهده کنیم

چه رخ خواهد داد؟! دانشمندان،کتب بسیاری درباره رازهای نهفته در وجود پرندگان و انواع و اقسام آن‌ها،اعم از پرندگان خشکی و دریایی،پرندگان مهاجر و غیر مهاجر نوشته‌اند که حتی شرح گوشه‌ای از آن‌ها از حوصله این کتاب،خارج است؛ولی مناسب است به گوشه‌هایی کوتاه و پر معنا در این جا اشاره کنیم:

دانشمندان می‌گویند:

1-حدود چهارده هزار نوع پرنده در کره زمین وجود دارد و تفاوت‌های میان آن‌ها سبب شده که دانشمندان،آن‌ها را به گروه‌های مختلف تقسیم کنند.البتّه هر نوع،هزاران هزار مصداق خارجی دارد.مسلّما در درون جنگل‌ها و اعماق دره‌های صعب العبور،انواع زیادی از پرندگان یافت می‌شود که هرگز انسان‌ها به آن‌ها دست نیافته‌اند.

2-بعضی از پرندگان(مانند شترمرغ به قدری بزرگ‌اند که ممکن است بیش از یک صد کیلو گرم وزن داشته باشند و با پاهای بلند خود می‌توانند با سرعتی معادل 95 کیلومتر در ساعت بدوند!در مقابل بعضی به قدری کوچک‌اند که وزن آن‌ها از چند گرم تجاوز نمی‌کند؛ولی عجب آن که ممکن است سرعت پرواز آن‌ها کمتر از سرعت دویدن شترمرغ نباشد! 3-هر یک از پرندگان،آفرینشی کاملا متناسب با محیط و وضع معیشت خود دارند:

مرغ ماهی‌خوار،منقاری بلند و تیز دارد که به راحتی ماهی‌ها را صید می‌کند؛پرنده‌ای به نام«سرخ قبا»منقار کوتاه و مخروطی دارد که می‌تواند دانه‌های نباتی را بشکند و استفاده کند؛مرغ«زمزمه‌گر»منقاری باریک و تیز دارد که شیره گل‌ها را می‌مکد؛مرغان شکاری پنجه‌ها و منقارهای قوی و برّنده‌ای دارند که شکارشان را با آن می‌گیرند و پاره می‌کنند؛ منقار پلیکان مانند یک سبد است که ماهی زیادی را برای طعمه در خود جای می‌دهد.

4-هیچ پرنده‌ای دندان ندارد و دانه‌ها را در سنگدان خود آسیاب کرده،آماده جذب می‌کند!

5-بدن پرندگان بسیار سبک و آماده پرواز است در جای جای داخل بدن آن‌ها حباب‌های هوا وجود دارد و استخوان‌های‌شان توخالی است و همه این‌ها به پرواز آن‌ها کمک می‌کند! 6-پرندگان معمولا تخم می‌گذارند و چند روزی روی آن می‌خوابند تا به جوجه تبدیل شود؛گاه تنها جنس ماده بر روی آن می‌خوابد و گاه نر و ماده به نوبت روی آن می‌خوابند و گاه جنس نر،پرنده ماده را در درون لانه زندانی می‌کند و اجازه خروج به او نمی‌دهد (مانند مرغ شاخ منقار)فقط سوراخی در دهانه لانه می‌گذارد که روزها برای او غذا بیاورد و در اختیار او بگذارد.

7-پرندگان آبی یعنی آن‌ها که روی آب‌ها و اطراف دریاها زندگی می‌کنند،برنامه عجیب‌تری دارند؛گاه با دستگاهی که همانند رادار است طعمه خود را زیر آب نشانه‌گیری می‌کنند و با یک شیرجه به عمق آب فرو می‌روند و آن را گرفته،و از طرف دیگر سر بر می‌آورند؛بدن‌های آن‌ها چنان چرب است که هرگز آب در آن نفوذ نمی‌کند.

8-رنگ‌های پرندگان از عجایب آفرینش است؛گاه چنان رنگ‌آمیزی زیبا و شفاف و دل انگیزی دارند که انسان خیال می‌کند الآن از زیر دست نقاش چیره دستی خارج شده است(و این از بدیع‌ترین چهره‌های آفرینش است که امام علیه السّلام در خطبه مزبور روی آن تکیه خاصی دارد)و انسان تا نبیند نمی‌تواند به اهمّیّت آن واقف شود.

9-لانه‌های پرندگان نیز بسیار متنوّع و عجیب است با این که آن‌ها دست ندارند،ولی با ظرافت خاصی لانه خود را می‌سازند.یکی از پرندگان به نام«پرنده خیاط»برگ‌های بزرگ درختان را به هم می‌دوزد و از آن لانه درست می‌کند.منقار تیزش به منزله سوزن است و الیاف باریک گیاهان را به صورت نخ مورد بهره برداری قرار می‌دهد! 10-پرندگان شکارچی پاهای قوی و بال‌های نیرومندی دارند؛مانند عقاب‌ها و بازها و لاشخورها و کرکس‌ها.چشم آن‌ها بسیار قوی و تیزبین است و از مکانی دور در آسمان، حتی موجودات کوچک را روی زمین می‌بینند.بعضی از آن‌ها به قدری قوی‌اند که نقل

شده می‌توانند یک برّه را از زمین برداشته،با خود ببرند.

11-پرندگان مهاجر عالم عجیب و شگفت انگیزتری دارند.گاه از خط استوا به مناطق قطبی و بالعکس حرکت می‌کنند و بیش از ده هزار کیلومتر راه را طی می‌کنند؛بی آن که راه را گم کنند،شب‌ها و روزها پرواز می‌کنند!قبل از مهاجرت،دسته جمعی با یک الهام درونی به تغذیه فراوان می‌پردازند و بدن خود را از چربی انباشته می‌کنند که در طول مسافرت از آن استفاده کنند! 12-مقاومت پرندگان در مقابل سرما و گرما بسیار زیاد است.در زمستان که ما انسان‌ها کنار بخاری جمع می‌شویم،آن‌ها در سرمای چندین درجه زیر صفر زنده می‌مانند!حرارت بدن آن‌ها از بدن انسان بیش‌تر است و به 45 درجه بالای صفر می‌رسد! و شاید همین حرارت است که به آن‌ها در مقابل سرما مقاومت می‌دهد. ⁽¹⁾

13-خدمات پرندگان به انسان،بسیار زیاد است:خوراک بسیاری از آن‌ها حشرات است؛پرندگان شکاری،افزایش نسل پرندگان دیگر را مهار می‌کنند؛پرندگان مردارخوار، سطح دریاها و خشکی‌ها را پاکسازی می‌کنند؛بسیاری از آن‌ها در زدودن آفات،نقش مهمی دارند و علاوه بر این‌ها پرندگان برای ما غذای مهمی به شمار می‌روند.

14-در پایان این بحث،قلم را به دست شارح خوش ذوق شرح«فی ظلال نهج البلاغه» می‌سپاریم.او از کتاب«روبرت لمن»به نام«همه چیز درباره پرندگان»ترجمه«دکتر مصطفی بدران»چنین نقل می‌کند:«بعضی حدس می‌زنند که در تمام روی زمین،حدود صد میلیارد پرنده وجود دارد(در انواع مختلف)و بزرگ‌تر از همه شترمرغ است که قامت آن به 2/5 متر می‌رسد...و کوچک‌ترین آن‌ها«طنان»است که طول آن فقط پنج سانتی متر است و با سرعت عجیبی پرواز می‌کند و در یک ثانیه،پنجاه تا دویست بار پر می‌زند و سرعت حرکت او در ساعت تا 90 کیلومتر می‌رسد و می‌تواند طرف جلو و عقب و یا بالا و پایین حرکت کند و حتی می‌تواند مدتی طولانی در یک نقطه از هوا توقف کند!

بعضی از پرندگان یک گام آن‌ها از شش متر بیش‌تر است.

بعضی از پرندگان تا شش هزار متر در هوا بالا می‌روند و بعضی تا 18 متری عمق آب پیش می‌روند». ⁽¹⁾

کوتاه سخن؛همان گونه که مولا علی علیه السّلام در این بخش از خطبه بیان فرمود،هرگاه انسان در این عجایب خلقت بیندیشد،بی اختیار سر تعظیم به درگاه پروردگار فرود می‌آورد و در برابر لطف صنعت و عظمت قدرت او تسلیم می‌شود.

بخش دوّم

اشاره

و من أعجبها خلقا الطّاووس الّذی أقامه فی أحکم تعدیل،و نضّد ألوانه فی أحسن تنضید،بجناح أشرج قصبه،و ذنب أطال مسحبه.

إذا درج إلی الأنثی نشره من طیّه،و سما به مطلاّ علی رأسه کأنّه قلع داریّ عنجه نوتیّه.

یختال بألوانه،و یمیس بزیفانه.یفضی کإفضاء الدّیکة،و یؤرّ بملاقحه أرّ الفحول المغتلمة للضّراب.أحیلک من ذلک علی معاینة،لا کمن یحیل علی ضعیف إسناده.و لو کان کزعم من یزعم أنّه یلقح بدمعة تسفحها مدامعه،فتقف فی ضفّتی جفونه،و أنّ أنثاه تطعم ذلک،ثمّ تبیض لا من لقاح فحل سوی الدّمع المنبجس،لما کان ذلک بأعجب من مطاعمة الغراب.

ترجمه

یکی از عجیب‌ترین آن‌ها(پرندگان)از نظر آفرینش،طاووس است که خداوند آن را در موزون‌ترین شکل آفرید و با رنگ‌های مختلف به بهترین صورت رنگ‌آمیزی نمود؛با بال و پرهایی که شهپرهای آن بر روی یکدیگر قرار گرفته و به هم آمیخته و دمی که دامنه آن را گسترده و بر زمین می‌کشد.هنگامی که طاووس به سوی جفت خود حرکت می‌کند،دم خود را می‌گشاید و همچون چتری(بسیار زیبا)بر سر خود سایبان می‌سازد؛گویی بادبان کشتی است که از سرزمین«دارین»مشک با خود آورده و ناخدا آن را برافراشته است.(در

این حال)او با این همه رنگ‌های زیبا غرق در غرور می‌شود و با حرکات متکبرانه به خود می‌نازد؛همچون خروس با جفت خود می‌آمیزد و همانند حیوانات نر که از طغیان شهوت به هیجان آمده‌اند با او در آمیخته باردارش می‌کند.

برای اثبات آن به مشاهده حسّی حواله می‌کنم؛نه همچون کسی که به دلیل ضعیف ذهنی حواله می‌کند و آن گونه که بعضی پنداشته‌اند،طاووس به وسیله اشکی که از چشم خود فرو می‌ریزد جنس ماده را باردار می‌کند به این صورت که قطره اشک در دو طرف پلک‌های جنس نر حلقه می‌زند و ماده او آن را می‌نوشد سپس تخم می‌گذارد،بی آن که با نر آمیزش کرده باشد،جز همان قطره اشکی که از چشمش بیرون پریده است،(این افسانه بی اساسی است و)عجیب‌تر از افسانه تولید مثل کلاغ نیست.

شرح و تفسیر: عجیب‌ترین پرنده جهان

عجیب‌ترین پرنده جهان

به دنبال بخش پیشین این خطبه که در آن سخن از شگفتی‌های جهان پرندگان به میان آمده بود،امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،روی یکی از زیباترین و شگفت‌انگیزترین پرندگان دنیا یعنی«طاووس»انگشت می‌گذارد؛همان پرنده‌ای که در زیبایی و جمال، ضرب المثل است تا آن جا که از پرهای زیبایش برای نشانه گزاری در قرآن‌ها و ساختن جارو برای غبار روبی از مکان‌های بسیار مقدّس استفاده می‌شود.امام علیه السّلام به چند قسمت از ویژگی‌های این پرنده اشاره می‌فرماید؛نخست می‌فرماید:«یکی از عجیب‌ترین آن‌ها (پرندگان)از نظر آفرینش،طاووس است که خداوند آن را در موزون‌ترین شکل آفرید و با رنگ‌های مختلف به بهترین صورت رنگ‌آمیزی نمود؛با بال و پرهایی که شهپرهای آن بر روی یکدیگر قرار گرفته و به هم آمیخته و دمی که دامنه آن را گسترده و بر زمین می‌کشد» (و من أعجبها خلقا الطّاووس الّذی أقامه فی أحکم تعدیل،و

نضّد ⁽¹⁾ألوانه فی أحسن تنضید،بجناح أشرج ⁽²⁾قصبه ⁽³⁾،و ذنب أطال مسحبه ⁽⁴⁾) .

نخستین چیزی که در طاووس جلب توجّه می‌کند،رنگ‌آمیزی عجیب بال‌ها و دامنه دار بودن قسمت دم اوست که به هنگام راه رفتن بر زمین کشیده می‌شود و همچون عروسی زیبا که لباس مخصوص شب زفاف را پوشیده،خودنمایی می‌کند.

رنگ‌آمیزی بال و پر طاووس را با هیچ بیانی نمی‌توان وصف کرد؛جز این که انسان آن را ببیند و با چشم مشاهده کند و لذت برد و به آفریننده‌اش آفرین گوید.

یکی از نکته‌های قابل توجّه و دقیق در جهان حیوانات این است که جنس نر برای جلب توجّه جنس ماده از عوامل مختلفی استفاده می‌کند؛گاه از صدای زیبا و گاه از حرکات موزون و گاه از جلوه‌های دیگر. امام علیه السّلام در ادامه این سخن به این نکته باریک اشاره کرده،می‌فرماید:«هنگامی که طاووس به سوی جفت خود حرکت می‌کند،دم خود را می‌گشاید و همچون چتری(بسیار زیبا)بر سر خود سایبان می‌سازد» (إذا درج ⁽⁵⁾إلی الأنثی نشره من طیّه ⁽⁶⁾،و سما به مطلاّ ⁽⁷⁾علی رأسه) .

چتر زدن طاووس به راستی از زیبایی‌های جهان آفرینش است.به راستی چگونه می‌تواند این پرهای زیبا را ناگهان به صورت چتری درآورد که نظم خاصی بر آن و بر تمام رنگ‌هایش حکمفرما باشد؟! سپس امام علیه السّلام در مورد آن تشبیهی بیان کرده،می‌فرماید:«گویی بادبان کشتی است که از سرزمین«دارین»مشک با خود آورده و ناخدا آن را برافراشته است» (کأنّه قلع ⁽¹⁾داریّ ⁽²⁾عنجه ⁽³⁾نوتیّه ⁽⁴⁾) .

این تشبیه ممکن است از این نظر باشد که به هنگام حرکت بادبان را به سوی مقصد می‌گشایند و در ضمن،زیبایی خاصی به کشتی می‌دهد.طاووس نیز به هنگام حرکت برای جفت‌گیری،چتر خود را می‌گشاید تا با زیبایی‌هایش جلب توجّه جفت خود کند و به مقصودش نایل گردد.

و در ادامه سخن می‌افزاید:«(در این حال)او با این همه رنگ‌های زیبا غرق در غرور می‌شود و با حرکات متکبّرانه به خود می‌نازد؛همچون خروس با جفت خود می‌آمیزد و همانند حیوانات نر که از طغیان شهوت به هیجان آمده‌اند با او در آمیخته باردارش می‌کند» (یختال ⁽⁵⁾بألوانه،و یمیس ⁽⁶⁾بزیفانه ⁽⁷⁾.یفضی ⁽⁸⁾کإفضاء الدّیکة،و

یؤرّ ⁽¹⁾بملاقحه ⁽²⁾أرّ الفحول المغتلمة ⁽³⁾للضّراب ⁽⁴⁾) .

این سخن در واقع مقدمه‌ای است برای ابطال بعضی از خرافات که در مورد این پرنده در میان عوام موجود است(و چه بسیارند خرافاتی که عوام برای عجایب حیوانات ساخته‌اند!) لذا به دنبال آن چنین می‌فرماید:«من این موضوع را با چشم خود دیده‌ام و برای اثبات آن به مشاهده حسّی حواله می‌کنم؛نه همچون کسی که به دلیل ضعیف ذهنی حواله کند»(آری آن چه درباره تولید مثل طاووس گفتم با چشم خود دیده‌ام؛امری است حسّی نه خیالی و پنداری) (أحیلک من ذلک علی معاینة،لا کمن یحیل علی ضعیف إسناده) .

سپس در ادامه این سخن می‌افزاید:«و آن گونه که بعضی پنداشته‌اند،طاووس به وسیله اشکی که از چشم خود فرو می‌ریزد جنس ماده را باردار می‌کند به این صورت که قطره اشک در دو طرف پلک‌های جنس نر حلقه می‌زند و ماده او آن را می‌نوشد سپس تخم می‌گذارد،بی آن که با نر آمیزش کرده باشد،جز همان قطره اشکی که از چشمش بیرون پریده است،(افسانه بی اساسی است)و این عجیب‌تر از افسانه تولید مثل کلاغ نیست» (و لو کان کزعم من یزعم أنّه یلقح بدمعة تسفحها ⁽⁵⁾مدامعه ⁽⁶⁾،فتقف

فی ضفّتی ⁽¹⁾جفونه ⁽²⁾،و أنّ أنثاه تطعم ذلک،ثمّ تبیض لا من لقاح فحل سوی الدّمع المنبجس ⁽³⁾،لما کان ذلک بأعجب من مطاعمة ⁽⁴⁾الغراب) .

اشاره به این که نباید از چنین خرافه‌ای درباره طاووس تعجب کرد؛زیرا عجیب‌تر از آن را درباره کلاغ گفته‌اند.می‌گویند:کلاغ،آمیزش جنسی ندارد؛بلکه به هنگامی که می‌خواهد جنس ماده را باردار کند منقار خود را در منقار او می‌نهد و کمی آبی که در چینه‌دان او هست به ماده منتقل می‌کند و او باردار می‌شود؛در حالی که این سخن باطل است و بارها آمیزش جنسی کلاغ مشاهده شده است؛هر چند سعی دارد دور از انظار انسان‌ها باشد و لذا آمیزش جنسی او که یک امر پنهانی است در زبان عربی ضرب المثل شده است و گفته‌اند:«أخفی من سفاد الغراب؛پنهان‌تر از آمیزش جنسی کلاغ».

ممکن است سرچشمه این اشتباه آن باشد که بسیاری از پرندگان،قبل از آمیزش جنسی،منقار در منقار هم می‌نهند و این سبب اشتباه بعضی شده است.ممکن است شبیه آن در مورد اشک طاووس وجود داشته باشد که قبل از آمیزش جنسی،جنس ماده اشک جنس نر را می‌نوشد. ⁽⁵⁾

ممکن است این سؤال پیش آید که امام علیه السّلام چه اصراری دارد که این موضوع خرافی را درباره طاووس یا کلاغ نقل کند،در حالی که اگر چنین می‌بود از شگفتی‌های خلقت محسوب می‌شد؟ پاسخ این است که اگر مردم برای اثبات عجایب خلقت به دنبال خرافات بروند، واقعیت‌ها نیز متزلزل می‌شود و نتیجه مطلوب از آن‌ها گرفته نمی‌شود.

سؤال دیگری که در این جا مطرح شده این است که در حجاز،طاووسی وجود نداشته است که امام علیه السّلام بارها لقاح جنس نر و ماده آن را دیده باشد و از آن سخن بگوید.

ابن ابی الحدید در پاسخ این سؤال(در شرح این خطبه)چنین می‌گوید:گر چه به حسب ظاهر در مدینه چنین پرونده‌ای وجود نداشت،ولی مولا علی علیه السّلام این خطبه را در کوفه خوانده است که همه چیز از همه جا به آن جا آورده می‌شد؛حتی هدایا و صفایای پادشاهان؛بنابر این جای تعجب نیست که حضرت،طاووس و حرکات آن را با چشم مبارک خود دیده باشد. ⁽¹⁾

بخش سوّم

اشاره

تخال قصبه مداری من فضّة،و ما أنبت علیها من عجیب داراته،و شموسه خالص العقیان،و فلذ الزّبرجد.فإن شبّهته بما أنبتت الأرض قلت:

جنی جنی من زهرة کلّ ربیع.و إن ضاهیته بالملابس فهو کموشیّ الحلل، أو کمونق عصب الیمن.و إن شاکلته بالحلیّ فهو کفصوص ذات ألوان،قد نطّقت باللّجین المکلّل.یمشی مشی المرح المختال،و یتصفّح ذنبه و جناحیه،فیقهقه ضاحکا لجمال سرباله،و أصابیغ وشاحه؛فإذا رمی ببصره إلی قوائمه زقا معولا بصوت یکاد یبین عن استغاثته،و یشهد بصادق توجّعه،لأنّ قوائمه حمش کقوائم الدّیکة الخلاسیّة.و قد نجمت من ظنبوب ساقه صیصیة خفیّة.

ترجمه

:

(هرگاه به بال و پر طاووس بنگری)گمان می‌کنی که نی‌های وسط پرهای او همچون شانه‌هایی است که از نقره ساخته شده و آن چه بر آن از حلقه‌ها و هاله‌های عجیب خورشید مانند روئیده طلای ناب و قطعات زبرجد است! هرگاه بخواهی آن را به آن چه زمین(به هنگام بهار)می‌رویاند تشبیه کنی،می‌گویی دسته گلی است که از شکوفه‌های گل‌های بهاری چیده شده(و با نظم خاصی در کنار هم قرار گرفته است) و اگر بخواهی آن را به لباس‌ها(و پرده‌های رنگارنگ)تشبیه کنی،همچون حله‌های

زیبای پر نقش و نگار یا پرده‌های رنگارنگ یمنی است و اگر آن را با زیورها مقایسه کنی، همچون نگین‌های رنگارنگی است که در نواری از نقره که با جواهرات،زینت یافته در تاجی قرار گرفته است.

او همچون کسی که به خود می‌بالد با عشوه و ناز گام بر می‌دارد؛گاه سر را بر می‌گرداند و به دم(زیبا)و دو بالش می‌نگرد؛ناگهان از زیبایی فوق‌العاده‌ای که پر و بالش به او بخشیده و رنگ‌هایی که همچون لؤلؤ و جواهر به هم درآمیخته قهقهه سر می‌دهد؛اما همین که(خم می‌شود و به)پاهای(زشت)خود نظر می‌افکند آن چنان(ناراحت می‌گردد که)صدای گریه او بلند می‌شود؛فریادی که استغاثه جان کاهش از آن آشکار است و گواه صادق دردی است که در درون دارد!چه این که پاهایش همچون پاهای خروس خلاسی باریک(و تیره رنگ و زشت)است و در گوشه‌ای از ساق پایش ناخنی مخفی روییده شده.

شرح و تفسیر: ترسیم دقیق و بسیار ظریفی از بال و پر طاووس

ترسیم دقیق و بسیار ظریفی از بال و پر طاووس

در این بخش از خطبه امام علیه السّلام در ادامه عجایب آفرینش طاووس به وصف بال و پرهای رنگین و شگفت‌انگیز او می‌پردازد و با فصاحت و بلاغت و تشبیهات بسیار زیبایی آن را شرح می‌دهد؛می‌فرماید:«(هر گاه به بال و پر طاووس بنگری)گمان می‌کنی که نی‌های وسط پرهای او همچون شانه‌هایی است که از نقره ساخته شده و آن چه بر آن از حلقه‌ها و هاله‌های عجیب خورشید مانند روئیده،طلای خالص و قطعات زبرجد است!» (تخال قصبه ⁽¹⁾مداری ⁽²⁾من فضّة،و ما أنبت علیها من عجیب داراته ⁽³⁾،و

شموسه خالص العقیان ⁽¹⁾،و فلذ ⁽²⁾الزّبرجد ⁽³⁾) .

آن‌ها که پر طاووس را دیده‌اند می‌دانند رنگ‌آمیزی آن فوق‌العاده زیباست و انواع رنگ‌ها به صورت شفاف در آن دیده می‌شود!ولی از میان رنگ‌هایش دو رنگ بیش‌تر جلب توجّه می‌کند:رنگ زرد-که همچون طلای خالص می‌درخشد-و رنگ سبز که همانند قطعات زبرجد است.(همان سنگ گران قیمت سبز رنگی که در زینت آلات و تاج پادشاهان به کار می‌رفته است)و تکیه کردن امام علیه السّلام روی این دو رنگ مخصوص که بر سایر رنگ‌های بال طاووس غلبه دارد و زیبایی فوق العاده‌ای به آن می‌بخشد به دلیل همین معناست و جالب این که تمام ریشه‌های زیبای پر او بر«نی»سفید رنگی روییده که امام علیه السّلام آن را به نقره تشبیه فرموده است.

سپس در توضیح بیش‌تر و بیان رساتر و گویاتر،بال‌های طاووس را گاه به گل‌های رنگارنگ و متنوع بهاری و گاه به لباس گران قیمت پر زرق و برق و زمانی به تاج‌هایی که آن را با انواع نگین‌ها می‌آراستند،تشبیه فرموده است؛می‌فرماید:«هر گاه بخواهی آن را به آن چه زمین(به هنگام بهار)می‌رویاند تشبیه کنی،می‌گویی دسته گلی است که از شکوفه‌های گل‌های بهاری چیده شده(و با نظم خاصی در کنار هم قرار گرفته است)».

آری،اگر شخص با ذوقی گل‌های زیبای بهاری و شکوفه‌ها را به صورت زیبایی در کنار هم بچیند،شبیه بال و پر طاووس می‌شود( فإن شبّهته بما أنبتت الأرض قلت:

جنی ⁽⁴⁾جنی من زهرة کلّ ربیع) .

به گفته بعضی از شارحان نهج البلاغه در بعضی از کشورها ده هزار نوع از شکوفه‌ها و گلها یافت می‌شود که هر یک زیبایی مخصوص به خود دارد. سپس امام علیه السّلام به سراغ

تشبیه دیگری می‌رود و در تعبیر زیبایی می‌فرماید:«هرگاه بخواهی آن را به لباس‌ها(و پرده‌های رنگارنگ)تشبیه کنی،همچون پارچه‌های زیبای پر نقش و نگار یا پرده‌های رنگارنگ یمنی است» (و إن ضاهیته ⁽¹⁾بالملابس فهو کموشیّ ⁽²⁾الحلل،أو کمونق ⁽³⁾عصب الیمن) .

و سرانجام،در تشبیه سوّم می‌فرماید:«و اگر آن را با زیورها مقایسه کنی،همچون نگین‌های رنگارنگی است که در نواری از نقره که با جواهرات،زینت یافته در تاجی قرار گرفته است» (و إن شاکلته بالحلیّ فهو کفصوص ⁽⁴⁾ذات ألوان،قد نطّقت باللّجین ⁽⁵⁾المکلّل ⁽⁶⁾) .

شاهان سابق تاج‌های پر نقش و نگار و مملوّ از جواهر داشتند،جواهرات را روی نواری نصب می‌کردند یا به وسیله نخ‌ها و سیم‌های باریکی به آن‌ها نظام می‌بخشیدند و تاج خود را با آن زینت می‌دادند.

نی‌هایی که در وسط بال‌های طاووس قرار دارد-همان گونه که در عبارت گذشته امام علیه السّلام ذکر شد-کاملا سفید و همچون نقره است و پرهایی که دو طرف آن روییده است؛ گویی جواهراتی است که بر آن نصب شده.

در حقیقت،نقش و نگارهای زیبا و رنگارنگ،به طور معمول در یکی از این سه چیز است:دسته گل‌ها و لباس‌های رنگین و زینت آلات.امام علیه السّلام برای مجسم ساختن زیبایی

پرهای طاووس از هر سه تشبیه در نهایت توانایی بر فصاحت و بلاغت استفاده فرموده است.

امام علیه السّلام در ادامه این سخن به تشریح حال طاووس به هنگام راه رفتن و به خود نگریستن پرداخته و می‌فرماید:«او همچون کسی که به خود می‌بالد با عشوه و ناز گام بر می‌دارد؛گاه سر را بر می‌گرداند و به دم(زیبا)و دو بالش می‌نگرد؛ناگهان از زیبایی فوق العاده‌ای که پر و بالش به او بخشیده و رنگ‌هایی که همچون لؤلؤ و جواهر به هم در آمیخته قهقهه سر می‌دهد؛اما همین که(خم می‌شود و به)پاهای خود نظر می‌افکند آن چنان (ناراحت می‌شود که)با گریه فریاد می‌کشد فریادی که استغاثه جان کاهش از آن آشکار است و گواه صادق دردی است که در درون دارد!چه این که پاهایش همچون پاهای خروس خلاسی ⁽¹⁾باریک(و تیره رنگ و زشت)است و در گوشه‌ای از ساق پایش ناخنی مخفی روییده شده» (یمشی مشی المرح ⁽²⁾المختال ⁽³⁾،و یتصفّح ذنبه و جناحیه،فیقهقه ضاحکا لجمال سرباله ⁽⁴⁾،و أصابیغ ⁽⁵⁾و شاحه ⁽⁶⁾فإذا رمی ببصره إلی قوائمه زقا ⁽⁷⁾معولا ⁽⁸⁾بصوت یکاد یبین عن استغاثته،و یشهد

بصادق توجّعه،لأنّ قوائمه حمش ⁽¹⁾کقوائم الدّیکة الخلاسیّة.و قد نجمت ⁽²⁾من ظنبوب ⁽³⁾ساقه صیصیة ⁽⁴⁾خفیّة) .

امام علیه السّلام در این بیان زیبا به نکته لطیفی اشاره کرده که خداوند در کنار آن همه زیبایی‌های طاووس،نقطه ضعف و زشتی‌هایی هم در آن قرار داده است که اگر یک زمان مغرور شود و از سر غرور و خودنمایی قهقهه شادی سر دهد،هنگامی که چشمش به کاستی‌هایش افتد ناله و فریاد دردآلودش بلند می‌شود.در حقیقت،این نمونه‌ای است از جهان آفرینش که خداوند حکیم برای جلوگیری از غرور و طغیان ناشی از قدرت و قوّت، در کنار آن ضعف‌ها و کاستی‌هایی قرار داده تا آن غرور غفلت‌زا مهار شود و تعادل برقرار گردد.

به دنبال جوانی و شادابی پیری و ناتوانی و در کنار سلامت و تندرستی بیماری،به دنبال غنا،فقر و در کنار اقبال دنیا ادبار آن را قرار داده است.

آری،این است یکی از فلسفه‌های بیماری‌ها و ناتوانی‌ها و گرفتاری‌ها و مشکلات.

بخش چهارم

اشاره

و له فی موضع العرف قنزعة خضراء موشّاة.و مخرج عنقه کالإبریق، و مغرزها إلی حیث بطنه کصبغ الوسمة الیمانیّة،أو کحریرة ملبسة مرآة ذات صقال،و کأنّه متلفّع بمعجر أسحم؛إلاّ أنّه یخیّل لکثرة مائه، و شدّة بریقه،أنّ الخضرة النّاضرة ممتزجة به.و مع فتق سمعه خطّ کمستدقّ القلم فی لون الأقحوان،أبیض یقق،فهو ببیاضه فی سواد ما هنالک یأتلق.و قلّ صبغ إلاّ و قد أخذ منه بقسط،و علاه بکثرة صقاله و بریقه،و بصیص دیباجه و رونقه،فهو کالأزاهیر المبثوثة،لم تربّها أمطار ربیع،و لا شموس قیظ.

ترجمه

:

او در محل یال خود،کاکلی دارد؛سبز رنگ و پر نقش و نگار و انتهای گردنش همچون ابریق است و از گلوگاه تا روی شکمش به رنگ وسمه یمانی(سبز پر رنگ مایل به سیاهی) و گاه همچون حریری است که در بر کرده و مانند آینه صیقلی شده می‌درخشد،گویی بر اطراف گردنش معجری است سیاه رنگ که به خود پیچیده؛ولی از کثرت شادابی و درخشندگی به نظر می‌رسد که رنگ سبز پر طراوتی با آن آمیخته شده و در کنار گوشش خط باریک بسیار سفیدی همچون نیش قلم به رنگ گل بابونه کشیده شده که بر اثر سفیدی درخشنده‌اش در میان آن سیاهی تلألؤ خاصّی دارد.کمتر رنگی(در جهان) یافت می‌شود که طاووس از آن بهره‌ای نگرفته باشد؛با این فرق که شفافیّت و

درخشندگی و تلألؤ حریر مانند رنگ پرهای او بر تمام رنگ‌های برتری دارد و(در واقع) همانند شکوفه‌های زیبای پراکنده گل‌هاست؛با این تفاوت که نه باران بهاری آن را پرورش داده و نه حرارت و تابش آفتاب تابستان!

شرح و تفسیر: ترسیم دقیقی از زیبایی‌های طاووس

ترسیم دقیقی از زیبایی‌های طاووس