پیام امام امیرالمومنین علیه السلام شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه جلد 5

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور:پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان.

مشخصات نشر:قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:15‌ج.

شابک:۴۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-964-533-037-6 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-533-113-7 ؛ ۸۰۰۰۰ ریال: ج.۱۲‌978-964-533-143-4 : ؛ ۸۰۰۰۰ریال: ج.۱۳‌978-964-533-160-1: ؛ ج.۱۴‌978-964-533-162-5 : ؛ ۱۴۰۰۰۰ ریال:ج.۱۵: 978-964-533-174-8

وضعیت فهرست نویسی:برون‌سپاری

یادداشت:فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم،۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ قبلی: دارالکتب‌الاسلامیه، ۱۳۷۵.

یادداشت:ج. ۱۰ ( چاپ اول : ۱۳۸۹ ).

یادداشت:ج.۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۱۲ (چاپ اول: ۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۳(چاپ اول:۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۵(چاپ اول:۱۳۹۱).

یادداشت:ج.۱۴ (چاپ اول: ۱۳۹۵) (فیپا) .

یادداشت:ناشر جلد نهم، دهم الی دوازدهم و چهاردهم و پانزدهم انتشارات امام علی‌بن‌ابیطالب (ع) میباشد .

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج ۸. خطبه ۲۰۱ -۲۴۱.- ج. ۱۰ . نامه‌های تاریخی امام علی ( ع ) ۳۲ - ۵۳.-ج.۱۱. نامه‌های تاریخی امام علی (ع) ۵۴-۷۹.- ج.۱۲. گفتار حکیمانه ۱ - ۱۲۰

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه‌ها

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۴۲۲/م۷پ۹ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۳۰۵۴۵۷

اشاره

پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

مکارم شیرازی

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

ادامه خطبه های امام امیر مؤمنان علیه السلام

خطبۀ 111: درباره نکوهش دنیا

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

فی ذمّ الدّنیا

از خطبه‌های امام امیر المؤمنین علیه السّلام است که درباره نکوهش دنیا ایراد فرموده است.⁽¹⁾

این خطبه را گروهی از دانشمندان بزرگ که قبل از مرحوم «سید رضی» و بعد از او

می زیسته اند در کتابهای خود نقل کرده اند از جمله :

این شعبه حرانی» در «تحف العقول» و «این طلحہ شافعی» در مطالب السؤول» و «محمد بن

عمران مرزبانی» در «موفق» أورده اند و این اثیر» در «تنهایی» لغات پیچیده آن را تفسیر کرده

است ولی تقل او در بسیاری از موارد تفاوتهایی با تغییرات این خطه دارد (مصادر نهج البلاغه

جلد ۲، صفحه ۲۴۴).

و «ابن ابی الحدید» در پایان شرح این خطبه می گوید: «از کسانی که این خطبه را نقل

کرده اند، «ابو عثمان جاحظ » در کتاب «البیان والتبیین» است (شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید

جلد ۷، صفحه ۲۳۶)۔

خطبه در یک نگاه

این خطبه به طور کلی-همان گونه که در بالا آمد-پیرامون نکوهش از دنیا سخن می‌گوید،دنیایی که انسان در زرق و برق و لذات نامشروع و کامجویی‌های بی حساب آن غرق می‌شود و خدا و خلق و سرنوشت خویش را به دست فراموشی می‌سپارد،دنیایی که ارزشها در آن نادیده گرفته می‌شود و حلال و حرام و ظلم و عدالت در آن مفهومی ندارد.

در بخشی از این خطبه سخن از فریبندگی و زرق و برق دنیاست و ظاهری که باطن ندارد.

و در بخش دیگر سخن از تحوّل و تغییر و دگرگونیهای دنیا است سخن از نعمتهایی است که جای خود را به نقمت می‌دهد و کامیابی‌هایی که مبدّل به ناکامی می‌شود.

در سومین بخش از ناپایداری و فناء دنیا سخن می‌گوید و با تعبیرات تکان دهنده‌ای حقیقت این امر را روشن می‌سازد.

در بخش چهارم دست مردم را می‌گیرد و به اعماق تاریخ گذشتگان فرو می‌برد،اقوامی که از قدرتمندترین مردم جهان بودند سرانجام دست اجل گریبان آنها را گرفت و از بالای تخت قدرت به زیر آورده و بر خاک مذلّت کشاند.

و بالاخره در بخش پایانی از مرگ و مردگان و آنها که روزی در میان ما با شور و نشاط زندگی می‌کردند و آوازه آنها همه جا پیچیده بود و اکنون خاک سیاه بالینشان شده و شور و نشاط آنان فرو نشسته و آوازه‌هایشان خاموش شده است سخن می‌گوید.امام علیه السّلام این بخشها را چنان با بیانات دقیق و حساب شده و مؤثّر ذکر می‌کند که غافل‌ترین افراد را از خواب غفلت بیدار می‌سازد و ارواح خفته را بیدار می‌کند.

بخش اوّل

اشاره

أمّا بعد،فإنّی أحذّرکم الدّنیا،فإنّها حلوة خضرة،حفّت بالشّهوات، و تحبّبت بالعاجلة،و راقت بالقلیل،و تحلّت بالآمال،و تزیّنت بالغرور،لا تدوم حبرتها،و لا تؤمن فجعتها.غرّارة ضرّارة،حائلة زائلة،نافدة بائدة، أکّالة غوّالة.لا تعدو-إذا تناهت إلی أمنیّة أهل الرّغبة فیها و الرّضاء بها-أن تکون کما قال اللّه تعالی سبحانه: «کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ مُقْتَدِراً» .

ترجمه

اما بعد(از حمد و ثنای الهی)شما را از دنیا برحذر می‌دارم چرا که ظاهرش شیرین و با طراوت،و در لابه‌لای شهوات پیچیده شده است،به خاطر نقد بودنش جلب توجه می‌کند و با این که مواهب آن ناچیز است دل‌ها را به سوی خود می‌کشاند،آمال و آرزوهای دنیاپرستان را در خود جمع کرده و خود را به آن آراسته و زیور فریب به خود پوشانده است،شادمانی و نعمت آن پایدار نیست و از دردها و مشکلاتش کسی در امان نمی‌باشد،سخت،مغرور کننده و زیانبار است و متغیّر و زوال پذیر،پایان گیرنده و نابود شدنی است و(سرانجام) ساکنان خود را می‌خورد و هلاک می‌کند و هر گاه که زندگی دنیا به حدّ اعلا رسد و به آرزوی دنیاپرستان جامه عمل بپوشاند و از آن راضی شوند بیش از آنچه خداوند متعال(در قرآن)فرموده،نخواهد بود که:«زندگی دنیا همچون آبی است که از آسمان فرو می‌فرستیم و به وسیله آن گیاهان،سر به هم می‌آورند امّا چیزی نمی‌گذرد که خشک می‌شود و بادها آنها را به هر سو پراکنده می‌سازد،و خداوند بر همه چیز قادر است».

شرح و تفسیر: دنیای فریبکار!

دنیای فریبکار!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه نخست همگان را از دنیای فانی و فریبنده بر حذر می‌دارد و سپس با ذکر هیجده وصف درباره دنیا و فریبندگی آن،ماهیّت واقعی آن را کاملا بر ملا می‌سازد،می‌فرماید:

«امّا بعد(از حمد و ثنای الهی)شما را از دنیا برحذر می‌دارم،چرا که ظاهرش شیرین و با طراوت،و در لابه‌لای شهوات پیچیده شده،به خاطر نقد بودنش جلب توجه می‌کند و با این که مواهب آن ناچیز است دل‌ها را به سوی خود می‌کشاند،آمال و آرزوهای دنیاپرستان را در خود جمع کرده و خود را به آن آراسته،و زیور فریب به خود پوشانده است» (أمّا بعد فإنّی احذّرکم الدّنیا، فإنّها حلوة خضرة،حفّت بالشّهوات و تحبّبت بالعاجلة و راقت ⁽¹⁾بالقلیل و تحلّت بالآمال و تزیّنت بالغرور) .

امام علیه السّلام فریبندگی دنیا را از این نظر می‌داند که ظاهرش شیرین و با طراوت است و انواع شهوات گرداگرد آن را فرا گرفته و چون نقد و آماده است،محبوب دل‌هاست(و این است معنای تحبّبت بالعاجلة).

تعبیر«راقت بالقلیل»اشاره به این است که دنیا متاع اندک خود را چنان تزیین می‌کند که دل‌های دنیاپرستان را مجذوب خود می‌سازد.

جمله«تحلّت بالآمال»اشاره به این است که زینت دنیا جنبه واقعی ندارد بلکه با پندارها و خیالها و آرزوها تزیین شده است؛همان گونه که جمله«تزیّنت بالغرور»بر همین معنا تاکید می‌کند،که فریب و نیرنگ،سرمایه اصلی دنیا و عامل تزیین آن است.

این مطلب هنگامی روشن می‌شود که دورنمای کاخ شاهان و قدرت ظاهری آنها و زرق و برق قصرهای ثروتمندان و لباس‌ها و مرکب‌ها و وسایل زندگی زیبا و جذاب آنها را از دور ببینی؛که دل‌ها را سخت تکان می‌دهد و به خود مشغول می‌دارد؛امّا هنگامی که نزدیک می‌شویم و در اعماق زندگی آنها فرو می‌رویم، چیزی جز بدبختی و گرفتاری،مشکلات و ناراحتی‌ها و ترس از خطرات دشمن و توطئه‌های حسودان و اختلافات دوستان نمی‌بینیم.

این تعبیرات در واقع برگرفته از آیات قرآن مجید است:

در دو آیه می‌خوانیم: «وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاّ مَتاعُ الْغُرُورِ» ؛زندگی دنیا جز وسیله فریب نیست ⁽¹⁾».

در جای دیگر می‌فرماید: «إِنَّ هؤُلاءِ یُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ» ؛آنها زندگی زودگذر را دوست دارند ⁽²⁾».

و در جای دیگر می‌فرماید: «زُیِّنَ لِلنّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَناطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ» ؛محبّت امور مادی از زنان و فرزندان و اموال هنگفت...در نظر مردم جلوه داده شده است ⁽³⁾».

و در جای دیگر می‌فرماید: «ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ» ؛بگذار بخورند و بهره گیرند و آرزوها آن را سرگرم و غافل سازد ⁽⁴⁾».

و در ادامه این سخن می‌فرماید:«شادمانی و نعمت آن پایدار نیست و از دردها و مشکلاتش کسی در امان نمی‌باشد،سخت مغرور کننده و زیانبار است، متغیّر و زوال‌پذیر و پایان گیرنده و نابود شدنی است و(سرانجام)

ساکنان خود را می‌خورد و هلاک می‌کند» (لا تدوم حبرتها ⁽¹⁾و لا تومن فجعتها،غرّارة، ضرّارة حائلة ⁽²⁾زائلة نافدة ⁽³⁾بائدة ⁽⁴⁾أکّالة غوّالة ⁽⁵⁾) .

امام علیه السّلام در این قسمت از سخن خود با تعبیرات بسیار حساب شده از ناپایداری دنیا خبر می‌دهد،نه زیباییهای آن ادامه دارد نه قدرت،نه ثروت،نه جوانی و نه امنیّت،همه چیز آن در معرض زوال است و با نسیمی دفتر ایّام بر هم می‌خورد و غافل و بی خبر کسانی هستند که با این حال بر آن تکیه می‌کنند.

و ادامه داده می‌فرماید:«آن گاه که زندگی دنیا به حدّ اعلا می‌رسد و به آرزوی دنیاپرستان جامه عمل می‌پوشاند و از آن راضی می‌شوند،بیش از آنچه خداوند متعال(در قرآن)فرموده،نخواهد بود که:زندگی دنیا همچون آبی است که از آسمان فرو می‌فرستیم و به وسیله آن گیاهان سر به هم آورند،اما چیزی نمی‌گذرد که خشک می‌شوند و بادها آن‌ها را به هر سو پراکنده می‌سازد و خداوند بر همه چیز قادر است» (لا تعدو-اذا تناهت إلی امنیّة اهل الرّغبة فیها و الرّضاء بها-أن تکون کما قال اللّه تعالی سبحانه: «کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً ⁽⁶⁾

گیاهان خشک شده خرد شده «هشیم» گفته می شود.

2امام علیه السّلام در این جا برای اثبات مقصود خود به مثال زیبا و گویایی که قرآن مجید در سوره«کهف» ⁽¹⁾آورده است متوسّل می‌شود دست انسانها را گرفته و به دشت و صحرا می‌برد،منظره بهار و پاییز را در نظر آنها مجسّم می‌سازد که چگونه با نزول باران،زمین می‌جنبد و گیاهان سر بر می‌آورند درختان شکوفه می‌کنند و گلها می‌خندند و شاخه‌ها پر برگ و سپس پر میوه می‌شوند اما با گذشتن چند ماه برگها پژمرده،درختان افسرده،نغمه‌های مرغان خاموش، شاخه‌ها برهنه می‌شوند و همه چیز پایان می‌گیرد،آری!چنین است وضع زندگی انسانها در این دنیای فانی و ناپایدار و چه تشبیه جالب و گویایی!

بخش دوّم

اشاره

لم یکن امرؤ منها فی حبرة إلاّ أعقبته بعدها عبرة؛و لم یلق فی سرّائها بطنا،إلاّ منحته من ضرّائها ظهرا؛و لم تطلّه فیها دیمة رخاء،إلاّ هتنت علیه مزنة بلاء!و حریّ إذا أصبحت له منتصرة أن تمسی له متنکّرة،و إن جانب منها اعذوذب و احلولی،أمرّ منها جانب فأوبی!لا ینال امرؤ من غضارتها رغبا،إلاّ أرهقته من نوائبها تعبا!و لا یمسی منها فی جناح أمن،إلاّ أصبح علی قوادم خوف!غرّارة،غرور ما فیها،فانیة،فان من علیها،لا خیر فی شیء من أزوادها إلاّ التّقوی.من أقلّ منها استکثر ممّا یؤمنه!و من استکثر منها استکثر ممّا یوبقه،و زال عمّا قلیل عنه.

ترجمه

هیچ کس از دنیا شادمانی ندیده،جز این که به دنبال آن او را با اشک و آه رو به رو می‌سازد،و هنوز با خوشی‌هایش روبه رو نشده که او را با ناراحتی‌های پشت کردن(نعمتها)،مبتلا می‌کند و هنوز باران لطیف و ملایم راحتی و آسایش بر او نباریده که بلاها را سیل آسا بر سرش فرو می‌بارد(به همین دلیل) جای تعجب نیست که هر گاه صبحگاهان به یاری کسی بر خیزد شامگاهان خود را ناشناس و بیگانه نشان دهد و اگر در یک طرف،شیرینی و گوارایی داشته باشد در سوی دیگر تلخی به بار آورد و مرگ بیآفریند.هیچ کس از نعمتها و لذّات دنیا به آنچه خواسته است نمی‌رسد مگر این که(به زودی) مشکلات و سختی‌هایش او را به رنج می‌افکند،و شبی را در زیر بال و پر امنیّت به سر نمی‌برد،جز این که صبحگاهان روی شهپرهای لغزنده خوف قرار می‌گیرد.

(آری!)دنیا بسیار فریبنده است و آنچه در آن است فریب و نیرنگ است، فناپذیر است و هر کس در آن است نیز فانی می‌شود،و همه زاد و توشه‌های آن -جز زاد و توشه تقوا-بیهوده است.هر کس به مقدار کفایت از مواهب دنیا قانع شود،آرامش بیشتری بدست می‌آورد و آن کس که از آن بسیار طلبد،وسیله نابودی خود را بیشتر فراهم ساخته است و آنچه را به دست آورده،به زودی از دستش می‌رود.

شرح و تفسیر: هر روز چهره عوض می‌کند!

هر روز چهره عوض می‌کند!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،در ادامه نکوهش از زندگی دنیای مادی نخست به یکی دیگر از ویژه‌گیهای بارز آن که دگرگونی سریع و جابه‌جایی نعمتها و نقمتهاست،اشاره کرده می‌فرماید:«هیچ کس از دنیا شادمانی ندیده جز این که به دنبال آن او را با اشک و آه رو به رو می‌سازد،و هنوز با خوشی‌هایش مواجه شده که او را به ناراحتی‌های پشت کردن(نعمتها)مبتلا می‌کند» (لم یکن امرء منها فی حبرة إلاّ اعقبته بعدها عبرة،و لم یلق فی سرّائها بطنا إلاّ منحته ⁽¹⁾من ضرّائها ظهرا) .

سپس در تأکید این معنی می‌افزاید:«هنوز باران لطیف و ملایم راحتی و آسایش،بر او نباریده که بلاها را سیل آسا بر سرش فرو می‌بارد!» (و لم تطلّه ⁽²⁾

باران شدید گفته می شود.

فرو می بارد.

و به همین دلیل«جای تعجب نیست که هر گاه صبحگاهان به یاری کسی برخیزد،شامگاهان خود را ناشناس و بیگانه نشان دهد و اگر در یک طرف شیرینی و گوارایی داشته باشد در سوی دیگر تلخی به بار می‌آورد و مرگ می‌آفریند» (و حریّ إذا اصبحت له منتصرة ان تمسی له متنکّرة و إن جانب منها اعذوذب ⁽¹⁾و احلولی ⁽²⁾،أمرّ منها جانب فأوبی ⁽³⁾).

آری!چنین است طبیعت زندگی این دنیای مادّی،و همیشه چنین بوده و خواهد بود که تلخ و شیرین،پیروزی و شکست،زندگی و مرگ،به زودی جای خود را با یکدیگر عوض می‌کنند و هیچ قدرتی نمی‌تواند مانع این دگرگونیها گردد.

آن گاه در تأکید همین معنی می‌فرماید:«هیچ کس از نعمتها و لذّات دنیا به آنچه خواسته است نمی‌رسد مگر این که(به زودی)مشکلات و سختی‌هایش او را به رنج می‌افکند و شبی را در زیر بال و پر امنیّت به سر نمی‌برد جز این که صبحگاهان،روی شهپرهای لغزنده خوف قرار می‌گیرد» (لا ینال امرؤ من غضارتها ⁽⁴⁾

و راحت بودن زندگی است.

معمولا بسیار لغزنده است.

آری!فاصله زمانی و مکانی خوشبختی و بدبختی در دنیا بسیار کم است، گاه در آغاز شب بساط عیش و نوش را گسترده،غرق لذّت و شادی است ولی با گذشتن یک شب،صبحگاهان،فریاد شیون بر مرگ عزیزانش از همان خانه پر زرق و برق برمی‌خیزد و گاه به دست نزدیکترین دوستان و محافظانش جام تلخ و زهرآلود مرگ را سر می‌کشد.

باز در ادامه این سخن،از فریب و فنای دنیا توصیف گویاتری فرموده می‌گوید:

«دنیا بسیار فریبنده است و آنچه در آن است فریب و نیرنگ است،فناپذیر است و هر کس در آن است نیز فانی می‌شود،و همه زاد و توشه‌های آن،جز زاد و توشه تقوا،بیهوده است،هر کس به مقدار کفایت از مواهب دنیا قانع شود آرامش بیشتری به دست می‌آورد،و آن کس که از آن بسیار طلبد وسیله نابودی خود را بیشتر فراهم ساخته است(اضافه بر این)آنچه را به دست آورده به زودی از دست او می‌رود!» (غرّارة،غرور ما فیها،فانیة فان من علیها،لا خیر فی شیء من أزوادها إلاّ التّقوی.من أقلّ منها استکثر ممّا یؤمنه و من استکثر منها استکثر ممّا یوبقه ⁽¹⁾

هلاک می کند.

و به این ترتیب امام علیه السّلام به دنبال آن توصیفهایی که درباره تغییر و تحوّل نعمتها و جابه‌جایی قدرتها و نابودی موفقیّتها بیان می‌دارد نتیجه می‌گیرد که عاقل کسی است که از آن به مقدار کم(به اندازه کفاف)قناعت کند تا اسباب امنیّت خاطر فراهم سازد چرا که آنها که فزون طلبند برای حفظ

این فزونی خود را در معرض آفات فراوان قرار داده و عوامل بدبختی و نابودی خویش را به دست خویش فراهم می‌سازند.

بخش سوّم

اشاره

کم من واثق بها قد فجعته،و ذی طمأنینة إلیها قد صرعته،و ذی أبّهة قد جعلته حقیرا،و ذی نخوة قد ردّته ذلیلا!سلطانها دوّل،و عیشها رنق، و عذبها أجاج،و حلوها صبر،و غذاؤها سمام،و أسبابها رمام!حیّها بعرض موت،و صحیحها بعرض سقم!ملکها مسلوب،و عزیزها مغلوب، و موفورها منکوب،و جارها محروب!

ترجمه

چه بسیار کسانی که بر آن(دنیا)تکیه کردند ناگهان آنها را به درد و رنج افکند،و چه بسیار افرادی که به آن اطمینان نمودند ولی آنها را بر زمین کوبید.

چه افراد صاحب جاه و جلال که دنیا آنها را حقیر و کوچک ساخت،و متکبران فخرفروشی که بر خاک مذلّتشان افکند،حکومتش ناپایدار و همواره دست به دست می‌گردد،زندگی گوارایش ناگوار،شیرینی آن تلخ،غذای آن مسموم،و طنابهایش کهنه و پوسیده است زندگانش همواره در معرض مرگند،و تندرستانش در معرض بیماری،حکومتش بر باد است،نیرومندانش مغلوب، صاحبان نعمتش رو به فنا،و همسایگانش غارت زده‌اند.

شرح و تفسیر: دنیا تکیه‌گاهی بسیار سست!

دنیا تکیه‌گاهی بسیار سست!

امام علیه السّلام در این بخش از این خطبه به دو نکته مهم دیگر در باره وضع زندگی دنیا و کم ارزش بودن مواهب مادی اشاره می‌فرماید:

نخست این که،هیچ چیز در آن قابل اعتماد نیست،می‌فرماید:«چه بسیار کسانی که بر آن(دنیا)تکیه کردند ناگهان آنها را به درد و رنج افکند،و

چه بسیار افرادی که به آن اطمینان نمودند ولی آنها را بر زمین کوبید،چه افراد صاحب جاه و جلال که دنیا آنها را حقیر و کوچک ساخت و متکبران فخرفروشی که به خاک مذلّتشان انداخت» (کم من واثق بها قد فجعته،و ذی طمأنینة إلیها قد صرعته،و ذی ابّهة ⁽¹⁾

گرفته شده و از آن جایی که افراد زیرک به بزرگی می رسند این واژه در این جا به کار رفته.

آری هیچ کس در هیچ پست و مقام و موقعیتی از حوادث دردناکی که به طور ناگهانی گریبان افراد را می‌گیرد در امان نمی‌باشد،شاهان بزرگ،قهرمانان قوی پیکر،ثروتمندان پر تجربه،و جوانان شاداب و زیبا،همه و همه در معرض هجوم این حوادث ناگهانی هستند،حوادثی که یک شبه نعمتها را می‌گیرد و عزیزترین عزیزان را بر خاک مذلّت می‌نشاند و تاریخ پر است از این گونه حوادث.

طبری در تاریخ خود می‌نویسد:«سلیمان بن عبد الملک»روزی لباس گرانبها و عمامه سبز رنگی پوشید و نگاه در آیینه کرد(و از چهره خود لذّت برد، و از روی مباهات)گفت:«من پادشاه جوان جوانبختم ولی بعد از این ماجرا تنها یک هفته زنده بود» ⁽²⁾و به گفته شاعر:

بهار عمر بسی دلفریب و رنگین است ولی چه سود که دارد خزان مرگ از پی

دیگر این که:تمام شیرینی‌های آن با تلخی آمیخته و پیروزیها با شکست توأم است،می‌فرماید:«حکومت دنیا ناپایدار و همواره دست به دست می‌گردد، زندگی آن تیره،گوارایش،ناگوار،شیرینی آن تلخ،غذای آن

مسموم، و طنابهایش کهنه و پوسیده است!» (سلطانها دوّل ⁽¹⁾

دست به دست می گردند به آنها دولت می گویند.

تلخی است. و گاه به خود آن درخت اطلاق شده است.

حیاتی را مختل می کند.

در ضرب المثلهای فارسی می گوییم، با طناب پوسیده فلانی نمی توان به چاه رفت یعنی قابل

اعتماد نیست.

و در ادامه آن می‌افزاید:«زندگانش همواره در معرض مرگند و تندرستانش در معرض بیماری،حکومتش بر باد رفته،نیرومندانش مغلوب،صاحبان نعمتش رو به فنا،و همسایگانش غارت زده‌اند!» (حیّها بعرض موت،و صحیحها بعرض سقم،ملکها مسلوب و عزیزها مغلوب،و موفورها ⁽⁷⁾منکوب ⁽⁸⁾،و جارها محروب ⁽⁹⁾) .

آری لذات و مواهب دنیا حتی در زمانی که وجود دارد آمیخته با انواع درد و رنجهاست،حاکمان مقتدر را از دور می‌بینیم و گاه بر قدرت و سطوت آنها غبطه می‌خوریم اما هنگامی که نزدیک می‌شویم می‌بینیم او حتی از

نزدیکترین دوستانش در وحشت است و از این که نمی‌داند فردا چه می‌شود سخت نگران است،به همان داستانی می‌ماند که شخصی آرزوی یک روز سلطنت و نشستن بر تخت پادشاهی کرده بود،به خواسته‌اش ترتیب اثر دادند،امّا بالای سرش خنجر برنده سنگینی آویزان کرده بودند که به یک موی بسته بود،و او هر لحظه احتمال می‌داد،آن مو پاره شود و خنجر بر فرقش فرود آید،پیوسته پابه‌پا می‌کرد و آرزو می‌کرد:هر چه زودتر آن روز تمام شود و از شر تخت و تاجی که با خطرات آن خنجر آمیخته است،رهایی یابد،و به تعبیر امام علیه السّلام همه طنابهای به ظاهر محکم دنیا پوسیده است و بر هیچ یک نمی‌توان اعتماد کرد.

بخش چهارم

اشاره

أ لستم فی مساکن من کان قبلکم أطول أعمارا،و أبقی آثارا،و أبعد آمالا، و أعدّ عدیدا،و أکثف جنودا!تعبّدوا للدّنیا أیّ تعبّد،و آثروها أیّ إیثار،ثمّ ظعنوا عنها بغیر زاد مبلّغ و لا ظهر قاطع.فهل بلغکم أنّ الدّنیا سخت لهم نفسا بفدیة،أو أعالتهم بمعونة،أو أحسنت لهم صحبة!بل أرهقتهم بالقوادح،و أوهقتهم بالقوارع،و ضعضعتهم بالنّوائب،و عفّرتهم للمناخر، و وطئتهم بالمناسم،و أعانت علیهم«ریب المنون».فقد رأیتم تنکّرها لمن دان لها،و آثرها و أخلد إلیها،حین ظعنوا عنها لفراق الأبد.و هل زوّدتهم إلاّ السّغب،أو أحلّتهم إلاّ الضّنک،أو نوّرت لهم إلاّ الظّلمة،أو أعقبتهم إلاّ النّدامة! أفهذه تؤثرون،أم إلیها تطمئنّون،أم علیها تحرصون؟فبئست الدّار لمن لم یتّهمها،و لم یکن فیها علی و جل منها!

ترجمه

مگر شما در جایگاه پیشینیان خود زندگی نمی‌کنید همانها که عمرشان از شما طولانی‌تر و آثارشان پا بر جاتر و آرزوهای‌شان درازتر،نفراتشان فزونتر و لشکرهایشان انبوه‌تر بود؟ آنها دنیا را پرستیدند،چه پرستیدنی!و آن را بر همه چیز مقدّم داشتند چه مقدّم داشتنی!،اما سرانجام بدون زاد و توشه‌ای که آنها را به منزلگاه (ابدی‌شان)برساند،و بدون مرکبی که با آن این راه(پر خوف و خطر)را بپیمایند از آن کوچ کردند.

آیا هرگز به شما خبر رسیده که دنیا فدیه‌ای برای یکی از آنها داده باشد(تا او را از مرگ یا سکرات آن)رهایی ببخشد؟یا کمکی به آنها در این مسیر کند؟یا حدّاقل هم نشین خوبی برای آنان باشد؟(نه،هرگز کمکی به

فداییان خود نکرده)بلکه به عکس آنها را زیر آفتهای گوناگون پوشانید و طوق حوادث دردناک کوبنده را بر گردنشان افکند و با انواع شدائد و مشکلات ذلیلشان نمود،و به صورت به خاک افکند و پایمالشان کرد،و به یاری گردش روزگار بر ضدّ آنها برخاست.

شما با چشم خود دیدید(و در تواریخ خواندید)که دنیا در برابر دنیاپرستان و کسانی که آن را بر همه چیز مقدّم می‌داشتند و بر آن تکیه می‌کردند هنگام کوچ همیشگی از آن چهره در هم کشید و خود را کاملا ناآشنا جلوه داد.

آیا دنیا برای دنیاپرستان زاد و توشه‌ای جز گرسنگی فراهم کرد؟و جز فشار و تنگی محلّی برای آنها آماده ساخت؟و جز ظلمت و تاریکی برای آنها نوری مهیّا نمود؟(نه،هرگز،بلکه آنها را در گورهای تاریک و تنگ و وحشتناک جای داد)و آیا سرانجام جز ندامت چیزی برای آنها ببار آورد؟آیا چنین دنیایی را بر همه چیز مقدّم می‌شمرید؟و بر آن تکیه می‌کنید؟و نسبت به آن حرص می‌ورزید؟!چه بد خانه‌ای است این دنیا برای کسی که نسبت به آن خوش‌بین باشد و در آن آسوده خاطر زندگی کند!!

شرح و تفسیر: کمی به گذشته بنگرید!

کمی به گذشته بنگرید!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه در ادامه نکوهش دنیای فریبنده و زودگذر، دست مخاطبین خود را گرفته و به اعماق تاریخ گذشته می‌برد و زندگی قدرتمندان و زورمندان پر سر و صدا و صاحب اموال و آمال را به آنها نشان می‌دهد،می‌فرماید:«مگر شما در جایگاه پیشینیان خود زندگی نمی‌کنید؟ همان‌ها که عمرشان از شما طولانی‌تر و آثارشان پا بر جاتر و آرزوهایشان درازتر،و نفراتشان فزونتر و لشکرهایشان انبوه‌تر بود؟» (أ لستم فی مساکن

من کان قبلکم اطول أعمارا و أبقی آثارا و ابعد آمالا و اعدّ عدیدا ⁽¹⁾

معنی أول می باشد.

در این بخش از خطبه امام به پنج امتیاز از پیشینیان اشاره می‌کند:طول عمر،بقای آثار،درازی آرزوها،فزونی جمعیّت و کثرت لشکرها.امتیازاتی که سبب برتری آشکار آنها می‌شد ولی هیچ یک از این امور نتوانست از نفوذ سیل فنا به قصرها و خانه‌های آنها جلوگیری کند،سرانجام همچون برگهای خشکیده درختان یا پرکاه،روی این سیلاب غلطیدند و رفتند.

امام علیه السّلام در همین راستا اضافه می‌فرماید:«آنها دنیا را پرستیدند چه پرستیدنی،و آن را بر همه چیز مقدّم داشتند چه مقدّم داشتنی،اما سرانجام بدون زاد و توشه‌ای که آنها را به منزلگاه(ابدی)برساند و بدون مرکبی که این راه(پر خوف و خطر)را بپیمایند از آن کوچ کردند» (تعبّدوا للدّنیا أیّ تعبّد و آثروها أیّ ایثار،ثمّ ظعنوا عنها بغیر زاد مبلّغ و لا ظهر قاطع) .

آری!آنها با آن همه تلاش و کوشش در طریق بندگی دنیا و بکار گرفتن تمام نیروها و استعدادشان در این طریق،بهره‌ای از آن نبردند و در راه طولانی آخرت که جز با زاد و توشه تقوا و مرکب ایمان قابل پیمودن نیست بی‌زاد و مرکب به راه افتادند.

سپس امام علیه السّلام یاران خود را مخاطب ساخته می‌فرماید:«آیا هرگز به شما خبر رسیده که دنیا فدیه‌ای برای یکی از آنها داده باشد و(تا او را از مرگ یا سکرات آن)رهایی بخشیده باشد؟یا کمکی به آنها در این مسیر کند؟یا حدّ اقل هم‌نشین خوبی برای آنان باشد» (فهل بلغکم أنّ الدّنیا

سخت ⁽¹⁾لهم نفسا بفدیة،أو أعانتهم بمعونة،أو أحسنت لهم صحبة) .

آری نه نجات کامل یا کمکی در این راه،و نه حتّی مصاحبت شایسته با یک نفر هم از این همه،دنیا نداشته است،آیا این درس عبرت بزرگی برای همه شما نیست؟! سپس می‌افزاید:نه تنها به آنها کمکی نکرد و به فدائیان خود نظر مرحمتی ننمود«بلکه به عکس آنها را زیر آفتهای گوناگون پوشانید و طوق حوادث دردناک و کوبنده را برگردنشان افکند و با انواع شدائد و مشکلات،آنها را ذلیل نمود و به صورت،به خاک افکند و پایمالشان کرد و به یاری گردش روزگار بر ضدّ آنها برخاست». (بل أرهقتهم ⁽²⁾بالقوادح ⁽³⁾و أوهقتهم ⁽⁴⁾

حیوان می اندازند.

یقین برسد و «منون» به معنی مرگ است و «ریب المنون» به معنی مرگ احتمالی و گاه به معنی

حوادث سخت روزگار، می آید که در آغاز مشکوک است و بعد به یقین می پیوندد.

این تعبیرات حساب شده و کوبنده،اشاره به این است که دنیا،نه این که دنیاپرستان را به کمترین چیزی یاری نکرد،بلکه به عکس با تمام قوّت و قدرت برای کوبیدن و پایمال کردن و نابود ساختن آنها بپاخاست و هر چه در توان داشت بر ضدّ آنها بکار گرفت.

جالب،این که:در بیان کمکهای دنیا از کمکهای بزرگ شروع می‌کند تا به کوچک می‌رسد ولی در مورد زیانهایی که به دنیاپرستان رسانده از مراحل پایین‌تر گرفته و به آخرین مرحله که لگدمال کردن و نابود ساختن است می‌رساند و این نهایت فصاحت و بلاغت در بیان حقایق تلخ و ناگوار را نشان می‌دهد و نهایت بی‌وفایی و پستی دنیا را آشکار می‌سازد.

سپس امام در یک نتیجه‌گیری روشن می‌فرماید:«شما با چشم خود دیدید (و در تواریخ خواندید)که دنیا در برابر دنیاپرستان و کسانی که آن را بر همه چیز مقدّم می‌داشتند و بر آن تکیه می‌کردند،هنگام کوچ همیشگی از آن چهره در هم کشید و خود را کاملا ناآشنا جلوه داد» (فقد رأیتم تنکّرها لمن دان لها و آثرها و أخلد ⁽¹⁾

معناست که دنیاپرستان نهایت تمایل به دنیا را دارند و گویی به آن چسبیده اند.

«آیا دنیا برای دنیاپرستان زاد و توشه‌ای جز گرسنگی فراهم کرد؟و جز فشار و تنگی محلّی برای آنها آماده ساخت؟و جز ظلمت و تاریکی برای آنها نوری مهیّا نمود؟(نه هرگز،بلکه آنها را در گورهایی تنگ و تاریک و وحشتناک جای داد)و سرانجام آیا جز ندامت چیزی برای آنها ببار آورد» (و هل زوّدتهم إلاّ

السّغب ⁽¹⁾

در آن گرسنه اند.

چگونه بر دنیایی که جز بدبختی و شکست و ناکامی و ظلمت و تاریکی برای دوستدارانش نمی‌آفریند و سرانجام مایّه ندامت و پشیمانی است تکیه می‌کنید؟و خود را برده آن می‌سازید و آن را بر همه مقدّم می‌دارید.

در ادامه می‌فرماید:«آیا چنین دنیایی را بر همه چیز مقدّم می‌شمرید و بر آن تکیه می‌کنید و نسبت به آن حرص می‌ورزید؟!چه بد خانه‌ای است این دنیا برای کسی که نسبت به آن بدگمان نباشد،در آن(آسوده خاطر زندگی کند و)خوفی نداشته باشد» (ا فهذه تؤثرون أم إلیها تطمئنّون أم علیها تحرصون؟فبئست الدّار لمن لم یتّهمها و لم یکن فیها علی وجل منها) .

به راستی تعبیراتی از این گویاتر و رساتر درباره بی‌اعتباری دنیا و سرانجام وحشتناک دنیاپرستان پیدا نمی‌شود،هدف امام علیه السّلام از این تأکیدهای پی‌درپی و تعبیرات بیدارگر و هشدار دهنده آن است که در برابر موج دنیاپرستی که به خاطر وفور نعمت‌های بدست آمده از فتوحات اسلامی،برای گروه زیادی پیدا شده بود و یک باره غرق ناز و نعمت شده بودند و ارزشهای الهی را فراموش کرده،به خواب و خور و لذّات مادی چسبیده بودند،به پا خیزد و خفتگان را بیدار کند و ارزشهای از دست رفته اسلام را زنده نماید و مردم را-که مخصوصا از زمان عثمان به این طرف به بیراهه کشیده بودند-به راه باز گرداند.

چه زیبا و جالب است این گونه مواعظ و اندرزهای گویا و رسا برای دنیاپرستان عصر ما که آنها نیز در همان شرایط بلکه بدتر از آن گرفتار شده‌اند که اگر به هوش نیایند نه دینی باقی می‌ماند و نه دنیای معقولی.

این تعبیرات هماهنگ با آیات و روایاتی است که در قرآن مجید و کلمات پیامبر و معصومین دیگر آمده است:

در سوره روم آیه 9 می‌خوانیم: «أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوها أَکْثَرَ مِمّا عَمَرُوها وَ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَما کانَ اللّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ» ؛آیا در زمین گردش نکردند تا ببینند عاقبت کسانی که قبل از آنان بودند چگونه بود؟آنها نیرومندتر از اینان بودند و زمین را(برای زراعت و آبادی)بیش از اینان دگرگون ساختند و آباد کردند و پیامبرانشان با دلایل روشن به سراغشان آمدند(اما آنها انکار کردند و کیفر خود را دیدند) خداوند هرگز به آنان ستم نکرد آنها به خودشان ستم می‌کردند».

و در سوره یونس آیه 7-8 می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا وَ رَضُوا بِالْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اطْمَأَنُّوا بِها وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیاتِنا غافِلُونَ أُولئِکَ مَأْواهُمُ النّارُ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ» ؛آنها که ایمان به ملاقات ما(و روز رستاخیز)ندارند و به زندگی دنیا خشنود شدند و بر آن تکیه کردند و آنها که از آیات ما غافلند جایگاهشان آتش است به خاطر کارهایی که انجام می‌دادند».

در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم:«من زهد فی الدّنیا أثبت اللّه الحکمة فی قلبه و أنطق بها لسانه و بصّره عیوب الدّنیا دائها و دوائها و أخرجه من الدّنیا سالما؛کسی که نسبت به(زرق و برق)دنیا بی‌اعتنا باشد خداوند حکمت را در دل او برقرار می‌سازد و زبانش

به آن گویا می‌شود و عیوب دنیا را به او نشان می‌دهد،دردهای آن و داروهای آن،و او را از دنیا با سلامت(دین و ایمان)بیرون می‌برد» ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از آن حضرت علیه السّلام آمده است:«من أصبح و أمسی و الدّنیا اکبر هّمّه جعل اللّه تعالی الفقر بین عینیه و شتّت أمره و لم ینل من الدّنیا إلاّ ما قسّم اللّه له و من أصبح و أمسی و الآخرة اکبر همّه جعل اللّه الغنی فی قلبه و جمع له أمره؛کسی که صبح و شام،دنیا مهمترین خواسته و مقصود او باشد خداوند متعال فقر را پیش روی او قرار می‌دهد و امور او را پراکنده می‌کند و از دنیا بهره‌ای نمی‌برد جز آنچه برای او مقدّر شده،و کسی که صبح و شام،آخرت،مهمترین مطلوب و مقصود او باشد خداوند غنا و بی‌نیازی را در قلب او قرار می‌دهد و امور او را جمع می‌کند و سامان می‌بخشد» ⁽²⁾.

بخش پنجم

اشاره

فاعلموا-و أنتم تعلمون-بأنّکم تارکوها و ظاعنون عنها،و اتّعظوا فیها بالّذین قالوا: «مَنْ أَشَدُّ مِنّا قُوَّةً» :حملوا إلی قبورهم فلا یدعون رکبانا، و أنزلوا الأجداث فلا یدعون ضیفانا،و جعل لهم من الصّفیح أجنان،و من التّراب أکفان،و من الرّفات جیران،فهم جیرة لا یجیبون داعیا،و لا یمنعون ضیما،و لا یبالون مندبة.إن جیدوا لم یفرحوا،و إن قحطوا لم یقنطوا.جمیع و هم آحاد،و جیرة و هم أبعاد.متدانون لا یتزاورون،و قریبون لا یتقاربون.

حلماء قد ذهبت أضغانهم،و جهلاء قد ماتت أحقادهم.لا یخشی فجعهم،و لا یرجی دفعهم،استبدلوا بظهر الأرض بطنا،و بالسّعة ضیقا،و بالأهل غربة، و بالنّور ظلمة،فجاؤوها کما فارقوها،حفاة عراة،قد ظعنوا عنها بأعمالهم إلی الحیاة الدّائمة و الدّار الباقیة،کما قال سبحانه و تعالی: «کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا إِنّا کُنّا فاعِلِینَ» .

ترجمه

بدانید!-و به یقین می‌دانید-که سرانجام،همه شما دنیا را ترک می‌گویید و از آن کوچ می‌کنید،از کسانی که(پیش از شما در دنیا بودند و)می‌گفتند:«چه کسی از ما نیرومندتر است»،پند گیرید(آری)آنها را به سوی قبرشان بردند،در حالی که اختیاری از خود نداشتند،و در درون قبرهایشان جای دادند،در حالی که مهمان نبودند در دل سنگهای گسترده،خانه‌های قبر برای آنان ساخته شد، و از خاک کفنهایی،و از استخوانهای پوسیده همسایگانی داشتند،همسایگانی که هیچ ندایی را پاسخ نمی‌گویند و در برابر هجوم ستمگران کمکی به همسایه خود نمی‌کنند و به گریه‌ها اعتنایی ندارند،نه از بارش باران

خوشحال می‌شوند، نه از قحطی مأیوس و ناراحت،همه گرد هم هستند ولی تنهایند همسایگان نزدیکند ولی از هم دورند،در کنار همند ولی هیچ‌گاه به دیدار هم نمی‌روند نزدیکند اما با هم تماس نمی‌گیرند.عاقلانی هستند که دشمنی‌ها از دل آنها رخت بربسته،و جاهلانی که آتش کینه در دل آنها فرو مرده،نه از زیان آنها ترسی است و نه به دفاع آنها امیدی،برون زمین را به درون آن تبدیل کرده‌اند، و خانه تنگ و تاریک را به جای خانه‌های وسیع،غربت را به جای دیدار اهل و عیال و ظلمت را به جای نور،پذیرفته‌اند(آری در قیامت)آنها به سوی زمین باز می‌گردند،همان گونه که در آغاز از زمین(و خاک)جدا شدند.این در حالی است که همگی پا برهنه و عریانند آنها از روی زمین با اعمال خویش به سوی حیات ابدی و سرای جاودانی کوچ کرده‌اند،آن گونه که خداوند فرموده:«همان طور که آفرینش را آغاز کردیم،آن را باز می‌گردانیم،این وعده‌ای است قطعی که آن را انجام می‌دهیم».

شرح و تفسیر: سری به وادی خاموشان بزنید!

سری به وادی خاموشان بزنید!

امام علیه السّلام در این بخش از این خطبه بیدارگر که آخرین بخش خطبه است بار دیگر یاران خود را مخاطب ساخته و آخرین اندرزها را در باره بی‌وفایی دنیا و سرنوشت انسانها در آن،بیان می‌کند،می‌فرماید:«بدانید!-و به یقین می‌دانید- که سرانجام همگی دنیا را ترک می‌گویید و از آن کوچ می‌کنید» (فاعلموا- و أنتم تعلمون-بأنکم تارکوها و ظاعنون ⁽¹⁾عنها) .

آری!« «کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ» ،هر انسانی طعم مرگ را می‌چشد» ⁽¹⁾و «کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ» ؛«تمام آنها که روی زمین زندگی می‌کنند سرانجام فانی می‌شوند و جز ذات پاک خدا باقی نمی‌ماند» ⁽²⁾و در هر چیز،انسان شک کند در مرگ،جای شکّ و تردید نیست:

«وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ» ⁽³⁾».

و در ادامه سخن می‌افزاید:«از کسانی که(پیش از شما در دنیا بودند و) می‌گفتند:«چه کسی از ما نیرومندتر است»پند گیرید،(آری)آنها را به سوی قبرشان بردند در حالی که اختیاری از خود نداشتند و در درون قبرهایشان وارد ساختند در حالی که مهمان نبودند» (و اتّعظوا فیها بالّذین قالوا: «مَنْ أَشَدُّ مِنّا قُوَّةً» ⁽⁴⁾،حملوا إلی قبورهم فلا یدعون رکبانا ⁽⁵⁾

سوار بر مرکب می شدند، رکبان (سواران می نامیدند و هنگامی که پیاده می شدند «ضیفان»

مهمانان). ولی مردگانی را که به سوی قبرهایشان می برند و سپس وارد قبر می شوند، نه

رکبانند و نه ضیفان

این سخن اشاره به آیه 15 سوره«فصّلت»است که می‌فرماید: «فَأَمّا عادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ قالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنّا قُوَّةً» ؛قوم عاد به ناحق در زمین تکبّر ورزیدند و گفتند:چه کسی از ما نیرومندتر است؟»(زیرا آنها دارای جثّه‌های قوی و پولادین و خانه و کاخها در دل

کوهها بودند و همین آنها را سخت مغرور کرده بود ولی به هنگامی که فرمان عذاب صادر شد تندبادهای سخت،جثّه‌های آنها را مانند پر کاه با خود برد و به هر سو پراکنده کرد).

این که می‌فرماید:«به آنها راکب نمی‌گویند»،به خاطر این است که آنها را بی‌اختیار بر دوشها می‌برند،و این که می‌فرماید:«در قبر به آنها مهمان گفته نمی‌شود»،به خاطر آن است مهمان کسی است که با میل و اراده خود به جایی که از او پذیرایی می‌کنند وارد شود.

شبیه همین معنا را امام در خطبه 188 فرموده:«حملوا إلی قبورهم غیر راکبین و انزلوا فیها غیر نازلین».

و در ادامه این سخن می‌فرماید:«در دل سنگهای گسترده خانه‌های قبر برای آنان ساخته شد و از خاک کفنهایی و از استخوانهای پوسیده همسایگانی داشتند!» (و جعل لهم من الصّفیح ⁽¹⁾اجنان 2،و من التّراب اکفان و من الرّفات ⁽²⁾

پراکنده «رفات » گفته می شود.

اشاره به این که،خانه قبر نه بنایی دارد نه سقف و ستونی و نه درها و پنجره‌ها،بلکه چیزی جز یک مشت سنگ و خاک گسترده نیست،و تعبیر به کفن در مورد خاکها به خاطر آن است که همچون کفن بدن را می‌پوشاند،به علاوه کفن موقّتی است و به زودی می‌پوسد،آنچه به صورت کفن در دراز مدّت باقی می‌ماند همان خاکهاست.

جالب این که:امام در ادامه بحث به شرح حال این همسایگان یعنی استخوانهای پوسیده می‌پردازد و با تعبیرات بسیار ظریف و آموزنده‌ای آن را توضیح می‌دهد.

می‌فرماید:«آنها همسایگانی هستند که هیچ صدایی را پاسخ نمی‌گویند و در برابر هجوم ستمگران کمکی برای نجات همسایه خود نمی‌کنند؛و به گریه‌ها اعتنا ندارند!» (فهم جیرة لا یجیبون داعیا و لا یمنعون ضیما ⁽¹⁾و لا یبالون مندبة ⁽²⁾) .

اضافه بر این چنان نسبت به همه چیز بی‌تفاوتند که«نه از بارش باران خوشحال می‌شوند،نه از قحطی مأیوس و ناراحت،همه گرد هم‌اند ولی تنهایند؛ همسایگان نزدیکند ولی از هم دورند،در کنار هم‌اند ولی هیچ‌گاه به دیدار هم نمی‌روند؛نزدیکند،اما با هم تماس نمی‌گیرند» (إن جیدوا ⁽³⁾لم یفرحوا و ان قحطوا لم یقنطوا جمیع و هم آحاد،و جیرة ⁽⁴⁾و هم ابعاد،متدانون لا یتزاورون،و قریبون لا یتقاربون) .

به راستی وضع آنها عبرت‌انگیز است،همه چیز آنها با مردم دنیا متفاوت است؛تا دیروز با هم بودند و به کمک هم برمی‌خاستند و به استقبال سالهای پر نعمت می‌رفتند و از خشکسالی در وحشت بودند و از راه‌های دور و نزدیک به دیدار هم می‌شتافتند ولی امروز خبری نیست.در کنار هم‌اند اما کمترین خبری از یکدیگر ندارند،قبرهای آنها به هم چسبیده،اما گویی فاصله‌ها از مشرق تا به مغرب است.آنها که در عذاب برزخی هستند اگر

شب و روز ناله و فریاد سر دهند،همسایه دیوار به دیوارشان،نه ناله آنها را می‌شنود و نه در صورت شنیدن،کمکی از او برخاسته است.

در همین زمینه اشعاری که امام سجاد علیه السّلام به هنگام گریه زمزمه می‌کردند، جلب توجه می‌کند که در واقع شرحی برای کلام مولاست آن جا که می‌فرماید:

و اضحوا رمیما فی التّراب و اقفرت مجالس منهم عطّلت و مقاصر

و حلّوا بدار لا تزاور بینهم و أنّی لسکّان القبور تزاور

فما ان تری إلاّ جثی قد تووا بها مسنّمة تسفی علیه الاعاصر:

«آنها در دل خاک به صورت استخوان‌های پوسیده‌ای درآمدند و مجالس و قصرهای آنها خالی و بی‌صاحب ماند.

و در خانه‌ای فرود آمدند که هیچ دیداری در میان ساکنان آنان نیست مگر صاحبان قبرها می‌توانند از یکدیگر دیدار کنند! آری در آن جا چیزی جز بدن‌های بی‌جانی که در قبر جای گرفته‌اند دیده نمی‌شود همان قبرهای خاموش و برجسته‌ای که پیوسته بادها بر آن می‌وزد» ⁽¹⁾

ابن کثیر» شامی، به عنوان مناجاتی از امام سجاد (علیه السلام) نقل شده است. (بحار الأنوار،

جلد ۴۶، صفحه ۸۴.

در ادامه این سخن در جمله‌های تکان دهنده دیگری می‌فرماید:«آنها عاقلانی هستند که دشمنی‌ها از دل آنان رخت بربسته،و بی‌خبرانی هستند که آتش کینه در دل آنها فرو مرده،نه از زیان آنها ترسی است و نه به دفاع آنها امیدی،برون زمین را به درون آن تبدیل کرده‌اند و خانه تنگ و تاریک را به جای خانه‌های وسیع،غربت را به جای دیدار اهل و عیال و ظلمت را به جای نور پذیرفته‌اند» (حلماء قد ذهبت اضغانهم و جهلاء قد ماتت

احقادهم.لا یخشی فجعهم و لا یرجی دفعهم إستبدلوا بظهر الأرض بطنا،و بالسّعة ضیقا،و بالأهل غربة و بالنّور ظلمة) .

عجب این که در یک جمله،آنها را به عنوان عاقلان توصیف می‌کند و در جمله بعد به عنوان جاهلان،در واقع،جثّه‌های بی‌جانی هستند که نه عالمند و نه جاهل؛بلکه وضع حال آنها در یکجا شباهت به عاقلان دارد،چرا که عداوتی در میان آنها نیست و در جای دیگر به جاهلان بی‌خبری شباهت دارد که آتش حسد در آنها فرو مرده است؛همه چیز آنها در یک لحظه دگرگون شده،از روی زمین به درون زمین خزیده‌اند؛خانه وسیع و نورانی و پر از اهل و عیال را به گور تنگ و تاریک و ظلمانی،و خاموش و تنها مبدّل ساخته‌اند.

و در پایان این سخن می‌فرماید:«آنها(انسانها)به سوی زمین باز می‌گردند همان‌گونه که در آغاز از زمین جدا شدند این در حالی است که همگی پا برهنه و عریانند!» (فجاءؤوها کما فارقوها حفاة عراة) ⁽¹⁾

ولی آنچه ما در بالا آوردیم از همه متناسب تر به نظر می رسد.

این سخن اشاره به همان چیزی است که قرآن مجید بیان فرموده که:« «مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَةً أُخْری» ؛ما شما را از زمین آفریدیم و به زمین باز می‌گردانیم و بار دیگر شما را از آن(در قیامت)بیرون می‌آوریم» ⁽²⁾.

آری!همان‌گونه که آدم هنگامی که از خاک آفریده شد همچنین فرزندان او به هنگام تولّد پا برهنه و عریانند به هنگام بازگشت به زمین نیز چنین خواهند بود و اگر کفنی با خود می‌برند این کفن،کفش و لباسی محسوب نمی‌شود

به علاوه به زودی می‌پوسد و از میان می‌رود و سرانجام انسان با تمام اموالی که گرد آورده و کاخها و باغها و مرکبها و زینتها و امکانات دیگر،وداع می‌گوید و تهی دست و عریان و پا برهنه در گودال تنگ و تاریکی که نامش قبر است می‌خزد.

تنها چیزی که با خود می‌برد اعمال اوست که گاه بزرگترین بلای جان او می‌شود همان‌گونه که امام علیه السّلام می‌فرماید:«آنها از روی زمین با اعمال خویش به سوی حیات ابدی و سرای جاودانی کوچ کردند»آن گونه که خداوند متعال می‌فرماید:

«همان طوری که آفرینش را آغاز کردیم آن را باز می‌گردانیم،این وعده‌ای است قطعی که به یقین آن را انجام می‌دهیم!» ⁽¹⁾(قد ظعنوا عنها بأعمالهم إلی الحیاة الدّائمة و الدّار الباقیة،کما قال سبحانه و تعالی: «کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا إِنّا کُنّا فاعِلِینَ» ).

در حقیقت امام علیه السّلام در پایان این خطبه به دو نکته اشاره می‌کند:یکی به مسأله بازگشت انسان به زمین همان‌گونه که از زمین آفریده شد،و دیگر به مسأله حیات نوین در قیامت،آن گونه که حیات نخستین به او عنایت فرمود،و برای این که هیچ شک و تردیدی باقی نماند می‌فرماید:«آن کس که حیات نخستین داد و انسان را از خاک آفرید بار دیگر او را از خاک مبعوث می‌کند و حیات جاویدان به او می‌بخشد و او می‌ماند و پاداش و کیفر اعمالش.

نکته‌ها

1-راههای ستیز با دنیاپرستی

از آن جا که«حبّ دنیا»سرچشمه همه یا غالب گناهان است،و از آن جا که «دنیاپرستی»و فریفته زرق و برق دنیای مادی شدن،انسان را از خدا و

روز رستاخیز غافل می‌کند و این غفلت عامل مهمّ دیگری برای فرو غلطیدن در بستر گناه است و از آن جا که مخصوصا در عصر امام امیر مؤمنان علی علیه السّلام فراوانی و مال و ثروت به خاطر پیشرفت سریع اسلام و غنائم جنگی و غیر آن،توجّه گروه عظیمی از مسلمین به دنیا زیاد شده بود که یک نمونه آن فساد عظیم مالی عصر«عثمان»بود،امام علیه السّلام در جای جای خطبه‌های«نهج البلاغه»داد سخن را در نکوهش دنیای غافل کننده و گناه آلود،می‌دهد و با بیانی صریح و گویا و تکان دهنده که بالاتر از آن تصوّر نمی‌شود،به نکوهش شدید دنیا می‌پردازد،مخصوصا در خطبه بالا که گویی آنچه را قرآن در مذّمت دنیا دارد امام علیه السّلام همه را در این خطبه گردآوری فرموده و معجونی ساخته که هر غافلی را بیدار و هر مستی را هشیار می‌کند.

امام علیه السّلام برای بیان این مقصود از طرق مختلفی،این موضوع را دنبال فرمود:

1-«نخست»از«بی وفایی و ناپایداری دنیا»سخن می‌گوید که چگونه همه را به خود مشغول می‌کند،ناگهان آنها را رها کرده و در کام بدبختی‌ها فرو می‌برد.

2-گاه از«دگرگونی سریع دنیا»سخن می‌گوید که یک شبه قدرتها جا به جا می‌شوند و پیروزیها به شکست،می‌انجامد،سلامتی جای خود را به بیماری و غنا و ثروت،جای خود را به فقر و بدبختی می‌دهد.

3-گاه از آمیخته بودن همه این مواهب به درد و رنجها،نوشها با نیشها و گلها در کنار خارها و گنجها در کنار افعی‌ها،خبر می‌دهد،تا کسی دل بر آن نبندد و دورنمای دل‌انگیزش او را نفریبد.

4-گاه دست یاران خود را گرفته و نمونه عینی این بی‌وفایی و ناپایداری و بی‌اعتباری را بر جای جای تاریخ بشر را،به آنها نشان

می‌دهد و می‌فرماید:ببینید دنیا بر سر کسانی که از شما قدرتمندتر و ثروتمندتر و دارای جمعیّتهائی فزونتر و لشکریانی انبوه‌تر بودند چه آورد،تا چه کند با تو دگر روزگار.

5-گاه همچون نقّاشی چیره‌دست،قلم به دست گرفته و حالات هول‌انگیز انسان را در آستانه مرگ و جدایی از دوستان و بستگان،اموال و ثروتها و مقامات مورد علاقه‌اش،در یک تابلوی گویا،ترسیم می‌کند و در برابر دیدگان آنها می‌گذارد تا همه چیز را با چشم خود ببینند و عبرت بگیرند.

6-گاه ترسیم گویای دیگری از قبرهای تنگ و تاریک،که آخرین منزلگاه هستی دنیا،این است،از تنهایی انسان،همسایگان خاموش،که هرگز به دیدار هم نمی‌آیند و از یکدیگر خبر نمی‌گیرند و جدایی از زن و فرزند،برهنگی و درماندگی انسان،نشان می‌دهد.

و جالب این که:در تمام این مباحث در سایه آیات قرآن حرکت می‌کند،گاه صریحا به آیات اشاره می‌فرماید،و گاه تعبیراتی است برگرفته از آیات قرآن،و این امر،نورانیّت و روحانیّت و جاذبه بیشتری به کلام امام علیه السّلام می‌دهد و تأثیر آن را فزونتر می‌سازد.

ای کاش!دنیاپرستان مغرور،و فریفته شدگان این دار تزویر و غرور،حدّاقل برای یک بار در عمرشان،این خطبه بیدار کننده را می‌خواندند و در جمله؟ جمله آن تأمّل و دقّت می‌کردند و چه خوب است همه ما گهگاه،به سراغ این خطبه و مانند آن در«نهج البلاغه»بیاییم و از آن شناخت بیشتری در باره دنیا و روح تازه‌ای برای اطاعت فرمان حق و پرهیز از گناه پیدا کنیم.

بسیاری از سخن‌پردازان و شعرای ما نیز در سایه این آیات و روایات حرکت کرده و اشعار نغز و هشدار دهنده‌ای سروده‌اند،از جمله شاعر توانا و بی‌نظیر «حافظ شیرازی»در باره سرعت زوال نعمتها می‌گوید:

مرا در منزل جانان چه امن عیش چون هر دم جرس،فریاد می‌دارد که بر بندید محملها!

و نیز در باره بی‌وفایی دنیا چنین می‌سراید:

برو از خانه گردون به در،و نان مطلب

کاین سیه کاسه،در آخر بکشد مهمان را!

هر که را خوابگه آخر به دو مشتی خاک است

گو چه حاجت که به افلاک کشی ایوان را

و نیز در باره آمیخته بودن راحتی‌ها با درد و رنجها می‌گوید:

که شنیدی که در این بزم دمی خوش بنشست؟

که نه در آخر صحبت،به ندامت برخاست؟

و سرانجام در باره دگرگونیهای سریع و ناگهانی دنیا چنین می‌سراید:

بیدار شوای دیده که ایمن نتوان بود

زین سیل دمادم که در این منزل خواب است!

سبز است در و دشت بیا تا نگذاریم

دست از سر آبی که جهان جمله سراب است!

2-پاسخ به یک سؤال

هنگامی که کلام امام علیه السّلام را در این خطبه،پیرامون«اهل قبور»می‌خوانیم که آنها همسایگانی هستند که از یکدیگر با خبر نیستند و به سراغ

هم نمی‌روند این سؤال مطرح می‌شود که در روایات متعدّدی آمده که«اهل قبور»گاه دور هم جمع می‌شوند و از حال یکدیگر آگاه می‌گردند.و برای خود مجالسی دارند.

از جمله در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم که:

وادی السلام در پشت کوفه است«کأنّی بهم حلق حلق قعود یتحدّثون، گویا آنها را می‌بینم گروه گروه،حلقه زده نشسته‌اند و با هم سخن می‌گویند» ⁽¹⁾.

این روایات با آنچه در خطبه بالا آمده چگونه سازگار است؟ ولی توجّه به این نکته که روایات مزبور در باره مؤمنان و صاحبان اعمال صالح است و آنچه در خطبه بالا آمده در باره دنیاپرستان غافل و بی‌خبر می‌باشد، پاسخ این سؤال را روشن می‌سازد.

خطبۀ 112: فرشته مرگ،و قبض روح توسط او،و ناتوانی بندگان از وصف خداوند

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

ذکر فیها ملک الموت و توفیة النفس و عجز الخلق عن وصف اللّه

1

امام علیه السّلام در این خطبه پیرامون فرشته مرگ،و قبض روح توسط او،و ناتوانی بندگان از وصف خداوند سخن می‌گوید.

خطبه در یک نگاه

این خطبه،که قرائن نشان می‌دهد بخشی از خطبه مفصّل‌تری بوده،در واقع برای بیان این نکته است که:انسانها قادر به درک کنه ذات و صفات خدا نیستند زیرا هنگامی که آنها نتوانند فرشته مرگ و صفات و کارهای او را دقیقا بشناسند چگونه می‌توان انتظار داشت که ذات و صفات خالق را آن گونه که هست بدانند. ⁽¹⁾

در «مصادر نهج البلاغه» آمده است که نویسنده کتاب «عیون الحکم والمواعظ» «علی بن محمد

لیشی» این خطبه را با کمی تفاوت در کتاب خود آورده و «بن میثم بحرانی» هنگام شرح این

خطبه می گوید: «این خطبه بخشی از خطبه طولانی تری بوده که امام (علیه السلام) درباره

توحید و تنزیه خداوند متعال بیان فرموده است» این تعبیر نشان می دهد که او اصل خطبه را در

جای دیگری غیر از «نهج البلاغه» مشاهده کرده است (مصادر نهج البلاغه، جلد ۲،

صفحه ۲۴۴)

از کتاب«تمام نهج البلاغه»چنین استفاده می‌شود که،این خطبه،بخشی از خطبه معروف«اشباح»است که امام علیه السّلام آن را در باره عجز انسان از درک کنه صفات الهی ایراد فرموده است و به یقین تعبیرات این خطبه،با تعبیرات خطبه اشباح متناسب است و هر گاه هر دو خطبه در کنار هم قرار گیرند،انسان می‌تواند باور کند که امکان دارد خطبه مورد بحث،بخشی از آن باشد ⁽¹⁾.

هل تحسّ به إذا دخل منزلا؟أم هل تراه إذا توفّی أحدا؟بل کیف یتوفّی الجنین فی بطن أمّه!أیلج علیه من بعض جوارحها أم الرّوح أجابته بإذن ربّها؟أم هو ساکن معه فی أحشائها؟کیف یصف إلهه من یعجز عن صفة مخلوق مثله!

ترجمه

آیا هنگامی که(فرشته مرگ)وارد منزلی می‌شود،احساس می‌کنید؟و آیا وقتی کسی را قبض روح می‌کند وی را می‌بینید؟از آن بالاتر(آیا می‌دانید) چگونه(گاهی)جنین را در شکم مادر،قبض روح می‌کند؟آیا وارد شکم مادر از طریق بعضی اعضاء می‌شود یا از برون،روح جنین را به سوی خود فرا می‌خواند؟و او به اذن پروردگار اجابت می‌کند،یا با او در شکم مادر،همراه است؟!چگونه کسی که از توصیف و تعریف مخلوقی همانند خود، ناتوان است،می‌تواند خالق و معبودش را توصیف کند؟!

شرح و تفسیر: سایه فرشته مرگ در همه جا

سایه فرشته مرگ در همه جا

همان گونه که در بالا آمد این خطبه در واقع بخشی از خطبه‌ای است که صفات خدا در آن بیان شده و عجز انسانها را از درک کنه ذات و صفات او شرح می‌دهد در این بخش از خطبه امام علیه السّلام با ذکر مثالی این واقعیت را مشخص ساخته است و نشان می‌دهد که انسان از درک کنه ذات بسیاری از مخلوقات عاجز و ناتوان است بنابر این چگونه می‌تواند انتظار داشته باشد کنه ذات و صفات

خالق بی‌همتا را درک کند،می‌فرماید:«آیا هنگامی که(فرشته مرگ)وارد منزلی می‌شود،احساس می‌کنید؟و آیا وقتی کسی را قبض روح می‌کند وی را می‌بینید؟» (هل تحسّ به إذا دخل منزلا؟أم هل تراه إذا توفّی أحدا؟) .

به یقین روح انسان به وسیله«ملک الموت»(فرشته مرگ)از بدن او جدا می‌شود همان گونه که در آیات متعددی از قرآن به آن اشاره شده است در حالی که ما نه از ورود او برای قبض روح و نه از خروج او آگاه می‌شویم و نه هنگامی که مشغول قبض روح است او را می‌بینیم،با این که او مخلوقی از مخلوقات خداست و فرشتگان امثال او بسیارند و هیچ کدام را نمی‌بینیم.

سپس در ادامه سخن به سراغ مورد خاصّی از قبض روح می‌رود که مسأله بسیار پیچیده‌تر است و آن قبض روح جنین در شکم مادر می‌باشد می‌فرماید:«از آن بالاتر(آیا می‌دانید)چگونه جنین را در شکم مادر قبض روح می‌کند؟آیا وارد شکم مادر از طریق بعضی از اعضا می‌شود؟یا از برون،روح جنین را به سوی خود فرا می‌خواند؟و او به اذن پروردگار اجابت می‌کند؟یا با او در شکم مادر،همراه است؟» (بل کیف یتوفّی الجنین فی بطن أمّه!أ یلج ⁽¹⁾علیه من بعض جوارحها أم الرّوح أجابته بإذن ربّها؟أم هو ساکن معه فی أحشائها؟) .

بدیهی است پاسخ این سؤالات سه‌گانه و انتخاب یکی از آنها بر هر دانشمندی سنگینی می‌کند و دلیل برای هیچ کدام به طور معیّن در دست نیست بنابر این مسأله قبض روح به وسیله ملک الموت خود،مسأله بسیار پیچیده‌ای است که انسان از درک آن عاجز است تا چه رسد به مسأله قبض روح بعضی از جنین‌ها در شکم مادر.

و سرانجام چنین نتیجه می‌گیرد:«چگونه کسی که از توصیف و تعریف مخلوقی همانند خود ناتوان است می‌تواند خالق و معبودش را توصیف کند؟» (کیف یصف إلهه من یعجز عن صفة مخلوق مثله!) .

آری!در این جهان هزاران هزار،مخلوق،موجود است که انسانها حتی بعد از گسترش جهان علم و دانش از درک آن عاجزند؛حقیقت روح چیست؟و رابطه آن با بدن چگونه است؟چگونه از بدن جدا می‌شود؟و بعد از جدایی به کجا می‌رود؟حقیقت حیات و زندگی چیست؟چرا دانشمندان تمام ترکیباتی که در یک سلول زنده موجود است به طور مصنوعی در آزمایشگاه جمع می‌کنند و شکل می‌دهند اما از دمیدن حیات در آن عاجزند؟! حقیقت زمان و مکان چیست؟امواج جاذبه چگونه است که شرق و غرب عالم را به هم پیوند می‌دهد؟و صدها سؤال دیگر مانند آن.

هنگامی که ما از توصیف این مخلوقات که با ما جهات مشترک زیادی دارد عاجزیم چگونه انتظار داریم خدایی را که هیچ جهت مشترکی با ما ندارد توصیف کنیم؟!آری!ما نسبت به وجود او و صفات او علم اجمالی داریم، می‌دانیم که هست و فلان صفت را اجمالا دارد ولی از گام نهادن در میدان علم تفصیلی همه عاجزند،حتی پیامبران بزرگ خدا؟

نکته‌ها

1-فرشته مرگ،یا فرشتگان مرگ

آیا ملک الموت یکی است یا گروهی؟این سؤالی است که بسیاری از خود می‌کنند.

در بعضی از آیات قرآن قبض ارواح به خدا نسبت داده شده:« «اللّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها» ؛خداوند ارواح را به هنگام مرگ قبض می‌کند» ⁽¹⁾ولی در آیات دیگری از قرآن این کار به فرشتگان نسبت داده شده؛گاه به فرشته مرگ و گاه به فرشتگان.در سوره سجده آیه 11 می‌فرماید:« «قُلْ یَتَوَفّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ» ؛بگو فرشته مرگ که بر شما مأمور شده،قبض روح شما می‌کند»و در سوره نحل آیه 28 می‌فرماید:« «الَّذِینَ تَتَوَفّاهُمُ الْمَلائِکَةُ» ؛ کسانی که فرشتگان قبض روح آنها را می‌کنند».

کسانی که با آیات قرآن و تفسیر آن سر و کار دارند به خوبی می‌دانند که هیچ منافاتی بین این آیات سه‌گانه،نیست برای این که سنّت پروردگار بر این جاری شده که برای اجرای امور در جهان آفرینش مأموریت را به فرشتگان می‌دهد و لذا این کار از یکسو فعل خداست چرا که او فرمان داده،و از یکسو فعل فرشتگان،چرا که مباشر عمل آنها هستند،مثلا گفته می‌شود«فلان زمامدار مسجد الحرام را در فلان تاریخ بنای جدید نمود»یعنی به مهندسان و معماران و بنا کنندگان،دستور این عمل را داد این،از یکسو.

از سوی دیگر:ملک الموت و فرشته مرگ.معنی جنس دارد و می‌دانیم جنس در مفهوم عموم و معنی جمعی نیز بکار می‌رود.

بنا بر این قبض کنندگان ارواح گروهی از فرشتگان هستند که به فرمان خدا به این کار دست می‌زنند و بزرگ آنها فرشته‌ای به نام«عزرائیل»است.

بعضی معتقدند همان دو فرشته‌ای که مأمور ثبت اعمال انسان هستند در پایان عمر مأمور قبض روح انسان خواهند شد و شاید تعبیر به« «وُکِّلَ بِکُمْ» » (فرشته‌ای که مأمور شماست)اشاره‌ای به این معنی داشته باشد.

از آن جا که نیکان و پاکان همه چیزشان با بدان و آلوده‌گان فرق دارد ممکن است مأموران قبض روح آنها هم مختلف باشند و برای قبض روح انسان بسیار والایی،همچون پیامبر صلّی اللّه علیه و آله شخص عزرائیل که فرشته بزرگ مرگ است اقدام کند ⁽¹⁾

۱۴۲، حدیث 6 ).

2-چگونگی قبض ارواح

همان گونه که ورود روح در بدن بر ما مبهم است مسأله قبض روح نیز چندان روشن است،همین اندازه می‌دانیم که به هنگام قبض روح رابطه روح از جسم بریده می‌شود اما چگونه و به چه صورت؟دقیقا روشن نیست.

آنچه در روایات اسلامی آمده است به نظر می‌رسد تشبیهات و اشاراتی باشد و گر نه برای ما زندانیان عالم ماده درک این گونه مسائل که به عالم ماوراء طبیعت ارتباط دارد مشکل است.

آیا فرشته مرگ در جایی قرار گرفته-همان گونه که در بعضی از روایات آمده- و تمام دنیا برای او مانند کف دست است و هر کس فرمان مرگ او صادر شده از میان جمعیّت می‌گیرد و قبض روح می‌کند،یا این که فرشتگان قبض ارواح در جهان پراکنده‌اند و به موقع به سراغ شکارهای خود می‌روند؟ در خطبه بالا در خصوص بچّه‌هایی که در دوران جنینی قبض روح می‌شوند سه احتمال ذکر شده بود:نخست این که فرشته مرگ وارد شکم مادر می‌شود، دیگر این که از بیرون،روح جنین را به سوی خود فرا می‌خواند و سوّم این که از آغاز در کنار جنین در شکم مادر ساکن است و این که امام هیچ احتمال را بر دیگری ترجیح نداده اشاره به این حقیقت است که درک جزئیات این امور برای ما که در جهان ماده قرار داریم آسان نیست.

بعضی از شارحان نهج البلاغه از میان این سه احتمال،احتمال دوّم را ترجیح داده‌اند،شاید به این دلیل که در حدیثی از امام صادق علیه السّلام نقل شده که از«ملک الموت»سؤال کرده‌اند تو چگونه در یک لحظه قبض ارواحی می‌کنی که بعضی در مغرب و بعضی در مشرق هستند در پاسخ گفت من آنها را صدا می‌زنم و اجابت دعوت من می‌کنند و به سوی من می‌آیند.سپس افزود:دنیا در برابر من همچون یک کاسه است که در برابر یکی از شما باشد از هر گوشه‌ای از آن بخواهد چیزی را برمی‌گیرد ⁽¹⁾.

خطبۀ 113: در نکوهش دنیا و دنیاپرستی

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

فی ذمّ الدنیا

1

از خطبه‌های امام علیه السّلام است که در نکوهش دنیا(و دنیاپرستی)ایراد فرموده است.

خطبه در یک نگاه

امام علیه السّلام در این خطبه از چند مسأله مهم سخن می‌گوید که همه به یکدیگر مرتبطند.نخست مردم را از دنیاپرستی باز می‌دارد و عیوب و مشکلات دنیا را بازگو می‌کند و آن را به خانه‌ای تشبیه می‌نماید که رو به ویرانی است و نباید دل به آن بست.

در بخش دیگری برای تکمیل این سخن،توصیه می‌فرماید که مرگ را فراموش نکنید و همچون زاهدان در دنیا باشید که دل به آن نبستند. ⁽¹⁾

بخشی از این خطبه را «زمخشری» در اوایل کتاب «ربیع الأبرار» آورده و «آمری» (که قریب

العصر به سید رضی بوده، آن را به طور پراکنده در کتاب خود «غرر الحکم» با تفاوتهایی نقل

کرده است و از این تفاوتها روشن می شود که «آمری» آن را از منبع دیگری غیر از نهج البلاغه

گرفته است. (مصادر نهج البلاغه، جلد ۲، صفحه ۲۴۷).

و سرانجام در بخش دیگری به پراکندگی و اختلاف مسلمانان،اشاره کرده و آن را ناشی از دل بستگی به دنیا می‌شمرد و اصلاح آن را مایه پیشرفت جامعه معرفی می‌فرماید .

بخش اوّل

اشاره

و أحذّرکم الدّنیا فإنّها منزل قلعة،و لیست بدار نجعة.قد تزیّنت بغرورها،و غرّت بزینتها.دارها هانت علی ربّها،فخلط حلالها بحرامها، و خیرها بشرّها،و حیاتها بموتها،و حلوها بمرّها،لم یصفها اللّه تعالی لأولیائه،و لم یضنّ بها علی أعدائه.خیرها زهید و شرّها عتید.و جمعها ینفد،و ملکها یسلب،و عامرها یخرب.فما خیر دار تنقض نقض البناء، و عمر یفنی فیها فناء الزّاد،و مدّة تنقطع انقطاع السّیر!اجعلوا ما افترض اللّه علیکم من طلبکم،و اسألوه من أداء حقّه ما سألکم.و أسمعوا دعوة الموت آذانکم قبل أن یدعی بکم.

ترجمه

شما را از دل بستگی به دنیا سخت بر حذر می‌دارم که منزلگاهی است کوچ کردنی و جای اقامت نیست.خود را با مکر و نیرنگ آراسته و با زرق و برق خود، مردم را می‌فریبد!سرایی است که در نظر صاحب اصلیش بی‌مقدار است،لذا حلالش را با حرام،و خیرش را با شرّ،و زندگیش را با مرگ،و شیرینیش را با تلخی،آمیخته است(به همین دلیل)خداوند آن را مخصوص اولیایش نساخته، و از دشمنانش دریغ نداشته است.خوبی‌هایش کم،و شرّ آن آماده(و فراوان)، جمعش رو به فنا و ملک و حکومتش رو به زوال،و آبادیش رو به ویرانی است.

چه ارزش دارد سرایی که همچون عمارتهای فرسوده در حال فروریختن است؟ و چه خوبی دارد عمرهایی که همچون زاد و توشه(مختصر)پایان می‌گیرد؟

و زندگی‌هایی که همچون ایّام سفر به آخر می‌رسد؟(بنا بر این)آنچه را خداوند بر شما واجب کرده است جزء خواسته‌های خویش قرار دهید و از او

بخواهید که برای ادای حقوقی که از شما طلب کرده یاریتان کند و پیش از آن که به سوی مرگ فراخوانده شوید دعوت مرگ را به گوش‌های خویش برسانید(و آماده شوید).

شرح و تفسیر: شما را از دلبستگی به دنیا بر حذر می‌دارم

شما را از دلبستگی به دنیا بر حذر می‌دارم

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،باز به سراغ نکوهش دنیا و دنیاپرستان می‌رود و چنان زرق و برق دنیا را تحقیر می‌کند و عیوب آن را برمی‌شمرد که هر انسان عاقلی را بیدار می‌سازد و به او نشان می‌دهد که دنیاپرستی راه نجات نیست.

مخاطبان خویش را که مردم آن روز و امروز و تمام اعصار و قرون را شامل می‌شود از زرق و برق دنیا برحذر می‌دارد و می‌فرماید:«شما را از دلبستگی به دنیا سخت برحذر می‌دارم که منزلگاهی است کوچ کردنی؛و جای اقامت نیست» (و أحذّرکم الدّنیا فإنّها منزل قلعة،و لیست بدار نجعة) .

«قلعه»از ماده«قلع»گرفته شده و به معنی اموال عاریتی و محلی که انسان هر زمان باید از آن برخیزد،می‌باشد.

و«نجعة»عکس آن است و آن جایگاهی است که انسان خیر و برکت در آن یافته و قطعا تصمیم به توقف در آن گرفته است بنا بر این مفهوم سخن مولا علیه السّلام این است که دنیا به هر حال یک منزلگاه موقّتی است و ارزشی برای ماندن و اقامت گزیدن ندارد، در ادامه سخن در واقع به دلایل این مطلب اشاره می‌کند و می‌افزاید:«دنیا خود را با مکر و نیرنگ آراسته و با زرق و برق خود مردم را

می‌فریبد،سرایی است که در نظر صاحب اصلیش بی‌مقدار است لذا حلالش

را با حرام،و خیرش را با شرّ،و زندگی‌اش را با مرگ،و شیرینی‌اش را با تلخی،بهم هم آمیخته است» (قد تزیّنت بغرورها،و غرّت بزینتها.دارها ⁽¹⁾

این نسخه برگرفته از آن است «دارها هانت» است که ظاهرا اشتباه است.

هر گاه بخواهی لقمه نان حلالی بدست آوری باید هزار درد و رنج را تحمّل کنی و از مسیرهای پرنشیب و فراز بگذری و هر گاه بخواهی گلی بچینی باید تحمّل نیش خار کنی و اگر بخواهی از خوان نعمتش کمی عسل برگیری نیشهای زنبورها در انتظار توست،در کنار هر گنجی افعی‌ها خفته‌اند و در کنار هر شیرینی تلخی‌هاست،فی المثل انسانی که فرزند ندارد غم و غصّه جانکاهی بر روح او سنگینی می‌کند ولی همین که فرزند پیدا کرد هزاران مشکل در کنار اوست و همچنین نعمتها و مواهب دیگر که فقدانش غم‌انگیز است و وجودش ملال آور و مشکل آفرین.

و در تأکید این سخن می‌فرماید:«(به همین دلیل)خداوند آن را مخصوص اولیایش نساخته،و از دشمنانش دریغ نداشته است» (لم یصفها ⁽²⁾

مواهب دنیا، به قدری بی ارزش است که خدا آن را در اختیار همه قرار داده است

آری!اگر متاع دنیا متاع قابل ملاحظه‌ای بود خداوند آن را به دوستانش اختصاص می‌داد و از دشمنانش دریغ می‌داشت ولی چون ارزشی ندارد آن را به هر کس می‌دهد. سپس اضافه می‌کند:«خوبی‌هایش کم،و شرّ آن آماده(و فراوان)جمعش،رو به فنا و ملک و حکومتش رو به زوال،و آبادی‌اش رو

به ویرانی است» (خیرها زهید و شرّها عتید ⁽¹⁾

ذخیره کردن نیز می آید.

و عجب این که این دگرگونیها و زوال نعمتها و بر باد رفتن حکومتها و ویرانی آبادیها،همیشه جنبه تدریجی ندارد بلکه گاهی در یک ساعت و حتی در یک لحظه همه چیز دگرگون می‌شود و تاریخ بشر مملوّ است از این صحنه‌های وحشت‌آور و عبرت‌انگیز.

با این حال چگونه عاقل می‌تواند به آن دل ببندد؟و بر نعمتهایش تکیه کند؟از اقبال دنیا شاد و از ادبارش غمگین شود؟ و در ادامه این بحث،مطلب را به صورت سؤال مطرح می‌کند،تا پاسخ آن از درون دل‌های مخاطبین برخیزد و اثر عمیق خود را بگذارد،می‌فرماید:«چه ارزشی دارد سرایی که همچون عمارتهای فرسوده در حال فروریختن است!و چه خوبی دارد،عمرهایی که همچون زاد و توشه(مختصر)پایان می‌گیرد،و زندگی‌هایی که همچون ایّام سفر به آخر می‌رسد!» (فما خیر دار تنقض نقض البناء،و عمر یفنی فیها فناء الزّاد،و مدّة تنقطع انقطاع السّیر!) .

امام علیه السّلام در این سه تشبیه،نهایت فصاحت و بلاغت را بکار برده است:

نخست دنیا را به خانه کهنه و فرسوده‌ای تشبیه می‌کند که دیوارهایش شکافته و سقفهایش در حال فروریختن است.

و عمر انسان را به سفره‌ای تشبیه می‌کند که گروهی بر سر آن می‌نشینند و در مدّتی کوتاه هر چه در آن است می‌خورند و خالی می‌شود.

و مدّت بقاء انسان را در این جهان به سفرهای کوتاهی تشبیه می‌کند که مسافر تا گرم راه رفتن می‌شود پایان می‌پذیرد.

و سرانجام در آخرین جمله از این بخش خطبه،همگان را مخاطب ساخته و سه دستور مهمّ به آنها می‌دهد و می‌فرماید:«آنچه را خداوند بر شما واجب کرده است جزء خواسته‌های خویش قرار دهید و از او بخواهید که برای ادای حقوقی که از شما خواسته است یاریتان کند و بیش از آن که به سوی مرگ فراخوانده شوید،دعوت مرگ را به گوش‌های خویش برسانید(و آماده شوید)» (اجعلوا ما افترض اللّه علیکم من طلبکم،و اسألوه من أداء حقّه ما سألکم.و أسمعوا دعوة الموت آذانکم قبل أن یدعی بکم) .

در نخستین دستور به مردم سفارش می‌کند که حدّاقل واجبات الهی را به اندازه خواسته‌های شخصی خود،ارج نهند و در انجام آن کوشا باشند نه این که خواسته‌های دنیوی خود را در متن قرار دهند و واجبات الهی را در حاشیه.

این احتمال نیز وجود دارد که منظور این است که توفیق انجام واجبات الهی را از خواسته‌های خود در پیشگاه خدا قرار دهید ولی معنی اوّل مناسبتر به نظر می‌رسد زیرا در جمله دوّم به این معنی،اشاره شده که می‌فرماید از او بخواهید که در اداء حقش شما را یاری کند بنا بر این تفسیر هر دو جمله تکرار یک مفهوم خواهد بود.

جمله سوّم اشاره به آمادگی برای استقبال از مرگ است از طریق اداء حقوق مردم و توبه از گناه و جبران ما فات،چرا که در غیر این صورت،مرگ غافلگیرانه دامان انسان را می‌گیرد و به سوی جهانی که هیچ آمادگی برای ورود به آن ندارد پیش می‌برد.

بخش دوّم

اشاره

إنّ الزّاهدین فی الدّنیا تبکی قلوبهم و إن ضحکوا،و یشتدّ حزنهم و إن فرحوا،و یکثر مقتهم أنفسهم و إن اغتبطوا بما رزقوا.قد غاب عن قلوبکم ذکر الآجال،و حضرتکم کواذب الآمال،فصارت الدّنیا أملک بکم من الآخرة، و العاجلة أذهب بکم من الآجلة،و إنّما أنتم إخوان علی دین اللّه،ما فرّق بینکم إلاّ خبث السّرائر،و سوء الضّمائر.فلا توازرون و لا تناصحون،و لا تباذلون و لا توادّون.

ترجمه

زاهدان در دنیا،قلوبشان می‌گرید گر چه ظاهرا بخندند،سخت محزون و غمگین‌اند گرچه ظاهرا شادمانی کنند،و نسبت به خود(و وضع اخلاقی و کمی طاعات خویش)سخت خشمگین‌اند هر چند به خاطر روزی‌های فراوانی که به آنها داده شده در پیشگاه خدا شاکرند.

یاد مرگ از دل‌هایتان پنهان شده و آمال و آرزوهای دروغین در برابر شما حاضر گشته،از این رو سلطه دنیا بر شما بیش از آخرت شده و زندگانی زودرس دنیا شما را از حیات جاودانی آخرت بیرون برده است.شما همگی در اسلام و دین خدا برادر(و برابر)هستید و تفرقه و اختلاف در میان شما تنها به سبب آلودگی درون و سوء نیت‌هاست به همین دلیل نه به یکدیگر کمک می‌کنید،و نه همدیگر را نصیحت،و نه بذل و بخشش به هم دارید،و نه به یکدیگر مهر می‌ورزید!

شرح و تفسیر: وصف زاهدان در دنیا

وصف زاهدان در دنیا

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به سه نکته اشاره می‌فرماید که تأکید و تکمیلی است بر بخش گذشته این خطبه،و مقدمه‌ای است بر بخش آینده.

نخست به سراغ توصیف زاهدان در دنیا می‌رود تا با مقایسه کردن حال مخاطبین با حال آنها وضع هر کس روشن شود و در این جا برای زاهدان سه ویژگی می‌شمرد،می‌فرماید:«زاهدان در دنیا قلوبشان می‌گرید گرچه ظاهرا بخندند» (إنّ الزّاهدین فی الدّنیا تبکی قلوبهم و إن ضحکوا) .

«و سخت محزون و غمگین‌اند گرچه ظاهرا شادمانی کنند» (و یشتدّ حزنهم و إن فرحوا).

«و نسبت به خود سخت خشمگین هستند(و از وضع اخلاقی و طاعات خود راضی نیستند)هر چند به خاطر روزی‌های فراوانی که به آنها داده شده در پیشگاه خداوند شاکرند» (و یکثر مقتهم أنفسهم و إن اغتبطوا ⁽¹⁾

مجهول خوانده اند و آن را به معنی مورد غبطه واقع شدن تفسیر کرده اند و بعضی آن را به

صورت فعل معلوم آورده اند و مفهومی شبیه آنچه گفته شد از آن فهمیده اند در حالی که با

مراجعه به متون لغت روشن می شود که «اغتیاط » به معنی دیگری است و آن خوشحال بودن و

شکر خدا را در برابر نعمت ها به جای آوردن است. (به لسان العرب و قاموس و لغات دیگر

مراجعه شود).

آری چشم‌های قلب آنها گریان است به خاطر نقایص و کمبودهایی که در خود می‌بینند و لغزش‌هایی که احیانا از آنها سرزده،هر چند برای حفظ آداب اجتماعی و اخلاقی ظاهرا شاد و خندان باشند.آنها بر گذشته خویش تأسف می‌خورند و از فرصت‌هایی که در دست داشته‌اند و از آن استفاده نکرده‌اند غمگین‌اند،هر چند در ظاهر شاد و مسرورند و آنها از یکسو در برابر مواهب

مادی و معنوی الهی زبان به شکر و ثنای او می‌گشایند ولی از سوی دیگر خود را به خاطر کوتاهی در بهره‌گیری صحیح از این نعمت‌ها ملامت و سرزنش می‌کنند.

و در یک جمله،آنها همواره در مقام نقد خویشتن و اصلاح کاستی‌ها و کمبودهای معنوی خود هستند و همین امر سبب حرکت تکاملی آنها به سوی خداست و هرگز راضی به وضع موجود نیستند که سبب رکود یا عقب گردشان شود.

و در نکته دوّم وضع مخاطبین خود را تشریح می‌کند تا با زاهدان،خود را مقایسه کنند و به عیوب خویش واقف شوند و برای آنها نیز سه وصف بیان می‌فرماید،می‌گوید:«یاد مرگ از دل‌هایتان پنهان شده و آمال و آرزوهای دروغین در برابر شما حاضر گشته از این رو سلطه دنیا بر شما بیش از آخرت شده،و زندگانی زودرس دنیا،شما را از یاد حیات جاودانی آخرت بیرون برده است» (قد غاب عن قلوبکم ذکر الآجال،و حضرتکم کواذب الآمال، فصارت الدّنیا أملک بکم من الآخرة،و العاجلة أذهب بکم من الآجلة) .

آری!آن کس که سرآمد عمر و پایان زندگی زودگذر دنیا را به فراموشی بسپارد،و دل را در گرو سراب آرزوهای دروغین قرار دهد،دنیا بر عقل و فکر او چیره می‌شود و آخرت را از یاد می‌برد،و چنین کسی آمادگی برای آلودگی به هر گناه و فسادی دارد و بهترین طعمه شیطان و هوای نفس است.

و در پایان این بخش از خطبه،نتیجه می‌گیرد که«شما همگی در اسلام و دین خدا برادر(و برابر)هستید و تفرقه و اختلاف در میان شما تنها به سبب آلودگی درون و سوء نیت‌هاست به همین دلیل،نه به یکدیگر کمک می‌کنید،نه همدیگر را نصیحت،و نه بذل و بخشش به هم دارید و نه

به یکدیگر مهر می‌ورزید» (و إنّما أنتم إخوان علی دین اللّه،ما فرّق بینکم إلاّ خبث السّرائر،و سوء الضّمائر.فلا توازرون ⁽¹⁾و لا تناصحون،و لا تباذلون و لا توادّون) .

اشاره به این که زمینه‌های وحدت از طریق اخوت اسلامی در میان شما موجود است امّا اختلافات به خاطر تعصب‌ها،کینه و حسد و حبّ دنیا و تنگ نظری‌ها بر آن غلبه کرده است و رشته وحدت را که سبب امنیّت داخل و پیروزی بر دشمنان خارجی است از هم گسسته است به همین دلیل برکات اجتماع که همکاری و خدمات متقابل و پیوندهای دوستی و برادری است از شما قطع شده است.

این تعبیر اشاره روشنی به این حقیقت دارد که حبّ دنیا و خبث باطن و سوء نیّت و اخلاق نه تنها آخرت را بر باد می‌دهد بلکه صحنه جامعه بشری را کانونی از ناامنی و انواع تزاحم‌ها و کشمکش‌ها می‌سازد که در آن خبری از همدلی و محبّت و همکاری و صمیمیّت نیست.

بخش سوّم

اشاره

ما بالکم تفرحون بالیسیر من الدّنیا تذرکونه،و لا یحزنکم الکثیر من الآخرة تحرمونه!و یقلقکم الیسیر من الدّنیا یفوتکم،حتّی یتبیّن ذلک فی وجوهکم،و قلّة صبرکم عمّا زوی منها عنکم!کأنّها دار مقامکم،و کأنّ متاعها باق علیکم.و ما یمنع أحدکم أن یستقبل أخاه بما یخاف من عیبه،إلاّ مخافة أن یستقبله بمثله.قد تصافیتم علی رفض الآجل و حبّ العاجل، و صار دین أحدکم لعقة علی لسانه،صنیع من قد فرغ من عمله،و أحرز رضی سیّده.

ترجمه

شما را چه شده که با تحصیل مقدار کمی از دنیا مسرور و خوشحال می‌شوید،ولی هرگز محروم شدن از مقدار فراوانی از آخرت،شما را غمگین نمی‌کند؟!از دست رفتن مقدار ناچیزی از متاع دنیا شما را سخت پریشان می‌سازد به گونه‌ای که آثارش در چهره‌هایتان نمایان می‌شود،و به خاطر آنچه از دست داده‌اید بی‌تابی می‌کنید،گویی این جا سرای اقامت جاودانه شماست و متاع دنیا همیشه برای شما باقی می‌ماند.

کسی از شما نمی‌تواند عیب خطرناک برادر خود را(به منظور اصلاح و نهی از منکر)بازگو کند چرا که می‌ترسد برادرش نیز همان عیب را در باره او بازگوید! (گویی)همگی دست به دست هم داده‌اید که آخرت را کنار بگذارید و به دنیا عشق ورزید و دین شما لقلقه زبانتان شده و کارتان شبیه کار کسی است که گویی تمام وظیفه خود را انجام داده و رضایت مولای خویش را فراهم ساخته است(در حالی که شما نه تنها انجام وظیفه نکرده‌اید بلکه خشم مولای خود را فراهم ساخته‌اید).

شرح و تفسیر: باز هم سرزنش دنیاپرستان

باز هم سرزنش دنیاپرستان

در این بخش که آخرین بخش خطبه است امام علیه السّلام بار دیگر دنیاپرستان را مخاطب قرار داده و با سرزنشها و ملامتهای توأم با استدلال،برای بیدار ساختن آنها کوشش می‌کند،نخست می‌فرماید:«شما را چه شده که با تحصیل مقدار کمی از دنیا مسرور و خوشحال می‌شوید ولی هرگز محروم شدن از مقدار زیادی از آخرت،شما را غمگین نمی‌کند،از دست رفتن مقدار ناچیزی از متاع دنیا شما را سخت پریشان می‌سازد به گونه‌ای که آثار آن در چهره‌هایتان نمایان می‌شود و به خاطر آنچه از دست داده‌اید بی‌تابی می‌کنید،گویی این جا سرای اقامت همیشگی شماست و متاع دنیا همیشه برای شما باقی می‌ماند» (ما بالکم تفرحون بالیسیر من الدّنیا تدرکونه،و لا یحزنکم الکثیر من الآخرة تحرمونه!و یقلقکم الیسیر من الدّنیا یفوتکم،حتّی یتبیّن ذلک فی وجوهکم،و قلّة صبرکم عمّا زوی ⁽¹⁾

و با توجه به این که در عبارت بالا به صورت فعل مجهول و همراه با «عن» ذکر شده به معنی

دور کردن و از دست دادن می باشد.

آری!چنین است حال بسیاری از مردم دنیا که از دست رفتن امور معنوی سبب پریشانی آنها نمی‌شود ولی کمترین ضرر مادی آنها را سخت پریشان می‌سازد،مثلا اگر روزهای متوالی نماز صبح آنها قضا شود هیچ مایه نگرانی آنها نیست یا اگر سالها از فیض عبادتهای شبانه محروم بمانند غمی ندارند ولی

گاهی چند در هم زیان،آنها را برآشفته می‌کند و بر سر اطرافیان خود فریاد می‌کشند که چرا چنین شده است؟ این تفاوت آشکار شرم‌آور،از یکی از دو چیز سرچشمه می‌گیرد:یا ایمانها نسبت به آخرت و وعده‌های الهی ضعیف است و آن را حلوای نسیه می‌دانند که به خاطر آن چشم از سکّه نقد نمی‌پوشند،و یا علی رغم ایمانشان به آخرت آن قدر هوا و هوسها بر قلب و روح آنها چیره شده و غفلت آنها را فراهم آورده که جز متاع دنیا و لذّات زودگذر و گاه موهوم و خیالی را،نمی‌بینند.

و در ادامه این سخن به یکی دیگر از نقطه‌های ضعف دنیاپرستان اشاره کرده می‌فرماید:یکی از بدبختیهای شما این است که:«کسی از شما نمی‌تواند عیب خطرناک برادر خود را(به منظور اصلاح و نهی از منکر)بازگو کند چرا که می‌ترسد برادرش نیز همان عیب را در باره او بازگوید» (و ما یمنع أحدکم أن یستقبل أخاه بما یخاف من عیبه،إلاّ مخافة أن یستقبله بمثله) .

اشاره به این که شما با داشتن آن همه عیوب که از دنیاپرستی ناشی می‌شود، از اصلاح یکدیگر به وسیله تذکّرها و اندرزها محروم هستید،چرا که هیچ یک از شما جرأت نمی‌کنید در این مقام برآیید چون می‌ترسید شما را سرزنش کنند که اگر این کار و آن کار بد است چرا خود آلوده‌اید؟و اگر شما طبیب هستید چرا نخست سر خود را دوا نمی‌کنید؟و آیا صحیح است که دیگها روسیاهی را بر دیگچه‌ها عیب بگیرند؟! و سرانجام امام علیه السّلام با این سخن خطبه را پایان می‌دهد می‌فرماید:«(گویی) همگی دست به دست هم داده‌اید که آخرت را کنار بگذارید،و به دنیا عشق ورزید،و دین شما لقلقه زبانتان شده،و کارتان شبیه کار کسی است که گویی تمام وظیفه خود را انجام داده و رضایت مولای خویش را فراهم ساخته است!» (قد تصافیتم علی رفض الآجل و حبّ العاجل،و صار

دین أحدکم لعقة ⁽¹⁾

از غذا گفته می شود که انسان با سرانگشت یا قاشق کوچکی روی زبان می گذارد و به زودی

آن را فرو می برد و کنایه از شی، مختصر است.

گاه در میان مردم کارهای خلافی انجام می‌شود که هیچ توافق قبلی بر آن صورت نگرفته ولی چنان هماهنگ است که گویی آنها جلسات متعددی داشته و برنامه‌ریزی و توافق قبلی صورت گرفته،و این نیست مگر بخاطر این که انگیزه‌ها در این امور یکسان است.یکی از مصداقهای روشن آن بی‌اعتنایی به مسائل مربوط به آخرت و چسبیدن به دنیای مادی است.

این گونه افراد دنیاپرست ممکن است ظاهرا دین‌دار باشند ولی دین آنها در یک سلسله شعارها و ادعاها و لفاطی‌ها و احیانا کمی از عبادات،خلاصه می‌شود تعبیر«لعقة»اشاره به همین معناست.و گاه آن چنان از خود راضی هستند که گویی به تمام وظایف الهی و انسانی خود،عمل کرده و به قرب پروردگار و مقام رضای او رسیده‌اند و این به راستی یک انحراف وحشتناک است همان گونه که مولا در پایان این خطبه به آن اشاره فرموده است.

خطبۀ 114: از خطبه‌های امام علیه السّلام است که در آن اندرزهای مهمی به مردم می‌دهد

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام و فیها مواعظ للنّاس

1

از خطبه‌های امام علیه السّلام است که در آن اندرزهای مهمی به مردم می‌دهد.

خطبه در یک نگاه

در بخش اوّل این خطبه،امام علیه السّلام حمد و ثنای الهی را با تعبیراتی قرین می‌کند که راه خداشناسی را برای انسان هموار می‌سازد و راه و روش شهادت به اخلاص را به انسان می‌آموزد و اهمیّت گواهی به توحید و نبوّت را با تعبیرات پر معنایی نشان می‌دهد.

در بخش دیگری از این خطبه،همه مخاطبین را به تقوای الهی دعوت می‌کند و آثار و برکات تقوا در وجود انسان را بر می‌شمرد.

در بخش سوّم،سخن از ناپایداری دنیا و سرعت زوال نعمتها و ناتمام ماندن آرزوها و کم بودن فاصله زندگی و مرگ می‌گوید.

در بخش چهارم این خطبه با نصایح و اندرزهای دقیق و حساب شده، همگان را به اطاعت پروردگار دعوت می‌کند و از فراموشی جهان آخرت و گرفتار شدن در چنگال غفلت و عدم توجه به وضع دنیای زودگذر بر حذر می‌دارد.

ارتباط این چهار بخش در ایجاد یک مجموعه،از اندرزهای منسجم بر کسی پوشیده نیست.

تعبیرات این خطبه چنان فصیح و بلیغ و لطیف است که نویسنده کتاب «الطراز»(امام یحیی زیدی از علمای قرن هشتم)در پایان این خطبه بیانی دارد که عین عبارت او چنین است:«لو کان کلام من کلام البشر معجزة لکان هذا هو الأوّل و لو أعجز شیء من الکلام بعد کلام اللّه لکان هذا هو الثّانی؛اگر سخنی از سخنان بشر معجزه باشد این نخستین آنهاست و اگر کلامی بعد از کلام خدا اعجاز آمیز باشد این همان کلام دوّم است» ⁽¹⁾.

بخش اوّل

اشاره

الحمد للّه الواصل الحمد بالنّعم و النّعم بالشّکر.نحمده علی آلائه،کما نحمده علی بلائه.و نستعینه علی هذه النّفوس البطاء عمّا أمرت به، السّراع إلی ما نهیت عنه.و نستغفره ممّا أحاط به علمه،و أحصاه کتابه:

علم غیر قاصر،و کتاب غیر مغادر.و نؤمن به إیمان من عاین الغیوب، و وقف علی الموعود،إیمانا نفی إخلاصه الشّرک،و یقینه الشّکّ.و نشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له،و أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عبده و رسوله،شهادتین تصعدان القول،و ترفعان العمل.لا یخفّ میزان توضعان فیه،و لا یثقل میزان ترفعان عنه.

ترجمه

ستایش مخصوص خداوندی است که حمد را به نعمت،و نعمت را به شکر پیوند داد،او را بر نعمتهایش ستایش می‌کنیم آن گونه که بر بلاهایش،و از او در برابر این نفوس سست و تنبل که در انجام اوامرش کندی می‌کنند و در ارتکاب نواهیش سرعت دارند،یاری می‌طلبیم،و از گناهانی که علم او به آنها احاطه دارد و کتاب او(نامه اعمال ما)آنها را شماره کرده،آمرزش می‌طلبیم،همان علمی که در هیچ موردی قصوری ندارد و کتابی که چیزی را فروگذار نمی‌کند.

و به او ایمان داریم همچون کسی که اسرار نهانی را با چشم مشاهده می‌کند، و در کنار آنچه وعده داده شده(از معاد و رستاخیز)ایستاده و آگاهی دارد، ایمانی که اخلاص آن شرک را نفی می‌کند و یقین آن شک و تردید را می‌زداید،

و شهادت می‌دهیم که معبودی جز خداوند نیست،یگانه است و همتایی ندارد و محمّد(صلّی اللّه علیه و آله و سلم)بنده و فرستاده اوست،شهادتی که سخن را بالا می‌برد و عمل را به پیشگاه خدا و مرحله قبول می‌رساند، شهادتی که در هر میزانی گذاشته شود سبک نخواهد بود و از هر میزانی برگرفته شود سنگین نمی‌گردد!

شرح و تفسیر: باورهای پربار!

باورهای پربار!

امام علیه السّلام در بخش اوّل این خطبه به نکات مهمی در زمینه حمد و ثنای الهی و استعانت از ذات پاک او و استغفار در برابر گناهان،اشاره می‌فرماید.

نخست می‌گوید:«ستایش مخصوص خداوندی است که حمد را به نعمت و نعمت را به شکر پیوند داد» (الحمد للّه الواصل الحمد بالنّعم و النّعم بالشّکر) .

قرین بودن حمد به نعمت از این جاست که حمد و سپاس او،انسان را لایق نعمت‌هایش می‌سازد و این حمد سبب برخورداری بندگان از نعمت او می‌گردد.

همچنین رابطه نعمت با شکر از این جهت است که نعمت سبب شکرگزاری است چرا که بندگان در برابر هر نعمتی موظف به شکرگزاری هستند و بر هر نعمتی،شکری واجب است(در واقع حمد سبب تکوینی نعمت‌ها و نعمت‌ها سبب تشریعی شکرگزاری می‌باشد).

گواه این معنا چیزی است که در خطبه 157 آمده می‌فرماید:«الحمد للّه الّذی جعل الحمد مفتاحا لذکره،و سببا للمزید من فضله؛ستایش مخصوص خداوندی است که حمد را کلید ذکر خود قرار داده و آن را سبب فزونی فضل و رحمتش ساخته است».

البتّه دو جمله بالا تفسیرهای دیگری از نظر تفاوت علت و معلول‌ها می‌تواند داشته باشد ولی آنچه در بالا آمد از همه مناسبتر است.

در دوّمین نکته،می‌فرماید:«ما او را بر نعمت‌هایش ستایش می‌کنیم آن گونه که بر بلاهایش» (نحمده علی آلائه،کما نحمده علی بلائه) .

اشاره به این که بلاهای الهی هم در واقع،نوعی نعمت است همان گونه که در بحث فلسفه آفات و بلاها ضمن مباحث توحید و عدل بیان کرده‌ایم.گاه بلاها سبب بیداری و بازگشت به سوی خدا و ترک معاصی است و گاه ظاهرا بلا است ولی در باطن،نعمت است و ما تشخیص نمی‌دهیم.گاه کفار گناهان است و گاهی سبب شناخت قدر نعمت‌هاست چرا که تا انسان نعمتی را از دست ندهد و به مصیبتی گرفتار نشود ارزش نعمت‌ها را نمی‌شناسد و گر نه خداوند حکیم علی الاطلاق بی‌جهت کسی را گرفتار بلایی نمی‌کند پس بلای او هم رحمت است و درد او درمان.

در سوّمین نکته،می‌فرماید:«از او در برابر این نفوس سست و تنبل که در انجام اوامرش کندی می‌کنند و در ارتکاب نواهیش سرعت دارند یاری می‌طلبیم!» (و نستعینه علی هذه النّفوس البطاء ⁽¹⁾عمّا أمرت به،السّراع إلی ما نهیت عنه) .

اشاره به این که نفوس انسانی تا به مرحله کمال نفس مطمئنه نرسد در انجام اوامر الهی سستی می‌کند و در ارتکاب گناهانی که با غرایز حیوانی سازگار است، شتاب می‌گیرد و تا کمک و یاری پروردگار نباشد گذشتن از مرحله نفس امّاره و رسیدن به مرحله لوامه و عبور از آن و وصول به نفس مطمئنه کاری بس دشوار است.

در چهارمین نکته،می‌فرماید:«از گناهانی که علم او به آنها احاطه دارد و کتاب او(نامه اعمال ما)آنها را شماره کرده آمرزش می‌طلبیم،همان علمی که در هیچ مورد قصوری ندارد و کتابی که چیزی را فروگذار نمی‌کند» (و نستغفره ممّا أحاط به علمه،و أحصاه کتابه:علم غیر قاصر،و کتاب غیر مغادر ⁽¹⁾

خود را بشکند و ترک کند می گویند غدر کرده است و به گودالهای آب «غدیر» می گویند به

خاطر آن که مقداری از آب باران در آن جا ترک و رها شده است.

اشاره به این که تا از گناه استغفار نکنیم و صفحه دل را از زنگار آن شستشو ندهیم،هرگز نمی‌توانیم از وسوسه‌های نفس دور بمانیم و به مقام قرب او نایل شویم و به آن مرحله از ایمان که در جمله‌های آینده می‌آید،برسیم،در واقع استغفار هم تکمیلی است برای بحث گذشته و هم مقدمه‌ای است برای بحث آینده.

و در پنجمین نکته،در واقع به سراغ نتیجه نهایی این بحث رفته و می‌فرماید:«ما به او ایمان داریم همچون کسی که اسرار نهانی را با چشم مشاهده می‌کند،و در کنار آنچه وعده داده شده(از معاد و رستاخیز)ایستاده و آگاهی دارد،ایمانی که اخلاص آن،شرک را نفی می‌کند و یقین آن،شک و تردید را می‌زداید» (و نؤمن به إیمان من عاین الغیوب،و وقف علی الموعود،إیمانا نفی إخلاصه الشّرک،و یقینه الشّکّ) .

اشاره به این که هنگامی که حمد و ستایش الهی با شکر نعمت‌ها آمیخته شد و انسان از بوته آزمایش‌ها سالم به در آمد از وسوسه‌های نفس برکنار ماند،و هوس‌ها را تحت کنترل در آورده،و از لغزش‌های خود به طور کامل استغفار نمود،می‌تواند به مرحله کمال ایمان برسد،ایمانی در سرحدّ شهود،گویی خدا را با چشم دل می‌بیند و بهشت و دوزخ و پاداش‌های نیکوکاران

و کیفرهای بدکاران را مشاهده می‌کند ایمانی خالص از هر گونه شائبه شرک،و یقینی پاک از آلودگی به شک.

آری یقین مراتبی دارد:مرتبه اوّل،مرحله‌ای است که انسان از طریق استدلال به آن راه می‌یابد و آن را علم الیقین می‌گویند.

مرحله دوّم،آن است که انسان از طریق شهود به آن می‌رسد گویی از دور با چشم خود انوار الهی را مشاهده می‌کند و صحنه‌های قیامت را می‌بیند و آن را عین الیقین می‌گویند.

مرحله سوّم،که مرحله نهایی است آن است که گویی نزدیک می‌شود و همه چیز را لمس می‌کند،انوار الهی اطراف او را احاطه می‌نماید و نسیم روح بخش بهشتی،روح او را نوازش می‌کند و آتش سوزان دوزخ بر تنش اثر می‌گذارد و آن را حقّ الیقین می‌نامند،بنا بر این منظور از جمله«عاین»و«وقف»همان مرحله نهایی ایمان و یقین است که انسان بالمعاینه و از نزدیک به مقام شهود می‌رسد و در کنار آن قرار می‌گیرد.

و سرانجام امام علیه السّلام به سراغ شهادت بر توحید و نبوت می‌رود و این بخش از خطبه را با آن پایان می‌دهد،می‌فرماید:«شهادت می‌دهیم که معبودی جز خداوند نیست،یگانه است و همتایی ندارد و محمّد صلّی اللّه علیه و آله بنده و فرستاده اوست، شهادتی که سخن را بالا می‌برد و عمل را به پیشگاه خدا و مرحله قبول می‌رساند،شهادتی که در هر میزانی گذاشته شود سبک نخواهد بود و از هر میزانی برگرفته شود سنگین نمی‌گردد» (و نشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له،و أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عبده و رسوله،شهادتین تصعدان القول،و ترفعان العمل.لا یخفّ میزان توضعان فیه،و لا یثقل میزان ترفعان عنه) .

اشاره به این که اگر شهادت بر توحید و نبوّت از درون جان برخیزد و آثار آن در گفتار و عمل ظاهر شود آن چنان پاک و خالص می‌گردد که سنگین‌ترین وزنه‌ها را در میزان اعمال در قیامت تشکیل می‌دهد که اگر آن در ترازوی عمل باشد چیزی کم ندارد و اگر نباشد هر چه در آن بگذارند وزنی نخواهد داشت.

از این تعبیر به خوبی روشن می‌شود که شهادت بر توحید و نبوّت آن گاه کار ساز است که آثار آن در گفتار و رفتار انسان کاملا نمایان گردد و همه در مسیر آن قرار گیرد.

در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می‌خوانیم که خداوند به«موسی بن عمران علیه السّلام فرمود:«ای موسی لو أنّ السّموات و عامریهنّ عندی، و الأرضین السّبع فی کفّة و لا إله إلاّ اللّه فی کفّة،مالت بهنّ لا اله إلاّ اللّه؛اگر آسمانها و اهل آسمانها و زمینهای هفتگانه را در یک کفّه ترازو قرار دهند،و لا إله إلاّ اللّه را در یک کفّه دیگر،کفّه«لا إله إلاّ اللّه»سنگینی خواهد کرد» ⁽¹⁾

حدیثی است که در کتاب «ثواب الأعمال » آمده است.

بدیهی است که منظور از سنجش و ترازو در این جا سنجش وزنی و ترازوهای مربوط به آن نیست بلکه منظور سنجش ارزشی است با معیارهای عقلی و معنوی.

نکته: پایه‌های اصلی خوشبختی و نجات

پایه‌های اصلی خوشبختی و نجات

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه که در واقع مقدمه‌ای است برای بخش دوّم که پیرامون اهمیّت تقوا و آثار آن سخن می‌گوید در حقیقت ریشه‌های تقوا را بیان فرموده که مهمترین آنها ایمان و یقین و معرفت است،ایمانی قوی و محکم،آن چنان که گویی خدا را با چشم دل می‌بیند و نعمت‌های بهشتی و آتش‌های دوزخی را مشاهده می‌کند و به یقین،چنین ایمانی خمیر مایه تقواست.

اضافه بر این به موانع اصلی این امر که همان نفس سرکش است اشاره فرموده،راه نجات از آن را استمداد از الطاف الهی می‌شمرد و همان چیزی را می‌فرماید که در سوره یوسف درباره«یوسف»یا درباره«زلیخا»آمده است:

« إنّ النّفس لامّارة بالسّوء إلاّ ما رحم ربّی ؛نفس(سرکش)انسان را بسیار به سوی بدی‌ها می‌خواند مگر آنچه را پروردگارم رحم کند» ⁽¹⁾.

و برای رسیدن به این هدف از ابزار مختلفی از جمله حمد و ستایش پروردگار و شکر و سپاس او در برابر نعمت‌ها و بلاها استفاده می‌فرماید و از استغفار و توبه که یکی از عوامل مؤثر موفقیّت در این مسیر است،کمک می‌گیرد.

هنگامی که این نسخه الهی و این برنامه آسمانی پایان می‌گیرد بحث تقوا را شروع می‌کند بحثی دل‌نشین و بسیار مؤثر و اگر معلّمان و مربیان و استادان درس اخلاق برای رسیدن به این هدف از همین طریق که امام علیه السّلام به ما آموخته است استفاده کنند به یقین تأثیر سخن و نفوذ کلامشان قطعی خواهد بود.

بخش دوّم

اشاره

أوصیکم،عباد اللّه،بتقوی اللّه التّی هی الزّاد و بها المعاذ:زاد مبلغ، و معاذ منجح.دعا إلیها أسمع داع،و وعاها خیر واع.فأسمع داعیها،و فاز واعیها.

عباد اللّه،إنّ تقوی اللّه حمت أولیاء اللّه محارمه،و ألزمت قلوبهم مخافته، حتّی أسهرت لیالیهم،و أظمأت هواجرهم،فأخذوا الرّاحة بالنّصب،و الرّیّ بالظّماء؛و استقربوا الأجل فبادروا العمل،و کذّبوا الأمل فلاحظوا الأجل.

ترجمه

ای بندگان خدا!شما را به تقوا سفارش می‌کنم،که هم زاد و توشه(سفر آخرت)است و هم پناهگاه(در برابر عذاب الهی)،زاد و توشه‌ای که انسان را به مقصد می‌رساند،و پناهگاهی که او را(از خطرات)رهایی می‌بخشد.

دعوت کننده‌ای که سخنانش از همه مؤثرتر است به سوی آن دعوت کرده (خداوند و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و همه انبیا و اولیا)و بهترین حافظ(همه عالمان دینی و پرهیزگاران)،آن را نگهداری و پاسداری نموده است،این دعوت کننده به تقوا،دعوت خویش را به گوش همگان رسانیده،و پاسدار آن،در کار خود پیروز بوده است.

ای بندگان خدا!(بدانید)تقوای الهی دوستان خدا را از ارتکاب گناهان باز داشته،و قلوبشان را قرین خوف و خشیّت ساخته،تا آن جا که شبهایشان را بیدار،و روزهایشان را گرم و سوزان کرده است،آنها(شب زنده دارند و روزه‌دار)، مشقت را به جای استراحت و تشنگی را به جای سیرابی پذیرفته‌اند،سر آمد زندگی را نزدیک می‌دانند،از این رو در انجام اعمال نیک شتاب دارند و

آرزوهای دور و دراز را دروغ می‌شمرند،از این رو همواره پایان زندگی و مرگ را در نظر دارند.

شرح و تفسیر: برترین فضیلت انسان

برترین فضیلت انسان

امام علیه السّلام بعد از مقدمه متین و محکم و حساب شده‌ای که در بخش اوّل این خطبه بیان فرمود در این بخش به سراغ مهمترین فضیلت انسان‌ها می‌رود که همان تقوا است.نخست به آثار اخروی آن اشاره کرده می‌فرماید:«ای بندگان خدا!شما را به تقوا سفارش می‌کنم که زاد و توشه(سفر آخرت)است و هم پناهگاه(در برابر عذاب الهی)،زاد و توشه‌ای که انسان را به مقصد می‌رساند،و پناهگاهی که او را(از خطرات)رهایی می‌بخشد» (أوصیکم،عباد اللّه،بتقوی اللّه الّتی هی الزّاد و بها المعاذ:زاد مبلغ،و معاد منجح) .

بدیهی است انسان در سفرهای طولانی و پر خوف و خطر نیاز به دو چیز دارد:زاد و توشه کافی و منزلگاه‌هایی که او را از خطرات حفظ کند.

همان گونه که قرآن مجید می‌فرماید: «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی» ؛ زاد و توشه برگیرید و بهترین زاد و توشه،تقواست» ⁽¹⁾و در داستان یوسف علیه السّلام هنگامی که بر لب پرتگاه گناه قرار گرفت،از نیروی تقوا برای نجات خود، استفاده کرد،قرآن می‌گوید:« «قالَ مَعاذَ اللّهِ» ؛گفت به خدا پناه می‌برم» ⁽²⁾و راستی تقوا پناهگاهی است،مطمئن و محکم،در برابر سیل خروشان هوای

نفس و وسوسه‌های شیاطین و پناهگاهی است برای نجات از آتش دوزخ در قیامت و بهترین زاد و توشه‌ها برای این سفر پر خوف و خطر است.

سپس برای بیان اهمیّت تقوا می‌افزاید:«دعوت کننده‌ای که سخنانش از همه نافذتر است به سوی آن دعوت کرده(اشاره به خداوند یا پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله یا همه انبیا و اولیا است)و بهترین نگهدارنده،آن را نگهداری و پاسداری نموده است(اشاره به همه پرهیزگاران و پیروان مکتب انبیاست)آری دعوت کننده به سوی تقوا،دعوت خود را به گوش همگان رسانید و پاسدار آن در کار خود پیروز شد» (دعا إلیها أسمع داع،و وعاها خیر واع.فأسمع داعیها،و فاز واعیها) .

در جمله‌های بالا خواندیم که دعوت کننده به تقوا بهترین دعوت کنندگان بود همان طور که پاسدار تقوا بهترین پاسدار است.

بعضی گفته‌اند:منظور از دعوت کننده به تقوا ذات پاک خداوند یا شخص پیغمبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله بود که از سوی خدا سخن می‌گفت و منظور از پاسدار تقوا علی علیه السّلام است ولی بعید نیست که هر دو،مفهوم عامی داشته باشد که همه دعوت کنندگان راستین و بزرگ به تقوا و پاسداران آنرا شامل شود هر چند سرچشمه اصلی،ذات پاک خدا و پیامبر او و امام المتقّین علی بن ابی طالب علیه السّلام است.

سپس امام علیه السّلام به آثار بسیار پر ارزش تقوا در بندگان خاص خدا پرداخته چنین می‌فرماید:«ای بندگان خدا!تقوای الهی دوستان خدا را از ارتکاب گناهان بازداشته و قلبهایشان را قرین خوف و خشیّت ساخته،تا آن جا که شبهایشان را بیدار و روزهایشان را گرم و سوزان کرده است» (عباد

اللّه،إنّ تقوی اللّه حمت ⁽¹⁾

دشمنان و مخالفان کسی جلو گیری می کنند حامی گفته می شود.

بدیهی است دو تعبیر بالا که درباره روز و شب شده،دو تعبیر کنایی لطیف است و منظور شب زنده‌دارانی است که در دل شب به پا می‌خیزند و خواب را از خود دریغ داشته به راز و نیاز با پروردگار می‌پردازند و روزها را روزه می‌گیرند و به یاد خدا هستند.

این تعبیر،نشان می‌دهد که تقوای الهی سرچشمه حرکت به سوی تمام خوبیها و نیکیهاست چرا که وقتی انسان در درون خود احساس مسئولیت کند حرکت او به سوی اطاعت اوامر الهی و ترک معاصی آغاز می‌شود،و شب زنده‌داریها و روزه گرفتنها بخشی از آثار این خدا ترسی باطنی است که نامش تقوا است.

و در ادامه سخن می‌افزاید:«آنها(در طریق عبودیّت پروردگار)مشقت را به جای راحتی و تشنگی را به جای سیرابی پذیرفته‌اند،سرآمد زندگی را نزدیک می‌دانند به همین دلیل در انجام اعمال نیک شتاب دارند،و آرزوهای دور و دراز را دروغ می‌شمرند،از این رو همواره پایان زندگی و مرگ را در نظر دارند» (فأخذوا الرّاحة بالنّصب ⁽³⁾،و الرّیّ ⁽⁴⁾بالظّماء؛و استقربوا الأجل فبادروا العمل،و کذّبوا الأمل فلاحظوا الأجل) .

آری در آن هنگام که راحت طلبان خوش‌گذران،آلوده انواع گناهانند آنها برای نجات از گناه و انجام مسئولیتها از آسایش چشم می‌پوشند،آنها همچون

فریفتگان دنیا نیستند که در دام آرزوهای دور و دراز گرفتار شوند و گذشتن ساعات و روزها و پایان عمر را به فراموشی بسپارند. جمله‌های«فبادروا»و«فلاحظوا»در واقع نتیجه و معلول جمله‌های «و استقربوا»و«کذّبوا»می‌باشد یعنی آن کسی که سر آمد عمر را نزدیک می‌بیند،به عمل می‌پردازد و آن کسی که آرزوها را تکذیب می‌کند به یاد مرگ است،البتّه تحمل ناراحتیهای این جهان سبب آرامش و آسایش جاودان آنها می‌شود آن گونه که امام علیه السّلام در جای دیگر می‌فرماید:«صبروا أیّاما قصیرة أعقبتهم راحة طویلة؛آنها(پرهیزگاران)ایّام کوتاهی را شکیبایی کردند و این کار راحتی طولانی برای آنها فراهم ساخت» ⁽¹⁾.

بخش سوّم

اشاره

ثمّ إنّ الدّنیا دار فناء و عناء،و غیر و عبر؛فمن الفناء أنّ الدّهر موتر قوسه،لا تخطیء سهامه،و لا تؤسی جراحه.یرمی الحیّ بالموت، و الصّحیح بالسّقم،و النّاجی بالعطب.آکل لا یشبع،و شارب لا ینقع.و من العناء أنّ المرء یجمع ما لا یأکل و یبنی ما لا یسکن،ثمّ یخرج إلی اللّه تعالی لا مالا حمل،و لا بناء نقل!و من غیرها أنّک تری المرحوم مغبوطا، و المغبوط مرحوما؛لیس ذلک إلاّ نعیما زلّ،و بؤسا نزل.و من عبرها أنّ المرء یشرف علی أمله فیقتطعه حضور أجله.فلا أمل یدرک،و لا مؤمّل یترک.فسبحان اللّه ما أعزّ سرورها!و أظمأ ریّها!و أضحی فیئها!لا جاء یردّ، و لا ماض یرتدّ.فسبحان اللّه،ما أقرب الحیّ من المیّت للحاقه به،و أبعد المیّت من الحیّ لانقطاعه عنه!

ترجمه

(آگاه باشید)دنیا سرای فنا،مشقت،دگرگونی و عبرت است.از نشانه‌های فنای آن،این است که این جهان همچون تیرانداز ماهری است که کمان را آماده ساخته(هرگز)تیرهایش به خطا نمی‌رود،و مجروحانش بهبودی نمی‌یابند.زندگان را هدف تیرهای مرگ و تندرستان را هدف بیماری،و نجات یافتگان را هدف هلاکت قرار می‌دهد.دنیا خورنده‌ای است که هرگز از خوردن (انسان‌ها)سیر نمی‌شود و نوشنده‌ای است که(از نوشیدن خون بشر)هیچ گاه عطش او فرو نمی‌نشیند.

و از نشانه‌های درد و رنج دنیا این است که انسان اموالی را گردآوری می‌کند که هرگز نمی‌تواند آن را بخورد و مصرف کند،و بناهایی می‌سازد که هیچ‌گاه در آن ساکن نمی‌شود،سپس از این جهان به سوی خدا می‌رود

در حالی که نه مالی با خود می‌برد و نه خانه‌ای را همراه خویش منتقل می‌سازد.

و از نشانه‌های دگرگونی آن،این است که آن کس که روزی مورد ترحم مردم بوده است روز دیگر مورد غبطه آنها واقع می‌شود،و آن کس که مورد غبطه بود مورد ترحم قرار می‌گیرد،و این نیست مگر به خاطر زوال سریع نعمت‌ها و نزول ناگهانی بلاها.

و از نشانه‌های عبرت‌انگیز بودن آن،این است که انسان در حالی که نزدیک است به آرزوهایش برسد ناگهان اجلش فرا می‌رسد و امیدش را قطع می‌کند،نه او به آرزو رسیده و نه آنچه مورد آرزوی اوست بقایی دارد.

سبحان اللّه چه کمیاب است سرور و نشاط در این دنیا!و چه تشنگی زاست سیراب شدنش،و چه زود سایه‌هایش از میان می‌رود.نه آنچه قرار است رخ دهد،قابل پیشگیری است و نه آنچه گذشته است باز می‌گردد.

سبحان اللّه چقدر زندگان به مردگان نزدیکند چرا که به زودی به آنها ملحق می‌شوند و چقدر مردگان از زندگان دورند،زیرا برای همیشه از آنها جدا شده‌اند!

شرح و تفسیر: دگرگونیها و عبرت‌ها

دگرگونیها و عبرت‌ها

از آن جا که عامل مهم بی تقوایی دنیاپرستی و خود باختگی در برابر زرق و برق جهان مادی است،امام علیه السّلام به دنبال بحث تقوا سخن از بی اعتباری دنیا و ناپایداری و مصائب و رنج‌های آن می‌گوید،تا ریشه‌های بی تقوایی را بسوزاند، می‌فرماید:«سپس(آگاه باشید که)دنیا سرای فنا،مشقت،دگرگونی و عبرت است». (ثمّ إنّ الدّنیا دار فناء و عناء،و غیر و عبر) .

به این ترتیب چهار ویژگی از ویژگی‌های دنیا را که تفکر در آن،انسان را به چهره واقعی دنیا آشنا می‌سازد،برمی‌شمرد و در عبارات بعد،به شرح یک یک آنها می‌پردازد و دقایق لطیفی درباره هر یک بیان می‌کند.

نخست به سراغ ویژگی فنا پذیری دنیا می‌رود و می‌فرماید:«از نشانه‌های فنای دنیا این است که این جهان همچون،تیرانداز ماهری است که کمان را آماده ساخته و تیرهایش به خطا نمی‌رود،و مجروحانش بهبود نمی‌یابند!» (فمن الفناء أنّ الدّهر موتر ⁽¹⁾

است که کمان خودرا زه کرده و برای تیراندازی آماده ساخته است. توجه داشته باشید که کمان

از دو قسمت تشکیل می باید قسمت اول قوس فنر مانندی که به همین نام قوس نامیده می شد

و قسمت دوم «زه» که معمولا از روده حیوانات درست می شد و به صورت طناب باریک و

محکمی بود و دو سر قوس را به هم پیوند می داد. هنگامی که ته تیر را روی زه می گذاشتند و

آن را می کشیدند قوس کمی جمع می شد و هنگامی که رها می کردند به جلو پرتاب

می گشت)

چرا که کسی را از مرگ و پیری و ناتوانی و بیماری و درد و رنج،خلاصی نیست،لذا امام علیه السّلام در شرح این جمله،چنین می‌فرماید:«دنیا زندگان را هدف تیرهای مرگ،و تندرستان را هدف بیماری،و نجات یافتگان را هدف هلاکت قرار می‌دهد» (یرمی الحیّ بالموت،و الصّحیح بالسّقم،و النّاجی بالعطب ⁽³⁾) .

قدرتمندترین انسان‌ها سرانجام در دام مرگ گرفتار می‌شوند و قوی‌ترین تندرستان روزی به بستر بیماری می‌افتند و پیروزمندان،گرفتار شکست و

ناتوانی می‌شوند،آری این طبیعت زندگی دنیاست و قانونی است که هیچ گونه استثنایی در آن راه ندارد و عجب این که همگان این را می‌دانند و می‌بینند،با این حال،دل به آن می‌بندند و بر آن تکیه می‌کنند و بدان مغرور می‌شوند.

سپس سخن خود را در توضیح فناپذیری دنیا با این جمله پایان می‌دهد:

«دنیا خورنده‌ای است که هرگز از خوردن(انسان‌ها)سیر نمی‌شود و نوشنده‌ای است که(از نوشیدن خون بشر)هیچ گاه عطش او فرو نمی‌نشیند! (آکل لا یشبع،و شارب لا ینقع) ⁽¹⁾.

امام علیه السّلام با اوصاف هشتگانه‌ای که برای دنیا بیان کرده،فناپذیری آن را به روشن‌ترین وجه نشان داده است که هر کس به راستی در آن بیندیشد فنای دنیا را با تمام وجودش،لمس می‌کند.

سپس امام علیه السّلام به شرح و تفسیر عناء(درد و رنج)دنیا پرداخته می‌فرماید:

«از درد و رنج دنیا این است که انسان اموالی را گردآوری می‌کند که هرگز نمی‌تواند آن را بخورد و مصرف کند،و بناهایی می‌سازد که هیچ‌گاه در آن ساکن نمی‌شود،سپس از این جهان به سوی خدا می‌رود در حالی که نه مالی با خود می‌برد و نه خانه‌ای را همراه خویش منتقل می‌سازد» (و من العناء أنّ المرء یجمع ما لا یأکل و یبنی ما لا یسکن،ثمّ یخرج إلی اللّه تعالی لا مالا حمل، و لا بناء نقل) .

آری بسیارند کسانی که ثروت فراوان می‌اندوزند ولی هرگز توفیق استفاده از آن جز به مقدار کم نمی‌یابند و فراوانند آنها که قصرها و کاخ‌ها برای خود می‌سازند و جز مدت کمی در آن ساکن نمی‌شوند و گاه حتی یک روز هم در آن سکونت اختیار نمی‌کنند و یا چنان که دیده‌ایم تنها مراسم مرگشان در آن خانه نو و پر زرق و برق برگزار می‌شود،سرانجام همه را می‌گذارند و

می‌گذرند و تنها از مال دنیا یک کفن با خود می‌برند و گاه آن را نیز نمی‌برند و گاه لباسشان همان کفنشان است و خانه آنها همان قبرشان می‌شود.

در حدیث جالب و پر معنایی که مرحوم«علامه مجلسی»از امیر مؤمنان علی علیه السّلام نقل کرده چنین می‌خوانیم:«کم من غافل ینسج ثوبا لیلبسه و إنّما هو کفنه و یبنی بیتا لیسکنه و إنّما هو موضع قبره؛چه بسیار غافلانی که لباسی می‌بافند که آن را بپوشند در حالی که کفن آنها می‌شود و خانه‌ای بنا می‌کنند که در آن ساکن شوند در حالی که قبر آنها خواهد شد» ⁽¹⁾.

سپس در شرح و تفسیر سوّمین ویژگی دنیا چنین می‌فرماید:«از دگرگونی‌های آن،این است که آن کس که روزی مورد ترحم مردم بوده است روز دیگر مورد غبطه آنها واقع می‌شود،و آن کس که مورد غبطه بود،مورد ترحم قرار می‌گیرد و این نیست مگر به خاطر زوال سریع نعمت‌ها و نزول ناگهانی بلاها!» (و من غیرها أنّک تری المرحوم مغبوطا،و المغبوط مرحوما؛لیس ذلک إلاّ نعیما زلّ ⁽²⁾،و بؤسا نزل) .

نه تنها در صفحات تاریخ که در زندگی روزمره خود نیز بارها دیده‌ایم افرادی که در اوج قدرت بودند و بسیار کسان آرزو می‌کردند بخشی از قدرت آنها داشتند ولی ناگهان چنان سقوط کردند که همه بر آنها ترحم می‌نمودند و بالعکس افراد را قابل ترحّمی را که هر کس وضع آنها را می‌دید به حال آنها تأسّف می‌خورد و گاه اشک می‌ریخت،به خاطر داریم که ناگهان به اوج قدرت صعود کردند و مورد غبطه و اعجاب همگان واقع شدند.

آری تنها«قارون»نبود که یک روز چنان نمایش قدرت و ثروتی داد که دل‌های ظاهر بینان بنی اسرائیل را پر از حسرت و آرزو کرد که ای کاش!به جای او بودند،اما فردای آن روز با یک زمین لرزه چنان شکافی در دل خاک پیدا شد که او و تمام گنجهایش را در دل خود جای داد و آرزوکنندگان دیروز را به شکر الهی واداشت که چه خوب شد که به جای او نبودند،آری!تاریخ این گونه صحنه‌ها را بسیار به خود دیده است.

شبانگه به دل قصد تاراج داشت سحرگه،نه تن سر،نه سر تاج داشت

به یک گردش چرخ نیلوفری نه«نادر»به جای ماند،نی نادری

و در تفسیر چهارمین ویژگی دنیا یعنی عبرت‌انگیز بودن آن می‌فرماید:«از نشانه‌های عبرت‌انگیز بودن آن،این است که انسان در حالی که نزدیک است به آرزوهایش برسد ناگهان اجلش فرا می‌رسد و امیدش را قطع می‌کند،نه او به آرزو رسیده،و نه آنچه مورد آرزوی است باقی می‌ماند!» (و من عبرها أنّ المرء یشرف علی أمله فیقتطعه حضور أجله.فلا أمل یدرک،و لا مؤمّل یترک) .

آری!گاهی انسان مقدمات زیادی برای رسیدن به مال و ثروت یا جاه و مقامی می‌چیند امّا در لحظات آخر که به گرفتن نتیجه نزدیک و نزدیک‌تر می‌شود،ناگهان داس مرگ خرمن عمر او را درو می‌کند و تمام نقشه‌های او نقش بر آب می‌شود حتی مال و مقامی که آرزوی آن را می‌کرد آن هم باقی و برقرار و جاویدان نمی‌ماند.

و در پایان این سخنان با اظهار تعجّب از کسانی که فریفته چنین دنیای مملوّ از فنا و عناء و غیر و عبر می‌شوند می‌فرماید:«سبحان اللّه!چه کمیاب است سرور و نشاط در این دنیا؟!و چه تشنگی زاست سیراب شدنش؟!و چه زود سایه‌هایش از میان می‌رود،نه آنچه قرار است رخ دهد

قابل پیشگیری است و نه آنچه گذشته است باز می‌گردد» (فسبحان اللّه ما أعزّ سرورها!و أظمأ ریّها ⁽¹⁾!و أضحی فیئها!لا جاء یردّ،و لا ماض یرتدّ) .

آری!لحظات سرور و شادمانی بسیار زودگذر،همچون لحظات سیراب شدن از نعمت‌ها و در سایه قدرت‌ها آرمیدن است.

جمله «لا جاء یردّ،و لا ماض یرتدّ» ممکن است اشاره به انسانها باشد که گروهی می‌آیند و هیچ کس قادر بر جلوگیری از آنها نیست و گروهی از این جهان می‌روند و کسی را توانایی بر بازگشت دادن آنها نمی‌باشد.

و نیز می‌تواند اشاره به حوادث روزگار اعم از نیک و بد باشد که هیچ کس توانایی بر جلوگیری از آنها را هنگامی که حتمی و قطعی باشند ندارد همان‌گونه که اموری که پشت می‌کند و دوران آن سپری می‌شود قابل بازگشت نیست.نه دوران کودکی در جوانی بر می‌گردد و نه دوران جوانی در پیری.

سپس با این جمله که تکمیل کننده جمله‌های سابق است این فراز را پایان می‌دهد می‌فرماید:«سبحان اللّه چقدر زندگان به مردگان نزدیکند،چون به زودی به آنها ملحق می‌شوند،و چه اندازه مردگان از زندگان دورند چرا که برای همیشه از آنها جدا شده‌اند» (فسبحان اللّه،ما أقرب الحیّ من المیّت للحاقه به،و أبعد المیّت من الحیّ لإنقطاعه عنه) .

آری!فاصله مرگ و حیات به اندازه‌ای نزدیک است که در حدیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می‌خوانیم که می‌فرماید:«و الّذی نفس محمّد بیده ما طرفت عینای‌ی إلاّ ظننت انّ سفریّ لا یلتقیان حتّی یقبض اللّه روحی و لا رفعت طرفی و ظننت انّی خافضه حتّی اقبض و لا

تلقّمت لقمة إلاّ ظننت انّی لا اسیفها حتّی اعضّ بها من الموت ⁽¹⁾سوگند به کسی که جان محمّد در دست قدرت اوست هرگز پلک‌های چشم من به هم نخورد مگر این که فکر می‌کردم ممکن است پیش از آن که آنها به روی هم آیند خداوند جان مرا بگیرد و هرگز چشم را نگشودم مگر این که فکر می‌کردم ممکن است پیش از آن که آن را بر هم نهم قبض روح شوم و هرگز لقمه‌ای را فرو نبردم مگر این که فکر می‌کردم ممکن است گلوگیرم شود و مرا به مرگ بکشاند».

کسانی که به ساختمان بدن انسان آگاهند به خوبی می‌دانند که تا چه اندازه این فاصله نزدیک است،کافی است مقدار کمی از خون به صورت لخته در آید و راه رگهای قلب یا مغز را بگیرد و به زندگی انسان در یک لحظه پایان دهد.کافی است لقمه غذایی که انسان می‌خورد،بر اثر پدید آمدن اختلال کوچکی در گلو به جای این که سرازیر به سوی معده شود در راه دستگاه تنفس قرار گیرد و انسان را خفه کند.

کافی است که یک شوک به انسان وارد شود و قلب او برای همیشه بایستد.

در حوادث بیرون کافی است که زمین مختصر تکانی بخورد و در یک لحظه یک شهر آباد زیرو رو شود یا طوفان و گردباد و سیلاب در چند دقیقه همه چیز را در کام خود فرو برد یا صاعقه‌ای از آسمان فرود آید و فرد یا گروهی را مبدل به خاکستر کند.

در حوادث روزمره زندگانی ماشینی امروز،نیز تصادفات،سقوط هواپیماها، آتش سوزی‌ها و انفجارها اموری غیر قابل اجتناب هستند همان اموری که در یک لحظه ممکن است زندگانی‌هایی را برای همیشه برچیند.آری!فاصله زندگی و مرگ بسیار کم است.ولی از سویی دیگر فاصله مرگ و زندگی بسیار زیاد است.اگر تمام اطبای جهان جمع شوند و تمام وسایل پزشکی را

آماده سازند مردگان،به حیات برنمی‌گردند همان گونه که نوزادان به شکم مادر باز نمی‌گردند و میوه‌هایی که از شاخه درختان جدا شده به آن متصل نخواهد شد.

یکی آن قدر نزدیک و دیگری آن قدر دور! این سخن را با حدیثی که از امام صادق علیه السّلام نقل شده است پایان می‌دهیم فرمود:«ثلاثة أشیاء لا ینبغی للعاقل ان ینساهنّ علی کلّ حال،فناء الدّنیا و تصرّف الاحوال و الآفات الّتی لا امان لها؛سه چیز است که سزاوار است هیچ انسان عاقلی آن را فراموش نکند:فنای دنیا،و تغییر و دگرگونی حالات،و آفاتی که بی امان دامان انسان را می‌گیرد» ⁽¹⁾.

بخش چهارم

اشاره

إنّه لیس شیء بشرّ من الشّرّ إلاّ عقابه،و لیس شیء بخیر من الخیر إلاّ ثوابه.و کلّ شیء من الدّنیا سماعه أعظم من عیانه،و کلّ شیء من الآخرة عیانه أعظم من سماعه.فلیکفکم من العیان السّماع،و من الغیب الخبر.

و اعلموا أنّ ما نقص من الدّنیا و زاد فی الآخرة خیر ممّا نقص من الآخرة و زاد فی الدّنیا:فکم من منقوص رابح و مزید خاسر!إنّ الّذی أمرتم به أوسع من الّذی نهیتم عنه.و ما أحلّ لکم أکثر ممّا حرّم علیکم.فذروا ما قلّ لما کثر،و ما ضاق لما اتّسع.قد تکفّل لکم بالرّزق و أمرتم بالعمل؛فلا یکوننّ المضمون لکم طلبه أولی بکم من المفروض علیکم عمله،مع أنّه و اللّه لقد اعترض الشّک،و دخل الیقین،حتّی کأنّ الّذی ضمن لکم قد فرض علیکم،و کأنّ الّذی قد فرض علیکم قد وضع عنکم.فبادروا العمل،و خافوا بغتة الأجل،فإنّه لا یرجی من رجعة العمر ما یرجی من رجعة الرّزق.ما فات الیوم من الرّزق رجی غدا زیادته،و ما فات أمس من العمر لم یرج الیوم رجعته.الرّجاء مع الجائی،و الیأس مع الماضی.ف «اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» .

ترجمه

(بدانید!)چیزی بدتر از«شرّ»نیست مگر کیفر آن،و چیزی بهتر از «نیکی»نیست مگر پاداش آن،و همه چیز دنیا«شنیدنش»مهمتر از«دیدن» آن است در حالی که همه چیز آخرت«دیدنش»از«شنیدنش»مهمتر است.حال که چنین است می‌بایست شنیدن(حقایق مربوط به آخرت به وسیله

پیامبران و اولیاء اللّه)شما را از دیدن و خبرهای آنان از مشاهده حقایق پنهانی بی‌نیاز سازد.

بدانید!آنچه از دنیا کاسته شود و به آخرت افزوده گردد بهتر است از آنچه از آخرت کم شود و به دنیا افزوده گردد،چه بسا کاستیها که سود به همراه دارد و چه بسا افزایشها که زیانبار است.

آنچه به آن مأمور شده‌اید(و برای شما مجاز است)از آنچه از آن نهی شده‌اید گسترده‌تر است و آنچه برای شما حلال است بیشتر از آن است که بر شما حرام شده،پس کم را به خاطر زیاد ترک گویید و محدود را به خاطر آنچه گسترده است رها سازید.

(بدانید!)خداوند روزی را برای شما تضمین کرده و شما را به انجام (واجبات)امر فرموده،بنا بر این نباید نسبت به آنچه برای شما تضمین شده در برابر آنچه بر شما واجب شده است کوشاتر باشید،به خدا سوگند آن چنان(در این موضوع برای مردم)شک و تردید با یقین به هم آمیخته که گویی آنچه تضمین شده(یعنی تحصیل رزق)بر شما فرض شده است،و آنچه واجب گردیده(یعنی انجام اوامر الهی)از شما برداشته شده است.

پس در عمل(به نیکی‌ها)مبادرت ورزید و از فرا رسیدن ناگهانی سرآمد عمر بترسید،زیرا امیدی به بازگشت«عمر»نیست،آن گونه که امید به بازگشت «روزی»می‌باشد،آنچه امروز از روزیها از دست می‌رود ممکن است فردا به دست آید ولی آنچه دیروز از عمر گذشته است امروز امیدی به بازگشتش نیست.

(آری)امید به آینده است و نومیدی از گذشته،«بنابر این آن چنان که شایسته است تقوای الهی را پیشه کنید و کاری کنید که جز با ایمان از دنیا نروید».

شرح و تفسیر: این قدر برای دنیا دست و پا نکنید!

این قدر برای دنیا دست و پا نکنید!

امام علیه السّلام در این بخش خطبه که آخرین بخش آن است به دنبال آمادگیهای لازم در مخاطبین به سبب بخشهای پیشین،یک سلسله اندرزهای بسیار سودمند و بیدارگر را بیان فرموده که اگر انسان درست در آن بیندیشد،یک نسخه سعادت و خوشبختی و نجات است می‌فرماید:«هیچ چیز بدتر از شر نیست،مگر کیفر آن،و چیزی بهتر از نیکی نیست مگر پاداش آن» (إنّه لیس شیء بشرّ من الشّرّ إلاّ عقابه،و لیس شیء بخیر من الخیر إلاّ ثوابه) .

انسان به طور طبیعی از شر و بدی فرار می‌کند و به سوی نیکی جذب می‌شود و جلب منفعت و دفع مضرّت در نهاد هر انسانی وجود دارد،امام علیه الّسلام با استفاده از این امر فطری مخاطبان را به اطاعت خداوند و پرهیز از گناه و عصیان دعوت می‌کند و می‌فرماید:بدترین بدها،همان کیفر الهی در برابر گناهان است، و بهترین نیکیها همان پاداش الهی در برابر اطاعت است.

روشن است که منظور از«شرّ و خیر»(به قرینه عقاب و ثواب)معصیت و اطاعت است ولی اگر عقاب و ثواب را به معنی وسیع‌تری بگیریم و مجازاتها و پاداش‌های تکوینی را(یعنی مکافات و برکات اعمال در دنیا)نیز شامل شود،شرّ و خیر معنی گسترده‌تری پیدا خواهد کرد.

در تعبیر دیگری از همان بزرگوار در کلمات قصار می‌خوانیم:«فاعل الخیر خیر منه و فاعل الشرّ شرّ منه؛انجام دهنده کار نیک از آن کار بهتر است و انجام دهنده کار بد از آن کار بدتر» ⁽¹⁾.

در دیدگاه اوّل،امام علیه السّلام به نتایج،نظر فرموده است و در دیدگاه دوّم به اسباب و علل.به یقین انجام دهنده کار نیک و بد غالبا آنچه در دل دارد بیش از آن است که انجام می‌دهد زیرا اسبابش را فراهم نمی‌بیند.از سوی دیگر نتایج اعمال،ماندگار است در حالی که اعمال از بین می‌رود و این،دلیل برتری نتایج از خود اعمال است.

و در همین رابطه،امام علیه السّلام به نکته مهم دیگری اشاره می‌کند و می‌افزاید:

«همه چیز دنیا شنیدنش مهمتر از دیدن آن است در حالی که همه چیز آخرت، دیدنش از شنیدنش مهمتر است!» (و کلّ شیء من الدّنیا سماعه أعظم من عیانه،و کلّ شیء من الآخرة عیانه أعظم من سماعه) .

این یک واقعیت است که مواهب مادی همچون سراب است از دور جلوه خاصی دارد ولی هنگامی که انسان به آن می‌رسد مطلب ارزشمندی نمی‌یابد، قصرها و کاخ‌ها،ثروت‌ها و قدرت‌ها،لذات و خوشی‌ها همه دورنمای خوبی دارند ولی هنگامی که انسان به آن می‌رسد و مشکلات آن را می‌بیند گاه شدیدا وحشت می‌کند و آرزو می‌نماید ای کاش هرگز به آن نرسیده بود.

این در حالی است که درباره نعمت‌های گسترده خداوند در قیامت می‌خوانیم:«اعددت لعبادی ما لا عین رأت و لا اذن سمعت و لا خطر علی قلب بشر؛من برای بندگان خود نعمت‌هایی آماده کرده‌ام که هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده و به فکر انسانی خطور نکرده است» ⁽¹⁾.حتی گاه لذاتی را که انسان در لحظات خاصی از مناجات پروردگار و احساس قرب او در این دنیا پیدا می‌کند می‌بیند با هیچ زبان و بیانی قابل توصیف نیست.

و در ادامه این سخن اضافه می‌کند:«حال که چنین است می‌بایست شنیدن (حقایق مربوط به آخرت به وسیله پیامبران و اولیاء اللّه)شما را از دیدن آن بی نیاز سازد،همچنین اخبار آنها از آنچه در پشت پرده غیب پنهان است» (فلیکفکم من العیان السّماع،و من الغیب الخبر) .

بدیهی است تا انسان در زندان تن و در خانه تنگ و تاریک دنیا قرار دارد نمی‌تواند جهان بیرون از آن را بنگرد،از این رو چاره‌ای جز این نیست که برای درک اوضاع و شرایط آخرت به خبر رسانی این بزرگواران قناعت کند.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن به دو بیان کاملا منطقی برای تشویق به انجام نیکی‌ها و پرهیز از بدی‌ها می‌پردازد،می‌فرماید:«بدانید آنچه از دنیا کاسته شود و به آخرت افزوده گردد بهتر است از آنچه از آخرت،کم و به دنیا افزوده گردد،چه بسا کاستیها که سود به همراه دارد و چه بسا افزایش‌ها که زیانبار است!» (و اعلموا أنّ ما نقص من الدّنیا و زاد فی الآخرة خیر ممّا نقص من الآخرة و زاد فی الدّنیا:فکم من منقوص رابح و مزید خاسر!) .

این همان چیزی است که در قرآن مجید اشارات روشنی به آن شده در یک جا می‌فرماید:« «مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ» ؛آنها که در راه خدا اموال خود را انفاق می‌کنند همچون دانه‌ای هستند که هفت خوشه برویاند و در هر خوشه یک صد دانه باشد» ⁽¹⁾.

و در جای دیگر می‌فرماید: «إِنَّ اللّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ» ؛خداوند از مؤمنان،جان‌ها و اموالشان را خریداری کرده که در برابرش بهشت برای آنان باشد» ⁽²⁾.

بنا بر این اموال و عمرها و امکاناتی که در مسیر آخرت به کار گرفته می‌شود گر چه در ظاهر چیزی از دنیا را می‌کاهد ولی در واقع گاه صدها برابر بر پاداش آخرت می‌افزاید و به عکس،اگر انسان،چیزی از آخرت خویش را بکاهد و به اصطلاح از دین و ایمان خود،مایه بگذارد تا به دنیا برسد بهای سنگینی در برابر متاع ناچیزی پرداخته است.قرآن مجید می‌فرماید:« «إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّهِ وَ أَیْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولئِکَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ» ؛کسانی که پیمان الهی و سوگندهای خود را به بهای ناچیزی می‌فروشند آنها بهره‌ای در آخرت نخواهند داشت» ⁽¹⁾

آیا هیچ انسان عاقلی حاضر می‌شود که معاوضه پر سود اوّل را ترک گوید و معاوضه زیانبار دوّم را طالب باشد؟! در بیان دوّم می‌فرماید:«آنچه به آن مأمور شده‌اید(و برای شما مجاز است) گسترده‌تر از آن است که از آن نهی شده‌اید و آنچه برای شما حلال شده بیشتر از آن است که بر شما حرام گردیده،پس کم را به خاطر زیاد ترک گویید و محدود را به خاطر آنچه گسترده است رها سازید!» (إنّ الّذی أمرتم به أوسع من الّذی نهیتم عنه.و ما أحلّ لکم أکثر ممّا حرّم علیکم.فذروا ما قلّ لما کثر) .

منظور از«مأمور به»در این جا به اصطلاح امر،در مقابل حظر است یعنی آنچه برای شما مجاز شمرده شده نسبت به گناهان بسیار بیشتر و گسترده‌تر است،چنان نیست که ترک گناه شما را در فشار قرار دهد،بلکه مسیر وسیعی در مقابل شما برای رسیدن به دین و دنیا وجود دارد.به یقین اگر گناهان را شماره کنیم-مخصوصا گناهان کبیره را-به عدد محدودی می‌رسیم امّا اگر آنچه را شرع مقدّس مجاز شمرده است ملاحظه کنیم دایره

بسیار وسیع‌تری در برابر خود می‌بینیم.همین طور در مورد حلال و حرام،غذاهای حلال در مقابل غذاهای حرام بسیار بیشتر است معاملات حلال در مقایسه با معاملات حرام افزون‌تر است.زنانی که ازدواج با آنها حلال است نسبت به زنانی که ازدواج با آنها حرام است،بسیار بیشترند ⁽¹⁾

ناظر به «احکام وضعیه» می باشد بنابراین دلیلی ندارد که ما این دو جمله را مترادف و تأکید

یکدیگر بدانیم آن گونه که بعضی از شارحان نهج البلاغه ذکر کرده اند.

به این ترتیب امام علیه السّلام همگان را تشویق می‌کند که گناهان و محرّمات را که تعدادشان محدود است رها سازند و در جادّه وسیع حلال و مباح گام نهند و مطمئن باشند،مشکلی نه در زندگی مادی و نه در زندگی معنوی آنها فراهم نخواهد شد.

در واقع این اشاره به همان چیزی است که در قرآن مجید آمده:« «هُوَ اجْتَباکُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ» ؛خداوند در دین تنگنایی برای شما قرار نداده است» ⁽²⁾.و در حدیث شریف نبوی می‌خوانیم:«بعثنی بالحنیفیّة السّهلة السّمحة؛من به آیین خالص و آسان مبعوث شدم» ⁽³⁾.

در جای دیگر می‌خوانیم:« «فَکُلُوا مِمّا رَزَقَکُمُ اللّهُ حَلالاً طَیِّباً وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّاهُ تَعْبُدُونَ إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّهِ بِهِ» ؛پس،از آنچه خدا روزیتان

کرده است حلال و پاکیزه بخورید و شکر نعمت خدا را به جا آورید،اگر او را می‌پرستید،خداوند تنها مردار،خون،گوشت خوک و آنچه را با نام غیر خدا سر بریده‌اند بر شما حرام کرده است» ⁽¹⁾.

و از آن جا که تلاش برای معاش و حرص و آز برای تحصیل روزی،یکی از عوامل مهم غفلت و بیگانگی از انجام فرائض الهی و پرداختن به خودسازی و تهذیب نفس است،امام علیه السّلام در ادامه این سخن به نکته دقیقی اشاره کرده می‌فرماید:«(بدانید)خداوند روزی را برای شما تضمین کرده و شما را به انجام (واجبات)امر فرموده،بنا بر این نباید نسبت به آنچه برای شما تضمین شده،در برابر آنچه بر شما واجب شده است کوشاتر باشید» (قد تکفّل لکم بالرّزق و أمرتم بالعمل؛فلا یکوننّ المضمون لکم طلبه أولی بکم من المفروض علیکم عمله) ⁽²⁾

«المضمون» نیست و نایب فاعل آن «رزق» است که در جمله های سابق آمد ولی با کمی دقت

روشن می شود که این مطلب هماهنگی دو جمله فوق را (المضمون لکم... المفروض علیکم، بر

هم می زند و هماهنگی این دو جمله ایجاب می کند که «طلب» و «عمل» هر دو ناب فاعل

باشند یکی برای «المضمون» و دیگری برای «المفروض» بنابراین معنی جمله چنین می شود :

نباید چیزی که خداوند طلب و تحصیل آن را برای شما تضمین کرده از چیزی که عملش بر

شما واجب شده است، نزد شما برتری داشته باشد» (به تعبیر دیگر طلب در این جا به معنی

تحصیل و فراهم کردن روزی از ناحیه خداست)

و به عبارت روشن‌تر دو چیز در برابر ما وجود دارد یکی تحصیل روزی است و دیگری انجام فرائض الهی.اوّلی را خداوند برای ما تضمین فرموده و دوّمی را بر عهده ما گذارده است بنا بر این تمام همّت ما باید مصروف دوّمی شود در حالی که قضیه بر عکس است و بسیاری از مردم تمام تلاش و

کوشش و دقت و فکر خود را به صورت حریصانه‌ای صرف تحصیل معاش می‌کنند و وظایف اصلی انسانی و الهی خود را به دست فراموشی می‌سپارند.

سپس در ادامه این سخن می‌فرماید:«با این که به خدا سوگند!آن چنان(در این موضوع برای مردم)شک و تردید حاصل شده و با یقین به هم آمیخته که گویی آنچه تضمین شده(یعنی تحصیل رزق)بر شما فرض شده،و آنچه واجب گردیده(یعنی انجام اوامر الهی)از شما برداشته شده است» (مع أنّه و اللّه لقد اعترض الشّک،و دخل ⁽¹⁾

وزن دغل، به معنی امور فاسدی است که در درون انسان داخل می شود و عقل با جسم او را

آسیب می رساند و گاه واژه مدخول، به افراد دیوانه با سبک مغز اطلاق می گردد.

آنچه در عبارت بالا آمده شبیه چیزی است که مولا امیر مؤمنان علی علیه السّلام در مقایسه طلب علم و طلب مال بیان فرموده.در حدیثی از آن حضرت می‌خوانیم:«ایّها النّاس اعلموا أنّ کمال الدّین طلب العلم و العمل به،ألا و إنّ طلب العلم أوجب علیکم من طلب المال إنّ المال مقسوم مضمون لکم قد قسّمه عادل بینکم و ضمنه و سیفی لکم و العلم مخزون عند أهله و قد امرتم بطلبه من أهله فاطلبوه؛ای مردم!بدانید،کمال دین فراگرفتن دانش و عمل به آن است.آگاه باشید!دانش آموختن،از طلب مال،بر شما واجب‌تر است،چرا که مال تقسیم و برای شما تضمین شده و خداوند عادل آن را در میان شما قسمت کرده و ضمانت فرموده و به زودی برای شما وفا می‌کند، ولی علم،به اهلش سپرده

شده و شما مأمور شده‌اید،از اهلش آن را فراگیرید پس لازم است آن را طلب کنید» ⁽¹⁾.

شک نیست که منظور از عبارات فوق این نیست که مردم فعالیت‌های مثبت اقتصادی خود را متوقف کنند و تلاش برای زندگی آبرومندانه را کنار بگذارند و یا برنامه‌های اقتصادی جامعه تعطیل شود یا به کندی گراید بلکه هدف این است که از حرص و آز و دنیاپرستی و افزون طلبی که انسان را از علم و دانش و معنویّت دور می‌سازد باز ایستند.

در ادامه این سخن برای یک نتیجه‌گیری منطقی و روشن امام علیه السّلام ساعات عمر و روزی‌ها را با یکدیگر مقایسه کرده می‌فرماید:«حال که چنین است در عمل(به نیکی‌ها)مبادرت ورزید و از فرارسیدن ناگهانی سر آمد عمر بترسید، زیرا امیدی به بازگشت عمر نیست آن گونه که امید به بازگشت«روزی»می‌باشد، آنچه امروز از روزی‌ها از دست می‌رود ممکن است فردا افزوده شود ولی آنچه دیروز از عمر گذشته است امروز امیدی به بازگشتش نیست!» (فبادروا العمل، و خافوا بغتة ⁽²⁾الأجل،فإنّه لا یرجی من رجعة العمر ما یرجی من رجعة الرّزق.ما فات الیوم من الرّزق رجی غدا زیادته،و ما فات أمس من العمر لم یرج الیوم رجعته) .

آری!«امید به آینده است و نومیدی از گذشته!» (الرّجاء مع الجائی، و الیأس مع الماضی) .

به راستی این منطق بسیار روشن و گویایی است که ساعات عمر به هیچ قیمتی قابل بازگشت نیست در حالی که متاع دنیا و مواهب آن در هر شرایطی قابل بازگشت و جبران است بنابر این عقل و خرد می‌گوید انسان باید نسبت به چیزی که قابل بازگشت نیست سخت‌گیر و حساس باشد،نه اموری که اگر

امروز از دست رفت فردا ممکن است به دست آید در حالی که غالب مردم بر خلاف این اصل اساسی گام بر می‌دارند با از دست رفتن کمی از دنیایشان فریادشان به آسمان بلند می‌شود در حالی که به خاطر از دست رفتن روزها و هفته‌ها و ماه و سال،کمتر تأسف می‌خورند و این عجیب است.و این که می‌بینیم امام علیه السّلام در این خطبه و خطبه‌های دیگر بارها روی این مطلب یا شبیه آن تأکید می‌کند به همین خاطر است.

در حدیثی از امام سجاد علیه السّلام می‌خوانیم که شخصی نزد آن حضرت آمد و از وضع زندگی خود شکایت کرد(گویا گرفتار زرق و برق دنیا بود)امام علیه السّلام فرمود:«بیچاره فرزندان آدم،در هر روز گرفتار سه مصیبت می‌شوند که هیچ کدام مایه عبرت آنها نمی‌شود،حال آن که اگر عبرت می‌گرفتند مصائب دنیا بر آنها آسان می‌شد،مصیبت اوّل این که هر روز که می‌گذرد بخشی از عمر آنها کم می‌شود(ولی به آن تأسف نمی‌خورند)و اگر مقداری از مالش کم شود غمگین می‌گردد در حالی که درهم(و دینار)جانشین دارد ولی عمر هرگز برنمی‌گردد.دوّم این است که هر روز از رزق خود استفاده می‌کنند رزقی که اگر حلال باشد باید حساب آن را پس بدهد و اگر حرام باشد کیفر می‌بینند.سپس فرمود مصیبت سوّم از اینها بزرگتر است عرض کردند،مصیبت سوّم چیست؟ فرمود:«ما من یوم یمسی إلاّ و قد دنا من الآخرة مرحلة لا یدری علی الجنّة أم علی النّار؛هر روز که غروب می‌شود یک منزل به آخرت نزدیکتر شده‌اند و نمی‌دانند به بهشت نزدیکتر شده‌اند یا به دوزخ» ⁽¹⁾.

در پایان خطبه با استفاده از یکی از آیات قرآن،همه مخاطبان خود را چنین اندرز می‌دهد؛می‌فرماید:«بنابر این،آن چنان که شایسته است تقوای الهی

پیشه کنید،و کاری کنید که جز با ایمان از دنیا نروید» (ف «اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» ). قرآن مجید می‌گوید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» ⁽¹⁾.

نکته‌ها

1-دور نمایی فریبنده و از نزدیک وحشتناک!

مواهب دنیای مادی و زرق و برق این جهان از دور بسیار دل‌انگیز است امّا هنگامی که انسان به آن می‌رسد بسیار در نظرش کوچک می‌شود و گاه نگران کننده و وحشتناک.

مثلا انسان از دور زندگی شاهان را می‌بیند و گمان می‌برد اگر روزی بر تخت سلطنت تکیه کند جهان به کام اوست و شاهد سعادت و خوشبختی را در آغوش گرفته است اما هنگامی که به آن می‌رسد می‌بیند حدّ اقل سه چیز از مهمترین مواهب حیات را از دست داده است نخست امنیّت است،او در آن حال باید از نزدیکترین نزدیکانش بترسد و دائما مراقب اطراف خویش باشد حتی در کاخ خود و در اتاق خواب خود در امنیّت نیست زیرا در طول تاریخ،بسیاری از شاهان به دست نزدیکانشان کشته شده‌اند.

آزادی را نیز از دست داده مثلا او هرگز نمی‌تواند مانند افراد عادی با زن و فرزند خود به تفریح گاهی برود و نفس آزادی بکشد یا در مجلس میهمانی بستگان و دوستان به آزادی شرکت کند.

سوّمین موهبتی را که از دست می‌دهد فراغت بال است او همیشه گرفتار و مشغول است و لحظه‌ای آرام ندارد.بعضی از رؤسای جمهور

را به خاطر داریم که با صراحت می‌گفتند هیچ شب خواب آرام نداشتند و چندین مرتبه پیشخدمت مخصوص،آنها را برای اطلاع از حوادثی که در گوشه و کنار جهان رخ می‌داد از خواب بیدار می‌کردند تنها زمانی طعم خواب راحت را چشیدند که دوران ریاست آنها پایان گرفت.

در مثال دیگر،انسان دورنمای زندگی ثروتمندان بزرگ را می‌بیند و گمان می‌برد کسی از آنها خوشبخت‌تر نیست اما اگر روزی به آن برسد می‌بیند تنها مقدار کمی از آن ثروت در زندگی او قابل جذب است و بقیه بار سنگینی بر دوش اوست.

نگهداری و مراقبت از آن،کار بسیار دشواری است.دشمنی‌ها و حسادت‌ها که به خاطر آن،دامنش را می‌گیرد کابوس‌های وحشتناکی است و به این ترتیب همان گونه که مولا علیه السّلام در تعبیر زیبا و رسایش در این خطبه فرموده،همه چیز دنیا شنیدنش مهمتر از دیدن آن است و به عکس آخرت،سرایی است که به گفته پیامبران صادق علیهم السّلام و اولیاء اللّه دیدنش بسیار برتر از شنیدنش می‌باشد با این حال آیا هیچ عاقلی آخرت را با دنیا معاوضه می‌کند.

آری!اگر انسان،مقامات مادی و ثروت‌های این جهان را برای این بطلبد که خدمتی به خلق خدا کند و به تعبیر قرآن در خطاب به«قارون»« «وَ ابْتَغِ فِیما آتاکَ اللّهُ الدّارَ الْآخِرَةَ» ؛در میان آنچه خدا به تو داده است سرای آخرت را جستجو کند» ⁽¹⁾و تمام مشکلات و عوارض آن را پذیرا شود، حساب دیگری خواهد بود.

در حدیثی می‌خوانیم،یکی از یاران امام صادق علیه السّلام ضمن اظهار ناراحتی عرض کرد:به خدا سوگند!ما طالب دنیا هستیم و آن را دوست

داریم.امام علیه السّلام فرمود:(بگو ببینم)با(اموال)دنیا چه خواهی کرد؟عرض کرد:وسایل زندگی خودم و فرزندانم را فراهم می‌کنم با آن صله رحم بجا می‌آورم و به نیازمندان صدقه می‌دهم و حج و عمره بجا می‌آورم.فرمود:«لیس هذا طلب الدّنیا،هذا طلب الآخرة؛این طلب دنیا نیست،طلب آخرت است» ⁽¹⁾.

2-دنیا و دیدگاههای مردم:

همه می‌دانند زندگی این جهان برای کسی جاودان نیست،با چشم خود کودکان را می‌بینند که در مدت کوتاهی،جوان و جوانان پیر و پیران راهی جهان دیگر می‌شوند.

صفحات ترحیم روزنامه‌ها همه شب در مقابل چشمان ماست،هر شب آگهی مرگ عزیزانی را می‌بینیم که بستگان و دوستانشان به خاطر آنها به سوگ نشسته‌اند،مخصوصا در عصر ما که فاصله مرگ و زندگی از هر زمان کوتاهتر شده است ناگهان هواپیمایی سقوط می‌کند و هر قطعه‌ای از گوشت سرنشینان آن به گوشه‌ای از کوه و صحرا پرتاب می‌شود.حوادث دیگر همه روز در همه جاده‌ها مرگ و میر می‌آفریند،حتی کشته‌شدگان حوادث وسایل نقلیه شهرهای بزرگ بیش از کشته‌شدگان یک جنگ است.

از این گذشته همین زندگی چند روزه آمیخته با انواع درد و رنجهاست،کافی است سری به بیمارستان‌ها بزنیم کودکان و جوانان و پیرانی را ببینیم که با انواع بیماری‌ها دست به گریبانند و ناله می‌کنند.سری به زندان‌ها بزنیم و افرادی را که به دلایل مختلف مظالم و ستم‌ها،اشتباهات و خطاها،هواپرستی‌ها و خودخواهی‌ها دربند هستند از نزدیک مشاهده کنیم.

ولی با این حال غالب مردم می‌کوشند همه این مسائل را به فراموشی بسپارند و آرامش کاذبی از این طریق به دست آورند.آرامشی که همچون

آرامش پرنده‌ای است که سر خود را در برف فرو کرده تا صیّاد را نبیند،غافل از این که صیّاد او را می‌بیند و به زودی گلوی او را می‌فشارد.

امام امیر مؤمنان علی علیه السّلام برای از میان بردن این غفلت و فراموشی مرگبار،در جای جای خطبه‌های نهج البلاغه هشدارهای عجیبی می‌دهد و از طرق مختلف افکار خفته را بیدار می‌سازد.

گاه می‌فرماید:دنیا دار فناء و عناء و غیر و عبر است(سرای نیستی و رنج و دگرگونی و عبرت‌هاست).

گاه آمیخته بودن زندگی دنیا را با انواع مشکلات یادآور می‌شود.

گاه نزدیکی فاصله مرگ و زندگی را به خاطر می‌آورد.

گاه به این حقیقت،توجه می‌دهد که ساعات عمر بازگشتی ندارد در حالی که مواهب مادی دیگر همه قابل جبران است و به راستی اگر انسان حدّ اقل هفته‌ای یک بار مروری بر بعضی از این خطبه‌ها کند هرگز گرفتار آن غفلت مرگبار نمی‌شود.

3-چگونه در مواهب دنیا سعادت آخرت را بجوییم؟

گاه انسان دنیا را برای اشباع هوا و هوسها،برتری‌جویی،و استثمار و استعمار دیگران می‌طلبد.

و گاه آن را برای رفاه در حدّ معقول.

و گاه آن را برای فراهم آوردن امکانات جهت خدمت به دیگران.

و گاه آن را تقویت پایه‌های اقتصاد جامعه اسلامی و مجد و عظمت و سربلندی آن و نفی هر گونه وابستگی به دیگران و دریوزگی از آنان.

دیهی است این اهداف کاملا با هم متفاوت و مختلف است.

اوّلی گرفتار زشت‌ترین صفات انسانی است و دوّمی به سوی اهداف مباح و بهره‌گیری از نعمتهای الهی حرکت می‌کند،سوّمی عبادتی کم نظیر دارد و چهارمی بهترین خدمات انسانی و اسلامی را انجام می‌دهد،و آنچه در مذمت

دنیا در خطبه بالا و احادیث معصومین علیهم السّلام و حتی قرآن مجید آمده است در واقع اشاره به گروه اوّل است و همان است که رأس کلّ خطیئة و سرچشمه تمام گناهان شمرده شده،و هر کس گرفتار آن شود بدبختی دنیا و آخرت را برای خود خریده است.

بنابر این مبادا نکوهش دنیا و دنیاپرستان به این معنی تفسیر شود که اسلام مردمی فقیر و جامعه‌ای بینوا را می‌پسندد و به آن توصیه می‌کند.

آنچه در بالا گفته شد دقیقا در روایات اسلامی آمده است،در یکجا می‌خوانیم که پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«ملعون ملعون من عبد الدّینار و الدّرهم؛کسی که درهم و دینار را بپرستد،رانده شده از راه خداست رانده شده از راه خداست» ⁽¹⁾.

عالم بزرگوار مرحوم«صدوق»در تفسیر این حدیث می‌گوید:«یعنی به من یمنع زکاة ماله و یبخل بمواسات إخوانه فیکون قد آثر عبادة الدّینار و الدّرهم علی عبادة خالقه؛مقصود پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله ِکسی است که در حق نیازمندان و زکات مال را نمی‌پردازد و از مواسات و کمک به برادران دینی بخل می‌ورزد،از این جهت عبادت دینار و درهم را بر عبادات خدا مقدّم داشته است» ⁽²⁾.

در جای دیگر می‌خوانیم که علی علیه السّلام با آن زهد و تقوای بی‌نظیر به این مسأله افتخار می‌کند که در دوران حکومت او تمام مردم کوفه از زندگانی مطلوب و قابل قبولی برخوردار بودند،می‌فرماید:«ما اصبح بالکوفة احد إلاّ ناعما،إنّ ادناهم منزلة لیأکل البّر و یجلس فی الظّلّ و یشرب من ماء الفرات؛تمام مردم کوفه دارای زندگی مرفهی هستند،کمترین آنها از گندم استفاده می‌کند (توجه داشته باشید نان جو

خوراک فقیران بود)و خانه و سر پناهی دارد و از آب آشامیدنی گوارایی(آب فرات)استفاده می‌کند» ⁽¹⁾.

خطبۀ 115: دعایی برای طلب باران

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام فی الاستسقاء

1

دعایی برای طلب باران

خطبه در یک نگاه

خطبه ۱۱۵ ⁽¹⁾

از کسانی که این خطبه را قبل از سید رضی نقل کرده اند مرحوم صدوق در «من لا یحضره

الفقیه» است که در آداب نماز باران، آن را با تفاوت فراوانی آورده است و اضافاتی دارد که

نشان می دهد سید رضی آنچه را در نهج البلاغه آمده، از آن خطبه گزینش کرده است (من لا

یحضره الفقیه، جلد 1، صفحه ۳۳۵) مرحوم شیخ طوسی در تهذیب، جلد ۳، صفحه ۱۵۱ و در

مصباح المتهجد» در آداب نماز استسقا نیز آن را نقل کرده که با تقل سید رضی در نهج البلاغه

تفاوتهایی دارد و نشان می دهد شیخ مطرح دیگری در اختیار داشت. از دانشمندان اهل سنت

زمخشری» در کتاب «ربیع الأبرار» نیز بخشی از این خطبه را آورده و در نهایه ابن اثیر» نیز

در چندین جا به لغات پیچیده این خطبه و تفسیر آن اشاره کرده است (مصادر نهج البلاغه، جلد

۲، صفحه ۲۵۶)

همان‌گونه که از عنوان این خطبه نمایان است،در واقع دعایی است برای نزول باران،در یکی از خشکسالیهای دوران زندگی آن حضرت،خطبه‌ای است بسیار پر معنی و پر محتوا با تعبیراتی بسیار زیبا و عمیق،امام علیه السّلام در آغاز خطبه،مشکلات ناشی از خشکسالی را بیان می‌کند و ضمن شرح این

معنی اشاره به این می‌فرماید،که بسیاری از این گونه حوادث ناشی از گناهان و اعمال مردم است سپس دست به درگاه خدا بر می‌دارد و با عبارات مختلف از پیشگاه قادر متعال،تقاضای نزول باران می‌کند.عبارات امام علیه السّلام در این زمینه به قدری دلنشین است که انسان را در یک فضای روحی مملوّ از معنویّت فرو می‌برد و چه خوب است از محتوای این خطبه در«نمازهای باران» استفاده شود.

بخش اوّل

اشاره

اللّهمّ قد انصاحت جبالنا،و اغبرّت أرضنا،و هامت دوابّنا،و تحیّرت فی مرابضها،و عجّت عجیج الثّکالی علی أولادها،و ملّت التّردّد فی مراتعها، و الحنین إلی مواردها!اللّهمّ فارحم أنین الآنّة،و حنین الحانّة!اللّهم فارحم حیرتها فی مذاهبها،و أنینها فی موالجها!اللّهمّ خرجنا إلیک حین اعتکرت علینا حدابیر السّنین،و أخلفتنا مخایل الجود؛فکنت الرّجاء للمبتئس، و البلاغ للملتمس.ندعوک حین قنط الأنام،و منع الغمام،و هلک السّوام،ألاّ تؤاخذنا بأعمالنا،و لا تأخذنا بذنوبنا.و انشر علینا رحمتک بالسّحاب المنبعق،و الرّبیع المغدق،و النّبات المونق،سحّا و ابلا،تحیی به ما قد مات،و تردّ به ما قد فات.

ترجمه

بارالها!کوههای ما از بی آبی از هم شکافته،زمین ما پر غبار و خشک و خالی از گیاه شده،چهارپایان ما سخت تشنه گشته و در آغل‌های خویش سرگردانند،همچون مادران فرزند مرده،ناله سرداده و از رفت و آمد زیاد به چراگاه‌ها و روی آوردن به آبگاهها(و نیافتن آب و علف)خسته شده‌اند.

بارخدایا!به ناله گوسفندان،و فریاد سوزناک شتران ما،رحم فرما! بارالها!به سرگردانی آنها در راهها(از شدت گرسنگی و عطش)و ناله‌هاشان در آغل‌ها ترحم فرما! خداوندا!هنگامی به سوی تو بیرون آمدیم که خشکسالی‌های پی در پی بر ما هجوم آورده،و ابرهای پر باران به ما پشت کرده است.

تو مایه امید هر بیچاره،و حلاّل مشکلات هر طلب کننده‌ای،در این هنگام که یأس و نومیدی بر مردم چیره گشته،و ابرها از باریدن بازداشته شده‌اند،و

حیوانات بیابان رو به هلاکت می‌روند،تو را می‌خوانیم که ما را به اعمالمان مؤاخذه نکنی،و به گناهانمان مگیری.

(بارالها!)رحمتت را به وسیله ابرهای پر باران،و بهار پر آب و گیاه،و گیاهان سرسبز و پر طراوت بر ما بگستران؛بارانی دانه درشت بر ما نازل کن آن چنان که زمینهای مرده را با آن زنده کنی و آنچه را از دست رفته به ما باز گردانی!

شرح و تفسیر: در این خشکسالی تمام امید ما به توست

در این خشکسالی تمام امید ما به توست

امام علیه السّلام در آغاز این بخش از خطبه وضع دردناکی را که بر اثر خشکسالی برای مردم پیدا شده،در ضمن عبارات کوتاه و پر معنایی بیان می‌کند،و در شش جمله نخستین آن چنین عرض می‌کند:«خداوند!کوههای ما از بی آبی از هم شکافته،و زمین پر غبار و خشک و خالی از گیاه شده،چهارپایان ما سخت تشنه گشته،و در آغل‌های خویش متحیّرند،همچون مادران فرزند مرده،ناله سر داده‌اند،و از رفت و آمد زیاد به چراگاهها و روی آوردن به آبگاهها(و نیافتن آب و علف)خسته شده‌اند» (اللّهمّ قد انصاحت ⁽¹⁾

معنی خشکیدن و شکافتن و متلاشی شدن است که لازم ملزوم همند.

خشکیدن زمینها و پر غبار شدن می گردد.

مورد انسان با حیوانی که از شدت عطش نمی داند کجا می رود استعمال می شود.

الثّکالی ⁽¹⁾علی أولادها،و ملّت التّردّد فی مراتعها،و الحنین إلی مواردها) .

امام علیه السّلام ترسیم دقیقی از خشکسالی شدید آن زمان،با فصیح‌ترین عبارات نموده است و وضع کوهها و زمینها و مراتع و آبگاهها و حیوانات را به روشنی بیان فرموده است.

پس از آن دست به دعا بر می‌دارد و به این صورت تقاضای کمک می‌کند:

«بارخدایا!به ناله گوسفندان و فریاد سوزناک شتران رحم فرما!» (اللّهمّ فارحم أنین الآنّة ⁽²⁾

می شود که ناله می کند و «حاله که از ماده «حنین» به شتری اطلاق می شود که ناله سرداده است.

«بارالها!به سرگردانی آنان در راهها(از شدّت گرسنگی و عطش)و ناله‌هاشان در آغلها ترحّم فرما!» (اللّهمّ فارحم حیرتها فی مذاهبها،و أنینها فی موالجها ⁽³⁾).

«خداوندا!هنگامی به سوی تو برون آمدیم که خشکسالی‌های پی در پی بر ما هجوم آورده و ابرهای پر باران،به ما پشت کرده‌اند» (اللّهمّ خرجنا إلیک حین اعتکرت⁽⁴⁾علینا حدابیر السّنین ⁽⁵⁾،و أخلفتنا ⁽⁶⁾مخایل ⁽⁷⁾الجود ⁽⁸⁾).

تعبیرات بسیار حساب شده‌ای که امام علیه السّلام در این دعا بکار برده،از یکسو شدّت سوز آن حضرت و مردم را بیان می‌کند،و از سوی دیگر ترسیم دقیقی از حادثه را به همراه دارد زیرا«حدابیر»که جمع«حدبار»است در مورد شتری بکار می‌رود که از شدّت لاغری(به خاطر گرسنگی یا راه رفتن زیاد)استخوانهای کوهانش کاملا نمایان گشته،و گوشتها از روی آن برچیده شده است،امام علیه السّلام در این تشبیه زیبا خشکسالی‌های پی در پی را به چنین شتری تشبیه فرموده که به یقین منظره آن اسفناک و سوار شدن بر آن بسیار مشکل و طاقت فرساست.

تعبیر به«آنّه»و«حانّه»که هر دو در مورد حیوانی که ناله سر داده است بکار می‌رود یکی در مورد گوسفندان و دیگری در مورد شتران اشاره به این است که تمام حیوانات در آن خشکسالی شدید نالان شده بودند.

و با توجّه به این که قسمت عمده سرزمین عراق در میان دو نهر عظیم «دجله»و«فرات»واقع شده که از پر آب‌ترین نهرهای منطقه‌اند معلوم می‌شود خشکسالی در آن سالها به قدری شدید بوده که حتّی مردم عراق را برای نیازهای ابتدایی حیوانات،سخت در فشار قرار داده بود،(قراین نشان می‌دهد که امام علیه السّلام این خطبه را بعد از نماز باران در زمانی که در«کوفه»بود ایراد فرموده‌اند).

سپس می‌افزاید:«(خداوندا!)تو مایه امید هر بیچاره و حلاّل مشکلات هر طلب کننده‌ای،در این هنگام که یأس و نومیدی بر مردم چیره گشته،و ابرها از باریدن باز داشته شده‌اند و حیوانات بیابان رو به هلاکت می‌روند تو را می‌خوانیم که ما را به اعمالمان مؤاخذه نکنی و به گناهانمان مگیری!» (فکنت الرّجاء للمبتئس ⁽¹⁾،و البلاغ ⁽²⁾للملتمس.ندعوک حین قنط الأنام،و منع الغمام، و هلک السّوام ⁽³⁾،ألاّ تؤاخذنا بأعمالنا،و لا تأخذنا بذنوبنا) .

این تعبیر به خوبی نشان می‌دهد که بسیاری از آفات و بلاها و تنگناها به خاطر گناهان مردم است و تا به درگاه خدا نروند توبه و تقاضای عفو و بخشش نکنند مشکل آنها حل نمی‌شود.

این تعبیر شبیه تعبیری است که«نوح»پیامبر علیه السّلام به هنگام شکایت بردن به درگاه خدا از قوم خود می‌گوید:« «فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفّاراً یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً» ؛به آنها گفتم:از گناهان خود در پیشگاه خدا استغفار کنید که خدا بسیار آمرزنده است،تا بارانهای آسمان را پی در پی بر شما فرو فرستد» ⁽⁴⁾.

در سوره اعراف نیز می‌خوانیم:« «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ» ؛اگر مردمی که در آبادی‌ها زندگی می‌کنند ایمان می‌آوردند و تقوا پیشه می‌کردند برکات فراوانی از آسمان و زمین بر آنها می‌گشودیم» ⁽⁵⁾.

سپس امام خواسته اصلی خود را به پیشگاه خدا چنین عرضه می‌دارد:

(بارالها!)رحمتت را به وسیله ابرهای پر باران و بهار پر آب و گیاه و گیاهان سر سبز و پر طراوت بر ما بگستران،بارانی دانه درشت بر ما نازل کن،آن چنان که زمین‌های مرده را با آن زنده کنی و آنچه را از دست رفته به ما بازگردانی» (و انشر علینا رحمتک بالسّحاب المنبعق ⁽¹⁾

گویی ایرها شکافته می شوند و باران از آنها جاری می شود این واژه در مورد نزول باران به

کار می رود.

برای سال های پر نعمت به کار می رود.

گرفته شده است.

آنچه در این تعبیرات آمده تمام خواسته‌های قحطی زدگان و گرفتار خشکسالی را منعکس می‌کند،از یک سو تقاضای ابرهای پر باران و از سوی دیگر بهاری پر برکت و گیاهانی زیبا و پرطراوت و از سوی سوّم به سراغ نتیجه نهایی می‌رود؛بارانی که زمینهای مرده را زنده کند و آنچه را از دست رفته باز گرداند؛نه تنها آن سال سال پر برکتی باشد،بلکه سالی جبران کننده نسبت به سالهای خشکسالی پیشین باشد.

بخش دوّم

اشاره

اللّهمّ سقیا منک محییة مرویة،تامّة عامّة،طیّبة مبارکة،هنیئة مریعة، زاکیا نبتها،ثامرا فرعها،ناضرا و رقها،تنعش بها الضّعیف من عبادک، و تحیی بها المیّت من بلادک! اللّهمّ سقیا منک تعشب بها نجادنا،و تجری بها و هادنا،و یخصب بها جنابنا،و تقبل بها ثمارنا،و تعیش بها مواشینا،و تندی بها أقاصینا، و تستعین بها ضواحینا؛من برکاتک الواسعة،و عطایاک الجزیلة،علی بریّتک المرملة،و وحشک المهملة.و أنزل علینا سماء مخضلة،مدرارا هاطلة،یدافع الودق منها الودق،و یحفز القطر منها القطر،غیر خلّب برقها، و لا جهام عارضها،و لا قزع ربابها،و لا شفّان ذهابها،حتّی یخصب لإمراعها المجدبون،و یحیا ببرکتها المسنتون،فإنّک(تنزل الغیث من بعد ما قنطوا،و تنشر رحمتک و أنت الولیّ الحمید).

ترجمه

بارالها!بارانی حیات بخش،سیراب کننده،کامل،همگانی پاکیزه،پر برکت، گوارا و خرّمی بخش از ناحیه خودت بر ما نازل فرما!،بارانی که گیاهان پر برکت با شاخه‌هایی پر ثمر و برگهایی سر سبز و پر طراوت برویاند،آن گونه که بندگان ضعیفت را با آن توان بخشی و سرزمینهای مرده را با آن زنده کنی.

خداوندا!بارانی ده!که تپّه‌ها و کوههای بلند ما را پر گیاه سازد،در دامنه‌ها و دشتها جاری گردد،و به تمامی سرزمین ما نعمت فراوان بخشد،میوه‌ها با آن به ما روی آورد،چهارپایان ما با آن زندگی کنند،سرزمینهای دورتر از ما نیز از آن بهره‌مند شوند،و روستاهای ما از آن مدد گیرند(همه اینها را)از برکات

وسیع و گسترده و عطایای فراوان خویش بر بندگان فقیر و حیوانات وحش بیابان عنایت فرما! (خداوندا!)آسمانی مرطوب و پر باران،بارانی دانه درشت و پی در پی که قطرات آن بر اثر کثرت و شدّت،یکدیگر را به پیش رانند و از خود دور سازند،نه رعد و برق بی‌باران و ابر بی ثمر،و نه ابرهای کوچک پراکنده و نه دانه‌های ریز همراه بادهای سرد.

(بارانی مرحمت کن که)قحطی زده‌گان به نعمت فراوان رسند و از برکت آن گرفتاران خشکسالی زنده گردند،زیرا تویی که بعد از نومیدی آنها باران را فرو می‌فرستی و رحمتت را گسترش می‌دهی و تو سرپرستی هستی شایسته ستایش!

شرح و تفسیر: پروردگارا!بارانی با این ویژگیها بر ما فرست

پروردگارا!بارانی با این ویژگیها بر ما فرست

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،خواسته اصلی خودش و همراهانش را که نزول باران پر برکت است بیان کرده و بارانی از خدا می‌خواهد که برای آن صفات بیست‌گانه‌ای بیان فرموده است که هر یک از این اوصاف،اشاره به نکته دقیقی است و چه جالب و شگفت‌انگیز است که امام علیه السّلام برای باران مطلوب،این همه اوصاف بیان می‌کند،اوصافی که انسان را در برابر عظمت خالق،خاضع می‌سازد و به شنوندگان می‌فهماند که این قطرات باران چه برکات و آثاری می‌تواند داشته باشد،عرضه می‌دارد:

«بارالها!بارانی حیات بخش،سیراب کننده،کامل،همگانی پاکیزه،، پر برکت،گوارا و خرّمی بخش از ناحیه خودت بر ما نازل فرما!بارانی که گیاهانی پر برکت با شاخه‌های پر ثمر و برگهای سر سبز و پر طراوات برویاند،آن گونه که بندگان ضعیفت را با آن توان بخشی و سرزمینهای مرده را با آن

زنده کنی!» (اللّهمّ سقیا منک محییة مرویة،تامّة عامّة،طیّبة مبارکة،هنیئة مریعة ⁽¹⁾، زاکیا نبتها،ثامرا ⁽²⁾فرعها،ناضرا ⁽³⁾ورقها،تنعش ⁽⁴⁾بها الضّعیف من عبادک،و تحیی بها المیّت من بلادک) .

در واقع علیه السّلام امام از پیشگاه حق تقاضای بارانی می‌کند که شرائط در آن جمع باشد و موانع از آن دور،زیرا بسیار دیده شده که بارانهای سیل آسا می‌بارد ولی همه چیز را ویران می‌کند،یا در نقطه خاصّی متمرکز می‌شود و نفع آن عام نیست و یا همراه با سردی شدید هوا و یخبندان می‌شود که آثار منفی بجا می‌گذارد و یا موانعی همچون بادهای گرم،طوفانهای شدید،آفات گیاهی ملخ و حشرات موذّی و امثال آن،آثار باران را از میان می‌برد،امام علیه السّلام تمام این جوانب را در نظر می‌گیرد و جمع همه شرایط و دفع همه موانع را از خدا می‌طلبد.

و در ادامه این دعا هفت وصف دیگر،بیان می‌کند که با اوصاف سیزده‌گانه قبل،عدد بیست را کامل می‌سازد،عرضه می‌دارد«خداوندا!بارانی ده!که تپّه‌ها و کوههای بلند ما را پر گیاه سازد و در دامنه‌ها و دشتها جاری گردد،به تمامی سرزمین ما نعمت فراوان بخشد،میوه‌ها با آن به ما روی آورند،چهارپایان ما با آن زندگی کنند و سرزمینهای دورتر از ما نیز از آن بهره‌مند شوند،و روستاهای ما از آن مدد گیرند(همه اینها را)از برکات واسع و عطایای فراوان خویش بر بندگان فقیر و حیوانات وحش بیابان عنایت فرما!» (اللّهمّ سقیا

منک تعشب ⁽¹⁾بها نجادنا ⁽²⁾

نجده می گوید.

جود و سخاوت است.

مرمله به معنی فقیر و ارامل نیز به افراد فقیر گفته می شود.

امام علیه السّلام سعه صدر و وسعت نظر و رحمت عام خود را در این دعا نشان می‌دهد،چرا که مناطق دور و نزدیک را در نظر گرفته،چهارپایان و حتی حیوانات وحشی بیابان را از نظر دور نمی‌دارد،دعای او همگان را شامل می‌شود و تقاضای او همه را در بر می‌گیرد و این است معنی لطف و مرحمت عام امام علیه السّلام پیشوای بزرگ اسلام!

سپس امام علیه السّلام در ادامه تقاضاهای خود در مورد نزول بارانهای پر برکت چنین عرضه می‌دارد(خداوندا!)آسمانی مرطوب و پر باران،

بارانی دانه درشت و پی در پی که قطراتش(بر اثر کثرت و شدّت)یکدیگر را به پیش رانند،و از خود دور سازند» (و أنزل علینا سماء مخضلة ⁽¹⁾

کنایه از سالهای پرباران و پر برکت بکار می رود.

درشت بکار می رود.

نزول باران در فضا پراکنده می شود نیز گفته شده است و در این جا مناسب معنی اول است.

و در توصیف بیشتر می‌افزاید:«نه رعد و برق بی‌باران و ابر بی‌ثمر،و نه ابرهای کوچک پراکنده،و نه دانه‌های ریز،همراه بادهای سرد» (غیر خلّب ⁽⁵⁾

اشاره به ایری است که رعد و برق از آن ظاهر می شود ولی نمی بارد.

جهامة» به معنی قیافه در هم کشیدن گرفته شده است.

ریشه اصلی آن «شفون» (بر وزن فنون، به معنی نگاه کردن با گوشه چشم با نگاه کردن اعتراض

آمیز است و اطلاق این واژه بر بادهای سرد شاید به خاطر آن است که سبب ناراحتی طرف

مقابل می شود.

«(بارانی مرحمت کن که)قحطی زدگان،به نعمت فراوان رسند و از برکت آن گرفتاران خشکسالی،زنده گردند،زیرا توئی که بعد از نومیدی آنها،باران را فرو می‌فرستی و رحمتت را گسترش می‌دهی و تو سرپرستی هستی شایسته ستایش» ⁽¹⁾

الحمید) (شوری، آیه ۲۸).

خشکسالی شده است مجدب گفته می شود.

امام علیه السّلام در این قسمت از خطبه،اوصاف نه گانه دیگری،برای بارانهای مفید و سودمند و پر برکت بیان فرموده که به ضمیمه اوصاف گذشته،بالغ بر 29 وصف می‌شود،راستی عجیب است تقاضای باران که معمولا تقاضا کنندگان حدّ اکثر، آن را به یک یا دو وصف توصیف می‌کنند و عرضه می‌دارند:«خداوندا!بارانی پر برکت به ما مرحمت کن»،امام علیه السّلام آن را با این همه اوصاف دقیق و ریزه‌کاریهای لطیف و تعبیراتی شیرین و بسیار متنوّع،به صورت 29 وصف بیان می‌کند که انسان در آن حیران می‌ماند.

امام علیه السّلام نهایت فصاحت و بلاغت بی‌نظیر خود را در این خطبه بیان کرده و تقاضای خویش را در محضر پروردگار،آن چنان شرح داده که

مردم را به الطاف الهی آشنا سازد،و به آنها بگوید در مسیر نعمت،موانع زیادی است که اگر لطف خداوند شامل حال آنها نگردد هرگز به کمال مطلوب نمی‌رسند و به یقین چنین بیانی از کسی که«مؤید من عند اللّه»نیست و روح القدس او را یاری نمی‌دهد امکان‌پذیر نمی‌باشد.

تفسیر ما فی هذه الخطبة من الغریب

اشاره

تفسیر و توضیح بعضی از لغات پیچیده این خطبه در پایان این خطبه چنین می‌خوانیم:

قال السّید الشّریف رضی اللّه عنه؛قوله علیه السّلام:(انصاحت جبالنا)أی تشقّقت من المحول،یقال:انصاح الثّوب إذا انشق و یقال أیضا:انصاح النّبت و صاح و صوّح إذا جفّ و یبس کلّه بمعنی و قوله:(و هامت دوابّنا)أی عطشت و الهیام:العطش.

و قوله(حدابیر السّنین)جمع حدبار،و هی الناقة الّتی انضاها السّیر،فشبّه بها السنة الّتی فشا فیها الجدب،قال ذو الرّمّة:

حدابیر ما تنفکّ إلاّ مناخة علی الخسف أو نرمی بها بلدا فقرا

و قوله:(و لا قزع ربابها)،القزع:القطع الصّغار المتفرّقة من السّحاب.

و قوله:(و لا شفّان ذهابها)فانّ تقدیره:و لا ذات شفّان ذهابها.و الشّفّان:الرّیح الباردة،و الذّهاب الامطار اللّیّنة.فحذف(ذات)لعلم السّامع به.

ترجمه

سیّد شریف رضی رحمه اللّه در پایان این خطبه چنین می‌گوید:جمله امام علیه السّلام «إنصاحت جبالنا» یعنی«کوه‌ها از شدت خشکسالی از هم شکافته است»زیرا تعبیر:«إنصاح الثّوب»زمانی گفته می‌شود که لباس از هم شکافته شده باشد.«إنصاح النّبت و صاح وصوّح»هنگامی گفته

می‌شود که گیاه خشک گردد و این چند واژه همه به یک معنی است و جمله «و هامت دوابّنا» از ماده«هیام»(بر وزن غلام)به معنی عطش است ⁽¹⁾

بر اثر آن حال جئون به او دست می دهد) تفسیر کرده اند. این تعبیر در مورد عشق های سوزان

و عاشق های بی قرار هم به کار می رود.

شاعر معروف«ذو الرمة»می‌گوید:شتران لاغری که هیچ گاه از هم جدا نمی‌گردند جز در خوابگاه‌های خالی از علف یا این که آنها را در سرزمین بی‌آب و علفی قرار دهیم.

و جمله «و لا قزع ربابها» یعنی از قطعات کوچک و پراکنده ابر نباشد(بلکه ابرهایی باشد متراکم و پر باران)و جمله«و لا شفان ذهابها»در تقدیر «و لا ذات شفان ذهابها» است و«شفان»به معنی باد سرد و«ذهاب»به معنی باران‌های نرم است و کلمه«ذات»به خاطر روشن بودن برای شنونده،حذف شده است(و معنی جمله در مجموع چنین است:خداوندا باران‌های ملایم و آمیخته با بادهای سرد که آثار آن را ممکن است از بین ببرد برای ما مفرست بلکه بارانی درشت دانه در هوایی ملایم نصیب بفرما).

نکته‌ها

1-نماز باران(صلاة الاستسقاء)

از دستورات جالب در اسلام نماز«استسقاء»است که همه فقهای اسلام، اعم از شیعه و اهل سنت آن را در کتب فقهی خود آورده‌اند.

طبق آنچه در منابع پیروان اهل بیت علیهم السّلام آمده است یکی از آداب آن،این است که مردم سه روز روزه بگیرند و در روز سوّم در حالی که همه روزه دارند به بیرون شهر می‌روند و دو رکعت نماز همانند نماز«عید فطر و قربان»به جا می‌آورند که در رکعت اوّل،پنج قنوت دارد و در رکعت دوّم چهار قنوت و در قنوت‌ها به جای دعایی که در قنوت نماز«عید»خوانده می‌شود دعاهایی در زمینه باران و طلب رحمت از پروردگار می‌خوانند و قبل از هر دعا درود بر محمّد و آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله می‌فرستند و هنگامی که امام علیه السّلام از نماز فراغت یافت،عبای خود را به امید نزول باران پشت و رو می‌کند و رو به قبله کرده یکصد بار با صدای بلند تکبیر می‌گوید(و مردم نیز با او تکبیر می‌گویند)پس از آن به طرف مردم رو کرده به سوی راست متوجه می‌شود و صدبار با صدای بلند سبحان اللّه می‌گوید آن گاه به سمت چپ رو کرده و یک صدبار با صدای بلند لا إله إلا اللّه می‌گوید،سپس رو به مردم کرده یکصد بار با صدای بلند حمد خدا می‌گوید و مردم هم چنین می‌کنند،آن گاه امام دست به سوی آسمان بلند کرده به اتفاق مردم دعا می‌کند و تضرع و زاری نموده از خدا تقاضای رحمت می‌کنند و مردم دعای امام را آمین می‌گویند.

در بعضی از روایات آمده است که پیرمردان و پیر زنان و کودکان و حتی حیوانات تشنه و گرسنه را با خود به بیابان آورند و بچه‌ها را از مادران جدا کنند تا گریه آنها دل‌های همگان را تکان دهد و توجه آنها به خدا بیشتر شود ⁽¹⁾

صفحه ۱۲۷ و «تحریر الوسیله به امام خمینی (قدس سره) جلد اول و وسائل الشیعه » جلد پنجم

صفحه ۱۶۲ آمده است.

و در صورتی که نتوانند تمام این مراسم را انجام دهند از گناهان خویش توبه می‌کنند و دست به دعا برمی‌دارند و به صورت دسته جمعی دعا می‌کنند. این مراسم اثر عجیبی دارد و به راستی حالت تضرع و دعا در همه ایجاد می‌کند حالتی که انسان‌ها را به ذات بی‌مثال خداوند رحمان و رحیم مرتبط می‌سازد و سبب نزول رحمت او می‌شود.

این نماز آثار جنبی خوبی در تربیت نفوس و توبه از گناه و بازگشت به پاکی‌ها و نیکی‌ها دارد که گاه اثر جنبی آن از نزول باران بیشتر و پر برکت‌تر است.

از روایات اسلامی استفاده می‌شود که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله هنگامی که مردم از خشکسالی شدید به حضرتش شکایت کردند نماز و دعای باران خواند،و چنان بارانی نازل شد که مردم به زحمت افتادند و خواستار پایان باران شدند ⁽¹⁾.

قرائن نشان می‌دهد که امام امیر المؤمنین علیه السّلام نیز خطبه بالا را بعد از نماز باران خوانده است زیرا در بعضی از روایات که این خطبه را به طور کاملتری نقل می‌کند جمله:«اللّهمّ إنّا خرجنا إلیک»آمده است که نشان می‌دهد حضرت به اتفاق مردم به بیابان رفته‌اند،و این کار معمولا برای خواندن نماز باران است و در بعضی از روایات آمده است که علی علیه السّلام در آخر این خطبه گریه کرد و با عباراتی بسیار سوزناک از خداوند متعال تقاضای باران نمود.

در زمینه نماز استسقا در خطبه 143 نهج البلاغه نیز مطالبی خواهد آمد.

2-گناه و بر چیده شدن برکات

درباره فلسفه«آفات و بلاها»بحثهای زیادی در کتب فلسفی و کلامی و تفسیری آمده است از قرآن مجید،به خوبی استفاده می‌شود که همراه ظهور پیامبران الهی خداوند،مشکلاتی برای امّتها فراهم می‌کرد تا آنها را بیدار کند. قرآن مجید می‌فرماید:« «وَ ما أَرْسَلْنا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ إِلاّ أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَ الضَّرّاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ» ؛در هیچ شهر و آبادی پیامبری نفرستادیم مگر این که اهل آن را به سختی و رنج گرفتار کردیم،شاید به سوی خدا باز گردند و تضرّع کنند» ⁽¹⁾.

این تعبیر نشان می‌دهد که این یک قانون عمومی و همیشگی بوده است و هدف آمادگی برای پذیرش دعوت انبیا بوده است.

حوادث دردناک در طول تاریخ امّتها و هنگام بروز غفلتها از سوی خداوند پیش می‌آمده،تا پرده‌های غفلت را کنار بزند و امتها بیدار شوند.

و گاه این حوادث سخت و دردناک نتیجه گناهان مردم بوده که باز هدف را توبه و انابه و بازگشت به سوی خداوند تشکیل می‌داده است،آن گونه که در آیه دیگری از قرآن می‌خوانیم:« «ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ أَیْدِی النّاسِ لِیُذِیقَهُمْ بَعْضَ الَّذِی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» ؛فساد در خشکی و دریا به خاطر کارهایی که مردم انجام داده‌اند آشکار شده است خدا می‌خواهد نتیجه بعضی از اعمالشان را به آنان بچشاند شاید(به سوی حق)بازگردند» ⁽²⁾.

به این ترتیب به خوبی روشن می‌شود که یکی از طرق تربیت الهی همین حوادث ناگوار طبیعی یا اجتماعی است،مسأله خشکسالی نیز می‌تواند یکی از آنها بوده باشد،همان گونه که در خطبه بالا به آن اشاره شده است امام علیه السّلام در این خطبه می‌فرماید:«ندعوک حین قنط الأنام،و منع الغمام،

و هلک السّوام،ألاّ تؤاخذنا بأعمالنا،و لا تأخذنا بذنوبنا؛در این هنگام که یأس و نومیدی بر مردم چیره گشته و ابرها از باریدن بازداشته شده‌اند و حیوانات بیابان رو به هلاکت گذارده‌اند تو را می‌خوانیم که ما را به اعمالمان مؤاخذه مکنی و به گناهانمان مگیری».

در خطبه 143 همین مطلب،با بیان روشن‌تری آمده است که به هنگام خشکسالی به مردم هشدار داد که از گناهانشان توبه کنند و از خطا باز ایستند و متذکّر شوند و به سوی خدا باز گردند سپس به آیات سوره«نوح»در این زمینه استدلال فرمود که شرح آن إن شاء اللّه خواهد آمد.

این سخن را با حدیثی از امام صادق علیه السّلام پایان می‌دهیم(هر چند ناگفته‌ها در این زمینه بسیار است)فرمود:«إذا فشت أربعة ظهرت أربعة إذا فشت الزّنا ظهرت الزّلازل و إذا امسکت الزّکاة هلکت الماشیة و إذا جار الحکام فی القضاء أمسک القطر من السّماء و إذا خفرت الذمّة نضر المشرکون علی المسلمین؛هنگامی که چهار گناه شایع بشود چهار بلا دامنگیر مردم می‌شود هنگامی که«زنا»شایع شود زلزله‌ها آشکار می‌گردد و هنگامی که مردم از دادن زکات امساک کنند مرگ و میر در چهارپایان می‌افتد و هنگامی که حاکمان در قضا ستم کنند آسمان از باریدن باران باز می‌ایستد و هنگامی که پیمانها شکسته شود مشرکان بر مسلمین پیروز می‌شوند» ⁽¹⁾.

در حدیث معتبر و معروف«ابو ولاّد»نیز می‌خوانیم:هنگامی که امام صادق علیه السّلام فتوای نادرست«ابو حنیفه»را در بعضی از مسائل قضایی شنید فرمود:«فی مثل هذا القضاء و شبهه تحبس السّماء ماءها و تمنع

الأرض برکتها؛به جهت این گونه قضاوتها و مانند آن آسمان آب خود را حبس می‌کند و زمین برکت خود را منع می‌نماید» ⁽¹⁾.

خطبۀ 116: اندرز یاران خود

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام و فیها ینصح اصحابه

1

از خطبه‌های امام علیه السّلام است که در آن یاران خود را اندرز می‌دهد.

خطبه در یک نگاه

خطبه 116 ⁽²⁾

در این خطبه اشاره ای به مسأله موضوع به قدرت رسیدن «حجاج» در «کوفه» و جنایات

وحشتناک او شده است و این بخش از خطبه را گروه زیادی از مورخان و محدثان نقل

کرده اند از جمله «ابن عبدریه» در «عقد القرید» و «مسعودی» در «مروج الذهب» و «لازهری » در

تهذیب اللغة» و «ابن الفقیه به در کتاب «البلدان» و «این اثیر» در «نهایه» و «دیلمی» در کتاب

ارشاد » (مصادر نهج البلاغه، جلد ۲ صفحه ۲۵۹ و ۲۶۰).

این خطبه در حقیقت از چند بخش تشکیل شده است:

در قسمت اوّل،توصیف بلیغی از پیغمبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و مجاهدتهای گسترده آن حضرت در ابلاغ رسالت است.

در بخش دوّم،مردم را مخاطب ساخته و به اندرز و نصیحت آنها می‌پردازد، نصیحتی تکان دهنده و بیدارگر.

در بخش سوّم،از اصحابش گله شدید دارد و آرزو می‌کند که خداوند میان او و آنان جدایی بیفکند و او را به کسانی که شایسته همنشینی او هستند،ملحق سازد.

در چهارمین و آخرین بخش این خطبه،با اشاراتی گویا از فتنه«حجّاج» خبر می‌دهد و گوشه‌ای از جنایتهای او را بر می‌شمرد،شاید مردم بیدار شوند و با توبه به درگاه خداوند،و بازگشت به وحدت و ترک اختلافات و سستی‌ها جلوی جنایات او را بگیرند.

بخش اوّل

اشاره

أرسله داعیا إلی الحقّ و شاهدا علی الخلق،فبلّغ رسالات ربّه غیر و ان و لا مقصّر،و جاهد فی اللّه أعداءه غیر واهن و لا معذّر.إمام من اتّقی،و بصر من اهتدی.

ترجمه

خداوند او(پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله)را فرستاد تا به سوی حق دعوت کند،و گواه بر اعمال خلق باشد،او بدون سستی به ابلاغ رسالت پروردگارش،پرداخت و هرگز کوتاهی نکرد،در راه خدا با دشمنان او بدون ضعف،جهاد کرد،و در این راه هیچ عذر و بهانه‌ای نیاورد،او پیشوای پرهیزگاران،و روشنی بخش چشم هدایت جویان است.

شرح و تفسیر: او هرگز در جهاد کوتاهی نکرد

او هرگز در جهاد کوتاهی نکرد

همان گونه که جمعی از شارحان«نهج البلاغه»تصریح کرده‌اند به نظر می‌رسد این خطبه بخشی از خطبه طولانی‌تری بوده است که امام علیه السّلام برای تشویق اصحابش به مسأله جهاد در برابر جنایتکاران شام بیان فرموده و خطراتی را که در صورت سستی و ترک جهاد در پیش دارند برای آنها بیان فرموده،و اتمام حجّت کرده است.

در بخش اوّل این خطبه،برای آماده کردن دل‌های مخاطبان خود اشاره‌ای به خدمات برجسته پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در طریق نشر اسلام،فرموده،

تا به اهمیّت این میراث بزرگ الهی آشنا شوند و در پاسداری آن در برابر هجمات دشمنان اسلام بکوشند.

نخست می‌فرماید:«خداوند او(پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله)را فرستاد تا(مردم را)به سوی حقّ دعوت کند و گواه بر اعمال خلق باشد» (أرسله داعیا إلی الحقّ و شاهدا علی الخلق) .

در واقع،رسالت عظیم پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را در این دو جمله خلاصه فرموده است؛ از یکسو دعوت به سوی حق،و ابلاغ فرمانهای پروردگار و از سوی دیگر نظارت بر حسن اجرای آن.

در این که مراد از شاهد بودن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در این جا چیست؟بعضی گفته‌اند:

مراد گواهی بر اعمال مردم یا گواهی بر پیامبران در روز قیامت است آن چنان که در قرآن آمده:« «فَکَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنا بِکَ عَلی هؤُلاءِ شَهِیداً» ؛چگونه خواهد بود آن روزی که از هر امّتی شاهد و گواهی(بر اعمال آنها)می‌آوریم و تو را گواه آنان خواهیم آورد» ⁽¹⁾.

ولی ظاهر کلام امام علیه السّلام نشان می‌دهد که منظور از شاهد بودن،نظارت آن حضرت بر اعمال انسانها برای اجرای فرمانهای الهی،در همین دنیاست و به تعبیر دیگر،کار آن حضرت،تنها ابلاغ دعوت حق نبود،بلکه نظارت بر اجرای آن نیز از وظایف آن حضرت بوده است و این همان معنی امامت و ولایت تشریعی آن بزرگوار است.

جمع میان دو معنی نیز،مانعی ندارد که آن حضرت هم ناظر بر اعمال در این جهان و هم گواه بر آن در جهان دیگر باشد.

سپس در ادامه این سخن به بیان اوصافی از پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله پرداخته و در عبارات کوتاهی شش وصف را بیان می‌فرماید،می‌گوید:«او

بدون سستی،به ابلاغ رسالت پروردگارش پرداخت و هرگز کوتاهی نکرد،و در راه خدا با دشمنان او بدون ضعف،جهاد کرد،و در این راه هیچ عذر و بهانه‌ای نیاورد.او پیشوای پرهیزگاران و روشنی بخش چشم هدایت جویان است» (فبلّغ رسالات ربّه غیر و ان ⁽¹⁾

می گویند که در کارها ستی به خرج می دهد.

می آورد.

در این عبارات کوتاه تمام ویژگیهایی که در یک رهبر شجاع و توانا لازم است ذکر شده است،سستی نکردن،کوتاهی ننمودن،جهاد قاطعانه داشتن،و عذر و بهانه نتراشیدن،و از سوی دیگر آن حضرت را پیشوای پرهیزگاران و سبب هدایت بینایان می‌شمرد که افراد آلوده را از گرد خود دور می‌کند و فاسدان و گمراهان غیر قابل هدایت را،کنار می‌زند.

بسیارند کسانی که برای سرپوش گذاشتن بر تقصیرات و کوتاهی‌های خود عذر و بهانه‌های واهی می‌تراشند ولی یک رهبر شجاع و مدیر و مدبّر هرگز چنین نمی‌کند و به سراغ عذر و بهانه‌ها نمی‌رود.

تعبیرات فوق در واقع اشاره‌ای است پر معنی به سستی و کوتاهی کردن مردم«کوفه»و ترک جهاد به معنی واقعی کلمه،و عذر تراشی‌ها و بهانه‌جویی‌ها برای فرار از زیر بار مسئولیتها.امام علیه السّلام به آنها گوشزد می‌کند که پیامبر شما چنین نبود،چرا شما چنین هستید؟!

بخش دوّم

اشاره

و منها:و لو تعلمون ما أعلم ممّا طوی عنکم غیبه،إذا لخرجتم إلی الصّعدات تبکون علی أعمالکم،و تلتدمون علی أنفسکم،و لترکتم أموالکم لا حارس لها و لا خالف علیها،و لهمّت کلّ امریء منکم نفسه،لا یلتفت إلی غیرها؛و لکنّکم نسیتم ما ذکّرتم،و أمنتم ما حذّرتم،فتاه عنکم رأیکم، و تشتّت علیکم أمرکم.و لوددت أنّ اللّه فرّق بینی و بینکم،و ألحقنی بمن هو أحقّ بی منکم.قوم و اللّه میامین الرّأی،مراجیح الحلم،مقاویل بالحقّ، متاریک للبغی.مضوا قدما علی الطّریقة،و أوجفوا علی المحجّة،فظفروا بالعقبی الدّائمة،و الکرامة الباردة.

ترجمه

اگر شما همانند من از آنچه پنهان است خبر داشتید(و آینده تاریک خود را می‌دیدید)از خانه‌ها بیرون آمده سر به بیابان می‌گذاشتید،بر اعمال خویش گریه می‌کردید،و بر سر و صورت می‌زدید،و اموال خود را بدون نگهبان و بی آن که کسی را جانشین خود در آن قرار دهید رها می‌ساختید،هر یک از شما(از شدت وحشت)تنها به خود می‌پرداخت و به دیگری توجه نداشت ولی (متأسفانه)تذکراتی را که به شما داده شده فراموش کرده‌اید،و از آنچه بر حذر داشته شده‌اید،ایمن گشته‌اید،در نتیجه عقلتان گمراه و سرگردان شده،و امورتان پراکنده گشته(به خدا سوگند)دوست داشتم که خدا میان من و شما جدایی می‌افکند و مرا به کسی که نسبت به من از شما سزاوارتر و شایسته است ملحق می‌ساخت،همان قومی که-به خدا سوگند-افکارشان خجسته و پر بار و صاحب علم و دانش بودند،همان‌ها که به حق سخن می‌گفتند،و ظلم و ستم را ترک می‌کردند آنها که از پیش،در طریق هدایت

گام نهادند و در راه روشن،به سرعت پیش رفتند در نتیجه به سعادت جاویدان و زندگی گوارا و پر ارزش دست یافتند.

شرح و تفسیر: آینده تاریکی در انتظار شماست

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،به همه کسانی که در جهاد با دشمن غدّار و مکّار،سستی نشان می‌دهند و با عذر تراشی‌ها،شانه از زیر بار مسئولیت تهی می‌کنند هشدار می‌دهد که آینده‌ای بسیار تاریک،در پیش دارید،آینده‌ای که دشمن در آن بر شما مسلّط می‌شود و چنان ضربات خود را بی‌رحمانه بر پیکر شما وارد می‌کند که عقل و هوش را از دست خواهید داد می‌فرماید:

«اگر شما همانند من،از آنچه پنهان است خبر داشتید(و آینده سیاه و ظلمانی خود را می‌دیدید)از خانه‌ها بیرون آمده،سر به بیابان می‌گذاشتید،بر اعمال خویش گریه می‌کردید و بر سر و صورت می‌زدید!» (و لو تعلمون ما أعلم ممّا طوی ⁽¹⁾

همان معنی کتمان است.

این جا اشاره به دشت و کوه و بیابان است بعضی «صدعات» را جمع «صعده (بر وزن دهل) و

صعدات» را جمع جمع دانسته اند.

و به این نیز قناعت نمی‌کردید،بلکه«اموال خود را بدون نگهبان و بی آن که کسی را جانشین خود در آن قرار دهید رها می‌کردید،هر یک از شما(از

شدت وحشت)تنها به خود می‌پرداخت و به دیگری توجّه نداشت!» (و لترکتم أموالکم لا حارس لها و لا خالف ⁽¹⁾

معنی افراد کثیر الخلاف نیز آمده ولی در این جا معنی اول مراد است.

این تعبیرات،حال کسی را مجسّم می‌کند،که گرفتار مصایب عظیمی شده، به گونه‌ای که همه چیز را جز نجات جان خویش،فراموش کرده است،سر به بیابان نهاده و پیوسته بر سر و صورت می‌زند،اشک می‌ریزد،و فریاد می‌کشد، اموالی را که آن همه در نظرش اهمیّت داشت و در حفظ آن همواره می‌کوشید به کلّی رها کرده و به پشت سر خویش نگاه نمی‌کند حتی عزیزترین عزیزانش را به دست فراموشی سپرده است.

بعضی از مفسّران نهج البلاغه،معتقدند:این تعبیرات مربوط به اهوال و وحشتهای روز قیامت است که در قرآن مجید در آیات مختلف به آن اشاره شده است ولی با توجه به ذیل خطبه که سخن از جنایات وحشتناک «حجّاج»می‌گوید و شأن ورود خطبه،که نظر به سستی مردم«کوفه»در جهاد با دشمن دارد،این معنی بسیار بعید است و ظاهر این است که ناظر به سلطه«بنی امیه»و جنایات عظیم«حجّاج»و امثال او می‌باشد.

و در ادامه این سخن امام علیه السّلام به منشأ و سرچشمه اصلی این حوادث اشاره می‌کند می‌فرماید:«ولی(متأسفانه)تذکراتی را که به شما داده شده بود فراموش کردید،و از آنچه بر حذر داشته شده بودید،ایمن گشتید، در نتیجه عقل شما گمراه و سرگردان شد،و امورتان پراکنده گشت!»

(و لکنّکم نسیتم ما ذکّرتم،و أمنتم ما حذّرتم،فتاه ⁽¹⁾

معنی افراد کثیر الخلاف نیز آمده ولی در این جا معنی اول مراد است.

هرگز تصوّر نکنید حوادث دردناکی که در انتظار شماست،غافلگیرانه است، ابدا چنین نیست،بارها به شما تذکّر داده‌ام،و حق نصیحت را ادا کرده‌ام،و گفتنی‌ها را گفته‌ام،و هشدار داده‌ام ولی افسوس!گوش شنوا در میان شما نبود، تمام آنچه را گفتم به فراموشی سپردید،و همه اندرزها را نادیده گرفتید،به همین دلیل،تصمیمات لازم را به موقع نگرفتید،و برای مقابله با دشمنان خطرناکتان،برنامه‌ریزی نکردید،و این است نتیجه کار شما،که دشمنان بی‌رحم و غدّار بر شما مسلّط می‌شوند،و بلایی بر سرتان می‌آورند که در تاریخ بی‌سابقه است.

سپس امام علیه السّلام می‌فرماید:«(به خدا سوگند!)دوست داشتم که خدا میان من و شما،جدایی می‌افکند و مرا به کسی که نسبت به من از شما سزاوارتر و شایسته‌تر است ملحق می‌ساخت» (و لوددت أنّ اللّه فرّق بینی و بینکم، و ألحقنی بمن هو أحقّ بی منکم) .

اشاره به این که اکنون که شما اصلاح‌ناپذیرید ای کاش!من از شما جدا شده بودم و ای کاش!مقدّرات الهی،اجازه می‌داد به گروهی می‌پیوستم که آنها هماهنگ با افکار و برنامه‌های من بودند.

و در ادامه این سخن،به شرح ویژگیهای قوم و گروهی که آنها را شایسته هم‌نشینی و همدلی و همگامی خود می‌داند،پرداخته،چنین می‌فرماید:

«همان‌ها که به خدا سوگند!افکارشان خجسته و پربار و صاحب وقار و بردباری بودند،همان‌ها که به حقّ سخن می‌گفتند و ظلم و ستم را ترک کردند، آنها که از پیش در طریق هدایت گام نهادند و در راه روشنی،به سرعت پیش رفتند،در نتیجه به سعادت جاویدان و زندگی گوارا و پر ارزش

دست یافتند» (قوم و اللّه میامین ⁽¹⁾الرّأی،مراجیح ⁽²⁾الحلم،مقاویل بالحقّ،متاریک ⁽³⁾

می کند.

دارد که به معنی در مسیر پیش روی است و یا معنی جمعی دارد که به معنی پیش روان است.

این تعبیرات،اشاره روشنی به پیامبر و گروهی از اصحاب خاص او دارد که دارای ویژگیهای ششگانه بالا بودند،دو ویژگی در فکر و اندیشه(داشتن اندیشه‌های پربار و عقل کافی)و دو ویژگی در برنامه‌های زندگی(طرفداری از حق و مبارزه با ظلم)و دو ویژگی در عمل(گام برداشتن در طریق حق و سرعت برای رسیدن به مقصد)و نتیجه این ویژگیها را که سعادت جاویدان و زندگی گوارا و پر ارزش است نیز بیان فرموده.

نکته: مظلومیت امام امیر المؤمنین علیه السّلام

مظلومیت امام امیر المؤمنین علیه السّلام

مظلومیت،تنها در این نیست که انسان به وسیله گروهی ظالم و جبّار، پیمان‌شکن و بی‌وفا و در پیکاری نابرابر،شهید گردد بلکه،یکی از دردناکترین نمونه‌های مظلومیت این است که

مدیری لایق و فرماندهی توانا و خبیر و آگاه و سیاستمداری هوشیار و خوش‌فکر در میان گروهی گرفتار شود که شایستگی و لیاقت همراهی و همگامی با او را نداشته باشند،هر چه او می‌گوید،بر خلاف آن رفتار می‌کنند و هر قدر به آنها هشدار می‌دهد به حرکت در نمی‌آیند،جمعیّتی پراکنده،نادان،ضعیف و سست و بی‌اراده.

گرفتار شدن چنان رهبری،در چنگال چنین پیروانی،سبب می‌شود که ارزش مکتب و افکار او فراموش گردد و حتی بعضی از بی‌خبران او را متّهم به عدم شایستگی کافی در مدیریّت و رهبری کنند.

این یکی از بزرگترین مظلومیت‌هاست و این همان است که امیر مؤمنان علی علیه السّلام در عصر و زمان خود به آن گرفتار شد،و نه تنها در خطبه بالا،بلکه در خطبه‌های متعددی از«نهج البلاغه»به آن اشاره فرموده است.

گاه می‌گوید:«ای کاش!معاویه شما را با لشکر خود،معاوضه می‌کرد همچون معاوضه درهم و دینار،ده نفر از شما را می‌گرفت و یک نفر از شامیان را به من می‌داد» ⁽¹⁾.

و گاه می‌فرماید:«من در خواب پیغمبر خدا را دیدم و از عداوتها و کژیهای این قوم،به حضرتش شکایت کردم،فرمود:«به آنها نفرین کن!»عرض کردم:

خداوندا!بهتر از آنان را به من ده!و شخص بدی را به جای من بر آنها مسلّط کن» ⁽²⁾.

و در جای دیگر می‌فرماید:«ای مرد نمایانی!که مردانگی ندارید...به خدا دوست داشتم که هرگز شما را نمی‌دیدم و نمی‌شناختم» ⁽³⁾.

و به راستی شاید نتوانیم در طول تاریخ رهبر برگزیده‌ای از اولیاء اللّه را پیدا کنیم که در مدت کوتاه حکومتش،با این همه خصومت و کارشکنی و دشمنی و نامهربانی و سرکشی و طغیان،روبه‌رو شده باشد و این دردناکترین شکل مظلومیت است و از این جاست که گفته می‌شود:«علی علیه السّلام اوّل مظلوم عالم است».

بخش سوّم

اشاره

أما و اللّه،لیسلّطنّ علیکم غلام ثقیف الذّیّال المیّال؛یأکل خضرتکم، و یذیب شحمتکم،إیه أبا وذحة!

ترجمه

آگاه باشید!به خدا سوگند!جوانکی از طایفه«بنی ثقیف»که متکبّر و هوسباز است بر شما مسلّط می‌شود،اموال و کشتزارهای سرسبز شما را می‌بلعد و نیرو و قدرت شما را می‌گیرد.ای«ابا وذحه»(ای حجّاج)!بر فشارت بیفزا!(و از این مردم ناسپاس انتقام بگیر).

شرح و تفسیر

انتقام الهی!

در آخرین بخش این خطبه،امام علیه السّلام با صراحت بیشتری از آینده تاریک مردم سست و بی‌وفای«کوفه»خبر می‌دهد و می‌فرماید:«آگاه باشید!به خدا سوگند!جوانکی از طایفه«بنی ثقیف»که متکبّر و هوس باز است بر شما مسلّط می‌شود،اموال و کشتزارهای سر سبز شما را می‌خورد و قوّت و قدرت شما را می‌گیرد» (أما و اللّه،لیسلّطنّ علیکم غلام ثقیف الذّیّال ⁽¹⁾

یا قبای آنها بر زمین کشیده می شد عرب، «دیال» می گفت و از آن جا که این کار، کار افراد

متکبر بود واژه «ذیال » به افراد متکبر و خودخواه اطلاق می شود.

سپس می‌افزاید:«ای أبا وذحة!بر فشارت بیفزا!»(و از این مردم ناسپاس و سرکش انتقام بگیر!) (إیه أبا وذحة!) ⁽¹⁾

می چسبد و همچنین به معنی سوسک آمده است ولی در بعضی کلمات «ابن ابی الحدید» آمده

که معنی دوم در هیچ یک از لغات عرب دیده نشده، در حالی که مراجعه به متون لغت نشان

می دهد که بسیاری از ارباب لغت این معنی را جزء معانی «وحه » ذکر کرده اند.

همه مفسّران«نهج البلاغه»گفته‌اند:«منظور از«غلام ثقیف»،«حجّاج بن یوسف ثقفی»است که از قبیله«بنی ثقیف»بود و در دوران حکومت «عبد الملک مروان»،به عنوان والی«کوفه»انتخاب شد،مردی بسیار سنگدل،خون‌خوار،پست و آلوده بود و«عبد الملک»مخصوصا او را برای انتقام گرفتن از مردم«کوفه»و خاموش کردن شعله‌های قیام بر ضد«بنی امیه»انتخاب کرده بود و همان‌گونه که امام علیه السّلام در این سخنش پیش بینی فرموده،او بر هیچ کس و هیچ چیز رحم نکرد،اموال مردم را غارت می‌نمود و از خون‌ریزی ابا نداشت و چنان مردم در زمان او تحت فشار واقع شدند که به گفته امام علیه السّلام از آنها تنها استخوان و پوستی باقی ماند.

توجه داشته باشید«خضرة»گر چه به معنی محصول باغها و زمینهای کشاورزی است ولی در این جا اشاره به تمام اموال است که«حجاج»به غارت می‌برد و تعبیر «و یذیب شحمتکم» (چربی بدن شما را آب می‌کند)کنایه از فشار زیادی است که بر مردم وارد کرد،و چنان ضعیف شدند که گویی تنها استخوان و پوستی از آنها باقی ماند.

و این است عاقبت کسانی که رهبر آگاه و بیدار و دلسوز و مهربان و عادلی همچون علی علیه السّلام داشته باشند و در برابر او نافرمانی کنند.

تعبیر به«ایه»(با کسره و تنوین)به گفته بسیاری از ارباب لغت،هنگامی گفته می‌شود که بخواهند،دیگری را تشویق به ادامه سخن یا کاری کنند و «ایها»(با تنوین فتح)در جایی گفته می‌شود که بخواهند کسی را دعوت به سکوت یا خودداری از کاری کنند.

با توجه به این که در نسخه‌های نهج البلاغه«ایه»با تنوین مکسور ذکر شده، مفهومش این است که ای«حجّاج»!فشارت را بر مردم ناصالح و ضعیف الایمان و حق‌نشناس که در برابر پیشوای عادل خود سرکشی و طغیان کردند، بیشتر کن!و به تعبیر دیگر این سخن کنایه از این است که آنها استحقاق این عذاب الهی را دارند و هرگز مفهومش این نیست که امام علیه السّلام به چیزی از ظلمهای«حجّاج»راضی بود.این سخن مانند آن است که به کسی می‌گوییم:

این دارو گر چه تلخ است اما درمان درد توست و او گوش نمی‌دهد،هنگامی که درد شدید می‌شود و ناله و فریاد می‌کند می‌گوییم:بیشتر ناله کن!این نتیجه کار توست،بدیهی است مفهوم این سخن آن نیست که ما راضی به درد و ناله او هستیم بلکه اشاره به این است که این نتیجه نافرمانی او در برابر طبیبان و ناصحان است.

این شبیه سخنی است که از خود امام علیه السّلام در خطبه 28 نقل شده که می‌فرماید:«ألا و إنّه من لا ینفعه الحقّ یضرّه الباطل،و من لا یستقیم به الهدی،یجرّ به الضّلال إلی الرّدی؛آگاه باشید!آنها که از حق سود نگیرند زیان باطل دامنشان را خواهد گرفت و آن کس که(انوار)هدایت او را به راه راست نبرد(ظلمت)گمراهی او را به وادی هلاکت می‌کشاند».

و امّا«وذحه»به گفته بسیاری از ارباب لغت(مانند«لسان العرب»و «مجمع البحرین»و«اقرب الموارد»)به معنی«سوسک»می‌باشد و بعضی مانند صاحب«قاموس»و«خلیل بن احمد»در کتاب«العین»آن

را به معنی پشکل یا پشکل و بول حیوان گرفته‌اند که به پشمهای گوسفند می‌چسبد.

در مورد انتخاب کنیه«ابا وذحه»برای حجّاج داستانهای مختلفی در تواریخ و شروح«نهج البلاغه»آمده است که از همه مناسب‌تر این است:

«روزی حجّاج«وذحه»یا«خنفساء»یعنی سوسکی را نزد محل نماز خود دید و آن را از خود دور کرد،سوسک بار دیگر به طرف او آمد باز آن را دور ساخت، دفعه سوّمی که به سوی او آمد با دست خود آن را گرفت و فشار داد،سوسک،او را گزید و به خاطر حساسیّتی که«حجّاج»نسبت به آن داشت دست او ورم کرد و سرانجام همین ورم باعث مرگ او شد»گویی خداوند،می‌خواهد قدرت خویش را به چنین مرد سفّاک بی‌باکی نشان دهد که او را به وسیله یکی از پست‌ترین مخلوقاتش نابود کرد آن گونه که«نمرود»را که یکی از سرکشان معروف تاریخ است بوسیله«پشه»ای که در بینی او داخل شد هلاک نمود.

بعضی نیز گفته‌اند:«حجّاج»از«سوسک»بسیار تنفّر داشت هنگامی که چشمش به سوسک می‌افتاد به خادمانش می‌گفت:آن را از من دور کنید این از آثار نکبت‌بار شیطان است و به همین جهت مردم او را«ابا وذحه»نامیدند.

از بعضی داستانهای دیگری نیز در این زمینه نقل شده که ذکر آنها مناسب به نظر نمی‌رسد و اجمال آن این است که او گرفتار یک نوع بیماری جنسی بود و با سوسک خود را تسکین می‌داد.

جالب این است که«ابن ابی الحدید»بعد از ذکر این داستانها می‌گوید:«به گمان من امام علیه السّلام از انتخاب این تعبیر برای«حجّاج»نظر دیگری داشته و آن این که:عادت عرب بر این بوده،که وقتی می‌خواستند به کسی

احترام کنند او را با کنیه‌هایی ذکر می‌کردند که دلیل بر عظمت است و هنگامی که می‌خواستند کسی را تحقیر نمایند او را با کنیه‌هایی یاد می‌کردند که دلیل بر حقارت است مانند کنیه«ابو الذّبّان»(صاحب مگسها)که برای«عبد الملک مروان» انتخاب شده زیرا دهانش بسیار بدبو بود که مگسها دور او جمع می‌شدند(و یا به گفته بعضی حتی مگسها هم از او فرار می‌کردند)و یا کنیه«ابو زنّه»(صاحب میمون)که برای«یزید بن معاویه»انتخاب شده و همچنین انتخاب کنیه«ابو وذحه»برای حجّاج،زیرا او به قدری آلوده به گناهان بود که به گوسفند کثیفی شبیه بود که پشکل‌ها به دنباله او چسبیده است» ⁽¹⁾.

«شریف رضی»،در پایان این خطبه می‌گوید:«الوذحة،الخنفساء و هذا القول یؤمی به إلی الحجّاج و له مع الوذحة حدیث لیس هذا موضع ذکره؛«وذحه»به معنی سوسک آمده است و این تعبیر(امام)اشاره به حجّاج است و او با سوسک داستانی دارد که این جا جای ذکر آن نیست».

نکته:حجّاج کیست؟

حجّاج کیست؟

«حجّاج»یکی از سنگدل‌ترین و سفاک‌ترین مردان تاریخ جهان است، درباره جنایات او داستانهایی نوشته‌اند که هر خواننده‌ای را در وحشت فرو می‌برد.

او فرماندار«عبد الملک»در«کوفه»بود و«عبد الملک»پنجمین نفر،از خلفای«بنی امیه»بود.در حالات«حجّاج»نوشته‌اند:او بسیار زشت و کریه منظر بود،و علاوه بر کوتاهی قد و لاغری و کج بودن پاها و ضعیف بودن چشمها و آبله گون بودن از جهات دیگری نیز ناقص الخلقه بود،و شاید یکی از انگیزه‌های،سفّاکی و بی‌رحمی او همان عقده حقارتی بود که از این صفات برای او حاصل شده بود،تا آن جا که به گفته مورّخ معروف«مسعودی»در«مروج الذهب»،حجّاج خودش اعتراف می‌کرد:

بیشترین لذّت او در خون‌ریزی و انجام کارهایی است که دیگران انجام نمی‌دهند ⁽¹⁾.

او دو سال از طرف«عبد الملک»به امیری«حجاز»(مکه و مدینه) منصوب شد،و در این مدت فجایع عظیمی به بار آورد از جمله ویران کردن خانه کعبه بود،و دیگر این که بر گردن گروهی از صحابه معروف پیامبر صلّی اللّه علیه و آله مانند «جابر بن عبد اللّه انصاری»،«انس بن مالک»و«سهل ساعدی»و جمعی دیگر،داغ نهاد،به این بهانه که آنها در قتل«عثمان»شرکت داشتند،سپس «عبد الملک»او را به سوی عراق فرستاد و حکومت«بصره»و«کوفه»را به او سپرد.«مسعودی»می‌نویسد:حجاج بیست سال فرمانروایی کرد.تعداد کسانی که در این مدت،با شمشیر وی یا زیر شکنجه جان دادند صد و بیست هزار نفر بود،و اینان غیر از کسانی هستند که در جنگ‌ها به دست او یا سربازانش کشته شدند.

هنگام مرگ در زندان مشهور او،پنجاه هزار مرد و سی هزار زن بودند که شانزده هزار نفر آنها کاملا برهنه و عریان بودند.

او زنان و مردان را یکجا زندانی می‌کرد و زندان‌های وی بدون سقف بود،از این رو زندانیان از گرمای تابستان و سرمای زمستان،سخت در عذاب بودند. به گفته«ابن جوزی»،اگر کسی از زندانیان به خاطر شدت گرمای آفتاب،به سایه دیوار پناه می‌برد،نگهبانان او را با سنگ می‌راندند؛غذای آنان نان جو مخلوط با نمک و مقداری خاکستر بود،و کسانی که مدتی در آن جا زندانی بودند،چهره‌هایشان تغییر می‌یافت و سیاه می‌شدند به گونه‌ای که هنگامی که مادری به سراغ فرزندش رفته بود او را نشناخت.

شاید گویاترین سخن درباره«حجّاج»همان است که از«شعبی»نقل شده که می‌گوید:«لو اخرجت کلّ امّة خبیثها و فاسقها و اخرجنا الحجّاج بمقابلتهم لغلبناهم؛اگر هر امّتی خبیث‌ترین و فاسق‌ترین فرد خود را مطرح کند و ما حجاج را در مقابل آنها بیاوریم بر آنان غلبه خواهیم کرد».

مرگ حجاج هم به صورت بسیار عبرت‌انگیزی واقع شد،گرفتار بیماری شدید درونی شد که از شدت آن فریاد می‌کشید سرمای سختی بر بدن او چیره شده بود،به طوری که ظرفهای مملوّ از آتش را در مقابل او می‌گذاشتند و خود را به قدری به آنها نزدیک می‌کرد که پوست بدنش می‌سوخت ولی باز هم از شدت سرما می‌لرزید.

آری!او به آتش این جهان،قبل از آتش آخرت،گرفتار شد.

او در سال 95 هجری در سن 54 سالگی از دنیا رفت و راهی جهنم شد ⁽¹⁾

البحار»، و سیره پیشوایان، صفحه ۲۴۴ به بعد و شرح نهج البلاغه مرحوم «شوشتری»، جلد ۶

صفحه ۱۲ به بعد.

خطبۀ 117: سرزنش بخیلان

اشاره

و من کلام له علیه السّلام یوبّخ البخلاء بالمال و النفس

1

از سخنان امام علیه السّلام است که در آن بخیلان را سرزنش می‌کند.

خطبه در یک نگاه

خطبه ۱۱۷⁽¹⁾

در «مصادر نهج البلاغه» مصدر دیگری برای این خطید، غیر از نهج البلاغه نقل نشده، تنها به

کلامی از «ابن ابی الحدید» اشاره می کند که در آخر این خطبه، آمده و می گوید : در بعضی از

روایات به جای «اوصل إخوانکم» «اصل إخواتکم» آمده است و از این تعبیر، اجمالا استفاده

می شود که احتمالا مدرک دیگری برای این خطبه نزد «این ابن الحدید» وجود داشته است.

ومن کلام له علیه السلام

یونیخ البخلاء بالمال والنفس

از سخنان امام (علیه السلام) است که در آن بخیلان را سرزنش می کند.

خطبه در یک نگاه

این خطبه کوتاه،ظاهرا بخشی از خطبه مفصّل و طولانی‌تری بوده است که مرحوم«سیّد رضی»آن را جدا کرده،به همین دلیل نه شأن ورود آن روشن است و نه پیوندهایی که با بخشهای نخستین و آخرین خطبه داشته است،در عین حال مفاهیمی تکان دهنده و عبرت‌آموز دارد.

از بعضی از منابع ⁽²⁾،چنین استفاده می‌شود که امام علیه السّلام این جمله‌ها را در ضمن خطبه‌ای در پایان جنگ«صفّین»بیان فرموده و تناسب قابل ملاحظه‌ای هم با چنین حال و هوایی دارد.

به هر حال امام علیه السّلام در این خطبه،مخاطبین خود را که در بذل مال و جان در راه خدا کوتاهی می‌کردند شدیدا سرزنش می‌کند و به آنها می‌فرماید:به تاریخ گذشتگان بنگرید و از زندگی آنها عبرت بگیرید که چگونه همه چیز را گذاشتند و گذشتند.

فلا أموال بذلتموها للّذی رزقها،و لا أنفس خاطرتم بها للّذی خلقها تکرمون باللّه علی عباده،و لا تکرمون اللّه فی عباده!فاعتبروا بنزولکم منازل من کان قبلکم،و انقطاعکم عن أوصل إخوانکم!

ترجمه

نه اموال خود را در راه آن کس که به شما داده،بذل کردید،و نه جانها را در راه کسی که آنها را آفریده به خطر افکندید،انتظار دارید،مردم به خاطر خدا شما را گرامی دارند،در حالی که خودتان خدا را در مورد بندگانش گرامی نمی‌دارید(و به آنها کمک نمی‌کنید)از قرار گرفتن در منازل پیشینیان عبرت گیرید(زیرا همین حکم درباره شما نیز خواهد شد)و نیز از جدا شدن از نزدیک‌ترین برادرانتان پند بیاموزید(چرا که با چشم خود دیدید گروهی از این عزیزان پیش از شما رفتند،شما هم به دنبال آنها خواهید رفت).

شرح و تفسیر: بیندیشید و عبرت بگیرید!

بیندیشید و عبرت بگیرید!

در نخستین جمله‌های این خطبه امام علیه السّلام گروهی از یاران خود را مخاطب ساخته و با لحنی عتاب‌آمیز و سرزنش خیز،می‌فرماید:«نه اموال خود را در راه آن کس که به شما داده،بذل کردید و نه جانها را در راه کسی که آنها را آفریده، به خطر افکندید» (فلا أموال بذلتموها للّذی رزقها،و لا أنفس خاطرتم بها للّذی خلقها) .

در حقیقت مالک اصلی این اموال خداست و آفریننده جانها اوست،چند روزی هر دو را به عنوان امانت به شما سپرده‌اند،ولی شما چنان سخت به

آن چسبیده‌اید که گویی خالق و مالک اصلی،شما هستید و این دلیل بر نهایت بی‌خبری از واقعیتهاست.

تعبیرات فوق،تناسب زیادی با ایراد این سخنان بعد از جنگ«صفّین»دارد که گروهی از مردم تحت ولایت،آن حضرت،نه حاضر بودند جان خود را برای دفاع از حق به خطر بیفکنند و نه چیزی از اموال خود برای تجهیز لشکر اسلام می‌پرداختند.

و در ادامه این سخن می‌افزاید:«انتظار دارید مردم به خاطر خدا،شما را گرامی دارند،در حالی که خودتان،خدا را در مورد بندگانش،گرامی نمی‌دارید!» (و به آنها کمک مالی و جانی نمی‌کنید) (تکرمون ⁽¹⁾

می باشد، و در این جا به معنی انتظار گرامی داشتن است.

این دوگانگی در قضاوت،راستی عجیب است که انسان انتظار داشته باشد مردم او را گرامی دارند،چون بنده‌ای از بندگان خداست،ولی خودش هیچ یک از بندگان خدا را گرامی ندارد،و برای کوتاه کردن دست ظالمان از گریبان مظلومان نه صرف هزینه‌ای کند و نه جان خود را به مخاطره افکند.

در آخرین جمله،به آنها هشدار می‌دهد،می‌فرماید:«از قرار گرفتن در منازل پیشینیان،عبرت گیرید(زیرا همین حکم درباره شما نیز خواهد شد،آنها رفتند،شما هم می‌روید و دیگران در خانه‌ها و قصرهای شما جایگزین می‌شوند)و نیز از جدا شدن از نزدیک‌ترین برادانتان،پند بیاموزید»(چرا که با چشم خود دیدید گروهی از این عزیزان پیش از شما رفتند شما هم به دنبال آنها خواهید رفت) (فاعتبروا بنزولکم منازل من کان قبلکم،و انقطاعکم عن أوصل إخوانکم) .

این خود دلیل دیگری است بر این که،اموال و جانها همه عاریتی است آفریدگار همه آنها خداست و هر چند روزی اموال و مساکن و قدرتها و منصبها را به دست گروهی می‌سپارد و تاریخ گواه زنده این امر است.

نه ما نخستین کسانی هستیم،که بر صفحه این جهان گام نهاده‌ایم و نه آخرین کسان هستیم،حلقه کوچکی هستیم،از این زنجیر طولانی،که از آغاز خلقت تا پایان جهان کشیده شده است،زهی بی‌خبری و غفلت که حلقه‌های قبل و بعد را نبینیم!و جایگاه خود را در این جهان،تشخیص ندهیم و این دنیا را برای خود جاودانی پنداریم.

کوتاه سخن این که:امام علیه السّلام در این سخن کوتاه،گفتنی‌ها را گفته و خفتگان را بیدار و مستان مال و مقام و جاه و جلال هوشیار ساخته است.

خطبۀ 118: درباره یاران صالح خود

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

فی الصالحین من أصحابه

1

از سخنان امام علیه السّلام است که درباره یاران صالح خود می‌گوید:

خطبه در یک نگاه

خطبه 118 ⁽¹⁾

از کسانی که این خطبه را در کتب خود نقل آورده اند «طبری» مورخ معروف در کتاب «تاریخ

الامم و الملوک» و «این قتیبه دینوری» در کتاب «الامامة والسیاسة» می باشد «ابن ابی الحدید» در

شرح این خطبه می گوید: «این سخن را علی (علیه السلام) در پایان جنگ «جمل» فرموده و

مدائی» و «واقدی» آن را در کتاب خود آورده اند. (مصادر نهج البلاغه، جلد ۲، صفحه ۲۶۱).

ومن کلام له علیه السلام

فی الصالحین من أصحابه

از سخنان امام (علیه السلام) است که درباره باران صالح خود می گوید :

خطبه در یک نگاه

همان گونه در سند این خطبه ذکر شده،بعضی از شارحان نهج البلاغه گفته‌اند که امام علیه السّلام این سخن را بعد از پایان جنگ جمل فرمود در این میدان یاران امام یکدست و یکپارچه مطیع فرمان امام بودند و پیروزی چشم‌گیری به سرعت نصیبشان شد و با شجاعت و فداکاری و همدلی و وحدت صفوف دشمن را در هم شکستند و آتش فتنه را خاموش ساختند.

امام علیه السّلام در این عبارات کوتاه با تعبیرات رسا از آنها قدردانی کرده و آنها را ستایش می‌کند و در ضمن به ادامه این خط در آینده توصیه می‌نماید و در پایان آن به مقام ولایت خویش اشاره‌ای کوتاه و گویایی دارد.

بخش اوّل

اشاره

أنتم الأنصار علی الحقّ،و الإخوان فی الدّین،و الجنن یوم البأس، و البطانة دون النّاس.بکم أضرب المدبر،و أرجو طاعة المقبل.فأعینونی بمناصحة خلیّة من الغشّ،سلیمة من الرّیب؛فو اللّه إنّی لأولی النّاس بالنّاس!

ترجمه

شما یاوران حق،برادران دینی،سپرهای روز جنگ،و رازداران در برابر مردم،هستید،با کمک شما کسانی را که به حق پشت می‌کنند می‌زنم،و با یاری شما به اطاعت روی آورندگان به حق،امیدوارم،حال که چنین است،مرا با خیرخواهی خالی از هر گونه خیانت و سالم از هر گونه شک و تردید،یاری کنید، به خدا سوگند!من نسبت به مردم از خودشان سزاوارترم!(چرا که آگاهتر و دلسوزترم).

شرح و تفسیر: یاران وفادار

یاران وفادار

در بسیاری از خطبه‌های«نهج البلاغه»نکوهش شدیدی نسبت به گروهی از یاران امام مخصوصا بعد از جنگ«صفین»و سستی‌ها و پراکندگی‌ها و بی‌وفایی‌هایی که در آن میدان نشان دادند،دیده می‌شود.

ولی،در این خطبه،که بعد از جنگ«جمل»ایراد شده،امام علیه السّلام مدح و ستایش بلیغی از یاران شایسته خود دارد،و این به خوبی نشان می‌دهد که امام علیه السّلام همواره نیکان را تشویق و ترغیب می‌کرد،و بدان را سرزنش،

تا گروه اوّل نسبت به کار خود،دلگرمتر شوند و گروه دوّم،به اصلاح خویش پردازند.

امام علیه السّلام در این سخن،یاران صالح خود را نخست با چهار جمله،مخاطب ساخته می‌فرماید:«شما یاوران حق،و برادران دینی،و سپرهای روز جنگ،و رازداران در برابر مردم هستید» (أنتم الأنصار علی الحقّ،و الإخوان فی الدّین،و الجنن ⁽¹⁾یوم البأس،و البطانة ⁽²⁾دون النّاس) .

شما برادر دینی من هستید و در عمل نشان دادید که در یاری حق کوتاهی نمی‌کنید،در برابر دشمنان همچون سپری محکم و قوی می‌ایستید،و در حفظ اسرار و مشورتها،در زمینه جنگ و صلح،افرادی مطمئن می‌باشید.

آن گاه می‌افزاید:«با کمک شما کسانی را که به حق پشت می‌کنند،می‌کوبم و با یاری شما به اطاعت روی آورندگان به حق،امیدوارم» (بکم أضرب المدبر، و أرجو طاعة المقبل) ،اشاره به این که:مردم دو گروهند:گروهی به حق پشت کرده‌اند و به دشمنی با آن برخاسته‌اند،و چاره‌ای جز مبارزه با آنها نیست،شما یاوران من در این مبارزه سرنوشت‌ساز هستید.

گروه دیگری به حق روی می‌آورند،امّا آگاهی و اطاعت کافی ندارند من با کمک شما،آنها را تربیت می‌کنم،تا مطیع فرمانهای الهی شوند،خلاصه این که:

هم در مبارزه با دشمن و هم در کارهای فرهنگی با دوست،شما یاران با وفای من هستید سپس،امام علیه السّلام این گروه از یاران با وفایش را با دو جمله پر معنی نصیحت می‌کند،و می‌فرماید:«حال که چنین است،مرا با خیرخواهی خالی از هر گونه خیانت،و سالم از هر گونه شک و تردید،یاری کنید» (فأعینونی بمناصحة خلیّة من الغشّ،سلیمة من الرّیب) .

این سخن،اشاره به نکته مهمی دارد و آن این که اطرافیان و مشاوران امرا و حاکمان،در بسیاری از موارد منافع خویش،یا قوم و جمعیّت مورد علاقه خود را در نظر می‌گیرند و آن را در لباس خیرخواهی،به حاکمان ارائه می‌دهند و گاه پیشنهادهایی را مطرح می‌کنند که خودشان آن را درست باور نکرده‌اند،و همین امر سبب شکست برنامه‌ها می‌شود،امام علیه السّلام در این جمله‌ها تأکید می‌کند که نصایح و پیشنهادها و طرحهای خود را از این امور،پیراسته کنید و جز خیر و صلاح آیین حق و بندگان خدا را در نظر نگیرید.

و سرانجام با این جمله،سخن خود را به پایان می‌برد،می‌فرماید:«به خدا سوگند!من نسبت به مردم،از خودشان سزاوارترم!(چرا که آگاهتر و دلسوزترم)» (فو اللّه إنّی لأولی النّاس بالنّاس) .

این جمله،ممکن است دلیلی بر جمله‌های سابق باشد یعنی اگر من از شما انتظار هر گونه یاری و کمک دارم به خاطر آن است که به فرمان خدا به عنوان ولیّ مردم برگزیده شده‌ام حتّی به آنها از خودشان سزاوارترم،و شما نیز باید خشنود و راضی باشید که در اطاعت و خدمت چنین پیشوایی گام برمی‌دارید.

نکته: اینها در خور ستایشند!

اینها در خور ستایشند!

امام علیه السّلام در این سخن مدح و ثنای بلیغی درباره یارانش بعد از جنگ «جمل»نموده است که با اتّحاد صفوف و ایمان و استقامت،دشمن را در مدت کوتاهی درهم شکستند و آتش فتنه را در آن منطقه حساس اسلامی(بصره) خاموش ساختند.

ولی در خطبه‌های متعدّدی گروه دیگری از یارانش را زیر ضربات سرزنش و ملامت قرار می‌دهد و این بعد از جنگ«صفّین»بود که اختلاف کلمه،و نافرمانی و ضعف و سستی در عقیده و اراده،سبب شکست گردید،آن هم در آخرین لحظاتی که نزدیک بود پیروزی به ثمر رسد.

آن تشویق و این سرزنش نشان می‌دهد که همه اینها روی حساب بوده است،نه تناقضی در میان بوده و نه سخنی بر خلاف حکمت و مصلحت گفته شده است،امّا آنها که از شأن ورود این سخنان آگاه نیستند ممکن است گرفتار اشتباه شوند.

نکته دیگر این که:در این سخن کوتاه،امام علیه السّلام وظیفه مردم را در مقابل حکومت،مشخص ساخته است.از یکسو باید برای جذب مشتاقان و طرد کینه‌توزان به امام و رهبر،کمک کنند و از سوی دیگر همه کارهای سیاسی و اجتماعی و نظامی را مورد دقّت قرار دهند و هر پیشنهاد مفید و انتقاد سازنده‌ای دارند بیان کنند.

و در آخرین جمله این خطبه به نکته مهمی اشاره می‌کند و آن مسأله ولایت الهیه است.

همان چیزی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در خطبه«غدیر»بیان فرمود گفت:

«الست أولی بکم من أنفسکم؟؛آیا من نسبت به شما از خودتان سزاوارتر نیستم؟»مردم گفتند:آری تو سزاوارتری! سپس فرمود:«من کنت مولاه فهذا علیّ مولاه؛هر کس من مولای اویم، علی مولای اوست»و به این وسیله بهانه تمام بهانه‌جویان را قطع فرمود،تا هیچ کس نگوید که مولا در این جا به معنای دوست است.

جالب این که:«علامه امینی»-رضوان اللّه علیه-جمله الست أولی بکم من أنفسکم را از 64(شصت و چهار)محدّث و مورخ اسلامی نقل کرده است، که نشان می‌دهد این جمله قولی است که جملگی برآنانند ⁽¹⁾.

امام علیه السّلام نیز در خطبه بالا همین نکته را یادآوری کرده و قسم یاد می‌کند (و اللّه إنّی لأولی النّاس بالنّاس).

روشن است که منظور از این جمله،این است که فرمان امام معصوم،همانند فرمان خدا بر همه خواسته‌های مردم مقدّم است،هر چند فرمان او جز در طریق مصالح جامعه نیست.

خطبۀ 119: تشویق به جهاد و سکوت یاران

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

و قد جمع الناس و حضهم علی الجهاد فسکتوا ملیّا

1

امام علیه السّلام علیه السّلام در حالی این خطبه را ایراد کرد،که مردم را گرد آورده بود و به جهاد تشویق می‌کرد،و آنها در پاسخ امام علیه السّلام مدتی سکوت کردند.

خطبه در یک نگاه

همان گونه که در شرح سند خطبه اشاره شده است،امام علیه السّلام این خطبه را در جریان یکی از حملات و غارتگریهای لشکر معاویه در اطراف عراق،بیان فرموده است.

خطبه 119 ⁽¹⁾

در مورد این خطبه استناد دیگری نقل شده، جز این که «ابن اثیر » در «نهایه» پاره ای از لغات

این خطبه را تفسیر کرده و به بعضی از جمله های آن اشاره نموده است.

ابن ابی الحدید» در شرح این خطبه می گوید : این سخن را آمام أمیر المؤمنین (علیه السلام) بعد

از «جنگ صفین» و «نهروان» به هنگامی که قسمتی از کشور اسلامی توسط شامیان غارت شده

بود ایراد فرمود. (این تعبیر نشان می دهد که «ابن ابی الحدید » دسترسی به منبع دیگری غیر از

آنچه سید رضی بیان فرموده است داشته ). (مصادر نهج البلاغه، جلد ۲، صفحه ۲۶۳)

امام علیه السّلام در این خطبه از بی تفاوتی و سکوت مردم نسبت به این حوادث ایذایی که روحیه مردم و سربازان را تضعیف می‌کرد،به شدت انتقاد می‌کند و هنگامی که بعضی گفتند:«اگر شما حرکت کنید،ما نیز با شما حرکت خواهیم کرد!»،امام علیه السّلام آنها را مورد سرزنش بیشتری قرار داد و بر آن بی خبران،فریاد زد که وظیفه امام و پیشوای یک جمعیّت این نیست که برای دفع هر شورش و غارتی،شخصا به تعقیب دشمن پردازد و مرکز حکومت اسلامی را رها سازد و وظایف مختلف خویش را تعطیل کند؛امام علیه السّلام باید چنین کاری را در حوادث بسیار مهم،انجام دهد و حوادث کوچکتر را،فرماندهان جزء با گروهی از مردم دنبال کنند.

این یکی از اصول مسلّم مدیریت و فرماندهی است که متأسفانه،مردم «کوفه»یا نمی‌دانستند و یا نمی‌خواستند بدانند!.

بخش اوّل

اشاره

فقال علیه السّلام:ما بالکم أمخرسون أنتم؟ فقال قوم منهم:یا أمیر المؤمنین،إن سرت سرنا معک.

فقال علیه السّلام:ما بالکم!لاسدّدتم لرشد!و لا هدیتم لقصد!أفی مثل هذا ینبغی لی أن أخرج؟و إنّما یخرج فی مثل هذا رجل ممّن أرضاه من شجعانکم و ذوی بأسکم،و لا ینبغی لی أن أدع الجند و المصر و بیت المال و جبایة الأرض،و القضاء بین المسلمین،و النّظر فی حقوق المطالبین،ثمّ أخرج فی کتیبة أتبع أخری،أتقلقل تقلقل القدح فی الجفیر الفارغ،و إنّما أنا قطب الرّحا،تدور علیّ و أنا بمکانی،فإذا فارقته استحار مدارها،و اضطرب ثفالها.هذا لعمر اللّه الرّأی السّوء.

ترجمه

(امام علیه السّلام یاران خود را تشویق به جهاد و مقابله با غارتگران شام کرد،ولی آنها ساکت ماندند)فرمود:شما را چه می‌شود؟مگر لال شده‌اید؟!(چرا جواب نمی‌دهید؟!) گروهی عرض کردند:ای امیر مؤمنان!اگر تو حرکت کنی،ما هم در رکابت خواهیم بود!(امام علیه السّلام از این سخن برآشفت و)فرمود:شما را چه می‌شود؟ هرگز به راه راست موفق نشوید،و هیچ‌گاه به مقصد نرسید!آیا در چنین شرایطی سزاوار است من شخصا(برای مقابله با گروهی از اشرار و غارتگران شام) حرکت کنم؟!(نه)در این موقع می‌بایست مردی از شما که من از شجاعت و دلاوریش راضی باشم،(به سوی دشمن)حرکت کند،و شایسته نیست که لشکر و شهر و بیت المال و جمع‌آوری خراج و مالیات و قضاوت میان مسلمین و

نظارت بر حقوق مطالبه کنندگان را،رها سازم و با جمعی از لشکر،به دنبال جمع دیگری خارج شوم،و همچون تیری که در یک جعبه خالی قرار دارد از این طرف به آن طرف بیفتم.

من همچون قطب و محور سنگ آسیا هستم،که باید در محل خود بمانم (و امور کشور اسلام به وسیله من گردش کند)هر گاه من،(در این شرایط) از مرکز خود دور شوم،مدار همه چیز به هم می‌ریزد و نتیجه‌ها دگرگون می‌شود.

به خدا سوگند!پیشنهاد شما،پیشنهاد بد و نادرستی است(که برای خاموش کردن آتش هر فتنه کوچک یا بزرگی من مستقیما وارد عمل شوم و مرکز حکومت را خالی کنم).

شرح و تفسیر: بهانه‌جویان سست و نادان!

بهانه‌جویان سست و نادان!

هنگامی که به امام علیه السّلام خبر رسید جمعی از غارتگران لشکر معاویه،به بعضی از مناطق مرزی هجوم آورده‌اند،مردم را جمع کرد و به آنها دستور حرکت و جهاد داد.امّا همان گونه که در بالا آمد،جمعیّت سکوت کردند و به ندای او لبیّک نگفتند؛امام علیه السّلام سخت ناراحت شد و فرمود:«شما را چه می‌شود؟مگر لال شده‌اید؟(چرا جواب نمی‌گویید؟)،گروهی عرض کردند:ای امیر مؤمنان! اگر تو حرکت کنی ما هم در رکابت خواهیم بود» (فقال علیه السّلام:ما بالکم أمخرسون أنتم؟فقال قوم منهم:یا أمیر المؤمنین!إن سرت،سرنا معک) .

امام علیه السّلام از این بهانه‌جویی سخت برآشفت و:«فرمود:شما را چه می‌شود؟ هرگز به راه راست موفق نشوید،و هیچ‌گاه،به مقصد نرسید ⁽¹⁾

خبر می دهد، و می گوید با راهی که در پیش گرفته اند، هرگز توفیقی در زندگی نخواهند

یافت. و یا این که جمله انشایی است و نوعی تفرین درباره آنهاست در میان شارحان نهج

البلاغه گفتگو ست ولی معنی دوم مناسب تر به نظر می رسد.

محکمی است «تسدید» به معنی محکم کردن و استوار نمودن آمده است.

در هیچ جای دنیا،و در هیچ عصر و زمانی چنین نبوده که رهبر یک قوم و رییس یک کشور،در هر حادثه کوچکی و در ناآرامی‌های موضعی شخصا به مقابله برخیزد.همیشه فرماندهی شجاع،با گروهی از وفاداران را برای خاموش کردن این گونه آتش‌ها،گسیل می‌دارند.زیرا خالی کردن مرکز حکومت،ممکن است عوارض بسیار نامطلوبی داشته باشد.

به همین دلیل امام علیه السّلام در ادامه این سخن،می‌فرماید:«برای من سزاوار نیست که لشکر و شهر و بیت‌المال و جمع آوری خراج و مالیات،و قضاوت میان مسلمانان و نظارت بر حقوق مطالبه‌کنندگان را رها سازم،و با جمعی از لشکر،به دنبال جمع دیگری خارج شوم،و همچون تیری که در یک جعبه خالی قرار دارد،از این طرف،به آن طرف بیفتم» (و لا ینبغی لی أن

أدع الجند و المصر و بیت المال و جبایة الأرض،و القضاء بین المسلمین،و النّظر فی حقوق المطالبین،ثمّ أخرج فی کتیبة ⁽¹⁾

تا هزار نفر بوده باشد.

آن که تراشیده شود و پیکان به آن متصل کنند. «قدح » نامیده می شود.

فارسی به آن «ترکش» یا «تیردان » می گفتند.

امام علیه السّلام در این گفتار کوتاه،به شش بخش از وظایف مهم رییس حکومت اشاره کرده که اگر مرکز حکومتش را رها کند،همه آنها با نابسامانی رو به رو می‌شود:نظارت بر امور لشکر،پاسداری مرکز حکومت،حفظ بیت المال،جمع آوری خراج،داوری میان مسلمین و دفاع از حقوق مردم.

بدیهی است تنها در مواردی که حادثه به قدری بزرگ است که بدون خروج رییس حکومت نمی‌توان با آن مقابله کرد،جایز است از این مسائل مهم به طور موقت،صرف نظر کند و به مقابله با دشمن برخیزد.

سیره پیامبر گرامی اسلام صلّی اللّه علیه و آله نیز نشان می‌دهد که آن حضرت فقط در «غزوات»مهم و سرنوشت‌ساز،شخصا فرماندهی لشکر را بر عهد می‌گرفت،و در جنگ‌های کوچکتر،فرمانده‌ای تعیین می‌فرمود و پرچم به دست او می‌داد و سفارش‌های لازم را می‌کرد.و اکثر جنگ‌ها،در تاریخ

اسلام به همین صورت انجام شده که نام آن«سریه»گذارده شده است.منتها اصحاب پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله در برابر او چنان گوش به فرمان بودند که هر دستوری را بی‌چون و چرا،اجرا می‌کردند و احدی به خود اجازه نمی‌داد بگوید:«تا تو نیایی ما نمی‌رویم». درست است که با توجه به تقسیم کارهای مملکت هر یک از این امور مسئوولی دارد،ولی نظارت رهبر و رییس بر آنها در پیشرفت این کارها بسیار مؤثر است.

این منطق بسیار روشن،بلکه بدیهی است،ولی بهانه‌جویان سست و بی‌اراده، که می‌خواستند به هر بهانه‌ای شده از مقابله با دشمن سرباز زنند،خروج خود را مشروط به یک شرط کاملا غیر منطقی،یا به تعبیر دیگر تعلیق بر محال می‌کردند.

باز امام علیه السّلام در ادامه این سخن،تشبیه جالبی می‌فرماید،می‌گوید:«من فقط همچون قطب و محور سنگ آسیاب هستم،که باید در محلّ خود بمانم(و همه این امور به وسیله من گردش کند)هر گاه من(در این شرایط)از مرکز خود دور شوم مدار همه چیز به هم می‌ریزد و نتیجه‌ها دگرگون می‌شود) (و إنّما أنا قطب الرّحا،تدور علیّ و أنا بمکانی،فإذا فارقته استحار ⁽¹⁾

می شود که باد آن را در مسیر خاصی به حرکت در نیاورده است گویی حیران و سرگردان باقی

مانده است.

آن بریزد و پراکنده نشود.

در گذشته برای آرد کردن گندم و جو،از آسیاب‌های دستی،یا آبی و بادی استفاده می‌کردند؛ساختمان همه آنها ساده و روشن بود،سنگی در زیر قرار داشت که همیشه ثابت بود و سنگی در رو،که دائما به وسیله نیروی دست،یا

فشار آبی که از زیر آن عبور می‌کرد،یا باد،حرکت می‌نمود.در وسط این دو سنگ میله‌ای بود که سنگ بر محور آن می‌چرخید و اگر میله می‌شکست، سنگ از مسیر خود خارج می‌شد و به کناری می‌افتاد.در ضمن برای این که آردها به راحتی جمع‌آوری شود،پوست یا پارچه بزرگی را زیر آسیای دستی پهن می‌کردند،تا هنگامی که آرد از میان دو سنگ بیرون می‌آید،روی آن بریزد هر گاه آن قطب و محور اصلی از میان می‌رفت،آسیاب از حرکت می‌ایستاد،و سنگ روی آن قطعه پوست و پارچه می‌افتاد و نظم آن را به هم می‌زد.این همان چیزی است که امام علیه السّلام در جمله‌های فوق با عنوان«استحار مدارها،و اضطرب ثفالها»اشاره به آن فرموده است.

اضافه بر این،چیزی که سنگ رویین را در آسیاهای آبی و بادی به حرکت در می‌آورد،نیز همان محور و میله‌ای بود که در وسط سنگ قرار داشت که از پایین به میله بزرگتری متصل بود که آب از یک طرف بر آن می‌ریخت،و آن را به حرکت در می‌آورد.و به این ترتیب،میله وسط هم عامل حرکت و هم عامل نظم بود و رهبر،امام و پیشوا همین موقعیّت را دارد.

و در پایان این بخش امام علیه السّلام در یک نتیجه‌گیری صریح می‌فرماید:«بخدا سوگند!این پیشنهاد بد و نادرستی است!(که من برای خاموش کردن آتش هر فتنه‌ای شخصا برخیزم و به این سو و آن سو روم و مرکز حکومت را خالی کنم)» (هذا لعمر اللّه الرّأی السّوء) .

به یقین چنین پیشنهادی خطاست به گواهی راه و رسمی که همه مدیران و رؤسای حکومت،در زندگی خود داشته و دارند که جز در حوادث مهم،مرکز مدیریت و حکومت خود را ترک نمی‌کنند.

بخش دوّم

اشاره

و اللّه لو لا رجائی الشّهادة عند لقائی العدوّ-و لو قد حمّ لی لقاؤه- لقرّبت رکابی ثمّ شخصت عنکم فلا أطلبکم ما اختلف جنوب و شمال؛ طعّانین عیّابین،حیّادین روّاغین.إنّه لا غناء فی کثرة عددکم مع قلّة اجتماع قلوبکم.لقد حملتکم علی الطّریق الواضح الّتی لا یهلک علیها إلاّ هالک،من استقام فإلی الجنّة،و من زلّ فإلی النّار!

ترجمه

به خدا سوگند!اگر امیدم به شهادت هنگام برخورد با دشمن نبود-هر گاه چنین توفیقی نصیبم شود-مرکب خویش را آماده می‌کردم و از شما دور می‌شدم،و مادام که نسیمهای جنوب و شمال در حرکتند(هرگز)شما را طلب نمی‌کردم،چرا که شما بسیار طعنه‌زن،عیب‌جو،روی‌گردان از حق و پر مکر و حیله هستید.

کثرت جمعیّت شما با قلّت اجتماع افکارتان،سودی نمی‌بخشد(من وظیفه خود را درباره شما انجام دادم)شما را به راه روشنی واداشتم که جز افراد ناپاک در آن هلاک نمی‌شوند.آن کس که در این راه استقامت کرد،به بهشت شتافت و آن کس که پایش لغزید(و از جادّه منحرف شد)به جهنّم واصل شد!

شرح و تفسیر: اگر امید شهادت نداشتم...

اگر امید شهادت نداشتم...

امام علیه السّلام در این بخش که بخش نهایی خطبه است،شدیدا مردم«کوفه»را ملامت و سرزنش می‌کند و نقطه‌های ضعف آنها را بر می‌شمرد،و از آینده آنها اظهار یأس و نومیدی می‌کند،نخست چنین می‌فرماید:«به خدا سوگند اگر امیدم به شهادت هنگام برخورد با دشمن،نبود-هر گاه چنین توفیقی نصیب من شود-مرکب خویش را آماده می‌کردم،و از شما دور می‌شدم و مادامی که نسیم‌های جنوب و شمال در حرکتند(هرگز)شما را طلب نمی‌کردم» (و اللّه لو لا رجائی الشّهادة عند لقائی العدوّ-و لو قد حمّ ⁽¹⁾

لی) مفهومش این است که اگر چنین امری برای من مقدر شده باشد با چنین توفیقی نصیب من

شود.

تعبیر به(ما اختلف جنوب و شمال)اشاره به این است که من هرگز به سراغ شما نخواهم آمد.این تعبیر شبیه چیزی است که در یکی دیگر از کلمات آن حضرت آمده است که وقتی به او پیشنهاد تبعیض در تقسیم بیت المال کردند،فرمود:«آیا به من دستور می‌دهید که برای پیروزی خود از جور و ستم در حق کسانی که بر آنها حکومت می‌کنم،استمداد جویم»«و اللّه لا اطور به ما سمر سمیر و ما امّ نجم فی السّماء نجما؛به خدا سوگند تا عمر من باقی است و ستارگان آسمان در پی یکدیگر طلوع و غروب دارند دست به چنین کاری نمی‌زنم» ⁽³⁾.

در این جا سه سؤال پیش می‌آید:نخست این که:چگونه حضرت می‌فرماید:من به خاطر امید به شهادت در میان شما مانده‌ام و گر نه شما را

ترک می‌گفتم؟در حالی که امام علیه السّلام در چند جمله قبل فرمود:من باید در میان شما بمانم تا تدبیر لشکر کنم و امنیّت منطقه را برقرار سازم،و سرپرستی بیت المال و داوری میان مسلمین و احقاق حقوق کنم.این دو،چگونه با یکدیگر سازگار است؟ دیگر این که:حضرت از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله مژده شهادت را شنیده بود، و می‌دانست به دست اشقی الآخرین(عبد الرحمن ابن ملجم)شهید می‌شود، چگونه می‌فرماید:من امید شهادت در میدان نبرد دارم؟ سوّم این که:امام علیه السّلام چگونه می‌تواند مقام امامت و پیشوایی خود را رها کند و از میان مردم برود؟ در پاسخ سؤال اوّل باید گفت:رسیدن به فیض شهادت،یکی از اهداف والای آن حضرت برای ماندن در میان آن گروه بود و مانعی ندارد که اهداف دیگری نیز داشته باشد،و چون اهداف دیگر را قبلا بیان فرموده بود،نیازی به ذکر آنها ندیده است ⁽¹⁾

سؤالات نشده اند تنها مرحوم «بیهقی» از علمای قرن ششم، به پاسخ سؤال سوم پرداخته و

چنین گفته است : که امام (علیه السلام) این سخن را قطع نظر از مقام امامت بیان فرموده و گر نه

مقام امامت ایجاب می کند که او در هر شرایط در میان مردم باشد و به تعبیری دیگر حضرت

می فرماید : اگر مقام امامت نبود و من از این نظر آزاد بودم شما را رها می ساختم.

و در پاسخ سؤال دوّم می‌گوییم:«لقاء عدوّ»،هر چند در بدو نظر،ملاقات در میدان جنگ را تداعی می‌کند،ولی در عین حال،مفهوم گسترده‌ای دارد که هر گونه برخورد با دشمن را شامل می‌شود،و می‌دانیم شهادت امام علیه السّلام نیز یکی از مصداق‌های آن بود.

و در پاسخ سؤال سوّم می‌توان گفت که:بیرون رفتن از میان یک گروه فاسد و غیر قابل اصلاح،مفهومش ترک وظایف امامت نیست بلکه امام

علیه السّلام می‌تواند به میان جمعیّت آماده‌تری برود،همان گونه که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله مردم «مکه»را رها کرد و به میان مردم«مدینه»رفت. در ادامه سخن امام علیه السّلام به ذکر دلایل ناخشنودی خود از آنان پرداخته و نقاط مهم ضعف آنها را به امید آن که شاید بیدار شوند و به اصلاح خویش پردازند بیان می‌کند،می‌فرماید:«شما بسیار طعنه‌زن،عیب‌جو،روی‌گردان از حق،و پر مکر و حیله هستید!» (طعّانین عیّابین،حیّادین ⁽¹⁾

گفته می شود که بسیار از جاده حق منحرف گردد.

مکر و حیله می باشد و لذا این واژه را درباره روباه به کار می برند و می گویند : «راغ الثعلب»

این چهار صفت به قدری زشت و نامطلوب است که وجود یکی از آنها در انسانی،برای فاصله گرفتن از او کافی است،تا چه رسد که همه آنها در کسی باشد،یعنی تمام توجه او به عیوب و نقایص باشد،بلکه آنها را بیش از آنچه هست بزرگ کند و پیوسته تکرار نماید تا آن جا که مردم مأیوس شوند،هر کجا حق را ببیند از آن روی‌گردان شود و با مکر و فسون،زندگی او آمیخته گردد.یک انسان صالح چگونه می‌تواند در میان چنین گروهی،زندگی کند،تا چه رسد به این که امام معصوم و پیشوای خلق باشد،که جز خون جگر خوردن و رنج کشیدن،نتیجه‌ای برای او نخواهد داشت،و به همین دلیل امام علیه السّلام آرزوی جدایی از آنها را می‌کند.

سپس می‌فرماید:اضافه بر این عیوب شخصی،یک عیب بزرگ اجتماعی دارید:«کثرت جمعیّت شما با قلت اجتماع افکارتان سودی نمی‌بخشد» (إنّه لا غناء فی کثرة عددکم مع قلّة اجتماع قلوبکم) .

درست است که جمعیّت شما،به ظاهر بسیار زیاد است ولی چون اتحاد و وحدت قلوب بر شما حاکم نیست،و هر یک برای خود اراده و تصمیمی دارید، کاری از شما ساخته نیست یا به تعبیری دیگر،شما جمعیّت،تنهایان، و اجتماعتان اجتماع مردگان است.

و در پایان خطبه می‌فرماید:من وظیفه خود را درباره شما انجام دادم:«شما را به راه روشنی واداشتم،که جز افراد ناپاک در آن هلاک نمی‌شوند،آن کس که در این راه استقامت کرد به بهشت شتافت،و آن کس که پایش لغزید(و از جادّه منحرف شد)به جهنم واصل شد!» (لقد حملتکم علی الطّریق الواضح الّتی لا یهلک علیها إلاّ هالک،من استقام فإلی الجنّة،و من زلّ فإلی النّار) .

امام علیه السّلام با این سخن،این حقیقت را روشن می‌سازد که من همه گفتنی‌ها را گفته‌ام و اتمام حجت کرده‌ام و اگر آرزو می‌کنم،از میان شما بروم مفهومش این نیست که در انجام وظیفه خود نسبت به شما کوتاهی کرده باشم،ولی افسوس شما افراد شایسته‌ای نیستید که از برنامه‌های تربیتی یک معلّم دلسوز آسمانی بهره بگیرید.

نکته: بیداری دل‌ها

بیداری دل‌ها

مورخ معروف قرن سوّم«ابو اسحاق ثقفی»در کتاب«الغارات»خود در ذیل این خطبه،چنین آورده است:

هنگامی که امام علیه السّلام این سخنان را ایراد کرد،«جاریة بن قدامة سعدی» عرض کرد:«یا امیر المؤمنین لا اعدمنا اللّه نفسک و لا ارانا فراقک انا لهؤلاء القوم فسرّحنی إلیهم؛ای امیر مؤمنان خدا هرگز تو را

از ما نگیرد،و هیچ‌گاه به فراق تو مبتلا نشویم من آماده مقابله با این گروه غارتگر هستم مرا به سوی آنان بفرست».

امام علیه السّلام از این گفته او خوشحال شد و او را ستایش بلیغی کرد. از سوی دیگر«وهب بن مسعود خثعمی»نیز از جا برخاست عرض کرد:

یا امیر المؤمنین!من هم آماده‌ام.

امام علیه السّلام به«جاریه»دستور داد به«بصره»برود و با دو هزار نفر از آن جا حرکت کند و به«خثعمی»نیز دستور داد با دو هزار نفر از«کوفه»حرکت کند و به آنها فرمود به سراغ«بسر بن ابی ارطاة»بروید و هر کجا او را یافتید با او مقابله کنید ⁽¹⁾.

از این بحث تاریخی،اوّلا،استفاده می‌شود که سرانجام،سخنان تند و داغ امام علیه السّلام در بعضی از دل‌های آماده اثر گذاشت و آماده مقابله با دشمن شدند و ثانیا معلوم می‌شود که این خطبه قبل از مرحوم رضی در کلام«الغارات»نیز آمده است.

خطبۀ 120: اشاره به فضائل خود و اندرز مردم

اشاره

و من کلام له علیه السّلام یذکر فضله و یعظ الناس

1

امام علیه السّلام در این گفتار،به بخشی از فضایل خود اشاره کرده،سپس به مردم اندرزهای فراوان می‌دهد.

خطبه در یک نگاه

خطبه 120 ⁽¹⁾

در کتاب «مصادر نهج البلاغه» آمده است که قسمت اول این کلام را «سلیم بن قیس» که قبل از

سید رضی می زیسته در کتاب خود نقل کرده، و بقیه آن به صورت پراکنده در کتاب «غرر

الحکم» آمده است و از آن جا که در بعضی از تعبیرات با آن متفاوت است نشان می دهد از

کتاب دیگری غیر از نهج البلاغه گرفته است، همچنین «این ابی الحدید» در شرح بعضی از

جمله های این کلام می گوید : «گروهی آن را طور دیگری نقل کرده اند و این نشان می دهد

که او هم منبع دیگری در اختیار داشته است. مصادر نهج البلاغه، جلد ۲، صفحه ۲۶۴)

آغاز این کلام اشاره‌ای به وجود درهای علم و دانش نزد اهل بیت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله دارد،آنها هستند که تبلیغ رسالت و تفسیر کلمات خداوند را از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آموخته‌اند.

سپس امام علیه السّلام به نصایح بسیار سودمندی پرداخته و به مردم هشدار می‌دهد که از دیگران،پند بگیرند و از آتش سوزان الهی بترسند،و

کاری کنند که بعد از مردن،مردم از آنها به نیکی یاد کنند،چرا که نام نیک بسیار برتر از اموالی است که انسان بعد از خود به یادگار می‌گذارد،اموالی که معمولا وارثان قدر آن را نمی‌دانند و از گرد آورنده اصلی آن،تشکر نمی‌کنند.

تاللّه لقد علّمت تبلیغ الرّسالات،و إتمام العدات،و تمام الکلمات.و عندنا- أهل البیت-أبواب الحکم و ضیاء الأمر.ألا و إنّ شرائع الدّین واحدة،و سبله قاصدة.من أخذ بها لحق و غنم،و من وقف عنها ضلّ و ندم.اعملوا لیوم تذخر له الذّخائر، و تبلی فیه السّرائر و من لا ینفعه حاضر لبّه فعازبه عنه أعجز،و غائبه أعوز.و اتّقوا نارا حرّها شدید،و قعرها بعید،و حلیتها حدید،و شرابها صدید،ألا و إنّ اللّسان الصّالح یجعله اللّه تعالی للمرء فی النّاس،خیر له من المال یورثه من لا یحمده.

ترجمه

به خدا سوگند!تبلیغ رسالتها،و وفای به وعده‌ها،و تفسیر کلمات الهی،به من آموخته شده است،و درهای حکمت و احکام الهی،و اسباب روشنایی امور نزد ما اهل بیت است.

آگاه باشید!تعلیمات و قوانین دین،یکی است و راه‌های آن مستقیم و نزدیک و سهل است.کسی که از آن راه برود به منزل مقصود می‌رسد و غنیمت می‌برد،و آن کس که از آن باز ایستد گمراه و پشیمان می‌گردد.

برای آن روز که ذخیره‌ها پس‌انداز می‌شود و اسرار درون فاش می‌گردد،عمل (صالح)انجام دهید،کسی که از عقل موجود خویش بهره نگیرد،در بهره‌گیری از مسائل عقلی دور دست ناتوان‌تر،و در استفاده از عقل پنهان(مسائل پیچیده) بی‌نصیب‌تر خواهد بود.

از آتشی که حرارتش شدید و عمق آن زیاد و زیورش غل و زنجیر آهنین است،و آشامیدنی آن آب جوشان است بپرهیزید!

آگاه باشید!نام نیکی که خداوند پس از درگذشت انسان،برای او در میان مردم قرار می‌دهد بهتر از مالی است که انسان آن را به ارث برای کسانی می‌گذارد که هرگز سپاسش را نمی‌گویند!

شرح و تفسیر: اندرزهای پر ارزش

اندرزهای پر ارزش

امام علیه السّلام در آغاز این خطبه،سخن از علومی به میان می‌آورد که از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آموخته است می‌فرماید:«به خدا سوگند،تبلیغ رسالت‌ها و وفای به وعده‌ها و تفسیر کلمات(الهی)به من آموخته شده است» (تاللّه لقد علّمت تبلیغ الرّسالات،و إتمام العدات،و تمام الکلمات) .

منظور از«تبلیغ رسالات»،روش‌های تبلیغ معارف اسلامی و احکام دین از طرق مختلف به مردم است،اشاره به این که نه تنها رسالت‌های الهی را آموخته‌ام بلکه روش‌های تبلیغ آن را نیز از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آموخته‌ام و در همان مسیر پیوسته گام برمی‌دارم.

منظور از«اتمام العدات»(وفای به پیمان‌ها)همان وعده‌هایی است که خداوند،به طور عام نسبت به همه مؤمنان دارد و وعده‌هایی است که به طور خاص در مورد آن حضرت،بوده است همان گونه که در قرآن مجید آمده است:

« «مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِیلاً» ؛در میان مؤمنان،مردانی هستند که بر سر عهدی که با خدا بستند،صادقانه ایستاده‌اند،بعضی پیمان

خود را به آخر بردند و بعضی دیگر در انتظارند و هرگز تغییر و تبدیلی در عهد و پیمان خود ندادند» ⁽¹⁾. این وعده الهی می‌تواند وعده شهادت در راه خدا بوده باشد،یا وعده‌های دیگر،مانند مبارزه با«ناکثین»و«قاسطین»و«مارقین»و یا غیر آنها.

و منظور از«تمام الکلمات»،می‌تواند اشاره به تفسیر آیات قرآن و تفسیر کلمات پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و تبیین و تکمیل همه سخنانی باشد که از کتاب و سنت رسیده است.

این احتمال نیز در تفسیر جمله‌های بالا وجود دارد که امام علیه السّلام می‌فرماید:

من از همه شایسته‌تر به خلافت پیامبرم زیرا روش تبلیغ رسالات آن حضرت،و تحقق بخشیدن به وعده‌های آن بزرگوار،و تفسیر و تکمیل کلماتش به من آموخته شده است،بنابر این به خوبی می‌توانم وظیفه خلافت را انجام دهم.

در حدیث نبوی معروف نیز آمده است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به علی علیه السّلام فرمود:

«انت وصیّی و اخی فی الدّنیا و الآخرة و تقضی دینی و تنجز عداتی؛تو وصی من،و برادر من در دنیا و آخرتی،دین مرا ادا می‌کنی و وعده‌های مرا وفا می‌نمایی» ⁽²⁾.

احتمال سوّمی نیز در تفسیر این عبارت می‌رود که امام علیه السّلام می‌فرماید:من شایستگی خلافت را دارم چون هم رسالات الهی را می‌توانم تبلیغ کنم و هم وعده‌هایی را که می‌دهم به انجام برسانم و هم سخنانی را که می‌گویم به اتمام برسانم.

سپس در ادامه و تکمیل این سخن می‌فرماید:«نزد ما اهل بیت،درهای حکمت و احکام الهی و اسباب روشنایی امور است» (و عندنا-أهل البیت- أبواب الحکم و ضیاء الأمر) .

«حکم»(به ضم حاء)به معنی«حکومت و داوری»است،بنابر این منظور از جمله،این است که طرق تدبیر حکومت و اقامه عدل و امنیّت نزد ما اهل بیت است و«حکم»(به کسر حاء و فتح کاف)به معنی حکمت‌ها و دانش‌هاست و به یقین ابواب حکمت و دانش نزد اهل بیت است،همان گونه که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آنها را قرین قرآن مجید قرار داد و در حدیث معروف و مشهور ثقلین فرمود:«إنّی تارک فیکم الثّقلین کتاب اللّه و عترتی...» ⁽¹⁾

مراجعه کنید

امام علیه السّلام در ادامه سخن به پنج نصیحت سودمند که مایه نجات در دنیا و آخرت است می‌پردازد و گویا چند جمله نخستین این خطبه برای این بیان شده که دل‌ها را جهت پذیرش این نصایح آماده سازد و بگوید:آنچه می‌گویم با آگاهی عمیق و دقیق از اسلام و تعالیم پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است.

و نخستین اندرز را از مسأله وحدت کلمه و اتحاد و اتفاق شروع می‌کند چرا که بزرگترین دشمن سعادت بشر،اختلاف است می‌فرماید:

«آگاه باشید!تعلیمات و قوانین دین یکی است و راههای آن مستقیم و نزدیک و سهل است،کسی که از آن راه برود(به منزل مقصود)می‌رسد،و غنیمت می‌برد،و آن کس که از آن باز ایستد،گمراه و پشیمان می‌گردد» (ألا

و إنّ شرائع الدّین واحدة،و سبله قاصدة.من أخذ بها لحق و غنم،و من وقف عنها ضلّ و ندم) .

منظور از«شرایع دین»،تمام تعلیماتی است که در آیین خداوند وارد شده است اعم از معارف و اعتقادات و قانونها و برنامه‌ها و دستورهای اخلاقی،ریشه همه اینها در تمام ادیان آسمانی یکی است،هر چند به مقتضای زمان و پیشرفت بشر،در شرح و تفصیلها،و شاخ و برگ‌ها تفاوت‌هایی وجود دارد.

این احتمال نیز وجود دارد که منظور از شرایع دین،جادّه‌های مختلفی است که در دین اسلام به سوی خدا وجود دارد که همه اینها به یک شاهراه اصلیمنتهی می‌شود و آن قرب إلی اللّه و سعادت جاویدان بشر است؛نماز،روزه، جهاد،حج،زکات و همه این گونه تعلیمات،و تعلیمات عقیدتی و اخلاقی به نقطه واحدی می‌رسند و تأکید می‌فرماید که راه وصول به آن سهل و مستقیم و نزدیک است،بنا بر این اختلافات و پراکندگی‌ها از آمیزش افکار باطل و هوا و هوسها و وسوسه‌های نفس و شیطان به شرایع دین حاصل می‌شود.

قرآن مجید می‌گوید:« «شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصّی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ وَ ما وَصَّیْنا بِهِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسی وَ عِیسی أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ» ؛خداوند آیینی برای شما تشریع کرد که به«نوح»توصیه کرده بود و آنچه را بر تو وحی فرستادیم و به«ابراهیم»و«موسی»و«عیسی» سفارش کردیم این بود که:دین را بر پا دارید و در آن تفرقه ایجاد نکنید» ⁽¹⁾.

در دوّمین اندرز می‌فرماید:«برای آن روز که ذخیره‌ها پس‌انداز می‌شود و اسرار درون فاش می‌گردد عمل کنید» (اعملوا لیوم تذخر له الذّخائر، و تبلی فیه السّرائر) .

جمله اوّل اشاره به آیه« «ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللّهِ باقٍ» ؛آنچه نزد شماست فانی می‌شود و آنچه نزد خداست باقی می‌ماند» ⁽¹⁾و جمله دوّم اشاره به آیه« «یَوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ» ؛آن روز که اسرار درون فاش می‌گردد» ⁽²⁾می‌باشد.

بدیهی است انسان نیروی محدودی دارد که باید آن را در بهترین راه مصرف کند؛عقل می‌گوید:چرا نیروی خود را در طریقی مصرف کنی که محصول آن چند صباحی بیشتر با تو نیست؛چرا در طریقی مصرف نکنی که یک عمر جاویدان همواره با توست.به علاوه،روزی است که اسرار درون و اعمال پنهانی انسان‌ها فاش می‌شود و برای ناپاکان روز رسوایی بزرگ است.

و در سوّمین اندرز می‌فرماید:«کسی که از عقل موجود خویش بهره نگیرد، در بهره‌گیری از مسائل عقلی دور دست ناتوان‌تر و در استفاده از عقل پنهان(و مسائل پیچیده)بی نصیب‌تر خواهد بود» (و من لا ینفعه حاضر لبّه فعازبه ⁽³⁾عنه أعجز،و غائبه أعوز ⁽⁴⁾

حاجت است.

در واقع،حضرت با این عبارت،می‌خواهد دلایل عقلی را با نقلی بیامیزد و همه را برای پیگیری راه حق بسیج کند.

در این جا امام علیه السّلام سه نوع عقل و اندیشه برای انسان قائل شده است:عقل حاضر؛عقل دور؛و عقل غایب.

اوّلی ممکن است اشاره به مسائل واضح و روشن عقلی باشد،و دوّمی به مطالب نظری،که انسان از راه استدلال‌های روشن به آن می‌رسد و سومی اشاره به مطالب پیچیده‌ای است که دست یافتن به آن از راه استدلال هم آسان نیست.

بدیهی است آنها که از مسائل مسلّم و ضروری فکر خود بهره نمی‌گیرند، چگونه می‌توانند از مطالب نظری و پیچیده و دور از فکر بهره گیرند؟ در مسائل نظری شناخت خداوند،و روز قیامت(مبدأ و معاد)بسیار آشکار است؛زیرا نشانه‌های او تمام جهان را پر کرده،و قیامت که دادگاه عدل اوست،به حکم عقل ثابت است و در مسائل عملی حسن عدل و قبح ظلم و ارزش صدق و راستی،پاکی و تقوا برای همه مسلّم است.ولی گاه تعصّب‌های کورکورانه و هوا و هوس‌ها به انسان اجازه نمی‌دهد از این یافته‌های روشن عقل،بهره‌گیرد؛ چنین کسی چگونه می‌تواند در مسائل نظری و پیچیده صاحب نظر باشد و به مقصد برسد.

امام علیه السّلام در چهارمین اندرز،به صورت یک انذار کننده آگاه،مخاطبان خود را مورد خطاب قرار داده می‌فرماید:«از آتشی که حرارتش شدید و عمق آن زیاد و زیورش(غل و زنجیر)آهنین است و آشامیدنی آن

آب جوشان است بپرهیزید» (و اتّقوا نارا حرّها شدید،و قعرها بعید،و حلیتها حدید،و شرابها صدید ⁽¹⁾) .

این تعبیرات تکان دهنده درباره آتش دوزخ که هر یک به تنهایی برای بازداشتن انسان از گناه،کافی است برگرفته از آیات قرآن مجید و روایات نبوی است.در یکجا می‌خوانیم:« «قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا» ؛بگو آتش دوزخ از گرمای تابستان داغ و سوزان دنیا حرارتش بیشتر است» ⁽²⁾.

در آیه دیگر می‌فرماید:« «یَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِیدٍ» ؛روزی که به دوزخ می‌گوییم آیا(با ورود این همه گنهکار)پر شده‌ای؟ در پاسخ می‌گوید:آیا افزون بر این هم هست» ⁽³⁾(یعنی به قدری وسیع و عمیق است که به آسانی پر نمی‌شود). و در آیه دیگر می‌فرماید:« «خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُکُوهُ» ؛او را بگیرید و در بند و زنجیرش کنید سپس او را در دوزخ بیفکنید آن گاه او را با زنجیری که هفتاد ذراع است ببندید» ⁽⁴⁾.

و در آیه دیگر می‌خوانیم:« «مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ وَ یُسْقی مِنْ ماءٍ صَدِیدٍ» ؛ به دنبال او جهنم خواهد بود و از آب بدبوی متعفنی به او می‌نوشانند» ⁽⁵⁾.

به یقین،هر کس ایمان به آخرت و دادگاه عدل الهی و حتی گوشه‌ای از این عذاب‌های دردناک و وحشتناک،داشته باشد هوا و هوس‌های خویش را کنترل می‌کند،و از ظلم و ستم و هر گونه گناه پرهیز دارد،ولی آنها که هیچ گونه ایمانی به آن حساب و کتاب و پاداش و کیفر ندارند دلیلی ندارد که هوس‌های خویش را کنترل کنند و دست از تعدّی به حقوق دیگران بردارند.

درست است که«وجدان اخلاقی»ممکن است افرادی را تا حدی کنترل کند،ولی به یقین جنبه عمومی و همگانی ندارد و تأثیر آن نیز محدود است،به علاوه اگر«نهال وجدان»با آب تعلیمات انبیا،پرورش نیابد به زودی می‌خشکد،یا پژمرده می‌شود.

در پنجمین و آخرین اندرز،به نکته بسیار مهمی اشاره کرده می‌فرماید:

«آگاه باشید نام نیکی که خداوند پس از درگذشت انسان برای او در میان مردم قرار می‌دهد،بهتر از مالی است که انسان آن را به ارث برای کسانی می‌گذارد که هرگز سپاسش را نمی‌گویند!» (ألا و إنّ اللّسان الصّالح یجعله اللّه تعالی للمرء فی النّاس،خیر له من المال یورثه من لا یحمده) . بسیاری از مردم،به خاطر عشق و علاقه‌ای که به فرزندان و همسران خود دارند،تلاش فراوانی برای تأمین آینده آنان می‌کنند و بخش عظیمی از عمر خود را در این راه مصرف می‌کنند،و گاه حلال و حرام را به هم می‌آمیزند،ولی از این نکته غافلند که تجربه‌ها و مشاهده‌ها نشان داده کمتر وارثی گذشتگان خویش را به خاطر ارثی که برای او گذارده‌اند،ستایش کرده باشد،بلکه غالبا این اموال سرچشمه اختلافات و کشمکش‌ها می‌شود چرا که هر که می‌خواهد سهم بیشتر را به خود اختصاص دهد،تا آن جا که گفته‌اند:«مرگ غنی آغاز جنگ وارث است».

و گاه در این جرّ و بحث‌ها،میراث گذارنده را دشنام می‌دهند و ملامت می‌کنند که چرا آنها را گرفتار این دردسرها کرد.

ولی اگر انسان در حال حیات حدّ اقل،بخشی از اموال خود را به صورت صدقات جاریه و خدمات انسانی و فرهنگی به جامعه تحویل دهد نام نیک او در میان مردم باقی خواهد ماند،و همواره به یاد او هستند و تقاضای غفران پروردگار،برای او می‌کنند،این پاداشی است که در دنیا دارند و پاداش آخرت آنها ناگفته پیداست.

خطبۀ 121: خطبه بعد از«لیلة الهریر»(یکی از شب‌های بسیار پر حادثه جنگ صفین)

اشاره

خطبه 121 ⁽¹⁾

این خطبه در کتب فراوانی که قبل از مرحوم سید رضی تألیف یافته، دیده می شود مانند کتاب «عقد الفرید» «این عیدریه» و «اختصاصه شیخ مفید» و در کتاب های بعد از او کتاب هایی که تعبیر اتش نشان می دهد این خطبه را از منبع دیگری غیر از نهج البلاغه گرفته اند، مانند مطالب السؤول» «محمد بن طلحہ شافعی» و «احتجاج طبرسی» و «ربیع الابرار» «زمخشری» با تفاوت هایی آمده است.

خطبه در یک نگاه

برای پی بردن به عمق محتوای خطبه،قبلا باید نگاهی به شأن ورود آن کرد. این سخن مربوط به جنگ«صفّین»است که امام علیه السّلام مردم را از تسلیم در برابر قبول پیشنهاد«حکمیّت»نهی کرده بود و سپس آنها را به قبول آن دعوت کرد،ماجرا از این قرار بود،که«عمرو عاص»در آستانه شکست لشکر شام، حیله‌ای اندیشید و دستور داد قرآن‌ها را بر سر نیزه‌ها کنند و اصحاب و یاران علی علیه السّلام را دعوت به«حکمیّت قرآن»کنند؛گروه زیادی از ساده لوحان فریب خورده،دست از جنگ برداشتند،پیشنهاد شامیان را پذیرفتند و برای بررسی حکم قرآن درباره سرنوشت جنگ،اصرار نمودند،که یک نفر از لشکر امام به عنوان«حکمیّت»پذیرفته شود و یک نفر از لشکر شام حتّی امام را تهدید کردند که:«إن لم تفعل قتلناک کما قتلنا عثمان؛اگر این پیشنهاد را عمل نکنی تو را می‌کشیم همان گونه که عثمان را کشتیم».

امام علیه السّلام که به خوبی می‌دانست این دام خطرناکی است که بر سر راه آنها گذاشته شده با این کار مخالف بود و اصرار بر ادامه نبرد داشت؛ولی به حکم اجبار،تن به مسأله حکمیّت داد و همین امر سبب شد که بعضی از ساده‌لوحان به امام خرده گیرند که چرا یک روز ما را از این کار نهی کردی،و روزی به آن امر می‌کنی؟ این خطبه پاسخی است،به این ایراد.و برای تکمیل پاسخ،امام علیه السّلام به چند نکته اشاره می‌کند.

نخست می‌فرماید:این نتیجه کار خود شماست که از امام و پیشوایتان پیروی نکردید اگر به دستور من عمل می‌کردید و جهاد را ادامه می‌دادید،امروز در این تنگنا گرفتار نبودید.

سپس امام علیه السّلام:نقطه‌های ضعف آنها را که منجر به این مشکل عظیم شده، بیان می‌کند. در مرحله سوّم،یاد گروهی از مسلمانان صدر اسلام را می‌کند که با نهایت شوق و قدرت ایمان از جهاد با دشمن استقبال می‌کردند و پیوسته پیروزی می‌آفرینند(اشاره به این که راه پیروزی آن است که آنها رفتند،نه آن که شما دارید).

در چهارمین نکته،باز آنها را اندرز می‌دهد که مراقب باشند و در دام شیطان گرفتار نشوند.

بخش اوّل

اشاره

هذا جزاء من ترک العقدة!أما و اللّه لو أنّی حین أمرتکم به حملتکم علی المکروه الّذی یجعل اللّه فیه خیرا،فإن استقمتم هدیتکم و إن اعوججتم قومتکم،و إن أبیتم تدارکتکم،لکانت الوثقی،و لکن بمن و إلی من؟أرید أن أداوی بکم و أنتم دائی،کناقش الشّوکة بالشّوکة،و هو یعلم أنّ ضلعها معها!اللّهمّ قد ملّت أطبّاء هذا الدّاء الدّویّ،و کلّت النّزعة بأشطان الرّکیّ!

ترجمه

این(گرفتاری ناشی از حکمیّت که دامان شما را گرفته)،کیفر کسی است که «رأی صواب و پیمان اطاعت»را رها سازد.به خدا سوگند!اگر هنگامی که من شما را دستور به قبول حکمیّت(از روی ناچاری)دادم(به جای آن)شما را وادار(به ادامه جهاد)می‌کردم-کاری که خوشایندتان نبود،ولی خدا خیر فراوانی در آن قرار می‌داد-و در این حال اگر شما در مسیر حق گام برمی‌داشتید هدایتتان می‌کردم،و اگر منحرف می‌شدید شما را به راه،باز می‌گرداندم،اگر گروهی از شما خودداری می‌کردند کسان دیگری را به جای آنها می‌گماردم،این کار صحیح و اساسی بود،ولی(افسوس که تسلیم فرمان من نبودید)،من با کمک چه کسی می‌جنگیدم؟و به که اعتماد می‌کردم؟من می‌خواهم به وسیله شما دردم را درمان کنم در حالی که شما خود درد من هستید.من در این حال به کسی می‌مانم،که می‌خواهد خار را به وسیله خار،بیرون بیاورد با این که می‌داند خار همچون خار است.

خداوندا!طبیبان این بیماری سخت و جانکاه،خسته شده‌اند،و کشندگان آب از چاه(برای آبیاری این زمین بی‌حاصل)درمانده گشته‌اند.

شرح و تفسیر: می‌خواستم درمان من باشید،ولی درد من هستید!

می‌خواستم درمان من باشید،ولی درد من هستید!

امام علیه السّلام در پاسخ ایراد کننده بالا جواب دندان شکنی می‌گوید.می‌فرماید:

«این(گرفتاری و بدبختی ناشی از حکمیّت که دامان شما را گرفته)کیفر کسی است که رأی صواب را رها سازد» (هذا جزاء من ترک العقدة ⁽¹⁾) .

من به شما فریاد زدم که جنگ را در مرحله حساس رها نکنید،ادامه دهید که پیروزی نزدیک است!،ولی شما این رأی صواب را رها کرده،تسلیم حیله‌های ناصواب«عمرو عاص»شدید،و اصرار به قبول حکمیّت کردید و همان گونه که امام علیه السّلام در خطبه بعد فرموده:این حیله کاری بود که ظاهرش ایمان و باطنش کفر و نفاق بود.

سپس می‌افزاید:«به خدا سوگند اگر هنگامی که من شما را دستور به قبول حکمیّت(از روی ناچاری و اضطرار و اصرار جهّال)دادم(به جای آن)شما را وادار(به ادامه جهاد)می‌کردم-کاری که خوشایندتان نبود ولی خدا خیر فراوانی در آن قرار می‌داد-و در این حال اگر شما در مسیر حق گام برمی‌داشتید، هدایتتان می‌کردم و اگر منحرف می‌شدید شما را به راه باز می‌گرداندم و اگر گروهی از شما خودداری می‌کردند کسان دیگری را به جای آنها می‌گماردم(به هر حال اگر اطاعت من در ادامه مبارزه می‌کردید)این کار صحیح و محکمی بود

ولی(افسوس که تسلیم فرمان من نبودید)من با کمک چه کسی بجنگم؟و به که اعتماد کنم؟» (أما و اللّه لو أنّی حین أمرتکم به حملتکم علی المکروه الّذی یجعل اللّه فیه خیرا،فإن استقمتم هدیتکم و إن اعوججتم قوّمتکم، و إن أبیتم تدارکتکم،لکانت الوثقی،و لکن بمن و إلی من؟) .

امام علیه السّلام با این پاسخ گویا این حقیقت را بیان می‌کند که نیّت اصلی من،ادامه جهاد تا پیروزی بود به خصوص این که ما در آستانه پیروزی قرار داشتیم و من با تمام قوت و قدرت،حاضر به ادامه این راه بودم و لذا شما را از حکمیّت نهی کردم ولی شما افراد ضعیف الاراده و عصیانگر و نافرمان،حاضر به انجام این کار نبودید بنا بر این،من چاره‌ای جز قبول حکمیّت نداشتم و اکنون شما فراموشکاران برگشته‌اید و به من ایراد می‌کنید.

سپس در ادامه این سخن،تعبیر جالبی دارد می‌فرماید:«(عجبا!)من می‌خواهم به وسیله شما دردم را درمان کنم،در حالی که شما خود،دردمنید.

من در این حال به کسی می‌مانم که می‌خواهد خار را به وسیله خار بیرون بیاورد با این که می‌داند خار همچون خار است» (أرید أن أداوی بکم و أنتم دائی،کناقش الشّوکة بالشّوکة،و هو یعلم أنّ ضلعها ⁽¹⁾

این جا به معنای همسان و همانند است.

دیگری بیرون آورند به احتمال قوی خار دوّم نیز در پای می‌نشیند و می‌شکند و مشکل افزون می‌شود و این به صورت ضرب المثل در میان عرب در آمده که می‌گویند:

«کناقش الشّوکة بالشّوکة،و هو یعلم أنّ ضلعها معها»،این ضرب المثل را درباره کسی به کار می‌برند که مثلا می‌خواهد کسی را برای رفع اختلاف میان او و دیگری،حکم و داور کند،در حالی که آن شخص تمایل به دشمن او دارد و کار را پیچیده‌تر می‌کند.

منظور امام علیه السّلام این است که من می‌خواهم عصیان‌گران شام را به وسیله شما دفع کنم در حالی که شما خود در زمره عصیانگران هستید.

به هر حال این تعبیرات درد آلود و رنج‌آور،نشان می‌دهد که امام علیه السّلام در چه شرایط سختی قرار داشته است،اگر فرمان حمله می‌داده مخالفت می‌کردند و می‌گفتند:داوری قرآن را بپذیرید،اگر مسأله داوری را مطرح می‌فرموده، ایراد می‌کردند که:چرا تسلیم دشمن شدید؟ هر کدام نوایی می‌نواختند و هر یک هوا و هوسی در سر می‌پروراندند،و کار به جایی رسید که آگاه‌ترین و مدبرترین پیشوایان جهان،بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله را به ضعف تدبیر متهم نمودند،و این نبود مگر به خاطر گروهی از پیروان ضعیف و ناتوان و ناصالح.

چرا و چگونه این چنین شد؟گویی خدا می‌خواهد با این رهبر بزرگ همگان را بیازماید.

و در پایان این بخش امام علیه السّلام،شکایت به درگاه خدا می‌برد و عرض حاجت به پیشگاه او می‌کند،عرضه می‌دارد:«خداوندا!طبیبان این درد سخت و جانکاه،خسته شده‌اند و کشندگان آب از چاه(برای آبیاری این

زمین بی‌حاصل) درمانده گشته‌اند» (اللّهمّ قد ملّت أطبّاء هذا الدّاء الدّویّ ⁽¹⁾،و کلّت ⁽²⁾النّزعة ⁽³⁾

معنای کشنده است.

می کشند.

چه تعبیر گویا و رسا و در عین حال سوزناکی!هنگامی که بیماری سخت و لا علاجی در جان کسی می‌ریزد و طبیب حاذق هر دارویی می‌دهد بیمار جواب مثبتی به آن دارو نمی‌دهد،سخت خسته و ملول می‌شود،همچنین کشاورزانی که با زحمت و تلاش فراوان از چاه‌های عمیق آب می‌کشند و به زمین نامستعدّی می‌ریزند که هیچ حاصلی نمی‌دهد سخت وامانده می‌شوند و همین گونه است حال رهبر و پیشوای مدیر و مدبّری همچون علی بن ابی طالب علیه السّلام که گرفتار گروهی جاهل،کوته بین،ضعیف الاراده و ضعیف الایمان می‌گردد.

در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم که«عیسی بن مریم»چنین گفت:

«داویت المرضی فشفیتهم بإذن اللّه و ابرات الاکمه و الابرص بإذن اللّه و عالجت الموتی فاحییتهم بإذن اللّه و عالجت الاحمق فلم أقدر علی إصلاحه؛من بیماران را مداوا کردم و به اذن خدا آنها را شفا دادم،نابینای مادرزاد و گرفتار بیماری برص را به اذن خدا بهبودی

بخشیدم؛مردگان را به فرمان خدا زنده کردم،ولی خواستم احمق را معالجه کنم نتوانستم» ⁽¹⁾.

بخش دوّم

اشاره

أین القوم الّذین دعوا إلی الإسلام فقبلوه،و قرؤوا القرآن فأحکموه، و هیجوا إلی الجهاد فولهوا و له اللّقاح إلی أولادها،و سلبوا السّیوف أغمادها،و أخذوا بأطراف الأرض زحفا زحفا،و صفّا صفّا.بعض هلک، و بعض نجا.لا یبشّرون بالأحیاء،و لا یعزّون عن الموتی.مره العیون من البکاء،خمص البطون من الصّیام،ذبل الشّفاه من الدّعاء،صفر الألوان من السّهر.علی وجوههم غبرة الخاشعین.أولئک إخوانی الذّاهبون.فحقّ لنا أن نظمأ إلیهم،و نعضّ الأیدی علی فراقهم.

ترجمه

کجایند آنها که به اسلام دعوت شدند،و(از جان و دل)آن را پذیرفتند، قرآن را تلاوت کردند و به خوبی آن را شناختند و به کار بستند،به جهاد دعوت شدند و عاشقانه به سوی آن حرکت کردند،همچون عشق ناقه به بچه‌هایش،غلاف شمشیرها را کنار انداختند(و فکر عقب‌نشینی را از سر به در کردند)و گرداگرد زمین را در جبهه‌های مختلف گروه گروه و صف در صف احاطه نمودند سرانجام بعضی شهید شدند و بعضی رهایی یافتند.

آنها کسانی بودند که هیچ گاه از زنده ماندن در میدان جنگ،ابراز شادی نمی‌کردند و در مرگ شهیدان به یکدیگر تسلیت نمی‌گفتند!آنها بر اثر گریه (از خوف خدا)چشمانشان ناراحت و به خاطر روزه شکم‌هایشان تهی و لب‌ها از کثرت دعا خشک شده و رنگ چهره‌ها بر اثر شب زنده‌داری پریده و غبار خشوع بر چهره‌های آنها نشسته بود،(آری)

برادران من آنها بودند که رفتند، پس سزاوار است که تشنه دیدار آنها باشیم و از فراقشان انگشت حسرت به دندان بگزیم!

شرح و تفسیر: آنها برادران من بودند!

آنها برادران من بودند!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه برای تحریک نیروها و تشویق آنها به جهاد،و سرزنش و ملامت در برابر کوتاهی‌ها و کاستی‌ها،یادی از دوستان شجاع،مؤمن و آگاه خود می‌کند؛که هم در میدان نبرد و جهاد با دشمن می‌درخشیدند و هم در میدان اطاعت و عبادت و بندگی خدا پیشرو پیشگام بودند،می‌فرماید:

«کجایند آنها که به اسلام دعوت شدند و(از جان و دل)آن را پذیرفتند.قرآن را تلاوت کردند و به خوبی آن را شناختند و به کار بستند،به جهاد دعوت شدند و عاشقانه به سوی آن حرکت کردند،همچون عشق«ناقه»به بچه‌هایش، غلاف شمشیرها را کنار انداختند(و فکر عقب‌نشینی از سر به در کردند)و گرداگرد زمین(در جبهه مختلف)گروه گروه و صف در صف احاطه نمودند (سرانجام)بعضی شهید شدند و بعضی رهایی یافتند» (أین القوم الّذین دعوا إلی الإسلام فقبلوه،و قرؤوا القرآن فأحکموه،و هیجوا ⁽¹⁾

سوی جهاد بر می انگیختند.

و أخذوا بأطراف الأرض زحفا ⁽¹⁾

جمعیت فشرده اطلاق می شود.

اوصافی را که امام علیه السّلام در این عبارت برای آنها برشمرده بسیار حساب شده است.از ایمان به اسلام و فهم صحیح و دقیق قرآن،و به کار بستن آن که انگیزه اصلی حرکت به سوی جهاد است آغاز می‌کند،سپس عشق آنها را به جهاد همچون عشق مادر به فرزند توصیف می‌کند،و شجاعت آنها را می‌ستاید،که هرگز در فکر غلاف کردن شمشیرها و پایان جهاد نبودند.در آخر حرکت گروهی و دسته جمعی آنها را-که در همه میدان‌ها در هر نقطه‌ای از زمین حاضر می‌شدند-ستایش می‌کند.و به یقین این اوصاف در هر قوم و ملتی باشد، سرانجام پیروز می‌شوند.

و در ادامه این سخن به قسمت دیگری از اوصاف آنها می‌پردازد،که از روحیه بلند و مقام زهد و خضوع و خشوع آنها در پیشگاه خداوند،پرده برمی‌دارد.

می‌فرماید:«آنها کسانی بودند که هیچ‌گاه از زنده ماندن در میدان جنگ،ابراز شادی نمی‌کردند،و در مرگ شهیدان،به یکدیگر تسلیت نمی‌گفتند!» (لا یبشّرون بالأحیاء،و لا یعزّون عن الموتی) .

و این نشانه روحیه بلند آنهاست که هرگز در بند حیات مادی نبودند که اگر دوستانشان آن را از دست دهند،ناراحت شوند و اگر زنده بمانند به یکدیگر تبریک بگویند،و شادمان باشند.آنها به شهادت در راه خدا افتخار می‌کردند و بزرگترین سعادت خود را در شهادت می‌دانستند.

«آنها بر اثر گریه(از خوف خدا)چشمانشان ناراحت،و به خاطر روزه، شکم‌هایشان تهی،و لب‌ها،از کثرت دعا خشک شده،و رنگ چهره‌ها بر اثر

شب‌زنده‌داری پریده،و غبار خشوع بر چهره‌های آنها نشسته بود» (مره ⁽¹⁾العیون من البکاء،خمص ⁽²⁾البطون من الصّیام،ذبل ⁽³⁾الشّفاء من الدّعاء، صفر ⁽⁴⁾الألوان من السّهر ⁽⁵⁾.علی وجوههم غبرة الخاشعین) .

آری،آنها در میدان جهاد همچون شیر می‌غریدند؛ولی در شب به هنگام راز و نیاز با پروردگار گریه سر می‌دادند و سیلاب اشک،فرو می‌ریختند،در خلوت، چنین بودند و در جلوت،چنان.

و در پایان این سخن،به عنوان یک درس سازنده و پربار می‌فرماید:

«برادران من،آنها بودند که رفتند پس سزاوار است که تشنه دیدار آنها باشیم و از فراقشان انگشت حسرت،به دندان بگزیم!» (أولئک إخوانی الذّاهبون.فحقّ لنا أن نظمأ إلیهم،و نعضّ الأیدی علی فراقهم) .

همیشه مربیان آگاه،برای تربیت افراد مورد نظر الگوهای برجسته و ارزنده را ارائه می‌کنند تا مخاطبان خود را با آنها بسنجند و در مسیر آنها قرار دهند.

کاستی‌های خود را بدانند و برای جبران به پای خیزند و علی علیه السّلام این معلّم بزرگ آسمانی همواره از این روش استفاده می‌کند.ولی افسوس!که مخاطبانش در آن زمان،شایستگی پذیرش این برنامه‌های تربیتی را نداشتند.معلم و پیشوا هر قدر بصیر و آگاه و شایسته و دلسوز باشد تا افراد تحت تربیت او از حدّ اقل آمادگی بهره‌مند نباشند،مفید واقع نمی‌شود.

باران حیات‌بخش،همه جا می‌بارد ولی از شوره‌زار هرگز چیزی جز خس نمی‌روید.آفتاب بر همه جا می‌تابد ولی چشمان نابینا چه بهره‌ای می‌تواند بگیرد،نسیم حیات‌بخش همه جا می‌وزد اما قبرهای مردگان چه بهره‌ای می‌گیرند.

بخش سوّم

اشاره

إنّ الشّیطان یسنّی لکم طرقه،و یرید أن یحلّ دینکم عقدة عقدة، و یعطیکم بالجماعة الفرقة،و بالفرقة الفتنة.فاصدفوا عن نزغاته و نفثاته، و اقبلوا النّصیحة ممّن أهداها الیکم،و اعقلوها علی أنفسکم.

ترجمه

شیطان راه‌های انحرافی خویش را برای شما آسان جلوه می‌دهد، و می‌خواهد(رشته‌های محکم)دین شما را گره گره بگشاید و به جای اتحاد و هماهنگی،ایجاد تفرقه کند و به وسیله تفرقه،فتنه بر پا سازد.حال که چنین است:از وسوسه‌ها و فریب‌های او روی بگردانید و نصیحت را از کسی که به شما هدیه می‌کند،پذیرا شوید،و آن را محکم در درون جان خویش نگهداری کنید.

شرح و تفسیر: از وسوسه‌های شیطان بر حذر باشید

از وسوسه‌های شیطان بر حذر باشید

در پایان خطبه از آن جا که سرچشمه بسیاری از بدبختیها و مشکلاتی که نمونه‌های آن در کلام امام علیه السّلام آمد،وسوسه‌های شیطان است امام علیه السّلام به همه یارانش هشدار می‌دهد،که مراقب توطئه‌های شیطان،

و طرق نفوذ او باشند،و با چهار جمله،همه گفتنیها را بطور خلاصه بیان می‌کند:

می‌فرماید:«شیطان راههای انحرافی خویش را برای شما آسان جلوه می‌دهد»(تا گام در طریق او بگذارید) (إنّ الشّیطان یسنّی ⁽¹⁾

سهل و آسان نمودن است.

و از آن جا که از روش سیاست گام به گام،استفاده می‌کند«می‌خواهد (رشته‌های محکم)دین شما را گره گره بگشاید»(و اعتقادات و اعمال شما را یکی بعد از دیگری بر باد دهد) (و یرید أن یحلّ دینکم عقدة عقدة) .

برنامه دیگر او این است که:«به جای اتحاد و هماهنگی ایجاد تفرقه کند» (و یعطیکم بالجماعة الفرقة) .

«و به وسیله تفرقه فتنه بر پا سازد!» (و بالفرقة الفتنة) .

آری نخستین برنامه شیطان این است که بیراهه‌های خطرناک را در نظر انسان،شاه راه مستقیم جلوه می‌دهد،و با روش تساهل و تسامح همگان را به طرق خود دعوت می‌کند،و طریق اطاعت الهی را مشکل و خشن و ناهموار جلوه‌گر می‌سازد هنگامی که انسان،در طریق او گام گذارد،در هر قدم او را به ترک قانونی از قانونهای الهی و ترک پیمانی،از پیمانهای مقدّس دینی،وادار می‌سازد،همان طور که قرآن مجید چهار بار روی این معنا تکیه کرده که « «وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ» ؛از گامهای شیطان پیروی نکنید».

و در جای دیگر می‌فرماید:« «وَ مَنْ یَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّیْطانِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ» ؛و هر کس از گامهای شیطان پیروی کند(گمراه می‌شود) چرا که او به فحشا و منکر دعوت می‌کند» ⁽²⁾

انعام، آیه ۱۴۲. نور، آیه ۲۱

و هنگامی که انسان را نسبت به احکام الهی،بی‌تفاوت کرد و هوا و هوسها بر جامعه حاکم شد،با استفاده از تضادّهای منافع مادی،و تعصبهای جاهلی،مردم را به تفرقه دعوت می‌کند همان گونه که در قرآن مجید می‌خوانیم:« «إِنَّما یُرِیدُ الشَّیْطانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ» ؛شیطان می‌خواهد در میان شما عداوت و دشمنی بواسطه شراب و قمار ایجاد کند» ⁽¹⁾.

بدیهی است هنگامی که آتش اختلاف و نفاق،در جامعه روشن شود فتنه‌ها به دنبال آن آشکار می‌گردد.و فتنه‌ها دین و دنیای انسانها را تباه می‌سازد.

در ماجرای«صفین»دقیقا همین برنامه‌های شیطانی اجرا شد،نخست شیطان به آنها القا کرد که پذیرش حکمیّت سهلترین راه برای رسیدن به صلح و آرامش است سپس آنها را به نافرمانی در برابر دستورات محکم امیر مؤمنان علیه السّلام در زمینه جهاد دعوت نمود و به دنبال آن تفرقه و نفاق در آن لشکر عظیم افکند که نتیجه آن فتنه«عمرو عاص»و فتنه خوارج بود.

سپس امام علیه السّلام برای این که اصحاب و یارانش در این دام نیفتند می‌فرماید:

«حال که چنین است از وسوسه‌ها و فریبهای او روی بگردانید و نصیحت را از کسی که به شما هدیه می‌کند پذیرا شوید،و آن را محکم در درون جان خویش نگهداری کنید» (فاصدفوا ⁽²⁾عن نزغاته ⁽³⁾و نفثاته ⁽⁴⁾،و اقبلوا النّصیحة ممّن أهداها الیکم،و اعقلوها ⁽⁵⁾

چیزی اطلاق شده و عقل به معنی خرد نیز از همین ریشه است زیرا انسان را از کارهای خلاف

باز می دارد.

در عصر و زمان ما نیز مطلب همین گونه است،نخست شیطان طرق انحرافی خود را سهل و آسان نشان می‌دهد،و گروهها را به سوی خود می‌کشاند و بعد ارزش‌های اسلامی را یکی یکی از آنها می‌گیرد،سپس در میان آنها تفرقه می‌افکند و به دنبال تفرقه آتش فتنه‌های سیاسی اجتماعی و اقتصادی را روشن می‌کند.

خطبۀ 122: هنگامی که خوارج در مخالفت خود با مسأله حکمیّت،پافشاری کردند

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

قاله للخوارج،و قد خرج إلی معسکرهم و هم مقیمون علی انکار الحکومة،

فقال علیه السّلام:

خطبه 122 ⁽¹⁾

مرحوم «طبرسی» این سخن را در کتاب «حتجاح» کوتاه تر از آنچه در این جا آمده، آورده

است که نشان می دهد از منبع دیگری گرفته است.

ابن ابی الحدید» می گوید : این کلام گر چه ظاهرا به هم پیوسته است ولی در واقع از سه

بخش تشکیل می شود که از هم جداست و مرحوم «سید رضی» طبق روشی که دارد، گاه از

یک خطبه طولانی کلمات فصیح تر را جدا کرده و بخش هایی را حذف می کند. (مصادر نهج

البلاغه، جلد ۲، صفحه ۲۷۱).

هنگامی که خوارج در مخالفت خود با مسأله حکمیّت،پافشاری کردند امام علیه السّلام به لشگرگاه آنان رفت و این خطبه را ایراد فرمود:

خطبه در یک نگاه

همان گونه که در بالا آمد،این خطبه،بخشی از سخنان امام علیه السّلام قبل از «جنگ نهروان»را بازگو می‌کند،که امام علیه السّلام به عنوان اتمام حجت برای آنها ایراد فرمود،و سخنان امام علیه السّلام بسیار مؤثر واقع شد

به گونه‌ای که اکثریت قاطع خوارج توبه کردند و از جنگ کناره‌گیری نمودند.

امام علیه السّلام در این سخنان حساب شده،نخست آنان را به دو گروه،تقسیم نموده و صفوفشان را از هم جدا می‌کند:کسانی که در«صفین»حضور داشتند و کسانی که حضور نداشتند.

در بخش دوّم،روی سخن را به صفینیان کرده و به آنها یادآور می‌شود:

شما بودید که مسأله حکمیّت را بر من تحمیل کردید،در حالی که من به شدت با آن مخالف بودم و شما را دستور به ادامه جهاد،تا پیروزی دادم.

در بخش سوّم،به این نکته اشاره می‌فرماید که:ما در آغاز اسلام برای پیشرفت این آیین مقدّس،حتّی با نزدیکترین بستگان خود که در صف کفر، قرار داشتند جهاد کردیم،ولی اکنون در برابر ما برادران مسلمان ما هستند که به راه خطا رفته‌اند و شرایط به گونه دیگری است.لذا نخست باید از آنها رفع شبهه کنیم،امید است مشکل حل شود.

بخش اوّل

اشاره

أ کلّکم شهد معنا صفّین؟فقالوا:منّا من شهد و منّا من لم یشهد.قال:

فامتازوا فرقتین،فلیکن من شهد صفّین فرقة،و من لم یشهدها فرقة،حتّی أکلّم کلاّ منکم بکلامه.و نادی النّاس،فقال:

أمسکوا عن الکلام،و أنصتوا لقولی،و أقبلوا بأفئدتکم إلیّ،فمن نشدناه شهادة فلیقل بعلمه فیها.

ثمّ کلّمهم علیه السّلام بکلام طویل،من جملته أن قال علیه السّلام:

ألم تقولوا عند رفعهم المصاحف حیلة و غیلة،و مکرا و خدیعة:إخواننا و أهل دعوتنا،استقالونا و استراحوا إلی کتاب اللّه سبحانه،فالرّأی القبول منهم و التّنفیس عنهم؟فقلت لکم:هذا أمر ظاهره إیمان،و باطنه عدوان، و أوّله رحمة،و آخره ندامة.فأقیموا علی شأنکم،و الزموا طریقتکم،و عضّوا علی الجهاد بنواجذکم،و لا تلتفتوا إلی ناعق نعق:إن أجیب أضلّ،و إن ترک ذلّ.و قد کانت هذه الفعلة،و قد رأیتکم أعطیتموها.و اللّه لئن أبیتها ما وجبت علیّ فریضتها،و لا حمّلنی اللّه ذنبها.و واللّه إن جئتها إنّی للمحقّ الّذی یتّبع؛ و إنّ الکتاب لمعی،ما فارقته مذ صحبته.

ترجمه

آیا همه شما در«صفّین»با ما بوده‌اید؟آنها گفتند:«بعضی از ما حضور داشت و بعضی حاضر نبود».

فرمود:پس به دو گروه تقسیم شوید!آنها که در«صفین»بودند یک گروه شوند و آنها که نبودند گروه دیگر،تا با هر کدام با سخنی که مناسب اوست سخن بگویم،سپس امام علیه السّلام مردم را ندا داده فرمود:خاموش باشید و به حرفهایم گوش فرا دهید!و با دل‌هایتان به سوی من آیید و هر

کس را سوگند دادم که درباره آنچه می‌داند گواهی دهد با علم و اطلاع خود گواهی دهد آن گاه حضرت با آنها سخنی طولانی گفت:که بخشی از آن این است:«مگر آن زمان که(سپاه معاویه)از روی حیله و نیرنگ و مکر و خدعه قرآنها را بر سر نیزه‌ها بلند کردند، نگفتید«اینها برادران ما هستند و اهل مذهب ما از ما خواسته‌اند که از آنها درگذریم و راضی به حکمیّت کتاب قرآن شده‌اند،رأی صواب آن است که از آنها بپذیریم و دست از آنان بکشیم؟» ولی من به شما گفتم:این کاری است که ظاهرش ایمان و باطنش(کفر و) عدوان است،آغازش رحمت و پایانش ندامت است،به حال خود باقی باشید و از راهی که پیش گرفته‌اید منحرف نشوید و به جهاد ادامه دهید،دندانها را بر هم بفشارید،و به هیچ صدایی اعتنا نکنید چرا که اینها صداهایی است که اگر به آن پاسخ گویند گمراه می‌کند و اگر رهایش سازند گوینده‌اش خوار و ذلیل می‌شود، ولی(متأسّفانه)پیشنهاد شما(مسأله حکمیّت)انجام گرفت و دیدم شما آن را پذیرفتید(اکنون که در دام آنها گرفتار شده‌اید فریادتان بلند شده است).

به خدا سوگند!اگر من از پذیرش این امر سرباز می‌زدم،متعهّد به لوازم آن نبودم و خداوند گناه آن را بر دوش من نمی‌گذاشت(ولی مرا به اجبار به این وادی کشاندید)و اگر آن را پذیرا شدم باز حق با من بود و قرآن با من است(و به حقانیت من حکم می‌کند)و از آن زمان که با آن آشنا شده‌ام هرگز از آن جدا نگشته‌ام .

شرح و تفسیر: چگونه در دام دشمن افتادید

چگونه در دام دشمن افتادید

همان گونه که در بالا آمد مخاطبین این خطبه،«خوارج نهروان»هستند که امام علیه السّلام برای اتمام حجت با آنها و هدایت و ارشاد گروه فریب خورده،این سخن را ایراد کرد،و در آغاز برای آماده ساختن آنها چنین فرمود:«آیا همه شما در«صفین»با ما بودید؟» (أکلّکم شهد معنا صفّین؟) .

«آنها گفتند:بعضی از ما حضور داشت و بعضی حاضر نبود» (فقالوا:منّا من شهد و منّا من لم یشهد) .

با این که میان جنگ«صفّین»و جنگ با«خوارج نهروان»فاصله چندانی نبود،معلوم نیست گروه دوّم که در«صفّین»نبوده‌اند،چگونه به این گروه فتنه‌گر،پیوستند،شاید وسوسه‌های گروه اوّل در میان مردم«کوفه»و فرزندان و بستگانشان،این اثر را گذاشته که با آنها هم صدا شوند و در صف آتش بیاران فتنه قرار گیرند.

به هر حال امام علیه السّلام در ادامه این سخن فرمود:«پس به دو گروه تقسیم شوید!آنها که در«صفین»بودند،یک گروه شوند و آنها که نبودند گروه دیگر.تا با هر کدام با سخنی که مناسب اوست سخن بگویم» (قال:فامتازوا فرقتین، فلیکن من شهد صفّین فرقة،و من لم یشهدها فرقة،حتّی أکلّم کلاّ منکم بکلامه) .

این تعبیر نشان می‌دهد:اگر مخاطبین در سخنان مهم،یک دست نباشند فصاحت و بلاغت ایجاب می‌کند که آنها را از هم جدا سازند و با هر کدام مناسب حالشان سخن بگویند،تا کاملا مؤثّر واقع شود و امام علیه السّلام از این روش استفاده فرمود و نتیجه بخش بود.

بعد از آن می‌خوانیم:«امام علیه السّلام مردم را ندا داد فرمود:خاموش باشید!و به حرفهایم گوش فرا دهید!و با دل‌هایتان به سوی من آیید،و هر

کس را سوگند دادم که درباره آنچه می‌داند گواهی دهد،با علم و اطلاع خود گواهی دهد» (و نادی النّاس،فقال:أمسکوا عن الکلام،و أنصتوا لقولی،و أقبلوا بأفئدتکم إلیّ،فمن نشدناه ⁽¹⁾

در جمله بالا به معنی شهادت طلبیدن است.

از این تعبیر استفاده می‌شود که«خوارج»یا لشکریان امام علیه السّلام که در آن جا حضور داشتند و یا هر دو،مشغول سخن گفتن با یکدیگر بودند،امام نخست آنها را دعوت به سکوت و گوش فرادادن از دل و جان نمود تا زمینه تأثیر آماده شود و در ضمن،شهود خود را نیز از میان جمعیّت به صورت عام برگزید.

«سپس آن حضرت علیه السّلام با آنان سخن گفت،سخنی طولانی که بخشی از آن این است» (ثمّ کلّمهم علیه السّلام بکلام طویل،من جملته أن قال علیه السّلام . ⁽²⁾

کرده ؟ درست معلوم نیست ولی مسلم است که سخن امام (علیه السلام) بسیار از آنچه در «نهج

البلاغه» آمده بیشتر بوده است و «سید رضی» طبق روشی که دارد بخشهای برجسته تر را

برگزیده است.

امام علیه السّلام دست آنها را گرفته و به گذشته نزدیک می‌برد و اشتباهات بزرگ و عصیان آنها را یادآور می‌شود و به گروهی که در«صفین»حضور داشته‌اند می‌فرماید:«مگر آن زمان که(سپاه معاویه)از روی حیله و نیرنگ و مکر و خدعه قرآنها را بر سر نیزه‌ها بلند کردند،نگفتید:اینها برادران ما هستند و اهل مذهب ما؟از ما خواسته‌اند که از آنان درگذریم و راضی به حکمیّت کتاب خدا،قرآن شده‌اند،رأی صواب این است که از آنها بپذیریم و دست از

آنان بکشیم؟» (أ لم تقولوا عند رفعهم المصاحف حیلة و غیلة ⁽¹⁾،و مکرا و خدیعة:إخواننا و أهل دعوتنا،استقالونا ⁽²⁾و استراحوا إلی کتاب اللّه سبحانه،فالرّأی القبول منهم و التّنفیس ⁽³⁾عنهم) .

آن گاه پاسخ خود را در برابر این فریب و نیرنگ به آنها یادآور شده می‌فرماید:

(به خاطر دارید که)من به شما گفتم:این کاری است که ظاهرش ایمان و باطنش(کفر و)عدوان است،آغازش رحمت و پایانش ندامت است» (فقلت لکم:هذا أمر ظاهره إیمان،و باطنه عدوان،و أوّله رحمة،و آخره ندامة) .

«بر همین حال باقی باشید،و از راهی که پیش گرفته‌اید منحرف نشوید و در این مرحله سرنوشت‌ساز،به جهاد ادامه دهید و در جهاد دندانها را بر هم بفشارید و به هیچ صدایی اعتنا نکنید،چرا که اینها صداهایی است که اگر به آن پاسخ(موافق)گویند گمراه می‌کند و اگر رهایش سازند گوینده‌اش خوار و ذلیل می‌شود» (فأقیموا علی شأنکم،و الزموا طریقتکم،و عضّوا علی الجهاد بنواجذکم،و لا تلتفتوا إلی ناعق نعق:إن أجیب أضلّ،و إن ترک ذلّ) .

«ولی(مع الأسف)این کار(مسأله حکمیّت)انجام گرفت و دیدم شما آن را پذیرفتید»(اکنون که در دام آنها گرفتار شده‌اید فریادتان بلند شده است) (و قد کانت هذه الفعلة،و قد رأیتکم أعطیتموها) .

راستی شگفت‌آور است!از یکسو امام علیه السّلام را در آخرین لحظات سرنوشت‌ساز جنگ،که گام‌های کوتاهی به سوی پیروزی باقی مانده بود،

سخت در فشار می‌گذارند که به نیرنگ«ابن عاص»تن در دهد و حکمیّت را بپذیرد،و حتی امام علیه السّلام را تهدید می‌کنند که اگر«مالک اشتر»باز نکردد،جان خودت در خطر است،ولی هنگامی که پرده‌ها کنار می‌رود و نیرنگ‌ها فاش می‌شود و به بن‌بست می‌رسند به جای آن که بیایند و عذرخواهی کنند،در فکر جبران این خطای بزرگ برآیند،طلبکار می‌شوند که،چرا حکمیّت را پذیرفتی؟! نکته جالب این که:امام علیه السّلام در آغاز«خوارج»را به دو دسته کرد؛گروهی که در«صفین»حضور داشتند و گروهی که نداشتند تا روشن سازد که اگر گروه دوّم به خاطر نادانی و بی‌خبری از جریان صفین،قیام کردند،شما که در صفین بودید و تمام جریان‌ها را از نزدیک دیدید،چرا؟شما با چه منطقی به میدان جنگ«نهروان»گام گذاشتید؟و مرا مسؤول داستان حکمیّت می‌دانید؟ و به این ترتیب هم با آنها اتمام حجت فرمود،و هم به گروه دوّم که فریب این گروه را خورده بودند و به اتفاق آنها به میدان آمده بودند.

و کاری بدتر از این نیست که انسان گوش به ارشاد و راهنمایی ناصح مشفق فرا ندهد و هنگامی که گرفتار عاقبت شوم اعمال خود شد،او را مقصّر بشمارد و زبان اعتراض بگشاید.

آری،انسان‌های بی انصاف و فراموش کار،از این کارها بسیار دارند.

سپس امام علیه السّلام با سخن دیگری،مطلب را برای آنها آشکارتر می‌سازد.

می‌فرماید:«به خدا سوگند!اگر من از پذیرش این امر(حکمیّت)سرباز می‌زدم، متعهّد به لوازم آن نبودم و خداوند گناه آن را بر دوش من نمی‌گذاشت!» (و اللّه لئن أبیتها ما وجبت علیّ فریضتها،و لا حمّلنی اللّه ذنبها) .

اشاره به این که:اگر من در آغاز سخت با مسأله حکمیّت مخالف بودم برای این که در برابر لوازم آن مسئوول نباشم.و گناه آن بر دوش من سنگینی نکند؛ چرا که مسأله حکمیّت سبب تقویت حاکمیت جبّاران شام،شد و خون‌های شهدای«صفین»را بر باد داد و طرفداران حق را ذلیل و مأیوس کرد.

به دنبال آن می‌افزاید:از سوی دیگر«به خدا سوگند!اگر آن را در پایان کار پذیرا شدم باز حق با من بود و قرآن با من است(و به حقانیت من گواهی می‌دهد)از آن زمان که با آن آشنا شده‌ام،هرگز از آن جدا نگشته‌ام» (و واللّه إن جئتها إنّی للمحقّ الّذی یتّبع؛و إنّ الکتاب لمعی،ما فارقته مذ صحبته) .

اشاره به این که،هنگامی که دیدم در میان شما در مسأله حکمیّت چنان اختلافی افتاده که اگر جلوی آن را نگیرم شما خودتان بر ضد یکدیگر قیام می‌کنید و گروهی بر گروه دیگر شمشیر می‌کشد و اسباب بدبختی و رسوایی بزرگ فراهم می‌شود،این جا بود که مجبور شدم و حکمیّت را پذیرفتم.

و آنگهی،اگر در مسأله حکمیّت قرآن،کار را به دست کسی می‌گذاشتید،که همیشه با قرآن بوده و از محتوای آن کاملا آگاه است و به سراغ فرد ساده‌لوح و نادان و پستی همچون«ابو موسی اشعری»نمی‌رفتید،این توطئه خنثی می‌شد،و اگر زیان‌هایی داشت به حدّاقل می‌رسید؛اما شما هم حکمیّت را بر من تحمیل کردید،و هم ابو موسی اشعری نادان را.و در این دام بزرگ گرفتار شدید و حدّ اکثر زیان‌های آن را پذیرفتید.

حال حرف حساب شما چیست؟آیا من باید پاسخ‌گوی خلاف کاریهای شما باشم؟و جریمه جرایم سنگین شما را بپردازم؟ از آن چه در بالا گفته شد،نکات زیر روشن می‌شود:

1-امام علیه السّلام در این بخش از سخنانش دو بار سوگند یاد کرده است.مخصوصا در بخش دوّم با تاکیدهای بیشتر تا نشان دهد کمترین کوتاهی از ناحیه او نبوده است.

2-آنچه امام علیه السّلام در این دو سوگند بیان کرده دلیلی بر تردید آن حضرت در مسأله حکمیّت نبوده است بلکه اشاره به دو حالت مختلف است.در آغاز سخت مخالف بود چون آن را فریب و نیرنگ خطرناکی می‌دانست و بعد که اصحاب و یارانش اختلاف کردند و گروه عظیمی از افراد بی‌خبر و نادان اصرار بر قبول حکمیّت داشتند،برای پرهیز از ضایعات بیشتر،و دفع فتنه‌های فزونتر،تن به حکمیّت داد.از این رو،هم مخالفت اوّل حکیمانه بود و هم موافقت دوّم.

از این گذشته اگر آنها در مسأله حکمیّت روی فرد نادان و ساده‌لوحی همچون«ابو موسی اشعری»پافشاری نمی‌کردند،مشکلات بسیار کمتر بود، آنچه باعث عقیم ماندن نتایج جنگ«صفین»و امتیاز گرفتن دشمنان اسلام شد،همان پافشاری جاهلانه بود بنابر این،این گروه متعصب و نادان،سنگرهای خود را یکی بعد از دیگری از دست دادند و گرفتار آن سرانجام شوم شدند،و عجب این که همه اینها را فراموش کرده،در برابر امام علیه السّلام شمشیر کشیدند و مدعی شدند چرا حکمیّت را پذیرفتی؟! اما به هر حال،سخنان منطقی و پر بار امام علیه السّلام در این زمینه کار خود را کرد و گروه زیادی از«خوارج»در همان جا بیدار شدند و توبه کردند و از جنگ کناره‌گیری نمودند،حتی در بعضی از تواریخ آمده اکثریت آنها به توبه‌کنندگان پیوستند.

نکته: گوشه‌ای از شخصیت معاویه!

گوشه‌ای از شخصیت معاویه!

کارهایی که«معاویه»در طول تاریخ زندگی خود مخصوصا در دوران حکومتش کرد،برای هر فرد با انصافی این نکته را روشن می‌سازد که او نه به عدالت در میان مسلمین می‌اندیشید،و نه برای پیشرفت اسلام،دل می‌سوزاند.او پیوسته در این فکر بود،کاری کند که پایه‌های حکومت لرزانش محکم شود،و به همین دلیل،از تمام شیوه‌هایی که حاکمان جبّار دنیا استفاده کردند استفاده می‌کرد.

داستان برافراشتن پیراهن«عثمان»در«شام»و اشک‌های دروغین ریختن و مردم را برای شورش در برابر امیر مؤمنان علی علیه السّلام برانگیختن و خون مسلمین را بر باد دادن یک نمونه زنده آن بود.

دادن رشوه‌های کلان به سران قبایل و حتی بعضی از فرماندهان لشکر علی علیه السّلام و ایجاد تفرقه و نفاق در میان آنها و در بین مردم.

فرستادن گروه‌های غارتگر به نواحی مختلف برای ایجاد ناامنی،نمونه‌های دیگری محسوب می‌شود.

مسأله بلند کردن قرآن‌ها بر سر نیزه‌ها نیز در همین راستا ارزیابی می‌شود.او نه آماده پذیرش حکمیّت قرآن بود و نه اهمیّتی به این امر می‌داد او فقط حکومت می‌خواست.

بعضی از شارحان«نهج البلاغه»در این جا اشارات قابل ملاحظه‌ای دارند.

می‌نویسد:

«معاویه»در آغاز به عنوان خون خواهی عثمان،در برابر امیر مؤمنان علی علیه السّلام برخاست ولی پس از پیروزی با قاتلان عثمان،هیچ برخوردی نداشت.

گاه به بعضی از آنها می‌گفت:الست من قتلة عثمان؟(آیا تو از قاتلان عثمان نیستی؟)و گاه هم سکوت می‌کرد و عطایی به آنها می‌بخشید.(این سخن را از «عقاد»در کتاب«معاویه»نقل می‌کند).

و از کتاب«علی بن ابی طالب علیه السّلام»نوشته«عبد الکریم خطیب»نقل می‌کند که«عایشه»دختر«عثمان»از«معاویه»خواست قاتلان پدرش را قصاص کند.«معاویه»در جواب به او گفت:«لان تکونی ابنة عمّ أمیر المؤمنین خیر من أن تکونی امرأة من عرض النّاس؛تو دختر عموی امیر المؤمنین باشی، بهتر از آن است که یکی از زنان عادی به شمار روی».

منظورش این است که خونخواهی عثمان تمام شد هدف این بود که به حکومت نائل شوم که تأمین شد.پافشاری بر خونخواهی ممکن است وضع مرا متزلزل سازد،تو هم قانع باش که به منزله دختر عموی من هستی،دختر عموی حاکم مسلمین! البتّه«معاویه»را از یاران نزدیکش نیز می‌توان شناخت،«عقاد»دانشمند معروف اهل سنت می‌نویسد:

«روزی«عمرو عاص»به«معاویه»گفت:اتری انّنا خالفنا علیّا لفضلنا؛تو گمان می‌کنی ما با علی علیه السّلام بدین جهت مخالفت کردیم که از او برتریم؟»،«لا و اللّه إن هی إلاّ الدّنیا نتکالب علیها»؛به خدا سوگند!چنین نیست هدف ما این است که به مقامات دنیا دست یابیم»و سخن از دین و اسلام و قرآن دستاویزی بیش نیست.

«ابن اثیر»می‌نویسد:«سعد وقاص»به«معاویه»گفت:«السّلام علیک أیّها الملک؛سلام بر تو ای پادشاه!»«معاویه»گفت:چرا یا امیر المؤمنین نگفتی؟«سعد وقاص»پاسخ داد:«و اللّه إنّی ما أحبّ إن

ولّیتها بما ولّیتها؛ به خدا سوگند من دوست ندارم خلافت را آن گونه که تو(از طریق مکر و حیله) به دست آورده‌ای در اختیار بگیرم» ⁽¹⁾.

بخش دوّم

اشاره

فلقد کنّا مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله،و إنّ القتل لیدور علی الآباء و الأبناء و الإخوان و القرابات،فما نزداد علی کلّ مصیبة و شدّة إلاّ إیمانا، و مضیّا علی الحقّ،و تسلیما للأمر،و صبرا علی مضض الجراح.و لکنّا إنّما أصبحنا نقاتل إخواننا فی الإسلام علی ما دخل فیه من الزّیغ و الإعوجاج، و الشّبهة و التّأویل.فإذا طمعنا فی خصلة یلمّ اللّه بها شعثنا،و نتدانی بها إلی البقیّة فیما بیننا،رغبنا فیها،و أمسکنا عمّا سواها.

ترجمه

ما همراه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بودیم،و قتل و کشتار(حتی)در میان پدران و فرزندان و برادران و خویشاوندان(که بر ضد اسلام قیام کرده بودند)دور می‌زد،و هر مصیبت و سختی در این راه پیش می‌آمد،سبب افزایش ایمان ما و حرکت در راه حق و تسلیم در برابر فرمان(خدا)و شکیبایی بر درد و سوزش جراحت‌ها می‌شد،(و در یک جمله ما از هیچ مشکلی هراس نداشتیم)ولی ما هم اکنون با جماعتی که(ظاهرا)برادران اسلامی ما هستند،به خاطر انحرافات و کجی‌ها و شبهات و تأویلات ناروا که در اسلام دارند،پیکار می‌کنیم،بنابر این هر گاه احساس کنیم چیزی باعث جمع پراکنده ما می‌گردد و به وسیله آن به هم نزدیک می‌شویم و باقیمانده پیوندها را در میان

خود محکم می‌سازیم،به آن علاقه نشان می‌دهیم و از غیر آن خودداری می‌کنیم!

شرح و تفسیر: تا آن جا که در توان داریم برای وحدت می‌کوشیم

تا آن جا که در توان داریم برای وحدت می‌کوشیم

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه که آخرین بخش آن است به سراغ یک جواب منطقی برای بهانه‌جویان«خوارج»می‌رود،آنهایی که می‌گفتند:چرا امام علیه السّلام تن به حکمیّت داده است؟چرا ما همچون یاران پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در صدر اسلام با دشمن تا آخرین نفس نجنگیم؟آیا پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله هرگز تن به حکمیّت با دشمنان خود داد؟ امام علیه السّلام در پاسخ،این حقیقت را آشکار می‌سازد که زمان ما با زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بسیار متفاوت است و کسانی که ما با آنها می‌جنگیم،گروهی از مسلمانان فریب خورده‌اند،در حالی که دشمنان ما در صدر اسلام،کفّار بی‌ایمان و مشرکان مخالف با اسلام بودند.می‌فرماید:

«ما همراه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بودیم و قتل و کشتار(حتی)در میان پدران و فرزندان و برادران و خویشاوندان(که بر ضد اسلام قیام کرده بودند)دور می‌زد و در این راه،هر مصیبت و سختی پیش می‌آمد سبب افزایش ایمان ما و حرکت در راه حق و تسلیم در برابر فرمان(خدا)و شکیبایی بر درد و سوزش جراحت‌ها می‌شد» (فلقد کنّا مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله،و إنّ القتل لیدور علی الآباء و الأبناء و الإخوان و القرابات،فما نزداد علی کلّ مصیبة و شدّة إلاّ إیمانا،و مضیا علی الحقّ،و تسلیما للأمر،و صبرا علی مضض ⁽¹⁾الجراح) .

آری در آن زمان ما با قدرت و شدت به دشمن حمله می‌کردیم حتی اگر برادران و بستگان ما در وصف آنها قرار داشتند،گرچه مصیبت آنها بر ما سخت بود اما چون به فرمان خدا انجام می‌گرفت،ایمان ما فزونی می‌یافت و در برابر تمام مصائب و جراحات جنگ صبور و شاکر بودیم.

ولی امروز جریان تغییر یافته«ما هم اکنون با جماعتی که(ظاهرا)برادران اسلامی ما هستند به خاطر انحرافات و کجی‌ها و شبهات و تأویلات ناروا که در اسلام دارند پیکار می‌کنیم،بنابر این هر گاه احساس کنیم چیزی باعث جمع پراکنده ما می‌شود و به وسیله آن به هم نزدیک می‌گردیم و باقیمانده پیوندها را در میان خود محکم می‌سازیم،به آن علاقه نشان می‌دهیم و از غیر آن خودداری می‌کنیم» (و لکنّا إنّما أصبحنا نقاتل إخواننا فی الإسلام علی ما دخل فیه من الزّیغ و الإعوجاج،و الشّبهة و التّأویل.فإذا طمعنا فی خصلة یلمّ ⁽¹⁾

توأم با اصلاح نیز آمده است.

شده است.

امام علیه السّلام با این عبارت،نشان می‌دهد که قیاس زمان او به زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله قیاس مع الفارق است چرا که در آن زمان،مبارزه با دشمن بیرون بود،و در زمان امام علیه السّلام با دوستان فریب خورده و منحرف درونی،و در واقع کار امام علیه السّلام در قبول حکمیّت برگرفته از آیه شریفه« «وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ

الْمُقْسِطِینَ» ؛هر گاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند آنها را آشتی دهید و اگر یکی از آن دو بر دیگری تجاوز کند،با گروه متجاوز پیکار کنید تا به فرمان خدا باز گردد و هر گاه بازگشت نمود در میان آن دو به عدالت،صلح برقرار سازید و عدالت پیشه کنید که خداوند عدالت پیشگان را دوست می‌دارد» ⁽¹⁾.

درست است که اصل پیشنهاد حکمیّت،خدعه و نیرنگ بود،و سردمداران سپاه شام،اعتقادی به قرآن نداشتند و به همین دلیل،امام علیه السّلام در آغاز شدیدا با آن مخالف بود،ولی بعد از آن که تحت فشار جمعیّت فریب خوردگان لشکرش، آن را پذیرفت باز ممکن بود از طریق رهبری صحیح،حکمیّت به نتیجه‌ای که تا حدی مطلوب بود،برسد،ولی چنان که می‌دانیم باز هم فشارهای جاهلان و افراد نادان،حکمیّت را به سویی برد که جز ضرر و زیان و بدبختی به بار نیاورد.

خطبۀ 123: در میدان نبرد«صفین»به یاران خود

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

قاله لأصحابه فی ساحة الحرب بصفّین

1

از سخنان امام است که در میدان نبرد«صفین»به یاران خود فرمود.

خطبه در یک نگاه

خطبه 123 ⁽¹⁾

1- «کانی» فی باب «فضل الجهاد

۲- «عقد الفریده ابن عبدربه

۳- «الجمل» «مفید» به نقل از کتاب «الجمل واقدی »

۴- «ارشاد» شیخ مفید

د- «تجارب الأمم» «ابن مسکویه» طبق نقل «تأسیس الشیعه »

۶- «امالی شیخ طوسی (رحمه الله ) مصادر نهج البلاغه، جلد ۲، صفحه ۲۷۳)

این،خطبه بخشی از خطبه طولانی‌تری است که مرحوم«سیّد رضی» قسمتهایی از آن را برگزیده است و در این قسمت به چند نکته مهم اشاره شده است: 1-کسانی که در جنگ،قدرت و جرأت بیشتری نصیبشان شده باید از افراد ضعیفتر حمایت و دفاع کنند.

2-کسانی که به خاطر ترس از مرگ،از جهاد فرار می‌کنند در اشتباهند،زیرا از مرگ نمی‌توان فرار کرد چرا که انسان هر جا باشد دامن او را خواهد گرفت.

3-مرگی پر افتخارتر و گرامی‌تر،از شهادت نیست،هزار شمشیر بر بدن انسان وارد شود بهتر از آن است که در بستر بمیرد.

4-پیش بینی ذلت و زبونی مردم کوفه در آینده به خاطر سستی آنها در نبرد با ظالمان .

بخش اوّل

اشاره

و أیّ امریء منکم أحسّ من نفسه رباطة جأش عند اللّقاء.و رأی من أحد من إخوانه فشلا فلیذبّ عن أخیه بفضل نجدته الّتی فضّل بها علیه کما یذبّ عن نفسه.فلو شاء اللّه لجعله مثله.إنّ الموت طالب حثیث لا یفوته المقیم، و لا یعجزه الهارب.إنّ أکرم الموت القتل!و الّذی نفس ابن أبی طالب بیده، لألف ضربة بالسّیف أهون علیّ من میتة علی الفراش فی غیر طاعة اللّه!

ترجمه

هر کدام از شما که در صحنه جنگ،قوت قلب بیشتری در خود احساس می‌کند،و در ب عضی از برادرانش ضعف و سستی می‌بیند،باید به شکرانه برتری و شجاعتی که خدا به او بخشیده است،از وی دفاع کند،آن گونه که از خود دفاع می‌کند،چرا که اگر خدا می‌خواست او را همانند برادرش،ضعیف قرار می‌داد (حال که قوت و قدرت بیشتری به او بخشیده،باید شکر آن را ادا کند).

(بدانید!)مرگ طلب کننده سریعی است،که نه آنها که بر جای خود ایستاده‌اند از چنگال او رهایی می‌یابند،و نه آنها که فرار می‌کنند می‌توانند از دستش بگریزند.به یقین بهترین مرگ،شهادت(در راه خدا)است.سوگند به آن کس که جان فرزند ابو طالب در دست اوست هزار ضربه شمشیر بر من آسان‌تر است تا مرگ در بستر در غیر طاعت خدا !

شرح و تفسیر: شکرانه قدرت!

شکرانه قدرت!

این کلام خواه در آستانه جنگ«صفّین»از سوی امام علیه السّلام ایراد شده باشد، همان گونه که در بالا اشاره شد،یا به گفته بعضی از محققان در آستانه جنگ «جمل»بعد از سر و صداهای لشکر«عایشه»،و یا در هر دو ایراد شده باشد- چرا که تناسب با هر نبردی دارد-در هر حال مشتمل بر نکات مهمی است که سه نکته آن در این بخش از خطبه آمده است.

نخست،لزوم هماهنگی در میان نفرات لشکر،به گونه‌ای که قویترها از ضعیفترها حمایت کنند تا ضایعات به حدّ اقل برسد.می‌فرماید:«هر کدام از شما که در صحنه جنگ قوت قلب بیشتری در خود احساس می‌کند و در بعضی از برادرانش ضعف و سستی می‌بیند باید به شکرانه برتری و شجاعتی که خدا به او بخشیده است،از وی دفاع و حمایت کند،آن گونه که از خود دفاع می‌کند» (و أیّ امریء منکم أحسّ من نفسه رباطة جأش ⁽¹⁾

و سینه است و هنگامی که این دو واژه با هم استعمال می شود به معنی قوت قلب و شجاعت

می باشد.

سپس اضافه می‌فرماید:«زیرا اگر خدا می‌خواست او را همانند برادرش ضعیف قرار می‌داد» (فلو شاء اللّه لجعله مثله) .

حال که قوّت و قدرت به او بخشیده باید شکر آن را ادا کند.

اشاره به این که:افعال خداوند گر چه همه از روی حکمت است،با این حال کسی که از مواهب بیشتری برخوردار شده است،باید به شکرانه آن،

دیگران را هم زیر چتر آن موهبت قرار دهد تا عملا شکر نعمت را به جای آورده باشد.

از سوی دیگر،اگر همکاری و هماهنگی تنگاتنگ در میان نفرات لشکر نباشد،همه آسیب می‌بینند،زیرا دشمن به آن بخشی که احساس می‌کند، ضعیفتر است حمله می‌کند،هنگامی که آن را در هم شکست،دور می‌زند و بقیه را در حلقه محاصره قرار می‌دهد،بنابر این علاوه،بر مسأله شکرانه،سیاست جنگی نیز ایجاب می‌کند که بخشهای نیرومندتر لشکر،مراقب بخشهای ضعیفتر باشند و در حمایت و دفاع از آنان،کوتاهی نکنند،که ضربات بر خود آنان وارد خواهد آمد،بخصوص این که:اگر دشمن بتواند بخشی از لشکر را از کار بیندازد،ضربه سنگینی بر روحیه دیگران وارد می‌شود.

آن گاه به سراغ نکته دیگری می‌رود و می‌فرماید:هیچ کس نباید تصور کند می‌تواند از چنگال مرگ حتمی فرار کند،زیرا:«مرگ طلب کننده سریعی است، که نه آنها که بر جای خود ایستاده‌اند از چنگال او رهایی می‌یابند و نه آنها که فرار می‌کنند می‌توانند از دست او بگریزند!» (إنّ الموت طالب حثیث ⁽¹⁾

گرفته شده است.

در این جا سؤالی پیش می‌آید و آن این که:می‌دانیم مرگ دو گونه است:

مرگ حتمی،و مرگ معلّق یا مشروط؛آنچه قابل تغییر نیست مرگ حتمی است ولی مرگهای مشروط قابل تغییر و دگرگونی با تغییر شرایط است و مرگهای میدان نبرد ممکن است از مرگهای حتمی نباشد پس چگونه امام علیه السّلام به این مسأله استناد می‌فرماید،که هیچ کس نمی‌تواند از چنگال مرگ فرار کند؟

این سؤال را می‌توان از دو جهت پاسخ گفت:نخست این که:امام علیه السّلام تنها ناظر به مرگهای حتمی است که خواه در میدان نبرد باشد یا غیر میدان نبرد، قابل اجتناب نیست و سرآمد نهایی عمر است.

دیگر این که بر فرض که انسان بتواند از چنگال مرگهای مشروط و معلّق بگریزد،ولی چه سود؟سرانجام مرگ حتمی دامن هر انسانی را بدون استثنا می‌گیرد،برای چند روز زنده ماندن،نباید انسان تن به ذلّت و تسلیم در برابر ظالمان بدهد ⁽¹⁾.

سپس امام به نکته مهم و پرارزشی اشاره فرموده،می‌گوید:«به یقین بهترین مرگ شهادت(در راه خدا)است،سوگند به آن کس که جان فرزند ابو طالب در دست اوست هزار ضربه شمشیر بر من آسانتر است تا مرگ در بستر،در غیر طاعت خدا!» (إنّ أکرم الموت القتل!و الّذی نفس ابن أبی طالب بیده، لألف ضربة بالسّیف أهون علیّ من میتة ⁽²⁾

شخص مرده است ( توجه داشته باشید که میت مذکر ومیتة مؤنث است.

این تعبیر حکایت از عظمت مقام شهیدان و امر شهادت می‌کند تا آن جا که امام علیه السّلام حاضر است هزار ضربه شمشیر را به جان بخرد ولی در بستر،به مرگ طبیعی نمیرد و این زبان قال یا حال همه مؤمنان مخلص و شجاع و پاک‌باختگان راه حق است.

در ضمن،معنای این سخن آن نیست که احساس درد و رنج ضربات شمشیر را نمی‌کنم-آن گونه که بعضی از شارحان«نهج البلاغه»پنداشته‌اند-بلکه، منظور این است از نظر معنوی و ارزشی سزاوار است که

انسان به استقبال ضربات شمشیرها برود و در بستر،به مرگ طبیعی نمیرد زیرا افتخار شهادت، انسان را آماده تحمّل رنجها می‌کند.

البتّه اگر انسان در بستر بمیرد و در مسیر طاعت حق باشد-از روایات اسلامی استفاده می‌شود-که حکم شهادت را دارد و این همان چیزی است که در آخر عبارت،امام علیه السّلام به آن اشاره کرده است.

نکته: شهادت برترین افتخار!

شهادت برترین افتخار!

در فرهنگ اسلامی شهادت به عنوان یکی از والاترین ارزشها،و شهیدان از بلند مرتبه‌ترین انسانها هستند و مردان خدا همان گونه که امام علیه السّلام در این خطبه بیان می‌فرماید:همواره آرزوی شهادت در سر می‌پرورانند و از مرگ طبیعی در بستر بی‌زار بودند،و شهادت را هزار بار از آن برتر می‌دانستند،و حاضر بودند،ضربات زیادی بر پیکرشان وارد شود و شربت شهادت بنوشند ولی در بستر نمیرند،چرا که جان انسان بزرگترین هدیه الهی است و چه بهتر که این هدیه الهی نثار راه او شود،نه این که در بستر مرگ به هدر رود.

در فضیلت شهادت،همین بس که در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می‌خوانیم:مشاهده کرد کسی دعا می‌کند و عرض می‌کند:«اللّهمّ إنّی أسألک خیر ما تسئل فاعطنی أفضل ما تعطی؛خداوندا من بهترین چیزی که بندگانت از تو می‌خواهند را از تو می‌طلبم،پس بهترین عطایت را به من ارزانی دار».

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«إن استجیب لک اهریق دمک فی سبیل اللّه؛هر گاه دعای تو مستجاب شود در راه خدا شهید خواهی شد» ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است:«ما من أحد یدخل الجنّة فیتمنّی أن یخرج منها إلاّ الشّهید فإنّه یتمنّی أن یرجع فیقتل عشر مرّات ممّا یری من کرامة اللّه؛هیچ کس وارد بهشت نمی‌شود که آرزو کند از آن خارج شود،مگر شهید که آرزو می‌کند باز گردد و دوباره در راه خدا شهید شود،به خاطر این که الطاف الهی را نسبت به خود بسیار زیاد می‌بیند» ⁽²⁾.

آری مقام شهدا،در فرهنگ اسلام فوق العاده زیاد است و همانها بودند که در هنگام خطر،اسلام را بیمه کردند،و اگر فداکاریهای شهدایی همچون شهدای «بدر»و«احد»یا«شهیدان کربلا»نبود،شاید امروز خبری از اسلام نبود.

امروز نیز دشمنان اسلام بیشترین وحشت را از فرهنگ شهادت و شهادت طلبی دارند چرا که گاه یکی از شهادت طلبان نقشه‌های پیچیده و پر خرج آنها را نقش بر آب می‌کند،این در حالی است که آنها توان مقابله به مثل،نسبت به فرهنگ شهادت را ندارند و سلاحی که بتوان از آن در برابر این فرهنگ دفاع کرد در خود نمی‌بینند.

شنیده شد که اخیرا به خاطر عاجز ماندن در برابر قیام مردم فلسطین و عجز اشغالگران در مقابل آنها تأکید کرده‌اند باید ریشه فرهنگ شهادت طلبی خشکانده شود،باید واژه شهادت از کتب درسی دبستانها و دبیرستانها حذف گردد،باید در کتب دروس دینی آیات مربوط به جهاد و شهادت درج نشود و مؤکدا کشورهای دست نشانده خود را که متأسفانه در ممالک اسلامی کم

نیستند به این امر توصیه کرده‌اند و برای ایجاد نفرت نسبت به آن،شهادت طلبی را انتحار و خودکشی می‌نامند و شهادت طلبان را تروریست.

اما خوشبختانه این فرهنگ آن چنان گسترش یافته و ریشه دوانیده که با این گونه تبلیغات نمی‌توان جلو آن را گرفت و جوانان و نوجوانان اعم از پسر و دختر وارد این صحنه شده‌اند و این بلای وحشتناکی است برای دشمنان اسلام، امیدواریم که مسلمین جهان روز به روز به این فرهنگ پر افتخار آشناتر شوند و راه شهیدان روز به روز پر رهروتر گردد.

بخش دوّم

اشاره

و منه: و کأنّی أنظر إلیکم تکشّون کشیش الضّباب:لا تأخذون حقّا،و لا تمنعون ضیما.قد خلّیتم و الطّریق،فالنّجاة للمقتحم،و الهلکة للمتلوّم.

ترجمه

گویا می‌بینم(در آینده نه چندان دور)در صحنه نبرد از برابر دشمن فرار می‌کنید،و صدای همهمه شما هنگام فرار،همچون صدای سوسماران به هنگام حرکت است،نه قادر بر گرفتن حقی هستید،و نه توان جلوگیری از ظلم و ستمی دارید،این شما و این راه راست،نجات برای کسی است که خود را به میدان افکند(و از حوادث نترسد)و هلاکت و بدبختی نصیب کسی است که سستی و تنبلی کند.

شرح و تفسیر: آینده شما تاریک است!

آینده شما تاریک است!

این بخش از خطبه،به عقیده جمعی از شارحان«نهج البلاغه»کلام مستقلی است،و به همین دلیل تحت شماره مستقلی آن را ذکر کرده‌اند و به عقیده بعضی دیگر،دنباله گفتار سابق است.آنها که آن را جدا شمرده‌اند تصورشان این است که پیوند آشکاری میان این بخش و بخش سابق نیست چه این که،در بخش سابق امام علیه السّلام اصحاب و یاران خود را تشویق به جهاد و پیکار شجاعانه کرده است در حالی که در این بخش،سخن از شکست و فرار است و این دو با یکدیگر هماهنگ نیست ولی با توجه به این که این بخش،از آینده خبر می‌دهد همان آینده‌ای که امام علیه السّلام در میان آنها وجود ندارد و

آنان گرفتار تفرقه و پراکندگی و ضعف و زبونی می‌شوند،بنابر این ارتباط این بخش،با بخش سابق نیز امکان‌پذیر است.

ولی به هر حال،چه بخش مستقلی باشد و چه بخش مرتبطی،کلام امام علیه السّلام است و خبر از آینده تلخ کسانی می‌دهد که عافیت طلبی را بر جهاد مقدّم می‌شمرند می‌فرماید:«گویا می‌بینم که در صحنه نبرد از برابر دشمن فرار می‌کنید و صدای همهمه شما هنگام فرار همچون صدای ازدحام سوسماران به هنگام حرکت است!» (و کأنّی أنظر إلیکم تکشّون کشیش الضّباب) ⁽¹⁾

صدای آهسته شتر اطلاق می شود و «ضباب» جمع «ضب» (بر وزن ضد) به معنی سوسمار است.

این تعبیر،ممکن است اشاره به این باشد که سوسمارها هنگامی که به طور گروهی حرکت می‌کنند به هم می‌خورند و از برخورد آنها به یکدیگر صدایی بر می‌خیزد،یعنی هنگام فرار آن چنان دستپاچه و وحشت زده‌اید که بی‌اختیار به هم می‌خورید و صدای به هم خوردن شما به گوش می‌رسد.

سپس می‌افزاید:«نه قادر برگرفتن حقی هستید و نه توان دارید از ظلم و ستمی جلوگیری کنید» (لا تأخذون حقّا و لا تمنعون ضیما) ⁽²⁾.

چه حالی از این بدتر که انسان به قدری ضعیف و ناتوان گردد که نتواند از حق خود یا دوستان و بستگان و برادران دینی دفاع کند و نه در برابر ظلم و ستم نسبت به خویش و دیگران،بایستد و چنین حالتی به راستی دردناک و ذلت بار است.

و در پایان می‌فرماید:«این شما و این راه راست،نجات برای کسی است که خود را به میدان افکند(و از حوادث نترسد)و هلاکت و بدبختی نصیب

کسی است که سستی و تنبلی کند» (قد خلّیتم و الطّریق،فالنّجاة للمقتحم.

و الهلکة للمتلوّم) ⁽¹⁾.

جمله «قد خلّیتم و الطّریق» ،اشاره به اتمام حجت کامل است،چرا که جاده روشن به سوی مقصد از طرف رهبری آگاه نشان داده شده،و موانع پیمودن آن از میان رفته با این حال اگر در پیمودن راه کوتاهی کنند،عذر و بهانه‌ای ندارند.

لذا رهروان این راه را به سعادت و نجات نوید می‌دهد و کندروان و منحرفان را به هلاکت تهدید می‌کند.

خطبۀ 124: در تشویق یارانش به جهاد

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

فی حثّ أصحابه علی القتال

1

از سخنان امام علیه السّلام که در تشویق یارانش به جهاد ایراد فرموده

خطبه در یک نگاه

خطبه 124 ⁽¹⁾

از کسانی که این خطبه را نقل کرده اند «نصر بن مزاحم» (متوفای ۲۰۲ قمری) در کتاب «صقین»

است. مورخ مشهور طبری» نیز در تاریخ خود آن را در حوادث سال ۳۷ هجری از «ابو

مخنف » نقل می کنند. این خطبه در کتاب «الجهاد کافی» و کتاب «الفتوح ابن اعثم کوفی» نیز آمده

است. (مصادر نهج البلاغه، جلد ۲، صفحه ۲۷۷)

این خطبه همان گونه که در عنوان آن آمده است به منظور تشویق یاران امام علیه السّلام به مسأله جهاد ایراد شده است زیرا به تصریح شارحان«نهج البلاغه» این خطبه قبل از جنگ«صفین»بیان گردیده،به همین دلیل به چند نکته مهم در این خصوص،اشاره شده است:

1-در آغاز خطبه،مطالب دقیق و حساب شده‌ای در مورد روش‌های جنگی و انتخاب بهترین روشها و طرز برخورد با دشمن به گونه‌ای که با کمترین ضایعات بیشترین نتیجه گرفته شود،ذکر فرموده است.

2-در بخش دیگری از این خطبه امام علیه السّلام ضمن تعریف و تمجید رزمندگان سپاهش،آنها را از پذیرفتن ننگ فرار بر حذر می‌دارد و مقامات شهدا و افتخارات آنها را یادآور می‌شود.

3-در بخش سوّم به دشمنان لجوج و خیره سر،نفرین می‌کند و دل‌های دوستان مجاهد را از این طریق نیز تقویت می‌بخشد.

بخش اوّل

اشاره

فقدّموا الدّارع،و أخّروا الحاسر،و عضّوا علی الأضراس،فإنّه أنبی للسّیوف عن الهام؛و التووا فی أطراف الرّماح،فإنّه أمور للأسنّة؛و غضّوا الأبصار فإنّه أربط للجأش،و أسکن للقلوب؛و أمیتوا الأصوات،فإنّه أطرد للفشل.و رایتکم فلا تمیلوها و لا تخلّوها،و لا تجعلوها إلاّ بأیدی شجعانکم،و المانعین الذّمار منکم،فإنّ الصّابرین علی نزول الحقائق هم الّذین یحفّون برایاتهم،و یکتنفونها:حفافیها،و وراءها،و أمامها؛لا یتأخّرون عنها فیسلموها،و لا یتقدّمون علیها فیفردوها.أجزأ امرؤ قرنه، و آسی أخاه بنفسه،و لم یکل قرنه إلی أخیه فیجتمع علیه قرنه و قرن أخیه.

ترجمه

(در میدان نبرد)کسانی را که زره بر تن دارند پیشاپیش صفوف قرار دهید و آنها که زره ندارند پشت سر آنان قرار گیرند،دندانها را روی هم بفشارید که این کار تأثیر شمشیر را بر سر کمتر می‌کند.

و در برابر نیزه‌های دشمن در پیچ و خم باشید که برای منحرف کردن نیزه‌ها مؤثرتر است.

نگاه چشمها را پایین بیاورید(و به انبوه و آخر دشمن نگاه نکنید)چرا که برای قوّت و قدرت قلب،بهتر و مایه آرامش بیشتر دل‌هاست.صدها را خاموش کنید(و کمتر سخن بگویید)چرا که سستی را دور می‌سازد.

از پرچم خود به خوبی پاسداری کنید و آن را به این طرف و آن طرف مایل نسازید و اطراف آن را خالی نکنید و جز به دست دلاوران و

مدافعان سرسخت خود،نسپارید،زیرا آنان که در حوادث سخت در برابر مشکلات ایستادگی می‌کنند همانها هستند که از پرچمشان به خوبی پاسداری می‌نمایند، گرداگرد آن را می‌گیرند و از چپ و راست و از پیش و پس مراقب آن هستند،نه از آن عقب می‌مانند که تسلیم دشمنش کنند و نه از آن پیشی می‌گیرند که رهایش سازند.

هر کس باید در برابر حریف خود بایستد و با برادر هم رزمش مواسات کند و هرگز حریف خود را به او وامگذارد که او در برابر دو حریف قرار گیرد حریف خودش و حریف برادرش.

شرح و تفسیر: آموزش فنون جنگ-هفت دستور مهم!

آموزش فنون جنگ-هفت دستور مهم!

به گفته بعضی از محدّثان بزرگ این خطبه سرآغازی به این شرح داشته است:«إنّ اللّه عزّ و جلّ دلّکم علی تجارة تنجیکم من عذاب ألیم و تشفی بکم علی الخیر الإیمان باللّه و الجهاد فی سبیل اللّه و جعل ثوابه مغفرة للذنب و مساکن طیّبة فی جنّات عدن و قال عزّ و جلّ إنّ اللّه یحبّ الّذین یقاتلون فی سبیله صفّا کأنّهم بنیان مرصوص فسوّوا صفوفکم کالبنیان المرصوص فقدّموا الدّارع...؛ خداوند متعال شما را به تجارتی دعوت کرده است که سبب نجاتتان از عذاب دردناک الهی و نزدیک شدن به خیر و سعادت می‌گردد و آن عبارت است از «ایمان به خدا»و«جهاد»در راهش و پاداش آن را آمرزش گناهان و قصرها و مسکن‌هایی پاکیزه در بهشت جاویدان قرار داده است و نیز فرموده:خداوند کسانی را دوست می‌دارد که در راه او پیکار می‌کنند در

صفی،همچون بنیانی آهنین بنابر این صفوف خود را مرتب کنید همچون بنیانی آهنین و آنها را که زره به تن دارند مقدّم دارید...» ⁽¹⁾.

سپس در ادامه این سخن به هفت دستور مهم جنگی اشاره می‌فرماید؛ دستوراتی که می‌تواند ضایعات را به حدّ اقل برساند و پیروزیها را به حدّ أکثر.

نخست می‌فرماید:«کسانی را که زره بر تن دارند پیشاپیش(صفوف)قرار دهید و آنها که زره ندارند پشت سر آنان قرار گیرند» (فقدّموا الدّارع ⁽²⁾

شده است.

شده است.

بدیهی است آنها که زره بر تن دارند آسیب کمتری از تیر و نیزه و شمشیر می‌بینند و به همین دلیل،سلطه دشمن بر آنها کمتر خواهد بود و گروه بی‌زره می‌توانند از پشت سر آنها به حملات خود ادامه دهند.

از این تعبیر،استفاده می‌شود که گروهی در میدان جنگ زره نداشتند یا به خاطر کمبودها و مشکلات جامعه اسلامی و یا به خاطر این که پوشیدن زره برای بعضی سخت و سنگین و مانع تحرّک بوده و زره را افراد نیرومندتر می‌پوشیدند.

در دوّمین دستور می‌فرماید:«دندانها را روی هم بفشارید که این کار تأثیر شمشیر را بر سر کمتر می‌کند» (و عضّوا علی الأضراس ⁽⁴⁾

دندانهای آسیایی با دندان عقل آمده است.

همان گونه که در شرح خطبه یازدهم گفتیم این خطبه دو فایده دارد، نخست این که:ترس و وحشت را زایل می‌کند یا به حدّ اقل می‌رساند از همین رو انسان هنگامی که از ترس می‌لرزد اگر دندانها را محکم بر هم بفشارد لرزش او کمتر یا ساکت می‌شود،دیگر این که استخوانهای سر را محکم نگه می‌دارد و در برابر ضربات دشمن آسیب کمتری می‌بیند.

در سوّمین دستور می‌فرماید:«در برابر نیزه‌های دشمن در پیچ و خم باشید چرا که برای منحرف کردن نیزه‌ها مؤثّرتر است» والتووا ⁽¹⁾فی أطراف الرّماح.فإنّه أمور ⁽²⁾

و اضطراب و تموج است گرفته شده، و در خطبه بالا معنی دوم منظور است.

این دستور شبیه چیزی است که امروز می‌گویند:هنگامی که کسی می‌خواهد به سوی شما تیراندازی کند به چپ و راست حرکت کنید و به اصطلاح به صورت«زیگ زاگ»جای خود را پیوسته تغییر دهید تا دشمن نتواند درست نشانه‌گیری کند.

قابل توجه این که بعضی از شارحان«نهج البلاغه»چنین پنداشته‌اند که منظور استفاده از پیچ و خم خوردن،هنگام حمله با نیزه به دشمن است که فشار نیزه را بر بدن دشمن بیشتر می‌کند ولی با توجه به این که دستورات قبل از این دستور و بعد از این دستور فنون دفاع را بیان می‌کند معنی اوّل بسیار مناسب‌تر است،مخصوصا تعبیر به«فی»چندان تناسبی با معنی دوّم ندارد و

تعبیر به«امور»از مادّه«مور»به معنی اضطراب نیز تناسب با همین معنا دارد (دقّت بفرمایید).

در چهارمین دستور می‌فرماید:«نگاه چشمها را پایین بیاورید(و به انبوه و آخر لشکر دشمن نگاه نکنید)چرا که برای قوت و قدرت قلب بهتر و مایه آرامش بیشتر دل‌هاست» (و غضّوا الأبصار فإنّه أربط للجأش ⁽¹⁾،و أسکن للقلوب) .

این دستور،بر خلاف دستورات پیش جنبه روانی دارد و می‌دانیم هر قدر روحیه سربازان در سطح بالاتری باشد،امید به پیروزی بیشتر است به همین دلیل امام علیه السّلام بارها بر این معنی تأکید می‌فرمود،که نمونه‌های آن در خطبه‌های 11 و 66 گذشت.

در پنجمین دستور می‌فرماید:«صداها را خاموش کنید(و کمتر سخن بگویید)چرا که سستی را دور می‌سازد» (و أمیتوا الأصوات.فإنّه أطرد للفشل) .

بدیهی است هنگامی که انسان مشغول سخن گفتن شود بخشی از نیروی فکری و همچنین بخشی از نیروی جسمانی او در این راه مصرف می‌شود و از تمرکز فکر و توجّه به حملات حساب شده دشمن می‌کاهد.

به همین دلیل دشمنان خاموش و بی سر و صدا خطرناک‌تر به نظر می‌رسند و لذا در ارتباط با جنگ«بدر»می‌خوانیم:هنگامی که سپاه اسلام،در برابر سپاه کفر،قرار گرفت لشکر قریش از کمی نفرات لشکر اسلام تعجب کردند و فکر کردند لشکر بیش از آن است که می‌بینند و احتمالا در پشت تپه‌ها پنهان شده‌اند که در موقع حساس وارد عمل شوند،لذا«عمیر بن وهب»را فرستادند که اطراف میدان را جستجو کند«عمیر»سوار اسب شد و در

گرداگرد بیابان به جستجو پرداخت،چیزی ندید،به سوی لشکرگاه برگشت و گفت:سپاه اسلام، همین جمعیّتی که در حدود سیصد نفرند می‌باشند و کمینی ندارند ولی چنان قیافه‌هایی دیدم که گمان می‌کنم شتران آنها برای ما مرگ و نابودی همراه دارند و زهر کشنده در بار دارند سپس افزود:«امّا ترونهم خرسا لا یتکلّمون یتلمّذون تلمّذ الافاعیّ ما لهم ملجأ إلاّ سیوفهم و ما أراهم یولّون حتّی یقتلوا و لا یقتلون حتّی یقتلوا بعددهم؛آیا نمی‌بینید که آنها خاموشند و سخن نمی‌گویند و همچون افعیان خاموش،زبان در اطراف دهان می‌گردانند آنها پناهگاهی جز شمشیرها ندارند و هرگز پشت به جنگ نمی‌کنند،می‌ایستند تا کشته شوند و کشته نمی‌شوند تا به شمار خود از دشمن بکشند».

سپس افزود:«درست در اطراف این مطلب دقت کنید که جنگ با آنها کار آسانی نیست» ⁽¹⁾.

در ششمین دستور می‌فرماید:«از پرچم خود به خوبی پاسداری کنید و آن را به این طرف و آن طرف مایل نسازید و اطراف آن را خالی نگذارید و جز به دست دلاوران و مدافعان سرسخت خود نسپارید» (و رایتکم فلا تمیلوها و لا تخلّوها ⁽²⁾

صحیح أن است که «خ» در آن مفتوح باشد چرا که از باب تفعیل است.

صحیح أن است که «خ» در آن مفتوح باشد چرا که از باب تفعیل است.

سپس با یک استدلال منطقی این سخن را تکمیل می‌فرماید،می‌گوید:

«زیرا آنان که در حوادث سخت در برابر مشکلات(میدان نبرد)ایستادگی

می‌کنند همانها هستند که از پرچمشان به خوبی پاسداری می‌نمایند،گرداگرد آن را می‌گیرند و از چپ و راست،و از پس و پیش،مراقب آن هستند،نه از آن عقب می‌مانند که تسلیم دشمنش کنند و نه از آن پیشی می‌گیرند که رهایش سازند!» (فإنّ الصّابرین علی نزول الحقائق ⁽¹⁾هم الّذین یحفّون برایاتهم، و یکتنفونها؛حفافیها ⁽²⁾

اشاره به دو طرف پرچم است سمت راست و چپ.

در زمانهای پیشین،پرچم در میدان جنگ،نقش بسیار مهمی داشت چرا که سبب ارتباط و بهم پیوستن صفوف بود،و هنگامی که جنگجویان در اطراف و وسط میدان به نبرد می‌پرداختند در مواقع لزوم به سوی پرچم گرد می‌آمدند تا صفوف خود را ترمیم کنند و به حملات مجدّد بپردازند،اگر پرچم سقوط می‌کرد لشکر سرگردان می‌شد و گاه متلاشی می‌گشت،به همین دلیل طرف مقابل همیشه سعی داشت پرچم را به روی خاک بیفکند و مدافعان پرچم،با جان و دل از آن حمایت می‌کردند و سقوط پرچم دلیل بر شکست بود،و در یک جمله بر پایی پرچم نشانه قدرت و سبب قوت قلب جنگجویان و حلقه اتصال آنها به یکدیگر بود،و دستورات فرماندهی در کنار پرچم صادر می‌شد.

از همین رو امام علیه السّلام مؤکدترین دستورات را برای حفظ پرچم در جمله‌های بالا داده است،از یکسو می‌فرماید:محل پرچم باید ثابت باشد و پاسداران آن شجاعترین افراد باشند و از سوی دیگر توصیه می‌کند که پاسداران پرچم هرگز آن را تنها نگذارند و از تمام اطراف مراقب آن باشند،نه پیشی بگیرند،و نه از آن عقب بیفتند،و این سنبل اقتدار و عظمت را از جان و دل نگهداری کنند.

در داستان معروف جنگ«خیبر»که ده‌ها روایت درباره آن در کتب شیعه و اهل سنت نقل شده می‌خوانیم که روز اوّل پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله پرچم را به دست«ابو بکر»داد او رفت و موفّق به فتح قلعه‌های محکم خیبر نشد،روز دوّم به دست «عمر»داد باز توفیقی نصیب لشکر اسلام نگردید،در آن هنگام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«لأعطینّ الرّایة غدا رجلا یحبّ اللّه و رسوله و یحبّه اللّه و رسوله کرّار غیر فرّار یفتح اللّه علیه؛فردا پرچم را به دست مردی می‌سپارم که خدا و رسولش را دوست می‌دارد و خدا و رسولش نیز او را دوست می‌دارند مردی که پیوسته به دشمن حمله می‌کند و هرگز فرار نمی‌کند و خداوند این قلعه‌های «خیبر»را به دست او می‌گشاید» ⁽¹⁾

صحیح مسلم، جلد ۴، کتاب فضائل الصحابه حدیث ۳۲ و صحیح بخاری، جلد ۵ صفحه ۱۷۱

باب غزوہ خیبر (البته در صحیح بخاری و مسلم فقط جمله اخیر درباره علی (علیه السلام) ذکر

شده است).

فردا صبح که شد گردنها از هر سو کشیده شد که آن شخص کیست و هر کسی(از شجاعان)آرزو می‌کرد ای کاش!پیامبر صلّی اللّه علیه و آله پرچم به او بسپارد ولی رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله علی علیه السّلام را صدا زد و پرچم را به او سپرد و در همان روز تمام قلعه‌های«خیبر»گشوده شد و خیبریان بعد از جنگ نمایان علی علیه السّلام،و لشکر اسلام تسلیم شدند.

این دلالت بر نهایت اهمیّت نقش پرچم و پرچمدار در جنگهای آن زمان دارد.

در عصر خود علی علیه السّلام نیز این معنی تکرار شد که«مالک اشتر»پرچمدار لشکر امیر مؤمنان علی علیه السّلام می‌خواست پرچم را به دست یکی

از شجاعان بسپارد و خودش وارد کارزار شود،پرچم را به«حارث بن همام نخعی»که مرد شجاعی بود سپرد و به او چنین گفت:من می‌دانم که تو تا پای جان ایستاده‌ای و اگر این صفت را در تو نمی‌دیدم پرچم را از تو می‌گرفتم و این افتخار را نصیب تو نمی‌کردم،او هم در جواب گفت:«به خدا سوگند ای مالک من امروز تو را خوشحال خواهم کرد یا به شهادت نایل می‌شوم» ⁽¹⁾.

سپس امام علیه السّلام در هفتمین و آخرین دستور اشاره به یکی دیگر از تاکتیکهای جنگ آن روز کرده می‌فرماید:«هر کس باید در برابر حریف خود بایستد و با برادر هم رزمش مواسات کند و هرگز حریف خود را به او وامگذارد که او در برابر دو حریف قرار گیرد،حریف خودش و حریف برادرش!» (أجزأ امرؤ قرنه ⁽²⁾

کسی که همطراز باشد قرن گفته می شود و در اصل از واژه «قرن» به فتح قاف و اقتران گرفته

شده که به معنی نزدیک شدن دو چیز یا چند چیز به یکدیگر است و زمان طولانی را از این

جهت قرن می گویند که گروهی از نسلها در آن در کنار یکدیگر قرار می گیرند.

معنی معاضدت و یاری کردن یکدیگر می آید.

مفهوم دقیق این سخن هنگامی آشکار می‌شود که وضع جنگهای آن زمان را بخوبی بدانیم در آن زمان جنگ به سه صورت،انجام می‌شد(و حتی گاهی در یک میدان هر سه صورت تحقق می‌یافت).

نخست:این که یکی از شجاعان لشکر به وسط میدان می‌آمد و از شجاع دیگری از لشکر دشمن دعوت به مبارزه می‌کرد و این دو با هم می‌جنگیدند تا یکی از دو نفر از پای درآید. و گاه چند نفر به میدان می‌آمدند و هر کدام در برابر حریفی قرار می‌گرفتند و به همان صورت پیکار شروع می‌شد.

و گاه جنگ مغلوبه و به اصطلاح تن به تن می‌شد و هر دو لشکر به هم می‌ریختند.

البته نوع چهارمی هم وجود داشت که جنگ ناجوانمردانه شمرده می‌شد و آن این که:گروهی بر سر یک نفر می‌ریختند و او را از هر طرف زیر ضربات خود قرار می‌دادند.

جمله بالا ظاهرا اشاره به همان قسم دوّم است که چند نفر جنگجو در مقابل چند حریف قرار می‌گرفتند در این صورت نباید هیچ یک حریف خود را به دیگری واگذارد،بلکه هر کدام باید به حریف خود بپردازد و مواسات و مساوات را برقرار سازند.

از این دستورات هفتگانه به خوبی استفاده می‌شود که مدیریت امام علیه السّلام در مسأله جنگ،تا چه حدّ حساب شده بود که یاران و سربازان خود را پیش از جنگ با دقیق‌ترین فنون جنگ آن روز آشنا می‌ساخت.

بخش دوّم

اشاره

و ایم اللّه لئن فررتم من سیف العاجلة،لا تسلموا من سیف الآخرة،و أنتم لهامیم العرب،و السّنام الأعظم.إنّ فی الفرار موجدة اللّه،و الذّلّ اللاّزم، و العار الباقی.و إنّ الفارّ لغیر مزید فی عمره،و لا محجوز بینه و بین یومه.

من الرّائح إلی اللّه کالظّمان یرد الماء؟الجنّة تحت أطراف العوالی!الیوم تبلی الأخبار!و اللّه لأنا أشوق إلی لقائهم منهم إلی دیارهم.

ترجمه

به خدا سوگند!اگر از شمشیر دنیا فرار کنید از شمشیر آخرت در امان نخواهید بود.

شما بزرگان و پیشگامان عرب،و شرافتمندان برجسته‌اید.به یقین در فرار غضب و خشم الهی،ذلت همیشگی و ننگ جاودان است.فرار کننده چیزی به عمر خود نمی‌افزاید و میان خود و مرگش حایلی ایجاد نمی‌کند.کیست که با سرعت و نشاط(با جهاد خود)به سوی خدا رود همچون تشنه کامی که به آب می‌رسد؟بهشت در سایه نیزه‌هاست.امروز اخبار(و اعمال)هر کس آزموده می‌شود(و مدعیان راستین و دروغین از هم شناخته می‌شوند).

به خدا سوگند!من به مبارزه با آنها(شامیان)از آنها به خانه‌هایشان شایقترم و عاشقانه به سوی میدان می‌روم.

شرح و تفسیر: بهشت در سایه نیزه‌هاست!

بهشت در سایه نیزه‌هاست!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه برای آماده ساختن اصحاب و یاران خود در میدان نبرد،به سه امر متوسّل می‌شود:گاه آنها را تهدید نسبت به مسأله فرار از جنگ می‌کند و گاه از آنها تعریف و تمجید کرده و نقاط مثبتی را که در آنها می‌بیند بازگو می‌کند و گاه آنها را به پاداش‌های الهی تشویق می‌نماید،بنابر این این بخش از خطبه در سه چیز خلاصه می‌شود:تهدید،تشویق و تمجید.

در قسمت اوّل می‌فرماید:«به خدا سوگند اگر از شمشیر دنیا فرار کنید از شمشیر آخرت در امان نخواهید بود!» (و ایم اللّه لئن فررتم من سیف العاجلة، لا تسلموا من سیف الآخرة) .

تعبیر به«سیف الآخرة»(شمشیر آخرت)،اشاره به عذابهای الهی است که دامان فرارکنندگان از میدان جهاد را می‌گیرد و بی شک فرار از جهاد از بزرگترین گناهان است چرا که گاه فرار چند نفر سبب شکست لشکر عظیمی می‌گردد و تمدن درخشانی به سقوط کشانده می‌شود و یا ضربات سنگینی جبران ناپذیری بر پیکر اسلام وارد می‌شود.

سپس به تمجید آنها پرداخته می‌فرماید:«شما بزرگان و پیشگامان عرب و شرافتمندان برجسته‌اید،به یقین در فرار،غضب و خشم الهی،ذلّت همیشگی و ننگ جاودان است،فرار کننده چیزی به عمر خویش نمی‌افزاید و میان خود و روز مرگش حایلی ایجاد نمی‌کند» (و أنتم لهامیم⁽¹⁾العرب،و السّنام ⁽²⁾الأعظم.إنّ فی الفرار موجدة ⁽³⁾

است. و در این جا به معنی اول است.

الباقی.و إنّ الفارّ لغیر مزید فی عمره.و لا محجوز ⁽¹⁾بینه و بین یومه) .

از یکسو آنها را به عنوان پیشگامان و شخصیتهای برتر عرب که چشمها به سوی آنها دوخته شده است می‌شمرد،و از سوی دیگر آثار نکبت بار فرار را به آنها یادآور می‌شود که خشم و غضب الهی و ذلت همیشگی و ننگ جاودانه است و از سوی سوّم این نکته را به آنها یادآور می‌شود که اگر هدف از فرار عمر بیشتر و زندگی طولانی‌تر است این هدف با فرار حاصل نمی‌شود زیرا آن روزی که برای مرگ در سرنوشت انسان رقم زده شده است قابل تغییر نیست.

آری ممکن است انسان تصوّر کند که با فرار حاصل نمی‌شود زیرا آن روزی که برای مرگ در سرنوشت انسان رقم زده شده است قابل تغییر نیست.

آری ممکن است انسان تصوّر کند که با فرار عمر طولانی‌تری خواهد داشت، به فرض که چنین باشد آیا به این عواقب سه‌گانه،خشم خدا،ذلّت و ننگ ابدی می‌ارزد.

قرآن مجید،به آنها از شرکت در میدان جهاد نگران بودند که جان آنها در خطر مرگ است می‌فرماید:«قل لو کنتم فی بیوتکم لبرز الّذین کتب علیهم القتل إلی مضاجعهم؛بگو اگر در خانه‌های خود بودید آنهایی که کشته شدن بر آنها مقرر شده بود قطعا به سوی آرامگاه خود می‌رفتند و(در همان خانه‌هایشان)به قتل می‌رسیدند ⁽²⁾».

امام علیه السّلام در آخرین جمله از این فراز آنها را با عباراتی کوتاه و پر معنی تشویق به جهاد با دشمن می‌کند:

نخست می‌گوید:«کیست که با سرعت و نشاط(با جهاد خود)به سوی خدا رود،همچون تشنه کامی که به آب می‌رسد؟!» (من الرّائح ⁽¹⁾إلی اللّه کالظّمآن یرد الماء) .

سپس می‌افزاید:«بهشت در سایه نیزه‌هاست» (الجنّة تحت أطراف العوالی) ⁽²⁾.

و در پایان می‌فرماید:«امروز اخبار(و اعمال)هر کس آزموده می‌شود(و مدعیان راستین و دروغین از هم شناخته می‌شوند) (الیوم تبلی الأخبار) .

جمله «من الرّائح إلی اللّه...» اشاره به کسانی است که از روی اراده و علاقه و عشق به سوی شهادت،گام بر می‌دارند همچون عشق و علاقه تشنگان به آب زلال و گوارا.شبیه همین معنا را امام علیه السّلام در وصایای قبل از شهادت و بعد از ضربت خوردنش بیان فرموده،می‌فرماید:«و ما کنت إلاّ کقارب ورد و طالب وجد؛من نسبت به شهادت،همچون طالب آبی هستم که به چشمه آب می‌رسد و جوینده‌ای هستم که گم شده خود را پیدا کرده است» ⁽³⁾.

و جمله «الیوم تبلی الأخبار» در واقع برگرفته از آیه 31 سوره محمّد صلّی اللّه علیه و آله است که می‌فرماید:« و لنبلونّکم حتّی نعلم المجاهدین منکم و الصّابرین و نبلوا أخبارکم ؛به یقین ما همه شما را آزمایش می‌کنیم تا معلوم شود، مجاهدین واقعی و صابران از میان شما کیانند و اخبار شما را بیازماییم».

تعبیر به«اخبار»یا به معنی«اعمال»است یا به معنی«سخنان و ادّعاها»که همگی در میدان جهاد به آزمون گذاشته می‌شوند.

جمله «الجنّة تحت أطراف العوالی» شبیه چیزی است که پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در میدان جنگ«احد»فرمود:«الجنّة تحت ظلال السّیوف؛بهشت در سایه شمشیرهاست».

جالب این که:یکی از«طایفه انصار»که این سخن را از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله شنید در حالی که چند خرما به دست داشت و مشغول خوردن آن(برای نیرو گرفتن)بود گفت:به به،میان من و بهشت جز این چند خرما نیست،سپس باقی مانده خرماها را افکند و غلاف شمشیرش را شکست و به لشکر قریش حمله کرد آن قدر جنگید تا کشته شد ⁽¹⁾

جلد ۹۷، صفحه ۱۳ نیز نقل شده است.

و در آخرین جمله این فراز برای تشویق یارانش به جهاد می‌فرماید:«به خدا سوگند!من به مبارزه با آنها(شامیان)از آنها به خانه‌هاشان شایق‌ترم!» (و اللّه لأنا أشوق إلی لقائهم منهم إلی دیارهم) .

اشاره به این که آنها انگیزه‌ای برای جهاد ندارند و علاقه دارند هر چه زودتر به خانه‌هاشان بازگردند ولی من شوق جهاد با دشمنان حق و عدالت در دل دارم، یعنی شما نیز عاشقانه به میدان جهاد بیایید و بدانید در برابر دشمنان بی‌انگیزه پیروزی با شماست.

بخش سوّم

اشاره

اللّهمّ فإن ردّوا الحقّ فافضض جماعتهم،و شتّت کلمتهم،و أبسلهم بخطایاهم.إنّهم لن یزولوا عن مواقفهم دون طعن دراک:یخرج منهم النّسیم؛و ضرب یفلق الهام،و یطیح العظام،و یندر السّواعد و الأقدام؛ و حتّی یرموا بالمناسر تتبعها المناسر؛و یرجموا بالکتائب تقفوها الحلائب؛و حتّی یجرّ ببلادهم الخمیس؛یتلوه الخمیس؛و حتّی تدعق الخیول فی نواحر أرضهم؛و بأعنان مساربهم و مسارحهم.

ترجمه

خداوندا!اگر آنها حق را نپذیرند(و دست از ظلم و کشتار و فساد برندارند) جماعتشان را در هم بشکن و متفرق کن،و اتحادشان را به پراکندگی مبدّل ساز، و به خاطر گناهانشان آنها را تسلیم هلاکت کن.

(بدانید)آنها هرگز از جای خود برکنده نمی‌شوند تا این که نیزه‌داران،با نیزه‌های پی در پی بدنشان را سوراخ کنند آن گونه که نسیم از آن بگذرد،و شمشیر زنان ضربه‌هایی بر آنان وارد سازند که سر آنها را بشکافد و استخوانها را خرد کند و دستها و پاها را جدا سازد،آنها باید پیوسته مورد تهاجم قرار گیرند و گروهها پشت سر هم آنان را تیرباران کنند و گروهی از لشکر به یاری گروه دیگر بشتابد و آنها را آماج حملات خود سازد و لشکرهای سواره نظام یکی پس از دیگری آنان را تا شهرهایشان تعقیب کنند،تا زمانی که سمّ اسبهای شما آخرین نقطه سرزمین آنها را بکوبد و مسیر رفت و آمد و جادّه‌ها و چراگاههای آنها را از هر سو اشغال کند.

شرح و تفسیر: آخرین سنگرهای دشمن را در هم بشکنید!

آخرین سنگرهای دشمن را در هم بشکنید!

امام علیه السّلام در این بخش-که بخشی پایانی خطبه است-به دو چیز می‌پردازد:

نخست دشمنان را مورد نفرین قرار می‌دهد،نفرینی که شکست و عذاب الهی را برای آنها به ارمغان آورد و دل دوستان را محکم و اراده آنها را قوی و نیرومند می‌سازد.عرضه می‌دارد:

«خداوندا!اگر آنها حق را نپذیرند جماعتشان را در هم بشکن و متفرق کن و اتحادشان را به پراکندگی مبدّل ساز،و به خاطر گناهانشان آنها را تسلیم هلاکت کن» (اللّهمّ فإن ردّوا الحقّ فافضض ⁽¹⁾جماعتهم.و شتّت کلمتهم، و أبسلهم ⁽²⁾

است و «ابسال» به معنی تسلیم کردن کسی به هلاکت آمده است و جمله بالا اشاره به همین

معناست.

شایان توجه این که امام علیه السّلام نفرین خود را مشروط می‌کند به عدم پذیرش حق،چرا که هدف نهایی از این جنگ و مبارزه،استیلای بر دشمن و حکومت کردن نبوده است بلکه هدف امام علیه السّلام چیزی جز پذیرش حق نیست اگر آن را پذیرا شوند جنگی در کار نخواهد بود و چنین است جنگ و ستیز تمام حق طلبان و افراد با ایمان در تمام طول تاریخ.

نکته دیگر این که:امام علیه السّلام در ضمن این نفرین اختلاف کلمه را به عنوان وسیله‌ای برای تفرقه و شکست معرفی می‌کند و گناهان را،از اسباب بدبختی و ناکامی.و به این ترتیب نفرین او هم درس است نه یک درس،بلکه درسها.

در قسمت دیگری از این بخش از خطبه،به یک دستور مهم جنگی دیگر، اشاره کرده و به آنها می‌گوید:اگر می‌خواهید پیروز شوید باید ضربات همه جانبه،بر آنها وارد کنید و هر بخش از لشکر مأموریت خاص

خود را انجام دهد و دشمن را به هنگام شکست تا آخرین مرحله تعقیب کنید،تا پیروزی همه جانبه حاصل شود و در شرح این دستور،چنین می‌فرماید:

«آنها-یعنی دشمنان-هرگز از جای خود برکنده نمی‌شوند،تا این که نیزه‌داران با نیزه‌های پی در پی بدنشان را سوراخ کنند آن گونه که نسیم از آن بگذرد و شمشیر زنان ضربه‌هایی بر آنها وارد سازند که سر آنها را بشکافد و استخوانها را خرد کند و دستها و پاها را جدا سازد» (إنّهم لن یزولوا عن مواقفهم دون طعن دراک ⁽¹⁾

دیگری را درک می کند و به آن می رسد. بنابراین طعن الدراک» به معنی نیزه هایی است که

یکی پشت دیگری بر پیکر دشمن وارد می شود.

نیز اطلاق می شود.

و در ادامه می‌فرماید:«آنها باید پیوسته مورد تهاجم قرار گیرند و گروهها پشت سر هم آنان را تیرباران کنند.و گروهی از لشکر به یاری گروه دیگر بشتابد و آنها را آماج حملات خود سازد و لشکرهای سواره نظام یکی پس از دیگری آنان را تا شهرهایشان تعقیب کنند،تا زمانی که سم اسبهای شما آخرین نقطه سرزمین آنها را بکوبد و مسیر رفت و آمد و جادّه‌ها و چراگاههای آنها را از هر سو اشغال کند» (و حتّی یرموا بالمناسر ⁽⁴⁾

حرکت می کند و به آن طلیعه گفته می شود. و منسر» (بر وزن منبر، به معنی منقار پرندگان

گوشتخوار است.

المناسر؛و یرجموا بالکتائب ⁽¹⁾تقفوها الحلائب ⁽²⁾

بخش سواره نظام لشکر نیز اطلاق می شود.

میمنه، میره، قلب و ساقه

چراگاه است ولی بعضی از شارحان نهج البلاغه گفته اند: «مسارح» به چراگاه هایی گفته

می شود که در اول روز حیوان را در آن جا به چرا می برند ولی «مساربه مفهوم عامی دارد.

(شرح ابن ابی الحدید، جلد ۸، صفحه ۹)

چراگاه است ولی بعضی از شارحان نهج البلاغه گفته اند: «مسارح» به چراگاه هایی گفته

می شود که در اول روز حیوان را در آن جا به چرا می برند ولی «مساربه مفهوم عامی دارد.

(شرح ابن ابی الحدید، جلد ۸، صفحه ۹)

امام علیه السّلام در بخش نخستین این خطبه،آداب فردی جنگ را به سربازان خود می‌آموزد و در این بخش اخیر،آداب گروهی را که چگونه گردانها و لشگرها، سواره نظام و پیاده نظام با هماهنگی دقیق در برابر دشمن عمل کنند و با استفاده از روشهای کار آمد،آنها را در هم بکوبند.

از نکات مهمی که امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به آن پرداخته،این است که پیروزی بر دشمن را نیمه کاره نگذارند ای بسا عقب‌نشینی‌ها جنبه غافلگیرانه دارد،و هدف،حملات سخت‌تری است،باید دشمن را تا

اقصی نقاط شهرهایش تعقیب کنند و همه جا را تحت اشغال خود در آورند تا احتمال حمله مجدّد به کلّی از میان برود.

اگر لشکر امام علیه السّلام در«صفّین»که این خطبه،قبل از جنگ«صفّین»ایراد شده،همین یک دستور را عمل می‌کردند فتنه بنی امیّه برای همیشه خاموش می‌شد و بساط ظلمشان برچیده و سایه حکومت شومشان از سر مسلمانان کوتاه می‌گشت ولی با نهایت تأسّف همه این دستورات امام علیه السّلام را شنیدند ولی به هنگام عمل کنار گذاشتند و طعم تلخ آن را نیز چشیدند.

مرحوم سیّد رضی رحمه اللّه در پایان این خطبه به شرح چند لغت پیچیده آن پرداخته می‌گوید:

الدّعق:الّدّق،ای تدقّ الخیول بحوافرها أرضهم،و نواحر أرضهم:متقابلاتها و یقال:منازل بنی فلان تتناحر أی تتقابل ؛«دعق»به معنی کوبیدن است یعنی سواران با سمّ اسبها سرزمین آنها را می‌کوبند و تعبیر به«نواحر أرضهم»به معنی بخشهای مقابل یکدیگر است،گفته می‌شود:منزلهای فلان قبیله«تناحر دارند یعنی مقابل و قرینه یکدیگرند»(پایان کلام سیّد رضی).

ولی بسیاری از ارباب لغت«نواحر»را به معنی مناطق دور دست تفسیر کرده‌اند و مناسب خطبه بالا همین معناست.

خطبۀ 125: درباره مسأله حکمیّت

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

فی التحکیم و ذلک بعد سماعه لأمر الحکمین

⁽¹⁾

کرده که فشرده آن، چنین است ؛ این سخن را امام (علیه السلام) زمانی بیان فرمود که به سراغ

«خوارج» آمد در حالی که آنها با «ابن عباس» مشغول بحث و محاجه بودند. امام (علیه السلام) به

ابن عباس » فرمود : «تو ساکت باش»، سپس شروع به سخن کرد و بعد از حمد و ثنای الهی

فرمود : « پیشوای شما کیست ؟»

گفتند : «این گواه ، فرمود: «چرا شما به مخالفت با ما برخاسته اید ؟*

عرض کردند ؛ «به خاطر پذیرش «حکمت» در جنگ صفین »»

امام (علیه السلام) فرمود: «شما را به خدا سوگند ! مگر شما نبودید که هنگام بالا بردن قرآن ها

بر سرنیزه ها، اصرار داشتید که دست از جنگ بکشم و من به شما گفتم این گروه را من بهتر از

شما می شناسم آنها ته اهل دین هستند و نه اهل قرآن ولی شما گوش ندادید و پر مسأله

حکمت اصرار نمودید من به ناچار پذیرفتم ولی با حکمین شرط کردم که بر طبق قرآن

قضاوت کنند وإلا ما از حکم آنان بری و بیزار خواهیم بود ؟ »

خوارج گفتند : «آیا عدالت است که افراد را در مسأله خون مسلمین حکم قرار دهیم ۲»

امام (علیه السلام) فرمود: «ما مردان را حکم قرار ندادیم بلکه قرآن را حکم قرار دادیم». (انا لم

تحکم الرجال وإنما حکمنا القرآن.

سپس «طبری » بخشی از این خطه را آورده است.

سبط بن جوزی » در «تذکره الخواس» و مرحوم «مقید» در «ارشاد» و «طبرسی» در «احتجاج» این

خطبه را با تفاوت هایی نقل کرده اند.

این سخن را امام علیه السّلام درباره مسأله حکمیّت بعد از شنیدن گفتگوی بعضی در مورد آن،بیان فرمود.

خطبه در یک نگاه

همان گونه که در بالا آمد این خطبه به طور کلی درباره«مسأله حکمین» بعد از جنگ«صفّین»ایراد شده است و از چند بخش تشکیل می‌شود.

نخست امام علیه السّلام فلسفه قبول حکمیّت را با استدلال به آیات قرآن بیان می‌کند.

در بخش دیگری به پاسخ ایرادهای آنها می‌پردازد.

و در بخش سوّم آنها را نصیحت می‌کند که دست از خلاف بردارند و برای پیکار با ظالمان شام،خود را آماده کنند و آنها را بر کوتاهی‌ها و مخالفت‌ها و بی‌انضباطی‌ها ملامت و سرزنش می‌نماید.

بخش اوّل

اشاره

إنّا لم نحکّم الرّجال،و إنّما حکّمنا القرآن.هذا القرآن إنّما هو خطّ مستور بین الدّفّتین،لا ینطق بلسان،و لا بدّ له من ترجمان.و إنّما ینطق عنه الرّجال.و لمّا دعانا القوم إلی أن نحکّم بیننا القرآن لم نکن الفریق المتولّی عن کتاب اللّه سبحانه و تعالی،و قد قال اللّه سبحانه: «فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَ الرَّسُولِ» فردّه إلی اللّه أن نحکم بکتابه،وردّه إلی الرّسول أن نأخذ بسنّته؛فإذا حکم بالصّدق فی کتاب اللّه،فنحن أحقّ النّاس به،و إن حکم بسنّة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله،فنحن أحقّ النّاس و أولاهم بها.

ترجمه

ما افراد را حکم قرار ندادیم،بلکه فقط قرآن را به«حکمیّت»برگزیدیم،ولی قرآن خطوطی است که در میان دو جلد قرار گرفته و سخن نمی‌گوید،بلکه نیازمند به ترجمان است،و تنها انسانها(ی آگاه و قرآن شناس)می‌توانند از آن سخن بگویند(بنابر این)هنگامی که آن قوم(شامیان)ما را دعوت کردند که قرآن میان ما و آنها حکم باشد ما گروهی نبودیم که به کتاب خداوند سبحان، پشت کنیم در حالی که می‌فرماید:«اگر در چیزی اختلاف کردید آن را به خدا و رسولش بازگردانید»(و از آنها نظر بخواهید)بازگرداندن به خدا،این است که به کتابش حکم کنیم و ارجاع به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله این است که به سنتش عمل نماییم،و اگر درباره کتاب خدا،به درستی حکم شود ما سزاوارترین مردم به پذیرش آن هستیم و اگر به سنت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله حکم شود ما نیز از همه (پیشگام‌تر و)شایسته‌تر و سزاوارتریم که به سنت او عمل نماییم .

شرح و تفسیر: پاسخ به بهانه جویان خوارج

پاسخ به بهانه جویان خوارج

همان گونه که در بالا آمد،این خطبه در پاسخ کسانی ایراد شده است که به مسأله پذیرش حکمیّت از امام علیه السّلام خرده می‌گرفتند و اساس گفتار آنها این بود:

چرا شما حکمیّت دو نفر را در این مسأله مهم دینی،پذیرفتید؟در حالی که حکم فقط خداست و افراد عادی حق ندارند با فکر خود درباره وظایف دینی حکم کنند.

امام علیه السّلام در پاسخ آنها به نکته مهمی اشاره می‌کند و می‌فرماید:«ما افراد را حکم قرار ندادیم بلکه فقط قرآن را به حکمیّت انتخاب کردیم،ولی قرآن خطوطی است که در میان دو جلد قرار گرفته است و سخن نمی‌گوید،بلکه نیازمند به ترجمان است،و تنها انسانها می‌توانند از آن سخن بگویند (إنّا لم نحکّم الرّجال،و إنّما حکّمنا القرآن.هذا القرآن إنّما هو خطّ مستور ⁽¹⁾

آمده که معنی نوشته شده را دارد» از ماده «سطر» و یا واژه «خط» که به عنوان وصف آن در

عبارت بالا ذکر شده تناسب بیشتری دارد.

اشاره به این که:قرآن یک سلسله احکام کلی بیان فرموده و باید افراد آگاه، احکام جزئیه را از آن استخراج کنند و در اختیار عموم بگذارند و یا به عبارت دیگر،آن کلیات را بر مصادیق تطبیق کنند.

مثلا قرآن مجید می‌گوید:« «وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی

حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ» ؛هر گاه دو گروه از مؤمنان نزاع و جنگ کنند آنها را آشتی دهید.

و اگر یکی از آنها بر دیگری تجاوز کرد با گروه متجاوز مبارزه کنید تا به فرمان خدا باز گردد،هر گاه بازگشت،در میان آن دو بر طبق عدالت،صلح،برقرار سازید و عدالت پیشه کنید!که خداوند عادلان را دوست دارد» ⁽¹⁾.

بی شک جنگ«صفّین»یکی از مصداقهای این آیه بود،وظیفه حکمین- اگر انسانهای درستکار و هوشیاری بودند-این بود که بگویند:هنگامی که مردم با علی علیه السّلام بیعت کرده‌اند،و علاوه بر نص پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،جمهور کشور اسلام و صحابه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله او را به خلافت پذیرفته‌اند آن کس که راه خلاف را برگزیده مصداق باغی و ظالم است باید به سوی جمهور مردم،برگردد و توبه کند و اگر نکرد همه مسلمین وظیفه دارند با او بیکار کنند تا از طریق خلاف بازآید.

مسأله حکمیّت چیزی جز این نیست همان کاری که همه قضات اسلامی انجام می‌دهند،یعنی احکام کتاب و سنت را بر مصادیق آن تطبیق کرده و حکم صادر می‌کنند.

آیا این سخن جای ایراد دارد؟ولی افسوس!که جاهلان و ناآگاهان «خوارج»این مطلب واضح را درک نمی‌کردند و تعصب و لجاجت به آنها اجازه نمی‌داد و به هدف اصلی حکمیّت در همه جا و در همه چیز برسند.

آن گاه امام علیه السّلام در توضیح این معنا می‌افزاید:«هنگامی که آن قوم(شامیان) ما را دعوت کردند که قرآن میان ما و آنها حاکم باشد،ما گروهی نبودیم که به کتاب خداوند سبحان پشت کنیم در حالی که می‌فرماید:«اگر در چیزی اختلاف کردید آن را به خدا و رسولش باز گردانید»(و از آنها نظر

بخواهید) (و لمّا دعانا القوم إلی أن نحکّم بیننا القرآن لم نکن الفریق المتولّی عن کتاب اللّه سبحانه و تعالی،و قد قال اللّه سبحانه: «فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَ الرَّسُولِ» ) ⁽¹⁾.

و در توضیح این آیه می‌فرماید:«ارجاع دادن اختلافات به خدا،این است که به کتابش حکم کنیم و ارجاع به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله این است که به سنتش عمل نماییم،و اگر درباره کتاب خدا به درستی حکم شود ما سزاوارترین مردم به پذیرش آن هستیم و اگر به سنت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله حکم شود ما(نیز)از همه شایسته‌تر و سزاوارتریم که به سنت او عمل نماییم» (فردّه إلی اللّه أن نحکم بکتابه وردّه إلی الرّسول أن نأخذ بسنّته؛فإذا حکم بالصّدق فی کتاب اللّه، فنحن أحقّ النّاس به،و إن حکم بسنّة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله،فنحن أحقّ النّاس و أولاهم بها) .

به این ترتیب امام علیه السّلام به روشنی ثابت می‌کند حکمیّت کتاب و سنّت،چیزی جز مراجعه به آنها نیست و با توجه به این که ما مأمور به این امر هستیم کسی نمی‌تواند بر ما خرده بگیرد که چرا حکمیّت را پذیرفتیم اشتباه خرده‌گیران در این است که آنها می‌پندارند ما حکمیّت اشخاص را پذیرفته‌ایم در حالی که ما حکمیّت کتاب خدا را پذیرا شده‌ایم.

در این جا سؤال مهمی پیش می‌آید و آن این که:مفهوم این گفتار امام علیه السّلام این است که حکمیّت را با میل و رضای باطنی و طبق وظیفه شرعی پذیرفته است در حالی که از خطبه‌های متعدّدی در«نهج البلاغه»بر می‌آید که

حکمیّت را بر امام علیه السّلام تحمیل کرده‌اند و امام علیه السّلام از این تحمیل سخت ناراحت بود،این دو چگونه با هم سازگار است؟ در پاسخ این سؤال،باید گفت:امام هرگز مخالف مسأله حکمیّت نبود، امام علیه السّلام در واقع بر دو نکته پافشاری داشت:نخست این که:بلند کردن قرآنها بر سر نیزه‌ها تنها مکر و فریب و توطئه برای جلوگیری از پیروزی لشکر امام علیه السّلام در آخرین لحظات و ایجاد اختلاف و نفاق در لشکر امام علیه السّلام بود و گر نه شامیان هرگز آماده پذیرش حکمیّت قرآن نبودند و به تعبیر امام علیه السّلام نه اهل دین بودند و نه اهل قرآن ⁽¹⁾.

دیگر این که امام علیه السّلام با انتخاب فرد نادان و بی‌خبری همچون«ابو موسی اشعری»برای ارجاع به قرآن مخالف بود،بنابر این هیچ گونه تضادّی میان محتوای این خطبه،و خطبه‌های دیگر نهج البلاغه نیست.

شاهد این موضوع این است که:فرزند برومند امام علیه السّلام نیز در روز«عاشورا» طبق نقل مقاتل،قرآن را گرفت و بر سر گذارد و در برابر لشکر کوفه ایستاد و گفت:«یا قوم إنّ بینی و بینکم کتاب اللّه و سنّة جدّی رسول اللّه؛ای قوم:

حاکم در میان من و شما قرآن و سنّت جدّم رسول اللّه باشد» ⁽²⁾

او هم از تذکرة الخواص ابن جوزی گرفته است (مقتل الحسین مقرم، صفحه ۲۳۳).

نکته: ماجرای غم‌انگیز حکمین!

ماجرای غم‌انگیز حکمین!

می‌دانیم هنگامی که لشکر معاویه در جنگ«صفّین»در آستانه شکست قرار گرفت«عمرو عاص»مکّار،تدبیری اندیشید و به شامیان توصیه کرد قرآن‌ها را بر سر نیزه‌ها بلند کنند و بگویند:«ما تسلیم حکم قرآن هستیم هر چه درباره شما و ما بگوید عمل خواهیم کرد».

امام علیه السّلام فریاد:آنها هرگز تسلیم حکم قرآن نیستند این فقط مکر و نیرنگ و فریبی است که می‌خواهند با آن،جلو شکست حتمی خود را بگیرند،ولی گروهی از ساده‌لوحان به اتفاق جمعی از منافقان که در لشکر امام علیه السّلام بودند این سخن را نپذیرفتند و اصرار در توقف جنگ داشتند و حتی امام علیه السّلام را تهدید به قتل کردند.امام علیه السّلام برای جلوگیری از اختلاف و پراکندگی به حکم اجبار دستور توقف جنگ را صادر فرمود،سپس گفتند باید دو نفر نماینده از دو لشکر برای پیدا کردن حکم قرآن انتخاب شود.

در این جا اشتباه دوّمی از سوی ساده‌لوحان و با کمک منافقان انجام گرفت که «ابو موسی اشعری»ساده‌لوح خام و بی‌خبر را به عنوان نمایندگی لشکر بر امام علیه السّلام تحمیل کردند که سرانجام تلخ آن را همه می‌دانیم.

و عجب این که:به دنبال این حادثه گروهی از همان‌ها در مقابل امام علیه السّلام سر برداشتند و علم مخالفت برداشتند که چرا امام علیه السّلام تسلیم حکمیّت شده در حالی که قرآن می‌گوید: «إِنِ الْحُکْمُ إِلاّ لِلّهِ» ⁽¹⁾حاکم و حکم تنها خداست»و نتیجه این کار به وجود آمدن جنگ دیگری به نام«جنگ نهروان»بود که با سخنان امام علیه السّلام گروهی بیدار شدند و توبه کردند و جمعیّت اندکی باقی ماندند که به سرعت تار و مار شدند.

برنامه امام علیه السّلام در این مسأله واضح بود زیرا:

1-حکمیّت قرآن در اختلافات مسلمین،چیز پوشیده‌ای نبود و قرآن با صراحت به مسلمانان دستور داده است که اگر در چیزی اختلاف کردند حل اختلاف خود را از قرآن و سنت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بخواهند(نساء آیه 59 که در کلام امام علیه السّلام به آن استدلال شده بود).

بنابر این پذیرش داوری قرآن با توجه به این که به اعتقاد همه مسلمان‌ها قرآن آخرین سخن را در هر چیز می‌گوید مطلبی نبود که بر امام علیه السّلام خرده بگیرند ولی آن بی‌خبران آن را به صورت یک نقطه ضعف منعکس ساختند.

2-شکی نیست که طراحان توطئه بالا بردن قرآن‌ها بر سر نیزه،نه اعتقادی به حکمیّت قرآن داشتند و نه حق و عدالت بلکه سیاست بازان کهنه کار و بی‌ایمانی بودند که به چیزی جز حکومت بر مردم و امور مادی وابسته به آن، نمی‌اندیشیدند و امام علیه السّلام از این توطئه در همان آغاز پرده برداشت ولی چه سود که ساده‌لوحان غافل نپذیرفتند.

3-به یقین قرآن مجید،به خودی خود ایفای نقش حکمیّت را نمی‌کند جز این که قرآن شناسان آگاه در کنار آن قرار گیرند و احکام آن را در هر مسأله استخراج کنند و به مردم اعلام نمایند و اگر در داستان«صفّین»این کار انجام می‌گرفت روشن بود که لشکر«معاویه»مشمول آیه شریفه 9 سوره حجرات بودند که می‌گوید: «فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری» به عنوان گروه طغیانگر که در برابر مرکز حکومت اسلام و امام علیه السّلام مسلمین به مخالفت برخاسته‌اند محکوم می‌شدند.

ولی چه سود که«حکمین»(ابو موسی و عمرو عاص)نه آگاهی از قرآن داشتند و نه اگر می‌داشتند به آگاهی خود عمل می‌کردند.

بنابر این اگر واقعا حکمیّت به قرآن سپرده می‌شد و قرآن شناسانی برای حکمیّت انتخاب می‌شدند نه تنها کار خلافی نبود بلکه عمل به دستور قرآن

محسوب می‌شد امّا چون شرایط لازم در هیچ مقطعی حاصل نشد و طبعا نتیجه،بسیار نامطلوب و تلخ بود گروه نادان به جای این که خود را ملامت کنند به ملامت امام علیه السّلام برخاستند و به جای این که خود را بشکنند به فکر شکستن آینه افتادند.

اشتباه نشود داستان حکمین یک حادثه مقطعی در تاریخ نبود،بلکه چیزی است که در زمان‌های مختلف و حتی در عصر ما تکرار شده و می‌شود.امر مقدّسی را عنوان می‌کنند و در زیر چتر آن قرار می‌گیرند سپس برداشت‌های غلطی را آگاهانه و ناآگاهانه بر آن تحمیل می‌کنند و آنچه را که به سود منافع نامشروعشان است برمی‌گزینند.

«عمرو عاص»مکّار و«ابو موسی»ساده لوح نادان در هر زمان اشباه و نظایری دارند و«صفّین»ها و قرآن بر سر نیزه کردن‌ها و حکمیّتها به اشکال مختلف تکرار می‌شوند که نتیجه آن،مظلومیت حق طلبان علی گونه است.

بخش دوّم

اشاره

و أمّا قولکم:لم جعلت بینک و بینهم أجلا فی التّحکیم؟فإنّما فعلت ذلک لیتبیّن الجاهل،و یتثبّت العالم؛و لعلّ اللّه أن یصلح فی هذه الهدنة أمر هذه الأمّة؛و لا تؤخذ بأکظامها،فتعجل عن تبیّن الحقّ،و تنقاد لأوّل الغیّ.إنّ أفضل النّاس عند اللّه من کان العمل بالحقّ أحبّ إلیه-و إن نقصه و کرثه- من الباطل و إن جرّ إلیه فائدة و زاده.فأین یتاه بکم!و من أین أتیتم! استعدّوا للمسیر إلی قوم حیاری عن الحقّ لا یبصرونه،و موزعین بالجور لا یعدلون به،جفاة عن الکتاب،نکب عن الطّریق.ما أنتم بوثیقة یعلق بها، و لا زوافر عزّ یعتصم إلیها.لبئس حشّاش نار الحرب أنتم!أفّ لکم!لقد لقیت منکم برحا،یوما أنادیکم و یوما أناجیکم،فلا أحرار صدق عند النّداء، و لا إخوان ثقة عند النّجاء!

ترجمه

این که،می‌گویید:چرا میان خودم و آنها(حکمین)ضرب الاجلی برای حکمیّت قرار دادم؟این تنها به خاطر آن بود که ناآگاهان در جستجوی حقیقت برآیند و آنها که آگاهند به مطالعه و مشورت پردازند(و تمام جوانب مسأله را روشن سازند)شاید خداوند در این فاصله کار این امّت را اصلاح کند و راه تحقیق بر آنها بسته نشود؛در جستجوی حق عجله نکنند و تسلیم نخستین فکر گمراه کننده،نشوند.

(بدانید!)برترین مردم در پیشگاه خدا کسی است که عمل به حق،نزد او محبوبتر از باطل باشد هر چند این کار از نفع او بکاهد و مشکلاتی برای او داشته باشد،و باطل منافعی متوجه او کند،و بر سود او بیفزاید.

چرا حیران و سرگردانتان می‌کنند؟و چرا شما را فریب داده،تسلیم شیطان کرده‌اند.

آماده شوید!برای حرکت به سوی قومی که از حق روی گردانند،حق را نمی‌بینند و به ظلم و جور تشویق شده‌اند.

(لذا)هیچ گاه از آن باز نمی‌گردند،افرادی که از کتاب خدا فاصله گرفته و از راه راست منحرف گشته‌اند،هر چند قرآنها را بر سر نیزه کردند،و دم از حاکمیت قرآن زدند.

(افسوس که)شما ریسمان محکمی نیستید که بتوان به آن چنگ زد و یاران نیرومندی نیستید که بتوان به آنها تکیه کرد و بد وسیله‌ای هستید برای افروختن آتش جنگ(و آغاز کردن جهاد با دشمن)اف،بر شما!چه ناراحتی‌هایی از شما کشیدم،یک روز با صدای رسا با شما سخن می‌گویم و روز دیگر آهسته و به صورت نجوا.نه آزادگان راستگویی به هنگام فریاد رسا هستید و نه برادران مطمئن و رازداری به هنگام نجوا.

شرح و تفسیر: افسوس،شما مرد میدان جهاد نیستید!

افسوس،شما مرد میدان جهاد نیستید!

این بخش از کلام امام علیه السّلام در واقع ترکیبی از دو قسمت است:نخست به پاسخ یکی از شبهات«خوارج»و امثال آنها می‌پردازد سپس آنها را تشویق به جهاد در برابر ظالمان و ستمگران شام می‌کند.

گفتار امام علیه السّلام در قسمت اوّل،اشاره به عهدنامه حکمیّت دارد که در میان آن حضرت و معاویه انجام شد(و شرح آن در نکات خواهد آمد)در این عهدنامه یک سال به حکمین فرصت داده شده بود که درباره حلّ مشکل اختلاف امّت بیندیشند و در کار خود عجله نکنند.

خرده‌گیران بی‌خبر و نادان گاه به اصل حکمیّت ایراد می‌گرفتند که امام علیه السّلام در بخش گذشته این خطبه جواب روشن و منطقی و دقیق به آنان داد و گاه به شاخ و برگ آن،یعنی مسأله قرار دادن مدت ایراد می‌گرفتند.

امام علیه السّلام در پاسخ آنها چنین می‌فرماید:«اما این که می‌گویید:چرا میان خود و آنها(حکم‌ها)مدّتی برای حکمیّت قرار دادی؟این تنها به خاطر آن بود که ناآگاهان در جستجوی حقیقت برآیند،و آنها که آگاهند به مطالعه و مشورت پردازند(و تمام جوانب مسأله را روشن سازند)» (و أمّا قولکم:لم جعلت بینک و بینهم أجلا فی التّحکیم؟فإنّما فعلت ذلک لیتبیّن الجاهل، و یتثبّت ⁽¹⁾العالم) .

سپس می‌افزاید:«شاید خداوند در این فاصله،کار این امّت را اصلاح کند و راه تحقیق بر آنها بسته نشود(و آزادانه به تحقیق پردازند)در جستجوی حق عجله نکنند،و تسلیم نخستین فکر گمراه کننده نشوند» (و لعلّ اللّه أن یصلح فی هذه الهدنة ⁽²⁾

معنی مصالحه بعد از جنگ با آتش بس بکار می رود.

(خرخره) است.

در واقع امام علیه السّلام چند فائده برای ضرب الاجل یک مسأله در مسأله حکمیّت بیان فرموده،نخست این که:ناآگاهان از جوش و خروش تعصّب باز ایستند و بتوانند درباره این مسأله سرنوشت ساز تحقیق کنند و دیگر این که علمای امّت در اصحاب علی علیه السّلام جوانب مسأله را به خوبی

بررسی کنند و آنچه ضایعات کمتری در بردارد برگزینند و حکمین را برای انتخاب صحیح ارشاد کنند.

دیگر این که در این مدّت طرقی برای اصلاح امر امّت به طور کلّی اندیشیده شود و از کارهای عجولانه که سبب گمراهی است بپرهیزند.

عجب این که:گروه متعصّب لجوج و ناآگاه از«خوارج»اصرار داشتند که عجولانه در این زمینه تصمیم‌گیری شود و سرنوشت امّت را بدون مطالعه و تحقیق و دقّت به خطر بیفکنند و این است راه و رسم افراد نادان در هر عصر و هر زمان.

جمله «و لا تؤخذ بأکظامها» که به معنی نگرفتن بیخ گلو و آزاد گذاشتن راه نفس است کنایه از آزادی برای مطالعه و تصمیم‌گیری و انتخاب می‌باشد کنایه‌ای است گویا و فصیح و بلیغ.

جمله «و تنقاد لأوّل الغیّ» (مبادا تسلیم اوّلین گمراهی شوند)اشاره به این است که تصمیم‌های عجولانه غالبا گمراه کننده است.

بعضی از شارحان نهج البلاغه«أوّل الغیّ»را اشاره به بالا بردن قرآنها بر سر نیزه‌ها که اوّلین گام گمراهی بود،دانسته‌اند ⁽¹⁾ولی تفسیر اوّل به قرینه جمله قبل از آن،مناسب‌تر به نظر می‌رسد.

سپس امام علیه السّلام به نصیحت و اندرز آنان می‌پردازد که در برابر حق تعصّب و لجاج و ملاحظه منافع شخصی روا ندارند و تسلیم حق شوند،می‌فرماید:

(بدانید!)«برترین مردم در پیشگاه خدا کسی است که عمل به حق نزد او محبوب‌تر از باطل باشد هر چند این کار از نفع او بکاهد و مشکلاتی برای او پیش آورد،و باطل منافعی به سوی او آورد و بر سود او

بیفزاید!» (إنّ أفضل النّاس عند اللّه من کان العمل بالحقّ أحبّ إلیه-و إن نقصه و کرثه ⁽¹⁾-من الباطل و إن جرّ إلیه فائدة و زاده) .

در واقع نشانه مؤمنان حقیقی همین است که بر سر دو راهی‌ها که حق در یک سو قرار می‌گیرد و منافع شخصی آنها در سوی دیگر،به سوی حق آیند و به منافع شخصی پشت کنند و گر نه آن جا که طرفداری از حق،حافظ منافع انسان باشد،پیروی از حق،افتخاری نیست و مذمتی که قرآن از گروهی از یهود به عمل می‌آورد که می‌گفتند:«نؤمن ببعض و نکفر ببعض»در حقیقت همین بود که آنچه را از قوانین الهی موافق میل و خواسته‌ها و منافعشان بود، می‌پذیرفتند و آنچه مخالف بود کنار می‌زدند،چنین جداسازی در واقع خداپرستی نیست هوای پرستی است.

همچنین کسانی که به خاطر تعصب و لجاجت و حمایت از دوستان و وابستگان به طرفداری باطل برمی‌خیزند مشمول همین سخن هستند.

در حدیثی می‌خوانیم که علی علیه السّلام همین سخنان را در پیامی به «عمرو عاص»فرمود و افزود:به خدا سوگند!تو می‌دانی حق کجاست؟چرا تجاهل می‌کنی؟و به خاطر منافع کم ارزشی در صف دشمنان خدا و اولیاء اللّه قرار می‌گیری؟! ⁽²⁾

صفحه ۵۰، طبع الاعلمی بیروت.

و در ادامه این سخن،امام علیه السّلام بر آنها فریاد می‌زند:«چرا حیران و سرگردانتان می‌کنند؟و چرا شما را فریب داده و تسلیم شیطان کرده‌اند؟» (فأین یتاه ⁽³⁾

در آن سرگردان می شود «تیه» (بر وزن پیه) گفته می شود.

تسلیم باطل شدن است.

سپس امام علیه السّلام آنان را دعوت به جهاد با آن قوم ستمگر می‌کند و با پنج وصف منفی آنها را معرفی می‌فرماید،می‌گوید:«آماده شوید برای حرکت به سوی قومی که از حق روی گردانند،آن را نمی‌بینند و به ظلم و جور تشویق شده‌اند(به همین دلیل)هرگز از آن باز نمی‌گردند،افرادی که از کتاب خدا فاصله گرفته و از راه راست منحرف گشته‌اند»(هر چند قرآنها را بر سر نیزه کردند و دم از حاکمیت قرآن زدند) (استعدّوا للمسیر إلی قوم حیاری عن الحقّ لا یبصرونه.و موزعین ⁽¹⁾

گاه به معنی الهام کردن و توفیق دادن نیز آمده است و در خطبه بالا به همان معنی اول است.

به این ترتیب امام علیه السّلام نشان می‌دهد که اگر ما می‌خواهیم با آنها بجنگیم، پنج دلیل قاطع دارد که هر کدام به تنهایی کافی است:آنها از راه راست منحرف شده‌اند،به قرآن مجید اهمیّت نمی‌دهند،ظلم و ستم برنامه اصلی آنهاست و گروهی ناآگاه و سرگردان را که چشم‌هایشان از دیدن حق ناتوان است به دنبال خود کشیده‌اند.

سپس در آخرین جمله‌های این خطبه امام علیه السّلام زبان به گله می‌گشاید و آنها را زیر تازیانه‌های سرزنش و ملامت قرار می‌دهد شاید بیدار شوند و در کار خود، تجدید نظر کنند می‌فرماید:

(افسوس!)«شما ریسمان محکمی نیستید که بتوان به آن چنگ زد،و یاوران نیرومندی نیستید که بتوان به آنها پناه برد،و بد وسیله‌ای هستید برای افروختن آتش جنگ»(و آغاز کردن جهاد آزادی بخش با دشمن) (ما أنتم

بوثیقة یعلق بها،و لا زوافر ⁽¹⁾

از آن جا که اوران کان به عنوان هم دردی ناله و فریاد دارند واژه «زافره» به یار و یاور

اطلاق شده است و در خطبه بالا به همین معناست.

این جا به معنی آغازگران و کسانی که ضربات آغازین جنگ را بر دشمن وارد می کنند

می باشد.

و در پایان این سخن،ضربات ملامت را شدیدتر کرده می‌فرماید:«اف بر شما!چه ناراحتی‌ها از شما کشیدم،یک روز با صدای رسا با شما سخن می‌گویم و روز دیگر آهسته و به صورت نجوا،نه آزادگان راستگویی به هنگام فریاد رسا هستید،و نه برادران مطمئن و رازداری به هنگام نجوا» (أفّ لکم!لقد لقیت منکم برحا ⁽³⁾،یوما أنادیکم و یوما أناجیکم،فلا أحرار صدق عند النّداء، و لا إخوان ثقة عند النّجاء ⁽⁴⁾

گذاشتن است.

در واقع امام علیه السّلام این حقیقت را در لابه‌لای چند جمله بالا به خوبی بازگو کرده است که اگر مشکلی در امر جهاد و حکومتش به وجود آمده،به خاطر عدم لیاقت و ناکارآیی گروهی از یاران اوست،چرا که امام علیه السّلام در هر میدانی قدم می‌نهاد ضعف و سستی نشان می‌دادند.به یقین برای آغاز جنگ،جرقه‌های قوی و نیرومند لازم است که باید از سوی مردانی شجاع و نیرومند و مخلص، ظاهر شود،این گروه لیاقت چنین برنامه‌ای را نداشتند.از سوی دیگر وقتی رهبر فریاد می‌زند:به پیش تازید!باید همه به طور

هماهنگ حرکت کنند،ولی آنها سست‌تر و ناتوان‌تر از این بودند و اگر نقشه‌های جنگی را در یک مجلس محرمانه با آنها در میان می‌گذارد باید در حفظ آن کاملا بکوشند ولی آنها افراد رازدار و سرّ نگهدار و قابل اعتماد و اعتباری نبودند.

با وجود چنین افرادی انتظار پیروزی سریع بر دشمن،انتظاری است بیجا،و عجب این که،این گونه افراد با این ضعف‌های بی‌شمار هنگامی که گرفتار ناکامی می‌شدند به جای این که به اصلاح نقایص خود بپردازند برون افکنی می‌کردند و مشکلات خود را به گردن امام علیه السّلام می‌انداختند و این مشکل عظیم‌تری بود.

نکته‌ها

1-صلحنامۀ صفّین

هنگامی که شامیان ستمگر و مکّار با استفاده از برافراشتن قرآنها بر بالای نیزه‌ها مردم عراق را اغفال کردند و صلح را بر امیر مؤمنان علی علیه السّلام تحمیل نمودند عهدنامه یا پیمان آتش بس،به صورت تنظیم شد:

«هذا ما تقاضی علیه علیّ بن أبی طالب ⁽¹⁾

کنار نام آن حضرت نگاشتند ولی «عمروعاص» و دیگران سخت بر آن اعتراض کردند که اگر ما

شما را امیر مؤمنان بدانیم باید کسانی که در برابر شما هستند امیر قاسقان باشند حتما باید این

عنوان حذف شود، علی (علیه السلام) تأملی فرمود و به یاد داستان «صلح حدیبیه» افتاد و

فرمود : الله اکبر در آن روز نیز هنگامی که عنوان رسول الله (صلی الله علیه و آله) را در کنار نام

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله انو شتم فریاد مخالفان برخاست و اصرار پر حذف آن نمودند من

حاضر به حذف آن نشدم و پیامبر (علیه السلام) برای دفع غائله شخصا آن را محو نمود. این

سخن، «عمروعاص» را سخت به خشم در آورد که ما را با کقار مقایسه می کنی من در این

جلسه نمی مانم، امام (علیه السلام) فرمود: از خدا می خواهم که مجلس مرا از وجود مثل تویی

پاک کند و مدتی گفتگو درباره نوشتن عنوان امیر المؤمنین ادامه یافت بعضی معتقد بودند که

حذف نشود هر چند شمشیرها به خاطر آن کشیده شود ولی سرانجام مصلحت این دیده شد

برای دفع غائله این عنوان را بردارند. (تاریخ طبری، جلد ۴، صفحه ۳۷ و تواریخ دیگر).

من شیعته من المؤمنین و المسلمین و قاضی معاویة بن أبی سفیان علی أهل الشّام و من کان معه من شیعته من المؤمنین و المسلمین انّا ننزل عند حکم اللّه و کتابه و لا یجمع بیننا إلاّ إیّاه و إنّ کتاب اللّه سبحانه بیننا من فاتحته إلی خاتمته نحیی ما أحیا القرآن و یمیت ما أمات القرآن فإن وجد الحکمان انّ ذلک فی کتاب اللّه إتّبعناه و إن لم یجداه أخذا بالسّنة العادلة غیر المفّرقة و الحکمان عبد اللّه بن قیس و عمرو بن العاص؛این چیزی است که داوری نموده است«علی بن ابی طالب علیه السّلام»و«معاویه بن ابی سفیان»، داوری نموده است«علی بن ابی طالب علیه السّلام»نسبت به اهل عراق و کسانی که با او بوده‌اند از پیروانش از مؤمنین و مسلمین و داوری نموده است و «معاویه بن ابی سفیان»نسبت به اهل شام و پیروانش از مؤمنین و مسلمین، که ما تسلیم حکم خدا و کتاب خدا هستیم و چیزی ما را متفق نمی‌کند مگر خداوند و این که کتاب خداوند سبحان در میان ماست از آغاز تا پایانش.احیا می‌کنیم آنچه را قرآن احیا کرده و از بین می‌بریم آنچه را قرآن از بین برده.

هر گاه دو حکم(که از میان ما انتخاب شده‌اند)چیزی در کتاب خدا در این موضوع(جنگ و صلح ما)یافتند از آن پیروی می‌کنیم و اگر نیافتند به سنت عادله مورد اتفاق(که از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به ما

رسیده است)عمل می‌کنند و دو حکم«عبد اللّه بن قیس»(ابو موسی اشعری)و«عمرو عاص»هستند» ⁽¹⁾

پاره ای از تفاوتها آمده است.

در ادامه این صلحنامه آمده است که حکمین از«علی علیه السّلام و معاویه»و از هر دو لشکر پیمان گرفتند که آنها بر جان و مال و خانواده و قوم و قبیله خود در امانند و آنچه را آنها قضاوت کنند همه پذیرا شوند قضاوتی که موافق کتاب خدا و سنّت باشد و آتش بس،و گذاردن اسلحه بر زمین تا زمان حکم حکمیّت ادامه خواهد یافت،و مدّت آتش بس یک سال کامل است،و اگر حکمین مایل بودند حکم خود را زودتر از این مدت صادر کنند،مانعی ندارد،و اگر یکی از آنها از دنیا برود،امیر گروه او فرد دیگری را به جای او نصب کند ⁽²⁾

پاره ای از تفاوتها آمده است.

2-گفتگوی منطقی امام علیه السّلام با خوارج

در حدیثی آمده است که امیر مؤمنان علی علیه السّلام«عبد اللّه بن عباس»را به سوی لشکر«خوارج»فرستاد که چندان با او فاصله نداشتند تا تحقیق کندآنها چه می‌خواهند؟و دلیل مخالفت آنها چیست؟آنها در پاسخ گفتند:ای «ابن عباس!»ما ایرادهایی به پیشوای تو داریم که همه آنها کفرآمیز،خطرناک و سبب آتش دوزخ است:

نخست این که:او که نام خود را به عنوان امیر المؤمنین از صلحنامه محو کرد،سپس صلحنامه را میان خود و«معاویه»تنظیم نمود،اگر او امیر مؤمنین نیست،ما از مؤمنانیم بنابر این دلیلی ندارد که او امیر ما باشد.دوّم این که:او درباره موقعیت خودش تردید داشت زیرا به حکمین گفت درست بنگرید اگر«معاویه»سزاوارتر به خلافت است او را تثبیت کنید و اگر من اوّلی هستم مرا تثبیت کنید،هر گاه او درباره خود شک داشته باشد ما شکّ شدیدتری خواهیم داشت.

سوّم این که:او حکمیّت را به غیر خود سپرد در حالی که ما خود او را از همه صالح‌تر برای این کار می‌دانیم.

چهارم این که:او افراد را داور در دین خدا قرار داد در حالی که(داوری مخصوص خداست و)او چنین حقّی را نداشت.

پنجم این که:در جنگ«جمل»پس از پیروزی اموال و اسلحه دشمن را در میان ما تقسیم کرد،ولی زنان و فرزندانشان را به اسارت نگرفت.

ششم این که:او وصیّ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بود و حق وصیت را ادا ننمود.

«ابن عباس»نزد حضرت آمد و عرض کرد:یا امیر المؤمنین!سخنان این قوم را شنیدی و تو به جوابگویی آنها شایسته‌تری،امام علیه السّلام فرمود:آری چنین است.

سپس فرمود:ای«ابن عباس!»به آنها بگو آیا شما راضی به حکم خدا و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله هستید؟عرض کردند آری! امام علیه السّلام فرمود:من از آغاز شروع می‌کنم،و ایرادات شما را یک به یک پاسخ می‌گویم.

سپس فرمود:اما در مورد محو عنوان امیر المؤمنین از عهدنامه،فراموش نمی‌کنم که من روز«حدیبیه»کاتب عهدنامه صلح بودم و نوشتم: «بسم اللّه الرّحمن الرّحیم هذا ما اصطلح علیه رسول اللّه و أبو سفیان و سهیل بن عمرو»«سهیل»گفت:اوّلا ما رحمن و رحیم را نمی‌شناسیم و ثانیا تو را رسول اللّه نمی‌دانیم و ثالثا موافق نیستیم نام تو مقدّم بر نام ما نوشته شود در حالی که سنّ ما از تو بیشتر است(و چون آنها از بهانه‌جویی دست بر نمی‌داشتند)پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به من دستور داد به جای «بسم اللّه الرّحمن الرّحیم» «بسمک اللّهمّ»بنویس و به جای«رسول اللّه»،«محمّد بن عبد اللّه»بنوس! سپس به من فرمود:تو نیز به چنین سرنوشتی در آینده گرفتار خواهی شد و تسلیم پیشنهادشان می‌شوی،در حالی که کراهت داری،من هم در صلحنامه‌ای که میان من و عمرو عاص نوشته شد عنوان امیر المؤمنین را نوشتم ولی آنها نپذیرفتند.«خوارج»با شنیدن این سخن گفتند:حق با توست ای علی! و امّا این که می‌گویید:من با تعیین حکمین و این که به آنها گفته‌ام:ببینید معاویه سزاوارتر است یا من؟درباره خودم شک کرده‌ام،این سخن اشتباه است، این در واقع نوعی ابراز انصاف،در سخن می‌باشد شبیه چیزی

که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به گفته قرآن مجید به مشرکان فرمود:« «وَ إِنّا أَوْ إِیّاکُمْ لَعَلی هُدیً أَوْ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ» ؛ما یا شما بر هدایت یا در گمراهی آشکار هستیم» ⁽¹⁾،مسلّما این دلیل بر تردید پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در حقانیت خودش نبود.«خوارج»در این جا نیز گفتند حق با توست.

اما این که می‌گویید:چرا غیر خودم را به عنوان حکم برگزیدم در حالی که من از همه شایسته‌تر به این کار هستم،این شبیه برنامه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله است که«سعد بن معاذ»را در جنگ«بنی قریظه»به عنوان حکمیّت برگزید در حالی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از همه شایسته‌تر بود.

این از یکسو،از سوی دیگر خداوند می‌فرماید: «لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» ؛من در این کار به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تأسی کردم،«خوارج»گفتند:

این سخن نیز صحیح است.

اما این که،به من ایراد کرده‌اید که چرا افراد را داور دین خدا قرار دادم؟من هرگز چنین نکردم،من کلام خدا را داور قرار دادم،چرا که خداوند:در مورد «صید در حال احرام»می‌فرماید:« «وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ» ؛و هر کس از شما عمدا صیدی را (در حال احرام)به قتل برساند باید کفاره‌ای معادل آن از چارپایان بدهد، کفاره‌ای که دو نفر عادل از شما درباره معادل بودن آن حکم کنند» ⁽²⁾هنگامی که خداوند چنین دستوری را درباره پرنده‌ای که در حال احرام صید شده است صادر می‌کند،درباره خون‌های مسلمین که بسیار از آن بالاتر است چرا قائل نباشیم؟!

اما این که می‌گویید:من در جنگ«بصره»پس از پیروزی اموال لشکر شکست خورده را در میان لشکریانم تقسیم کردم ولی زنان و فرزندانشان را به عنوان اسیران تقسیم نکردم،این در واقع منّتی بود از سوی من بر اهل«بصره» همان گونه که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در فتح مکه،بر اهل مکه،منّت گذارد و آنها را مورد عفو قرار داد.اضافه بر این فرض کنید،من آنها را تقسیم می‌کردم کدام یک از شما«عایشه»را در سهم خود به عنوان کنیز به اسیری می‌پذیرفت؟ «خوارج»گفتند:حق با توست.

سپس فرمود:اما این که:به من ایراد می‌کنید،من وصی پیامبرم صلّی اللّه علیه و آله و مقام وصایت را حفظ نکرده‌ام،این گناه من نیست گناه شما است که مرا رها ساختید و نسبت به من،پشت کردید...گفتند:حق با توست.

و در پایان گروه زیادی از طریق مخالفت بازگشتند ولی چهار هزار نفر از متعصبین باقی ماندند که در یک نبرد برق آسا همگی متلاشی شدند ⁽¹⁾

مناقب ابن مغازلی » صفحه ۴۰۶ با اضافاتی و در «بحار الانوار»، جلد ۳۳، صفحه ۳۷۷ با

مقداری تفاوت نقل شده است.

خطبۀ 126: هنگامی که رعایت مساوات را در عطایای بیت المال،بر او ایراد گرفتند

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

لمّا عوتب علی التسویة فی العطا

1

این سخن را هنگامی ایراد فرمود،که رعایت مساوات را در عطایای بیت المال،بر او ایراد گرفتند و جمعی از بی خبران توصیه به تبعیض نمودند.

خطبه در یک نگاه

خطبه 126 ⁽¹⁾

این خطبه بخشی از خطبه طولانی تری بوده است که امام (علیه السلام) در مورد تقسیم بیت المال

و ایرادهایی که بر او گرفتند بیان فرموده، و به نظر می رسد که با خطبه ۱۴۲ مرتبط است و هر

دو جز هایی از یک خطبه می باشد

این خطبه را عده زیادی از کسانی که قبل از سید رضی یا بعد از او می زیسته اند در کتابهای

خود آورده اند از جمله : ابن قتیبه» در «الامامه والسیاسه» «این شعبه» در «تحف العقول»

کلینی» در «فروع کافی» شیخ مفید» در کتاب «المجالس و مرحوم شیخ طوسی» در کتاب

امالی» (مصادر جلد ۲، صفحه ۲۸۲)

همان گونه که از عنوان خطبه،پیداست،هدف از ایراد این خطبه پاسخ به کسانی بوده است که از سر دلسوزی،خدمت امام علیه السّلام عرض کردند:سزاوار است اموال بیت المال را در آغاز حکومت خود در میان رؤسا و اشراف و سران قبائل و افرادی که می‌توانند ضرباتی بر پایه حکومت وارد کنند،تقسیم کنی و آنها را نسبت به دیگران سهم بیشتری دهی تا پایه‌های

حکومتت محکم شود،امام علیه السّلام در پاسخ آنها به دو نکته اشاره فرمود:نخست این که:من هرگز نمی‌توانم از طریق ظلم و ستم و تبعیض و دادن حقّ کسی به دیگری پایه‌های حکومت خود را محکم کنم و از طریق گناه به حق و عدالت برسم.دیگر این که:آنها که دست به چنین کاری می‌زنند در پایان گرفتار ناسپاسی همان کسانی می‌شوند که به آنها خدمت کرده‌اند.

أتأمرونّی أن أطلب النّصر بالجور فیمن ولّیت علیه!و اللّه لا أطور به ما سمر سمیر،و ما أمّ نجم فی السّماء نجما!لو کان المال لی لسوّیت بینهم، فکیف و إنّما المال مال اللّه!ألا و إنّ إعطاء المال فی غیر حقّه تبذیر و إسراف، و هو یرفع صاحبه فی الدّنیا و یضعه فی الآخرة،و یکرمه فی النّاس و یهینه عند اللّه.و لم یضع امرؤ ماله فی غیر حقّه و لا عند غیر أهله إلاّ حرمه اللّه شکرهم،و کان لغیره ودّهم.فإن زلّت به النّعل یوما فاحتاج إلی معونتهم فشرّ خلیل و ألأم خدین!

ترجمه

آیا به من پیشنهاد می‌کنید که برای پیروزی خود،از جور و ستم در حق کسانی که بر آنها حکومت می‌کنم،استمداد جویم؟به خدا سوگند!هرگز گرد چنین کاری نمی‌گردم،مادام که شب و روز پشت سر هم می‌آیند و ستارگان آسمان در پی هم طلوع و غروب دارند.

اگر این اموال،از خودم بود،به یقین در میان آنها به طور مساوی تقسیم می‌کردم تا چه رسد به این که این اموال،اموال خداست(و متعلق به بیت المال مسلمین است).

آگاه باشید!بخشیدن مال،در غیر موردش،تبذیر و اسراف است،هر چند ممکن است این کار در دنیا سبب سر بلندی کسی که آن را انجام داده بشود،ولی در آخرت به زمینش می‌زند،این کار او را(چند روزی)در میان مردم (دنیاپرست)گرامی می‌دارد،ولی در پیشگاه خدا خوارش می‌کند.و هیچ کس مال خویش را در غیر مورد استحقاق و نزد غیر اهلش قرار نداد،مگر این که:

سرانجام خداوند او را از سپاسگزاری آنان محروم ساخت

و محبّتشان را متوجه دیگری نمود،تا آن جا که اگر روزی پایش بلغزد و به کمک آنان نیاز داشته باشد بدترین دوست و پست‌ترین رفیق خواهند بود!

شرح و تفسیر: عدالت را فدای مقام نمی‌کنم!

عدالت را فدای مقام نمی‌کنم!

مرحوم«کلینی»در آغاز روایتی که از این خطبه آورده است از «ابی مخنف»چنین نقل می‌کند:گروهی از شیعیان خدمت امیر مؤمنان علیه السّلام رسیدند،عرض کردند چه مانعی دارد که اموال بیت المال را بیرون آوری،و در میان رؤسا و اشراف تقسیم کنی،و آنها را بر ما برتری بخشی(و سهم ما را به آنها دهی)تا پایه‌های حکومتت محکم شود سپس به برنامه تقسیم بالسّویه و عدالت در رعیت باز گردی؟!امام علیه السّلام(از این پیشنهاد ناراحت شد و)این خطبه را ایراد فرمود و با صراحت گفت:برای رسیدن به یک هدف مقدّس نباید از وسیله نامقدّس و گناه آلود استفاده کرد،که این کار با منطق اسلام سازگار نیست فرمود:«آیا به من پیشنهاد می‌کنید که برای پیروزی خود،از جور و ستم در حق کسانی که بر آنها حکومت می‌کنم،استمداد جویم؟!» (أ تأمرونّی أن أطلب النّصر بالجور فیمن ولّیت علیه) .

مگر هدف حکومت،اجرای عدالت نیست؟چگونه شما پیشنهاد می‌کنید که با ظلم و ستم،پایه‌های حکومت را محکم کنم؟!این تناقضی است آشکار،و پیشنهادی است بر خلاف رضای پروردگار! سپس افزود:«به خدا سوگند!من گرد چنین کاری نمی‌گردم مادامی که شب و روز پشت سر هم در آیند،و ستارگان آسمان در پی هم طلوع و غروب

دارند!» (و اللّه لا أطور ⁽¹⁾

که جمع أن «اطوار» است به معنی نوع و حالت و هیأت نیز آمده است.

اصلی این ماده که نور و تاریکی در آن آمیخته شده و از آن جا که گفتگوهای شبانه گاه در

سایه ماهتاب انجام می شود این واژه در مورد گفتگوهای شبانه به کار رفته و اگر به افراد

گندم گون «سمراء» می گویند به این خاطر است که سفیدی آنها با تیرگی به هم آمیخته.

نجما) کنایه از طلوع و غروب ستارگان پشت سر یکدیگر است گویی هر کدام قصد کرده به

دنبال دیگری برود.

امام علیه السّلام برای بیان عزم راسخ خود در این کار صریحترین و محکم‌ترین جمله‌ها را فرموده،از یکسو به نام خدا سوگند یاد می‌کند از سوی دیگر جمله«لا اطور»را به کار می‌برد که مفهومش این است،نه تنها چنین کاری نمی‌کنم بلکه نزدیک و گرداگرد آن نیز نخواهم آمد،و از سوی سوّم به حرکت مستمر و جاودانی ستارگان در آسمان و شب و روز در پهنه زمین اشاره می‌کند، کنایه از این که،اگر عمر جاودان هم داشته باشم هرگز آلوده چنین تبعیض و جور و ستمی نخواهم شد.

و برای تأکید بیشتر می‌افزاید:«اگر این اموال از خودم بود به یقین در میان آنها به طور مساوی تقسیم می‌کردم،تا چه رسد به این که این اموال،اموال خدا است»(و متعلق به بیت المال مسلمین است) (لو کان المال لی لسوّیت بینهم،فکیف و إنّما المال مال اللّه) .

گر چه بیان این سخنان برای گروهی ظاهر بین و کوتاه نظر و آنها که حقیقت را در پای مصلحت قربانی می‌کنند ناخوشایند بود ولی در مقابل،

سنّت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و تعلیمات قرآن مجید و ارزش‌های والای اسلامی را با این سخن احیا فرمود،که شرح آن در بحث نکات به خواست خدا خواهد آمد.

سپس امام علیه السّلام به بیان مفاسد این کار(تبعیض و جور و ستم و تقسیم ناعادلانه بیت المال)پرداخته چنین می‌فرماید:«آگاه باشید!بخشیدن مال در غیر موردش،تبذیر و اسراف است هر چند ممکن است این کار در دنیا سبب سربلندی کسی که آن را انجام داده است شود،ولی در آخرت،موجب سرافکندگی وی خواهد گشت،این کار او را(چند روزی)در میان مردم (دنیاپرست)گرامی می‌دارد ولی در پیشگاه خدا به زمینش می‌افکند!» (ألا و إنّ إعطاء المال فی غیر حقّه تبذیر و إسراف،و هو یرفع صاحبه فی الدّنیا و یضعه فی الآخرة،و یکرمه فی النّاس و یهینه عند اللّه) .

«تبذیر»و«اسراف»گاه به یک معنی و به صورت مترادف به کار می‌رود و گاه به دو معنی زیرا«تبذیر»به معنی دقیق کلمه با اسراف متفاوت است «تبذیر»از مادّه«بذر»به معنی پاشیدن دانه است و در جایی بکار می‌رود که انسان نعمت خدا را ضایع کند و به دور بریزد و به تعبیر دیگر«ریخت و پاش» کند و به تعبیر دیگر مال را در غیر موردش مصرف کند ولی«اسراف» زیاده‌روی در مصرف کردن نعمتهاست به طوری که از حدّ اعتدال بیرون باشد بی آن که ظاهرا چیزی ضایع گردد مثل این که غذای بسیار زیاد و گران قیمتی برای چند نفر تهیه کنند که با قیمت آن بتوان ده‌ها نفر را تغذیه کرد.

امام علیه السّلام در این بخش از سخنش،به آثار سوء معنوی و الهی صرف اموال در غیر مورد استحقاق،اشاره فرموده که ممکن است انسان در سایه آن

چند صباحی در میان مردم صاحب نفوذ شود ولی در پیشگاه الهی به کلّی سقوط خواهد کرد و در قیامت مجازات سنگینی خواهد داشت.

و این که می‌فرماید:بخشیدن چنین مالی«تبذیر»و«اسراف»است به خاطر آن است که سبب تبذیر و اسراف در جامعه می‌گردد زیرا آنها که بیش از حدّ گرفته‌اند در غالب نه حاضرند به دیگری ببخشند و نه خود امکان جذب آن را دارند ناچار به اسراف و تبذیر کشیده می‌شوند.

سپس به آثار سوء دنیوی آن می‌پردازد می‌فرماید:«هیچ کس مال خویش را در غیر مورد استحقاق و نزد غیر اهلش قرار نداد مگر این که سرانجام خداوند او را از سپاسگزاری آنان محروم ساخت و محبّتشان را متوجه دیگری نمود،تا آن جا که اگر روزی پایش بلغزد و به کمک آنان نیاز داشته باشد بدترین دوست و پست‌ترین رفیق خواهند بود!» (و لم یضع امرؤ ماله فی غیر حقّه و لا عند غیر أهله إلاّ حرمه اللّه شکرهم،و کان لغیره ودّهم.فإن زلّت به النّعل یوما فاحتاج إلی معونتهم فشرّ خلیل و ألأم خدین) ⁽¹⁾

دوست است که جمع آن «اخدان» است.

تعبیر به «ألأم خدین» با توجه به این که«لؤم»به معنی پستی و«خدین» به معنی دوست است اشاره به این می‌باشد که آنها در روز گرفتاری شخصی که به ایشان کمک کرده،نه تنها کمکی به او نمی‌کنند بلکه لئامت و پستی را به جایی می‌رسانند که شاید جزء سرزنش کنندگان در آیند.

و این که جمعی از شارحان و یا مترجمان«نهج البلاغه»معنی سرزنش را از این عبارت فهمیده‌اند شاید به خاطر این باشد که مصداق روشن پستی در هنگام گرفتاری دوست است.

تاریخ و تجربه‌های شخصی ما نیز بارها نشان داده است که بسیاری از ستمگران و آنها که ثروتهای هنگفت و بی‌حساب به دوستان خود می‌دادند به هنگامی که در چنگال مکافات اعمال خود گرفتار شدند هیچ کس به یاری آنها نشتافت بلکه دوستان قدیم آنها بیش از افراد بیگانه به آنها بی‌مهری کردند و شعر معروف«حافظ»که در زبان توده مردم شهرت بسیار دارد ناظر به همین معناست:

من از بیگانگان هرگز ننالم که با من هر چه کرد آن آشنا کرد

نکته: بحث مهمی درباره طرز تقسیم بیت المال

بحث مهمی درباره طرز تقسیم بیت المال

از خطبه بالا به خوبی استفاده می‌شود که امام امیر مؤمنان علیه السّلام اصرار داشته‌اند بیت المال مسلمین همواره به طور مساوی در میان مسلمین تقسیم گردد و هیچ گونه امتیازی شریف بر وضیع و شخصیتهای سیاسی و اجتماعی و حتی سابقین در اسلام و حتی نیازمندان بر غیر آنها نداشته باشند.

در عصر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نیز وضع به همین گونه بود و ظاهرا در عصر خلیفه اوّل همان روش ادامه یافت تا این که نوبت به«عمر»رسید او تفاوتها و تبعیضها را بنیان نهاد و ملاحظات سیاسی و اجتماعی را در تقسیم بیت المال دخالت داد.

به گفته«ابن ابی الحدید»«عمر»پس از رسیدن به خلافت،پیشگامان در اسلام را بر دیگران برتری داد و همچنین مهاجرین از قریش را،بر سایر مهاجرین و عموم مهاجران را،بر انصار،و عرب،را بر عجم،و افراد حرّ و آزاد را، بر بردگان آزاد شده،مقدّم داشت و عطای آنها را افزون نمود حتی به«ابو بکر» در ایّام خلافتش گفته بود:مصلحت این است که تفاوت قایل شوی ولی «ابو بکر»نپذیرفت و گفت این خلاف کتاب اللّه است.

هنگامی که نوبت«عثمان»شد تبعیضها به اوج خود رسید در آن زمان اقوام و خویشاوندان«عثمان»بر همه برتری داشتند و قسمت عمده بیت المال در میان آنها تقسیم می‌شد ⁽¹⁾.

مرحوم علامه امینی رحمه اللّه در جلد هشتم الغدیر صفحه 286 تحت عنوان «الفوضی فی مال اللّه»ارقام و اعداد دقیق بخششهای بی‌حساب«عثمان»را به دوستان و بستگان و اطرافیانش از منابع مختلف اهل سنت جمع آوری کرده، اعداد و ارقامی که انسان را در وحشت و حیرت فرو می‌برد و همین امر یکی از عوامل مهم شورش مسلمین بر ضدّ عثمان بود.

و نیز یکی از علل مخالفت سران قبایل و بازی‌گران سیاسی عصر علی بن ابی طالب علیه السّلام به آن حضرت حذف این امتیازات و رعایت مساوات بین همه مسلمین بود(آن گونه که از خطبه بالا و خطب دیگر نهج البلاغه و تواریخ استفاده می‌شود) ⁽²⁾.

جالب این که سردمداران سیاسی آن زمان نیز این مسأله را کتمان نمی‌کردند همان گونه که«طبری»در کتاب خود آورده است که مردی به«ابو عبد الرحمن سلمی»(که از معاریف آن زمان بود ⁽³⁾

آغاز از خواص امیرمؤمنان (علیه السلام) بود (الکنی والالقاب).

پاسخ گفت:حال که مرا به خدا سوگند می‌دهی باید بگویم آری همین گونه است» ⁽¹⁾

جلد ۶، صفحه ۴۹۱.

توضیح این که:اموالی که در بیت المال وارد می‌شده عمدتا از سه ناحیه بوده است:

اوّل:«غنایم جنگی»و می‌دانیم که در مورد غنایم جنگی هیچ تفاوتی بین جنگ جویان نبوده است جز این که لشکر پیاده را یک سهم و لشکر سواره را دو سهم می‌دادند(به خاطر سرمایه گذاری مربوط به مرکب و هزینه‌های آن زیرا مرکب از سوی خود آنها تهیه می‌شد به علاوه سواران نقش بیشتری در جنگ داشتند تا پیاده‌ها).

دوّم:«اموال خراجیه»یعنی مال الاجاره‌هایی که از زمینهای فتح شده متعلق به مسلمین به خزانه دولت اسلام ریخته می‌شد و در زمان خلفا بیشترین رقم بیت المال را تشکیل می‌داد.

این اموال تعلق به همه مسلمین داشت و می‌بایست به طور مساوی بین همه آنها تقسیم شود زیرا«اراضی خراجیّه»ملک عموم مسلمین است که حکومت اسلامی بر آنها نظارت دارد و قاعدتا باید بین همه مسلمانان به طور مساوی تقسیم شود زیرا در آمد ملک مشاع در میان همه مالکان مساوی تقسیم می‌گردد چون سهم مالکیت همه یکسان است.

سوّم:«جزیه‌ها»و مالیاتهایی که از غیر مسلمین گرفته می‌شد و در برابر آن از حمایت حکومت اسلامی برخوردار بودند و جان و مال و

ناموسشان محفوظ بود و به عقیده جمعی از بزرگان فقها مصرف جزیه همان مصرف مال الخراج بود و تعلّق به همه مسلمین داشت.

چهارم:«زکات»که از اجناس معیّنی به مقدار معینی گرفته می‌شد و مصارف هشتگانه آن در قرآن مجید بیان شده است و عمدتا در مورد فقرا و مساکین بر حسب نیازهایشان و در مورد مصارف جهاد بر حسب احتیاجات، تقسیم می‌شد.

بنابر این معیار در تقسیم آن،مقدار نیاز بود نه مساوات.

پنجم:«خمس»کلیّه درآمدها که بعد از کسر هزینه‌ها و مخارج سال باید پرداخته شود و به طوری که از قرآن مجید و روایات استفاده می‌شود نیمی از آن تعلّق به نیازمندان«بنی هاشم»دارد و نیم دیگر متعلّق به امام المسلمین است که صرف نیازهای حکومت اسلامی می‌شود.

ششم:«انفال»است که شامل تمام اموالی می‌شود که مالک خاصی ندارد مانند اراضی موات،جنگل‌ها،بخشی از معادن،سواحل دریاها و زمینهای بایری که صاحبان آن کوچ کرده و از آن صرف نظر نموده‌اند که آن هم جزء اموال حکومت است و تعلّق به امام المسلمین دارد.

هر یک از منابع ششگانه مالی فوق،بحثهای مفصّلی دارد که در کتب فقهی مثل کتاب الخمس و کتاب الزکاة و کتاب الجهاد آمده است.

حال این سؤال پیش می‌آید،اموالی که می‌بایست به طور مساوی در میان مسلمین تقسیم شود و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به آن عمل نمود و حتی در زمان خلیفه اوّل نیز همین سنّت ادامه داشت و علی علیه السّلام در مقام احیای این سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بعد از متروک ماندن در زمان خلیفه دوّم و سوّم بود،کدام یک از اموال ششگانه فوق می‌باشد؟ ظاهر این است که این اموال همان مال الخراج(و احتمالا به ضمیمه جزیه)بوده است که قسمت عمده بیت المال را در آن زمان تشکیل می‌داد

و به قدری زیاد بوده است که درآمدهای دیگر بیت المال در مقابل آن،چندان اهمیّتی نداشت لذا یکی از برنامه‌های اصلی فرمانداران که به نقاط مختلف فرستاده می‌شدند همان جمع‌آوری خراج بود.

از نامه‌های متعددی از«نهج البلاغه»نیز این معنا استفاده می‌شود مانند عهدنامه مالک اشتر(نامه 53)و همچنین نامه 43 که امیر مؤمنان علی علیه السّلام به «مصقلة بن هبیره»نوشته.

بنابر این اگر بخش دیگری از بیت المال طبق مدارک فقهی موجود،به طور غیر مساوی بر اساس مصالح مسلمین و حکومت اسلامی تقسیم شود منافاتی با آنچه در خطبه بالا و مانند آن آمده است،ندارد.

اضافه بر این تفاوتی که گاه در تقسیم بعضی از ارقام اموال بیت المال که در بالا اشاره شد اعمال شود بر اساس مصالح مسلمین و خدماتی است که اشخاص انجام می‌دهند،نه بر اساس مصالح شخصی آن گونه که«معاویه»انجام می‌داد که سران قبایل را با اموال هنگفتی خریداری می‌کرد و حتّی بعضی از افراد ضعیف الایمان لشکر علی علیه السّلام را هم با مبالغ زیادی فریب داد ⁽¹⁾

الأقسیمن فیهم المال حتی تغلب دنیای علی آخرته: به خدا سوگند افراد مورد اعتماد علی را به

وسیله اموال، متمایل به خویش می کنم تا آن جا که دنیای من بر آخرت او غلبه خواهد کرد

(شرح نهج البلاغه علامه شوشتری، جلد ۶، صفحه ۴۹۱).

البتّه این مکتب آزادگان و پرهیزگاران و ایثارگران است و با مکتب سیاست‌بازان مقام پرست و اسیران هوا و هوس همواره در تضادّ بوده و خواهد بود.

خطبۀ 127: اشتباه خوارج و باطل کردن حکم حکمین

اشاره

و من کلام له علیه السّلام «و فیه یبیّن أحکام الدین و یکشف للخوارج الشبهة و ینقض حکم الحکمین»

1

یکی دیگر از سخنان که در آن پاره‌ای از احکام دینی را بیان می‌کند و اشتباه خوارج را روشن می‌سازد و حکم حکمین را باطل اعلام می‌دارد.

خطبه در یک نگاه

خطبه 127 ⁽¹⁾

از کسانی که این خطبه را نقل کرده اند مورخ معروف «طبری» است که آن را در حوادث

سنه ۳۷ هجری از «ابو مخنف » با تفاوتی نقل می کند، «ابن اثیر» نیز در کتاب «نهایه » به تناسب

کلمه «جر» اشاره به بخشی از این خطبه کرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد ۲، صفحه ۲۸۵)

امام علیه السّلام این خطبه را در برابر«خوارج»ایراد کرد و مخاطبان اصلی،آنها بودند هر چند نفع خطبه،عام است و در واقع از چند بخش تشکیل می‌شود.در بخشی از این خطبه علیه السّلام امام بطلان نظریه«خوارج»را در خصوص کافر دانستن مرتکبین گناهان کبیره،و حکم به قتل عموم است پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با استدلال قوی آشکار می‌سازد.

در بخش دیگری به غفلت و جهل آنان،اشاره می‌کند که در دشمنی راه تفریط را پیموده‌اند همان گونه که گروه دیگری در دوستی راه افراط و غلوّ را طی کرده‌اند و هر دو گروه را گمراه می‌شمرد.

در بخش سوّم تأکید بر همگام شدن با معظم مسلمین و اجتناب از تکروی فرموده و از تفرقه و جدایی بر حذر می‌دارد و شعار«خوارج»را یک شعار گمراه‌کننده و خطرناک می‌شمرد.

در بخش چهارم اشاره به اشتباه«حکمین»می‌کند و این نکته را روشن می‌سازد که آنها وظیفه داشتند دستور قرآن را احیا کنند ولی آنها به راه خطا رفتند به همین دلیل حکم آنها هیچ گونه ارزشی ندارد.

بخش اوّل

اشاره

فإن أبیتم إلاّ أن تزعموا أنّی أخطأت و ضللت،فلم تضلّلون عامّة أمّة محمّد صلّی اللّه علیه و آله،بضلالی،و تأخذونهم بخطئی،و تکفّرونهم بذنوبی!سیوفکم علی عواتقکم تضعونها مواضع البراء و السّقم،و تخلطون من أذنب بمن لم یذنب.و قد علمتم أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله رجم الزّانی المحصن،ثمّ صلّی علیه،ثمّ ورّثه أهله؛و قتل القاتل و ورّث میراثه أهله.و قطع السّارق و جلد الزّانی غیر المحصن،ثمّ قسم علیهما من الفیء،و نکحا المسلمات؛فأخذهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بذنوبهم،و أقام حقّ اللّه فیهم،و لم یمنعهم سهمهم من الإسلام،و لم یخرج أسماءهم من بین أهله.

ترجمه

(ای گروه خوارج)اگر چنین می‌پندارید که من خطا کرده و گمراه شده‌ام(به فرض محال که چنین باشد)چرا به خاطر گمراهی من،همه امّت محمّد صلّی اللّه علیه و آله را گمراه می‌شمرید؟و آنها را به خاطر خطای من،مورد مؤاخذه قرار می‌دهید و تکفیر می‌کنید؟ شما شمشیرهای خود را بر دوش گذاشته‌اید(و به هر کس و هر جا ضربه می‌زنید و)آن را بر جای درست و نادرست فرود می‌آورید،و گناهکار و بی‌گناه را با هم فرق نمی‌گذارید،در حالی که می‌دانید رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله زناکار همسردار را سنگسار می‌کرد ولی بعد از آن بر وی نماز می‌خواند،سپس ارث او را در میان خانواده‌اش تقسیم می‌نمود(و به این ترتیب تمام احکام اسلام را بر آنها جاری می‌کرد)قاتل را می‌کشت ولی ارث او را به خاندانش می‌داد؛و دست سارق را می‌برید،و زناکار

بدون همسر را تازیانه می‌زد،سپس سهم آنها را از بیت المال می‌داد و می‌توانستند از زنان مسلمان همسر انتخاب کنند(کوتاه سخن این که) رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله آنها را به خاطر گناهانشان مجازات می‌کرد و حدّ الهی را بر آنان اجرا می‌نمود،اما سهم آنها را از اسلام می‌پرداخت و نام آنان را از دفتر مسلمین خارج نمی‌ساخت.(پس شما چرا بر خلاف دستور پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله هر گنهکاری را کافر می‌شمرید).

شرح و تفسیر: خشونت بی‌منطق خوارج

خشونت بی‌منطق خوارج

این بخش از خطبه ناظر به پاسخ به شبهات«خوارج»است که بر اثر جهل و نادانی و تعصب و تقلید کورکورانه دامنگیر آنها شده بود.

آنها معتقد بودند،هر کس مرتکب هر گناه کبیره‌ای شود کافر می‌شود و کافر واجب القتل است و در این جا صغرا و کبرایی برای خود درست می‌کردند و بر طبق آن به خود اجازه می‌دادند که بر هر یک از اصحاب علی علیه السّلام دست یابند او را به قتل رسانند،این تشنه‌های خون‌ریزی و شرارت و جنایت به همین جهت شمشیر بر دوش گذاشته و در گوشه و کنار خونهای بی‌گناهان را می‌ریختند و کاری کردند که صفحه تاریخ را سیاه نمودند.

آنها برای خود صغرا و کبرا درست می‌کردند و می‌گفتند:علی علیه السّلام حکمیّت افراد را در برابر قرآن پذیرفته،بنابر این مرتکب گناهی شده،و هر کس مرتکب گناهی شود کافر است و پیروان علی علیه السّلام نیز همانند او هستند پس آنها هم کافرند و کافر واجب القتل است.

امام علیه السّلام در عبارت بالا با پاسخهای بسیار روشن و منطقی،اشتباهات آنها را آشکار می‌سازد و به آنها اتمام حجّت می‌کند می‌فرماید:

«اگر چنین می‌پندارید که من خطا کرده،و گمراه شده‌ام(به فرض محال که چنین باشد)چرا به خاطر گمراهی من همه امت محمّد صلّی اللّه علیه و آله را گمراه می‌شمرید؟،و آنها را به خاطر خطای من مورد مؤاخذه قرار می‌دهید و تکفیر می‌کنید؟!» (فإن أبیتم إلاّ أن تزعموا أنّی أخطأت و ضللت،فلم تضلّلون عامّة أمّة محمّد صلّی اللّه علیه و آله،بضلالی، و تأخذونهم بخطئی،و تکفّرونهم بذنوبی) .

و در ادامه می‌افزاید:«شما شمشیرهای خود را بر دوش گذاشته‌اید(و به هر کس و هر جا ضربه می‌زنید و)آن را بر جای درست و نادرست فرود می‌آورید و گناهکار و بی گناه را با هم فرق نمی‌گذارید!» (سیوفکم علی عواتقکم ⁽¹⁾

فارسی به آن «دوش» اطلاق می شود).

این بخش از کلام امام علیه السّلام اشاره به چند پاسخ دارد:نخست این که:این تصوّر که من خطا کردم و گمراه شدم،پندار باطلی بیش نیست اوّلا:من تحت فشار شما و امثال شما تن به حکمیّت در دادم و ثانیا:اگر حکمیّت به صورت صحیح انجام شود،مطابق قرآن است،فی الواقع،حکم،قرآن می‌باشد،و مردانی که در نقش حکمیّت ظاهر می‌شوند به قرآن مراجعه می‌کنند و حکم خدا را از آن استنباط می‌نمایند و کلیات را بر مصادیق تطبیق می‌کنند همان گونه که در خطبه‌های قبل گذشت،بنابر این هیچ کاری بر خلاف حکم خدا انجام نمی‌گیرد که موجب ضلالت و خطا گردد.

ثالثا:به فرض که من مرتکب خلافی شدم سایر مسلمین چه گناهی دارند؟ چرا آنها را تکفیر می‌کنید و خون بی‌گناهان را می‌ریزید؟این چه قانونی است که شما از آن پیروی می‌کنید؟و به کدامین آیین،ایمان دارید؟ سپس امام علیه السّلام به سراغ اشتباه اصلی آنان می‌رود که می‌گفتند:«هرگنهکاری کافر است»،و پاسخ دندان شکنی به آنان می‌دهد،می‌فرماید:«شما می‌دانید رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله زناکار همسردار را سنگسار می‌کرد،ولی بعد از آن بر وی نماز می‌خواند،سپس ارث او را در میان خانواده‌اش تقسیم می‌نمود،(و به این ترتیب تمام احکام اسلام را بر آنها جاری می‌کرد)قاتل را می‌کشت ولی ارث او را به خاندانش می‌داد،دست سارق را می‌برید و زناکار بدون همسر را تازیانه می‌زد سپس سهم آنها را از بیت المال می‌داد و می‌توانستند از زنان مسلمان همسر انتخاب کنند(خلاصه این که)رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله آنها را به خاطر گناهشان مجازات می‌کرد و حدّ الهی را بر آنان اجرا می‌نمود اما سهم آنها را از اسلام می‌پرداخت و نام آنان را از دفتر مسلمانان خارج نمی‌ساخت» (و قد علمتم أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله رجم الزّانی المحصن،ثمّ صلّی علیه،ثمّ ورّثه أهله؛و قتل القاتل و ورّث میراثه أهله.و قطع السّارق و جلد الزّانی غیر المحصن،ثمّ قسم علیهما من الفیء،و نکحا المسلمات.فأخذهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بذنوبهم،و أقام حقّ اللّه فیهم،و لم یمنعهم سهمهم من الإسلام،و لم یخرج أسماءهم من بین أهله) .

امام علیه السّلام با این بیان،شواهد متعددی از سنّت پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله بر اشتباه و خطای واضح«خوارج»می‌آورد نخست این که:پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله هم،زانی محصن را اعدام می‌کرد و هم قاتل را سپس بر آنها نماز

می‌خواند و ارث آنها را به وارثان مسلمانش می‌داد،در حالی که اگر آنها با ارتکاب زنا و قتل نفس،کافر شده باشند نباید ارثشان-به عقیده شما-به وارثان مسلمان برسد،چرا که مسلمان از کافر ارث نمی‌برد.(این اعتقاد غالب فقهای اهل سنّت است).

دیگر این که:پیامبر صلّی اللّه علیه و آله گنهکاران دیگری را همچون سارق و زانی غیر محصن مشمول حکم حدّ قرار می‌داد،دست یکی را قطع می‌کرد و دیگری را شلاّق می‌زد ولی بعد از آن در صفوف مسلمین بودند و تمام احکام اسلام از جمله ازدواج با زنان مسلمان و گرفتن سهم از بیت المال را برای آنها مجاز می‌دانست،در حالی که اگر کسی با گناه کبیره کافر شود باید هیچ یک از این امور در حق او اجرا نگردد.

نکته‌ها

1-خوارج و تکفیر همه گنهکاران!

از خطبه بالا این نکته به خوبی استفاده می‌شود که«خوارج»معتقد بودند:

ارتکاب هر گناه کبیره،سبب خروج از دین اسلام می‌شود،بنابر این،هر کس مرتکب گناه کبیره‌ای شود،اگر قبلا مسلمان بوده«مرتّد»است و محکوم به اعدام.

این اعتقاد سخیف،و آمیخته با گمراهی شدید،در کتب عقاید نیز،به آنها نسبت داده شده است.آنها برای اثبات مقصود خود،به ظاهر بعضی از آیات قرآن که مفهوم آن را درک نکرده بودند توسّل می‌جستند،از جمله،آیه شریفه 97 سوره«آل عمران»در مورد تارک حج که می‌فرماید: «وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ» و آیه 44«مائده»که می‌فرماید:« «وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ» ؛کسی که به حکم خدا حکم

نکند کافر است» و آیه 23 سوره«جن»که درباره همه گنهکاران می‌گوید: «وَ مَنْ یَعْصِ اللّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها أَبَداً» می‌باشد.

در این آیات،گاه درباره بعضی از گنهکاران اطلاق کلمه کفر شده و گاه تعبیر به خلود در جهنم(جاودانه در دوزخ ماندن)که مخصوص کافران است دیده می‌شود. غافل از این که:واژه کفر در لغت و در اصطلاح شرع،همیشه به معنی خروج از اسلام نیست بلکه،کفر درجات و مراحلی دارد:گاه به معنی ارتکاب گناه و گاه به معنی انکار خداوند و اعتقادات دینی بکار می‌رود،به عبارت دیگر کفر، به معنی فاصله گرفتن از حق یا پوشانیدن حق است که مراحل و درجاتی دارد و هر کدام برای خود دارای احکام مخصوصی همان گونه که ایمان نیز دارای درجاتی است و هر کدام احکام ویژه‌ای دارد.

امام صادق علیه السّلام در روایت معروفی که در«اصول کافی»آمده است،کفر را در قرآن به پنج معنا تفسیر فرموده است که یکی از آنها،کفر به معنی ترک اوامر الهی و عصیان است و در همان روایت شواهدی از قرآن مجید بر این معانی پنجگانه در عبارات مشروح بر می‌شمرد ⁽¹⁾.

روشن‌ترین دلیل بر بطلان این عقیده،همان است که امیر مؤمنان علی علیه السّلام در خطبه بالا بیان فرموده و آن این که:در عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله گنهکاران متعددی بودند که حدّ شرعی بر آنها جاری می‌شد ولی در عین حال،تمام احکام اسلام نسبت به آنها رعایت می‌گشت حتی اگر توبه نمی‌کردند،خواندن نماز میّت،دفن در مقابر مسلمین،احکام ارث اسلامی و در صورتی که بعد از اجرای حدّ،زنده بودند سهم بیت المال،ازدواج با

خانواده‌های مسلمان و امثال آن،این سیره مستمره پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله که در دورانهای بعد جریان داشت و تا به امروز در میان تمام مسلمین جهان جاری است،نشان می‌دهد که مرتکب گناه کبیره هرگز، کافر،به معنی خارج از اسلام نیست؛نه تنها نمی‌توان خون او را ریخت بلکه وارد کردن کمترین جراحت بر او دیه دارد.

2-گوشه‌ای از جنایات وحشتناک خوارج

برای این که بدانیم امیر مؤمنان علی علیه السّلام با چه گروه‌هایی روبه‌رو بوده و چه اموری اسباب عدم پیشرفت برنامه‌های آن بزرگوار شد،کافی است گوشه‌ای از تاریخ پر ننگ«خوارج»را بررسی کنیم.

در تاریخ اسلام گروهی مانند«خوارج»دیده نمی‌شوند،متعصبانی که زندگی آنها مملوّ از تضادّها و تناقض‌ها بود.به آسانی خون می‌ریختند و بر صغیر و کبیر و حتی بچه‌ها در شکم مادرانشان رحم نمی‌کردند همان گونه که مولا علیه السّلام در خطبه بالا به آنها فرمود،شمشیرهایشان را بر دوش گذارده بودند و به هر بهانه‌ای خون می‌ریختند.در منطقه حاکمیت آنان که خوشبختانه دیری نپایید، هیچ کس در امان نبود،گویی آنها مالکان بودند و مردم بردگان متخلّف،که آنها به خود اجازه می‌دادند هر تصمیمی درباره آنان بگیرند مرگ،حیات،شکنجه و آزادی.

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه چنین آورده است:

هنگامی که«خوارج»عازم«نهروان»بودند دو نفر را دیدند یکی مسلمان و دیگری مسیحی،مسلمان را کشتند زیرا او را پیرو افکار خود نمی‌دانستند و کافر و مرتد می‌شمردند و مسیحی را نوازش کردند،بدین سبب که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله درباره اهل ذمه سفارش به نیکی کرده بود.

«واصل بن عطا»که از دانشمندان معروف عصر خود بود،به اتفاق جمعی از یارانش به راهی می‌رفتند از دور گروهی از«خوارج»را دیدند سخت احساس خطر نمودند.«واصل»به یاران خود گفت:اگر آنها سؤالی کردند،جواب را به من حواله دهید و شما ساکت باشید.هنگامی که با آنها ملاقات کردند «خوارج»از«واصل»و همراهانش پرسیدند:شما بر کدام مذهب هستید؟ «واصل»گفت:ما گروهی مشرک هستیم که به شما پناه آورده‌ایم تا کلام خدا را از زبانتان بشنویم و با احکام و معارف اسلام آشنا شویم.آنها گفتند:ما شما را به پناه خود پذیرفتیم.

«واصل»گفت:پس احکام خدا را به ما بیاموزید،آنها شروع کردند احکام خدا را به آنان آموختن.

«واصل»گفت:من و همراهانم دین اسلام را پذیرفتیم اکنون ما را به جایگاه امن خود برسانید چون قرآن شما می‌گوید:« «وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجارَکَ فَأَجِرْهُ حَتّی یَسْمَعَ کَلامَ اللّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ» ؛هر گاه یکی از مشرکان از تو پناه جوید به او پناه ده تا کلام خدا را بشنود،سپس او را به محل امنش برسان» ⁽¹⁾آنها به یکدیگر نگاه کردند و سپس گفتند:درست است،حق همین است سپس آنان را همراهی کردند تا از منطقه قلمرو«خوارج»سالم بیرون روند ⁽²⁾.

داستان سر بریدن«عبد اللّه بن خبّاب»فرزند صحابی معروف پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و همچنین کشتن همسر باردارش که در بسیاری از تواریخ آمده است و قبلا آن را شرح داده‌ایم،نمونه دیگری از جنایات وحشتناک آنهاست.

این در حالی بود که اگر یکی از آنها خوکی را می‌کشت بر او اعتراض می‌کردند که این مصداق فساد در ارض است و تو مفسد در ارض هستی⁽¹⁾.

به نظر می‌رسد جهل و نادانی و تعصب و بدآموزی و خود بزرگ بینی،عوامل اصلی به وجود آمدن این گروه سفاک و خون‌ریز و جنایت پیشه بود. آیا سزای آنها این نبود که با حملات پی در پی و مؤثر لشکر علی علیه السّلام،بعد از اتمام حجت کافی و توبه افراد فریب خورده،بقیه همگی نابود شوند آن گونه که در«نهروان»اتفاق افتاد؟!

3-پاسخ به یک سؤال

امام علیه السّلام در خطبه بالا در مقام پاسخ‌گویی به«خوارج»که معتقد بودند:

مرتکب گناه کبیره،کافر است فرمود:این بر خلاف سیره پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است چنان که مرتکبان گناهان کبیره را مجازات می‌کرد و در مواردی که محکوم به اعدام بودند(مانند موارد قصاص قاتل)حکم اعدام آنها را می‌داد سپس میراث آنها را به بستگان مسلمانشان می‌داد.

این در حالی است که طبق مذهب ما مسلمان از کافر ارث می‌برد بنابر این سپردن میراث آنها به وارثان مسلمان دلیل بر نفی کفر آنها نیست.

در پاسخ این سؤال باید به این نکته توجه کرد که این سخن را امام علیه السّلام طبق مذهب غالب اهل سنت و خوارج بیان کرده که معتقد بودند نه کافر از مسلمان ارث می‌برد و نه مسلمان از کافر بنابر این مطابق مسلّمات مذهب آنها استدلال فرموده است ولی در مکتب اهل بیت علیهم السّلام کافر از مسلمان ارث نمی‌برد و مسلمان از کافر ارث می‌برد چرا که طبق روایات اهل

بیت علیهم السّلام:«إنّ الإسلام لم یزد المسلم إلاّ عزا فی حقّه؛اسلام چیزی جز در عزت در گرفتن حق بر مسلمان نمی‌افزاید»⁽¹⁾.

بخش دوّم

اشاره

ثمّ أنتم شرار النّاس،و من رمی به الشّیطان مرامیه،و ضرب به تیهه! و سیهلک فیّ صنفان:محبّ مفرط یذهب به الحبّ إلی غیر الحقّ،و مبغض مفرط یذهب به البغض إلی غیر الحقّ،و خیر النّاس فیّ حالا النّمط الأوسط فالزموه،و الزموا السّواد الأعظم فإنّ ید اللّه مع الجماعة.و إیّاکم و الفرقة! فإنّ الشّاذّ من النّاس للشّیطان،کما أنّ الشّاذّ من الغنم للذّئب.ألا من دعا إلی هذا الشّعار فاقتلوه،و لو کان تحت عمامتی هذه.

ترجمه

شما(خوارج)شرورترین مردم و کسانی هستید که شیطان آنها را هدف تیرهای خود قرار داده،و به سرگردانی کشانده است،(و افکار شیطانی و اعمال ضد انسانی شما،بهترین گواه بر این معناست).

و به زودی دو گروه درباره من هلاک(و گمراه)می‌شوند:دوست افراطی که محبّتش او را به غیر حق می‌کشاند و دشمن افراطی که از سر دشمنی قدم در غیر طریق حق می‌نهد.

بهترین مردم درباره من،گروه میانه رو هستند،از آنها جدا نشوید و همیشه همراه جمعیّت‌های بزرگ(اکثریت طرفدار حق)باشید،که دست خدا با جمعیّت است.از جدایی بپرهیزید(جدایی از توده‌های عظیم و مؤمن)زیرا افراد تنها و جدا،نصیب شیطانند،همان گونه که گوسفند تک‌رو،طعمه گرگ است.

آگاه باشید!هر کس به این شعار(شعار تفرقه‌انگیز خوارج لا حکم إلاّ للّه) مردم را دعوت کند او را به قتل برسانید هر چند زیر عمامه من باشد(و به من پناهنده شود).

شرح و تفسیر: شرورترین مردم!

شرورترین مردم!

امام علیه السّلام در بخش نخستین این خطبه با دلایل منطقی اشتباه«خوارج»را در تکفیر مسلمین آشکار ساخت و در نهایت آرامش به مقتضای بحث منطقی، با آنان سخن گفت ولی در این بخش(بخش دوّم)برای شکستن ابهّت خیالی آنها در میان مسلمانان،آنها را زیر شدیدترین ضربات سرزنش و ملامت قرار می‌دهد می‌فرماید:«شما(خوارج)شرورترین مردم و کسانی که شیطان،آنها را هدف تیرهای خود قرار داده و به سرگردانی کشانده است می‌باشید(و افکار شیطانی و اعمال ضدّ انسانی شما،بهترین گواه بر این معناست) (ثمّ أنتم شرار النّاس،و من رمی به الشّیطان مرامیه،و ضرب به تیهه) .

به یقین گروهی در میان مسلمین به شرارت«خوارج»پیدا نشدند و به راستی مصداق این آیه بودند:« «اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِکْرَ اللّهِ أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ» ؛شیطان بر آنان مسلط شده و یاد خدا را از خاطر آنها برده،آنان حزب شیطانند،بدانید حزب شیطان زیانکارانند»⁽¹⁾.

و نیز مصداق روشن این آیه بودند که می‌فرماید:« «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالاً اَلَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً» ؛بگو آیا به شما خبر دهیم که زیانکارترین(مردم)در کارهایشان چه کسانی هستند؟آنها که تلاشهایشان در زندگی دنیا گم و نابود شده،با این حال می‌پندارند کار نیک انجام می‌دهند»⁽¹⁾.

سپس به نکته دیگری اشاره می‌فرماید،و آن این که:افراد نادان و جاهل دائما گرفتار افراط و تفریطند،گروهی مرا خدا پنداشتند و گروهی کافر، می‌گوید:«به زودی دو گروه درباره من هلاک(و گمراه)می‌شوند:دوست افراطی که محبّتش،او را به غیر حق می‌کشاند و دشمنی افراطی که از سر دشمنی قدم در غیر طریق حق می‌نهد» (و سیهلک فیّ صنفان:محبّ مفرط یذهب به الحبّ إلی غیر الحقّ و مبغض مفرط یذهب به البغض إلی غیر الحقّ) .

اشاره به این که اگر شما به خاطر جهل و جنایت،مرا کافر خواندید گروهی به عکس شما-آن هم از سر جهل و نادانی-مرا خدا پنداشتند که هر دو،راه غیر حق را پیمودند نه آن درست بوده و نه این.

جالب توجه این که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله از سالها پیش این افراط و تفریط را در مورد امیر مؤمنان علی علیه السّلام پیش بینی فرمود،و بنا به گفته«ابن عبد البرّ مالکی»در کتاب«استیعاب»خطاب به علی علیه السّلام چنین گفت:«لا یحبّک إلاّ مؤمن و لا یبغضک إلاّ منافق...و یهلک فیک رجلان محبّ مفرط و کذّاب مفتر...و تفترق فیک امّتی کما افترقت بنو إسرائیل فی عیسی؛ای علی!جز مؤمن کسی تو را دوست نمی‌دارد و جز منافق،کسی تو را دشمن نمی‌شمرد...و درباره تو دو کس

هلاک می‌شوند،محبّ افراطگر و دروغگوی افترا زننده...و امت من درباره تو از هم جدا می‌شوند،همان گونه که بنی اسرائیل درباره «عیسی علیه السّلام»جدا شدند»⁽¹⁾.(این سخن اشاره به آن است که گروهی از بنی اسرائیل ایمان آوردند و او را خدا پنداشتند و گروهی ایمان نیاوردند وی را-نعوذ باللّه-فرزند نامشروع خطاب کردند).

مرحوم سیّد«محسن امین»در«اعیان الشیعه»از«مسند احمد»و «صحیح ترمذی»و«استیعاب»«ابن عبد البر»و«مستدرک حاکم»نقل می‌کند که در نزد صحابه:«بغض علی علیه السّلام علامت منافق و تمییز او از مؤمن صادق بود»سپس می‌افزاید:«این نکته به طور قطع از نظر تاریخی ثابت است که «معاویه»هم خودش علی علیه السّلام را سبّ می‌کرد و هم مردم را به سبّ و دشنام او دعوت می‌نمود(بنابر این نتیجه می‌گیریم که«معاویه»جزء منافقان بود)⁽²⁾.

به هر حال،همیشه جاهلان یا در طرف افراط قرار می‌گیرند یا تفریط یا در صف غلوّ کنندگان یا دشمنان سرسخت.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن،و برای تاکید در حفظ اعتدال،می‌فرماید:

«بهترین مردم در مورد من گروه میانه‌رو هستند،از آنها جدا نشوید» (و خیر النّاس فیّ حالا النّمط الأوسط فالزموه) .

در حدیثی از آن حضرت می‌خوانیم که فرمود:«ألا إنّ خیر شیعتی النّمط⁽¹⁾الأوسط إلیهم یرجع الغالی و بهم یلحق الّتالی؛بهترین شیعیان من گروه معتدل و میانه روند،غلوّ کننده باید به سوی آنها باز گردد و مقصر و عقب افتاده باید به آنها ملحق شود»⁽²⁾.

و به دنبال آن،دستور مهم دیگری صادر می‌کند همان چیزی که«خوارج» به خاطر مخالفت با آن،در آن وادی خطرناک ضلالت و گمراهی افتادند می‌فرماید:«همیشه همراه جمعیّتهای بزرگ(اکثریت طرفدار حق)باشید که دست خدا با جمعیّت است» (و الزموا السّواد⁽³⁾الأعظم فإنّ ید اللّه مع الجماعة) .

و برای تاکید بیشتر درباره این موضوع می‌فرماید:«از جدایی پرهیزید (جدایی از توده‌های عظیم و مؤمن)زیرا افراد تنها و جدا،نصیب شیطانند!، همان گونه که گوسفند تک رو،طعمه گرگ است!» (و إیّاکم و الفرقة!فإنّ الشّاذّ⁽⁴⁾من النّاس للشّیطان،کما أنّ الشّاذّ من الغنم للذّئب) .

همیشه توده‌های مؤمن،در مسیر حق حرکت می‌کنند و اگر گروهی دچار اشتباه شوند،گروه دیگر آنها را آگاه می‌سازند و از خطر گمراهی نجات می‌دهند، ولی افراد تکرو و گروه‌های کوچک و منزوی از جامعه اسلامی،

گرفتار انواع خطاها و انحرافات می‌گردند.و شیطان همیشه وسوسه‌های خود را در میان آنها تشدد می‌کند،و صید خوبی برای لشکر شیطانند همان گونه که وقتی گوسفندی از گله گوسفندان جدا و از زیر نظر چوپان خارج می‌شود،گرگها به او حمله می‌کنند و طعمه خود می‌سازند.

در آخرین دستور در این بخش می‌فرماید:«آگاه باشید هر کسی به این شعار(شعار تفرقه‌انگیز خوارج،لا حکم إلاّ للّه)،مردم را دعوت کند او را به قتل برسانید هر چند زیر این عمامه من باشد»(و به من پناهنده شود) (ألا من دعا إلی هذا الشّعار فاقتلوه،و لو کان تحت عمامتی هذه) .

و به این ترتیب،حکم نهایی را درباره این گروه فاسد و مفسد و بی‌رحم و خونخوار که نه تنها خطری برای مسلمین بودند که خطر عظیمی برای اسلام و قرآن نیز محسوب می‌شدند صادر می‌فرماید.

در این که منظور امام علیه السّلام از واژه«شعار»که در عبارت بالا آمده کدام شعار است شارحان«نهج البلاغه»احتمالات گوناگونی داده‌اند،گاه گفته‌اند:منظور «شعار تفرقه»است و گاه«شعاری»که در چگونگی اصلاح موی سر خود داشتند که وسط آن را می‌تراشیدند و دور آن را همچون تاجی که بر سر بگذارند،باقی می‌گذاشتند⁽¹⁾و گاه شعار لا حکم إلاّ للّه دانسته‌اند ولی مناسبتر از همه همان احتمال سوّم است که همه جا به عنوان«شعار خوارج»محسوب می‌شد،و در سایه آن فتنه‌ها و فسادهای فراوانی کردند و آتش سوزانی در جامعه اسلامی بر پا نمودند و در واقع آنان با این شعار اسباب تفرقه و جنگ و خونریزی و فساد فی الارض را فراهم می‌ساختند و به همین دلیل طرفداران این شعار محکوم به اعدام شدند.

درباره جمله «و لو کان تحت عمامتی هذه» (اگر چه زیر این عمامه من باشد)نیز تفسیرهای متعددی کرده‌اند که از همه مناسبتر همان است که در بالا اشاره شد و آن این که هر چند این افراد فاسد به خانه من پناه بیاورند و زیر لباس من باشند.

نکته‌ها

1-از افراط و تفریط بپرهیزید

از مسائلی که امام علیه السّلام در این خطبه بر آن تأکید می‌فرماید،هلاکت و گمراهی گروه افراطگر و تفریط کننده است،این دو گروه به طرز آشکاری در مورد امام علیه السّلام در محیط جامعه اسلامی نمایان شدند گروهی که امام علیه السّلام را خدا می‌پنداشتند که در عصر آن حضرت می‌زیستند و به مجازات سختی از سوی امام علیه السّلام گرفتار شدند و گروه دیگری که نعوذ باللّه کافرش می‌دانستند که آنها نیز به مجازات سختی گرفتار گردیدند.

افراط و تفریط در همه چیز مذموم و مایه گرفتاری و بدبختی است نه تنها در مسائل اعتقادی که در مسائل ساده زندگی نیز چنین است و سرچشمه افراط و تفریط معمولا جهل و نادانی و تعصب است.

گروهی از منحرفان در جامعه اسلامی که از پیروی اهل بیت علیهم السّلام دور ماندند خدا را آن چنان تنزل دادند که در حد جسمانیات شمردند و برای او قیافه‌ای مانند یک جوان امرد با موهایی پیچیده و مجعد قائل شدند و گروهی دیگر چنان او را از دسترس فکر بشر خارج کردند که گفتند نه تنها معرفت ذات او برای ما امکان ندارد بلکه از صفات او هم چیزی نمی‌دانیم و به تعبیر دیگر قائل به تعطیل معرفت اللّه شدند.گروهی راه افراط را در پیش گرفته و قائل به تفویض شدند و گروهی نیز راه تفریط را پیش گرفته و قائل به جبر شدند و همین طور.

ائمه هدی علیهم السّلام خود را«نمرقه وسطی»یعنی گروه معتدل و دور از افراط و تفریط معرفی می‌نمودند که تندروان باید به سوی آنها باز گردند و کندروان باید خود را به آنها برسانند.«نحن النّمرقة الوسطی بها یلحق التّالی و إلیها یرجع الغالی»⁽¹⁾.

2-دست خدا با جماعت است

در خطبه بالا تأکید بر همگامی و همراهی با سواد اعظم یعنی جمعیّت عظیم مسلمین و پرهیز از هر گونه تک روی شده است و با صراحت می‌فرماید:

«ید اللّه مع الجماعة؛دست خدا با جمعیّت است».

هر زمان مسلمانان متفق و متحد بوده‌اند دارای قدرت و عظمت و شوکت بوده‌اند و هر زمان که تفرقه و نفاق در میان آنها افتاد ذلیل و خوار و بی‌مقدار شدند.

جدا شدن از توده‌های جمعیّت مسلمین،و به تعبیر دیگر انزوای اجتماعی، یکی از انحرافات فکری و اعتقادی و عقیدتی است،افراد منزوی به زودی گرفتار تخیلات خود برتر بینی می‌شوند و چنین می‌پندارند که موجودی برترند و مردم باید در برابر آنها تعظیم کنند و چون چنین عکس العملی از مردم نمی‌بینند آتش بدبینی و سوء ظن و کینه و عداوت در دل آنها روشن می‌شود و به همین جهت گاهی به انتقام جویی و کشتن افراد بی‌گناه و صدمه زدن به سرمایه‌های اجتماعی رو می‌آورند و گاه ادعای نبوت،امامت یا نیابت از حضرت مهدی علیه السّلام را مطرح می‌کنند و سرچشمه نفاق و اختلاف می‌شوند.

و از این جا به عمق کلام مولا امیر مؤمنان علیه السّلام که در بالا فرمود:«افراد تک رو طعمه شیطانند همان گونه که گوسفند تک رو طعمه گرگ می‌شود»پی می‌بریم. بدیهی است منظور از هماهنگی با جمعیّت همان اکثریتی است که دارای ایمان و ارزش‌های انسانی و اخلاقی باشد.اسلام هرگز هماهنگی با اکثریت فاسد را توصیه نکرده و نمی‌کند.علی علیه السّلام که گوینده سخن بالاست در سخن دیگری که خواهد آمد می‌فرماید:«لا تستوحشوا فی طریق الهدی لقلّة أهله⁽¹⁾هرگز در مسیر هدایت از کمی همراهان وحشت نکنید»(و به دنبال اکثریت فاسد گام برندارید)و نکوهش‌هایی که در آیات متعددی از قرآن از اکثریت شده منظور همین اکثریت فاسد و مفسد است.

این سخن را با آیه‌ای از قرآن مجید پایان می‌دهیم:« «قُلْ لا یَسْتَوِی الْخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبِیثِ فَاتَّقُوا اللّهَ یا أُولِی الْأَلْبابِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» ؛بگو(هیچ گاه)ناپاک و پاک مساوی نیستند هر چند فزونی ناپاک‌ها تو را به شگفتی اندازد از(مخالفت)خدا بپرهیزید ای صاحبان خرد شاید رستگار شوید»⁽²⁾.

3-بدترین خلق روزگار

امام علیه السّلام در این خطبه،خوارج را به عنوان شرار الناس توصیف نمود این سخن مبالغه نیست به یقین آنها بدترین گروهی بودند که در میان مسلمین ظاهر شدند نه تنها به خاطر این که پاکترین مؤمن بعد از پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله یعنی علی علیه السّلام را تکفیر کردند،کسی که با مجاهدتهای او ریشه‌های درخت ایمان آبیاری شد و به ثمر نشست و نه تنها به خاطر این

که شمشیرها را بر دوش گذارده بودند و بر پیکر بیگناهان وارد می‌ساختند و خون مسلمین را به آسانی کشتن یک مرغ بر زمین می‌ریختند،بلکه،به خاطر این که:تدریجا برای خود یک مکتب انحرافی به وجود آوردند که هم از نظر عقیده،و هم احکام،با اسلام و قرآن و سنت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فاصله گرفتند.

در مورد اعتقادات آنها بحث‌های زیادی در کتب«ملل و نحل»آمده است که گاه با یکدیگر همخوانی ندارد و شاید به خاطر این باشد که آنها شاخه‌های مختلفی داشتند ولی«مسعودی»مورخ معروف چند موضوع زیرا را از اصول مشترک و متفق علیه«خوارج»می‌شمرد.

1-آنها عثمان و علی علیه السّلام را تکفیر می‌کردند(نعوذ باللّه).

2-قیام بر ضد امام جائز(پیشوای ظالم)را واجب می‌شمردند.

3-کسانی که گناه کبیره‌ای انجام می‌دادند از نظر آنها کافر بودند (و واجب القتل).

4-آنها از حکمین(ابو موسی اشعری و عمرو عاص)و حکم آن دو برائت می‌جستند.

5-از تمام کسانی که حکم آن دو را پذیرا شدند و یا راضی به آن بودند نیز برائت می‌جستند.

6-آنها معاویه و یاران و پیروان و دوستان او را کافر می‌دانستند.

ولی در مسائل مختلفی از جمله«توحید»و«وعد و وعید»در قیامت و امامت اختلاف نظرهایی داشتند⁽¹⁾.

بعضی دیگر عقاید مشترک دیگری نیز برای خوارج برشمرده‌اند از جمله این که خلیفه را باید مردم انتخاب کنند خواه از قریش و عرب باشد یا از غیر

آنها و دیگر این که همه آنها خلفای چهارگانه را قبول داشتند(هر چند عثمان و علی علیه السّلام را در پایان کار معزول می‌دانستند).

دیگر این که با تمام خلفای اموی و عباسی مخالفت شدید داشتند،مخصوصا «بنی امیه»را با دشنام‌های زشت یاد می‌کردند⁽¹⁾.

و اما«اباضیه»که امروز در«عمان»و«مراکش»و«لیبی»و«الجزایر»و «تونس»و«مصر»طرفدارانی دارند و گاهی جزء«خوارج»شمرده می‌شوند اعتقاداتشان با«خوارج»فرق بسیار دارد،هر چند در مورد مخالفت با قضیه حکمین در جریان جنگ«صفّین»و شرط نبودن وصف قرشی بودن در پیشوای مسلمین با آنها مشترکند.

به عکس،«اباضیه»اعتقاداتی دارند که بسیار شبیه عقاید شیعه است مانند:

1-صفات خداوند زاید بر ذات او نیست.

2-رؤیت خداوند در آخرت محال است.

3-قرآن حادث است نه قدیم.

4-مرتکب گناه کبیره کافر نعمت است نه کافر ملت(یعنی این گونه افراد مسلمانند نه خارج از اسلام).

5-تولی و تبری نسبت به دوستان خدا و دشمنان حق لازم است.

بعضی نقل کرده‌اند که آنها محبّت خلیفه اوّل و دوّم را لازم و بغض عثمان و علی علیه السّلام را واجب می‌شمرند ولی«اباضیه»زمان ما این نسبت را انکار می‌کنند⁽²⁾.

بخش سوّم

اشاره

فإنّما حکّم الحکمان لیحییا ما أحیا القرآن،و یمیتا ما أمات القرآن،و إحیاؤه الإجتماع علیه،و إماتته الإفتراق عنه.فإن جرّنا القرآن إلیهم اتّبعناهم،و إن جرّهم إلینا اتّبعونا.فلم آت-لا أبا لکم-بجرا،و لا ختلتکم عن أمرکم،و لا لبّسته علیکم،إنّما اجتمع رأی ملئکم علی اختیار رجلین،أخذنا علیهما ألاّ یتعدّیا القرآن،فتاها عنه،و ترکا الحقّ و هما یبصرانه،و کان الجور هواهما فمضیا علیه.و قد سبق استثناؤنا علیهما-فی الحکومة بالعدل،و الصّمد للحقّ-سوء رأیهما،و جور حکمهما.

ترجمه

اگر به این دو نفر(ابو موسی اشعری و عمرو عاص)حکمیّت داده شد،تنها به این منظور بود که آنچه را قرآن زنده کرده،زنده بدارند و آنچه را به مرگ محکوم ساخته،از میان بردارند،و احیای قرآن این است که دست اتحاد به هم دهند و به آن عمل کنند و میراندن قرآن پراکندگی و جدایی از آن است(منظور این بود که)اگر قرآن ما را به سوی آنها دعوت کند ما از آنها پیروی کنیم و اگر آنان را به سوی ما سوق می‌دهد باید تابع ما باشند،ولی این کار به صورتی که می‌خواستیم و شرط کرده بودیم هرگز انجام نشد.

بنابر این ای بی‌ریشه‌ها!من کار بدی نکردم(و خلافی انجام ندادم)و شما را فریب نداده‌ام و چیزی را بر شما مشتبه نساخته‌ام،مطلب این است که رأی جمعیّت شما بر این قرار گرفت که دو نفر را انتخاب کنند ما نیز از آنها پیمان گرفتیم که از قرآن تجاوز نکنند ولی آنها عقل(و ایمان)خویش را از دست دادند و حق را ترک کردند در حالی که به خوبی آن را می‌دیدند،اما چون جور و ستم با هوای نفس آنها سازگار بود با آن همراه شدند در حالی که

پیش از آن که آن رأی زشت و آن حکم ظالمانه را ابراز دارند با آنها شرط کرده بودیم که به عدالت داوری کنند و حق را در نظر داشته باشند(ولی این خودکامگان همه اینها را به دست فراموشی سپردند و طریق حق را رها کرده،به راه شیاطن رفتند).

شرح و تفسیر: انحراف آشکار حکمین

انحراف آشکار حکمین

در این بخش از خطبه،که آخرین بخش آن است،امام علیه السّلام به استدلالات منطقی بر می‌گردد و با برهانی دندان شکن،خطای خوارج را آشکار می‌سازد.

توضیح این که:هنگامی که«خوارج»نتیجه منفی داستان حکمیّت را دیدند که«عمرو عاص»حیله‌گر،«ابو موسی اشعری»ساده‌لوح را فریب داد و مسأله حکمیّت را به نفع معاویه تمام کرد فریادشان بلند شد،که چرا ما مسأله حکمیّت را پذیرفتیم چرا علی علیه السّلام زیر بار حکمیّت رفت با این که میدانستند:

اوّلا حکمیّت بر علی علیه السّلام تحمیل شد و ثانیا:امام علیه السّلام هرگز به نمایندگی«ابو موسی اشعری»راضی نبود بلکه می‌خواست«ابن عباس»که مردی هوشیار و دانا بود به نمایندگی برگزید شود ولی غوغا سالاران،نادان و بی‌خبر،این را هم بر امام تحمیل کردند.

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به پاسخ دیگری می‌پردازد که حکمیّت حکمین،مشروط به این بود که در سایه قرآن حرکت کنند،نه در چنبر هوای نفس و عقیده شخصی خود،و آنها به این شرط عمل نکردند این گناه آنها است نه گناه ما می‌فرماید:«اگر به این دو نفر(ابو موسی اشعری و عمرو عاص)حکمیّت داده شد،تنها به این منظور بود که آنچه را قرآن زنده کرده زنده بدارند،و آنچه

را به مرگ محکوم ساخته نابود کنند» (فإنّما حکّم الحکمان لیحییا ما أحیا القرآن،و یمیتا ما أمات القرآن) .

قابل توجه این که،عین این مطلب که امام علیه السّلام به آن اشاره کرده در متن «عهدنامه صلح»-که قبلا به آن اشاره کردیم-آمده است:«انّ کتاب اللّه عزّ و جلّ بیننا من فاتحته إلی خاتمته نحیی ما أحیا و نمیت ما أمات؛کتاب خداوند متعال،قرآن مجید،از آغاز تا پایان در میان ماست،آنچه را قرآن زنده کرده زنده می‌کنیم و آنچه را میرانده،می‌میرانیم!»⁽¹⁾.

سپس می‌افزاید:«احیای قرآن این است که دست اتحاد بهم دهند و به آن عمل کنند و میراندن قرآن پراکندگی و جدایی از آن است( و إحیاؤه الإجتماع علیه،و إماتته الإفتراق عنه) .

و برای تاکید بیشتر،می‌افزاید:«(منظور این بود که)اگر قرآن ما را به سوی آنها دعوت کند،ما از آنها پیروی کنیم و اگر آنان را به سوی ما سوق می‌دهد باید تابع ما باشند» (فإن جرّنا القرآن إلیهم اتّبعناهم،و إن جرّهم إلینا اتّبعونا) .

این سخنی است بسیار منطقی که هر کس حدّ اقل فکر و شعور را داشته باشد آن را درک می‌کند ولی گویا خوارج از این نعمت الهی به همین مقدار نیز برخوردار نبودند.

سپس امام علیه السّلام همین مطلب را به تعبیر روشن‌تری بیان می‌کند به گونه‌ای که گویا از نادانی و سخنان بی منطق آنها سخت عصبانی شده، می‌فرماید:«پس ای بی‌ریشه‌ها!من کار بدی نکردم(و خلافی انجام ندادم) شما را فریب نداده‌ام و چیزی را بر شما مشتبه نساخته‌ام،مطلب این است که رأی جمعیّت شما بر این قرار گرفت که دو نفر را انتخاب کنند،ما نیز از

آنها پیمان گرفتیم که از قرآن تجاوز نکنند» (فلم آت-لا أبا لکم- بجرا⁽¹⁾،و لا ختلتکم⁽²⁾عن أمرکم،و لا لبّسته علیکم،إنّما اجتمع رأی ملئکم علی اختیار رجلین،أخذنا علیهما ألاّ یتعدّیا القرآن) .

ولی آنها عقل(و ایمان)خویش را از دست دادند و حق را ترک کردند در حالی که به خوبی آن را می‌دیدند،اما چون جور و ستم با هوای نفس آنها سازگار بود با آن همراه شدند در حالی که پیش از آن که آن رأی زشت و آن حکم ظالمانه را ابراز دارند با آنها شرط کرده بودیم که به عدالت داوری کنند و حق را در نظر داشته باشند» (فتاها عنه،و ترکا الحقّ و هما یبصرانه،و کان الجور هواهما فمضیا علیه.و قد سبق استثناؤنا علیهما-فی الحکومة بالعدل، و الصّمد⁽³⁾للحقّ-سوء⁽⁴⁾رأیهما،و جور حکمهما) .

در واقع جان کلام مولا این است که اوّلا:انتخاب حکمین بر اساس فشار جمعیّت شما بر این امر بود و اگر این کار خلافی بوده،خلاف از سوی شماست نه از من،و ثانیا:ما با آنها شرط کرده بودیم،که خدا را در نظر بگیرند و بر اساس آیات قرآن حکم کنند ولی آنها هوای نفس را مقدّم داشتند

و از طریق روشنی که ما به آنها نشان داده بودیم منحرف شدند،بنابر این اگر خلافی رخ داده کار آنهاست نه کار من⁽¹⁾.

ولی افراد نادان و متعصّب و لجوج هنگامی که کار خلافی انجام می‌دهند و به عواقب سوء آن گرفتار می‌شوند فورا به سراغ فرا افکنی می‌روند و سعی می‌کنند گناه خویش را به گردن دیگران بیندازند،و این ناجوانمردانه‌ترین روشهاست،در حالی که عقل و انصاف و عقل و ایمان ایجاب می‌کند در این گونه موارد به اشتباه و گناه خویش اعتراف کنند و از در عذرخواهی درآیند و به فکر جبران آن باشند.

نکته: نکات عبرت‌انگیز در داستان حکمین

نکات عبرت‌انگیز در داستان حکمین

درباره داستان حکمین گفتنی بسیار است و مطالب عبرت آمیز زیادی در تواریخ و سیر درباره این موضوع نقل شده،از جمله این که:

«عمرو عاص»با«معاویه»شرط کرده بود که اگر در پیکار خود پیروز شویم باید حکومت«مصر»را در اختیار من بگذاری«معاویه»نیز به این شرط عمل کرد و بزرگترین رشوه سیاسی را به«عمرو عاص»داد بعد از مدتی «معاویه»نامه‌ای به«عمرو عاص»نوشت که تقاضا کنندگان اهل«حجاز»و دیدار کنندگان اهل«عراق»زیاد به من مراجعه می‌کنند و همگی انتظار کمک دارند و بیت المال من فقط نیازهای مراجعین حجاز را جوابگوست امسال «خراج مصر»را در اختیار من بگذار.

«عمرو عاص»جواب منفی دندان شکنی طیّ اشعاری برای معاویه فرستاد و معاویه بعد از شنیدن آن هرگز درباره«خراج مصر»با«عمرو عاص»سخن نگفت.«عمرو عاص»در نامه خود چنین نوشت:

معاوی حظّی لا تغفل

و عن سنن الحقّ لا تعدل

أتنسی مخادعتی الاشعریّ

و ما کان فی دومة الجندل!

و أعلیته المنبر المشمخر

کرجع الحسام إلی المفصل

فأضحی لصاحبه خالعا

وهبت لغیری وزن الجبال

و أعطیتنی زنة الخردل

و إنّ علیّا غدا خصمنا

سیحتجّ باللّه و المرسل

و ما دم عثمان منج لنا

فلیس عن الحقّ من مزحل

ای معاویه!سهم مرا فراموش مکنو از طریق حق عدول ننما آیا فراموش کردی که من اشعری را فریب دادمو آیا فراموش کردی آنچه در«دومة الجندل»⁽¹⁾گذشت من او را بر فراز منبر بلند نشاندمهمانند شمشیری که بر مفصل وارد می‌شود او علی علیه السّلام را از خلافت خلع کردهمچون بیرون آوردن کفش از پا ولی من آن را به طور موروثی در خاندان تو تثبیت کردم*همچون تثبیت انگشتر در انگشت

تو به دیگران به اندازه کوه بخشیده‌ایو به من به اندازه وزن یک خردل به یقین فردای قیامت علی خصم ما خواهد بودو به خدا و پیامبر مرسل احتجاج خواهد کرد و هرگز خون عثمان ما را نجات نخواهد بخشید*و راهی جز تسلیم در برابر حق نخواهد بود⁽¹⁾

خطبۀ 128: امام نسبت به حوادث عظیمی که در شهر بصره واقع می‌شود پیشگویی می‌کند

اشاره

خطبه 128⁽¹⁾

در کتاب «مصادر نهج البلاغه» آمده است که این سخن بخشی از خطبه طولانی تری است که امام (علیه السلام) در «بصره» بعد از جنگ جمله ایراد فرموده و مرحوم «ابن میثم بحرانی» در شرح نهج البلاغه آش بخشهای دیگری از آن را نقل کرده است و مخاطب در این خطبه «احتف بن قیس» است که بزرگ قوم خود بود، و مردی خردمند و پرسابقه محسوب می شد و این خطبه در واقع با خطبه ۱۰۱ که سابقا شرح داده شد پیوند دارد. (مصادر نهج البلاغه، جلد ۲صفحه ۲۸۸).

و من کلام له علیه السّلام فیما یخبر به عن الملاحم⁽²⁾بالبصرة

از سخنان امام علیه السّلام است که در آن نسبت به حوادث عظیمی که در شهر بصره واقع می‌شود پیشگویی می‌کند.

خطبه در یک نگاه

امام علیه السّلام در این خطبه به چند نکته اشاره می‌فرماید:

1-نخست از فتنه«صاحب الزنج»(گروهی از بردگان که به سر کردگی کسی که خود را«علی بن محمّد علوی»می‌نامید،در زمان خلافت«مهتدی عباسی»قیام کردند و ویرانیهای زیادی ببار آوردند و خونهای بسیاری ریختند).

2-اشاره به فتنه گروهی دیگر می‌کند که مفسّران نهج البلاغه آن را به«فتنه مغول»تفسیر کرده‌اند و عجیب این که هم در این جا و هم در بخش قبل،به بسیاری از صفات آنها اشاره می‌فرماید.

3-در بخش سوّم در برابر سؤال یکی از حاضران که از امام علیه السّلام می‌پرسد آیا شما صاحب علم غیب هستید که این گونه خبر می‌دهید؟امام علیه السّلام بیان جالبی در مسأله غیب دارد و فرق میان علم ذاتی و علم اکتسابی را در این زمینه بیان می‌کند که در حقیقت تفسیری است بر آیات قرآن که در بعضی نفی علم غیب از بندگان و در بعضی اثبات علم غیب شده است.

مرحوم«ابن میثم»در شرح نهج البلاغه خود این خطبه را تا جمله «و ناظرها بعینها»پایان داده و بقیه خطبه را،خطبه دیگری شمرده است و مرحوم«خویی»و«ابن ابی الحدید»نیز به همین صورت عمل کرده‌اند،این خطبه را به دو بخش تقسیم کرده،هر بخشی را خطبه جداگانه‌ای به حساب آورده‌اند در حالی که مرحوم«مغنیه»در شرح خود همچون«صبحی صالح» هر دو را یک خطبه دانسته‌اند.

بخش اوّل

اشاره

یا أحنف،کأنّی به و قد سار بالجیش الّذی لا یکون له غبار و لا لجب،و لا قعقعة لجم،و لا حمحمة خیل.یثیرون الأرض خیل.یثیرون الأرض بأقدامهم کأنّها أقدام النّعام.

قال الشریف:یومیء بذلک إلی صاحب الزّنج.

ثمّ قال علیه السّلام:ویل لسکککم العامرة،و الدّور المزخرفة الّتی لها أجنحة کأجنحة النّسور،و خراطیم کخراطیم الفیلة،من أولئک الّذین لا یندب قتیلهم،و لا یفقد غائبهم.أنا کابّ الدّنیا لوجهها،و قادرها بقدرها،و ناظرها بعینها.

ترجمه

ای احنف!⁽¹⁾

همواره می گفت : «هیچ چیز برای من امیدوار کننده تر از دعای پیامبر نیست» او یکی از مبلغان پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) به سوی سرزمین «بصره» بود.

«أحنف» مردی هوشیار، و عاقل و با ذکاوت بود و در جریان جنگ «صفین» در رکاب امیر مؤمنان علی (علیه السلام) حضور داشت ولی در جنگ جمله شرکت نکرد نه به خاطر این که آماده همکاری با علی (علیه السلام) نبود، بلکه به پیشنهاد خودش و به دستور حضرت

بود زیرا گفت اگر در جنگ شرکت نکنم می توانم شش هزار شمشیر را از تو باز دارم و امام پیشنهاد او را پسندید. «سفینة البحار» ماده «حنف» و «اسد الغابه، جلد اول، صفحه ۵۵ و شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، جلد ۲، صفحه ۲۴۹

(مرحوم سیّد رضی رحمه اللّه می‌گوید:امام علیه السّلام با این سخن به«صاحب زنج» (مردی که در سال 255 شورش بردگان را رهبری کرد)اشاره می‌کند).

سپس امام علیه السّلام فرمود:وای بر کوچه‌های آباد و خانه‌های پر زرق و برق شما که بالهایی همچون بالهای کرکسان و خرطومهایی همچون خرطوم فیل‌ها دارد! (وای بر آنها)از(فتنه)این گروه که کسی بر کشتگانشان گریه نمی‌کند و از گمشدگانشان جستجو نمی‌شود.

من دنیا را به رو افکنده‌ام و آن را به قدر لازم اندازه‌گیری نموده‌ام و با چشم خودش به آن نگریسته‌ام!

شرح و تفسیر: فتنه‌ای وحشتناک در پیش است

فتنه‌ای وحشتناک در پیش است

در این خطبه نخست امام علیه السّلام«احنف بن قیس»را که از رهبران و خردمندان طایفه خود بود،مخاطب قرار داده می‌فرماید:«ای احنف!گویا من او را می‌بینم که با لشکری بدون غبار و بی سر و صدا،بدون حرکت افسارها و شیهه اسبان به راه افتاده،و زمین را زیر قدمهای خود که همچون پاهای شتر مرغان است درمی‌نوردند!» (یا أحنف،کأنّی به و قد سار بالجیش الّذی لا یکون له غبار و لا لجب⁽¹⁾،و لا قعقعة⁽²⁾لجم،و لا حمحمة⁽³⁾خیل.یثیرون الأرض بأقدامهم کأنّها أقدام النّعام⁽⁴⁾) .

امام علیه السّلام نامی از این رییس لشکر نبرده ولی قراینی که در جمله‌های بالا و جمله‌های بعد می‌آید به خوبی نشان می‌دهد که اشاره به«صاحب الزنج» است همان مردی که در سال 255 هجری قمری در«بصره»قیام کرد و بردگان را دور خود جمع نمود،و فتنه بسیار عظیمی در آن جا و نقاط دیگر بوجود آورد، که شرح آن در نکته‌ها خواهد آمد ان شاء اللّه.

تعبیر به «لا یکون له غبار» و جمله‌های بعد از آن به خوبی نشان می‌دهد که لشکر«صاحب الزنج»لشکر پیاده‌ای بوده،چرا که بردگان اسب و مرکبی نداشتند که بر آن سوار شوند؛گروهی پا برهنه و جان به لب رسیده بر ضدّ اربابان قیام کردند و از حدّ گذارندند و جنایات عجیبی مرتکب شدند.

تعبیر به «یثیرون الأرض بأقدامهم...» نشان می‌دهد که پاهای آنها برهنه بود و به خاطر این که یک عمر با پای برهنه راه رفته بودند پایشان همچون پای شتر مرغ پهن شده بود و با این حال چابک و تندرو بودند.

مرحوم سیّد رضی به این جا که می‌رسد می‌گوید: «یؤمی بذلک إلی صاحب الزّنج ؛امام با این سخن به«صاحب الزنج»اشاره می‌کند».

«سپس در ادامه این سخن امام علیه السّلام فرمود:وای بر کوچه‌های آباد و خانه‌های پر زرق و برق شما!که بالهایی همچون بالهای کرکسان و خرطومهایی همچون خرطوم فیل‌ها دارد!(وای بر آنها)از(فتنه)این گروه که کسی برکشتگانشان گریه نمی‌کند و از گم شدگانشان جستجو نمی‌شود»

(ثمّ قال علیه السّلام:ویل لسکککم⁽¹⁾العامرة،و الدّور المزخرفة⁽²⁾الّتی لها أجنحة⁽³⁾کأجنحة النّسور⁽⁴⁾و خراطیم⁽⁵⁾کخراطیم الفیلة،من أولئک الّذین لا یندب قتیلهم،و لا یفقد غائبهم) .

از تعبیرات فوق به خوبی استفاده می‌شود که«بصره»در آن زمان بسیار آباد بوده(هر چند بردگان در نهایت بدبختی و عسرت زندگی می‌کردند)خانه‌های آنها همچون قصرهایی بوده که بالکنها و سایه‌بانهای زیبا و ناودانهای خرطوم مانند جالب،بر زیبایی آن می‌افزوده است و چنانکه خواهد آمد،همه اینها با شورش«صاحب الزنج»به ویرانی کشیده شد و صاحبان آن قصرهای زیبا در خاک و خون غلطیدند.

تعبیر به «لا یندب قتیلهم،و لا یفقد غائبهم» به خوبی نشان می‌دهد که این بردگان نه خانه و خانواده‌ای داشتند و نه اقوام و بستگانی که بر کشتگانشان گریه کنند و از گم شدگانشان جستجو نمایند،و این از اوصاف بردگان آن زمان بود که با قهر و غلبه از کشورهای دور دست مخصوصا آفریقا آنها را به داخل ممالک اسلامی و غیر اسلامی می‌آوردند و بر خلاف

دستورات اسلام همچون حیوانات با آنها رفتار می‌کردند و قیام«صاحب الزنج»عکس العملی بود در برابر این رفتار غیر اسلامی و غیر انسانی.

سپس در پایان این سخن می‌فرماید:«من دنیا را به رو افکنده‌ام و آن را به قدر شایستگی‌اش اندازه‌گیری کرده‌ام و با چشم خودش به آن نگریسته‌ام!» (أنا کابّ⁽¹⁾الدّنیا لوجهها،و قادرها بقدرها،و ناظرها بعینها) .

این سه جمله اشاره به بی‌ارزش بودن متاع دنیا در نظر امام علیه السّلام است گویی دنیا موجود زنده شرور و بی‌ارزشی است که امام علیه السّلام او را به رو افکنده و ارزش ناچیزی برای آن قائل شده،و با چشم حقارت به آن نگریسته است.

این تعبیر شبیه تعبیر مشهور دیگری است که از امام علیه السّلام در کلمات قصار نقل شده است آن جا که می‌فرماید:«یا دنیا یا دنیا إلیک عنّی أ بی تعرّضت أم إلیّ تشوّقت؟لا حان حینک هیهات!غرّی غیری لا حاجة لی فیک قد طلّقتک ثلاثا لا رجعة فیها؛ای دنیا!ای دنیا!از من دور شو!خود را به من عرضه می‌کنی؟و اشتیاق به من نشان می‌دهی؟هرگز آن زمان که تو مرا بفریبی فرا نرسد!هیهات!دور شو!دیگری را فریب ده!من نیازی به تو ندارم تو را سه طلاقه کرده‌ام که رجوعی به آن نیست»⁽²⁾.

تمام بدبختی دنیاپرستان آن است که دنیا را به طور صحیح ارزیابی نمی‌کنند و با چشم دیگر به آن می‌نگرند و سر در پای آن می‌نهند و همه چیز خود را در راه آن قربانی می‌کنند اما این که این جمله چه ارتباطی با

جمله‌های قبل درباره خطرات و فسادهای«صاحب الزنج»می‌تواند داشته باشد؟ شارحان معروف«نهج البلاغه»به توضیح این مطلب نپرداخته‌اند،ولی ممکن است ارتباط از این نظر باشد که مردم«بصره»به خاطر دنیاپرستی به آن روز افتادند،قصرها را آباد و خانه‌ها را پر زرق و برق و زندگی خود را مملوّ از اسراف و تبذیر کردند در حالی که بردگان زیادی در شهر آنها و در مزارع اطراف

در بدترین حالات زندگی داشتند.و بلاهای وحشتناکی که بر سر آنها از طرف زنگیان می‌رسد نتیجه اعمال خود آنهاست.

نکته: قیام«صاحب الزنج»و شورش بردگان

قیام«صاحب الزنج»و شورش بردگان

در سال 255 هجری در عهد حکومت خلیفه عباسی«المهتدی»مردی در «بصره»ظهور کرد که خود را«علی بن محمّد»از نسل«امام زین العابدین علیه السّلام و زید بن علی علیه السّلام»می‌نامید و بردگان را به مخالفت با مالکان خود فراخواند و از آن جا که بردگان در سخت‌ترین شرایط زندگی می‌کردند گروهی در مزارع و باغات،و گروهی در خانه‌ها به خدمت‌های طاقت فرسا با کمترین بهره‌مندی از زندگی،مشغول بودند دعوت او را به سرعت پذیرا شدند و در گروه‌های صد نفری و هزار نفری به او پیوستند.

او به آنها وعده می‌داد که نه فقط شما را از بندگی آزاد می‌کنم،بلکه مالکان شما را همراه با اموال و مزارعشان ملک شما قرار خواهم داد.

و از آن جا که جامعه آن روز گرفتار فاصله طبقاتی شدیدی شده بود،گروهی مرفه در قصرها زندگی می‌کردند که امیر مؤمنان علیه السّلام در خطبه بالا به وضع خانه‌های پر زرق و برق آنها اشاره فرموده و گروه دیگری بدترین

ص: 353

شرایط زندگی را داشتند،جمعی عظیم از محرومان(غیر از بردگان)نیز به آنان پیوستند و به این ترتیب لشکر عظیمی برای او فراهم شد.

او آتش انتقام جویی را در دل بردگان و محرومان شعله‌ور ساخت تا آن جا که پس از پیروزی بر ثروتمندان و برده‌داران دستور می‌داد هر یک از اربابان خود را پانصد تازیانه بزنند،و زنان آنها را اسیر می‌کرد و برای تحقیر آنها هر یک را به دو سه درهم می‌فروخت و در اختیار مردان یا زنان زنجی(سیاه پوست)قرار می‌داد.

مورخ مشهور«مسعودی»در«مروج الذهب»می‌گوید:«صاحب الزنج»بزرگ و کوچک و مرد و زن را می‌کشت و اموال و وسایل آنها را می‌سوزاند و خانه‌هایشان را خراب می‌کرد و در یک مورد در«بصره»سیصد هزار نفر را به قتل رسانید و آنها که از این کشتار به بیابان‌ها فرار کردند مجبور شدند که از گوشت حیواناتی همچون سگ و موش و گربه تغذیه کنند و گاه گوشت انسان‌های مرده را می‌خوردند.

او بر بخش عظیمی از عراق و ایران مسلّط شد و قیام و فرمانروایی او بیش از چهارده سال طول کشید(و این نشان می‌دهد که شورش او یک شورش زودگذر نبود بلکه ریشه در اعماق جامعه آن روز داشت).

کار«صاحب زنج»تا جایی بالا گرفت که نزدیک بود دولت عباسی را بر اندازد ولی سرانجام«ابو احمد»ملقب به«موفق»برادر خلیفه عباسی با لشکری عظیم و وسایل جنگی فراوان به جنگ او برخاست و بعد از نبردی طولانی و خونبار در ماه صفر سال 270 هجری او را کشت و لشکرش پراکنده شدند.

درباره شورش زنگیان و قیام«صاحب زنج»کتاب‌های متعددی به رشته تحریر در آمده است و به یقین پدیده‌ای نبود که بتوان آسان از کنارش گذشت زیرا جمع آوری کردن لشکری که به گفته بعضی از مورخان هشتصد هزار نفر

و به گفته بعضی دیگر سیصد هزار نفر بود در آن عصر و زمان کار آسانی نبود، همچنین برخورداری از یک حکومت نسبتا طولانی مدت،و اینها همه،نشان می‌دهد که این شورش،ریشه‌هایی قوی در نابسامانی‌های جامعه آن روز و بی‌عدالتی‌ها داشت هر چند این شورش نیز سرچشمه مظالم و جنایت‌های بی شماری شد.

در این جا ذکر چند مطلب لازم به نظر می‌رسد:

1-بعضی از نویسندگان،شورش«صاحب زنج»را به قیام بردگان در «ایتالیا»به رهبری«اسپارتاکوس»تشبیه کرده‌اند که در سال 73 قبل از میلاد قیام کرد و گروه عظیمی از بردگان را گرد خود جمع کرد و با ثروتمندان و مرفّهین جنگید و پیروزیهایی بدست آورد و سرانجام با 40 هزار برده در سال 71 قبل از میلاد به قتل رسید ولی ظاهر این است که قیام«صاحب زنج»تفاوت بسیار با قیام او داشته،چرا که قیام«صاحب زنج»بسیار گسترده‌تر بود و سرانجام حکومتی تشکیل داد که بر بخش عظیمی از عراق و ایران سلطه داشت و 14 سال به طول انجامید،ولی به هر حال او مردی خونخوار و بی‌رحم و جنایتکار بود هر چند بهانه‌های نسبتا منطقی برای شورش و قیام خود داشت.

2-همان گونه که گفتیم«صاحب زنج»خود را«علی بن محمّد»می‌نامید و از نواده‌های امام سجّاد علیه السّلام و لقب علوی را برای خود انتخاب کرده بود ولی ظاهرا این امر واقعیت نداشت تنها برای این بود که به کار خود مشروعیتی بخشد و از آبروی خاندان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و امیر مؤمنان علی علیه السّلام در میان مسلمین بهره گیرد.

لذا در حدیثی از امام حسن عسکری علیه السّلام می‌خوانیم:«صاحب زنج لیس منّا أهل البیت؛صاحب الزنج از ما اهل بیت نیست»⁽¹⁾.

همان گونه که از بحثهای سابق بدست آمد شورش«صاحب زنج»در اواخر عمر امام حسن عسکری علیه السّلام و مقارن با میلاد مسعود حضرت مهدی صاحب الزمان(عج)بود.

3-شورش«صاحب زنج»و فتنه او هر چند در ظاهر به عنوان حمایت از بردگان و محرومان اجتماع بود ولی در عمل از این هدف منحرف شد، ویرانی‌های عظیمی به بار آورد و خونهای بی گناهان زیادی را بر خاک ریخت و به گفته«مسعودی»در«مروج الذهب»⁽²⁾پانصد هزار نفر از زن و مرد و کودک را به خاک و خون کشید و این کمترین عددی است که درباره کشته‌های او نوشته‌اند و به گفته بعضی از مؤرّخان هنگامی که دو سال بعد از قیامش وارد «بصره»شد«مسجد جامع»و خانه‌های زیادی را به آتش کشید و حتّی چهارپایان در آتش سوختند و حریق تمام«بصره»را فرا گرفت و در کوچه‌های «بصره»جوی خون جاری شد⁽³⁾.

4-«صاحب زنج»با تمام نقاط ضعف و منفی که داشت دارای نقاط مثبتی از جمله خط خوب و آگاهی به علم نحو و نجوم بود و اشعاری از او نقل شده که نشان می‌دهد از ذوق شعری بالایی بر خوردار بوده از جمله اشعار زیر است:

لهف نفسی علی قصور ببغدا

د،و ما قد حوته کلّ عاص

و خمور هناک تشرب جهرا

و رجال علی المعاصی حراص

لست بابن الفواطم الغرّ إن لم

أجل الخیل حول تلک العراص

رأیت المقام علی الإقتصاد

فثوعا به ذلّة فی العباد⁽¹⁾

وای بر قصرهایی که در بغداد استو آنچه عاصیان در اختیار گرفته‌اند و شرابهایی که در آن جا آشکار نوشیده می‌شودو مردانی که حریص بر معاصی هستند من فرزند فاطمه‌های نورانی و درخشنده و با شکوه نباشم اگراسبها را بر گرد آنها به حرکت در نیاورم من معتقدم میانه روی کردنسبب ذلت بندگان است از اشعار دیگری که منسوب به اوست این است که:

و إنّا لتصبح أسیافنا إذا ما انتضین لیوم سفوک

منابرهنّ بطون الاکفّ و اغمادهنّ رؤس الملوک⁽²⁾

شمشیرهای ما هنگامی که برای روز خون‌ریزی از غلاف برآید منابر و قرارگاه آنها کف دست‌ها و غلاف آنها سرهای پادشاهان خواهد بود این دو بیت پر معنا به خوبی روحیه و اهداف او را مشخص می‌کند.

بخش دوّم

اشاره

منه فی وصف الاتراک کأنّی أراهم قوما کأنّ وجوههم المجانّ المطرّقة ،یلبسون السّرق و الدّیباج،و یعتقبون الخیل العتاق.و یکون هناک استحرار قتل حتّی یمشی المجروح علی المقتول،و یکون المفلت أقلّ من المأسور!

ترجمه

بخش دیگری از خطبه در وصف ترکهای مغول!

گویا قومی را می‌بینم که چهره‌هاشان همچون سپرهای چکّش خورده است.

آنها لباس حریر سفید و رنگین می‌پوشند و اسب‌های اصیل را یدک می‌کشند،و در آن زمان چنان کشتار می‌کنند که مجروحان از روی بدن کشتگان عبور می‌کنند و فراریان از اسیرشدگان کمترند!

شرح و تفسیر: پیشگویی دیگر!

پیشگویی دیگر!

در این بخش،امام علیه السّلام،به پیشگویی عجیب دیگری می‌پردازد که مرحوم سیّد رضی و تقریبا همه شارحان نهج البلاغه آن را بر«قوم مغول»و حملات وحشیانه و ویرانگرانه آنها تطبیق کردند.به همین جهت مرحوم سیّد رضی می‌گوید:

بخش دیگری از این خطبه که در توصیف«اتراک»(مغول)است.

به هر حال امام علیه السّلام در این بخش نخست می‌فرماید:«گویا قومی را می‌بینم که چهره‌هاشان همچون سپرهای چکش خورده است» (کأنّی أراهم قوما «کأنّ وجوههم المجانّ⁽¹⁾المطرّقة⁽²⁾») .

تعبیر«کأنّی»(گویا من)در موارد متعددی از پیش گویی‌های امیر مؤمنان علی علیه السّلام آمده است و تعبیر به«أراهم»(می‌بینم آنها را)اشاره به شهود درونی و چشم بینای باطن آن حضرت است که از ماورای قرن‌ها،حوادث آینده را می‌دید و از آن به طور دقیق حکایت می‌کرد.

تشبیه صورت‌های آنها به سپرها،به خاطر آن است که این قوم دارای صورتهای پهن و بزرگ هستند و توصیف به«مطرّقه»(چکش خورده)ممکن است اشاره به این باشد که بسیاری از آنها صورتی آبله گون داشتند که دقیقا شبیه جای چکش بر صفحه سپر است.

در ادامه این سخن می‌فرماید:«آنها لباس حریر سفید و رنگین می‌پوشند و اسبهای اصیل را یدک می‌کشند» (یلبسون السّرق⁽³⁾و الدّیباج⁽⁴⁾، و یعتقبون⁽⁵⁾الخیل العتاق⁽⁶⁾) .

این تعبیر نشان می‌دهد که آنها گر چه در آغاز کار فقیر و گرسنه بودند و لباسهای ژنده در تن می‌پوشیدند ولی به هنگامی که با غارت کشورهای ثروتمند دستشان به اموال و ثروتهایی رسید به سراغ لباس‌های پر زرق و برق و رنگارنگ و اسبهای گران قیمت رفتند.

این احتمال نیز وجود دارد چون آنها علاقه زیادی به جنگیدن داشتند و معروف است لباسهای ابریشمین و حریر به انسان قوّت قلب می‌بخشد و در برابر شمشیر مقاومتر است و اسبهای چابک و ممتاز کارآیی زیادی در میدان جنگ دارد به سراغ آن می‌رفتند. سپس به سراغ اعمال آنها می‌رود و در دو سه جمله کوتاه ابعاد فاجعه‌ای را که آنها ببار می‌آورند را چنین بیان می‌فرماید:«و در آن زمان آنان چنان کشتار می‌کنند که مجروحان از روی بدن کشتگان عبور می‌کنند!و فراریان از اسیر شدگان کمترند!» (و یکون هناک استحرار⁽¹⁾قتل حتّی یمشی المجروح علی المقتول،و یکون المفلت⁽²⁾أقلّ من المأسور⁽³⁾) .

این دو جمله به خوبی نشان می‌دهد که ابعاد فاجعه تا چه حدّ گسترده است.

بر زمین‌ها،جای خالی برای عبور مجروحان نیست باید پا بر روی اجساد بی‌جان کشتگان بگذارند و بگذرند و کسانی که کشته نمی‌شوند به اسیری در می‌آیند و آنها که جان سالم به دربرند بسیار کمند.

اندک مطالعه‌ای در تاریخ مغول نشان می‌دهد که تمام این اوصاف بر آنها قابل تطبیق بوده است و به گفته«ابن ابی الحدید»که در همان زمان می‌زیسته این قوم وحشی و بی‌رحم چنان کشتاری از مردم بی‌گناه کردند که در طول تاریخ بشریّت از روز خلقت آدم تا آن زمان نظیر و مانندی نداشت⁽¹⁾.

در این جا این سؤال پیش می‌آید که:این پیشگویی‌های امام علیه السّلام در مورد فتنه«صاحب زنج»که تقریبا دویست سال بعد واقع شد و راجع به مغول که تقریبا شش صد سال بعد به وقوع پیوست به چه منظوری است؟ ممکن است از این نظر باشد که امام علیه السّلام می‌خواهد به آنها گوشزد کند که این اعمال ناشایست شما که در دوران من انجام دادید،به حق پشت نمودید و به باطل روی آوردید،احکام اسلام را پشت سرافکندید و بندگان و اسیران هوا و هوس شدید اگر در نسل‌های آینده شما ادامه یابد،عواقب بسیار دردناکی خواهید داشت و تازیانه‌های مجازات الهی بر اندام شما نواخته خواهد شد.

این احتمال نیز وجود دارد که امام علیه السّلام به آنها هشدار می‌دهد بلاهای عظیمی در پیش است با هم متحد شوید و نیروهای خود را جمع کنید تا بتوانید آثار مخرب آنها را به حدّ اقل برسانید.

نکته: فتنه مغول

فتنه مغول

مغولها شاخه‌ای از«ترکان»هستند که در آسیای مرکزی و شرقی در مرز «چین»می‌زیستند و طوایف مختلفی بودند که طایفه‌ای از آنها را«تاتارها» تشکیل می‌دادند آنها معمولا باجگزار و فرمانبردار پادشاهان«چین»بودند، اوّلین کسی که از این طایفه توانست یوغ بندگی را بشکند و دعوی استقلال

کند پدر«چنگیز»بود.هنگامی که«چنگیز»به جای پدر نشست(در حدود سال 600 هجری)سعی کرد اقوام مختلف آن منطقه را تحت فرمان خود در آورد و حتی بخشهایی از«چین»را تسخیر کرد و بر«پکن»پایتخت«چین» مسلط گردید.

سلطان«محمّد خوارزم شاه»که بخشهای عظیمی از خاورمیانه و آسیای مرکزی را به تصرّف خود در آورده بود نخست با«چنگیز»از در دوستی درآمد ولی سرانجام بر اثر ندانم کاری از در عداوت درآمد و فرستادگان«چنگیز»را کشت و«چنگیز»کینه جو با تمام قوا،برای گرفتن انتقام به کشور ایران و سایر کشورهایی که در تحت تسلّط«خوارزمشاه»بود حمله‌ور شد.

«ابن ابی الحدید»که خود در آن زمان می‌زیسته و به گفته خودش،بخشی از حوادث مربوط به حمله مغول را با چشم دیده،و بخشهای دیگری را شنیده، شرح مفصّلی درباره حمله«مغول»به کشورهای اسلامی-که 25 صفحه از کتاب او را فرا می‌گیرد-بیان کرده است و تصریح می‌کند پیشگویی علی علیه السّلام که درباره مغول در خطبه بالا آمد در زمان ما واقع شد و ما با چشم خود دیدیم.

که ما بخشی از سخنان او را در این جا می‌آوریم،او می‌گوید:«آنها همان قوم «تاتار»بودند که از خاور دور برخاستند و تا آن جا پیش آمدند که وارد عراق و شام گردیدند،آنها با مناطق قفقاز و ماوراء النهر و خراسان و بلاد دیگر به گونه‌ای رفتار کردند که از روز خلقت آدم تا آن زمان سابقه نداشت.

فرمانده این جمعیّت«چنگیز»نام داشت که مردی بی‌باک و در جنگ، ورزیده و با تدبیر بود و لشکر او نیز افراد بی‌باک و جنگ جو بودند و در عین حال به صورت افراد نیمه وحشی زندگی می‌کردند،مرکب آنها تنها از گیاهان

زمین و ریشه‌های درختان استفاده می‌کرد و خودشان از گوشت مردار و سگ و خوک و هر چه به دست می‌آوردند،و در برابر گرسنگی و عطش و مشکلات تحمّل فراوانی داشتند،آنها افرادی بسیار کینه توز و انتقام جو بودند و هر جا می‌رسیدند مردان را می‌کشتند و اموال را غارت می‌کردند و شهرها را می‌سوزاندند و زنان و کودکان را اسیر کرده،با خود می‌بردند،آنها از شرق کشور ایران وارد شدند و چنان رعب و وحشت ایجاد کرده بودند که کمتر کسی به فکر مقابله با آنان بود و در موارد کمی که جنگجویان ایرانی به فکر مقاومت افتادند سرانجام از پای در آمدند و تسلیم شدند و به قتل رسیدند.

گاه برای سهولت کار،مردم بعضی از شهرهای مهم را امان می‌دادند آنها نیز دروازه‌های شهر را می‌گشودند ولی این وحشیان آدم‌نما به زودی امان خود را زیراپا گذاشته،به جان مردم شهر می‌افتادند و از کشته‌ها پشته‌ها می‌ساختند.

«چنگیز»قشون خود را به شاخه‌هایی تقسیم می‌کرد و هر گروهی را به سوی شهری می‌فرستاد و آنها نیز همان برنامه همیشگی را یعنی غارت کردن و کشتن و سوزاندن و اسیر کردن به طور یکسان عمل می‌کردند.

از شگفتی‌های ماجرای آنها این که آنها پس از تسخیر شهرهای ایران به «اصفهان»رسیدند و با مقاومت سرسختانه آنها رو به رو شدند،بارها به «اصفهان»حمله کردند و کشته‌ها دادند و عقب‌نشینی کردند ولی سرانجام در سال 630 در میان مردم«اصفهان»اختلاف افتاد و میان شافعی‌ها و حنفی‌ها برخورد شدیدی شد،شافعیان با لشکر«مغول» تماس گرفتند و گفتند به سوی ما بیایید و ما شهر را تسلیم شما می‌کنیم، هنگامی که لشکر مغول وارد شهر شدند نخست شافعیان را قتل عام کردند و آن گاه حنفی‌ها را و بدنبال آن سایر مردم،و بعد از غارت شهر،آن جا را سوزاندند سپس به سوی بلاد عرب

حرکت کردند و به«بغداد»حمله‌ور شدند ولی جنگجویان اسلام در مقابل آنها مقاومت سختی از خود نشان دادند و سالیانی بعد از آن که«چنگیز»از دنیا رفته بود و نوه‌اش«هولاکوخان»به حکومت رسید«بغداد»را هم فتح کرد و آخرین خلیفه عباسی«المستعصم باللّه»را کشت و به حکومت عباسیان پایان داد.

سرانجام«مغولها»در ایران و کشورهای اسلامی ماندند و خوی و خلق وحشی‌گری را تدریجا از دست دادند و حتی تحت تأثیر فرهنگ اسلام قرار گرفتند و«هولاکوخان»مسلمان شد و سلطان«محمّد خدابنده»یکی از مغولان آیین تشیّع را انتخاب کرد⁽¹⁾.

بخش سوّم

اشاره

فقال له بعض أصحابه:لقد أعطیت یا أمیر المؤمنین علم الغیب!فضحک علیه السّلام، و قال للرّجل،و کان کلبیّا:

یا أخا کلب،لیس هو بعلم غیب،و إنّما هو تعلّم من ذی علم.و إنّما علم الغیب علم السّاعة،و ما عدّده اللّه سبحانه بقوله: «إِنَّ اللّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ» الآیة،فیعلم اللّه سبحانه ما فی الأرحام من ذکر أو أنثی،و قبیح أو جمیل،و سخیّ أو بخیل،و شقیّ أو سعید،و من یکون فی النّار حطبا،أو فی الجنان للنّبیّین مرافقا.فهذا علم الغیب الّذی لا یعلمه أحد إلاّ اللّه،و ما سوی ذلک فعلم علّمه اللّه نبیّه فعلّمنیه،و دعا لی بأن یعیه صدری،و تضطمّ علیه جوانحی.

ترجمه

(هنگامی که امام علیه السّلام از فتنه صاحب الزنج و حمله مغول در عبارات بالا با ذکر بسیاری از جزئیات خبر داد)یکی از یاران آن حضرت عرض کرد:ای امیر مؤمنان!شما دارای علم غیب هستید!امام خنده‌ای کرد و با آن مرد که از طائفه بنی کلب بود فرمود:ای برادر کلبی!این علم غیب نیست این تعلّم و آموخته‌ای است از عالمی(از پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله)علم غیب تنها علم(به زمان قیام)قیامت است و آنچه خداوند سبحان در این آیه بر شمرده است آن جا که می‌فرماید:«آگاهی به وقت قیامت نزد اوست،او باران را نازل می‌کند،و از آنچه در رحم مادران است با خبر است هیچ کس(جز او)نمی‌داند فردا چه خواهد کرد و هیچ کس نمی‌داند در کدامین سرزمین از دنیا می‌رود...»

بنابر این خداوند سبحان از آنچه در رحمهاست آگاه است که پسر است یا دختر،زشت است یا زیبا،سخاوتمند است یا بخیل،سعادتمند است یا شقّی و چه کس که آتشگیره آتش دوزخ است یا کسی که در بهشت رفیق و هم‌نشین پیامبران می‌باشد این است آن علم غیبی که هیچ کس جز خدا آن را نمی‌داند و غیر از اینها علمی است که خداوند به پیامبرش تعلیم فرموده و او به من آموخته است و برای من دعا کرد که سینه‌ام آن را در خود جای دهد و اعضا و جوارحم از آن پر شود.

شرح و تفسیر: علم غیب مخصوص خدا است اما...

علم غیب مخصوص خدا است اما...

هنگامی که امام علیه السّلام از دو حادثه مهم آینده(شورش اصحاب الزنج و فتنه مغول)با ذکر خصوصیات،خبر داد:«یکی از یاران آن حضرت عرض کرد:ای امیر مؤمنان!شما دارای علم غیب هستید» (فقال له بغض أصحابه:لقد أعطیت یا أمیر المؤمنین علم الغیب!) .

این تعبیر گر چه به صورت خبر است ولی در واقع استفهام است زیرا او شنیده بود که علم غیب مخصوص خداست لذا از امام علیه السّلام در این باره توضیح خواست.

«امام علیه السّلام خنده‌ای کرد و به آن مرد که از طایفه بنی کلب بود فرمود:ای برادر کلبی!این علم غیب نیست این تعلّم و آموخته‌ای از عالمی است(از پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله) (فضحک علیه السّلام،و قال للرّجل،و کان کلبیّا:یا أخا کلب،لیس هو بعلم غیب،و إنّما هو تعلّم من ذی علم) .

به یقین خنده امام علیه السّلام نه از روی تمسخر بود و نه ناشی از غرور،بلکه خنده خوشحالی بود،شاید از این نظر که خوب شد،این مرد کلبی

چنین سؤالی بیان کرد تا امام علیه السّلام همگان را از چنین اشتباهی در آورد.و یا این که خنده امام علیه السّلام از روی تعجب بوده که نباید چنین مسأله‌ای بر آن سؤال کننده مخفی باشد.به هر حال تعبیر امام علیه السّلام اشاره به این حقیقت است که آن علم که مخصوص خداست علم ذاتی است و اما علمی که حاصل از تعلّم باشد و جنبه اکتسابی داشته باشد یعنی امام علیه السّلام از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بیاموزد و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از وحی الهی،این برای غیر خدا امکان پذیر است(شرح این مطلب در ادامه سخن خواهد آمد).

سپس افزود:«علم غیب تنها علم(به زمان قیام)قیامت است و آنچه خداوند سبحان در این آیه بر شمرده است آن جا که می‌فرماید:«آگاهی به وقت قیامت نزد اوست،او باران را نازل می‌کند و از آنچه در رحم مادران است با خبر است، هیچ کس(جز او)نمی‌داند فردا چکار خواهد کرد و هیچ کس نمی‌داند در کدام سرزمین از دنیا می‌رود...» (و إنّما علم الغیب علم السّاعة،و ما عدّده اللّه سبحانه بقوله: «إِنَّ اللّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ» الآیة⁽¹⁾.

سپس در شرح این معنی می‌افزاید:«بنابر این خداوند سبحان از آنچه در رحمهاست با خبر است که پسر است یا دختر،زشت است یا زیبا،سخاوتمند است،یا بخیل،سعادتمند است یا شقیّ و آن کس که آتشگیره آتش دوزخ است یا کسی که در بهشت رفیق و هم‌نشین پیامبران می‌باشد»(آری تنها خداوند از این امور آگاه است) (فیعلم اللّه سبحانه ما فی الأرحام من ذکر أو أنثی، و قبیح أو جمیل،و سخیّ أو بخیل،و شقیّ أو سعید،و من یکون فی النّار حطبا،أو فی الجنان للنّبیّین مرافقا) .

و در نتیجه‌گیری نهایی می‌فرماید:«این است آن علم غیبی که هیچ کس جز خدا آن را نمی‌داند و غیر از اینها،علمی است که خداوند به پیامبرش تعلیم فرموده،و او به من آموخته است و برای من دعا کرد که سینه‌ام آن را در خود جای دهد و اعضا و جوارحم از آن پر شود» (فهذا علم الغیب الّذی لا یعلمه أحد إلاّ اللّه،و ما سوی ذلک فعلم علّمه اللّه نبیّه فعلّمنیه،و دعا لی بأن یعیه⁽¹⁾صدری،و تضطمّ⁽²⁾علیه جوانحی⁽³⁾) .

از مجموع این عبارات،به خوبی استفاده می‌شود که اوّلا علم غیب علم ذاتی است که مخصوص خداوند است ولی علم آموختنی و اکتسابی و اعطایی،علم غیب نامیده نمی‌شود بلکه آن چیزی است که خدا به پیامبرش تعلیم داده و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آن را به کسی که شایسته دانسته است آموخته است و ثانیا این علوم آموختنی نیز استثنائاتی دارد که پنج مورد آن در آیه شریفه آخر سوره «لقمان»آمده است و اینها مصداق علم غیبی است که خداوند آن را به هیچ کس نیاموخته است.

در این جا چند سؤال مطرح است:

1-چگونه از آیه شریفه استفاده می‌شود که این علوم پنجگانه مخصوص خداست؟

2-چگونه این علوم مخصوص خداست حال آن که پیغمبران و امامان گاه از نزول باران،فرزندانی که در ارحامند و یا زمان و مکانی که در آن از دنیا می‌روند خبر داده‌اند و حتی گاهی علوم امروز می‌تواند آن را پیش بینی کند که مثلا کی و در کجا باران می‌بارد و جنین پسر است یا دختر؟ 3-چه تفاوتی میان این علوم پنجگانه و سایر امور پنهانی است که غیر خدا از آنها با خبر نیست؟ در پاسخ سؤال اوّل می‌توان گفت:جمله اوّل درباره قیامت به وضوح اختصاص علم آن را به خداوند بیان کرده و تقدیم«عنده»بر«علم السّاعة» دلالت بر حصر دارد یعنی آگاهی بر قیام قیامت فقط مخصوص ذات اوست و جمله چهارم و پنجم نیز به وضوح دلالت بر حصر دارد چرا که می‌گوید هیچ کس نمی‌داند فردا چه انجام می‌دهد و هیچ کس نمی‌داند در کدامین سرزمین می‌میرد.

بنابر این مورد دوّم و سوّم به مقتضای وحدت سیاق نیز جزو علوم اختصاصی خداوند می‌باشد،روایات متعدّدی که در تفسیر آیه از معصومین علیهم السّلام نقل شده نیز گواه دیگری بر این معناست⁽¹⁾.

در پاسخ سوال دوّم توجه به این نکته لازم است که آگاهی بر این امور پنجگانه به طور تفصیل مخصوص خداوند است هر چند ممکن است علم اجمالی برای معصومین علیهم السّلام یا بعضی اولیاء اللّه حاصل شود،مثلا ممکن است پیامبر صلّی اللّه علیه و آله یا امام معصوم بداند که فردا باران می‌آید یا فلان کس در فلان سرزمین از دنیا می‌رود ولی جزئیات این امر مانند آگاهی بر لحظه شروع و لحظه قبل و دانه‌های باران که در هر مکانی می‌بارد و همچنین آگاهی بر لحظه فوت و قطعه زمینی که در آن می‌میرد و حالات ناشی از سکرات موت و امثال اینها مخصوص ذات پاک خداوند است.

شاهد این سخن توضیحی است که امام علیه السّلام درباره جنین‌هایی که در رحم مادران قرار می‌گیرند داده است می‌فرماید:پسر یا دختر بودن(از لحظه اوّل انعقاد نطفه تا به آخر)و زشت و زیبا و سخاوتمند و بخیل بودن و سایر صفات جسمانی و روحانی و مسیر زندگی آینده جنین همه را خداوند می‌داند بنابر این به فرض که انسانها از طریق تعلّم غیب،یا آزمایشهایی که امروز متداول شده بعضی از این حالات را در بعضی از دورانهای جنینی بدانند این یک علم جزئی است در حالی که علم کلی آن نزد خداوند است.

و اما در پاسخ سؤال سوّم باید اعتراف کرد که غیر از مسأله قیامت در چهار مورد دیگر ما فرقی بین آنها و سایر امور پنهانی نمی‌بینیم جز این که آیه فوق و روایات معصومین این امور را از سایر امور پنهانی جدا می‌سازد و می‌گوید:علم تفصیلی آن مخصوص ذات پاک خداست ولی در امور دیگری مانند آنچه در خطبه بالا در مورد فتنه صاحب الزنج و حمله مغول آمده است ممکن است خداوند علم اجمالی و تفصیلی آن را در اختیار بعضی از بندگان خاصش بگذارد و در هر حال ما تابع نصوص قرآنی و روایات معتبر معصومین علیهم السّلام هستیم.

نکته: علم غیب در آیات و روایات اسلامی

علم غیب در آیات و روایات اسلامی

دانشمندان اسلام در مورد«علم غیب»و این که غیر از خداوند کسی آگاه بر غیب است یا نه،اختلاف نظر دارند و ظاهر این است که اختلاف نظر آنها از اختلاف ظواهر آیات و روایات سرچشمه می‌گیرد زیرا:بعضی از آیات قرآن به وضوح می‌گوید:علم غیب مخصوص خداست مانند آیه 65 سوره«نمل»:

« «قُلْ لا یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّهُ» ؛بگو هیچ یک از کسانی که در آسمانها و زمین هستند غیب را نمی‌دانند،جز خدا».

در آیه 59 سوره«انعام»نیز می‌خوانیم: «وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ لا یَعْلَمُها إِلاّ هُوَ» ؛کلیدهای غیب نزد خداست جز او کسی آنها را نمی‌داند».

در حالی که از بعضی از آیات به خوبی استفاده می‌شود که حدّاقل بخشی از علم غیب در اختیار بعضی از اولیاء اللّه بوده است مانند آنچه درباره حضرت مسیح در آیه 49 سوره«آل عمران»آمده:« «وَ أُنَبِّئُکُمْ بِما تَأْکُلُونَ وَ ما تَدَّخِرُونَ فِی بُیُوتِکُمْ» ؛من شما را از آنچه می‌خورید یا در خانه‌های خود ذخیره می‌کنید خبر می‌دهم»و در آیه 26 و 27 سوره«جن»می‌خوانیم:

« «عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً إِلاّ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ» ؛ عالم به امور پنهانی اوست و هیچ کس را بر اسرار غیبش آگاه نمی‌سازد مگر رسولانی که آنها را برگزیده است...».

در روایات نیز همین تفاوت را می‌بینیم مثلا در حدیثی می‌خوانیم که «ابو بصیر»و چند تن دیگر از یاران معروف امام صادق علیه السّلام در مجلسی حاضر بودند امام خشمگین وارد مجلس شد،هنگامی که نشست در حضور جمع فرمود:«یا عجبا لإقوام یزعمون انّا نعلم الغیب ما یعلم الغیب إلاّ اللّه عزّ و جلّ؛شگفت‌آور است که عده‌ای گمان می‌برند ما علم غیب داریم هیچ کس جز خداوند متعال از غیب آگاه نیست»⁽¹⁾.