پیام امام امیرالمومنین علیه السلام شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه جلد 3

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور:پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان.

مشخصات نشر:قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:15‌ج.

شابک:۴۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-964-533-037-6 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-533-113-7 ؛ ۸۰۰۰۰ ریال: ج.۱۲‌978-964-533-143-4 : ؛ ۸۰۰۰۰ریال: ج.۱۳‌978-964-533-160-1: ؛ ج.۱۴‌978-964-533-162-5 : ؛ ۱۴۰۰۰۰ ریال:ج.۱۵: 978-964-533-174-8

وضعیت فهرست نویسی:برون‌سپاری

یادداشت:فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم،۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ قبلی: دارالکتب‌الاسلامیه، ۱۳۷۵.

یادداشت:ج. ۱۰ ( چاپ اول : ۱۳۸۹ ).

یادداشت:ج.۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۱۲ (چاپ اول: ۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۳(چاپ اول:۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۵(چاپ اول:۱۳۹۱).

یادداشت:ج.۱۴ (چاپ اول: ۱۳۹۵) (فیپا) .

یادداشت:ناشر جلد نهم، دهم الی دوازدهم و چهاردهم و پانزدهم انتشارات امام علی‌بن‌ابیطالب (ع) میباشد .

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج ۸. خطبه ۲۰۱ -۲۴۱.- ج. ۱۰ . نامه‌های تاریخی امام علی ( ع ) ۳۲ - ۵۳.-ج.۱۱. نامه‌های تاریخی امام علی (ع) ۵۴-۷۹.- ج.۱۲. گفتار حکیمانه ۱ - ۱۲۰

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه‌ها

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۴۲۲/م۷پ۹ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۳۰۵۴۵۷

اشاره

پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

مکارم شیرازی

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

ادامۀ خطبه های امام امیر مؤمنان علیه السلام

خطبۀ 61 : بعد از من با خوارج نبرد نکنید

اشاره

⁽¹⁾ لا تقاتلوا الخوارج بعدی،فلیس من طلب الحقّ فأخطأه،کمن طلب الباطل فأدرکه.

ترجمه

بعد از من با خوارج نبرد نکنید!زیرا کسی که در جستجوی حق بوده و خطا کرده، همانند آن کس که طالب باطل بوده و آن را بدست آورده است،نمی‌باشد.

شرح و تفسیر

شرح و تفسیر: فرق خوارج با شامیان جنایتکار!

در پایان جلد دوم،چند خطبه یا سخن داشتیم که همه مربوط به خوارج بود و هر کدام به بخش‌های مهمّی از زندگی و سرنوشت و موضع‌گیری‌های آنها اشاره داشت.

در آغاز این جلد نیز،در کلام کوتاه و پر معنای دیگری به آنها اشاره می‌فرماید و

دستور روشنی درباره مبارزه مسلّحانه با آنان بعد از خودش بیان می‌فرماید و می‌گوید:«بعد از من با خوارج نبرد نکنید(و لبه تیز حملات خود را متوجّه حکومت ظالمانه و ویرانگر بنی امیّه کنید!)» (لا تقاتلوا الخوارج بعدی) با توجّه به اینکه بخش قابل ملاحظه‌ای از زندگی امام علیه السّلام در مبارزه با آنان گذشت،مخصوصا در نهروان ضربات بسیار قاطع و کوبنده‌ای بر پایه‌های آنان وارد ساخت،و دشمنان سرسخت امام علیه السّلام را خوارج تشکیل می‌دادند،و می‌دانیم که شهادت امام علیه السّلام به دست همانها صورت گرفت،با این همه دستور ترک مبارزه با آنان،سؤال برانگیز است از اینرو امام علیه السّلام در ادامه این سخن به ذکر دلیل روشنی پرداخته و می‌فرماید:«زیرا کسی که در جستجوی حق بوده و خطا کرده،همانند آن کس که طالب باطل بوده و آن را به دست آورده است نمی‌باشد»! (فلیس من طلب الحقّ فأخطأه کمن طلب الباطل فأدرکه) همان گونه که مرحوم«سیّد رضی»با جمله: «یعنی معاویة و أصحابه» اشاره کرده است،منظور امام علیه السّلام معاویه و یاران او است.به این ترتیب به اصحابش توصیه می‌کند به جای اینکه در دو جبهه مبارزه کنند،مبارزه خود را منحصرا متوجّه غاصبان بنی امیّه و غارتگران شام سازند.

بی‌شک یاران امام علیه السّلام بعد از او مانند آن حضرت نبودند،و توان مبارزه در دو جبهه را نداشتند،و امام علیه السّلام با این دستور حساب شده،به آنها توصیه می‌کند که نیروی خود را پخش نکنند و در آن واحد با دو دشمن وارد مبارزه نشوند،به ویژه آنکه«خوارج»با حکومت شام،سخت مخالف بودند و ممکن بود در یک جبهه همراه مؤمنان راستین،با شامیان وارد جنگ شوند،از همه اینها گذشته«خوارج» در مرکز حکومت«امیر مؤمنان علیه السّلام»قرار داشتند و به آسانی می‌توانستند مرکز را ناامن کنند.مجموعه این جهات سه گانه سبب شد که امام علیه السّلام این دستور حساب شده را نسبت به دوران بعد از خودش،به یارانش بدهد.

از اینجا جواب سؤال معروفی که بسیاری از«مفسّران نهج البلاغه»مطرح کرده‌اند و بعضا پاسخ‌های دقیقی به آن نداده‌اند،روشن می‌شود و آن اینکه:امام علیه السّلام چرا خودش با«خوارج»به مبارزه برخاست ولی یارانش را از مبارزه با«خوارج» نهی می‌کند؟چرا خودش شمشیر در میان آنها می‌نهد و اصحاب خود را از این کار بر حذر می‌دارد.؟ پاسخ این سؤال آن است که شرایط زمان امام علیه السّلام با شرایط دوران بعد از او، بسیار متفاوت بود و فرمانده لایق و مدبّر کسی است که شرایط مبارزه را روز به روز، بلکه ساعت به ساعت در نظر بگیرد و هرگز جمود بر یک روش نداشته باشد.

از همه این امور گذشته،علّتی که امام علیه السّلام برای این دستور ذکر می‌کند بسیار دقیق و لطیف است؛می‌گوید:«در مقایسه خوارج با ظالمان شام،نباید فراموش کنید که اینها افراد نادانی بودند که به گمان خود به طلب حق برخاستند ولی بر اثر جهل و تعصّب،راه افراط را پیمودند و از حق تجاوز نمودند و در آن سوی حق قرار گرفتند ولی معاویه و یارانش آگاهانه به دنبال باطل رفتند و به آن رسیدند.» بنابراین،اگر بنا باشد انسان تنها با یکی از این دو دشمن مبارزه کند و توانایی بر پیکار هر دو نداشته باشد کدام را باید انتخاب نماید؟بی‌شک باید گروه دوم را برای مبارزه برگزیند و هر گاه از مبارزه با او فراغت حاصل شد،به مبارزه با گروه باطل اوّل برخیزد.

در حدیثی که«مبرّد»آنرا در«کامل»نقل کرده چنین می‌خوانیم که:بعد از شهادت«امیر مؤمنان علی علیه السّلام»افرادی از سران«خوارج»،با همکاری پیروان خود بر معاویه شوریدند و این در حالی بود که«معاویه»در کوفه بود،و«امام حسن علیه السّلام»از کوفه خارج شده و عزم مدینه داشت،معاویه کسی را به خدمت«امام حسن علیه السّلام» فرستاد که مبارزه با«خوارج»را بر عهده بگیرد،«امام حسن علیه السّلام»در جواب فرمود:

«من از جنگ با تو خودداری کردم برای حفظ خون‌های مسلمین،آیا از طرف تو با گروهی جنگ کنم که تو به کشته شدن از آنها سزاوارتری!» ⁽¹⁾هدف امام از این جواب،آن بود که«خوارج»هر چند گمراهند،امّا ضلالت و گمراهی آنها کمتر از «معاویه»و همدستان اوست.

جالب اینکه علی علیه السّلام به دست خوارج شهید شد و این جنایت بزرگ در جهان اسلام بوسیله آنها رخ داد و این کار در زمان خود آن حضرت نیز پیش‌بینی شده بود،با این حال امام علیه السّلام هر گونه انتقام‌جویی نسبت به آنها را در می‌کند و حتّی از مبارزه با آنان بعد از خودش نهی می‌فرماید و این یکی از نشانه‌های بارز عدالت آن حضرت است که در تاریخ زمامداران جهان،کمتر نظیر آن دیده شده است.

بدیهی است این دستور امام علیه السّلام ناظر به زمانی است که«خوارج»دست به شرارت و ناامنی در شهرهای مسلمین نزنند و اگر مرتکب این کار می‌شدند می‌بایست به عنوان«محارب»و«مفسد فی الأرض»با آنها جنگید.

نکته‌ها

1-گمراهتر از خوارج!

بی‌شک«خوارج»-با اوصاف و احوالی که در پایان جلد دوم درباره آنها ذکر شد و مطالب بیشتری که غالب مورّخان اسلام پیرامون عقاید و اوصاف و زندگی آنها نوشته‌اند-گروهی بسیار گمراه و سنگدل و خطرناک و منحرف بودند،ولی امام علیه السّلام در خطبه بالا«معاویه»و یارانش را از آنها گمراهتر می‌شمرد که اگر تنها توان مبارزه با یکی از این دو گروه باشد،اولویّت را در مبارزه با«معاویه»و همدستانش می‌داند.

«ابن ابی الحدید»در«شرح نهج البلاغه»خود در شرح و تبیین این مسأله چنین می‌گوید:«بسیاری از اصحاب ما نسبت به اعتقادات دینی«معاویه»خرده گرفته‌اند و تنها به تفسیق او قانع نیستند بلکه او را مسلمان نمی‌دانند و از او سخنان و جمله‌هایی نقل کرده‌اند که گاه در لابه‌لای کلامش ظاهر می‌شد و دلیل بر بی‌ایمانی او بود،از جمله اینکه«زبیر بن بکّار»که نه شیعه بود و نه معاویه را متّهم می‌ساخت.

(به گواهی اینکه با علی علیه السّلام میانه خوبی نداشت و از آن حضرت دوری می‌کرد.) می‌گوید:«فرزند«مغیرة بن شعبه»می‌گوید همراه پدرم نزد«معاویه»رفته بودیم و پدرم غالبا نزد او می‌رفت و با او سخن می‌گفت و هنگامی که باز می‌گشت عقل و هوش سرشار او را می‌ستود ولی شبی از شب‌ها از نزد«معاویه»بازگشت،در حالی که بسیار ناراحت بود حتّی شام نخورد و بسیار غمگین به نظر می‌رسید!مدّتی انتظار کشیدم امّا حالش همانگونه بود،گمان کردم ما کار خلافی انجام دادیم.گفتم چرا امشب این چنین ناراحتی؟گفت:فرزندم«جئت من عند أکفر النّاس و أخبثهم،از نزد کافرترین و خبیث‌ترین مردم می‌آیم!»گفتم مگر چه شده است؟گفت:امشب با معاویه خلوت کرده بودم به او گفتم:«سنّی از تو گذشته است اگر عدالت پیشه کنی و نیکوکاری را گسترش دهی به جاست،تو بزرگ شده‌ای اگر نسبت به برادرانت از «بنی‌هاشم»نیکی کنی و صله رحم به جای آوری بسیار شایسته است،زیرا آنها امروز برای تو خطری محسوب نمی‌شوند و این نیکوکاری ثواب دارد و نام تو به نیکی در تاریخ اسلام باقی می‌ماند.» «معاویه»(عصبانی شد و)گفت:چه نامی از من باقی بماند!«ابوبکر»مدّتی عهده‌دار خلافت بود و عدالت پیشه کرد و کارهای مهمّی انجام داد،امّا همین که از دنیا رفت نام او هم از خاطره‌ها محو شد،تنها مردم می‌گویند:«ابوبکر چنین و ابوبکر چنان!»سپس عمر به خلافت رسید و ده سال در پیشرفت اسلام در جهان

تلاش و کوشش کرد،او هم که از دنیا رفت نام او هم برچیده شد،جز اینکه می‌گویند:

«عمر چنین و عمر چنان!»ولی در مورد«ابن ابی کبشه ⁽¹⁾»(پیامبر اسلام)همه روز پنج بار مردم فریاد می‌کشند:«أشهد أنّ محمّدا رسول اللّه»(و پیوسته نام او را با عظمت هر چه بیشتر،زنده نگه می‌دارند)با این حال چه عملی از من باقی می‌ماند و چه نام و خاطره‌ای در تاریخ از ما وجود خواهد داشت،ای بی‌پدر!،سپس افزود:«لا و اللّه إلاّ دفنا دفنا،نه به خدا سوگند!هیچ راهی جز این نیست که این نام(نام پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله)دفن شود و از خاطره‌ها محو گردد»! ⁽²⁾(این سخن بود که«مغیرة بن شعبه»را که خود مرد منحرفی بود چنان ناراحت ساخت که نه تنها«معاویه»را تکفیر نمود،بلکه او را از کافرترین مردم شمرد!).

«ابن ابی الحدید»پس از نقل این سخن به تجزیه و تحلیل درباره کارهای «معاویه»می‌پردازد و زندگی اشرافی و طاغوتی او را ترسیم می‌کند و خلافکاری‌های او را یکی بعد از دیگری،بر می‌شمرد به گونه‌ای که برای هر ناظر بی‌طرف،تردیدی در فساد«معاویه»از نظر اعتقاد و عمل،باقی نمی‌ماند و شاهد روشنی برای گفتار امام در بالاست که مبارزه با او را در اولویّت قرار می‌دهد.

از جمله این که می‌گوید:«اعمال مخالف و آشکارای«معاویه»از قبیل:پوشیدن حریر،استعمال ظروف طلا و نقره،جمع‌آوری غنایم برای خود،اجرا نکردن حدود و مقررّات اسلام درباره اطرافیان و کسانی که مورد علاقه‌اش بودند،ملحق کردن «زیاد»را به خود و او را برادر خود خواندن،با اینکه پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله فرموده بود:

«الولد للفراش و للعاهر الحجر ،فرزند به همسر ملحق می‌شود و سهم زناکار سنگسار شدن

است»کشتن«حجر بن عدی»و یاران پاک او،توهین به ابوذر و او را سوار بر شتر برهنه کردن و فرستادنش به مدینه،ناسزا گفتن به«امیر مؤمنان علی»علیه السّلام و«امام حسن»علیه السّلام و«ابن عباس»بر روی منابر،ولیعهد قرار دادن«یزید»شراب‌خوار و قمارباز و...همه و همه دلیل بر کفر و الحاد او است! «ابو درداء»می‌گوید:«به معاویه گفتم از پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله شنیدم هر کس از ظرف طلا و نقره بیاشامد آتش جهنم درونش را فرا خواهد گرفت»،«معاویه»گفت:«أمّا أنا فلا أری بذلک بأسا،امّا من برای آن ایرادی نمی‌بینم» «ابو درداء»پاسخ داد:عجبا!من از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نقل می‌کنم او رأی شخص خود را اظهار می‌کند!من دیگر در سرزمینی که تو هستی نخواهم ماند ⁽¹⁾.»

2-حق‌طلبان گمراه و باطل گرایان آگاه!

در سخن بالا دیدیم که امام علیه السّلام در مقایسه«خوارج»با لشکر شام و پیروان «معاویه»خوارج را بر آنها ترجیح می‌دهد و چنین استدلال می‌فرماید که:«خوارج به پندار خود،دنبال حق بودند ولی خطا کردند(و بر اثر جهل و لجاجت و تعصّب)از حق تجاوز کردند و در طرف افراط قرار گرفتند،ولی معاویه و پیروانش آگاهانه به دنبال باطل رفتند و به آن رسیدند» این مقایسه مخصوص به عصر و زمان آن حضرت نیست،بلکه در هر زمانی این دو گروه یافت می‌شوند.هم اکنون گروههایی از دشمنان اسلام را می‌شناسیم که آگاهانه به سوی باطل می‌روند و کمر به محو اسلام و مسلمین بسته‌اند؛در حالی که گروههایی هستند خواهان حقّ‌اند امّا به علل گوناگون به آن نمی‌رسند،آنها نیز در مقابل مسلمین قرار می‌گیرند.

مسلمین نباید هر دو گروه را یکسان بشمرند بلکه در مبارزات خود،اولویّت را برای گروه اوّل قائل شوند،زیرا در برابر گروه اوّل-که آگاهانه راه فساد و باطل را انتخاب کرده‌اند-راهی جز مبارزه مسلّحانه نیست،در حالی که گروه دوم،بیش از هر چیز نیاز به ارشاد و آموزش و کارهای فرهنگی دارند.به همین دلیل،در میدان «نهروان»پس از بیانات گیرای امیر مؤمنان علی علیه السّلام اکثریت قاطع خوارج نهروان، توبه کردند و به سوی حضرت بازگشتند و از«دوازده هزار نفر»جمعیّت،«هشت هزار نفر»در کنار پرچمی که امام علیه السّلام برای توبه‌کاران برافراشته بود گرد آمدند.

خطبۀ 62: تهدید امام به قتل و ترور

اشاره

و من کلام له علیه السّلام لمّا خوّف من الغیلة

^{(1) (2)}این سخن را هنگامی ایراد فرمود که امام را تهدید به قتل و ترور کردند و إنّ علیّ من اللّه جنّة حصینة،فإذا جاء یومی انفرجت عنّی و أسلمتنی،فحینئذ لا یطیش السّهم،و لا یبرأ الکلم.

ترجمه

من از سوی خدا سپر محکمی دارم که مرا از حوادث(خطرناک)حفظ می‌کند و

هنگامی که اجلم فرا رسد،این سپهر الهی از من دور می‌شود و مرا تسلیم حوادث می‌کند،در آن هنگام نه تیر خطا می‌کند و نه زخم بهبودی می‌یابد.

شرح و تفسیر: چرا از مرگ بترسم؟!

در شأن ورود این سخن،چنین نوشته‌اند که:«یارانش کرارا حضرت را از سوء نیّت«ابن ملجم»خبر داده‌اند و قراین و نشانه‌هایی نیز بر نیّت سوء او،آشکار گشت، حتّی به گفته بعضی،روزی امام علیه السّلام مشغول خطبه خواندن بود و«ابن ملجم»در برابر منبر نشسته بود که این سخن را آهسته بر زبان جاری کرد:«و اللّه لأریحنّهم منک،به خدا سوگند!مردم را از دست تو آسوده می‌کنم»آنهایی که این سخن را از او شنیدند بعد از پایان خطبه او را دستگیر کرده نزد امام آوردند،امام فرمود:«او را رها کنید!»و سپس گفتار مورد بحث را بیان فرمود ⁽¹⁾.» آری امام علیه السّلام چنین فرمود:«من از سوی خدا سپر محکمی دارم که مرا از حوادث حفظ می‌کند،و هنگامی که اجلم فرا رسد این سپر الهی از من دور می‌شود،و مرا تسلیم حوادث می‌کند،در آن هنگام نه تیر خطا می‌رود و نه زخم بهبودی می‌یابد (ولی امروز وحشتی ندارم) (و إنّ علیّ من اللّه جنّة حصینة،فإذا جاء یومی انفرجت عنّی و أسلمتنی،فحینئذ لا یطیش ⁽²⁾السّهم ⁽³⁾و لا یبرأ ⁽⁴⁾الکلم ⁽⁵⁾.

این تعبیر،اشاره به یک واقعیت است و آن اینکه تا اجل نهایی انسان فرا نرسد از دنیا نمی‌رود،بنابراین تعیین اجل از سوی خداوند،به این مفهوم است که اراده او بر این قرار گرفته که فلان کس،تا فلان زمان باقی بماند و بی‌شک هیچ چیز در برابر اراده حقّ مقاومت نخواهد کرد.لذا مسأله اجل الهی را می‌توان یک سپر محکم در برابر حوادث دانست.شبیه همین معنا کرارا در«نهج البلاغه»در کلمات قصار آمده است،در یک جا می‌فرماید: «إنّ الأجل جنّة حصینة ،سرآمد زندگی(که از سوی خدا تعیین شده)سپر محکمی است! ⁽¹⁾».

و در جای دیگر می‌فرماید: «کفی بالأجل حارسا ،سرآمد قطعی زندگی،برای پاسداری انسان کافی است(یعنی تا عمر به پایان نرسد هیچ حادثه‌ای او را از پای درنمی‌آورد ⁽²⁾» بلکه این معنا را از آیه یازده سوره«رعد»نیز می‌توان استفاده کرد،آنجا که می‌فرماید: «لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللّهِ» ،برای انسان مأمورانی هستند پی در پی،که از پیش رو و از پشت سر،او را از حوادث مختلف حفظ می‌کنند».

در تفسیر این آیه،حدیثی از امام باقر علیه السّلام به این مضمون نقل شده است:

«یقول:

بأمر اللّه من أن یقع فی رکیّ أو یقع علیه حائط أو یصیبه شیء حتّی إذا جاء القدر خلّوا

بینه و بینه یدفعونه إلی المقادیر و هما ملکان یحفظانه باللّیل و ملکان بالنّهار یتعاقبانه ،می‌فرماید:به فرمان خدا،انسان(حفظ می‌شود)از اینکه در جایی سقوط کند،یا دیواری بر او بیفتد،یا حادثه دیگری برای او پیش آید،تا زمانی که اجل حتمی فرا رسد،در این هنگام آن فرشتگان کنار می‌روند و او را تسلیم حوادث می‌کنند،آنها دو فرشته‌اند که مأمور حفظ انسان در شب می‌باشند و دو فرشته دیگر که در روز او را حفظ می‌کنند و بطور متناوب جایگزین یکدیگر می‌شوند» ⁽¹⁾.

در اینجا سؤالی پیش می‌آید که اگر مطلب چنین است،پس لازم نیست ما خود را در برابر خطرات حفظ کنیم و پیشگیری لازم را در برابر سیل و زلزله و بیماری و حوادث رانندگی بنماییم،بلکه مجاز هستیم بی‌پروا پیش برویم و از هیچ چیز نترسیم؟! در پاسخ به این سؤال باید توجّه کرد که اجل و سرآمد عمر انسان،بر دو گونه است:«اجل حتمی»و«اجل غیر حتمی».«اجل حتمی»سرآمدی است که به هیچ وجه راه بازگشت برای آن نیست مثل اینکه قلب انسان حداکثر قدرت ضربانش-در حالیکه کاملا هم سالم باشد-فلان مقدار است،هنگامی که آن عدد کامل شد قلب خواه ناخواه از کار می‌ایستد،درست مانند ساعتی که باطری آن تمام شده باشد.

امّا«اجل غیر حتمی»سرآمدی است که قابل اجتناب است آن نیز بر دو گونه است،بخشی از آن در اختیار انسان است که می‌تواند با رعایت موازین عقلایی از آن پرهیز کند،مانند:پوشیدن«زره»در تن و گذاشتن«خود»بر سر و گرفتن«سپر»به دست در میدان جنگ،که بی‌شک جلوی بسیاری از مرگ و میرها را می‌گیرد.

پرهیز از این گونه امور،به عهده خود انسان گذارده شده است و اوست که در برابر این حوادث،مسئول و تعیین کننده است.

بخش دیگری از سرآمدها،غیر قطعی است،که معمولا از اختیار انسان بیرون است،مانند:بخشی از حوادث رانندگی و یا مسأله پیش‌بینی نشده‌ای در مورد سقوط در چاه،یا ریزش کوه و مانند آن.اینجاست که فرشتگان و مأموران الهی،تا اجل حتمی او فرا نرسیده باشد او را در برابر این حوادث حفظ می‌کنند و هنگامی که اجل حتمی او فرا رسید او را به دست حادثه می‌سپارند و رهایش می‌کنند.

البتّه این بخش را نیز می‌توان به دو گروه تقسیم کرد:مشروط و غیر مشروط، مشروط آن مواردی است که،پاسداری فرشتگان حافظ انسانها،مشروط به انجام کاری از قبیل دادن صدقه،دعا کردن،صله رحم و انجام کارهای نیک می‌باشد،و قسم دیگر آن است که،حتّی بدون این شرط،مأمور محافظت او در این قسمت هستند.

خلاصه اینکه اجل حتمی تخلّف‌ناپذیر است،و اجل مشروط یا معلَّق قابل تغییر می‌باشد،گاه به وسیله تدبیر و احتیاط خود انسانها و گاه به وسیله انجام اعمال نیکی همچون صله رحم و صدقه در راه خدا و گاه به وسیله فرشتگانی که مأمور حفظ انسان در برابر خطرات غیر حتمی هستند.

از اینجا روشن می‌شود که آیاتی مانند: «فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ» ؛هنگامی که اجل آنها فرا رسد نه ساعتی از آن عقب می‌افتند و نه ساعتی بر آن پیشی می‌گیرند» ⁽¹⁾

و آیه شریفه: «وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّهُ نَفْساً إِذا جاءَ أَجَلُها» ؛خداوند هرگز مرگ کسی را که اجلش فرا رسیده به تأخیر نمی‌اندازد» ⁽¹⁾با آیاتی مانند: «لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ» که قبلا به آن اشاره کردیم منافات ندارد و همچنین با روایات فراوانی که می‌گوید:صدقه و صله رحم،اجل انسان را به تأخیر می‌اندازد،مخالف نیست و در واقع جمع بین همه آیات و روایات با توجّه به اقسام سه گانه یا چهار گانه اجل،که در بالا اشاره شد،روشن می‌شود. ⁽²⁾

خطبۀ 63: فتنه و فریب دنیا

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام یحذر من فتنة الدّنیا

⁽¹⁾ در این خطبه امام علیه السّلام مردم را از فتنه و فریب دنیا بر حذر می‌دارد(و از ناپایداری آن خبر می‌دهد)

خطبه در یک نگاه

این خطبه همان گونه که از عنوان آن برمی‌آید،هشداری است به همگان در مورد فتنه دنیا؛امام علیه السّلام در این خطبه به دو مطلب مهم اشاره می‌کند:نخست اینکه دنیا می‌تواند مایه نجات و یا مایه بدبختی انسانها گردد و این در حقیقت،بستگی به تفاوت دیدگاههایی دارد که درباره دنیا مطرح است.

اگر دنیا هدف باشد و مال و ثروت و مقام و زرق و برقش،محبوب و مطلوب نهایی گردد،بی‌شک این دنیا مذموم است و مایه حسرت و اندوه،و اگر به عنوان وسیله به آن نگاه شود و مزرعه‌ای برای جهان آخرت گردد و ابزاری جهت نیل به ارزش‌های والای انسانی شود،ممدوح است و مایه افتخار و مباهات! مطلب دیگری که امام علیه السّلام در این خطبه به آن اشاره فرموده است،زوال و ناپایداری دنیا است،همانند سایه درختی که انسان چند لحظه‌ای برای استراحت انتخاب می‌کند ولی چیزی نمی‌گذرد که سایه جا به جا می‌شود و محل خود را به آفتاب سوزان می‌دهد.

ألا إنّ الدّنیا دار،لا یسلم منها إلاّ فیها،و لا ینجی بشیء کان لها:ابتلی النّاس بها فتنة،فما أخذوه منها لها أخرجوا منه و حوسبوا علیه،و ما أخذوه منها لغیرها قدموا علیه و أقاموا فیه،فإنّها عند ذوی العقول کفیء الظّلّ،بینا تراه سابغا حتّی قلص،و زائدا حتّی نقص.

ترجمه

بدانید!دنیا سرایی است که جز در خودش(و از طریق بهره‌گیری صحیح)از آن سالم نتوان ماند و با اموری که مخصوص دنیاست،از آن نجات نتوان یافت:انسانها به وسیله آن آزمایش می‌شوند،آنچه از دنیا را به خاطر دنیا بدست آورند از آن جدا می‌شوند و حساب آن را،باید پس بدهند و آنچه را از دنیا برای غیر این جهان بدست آورند به آن خواهند رسید و در آن خواهند ماند،چرا که دنیا در نظر خردمندان همچون سایه بعد از زوال است،در حالی که آن را گسترده می‌بینی ناگهان جمع می‌شود و در حالی که فزونی می‌یابد(با فرا رسیدن شب)نقصان می‌پذیرد.

شرح و تفسیر: دنیا سایۀ ناپایدار!

از آنجا که زرق و برق دنیا،سبب دلبستگی بیش از حدّ می‌شود و این دلبستگی‌ها غالبا سرچشمه گناهان بزرگ و انحراف از صراط مستقیم و سقوط در پرتگاه شقاوت است،رهبران بزرگ الهی همیشه پیروان خود را در این زمینه هشدار می‌دانند و بخش مهمّی از«نهج البلاغه»و خطبه‌ها و نامه‌ها و کلمات قصار آن را، همین هشدارها تشکیل می‌دهد.

خطبه بالا یکی از این هشدارهای نافذ و مؤثّر است که در آن،امام علیه السّلام به شش نکته اشاره می‌فرماید که هر کدام مطلب مهمّی را در بردارد.

نخست اینکه می‌فرماید:«بدانید دنیا سرایی است که جز در خودش(و از طریق بهره‌گیری صحیح از آن)سالم نتوان ماند» ألا و إنّ الدّنیا دار لا یسلم منها إلاّ فیها دلیل آن روشن است،زیرا مهمترین اسباب سلامت،کسب فضایل اخلاقی و ارزشهای معنوی و اطاعت و عبادت پروردگار است و هیچ یک از این امور را نمی‌توان در جهان دیگر به دست آورد،تنها در این دنیا است که انسان فرصت پرداختن به این امور را دارد،بنابراین همان گونه که امام علیه السّلام در جمله کوتاه بالا فرموده:«باید سلامت را در خود دنیا جستجو کرد.» در دومین نکته می‌فرماید:«و با اموری که مخصوص دنیا است از آن نجات نتوان یافت» (و لا ینجی بشیء کان لها) اشاره به اینکه:اگر انگیزه انسان و هدف نهایی او در حرکات و سکنات و اعمالش دنیا باشد و حتّی اعمال و عبادات خود را نیز به قصد دنیا انجام دهد و جنبه ریاکاری داشته باشد،به یقین سبب نجات نخواهد بود،بلکه از اسباب قطعی هلاکت او است.

در سومین نکته می‌فرماید:«و انسانها به وسیله دنیا آزمایش می‌شوند» (ابتلی النّاس بها فتنة) .

چرا که دنیا مملوّ از نعمت‌ها و مشکلات و مصایب است،نعمت‌ها به گونه‌ای وسیله آزمایش است و مصایب به گونه دیگر،آیا انسانها به هنگام شمول نعمت طغیان می‌کنند،یا به یاد خدا هستند و شکر نعمت را با زبان و عمل انجام می‌دهند؟ آیا در چنگال مصایب مأیوس می‌شوند و زبان به گلایه و ناسپاسی می‌گشایند،یا صبر و شکیبایی و شکر،پیشه می‌کنند؟.ولی مهم اینجاست که انسان در تمام عمر خود،هر شب و روز با نوعی از این آزمون‌ها رو به روست و این یک قانون جاودان از آغاز خلقت آدم،تا پایان جهان خواهد بود.قرآن مجید می‌فرماید: «أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبِینَ» ؛آیا مردم گمان کردند همین که بگویند ایمان آوردیم به حال خود رها می‌شوند و آزمایش نخواهند شد.ما کسانی را که پیش از آنان بودند آزمودیم،باید علم خداوند درباره آنان که راست می‌گویند و آنان که دروغ می‌گویند تحقّق یابد(و این دو گروه از هم جدا شوند)» ⁽¹⁾.

در چهارمین نکته می‌افزاید:«آنچه از دنیا را به خاطر دنیا به دست آورند،از آن جدا می‌شوند و حساب آن را بیاد پس بدهند» «فما أخذوه منها لها أخرجوا منه و حوسبوا علیه».

در پنجمین نکته،در تکمیل این سخن می‌فرماید:«و آنچه را که از دنیا برای غیر این جهان به دست آورند،به آن خواهند رسید و در آن خواهند ماند» (و ما أخذوه منها لغیرها قدموا علیه،و أقاموا فیه).

این اشاره به همان دو دیدگاه معروفی است که در«نهج البلاغه»کرارا روی آن تکیه شده است:دیدگاه ابزاری جهان و دیدگاه هدفی آن،اگر امکانات این جهان، مال‌ها و ثروت‌ها و مقام‌ها و نعمت‌ها،وسیله‌ای برای وصول به سعادت جاویدان و

زندگی شایسته سرای آخرت باشد چیزی از آن بهتر نیست و اگر همانند بتی گردد که انسان در برابر آن سجده کند،چیزی از آن بدتر نیست.دیدگاه نخست،انسان‌ها را به پاکی و تقوا و آزادگی و عزّت فرا می‌خواند و دیدگاه دوم،به حرص و آز و ظلم و بیدادگری و ذلّت.

دیدگاه اوّل،نعمت‌های فانی دنیا را مبدّل به نعمت‌های باقی آخرت می‌کند،و دیدگاه دوم سبب زوال نعمت‌ها و باقی ماندن مسئولیّت‌های آنهاست.

از اینجا روشن می‌شود که چرا در بسیاری از آیات و روایات دنیا مدح شده،و در بخش مهمّ دیگری،نکوهش دنیا گردیده است،ممکن است ناآگاهان در ابتدای نظر آنها را متضادّ ببینند،در حالی که هر یک در جای خود صحیح و در واقع مکمّل یکدیگرند،یکی اشاره به دنیای ابزاری دارد و دیگری به دنیای هدفی.

شرح بیشتر درباره این سخن را ذیل خطبه‌های مناسب‌ترین بیان خواهیم کرد.

در ششمین نکته پرده از روی حقیقت دنیا،برمی‌دارد و آن را به سایه‌ای تشبیه می‌کند که هنوز انسان در آن نیارمیده،از کنار او می‌گذرد،می‌فرماید:«دنیا در نظر خردمندان همچون سایه بعد از زوال است در حالی که آن را گسترده می‌بینی ناگهان جمع می‌شود و در حالی که فزونی می‌یابد،(با فرا رسیدن شب)نقصان می‌پذیرد.» (فإنّها عند ذوی العقول کفیء الظّلّ،بینا تراه سابغا ⁽¹⁾حتّی قلص ⁽²⁾،و زائدا حتّی نقص.

«ظلّ»گاه به معنای هرگونه سایه‌ای آمده است خواه سایه‌های اشیا قبل از زوال ظهر یا بعد از زوال،و گاه به خصوص سایه‌ای گفته می‌شود که قبل از ظهر است و

آفتاب تدریجا آن را از میان می‌برد ولی«فیء»به معنای سایه بعد از زوال است (چون در مفهوم این واژه،رجوع و بازگشت نهفته شده است)و هر قدر خورشید به افق مغرب نزدیکتر می‌شود این سایه‌ها گسترده‌تر می‌گردد و با غروب خورشید همگی محو و نابود می‌شود و ظلمت همه جا را فرا می‌گیرد.

گویی امیرمؤمنان علی علیه السّلام از این تعبیر اشاره به این نکته لطیف دارد که دنیاپرستان روز به روز اموال و امکانات بیشتری را جمع و جور می‌کنند و هر قدر به پایان عمرشان نزدیکتر می‌شوند این امکانات فزونی می‌گیرد،ولی با غروب آفتاب عمر،همه چیز محو و نابود می‌گردد و ظلمت مرگ به تمام امکانات آنها خاتمه می‌دهد! با ذکر نکته دیگر،تفسیر این خطبه را پایان می‌دهیم و آن اینکه:امام علیه السّلام مکرّر در مکرّر در خطبه‌های«نهج البلاغه»نسبت به پیامدهای سوء دلبستگی به دنیا هشدار می‌دهد و مردم را از فریب دنیا برحذر می‌دارد و ناپایداری آن را با مثالهای گوناگون برملا می‌سازد،این به خاطر آن است که اوّلا:همیشه عشق به دنیا و زرق و برق آن،سرچشمه گناهان بوده و هست،و یک پیشوای آگاه باید پیروان خود را در مقاطع مختلف از این خطر بر حذر دارد! دیگر اینکه:در عصر امام علیه السّلام به خاطر فتوحات اسلامی،اموال و غنایم فراوانی، سرازیر شهرهایی همچون مکّه و مدینه و کوفه شده بود و گروهی برای تصاحب آنها با هم مسابقه می‌دادند و همین امر سرچشمه اختلافات و درگیری‌ها و انحراف از اصل«ساده زیستی اسلامی»بود و سبب می‌شد که مردم به تجمّل‌پرستی روی آورند و به ناز و نعمت عادت کنند و در برابر دشمن از جهاد باز بمانند،به همین دلیل امام علیه السّلام از هر فرصتی برای بیدار ساختن مردم بهره می‌گرفت،علاوه بر آنکه زندگانی خود او نیز سرمشق روشنی بر این امر بود.

خطبۀ 64: دعوت مردم به انجام اعمال صالح

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام فی المبادرة إلی صالح الأعمال

⁽¹⁾ در این خطبه امام علیه السّلام مردم را به انجام اعمال صالح دعوت می‌کند.

خطبه در یک نگاه

در این خطبه-همانند خطبه گذشته-باز سخن درباره ناپایداری دنیا و زهد در آن است و امام علیه السّلام مردم را به آمادگی برای گام نهادن به جهان دیگر فرا می‌خواند.

در بخش دیگری از این خطبه،کوتاهی دنیا را چنین ترسیم می‌فرماید:«میان شما و بهشت و دوزخ تنها مرگ فاصله است،مرگی که با گذشتن لحظه‌ها و ساعت‌ها فرا می‌رسد،و گردش روز و شب انسانها را به آن نزدیک می‌سازد.» در بخش دیگری مردم را به توبه و بازگشت به سوی خدا تشویق می‌کند و هشدار

می‌دهد که از مرگ غافل نشوند و آرزوهای دور و دراز،در دل نپرورانند چرا که غفلت از مرگ و فریفته شدن به آرزوهای طولانی آدمی را از کار آخرت باز می‌دارد،ناگهان مرگ او فرا می‌رسد در حالی که غرق گناه است و توان دل کندن از دنیا را ندارد!

بخش اوّل

اشاره

فاتّقوا اللّه عباد اللّه،و بادروا آجالکم بأعمالکم،و ابتاعوا ما یبقی لکم بما یزول عنکم،و ترحّلوا فقد جدّ بکم،و استعدّوا للموت فقد أظلّکم،و کونوا قوما صیح بهم فانتبهوا،و علموا أنّ الدّنیا لیست لهم بدار فاستبدلوا،فإنّ اللّه سبحانه لم یخلقکم عبثا،و لم یترککم سدی.

ترجمه

از نافرمانی خدا بپرهیزید ای بندگان خدا!و با اعمال نیک خود،بر مرگتان پیشی گیرید و به وسیله چیزی که از دست شما می‌رود،چیزی را که برای شما جاودان می‌ماند خریداری کنید،از این منزلگاه دنیا،کوچ کنید که به شدّت برای کوچ دادن شما اقدام شده است و آماده مرگ باشید که بر شما سایه افکنده است و از کسانی باشید که آنها را بانگ زدند و بیدار شدند و دانستند که دنیا سرای ابدی آنان نیست، لذا آن را با سرای آخرت مبادله کردند،اینها همه به خاطر آن است که خدای سبحان شما را بیهوده نیافریده و بی هدف رها نکرده است!

شرح و تفسیر: مرگ بر همه سایه افکنده!

در بخش اوّل این خطبه،امام علیه السّلام به همه مردم هشدار می‌دهد که مراقب گذشت سریع عمر و زوال دنیا و هدفی که برای آن آفریده شده‌اند باشند و با شش دستور که

در عباراتی کوتاه و پر معنا آمده است این هدف مهم را دنبال می‌کند.

نخست می‌فرماید:«از نافرمانی خدا بپرهیزید ای بندگان خدا!» فاتّقوا اللّه عباد اللّه اشاره به این که:تمام وجود شما از آن خدا است،و سر تا پایتان غرق نعمت‌های او است،و شما بنده او هستید چگونه ممکن است بندگان خدا،فرمان خدا را نادیده بگیرند و از آن تخلّف کنند؟ تکیه بر تقوای الهی در این خطبه و بسیاری از خطبه‌های«نهج البلاغه»به خاطر آن است که سرمایه اصلی انسان،همان تقوا است و قرآن با جمله «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ» ؛گرامی‌ترین شما نزد خدا با تقواترین شما است» ⁽¹⁾و با جمله «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی» ؛زاد و توشه برگیرید که بهترین زاد و توشه‌ها،زاد و توشه تقوا است. ⁽²⁾سخن را درباره تقوا تمام کرده و اهمیّت آن را آشکارا نشان داده است.

در دومین دستور می‌فرماید:«با اعمال نیک خود،بر مرگتان پیش گیرید!(و قبل از آنکه مرگ فرصت را از شما بگیرد ذخایر بزرگی از اعمال نیک فراهم سازید)» و بادروا آجالکم بأعمالکم گویی مسابقه‌ای میان انسانها و مرگ درگرفته و اگر انسانها بر مرکب اعمال صالح سوار شوند،پیش از آن که مرگ آنها را از رسیدن به مقصد باز دارد،بر مرگ خود پیشی می‌گیرند و زود به مقصد می‌رسند.در واقع مقصد نهایی انسان،سعادت و تکامل و«قرب الی اللّه»است،اگر بر مرکب تقوا و عمل صالح،سوار شود پیش از پایان عمر به این مقصد نایل می‌گردد،و اگر چنین نباشد مرگ بر او پیشی می‌گیرد و به مقصد می‌رسد،یعنی پایان عمر انسان را اعلام می‌کند! قرآن مجید در این زمینه،تعبیر بسیار گویایی دارد می‌فرماید: «وَ أَنْفِقُوا مِنْ ما»

«رَزَقْناکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لا أَخَّرْتَنِی إِلی أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصّالِحِینَ» ؛و از آنچه به شما روزی داده‌ایم انفاق کنید پیش از آن که مرگ یکی از شما فرا رسد و بگوید پروردگارا چرا(مرگ)مرا مدّت کوتاهی به تأخیر نینداختی تا صدقه دهم و از صالحان باشم.» ⁽¹⁾و در آیه بعد می‌فرماید: «وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّهُ نَفْساً إِذا جاءَ أَجَلُها» ،خداوند هرگز مرگ کسی را،هنگامی که اجلش فرا رسد به تأخیر نمی‌اندازد.» یعنی این دعا دور از اجابت و این درخواست ناپذیرفتنی است.

در سومین دستور به نکته مهم دیگری اشاره می‌فرماید و می‌گوید:«به وسیله چیزی که از دست شما می‌رود چیزی را که برای شما جاودان می‌ماند،خریداری کنید» و ابتاعوا ما یبقی لکم بما یزول عنکم دنیا و مواهب دنیا متاعی ناپایدار است و به سرعت زوال می‌پذیرد،ولی آخرت و نعمت‌های اخروی سرمایه‌های ابدی و جاویدانند،کدام عاقل در خریدن متاع جاودانی،به وسیله متاع زوال‌پذیر،هنگامی که به او چنین معامله‌ای پیشنهاد شود تردید می‌کند؟! «ابتاعوا»از مادّه«ابتیاع»به معنای خریداری کردن است این همان چیزی است که در قرآن مجید در آیات متعدّدی به آن اشاره شده است.

در یکجا می‌فرماید: «إِنَّ اللّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفی بِعَهْدِهِ مِنَ اللّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بایَعْتُمْ بِهِ وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ» ، خداوند از مؤمنان جانها و اموالشان را خریداری کرده که(در برابرش)بهشت برای آنان باشد(به این گونه که:)در راه خدا پیکار می‌کنند،می‌کشند و کشته می‌شوند این

وعده حقی است بر او که در تورات و انجیل و قرآن آمده است و چه کسی از خدا به عهدش وفادارتر است،پس بشارت باد بر شما به داد و ستدی که با خدا کرده‌اید!و این است آن پیروزی بزرگ.» ⁽¹⁾این آیه-که داد و ستد معنوی و الهی انسانها را،با خدا به زیباترین بیانی شرح داده و مشتمل بر ده تأکید است-گرچه در مورد جهاد وارد شده،ولی به یک معنا همه زندگی انسانها را شامل می‌شود،چرا که جهاد بخش مهمّی از این زندگی است و اصول حاکم بر آن شامل سایر کارهای معنوی و الهی نیز می‌شود.

شبیه همین معنا،در سوره صفّ آیه ده تا دوازده نیز آمده است،می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی تِجارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ» ای کسانی که ایمان آورده‌اید!آیا شما را به تجارتی راهنمایی کنم که شما را از عذاب دردناک رهایی می‌بخشد؟!...» راستی چه تجارتی پرسودتر و عاقلانه‌تر از این تجارت است که از یک سو،طرف معامله انسان خدای کریم و غفور و رحیم باشد و از سوی دیگر،خداوند متاع فانی و زوال‌پذیری که بهر حال از دست انسان می‌رود از او بپذیرد و از سوی سوم گرانبهاترین و پایدارترین متاع پرارزشی را در برابر آن مرحمت کند!! در چهارمین توصیه،دنیا را به منزلگاهی تشبیه می‌کند که قافله‌ای در آن فرود آمده تا ساعتی بیاساید سپس از آن کوچ کند،در حالی که راه بسیار دور و درازی در پیش داشته باشد و قافله سالار نیز،او را برای یک سفر سریع آماده می‌سازد.

می‌فرماید:(از این منزلگاه دنیا)کوچ کنید!که به شدّت برای کوچ دادن شما،اقدام شده است» و ترحّلوا ⁽²⁾فقد جدّ ⁽³⁾بکم .

اشاره به اینکه:مسافرت از این دنیا،مطلب شوخی و آسانی نیست،بلکه سخت و جدّی است،چرا که تمام عوامل درونی و برونی ما فریاد«کوچ کنید!»را برآورده‌اند، قوای درونی به سرعت تحلیل می‌رود،و عوامل بیرونی به فرسودگی نیروهای جسمانی کمک می‌کند،آفات،بلا و حوادث غیر منتظره و انواع بیماری‌ها نیز،آن را تشدید می‌کند،و همه با زبان حال می‌گویند:«کوچ کردن شما جدّی و شدید است».

در پنجمین دستور فرمان آماده باش می‌دهد و می‌گوید:«آماده مرگ باشید که بر شما سایه افکنده است» و استعدّوا للموت فقد أظلّکم یک قافله‌سالار بیدار و آگاه،هنگامی که احساس می‌کند سفری طولانی و پر مخاطره در پیش است،به اهل قافله هشدار می‌دهد که خود را تا آنجا که می‌توانند آماده سازند و وسایل لازم را تهیّه کنند! بدیهی است منظور از استعداد و آمادگی برای مرگ این نیست که انسان دست از تلاش و کوشش بردارد و دنیا را رها سازد و در کنج خانه در انتظار مرگ بنشیند،بلکه منظور فراهم ساختن اعمال صالح بیشتر و بهتر و تهذیب نفس و تحصیل فضایل اخلاقی و تهیه«باقیات صالحات»است،و به تعبیر دیگر:«فراهم ساختن تمام اموری که در زندگی جاویدان آخرت به درد انسان می‌خورد.» جمله «فقد أظلّکم» (بر شما سایه افکنده است)اشاره به نزدیکی آن است،زیرا تنها اشیای نزدیک است که بر انسان سایه می‌افکند.

در واقع میان انسان و مرگ هیچ فاصله‌ای نیست،گاه یک انسان قویّ و نیرومند و سالم در یک حادثه ناگوار،در چند لحظه مبدّل به یک مشت استخوان و گوشت متلاشی شده می‌گردد و گاه یک انسان پیر و ناتوان،یا نیرومند و جوان،با یک سکته قلبی و مغزی که عوامل زیادی نمی‌خواهد در چند لحظه چنان با دنیا وداع می‌گوید

که گویی هرگز اهل این دنیا نبوده است،گاه یک لقمه نان یا یک جرعه آب،گلوگیر می‌شود و انسان را خفه می‌کند و گاه یک غذای نامناسب انسان را مسموم کرده و از پای درمی‌آورد،و اگر حالت غفلت عمومی-که خداوند طبق مصالحی بر انسانها مسلّط ساخته است-نبود هیچ انسانی نمی‌توانست لحظه‌ای آرامش داشته باشد.

امام علیه السّلام در ششمین و آخرین دستور این بخش از خطبه،به نکته مهمّ دیگری اشاره کرده و دستورات گذشته را با آن تکمیل می‌کند،می‌فرماید:«از کسانی باشید که آنها را بانگ زدند و بیدار شدند و دانستند که دنیا،سرای ابدی آنان نیست،لذا آن را با سرای آخرت مبادله کردند» (و کونوا قوما صیح بهم فانتبهوا،و علموا أنّ الدُّنیا لیست لهم بدار فاستبدلوا) ⁽¹⁾چه کسی فریاد می‌زند و مردم دنیا را از خواب غفلت بیدار می‌کند،تا آماده کوچ کردن شوند؟آیا همان ملکی است که در روایت امام باقر علیه السّلام و در دیوان منسوب به امیر مؤمنان علی علیه السّلام به آن اشاره شده است:

«له ملک ینادی کلّ یوم! لدوا للموت و ابنوا للخراب!»

«او فرشته‌ای دارد که همه روز فریاد می‌کند بزایید برای مردن!و بنا کنید برای خراب شدن! ⁽²⁾» یا این که منادی همان عوامل درونی و برونی بدن انسان است که موجب فساد و

ویرانی تدریجی،یا ناگهانی آن می‌شود و با زبان حال فریاد می‌زند:«آماده کوچ کردن باشید!» در این زمینه اشعار جالب دیگری در دیوان منسوب به آن حضرت نیز آمده است که دریغ دانستیم از ذکر آن صرف‌نظر کنیم،می‌فرماید:

2

إلی م تجّر أذیال التّصابی و شیبک قد نضا برد الشّباب

بلال الشّیب فی فودیک نادی بأعلی الصّوت حیّ علی الذّهاب

خلقت من التّراب و عن قریب تغیب تحت أطباق التّراب

طمعت إقامة فی دار ظعن فلا تطمع فرجلک فی الرّکاب

و أرخیت الحجاب فسوف یأتی رسول لیس یحجب بالحجاب

أعامر قصرک المرفوع؟أقصر! فإنّک ساکن القبر الخراب!

تا کی دامن عشق‌ها را می‌کشی در حالی که پیری تو،طراوت جوانی را از بین برده است.

بلال پیری در دو طرف سر تو،بانگ اذان برداشته و با بلندترین صدا«بشتاب برای رفتن»را سر داده است.

تو از خاک آفریده شده‌ای و بزودی در زیر طبقات خاک پنهان خواهی شد.

تو طمع داری در سرای موقّت اقامت گزینی در این کار طمع نکن،پای تو در رکاب است.

تو گرداگرد خود حجاب و مانعی ایجاد کرده‌ای ولی بزودی فرستاده‌ای می‌آید که هیچ حجابی مانع او نیست.

آیا قصر بلند خود را مرمّت می‌کنی؟کوتاه کن! چرا که بزودی ساکن قبر ویران خواهی شد! ⁽¹⁾در پایان این دستورات شش گانه که همه ناظر به ناپایداری دنیا و لزوم آمادگی برای سفر آخرت است امام علیه السّلام سخنی بیان فرموده که به منزله دلیل و برهان برای

سخنان قبل است می‌فرماید:«اینها همه به خاطر آن است که خداوند سبحان شما را بیهوده نیافریده و بی‌هدف رها نکرده است» (فإنّ اللّه سبحانه لم یخلقکم عبثا،و لم یترککم سدی ⁽¹⁾).

این گفتار در حقیقت اشاره به برهان معروف معاد(برهان حکمت)است که می‌گوید:اگر هدف آفرینش انسان،همین زندگی چند روزه و خور و خواب در آن باشد،هدف بیهوده‌ای خواهد بود،این آفرینش عظیم،این آسمان و زمین با این همه عجایب و شگفتی‌ها،این ساختمان عجیب انسان با آن همه ظرافت‌ها و دقّت‌ها،ممکن نیست برای هدفی این چنین بی‌ارزش بوده باشد،تمام قراین موجود در جهان آفرینش انسان و جهان،گواهی می‌دهد که هدف بزرگی در آفرینش او بوده است؛و خداوند حکیم برای آن هدف مهم انسان و جهان را آفریده است و آن هدف، چیزی جز تکامل معنوی انسانها و قرب الی اللّه و زندگی مملوّ از سعادت در سرای جاویدان نیست.

بخش دوم

اشاره

و ما بین أحدکم و بین الجنّة أو النّار إلاّ الموت أن ینزل به.و إنّ غایة تنقصها اللّحظة،و تهدمها السّاعة،لجدیرة بقصر المدّة.و إنّ غائبا یحدوه الجدیدان:اللّیل و النّهار،لحریّ بسرعة الأوبة.و إنّ قادما یقدم بالفوز أو الشّقوة لمستحقّ لأفضل العدّة.فتزوّدوا فی الدّنیا،من الدّنیا،ما تحرزون [تجوزون]به أنفسکم غدا.

ترجمه

میان شما و بهشت و دوزخ،فاصله‌ای جز فرا رسیدن مرگ نیست.و مسلّما مقصدی که گذشتن لحظات،فاصله آن را می‌کاهد،و عبور ساعت‌ها آن فاصله را نابود می‌کند،سزاوار است که بسیار کوتاه باشد.و امر غایبی که(اشاره به سرآمد زندگی است)گذشت شب و روز،آن را به پیش می‌راند،سزاوار است به سرعت فرا رسد.و مسافری که به زودی با سعادت و خوشبختی یا با شقاوت و بدبختی فرا می‌رسد باید بهترین آمادگی را برای استقبال از او داشت،حال که چنین است در این جهان،از این جهان،برای خود زاد و توشه‌ای برگیرید که فردای قیامت خود را با آن حفظ کنید.

شرح و تفسیر: تا می‌توانید توشه برگیرید

در ادامه بحث گذشته،امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،اشاره به سه نکته دیگر می‌کند که مکمّل دستورات شش گانه پیشین است.

نخست هشدار می‌دهد که:«میان شما و بهشت و دوزخ فاصله‌ای جز فرا رسیدن مرگ نیست» (و ما بین أحدکم و بین الجنّة أو النّار إلاّ الموت أن ینزل به).

اشاره به این که اگر به شما هشدار دادم که آماده مرگ شوید و با اعمال صالح،بر اجل خود پیشی بگیرید به خاطر این است که فاصله میان شما،و بهشت و دوزخ، بسیار کوتاه است،در یک لحظه مرگ فرا می‌رسد و خود را در میان بهشت یا دوزخ (به تناسب اعمالتان)می‌بینید.

آنها که آگاه و بیدارند کوتاهی این فاصله را به خوبی درک می‌کنند و به مقتضای «اقْتَرَبَتِ السّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ» ⁽¹⁾آن را از نظر زمانی،نزدیک می‌بینند و به مقتضای «إِنَّهُمْ یَرَوْنَهُ بَعِیداً وَ نَراهُ قَرِیباً» ⁽²⁾آن را از نظر مکان نیز،نزدیک مشاهده می‌کنند.

بدیهی است این سخن اشاره به قیامت صغرا است نه قیامت کبرا،توضیح این که، انسانها دارای دو قیامتند:1-قیامت کبرا که تمامی اوّلین و آخرین،در یک زمان معیّن در صحنه محشر حضور می‌یابند و به حساب همه انسانها رسیدگی می‌شود، نیکوکاران مشمول عنایات حقّ و برخوردار از بهشت‌برین می‌شوند و بدکاران به کیفر اعمالشان راهی دوزخ می‌شوند.

2-قیامت صغرا که با مرگ هر کس فرا می‌رسد،رابطه او با دنیا قطع شده،پرونده اعمال بسته می‌شود و نشانه‌های رحمت،یا عذاب الهی آشکار می‌گردد و قبر،باغی از باغ‌های بهشت یا حفره‌ای از حفرهای دوزخ می‌شود.

همانگونه که در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم:

«إنّ للقبر کلاما فی کلّ یوم یقول:أنا بیت الغربة...أنا روضة من ریاض الجنّة أو حفرة من حفر النّار ،قبر همه روز سخنی دارد و سخنش این است:من خانه غربتم...من باغی از باغهای بهشت،یا حفره‌ای از حفره‌های آتشم!» ⁽¹⁾.

البته این بهشت و دوزخ،بهشت و دوزخ برزخی است نه بهشت و دوزخ قیامتی.

بهر حال،امام علیه السّلام در این قسمت از خطبه،از نزدیک بودن قیامت و پاداش و کیفر خبر می‌دهد هر چند دنیاپرستان محجوب،آن را دور می‌دانند.

سپس در دومین جمله از این فراز،امام علیه السّلام به نکته مهمی اشاره می‌کند که نشان می‌دهد مرگ که دریچه بهشت و دوزخ است از آدمی چندان دور نیست هر چند غالب مردم از آن غافلند،می‌فرماید:«مقصدی که گذشتن لحظات،فاصله آن را می‌کاهد،و عبور ساعت‌ها،آن فاصله را نابود می‌کند،سزاوار است که بسیار کوتاه باشد.» و إنّ غایة تنقصها اللّحظة،و تهدمها السّاعة،لجدیرة بقصر المدّة .

منظور از«غایت»در اینجا همان عمر آدمی یا پایان عمر است که لحظه به لحظه،از آن کاسته می‌شود و گذشت هر ساعتی،بخشی از آن را ویران می‌کند،چرا که مجموع عمر،ترکیبی از ساعات و لحظه‌هاست.

این همان حقیقتی است که در سوره«و العصر»به آن اشاره شده و می‌فرماید:

«إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ» ؛هر انسانی گرفتار خسران است.(و چه بخواهد یا نخواهد سرمایه عمر را تدریجا از کف می‌دهد).» و نیز همان حقیقتی است،که در یکی از کلمات قصار،به آن اشاره شده: «نفس المرء خطاه إلی أجله ،هر نفسی که انسان می‌کشد یک گام به مرگ نزدیکتر می‌شود.» ⁽²⁾چرا که قلب و مغز و اعضای هر انسانی استعداد معیّنی برای زیستن

دارد که اگر هیچ مانعی بر سر راه او پیدا نشود و هیچ بیماری،عمر او را کوتاه نسازد، لحظه‌ای فرا می‌رسد که مانند شمعی که مواد قابل اشتعالش پایان گرفته،خاموش می‌شود.

راستی عجیب است،اگر به انسانی بگویند تمام عمرت را با چه چیز حاضری مبادله کنی؟می‌گوید با هیچ چیز،ولی لحظه‌ها و ساعات را مفت و رایگان از دست می‌دهد،در حالی که مجموعه عمر چیزی جز ترکیب همان لحظه‌ها و ساعات نیست.

در اینجا سزاوار است اشاره به داستان زیبا و گویایی کنیم که یکی از بزرگان فقها، مرحوم«محقّق نراقی»در کتاب طنزآمیز و پندآموز خود به نام«طاقدیس»-که تمام آن در لباس شعر است-آورده است.

او می‌گوید:«یک نفر«طرّار»به سراغ دکّان بقّالی رفت و از او قیمت گردو را سئوال کرد او در پاسخ گفت:هر هزار گردو به ده درهم است.سؤال کرد:قیمت صد عدد چه مقدار است؟گفت:پیدا است یک درهم،سراغ قیمت ده عدد را گرفت گفت:

معلوم است یک دهم درهم،سرانجام قیمت یک گردو را سئوال کرد؟گفت:قیمتی ندارد.مرد طرّار گفت:اگر قیمتی ندارد یک عدد به من عطا کن!صاحب دکّان بی گفتگو یک عدد گردو به او داد.او برگشت و یکی دیگر تقاضا کرد باز صاحب دکّان یک گردو به او داد.بار سوم که تقاضای خود را تکرار نمود،بقّال متوجّه شد،گفت:تو کجایی هستی؟گفت اهل فلان جا،گفت:ای طرّار حقّه‌باز!دیگری را فریب ده (می‌خواهی سرمایه مرا با این حیله و نیرنگ از چنگ من به درآوری،من هرگز فریب تو را نخواهم خورد).» سپس می‌افزاید:«اگر از عمر ما چهل سال باقی مانده باشد،کسی بگوید این چهل سال را با چه معامله می‌کنی،می‌گوییم تمام دنیا را به ما بدهی قیمت آن نخواهد بود

گر دهی صد ملک بی‌تشویش را می‌فروشم کی حیات خویش را!

ولی این انسان نادان این عمر عزیز را که از ماه و سال و روزها تشکیل یافته تدریجا مفت و رایگان از دست می‌دهد لیکن این کودن ببین بی‌قیل و قال می‌دهد مفت از کف خود ماه و سال

ای دو صد حیف از چنین گنج نهان کان ز دست ما برون شد ناگهان.»

در سومین جمله،همان معنا را با تعبیر زیبای دیگر تکمیل کرده،می‌فرماید:«آن امر غایبی که گذشت شب و روز آن را به پیش می‌راند سزاوار است به سرعت فرا رسد!» (و إنّ غائبا یحدوه ⁽¹⁾الجدیدان:اللّیل و النّهار،لحریّ بسرعة الأوبة) ⁽²⁾منظور از«غایب»در اینجا اجل و سرآمد زندگی است،که گویی همچون شتر سریع السّیری از آینده به سوی انسانها در حرکت است و شب و روز،همچون دو ساربان،برای سرعت حرکت این حیوان،به خواندن آواز معروف«حدا»مشغولند.

بدیهی است چنین شتری به سرعت به سوی انسان بازمی‌گردد و بر در خانه او زانو می‌زند.

تعبیر به«جدیدان»به عنوان کنایه از شب و روز،به خاطر آن است که دائما نو می‌شوند و یکی جانشین دیگری می‌گردد.

و تعبیر«أوبه»که به معنای بازگشت است در مورد اجل و سرآمد زندگی،از این نظر است که بنا به تصریح قرآن و دلایل حسّی و یقینی،انسان در آغاز،مادّه بی جانی بیش نبود،سپس لباس حیات بر تن پوشید،و باز هم به سوی مرگ می‌شتابد، و دگر بار در قیامت به فرمان خدا زنده می‌شود: «کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللّهِ وَ کُنْتُمْ أَمْواتاً»

«فَأَحْیاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ» ؛چگونه به خدا کافر می‌شوید!در حالی که شما مرده(و جسم بی‌روحی)بودید،او شما را زنده کرد،سپس شما را می‌میراند و بار دیگر شما را زنده می‌کند،سپس به سوی او بازگردانده می‌شوید. ⁽¹⁾

شبیه همین معنا به تعبیر بسیار روشنی در کلمات قصار آمده است،می‌فرماید:

«إذا کنت فی إدبار و الموت فی إقبال فما أسرع الملتقی ،هنگامی که تو در بازگشت (عمر)هستی و مرگ به جلو می‌آید چه زود ملاقات صورت می‌گیرد.» ⁽²⁾جمعی از شارحان«نهج‌البلاغه»احتمال داده‌اند که:منظور از«غایب»در جمله بالا انسان باشد زیرا از وطن اصلی و منزل حقیقی خود که باید به آن بازگردد،یعنی سرای آخرت دور مانده و غایب شده است،و شب و روز این انسان را با سرعت به سوی منزلگاه اصلی می‌راند،و به همین دلیل به زودی به آن باز می‌گردد.

این تفسیر با جمله «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» که نشان می‌دهد:«ما از سوی او آمده‌ایم و به سوی او بازمی‌گردیم»و با جمله دیگری از امیر مؤمنان علی علیه السّلام در وصیّت‌نامه تاریخی‌اش به امام مجتبی علیه السّلام که می‌فرماید: «و اعلم یا بنیّ أنّ من کانت مطیَّته اللَّیل و النَّهار،فإنَّه یسار به و إن کان واقفا،و یقطع المسافة و إن کان مقیما وادعا ،فرزندم بدان!آن کس که مرکبش شب و روز است،دائما در حرکت است هر چند خود را ساکن می‌پندارد،و همواره قطع مسافت می‌کند گر چه ظاهرا ایستاده و متوقّف است» ⁽³⁾،هماهنگ است.

ولی آنچه این تفسیر را از نظر دور می‌کند،این است که تعبیر«غایب»از انسان، نیازمند به تکلّف است در حالی که این تعبیر درباره مرگ و سرآمد زندگی،بسیار به ذهن نزدیک است.

در چهارمین جمله که این بحث را تکمیل می‌کند می‌فرماید:«مسافری که با

سعادت و خوشبختی یا با شقاوت و بدبختی فرا می‌رسد باید بهترین آمادگی را برای استقبال از او داشت» و إنّ قادما یقدم بالفوز أو الشّقوة لمستحقّ لأفضل العدّة روشن است که منظور از«قادم»در این جمله،انسان است که همچون مسافری از منزلگاه دنیا،به سوی سرای جاودان در حرکت است و ره‌آوردی که با خود دارد،یا سعادت است یا شقاوت.چه بهتر که بهترین زاد و توشه را با خود برگیرد،تا بتواند در آن سرا سعادتمند وارد شود.

در واقع انسانها همچون مسافرانی هستند،که سفر درازی را در پیش دارند اگر زاد و توشه خوبی همراه داشته باشند،سلامت خود را در طول سفر حفظ کرده و پر نشاط و با طراوت به مقصد می‌رسند،و اگر زاد و توشه بدی با خود داشته باشند بیمار و رنجور و ناتوان و بدبخت،وارد آن سرا می‌شوند.

جمعی از شارحان«قادم»را نیز به معنای مرگ و سرآمد عمر،تفسیر کرده‌اند که یا با پیام سعادت وارد می‌شود یا خبر ناگوار شقاوت،و طبعا برای ورود او باید بهترین آمادگی را داشت.

این تفسیر از آن جهت که هماهنگ با مفهوم جمله قبل(و إنّ غائبا...)می‌باشد، ترجیح دارد.

منظور از «أفضل العّدة» (برترین آمادگی)همان فراهم ساختن زاد و توشه تقوا است که در«قرآن مجید»به عنوان«خیر الزّاد»معرفی شده است «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی» ⁽¹⁾به همین دلیل،امام علیه السّلام در آخرین جمله این فراز،به عنوان یک نتیجه‌گیری چنین می‌فرماید:«حال که چنین است در این جهان،از این جهان،برای خود زاد و توشه‌ای برگیرید که فردای قیامت خود را با آن حفظ کنید.» فتزوّدوا فی الدّنیا من الدّنیا ما تحرزون به أنفسکم غدا

امام علیه السّلام تعبیر بسیار جالبی در این عبارت فرموده،می‌فرماید:در دنیا،از خود دنیا،برای آخرت زاد و توشه برگیرید.اشاره به اینکه مواهب این جهان مادّی می‌تواند در عالم آخرت که مملوّ از معنویّت است کارساز باشد،آن هم در صورتی ممکن است که انسان از وجود خود،در دنیا بهره گیرد،و پیش از آنکه از جهان چشم بربندد،زاد و توشه لازم را فراهم سازد،و همان گونه که زاد و توشه مسافر در دنیا،او را از خطر گرسنگی و مرگ حفظ می‌کند،زاد و توشه تقوا نیز،انسان را در قیامت از خطرات محشر و عذاب الهی نگاه می‌دارد.

در احادیث اسلامی نیز بر این معنا تأکید شده است،در حدیثی از امام«علی بن ابی طالب»علیه السّلام تقوا به عنوان حرز مؤمن معرفی شده،می‌فرماید:(التّقوی حرز لمن عمل بها) ⁽¹⁾و در جایی دیگر،تقوا را به عنوان یک«دژ محکم»و«حصن حصین» معرفی فرموده،می‌فرماید:

(التّقوی حصن حصین لمن لجأ إلیها) ⁽²⁾و در جای دیگر، به عنوان«سپر محکم»ذکر فرموده است.می‌فرماید:

(إلجأوا إلی التّقوی فإنّه جنّة منیعة) ⁽³⁾

بخش سوم

اشاره

فاتّقی عبد ربّه،نصح نفسه،و قدّم توبته،و غلب شهوته،فإنّ أجله مستور عنه،و أمله خادع له،و الشّیطان موکّل به،یزیّن له المعصیة لیرکبها،و یمنّیه التّوبة لیسوّفها،إذا هجمت منیّته علیه أغفل ما یکون عنها،فیا لها حسرة علی کلّ ذی غفلة أن یکون عمره علیه حجّة،و أن تؤدّیه أیّامه إلی الشّقوة!نسأل اللّه سبحانه أن یجعلنا و إیّاکم ممّن لا تبطره نعمة و لا تقصّر[تقتصروا]به عن طاعة ربّه غایة،و لا تحلّ به بعد الموت ندامة و لا کابة.

ترجمه

بنده باید از پروردگارش بترسد!خویشتن را اندرز دهد،توبه را مقدّم دارد،و بر شهوات خود چیره شود،زیرا مرگ او،از نظرش پنهان است و آرزویش او را فریب می‌دهد،شیطان همواره مراقب اوست و گناه را در نظرش جلوه می‌دهد،تا مرتکب شود،و او را در آرزوی توبه نگه می‌دارد،تا آن را به تأخیر اندازد و هنگامی که مرگ بر او هجوم می‌آورد در غافلترین حالت باشد!ای وای بر انسان غافلی که عمرش حجتی بر ضدّ اوست!(و در قیامت گواهی می‌دهد که همه امکانات در اختیار او بود امّا از آن بهره نگرفت)و وای به حال انسانی که روزگارش(که باید سرچشمه سعادت او شود)او را به شقاوت کشاند!از خداوند سبحان می‌خواهیم که ما و شما را از کسانی قرار دهد که هیچ نعمتی آنان را مست و مغرور نمی‌سازد و هیچ هدفی آنها را

از اطاعت فرمان پروردگار باز نمی‌دارد و بعد از فرا رسیدن مرگ،پشیمانی و اندوه به آنان روی نمی‌آورد.

شرح و تفسیر: وای بر انسان های غافل!

امام علیه السّلام در این بخش که در واقع نتیجه‌گیری از بخش‌های گذشته است و با«فاء» تفریع شروع می‌شود می‌فرماید:«بنده باید از پروردگارش بترسد،خویشتن را اندرز دهد،توبه را مقدّم دارد،و بر شهوات خود چیره شود» (فاتّقی عبد ربّه،نصح نفسه، و قدّم توبته،و غلب شهوته). ⁽¹⁾

امام در جمله اوّل،دستور به تقوا می‌دهد که در واقع توضیحی است برای جمله «فتزوّدوا فی الدّنیا» که قبلا آمده بود،زیرا می‌دانیم بهترین زاد و توشه‌ها زاد و توشه تقواست.و روی عنوان عبودیّت که انگیزه تقوا است تکیه می‌کند و بعد از ذکر این اجمال،به تفصیل آن،در سه جمله می‌پردازد:نخست اندرز دادن خویش و به دنبال آن توبه کردن و سرانجام بر شهوات غالب شدن که مجموعا یک نسخه کامل برای سعادت انسانهاست،انسانی که از اندرز خویش غافل شود به سراغ توبه و جبران گذشته نمی‌افتد و چنین انسانی مغلوب شهوات می‌شود.

سپس اشاره به مطلبی می‌کند که در حقیقت دلیلی است برای آنچه در جمله قبل آمده،می‌فرماید:«زیرا مرگ انسان،از نظرش پنهان است(ناگهان فرا می‌رسد در حالی که توبه نکرده و از اسارت شهوات رهایی نیافته)و آرزویش وی را فریب می‌دهد،شیطان همواره مراقب اوست،گناه را در نظرش جلوه می‌دهد تا مرتکب شود،و او را در آرزوی توبه نگه می‌دارد،تا آن را به تأخیر اندازد و هنگامی که مرگ

بر او هجوم می‌آورد در غافلترین حالت باشد!» (فإنّ أجله مستور عنه،و أمله خادع له، و الشّیطان موکّل به،یزیّن له المعصیة لیرکبها،و یمنّیه التّوبة لیسوّفها ⁽¹⁾،إذا هجمت منیّته علیه أغفل ما یکون عنها).

با توجّه به اینکه «أغفل ما یکون عنها» در مقام بیان حال است،مجموع جمله چنین معنا می‌دهد که:«هنگام هجوم مرگ،چنین انسانی که اسیر شهوات،آرزوها و شیطان است،در غافلترین حالات به سر می‌برد،و هنگامی چشم باز می‌کند که کار از کار گذشته است و در آغوش اجل قرار گرفته است.» این احتمال نیز وجود دارد که«اذا»معنای شرطیّت نداشته باشد و«اذا»ی «مفاجات»باشد و آنگاه مفهوم جمله چنین می‌شود:«ناگهان مرگ او فرا می‌رسد،در حالی که در غافلترین حالات است»البتّه نتیجه هر دو تعبیر یکی است و آن فرا رسیدن مرگ،بدون هیچ گونه آمادگی است.

در ادامه این سخن امام علیه السّلام می‌فرماید:«ای وای بر انسان غافلی که عمرش دلیلی بر ضدّ او است(و در قیامت گواهی می‌دهد که همه امکانات در اختیار او بود امّا از آن بهره نگرفت)و وای به حال انسانی که روزگارش(که باید سرچشمه سعادت او شود)او را به شقاوت کشاند!» (فیا لها حسرة علی کلّ ذی غفلة أن یکون عمره علیه حجّة،و أن تؤدّیه أیّامه إلی الشّقوة!) آری سرمایه‌ای عظیم‌تر و پر برکت‌تر از ساعات و ایّام عمر انسان وجود ندارد، سرمایه‌ای است که گاه بهره‌گیری از یک ساعت آن،می‌تواند انسان را از پست‌ترین حالات به اوج عظمت برساند و همچون«حرّ بن یزید ریاحی»از صفت اشقیا درآید و در صفوف بهترین صالحان و شهیدان جای گیرد،یا اینکه در لحظه‌ای،ضربه‌ای بر

پیکر کفر وارد سازد که پاداشش برتر از عبادت جنّ و انس باشد(همانگونه که درباره امیر مؤمنان علی علیه السّلام در روز تاریخی احزاب آمده است)و یا شبی از آن را در بستر به سر برد،در حالی که بالاترین معامله را با خدا کرده باشد(آنگونه که در«لیلة المبیت» واقع شد).

چنین عمری که ساعات و لحظاتش این قدر گرانبها است اگر دهها سال آن،در اختیار انسان قرار گیرد و کمترین بهره‌ای از آن بر ندارد،آیا حسرت‌بار و اسف‌انگیز نیست و همین است که امام علیه السّلام در جمله‌های بالا به خاطر آن تأسّف می‌خورد.

در پایان،امام علیه السّلام با یک دعای بسیار پرمعنا و آموزنده،خطبه را پایان می‌دهد، می‌فرماید:«از خداوند سبحان می‌خواهیم که ما و شما را از کسانی قرار دهد که هیچ نعمتی آنان را مست و مغرور نمی‌سازد،و هیچ هدفی آنها را از اطاعت فرمان پروردگار بازنمی‌دارد،و بعد از فرا رسیدن مرگ،پشیمانی و اندوه به آنان روی نمی‌آورد» (نسأل اللّه سبحانه أن یجعلنا و إیّاکم ممّن لا تبطره ⁽¹⁾نعمة و لا تقصّر به عن طاعة ربّه غایة،و لا تحلّ به بعد الموت ندامة و لا کابة) ⁽²⁾.

امام علیه السّلام در این سه جمله-که در مقام دعا ذکر کرده-سه درس دیگر به همگان می‌دهد،نخست اینکه:مراقب باشید نعمتهای الهی شما را مست و مغرور نکند، دیگر اینکه:مواظب باشید،اهداف مادّی شما را از اطاعت خدا باز ندارد،سوم اینکه:

کاری کنید که اگر مرگتان فرا رسد،نادم و پشیمان و اندوهناک نباشید و آمادگی کافی برای آن به دست آورده باشید!

نکته‌ها

1-فلسفۀ پنهان بودن مرگ

در این خطبه اشاره‌ای به مسأله پنهان بودن مرگ شده است(فإنّ أجله مستور عنه)و این یکی از رازهای مهمّ خلقت است،هیچ کس نمی‌داند یک ساعت دیگر زنده است یا در صف مردگان؟امروز«مخبر»است و فردا«خبر»،امروز در مجلس یاد بود دوستش شرکت می‌کند،و فردا دوستان دیگر در مجلس یاد بود او هستند.بی شکّ اگر پایان عمر هر کس بر او روشن بود سرچشمه مفاسد بی‌شماری می‌شد که «امام صادق علیه السّلام»در توحید معروف«مفضّل»به آن اشاره فرموده،می‌گوید:

«ای مفضّل!درباره مخفی بودن مدّت حیات انسان،بیندیش!اگر انسان مقدار عمر خود را می‌دانست(از دو حال خارج نبود)اگر عمرش کوتاه بود،همان مقدار از عمر به خاطر انتظار مرگ بر او گوارا نبود،بلکه به کسی می‌ماند که دارایی‌اش به پایان رسیده و پیوسته احساس فقر می‌کند و در ترس و وحشت است.این در حالی است که فنای عمر از فنای مال مهمتر می‌باشد،زیرا مال جانشین دارد امّا عمر جانشینی ندارد.و اگر عمر او طولانی بود و از آن آگاه می‌شد،احساس امنیّت و بقا می‌کرد و غرق معاصی و گناهان می‌گردید،به این امید که بهره کافی از شهوات ببرد و هنگامی که پایان عمرش نزدیک می‌شود،به توبه بنشیند.این چیزی است که خداوند از بندگانش نمی‌پسندد(به همین دلیل مدّت عمر را پنهان نگه داشت تا بندگانش همیشه در میان خوف و رجا باشند،همان حالتی که از یک سو به انسان آرامش می‌دهد و از سوی دیگر هشدار و سبب تکامل او می‌گردد)» ⁽¹⁾

2-فریب آرزوها را نخورید

امام علیه السّلام در جمله دیگری به فریب آرزوها اشاره فرموده و می‌گوید: (و أمله خادع له) چرا و چگونه آرزوها انسان را فریب می‌دهد و بهترین ساعات عمر او را در پندارها و خیالات واهی سپری می‌کند؟! به خاطر اینکه دامنه آرزوها هرگز محدود نیست.بسیاری هستند که گمان می‌کنند اگر خانه کوچک محقّری در تملّک آنها در آید برای همیشه از نظر مسکن آسوده خاطر خواهند بود،ولی چیزی نمی‌گذرد که خانه کوچک را بر خود تنگ می‌بینند.و اگر به خانه وسیعتری برسند باز آن را محدود و ناکافی می‌پندارند.دیده شده است افرادی خانه‌ها و قصرهای متعدّد داشته‌اند ولی باز عطش درونی آنها فرو ننشسته و آرزوهای خانه‌های بیشتر و قصرهایی مجلّل‌تر داشته‌اند،روحیّه آنان طبق آن تعبیر معروف است که:«اگر اقلیم‌های هفت‌گانه را به پادشاهی بدهند باز در بند این است،که چنگ به آسمانها بیندازد و اقلیم دیگری بر آن بیافزاید.» این تنها در مورد مسکن بود،در مورد سایر مواهب زندگی مادّی نیز،عینا همین است!این آرزوهای دور و دراز و بی‌انتها،صاحبان خود را لحظه‌ای راحت نمی‌گذارد و تمام نیروهای آنها را به خود جذب می‌کند،در حالی که همه آنها انبوهی از پندارها است و این همان چیزی است که امام علیه السّلام از آن تعبیر به«خدعه»و«نیرنگ آرزو»کرده است.

3-تزیین کردن شیطان!

از نکات مهمّی که در خطبه بالا به آن اشاره شده،زینت بخشیدن معاصی به وسیله شیطان است که در آیات قرآنی نیز به آن اشاره شده،در آیه چهل و سه سوره

«انعام»درباره گروهی از امّت‌های پیشین می‌خوانیم: «وَ لکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ ما کانُوا یَعْمَلُونَ» ،لیکن دل‌های آنها قساوت پیدا کرد و شیطان کارهایی را که می‌کردند برای آنان زینت داد»و در سوره«حجر»از قول خود شیطان می‌خوانیم که وقتی از درگاه خداوند مطرود شد و کمر به دشمنی فرزندان آدم و گمراه ساختن آنها بست،چنین گفت: «لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ إِلاّ عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ» ،من(لذّات مادّی را)در زمین،در نظر آنها زینت می‌دهم،همگی را گمراه خواهم ساخت مگر بندگان مخلصت را ⁽¹⁾».

این تزیین شیطانی،از طرق مختلفی صورت می‌گیرد:گاه از طریق آرزوهای دور و دراز یا پندارهای باطل!و گاه از طریق وسوسه لذّات زودگذر و شیرینی‌های ظاهری که در بعضی از گناهان وجود دارد،و دقیقا امتحان انسانها از همین جا شروع می‌شود که چگونه پرده‌های پندار و پیرایه آرزوهای زودگذر را بدرند و به لذّت‌های ظاهری-که همانند عسل مسمومی،در کام روح انسان،شیرینی موقّتی ایجاد می‌کند و آنگاه امعای درون انسان را متلاشی می‌سازد-اعتنا نکنند و در حقیقت خطر مهمّ گناهان و معاصی،همین تزیین‌های شیطانی و یا تزیین‌های نفس است.

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که در بعضی از آیات قرآن،تزیین اعمال به خدا نسبت داده شده است اینگونه آیات با آیات بالا چگونه سازگار است؟ پاسخ این سؤال با توجّه به آیه چهار سوره«نمل»به خوبی روشن می‌شود که می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَیَّنّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ» ،کسانی که به آخرت ایمان ندارند اعمال(بد)آنها را برای آنان زینت می‌دهیم به گونه‌ای که سرگردان می‌شوند».

این آیه به خوبی نشان می‌دهد که این تزیین الهی نوعی مجازات الهی برای افراد بی‌ایمان و منحرف است و یا به تعبیر دیگر:اعمالشان سبب می‌شود که خداوند آنها را در چنگال شیطان رها سازد و از آنان حمایت نکند.به این ترتیب هر دو بخش از آیات به یک حقیقت اشاره می‌کند و شاید تعبیر (و الشّیطان موکّل به،یزیّن له المعصیة لیرکبها) که در خطبه بالا آمده اشاره به همین باشد.

4-عمر انسانها حجّتی بر ضدّ آنهاست!

از تعبیرهای پر معنایی که در خطبه بالا آمده است«حجّت بودن عمر»است.

چگونه عمر انسان می‌تواند حجّتی بر ضدّ او باشد؟ظاهرا نکته‌اش این است که خداوند در طول عمر انسان،به قدر کافی درسهای عبرت به او می‌دهد و حوادث بیدار کننده و هشدار دهنده را فراهم می‌سازد،علاوه بر پیام‌هایی که به وسیله پیامبران مرسل و اوصیای آنها برای انسان فرستاده است.از همین رو در آیه«سی و هفت»سوره«فاطر»چنین می‌خوانیم:«هنگامی که فریاد دوزخیان بلند می‌شود و از پیشگاه خدا تقاضا می‌کنند ما را از دوزخ خارج کن و بار دیگر به دنیا بازگردان تا اعمال صالحی غیر از آنچه داشتیم انجام دهیم به آنها گفته می‌شود: «أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ ما یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جاءَکُمُ النَّذِیرُ» ،آیا شما را به آن اندازه،عمر نبخشیدیم که هر کس اهلیّت دارد در آن متذکّر شود و آیا انذار کننده(الهی)به سراغ شما نیامد؟!»

5-غرور و مستی نعمت!

نکته دیگری که در خطبه بالا به آن اشاره شده،حالتی است به عنوان«بطر»که به افراد کم ظرفیت به هنگام وفور نعمت دست می‌دهد و در قرآن مجید به آن اشاره شده است.در آیه«چهل و هفت»سوره«انفال»می‌خوانیم: «وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ خَرَجُوا»

«مِنْ دِیارِهِمْ بَطَراً وَ رِئاءَ النّاسِ» ،و مانند کسانی نباشید که از روی غرور و مستی نعمت و خودنمایی و ریاکاری در مقابل مردم،از خانه‌های خود بیرون آمدند و مردم را از راه خدا باز می‌داشتند».

واژه«بطر»(بر وزن نظر)همان گونه که در قبل نیز اشاره شد،در اصل به معنای شکافتن است و سپس به معنای طغیان و غرور،به خاطر فزونی نعمت-که سبب می‌شود انسان پرده‌های تقوا و اطاعت الهی را پاره کند-اطلاق شده است و این حالتی است که در بسیاری از صاحبان نعمت که ایمان و ظرفیت کافی برای فزونی نعمتهای الهی را ندارند پیدا می‌شود،حالتی شبیه حالت مستان پیدا می‌کنند به گونه‌ای که قادر بر کنترل حرکات و سخنان خود نیستند:حالتی بسیار زشت و زننده و مایه ننگ و عار!به همین دلیل در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السّلام می‌خوانیم که فرمود:

«ینبغی للعاقل أن یحترز من سکر المال و سکر القدرة و سکر العلم و سکر المدح و سکر الشّباب ،انسان عاقل باید از مستی مال و مستی قدرت و مستی علم و مستی مدح مدّاحان و مستی جوانی بپرهیزد»و در پایان حدیث می‌افزاید:

«فإنّ لکلّ ذلک ریاحا خبیثة تسلب العقل و تستخّف الوقار ،زیرا این مستی‌ها بادهای کثیف و آلوده‌ای دارد که عقل را می‌رباید و وقار انسان را از بین می‌برد». ⁽¹⁾

آری مستی این امور غالبا از مستی شراب سنگین‌تر است،چرا که مستی شراب یک شبه از بین می‌رود ولی مستی این امور گاهی یک عمر،همراه انسان است!

خطبۀ 65: علم خداوند و سایر صفات او

اشاره

⁽¹⁾ در این خطبه بحثهای لطیفی از علم خداوند(و سایر صفات او)مطرح شده است

خطبه در یک نگاه

از آنجا که ذکر خدا و توجّه به اسما و صفات او به انسان نیرو می‌بخشد و او را به مسؤلیت‌هایش در زمینه جهاد با دشمنان آشناتر می‌کند،امام علیه السّلام قبل از جنگ‌ها و در طول جنگ،مردم را به خداوند و صفات جلال و جمال او توجّه می‌داد و این خطبه نیز که در آستانه جنگ دیگری با معاویه و ظالمان شام ایراد شده،بسیاری از دقایق صفات خداوند،مخصوصا در زمینه علم و قدرت او را بر شمرده،تا در سایه آگاهی و توجّه بیشتر به این صفات،نور و صفای بیشتر،و قدرت و توان فزونتری در شنوندگان حاصل گردد.

بخش اوّل

اشاره

الحمد للّه الّذی لم تسبق له حال حالا،فیکون أوّلا قبل أن یکون آخرا،و یکون ظاهرا قبیل أن یکون باطنا،کلّ مسمّی بالوحدة غیره قلیل،و کلّ عزیز غیره ذلیل،و کلّ قویّ غیره ضعیف،و کلّ مالک غیره مملوک،و کلّ عالم غیره متعلّم،و کلّ قادر غیره یقدر و یعجز،و کلّ سمیع غیره یصمّ عن لطیف الأصوات،و یصمّه کبیرها،و یذهب عنه ما بعد منها،و کلّ بصیر غیره یعمی عن خفیّ الألوان و لطیف الأجسام،و کلّ ظاهر غیره باطن،و کلّ باطن غیره غیر ظاهر.

ترجمه

ستایش مخصوص خداوندی است،که هیچ وصفی از او بر وصف دیگر پیشی نگرفته(تا بتوان گفت:)پیش از آنکه آخر باشد،اوّل بوده است و قبل از آنکه باطن باشد،ظاهر بوده است(او هم اوّل است و هم آخر و هم ظاهر است و هم باطن)هر چه جز او به یگانگی توصیف شود کم ارزش است و هر عزیزی غیر او ذلیل است و هر قویّی،غیر او ضعیف است و هر مالکی غیر او،مملوک است و هر عالمی غیر او، دانش‌آموز است و هر قدرتمندی غیر او گاه توانا و گاه ناتوان است و هر شنونده‌ای غیر او،از درک صداهای ضعیف،ناتوان و ناشنواست و صداهای قوی گوش او را کر می‌کند و آوازهای دور را نمی‌شنود،و هر بیننده‌ای غیر او از دیدن رنگ‌های ضعیف و اجسام بسیار کوچک ناتوان است و هر آشکاری غیر او پنهان است و هر پنهانی غیر

او آشکار نیست(ولی خداوند با این که کنه ذاتش از همه پنهان است وجودش از همه آشکارتر است).

شرح و تفسیر: مدح و تمجید پروردگار

در بحث صفات خدا توجّه به این نکته بسیار لازم است و غفلت از آن مایه گمراهی است که صفات جمال و جلال او،هیچ شباهتی به صفات مخلوقات ندارد،او علم و قدرت دارد ولی نه همچون علم و قدرت ما.او بینا و شنواست ولی نه همچون بینایی و شنوایی ما،چرا که او ذاتی است بی‌پایان از هر نظر،و برتر از جسم و عوارض جسمانی،به همین دلیل هنگامی که وارد بحث صفات خدا می‌شویم با شگفتی‌هایی روبرو می‌گردیم که در هیچ جای دیگر ندیده‌ایم.از جمله این که صفاتی که در عالم مخلوقات با هم متضادند در آنجا در کنار یکدیگر قرار دارند،مثلا در جهان مخلوقات چیزی که اوّل است آخر نیست و چیزی که آخر است اوّل نیست،و چیزی که ظاهر است باطن نیست و چیزی که باطن است ظاهر نیست ولی در ذات پاک خداوند،اوّل و آخر و ظاهر و باطن جمع است.

گذشته از این،در جهان مخلوقات،صفات به تدریج یکی پس از دیگری ظاهر می‌شود و تکامل می‌یابد و شکل می‌گیرد ولی در صفات خداوند،نه سیر تدریجی دیده می‌شود و نه مقدّم و مؤخّر بودن! در نخستین جمله‌های این خطبه،به همین حقیقت اشاره شده است.می‌فرماید:

«ستایش مخصوص خداوندی است که هیچ وصفی از او،بر وصف دیگرش پیشی نگرفته است(تا بتوان گفت:)پیش از آنکه آخر باشد اوّل بوده است و قبل از آنکه باطن باشد ظاهر بوده است» (الحمد للّه الّذی لم تسبق له حال حالا،فیکون أوّلا قبل أن یکون آخرا،و یکون ظاهرا قبل أن یکون باطنا)

دلیل این مطلب که مربوط به صفات پروردگار است،مانند بسیاری از صفات دیگرش در این نکته نهفته است که او وجودی است ازلی و ابدی و بی‌پایان از تمام جهات،به همین دلیل،هم آغاز است و هم انجام،هیچ وجودی قبل از او نبوده و هیچ چیزی بعد از او نخواهد بود،همانگونه که در قرآن مجید آمده است: «هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظّاهِرُ وَ الْباطِنُ» ؛اوّل و آخر و پیدا و پنهان اوست» ⁽¹⁾و نیز می‌فرماید: «لا إِلهَ إِلاّ هُوَ کُلُّ شَیْءٍ هالِکٌ إِلاّ وَجْهَهُ» ،هیچ معبودی جز او نیست همه چیز جز ذات او فانی می‌شود». ⁽²⁾

اساسا وجودی که ازلی و ابدی است در واقع آغاز و پایان ندارد و تعبیر به اوّل و آخر درباره او به این معنا است که همه مخلوقات وابسته به وجود او هستند،هم در آغاز پیدایش و هم در ادامه حیاتشان.امّا ظاهر و باطن بودن او،به این معنا است که اصل وجود و صفاتش از همه چیز آشکارتر است،چرا که به تعداد تمام ستارگان و موجودات زنده و برگ‌های درختان و ریگ‌های بیابان بلکه به تعداد اتم‌های جهان- که تعدادش را هیچ کس جز او نمی‌داند و نمی‌تواند تصوّر کند-دلیل بر اثبات وجود و صفات اوست،ولی از آنجا که کنه ذاتش بی‌نهایت است و هیچ انسانی نمی‌تواند بی‌نهایت را آنچنان که هست تصور کند(چون نامحدود در محدود نمی‌گنجد)کنه ذات او بر همه کس،حتّی انبیا و اولیا پنهان است و از آنجا که انسانها نخست به آثار او در پهنه جهان هستی آشنا می‌شوند و سپس متوجّه ذات پاک او می‌گردند، می‌توان گفت:او پیش از آن که پنهان باشد،آشکار است و به تعبیر بعضی از فلاسفه اسلامی«خفای او به خاطر شدّت ظهور اوست».آیا آفتاب که یکی از مخلوقات اوست غالبا از شدّت ظهورش پنهان نیست؟آیا نگاه کردن به قرص خورشید برای انسانها آسان است؟

سپس امام علیه السّلام در یک مقایسه،ده صفت از اوصاف کمال و جمال او را با صفات مشابه در مخلوقات مقایسه کرده و بیگانگی صفات او را از صفات مخلوقات روشن می‌سازد و نشان می‌دهد که حقیقت کمال،تنها در ذات پاک اوست و در غیر او- همه چیز-در حال نقصان است! نخست می‌فرماید:«هر چه جز او به بیگانگی و وجدت توصیف شود،کم ارزش است» (کلّ مسمّی بالوحدة غیره قلیل) این سخن اشاره به نکته بسیار لطیفی در باب توحید صفات و ذات خداست،زیرا وحدت درباره او حکایت از بی‌انتها بودن ذات و صفاتش می‌کند،وحدت در آنجا به معنای بی‌نظیر بودن و نامحدود بودن است در حالی که وحدت،در مورد مخلوقات، وحدت عددی است و در جایی گفته می‌شود که در برابر آن کثرتی باشد و طبعا چنین وحدتی حکایت از قلّت می‌کند،در حالی که وحدت در ذات پاک او،حاکی از وسعت بی‌مانند وجود اوست،که همه جا و در هر زمان بوده و هست و در عین حال زمان و مکانی ندارد.این همان است که در بالا به آن اشاره شد که اوصاف،هنگامی که به ذات خدا می‌رسد،رنگ دیگری می‌گیرد،وحدتی که همه جا نشانه کمبود است در آنجا به معنای وسعت بی‌نظیر است.

در«توحید صدوق»آمده است که:«مرد عربی روز جنگ جمل برخاست و عرض کرد:ای امیر مؤمنان!آیا تو می‌گویی خداوند واحد است؟مردم از هر سو به او حمله کردند و به او گفتند ای مرد عرب!اینجا جای این سؤالات است؟(هر سخن جایی و هر نکته مقامی دارد)امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود:او را رها کنید!مطلبی را که این مرد عرب می‌خواهد همان چیزی است که ما از دشمنان در این میدان می‌خواهیم (اشاره به اینکه ما در طریق همین معارف پیکار می‌کنیم)».

سپس فرمود:

«یا أعرابیّ إنّ القول فی أنّ اللّه واحد علی أربعة أقسام:فوجهان منها لا یجوز علی اللّه عزّ و جلّ،و وجهان یثبتان فیه ،ای اعرابی!اینکه گفته می‌شود خداوند

یگانه است چهار معنا دارد:دو معنای آن درباره خداوند متعال جایز نیست و دو معنای آن درباره او ثابت است»سپس در شرح آن فرمودند:«آن دو معنا که بر خدا جایز نیست،یکی واحد عددی است زیرا چیزی که دومی ندارد(و بی‌مثل و مانند است)در باب اعداد داخل نمی‌شود...و دیگر واحد نوعی در جنس خود است(به این گونه که بگوییم نوع خداوند در جنسش یکتاست)این نیز درباره ذات پاک او صحیح نیست،چون در آن نوعی تشبیه است،در حالی که خداوند از هر گونه شبیه مبرّا است و امّا آن دو معنا که درباره خداوند،صادق است یکی این است که گفته شود:او یگانه است و هیچ گونه شبیه و مانندی ندارد.آری خدا این چنین است.یا اینکه گفته شود:خداوند«احدیّ المعنی»است یعنی نه اجزای خارجی دارد و نه اجزای عقلی،و نه اجزای ذهنی،آری خداوند متعال چنین است!» ⁽¹⁾در دومین قسمت از این توصیف‌ها می‌فرماید:«هر عزیزی غیر او ذلیل است.» و کلّ عزیز غیره ذلیل .

«عزّت»خواه به معنای«قدرت شکست ناپذیر»باشد و خواه به معنای«احترام و عظمت»تنها شایسته ذات خدا است،زیرا ما سوای خدا از یک سو:اسیر چنگال قوانین عالم آفرینشند و محکوم به قضا و قدر می‌باشند و از سوی دیگر:همگی نیازمند به ذات پاک پروردگارند و از سوی سوم:عزّت او ذاتی است و اگر غیر او عزیز باشد به سبب وابستگی به ذات پاک او است،بنابراین هیچ موجودی توانایی عرض اندام در برابر عزّت او را ندارد و هر موجودی هر اندازه به او نزدیک باشد به همان اندازه شعاعی از عزّتش بر او می‌تابد.قرآن مجید می‌گوید: «أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّهِ جَمِیعاً» ؛آیا این منافقانی که کافران را اولیای خود برگزیده‌اند عزّت و آبرو نزد آنان می‌جویند؟با اینکه همه عزّتها از آن خدا است.» ⁽²⁾

و در آیه ده سوره«فاطر»می‌خوانیم: «مَنْ کانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلّهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً» ،کسی که خواهان عزّت است(باید از خدا بخواهد)چرا که تمام عزّت برای خدا است».

در سومین توصیف می‌فرماید:«هر قویّ‌ای غیر او ضعیف است» و کلّ قویّ غیره ضعیف .

چرا که قوّت و قدرت در جهان مخلوقات،یک امر نسبی است،هر موجودی در مقایسه با موجودات پایین‌تر،قویّ و در برابر موجودات برتر،ضعیف است و این سلسله ادامه می‌یابد تا به ذات پاک خدا برسد،در آنجا قوّت و قدرت لا یتناهی است و قدرتی بالاتر از او تصوّر نمی‌شود که با آن مقایسه شود.به همین دلیل قوی‌ترین انسانها ممکن است در مقابل یک موجود ناچیز،مانند یک مگس یا پشه و یا حتّی یک میکروب که با چشم دیده نمی‌شود شکست بخورند و چنان بیماری بر آنان مسلّط شود که تمام پزشکان جهان از درمان آن عاجز بمانند!بنابراین،توصیف غیر خدا به قدرت،در حقیقت یک توصیف مجازی است و«قویّ»به معنای حقیقی،ذات پاک اوست.

در ذیل آیه 165 سوره بقره می‌خوانیم: «أَنَّ الْقُوَّةَ لِلّهِ جَمِیعاً» ،(مشرکان در قیامت خواهند دانست)که تمام قوّت از آن خداست(و معبودهای خیالی آنها هیچ قدرتی ندارد).» در چهارمین توصیف می‌فرماید:«هر مالکی غیر او مملوک است!» و کلّ مالک غیره مملوک زیرا مالکیّت حقیقی از خلقت و آفرینش سرچشمه می‌گیرد،کسی که همه موجودات را آفریده و نه تنها در آغاز وجود به او نیازمند بوده‌اند که در بقا و ادامه وجودشان نیز به او وابسته و نیازمندند،مالک حقیقی است.به همین دلیل مالکیّت درباره غیر خدا،نوعی اعتبار و مجاز است و به تعبیری دیگر:اگر مالک چیزی شویم

به سبب تملیک پروردگار می‌باشد و گرنه هیچ موجودی از خود چیزی ندارد حتّی پیامبر بزرگ خدا،مأمور است بگوید: «لا أَمْلِکُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَ لا ضَرًّا إِلاّ ما شاءَ اللّهُ» ، ⁽¹⁾من مالک هیچ سود و زیانی برای خویش نیستم مگر آنچه را خدا بخواهد».و در آیه 26 سوره آل عمران می‌خوانیم: «قُلِ اللّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِیَدِکَ الْخَیْرُ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ» ،بگو:

بار الها!مالک حکومتها تویی،به هر کس بخواهی حکومت می‌بخشی و از هر کس بخواهی حکومت را می‌گیری،هر کس را بخواهی عزّت می‌دهی و هر که را بخواهی خوار می‌کنی،تمام خوبی‌ها به دست تو است،تو بر هر چیزی قادری!» در پنجمین توصیف،از علم(بی‌پایان)خداوند سخن می‌گوید و می‌فرماید:«هر عالمی جز او دانش‌آموز است» و کلّ عالم غیره متعلّم چرا که علم خدا ذاتی است و چیزی جز حضور ذات او در همه جا،و در هر زمان، و در هر شرایط نمی‌باشد.بنابراین نه سابقه جهل و سپس آموختن درباره او تصوّر می‌شود و نه هیچ‌گونه محدودیتی،بلکه علم او همچون ذات او نامتناهی است،در حالی که هر کس غیر او علمی دارد مسبوق به جهل است و مولود تعلّم و فراگیری.

آن روز که انسان وجود نداشت،علمی هم نداشت و آنگاه که موجود شد خداوند پاره‌ای از علوم را به طور فطری در نهاد او قرار داد،پاره‌ای از علوم نیز از طریق تجربه برای او حاصل می‌شود و بخشی نیز از طریق آموختن از دیگران،که در واقع هر سه بخش،نوعی آموزش است.بنابراین تمام عالمان-جز خداوند-دانش‌آموزند از طرق مختلف.تنها ذات پاک او است که منبع لا یزال هر علم و دانش است! قرآن مجید می‌فرماید: «وَ اللّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» ،خداوند شما را از شکم مادرانتان

خارج نمود در حالی که هیچ چیز نمی‌دانستید و برای شما گوش و چشم و عقل قرار داد(مطالبی را از طریق شنوایی و تعلّم و حقایقی از طریق مشاهده با چشم و مسایلی را از طریق تحلیل‌های عقلی فرا می‌گیرید)تا شکر نعمت او را به جا آورید». ⁽¹⁾

در ششمین توصیف می‌فرماید:«و هر قدرتمندی غیر او گاه توانا و گاه ناتوان است» (و کلّ قادر غیره یقدر و یعجز) دلیل آن نیز در نامحدود بودن ذات خداوند و محدود بودن غیر او نهفته است، چون ذات او نامحدود است و قدرتش که عین ذاتش می‌باشد آن هم نامحدود است، ولی غیر او هر کس که باشد قدرتی محدود دارد،به همین دلیل نسبت به بعضی از امور توانا و نسبت به بعضی از امور،ناتوان می‌باشد و حتّی انجام یک کار معیّن در پاره‌ای از شرایط و بعضی از حالات برای او ممکن و در پاره‌ای دیگر از شرایط غیر ممکن است.

یک انسان در هر روز از عمرش و یا در هر ساعتی،ممکن است از نظر قدرت در حال دگرگونی باشد،تنها کسی که همیشه و در همه حال بر هر چیزی توانا است ذات قادر متعال است و اینکه بعضی سؤال می‌کنند اگر قدرت خداوند شامل همه چیز می‌شود آیا می‌تواند تمام دنیا را در فضای کوچکی به اندازه یک تخم مرغ قرار دهد،بی‌آنکه تخم مرغ بزرگ و یا فضا کوچک شود،یک مغالطه بیش نیست! به عبارت دیگر:صورت سؤال غلط است چرا که مفهومش این است که آیا ممکن است در آن واحد،دنیا هم بزرگ باشد،هم کوچک و فضای تخم هم به اندازه کنونی باشد و هم به اندازه عالم.یا به تعبیر دیگر:این سؤال به منزله این است:«آیا خداوند قادر است که دنیا را کوچک کند و در همان حال کوچک نکند و فضای تخم مرغ را به اندازه عالم کند و در همان حال نکند!؟»

بدیهی است وقتی صورت سؤال غلط باشد جوابی ندارد.جالب این است که عین این سؤال را از امیرمؤمنان علی علیه السّلام کردند و گفتند:

«هل یقدر ربّک أن یدخل الدّنیا فی بیضة من غیر أن تصغیر الدّنیا أو تکبر البیضة؟فقال علیه السّلام:إنّ اللّه تبارک و تعالی لا ینسب إلی العجز و الّذی ذکرت لا یکون ،آیا پروردگار تو توانایی دارد که دنیا را در درون تخم مرغی جای دهد،بی‌آنکه دنیا کوچک شود یا تخم مرغ بزرگ شود؟» امام علیه السّلام فرمود:«خداوند متعال هرگز به ناتوانی نسبت داده نمی‌شود،ولی آنچه تو گفتی غیر ممکن است(و قدرت در امر محال مفهوم ندارد).» ⁽¹⁾کوتاه سخن این که قدرت خداوند هم ذاتی است و هم نامحدود و هم ازلی و هم ابدی و غیر او هر چه دارد،از او دارد و به آن مقدار که او می‌خواهد،دارد و از غیر آن عاجز و ناتوان است! در هفتمین توصیف می‌فرماید:«هر شنونده‌ای غیر از خدا از درک صداهای ضعیف ناتوان و ناشنوا است و صداهای قوی گوش او را کر می‌کند و آوازهای دور را نمی‌شود.» (و کلّ سمیع غیره،یصّمّ عن لطیف الأصوات و یصمّه کبیرها،و یذهب عنه ما بعد منها).

شنوایی در انسانها از طریق انتقال امواج به گوش‌ها-که در برابر امواج صوتی حساسیّت دارد و پرده«صماخ»را که همچون پوسته طبلی است،به حرکت در می‌آورد و از آنجا به مغز منتقل می‌شود-می‌باشد،و از آنجا که ساختمان این اسباب از جهات مختلفی محدود است انسان توانایی شنیدن همه صداها را ندارد و به گفته دانشمندان:«تنها قادر است صداهایی را بشنود که طول موج آن،بین شانزده مرتبه در ثانیه تا بیست هزار مرتبه در ثانیه بوده باشد»یعنی:آنچه زیر

شانزده مرتبه در ثانیه می‌باشد برای انسان قابل درک نیست،همانطور که آنچه بیش از بیست هزار مرتبه در ثانیه باشد شنیده نمی‌شود.

البتّه این اعداد در همه جانداران یکسان نیست.حیواناتی پیدا می‌شوند که حسّ شنوایی آنها از ما بیشتر است و صداهایی را می‌شنوند که طول موج آنها کمتر است ولی آنها نیز قادر به شنیدن همه صداها نیستند و هر گاه طول موج آن از تعداد معیّنی پایینتر باشد برای آنها قابل درک نیست،این از یکسو.

از سوی دیگر،هر گاه طول امواج بسیار شدید باشد،ممکن است پرده گوش آدمی را پاره کند و برای همیشه از نعمت شنوایی محروم گردد،به همین دلیل به هنگام آتش کردن بعضی از سلاح‌های پر صدای جدید،نظامیان از آن دور می‌شوند و جلوی گوش‌های خود را محکم می‌گیرند،مبادا به پرده گوش آنها آسیب برسد.

از سوی سوم،صدا هر قدر قویّ باشد اگر انسان زیاد از آن دور شود توان شنیدن آن را ندارد و به این ترتیب حسّ شنوایی انسان و سایر جانداران از جهات متعدّدی ناتوان است.در گرداگرد ما آن قدر امواج صوتی وجود دارد که ما از لحظه تولّد تا مرگ،از شنیدن آنها ناتوان و محرومیم.

ولی سمیع و شنوا بودن خداوند از طریق ابزار و آلات مادّی و جسمانی نیست، سمیع بودن خداوند گوشه‌ای از علیم بودن او است،یعنی از تمام صداها آگاهی دارد و از همه،به طور یکسان با خبر است،صدایی او را آزار نمی‌دهد و چیزی از او دور و مخفی و پنهان نیست.

قرآن مجید می‌فرماید: «قالَ رَبِّی یَعْلَمُ الْقَوْلَ فِی السَّماءِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» ،(پیامبر)گفت:پروردگارم همه سخنان را-چه در آسمان باشد و چه در زمین-می‌داند،او شنوا و دانا است.» ⁽¹⁾

در هشتمین توصیف،سخن از«بصیر»بودن خداوند است که از جهاتی به سمیع بودن او شباهت دارد،می‌فرماید:«هر بیننده‌ای غیر او،از دیدن رنگ‌های ضعیف و اجسام بسیار کوچک،ناتوان است». (و کلّ بصیر غیره یعمی عن خفّی الألوان و لطیف الأجسام) بینایی در ما و جانداران دیگر،از طریق چشم است و آن،دستگاه بسیار ظریف و پیچیده‌ای است که از طبقات مختلفی تشکیل یافته و هر یک از آنها وظیفه خاصّی به عهده دارد و هنگامی که دست به دست هم دهند،تصویر کوچک و روشنی را همانند یک دوربین عکّاسی دقیق،روی«شبکیّه»چشم منعکس می‌کند و اعصاب بسیار حسّاس«شبکیّه»تصویر را از آنجا به مغز منتقل می‌کند،ولی به هر حال توانایی تصویر برای چشم از صحنه‌های مختلف محدود است و دانشمندان می‌گویند:«انسان اشیایی را می‌بیند که امواج ارتعاشات نور برخاسته از آن،در هر ثانیه بین 458 هزار میلیارد تا 727 هزار میلیارد باشد و کمتر و بیشتر از آن،هر چه در فضا از امواج و ارتعاشات نوری است،برای ما قابل رؤیت نمی‌باشد.» جاندارانی وجود دارند که قدرت بینایی آنها از ما بسیار بیشتر است،از جمله آنها پرندگان شکاری هستند که از فاصله بسیار دور،اشیای بسیار کوچک را از روی زمین می‌بیند ولی باز قدرت بینایی آنها محدود است.

اشیای کوچک تا حدّ معیّنی با چشم دیده خواهد شد و از آن کوچکتر را می‌توان با میکروسکوپ‌های معمولی دید و باز از آن کوچکتر را با میکروسکوپ‌های الکترونیکی-که اشیا را بسیار بزرگتر می‌کند-می‌توان دید،ولی فراتر از آن، اشیایی وجود دارد که با آنها هم قابل رؤیت نیست.

اضافه بر این،هر قدر نور کمتر می‌شود،قدرت دید کمتر می‌شود تا آنجا که در تاریکی شدید،هیچ چیز قابل مشاهده نیست.ممکن است چشم بعضی از جانداران در تاریکی،بسیار بهتر از انسان ببیند و ممکن است دوربین‌های مخصوصی که از

اشعه مادون قرمز کمک می‌گیرد اشیای بیشتری را در تاریکی به انسان نشان دهد ولی بالأخره در ماورای آن،اشیای زیادی است که در تاریکی دیده نمی‌شود.

اینها همه محدودیّت دید انسان را از جهات مختلف،نشان می‌دهد ولی آن کس که همه چیز را در همه جا و در هر شرایط و در نهان و آشکار می‌بیند-یا به تعبیر دیگر:علم او به آن احاطه دارد-ذات پاک خدا است! قرآن مجید می‌گوید: «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ» ،چیزی همانند او نیست و او شنونده بینا است(یا به تعبیر دقیق‌تر او شنونده و بینا است)». ⁽¹⁾

در حقیقت بینا و شنوا به معنای واقعی و مطلق،ذات پاک او است.

در نهمین و دهمین توصیف می‌فرماید:«هر آشکاری غیر او پنهان است و هر پنهانی غیر او آشکار نیست» (و کلّ ظاهر غیره باطن،و کلّ باطن غیره غیر ظاهر) این توصیف‌ها در ذات خداوند و درباره دیگران،در حقیقت از همان ویژگی نامحدود بودن و محدود بودن سرچشمه می‌گیرد،از آنجا که ذات پاکش نامتناهی است،آثار او سرتاسر هستی را فرا گرفته و ظهور مطلق و بی‌قید و شرط،در همه جا و هر زمان از آن اوست.در حالی که موجودات دیگر هر چند دارای ظهوری باشند ظهورشان محدود است و به همین دلیل می‌توان گفت:«پنهان و ناپیدا هستند».در جهان ستارگان و کهکشان‌ها،ستارگانی یافت می‌شوند که از خورشید جهان تاب منظومه ما،بسیار بزرگتر و پر نورترند،ولی ما هیچ اثری از آنها نمی‌بینیم!همانگونه که اگر از محدوده منظومه شمسی گام بیرون نهیم،خورشید ما کمرنگ و سپس بی‌رنگ می‌شود.

اضافه بر این،اگر چیزی ظهوری دارد-هر چند ظهور نسبی و محدود-آنهم به برکت وجود پروردگار است و گر نه ممکنات در ذات خود،به طور کلّی تاریک و ناپیدایند و نور وجود الهی است که بر آنها می‌تابد و خود را نشان می‌دهد.و از یک

نظر شبیه ذرّات غباری هستند که در هوا معلّق می‌باشند و ناپیدا،ولی هنگامی که از روزنه‌ای،نور آفتاب به درون اتاق بتابد،ذرّات غبار معلّق در هوا نمایان می‌شود.

اینکه در بخش دوم این توصیف،می‌فرماید:«هر پنهانی جز او آشکار نیست» اشاره به این حقیقت است که در عین پنهان بودن کنه ذات خداوند از همه موجودات،و خارج بودن از دسترس عقول تمام انسانها-حتّی اولیا و انبیا،-آثار او همه جا را گرفته و در عین پنهانی،آشکار است،در حالی که موجودات دیگر اگر پنهان باشند،آشکار نیستند و اگر آشکار باشند،پنهان نیستند.مثلا انسانی که مستور و در حجاب است،برهنه نیست و آن کس که آشکار است،مستور و در حجاب نیست،ولی خداوند با اینکه ذاتش کاملا مستور است،وجودش کاملا آشکار است و در عین پنهانی،ظاهر است. ⁽¹⁾

قرآن مجید در آیه«سه»سوره«حدید»می‌فرماید: «هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظّاهِرُ وَ الْباطِنُ» ،او آغاز است و پایان،آشکار است و پنهان»

بخش دوم

اشاره

لم یخلق ما خلقه لتشدید سلطان،و لا تخوّف من عواقب زمان،و لا استعانة علی ندّ مثاور،و لا شریک مکاثر،و لا ضدّ منافر،و لکن خلائق مربوبون،و عباد داخرون،لم یحلل فی الأشیاء فیقال:هو کائن،و لم ینأ عنها فیقال:هو منها بائن.لم یؤده خلق ما ابتدأ،و لا تدبیر ماذرأ،و لا وقف به عجز عمّا خلق،و لا ولجت علیه شبهة فیما قضی و قدّر،بل قضاء متقن، و علم محکم،و أمر مبرم.المأمول مع النّقم،المرهوب مع النّعم.

ترجمه

خداوند مخلوقات را نیافریده،تا پایه‌های حکومت خود را تحکیم بخشد و نه برای بیم از حوادث آینده بوده و نه برای این که در مبارزه با همتای خود،یاریش دهند و نه به خاطر این که از فخر و مباهات شریکان فزون‌طلب و مخالفان برتری‌جویی،جلوگیری نماید،بلکه همه آنها مخلوق او هستند و در سایه لطفش پرورش می‌یابند و بندگانی خاضع‌اند.در موجودات حلول نکرده تا گفته شود:در آنها (محصور)است و از آنها فاصله نگرفته تا گفته شود:از آنان جداست.آفرینش موجودات در آغاز بر او سنگین نبوده است،(و در ادامه راه)از تدبیر آنچه ایجاد کرده است باز نمانده،و عجز و ناتوانی،او را از آفرینش(جدید)باز نداشته است.در آنچه فرمان داده و مقدّر ساخته،تردیدی به او راه نیافته(تا در کار خود شک کند) بلکه فرمانش متین،و علمش محکم،و کارش صحیح و بی‌خلل است.او کسی است

که(همگان)در بلاها و مشکلات چشم امید به او دوخته‌اند و در نعمت‌ها از او بیم دارند.(که مبادا کفران،مایه سلب نعمت گردد).

شرح و تفسیر: جلوه‌های جلال و جمال او

در بخش دوم-که بخش آخرین این خطبه است-نیز همچنان اوصاف پروردگار،یکی بعد از دیگری تشریح می‌شود و با تعبیراتی کوتاه و بسیار پرمعنا و لطیف،دقایق صفات الهی توضیح داده می‌شود.در این بخش،هشت وصف از اوصاف الهی که توجّه به آنها در تربیت انسانها بسیار مؤثّر است مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

نخست می‌فرماید:«خداوند مخلوقات را نیافریده تا پایه‌های حکومت خود را تحکیم کند،و نه برای بیم از حوادث آینده بوده،و نه برای این که در مبارزه با همتای خود یاریش دهند،و نه به خاطر این که از فخر و مباهات شریکان فزون طلب و مخالفان برتری‌جوی،جلوگیری نماید» (لم یخلق ما خلقه لتشدید سلطان و لا تخوّف من عواقب زمان،و لا استعانة علی ندّ ⁽¹⁾مثاور، ⁽²⁾و لا شریک مکاثر، ⁽³⁾و لا ضدّ منافر ⁽⁴⁾).

از آنجا که ما همه چیز را با مقیاس وجود و صفات و افعال خود اندازه می‌گیریم،

گاه در صفات جمال و جلال پروردگار نیز،گرفتار این اشتباه بزرگ می‌شویم و مثلا فکر می‌کنیم همانگونه که ما در أعمالمان دنبال هدف و سودی هستیم که به ما باز می‌گردد،افعال خداوند نیز همین‌گونه است!در حالیکه او وجودش از هر نظر کامل و بی‌نهایت و هستی مطلق است و به همین دلیل،جامع تمام کمالات می‌باشد و هیچ نقصان و کمبودی در ذات پاک او راه ندارد.با توجّه به این حقیقت،افعال او رنگ دیگری به خود می‌گیرد و از آنجا که فاعل حکیم،کاری بی‌هدف انجام نمی‌دهد،باید هدف افعال او را در بیرون از وجود او و نسبت به بندگانش جستجو کنیم.

توصیف بالا به طور دقیق،اشاره به همین نکته است و تمام اهدافی را که نشانه رفع کمبودهاست،از افعال خداوند نفی می‌کند! هدف ما در بسیاری از کارهایمان این است که قدرت خود را بیشتر کنیم و بر توان خود بیفزاییم.گاه هدف این است که با آینده‌نگری،از عواقب بدی که ممکن است در پیش باشد خود را بر کنار داریم.و گاه آن است که بر افراد هم طراز ستیزه‌جو،که از برون قصد نابودی یا تضعیف ما را دارند،غلبه کنیم.

گاه برای این است که در برابر همتای فزون‌طلب،که از درون زندگی ما،با ما مبارزه می‌کند،ایستادگی کرده و او را بر سرجایش بنشانیم.

و گاه وجود اضداد،مانع راه ما می‌شوند و می‌خواهیم با تلاش و کوشش،موانع را از سر راه برداریم.از این رو،افعال ما درست در این راستا و به همین منظور صورت می‌گیرد.

در توصیف بالا از خداوند،بر این معنا تأکید شده است که اهداف پنج‌گانه بالا در افعال او مورد توجّه نیست:نه کمبودی در قدرت دارد و نه از حوادث آینده می‌ترسد،نه شبیه و نظیری دارد که جای او را بگیرد و نه همتایی که در برابر او فزون‌طلبی کند و نه ضدّ و مانعی که بر سر راه او بنشیند و قصد نابودی او را داشته باشد.

این ما هستیم که که به خاطر نقصان وجودی و کمبودهای ذاتی،گرفتار این امور می‌شویم.

حال این سؤال پیش می‌آید که اگر تمام این امور منتفی است،پس خداوند آفرینش را با چه هدفی آغاز کرده است؟پاسخ این سؤال در جمله‌های بعد آمده، می‌فرماید:«بلکه همه اشیا و انسانها مخلوق او هستند و در سایه لطفش پرورش می‌یابند و بندگانی خاضع‌اند» (و لکن خلائق مربوبون،و عباد داخرون). ⁽¹⁾

آری هدف آفرینش این نبوده که خداوند«سودی»کند بلکه هدف این بوده است که بر بندگان«جودی»کند.تعبیر«مربوبون»با توجه به اینکه از مادّه«ربّ»-که به معنای پرورش دادن و تکامل بخشیدن است-گرفته شده،دقیقا اشاره به همین معنا است و جمله«عباد داخرون»(بندگان خاضعی هستند)نیز اشاره لطیف دیگری به همین معنا می‌باشد،زیرا تکامل وجود انسانها جز از طریق بندگی خدا ممکن نیست.

بنابراین،بندگان و مخلوقات نه تنها همتا و شبیه و ضدّ پروردگار نیستند،بلکه از فیض رحمت او بهره‌مند می‌شوند و تمام سود خلقت و آفرینش به آنها باز می‌گردد.

در بیان دومین و سومین صفت اشاره به سعه وجودی خداوند کرده،می‌فرماید:

«در موجودات حلول نکرده تا گفته شود:در آنها(محصور)است و از آنها فاصله نگرفته،تا گفته شود:از آنان جداست» (لم یحلل فی الأشیاء فیقال:هو کائن ⁽²⁾،و لم ینأ ⁽³⁾عنها فیقال:هو منها بائن).

با توجّه به این که ذات پاکش برتر از زمان و مکان است و محلّی برای او وجود

ندارد،این دو وصف از نتایج حتمی آن محسوب می‌شود.کسی که فوق زمان و مکان است،محلّی ندارد که در آن حلول کند و به آن نیازمند باشد.به همین دلیل دوری و نزدیکی،جدایی و بیگانگی درباره او تصوّر نمی‌شود،تمام این امور در اشیایی صدق می‌کند که محدود باشند،در یک نقطه حلول می‌کنند،به چیزی نزدیکند و از چیزی دورند،ولی«ذات لا یتناهی خداوند»در همه جا حاضر،به همه چیز نزدیک است و در عین حال،محلّ و مکانی ندارد.همانگونه که در قرآن مجید آمده است: «وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ» ،هر جا باشید او با شماست و خدا به آنچه انجام می‌دهید بیناست. ⁽¹⁾و نیز می‌فرماید: «وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ» و ما به او(انسان)از رگ قلبش نزدیک‌تریم.) ⁽²⁾و همچنین می‌فرماید:ف «لِلّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ إِنَّ اللّهَ واسِعٌ عَلِیمٌ» ،مشرق و مغرب از آن خداست و به هر طرف رو کنید،خدا آنجاست،خداوند بی‌نیاز و داناست». ⁽³⁾

روشن است اعتقاد به این اوصاف کمالیه خداوند،اثر تربیتی فوق‌العاده‌ی نیز دارد،چرا که انسان همه جا خود را با او می‌بیند و تمام جهان هستی را محضر او می‌شمارد و باور می‌کند،خدا در خلوت و جلوت،با اوست و با این حال شرم می‌کند به سراغ نافرمانی و عصیان و گناه برود.

در بیان چهارمین و پنجمین اوصاف او،می‌فرماید:«آفرینش موجودات،در آغاز بر او سنگین نبوده(و در ادامه راه)از تدبیر آنچه ایجاد کرده،بازنمانده،و عجز و ناتوانی،او را از آفرینش(جدید)باز نداشته است.» (لم یؤده خلق ما ابتدأ،و لا تدبیر ماذرأ،و لا وقف به عجز عمّا خلق).

در عبارت بالا،به چند نکته اشاره شده است که همه آنها به قدرت بی‌پایان پروردگار باز می‌گردد:نخست اینکه،آفرینش موجودات در آغاز کار که قدرت بیشتری را می‌طلبد هرگز بر او سنگین نبوده(توجّه داشته باشید«لم یؤده»از مادّه «أود»(بر وزن عود)به معنای سنگینی است)دیگر اینکه،در ادامه راه،ربوبیّت و

تدبیر آنها مشکلی برای او ایجاد نکرده است و سوم اینکه،با آفرینش این همه موجودات،قدرت او پایان نیافته،بلکه می‌تواند با فرمان«کن»عالمی دیگر،بلکه میلیونها و هزاران میلیون عالم،شبیه جهانی که آفریده است،بیافریند: «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ» ،فرمان او چنین است که هر گاهی چیزی را اراده کند تنها به آن می‌گوید:«موجود باش!»آن نیز بی‌درنگ موجود می‌شود!» ⁽¹⁾جمله اخیر،معنای دیگری نیز می‌تواند داشته باشد و آن اینکه آفرینش موجودات او را از اداره آنها عاجز نساخته است،در این صورت مفهوم این جمله، تأکیدی می‌شود بر آنچه در جمله قبل گذشت! این اوصاف نیز از نامتناهی بودن ذات و صفات او سرچشمه می‌گیرد.زیرا عجز و ناتوانی و خستگی و سنگینی در مورد کسی تصوّر می‌شود که قدرتش محدود باشد و بخواهد بیش از آنچه در توان دارد،انجام دهد،ولی برای کسی که قدرتش نامحدود است،کوچک و بزرگ،سنگین و سبک،آسان و سخت،مفهوم ندارد.

در ششمین وصف از این سلسله اوصاف،اشاره به جلوه دیگری از علم بی‌پایان پروردگار می‌کند و می‌فرماید:«آنچه فرمان داده و مقدّر ساخته،تردیدی به او راه نیافته(تا در کار خود شک کند)،بلکه فرمانش متین و علمش محکم و کارش صحیح و بی‌خلل است» (و لا ولجت علیه شبهة فیما قضی و قدّر،بل قضاء متقن،و علم محکم،و أمر مبروم).

انسانها با علم محدودی که دارند گاه تصمیم مهم و محکمی می‌گیرند،ولی در ادامه راه،حقایقی بر آنها کشف می‌شود که آنها را نسبت به تصمیم خود،متزلزل می‌سازد و گاه به کلّی به اشتباه خود پی می‌برند و از وسط راه بازمی‌گردند.امّا آن کس که علمش بی‌پایان است و در تمام عالم هستی چیزی بر او مخفی نیست و مطلب تازه‌ای برای او کشف نمی‌شود،از ازل تا ابد را می‌داند و همه چیز،در هر زمان و هر مکان،در برابر ذات پاک او حضور دارند،او هر گاه تدبیری کند و فرمانی دهد و چیزی را مقدّر فرماید،هیچ گونه شک و شبهه‌ای به آن راه پیدا نمی‌کند.

باز در اینجا می‌بینیم که این وصف الهی نیز،از نامتناهی بودن ذات و صفات او سر چشمه می‌گیرد،آری محور اصلی صفات او«بی‌پایان بودن ذات و صفات» اوست.

در هفتمین و هشتمین وصف از اوصاف الهی،که خطبه با بیان آن پایان می‌گیرد،می‌فرماید:«او کسی است که در بلاها و ناکامی‌ها و مشکلات(همگان) چشم امید به او دوخته‌اند،و در نعمت‌ها از او بیم دارند(امید برای حل مشکل و بیم از بازستاندن نعمت‌ها بر اثر کفران» (المأمول مع النّقم،المرهوب مع النّعم). در آیات قرآن مجید نیز،کرارا به این مسایل اشاره شده است،در یک جا می‌فرماید: «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً» ،به یقین با سختی آسانی است و به یقین با سختی آسانی است» ⁽¹⁾و در جای دیگر می‌فرماید: «أَ فَأَمِنَ أَهْلُ الْقُری أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنا بَیاتاً وَ هُمْ نائِمُونَ أَ وَ أَمِنَ أَهْلُ الْقُری أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنا ضُحًی وَ هُمْ یَلْعَبُونَ» ،آیا ساکنان آبادی‌ها از این ایمن‌اند که عذاب ما شبانه به سراغ آنها بیاید،در حالی که در خواب باشند و آیا اهل آبادی‌ها از این ایمن‌اند که عذاب ما هنگام روز، به سراغشان بیاید در حالی که سرگرم بازی هستند؟!». ⁽²⁾

آری مشکلات هر چند سخت و پیچیده و خطرناک باشد،باز حلّ آن،در برابر لطف خدا،ساده و آسان است و نعمت‌ها هر چند گسترده و بی‌حساب باشد،برچیدن آن در برابر اراده خدا مشکل نیست،بنابراین،نه در بلا و نقمت می‌توان مأیوس شد و نه در آسایش و نعمت می‌توان غافل ماند.به همین دلیل مؤمنان راستین،همیشه در میان خوف و رجا-که عامل اصلی تربیت انسانهاست-قرار دارند.

این دو وصف نیز جلوه دیگری از بی‌پایان بودن ذات و صفات خداست،از آنجا که قدرتش بی‌پایان است،حلّ هر مشکلی برای او آسان می‌باشد و گرفتن نعمت‌ها از کفران کنندگان برای او بسیار ساده است:با یک طوفان همه چیز به هم می‌ریزد و با یک زمین لرزه،شهرها زیر و رو می‌گردد!با یک بیماری واگیردار و ناشناخته هزاران یا میلیونها انسان روانه بستر می‌شوند و با یک گرما و سرمای شدید،ممکن است هزاران نفر در کام مرگ فرو روند!

نکته: آثار تربیتی معرفة اللّه

بی‌شک معرفة اللّه و شناخت اسما و صفات او،موضوعیّت دارد و هر کس باید تا آنجا که می‌تواند از این معرفت بهره بگیرد و به تعبیری دیگر:«نفس این معرفت، برای انسان مایه تکامل و قرب الی اللّه است.»ولی با این حال،این حقیقت را نباید فراموش کرد که توجّه به این اوصاف کمال و جمال تأثیر بسیار مهمّی در تربیت نفوس انسانها دارد و توجّه به کمال مطلق،انسان را به سوی همانندی-هر چند در مرحله بسیار پایینی باشد-سوق می‌دهد.

به عبارت روشنتر:هنگامی که ما می‌گوییم خداوند نسبت به همه چیز عالم و قادر و توانا است و او را به خاطر علم و قدرتش می‌ستاییم و حمد و ثنا می‌گوییم چگونه می‌پسندیم که خودمان در جهل مطلق و ضعف و ناتوانی کامل باشیم.آن حمد و ستایش ما را به کسب کمال بیشتر و قدرت و توان فزونتر دعوت می‌کند.این در مورد«صفات ذات».

در مورد«صفات افعال»نیز،هنگامی که خدا را به رحمانیّت و رحیمیّت می‌ستاییم و می‌گوییم:«رحمته وسعت کلّ شیء،رحمتش همه چیز را در بر گرفته» ⁽¹⁾بلکه می‌گوییم رحمت خاصّ او،گر چه ویژه بندگان باتقوا است ولی رحمت عامّش دوست و دشمن را فرا گرفته و خوان نعمت بی‌دریغش،همه جا کشیده، چگونه ممکن است ما از این صفت والا به کلّی بی‌بهره باشیم،نه به دوست رحم کنیم و نه به دشمن،و پیمانه قلب ما به کلّی از رحمت تهی باشد؟! به همین ترتیب توجّه به سایر صفات کمالیّه او،اعمّ از صفات ذات و صفات فعل (جود و سخاوت و مغفرت و عزّت و عفو و بخشش و مانند آن)پرتوی از این صفات برجسته را در وجود ما منعکس می‌سازد و به سوی آن جذب می‌کند!

خطبۀ 66: شبی که سگ ها از شدّت سرما زوزه می‌کشیدند(جنگ صفین)

اشاره

و من کلام له علیه السّلام فی تعلیم الحرب و المقاتلة

و المشهور أنّه قاله لاصحابه لیلة الهریر،أو اوّل اللّقاء بصفّین

⁽¹⁾ این خطبه پیرامون آداب و فنون جنگ سخن می‌گوید مشهور این است که امام علیه السّلام آن را در«لیلة الهریر ⁽²⁾»یا نخستین روز جنگ صفّین ایراد فرمود.

خطبه در یک نگاه

امام علیه السّلام در این خطبه،آداب و فنون جنگ و جهاد حق طلبانه را با دقّت تمام و در عباراتی فشرده بیان می‌کند و آن را با ارزش‌های معنوی چنان می‌آمیزد که

انگیزه‌های جهادگران را در حدّ بالا نگه دارد و آنان را به ایثار و فداکاری در راه خدا وادارد.در ضمن اشارتی به ویژگی‌های جنگ«صفّین»و وظایف مؤمنین در این جنگ دارد.

در این که امام علیه السّلام این خطبه را چه زمانی ایراد فرمود،میان شارحان «نهج البلاغه»گفتگو است.«ابن ابی الحدید»می‌گوید:«این خطبه را امام علیه السّلام در آن روزی که به«لیلة الهریر»منتهی می‌شد-طبق نقل بسیاری از روایات-ایراد فرمود» در حالی که«نصر بن مزاحم»می‌گوید:«امام علیه السّلام آن را در نخستین روز جنگ «صفّین»در ماه صفر سال 37 هجری ایراد کرد.» مؤلّف کتاب«مصادر نهج البلاغه»از«طبری»نویسنده کتاب«بشارة المصطفی»- که از علمای قرن ششم هجری است-از«ابن عبّاس»چنین نقل می‌کند که می‌گفت:

«زنان جهان،دیگر نمی‌توانند شخصیّتی همچون علی علیه السّلام بزایند.به خدا سوگند!من جنگجوی کار آزموده‌ای را همانند علی علیه السّلام هرگز ندیدم!فراموش نمی‌کنم روزی در جنگ«صفّین»با او بودیم در حالی که عمامه سیاهی بر سر داشت و چشمانش همچون چراغ می‌درخشید،در کنار هر گروهی از لشکریانش می‌ایستاد و برای آنان خطبه‌ای می‌خواند،تا به گروه ما رسید و این در حالی بود که مقدّمه لشکر«معاویه» که ده هزار نفر اسب سوار بودند،نمایان شدند،گروهی از مردم هنگامی که آنها را دیدند،به وحشت افتادند.«امیر مؤمنان علی علیه السّلام»رو به اهل«عراق»کرد و فرمود:

اینها انسان نماهایی هستند که دلهای ناتوانی دارند اگر شمشیر اهل حق به آنها برسد،مانند ملخ‌هایی که در برابر طوفان قرار گیرند،به سرعت پراکنده می‌شوند! سپس خطبه بالا را بیان فرمود.» ⁽¹⁾

بخش اوّل

اشاره

معاشر المسلمین!استشعروا الخشیة،و تجلببوا السّکینة،و عضّوا علی النّواجذ،فإنّه انبی للسّیوف عن الهام.و أکملوا اللاّمة،و قلقلوا السّیوف فی أغمادها قبل سلّها،و الحظوا الخزر،و اطعنوا الشّزر،و نافحوا بالظّبا،و صلوا السّیوف بالخطا.

ترجمه

ای مسلمانان!لباس زیرین خود را ترس از خدا(و احساس مسؤلیّت در برابر دشمنان حق)و لباس رویین خود را آرامش و خونسردی قرار دهید،دندانها را بر هم بفشارید که مقاومت جمجمه‌ها را در برابر ضربات دشمن بیشتر می‌کند.زره را(با کلاه خود و ساعد بند)کامل کنید و شمشیرها را قبل از کشیدن از نیام،تکان دهید (تا به آسانی از نیام در آید.)با خشم و بی‌اعتنایی به دشمن نظر افکنید و به هر سو حمله کنید و ضربه بزنید تا غافلگیر نشوید،از فاصله نزدیک با لبه تیز شمشیر،حمله نمایید و با پیش نهادن گام،شمشیر را به دشمن برسانید!

شرح و تفسیر

بخشی از فنون جهاد

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام نه دستور از فنون جهاد الهی را که در میدان جنگ بسیار کارساز است،بیان می‌فرماید و در واقع لشکریانش را با این سلاح‌ها، مجهّز می‌سازد.

در اوّلین و دومین دستور می‌فرماید:«ای مسلمانان!لباس زیرین خود را ترس از خدا(و احساس مسؤلیّت در برابر دشمنان حق)و لباس رویین خود را آرامش و خونسردی قرار دهید» معاشر المسلمین!استشعروا الخشیة،و تجلببوا السّکینة) «استشعروا»از مادّه«شعار»به معنای لباس زیرین است که با پوست تن انسان، تماس دارد و این که بعضی از جمله‌ها یا تعبیرات به عنوان شعار یک گروه و ملّت شناخته میشود،شاید به خاطر آن است که با قلب و درون آنها آمیخته است،هر چند در قالب جمله‌هایی و گاه با فریاد،اظهار می‌شود و«تجلببوا»از مادّه«جلباب» به معنای لباس رویین است و معمولا به لباسی می‌گویند که زنان سر و گردن و قسمتهایی از سینه و پشت خود را با آن می‌پوشانند،در واقع از«خمار»(روسری) بلندتر و از«ردا»(لباس بلند سرتاسری)کوتاهتر است.

جالب این که نخستین نکته‌ای که امام علیه السّلام بر آن تأکید می‌کند که باید با روح و جان جنگجویان عجین باشد،مسأله ترس از خدا و احساس مسؤلیّت در برابر فرمان او است و این مهمترین انگیزه‌ای است که جهادگر با ایمان می‌تواند داشته باشد و به خاطر آن تا پای جان مقاومت می‌کند!در حالی که انگیزه‌های دیگر در برابر آن کم اثر است.

این نکته نیز حائز اهمّیت است که دومین دستور را حفظ آرامش و خونسردی ذکر می‌کند،چرا که هر گونه اضطراب و دستپاچگی در میدان جنگ،در برابر دشمن، نشانه ضعف و ناتوانی و باعث جرأت و جسارت دشمن می‌گردد.همیشه افراد قوی و نیرومند و شجاع،خونسردند و افراد ضعیف و ترسو،مضطرب و شتابزده.

قرآن مجید درباره پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و مؤمنان می‌فرماید: «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدادُوا إِیماناً مَعَ إِیمانِهِمْ وَ لِلّهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ کانَ اللّهُ عَلِیماً حَکِیماً» ،او کسی است که آرامش را در دل‌های مؤمنان نازل کرده،تا ایمانی بر

ایمانشان افزوده شود،لشکریان آسمان و زمین از آن خداست و خداوند دانا و حکیم است». ⁽¹⁾

همین سکینه و آرامش بود،که در جنگ‌های اسلامی عامل پیروزی مسلمین بر دشمنان گردید،در لحظات بسیار سخت و طوفانی مانند زمانی که پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در غار«ثور»بود و دشمن خونخوار در جستجوی آن حضرت،به در غار رسیده بود، باز همین سکینه و آرامش به یاری او شتافت! در سومین دستور می‌فرماید:«دندان‌ها را بر هم بفشارید!که مقاومت جمجمه‌ها را در برابر ضربات دشمن بیشتر می‌کند» (و عضّوا علی النّواجذ،فإنّه انبی ⁽²⁾للسّیوف عن الهام ⁽³⁾).

«نواجذ»جمع«ناجذ»گاه به معنای همه دندان‌ها تفسیر شده و گاه به معنای دندان‌های آسیا-که بعد از«انیاب»واقع شده-و گاه آن را به معنای خصوص دندان عقل،تفسیر کرده‌اند،در اینجا مناسب معنای اوّل است یعنی:همه دندان‌ها را بر هم بفشارید! گفته می‌شود،این کار دو فایده مهم دارد،نخست اینکه:ترس و وحشت را از بین می‌برد،به همین دلیل انسان هنگامی که از ترس می‌لرزد،بطور ناخود آگاه دندان‌ها را به هم فشار می‌آورد،تا لرزه آنها ساکت شود.و دیگر اینکه:عضلات و استخوان‌های سر را محکم نگاه می‌دارد،تا در برابر ضربات دشمن آسیب کمتری ببیند.

بعضی از مفسّران«نهج البلاغه»که شاید تأثیر فشار دادن دندان‌ها را،بر روی هم،در استحکام استخوان و عضلات جمجمه باور نمی‌کردند،این جمله را کنایه از حفظ آرامش قلب و نداشتن اضطراب دانسته‌اند،در حالی که نه چنین خلاف ظاهری ضرورت دارد و نه تناسب با جمله‌های قبل پیدا می‌کند،زیرا چیزی جز تکرار نخواهد بود.

در چهارمین دستور می‌فرماید:«زره را کامل کنید!» (و أکملوا اللّأمة). ⁽¹⁾

منظور از«کامل کردن زره»این است که آن را به وسیله«خود»(کلاه آهنینی که بر سر می‌گذاشتند و مانند زره جنبه دفاعی داشت)و«ساعد بند»(ورقه آهنی که به صورت نیم دایره درآمده و به ساعد می‌بستند تا دست را در برابر ضربات تیر و نیزه و شمشیر حفظ کند)کامل کنند.

بعضی از مفسّران نهج البلاغه«لأمه»را به هر گونه سلاح جنگی تفسیر کرده‌اند، که به این ترتیب،دستور بالا اشاره به فراهم ساختن ساز و برگ جنگی،به طور کامل است.

در پنجمین دستور می‌فرماید:«و شمشیرها را قبل از کشیدن از نیام،تکان دهید!(تا به آسانی از نیام درآید) (و قلقلوا ⁽²⁾السّیوف فی أغمادها ⁽³⁾قبل سلّها) این نکته،هر چند ظاهرا کوچک به نظر می‌رسد،امّا در واقع دستور مهمّی است! چرا که،گاه ماندن شمشیر در غلاف برای مدّت طولانی،سبب می‌شود که گوشه‌هایی از آن گیر کند و در لحظات حسّاس که لازم است فورا بیرون کشیده شود،یا خارج

نشود و یا با تأخیر خارج شود و در هر صورت ممکن است خطرات غیر قابل جبرانی به وجود آورد.

در ششمین و هفتمین دستور می‌فرماید:«با خشم و بی‌اعتنایی به دشمن نظر افکنید و به هر سو حمله کنید و ضربه زنید!» (و الحظوا الخزر،و اطعنوا الشّزر) «خزر»به معنای نگاه کردن با گوشه چشم است که معمولا به هنگام غضب و گاه به هنگام بی‌اعتنایی،انسان آن را به کار می‌برد و فایده استفاده کردن از این روش در میدان جنگ،نخست:برافروختن آتش غضب در درون است که همراه آن،تمام نیروهای نهفته درون،بسیج می‌شود و قدرت انسان گاه چندین برابر می‌شود و دیگر این که:با تمام چشم نگاه کردن،دلیل بر ترس و وحشت و ناتوانی است و سبب جسور شدن دشمن است.

«شزر»(بر وزن نذر)به معنای پراکندگی است و در میدان جنگ،به ضرباتی گفته می‌شود که از چپ و راست بر دشمن وارد شود و توصیه امام علیه السّلام به انتخاب این روش،به خاطر آن است که اگر جنگجویان ضربات خود را در یک سو متمرکز کنند، دشمن احساس امنیّت می‌کند و از طرف‌های دیگر ضربات متقابلی وارد خواهد ساخت.به علاوه ضرباتی که بر یک طرف وارد شود-اگر درست دقّت کنیم-با هر دو حرکت فقط یک ضربه بر حریف،وارد می‌شود،در حالی که ضرباتی که از دو سو وارد می‌شود،با هر حرکتی یک ضربه وارد می‌گردد! این تعبیرات موشکافانه،نشان می‌دهد که امام علیه السّلام تا چه حدّ تجربه جنگی داشته و سعی می‌فرموده که آنها را به لشکریان تحت فرمان خود،منتقل سازد تا از کوچکترین برنامه‌هایی که می‌تواند نقش مؤثّری در پیروزی داشته باشد،بهره‌گیری کند.

در هشتمین و نهمین دستور به دو نکته دقیق دیگر اشاره فرموده،می‌افزاید:«از

فاصله نزدیک،با لبه تیز شمشیر،حمله کنید و با پیش نهادن گام،شمشیر را به دشمن برسانید! (و نافحوا بالظّبا،و صلوا السّیوف بالخطا) «نافحوا»از ماده«نفح»(بر وزن فتح)به معنای دمیدن است.یعنی آن مقدار باید به دشمن نزدیک شد،که گویی دمیدن انسان به او می‌رسد و«ظبا»به معنای لبه تیز شمشیر است و گاه گفته می‌شود که منظور قسمت بالای شمشیر می‌باشد،در هر صورت ضرباتی که به این گونه وارد شود،کارسازتر است.و منظور از جمله(صلوا السّیوف بالخطا)این است که برای رساندن ضربات شمشیر به دشمن،گاه تنها کشیدن دست‌ها کافی نیست،بلکه باید یک گام به جلو گذاشت و شمشیر را بر پیکر دشمن حواله کرد.امام علیه السّلام می‌فرماید:از این روش کارساز نیز استفاده کنید تا به موقع بتوانید ضربه کاری بر پیکر دشمن وارد کنید! ذکر این جزییّات و نکته‌های باریک،در مورد جنگ‌های سنّتی و پیشین،نشان می‌دهد که امام علیه السّلام به تمام فنون جنگ آشنا بوده و سربازان خود را برای استفاده بهتر از سلاحهای جنگی خود،تحت تعلیم قرار می‌داده است.بدیهی است که اگر جنگ از یک سو،کارساز شود و به صورت فرسایشی درنیاید،خون‌های کمتری در میدان نبرد ریخته می‌شود و مسایل انسانی آن محفوظتر است.

نکته: فنون جنگی در گذشته و حال

جنگ در عصر و زمان ما،علم یا علوم پیچیده‌ای است که برای فراگرفتن بخشی از آن،باید سالها در پای درس استاد نشست و در میدان،تمرین نمود و بدون آگاهی از این علوم،نه کثرت نفرات مشکلی را حل می‌کند و نه تنوّع و پیشرفتگی سلاحهای جنگی،و درست به همین دلیل مسلمانان جهان برای دفاع از مکتب و کشور و منافع

خود،باید آخرین تعلیمات و تجربیّات را در زمینه فنون مختلف جنگ فرا گیرند و این از«واجبات کفاییّه»و گاه از«واجبات عینیّه»است.

بی‌شک در گذشته نه سلاحها این گونه پیچیده بود و نه فنون جنگ تا این حد گسترده و پیچیده،با این حال جنگ در آن زمان‌ها نیز فنون و آداب زیادی داشت که امام علیه السّلام در جمله‌های کوتاه و پر معنای بالا به قسمتی از دقایق و ظرایف آن اشاره فرموده است،که به خوبی نشان می‌دهد تا چه حد دارای سابقه و تجربه و آگاهی بوده است،به خصوص امام علیه السّلام روی انگیزه‌های سربازان برای جنگ،تکیه می‌کند،همان چیزی که حرف اوّل را در میدان‌های جنگ می‌زند.بدون تردید، ترس از مسؤلیّت‌های الهی و حفظ آرامش(این دو اصلی که امام در آغاز خطبه به آن اشاره فرموده است)نقش بسیار مهمی در پیروزی بر دشمن دارد.

ممکن است کسانی تصوّر کنند،تعلیم این فنون دقیق جنگی،سبب خونریزی بیشتری در میدان جنگ می‌شود و این درست چیزی است که از همه تعلیمات جنگی در اسلام،خلاف آن استفاده می‌شود،زیرا تعلیمات جنگی اسلام بر این اصل تکیه دارد که خون انسانها کمتر ریخته شود.

ولی با توجّه به یک نکته روشن می‌شود که تعلیمات این خطبه نیز،در همان مسیر است،زیرا اگر مسلمانان آنچنان از فنون نبرد آگاه باشند که در یک حمله کوتاه و برق آسا محکمترین ضربات را بر پیکر لشکر دشمن وارد کنند،زمان جنگ کوتاه می‌شود و طبعا خون کمتری ریخته می‌شود.بنابراین،تعلیمات فوق نیز در همان راستا است.

اضافه بر این،ممکن است دشمن با آگاهی از قوّت و قدرت و جنگ‌آوری سپاه اسلام،به سرعت تسلیم گردد و از در صلح درآید که آن هم به خونریزی کمتر،کمک می‌کند.

بخش دوم

اشاره

و اعلموا أنّکم بعین اللّه،و مع ابن عمّ رسول اللّه(صلّی اللّه علیه) فعاودوا الکرّ،و استحیوا من الفرّ،فإنّه عار فی الأعقاب،و نار یوم الحساب.

و طیبوا عن أنفسکم نفسا،و امشوا إلی الموت مشیا سجحا،و علیکم بهذا السّواد الأعظم،و الرّواق المطنّب،فاضربوا ثبجه،فإنّ الشّیطان کامن فی کسره،و قد قدّم للوثبة یدا،و أخّر للنّکوص رجلا.فصمدا صمدا!حتّی ینلی لکم عمود الحقّ «وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللّهُ مَعَکُمْ وَ لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمالَکُمْ» ».

ترجمه

و بدانید شما در پیشگاه خداوند قرار دارید(اعمال شما را می‌بیند و در مسیر حق از شما حمایت می‌کند)و همراه و همگام با پسر عموی پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله هستید پی در پی(بر دشمن)حمله کنید!و از فرار شرم نمایید!چه این که فرار از جهاد، ننگی است که در نسل‌های آینده شما نیز می‌ماند و آتشی است که در روز حساب، دامان شما را فرا می‌گیرد!با آغوش باز از شهادت استقبال کنید و با آرامش به سوی آن گام بردارید.به این گروه انبوه و مرکز تجمّع دشمن و خیمه‌گاه عظیم(و پر زرق و برق معاویه)به شدّت حمله برید و بر قلب آن بتازید!چرا که شیطان در گوشه و کنار آن پنهان شده،دستی برای حمله به پیش دارد و پایی برای فرار به عقب نهاده است.محکم بایستید و مقاومت کنید!تا حق بر شما آشکار گردد«و شما برترید،خدا با شما است و از اعمال نیکتان چیزی نمی‌کاهد(بلکه به عالی‌ترین وجه آن را پاداش می‌دهد)».

شرح و تفسیر: محکم بایستید و مقاومت کنید!

امام در این بخش از خطبه،به تقویت روحیه سربازان خود پرداخته و دستورات جدیدی را در خصوص جنگ صفّین برای قلع ماده فساد به آنان می‌دهد،نخست می‌فرماید:«بدانید شما(در میدان نبرد)در پیشگاه خداوند قرار دارید(همه اعمال شما را می‌بیند و از نیّات شما آگاه است و از شما در طریق حق حمایت می‌کند)» (و اعلموا أنّکم بعین اللّه.) این احساس که انسان در حضور مولا و آقایش قرار دارد،مولایی که بر هر چیز قادر و تواناست و از همه چیز با خبر است،از یک سو،به او توان و قدرت می‌بخشد که تنها نیست و از سوی دیگر،توجّه به مسئولیّت‌ها را بیشتر و قوی‌تر می‌کند.

شبیه این معنا در داستان حضرت نوح علیه السّلام آمده است آنجا که به او دستور ساختن کشتی نجات می‌دهد و می‌فرماید: «وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنا وَ وَحْیِنا» ؛و(اکنون) در حضور ما و طبق وحی ما کشتی بساز!» ⁽¹⁾اشاره به اینکه:ممکن است دشمنان تو،یا از طریق سخریّه و یا فشارهای جسمی و روحی بخواهند در کار تو مانع ایجاد کنند،امّا چون در پیشگاه ما و مطابق فرمان ما است،ترس و وحشت و غمی به خود راه مده.

شبیه همین معنا را درباره پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در مقابل انبوه دشمنان سرسخت و سنگدل می‌فرماید: «وَ اصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ فَإِنَّکَ بِأَعْیُنِنا» ،در طریق ابلاغ حکم پروردگارت،شکیبایی و استقامت کن،زیرا تو در برابر دیدگان علم ما قرار داری! ⁽²⁾.

سپس می‌افزاید:«(امتیاز دیگر شما این است که،شما همراه و همگام)با پسر عموی پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله هستید.» (و مع ابن عمّ رسول اللّه).

پسر عمویی که برادر و جانشین و وصیّ و همگام و همراه با او بود،بنابراین،در حقّانیت خود و مسیری که در پیش دارید کمترین تردیدی به خود راه ندهید و با دشمن ستمگر،با قوّت و قدرت پیکار کنید!این در حالی است که دشمن شما،فرزند دشمن شماره یک پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله یعنی«ابوسفیان»است که در باطل بودن ادّعای او نسبت به خلافت،جای هیچ گونه تردیدی نیست!! تکیه کردن امام علیه السّلام روی نسبت نزدیکش به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله علاوه بر اینکه یک اصل شناخته شده در میان عقلاست-که نزدیکان هر کس را آشناترین افراد به مکتب او می‌دانند،مگر اینکه خلافش ثابت شود-می‌تواند اشاره به«حدیث ثقلین» باشد که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله مردم را بعد از خود،به پیروی از اهل بیت علیه السّلام در کنار پیروی از قرآن،دعوت نموده است.

سپس در ادامه این سخن،امام علیه السّلام دو دستور مهم را-که در واقع لازم و ملزوم یکدیگرند-گوشزد می‌کند،می‌فرماید:«پی در پی(بر دشمن)حمله کنید و از فرار شرم نمایید!چه اینکه فرار از جهاد،ننگی است که در نسل‌های آینده شما نیز می‌ماند و آتشی است که در روز حساب دامان شما را فرا می‌گیرد!» (فعاودوا الکرّ، و استحیوا من الفرّ،فإنّه عار فی الأعقاب،و نار یوم الحساب).

اشاره به اینکه،اوّلا:نباید انتظار داشته باشید که در یک حمله،شیرازه لشکر دشمن درهم بریزد،بلکه باید با ضربات پی در پی،دشمن نیرومند خود را ضعیف و ضعیف‌تر و سپس متلاشی سازید!و دیگر اینکه:هرگز فکر فرار از جهاد در سر نپرورانید،که لکّه ننگ آن،نه تنها بر دامان شما می‌نشیند که نسل‌های آینده شما نیز از این عار و ننگ بی‌نصیب نخواهند بود ⁽¹⁾و شما را به آتش خشم خداوند،در

روز رستاخیز گرفتار می‌سازد،زیرا می‌دانید یکی از مهمترین گناهان کبیره«فرار از زحف»(فرار از جهاد)است که در قرآن مجید کرارا به آن اشاره شده است.در یک جا،خطاب به همه مؤمنان می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ وَ مَنْ یُوَلِّهِمْ یَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاّ مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَیِّزاً إِلی فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللّهِ وَ مَأْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ» ،ای کسانی که ایمان آورده‌اید!هنگامی که با انبوه کافران در میدان نبرد رو به رو شوید،به آنها پشت نکنید(و فرار ننمایید) و هر کس در آن هنگام به آنها پشت کند-مگر آنکه هدفش کناره‌گیری از میدان برای حمله مجدّد و یا به قصد پیوستن به گروهی(از مجاهدان)بوده باشد-(چنین کسی)به غضب خدا گرفتار خواهد شد و جایگاه او جهنّم است و چه بد جایگاهی است ⁽¹⁾!.

سپس به عنوان تأکید بیشتر در امر جهاد،دو دستور دیگر می‌دهد که آنها نیز لازم و ملزوم یکدیگرند،می‌فرماید:«با آغوش باز از شهادت استقبال کنید و با آرامش به سوی آن گام بردارید!» (و طیبوا عن أنفسکم نفسا ⁽²⁾،و امشوا إلی الموت مشیا سجحا).

«سجح»(بر وزن صحف)در اصل به معنای مستقیم است،این واژه مخصوصا در مورد راههای مستقیم و صاف به کار می‌رود و از آن جایی که راه رفتن در این گونه جادّه‌ها سهل و آسان است،این واژه به معنای سهل و آسان نیز استعمال می‌شود، در«ضرب المثل»های عرب آمده است:«ملکت فاسجح،چون پیروز شده‌ای آسان بگیر و عفو و گذشت داشته باش!».

در حقیقت امام علیه السّلام شهادت را گمشده مطلوبی برای همه اهل ایمان می‌شمرد و

به آنها تأکید می‌کند که نه تنها از شهادت نهراسند،بلکه با آغوش باز از آن استقبال کنند،جادّه آن را جادّه‌ای صاف و مستقیم و هموار بشمرند و با آرامش خاطر،به سوی آن حرکت کنند،امام علیه السّلام خود نمونه کامل عاشقان شیدای شهادت بود و سوگند یاد می‌کرد که:«علاقه فرزند ابوطالب به مرگ و شهادت در راه خدا،بیش از علاقه طفل شیرخوار،به پستان مادر است! ⁽¹⁾».

سپس امام علیه السّلام بعد از ذکر این مقدّمات به سراغ نتیجه نهایی می‌رود و به مرکز تجمّع سپاه شام و همچنین خیمه عظیم«معاویه»و یاران نزدیکش اشاره کرده،به اصحاب خود دستور می‌دهد که:«به این گروه کثیر و مرکز تجمّع و خیمه‌گاه عظیم و پرزرق و برق معاویه،به شدّت حمله برید و بر قلب آن بتازید!» (و علیکم بهذا السّواد الأعظم،و الرّواق المطنّب،فاضربوا ثبجه).

بدیهی است اگر حمله از گوشه و کنار و با ترس و احتیاط شروع شود،دشمن جسور می‌گردد،و به عکس،اگر حمله برق‌آسایی به قلب سپاه دشمن و مرکز فرماندهی آن بشود،روحیه آنها را در هم می‌شکند و نشانه روشنی بر قدرت و عظمت حمله،خواهد بود.امام علیه السّلام از همین نکته روانی استفاده کرده،دستور حمله را به قلب سپاه دشمن و مرکز فرماندهی آن،صادر می‌کند.

«سواد اعظم»(سیاهی بزرگ)کنایه از گروه عظیمی است که در یک جا جمع می‌شود و از فاصله دور،به صورت سیاهی عظیمی خودنمایی می‌کند و در اینجا اشاره به مرکز تجمّع لشکر معاویه است.

«رواق»(بر وزن کتاب)به معنای ایوان یا اتاقهایی است که در قسمت جلو ساختمان قرار دارد و در اینجا اشاره به خیمه بزرگی است که برای«معاویه»زده بودند و«مطنّب»به معنای چیزی است که آن را با طنابها محکم بسته‌اند.

«ثبج»(بر وزن سبد)به معنای وسط و بخش عظیم چیزی است و جمله «فاضربوا ثبجه» تاکید دیگری بر لزوم هدف‌گیری قلب سپاه و خیمه«معاویه»است.

سپس امام علیه السّلام به بیانی می‌پردازد که به عنوان دلیل بر دستور سابق است، می‌فرماید:«(اینکه گفتم به خیمه معاویه حمله ببرید)به خاطر این است که شیطان در گوشه و کنار آن پنهان شده،دستی برای حمله به پیش دارد و پایی برای فرار به عقب نهاده است!» (فإنّ الشّیطان کامن فی کسره ⁽¹⁾،و قد قدّم للوثبة ⁽²⁾یدا،و أخّر للنّکوص ⁽³⁾رجلا).

منظور از شیطان در این جمله،«معاویه»است که هم افکارش شیطانی بود و هم کارهایش.بعضی از مفسّران نهج البلاغه آن را اشاره به«عمرو عاص»دانسته‌اند و گاه گفته می‌شود:منظور از شیطان در اینجا«ابلیس»است که برای تحریک معاویه و یارانش در آن لحظات حسّاس،فعّالیت می‌کرد.

در حقیقت جمله بالا ترسیم دقیقی از روحیه معاویه است که از یک سو خود را آماده برای حمله می‌کرد و از سوی دیگر آماده فرار و عقب‌نشینی بود،تا باد از کدام سو،بوزد و حال و هوا چگونه باشد.و این گونه است روش سیاستمداران مادّی،آنها هرگز هدف مقدّس ندارند که به آن عشق بورزند و تا آخرین نفس و آخرین قطره خون،حاضر برای فداکاری در راه آن باشند و به همین دلیل،هر گاه در برابر گروهی مؤمن و با هدف و از جان گذشته قرار گیرند،گرفتار شکست می‌شوند.

قرآن مجید درباره شیطان چنین می‌گوید: «وَ إِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ وَ قالَ لا»

«غالِبَ لَکُمُ الْیَوْمَ مِنَ النّاسِ وَ إِنِّی جارٌ لَکُمْ فَلَمّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَکَصَ عَلی عَقِبَیْهِ وَ قالَ إِنِّی بَرِیءٌ مِنْکُمْ إِنِّی أَری ما لا تَرَوْنَ إِنِّی أَخافُ اللّهَ وَ اللّهُ شَدِیدُ الْعِقابِ» ،و(به یادآور) هنگامی را که شیطان اعمال آنها(مشرکان)را در نظرشان جلوه داد و گفت:«امروز هیچ کس از مردم بر شما پیروز نمی‌گردد و من همسایه(و پناه دهنده)شما هستم» امّا هنگامی که دو گروه(کافران و مؤمنان مورد حمایت فرشتگان)در برابر یکدیگر قرار گرفتند،به عقب برگشت و گفت:«من از شما(دوستان و پیروانم)بیزارم،من چیزی می‌بینم که شما نمی‌بینید،من از خدا می‌ترسم خداوند «شَدِیدُ الْعِقابِ» است) ⁽¹⁾.نه تنها ابلیس چنین برنامه‌ای دارد که شیاطین انس نیز،دنبال همین مکتبند،مردم را به میدان حوادث می‌کشانند و اگر شرایط را نامساعد دیدند آنها را رها کرده،عقب‌نشینی می‌کنند.

در پایان خطبه می‌فرماید:«محکم بایستید و مقاومت کنید!تا حق بر شما آشکار گردد،«و شما برترید،خدا با شما است و از اعمال نیک‌تان چیزی نمی‌کاهد»(بلکه به عالی‌ترین وجه آن را پاداش می‌دهد)» (،فصمدا صمدا، ⁽²⁾حتّی ینجلی لکم عمود الحقّ «وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللّهُ مَعَکُمْ وَ لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمالَکُمْ» ) در واقع جمله‌های اخیر،نتیجه‌ای است از آنچه امام علیه السّلام پیش از آن فرموده و اصحاب و یارانش را به سوی آن فراخوانده است.یعنی:اکنون که تعلیمات کافی به شما داده شده و فنون جنگ را آموخته‌اید و درس پایمردی و شهامت و چگونگی حمله بردن به قلب دشمن را فراگرفته‌اید،محکم در برابر دشمن بایستید،و سخت

مقاومت کنید تا حق پیروز گردد،و باطل چهره در نقاب فراموشی کشاند.سپس با تکیه بر آیه 35 سوره«محمّد»صلّی اللّه علیه و آله که وعده پیروزی به همه مسلمانان راستین داده است،با این سه جمله به آنها وعده موفقیّت می‌دهد.نخست می‌فرماید:«شما برترید»سپس می‌گوید:«خدا با شما است»و سرانجام می‌فرماید:«هر گامی در این راه بردارید،خداوند چیزی از اعمالتان را هرگز کم نمی‌کند.» به این ترتیب مجموعه خطبه،در عین اختصار و کوتاهی جمله‌ها،درسی گسترده و جامع از جمیع جهات به سربازان اسلام-نه تنها در عصر امام علیه السّلام-که در هر عصر و زمان می‌دهد.

تاریخ می‌گوید:این سخنان و سخنان دیگری همانند آن،کار خود را کرد.و آن گونه که در کتاب«صفّین»«نصر بن مزاحم»آمده است:«هنگامی که علی علیه السّلام در اثنای«جنگ صفّین»یاران خود را برای یک حرکت قاطع و نهایی دعوت نمود،10 تا 12 هزار نفر دنبال سر آن حضرت به راه افتادند،در حالی که شمشیرها را بر شانه‌ها نهاده بودند و چنان حمله‌ای بر سپاه شام بردند که تمام صفوف آنها در هم ریخت و خطوط دفاعی آنها یکی بعد از دیگری متلاشی شد،تا به خیمه گاه«معاویه» نزدیک شدند.«معاویه»وحشت کرد،دستور داد اسبش را آماده کنند تا خود را از معرکه نجات دهد،می‌خواست سوار شود که پشیمان شد(شاید به این جهت که دید رسوایی زیادی به بار می‌آید و لشکر به کلّی متلاشی می‌شود)لذا فریاد زد و گروهی از وفاداران خود را به حمایت از خویش و دفاع دعوت نمود،تا این که سرانجام امر به حیله«عمرو بن عاص»در بالا بردن قرآن‌ها بر سر نیزه‌ها منتهی شد،ساده‌لوحان در لشکر کوفه فریب خوردند و«معاویه»خود را از مرگ نجات داد.» ⁽¹⁾

خطبۀ 67: بعد از ماجرای سقیفه بنی ساعده

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

⁽¹⁾ قالوا:لمّا انتهت إلی امیرالمؤمنین علیه السّلام أنباء السقیفة بعد وفاة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،قال علیه السّلام:ما قالت الأنصار؟قالوا:قالت:منّا أمیر،و منکم امیر،قال علیه السّلام:

بخشی از سخنان آن حضرت،است(که در برابر گروهی از قریش بیان فرمود) گفته‌اند:هنگامی که اخبار«سقیفه بنی ساعده»بعد از وفات رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به امام علیه السّلام رسید امام علیه السّلام پرسید:«انصار»(در برابر پیشنهاد خلافت برای مهاجرین) چه گفتند؟پاسخ دادند:«انصار»گفتند زمامداری از ما انتخاب شود و زمامداری از شما(و امر خلافت،در میان ما دو گروه به طور مساوی باید تقسیم شود!در این هنگام)امام علیه السّلام این سخنان را ایراد فرمود.

خطبه در یک نگاه

این سخن به طور کلّی مشتمل بر دو پاسخ است،از دو ادّعا در مسأله خلافت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله.

نخست این که:در«سقیفه بنی ساعده»که گروهی از اصحاب برای تعیین خلیفه جمع شده بودند،بی آن که به وصیت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در این باره توجّهی بشود،انصار خواهان خلافت شورایی بودند که یک نفر از آنها انتخاب شود و یک نفر از مهاجرین.

امام علیه السّلام با نکته لطیفی از حدیث پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به آنها پاسخ می‌گویند.

و دیگر:استدلالی است که مهاجرین برای شایستگی خود نسبت به امر خلافت داشتند.امام علیه السّلام استدلال آنها را گرفته و با آن بر ضدّ خودشان استدلال می‌کند که اگر دلیل شما صحیح باشد،اهل بیت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به امر خلافت از شما سزاوارترند.

فهلاّ احتججتم علیهم بأنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله وصّی بأن یحسن إلی محسنهم و یتجاوز عن مسیئهم؟قالوا:و ما فی هذا من الحجّة علیهم؟فقال علیه السّلام:لو کانت الإمامة[الامارة]فیهم لم تکن الوصیّة بهم.ثم قال علیه السّلام:فماذا قالت قریش؟قالوا:احتجّت بأنّها شجرة الرّسول صلّی اللّه علیه و آله فقال علیه السّلام:احتجّوا بالشّجرة و أضاعوا الثّمرة.

ترجمه

چرا در برابر آنها(یعنی انصار که تقاضا داشتند خلیفه‌ای از ما و خلیفه‌ای از مهاجرین باشد به این حدیث)استدلال نکردید که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله درباره آنها فرمود:با نیکان آنها به نیکی رفتار کنید و از بدان آنها درگذرید.»حاضران عرض کردند:«این چه دلیلی بر ضدّ آنها می‌شود؟»امام علیه السّلام فرمود:«اگر حکومت و زمامداری در میان آنها بود،سفارش درباره آنها(به مهاجران)معنا نداشت».

سپس فرمود:«قریش به چه چیز استدلال کردند؟»عرض کردند:«دلیل آنها(برای اولویّت خود در امر خلافت)این بود که آنان از شجره رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله هستند(و از خویشاوندان او)فرمود:«آنها به شجره استدلال کردند اما ثمره را ضایع نمودند!» (اگر خویشاوند پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بودن دلیل بر اولویّت است،اهل بیت او بودن به طریق اولی دلیل بر این امر خواهد بود.)

شرح و تفسیر

استدلال منطقی در مسألۀ امامت

همان گونه که در بالا اشاره شد،این سخن را زمانی امام علیه السّلام ایراد فرمود که خدمتش عرض کردند:در«سقیفه بنی ساعده»،انصار(نخست خواهان استقلال در خلافت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بودند و هنگامی که خواسته آنها از سوی مهاجرین که گردانندگان اصلی سقیفه بودند ردّ شد)گفتند:«حال که خلافت ما را به طور استقلال نمی‌پذیرید حداقل امیری از ما باشد و امیری از شما(و به صورت شورایی امر خلافت را سامان می‌دهیم)».

در اینجا بود که امام علیه السّلام فرمود:«چرا در برابر آنها به این حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله استدلال نکردید که درباره انصار فرمود:با نیکان آنها به نیکی رفتار کنید و از بدان آنها درگذرید!» (فهلاّ احتججتم علیهم بأنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم وصّی بأن یحسن إلی محسنهم،و یتجاوز عن مسیئهم؟ ⁽¹⁾«حاضران عرض کردند:این چه دلیلی بر ضدّ آنها می‌شود؟! «قالوا:و ما فی هذا من الحجّة علیهم؟) «امام علیه السّلام فرمود:اگر حکومت و زمامداری در میان آنان بود،سفارش درباره آنها (به مهاجران)معنا نداشت». فقال:لو کانت الإمامة فیهم لم تکن الوصیّة بهم بدیهی است هنگامی که سفارش کسی را به دیگری می‌کنند مفهومش این است که،اختیار کارها به دست سفارش‌شونده است،نه آن کسی که سفارش او را کرده‌اند.

درست مثل این که هنگامی که پدر خانواده می‌خواهد به سفر برود،به پسر

بزرگتر می‌گوید:«نسبت به برادران کوچک مهربانی کن و با آنها ملاطفت نما!»مفهوم این سخن آن است که کارها راه به دست تو سپردم و آنها را نیز به تو می‌سپارم.

بنابراین،تعبیر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در این حدیث شریف به خوبی نشان می‌دهد که اختیار حکومت بعد از او به دست«انصار»نخواهد بود،ولی سردمداران«سقیفه بنی ساعده»به این نکته لطیف توجّه نداشتند و با زور«زمام خلافت»را از دست انصار خارج ساخته و خود آن را به دست گرفتند.

در اعصار بعد نیز این کلام مورد استفاده قرار گرفت و در موارد مشابه،بعضی برای اثبات مقصود خود،به همین گونه که امام علیه السّلام بیان فرموده بود،استدلال کردند، از جمله«ابن ابی الحدید»نقل می‌کند:هنگامی که«سعید بن عاص»از دنیا رفت فرزندش«عمرو بن سعید»نوجوان بود که نزد«معاویه»آمد.«معاویه»به او گفت:

«پدرت درباره تو به چه کسی وصیّت کرده است؟»«عمرو»فورا جواب داد:«پدرم به خود من وصیّت کرده است نه درباره من»معاویه از سخن او در شگفت شد و گفت:

«إنّ هذا الغلام لأشدق،این نوجوان سخنگوی ماهری است»از این رو،بعد از آن «عمرو بن سعید»به عنوان«اشدق»در میان مردم معروف شد.

سپس امام علیه السّلام سئوال دیگری پیرامون حوادث«سقیفه»کرد،«فرمود:قریش به چه چیز(برای به دست آوردن خلافت)استدلال کردند؟» (ثمّ قال:فماذا قالت قریش؟).

«عرض کردند:دلیل آنها(برای اولویّت خود در امر خلافت)این بود که آنان از شجره رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله هستند(و از خویشاوندان او).(و طبیعی است که آنها به جانشینی آن حضرت سزاوارتر باشند» قالوا:احتجّت بأنّها شجرة الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم «امام علیه السّلام فرمود:(این دلیل بر ضدّ خود آنها است چرا که)آنها به شجره(درخت)

استدلال کردند،امّا ثمره و میوه‌اش را ضایع نمودند(و به فراموشی سپردند)» فقال:احتجّوا بالشّجرة،و أضاعوا الثّمرة اشاره به این که اگر پیوند با شجره وجود پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله از طریق خانواده و طایفه،مایه افتخار و اولویّت در امر خلافت باشد،چرا ارتباط نزدیک با آن حضرت و زندگی در یک خانه و خانواده سبب این افتخار و اولویّت نشود؟! آری،آنها در آنجا که این ارتباط به نفع آنان بود،به آن استدلال می‌کردند و آنجا که به زیانشان بود یعنی:سبب می‌شد خلافت بلافصل علی علیه السّلام ثابت شود،آن را به دست فراموشی می‌سپردند.درخت برای آنان عزیز بود،امّا میوه درخت که نتیجه نهایی آن است،ارزشی نداشت و چنین است حال ابنای دنیا و پیروان هوا و هوس، که قوانین و ارزشها را تا آنجا محترم می‌شمرند که در مسیر منافع آنها است و آنجا که از منافعشان جدا گردد،مورد بی‌اعتنایی قرار خواهد گرفت و به تعبیری دیگر:

آنها اهداف مادّی خود را می‌طلبند و بقیه،وسیله‌ای است برای توجیه آن اهداف.

اگر این وسیله کوتاه باشد به آن وصله می‌زنند!اگر بلند باشد از آن قیچی می‌کنند! تا برخواسته‌های آنها منطبق گردد.اصل،خواسته‌ها است و ارزشها فرع بر آن است.

شگفت‌آور اینکه:«شارح بحرانی»در مورد ثمره در عبارت بالا دو احتمال می‌دهد،نخست اینکه:منظور از ثمره علی علیه السّلام و فرزندان او است و دیگر اینکه:

منظور سنّت الهی است که موجب استحقاق علی علیه السّلام نسبت به امر خلافت و ولایت است.

روشن است که احتمال دوم هر چند در نتیجه موافق احتمال اوّل باشد،ولی در حدّ ذاتش بسیار بعید است.هنگامی که شجره به معنای پیوند خویشاوندی با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله باشد،ثمره چیزی جز پیوند نزدیکتر اهل بیت،نخواهد بود.

از آنچه امام علیه السّلام در جمله‌های بالا بیان فرمود،به خوبی می‌توان نتیجه گرفت که

یا باید استدلال و پیشنهاد انصار را برای شرکت در امر خلافت پذیرفت،و یا خلافت و ولایت علی علیه السّلام را شقّ سوم که خلافت بانیان سقیفه باشد،مقبول نیست.

نکته: مسألۀ خلافت و داستان سقیفۀ بنی ساعده

«سقیفه بنی ساعده»سایبانی بود در یکی از میدان‌های مدینه،که اهل مدینه به هنگام لزوم،در آنجا اجتماع می‌کردند و به تبادل نظر می‌پرداختند.بعد از رحلت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله طایفه انصار بر مهاجرین پیش‌دستی کرده و برای تعیین جانشین پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در آنجا اجتماع کردند و به گفته«طبری»مورّخ معروف،خواسته آنها این بود که«سعد بن عباده»که بزرگ قبیله«خزرج»(یکی از دو قبیله معروف و مهم مدینه)بود،به عنوان خلیفه رسول اللّه تعیین شود و به همین منظور«سعد بن عباده»را که سخت بیمار بود به«سقیفه»کشاندند.

«طبری»در ادامه این ماجرا می‌گوید:«هنگامی که سران«خزرج»در آنجا جمع شدند«سعد»به پسر،یا بعضی از عموزاده‌هایش گفت:من بیمارم صدای من به جمعیّت نمی‌رسد.تو حرفهای مرا بشنو و با صدای رسا به گوش همه برسان!»او این کار را انجام داد.«سعد بن عباده»خطبه‌ای خواند و روی سخن را به انصار کرد و چنین گفت:«ای جمعیّت انصار!شما سابقه درخشانی در اسلام دارید که هیچ یک از قبایل عرب ندارند.محمّد صلّی اللّه علیه و آله سیزده سال در میان قوم خود در مکّه بود و آنها را به توحید و شکستن بتها دعوت کرد،ولی جز گروه اندکی از قومش به او ایمان نیاوردند.

گروهی که قادر بر دفاع از او و آیین او و حتّی قادر بر دفاع از خویشتن نبودند،ولی از زمانی که شما دعوت او را لبّیک گفتید و آماده دفاع از او و آیینش در برابر دشمنان، شدید،وضع دگرگون شد.

به این ترتیب،درخت اسلام بارور گردید و شما به یاری پیامبرش برخاستید و دشمنان او با شمشیرهای شما،عقب‌نشینی کردند و در برابر حق،تسلیم شدند و هر روز پیروزی تازه‌ای نصیب مسلمین شد،تا زمانی که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله دعوت حق را اجابت کرد و این در حالی بود که از شما راضی بود،بنابراین مسند خلافت را محکم بگیرید که از همه شایسته‌ترید و اولویّت با شما است!» طائفه«خزرج»سخن او را پذیرفتند و او را با تمام وجودشان تأیید کردند، سپس در میان آنها گفتگو درگرفت که اگر مهاجران قریش در برابر این پیشنهاد تسلیم نشدند و گفتند یاران نخستین پیامبر صلّی اللّه علیه و آله،ماییم و آن حضرت از عشیره و قبیله ما است و خلافت او به ما می‌رسد،در پاسخ چه خواهید گفت؟ گروهی گفتند:اگر قریش چنین بگوید خواهیم گفت:«منّا أمیر و منکم أمیر،امیری از ما و امیری از شما باشد»(و به صورت شورایی خلافت را اداره کنیم)و به کمتر از این راضی نخواهیم شد.هنگامی که«سعد بن عباده»این سخن را شنید گفت:«این نخستین سستی و عقب نشینی شما است.» وقتی ماجرای انصار و«سعد بن عباده»به گوش«عمر»رسید به سوی خانه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آمد و به سراغ«ابوبکر»فرستاد در حالی که«ابوبکر»در خانه بود و با کمک علی علیه السّلام می‌خواست ترتیب غسل و کفن و دفن پیامبر(صلی الله علیه و آله)را بدهد،از او دعوت کرد که بیرون آید و گفت حادثه مهمّی روی داده که حضور تو لازم است.

هنگامی که«ابوبکر»بیرون آمد،جریان را برای او بازگو کرد و هر دو با سرعت به سوی«سقیفه»شتافتند.در راه«ابو عبیده جرّاح»را هم دیدند و با خود بردند.زمانی که وارد«سقیفه»شدند،«ابوبکر»خطبه‌ای خواند و در آن از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و قیام او برای محو بت‌پرستی سخن گفت و از خدمات مؤمنان نخستین و مهاجران، مطالب زیادی برشمرد و نتیجه گرفت که سزاوارترین مردم به خلافت آن حضرت،

عشیره و طایفه او هستند و هر کس در این موضوع با آنها منازعه کند ظالم و ستمگر است.سپس بحث فشرده و گویایی درباره فضیلت انصار کرد و آنگاه نتیجه گرفت که ما امیر خواهیم بود و شما وزیر.

در اینجا«حباب بن منذر»برخاست و شدیدا به سخنان«ابوبکر»حمله کرد و رو به انصار کرد و گفت:«هیچ کس نمی‌تواند با شما انصار مخالفت کند،شما همه گونه قدرت و توانایی و تجربه‌ای دارید و باید حرف شما را بپذیرند و اگر آنها حاضر به پیشنهاد ما نشدند امیری از ما و امیری از آنان باشد.» «عمر»صدا زد:«چنین چیزی امکان‌پذیر نیست،دو نفر نمی‌توانند بر یک گروه حکمرانی کنند(و دو شمشیر در یک غلاف نمی‌گنجد)به خدا سوگند!عرب راضی نمی‌شود که پیامبرش از ما باشد و دیگران بر او حکومت کنند.» گفتگو میان«عمر»و«حباب»بالا گرفت و«حباب»تهدید کرد که اگر مهاجران پیشنهاد ما را نپذیرند،از مدینه بیرونشان می‌کنیم.

در اینجا«بشیر بن سعد»که از طائفه«خزرج»بود و به«سعد بن عباده»حسادت داشت،به یاری«عمر»برخاست و هشدار داد که ما نباید به خاطر مقامات دنیوی با طائفه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به منازعه برخیزیم،از خدا بترسید و با آنان مخالفت نکنید! در این میان،«ابوبکر»رشته سخن را به دست گرفت و پیش دستی کرد و گفت:

«مردم!من پیشنهاد می‌کنم با یکی از این دو نفر(«عمر»و«ابو عبیده»)بیعت کنید!» بلافاصله آن دو نفر گفتند ما چنین کاری نخواهیم کرد!تو زا ما شایسته‌تری،تو یار غار پیامبری و از همه برتری،دستت را بگشا تا با تو بیعت کنیم.هنگامی که آن دو نفر به سوی ابوبکر برای بیعت رفتند«بشیر»بر آنها پیشی گرفت و با«ابو بکر»بیعت کرد.

قبیله«اوس»که همیشه با قبیله«خزرج»در مدینه رقابت داشتند به یکدیگر

گفتند:«خوب شد!اگر«سعد بن عباده»از قبیله«خزرج»به خلافت می‌رسید کسی سهمی برای شما قایل نبود،برخیزید و عجله کنید و با ابوبکر بیعت کنید»و به این ترتیب یکی بعد از دیگری با«ابوبکر»بیعت کردند و چیزی نمانده بود که«سعد بن عباده»زیر دست و پا،پایمال شود.«عمر»صدا زد:«او را بکشید!»و خودش به سراغ «سعد بن عباده»آمد و به او گفت:«تصمیم داشتم با پای خود تو را از هم متلاشی کنم».«سعد»ریش«عمر»را گرفت.«عمر»گفت:اگر یک تار موی آن جدا شود،تمام دندان‌هایت را خرد می‌کنم.«ابوبکر»صدا زد:«ای عمر!مدارا کن!مدارا در اینجا بهتر است».«عمر»،«سعد»را رها کرد و از هم جدا شدند.

از آن به بعد«سعد بن عباده»در نماز آنها و همچنین در حجّ و اجتماعاتشان شرکت نمی‌کرد و بر این حال بود تا ابوبکر از دنیا رفت» ⁽¹⁾گردانندگان«سقیفه»بعد از این ماجرا،اصرار داشتند که دیگران هم با میل و رغبت،یا به زور و اجبار!به جمع بیعت‌کنندگان با ابوبکر بپیوندند.لذا گروهی را با تشویق و گروهی را با تهدید،فرار خواندند و کسانی را که از بیعت کردن،سرباز زدند در فشار قرار دادند.

از جمله کسانی که معروف است او را به خاطر مقاومتش کشتند«سعد بن عباده» بود.

«ابن ابی الحدید»از بعضی از مورّخان معروف،نقل می‌کند که«سعد»در خلافت «ابوبکر»تن به بیعت نداد و پیوسته کناره‌گیری می‌کرد،تا ابوبکر از دنیا رفت سپس در حکومت«عمر»میان و او«عمر»درگیری لفظی به وجود آمد و«سعد»به«عمر» گفت:«زندگی با تو در یک شهر برای من بسیار ناگوار است و تو مبغوض‌ترین افراد نزد من در این محیط هستی!«عمر»گفت:«کسی که همزیستی با کسی را خوش نداشته باشد،می‌تواند جای دیگری برود»،«سعد»گفت:«من هم بزودی

همین کار را خواهم کرد»و چیزی نگذشت که به«شام»منتقل شد و مدتی در آنجا بود،سپس دارفانی را وداع گفت،در حالی که نه با ابوبکر بیعت کرد و نه با عمر. ⁽¹⁾

در اینکه سبب مرگ«سعد»چه بود؟مشهور آن است که او را ترور کردند و گفته می‌شود:قاتل او«خالد بن ولید»بود و نیز گفته می‌شود:این کار به فرمان«عمر» صورت گرفت،و عجب اینکه«خالد»و یک نفر دیگر،شبانه در تاریکی برای کشتن او کمین کردند و با دو تیر،کار او را ساختند،سپس جسد او را در چاهی افکندند و در میان عوام شایع کردند که جنّیان«سعد بن عباده»را کشتند و بعد که بدن او را در آن چاه پیدا کردند-در حالیکه رنگ او به سبزی گراییده بود-گفتند:«این هم نشانه کشتن جنّیان است»! جالب اینکه می‌گویند:کسی به«مؤمن طاق»(محمّد بن نعمان احول)-که از شیعیان مبارز و مجاهد بود و داستان‌های او در دفاع از مکتب اهل بیت علیهم السّلام معروف است-گفت:«چرا علی علیه السّلام به مبارزه با ابوبکر در امر خلافت برنخاست؟»او در جواب گفت:«فرزند برادر!می‌ترسید جنّیان او را بکشند!» ⁽²⁾مرحوم«علاّمه امینی»نیز با تعبیر کنایی زیبایش می‌گوید:«بیعت ابوبکر با تهدید و زیر برق شمشیرها صورت گرفت و مردانی از جنّ نیز با آنها همراهی می‌کردند همانها که«سعد بن عباده»را ترور کردند!و کان من حشدهم اللّهام رجال من الجنّ رموا سعد بن عبادة،أمیر الخزرج. ⁽³⁾

جالب اینکه بسیاری از مطالب بالا که در«تاریخ طبری»آمده است در«صحیح بخاری»نیز از قول عمر بن خطّاب نقل شده است.

«عمر»هنگامی که در مراسم حج شرکت داشت از بعضی شنید که می‌گفتند:«اگر عمر از دنیا برود با فلان کس ⁽¹⁾بیعت خواهیم کرد.» عمر سخت از این سخن ناراحت شد،هنگامی که به مدینه آمد به منبر رفت و خطبه‌ای خواند،سپس همین سخن را برای مردم بازگو کرد و افزود:«هیچ کس حق ندارد چنین سخنی را بگوید که بیعت ابوبکر بدون مشورت مسلمین انجام شد و یک امر تصادفی و بدون مطالعه بود،پس ما هم چنین می‌کنیم،آری!این کار بدون دقّت صورت گرفت و خداوند مسلمین را از شرّ آن نگاه داشت»إنّما کانت بیعة أبی بکر فلتة و تمّت...و لکنّ اللّه وقی شرّهاسپس افزود:«این کار نباید تکرار شود،هر کس بدون مشورت مسلمانان با کسی بیعت کند نباید با او و با کسی که با او بیعت کرده است،بیعت نمود،مبادا در معرض قتل قرار گیرند.آری هنگامی که خداوند پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله را قبض روح کرد«طائفه انصار»با ما مخالفت کردند و در«سقیفه بنی ساعده»اجتماع نمودند و«علی»و«زبیر»و کسانی که با آن دو بودند،با ما مخالفت کردند،مهاجران به سراغ«ابوبکر»آمدند،من به«ابوبکر»گفتم با ما بیا به سراغ برادرانمان از انصار برویم،هنگامی که به آنها نزدیک شدیم دو نفر جلو آمدند و گفتند:کجا می‌روید ای مهاجران؟گفتیم:به سراغ برادرانمان از انصار می‌رویم، گفتند:نزدیک آنها نشوید و کار خود را تمام کنید.ما گوش به این سخن ندادیم تا این که نزد آنها در«سقیفه بنی ساعده»جمع شدیم،در آنجا مردی را دیدم که در جامه‌ای پیچیده شده بود،سؤال کردم او کیست؟گفتند:«سعد بن عباده»است.

گفتم:چرا چنین است؟گفتند:بیمار است،چیزی نگذشت که خطیب انصار برخاست و خطبه‌ای خواند(و عمر محتوای آن خطبه را شبیه آنچه از طبری نقل کردیم-منتهی به صورت فشرده‌تر-نقل می‌کند).

هنگامی که او خاموش شد من می‌خواستم سخنان زیبایی که در نظر داشتم در برابر ابوبکر بیان کنم،ولی ابوبکر ما را از این کار نهی کرد،او شروع به سخن کرد،او از من بردبارتر و باوقارتر بود و آنچه را من می‌خواستم از سخنان زیبا بیان کنم او بالبداهه بهتر از آن را بیان کرد و به انصار گفت:«تمام فضائلی را که برشمردید دارا هستید ولی خلافت باید در قریش باشد که از نظر نسب و جایگاه از تمام عرب برتر است.»سپس افزود:«من یکی از این دو مرد را-اشاره به من و ابوعبیده-برای این کار می‌پسندم با او بیعت کنید.»بعضی از انصار پیشنهاد کردند که:«امیری از ما و امیری از شما باشد ای قریش!»در اینجا داد و فریاد بلند شد،تا آنجا که من از اختلاف ترسیدم و به ابوبکر گفتم:«دستت را بگشا تا با تو بیعت کنم.»او دستش را گشود و من با او بیعت کردم،سپس مهاجران و بعد انصار با او بیعت کردند.» سپس عمر افزود:«به خدا سوگند!ما در آن هنگام کاری بهتر از این نیافتیم که با ابوبکر بیعت کنیم،زیرا از این بیم داشتیم که اگر به همین صورت از مردم(انصار) جدا شویم و بیعتی صورت نگیرد،آنها با یکی از نفراتشان بیعت کنند و بعد ما گرفتار این مشکل شویم که،یا با کسی بیعت کنیم که به او راضی نیستیم و یا با آنها به مخالفت و ستیز برخیزیم،که مایه فساد است،بنابراین(تکرار می‌کنم)هر کس بدون مشورت با مسلمانان،با کسی بیعت کند،کسی از بیعت شونده و بیعت کننده،پیروی نکند مبادا آن دو به قتل برسند!» ⁽¹⁾(مفهوم این سخن این است که عمر به طور ضمنی اجازه قتل آنها را صادر کرده است).

چند نکتۀ جالب در داستان سقیفه

1-از آنچه در بالا آمد،به خوبی روشن می‌شود که گردهمایی سقیفه،هرگز یک شورای منتخب مردم نبود،آنگونه که بعضی وانمود می‌کنند،بلکه چند نفر از انصار

در ابتدا برای این که کار را به نفع خود تمام کنند،حضور یافتند،سپس چند نفر از مهاجرین که رقیب آنها در امر خلافت بودند،حاضر شدند و با مهارت خاصّی پایه خلافت ابوبکر را نهادند.

2-اگر بنا بود یک شورای منتخب مردم و یا شبه منتخب،بر کار خلافت نظارت کنند،حدّاقل می‌بایست از همه قبایل انصار،در مدینه و از همه مهاجران، نماینده‌ای در آنجا حضور یابد،در حالی که هرگز چنین نبود،«بنی هاشم»که نزدیک‌ترین و آشناترین افراد به مکتب پیامبر بودند،مطلقا در آنجا حضور نداشتند، بنابراین،هیچ گونه مشروعیّتی برای گردهمایی سقیفه نمی‌توان قائل شد:نه مشروعیت دینی و نه مشروعیت نظام‌های معمول سیاسی دنیا.

3-از ماجرای«سقیفه»به خوبی استفاده می‌شود که معیار،انتخاب اصلح نبود بلکه گویی می‌خواهند میراثی را تقسیم کنند،هر کدام مدّعی بودند سهم ما در این میراث بیشتر است.به یقین کسانی که با چنین نگرشی به مسأله خلافت می‌نگرند هرگز نمی‌توانند آنچه را به حال مسلمانان اصلح است،برگزینند.

4-در«سقیفه»مطلقا سخنی از وصایای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در امر خلافت به میان نیامد با اینکه همه می‌دانستند پیامبر صلّی اللّه علیه و آله طبق روایت معروف،فرموده بود:«

إنّی تارک فیکم الثّقلین:کتاب اللّه و عترتی،ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا بعدی أبدا ،من دو چیز گرانمایه را در میان شما به یادگار می‌گذارم که اگر به آنها چنگ زنید هرگز گمراه نخواهید شد:کتاب خدا و خاندانم را» آیا این حدیث شریف که در اکثر منابع اهل سنّت و شیعه نقل شده و جزء روایات

متواتر محسوب می‌شود ⁽¹⁾و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نه یک بار،بلکه چندین بار و در موارد مختلف آن را بیان کرد،به حاضران سقیفه دستور نمی‌داد که قبل از هر چیز به سراغ قرآن و اهلبیت علیهم السّلام بروند و تمایلات خویش را بر سرنوشت مسلمانان حاکم نکنند؟ آیا حدیث شریف«غدیر»که به طور متواتر از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل شده، هشداری به گردانندگان«سقیفه»نمی‌داد؟ آیا توصیه‌های مکرّر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از نخستین روز آشکار کردن دعوتش که در حدیث«یوم الدّار»منعکس است و به وضوح سخن از وصایت و خلافت علی علیه السّلام می‌گوید و یا آنچه که در آخرین ساعات عمر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله-که داستان«قلم و دوات»است-پیش آمد،کافی نبود که حداقل سخنی از خلافت علی علیه السّلام که شایسته‌ترین فرد بود به میان آید؟راستی شگفت‌آور است!! ولی از یک نظر نیز می‌توان گفت شگفت‌آور نیست!زیرا هنگامی که از بیماری پیامبر صلّی اللّه علیه و آله سوء استفاده می‌کنند و از آوردن«قلم و دوات و کاغذ»برای نوشتن آخرین پیام،جلوگیری می‌نمایند و حتّی زشت‌ترین کلمات را درباره پاک‌ترین فرزندان آدم علیه السّلام یعنی رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بر زبان جاری می‌کنند،پیدا است از قبل تصمیماتی درباره خلافت گرفته‌اند که هیچ چیز حتّی سخنان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله نمی‌تواند مانع آن شود.چه می‌توان کرد؟مسأله مقام است که انسان را به سوی

خود جذب می‌کند و همه چیز را پشت پرده فراموشی قرار می‌دهد. ⁽¹⁾

اینجاست که عمق کلام مولا علی علیه السّلام در خطبه بالا مشخص می‌شود که فرمود:

«گردانندگان سقیفه درخت را گرفتند و میوه آن را ضایع کردند» إحتجّوا بالشّجرة،و أضاعوا الثّمرة .

خطبۀ 68: فرمان حکومت مصر به محمّد بن ابی بکر و مغلوب و کشته شدن وی در جنگ

اشاره

و من کلام له علیه السّلام لمّا قلّد محمّد بن ابی بکر مصر،فملکت علیه و قتل

از سخنانی است که امام علیه السّلام پس از آن که فرمان حکومت«مصر»را به «محمّد بن ابی بکر»داد و او در صحنه مبارزه با دشمن مغلوب و کشته شد، ایراد فرمود.

خطبه در یک نگاه

بعد از جنگ«صفّین»،به خاطر تمرّد«خوارج»،«معاویه»که نیرو و توان تازه‌ای در خود دید،به فکر تسخیر«مصر»که از مراکز مهم کشور اسلامی و از منابع بزرگ مالی بود افتاد.در آن هنگام«محمّد بن ابی بکر»که از یاران خاصّ علی علیه السّلام بود در آنجا حکومت می‌کرد.«معاویه»،«عمرو عاص»را مطابق وعده‌ای که به او داده بود به حکومت مصر برگزید و با شش هزار سرباز سواره،روانه«مصر»کرد،سوارانی که گروه عظیمی از آنها به انگیزه خون خواهی«عثمان»در این طریق گام نهادند،زیرا گمانشان این بود که«محمّد بن ابی‌بکر»قاتل«عثمان»است و باید از او انتقام گرفت.

اضافه بر این،«معاویه»نامه‌های متعدّدی برای هوادارانش در«مصر»فرستاد و آنها را به حمایت از«عمرو عاص»و مبارزه با«محمّد بن ابی‌بکر»تشویق کرد و دشمنان را نیز به سختی تهدید نمود.

«محمّد بن ابی‌بکر»جریان را برای امام علیه السّلام نوشت و از حضرتش کمک خواست و از طرفی مردم«مصر»را به جنگ با«عمرو بن عاص»فرا خواند و چهار هزار مرد جنگی را آماده پیکار کرد.دو هزار نفر آنها را به استقبال«عمرو عاص»فرستاد و خودش با دو هزار نفر دیگر در«مصر»باقی ماند.آنها که به مقابله با«عمرو عاص» رفتند با آنان درگیر شده و ضربات سنگینی بر آنان وارد کردند،ولی سرانجام مغلوب شده و فرمانده آنها کشته شد.این امر در اطرافیان«محمّد بن ابی‌بکر»اثر گذارد و گروهی فرار کردند و متفرّق شدند و«محمّد بن ابی بکر»چون خود را تنها با یاران اندکی دید،عقب‌نشینی کرد و مخفی شد.«عمرو عاص»،«معاویة بن حدیج»را به تعقیب او فرستاد،تا آن که بر او دست یافت و به طرز بسیار قساوت‌مندانه‌ای او را شهید کرد،سرش را از تن جدا کرد و جسدش را در شکم چهارپای مرده‌ای گذاشته، به آتش کشید! خبر شهادت«محمّد بن ابی بکر»به علی علیه السّلام رسید،آن حضرت به قدری متأثّر شد که آثار حزن و اندوه در چهره مبارکش نمایان گشت و این سخن را درباره او بیان فرمود. ⁽¹⁾

و قد أردت تولیة مصر هاشم بن عتبة،و لو ولّیته إیّاها لما خلّی لهم العرصة،و لا أنهزهم الفرصة،بلا ذمّ لمحمّد بن أبی بکر،و لقد کان إلیّ حبیبا،و کان لی ربیبا.

ترجمه

(هنگامی که خبر شهادت«محمّد بن ابی‌بکر»والی امیر مؤمنان علی علیه السّلام در مصر به آن حضرت رسید فرمود:)من می‌خواستم«هاشم بن عتبه»(مرقال)را زمامدار مصر کنم و اگر او را والی آن منطقه کرده بودم،عرصه را بر آنها(لشکر معاویه)خالی نمی‌گذارد و به آنها فرصت نمی‌داد(ولی فشار گروهی از افراد مانع شد)با این حال من«محمّد بن ابی‌بکر»را نکوهش نمی‌کنم،چه این که او مورد علاقه من بود و در دامان من پرورش یافت.

شرح و تفسیر

محمّد بن ابی بکر و حکومت مصر

همان گونه که در شأن ورود خطبه اشاره شد،این سخن را علی علیه السّلام زمانی فرمود، که سپاه معاویه به«مصر»حمله کرد و نماینده امیر مؤمنان علی علیه السّلام،«محمّد بن ابی بکر»به شهادت رسید و امام علیه السّلام بسیار اندوهگین شد،چرا که یکی از نزدیکترین یاران خود را از دست داده بود.

امام علیه السّلام در سخنی که بوی مذمّت نسبت به بعضی از اطرافیانش از آن برمی‌خیزد،چنین فرمود:«من می‌خواستم«هاشم بن عتبه»را زمامدار مصر کنم و اگر او را والی آن منطقه کرده بودم،عرصه را بر آنها(لشکر معاویه)خالی نمی‌گذارد و به آنها فرصت نمی‌داد» و قد أردت تولیة مصر هاشم بن عتبة،و لو ولّیته إیّاها لما خلّی لهم العرصة ⁽¹⁾،و لا أنهزهم ⁽²⁾الفرصة .

این سخن ظاهرا اشاره به این دارد که امام علیه السّلام با تمام علاقه‌ای که به«محمّد بن ابی‌بکر»و ایمانی که به صفا و صداقت او داشت،ترجیح می‌داد شخص قویتری مانند «هاشم بن عتبه»معروف به«مرقال»را که هم از«محمّد بن ابی‌بکر»شجاعتر بود و هم آزموده‌تر و باتجربه‌تر،به جای او به ولایت مصر برگزیند،ولی گویا گروهی از اصحابش اصرار به انتخاب«محمّد بن ابی‌بکر»داشتند،به دلیل این که او فرزند «ابوبکر»بود و«مصریان»شناخت بیشتری روی او دارند،به علاوه در ماجرای عثمان و دادخواهی مردم«مصر»در برابر او،با«مصریان»همکاری و همگامی داشت.به همین دلیل،از نفوذ بالایی در افکار مصریان برخوردار بود و پذیرش زیادی نسبت به او داشتند.

با این حال امام علیه السّلام می‌دانست که«محمّد بن ابی‌بکر»کم سنّ و سال و کم تجربه است،گر چه امتیازات فراوانی دارد،ولی مقاومت او در برابر مشکلات به اندازه «هاشم»نیست،امّا اصحاب و یاران از این ویژگی‌ها کاملا آگاه نبودند و به حضرت فشار آوردند و اصرار کردند،همان فشارها و اصرارهایی که شبیه آن در داستان

«حکمین»ظاهر شد و امام علیه السّلام را ناگزیر به پذیرش پیشنهاد طرفداران این فکر نمود و سرانجام که آثار سوء حکمیّت را دیدند،پشیمان شدند،ولی آن پشیمانی سودی نداشت.

امام علیه السّلام در این سخن به طور غیر مستقیم آن گروه را سرزنش می‌کند که اگر می‌گذاشتند«هاشم بن عتبه»را(که شرح حال او در نکته‌ها خواهد آمد)برای حکومت«مصر»برگزیند،سرنوشت مصر طور دیگری بود و این منطقه مهم،به آسانی از دست نمی‌رفت.

ولی از آنجا که ممکن است،بعضی از این سخن امام علیه السّلام چنین تصوّر کنند که حضرت،«محمّد بن ابی بکر»را نکوهش می‌کند،امام علیه السّلام به دنبال این سخن می‌افزاید:«در عین حال من«محمّد بن ابی‌بکر»را نکوهش نمی‌کنم،چه این که او مورد علاقه من بود و(همچون فرزندان خودم)در دامان من پرورش یافته بود!» (بلا ذمّ لمحمّد بن أبی بکر،و لقد کان إلیّ حبیبا و کان لی ربیبا).

در واقع امام علیه السّلام می‌فرماید:«محمّد بن ابی‌بکر»در کار خود،کوتاهی نکرد و آنچه در توان داشت به کار گرفت،ولی توانش بیش از این نبود! قابل توجّه این که در بعضی از روایات آمده،امام علیه السّلام هنگامی که از شهادت «محمّد بن ابی بکر»باخبر شد،فرمود:

«رحم اللّه محمّدا!کان غلاما حدثا،لقد کنت أردت أن اولّی المرقال هاشم بن عتبة مصر،فإنّه لو ولاّها لما خلاّ لابن العاص و أعوانه العرصة،و لا قتل إلاّ و سیفه فی یده بلا ذمّ لمحمّد،فلقد أجهد نفسه فقضی ما علیه ،خدا رحمت کند محمّد(بن ابی بکر)را!جوان نورسی بود،من تصمیم داشتم مرقال، «هاشم بن عتبه»را والی مصر کنم(ولی گروهی مانع شدند)به خدا سوگند!اگر والی مصر شده بود،عرصه را بر عمرو عاص و یارانش تنگ می‌کرد و(اگر شهید می‌شد) کشته نمی‌شد،مگر این که شمشیر در دست او بود،با این حال«محمّد بن ابی‌بکر»

را نکوهش نمی‌کنم،او نهایت تلاش خود را به خرج داد و آنچه بر او بود(و در توان داشت)ادا کرد.» ⁽¹⁾این که امام علیه السّلام می‌فرماید:او مورد علاقه من بود و در دامنم پرورش یافته بود.به خاطر این بود که بعد از مرگ ابوبکر،همسرش«اسماء»مادر«محمّد بن ابی‌بکر»به همسری علی علیه السّلام درآمد در حالی که«محمّد»در سنین کودکی بود و در آغوش علی علیه السّلام پرورش یافت و از همان طفولیّت با محبّت و عشق علی علیه السّلام آشنا شد و مراحل ولایت را به سرعت پیمود،تا آنجا که علی علیه السّلام را پدر خود می‌شمرد و حضرت نیز او را همچون فرزند خویش می‌دید و به او سخت علاقه داشت.

نکته‌ها

1-هاشم مرقال که بود؟

«هاشم»فرزند«عتبه»بود و با این که پدرش از دشمنان سرسخت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله محسوب می‌شد،خودش مسلمانی بسیار پرشور و باافتخار بود و از یاران بر جسته پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و امیر مؤمنان علیه السّلام محسوب می‌شد و این سخن از او است که به امیر مؤمنان علی علیه السّلام می‌گفت:«به خدا سوگند!دوست ندارم که تمام آنچه روی زمین است و آنچه زیر آسمان قرار دارد،ملک من باشد و در برابر آن یکی از دشمنان تو را دوست داشته باشم،یا یکی از دوستان تو را دشمن!»او در جنگ«صفّین»در رکاب علی علیه السّلام بود،و آرزو داشت در راه خدا و در برابر امیر مؤمنان علیه السّلام شربت شهادت بنوشد و بسیار شجاعانه جنگید و از آنجا که در امر جهاد سرعت به خرج می‌داد او را «مرقال»گفتند(زیرا«مرقال»به معنای سریع و پرتحرّک است)و سرانجام به آرزوی خود رسید و پس از جنگ نمایانی در میدان صفّین شهید شد و لشکریان علی علیه السّلام و خود آن حضرت،از شهادت او اندوهگین شدند.

سپس فرزندش پرچم را به دست گرفت و بر لشکر معاویه حمله کرد و جنگ نمایان و شایسته تحسینی داشت،سرانجام اسیر شد،او را نزد معاویه آوردند،میان او و«معاویه»و«عمرو بن عاص»سخنان زیادی رد و بدل شد و او شجاعانه از مکتب علی علیه السّلام دفاع کرد؛عاقبت معاویه دستور داد او را زندانی کنند. ⁽¹⁾

«هاشم»از همان آغاز جوانی شجاعت نمایانی داشت.در جنگ«یرموک»که بزرگترین پیروزی در ناحیه شامات نصیب مسلمانان شد،او فرماندهی بخشی از سواران لشکر اسلام را بر عهده گرفته بود و در همین میدان بود که یکی از چشم‌های خود را از دست داد و به همین دلیل بود که بعضی او را«اعور»(صاحب یک چشم)می‌نامیدند و در جنگ«قادسیّه»که عمویش«سعد بن ابی وقّاص» فرمانده لشکر بود،شرکت داشت.می‌گویند سبب فتح مسلمین،شجاعت و کفایت «هاشم»بود،فتحی که بعدا به عنوان«فتح الفتوح»نامیده شد.و در جنگ«صفّین» فرمانده جناح چپ لشکر امیر مؤمنان علی علیه السّلام بود. ⁽²⁾

در حالات«هاشم»آمده است:«روزی در«صفّین»در میان اصحاب خود،مشغول جنگ بود که جوانی از لشکر معاویه در حالی که شمشیر می‌زد و لعن می‌کرد و ناسزا می‌گفت،نزدیک هاشم آمد.«هاشم»به او گفت:«ای جوان!این سخنانی را که تو می‌گویی و این جنگ(بی هدفی را)که دنبال می‌کنی روز قیامت حساب و کتابی دارد،از خدا بترس و به فکر زمانی باش که خدا از تو درباره این کارت سؤال می‌کند!» جوان گفت:«من با شما می‌جنگم زیرا پیشوای شما آنگونه که به من گفته‌اند،نماز نمی‌خواند و شما هم نماز نمی‌خوانید و برای این با شما جنگ می‌کنم که پیشوای شما خلیفه ما را کشته است و شما او را در کشتن خلیفه یاری کردید.»«هاشم»گفت:

«تو را با«عثمان»چه کار؟او را اصحاب پیامبر و قاریان قرآن به خاطر کارهایی که بر

خلاف قرآن انجام داد،کشتند و اصحاب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله اصحاب دین خدا و شایسته‌ترین افراد برای نظارت در امور مسلمین هستند.امّا اینکه گفتی مولای ما علی علیه السّلام نماز نمی‌خواند،او نخستین کسی است که با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نماز خواند و به او ایمان آورد و اینها را که می‌بینی با او هستند(و همچون پروانگان گرد شمع وجود او می‌گردند) همه آنها قاریان قرآن هستند،شب را به پا می‌خیزند و خدا را عبادت می‌کنند، مراقب باش اشقیای مغرور،تو را در دینت فریب ندهند!» سخنان«هاشم»جوان را منقلب کرد،صدا زد ای بنده خدا،من گمان می‌کنم تو مرد صالحی هستی(و سخنانت نور صدق و راستی دارد)آیا راه توبه‌ای برای من می‌یابی؟گفت:آری به سوی خدا بازگرد،او توبه تو را می‌پذیرد.جوان دست از جنگ کشید و برگشت،مردی از شامیان به او گفت:«این مرد عراقی تو را فریب داد»جوان گفت:«نه او مرا نصیحت کرد(و هدایت فرمود).» آری یاران علی علیه السّلام همچون خودش در میدان نبرد نیز دست از هدایت گمراهان برنمی‌داشتند.سعی آنها کشتن دشمن نبود،بلکه سعیشان در هدایت آنان بود.

به هر حال«هاشم»و«عمّار»در روز«صفّین»با شجاعت و شهامت تمام، جنگیدند و شربت شهادت را عاشقانه نوشیدند و یاران علی علیه السّلام از شهادت آن دو سخت ناراحت شدند. ⁽¹⁾

2-گوشه‌ای از زندگانی محمّد بن ابی‌بکر

همانگونه که در آغاز خطبه اشاره شد«محمّد بن ابی‌بکر»فرزند خلیفه اوّل و مادرش«اسماء بنت عمیس»است که نخست،همسر«جعفر بن ابی طالب»شد و

بعد به ازدواج«ابوبکر»درآمد و بعد از«ابوبکر»افتخار همسری«علی علیه السّلام»را پیدا کرد و چون«محمّد»در آن زمان کوچک بود،در دامان«علی علیه السّلام»و در سایه او پرورش یافت و پرتوی از خلق و خوی آن امام بزرگوار،در وجودش انعکاس یافت.

او در«حجّةالوداع»(سال دهم هجری)تولّد یافت و در«مصر»در حالی که 28 سال بیشتر از عمرش نمی‌گذشت،شربت شهادت نوشید و از یاران خاصّ«علی علیه السّلام» و عاشقان مکتبش بود،بعضی او را از مقرّبان آن حضرت و بعضی او را از«حواریّین» آن حضرت می‌شمردند.این تعبیرات نشانه نهایت نزدیکی او به مکتب امیرمؤمنان علی علیه السّلام است.

«مسعودی»در«مروج الذّهب»نقل می‌کند:هنگامی که«محمّد بن ابی‌بکر»به «مصر»رسید،نامه‌ای به«معاویه»نوشت(که حکایت از مقام والای معرفت و شناخت او،نسبت به ولایت امیر مؤمنان علی علیه السّلام می‌کند)به این مضمون:«بعد از حمد و ثنای خداوند،نخستین کسی که دعوت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را اجابت کرد و ایمان آورد و سخن او را تصدیق نمود و مسلمان شد،برادر و پسر عمّش علی بن ابی طالب علیه السّلام بود،او رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را بر همه کس مقدّم شمرد و در برابر هر حادثه‌ای جان خود را در برابر او سپر ساخت،با دشمنانش جنگید و با کسانی که با او از در صلح درآمده بودند،صلح نمود و همواره در تمام ساعات شب و روز و در تنگناهای وحشت و گرسنگی از او-با جان خود-دفاع می‌کرد و به جایی رسید که در میان پیروان مکتبش شبیه و مانندی نداشت...» و جالب این که معاویه در پاسخ او به فضائل علی علیه السّلام اعتراف کرد،ولی با سخن شیطنت‌آمیزی سعی کرد،در او نفوذ کند،نوشت:«ما فضل«علی بن ابی‌طالب»را می‌دانیم و حق او بر ما لازم است،ولی هنگامی که پیامبر چشم از دنیا فروبست،این

پدر تو و فاروقش عمر بود که حق او را گرفتند و فرمان او را مخالفت کردند. ⁽¹⁾

این سخن را با آخرین نامه‌ای که«علی علیه السّلام»درباره«محمّد»به اهل مصر نوشت تکمیل می‌کنیم،در این نامه چنین آمده است:«امیرتان محمّد را به خوبی یاری کنید و بر اطاعت و فرمان او ثابت قدم باشید،تا بر حوض کوثر پیامبرتان وارد شوید. ⁽²⁾» در نامه سی و پنجم«نهج البلاغه»در بخش نامه‌ها خواهیم دید،که علی علیه السّلام مدح بلیغ و تمجید گویایی از«محمّد بن ابی بکر»می‌کند.

از جالب‌ترین فرازهای زندگی«محمّد بن ابی بکر»این است:هنگامی که در «مصر»حکومت می‌کرد،نامه‌ای به امام امیر مؤمنان علیه السّلام نوشت و در خواست بیان جامعی در امور دین کرد و امام علیه السّلام نامه بسیار جامع و پرمعنایی برای او و«اهل مصر»مرقوم داشت،و«محمّد»همواره این نامه را با خود داشت و در آن نظر می‌کرد و به آن عمل می‌نمود،هنگامی که شهید شد«عمرو عاص»آن نامه را ضمن مدارک و اسناد دیگری که از«محمّد»بدست آورد،برای«معاویه»فرستاد،«معاویه» در آن نامه نظر می‌کرد و از مضامین عالی آن تعجّب می‌نمود،هنگامی که«ولید بن عقبه»اعجاب معاویه را مشاهده کرد،به او گفت:«این نامه‌ها را بسوزان».«معاویه» به او گفت:«خاموش باش!تو عقل و شعور کافی نداری!»«ولید»ناراحت شد و گفت:«تو عقل کافی نداری.آیا این خردمندی است که مردم بدانند نامه و احادیث ابوتراب(علی علیه السّلام)نزد تو است و از آنها درس آموخته‌ای؟پس چرا با او می‌جنگی؟»معاویه گفت:«وای بر تو،به من می‌گویی دانشی این چنین را بسوزانم؟به خدا سوگند!من از آن جامع‌تر و استوارتر و روشن‌تر نشنیده‌ام!». ⁽³⁾

خطبۀ 69: در ملامت و توبیخ بعضی از یارانش

اشاره

و من کلام له علیه السّلام فی توبیخ بعض أصحابه

⁽¹⁾ از سخنانی است که امام علیه السّلام در ملامت و توبیخ بعضی از یارانش فرموده است.

خطبه در یک نگاه

آهنگ این خطبه،آهنگ خطبه‌های پر سوز و گدازی است که علی علیه السّلام پس از مشاهده جرأت و جسارت لشکریان معاویه و خونسردی و بی‌تفاوتی گروهی از لشکریانش در برابر جنایات شامیان،ایراد فرموده است.

در این خطبه،نکوهش شدیدی از ضعف و زبونی و عافیت‌طلبی جماعتی از کوفیان و عراقیان شده و حتّی بعضی از تعبیرات آن،نشانه نومیدی حضرت از کارآیی آنان در برابر دشمن است و به نظر می‌رسد که امام علیه السّلام تمام این سخنان را برای تحریک و به اصطلاح بر سر غیرت آوردن،در برابر شامیان ستمگر ایراد فرموده است.

کم أداریکم کما تداری البکار العمدة،و الثّیاب المتداعیة!کلّما حیصت من جانب تهتّکت من آخر،کلّما أطلّ علیکم منسر من مناسر أهل الشّام أغلق کلّ رجل منکم بابه،و انجحر انجحار الضّبّة فی جحرها و الضّبع فی و جارها.الذّلیل و اللّه من نصرتموه!و من رمی بکم فقد رمی بأفوق ناصل.

إنّکم و اللّه لکثیر فی الباحات،قلیل تحت الرّایات.و إنّی لعالم بما یصلحکم،و یقیم أودکم،و لکنّی لا أری إصلاحکم بإفساد نفسی.أضرع اللّه خدودکم،و أتعس جدودکم!لا تعرفون الحقّ کمعرفتکم الباطل،و لا تبطلون الباطل کإبطالکم الحقّ!.

ترجمه

چقدر با شما مدارا کنم!همچون مدارا کردن با شتران تازه کار که از سنگینی بار، پشتشان مجروح می‌شود؟!و یا همچون جامه کهنه و فرسوده‌ای که هر گاه گوشه‌ای از آن را بدوزند از سویی دیگر پاره می‌شود؟!هر زمان گروهی از لشکریان شام به شما نزدیک می‌شوند،هر یک از شما در را به روی خود می‌بندد و همچون سوسمار در لانه خود می‌خزد و یا همانند کفتار که در خانه خویش پنهان شده،مخفی می‌گردد.به خدا سوگند!ذلیل آن کسی است که شما یاور او باشید،و آن کس که به وسیله شما(به سوی دشمن)تیراندازی کند،همچون کسی است که تیری بی‌پیکان و بدون پایه رها سازد.به خدا سوگند!جمعیّت شما در میدان‌گاههای شهر(و

مجالس بزم)زیاد است،ولی در سایه پرچم‌های میدان نبرد(و عرصه رزم)کم است.

من به خوبی می‌دانم چه چیز شما را اصلاح می‌کند و کژی‌های شما را راست می‌نماید،ولی هرگز اصلاح شما را،با تباه ساختن خویش جایز نمی‌شمرم.خداوند صورت‌های شما را بر خاک مذلّت بگذارد و بهره شما را(از حیات سعادتمندانه)نابود کند.شما آن گونه که باطل را می‌شناسید،نسبت به حق شناخت ندارید و آن چنان که در ابطال حق کوشا هستید،برای از میان بردن باطل اقدام نمی‌کنید!

شرح و تفسیر

گلۀ شدید از دوستان سست عنصر!

از محتوای این خطبه به خوبی استفاده می‌شود که امام علیه السّلام به عنوان رهبر و فرماندهی که از نافرمانی‌های مکرّر و مستمرّ لشکر خود سخت رنجیده شده و به روشنی می‌بیند که دشمن با مشاهده این حالت هر روز جسورتر می‌شود،به نکوهش و سرزنش این گروه از اصحاب و لشکر خود می‌پردازد،بلکه بر سر عقل و غیرت آیند و پیش از آنکه راه بازگشت به روی آنها بسته شود،برگردند و در صف واحدی شجاعانه در برابر دشمن بایستند و او را بر سر جای خود بنشانند.

تعبیرات این خطبه نشان می‌دهد-بر خلاف آنچه بعضی از ناآگاهان می‌پندارند- امام علیه السّلام نهایت مدارا را با این گروه سست و بی‌انضباط به خرج می‌داده،تا آنجا که از مدارا کردن با آنان خسته شده،می‌فرماید:

«چه قدر با شما مدارا کنم؟همچون مدارا کردن با شتران تازه‌کار که از سنگینی بار،پشتشان مجروح می‌شود،و یا همچون جامه کهنه و فرسوده‌ای که هر گاه گوشه‌ای از آن را بدوزند،از سوی دیگر پاره می‌شود!» کم أداریکم کما تداری

البکار ⁽¹⁾العمدة، ⁽²⁾و الثّیاب المتداعیة! ⁽³⁾کلّما حیصت ⁽⁴⁾من جانب تهتّکت من آخر .

تشبیهات بالا،از تشبیهاتی است بسیار ظریف و دقیق و پرمعنا،که امام علیه السّلام درباره اهل کوفه و گروهی از مردم عراق،بیان فرموده،تاریخ نشان می‌دهد که بعد از جنگ«صفّین»و مشکلاتی که بر اثر نادانی و نافرمانی گروهی از سربازان امام علیه السّلام به بار آمد،حالت سستی و ضعف و زبونی و بی‌تفاوتی در برابر سرنوشت اجتماعی،به آنها دست داد.

آنها افرادی عافیت‌طلب و کوته فکر بودند،یا قدرت بر تحلیل مسایل اجتماعی نداشتند و یا اگر داشتند برای اینکه خود را به زحمت نیندازند،بی‌تفاوت از کنار آن می‌گذشتند.حملات غافلگیرانه و غارتگرانه لشکریان شام،که پی در پی به مرزهای عراق می‌شد و گاه تا عمق زیادی نفوذ می‌کرد آنها را بیدار نکرد و از فاجعه بزرگی که در پیش داشتند،آگاهشان نساخت و اگر گروهی آگاه شدند،با بی‌تفاوتی از کنار آن گذشتند.

امام علیه السّلام در تشبیه اوّل،آنها را به شترانی تشبیه می‌کند که تازه آماده باربری شده‌اند و احیانا پشت و کوهانشان مجروح شده است.روشن است که همه شتران در آغاز کار چنین‌اند و باید این دوران را تحمّل کنند،تا پشتشان محکم و دست و پایشان،ورزیده شود.

ولی این گروه،با همان بارهای نخستین که در جنگ«صفّین»بر دوششان حمل شد،زانو زدند و بر زمین نشستند و امام علیه السّلام پیوسته با آنها مدارا می‌کرد،بلکه بپاخیزند و با شجاعت و شهامت راه را تا آخر طی کنند.

در تشبیه دوم آنها را به جامه کهنه و پوسیده‌ای تشبیه می‌کند که با کمترین فشار پاره می‌شود و هر گاه یک طرف آن را بدوزند،طرف دیگر پاره می‌شود.

آری،آنها بر اثر تن پروری و عافیت طلبی و روحیه ضعیف و افکار پوسیده، مقاومت خود را از دست داده بودند.هنگامی که این فرمانده بزرگ الهی از یک سو آنها را نظم و انضباط می‌بخشید،از سوی دیگر متلاشی می‌شدند،چه مشکل و دردناک بود برای این فرمانده شجاع و آگاه که با چنین گروهی سر و کار داشت،دائما خون دل می‌خورد و زجر می‌کشید،تدبیراتش خنثی می‌گردید و تیرهایش به سنگ می‌خورد و یکی از دلایل بارز مظلومیت علی علیه السّلام گرفتاری در چنگال این گروه بود.

سپس امام علیه السّلام به نشانه‌های ضعف و زبونی آنها اشاره می‌کند،شاید عیب بزرگ خود را دریابند و در اصلاح آن بکوشند.می‌فرماید:«هر زمان گروهی از لشکریان شام به شما نزدیک می‌شوند،هر یک از شما در را به روی خود می‌بندد،و همچون سوسمار در لانه خود می‌خزد،و یا همانند کفتار که در خانه خویش پنهان شده، مخفی می‌گردد.» (کلّما أطلّ ⁽¹⁾علیکم منسر ⁽²⁾من مناسر أهل الشّام أغلق کلّ رجل منکم بابه،و انجحر ⁽³⁾انجحار الضّبّة ⁽⁴⁾فی جحرها،و الضّبع ⁽⁵⁾فی و جارها ⁽⁶⁾).

تشبیه به«ضبّه»(سوسمار)به خاطر آن است که سوسمار در میان حیوانات به حماقت معروف است،تا آنجا که حتّی لانه خود را ممکن است گم کند.لذا آن را در کنار تخته سنگی می‌سازد که نشانه باشد و گم نشود،به علاوه می‌گویند«سوسمار» موجود بسیار بی‌عاطفه‌ای است،چرا که حتّی نوزادان خود را می‌خورد.

همچنین تشبیه به«کفتار»نیز به خاطر حماقت این حیوان است.در شرح خطبه ششم ویژگی‌های دیگری نیز از«کفتار»بیان گردید،از جمله این که او حضور دشمن را احساس می‌کند ولی با زمزمه‌های شکارچی به خواب می‌رود،خوابی که منتهی به اسارت و مرگ او می‌شود و به این ترتیب کمترین مقاومتی در برابر دشمن خود نمی‌کند.

امام علیه السّلام با این تشبیهات می‌خواهد انگشت روی نقطه اصلی درد بگذارد و بگوید نقطه ضعف آنها کجا است،که دشمن را-علی رغم امکانات وسیعی که در اختیار یاران امام علیه السّلام است-این چنین جسور و بی‌پروا ساخته!آری،درد بزرگ آنها احساس ضعف و زبونی و عدم احساس مسئولیّت در برابر مسایل مهم اجتماعی بود و گر نه با داشتن رهبری همچون علی بن ابی طالب علیه السّلام باید با آسانی دشمنان را عقب برانند و تمام کشور اسلام را امن و امان کنند.

حوادث مختلفی که در جنگ«صفّین»واقع شد شاهد گویای سخنان مولا علی علیه السّلام در این خطبه است.چگونه لشکر کوفه با حماقت‌های پی در پی و از دست دادن فرصتها،هم خودشان را بیچاره کردند،هم امامشان را به زحمت انداختند،و هم جامعه مسلمین را در زیر پرچم ظالمان خونخوار و غارتگران بیدادگر،قرار دادند.

سپس حضرت علیه السّلام با تشبیه دیگری ضعف و زبونی آنها را آشکار می‌سازد و می‌فرماید:«به خدا سوگند!ذلیل آن کس است که شما یاور او باشید و آن کس که به وسیله شما(به سوی دشمن)تیر اندازی کند،همچون کسی است که تیری بی‌پیکان

و بدون پایه رها سازد» الذّلیل و اللّه من نصرتموه!و من رمی بکم فقد رمی بأفوق ناصل ⁽¹⁾.

آری،چوبه تیر بدون پیکان،(همان نوک آهنینی که تمام کارآیی تیر به وسیله آن است)ظاهری دارد،ولی کارآیی ندارد.لشکر کوفه نیز غالبا ظاهری داشتند،امّا به هنگام نبرد،به خاطر روحیه پایین و پستشان قدرتی از خود نشان نمی‌دادند.

نکته‌ای که یادآوری آن را در اینجا لازم می‌دانیم-هر چند در شرح خطبه 29 نیز به آن اشاره کردیم-این است که چوبه تیرهایی که در زمان گذشته مورد استفاده قرار می‌گرفت،از سه قسمت تشکیل یافته بود:یکی اصل چوبه تیر که معمولا از درختان تهیه می‌شد و دیگر نوک و پیکانی که بالای آن نصب می‌کردند و معمولا از آهن تیز بود و قسمت سوم،ته چوبه تیر بود که دارای شکافی بود که روی«وتر»(زه کمان)تکیه می‌کرد و هنگامی که زه را می‌کشیدند و رها می‌کردند،چوبه تیر را با قدرت و به طور مستقیم،به جلو می‌راند.

با توجّه به این که«افوق»به معنای چوبه تیری است که ته آن شکسته باشد و «ناصل»به معنای تیری است که عاری از پیکان باشد،معنای جمله بالا این می‌شود که:«شما همانند تیری هستید که هر دو قسمت حسّاس آن،از کار افتاده باشد که اوّلا،نشانه‌گیری با آن غیر ممکن است و ثانیا،اگر به بدن دشمن برسد اثری نخواهد داشت و حدّاکثر همانند شلاّقی است که بر بدن نواخته شود!» سپس به یکی دیگر از ویژگی‌های آن جمعیّت سست و ناتوان اشاره کرده می‌فرماید:«به خدا سوگند!جمعیّت شما در میدان گاههای شهر(و مجالس بزم)زیاد است،ولی در سایه پرچم‌های میدان نبرد(و عرصه رزم)کم است!» إنّکم و اللّه

لکثیر فی الباحات ⁽¹⁾،قلیل تحت الرّایات .

زیرا به تن‌پروری و عافیت‌طلبی و عیش و نوش عادت کرده‌اید و همین امر سبب زبونی و خواری شما و جرأت و جسارت دشمن گردیده است.به یقین با ادامه این حالت،مشکلات عظیم و بدبختی گسترده‌ای دامان اجتماع شما را،خواهد گرفت و این جزای هر جمعیّتی است که پشت به جهاد کند و رو به تن پروری نماید! در ادامه این سخن،حضرت به نکته بسیار مهمّی اشاره کرده می‌فرماید:«من به خوبی می‌دانم چه چیز شما را اصلاح می‌کند،و کژی‌های شما را راست می‌نماید، ولی هرگز اصلاح شما را،با تباه ساختن خویش جایز نمی‌شمرم!» (و إنّی لعالم بما یصلحکم،و یقیم أودکم، ⁽²⁾و لکنّی لا أری إصلاحکم بإفساد نفسی).

«شارحان نهج البلاغه»در شرح این جمله پر معنا،دو تفسیر ذکر کرده‌اند که منافاتی با هم ندارند و ممکن است هر دو صادق باشند و سخن امام علیه السّلام را ناظر به هر دو بدانیم:

نخست این که:من می‌توانم همان کاری که«معاویه»و تمام حاکمان خودکامه و دنیاپرست انجام می‌دهند،که سران قبایل را با اموال سرشار می‌خرند و بیت المال مسلمین را ابزاری برای جلب توجّه آنها قرار داده و بی‌حساب به این و آن می‌بخشند،انجام دهم،ولی به یقین این کار،مسئولیّت سنگین الهی دارد،هرگز خدا راضی نیست که حقّ مردم ضعیف و محروم به افراد ثروتمند شکم‌پرست،داده شود تا پایه‌های حکومت از این طریق محکم گردد.

دیگر این که:من می‌توانم همان برنامه‌ای که گروه دیگری از حکّام خودکامه

انجام می‌دهند،عملی کنم،شمشیر در میان شما بگذارم و هر کس را که به سوی میدان نبرد حرکت نمی‌کند،گردن بزنم.

در حدیثی که در کتاب«الغارات»آمده است،می‌خوانیم که روزی علی علیه السّلام مردم کوفه را مخاطب ساخت و فرمود:

«و اللّه لقد ضربتکم بالدّرة الّتی أعظ بها السّفهاء فما أراکم تنتهون،و لقد ضربتکم بالسّیاط الّتی أقیم بها الحدود فما أراکم ترعوون،فما بقی إلاّ سیفی!و إنّی لأعلم الّذی یقوّمکم بإذن اللّه و لکنّی لا أحبّ أن آتی تلک منکم ،ای اهل کوفه!به خدا سوگند!من شما را با تازیانه کوچکی که برای اندرز افراد نادان آماده کرده‌ام،زدم،ولی تاثیر در شما نکرد!سپس با شلاقی که حدود الهی را اجرا می‌کنم،زدم باز از راه خطا بازنگشتید!تنها چیزی که باقی مانده،شمشیر من است و من می‌دانم چه چیز کجی شما را راست می‌کند،ولی دوست ندارم از این وسیله استفاده کنم(و برای اصلاح شما خون‌های گروهی را بریزم) ⁽¹⁾».

نمونه روشن آن همان چیزی است که در تاریخ زندگی«حجّاج»نوشته‌اند.

هنگامی که سپاه«مهلّب»(یکی از سران خوارج که بر ضدّ حکومت بنی امیّه شوریده بود)ضرباتی بر پایه حکومت بنی امیّه وارد کرد،«حجّاج»به مقابله با او برخاست، منادی،در کوفه ندا داد،هر کس از حضور در میدان نبرد در برابر لشکر«مهلّب» خودداری کند،خونش مباح و از دم شمشیر خواهد گذشت،حتّی پیرمردان و بیماران را نیز معاف نکرد.البتّه قبل از«حجّاج»و بعد از او،حاکمان خودکامه دیگری،این روش را دنبال کرده‌اند.

امام علیه السّلام می‌فرماید:استفاده از این روش برای من ممکن است،ولی من حاضر نیستم،دین خود را برای حفظ مقامم تباه کنم.

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که مگر حضور در میدان جهاد،در مقابل

دشمنان اسلام و حکومت اسلامی واجب نیست؟چرا نمی‌توان مردم را بر این کار اجبار کرد و از نیروی قهری استفاده نمود؟ پاسخ این سؤال،با ذکر یک نکته روشن می‌شود و آن این که:اصل این کار صحیح است و حکومت اسلامی حق دارد،در این گونه موارد از زور استفاده کند، ولی این کار تبعات زیادی دارد که احیانا به خلاف شرع منجر می‌شود که نمونه آن، همان کار«حجّاج»است،یعنی گناهکار و بی‌گناه را از دم شمشیر گذراندن.به علاوه این گونه واکنش‌های شدید در برابر متخلّفان،بذر بدبینی را نسبت به قوانین الهی و احکام اسلام در دلها می‌پاشد،چرا که همه مردم تحمّل پذیرش این روش را ندارند و ای بسا،این گونه فشارها سبب ارتداد و پشت کردن آنها به اسلام و قرآن شود.به همین دلیل هرگز پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله از این روش استفاده نکرد و حتّی در زمان خلفا نیز کسی جرأت نمی‌کرد،با این طریق مردم را به میدان جهاد بفرستد.رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و همچنین امیرمؤمنان علی علیه السّلام-که دقیقا در خط او گام برمی‌داشت-از طریق تشویق مردم،و گاه تهدید به عذاب الهی،آنها را برای میدان جنگ بسیج می‌کردند.

سپس امام علیه السّلام در پایان این سخن،به آنها نفرین می‌کند،نفرینی مناسب کارشان و توأم با استدلال،می‌فرماید:«خداوند صورت‌های شما را بر خاک مذلّت بگذارد و بهره شما را(از حیات سعادتمندانه)نابود کند!شما آن گونه که باطل را می‌شناسید، نسبت به حق شناخت ندارید،و آن چنان که در ابطال حق،کوشا هستید،برای از میان بردن باطل اقدام نمی‌کنید!» أضرع ⁽¹⁾اللّه خدودکم،و أتعس ⁽²⁾جدودکم! ⁽³⁾لا

تعرفون الحقّ کمعرفتکم الباطل،و لا تبطلون الباطل کإبطالکم الحقّ! .

در واقع نفرین امام علیه السّلام چیزی جز نتیجه اعمال آنها نیست،کسی که پشت به جهاد کند و تن به تنبلی بدهد،حاصلی جز ذلّت و محرومیّت از بهره‌ها و مواهب زندگی،نخواهد داشت و دلیل آن را باید در جهل آنها نسبت به حق و عدم قیام آنان در برابر باطل دانست،از این رو سخن امام علیه السّلام از هر نظر حساب شده است.

این همان بدبختی است که دامان بسیاری از مسلمین امروز را نیز گرفته است.

آنها از باطل و طرفدارانش و حتّی آداب و رسومش به خوبی آگاهند و در بسیاری از این امور از آنها تقلید می‌کنند،در حالی که شناخت صحیحی از حق و پیروان مکتب حق ندارند،و از این بدتر،گروهی کمر به ابطال حق بسته‌اند،در حالی که می‌بایست این تلاش و کوشش را در راه ابطال باطل به خرج دهند،نتیجه آن،شمول نفرین امام علیه السّلام نسبت به آنها است،دشمنان اسلام صورت آنها را بر خاک مذلّت نهاده‌اند و مواهب آنها را به غارت می‌برند.

نکته: این همه توبیخ برای چیست؟

بار دیگر این سؤال در ذیل این خطبه-مانند خطبه‌های مشابه آن-پیش می‌آید که چرا فرمانده مدیر و مدبّری همچون علی بن ابی طالب علیه السّلام که دقیق‌ترین ریزه‌کاری‌های جلب و جذب مردم را در فرمان‌هایش-مخصوصا فرمان«مالک اشتر»-بیان کرده،با این جملات آتشین و شلاّقهای سرزنش و توبیخ،لشکرش را هدف قرار می‌دهد و آنها را دلسرد می‌سازد،حتّی به آنان شدیدا نفرین می‌کند؟ در پاسخ این سؤال،به دو نکته باید توجّه شود،نخست این که:بعضی از افراد با تشویق به حرکت درمی‌آیند و بعضی با ملامت و سرزنش.همه افراد در انگیزه‌های

حرکت،یکسان نیستند و قراین نشان می‌دهد،مردم عراق و کوفه در آن عصر و زمان از گروه دوم بودند و به اصطلاح«تا سخنی گفته نشود که به رگ غیرت آنها بخورد»به حرکت در نمی‌آیند و امیرمؤمنان علی علیه السّلام با شناختی که از آنان داشت،گاه از این روش استفاده می‌کرد و آنها را زیر رگبار ملامت‌ها و سرزنش‌ها می‌گرفت،تا به خطراتی که در پیش روی دارند،توجّه کنند و در برابر دشمن به پا خیزند.

دیگر اینکه:امام این سخنان را برای ثبت در تاریخ بیان فرموده،تا آیندگان در قضاوت خود گرفتار خطا و اشتباه نشوند و نگویند:علی علیه السّلام با داشتن آن همه یاران وفادار و لشکر کارآمد،چه شد که نتوانست بر معاویه پیروز گردد و شرّ ظالمان را از سرزمین اسلامی براندازد،تا جهان اسلام بدست بی‌رحم‌ترین حکّام و دور افتاده‌ترین آنها از آیین اسلام،نیفتد.

در واقع«علی علیه السّلام»بی‌گناهی خود را در این خطبه‌ها بیان می‌کند و می‌گوید:«از سوء اتّفاق،من گرفتار چنین افرادی شده بودم،افرادی که نادانی و ناسپاسی و تلوّن و سستی خود را،در داستان«حکمین»و مانند آن،ظاهر ساختند،افرادی که غیرت دینی آنها ضعیف،درک آن‌ها از اسلام سطحی،و انضباط و اطاعتشان نسبت به پیشوایشان کم بود،همچون«سوسمار»در لانه خود می‌خزیدند و همچون«کفتار»در خانه خود پنهان می‌گشتند.مردان بزم بودند،نه یاران رزم و به چوبهای تیری شبیه بودند که نه پیکان داشت و نه پایه.

در واقع امام علیه السّلام با تشبیهات چهارگانه‌ای که در تعبیرات این خطبه بیان فرموده انگشت بر نقاط اصلی ضعف آنان می‌گذارد،در یکجا:آنها را به شتران تازه‌کاری تشبیه می‌کند،که اگر اندک باری بر آنها بگذارند،پشتشان مجروح می‌شود.

در جمله دیگر:آنان را همانند جامه کهنه و فرسوده‌ای می‌شمرد،که اگر یک طرف آن را بدوزند،از سوی دیگر پاره می‌شود(این جمله اشاره به عدم مقاومت آنها در برابر حوادث سخت است،به همین دلیل به سرعت میدان را خالی می‌کردند).

از سوی سوم:آنها را تشبیه به«سوسمار»هایی می‌کند،که حتّی به نوزادان خود رحم نمی‌کنند.

از سوی چهارم:به«کفتار»تشبیه می‌نماید،که در میان حیوانات به نادانی و حماقت معروف است،تا آنجا که با زمزمه‌های شکارچی به خواب می‌رود و بی آن که مقاومتی بکند،اسیر چنگال او می‌شود.

بدیهی است رهبر و پیشوا هر قدر آگاه و پر تجربه و شجاع و با درایت باشد،اگر گرفتار پیروانی نادان،ترسو،ضعیف و بی‌استقامت گردد،کاری از او ساخته نیست و این مطلبی است که در زندگی علی علیه السّلام با نهایت تأسّف به چشم می‌خورد و بر مظلومیت آن امام در تاریخ افزوده است،چرا که افراد ناآگاه و بی‌خبر از این واقعیت‌های تاریخی،امام علیه السّلام را(نعوذ باللّه)متّهم به ضعف مدیریت می‌کنند.

خطبۀ 70:در سحرگاه روزی که در آن ضربت خورد

اشاره

و قاله علیه السّلام فی سحرة الیوم الّذی ضرب فیه

⁽¹⁾ این سخن را در سحرگاه روزی که در آن ضربت خورد،بیان فرمود.

ملکتنی عینی و أنا جالس،فسنح لی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،فقلت:یا رسول اللّه!ماذا لقیت من أمّتک من الأود و اللّدد؟فقال:«ادع علیهم»فقلت:أبدلنی اللّه بهم خیرا منهم،و أبدلهم بی شرّا لهم منّی.

ترجمه

در حالی که نشسته بودم،خواب چشمان مرا فرا گرفت،ناگهان رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بر من ظاهر شد،عرض کردم:ای رسول خدا!چه کژی‌ها و عداوتها که از امّتت دیدم؟

فرمود:آنها را نفرین کن!عرض کردم:خداوند بهتر از آنان را به من دهد و به جای من،شخص بدی را بر آنها مسلّط کند.

شرح و تفسیر

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را در خواب دیدم!

«محمّد بن حبیب بغدادی»در کتاب«المغتالین»از«ابو عبد الرّحمان سلمی»نقل می‌کند:«در آن هنگام که امیر مؤمنان علی علیه السّلام در بستر شهادت افتاده بود،از او عیادت کردم،فرمود:نزدیک بیا(گویا امام نمی‌خواست صدای او را دیگران بشنوند) این در حالی بود که زنان گریه می‌کردند،من نزدیک امام علیه السّلام آمدم،فرمود:«دیشب می‌خواستم خانواده‌ام را بیدار کنم که خواب چشمانم را فراگرفت،در حالی که نشسته بودم».سپس آنچه را در خواب دیده و در متن سخن بالا آمده است،برای او نقل فرمود.

به هر حال،این سخن از شدّت ناراحتی امام علیه السّلام از کارشکنی‌های گروهی از امّت و آزارهایی که در صحنه‌های مختلف به آن حضرت داده‌اند،پرده برمی‌دارد و این نخستین بار نیست که امام علیه السّلام از مردم شکایت می‌کند،بلکه در خطبه‌های متعدّدی از«نهج‌البلاغه»نظیر این معنا با عبارات دیگری دیده می‌شود که همگی حکایت می‌کند،گروهی از اصحاب آن حضرت،نه تنها مقامش را نشناختند و حرمتش را پاس نداشتند،بلکه از انواع اذیّت‌ها و آزارها فروگذار ننمودند.

امام(علیه السلام)در آغاز این سخن می‌فرماید:«در حالی که نشسته بودم،خواب چشمان مرا فرا گرفت» ملکتنی عینی و أنا جالس .

جمله ملکتنی عینی (چشمم مالک من شد و بر من مسلّط گشت)کنایه‌ای است از خواب،زیرا چشم نخستین عضوی است که خواب در آن ظاهر و آشکار می‌شود و به همین دلیل،به صورت کنایه در مفهوم خواب بکار می‌رود.

سپس اضافه فرمود:«در خواب رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بر من ظاهر شد،عرض کردم:ای رسول خدا!چه کژی‌ها و عداوتها که از امّتت دیدم؟!» فسنح ⁽¹⁾لی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله،فقلت:یا رسول اللّه!ماذا لقیت من أمّتک من الأولاد و اللّدد؟).

شاید کمتر در طول تاریخ بتوانیم برگزیده‌ای از«اولیاء اللّه»را پیدا کنیم که در مدّت کوتاه حکومتش،با این همه خصومت،دشمنی،کارشکنی،سرکشی و آزار و نامهربانی،رو به رو شده باشد.

هم در آن مدّت طولانی بیست و پنج سالی که امام علیه السّلام خانه‌نشین بود،و هم در دوران کوتاه حکومتش،دائما بر ضدّ او کارشکنی می‌کردند و به طور روزافزونی حضرتش را آزار می‌دادند،چرا که در دوران خلفا-مخصوصا خلیفه سوم-به انحرافاتی،از جمله حیف و میل در بیت‌المال و سپردن مقامات بدست نااهلان، عادت کرده بودند و امام علیه السّلام می‌خواست آنها را به مسیر اسلام و راه و رسم پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و اجرای حق و عدالت بازگرداند،ولی این داروی شفابخش،چنان در کام آنها تلخ بود که گاه نزدیکترین آنها نیز تحمّلش را نداشتند و لذا می‌توان گفت:دوران حکومت امام علیه السّلام،مملوّ از طوفانها و حوادث تلخ و پی در پی بود.

بنابراین،تعجّب نیست امامی که آن همه صبر و حوصله داشت که خاشاک را در چشم و استخوان را در گلو تحمّل می‌کرد،در عالم خواب و رؤیا،شکایت امّت به پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله برد.

اکنون ببینیم پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در جواب امام علیه السّلام چه می‌فرماید،«فرمود:آن‌ها را نفرین کن!» فقال:«ادع علیهم»

امام علیه السّلام می‌گوید:«عرض کردم:خداوند بهتر از آنان را به من دهد،و به جای من شخص بدی را بر آنان مسلّط کند» فقلت:أبدلنی اللّه بهم خیرا منهم،و أبدلهم بی شرّا لهم منّی .

چرا در این مکاشفه روحانی،پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله دستور نفرین می‌دهد،در حالی که آن حضرت،«رحمة للعالمین»بود؟ این به خاطر آن است که گاه ناسپاسی و طغیانگری گروهی از مردم،به جایی می‌رسد که تمام روزنه‌های رحمت را به روی خود می‌بندند و جایی جز برای عذاب و سلب نعمت باقی نمی‌ماند.در چنین مواردی،نفرین،عین حکمت است.به همین دلیل در تاریخ انبیا می‌خوانیم که با تمام صبر و شکیبایی و لطف و رحمتی که داشتند،گاه راه را منحصر به نفرین می‌دیدند،همان گونه که نوح پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بعد از «نهصد و پنجاه سال!»تبلیغ و روشنگری و هدایت،چاره‌ای جز نفرین ندید و عرض کرد: «رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرِینَ دَیّاراً» ،خداوندا!احدی از کافران را بر صفحه زمین زنده نگذار!» ⁽¹⁾و طوفان آمد و همه را از بین برد.

به هر حال،قابل توجّه است که امام علیه السّلام با این که همیشه به اصحاب و یاران خود توصیه می‌کرد،با دشمنان مدارا کنند و نسبت به زیردستان مهربان باشند و حتّی در فرمان معروف«مالک اشتر»تأکید می‌کند که نسبت به تمام مردم مصر،اعمّ از مسلمان و کافر،لطف و محبّت کند و می‌فرماید:«آنها یا برادر دینی تواند و یا انسانی همانند تو»،باید دید تا چه حد او را آزار دادند که خودش راضی به نفرین کردن شد، ولی ادب امام علیه السّلام در برابر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شایان دقّت است که پیش از اجازه آن حضرت،اقدام به نفرین نکرد.

محتوای نفرین امام علیه السّلام نیز در خور دقّت می‌باشد،چرا که نخست برای نجات خویشتن از دست افراد ناسپاس و قدرنشناس دعا می‌کند،سپس از خدا می‌خواهد

که امام علیه السّلام را از آنها بگیرد و حاکم ظالمی را بر سر آنان مسلّط کند،تا طعم تلخ اعمال زشت خود را بچشند.

جمله أبدلهم بی شرّا لهم منّی (خداوند بدتر از من را بر آنها مسلّط کند) مفهومش آن نیست که امام علیه السّلام-العیاذ باللّه-بد بوده و حضرت شخص بدتری را در نفرین خود،برای حکومت بر آنها تقاضا می‌کند،بلکه در ادبیّات عرب،جمله خیر و شرّ که به معنای«صفت تفضیلی»به کار می‌رود،الزاما این مفهوم را القا نمی‌کند که صفت مورد در نظر در هر دو طرف مقایسه،وجود دارد و در یکی بیشتر است،بلکه گاه در طرف مفضول،اصلا وجود ندارد،همان گونه که در جمله اوّل امام علیه السّلام نیز این معنا دیده می‌شود،می‌فرماید:«خداوند خوبتر از آنها را به من بدهد»در حالی که آنها خوب نبودند،بلکه یک پارچه نفاق و آزار و شرارت بودند.

شاهد این سخن در آیات متعدّدی از قرآن مجید نیز دیده می‌شود،از جمله در آیه 15 سوره فرقان می‌خوانیم: «قُلْ أَ ذلِکَ خَیْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ» آیا این،(اشاره به دوزخ و عذابهای دوزخی است)بهتر است یا بهشت جاویدان؟! و در آیه 62 سوره صافّات می‌خوانیم: «أَ ذلِکَ خَیْرٌ نُزُلاً أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ» آیا این (نعمتهای جاویدان بهشتی)بهتر است،یا درخت زقّوم(همان درختی که از قعر جهنّم می‌روید)؟!» به هر حال،نفرین امام علیه السّلام در این مکاشفه روحانی به اجابت رسید و پس از چند ساعت،امام علیه السّلام در محراب شهادت به بزرگترین افتخار نایل آمد و در جوار رحمت خدا و در کنار پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در بهشت قرار گرفت و بعد از او«معاویه»و سپس «یزید»و«حجّاج»بر سر مردم ناسپاس عراق مسلّط شدند و دمار از روزگار آنها درآوردند،که در تاریخ بی‌سابقه بود.

«سیّد رضی»در پایان این خطبه،به تفسیر دو واژه از واژه‌های مربوط به این خطبه پرداخته،می‌گوید:«یعنی بالأود:الإعوجاج،و باللّدد:الخصام.و هذا من أفصح

الکلام،منظور از«اود»همان اعوجاج و کجی است و«لدد»به معنای خصومت است و این تعبیر از فصیح‌ترین تعبیرات است.» سخن سیّد رضی-رضوان اللّه علیه-ممکن است اشاره به این باشد که در جمله کوتاه «ماذا لقیت من أمّتک من الأود و اللّدد» مفاهیم گسترده و دقیقی نهفته شده است چرا که«اود»در اصل به معنای خم شدن چیزی است که ممکن است،بر اثر بار سنگینی حاصل شود و«لدد»به معنای خصومت‌های شدیدی است که از سوی افراد کینه‌توز و بی‌منطق،نسبت به کسی پیدا می‌شود.در واقع نادانی و حماقت گروهی از امّت،بارهایی از مشکلات و غم و اندوه بر دوش امام علیه السّلام نهاد،بارهایی که می‌توانست کمر هر انسانی را بشکند.و عداوت و کینه‌توزی گروه دیگری که آگاهانه-به خاطر این که امام علیه السّلام تسلیم هوا و هوسها و خواسته‌های نامشروع آنها نشده بود-به دشمنی دامن زدند،مشکلات بیشتری را برای امام علیه السّلام فراهم ساخت.

نتیجه کار این دو گروه به آنجا رسید که امام علیه السّلام آرزو می‌کرد هر چه زودتر از میان آنها برود و در جوار صدّیقین و شهدا و اولیاء اللّه،قرار گیرد.

نکته‌ها

1-یاران علی علیه السّلام

در اینکه یاران علی علیه السّلام از سه گروه تشکیل می‌شدند،شکّی نیست.گروهی از آنان مخلصان و مؤمنان حقیقی و فداکار و جان بر کف بودند که همچون پروانگان،گرد شمع وجودش می‌گشتند و چشم بر امر و گوش بر فرمان داشتند،مانند «مالک اشتر»ها و«عمّار یاسر»ها و«رشید هجری»ها و«میثم تمّار»ها و«کمیل بن زیاد»ها،که در میان یاران امام علیه السّلام بسیار ممتازند! گروه دیگری نادان بودند،که نه مقام امام علیه السّلام را درک می‌کردند و نه شرایط زمان و مکان را در نظر می‌گرفتند،نه از خطرات«معاویه»و حکومت او در«شام»آگاه

بودند و نه به هنگام نبرد به میدان می‌آمدند،افرادی بهانه‌جو،کوته فکر،دهن‌بین، متلوّن و دم‌دمی مزاج،که در هیچ امری از امور اجتماعی،قابل اعتماد نبودند.

و گروهی کینه‌توز لجوج،که به حیف و میل اموال مسلمین در عصر«عثمان»خو گرفته بودند و از علی علیه السّلام نیز همان را می‌خواستند و جز به مقام و مال و ثروت-از هر طریقی که باشد-نمی‌اندیشیدند و در همه جا کارشکنی می‌کردند و بسیاری از آنها جاسوسان معاویه و عوامل خودفروخته او در کوفه بودند.

با این که علی علیه السّلام تا آنجا که امکان داشت،به خاطر حفظ مسایل جامعه اسلامی با آنها مدارا می‌کرد،ولی گاه که قلب او را شدیدا به درد می‌آوردند،زبان به انتقاد از آنها می‌گشود و گوشه‌ای از سوز درونی خود را در قالب الفاظ،بیرون می‌ریخت،شاید به خود آیند و به راه راست بازگردند.

نمونه‌هایی از این گله‌ها را می‌توان در خطبه‌های زیر مشاهده کرد:

1-در خطبه بیست و پنج می‌فرماید: «و إنّی و اللّه لأظنّ أنّ هؤلاء القوم سیدالون منکم باجتماعهم علی باطلهم و تفرّقکم عن حقّکم...اللّهمّ إنّی قد مللتهم و ملّونی و سئمتهم و سئمونی ،سوگند به خدا!می‌دانستم اینها به زودی بر شما مسلّط خواهند شد،زیرا آنان در یاری از باطلشان متّحدند و شما در راه حق متفرّقید...بار خداوندا! (از بس نصیحت کردم)آنها را خسته و ناراحت ساختم و آنها نیز مرا خسته کردند.

من آنها را ملول و آنها نیز مرا ملول ساختند».

2-در خطبه بیست و هفتم می‌فرماید: «فیا عجبا عجبا!-و اللّه-یمیت القلب و یجلب الهمّ من اجتماع هؤلاء القوم علی باطلهم و تفرّقکم عن حقّکم!فقبحا لکم و ترحا...

یا أشباه الرّجال و لا رجال!حلوم الأطفال و عقول ربّات الحجال،لوددت أنّی لم أرکم و لم أعرفکم ،شگفتا!شگفتا!-به خدا سوگند!-این حقیقت قلب انسان را می‌میراند و غم و اندوه می‌آفریند،که آنها در مسیر باطل این چنین متّحدند و شما در راه حق

این چنین پراکنده.روی شما زشت،و همواره غم و غصّه قرینتان باد!...ای کسانی که به مرد می‌مانید ولی مرد نیستید!ای کودک صفتان بی‌خرد و عروسان حجله‌نشین! ای کاش هرگز شما را نمی‌دیدم و نمی‌شناختم».

3-در خطبه بیست و نهم می‌خوانیم: «أیّها النّاس!المجتمعة أبدانهم،المختلفة أهواؤهم،کلامکم یوهی الصّمّ الصّلاب،و فعلکم یطمع فیکم الأعداء!تقولون فی المجالس:کیت و کیت،فإذا جاء القتال قلتم:حیدی حیادا! ،ای مردمی که بدنهایتان جمع و افکار و خواسته‌های شما پراکنده است،سخنان داغ شما،سنگ‌های سخت را در هم می‌شکند ولی اعمال سست شما،دشمنانتان را به طمع می‌اندازد،در مجالس و محافل می‌گویید:«چنین و چنان خواهیم کرد.»امّا هنگام جنگ،فریاد می‌زنید:«ای جنگ از ما دور شو!»».

4-در خطبه شصت و نهم می‌فرماید: «کم أداریکم کما تداری البکار العمدة،و الثّیاب المتداعیة!کلّما حیصت من جانب تهتّکت من آخر ،چه قدر با شما مدارا کنم! همچون مدارا کردن با شتران تازه‌کار که از سنگینی بار،پشتشان مجروح می‌شود و همچون جامه کهنه و فرسوده‌ای که هر گاه گوشه‌ای از آن را بدوزند،از سوی دیگر پاره می‌شود».

5-در خطبه نود و هفتم آمده: «أیّها القوم الشّاهدة أبدانهم،الغائبة عنهم عقولهم، المختلفة أهواؤهم المبتلی بهم أمراؤهم...یا أهل الکوفة!منیت منکم بثلاث و اثنتین:

صمّ ذوو أسماع و بکم ذوو کلام و عمی ذوو أبصار،لا أحرار صدق عند اللّقاء،و لا إخوان ثقة عند البلاء! ،ای کسانی که بدنهایتان حاضر است و عقلهای شما پنهان،و خواسته‌هایتان متفاوت و ای کسانی که زمامدارانتان به شما مبتلا شده‌اند،...ای اهل کوفه!من به سه چیز(که در شما هست)و دو چیز(که در شما نیست)مبتلا شده‌ام:گوش دارید امّا کرید،سخن می‌گویید امّا گنگید،چشم دارید،امّا کورید.نه هنگام نبرد آزادمردان صادقید و نه به هنگام آزمایش،برادران قابل اعتماد!».

6-در خطبه یکصد و نوزدهم آمده است: «ما بالکم أمخرسون أنتم؟!...ما بالکم لا سدّدتم لرشد و لا هدیتم لقصد ،شما را چه می‌شود؟مگر لالید(چرا سخن نمی‌گویید؟)...چرا چنین هستید؟هرگز به راه راست موفّق نشوید!و هیچ گاه در راه حق قدم مگذارید!» 7-در خطبه یکصد و بیست و یکم می‌خوانیم: «أرید أن أداری بکم و أنتم دائی کناقش الشّوکة بالشّوکة و هو یعلم أنّ ضلعها معها!الّلهمّ قد ملّت أطبّاء هذا الدّاء الدّویّ ، من می‌خواهم به وسیله شما بیماری‌ها را مداوا کنم،امّا شما خود درد منید!من به کسی می‌مانم که بخواهد خار را به وسیله خار بیرون آورد،با اینکه می‌داند خار همانند خار است.بار خداوندا!طبیبان این درد جانگداز خسته شده‌اند!» 8-در خطبه یکصد و بیست و سه می‌فرماید: «و کأنّی أنظر إلیکم تکشّون کشیش الضّباب لا تأخذون حقّا و لا تمنعون ضیما ،گویا می‌بینم که به هنگام(فرار)همهمه می‌کنید،همچون صدایی که از سوسماران به هنگام ازدحامشان به وجود می‌آید،نه قادر به گرفتن حقّی هستید و نه به جلوگیری از ظلم و ستمی».

9-در خطبه یکصد و بیست و پنج آمده: «أفّ لکم!لقد لقیت منکم برحا،یوما أنادیکم و یوما أناجیکم،فلا أحرار صدق عند النّذاء و لا إخوان ثقة عند النّجاء ،اف بر شما باد!چه قدر ناراحتی از شما دیدم،یک روز با صدای رسا و آشکارا با شما سخن می‌گویم و روز دیگر مخفیانه و به گونه آهسته و نجوا،ولی نه آزادمردان راستگویی به هنگام فریادید،و نه برادران مطمئن و رازداری به هنگام نجوا!».

10-و در خطبه یکصد و سی و یک آمده: «أیّتها النّفوس المختلفة و القلوب المتشتّتة،الشّاهدة أبدانهم،و الغائبة عنهم عقولهم،أظأرکم علی الحقّ و أنتم تنفرون عنه نفور المعزی من وعوعة الأسد ،ای روحهای پراختلاف!و ای قلبهای پراکنده! شما که بدنهایتان حاضر و قلب‌هایتان پنهان است،من شما را به سوی حق می‌کشانم ولی همچون گوسفندانی که از غرّش شیر فرار کنند،می‌گریزید.»

2-چه کسانی مستحقّ نفرینند؟

همانگونه که در شرح خطبه،اشاره شد،پیامبران و اولیاء اللّه همواره با روح امید،به دعوت اقوام منحرف می‌پرداختند و با پشتکار و حوصله عجیب،تمام ناراحتی را در این طریق تحمّل می‌کردند،امّا گاه که تمام درها به روی آنها بسته می‌شد و به طور کامل از هدایت قوم یا گروهی مأیوس می‌شدند،به آنها نفرین می‌کردند،نفرینی که گاه سبب می‌شد آن گروه فاسد و مفسد،ریشه‌کن گردند و نسل دیگری جایگزین آنها شود.

در زندگی«پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله»که کانون رحمت برای همه جهانیان بود نیز نمونه‌هایی از این نفرین‌ها دیده می‌شود،از جمله:

1-در حدیثی می‌خوانیم که:«حکم بن عاص»عموی«عثمان»که از مخالفان سرسخت«پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله»بود پیوسته آن حضرت را استهزاء می‌کرد و به اصطلاح با حرکاتش،راه رفتن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را به باد تمسخر می‌گرفت،شانه‌هایش را تکان می‌داد و دستهایش را خم می‌کرد و پشت سر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله راه می‌رفت،روزی پیامبر به او نفرین کرد و فرمود:«همین گونه باش!»و او بعد از آن به هنگام راه رفتن،دائما شانه‌هایش می‌لرزید و دستهایش جمع می‌شد،سپس پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله او را از مدینه تبعید کرد،و وی را مورد لعن قرار داد. ⁽¹⁾

2-«ابن مسعود»می‌گوید:«ما با پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله بودیم و در سایه کعبه نماز می‌خواندیم،گروهی از«قریش»و«ابوجهل»شتری را در گوشه‌ای از مکّه نحر کردند.

و بچّه‌دان آلوده آن را آوردند و بر پشت پیامبر در حال سجده گذاشتند.فاطمه علیها السّلام آمد و آن را به کنار زد،هنگامی که نماز تمام شد،پیامبر درباره قریش و مخصوصا

«ابوجهل»و«عتبه»و«شیبه»و«ولید»و«امیّه»و«عقبة بن ابی معیط»نفرین کرد.» «عبداللّه مسعود»می‌گوید:«چندان نگذشت که کشته همه آنها را در چاه بدر دیدم.» ⁽¹⁾3-پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به طائفه«مضر»نفرین کرد(قبیله«مضر»همان قبیله‌ای بودند که پیامبر را آزار فراوان دادند)و عرضه داشت:

«أللّهمّ اشدد وطأتک علی مضر و اجعلها علیهم کسنی یوسف ،خداوندا!مجازاتت را بر قبیله مضر شدّت بخش و سالهایی همچون سالهای قحط زمان یوسف علیه السّلام بر آنها قرار ده!» ⁽²⁾نفرین پیامبر درباره آنها تحقّق یافت و خشکسالی و قحطی آنها را فراگرفت.بعد از مدّتی مردی از آن قبیله آمد و وضع پریشان آن قبیله را برای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نقل کرد و استمداد نمود.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آنها را بخشید و برای آنها دعای باران کرد و باران فراوانی بارید. ⁽³⁾

4-در حدیث دیگری آمده است که:پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله از محلّی عبور می‌کرد به «عمرو بن عاص»و«ولید بن عقبه»برخورد کرد که مشغول شرب خمر و غنا بودند و شعری را که در آن ابراز خوشحالی از شهادت«حمزة بن عبد المطلّب»شده بود می‌خواندند،پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بر آنها نفرین کرد و عرضه داشت:

«اللّهمّ العنهما و ارکسهما فی الفتنة رکسا و دعّهما فی النّار دعّا ،خداوندا!آن دو را لعنت کن و با سر،در اعماق فتنه فرو بر و در آتش دوزخ بیفکن!» ⁽⁴⁾5-در حدیث معروفی می‌خوانیم که:پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در روز جنگ«بدر کبرا» مشتی سنگریزه برداشت و به سوی لشکر قریش پاشید و گفت:

«شاهت الوجوه ، چهره شما زشت باد!»چیزی نگذشت که بادهای شدیدی به سوی لشکر قریش

وزیدن گرفت و چهره آنها در هم فرو رفت و سبب هزیمت آنها شد.پیامبر صلّی اللّه علیه و آله عرضه داشت:

«أللّهمّ لا یفلتنّ فرعون هذه الأمّة أبوجهل بن هشام ،خداوندا!فرعون این امّت، ابوجهل موفق به فرار نشود!»(چیزی نگذشت که ابوجهل به دست سربازان اسلام کشته شد). ⁽¹⁾

البتّه موارد نفرین پیامبر صلّی اللّه علیه و آله منحصر به اینها نیست و این نشان می‌دهد که «اولیاءاللّه»با اینکه در مقابل دشمنان خود نهایت تحمّل را داشتند،گاه که درهای هدایت به روی مخالفان بسته می‌شد،و بی‌شرمی را به آخرین درجه می‌رساندند،به آنها نفرین می‌کردند و نفرین علی علیه السّلام در خطبه مورد بحث نیز،از این قبیل است.

خطبۀ 71: در نکوهش جمعی از اهل عراق(بخاطر دست از جنگ کشیدند)

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام فی ذمّ اهل العراق

و فیها یوبخهم علی ترک القتال و النّصر یکاد یتمّ،ثمّ تکذیبهم له

⁽¹⁾ از سخنانی است که امام علیه السّلام در نکوهش جمعی از اهل عراق فرمود و در آن،آنها را توبیخ می‌کند بر این که،در آن موقع که پیروزی کامل،نزدیک شده بود،دست از جنگ کشیدند،سپس امام علیه السّلام را تکذیب کردند(زیرا امام علیه السّلام در بعضی از خطبه‌ها پیشگویی‌هایی مخصوصا درباره آینده مردم عراق فرموده بود).

خطبه در یک نگاه

در بعضی از روایات آمده است که علی علیه السّلام روزی بر منبر فرمود:

«لو کسرت لی الوسادة لحکمت بین أهل التّوراة بتوراتهم و بین أهل الإنجیل بإنجیلهم و بین أهل الفرقان بفرقانهم و ما من آیة فی کتاب اللّه أنزلت فی سهل أو جبل إلاّ و أنا عالم متی أنزلت و فیمن أنزلت ،اگر مسندی برای سخن گفتن جهت من ترتیب داده شود که گروههایی از پیروان مذاهب مختلف حضور داشته باشند،من در میان اهل تورات، به توراتشان داوری می‌کنم و در میان اهل انجیل،به انجیل‌شان و در میان پیروان قرآن،به قرآن‌شان و هیچ آیه‌ای در کتاب اللّه نیست،که در دشت،یا کوهستان نازل شده،مگر این که من می‌دانم کی نازل شده و درباره چه کسی نازل شده است.» هنگامی که امام علیه السّلام این سخن را فرمود،یکی از کسانی که پای منبر امام علیه السّلام نشسته بود،گفت:«یا للّه و للدّعوی الکاذبة،خدایا!چه ادّعای بزرگ دروغی.» و عجب این که،کسی که در کنار او نشسته بود،رو به علی علیه السّلام کرد(و آهسته)گفت:

«من گواهی می‌دهم که تو خداوند عالمیانی(یکی در جهت افراط و دیگری در جهت تفریط گام برمی‌دارد)».

در روایت دیگری آمده است که:روزی علی علیه السّلام خطبه‌ای خواند و از حوادث آینده خبر داد و فرمود: «سلونی قبل أن تفقدونی ،هر چه می‌خواهید از من بپرسید پیش از آن که من در میان شما نباشم»و سپس بخشی از حوادث دردناک آینده را بیان فرمود.گروهی از کسانی که پای منبر نشسته بودند،به آن حضرت جسارت کرده و به ساحت مقدّسش نسبت دروغگویی دادند. ⁽¹⁾

این گونه سخنان به سمع مبارک مولا رسید و به نظر می‌رسد که خطبه مورد بحث را،بعد از آنها ایراد کرد.

به هر حال،این خطبه از خطبه‌هایی است که امام علیه السّلام بعد از جنگ«صفّین»ایراد فرموده و آن‌ها را سرزنش می‌کند که چرا از پیروزی که در چند قدمی شما بود استقبال نکردید و کار را ناتمام گذاردید و کشور اسلام را در فتنه فرو بردید؟!به همین جهت،آنها را تشبیه به زن بارداری می‌کند که در آخرین روزهای دوران حمل،جنین خود را ساقط کند و سرپرستش بمیرد و میراث او را بستگان دور دستش ببرند و به تمام معنا بیچاره شود.سپس در بخش دیگری از این خطبه، به پاسخ کسانی می‌پردازد که پاره‌ای از سخنانش را تکذیب کردند و حقایق گرانبهایی را که امام علیه السّلام در اختیار آنها گذارده بود،بر اثر نادانی و عدم شناخت نادیده گرفتند.

این خطبه نیز به خوبی نشان می‌دهد که علی علیه السّلام تا چه حدّ مظلوم بود و گرفتار چه مردمی شده بود.

أمّا بعد یا أهل العراق،فإنّما أنتم کالمرأة الحامل،حملت فلمّا أتمّت أملصت و مات قیّمها،و طال تأیّمها،و ورثها أبعدها.أما و اللّه!ما أتیتکم اختیارا،و لکن جئت إلیکم(اتیتکم)سوقا.و لقد بلغنی أنّکم تقولون:علیّ یکذب،قاتلکم اللّه تعالی!فعلی من أکذب؟أعلی اللّه؟فأنا أوّل من آمن به!أم علی نبیّه؟فأنا أوّل من صدّقه!کلاّ و اللّه.لکنّها لهجة غبتم عنها،و لم تکونوا من أهلها.ویل امّه کیلا بغیر ثمن!لو کان له وعاء.«و لتعلمنّ نبأه بعد حین».

ترجمه

امّا بعد،ای مردم عراق!شما به زن بارداری می‌مانید که در آخرین روزهای دوران حملش،جنین خود را ساقط کند و با این حال قیّم و سرپرستش نیز بمیرد و بیوگی او به طول انجامد(سپس از دنیا برود)و میراثش را دورترین بستگانش ببرند (چرا که نتوانست فرزند سالمی به دنیا آورد).آگاه باشید!به خدا سوگند!من به میل خود،به سوی شما نیامدم،بلکه حوادث اضطراری مرا به طرف شما حرکت داد.به من خبر رسیده است که(بعضی از شما)می‌گویید:«علی خلاف می‌گوید»،خدا شما را بکشد!به چه کسی دروغ بستم؟آیا به خدا،حال آنکه نخستین مؤمن به او بوده‌ام،یا به پیامبرش؟حال آن که نخستین تصدیق کننده او بوده‌ام.

نه به خدا سوگند!این گونه نیست(که منافقان کوردل می‌پندارند)بلکه آنچه

گفته‌ام واقعیتی است که شما از آن غایب بودید(بلکه)اهل درک آن نبودید.مادر آن گوینده به عزایش بنشیند!اگر آنها ظرفیت می‌داشتند،اینها پیمانه‌ای بود(از علوم و دانشها و معارف والا)که رایگان در اختیارشان قرار می‌گرفت.«و به زودی خبر آن راخواهید دانست».

شرح و تفسیر

باز هم گلۀ شدید از دوستان نادان

همان گونه که در بالا اشاره شد،این خطبه بعد از ماجرای صفّین ایراد شده است،ماجرایی که دردناکترین خاطره زمان حکومت علی علیه السّلام بود،چرا که مسلمانان تا آستانه پیروزی پیش رفتند،ولی بر اثر فریبکاری دشمن و ساده لوحی گروهی از لشکریان علی علیه السّلام نه تنها پیروزی را برای همیشه از دست دادند،بلکه اسباب تفرقه و نفاق داخلی لشکر نیز،آماده شد و اختلاف چنان در میان آنان بالا گرفت،که سرانجام به جنگ و خونریزی داخلی،منتهی شد.

امام علیه السّلام که از این حادثه دردناک،دل پرخونی داشت،مردم عراق را مورد نکوهش شدید قرار داده،می‌فرماید:«امّا بعد ای مردم عراق!شما به زن بارداری می‌مانید که در آخرین روزهای دوران حملش،جنین خود را ساقط کند و با این حال قیّم و سرپرستش نیز بمیرد و بیوگی او به طول انجامد(سپس از دنیا برود)و میراثش را دورترین بستگانش ببرند(چرا که نتوانست فرزند سالمی به دنیا آورد)» أمّا بعد یا أهل العراق،فإنّما أنتم کالمرأة الحامل،حملت فلمّا أتمّت أملصت ⁽¹⁾و مات قیّمها،و طال تأیّمها، ⁽²⁾و ورثها أبعدها .

در این جمله‌های کوتاه،تشبیهات ظریف و نکات بسیار دقیقی نهفته شده است، نخست اینکه:مردم«عراق»را به«زن»تشبیه می‌کند،چون مردانه از عزّت و شرف خود دفاع نکردند،سپس روی باردار بودن این«زن»تکیه می‌کند،چرا که آنها حدّاقل این شایستگی را داشتند که با اطاعت از فرمان علی علیه السّلام فرزند پیروزی را به دنیا بیاورند و دست غارتگران شام را،از دامان اسلام و قرآن و مسلمین کوتاه سازند،ولی متأسّفانه در آخرین روزهای بارداری،در اثر جهل و نادانی،این فرزند را ساقط کردند،نیرنگ«عمرو عاص»در رابطه با بالا بردن قرآن‌ها بر سر نیزه‌ها،به نتیجه می‌رسد و جمعیّت با این خدعه و نیرنگ،دست از جنگ می‌کشند و حتّی از پیشروی«مالک اشتر»به سراپرده معاویه و فرود آوردن آخرین ضربت،جلوگیری می‌نمایند،که اگر مالک برنگردد تو را خواهیم کشت.

چنین زنی اگر شوهر و سرپرست خود را از دست بدهد و همسر مناسب دیگری نیز انتخاب نکند و با حسرت و اندوه از دنیا برود،بدیهی است که میراث او را افراد دوردست می‌برند،نه فرزندی دارد که ادامه بخش حیات او باشد،نه همسری که برای او اشک بریزد(و فرض این است که پدر و مادر نیز ندارد)! بعضی از بزرگان معتقدند که این بخش از کلام مولا علیه السّلام اشاره به پیشگویی‌هایی از آینده است و نشان می‌دهد که امام علیه السّلام پیش‌بینی می‌کند که مردم«عراق»بر اثر سوء تدبیری که در مسأله«جنگ صفّین»و مانند آن داشتند،با گرفتاری‌های شدید، رو به رو می‌شوند،پیشوایشان علی علیه السّلام را از دست می‌دهند و جانشین آن حضرت به خاطر بی‌وفایی‌ها و تمرّدها آنها را رها می‌سازد و افراد دوردست،بر آنها مسلّط می‌شوند و روزگار آنان را سیاه می‌کنند،همان طور که این مسئله انجام شد.

سپس امام علیه السّلام در ادامه سخن،به این نکته توجّه می‌دهد که هجرت و از مدینه

به کوفه،در واقع یک امر اضطراری بوده،نه این که مردم کوفه،چنان شایستگی داشته باشند که امام علیه السّلام با علاقه به سوی آنان هجرت کند،به عکس مردم مدینه، که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله با علاقه و محبّت به سوی آنان هجرت نمود،چرا که واقعا شایستگی داشتند.می‌فرماید:«آگاه باشید!به خدا سوگند!من به میل خود،بسوی شما نیامدم،بلکه حوادث اضطراری مرا به طرف شما حرکت داد!» أما و اللّه ما أتیتکم اختیارا،و لکن جئت إلیکم سوقا .

تاریخ نیز به این واقعیت،شهادت می‌دهد که اگر مسأله«جنگ جمل»نبود، امام علیه السّلام به سوی بصره حرکت نمی‌کرد و اگر نیروهای حجاز برای در هم شکستن پیمان شکنان بصره،کافی بود،از کوفیان کمک نمی‌طلبید و اگر خطر«معاویه»کشور اسلام را تهدید نمی‌کرد،برای دفع او،در پایگاه کوفه مستقر نمی‌شد و جوار رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و قبر بانوی اسلام و سرزمین وحی را رها نمی‌فرمود.

این سخن،در واقع پاسخی است برای یک اشکال مقدّر،و آن،این که اگر مردم عراق و کوفه دارای چنین صفات نکوهیده‌ای هستند،چرا امام علیه السّلام آنها را به عنوان یاران خویش برگزید،امام علیه السّلام در پاسخ این سؤال می‌فرماید:«این یک گزینش اجباری بود،نه اختیاری».

سپس به پاسخ یک از سخنان بسیار زشت آنها درباره خودش پرداخته، می‌فرماید:«به من خبر رسیده است که(بعضی از شما)می‌گویید:«علی خلاف می‌گوید.»خدا شما را بکشد!به چه کسی دروغ بسته‌ام؟آیا به خداوند؟حال آن که نخستین مؤمن به او بوده‌ام،یا به پیامبرش؟حال آن که نخستین تصدیق کننده او بوده‌ام» و لقد بلغنی انّکم تقولون:علیّ یکذب،قاتلکم اللّه تعالی!فعلی من أکذب؟أعلی اللّه؟فأنا أوّل من آمن به!أم علی نبیّه؟فأنا أوّل من صدّقه! .

پرونده زندگی امام علیه السّلام در این جهات،کاملا روشن است،نخستین کسی که از مردان،به خدا ایمان آورد-بلکه در تاریخ زندگیش،هرگز غیر خداپرستی دیده

نمی‌شود-و نخستین کسی که پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله را تصدیق کرد و به یاریش برخاست، علی علیه السّلام بود.

این سخن ممکن است،اشاره به اخبار غیبی و حوادثی که از چشم و گوش آنها پنهان بوده است،بوده باشد،زیرا گروهی از منافقان،در صفوف مردم کوفه بودند که هر گاه علی علیه السّلام از مسائل غیبی خبر می‌داد و آن را به عنوان«تعلّم من ذی علم» (فرا گرفتن از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله)معرفی می‌کرد،آن تاریک‌دلان کورباطن،زبان به تکذیب می‌گشودند.

و نیز می‌تواند اشاره به احکام و معارف عالیه اسلام باشد که امام علیه السّلام آنها را از قرآن مجید،یا از پیغمبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله آموخته بود و افکار منافقان،کشش درک آنها را نداشت.

در واقع-و به گفته«ابن ابی الحدید»-دقّت در این سخنان و بررسی تاریخ زندگی علی علیه السّلام بعد از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نشان می‌دهد که همان منافقان عصر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله یا کسانی که در خطّ آنها گام بر می‌داشتند،همان نسبت‌هایی را که به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله می‌دادند،به علی علیه السّلام نیز می‌دادند.گویی حالات آن امام علیه السّلام عصاره‌ای از حالات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بود.کسی که در سوره‌هایی از قرآن،مانند سوره«برائت»دقّت کند و پاسخهایی را که قرآن به منافقین می‌دهد در نظر بگیرد،می‌بیند حال و هوایی همچون حال و هوای بعضی از خطبه‌های نهج البلاغه را دارد. ⁽¹⁾

روشن است کسی که نخستین موحّد و خداپرست و تصدیق کننده پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله بوده،هیچ گاه دروغی به خدا یا پیغمبر نمی‌بندد و از مسایلی که آگاه نیست،خبر نمی‌دهد.این گونه سخنان خلاف،از آن کسانی است که ایمان درستی ندارند و به کانون وحی و ایمان نزدیک نبوده‌اند.و از کانون تقوا دور مانده‌اند.

به تعبیر دیگر:علی علیه السّلام تمام معارفی که داشت و حتّی اخبار غیبی را که بیان

می‌فرمود،به عنوان درسهایی بود که از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آموخته بود،آیا ممکن است خلافی در آنها راه داشته باشد،در حالی که او وفادارترین و مخلص‌ترین و آگاه‌ترین و باتقواترین شاگرد پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله بود؟!ولی منافقین که دنبال منافع مادّی کثیف خود بودند،به این گونه مسایل،هرگز توجّه نمی‌کردند،چرا که با منافع آنها در تضادّ بود،بلکه اصرار داشتند چهره امام علیه السّلام را طور دیگری نشان دهند.

امام علیه السّلام در پایان این سخن،که پایان خطبه است،می‌افزاید:«نه به خدا سوگند! این گونه نیست(که منافقان کوردل می‌پندارند)بلکه آن چه گفته‌ام واقعیتی است که شما از آن غایب بودید و حضور نداشتید(بلکه)اهل درک آن نبودید» (کلاّ و اللّه! لکنّها لهجة ⁽¹⁾غبتم عنها،و لم تکونوا من أهلها).

«مادر آن گوینده به عزایش بنشیند،اگر آنها ظرفیت می‌داشتند،اینها پیمانه‌ای بود(از علوم و دانشها و معارف والا)که رایگان در اختیارشان قرار می‌گرفت،و به زودی خبر آن را خواهید دانست!» (ویل ⁽²⁾امّه کیلا بغیر ثمن!لو کان له وعاء، «وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ» .

منظور از جمله (لکنّها لهجة غبتم عنها) -با توجّه به این که«لهجه»در اینجا به معنای حقایق و مطالب و اسراری است که از آنها مکتوم بوده-این است که،تکذیب و انکار شما،از کوتاهی افکار و پایین بودن سطح معلومات و بی‌خبر بودن شما از اسراری است که من در مکتب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آموخته و از«کتاب اللّه»استفاده کرده‌ام، ولی چون شما اهل آن نبوده‌اید،طبق مثل معروف: «النّاس أعداء ما جهلوا ،مردم

دشمن چیزی هستند که نمی‌دانند»،به مخالفت و دشمنی با آن از طریق تکذیب و مانند آن برخاستید.

جمله ویل امّه -با توجه به این که کلمه«ویل»گاه به عنوان دعای شرّ به کار می‌رود و گاه به عنوان ترحّم یا تعجّب است-از سوی مفسّران«نهج البلاغه»دو گونه تفسیر شده است،گاه گفته‌اند که منظور تأسف آن حضرت،نسبت به زحماتی است که در حقّ آن جمعیّت نااهل کشید،و گاه گفته‌اند که منظور نفرین در حق منافقانی است که پیوسته در حکومت آن حضرت،مشغول فساد انگیزی بودند،معنای دوم مناسب‌تر به نظر می‌رسد.

نکته‌ها

1-نخستین کسی که ایمان آورد علی علیه السّلام بود

نه تنها در این خطبه،بلکه در بعضی دیگر از خطبه‌های نهج البلاغه نیز به این معنا تصریح شده است که علی علیه السّلام نخستین کسی بود که به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله ایمان آورد(البتّه حضرت خدیجه علیها السّلام از میان زنان اوّلین نفر بود).

بعضی از متعصّبان«اهل سنّت»مانند نویسنده کتاب«البدایة و النهایة» خواسته‌اند این مطلب را-که هم از نظر تاریخی مسلّم است و هم از نظر روایات اسلامی-به بهانه‌هایی انکار کنند،ولی همان گونه که در بالا اشاره شد هم روایات این مطلب را تأیید می‌کند و هم تاریخ اسلام.

مرحوم«علاّمه امینی»در جلد سوم«الغدیر»حدود«یک صد»حدیث در این باره از منابع اهل سنّت نقل کرده است،که بعضی از آنها شخص رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله است و بعضی از صحابه،یا تابعین.از جمله:

1-در حدیثی از«پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله»می‌خوانیم که فرمود:

«أوّلکم واردا علیّ الحوض أوّلکم إسلاما علیّ بن أبی طالب ،نخستین کسی که در حوض کوثر بر من وارد می‌شود،نخستین کسی است که اسلام آورده است و او علیّ بن ابی طالب است» ⁽¹⁾2-«ابن عبّاس»از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل می‌کند:

«إنّ أوّل من صلّی معی علیّ ،نخستین کسی که با من نماز خواند علی علیه السّلام بود». ⁽²⁾

3-خود«علی علیه السّلام»که سخنش برای همه مسلمین مقبول است،در حدیثی می‌فرماید:

«أنا عبد اللّه و أخو رسول اللّه و أنا الصّدّیق الاکبر،لا یقولها بعدی إلاّ کاذب مفتر،و لقد صلّیت مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قبل النّاس بسبع سنین،و أنا أوّل من صلّی معه ، من بنده خدا،برادر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و صدّیق اکبر(تصدیق کننده بزرگ)هستم و این ادّعا را بعد از من هیچ کس نمی‌کند،جز دروغگو و تهمت زن،من با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله هفت سال پیش از دیگران نماز خواندم و نخستین کسی هستم که با او به نماز ایستادم». ⁽³⁾

4-«امام حسن مجتبی علیه السّلام»در مجلس«معاویه»از جمله سؤالاتی که از او و اطرافیانش کرد این بود:

«أنشدکم باللّه هل تعلمون أنّه أوّل النّاس إیمانا ،شما را به خدا سوگند می‌دهم آیا شما می‌دانید که علی علیه السّلام نخستین کسی بود که ایمان را پذیرفت» ⁽⁴⁾5-در بسیاری از منابع معتبر از«انس بن مالک»که خادم پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله بود نقل

شده است که می‌گفت:«نبّیء النّبیّ یوم الإثنین و أسلم علیّ یوم الثّلاثاء،پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله روز دوشنبه مبعوث به نبوّت شد و علی علیه السّلام روز سه شنبه ایمان آورد» ⁽¹⁾6-«ابن عبّاس»می‌گوید:نزد عمر بودم سخن از پیشگام در اسلام پیش آمد عمر گفت:پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله امتیازاتی برای علی علیه السّلام در برابر من و ابوعبیده و ابوبکر که حضور داشتند،بیان فرمود که اگر یکی از آن افتخارات را من داشتم،از آنچه آفتاب بر آن می‌تابد برای من بهتر بود.از جمله دست بر شانه علی علیه السّلام گذاشت و فرمود:

«یا علیّ!أنت أوّل المسلمین إسلاما و أوّل المؤمنین إیمانا،و أنت منّی بمنزلة هارون من موسی ،ای علی!تو نخستین مسلمان و نخستین مؤمنی و تو نسبت به من همچون هارون،نسبت به موسی هستی(وزیر من و خلیفه منی)» ⁽²⁾7-«احمد حنبل»یکی از ائمّه چهار گانه معروف اهل سنّت،در کتاب«مسند»خود از علی علیه السّلام نقل می‌کند که فرمود:

«لقد صلّیت قبل أن یصلّی أحد،سبعا ،من هفت سال (با پیامبر اکرم)نماز گزاردم،پیش از آنکه احدی از مردم نماز بگزارد» ⁽³⁾.

همانگونه که در بالا اشاره شد،در این زمینه احادیث بسیار زیادی نقل شده است که ذکر همه آنها به طول می‌انجامد.مرحوم«علامه امینی»این احادیث را طبقه بندی کرده(احادیث رسول اللّه،احادیث علی علیه السّلام احادیث امام حسین علیه السّلام و احادیث صحابه و سخنان صحابه و تابعین و اشعار فراوانی که گروه زیادی از شعرا در این زمینه سروده‌اند)و همچنین گواهی مورّخانی همچون:«طبری»در«تاریخ»خود، «ابن اثیر»در«کامل»و«نصر بن مزاحم»در«صفّین»را آورده است.(کسانی که می‌خواهند از مجموع این احادیث آگاهی یابند،می‌توانند به جلد سوم الغدیر، صفحه 218 به بعد،مراجعه نمایند).

«ابن ابی الحدید»نیز احادیث مربوط به این موضوع را از منابع اهل سنّت در شرح نهج البلاغه خود نقل کرده است. ⁽¹⁾

2-پاسخ به یک سؤال

نکته قابل توجّه این که بعضی از متعصّبان که نتوانسته‌اند این فضیلت بزرگ را از نظر تاریخ و منابع انکار کنند،به بهانه‌هایی برای نفی آن متشبّث شده‌اند که مهمترین آنها این است:

می‌گویند:علی علیه السّلام در آن زمان که اسلام آورد،ده ساله بود و اسلام کودک ده ساله پذیرفته نیست،این بهانه‌جویی به قدری در میان مخالفان فضائل علی علیه السّلام گسترده شده است،که باور کرده‌اند یک اشکال مهم و غیر قابل پاسخ است،در حالی که:

اوّلا:مناسب است گفتگویی را که در میان«مأمون»خلیفه عبّاسی که با یکی از علماء اهل سنّت در عصر او به نام«اسحاق»صورت گرفت،بیاوریم(این حدیث را «ابن عبد ربّه»در«عقد الفرید»آورده است).

«مأمون»به او گفت:آن روز که پیامبر اکرم علیه السّلام مبعوث شده از تمام اعمال چه عملی افضل بود؟ «اسحاق»گفت:اخلاص در شهادت به توحید و رسالت پیامبر علیه السّلام.

«مأمون»:آیا کسی را سراغ داری که بر علی علیه السّلام در اسلام پیشی گرفته باشد؟ «اسحاق»:علی علیه السّلام اسلام آورد،در حالی که کم سن و سال بود و احکام الهی بر او جاری نمی‌شد! «مأمون»:آیا اسلام علی علیه السّلام به دعوت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نبود؟آیا پیامبر علیه السّلام اسلامش را نپذیرفت؟چگونه ممکن است پیامبر علیه السّلام کسی را به اسلام دعوت کند،که اسلامش پذیرفته نیست؟! «اسحاق»پاسخی نداشت که بدهد. ⁽²⁾

مرحوم«علاّمه امینی رحمه اللّه»بعد از نقل این داستان از«عقد الفرید»می‌افزاید:ابو جعفر اسکافی معتزلی متوفای سال 240 در رساله خود می‌نویسد که همه مردم می‌دانند که علی علیه السّلام افتخار پیشگامی به اسلام را داشت،پیامبر صلّی اللّه علیه و آله روز دوشنبه مبعوث شد و علی علیه السّلام روز سه شنبه ایمان آورد،و می‌فرمود:من هفت سال قبل از دیگران نماز خواندم!و پیوسته می‌فرمود:«من نخستین کسی هستم که اسلام آوردم،و این مسأله از هر مشهوری مشهورتر است،و ما کسی را در گذشته نیافتیم که اسلام علی علیه السّلام را سبک بشمرد،یا بگوید او اسلام آورد در حالی که کودک خرد سالی بود،عجب این که افرادی مثل«عباس»و«حمزه»برای پذیرفتن اسلام، منتظر عکس العمل«ابوطالب»بودند،ولی فرزند ابوطالب هرگز منتظر پدر ننشست و ایمان آورد». ⁽¹⁾

کوتاه سخن این که:پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله،اسلام علی علیه السّلام را پذیرفت و کسی که اسلام او را در آن سن و سال معتبر نداند،در واقع ایراد به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می‌گیرد.

ثانیا:در روایات معروف داستان«یوم الدّار»آمده است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله غذایی آماده کرد و بستگان نزدیکش را از قریش دعوت نمود و آنها را به اسلام فراخواند و فرمود:

نخستین کسی که دعوت او را برای دفاع از اسلام بپذیرد،برادر و وصیّ او،و جانشین او خواهد بود.هیچ کس دعوت آن حضرت را نپذیرفت جز علیّ بن ابیطالب علیه السّلام که گفت:من تو را یاری می‌کنم و با تو بیعت می‌نمایم،و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود تو برادر و وصیّ من و جانشین منی. ⁽²⁾

آیا کسی باور می‌کند پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله کسی را که در آن روز نیز به حد بلوغ نرسیده بود و به گفته بهانه‌جویان،اسلامش پذیرفته نبود،به عنوان برادر و وصیّ و

جانشین خود معرفی کند و دیگران را به پیروی از او دعوت نماید،تا آنجا که سران شرک از روی تمسخر به ابوطالب بگویند:«تو باید پیرو فرزندت باشی.» بدون شک،سن بلوغ شرط پذیرفتن اسلام نیست،هر نوجوانی که عقل و تمیز کافی داشته باشد و اسلام را بپذیرد-به فرض که پدرش هم مسلمان نباشد-از او جدا می‌شود و در زمره مسلمین قرار می‌گیرد.

ثالثا:از قرآن مجید استفاده می‌شود که حتّی بلوغ شرط نبوّت نیست و برخی از پیامبران در طفولیّت به این مقام رسیدند،چنانچه درباره حضرت یحیی علیه السّلام می‌فرماید: «وَ آتَیْناهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا» ،ما فرمان نبوّت را در طفولیّت به او دادیم». ⁽¹⁾

و در داستان عیسی علیه السّلام نیز آمده است که به هنگام کودکی با صراحت گفت: «إِنِّی عَبْدُ اللّهِ آتانِیَ الْکِتابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا» ،من بنده خدا هستم،کتاب آسمانی به من بخشیده و مرا پیامبر قرار داده است». ⁽²⁾

فراتر از همه اینها،همان است که پیامبر،اسلام علی علیه السّلام را پذیرفت.حتّی در داستان«یوم الدّار»او را به عنوان برادر و وصی و وزیر و جانشین خویش معرّفی فرمود.

به هر حال،روایاتی که می‌گوید علی علیه السّلام نخستین کسی بود که دعوت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را پذیرفت،فضیلتی بی‌مانند برای آن حضرت در بردارد،که هیچکس در آن با او برابری ندارد،و به همین دلیل،او شایسته‌ترین فرد امّت،برای جانشینی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بوده است.

خطبۀ 72: طرز فرستادن صلوات و بیان صفات خداوند و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام علّم فیها الناس الصلاة علی النّبی صلّی اللّه علیه و آله و فیها باین صفات اللّه

سبحانه و صفة النبی و الدّعاء له

⁽¹⁾ در این خطبه امام علیه السّلام طرز فرستادن صلوات و درود بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و آل او علیهم السّلام را به مردم یاد می‌دهد و در عین حال،بخشی از صفات خداوند سبحان و صفات پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و دعای برای آن حضرت نیز آمده است.

خطبه در یک نگاه

این خطبه در واقع از سه بخش تشکیل می‌شود:

بخش اوّل:که بسیار کوتاه است،بیان قسمتی از صفات خداوند متعال است که به عنوان مقدّمه برای تقاضای رحمت و درود بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله ذکر شده است.

بخش دوم:چگونگی درود فرستادن بر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله تعلیم داده شده و بسیاری از صفات آن بزرگوار و خدمات بزرگ و بی‌مانندی که به جامعه انسانیّت و آیین حق فرمود،ذکر شده است و در واقع گویای این حقیقت است که اگر ما بهترین درود و صلوات را بر آن بزرگوار می‌فرستیم به خاطر این خدمات بزرگ و بی‌مانند او است.

بخش سوم:در برگیرنده مجموعه‌ای از دعاهای پر معنا درباره آن حضرت است که در ضمن،از خداوند نیز تقاضا شده که رابطه ما با آن بزرگوار همواره برقرار باشد و در بهشت جاویدان در سایه آن حضرت باشیم.

بخش اوّل

اشاره

الّلهمّ داحی المدحوّات،و داعم المسموکات،و جابل القلوب علی فطرتها:شقیّها و سعیدها

ترجمه

بار خدایا!ای گستراننده گسترده‌ها،و ای نگهدارنده آسمان‌های رفیع،و ای کسی که دلها را با فطرت‌های ویژه آفریدی:هم آنان که سرانجام به بدبختی گراییدند و هم آنان که سعادتمند شدند.

شرح و تفسیر: ای نگهدارندۀ آسمانهای رفیع

در این بخش از خطبه امام علیه السّلام خداوند را به سه صفت از صفات والایش می‌ستاید،عرضه می‌دارد:«بار خدایا!ای گستراننده گسترده‌ها،و ای نگهدارنده آسمان‌های رفیع،و ای کسی که دلها را با فطرت‌های ویژه آفریدی:هم آنان که سرانجام به بدبختی گراییدند و هم آنان که سعادتمند شدند.

(الّلهمّ داحی ⁽¹⁾المدحوّات،و داعم ⁽²⁾المسموکات ⁽³⁾،و جابل ⁽⁴⁾القلوب علی فطرتها:شقیّها و سعیدها)

جمله اوّل اشاره به آغاز آفرینش آسمانها و زمین است.می‌دانیم طبق نظریات معروف در میان دانشمندان،جهان هستی و کرات و اجرام آسمانی در آغاز به صورت توده واحدی بوده است که به علل معلوم و نامعلومی از هم جدا شده و گسترش یافته و امروز همچنان رو به گستردگی پیش می‌رود.

زمین نیز در آغاز زیر آب فرو رفته بود.آب‌ها تدریجا در مناطق عمیق و شکاف‌های زمین قرار گرفتند و خشکی‌ها پدیدار شدند و با گذشت زمان،گسترش یافتند،تا این که وضع خشکی‌ها و دریاها تثبیت شد و امروز نیز بر اثر جذب سنگ‌های آسمانی،زمین به آرامی گستردگی بیشتری پیدا می‌کند.قرآن می‌فرماید:

«وَ السَّماءَ بَنَیْناها بِأَیْدٍ وَ إِنّا لَمُوسِعُونَ وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ» ،و ما آسمان را با قدرت بنا کردیم و همواره آن را وسعت می‌بخشیم و زمین را گستردیم و چه خوب گستراننده‌ای هستیم». ⁽¹⁾.

تعبیر به«داعم المسموکات»اشاره به نگهداری کرات آسمانی اعم از سیّارات و ثوابت و کهکشان‌ها،بوسیله نیروی جاذبه-که در واقع یک ستون نامریی است- می‌باشد،نیرویی که چنان آنها را در جای خود نگه می‌دارد که گاه میلیون‌ها سال می‌گذرد و فواصل موجود بین کرات منظومه شمسی،تغییر پیدا نمی‌کند.

قرآن مجید می‌گوید: «إِنَّ اللّهَ یُمْسِکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَکَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ کانَ حَلِیماً غَفُوراً» ،خداوند آسمان‌ها و زمین را نگاه می‌دارد تا از نظام خود منحرف نشوند و هر گاه منحرف گردند کسی جز او نمی‌تواند آنها را نگاه دارد،او بردبار و غفور است. ⁽²⁾

جمله «و جابل القلوب...» اشاره به علوم فطری و الهی و غرائز و تمایلات ثمر بخشی است که خداوند در درون جان انسانها قرار داده،علوم و غرایز و امیالی که

به منزله ابزاری هستند که انسان در مسیر تکامل و پیمودن طرق پیشرفت مادّی و معنوی و سیر الی اللّه از آن بهره می‌گیرد و بدون آنها تلاشها و کوشش‌هایش یا متوقّف،و یا کم اثر می‌شود.

ممکن است کسانی از جمله بالا چنین استفاده کنند که خداوند شقاوت و سعادت را ذاتی انسانها قرار داده،گروهی ذاتا سعادتمندند،و گروه دیگری ذاتا شقاوتمند،در حالی که جمله بالا چنین مطلبی را القا نمی‌کند،بلکه می‌گوید:

خداوند به همه انسانها اعم از کسانی که سرانجام سعادتمند،یا شقاوتمند می‌شوند، علوم فطری و غرائز ضروری را مرحمت فرموده،هر چند گروهی از آن استفاده کرده و مسیر سعادت را با آن طیّ می‌کنند و گروه دیگری با سوء استفاده،خود را در پرتگاه شقاوت می‌افکنند،حدیث معروف:

«کلّ مولود یولد علی الفطرة... ،همه انسانها بر فطرت توحید از مادر متولّد می‌شوند(و انحراف از این فطرت،بر اثر تعلیم و تربیت نادرستی است که بعدا حاصل می‌شود)» ⁽¹⁾نیز اشاره به همین معنا است.

واضح است که اگر سعادت و شقاوت ذاتی باشد و هر کس مجبور باشد که در همان مسیر از پیش تعیین شده،گام بردارد،آمدن پیامبران و نزول کتاب‌های آسمانی و تکلیف و مسئولیّت و احکام الهی و ثواب و عقاب،و در یک کلمه،تمام مسایل مربوط به تعلیم و تربیت و آثار و نتایج آن،بی‌معنا خواهد شد،نه عقل چنین چیزی را می‌پذیرد و نه شرع.

قرآن مجید می‌گوید: «إِنّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمّا شاکِراً وَ إِمّا کَفُوراً» ؛ما انسان را به راه صحیح هدایت کرده‌ایم،خواه شاکر باشد و پذیرا شود و یا کفران کند و رها سازد ⁽²⁾.

و در جای دیگر می‌فرماید: «وَ نَفْسٍ وَ ما سَوّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها» ؛و قسم

به جان آدمی!و آن کس که آن را آفریده(و)منظّم ساخته،سپس فجور و تقوا(شرّ و خیرش)را به او الهام کرده است» ⁽¹⁾.

در واقع راه و چاه و عوامل سعادت و شقاوت را به او نشان داده است،بی آن که او را مجبور به پذیرش چیزی کند،او در پیمودن هر دو راه مختار است و به همین دلیل،در برابر خداوند و وجدان خویش مسئولیّت دارد.

بخش دوم

اشاره

اجعل شرائف صلواتک،و نوامی برکاتک،علی محمّد عبدک و رسولک الخاتم لما سبق،و الفاتح لما انغلق،و المعلن الحقّ بالحقّ،و الدّافع جیشات الأباطیل،و الدّامغ صولات الأضالیل،کما حمّل فاضطلع،قائما بأمرک،مستوفزا فی مرضاتک،غیر ناکل عن قدم،و لا واه فی عزم،واعیا لوحیک،حافظا لعهدک،ماضیا علی نفاذ أمرک،حتّی أوری قبس القابس، و أضاء الطّریق للخابط،و هدیت به القلوب بعد خوضات الفتن و الاثام، و أقام بموضحات الأعلام،و نیّرات الأحکام،فهو أمینک المأمون،و خازن علمک المخزون،و شهیدک یوم الدّین،و بعیثک بالحقّ،و رسولک إلی الخلق.

ترجمه

(خداوندا)گرامی‌ترین درودها و پربارترین برکاتت را بر محمّد صلّی اللّه علیه و آله بنده‌ات و رسولت بفرست!همان کسی که خاتم پیامبران پیشین بود،کسی که درهای بسته را گشود و حق را با حق آشکار ساخت.غوغای باطل را دفع کرد و حملات گمراهی‌ها را در هم شکست و با تمام قدرت بار سنگین رسالت را بر دوش کشید،این در حالی بود که به فرمانت قیام کرد و در طریق رضا و خشنودی تو با سرعت گام برمی‌داشت، هرگز در این مسیر تردید به خود راه نداد و عقب‌گرد،نکرد و عزم و اراده‌اش به سستی نگرایید.وحی تو را با آگاهی گرفت و عهد تو را پاسداری کرد و در انجام

فرمانت(با قدرت و جدیّت)پیش رفت،تا آنجا که شعله‌های حق را برای طالبانش برافروخت و راه را برای ناآگاهان روشن ساخت و دلهایی که در فتنه‌ها و گناهان فرو رفته بود،به برکت وجودش هدایت شد.او پرچم‌های آشکار کننده حق را برافراشت و احکام نورانی اسلام را برپا ساخت.آری،او امین معتمد و گنجینه دار مخزن علوم تو و شاهد و گواه روز رستاخیز و برانگیخته‌ات برای بیان حقایق و فرستاده‌ات به سوی خلایق است.

شرح و تفسیر: درود بر چنین پیامبری

امام علیه السّلام در آغاز این فراز از خطبه،بهترین درود و برکات الهی را نثار روان پاک پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله کرده و آن حضرت را به بیش از بیست وصف از اوصاف برجسته‌اش،که او را شایسته این درود و صلوات می‌کند،یاد می‌فرماید و می‌گوید:

(خداوندا!)«گرامی‌ترین درودها و افزونترین و پربارترین برکاتت را بر محمد صلّی اللّه علیه و آله بنده‌ات و رسولت بفرست» اجعل شرائف ⁽¹⁾صلواتک و نوامی ⁽²⁾برکاتک علی محمّد عبدک و رسولک صلوات،همان رحمت‌های الهی است،و برکات،انواع نعمت‌های پروردگار را شامل می‌شود و مجموعه صلوات و برکات چنان فراگیر است که هیچ خیر و سعادتی از آن بیرون نخواهد بود.

در این قسمت از سخن امام علیه السّلام،دو وصف معروف و مهم،که در واقع مهمترین اوصاف پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله است بیان شده:نخست،مسأله عبودیّت و دوم،رسالت.

عبودیّت بزرگترین افتخار یک انسان است که تسلیم محض در برابر خداوند

باشد،همه چیز را از آن او بداند و چشم و گوش بر امر و فرمانش نهد،حتّی اموالی را که ظاهرا ملک او است،امانت الهی در دست خود بشمرد و حداکثر تلاش را در جلب رضای او انجام دهد و در عین حال خود را به او بسپارد،همان گونه که امیرمؤمنان علیه السّلام به پیشگاه خداوند عرض می‌کند:

«إلهی کفی بی عزّا أن أکون لک عبدا و کفی بی فخرا أن تکون لی ربّا ،خدایا این عزّت برای من بس است که بنده تو باشم و این افتخار برای من کافی است که تو پروردگار من باشی» ⁽¹⁾.

در سومین توصیف به مسأله خاتمیّت اشاره می‌کند و می‌فرماید«پیامبری که خاتم پیامبران پیشین بود» الخاتم لما سبق .

در صورتی که ما در اینجا به معنای«ذوی العقول»باشد اشاره به پیامبران پیشین است،که پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله«خاتم النّبیین»بود.و اگر به معنای«ذوی العقول» نباشد،اشاره به پایان گرفتن شرایع پیشین،به دست پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله است.

و در چهارمین و پنجمین توصیف می‌فرماید:«کسی که درهای بسته را گشود و حقّ را با حقّ آشکار ساخت» (و الفاتح لما انغلق،و المعلن الحقّ بالحقّ).

منظور از پیچیدگی‌ها و درهای بسته،ابواب علوم و دانشها و مسایل پیچیده اخلاقی و اجتماعی انسانها است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با دین و آیین و هدایت‌های خود، آنها را به روی انسانها باز کرد و منظور از آشکار ساختن حق به حق،ممکن است اشاره به معجزات باشد که حقّانیت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را تبیین کرد و یا اشاره به بیانات منطقی او باشد که حقایق را شرح داد و یا اشاره به جنگ‌ها و غزواتی است که دشمنان حق را کنار زد تا مردم چهره حق را ببینند و یا روشن ساختن حقایق به قرینه یکدیگر می‌باشد همان گونه که آیات قرآن را به کمک یکدیگر تفسیر می‌کنند،هیچ مانعی ندارد که تمام معانی چهارگانه فوق،در این جمله جمع باشد.

در ششمین و هفتمین توصیف می‌فرماید:«همان کسی که غوغای باطل را دفع کرد و حملات گمراهی‌ها را در هم شکست» و الدّافع جیشات ⁽¹⁾الأباطیل،و الدّامغ ⁽²⁾صولات ⁽³⁾الأضالیل .

جالب این که در مورد باطل تعبیر به سر و صدا و غوغا می‌کند(جیشات)و در مورد عوامل گمراهی تعبیر به حملات(صولات)که دقیقا هر کدام منطبق با وضعیّت آنهاست.باطل پر سر و صدا است و عوامل گمراهی نیز،همواره به مردم بی‌دفاع حمله‌ور می‌شوند.

در هشتمین توصیف که در واقع به منزله بیان علّت برای تقاضای این درود وافر و گسترده است،می‌فرماید:«به دلیل این که با تمام قدرت بار سنگین رسالت را بر دوش کشید» کما حمّل فاضطلع ⁽⁴⁾.

در اینجا«کما»به منزله تعلیل است و معنای«لانّه»می‌دهد.در واقع قبول این مسئولیّت بزرگ و تحمّل آن با قوّت و قدرت،یکی از مهمترین ویژگی‌های پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله است که او را شایسته هر گونه درودی می‌کند.

در نهمین و دهمین توصیف آمده است که:«آن حضرت به فرمانت قیام نمود و در طریق رضا و خشنودی تو،با سرعت گام برمی‌داشت» قائما بأمرک،مستوفزا ⁽⁵⁾فی مرضاتک .

«قیام به امر»،اشاره به جدّی گرفتن اوامر الهی است،زیرا انسان برای کارهای جدّی برمی‌خیزد.به همین دلیل،قیام به چیزی،اشاره به برخورد جدّی با آن است.

این دو تعبیر نشان می‌دهد که آن بزرگوار نه تنها گوش بر فرمان الهی بود،بلکه هر جا رضای او را-حتّی بدون فرمان نیز-کشف می‌کرد،به سرعت به سوی انجام آن می‌شتافت.

در یازدهمین و دوازدهمین توصیف می‌فرماید:در گام‌هایی که(به سوی انجام اوامر تو)برمی‌داشت،تردید به خود راه نداد و عقب‌گرد،نکرد،و عزم و اراده‌اش به سستی نگرایید» غیر ناکل ⁽¹⁾عن قدم ⁽²⁾،و لا واه فی عزم .

بسیارند کسانی که در تصمیم‌گیری‌ها و شروع کار جدّی هستند،ولی در ادامه راه تردید و سستی به خود راه می‌دهند.مهمّ آن است که انسان از آغاز تا پایان محکم بایستد و به راه خود ادامه دهد.تاریخ پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نشان می‌دهد که او هرگز در برابر وسوسه‌ها و فشارها تسلیم نشد و هر پیشنهاد انحرافی را که به آن حضرت کردند،با صراحت ردّ نمود تا آنجا که می‌فرمود:«اگر خورشید آسمان را در یک دستم بگذارند و ماه را در دست دیگرم،حاضر نیستم مسیر خود را تغییر دهم.» ⁽³⁾در سیزدهمین تا پانزدهمین وصف می‌فرماید:«این در حالی بود که وحی تو را با آگاهی گرفت و عهد تو را پاسداری کرد و در انجام فرمانت(با قدرت و جدّیت)پیش رفت» واعیا ⁽⁴⁾لوحیک،حافظا لعهدک،ماضیا علی نفاذ أمرک .

سپس آن حضرت در ادامه این سخن،نتیجه تلاش‌ها و کوشش‌ها و فداکاری‌های پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را،ضمن بیان اوصاف دیگری بازگو می‌کند،امام علیه السّلام در شانزدهمین تا

هجدهمین وصف می‌فرماید:«او همچنان در این راه به پیش رفت تا شعله حق را برای طالبانش برافروخت و راه را برای ناآگاهان روشن ساخت،دل‌هایی که در فتنه‌ها و گناهان فرو رفته بود،به برکت وجودش هدایت شد» حتّی أوری ⁽¹⁾قبس ⁽²⁾القابس،و أضاء الطّریق للخابط، ⁽³⁾و هدیت به القلوب بعد خوضات ⁽⁴⁾الفتن و الآثام .

این سخن اشاره به پیشرفت سریع اسلام،در تمام جهات و روشن شدن«جزیره عربستان»که مهد کفر و شرک و کانون جهل و جنایت بود،می‌باشد که هر کس کمترین اطلاعی از تاریخ اسلام داشته باشد،آن را تصدیق می‌کند و حتّی دشمنان اسلام نیز به آن معترفند.

سپس در نوزدهمین وصف از اوصاف کریمه آن حضرت،می‌افزاید:«او پرچم‌های آشکار کننده حق را برافراشت و احکام نورانی اسلام را برپا ساخت» «و أقام بموضحات الأعلام،و نیّرات الأحکام».

در حقیقت برای اینکه رهروان راه حق گرفتار خطا و اشتباه نشوند و به بیراهه نروند،باید پرچمها و علایم راهنمایی،در جای این طریق نصب شود و چراغ‌های نورانی تمام جادّه را به هنگام تاریکی روشن کند و این همان کاری بود که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله انجام داد و برای هر حقّی نشانه‌ای قرارداد و پاسدارانی تعیین فرمود.

بسیاری از احکام مانند نمازهای پنج‌گانه یومیّه و نماز جمعه-با آن مراسم ویژه-

و زیارت خانه خدا،نمونه‌های زنده‌ای از آن پرچمها و چراغهاست که رهروان این راه را از گمراهی رهایی می‌بخشد و همچنین احکامی که درباره مسایل اجتماعی و تربیتی و سیاسی و اقتصادی بیان فرموده است.

در پایان این بخش،به پنج صفت دیگر(که با توجّه به صفات گذشته مجموعا بیست و چهار وصف می‌شود)به صورت نتیجه‌گیری از تمام بحث‌های گذشته اشاره کرده،می‌فرماید:«آری،او امین معتمد و گنجینه‌دار مخزن علوم تو و شاهد و گواه روز رستاخیز،و برانگیخته‌ات برای بیان حقایق و فرستاده‌ات به سوی خلایق است.» فهو أمینک المأمون،و خازن علمک المخزون،و شهیدک یوم الدّین،و بعیثک بالحقّ،و رسولک إلی الخلق .

این اوصاف پنج‌گانه،بعضی مقدّمه،و بعضی نتیجه دیگری است.امین خداوند و خزانه‌دار علم او بودن،مقدّمه‌ای است برای رسالت به سوی خلق،و مبعوث بودن به حقّ،و گواه روز قیامت بودن،نتیجه این رسالت است.

تعبیر به«امین مأمون»در واقع تاکیدی است بر کمال امانت آن حضرت،و اشاره‌ای است به مقام عصمت،که از شرایط حتمی نبوّت است،و منظور از «خزانه‌دار بودن علم مخزون»،آگاه بودن پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله از اسرار غیب است.همان گونه که در جای خود گفته‌ایم پیامبران و امامان بدون آگاهی از این اسرار نمی‌توانند رسالت خود را به طور کامل انجام دهند،قرآن مجید نیز می‌فرماید: «عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً إِلاّ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً لِیَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ» ،خداوند دانای غیب است و هیچ کس را بر اسرار غیبش آگاه نمی‌سازد مگر رسولانی را که برگزیده،و مراقبینی از پیش رو و پشت سر آنها قرار می‌دهد،تا بداند پیامبرانش رسالت‌های پروردگار را ابلاغ کرده‌اند». ⁽¹⁾

جمله «شهیدک یوم الدّین» اشاره به همان است که در قرآن مجید آمده که پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله گواه بر اعمال امّت و گواه بر گواهان سایر امّت‌ها است.

در آیه 143 سوره«بقره»می‌فرماید: «وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً» ،و اینگونه شما را امّت میانه‌ای قرار دادیم تا بر مردم گواه باشید و پیامبر هم بر شما گواه باشد».

و در آیه 89 سوره«نحل»می‌خوانیم «وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ» جعلنا «بِکَ شَهِیداً عَلی هؤُلاءِ» ،بیادآور!روزی را که از هر امّتی گواهی را از خودشان بر آنها برمی‌انگیزیم و تو را گواه بر آنان قرار می‌دهیم».

و از آنجا که گواهی دادن،فرع بر علم و آگاهی است،این تعبیرات،دلیل دیگری بر آگاهی پیغمبر از اسرار غیب است.

بخش سوم

اشاره

اللّهمّ افسح له مفسحا فی ظلّک،و اجزه مضاعفات الخیر من فضلک.

اللّهمّ و أعل علی بناء البانین بناءه،و أکرم لدیک منزلته،و أتمم له نوره، و اجزه من ابتعاثک له مقبول الشّهادة،مرضیّ المقالة،ذا منطق عدل،و خطبة فصل.اللّهمّ اجمع بیننا و بینه فی برد العیش و قرار النّعمة،و منی الشّهوات،و أهواء اللّذّات،و رخاء الدّعة،و منتهی الطّمأنینة،و تحف الکرامة.

ترجمه

پروردگارا!جایگاهی وسیع برای او در سایه لطفت بگشای و از فضل و کرمت پاداش مضاعف به او مرحمت کن!خداوندا!کاخ پرشکوه او را از هر بنایی برتر ساز و مقام او را در پیشگاه خود گرامی دار!خداوندا!نور او را(در سراسر جهان)کامل گردان و پاداش رسالتش را پذیرش شهادت(و شفاعت در حقّ امّت)و قبول گفتار او قرار ده!(چرا که او)دارای منطق عادلانه و سخنان جدا کننده حق از باطل بود.

خداوندا!ما را در کنار آن پیامبر بزرگ قرار ده،در جایی که زندگانیش خوش و نعمتش جاودان و آرزوهایش مطلوب و لذّاتش خواستنی است،آن هم در کمال آرامش و نهایت اطمینان و توأم با هدایای پرارزش !

شرح و تفسیر

ما را در سایۀ او قرار ده

امام علیه السّلام در این بخش از سخنانش دعای جامعی در حقّ پیامبر اسلام می‌کند و در واقع طرز دعا کردن به آن بزرگوار را به ما می‌آموزد و نیز دعای جامعی برای خود و دوستان و پیروانش می‌نماید.

در قسمت اوّل،شش چیز از پیشگاه خداوند بزرگ برای پیغمبر گرامی اسلام صلّی اللّه علیه و آله تقاضا می‌کند.نخست این که عرض می‌کند:«پروردگارا!جایگاه وسیعی در سایه لطفت برای او بگشای!» (اللّهمّ افسح ⁽¹⁾له مفسحا فی ظلّک).

«ظلّ»سایه)در این جا ممکن است معنای کنایی داشته باشد و اشاره به سایه لطف،جود و بخشش خداوند باشد،و یا به معنای حقیقی،و اشاره به سایه‌های بهشتی در قیامت باشد.چنانکه در حدیث آمده است:«در بهشت درختی است که شخص سوار بر مرکب،می‌تواند در سایه آن یکصد سال راه برود». ⁽²⁾

دوم این که عرض می‌کند:«خداوندا از فضل و کرمت پاداش مضاعف به او مرحمت کن!» و اجزه مضاعفات الخیر من فضلک .

روشن است که پاداش الهی همیشه به صورت مضاعف و چندین برابر می‌باشد چرا که از فضل و کرمش سرچشمه می‌گیرد و برابری با اعمال در آن شرط نیست، ولی در اینجا تقاضای پاداشهای بیشتری برای آن بزرگوار شده است.

در سومین و چهارمین تقاضا عرضه می‌دارد:«خداوندا!کاخ پر شکوه او را از هر بنایی برتر ساز و مقام او را در پیشگاه خود گرامی دار! (اللّهمّ و أعل علی بناء البانین بناءه،و أکرم لدیک منزلته).

منظور از«بناء»در اینجا یا دین و آیین و مذهب اوست که تقاضا شده بر تمام ادیان جهان پیشی گیرد و یا مقام والای آن حضرت است،که بر همه تقدّم جوید.

در پنجمین و ششمین تقاضا از خداوند،عرضه می‌دارد:«خداوندا!نور او را(در سراسر جهان)کامل گردان!و پاداش رسالتش را پذیرش شهادت(و شفاعت در حقّ امّت)و قبول گفتار او قرار ده!(چرا که او)دارای منطق عادلانه و سخنان جدا کننده حقّ از باطل بود» و أتمم له نوره،و اجزه من ابتعاثک له مقبول الشّهادة،و مرضیّ المقالة،ذا منطق عدل،و خطبة فصل .

جالب این که جزای رسالت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در این عبارت شفاعت امّت شمرده شده، چیزی که برکتش به دیگران باز می‌گردد و این نهایت کرامت و لطف آن حضرت است و در ضمن به این نکته نیز اشاره شده که شفاعت و گواهی آن حضرت،بی‌حساب نیست،او همواره گفتارش عادلانه و سخنانش جدا کننده حق از باطل بود،اگر درباره شخص،یا قومی شفاعت کند لیاقت و شایستگی شفاعت را در آنها یافته است و این ناظر به همان چیزی است که در مباحث شفاعت گفته‌ایم که شفاعت هم،بی‌حساب نیست،بلکه لیاقتی لازم دارد و به تعبیر دیگر:باید رابطه معنوی میان شفاعت کننده و شفاعت شونده باشد و آنها که تمام پیوندهای خود را بریده‌اند،لایق شفاعت نیستند و این همان مقام محمودی است که در قرآن مجید به آن اشاره شده، می‌فرماید: «وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَکَ عَسی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً» ؛پاسی از شب را از خواب برخیز و قرآن(و نماز)بخوان این یک وظیفه اضافی برای توست تا پروردگارت تو را به مقام محمود برساند» ⁽¹⁾.

در آخرین بخش از خطبه،امام دعایی برای خود و دوستانش می‌کند و در عبارت کوتاه،برترین نعمت‌های الهی را تقاضا می‌نماید،عرض می‌کند:«خداوندا!میان ما و آن پیامبر بزرگ صلّی اللّه علیه و آله در جایی که زندگانیش خوش و نعمتش جاویدان و آرزوهایش

مطلوب و لذّاتش خواستنی است،در کمال آرامش و نهایت اطمینان و توأم با هدایای پر ارزش،جمع گردان!» (اللّهمّ اجمع بیننا و بینه فی برد العیش و قرار النّعمة،و منی الشّهوات،و أهواء اللّذّات،و رخاء الدّعة ⁽¹⁾،و منتهی الطّمأنینة،و تحف الکرامة .

این اوصاف هفت‌گانه،اوصاف بهشت برین است که دارای تمام این صفات و برکات می‌باشد،آرامش،آسایش،کرامت‌های الهی،لذّات،شایسته و نعمت‌های معنوی و مادّی بی‌نظیر،توأم با جاودانگی در آن جمع است.

نکته

اهمیّت فوق العادۀ صلوات بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله

در خطبه بالا صلوات و درود بسیار پرمعنا و پر محتوا و مستدلّی بر پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آمده بود و این مطلب ما را به اهمیّت این مسأله در دستورات اسلامی واقف می‌سازد.

حقیقت این است که روایات اسلامی اهمیّت فوق‌العاده‌ای برای صلوات بر پیامبر ذکر کرده و در منابع شیعه و اهل سنّت ثواب و پاداش فوق‌العاده‌ای برای این عمل ذکر شده،به اندازه‌ای که مایه اعجاب و شگفتی است،که به عنوان نمونه بخشی از این روایات را گلچین کرده،در ذیل از نظر خوانندگان عزیز می‌گذرانیم،سپس به تحلیلی در این زمینه می‌نشینیم:

1-در حدیثی از امیرمؤمنان علی علیه السّلام می‌خوانیم:

«ألصّلاة علی النّبیّ و آله أمحق للخطایا من الماء إلی النّار و السّلام علی النّبیّ أفضل من عتق رقاب ،صلوات بر پیامبر و آل او گناهان را محو می‌کند،شدیدتر از آنچه آب،آتش را خاموش می‌کند و سلام بر پیامبر و آل او افضل است از آزاد کردن بردگان» ⁽²⁾

2-در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم:

«إذا ذکر النّبیّ فأکثروا الصّلاة علیه فإنّه من صلّی علی النّبیّ صلاة واحدة صلّی اللّه علیه ألف صلاة فی ألف صفّ من الملائکة و لم یبق شیء ممّا خلقه اللّه إلاّ صلّی علی[ذلک]العبد لصلاة اللّه علیه و صلاة ملائکته فمن لم یرغب فی هذا فهو جاهل مغرور قد بریء اللّه منه و رسوله و أهل بیته ،هنگامی که نام پیامبر برده شود بسیار صلوات بر او بفرستید،چرا که هر کس یک صلوات بر پیامبر اکرم بفرستد خداوند هزار صلوات و درود در هزار صفّ از ملائکه،بر او می‌فرستد،و چیزی از مخلوقات خدا باقی نمی‌ماند،مگر این که به خاطر صلوات خدا و فرشتگانش بر او صلوات می‌فرستند و هر کس به چنین پاداش عظیمی علاقه نداشته باشد،جاهل مغروری است که خدا و رسول خدا و اهل بیتش از او بیزارند» ⁽¹⁾3-در حدیث دیگری از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله می‌خوانیم:

«کلّ دعاء محجوب حتّی یصلّی علی النّبیّ ،هیچ دعایی به اجابت نمی‌رسد مگر اینکه صلوات بر پیامبر فرستاده شود ⁽²⁾».

4-باز در حدیث دیگری از همان حضرت می‌خوانیم:

«ألصّلاة علیّ نور علی الصّراط ،صلوات بر من نور صراط(در قیامت)است. ⁽³⁾».

5-در حدیث دیگری از امام باقر یا امام صادق علیه السّلام نقل شده که فرمود:

(ما فی المیزان شیء أثقل من الصّلاة علی محمّد و آل محمّد و إنّ الرّجل لتوضع أعماله فی المیزان فتمیل به فیخرج الصّلاة علیه فیضعها فی میزانه فترجّح ،در ترازوی سنجش اعمال(در قیامت)چیزی سنگین‌تر از صلوات بر محمّد و آل محمّد نیست،کسانی

هستند که اعمالشان را در ترازوی سنجش عمل می‌گذارند،سبک و ناچیز است سپس صلوات بر آن حضرت را بیرون آورده و بر آن می‌نهند سنگینی می‌کند و برتری می‌یابد». ⁽¹⁾

6-در حدیث دیگری از خود آن حضرت آمده است:

«صلّوا علیّ فإنّ الصّلاة علیّ زکاة لکم ،صلوات بر من بفرستید،چرا که صلوات بر من،باعث نموّ(روح و جان)شما می‌شود» ⁽²⁾7-در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است:

«إذا کان یوم الخمیس بعث اللّه ملائکة معهم صحف من فضّة و أقلام من ذهب یکتبون یوم الخمیس و لیلة الجمعة أکثر النّاس علیّ صلاة ،روز پنج شنبه که می‌شود خداوند فرشتگانی را با لوح‌هایی از نقره و قلمهایی از طلا می‌فرستد تا نام کسانی را که روز پنج شنبه و شب جمعه بیشتر از همه بر من صلوات می‌فرستند،بنویسند ⁽³⁾».

8-در حدیث دیگری از امام صادق علیه السّلام از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله چنین نقل شده است که روزی به علی علیه السّلام فرمود:

«ألا أبشّرک؟قال:بلی بأبی أنت و أمّی فإنّک لم تزل مبشّرا بکلّ خیر.فقال:أخبرنی جبرئیل آنفا بالعجب.فقال أمیرالمؤمنین:و ما الّذی أخبرک یا رسول اللّه؟قال:أخبرنی أنّ الرّجل من أمّتی إذا صلّی علیّ فأتبع بالصّلاة علی أهل بیتی فتحت له أبواب السّماء و صلّت علیه الملائکة سبعین صلاة و أنّه إن کان من المذنبین تحاتّ عنه الذّنوب کماتحاتّ الورق من الشّجر ،آیا به تو بشارت بدهم؟علی علیه السّلام عرض کرد:آری پدر و مادرم فدایت،تو همیشه بشارت دهنده به همه نیکی‌ها بوده‌ای.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:جبرئیل الآن از چیز عجیبی به من خبر داد،امیرمؤمنان علیه السّلام پرسید:چه خبری داده،ای رسول خدا؟فرمود:به من خبر داد که یکی از امّت من

هنگامی که صلوات بر من می‌فرستد و به دنبال آن صلوات بر اهل بیتم،درهای آسمان به روی او گشوده می‌شود و فرشتگان هفتاد صلوات بر او می‌فرستند و اگر از گنه‌کاران باشد،گناهانش فرو می‌ریزد آن گونه که برگها از درختان می‌ریزند ⁽¹⁾».

9-در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است:

«أکثروا الصّلاة علیّ فإنّ اللّه وکّل بی ملکا عند قبری فإذا صلّی علیّ رجل من أمّتی قال ذلک الملک یا محمّد:إنّ فلان بن فلان صلّی علیک السّاعة ،زیاد صلوات بر من بفرستید،چرا که خداوند فرشته‌ای را نزد قبر من مأمور ساخته که هر فردی از امّت من،صلوات بر من بفرستد آن فرشته می‌گوید:فلان کس،فرزند فلان،هم اکنون بر تو صلوات فرستاد». ⁽²⁾

10-در حدیثی از امام باقر علیه السّلام از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله چنین نقل شده است:

«من صلّی علیّ إیمانا و احتسابا إستأنف العمل ،هر کس از روی ایمان و به خاطر خداوند، بر من صلوات بفرستد(تمام گناهانش بخشوده خواهد شد و)اعمال خود را از نو آغاز می‌کند ⁽³⁾».

11-نه تنها به هنگام ذکر نام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله باید صلوات بر او فرستاد،بلکه به هنگام نوشتن نیز تأکید شده است که صلوات را بنویسند،آن گونه که در حدیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می‌خوانیم:

«من صلّی علیّ فی کتاب لم تزل الملائکة تستغفر له مادام اسمی فی ذلک الکتاب ،کسی که در نوشته‌ای صلوات بر من بنویسد،فرشتگان- مادامی که اسم من در آن نوشته است-برای او استغفار می‌کنند ⁽⁴⁾».

12-عایشه از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل می‌کند که فرمود:

«من سرّه أن یلقی اللّه غدا راضیا فلیکثر الصّلاة ،علیّ،کسی که دوست دارد خدا را فردای قیامت ملاقات کند

در حالی که از او خشنود باشد،پس زیاد بر من صلوات بفرستد ⁽¹⁾».

کوتاه سخن این که روایات بسیار فراوانی در این زمینه نقل شده،که از اهمیّت فوق‌العاده صلوات و درود بر پیامبر و آل حکایت می‌کند،به گونه‌ای که در کمتر عملی از اعمال،این همه ثواب و فضیلت دیده می‌شود و آنچه ما در احادیث دوازده‌گانه بالا آوردیم،در واقع بخش کوچکی از آن است.

پاسخ به چند سؤال

1-این همه اهمیّت برای چیست؟

در اینجا قبل از هر چیز،این سؤال پیش می‌آید که این همه اهمیّت برای چیست؟و چه فلسفه‌ای در صلوات بر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نهفته شده است؟ در پاسخ این سؤال می‌توان گفت که نخستین فلسفه آن این است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و مقام شامخ او فراموش نشود،و لازمه آن این است که اسلام و برنامه‌های اسلامی متروک نمی‌شود و به این ترتیب ادامه صلوات بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله رمز بقای اسلام و نام مبارک او است.

دیگر این که این صلوات و درود سبب می‌شود که ما به مقام والای آن حضرت بیشتر آشنا شویم و از اخلاق و اعمال و صفاتش الگو بگیریم و لذا از بعضی از تعبیرات استفاده می‌شود که صلوات بر آن حضرت،باعث پاکیزگی اخلاق و طهارت اعمال و ریزش گناهان ما می‌شود،چنان که در زیارت جامعه می‌خوانیم:

«و جعل صلاتنا علیکم و ما خصّنا به من ولایتکم طیبا لخلقنا و طهارة لأنفسنا و تزکیة لنا و کفّارة لذنوبنا ،خداوند صلوات ما را بر شما(پیامبر و آل پیامبر)و ولایت ما را نسبت

به شما،سبب پاکیزگی اخلاق،طهارت نفوس و نموّ و رشد معنوی و کفّاره گناهان ما قرار داده است» ⁽¹⁾.

در روایات متعدّد دیگری نیز اشاره به بخشودگی گناهان،به هنگام درود بر پیامبر و آل او شده است.

از طرفی صلوات و درود بر پیامبر و آل او،رحمت تازه الهی را بر روح پاک آنها فرو می‌فرستد و از آنجا که آنها منبع فیض‌اند،از سوی آنها به امّت نیز سرازیر می‌شود بنابراین،درود و رحمت بر آنها،در واقع درود و رحمت بر خود ما است.

اضافه بر این،فرستادن صلوات و درود بر آن بزرگواران،نوعی حق‌شناسی و قدردانی و تشکّر از زحماتی است که برای هدایت امّت کشیده‌اند و بی‌شکّ این حقّ‌شناسی و قدردانی اجر و پاداش الهی دارد.

2-آیا صلوات بر پیامبر برای او اثری دارد؟

سؤال دیگری که در اینجا مطرح است این است که آیا صلوات و درود بر پیامبر و آل او،در مقام و منزلت آنها اثر دارد؟ گاه بعضی از ناآگاهان می‌گویند:هیچ اثری ندارد چون آنها به مقاماتی که باید برسند،رسیده‌اند،ولی سستی این سخن با توجّه به این که سیر تکاملی انسان هیچ حدّ و مرزی را نمی‌شناسد و به سوی نامتناهی پیش می‌رود،آشکار می‌شود و لذا با صراحت در بعضی از دعاها که در تشهّد و غیر آن خوانده می‌شود،عرضه می‌داریم:

«و ارفع درجته،درجه پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله را بالاتر از آنچه هست،بالا ببر». ⁽²⁾

از این رو،قرآن مجید نیز با صراحت می‌گوید: «إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً» ؛خدا و فرشتگانش بر پیامبر اکرم

درود و رحمت می‌فرستند،ای کسانی که ایمان آورده‌اید بر او درود بفرستید و سلام گویید و تسلیم(فرمان او)باشید» ⁽¹⁾تعبیر به فعل مضارع «یُصَلُّونَ» دلیل بر ادامه این رحمت است و به یقین هر مسلمانی که سخن از توحید و اسلام می‌گوید،رحمت تازه‌ای برای بنیانگذار این آیین نوشته می‌شود و این رحمت با انجام اعمال او نیز تداوم می‌یابد،چرا که این سنّت‌های حسنه را او بنیان نهاد.

3-با چه الفاظی درود بفرستیم؟

سؤال دیگری که در اینجا مطرح است،این است که چگونه و با چه الفاظی باید بر آن حضرت صلوات فرستاد؟ در این زمینه نیز روایات متعدّدی از طرق شیعه و اهل سنّت به ما رسیده و در همه آنها تأکید شده است که باید آل محمّد علیهم السّلام به هنگام فرستادن صلوات ذکر شوند،که ما در اینجا به ذکر چند روایت از طرق اهل سنّت،بسنده می‌کنیم:

در«الدّر المنثور»از«صحیح بخاری»و«مسلم»و«ابو داود»و«ترمذی»و«نسائی» و«ابن ماجه»و«ابن مردویه»و گروه دیگری،از«کعب بن عجره»نقل شده که مردی خدمت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله عرض کرد:«أمّا السّلام علیک فقد علمناه فکیف الصّلاة علیک،سلام بر تو را می‌دانیم چگونه است،امّا صلوات و درود بر تو باید چگونه باشد؟» پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود بگو:

«أللّهمّ صلّ علی محمّد و علی آل محمّد کما صلّیت علی آل إبراهیم إنّک حمید مجید.ألّلهمّ بارک علی محمّد و علی آل محمّد کما بارکت علی آل إبراهیم إنّک حمید مجید» نویسنده تفسیر«الدّر المنثور»اضافه بر حدیث فوق،هیجده حدیث دیگر نقل

کرده که در همه آنها تصریح شده که«آل محمّد»را باید به هنگام صلوات ذکر کرد، این احادیث از کتب مشهور و معروف اهل سنّت از گروهی از صحابه از جمله«ابن عبّاس»،«ابو سعید خدری»،«ابو هریره»،«طلحه»،«ابو مسعود انصاری»،«بریده»، «ابن مسعود»،«کعب بن عجره»و«امیر مؤمنان علی علیه السّلام»نقل شده است. ⁽¹⁾

در«صحیح بخاری» ⁽²⁾روایات متعدّدی در این زمینه نقل شده و در «صحیح مسلم» ⁽³⁾نیز،دو روایت آمده است و جالب این که در«صحیح مسلم»با آن که در احادیث فوق چند بار«محمّد و آل محمد»،با هم ذکر شده،عنوانی را که برای این باب انتخاب کرده«باب الصّلاة علی النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم»(بدون ذکر آل)می‌باشد! این نکته نیز لازم به یادآوری است که در بعضی از روایات اهل سنّت و بسیاری از روایات شیعه،حتّی کلمه«علی»میان«محمّد و آل محمّد»فاصله نشده است و کیفیّت صلوات به این صورت است:«الّلهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد».

این سخن را با حدیثی از«صواعق ابن حجر» ⁽⁴⁾پایان می‌بریم.او نقل می‌کند که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرمود:

«لا تصلّوا علیّ الصّلاة البتراء!فقالوا:و ما الصّلاة البتراء؟قال:

یقولون:«أللّهمّ صلّ علی محمّد»و تمسکون،بل قولوا:أللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد ،هرگز صلوات ناقص و ناتمام بر من نفرستید!عرض کردند:صلوات ناقص و ناتمام چیست؟فرمود:اینکه فقط بگوئید:«أللّهمّ صلّ علی محمّد»سپس امساک کنید،بلکه بگوئید:أللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد».

در جلد اوّل کنز العمّال نیز روایات متعدّدی در این زمینه دیده می‌شود.

4-صلوات و درود واجب است،یا مستحب؟

سؤال دیگر این که آیا صلوات فرستادن بر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله واجب است یا مستحبّ؟ظاهر آیه شریفه پنجاه و شش سوره احزاب «إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ» وجوب است،زیرا می‌دانیم امر،ظاهر در وجوب می‌باشد مگر این که قرینه‌ای بر خلاف آن قائم شود و در این آیه خداوند امر به صلوات و سلام بر پیامبر کرده است،بنابراین،حدّاقل لازم است یک بار بر آن حضرت صلوات و درود و سلام فرستاد،این در حالی است که مشهور فقهای شیعه و جمعی از فقهای اهل سنّت معتقد به وجوب صلوات در تشهّد هستند.

«ابن قدامه»فقیه معروف اهل سنّت در کتاب«المغنی»می‌گوید:در تشهّد اوّل، باید بر پیامبر صلوات بفرستد و بگوید:«أللّهمّ صلّ علی محمّد و علی آل محمّد کما صلّیت علی إبراهیم...و هی واجبة فی صحیح المذهب و هو قول الشّافعی و اسحاق...، صلوات فرستادن بر پیامبر و آلش در فتوای صحیح واجب است و«شافعی»و «اسحاق»نیز بر همین عقیده‌اند».سپس از«ابن راهویه»(از فقهای اهل سنّت)نقل می‌کند:«لو أنّ رجلا ترک الصّلاة علی النّبی صلّی اللّه علیه و آله فی التشهّد بطلت صلاته،اگر کسی صلوات بر پیامبر را در تشهّد ترک کند،نمازش باطل است،سپس می‌افزاید:ظاهر مذهب«احمد»(امام معروف اهل سنّت)نیز وجوب آن است. ⁽¹⁾

نویسنده کتاب«التّاج الجامع للاصول»(شیخ منصور علی ناصف)در ذیل آیه پنجاه و شش سوره احزاب «إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ» تصریح می‌کند که

ظاهر آیه این است که صلوات و سلام،بر پیامبر اکرم واجب است و این سخن مورد اتّفاق علما می‌باشد ⁽¹⁾.

5-مفهوم واقعی صلوات

آخرین سؤالی که در اینجا مطرح است این است که مفهوم صلوات چیست؟ معروف در میان علما و دانشمندان این است که صلوات اگر از سوی خداوند باشد به معنای رحمت است و اگر از سوی فرشتگان و انسانها باشد به معنای طلب رحمت است.یا به تعبیری که در روایت امام کاظم علیه السّلام آمده است در پاسخ این سؤال که معنای صلوات خدا و ملائکه و مؤمنان در آیه شریفه «إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ» چیست؟فرمود:

«صلاة اللّه رحمة من اللّه و صلاة الملائکة تزکیة منهم له،و صلاة المؤمنین دعاء منهم له ،صلوات خداوند رحمتی از ناحیه او است و صلوات ملائکه،تقدیس و پاک شمردن آنها است نسبت به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و صلوات مؤمنین،دعا و تقاضای رحمت است از آنها برای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله». ⁽²⁾

بعضی معتقدند تمام این معانی به یک اصل باز می‌گردد و آن ثنای جمیل است خواه به صورت فرستادن رحمت بوده باشد،یا تقدیس و پاک شمردن،و یا تقاضای رحمت،که هر کس به مقتضای حال خودش آن را انجام می‌دهد. ⁽³⁾

و از آنجا که ریشه اصلی این لغت،«صلی»(بر وزن سعی)به معنای در آتش افکندن،یا سوختن و برشته شدن در آتش است،بعضی معتقدند که صلوات به معنای دور کردن آتش عذاب الهی است،که نتیجه آن رحمت یا تقاضای رحمت است،ولی بعضی میان«صلو»که به اصطلاح ناقص واوی است،با«صلی»که ناقص

یایی است،فرق گذاشته‌اند و معنای اخیر را مربوط به«صلی»دانسته‌اند و معانی قبل را مربوط به«صلو».(دقّت کنید!) به هر حال،تمام اینها نشان می‌دهد که با هر صلوات و سلامی که به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرستاده می‌شود،رحمت تازه‌ای بر روان پاک او نازل می‌گردد و بعید نیست که این رحمت از ناحیه آن منبع عظیم الهی،به سوی امّتش نیز سرازیر شود.از همین رو صلوات و درود بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله مایه رحمت و پاکی و آموزش برای خود انسان است.

درباره اینکه منظور از آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله همان اهل بیت،یعنی فرزندان او هستند به خواست خدا در ذیل خطبه 239 بحث خواهیم کرد.در جلد اوّل همین شرح،ذیل خطبه دوّم صفحه 303 نیز اشاره‌ای به این معنا داشتیم.

خطبۀ 73: بعد از شفاعت حسنین درباره مروان بن حکم

اشاره

و من کلام له علیه السّلام قاله لمروان بن الحکم بالبصرة

⁽¹⁾ قالوا:أخذ مروان بن الحکم أسیرا یوم الجمل،فاستشفع الحسن و الحسین علیهما السّلام الی أمیر المؤمنین علیه السّلام،فکلّماه فیه،فخلّی سبیله فقالا له:یبایعک یا امیرالمؤمنین؟فقال علیه السّلام...

این سخن را علی علیه السّلام به مروان حکم در بصره فرمود.

راویان اخبار،چنین نقل کرده‌اند که«مروان بن حکم»روز جنگ جمل اسیر شد (و او را خدمت علی علیه السّلام آوردند)از امام حسن و امام حسین علیهما السّلام شفاعت خواست و

آنها نزد پدر برای او شفاعت کردند و درباره عفو او سخن گفتند،امام علیه السّلام او را آزاد فرمود.آن دو بزرگوار عرض کردند:ای امیر مؤمنان اجازه می‌دهید او با شما بیعت کند؟امام علیه السّلام این خطبه(مورد بحث)را ایراد فرمود.

خطبه در یک نگاه

این سخن در واقع از خیانت و جنایت«مروان»و«بنی مروان»پرده برمی‌دارد،از یک سو او را به یهود تشبیه می‌کند که خیانت و کارشکنی آنها نسبت به مسلمین از روز ظهور اسلام تا به امروز بر کسی مخفی نبوده است و از سوی دیگر از آینده بنی مروان و حکومت این شجره خبیثه خبر می‌دهد که در حکومت کوتاه خود چه مصایب و مشکلاتی برای مسلمانان ببار می‌آورد،این پیشگویی که به صورت یک خبر غیبی بیان شده از احاطه روح مقدّس امام علیه السّلام نسبت به حوادث آینده خبر می‌دهد.

أو لم یبایعنی بعد قتل عثمان؟لا حاجة لی فی بیعته!إنّها کفّ یهودیّة، لو بایعنی بکفّه لغدر بسبّته.أما إنّ له إمرة کلعقة الکلب أنفه،و هو أبو الأکبش الاربعة،و ستلقی الأمّة منه و من ولده یوما[موتا]أحمر!

ترجمه

مگر او(مروان)پس از قتل عثمان با من بیعت نکرد.من نیازی به بیعت او ندارم، دست او دست یهودی است!اگر(امروز)با دستش بیعت کند(فردا)با پشت خود پیمانش را بر باد می‌دهد.بدانید او حکومت کوتاهی خواهد داشت همچون مقدار زمانی که سگی بینی خود را با زبانش می‌لیسد.او پدر قوچ‌های چهارگانه است و امّت اسلام به زودی از دست او و پسرانش روز خونینی خواهند داشت!

شرح و تفسیر

نیازی به بیعت مروان ندارم!

در آغاز این سخن،امام علیه السّلام به پیشنهاد«امام حسن»و«امام حسین»(علیهما السّلام)دایر به عفو«مروان بن حکم»که روز جنگ«جمل»اسیر شده بود و سپس تجدید بیعت با«امیرمؤمنان علی علیه السّلام»چنین می‌فرماید:«مگر او پس از قتل عثمان با من بیعت نکرد.من نیازی به بیعت او ندارم.دست او دست یهودی است!اگر(امروز)با دستش بیعت کند(فردا)با پشت خود پیمانش را بر باد می‌دهد» أو لم یبایعنی بعد قتل

عثمان؟ لا حاجة لی فی بیعته!إنّها کفّ یهودیّة،لو بایعنی بکفّه لغدر بسبّته ⁽¹⁾.

تشبیه دست او به دست یهودی اشاره روشنی به خیانت‌های«مروان»است که در واقع از پدر خائنش«حکم»به ارث برد،همان مردی که به خاطر جاسوسی برای مشرکان و استهزاء و سخریه پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به طائف تبعید شد و حتّی شفاعت‌های «عثمان»که فرزند برادر او بود،در عصر خلیفه اوّل و دوّم مؤثّر نیفتاد و همچنان به صورت تبعید در طائف ماند و هنگامی که عثمان به خلافت رسید نخستین کار زشتی که انجام داد و مردم بر او ایراد گرفتند،آزاد کردن«حکم بن أبی العاص»و باز گرداندن او به مدینه بود.

بدیهی است شخصی که یک روز با«علی علیه السّلام»بیعت می‌کند بیعتی که حتّی در میان مردم جاهلیّت محترم بود و کمی بعد،بیعت خود را می‌شکند و آتش جنگ «جمل»بر پا می‌کند بیعتش ارزش و اعتباری ندارد،اگر بار دیگر هم بیعت کند تا فرصتی بدست آورد،به بیعت خود پشت می‌کند و تعهّدات خویش را زیر پا می‌گذارد،او همیشه تابع هوا و هوس خویش است و عزّت و آبرو و شرف انسانی و تعهّدات شرعی و اخلاقی برای او الفاظی بی‌محتواست! سپس امام علیه السّلام سه پیشگویی درباره مروان و دودمان او می‌کند،نخست می‌فرماید:«بدانید او حکومت کوتاهی خواهد داشت همچون مقدار زمانی که سگی بینی خود را با زبانش می‌لیسد!» (أما إنّ له إمرة کلعقة ⁽²⁾الکلب أنفه).

هنگامی که سگ پوزه خود را در جیفه‌ای وارد می‌کند که از آن بخورد،کمی از بقایای جیفه،یا چربی آن،بر پوزه و بینی او باقی می‌ماند که بعدا با زبان درازش آن را پاک می‌کند،هم پوزه را تمیز کرده،و هم از بقایای جیفه استفاده می‌کند.

انتخاب این تعبیر برای حکومت کوتاه مدّت«مروان»در نهایت فصاحت و بلاغت و به اصطلاح:«مقال مطابق مقتضای حال است».آری او همچون سگی بود که از جیفه حکومت نامشروعی که از دودمان«بنی امیّه»مانده بود،بهره گرفت آن هم در مدّتی بسیار کوتاه،که به گفته بعضی از مورّخان چهار ماه و ده روز و به گفته بعضی دیگر شش ماه،و بیشترین مدّتی که برای آن نوشته‌اند نه ماه است و به این ترتیب پیشگویی علی علیه السّلام درباره او به وقوع پیوست و چنانکه در نکات،اشاره خواهیم کرد به دست همسرش به سادگی کشته شد.

دومین پیشگویی این که فرمود:«او پدر قوچ‌های چهارگانه است» و هو أبوالأکبش ⁽¹⁾الأربعة .

«أکبش»جمع«کبش»به معنای گوسفند نر،یا قوچ است که حیوان سرکشی است و طبق این تعبیر،امام علیه السّلام آنها را به حیوان سرکش تشبیه کرد.

به گفته جمعی از«شارحان نهج البلاغه»این سخن اشاره است به فرزندان چهارگانه او:«عبد الملک»که جانشین او شد،«عبدالعزیز»که والی مصر گردید،«بشر» والی عراق،و«محمّد»نیز والی جزیره شد،که هر کدام از آنها شرارت را از پدرشان به ارث بردند.درست است که فرزندان«مروان»بسیار بیش از این بود ولی این چهار نفر کسانی هستند که به حکومت رسیدند و امیرمؤمنان علی علیه السّلام به آنها اشاره می‌فرماید.

جمعی دیگر از«شارحان»این سخن را اشاره به نوادگان«مروان»که فرزندان

«عبدالملک»بودند،می‌دانند که چهار نفر آنها به نام«ولید»،«سلیمان»،«یزید»،و «هشام»به خلافت رسیدند و او تنها کسی بود که چهار فرزندش به خلافت رسیدند.

به همین دلیل،جمعی قول دوم را ترجیح دادند،چرا که با سومین پیشگویی امام که در کلام بالا آمده است و می‌فرماید:«و امّت به اسلام به زودی از دست او و پسرانش،روز خونینی خواهند داشت» و ستلقی الأمّة منه و من ولده یوما أحمر سازگارتر است.

این پیشگویی نیز به تحقّق پیوست و این خلفای خونخوار یکی پس از دیگری به حکومت رسیدند و جای«مروان»و«عبدالملک»را گرفتند و خون‌های زیادی ریختند و بسیاری از بی‌گناهان را به تیغ دژخیمان سپردند و یوما أحمر (روز سرخ و خونین)با جنایات آنها تحقّق پذیرفت،که یک نمونه آن،جنایات«حجّاج» فرماندار کوفه در عصر«عبدالملک بن مروان»است.

نکته: سرگذشت عجیب مروان!

«مروان بن حکم»که از سرسخت‌ترین دشمنان«امیرمؤمنان علی علیه السّلام»بود و محور سخن در خطبه مورد بحث است،سرگذشتی شگفت انگیز و عبرت‌آمیز دارد و آگاهی بر تاریخ زندگی نکبت‌بار او،بسیاری از حقایق مربوط به تاریخ صدر اسلام را روشن می‌سازد.

پدرش«حکم»همانگونه که در بلا اشاره کردیم به خاطر کارشکنی‌های مکرّر بر ضدّ پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله،به طائف تبعید شد و پیامبر در حقّ او فرمود:

«لعنک اللّه و لعن ما فی صلبک ،خداوند هم تو را و هم فرزندی را که در صلب خود،داری لعنت کند»(و این قبل از تولّد مروان بود.) چهره او در جامعه اسلامی آن روز،به قدری منفور بود که نه خلیفه اوّل و نه

خلیفه دوم جرأت نکردند به وساطت‌های«عثمان»که برادرزاده او بود ترتیب اثر داده،اجازه بازگشت او را به مدینه بدهند،ولی هنگامی که«عثمان»به خلافت رسید،یکی از نخستین کارهای زشتی که انجام داد آزاد کردن عمویش«حکم»پدر «مروان»بود و عجب‌تر اینکه او را از مقرّبان خود قرار داد و اموال فراوانی از بیت‌المال را در اختیار او گذاشت و این یکی از نقاط تاریک حکومت«عثمان»است که از عوامل شورش بر ضدّ او محسوب می‌شود و به خاطر همین کار بود که گروهی از صحابه پیغمبر،از نماز خواندن پشت سر«عثمان»خودداری کردند.

بعد از قتل«عثمان»،«مروان»در زمره کسانی بود که با«علی علیه السّلام»بیعت کرد،ولی چیزی نگذشت که دست به دست آتش افروزان«جمل»داد و به«بصره»آمد و پس از شکست لشکر جمل و کشته شدن«طلحه»و«زبیر»،(سردمداران جنگ)«مروان» اسیر شد و چنانکه در شرح خطبه آوردیم،با شفاعت امام حسن و امام حسین علیه السّلام که کانونهای رحمت الهی بودند،آزاد شد.و بعضی گفته‌اند«ابن عباس»برای او شفاعت کرد.

ولی او دست از شیطنت برنداشت و به«معاویه»و لشکریان«شام»پیوست و در جنگ«صفّین»به طور فعّال شرکت داشت و از عجایب اینکه نوشته‌اند«معاویه»به فرزندش«یزید»وصیّت‌هایی نمود و از جمله اینکه به او گفت:من از چهار نفر بر تو می‌ترسم که یکی از آنها را«مروان»شمرد و توصیه کرد،هنگامی که من از دنیا رفتم وقتی که می‌خواهی بر جنازه من نماز بخوانی بگو:پدرم وصیّت کرده است که باید یکی از بزرگان«بنی امیّه»عمویم«مروان بن حکم»مراسم نماز را بجا آورد و به این ترتیب او را مقدّم بدار و گروهی را دستور ده که زیرا لباس خود اسلحه ببندند و در آخر نماز،به او حمله کنند و خونش را بریزند،تا از دست او راحت شوی.گویا «مروان»از ماجرا با خبر شده بود و یا از قراین و احوال،نسبت به حاضران سوء ظنّ پیدا کرد و پیش از تکمیل نماز از صحنه گریخت.

درباره سبب مرگ«مروان»که در سال 65 هجری واقع شد،چنین گفته شده است که«معاویة بن یزید»هنگامی که در آستانه مرگ قرار گرفت کسی را به عنوان جانشین خود انتخاب نکرد،لذا بر سر جانشینی او اختلاف شد.بعضی از نزدیکان «معاویة بن یزید»تمایل داشتند که برادرش«خالد بن یزید»جای او را بگیرد ولی چون سنّ او کم بود،با«مروان بن حکم»بیعت کردند با این قید که بعد از او«خالد» جای او را بگیرد،ولی چیزی نگذشت که«مروان»از این کار پشیمان شد و تصمیم گرفت خلافت را بعد از خود به فرزندش«عبدالملک»و سپس«عبدالعزیز»بسپارد.

طرفداران«خالد»از این امر سخت عصبانی شدند،این در حالی بود که مروان با مادر«خالد»ازدواج کرده بود،تا از این طریق او را کوچک کند ولی«خالد»این کار را به مادرش خرده گرفت و پیمان شکنی«مروان»را نسبت به خودش بازگو کرد.

مادرش به او گفت غم مخور!من کار«مروان»را می‌سازم و به گفته خود عمل کرد و شب هنگام در حال خواب،متّکایی بر دهان«مروان»قرار داد و فشرد و او را خفه کرد در حالی که 61 یا 63 سال بیشتر نداشت.

از اموری که درباره«مروان»نوشته‌اند این است که مادرش قبل از آن که با «حکم»ازدواج کند،از زنان فاحشه مشهور در محیط جاهلیّت بود و از کسانی بود که آنها را«صاحبة الرایة»می‌گفتند،زیرا علنا پرچمی بر در خانه خود نصب کرده بود و افراد آلوده و بی‌بند و بار را به سوی خود فرا می‌خواند.

همان گونه که قبل از این اشاره کردیم،حکومت خود«مروان»چند ماه بیشتر نبود و در روایات آمده است که شبی در خواب دید چهار بار در محراب«پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله»بول کرده است.هنگامی که از«ابن‌سیرین»معبّر معروف خواب،این مطلب را سؤال کرد،گفت:چهار نفر از فرزندان تو،به حکومت می‌رسند(و مایه تخریب اسلام می‌شوند)و همین طور شد(البتّه چهار نفر از نوه‌های اوّلین فرزندان

او،یعنی فرزندان«عبدالملک»به خلافت رسیدند):«ولید بن عبدالملک»(از سال 86-96 هجری قمری)،«سلیمان بن عبدالملک»(از سال 96-99)،«یزید بن عبدالملک»(از سال 101-105)و«هشام بن عبدالملک»(از سال 105-125).

البته در میان دو نفر اوّل و دو نفر اخیر،مدّت کوتاهی خلافت به دست«عمر بن عبدالعزیز»افتاد که نوه دیگر«مروان»بود(از سال 99-101).

سپس طومار زندگی نوه‌های او در هم پیچید و تاریخ زشت و سیاه و ننگین «آل مروان»به عنوان جمعی از بدترین خلفای بنی امیّه،رقم خورد. ⁽¹⁾

خطبۀ 74: هنگامی که گروهی از مردم تصمیم گرفته بودند،با عثمان بیعت کنند

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام لمّا عزموا علی بیعة العثمان

⁽¹⁾ این سخن را هنگامی بیان فرمود که گروهی از مردم تصمیم گرفته بودند،با عثمان بیعت کنند.

خطبه در یک نگاه

بعضی از شارحان نهج البلاغه شأن ورودی برای این خطبه ذکر کرده‌اند که خلاصه آن چنین است:هنگامی که شورای شش نفره بعد از عمر به دستور او تشکیل شد،«عبدالرّحمن بن عوف»و«سعد بن ابی وقّاص»و«طلحه»به«عثمان» رأی دادند و طبعا وی به عنوان خلیفه،برنده شد،«علی علیه السّلام»از بیعت خودداری کرد

و فرمود:«ما حقّی داریم اگر به آن برسیم حقّ خود را می‌گیریم و اگر ما را از حقّ خود بازدارند،مانند کسی خواهیم بود که بر ترک شتر سوار شود(ولی ما صبر می‌کنیم تا به حقّمان برسیم)هر چند زمانی طولانی و تاریک بر این حال بگذرد.» سپس رو به آنها کرد و فرمود:«شما را به خدا سوگند می‌دهم آیا در آن روز که «پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله»میان مسلمانها پیمان برادری بر قرار کرد(و هر کسی فردی را به عنوان برادر خود پذیرفت)آیا در میان شما کسی جز من وجود دارد که با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله پیمان برادری بسته باشد؟»همه گفتند:نه.بعد فرمود:«آیا در میان شما کسی جز من هست که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله درباره او گفته باشد:

«من کنت مولاه فهذا مولاه» گفتند:نه.فرمود:«آیا در میان شما کسی جز من هست که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله درباره او گفته باشد:تو نسبت به من،مانند هارون نسبت به موسی هستی جز این که بعد از من پیامبری نیست؟»

أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلاّ أنّه لا نبیّ بعدی عرض کردند:نه...و به همین ترتیب بخش مهمّی از فضایل خود را برشمرد.در این هنگام «عبدالرّحمن»که سخت از این سخنان برآشفته بود و شرایط را بر ضدّ توطئه خود در حال تغییر می‌دید،کلام«علی علیه السّلام»را قطع کرد و گفت:ای علی!مردم عثمان را می‌خواهند(و این خود نشان می‌دهد که توطئه‌ای در این زمینه در کار بوده و الاّ شورای شش نفری«عمر»تنها منتخب او بودند و ارتباطی به مردم نداشت)پس خود را به زحمت نینداز و در معرض خطر قرار نده!سپس«عبدالرّحمن»رو به سوی گروه پنجاه نفری کرد که سرکرده آنها«ابوطلحه»بود و مأموریت داشتند هر کس با نتیجه شورا مخالفت کند،خونش را بریزند،گفت:«ای ابوطلحه!عمر چه دستوری به تو داده است؟»گفت:«به من دستور داده کسی که اختلافی در میان مسلمین بیندازد او را بکشم.»در اینجا«عبدالرّحمن»رو به سوی«علی علیه السّلام»کرد و گفت:بنابر این

بیعت کن و گر نه دستور عمر را درباره تو اجرا خواهیم کرد.اینجا بود که امام علیه السّلام خطبه مورد بحث را بیان کرد و به ناچار بیعت نمود تا اختلافی در میان مسلمین واقع نشود و فرمود:«شما همگی به خوبی می‌دانید که من از دیگران برای خلافت سزاوارترم(ولی افسوس که منافع شخصی شما اجازه نمی‌دهد که حق به حق‌دار برسد)ولی من مادامی که مسلمانان را به انحراف نکشانید،سکوت خواهم کرد، بگذارید ظلم و ستم تنها بر من رود. ⁽¹⁾»

لقد علمتم أنّی أحقّ النّاس بها من غیری،و واللّه لأسلمنّ ما سلمت أمور المسلمین،و لم یکن فیها جور إلاّ علیّ خاصّة،التماسا لأجر ذلک و فضله،و زهدا فیما تنا فستموه من زخرفه و زبرجه.

ترجمه

شما خوب می‌دانید که من از هر کس،به این امر خلافت شایسته‌ترم(ولی به خاطر نیّات سوء خود و این که مرا در مسیر منافع شخصی خود نمی‌بینید،مانع شدید)ولی به خدا سوگند!تا هنگامی که اوضاع مسلمین رو براه باشد(و عثمان راه سلامت را پیش گیرد)و تنها به من ستم شود،سکوت اختیار می‌کنم تا از این طریق پاداش و فضل الهی را به دست آورم و در برابر زر و زیورهایی که شما به خاطر آن با یکدیگر رقابت دارید،پارسایی ورزیده باشم.

شرح و تفسیر

همه می‌دانید از هر کس شایسته‌ترم!

این سخن را«امام امیرالمؤمنین علیه السّلام»در آستانه گزینش شورای شش نفره«عمر» نسبت به«عثمان»ایراد فرمود.زیرا همان طور که می‌دانیم«عمر»در آستانه وفاتش برای انتخاب خلیفه بعد از خود،یک شورای شش نفری تعیین کرد(علی علیه السّلام، عثمان،عبدالرّحمن بن عوف،طلحه،زبیر و سعد بن ابی وقّاص)و گروهی را مأمور

کرد که این شش نفر را تحت فشار قرار دهند،که در مدّت سه روز فردی را از میان خود به عنوان خلیفه مسلمین برگزینند و از آنجا که علی علیه السّلام حاضر نشد به شرایط نامشروع بعضی از اهل شورا تن در دهد،تمایل به«عثمان»پیدا کردند و به او رأی دادند و«عثمان»را به عنوان خلیفه برگزیدند.

امام علیه السّلام که در برابر عمل انجام شده قرار گرفت،گفتار حکیمانه بالا را ایراد فرمود.نخست فرمود:«شما خوب می‌دانید که من از هر کس به امر خلافت شایسته‌ترم» لقد علمتم أنّی أحقّ النّاس بها من غیری .

اشاره به این که اگر من در برابر تصمیم شما کوتاه بیایم،نه به خاطر این است که در شایستگی خودم کمترین شکّ و تردیدی دارم.

سپس به دلیل این موضوع پرداخت و فرمود:«به خدا سوگند!تا هنگامی که اوضاع مسلمین رو به راه باشد(و عثمان راه سلامت را پیش گیرد)و تنها به من ستم شود،سکوت اختیار می‌کنم.» و واللّه لأسلمنّ ما سلمت أمور المسلمین،و لم یکن فیها جور إلاّ علیّ خاصّة .

اشاره به این که من اگر کوتاه بیایم،به خاطر مصالح مسلمین است،مبادا در این لحظات حسّاس که دشمنان در داخل و خارج برای خاموش کردن نور اسلام توطئه می‌کنند،اختلافی در داخل به وجود آید و شکافی در صفوف مسلمین ایجاد شود و آنها از آن بهره بگیرند.یا خونهای بی‌گناهان در این راه ریخته شود،من این ستم را بر خودم می‌پذیرم و از حقّ خود صرف نظر می‌کنم،ولی این تا زمانی است که ظلم و فساد از ناحیه حکومت وقت،در محیط اسلام ظاهر نشود.

سپس می‌افزاید:«من در برابر این سکوت و مصلحت‌اندیشی(اوّلا:)اجر و پاداش الهی و فضل او را می‌طلبم» (التماسا لأجر ذلک و فضله).

(و ثانیا:)«می‌خواهم در برابر زر و زیورهایی که شما به خاطر آن با یکدیگر رقابت

دارید،پارسایی ورزیده باشم» و زهدا فیما تنافستموه ⁽¹⁾من زخرفه ⁽²⁾و زبرجه ⁽³⁾.

امام علیه السّلام در این عبارت کوتاه حقایق مهمّی را بیان فرموده است.

نخست این که:او از همه افراد برای جانشینی رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شایسته‌تر بود،و آنهایی که به خاطر منافع شخصی یا کینه و حسادت او را از حقّ خود باز داشتند،هم بر او ستم کردند،و هم بر مسلمین(که آنها را از چنین پیشوای شایسته‌ای،محروم نمودند).

دیگر این که:سکوت امام علیه السّلام و تسلیم در برابر شرایط موجود،هرگز بی‌قید و شرط نبود،بلکه مشروط به این بوده که کار مسلمانان سامان یابد و بر کسی ظلم و ستمی نشود.

و دیگر این که:امام علیه السّلام در برابر این سکوت تلخ و بسیار رنج‌آور،اجر و پاداش الهی را می‌طلبید و در ضمن می‌خواست اثبات کند آنچه را آنها از زرق و برق دنیا به خاطر آن بر سر و سینه می‌زنند و به اصطلاح«سر و دست می‌شکنند»چیز بی ارزشی است،که در ترازوی سنجش فکر بلند امام علیه السّلام وزنی ندارد.

پاسخ به چند پرسش

در اینجا چند سؤال باقی می‌ماند؟ نخست این که:آیا مفهوم این سخن آن است که سکوت امام علیه السّلام در دوران خلافت خلیفه اوّل و دوّم،دلیل بر این است که آنها از مسیر حقّ و عدالت خارج نشدند؟و گر نه امام قیام می‌نمود و اعتراض می‌کرد.

پاسخ این سؤال آن است که امام علیه السّلام به یقین از آن وضع رضایت نداشت و همانطور که در«خطبه شقشقیّه»و غیر آن،آمده،اعتراض خود را نسبت به وضع آن زمان پنهان نکرد،منتهی در آغاز کار،با خودداری از بیعت با خلیفه اوّل و اعتراض بر آنچه در«سقیفه»گذشت،آنچه را باید بگوید،گفت(همانگونه که در شرح خطبه 67 گذشت)و بعد که پایه‌های خلافت آنها محکم شد و اعتراض بر آنان سودی نداشت سکوت اختیار کرد،مبادا درگیری در داخل حکومت اسلامی،سبب تضعیف آن گردد.

و از اینجا جواب این سؤال نیز روشن می‌شود که چرا امام به«عثمان»اعتراض نکرد،در حالی که خطاهای او در مورد بذل و بخشش بیت المال به خویشاوندانش و سپردن پست‌های حسّاس کشور اسلامی به افراد نالایق،بر هیچ کس مخفی نبود، آیا این سکوت دلیل بر رضایت آن حضرت به اعمال«عثمان»است؟ بی‌شکّ امام نه در برابر«عثمان»سکوت کرد و نه نسبت به اعمال او رضایت داد، اعتراض به تبعید«ابوذر»به«ربذه»و پاره‌ای از کارهای دیگر،به خوبی نشان می‌دهد که امام علیه السّلام نسبت به اعمال«عثمان»معترض بود و از جمله گواهان روشن بر این معنا همان چیزی است که از امام علیه السّلام در آخرین روزهای عمر«عثمان»نقل شده است که وقتی«عثمان»از اجتماع مسلمانان از بلاد مختلف اسلامی در مدینه با خبر شد شخصا به منزل امام علیه السّلام آمد و عرض کرد:«تو نزد مردم قدر و منزلت داری و

همه به سخنانت گوش فرا می‌دهند،اوضاع را که مشاهده می‌کنی چقدر بحرانی است،من دوست دارم تو با آنها صحبت کنی و آنان را از این راه که در پیش گرفته‌اند،منصرف سازی.» امام علیه السّلام فرمود:«با چه شرطی آنها را راضی و منصرف نمایم؟»«عثمان»گفت:«به این شرط که من از این به بعد با صلاح‌دید تو رفتار کنم».امام علیه السّلام فرمود:«من بارها با تو درباره خلافکاریها سخن گفته‌ام و تو هم وعده دادی که عمل کنی ولی به سخنان«مروان»و«معاویه»و«ابن عامر»گوش فرادادی و پیمانت را با من شکستی.» با این حال،امام علیه السّلام قول مجدّد«عثمان»را دایر به اصلاح روشهای نادرست خلافتش پذیرفت و به اتّفاق«سی نفر»از مهاجران و انصار،با کسانی که از«مصر» آمده بودند و بر ضدّ«عثمان»شوریده بودند،سخن گفت و«مصریان»پذیرفتند که به «مصر»بازگردند ⁽¹⁾سپس«عثمان»کارهای خلاف دیگری انجام داد،که شرح آن در جلد اوّل ذیل«خطبه شقشقیّه»(صفحه 371)تحت عنوان«علل شورش بر ضدّ عثمان»گذشت و تدابیر امام علیه السّلام در خاموش کردن آتش فتنه،به خاطر خلافکاری‌های جدید،بر باد رفت.

این سخن به خوبی نشان می‌دهد که امام علیه السّلام بارها و بارها به اعمال عثمان اعتراض کرده بود و از او پیمان گرفته بود که وضع خود را اصلاح کند،ولی عثمان چنان تحت نفوذ وسوسه‌های«مروان»و«معاویه»بود،که هرگز وضع خود را-هر چند در ظاهر-اصلاح نکرد.

در خطبه«164»نهج البلاغه نیز،شرح مفصّلی در این زمینه آمده است که هنگامی که مردم نزد«امام»جمع شدند و از«عثمان»شکایت کردند و از آن حضرت

خواستند که با«عثمان»در این زمینه صحبت کند و از او بخواهد که از اشتباهاتش دست بردارد،حضرت نزد او آمد و او را نصیحت کرد و به اعمالش اعتراض فرمود و او را از ستم‌کاری بر حذر داشت و از اینکه در آن سنّ و سال،زمام اختیار خود را به دست«مروان»(و افرادی مانند او)بسپارد زنهار دارد!«عثمان»هم از امام علیه السّلام تقاضا کرد که از مردم بخواهد به او مهلت دهند،تا حقوق از دست رفته مردم را به آنها بازگرداند و امام علیه السّلام با صراحت فرمود:«آنچه مربوط به مدینه است مهلتی در آن نیست و آنچه مربوط به بیرون مدینه است،مهلتش به اندازه زمان رسیدن دستور تو به آنهاست.» سؤال دیگر اینکه:داستان شورای شش نفری«عمر»که به انتخاب«عثمان» انجامید،آیا یک شورای واقعی هر چند بسیار محدود و خصوصی در میان شش نفر بود که«عمر»آنها را انتخاب کرد؟یا توطئه‌ای بود در لباس شورا که«علی علیه السّلام»را با این توطئه از خلافت کنار بگذارند و«عثمان»را به جای آن حضرت بنشانند؟آنچه در مورد شأن ورود خطبه گفتیم به خوبی گواهی می‌دهد که احتمال دوّم قویتر است.و نیز قراین روشن دیگری داریم که احتمال دوم را تقویت می‌کند(شرح این مطلب را می‌توانید در جلد اوّل این کتاب،در شرح خطبه سوم نهج البلاغه یعنی «خطبه شقشقیّه»از صفحه 368 به بعد بخوانید)آری شورایی که به گفته«ابن ابی الحدید»(دانشمند معروف اهل سنّت)سبب تمام فتنه‌هایی بود که بعد از مرگ «عمر»رخ داد و حتّی تمام فتنه‌هایی که تا پایان جهان،در میان مسلمین رخ می‌دهد،از آن توطئه زشتی سرچشمه گرفت،که سبب روی کار آمدن«عثمان»شد و پایان بسیار دردناکی داشت و سپس حکومت«معاویه»در شام و جنگ‌های «صفّین»و«نهروان»و«جمل»و حوادث دیگر ⁽¹⁾...!

خطبۀ 75: هنگامی که امام را متّهم به شرکت در قتل عثمان کرده‌اند

اشاره

و من کلام له علیه السّلام لمّا بلغه اتّهام بنی أمیّة له بالمشارکة فی دم عثمان

⁽¹⁾ هنگامی که به امام علیه السّلام خبر رسید که بنی امیّه او را متّهم به شرکت در قتل عثمان کرده‌اند،این سخن را ایراد فرمود(و به این اتّهام پاسخ گفت).

خطبه در یک نگاه

امام علیه السّلام در این سخن کوتاه،عیب‌جویان بی‌انصاف و خرده‌گیران دور از منطق را، مورد نکوهش قرار می‌دهد که بیهوده مشت بر سندان نکوبند و آبروی خویش را نبرند و زحمت روا مدارند،زیرا سابقه امام روشن،و هدف او از هر نظر،آشکار است.

أو لم ینه بنی أمیّة علمها بی عن قرفی؟أو ما وزع الجهّال سابقتی عن تهمتی!و لما وعظهم اللّه به أبلغ من لسانی.أنا حجیج المارقین،و خصیم النّاکثین المرتابین،و علی کتاب اللّه تعرض الأمثال،و بما فی الصّدور تجازی العباد!

ترجمه

آیا آگاهی بنی امیّه نسبت به(روحیات و صفات)من،آنان را از عیب‌جویی من باز نداشته؟و آیا سابقه من(در اسلام)این افراد نادان را،از گمان بد در حقّ من مانع نشده؟!پند و اندرز الهی از گفتار من رساتر است(ولی آنها به اندرزهای الهی نیز گوش فرا نمی‌دهند)من با مارقین(آنان که از دین خدا خارج شده‌اند)محاجّه می‌کنم و دشمن آشتی‌ناپذیر پیمان‌شکنان و تردیدکنندگان(در حقایق اسلام) هستم.آنچه مبهم است باید در پرتو عرضه بر کتاب خدا روشن گردد و بندگان به آنچه در دل دارند،جزا داده می‌شوند.

شرح و تفسیر: دشمن آشتی‌ناپذیر منحرفان!

قتل«عثمان»-که بعد از حیف و میل‌های بسیار گسترده و در بیت‌المال اسلام و ظلم و ستم فراوان از سوی او اطرافیانش نسبت به مسلمین،توسّط گروه عظیمی از مردم که بر ضدّ او شوریدند،صورت گرفت-سرچشمه حوادث بسیار تلخی در

تاریخ اسلام شد و از آنجا که توده‌های مردم«عثمان»را مقصّر می‌شناختند،نه مستحقّ مرگ،غالبا از قتل او ناراضی بودند،به همین دلیل گروههای منحرف سیاسی،برای پیشبرد اهدافشان از قتل او دستاویزی برای کوبیدن مخالفان خود فراهم کردند و به این ترتیب قتل«عثمان»به صورت وسیله‌ای برای تصفیه حساب‌های سیاسی درآمد.

«بنی امیّه»و در رأس آنها«معاویه»-که به هنگام هجوم به خانه«عثمان» خاموش بودند و نظاره‌گر،در حالی که«علی علیه السّلام»ضمن توبیخ«عثمان»به خاطر اعمالش مردم را از کشتن او بازمی‌داشت و دفاع می‌کرد و حتّی فرزندانش«امام حسن علیه السّلام»و«امام حسین علیه السّلام»را برای جلوگیری از هجمه عمومی به در خانه «عثمان»فرستاد-بعد از کشته شدن او،به عنوان خونخواهی«عثمان»بپاخاستند و از آن برای رسیدن به خلافت که برای آن سالها مقدّمه‌چینی کرده بودند،بیشترین بهره را گرفتند،مخصوصا«معاویه»در«شام»که نقطه دور دستی از«مدینه»بود با شگردهای مخصوص خودش،توانست شامیان را فریب دهد و به آنها بباوراند که من مدافع عثمان و«علی علیه السّلام»آلوده به خون«عثمان»است! داستان پیراهن«عثمان»معروف است که«معاویه»پیراهن خون آلود«عثمان» (یا پیراهنی شبیه آن)را بر در دروازه شام آویزان کرده بود،تا بدینوسیله مردم را بر ضدّ«علی»علیه السّلام بسیج کند و گروه عظیمی از پیرمردان شام را تحریک کرد،که در مسجد در اطراف منبر به عزاداری و گریه و زاری برای«عثمان»مشغول شوند و احساسات مردم را از این طریق برانگیزند.

«علی»علیه السّلام برای دفع این تهمت ناروا و گمان بد و کنار زدن پرده‌های دروغ و تزویر و نیرنگ،از طرق مختلف وارد شد و سخنان فراوانی در این زمینه بیان فرمود که یکی از آنها گفتار بالاست.

نخست می‌فرماید:«آیا آگاهی بنی امیّه از(صفات و روحیات)من،آنان را از عیب‌جویی من باز نداشته است.و آیا سابقه من(در اسلام)این افراد نادان را از گمان بد در حقّ من مانع نشده؟» (أ و لم ینه بنی أمیّة علمها بی عن قرفی ⁽¹⁾،أ و ما وزع ⁽²⁾الجهّال سابقتی عن تهمتی ⁽³⁾).

اشاره به اینکه«بنی امیّه»هر قدر بی‌انصاف و حق نشناس باشند،با توجّه به صفاتی که از من سراغ دارند و می‌دانند هرگز کمترین ظلم و ستمی به کسی نمی‌کنم و بی‌دلیل دستم به خون کسی آلوده نمی‌شود و نیز بخوبی سوابق من را می‌دانند که «پیامبر»مرا برادر خود خطاب کرده و به منزله«هارون»از«موسی»شمرده و آیه «تطهیر»در شأن ما نازل شده و پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله مهمترین و محرمانه‌ترین کارهایش را به دست من می‌سپرده،این تهمت‌ها و عیب‌جویی‌ها،بسیار زشت و ناجوانمردانه است،نه من مشارکت در خون عثمان داشته‌ام و نه در خون شخص دیگری همانند او،من بیشترین دفاع را از او کردم.هر چند او را در بسیاری از مسایل مقصّر می‌دانستم ولی نه در حدّ کشتن.من بسیار او را نصیحت کردم و از عواقب کارش بر حذر داشتم و آنها را که بر ضدّش شوریده بودند،به صبر و بردباری و اصلاح کارها از طریق مسالمت‌آمیز،دعوت نمودم در حالی که بسیاری از«بنی امیّه»که امروز به خونخواهی او برخاسته‌اند،ساکت و خاموش بودند.

سپس در ادامه همین سخن و برای تأکید بیشتر می‌فرماید:«پند و اندرز الهی از گفتار من رساتر است(ولی آنها به اندرزهای الهی نیز گوش فرا نمی‌دهند)» (و لما وعظهم اللّه به أبلغ من لسانی).

مگر آنها در قرآن مجید نخوانده‌اند که می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ» ؛ای کسانی که ایمان آورده‌اید!از بسیاری از گمانها بپرهیزید،چرا که بعضی از گمانها گناه است و(در کار دیگران)تجسّس نکنید و هیچ یک از شما دیگری را غیبت نکند.آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد،به یقین همه شما کراهت از این کار دارید(غیبت کردن نیز دقیقا همین گونه است)» ⁽¹⁾.

آری آنها هر قدر جاهل و بی‌انصاف و حق نشناس باشند،حدّاقل گوشه‌ای از این فضایلی را که در میان همه مسلمین شهرت داشته شنیده‌اند،پس چرا دست از اعمال ناروای خود بر نمی‌دارند.

آیا آنها این سخن خداوند را نشنیده‌اند که می‌فرماید: «وَ مَنْ یَکْسِبْ خَطِیئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ یَرْمِ بِهِ بَرِیئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَ إِثْماً مُبِیناً» ؛و کسی که خطا،یا گناهی مرتکب شود سپس بی‌گناهی را متهم سازد،بار بهتان و گناه آشکاری را بر دوش گرفته است ⁽²⁾». سپس امام به بیان نکته دیگری می‌پردازد و می‌فرماید:«من با مارقین (آنان که از دین خدا خارج شده‌اند)محاجّه می‌کنم(و مخالفت خود را با آنان آشکارا بیان می‌نمایم)و من دشمن آشتی‌ناپذیر پیمان شکنان و تردید کنندگان(در حقایق اسلام)هستم.» أنا حجیج ⁽³⁾المارقین،و خصیم النّاکثین و المرتابین .

در این که امام علیه السّلام در کجا با آنها مخاصمه و محاجّه می‌کند،در دنیا یا آخرت یا در هر دو،میان«مفسّران نهج البلاغه»گفتگو است.بعضی مانند«ابن ابی الحدید» ⁽¹⁾آن را اشاره به دادگاه عدل الهی در روز قیامت می‌دانند و به حدیث معروفی که از آن حضرت نقل شده و فرمود:

«أنا أوّل من یجثو للحکومة بین یدی اللّه تعالی ،من نخستین کسی هستم که در قیامت برای دادخواهی به پا می‌خیزم»استناد جسته‌اند،در حالی که ظاهر تعبیر خطبه،ناظر به چنین معنایی نیست و لااقلّ محدود به آن نمی‌باشد،بلکه ظاهر این است که امام علیه السّلام می‌خواهد بفرماید من همیشه با گروههای پیمان‌شکن و تردیدکنندگان در دین الهی و آنها که از دین خدا خارج شده‌اند،مخالف بوده و هستم و جنگهای آن حضرت با«ناکثین»(آتش افروزان جنگ جمل)و«مارقین»(خوارج نهروان)و«قاسطین»(سپاه غارتگر شام) گواه بر این معنا است.

به تعبیری دیگر،امام علیه السّلام می‌فرماید:«من مخالف مخالفان حقّم.اگر این را عیب می‌دانید،بر من خرده بگیرید».

و در آخرین جمله‌های این خطبه،برای تکمیل این بحث به نکته دیگری اشاره کرده،می‌فرماید:«آنچه مبهم است،باید در پرتو عرضه بر کتاب خدا روشن گردد،و بندگان به آنچه در دل دارند،جزا داده می‌شوند» و علی کتاب اللّه تعرض الأمثال ⁽²⁾،و بما فی الصّدور تجازی العباد .

بسیاری از مفسّران«نهج البلاغه»این تعبیر را اشاره به آیه 19 سوره حج

می‌دانند که می‌فرماید: «هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِی رَبِّهِمْ» ،اینان دو گروهند که درباره پروردگارشان به مخاصمه و جدال برخاسته‌اند»و این به خاطر شأن نزولی است که برای آن ذکر شده که در روز جنگ«بدر»سه نفر از مسلمانان:«علی علیه السّلام»و«حمزه» و«عبیدة بن حارث بن عبدالمطلب»(که هر سه از قریش و بنی‌هاشم بودند)به ترتیب در برابر«ولید بن عتبه»و«عتبه بن ربیعه»و«شیبة بن ربیعه»(که هر سه از بنی‌امیّه بودند)قرار گرفتند و آنها را از پای درآوردند و این امر به صورت کینه‌ای ریشه‌دار در قلوب«بنی امیّه»باقی ماند که از هر فرصتی برای انتقام‌جویی بهره می‌گرفتند.آیه فوق و آیات بعد از آن نازل شد و سرنوشت هر یک از این دو گروه را بیان کرد.سرنوشت مشرکان«بنی امیّه»را جهنم با عذابهای دردناک و سرنوشت مسلمانان مؤمن را،بهشت با نعمت‌های بی‌پایانش.

ولی انصاف این است که تعبیر خطبه نمی‌تواند تنها ناظر به این آیه باشد،بلکه می‌گوید مسایل مبهمی را که برای شما پیش می‌آید،بر آنچه شبیه آن است و در قرآن نازل شده،عرضه بدارید،تا بتوانید حق را از باطل کشف کنید و این که عثمان به قتل رسیده و شما سعی دارید با متّهم ساختن این و آن،بهره‌برداری سیاسی کنید-در حالی که خودتان سکوت کردید و او را در برابر معترضین رها ساختید-این کاری است که قرآن مجید در آیات مختلف آن را نفی می‌کند،آیاتی که از بهتان و تهمت و سوءظن و اشاعه فحشا و کذب و دروغ سخن می‌گوید،همه بر خلاف گفتار شما است.

و در جمله اخیر اشاره به این حقیقت می‌کند که خداوند از نیّات پلید شما آگاه است و می‌داند هدفتان نه دفاع از عثمان است و نه اصلاح میان مسلمین!بلکه می‌خواهید از هر وسیله نامشروعی برای رسیدن به مقصد خود،یعنی حکومت ناروا و ظالمانه بر مسلمین،استفاده کنید و خداوند از نیّات شما آگاه است و کیفرتان خواهد داد.

خطبۀ 76: تشویق و تحریک مردم بر عمل صالح

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام فی الحثّ علی العمل الصالح

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است که به عنوان تشویق و تحریک مردم بر عمل صالح ایراد شده است.

خطبه در یک نگاه

نویسنده کتاب«کنز الفوائد»(کراجکی)که از معاصرین مرحوم«سیّد رضی» است در حدیثی از امام صادق علیه السّلام نقل می‌کند که فرمود:امیرمؤمنان صلوات الله علیه«بیست و چهار»کلمه گرانبها بیان کرده که ارزش هر یک از آنها به اندازه وزن زمین و آسمان است،سپس خطبه بالا را نقل می‌کند ⁽²⁾.

البتّه این خطبه مطابق آنچه در نهج البلاغه آمده،مشتمل بر«بیست»صفت از اوصاف شایسته و بر جسته مؤمنان مخلص است.چهار جمله‌ای که در نقل مرحوم کراجکی در لابه‌لای جملات این خطبه اضافه دارد،عبارت است از: «حذر أملا»«و رتّب عملا»«یظهر دون ما یکتم»و«یکتفی بأقلّ ممّا یعلم» ⁽¹⁾البته در بقیّه خطبه نیز تفاوت مختصری در تعبیرات دیده می‌شود ⁽²⁾.

به هر حال این خطبه در عین کوتاه بودن،بسیار پرمحتوا و پر معنا است و امام علیه السّلام برای شخصی که دارای این صفات«بیست گانه»باشد از خداوند طلب رحمت می‌کند و به این ترتیب مردم را به داشتن این صفات،ترغیب و تشویق می‌فرماید و در واقع فضایل مهم اخلاقی و یک دوره کامل سیر و سلوک،در این خطبه خلاصه شده است.

رحم اللّه امرأ[عبدا]سمع حکما فوعی،و دعی إلی رشاد فدنا،و أخذ بحجزة هاد فنجا.راقب ربّه،و خاف ذنبه،قدّم خالصا،و عمل صالحا.

اکتسب مذخورا،و اجتنب محذورا،و رمی غرضا،و أحرز عوضا.کابر هواه،و کذّب مناه.جعل الصّبر مطیّة نجاته،و التّقوی عدّة وفاته.

رکب الطّریقة الغرّاء،و لزم المحجّة البیضاء.اغتنم المهل،و بادر الأجل، و تزوّد من العمل.

ترجمه

خدا رحمت کند کسی را که چون سخنان حکیمانه‌ای را بشنود،خوب فراگیرد و هنگامی که به سوی هدایت ارشاد گردد،پذیرا شود،دست به دامن هادی و رهبری زند و(در پرتو هدایتش)نجات یابد.از مراقبت پروردگارش غفلت نورزد و از گناهان خود بترسد.اعمال خالصی از پیش فرستد و کارهای نیک به جا آورد.ذخیره‌ای برای آخرت فراهم سازد و از گناهان بپرهیزد.هدف را درست نشانه‌گیری کند و کالای گرانبهای آخرت به دست آورد.با خواسته‌های دل بجنگد و آرزوهای نابجا را رها سازد.صبر و استقامت را مرکب راهوار نجات خویش قرار دهد و تقوا را وسیله (آرامش به هنگام)وفاتش بشمرد.در راه روشن،گام نهد و جاده آشکار حق را ادامه دهد.این چند روز زندگی را غنیمت شمرد و پیش از آن که اجلش فرا رسد،خویش را آماده کند و از اعمال نیک توشه برگیرد.

شرح و تفسیر

بیست گفتار گرانبها

امام علیه السّلام در آغاز این خطبه می‌فرماید:«خدا رحمت کند کسی را که چون سخن حکیمانه‌ای را بشنوند،خوب فراگیرد و هنگامی که به سوی هدایت ارشاد گردد، پذیرا شود،دست به دامن هادی و رهبری زند و(در پرتو هدایتش)نجات یابد،از مراقبت پروردگارش،غفلت نورزد و از گناهان خود بترسد.» رحم اللّه امرأ سمع حکما ⁽¹⁾فوعی ⁽²⁾،و دعی إلی رشاد فدنا،و أخذ بحجزة ⁽³⁾هاد فنجا.راقب ربّه،و خاف ذنبه.

امام علیه السّلام در بیان این پنج وصف،در واقع مقدّمات کار راهیان قرب الی اللّه و سالکان مسیر تقوا و خودسازی را بیان فرمود،چه اینکه در آغاز راه،نخست گوش شنوا لازم است که حقایق را بشنود و در خود جای دهد و سپس گام برداشتن به سوی دعوت کننده الهی برای فهم بیشتر،و به دنبال آن،دست زدن به دامن یک هدایتگر و انتخاب رهبر و راهنما و در پی آن،خدا را در همه جا حاضر و ناظر خویش دانستن و از گناه و خطا ترسیدن است.کسی که این پنج فضیلت را به دست آورد مقدّمات سفر را کامل کرده و آماده حرکت است.

درست است که خداوند انسان را با فطرت الهی آفریده و چراغ روشنی به نام «عقل»در اختیار او گذارده،ولی بدون شک پیمودن این راه،تنها به کمک عقل و فطرت امکان‌پذیر نیست،هم دعوت کننده الهی لازم است و هم داشتن دلیل و راهنما و استاد و مربّی.

ناگفته پیداست که منظور از راهنما و منجی،که در این جمله‌ها به آن اشاره شده،«پیامبر و امامان معصوم علیهم السّلام»است و کسانی که از آنها سخن می‌گویند و بسوی آنها دعوت می‌کنند،نه افراد بدعت‌گذاری که خود را به عنوان«شیوخ تصوّف»نام نهاده‌اند که آنها خودشان در تاریکی و ظلمات گام برمی‌دارند،چه جای اینکه بخواهند«خضر طریقت و راهنمای حقیقت»شوند.

تأثیر احساس مراقبت الهی و ترس از گناه،در ضبط نفس و مبارزه با هوا و هوس و مقاومت در مقابل شهوات،بر کسی پوشیده نیست.

سپس هنگامی که مقدّمات حرکت آماده شد و بار سفر را بست،برنامه‌های عملی شروع می‌شود،امام علیه السّلام در این قسمت اضافه می‌فرماید:«آن کس که اعمال خالصی از پیش فرستد و کارهای نیک بجا آورد،ذخیره‌ای برای آخرت فراهم سازد و از گناهان بپرهیزد،هدف را درست نشانه‌گیری کند و(در نتیجه)کالای گرانبهای آخرت را به دست آورد،با خواسته‌های دل بجنگد و آرزوهای نابجا را رها سازد.» (قدّم خالصا،و عمل صالحا،اکتسب مذخورا،و اجتنب محذورا،و رمی غرضا ⁽¹⁾،و أحرز عوضا.کابر ⁽²⁾هواه،و کذّب مناه).

امام علیه السّلام در این بخش،از صفات مؤمنان سعادتمند،نخست روی عمل خالص و صالح تکیه فرموده است.همان گونه که امام صادق علیه السّلام در تعریف آن می‌فرماید:

«همان عملی است که انسان نمی‌خواهد احدی او را بر آن مدح کند جز خدا و معنای اخلاص در آیه شریفه: «وَ ما أُمِرُوا إِلاّ لِیَعْبُدُوا اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ» ⁽³⁾نیز

همین است»

العمل الخالص الّذی لا ترید أن یمدحک علیه أحد إلاّ اللّه ⁽¹⁾.

تفسیرهای دیگری برای اخلاص شده است که لازم و ملزوم یکدیگر به نظر می‌رسد.گاه گفته‌اند:«اخلاص»به معنای پوشیده داشتن عمل از خلایق و پاک نمودن آن است از علایق.

و گاه گفته‌اند:«اخلاص»،خارج کردن خلق است از معامله با خالق.

و گاه گفته‌اند:حقیقت«اخلاص»آن است که انسان در برابر عمل خود،پاداشی نخواهد،نه در دنیا نه در آخرت،تنها به خاطر عشق به پروردگار اعمال خود را انجام دهد.البته این بالاترین درجه اخلاص است که امیرمؤمنان علیه السّلام در حدیث معروف به آن اشاره کرده،می‌فرماید:

«إلهی ما عبدتک طمعا فی جنّتک و لا خوفا من نارک و لکن وجدتک أهلا للعبادة فعبدتک ،خداوندا!تو را به خاطر چشم داشت بهشتت عبادت نکردم و نه به خاطر ترس از آتشت،بلکه تو را شایسته عبادت دیدم و پرستیدم!» ⁽²⁾به دنبال اخلاص و عمل صالح،سخن از ذخیره کردن و اندوختن برای «یوم القیامة»است و در واقع بالاترین و بهترین ذخیره،همان اعمال خالص و صالح است.

از آنجا که گاه اعمال خالص و صالحی از انسان سر می‌زند،ولی گناهان بعدی سبب حبط و نابودی آنها می‌شود،دستور به اجتناب محذور و پرهیز از گناه می‌دهد تا ذخایر اعمال صالح در جای خود محفوظ بماند.

و نیز از آنجا که اقبال به دنیا،انسان را از ذخیره اعمال صالح باز می‌دارد و پیروی از هوای نفس،از موانع مهم راه است و آرزوهای دور و دراز سدّ این راه است،در دنباله این سخنان به رها کردن زرق و برق دنیا و مبارزه با هوای نفس و تکذیب و پرهیز از آرزوهای دراز،دعوت می‌فرماید.

به این ترتیب در این«هشت صفت»که به دنبال صفات پنج‌گانه بخش اوّل آمده، سخن از اعمال خالص و صالحی است که بتوان آنها را از آفات گوناگون حفظ کرد و برای روز رستاخیز ذخیره نمود.

این سخن را با حدیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله تکمیل می‌کنیم،آنجا که فرمود:

«یقول اللّه تعالی:و عزّتی و جلالی...لا یؤثر عبد هواه علی هوای إلاّ شتّتّ علیه أمره و لبّست علیه دنیاه و شغلت قلبه بها و لم أعطه منها إلاّ ما قدّرت له و عزّتی و جلالی...لا یؤثر عبد هوای علی هواه إلاّ استحفظته ملائکتی و کفّلت السّموات و الأرضین رزقه ،خداوند متعال می‌فرماید:سوگند به عزّت و جلالم!...که هیچ بنده‌ای خواست و هوای خویش را برخواست و هوای من مقدّم نمی‌دارد،مگر این که کار او را پراکنده می‌سازم و دنیایش را بر او مشتبه می‌کنم و قلبش را به آن مشغول می‌سازم و جز آنچه مقدّر کرده‌ام،به او نخواهم داد و سوگند به عزّت و جلالم!...هیچ بنده‌ای خواست مرا بر خواست خودش مقدّم نمی‌شمرد،مگر این که فرشتگانم را به حفظ او دستور می‌دهم و آسمانها و زمین‌ها را کفیل روزی او می‌سازم.» ⁽¹⁾و سرانجام در آخرین بخش از سخنان امام علیه السّلام در این خطبه،که به هفت وصف دیگر،از صفات مؤمنان صالح و سعادتمند اشاره کرده،چنین می‌فرماید:«کسی که صبر و استقامت را مرکب راهوار نجات خویش قرار دهد و تقوا را وسیله(آرامش به هنگام)وفاتش بشمرد،در راه روشن گام نهد،و جادّه آشکار حق را ادامه دهد،این چند روز زندگی را غنیمت شمرد و پیش از آنکه اجلش فرا رسد خویش را آماده کند، و از اعمال نیک توشه برگیرد.» جعل الصّبر مطیّة ⁽²⁾نجاته،و التّقوی عدّة وفاته.

رکب الطّریقة الغرّاء، ⁽¹⁾و لزم المحجّة ⁽²⁾البیضاء.اغتنم المهل ⁽³⁾،و بادر الأجل،و تزوّد من العمل .

در واقع امام علیه السّلام در بیان این هفت صفت-که از چهاردهمین وصف شروع و به بیستمین آن خاتمه می‌یابد-نظری به سالکان سیر الی الله و راهیان راه قرب پروردگار افکنده،شرایط و وسایل مختلف آنها را بیان می‌فرماید.

این راهیان،قبل از هر چیز نیاز به مرکب راهوار نجات بخشی دارند که توان پیمودن فراز و نشیب‌های این جاده پر پیچ و خم را داشته باشد.چه مرکب بهتر از صبر و شکیبایی و استقامت که همیشه و در همه جا سبب نجات و رهایی است.

از سوی دیگر،هر مسافری وسایل و ابزاری باید با خود بردارد که نیازهای او را در تمام مسیر راه بر طرف سازد،امام علیه السّلام تقوا را به عنوان وسیله راه برای وفات ذکر کرده است.

در مرحله بعد،شناخت جاده وسیع و روشن و سپس ادامه حرکت از آن جاده لازم است که با جمله‌های «رکب الطّریقة الغرّاء و لزم المحجّة البیضاء» به آن اشاره فرموده است.در واقع جمله اوّل اشاره به انتخاب راه است و جمله دوم اشاره به ادامه راه و عدم انحراف از آن در تمام طول مسیر است،آن هم جاده‌ای که در واقع شاهراه باشد.

از سوی دیگر،این راهیان در آغاز سفر و در منزلگاههایی که در وسط راه دارند

فرصت زیادی برای آماده کردن مرکب و وسیله و مانند آن ندارند،به همین دلیل امام علیه السّلام با جمله‌های «اغتنم المهل و بادر الأجل» به آنها هشدار می‌دهد که فرصت را غنیمت شمرند و لحظه لحظه‌ها را ارج نهند و قبل از آنکه اجل گریبان آنها را بگیرد،بر آن پیشی گیرند.

سرانجام به مسأله زاد و توشه این راه اشاره می‌فرماید که همان اعمال صالح است.باید در چند روزه عمر که فرصتی در دست است،آن را فراهم سازند.

نکته: صبر و اغتنام فرصت

«صبر»یک حالت نفسانی است که انسان با کمک آن می‌تواند در مقابل انواع مشکلات بایستد،ایستادگی در برابر مشکلاتی که در راه اطاعت پروردگار است،که در این صورت آن را«صبر بر اطاعت»می‌گویند و مقاومت در برابر مشکلاتی که هوا و هوسهای سرکش نفس و شهوات بر می‌انگیزد،که در این صورت آن را«صبر بر معصیت»می‌گویند و مقاومت در برابر مشکلاتی که از سوی مصایب و بیماریها و تنگناهای زندگی رخ می‌دهد،که در این صورت آن را«صبر بر مصیبت»می‌نامند.در واقع این صفت است که انسان را در طریق تقوا پیش می‌برد و به تعبیر دیگری از امیر مؤمنان علیه السّلام:«صبر در برابر ایمان،همچون سر است در برابر تن ⁽¹⁾» در حدیث عبرت انگیزی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می‌خوانیم:

«سیأتی علی النّاس زمان لا ینال الملک فیه إلاّ بالقتل و التجبّر و لا الغنی إلاّ بالغصب و البخل،و لا المحبّة إلاّ باستخراج الدّین و اتّباع الهوی،فمن أدرک ذلک الزّمان و صبر علی الفقر و هو یقدر علی

الغنی،و صبر علی البغضة و هو یقدر علی المحبّة،و صبر علی الذّلّ و هو یقدر علی العزّ،آتاه اللّه ثواب خمسین صدّیقا ممّن صدّق بی ،زمانی فرا می‌رسد!که حکومت جز با ریختن خون بی‌گناهان و ظلم و ستم،میسّر نخواهد شد و غنا جز به غصب و بخل حاصل نشود و جلب محبّت مردم جز به خارج شدن از موازین دین و پیروی از هوای نفس فراهم نمی‌گردد،کسی که آن زمان را درک کند و بر فقر صبر نماید در حالیکه توانایی بر غنا(از طریق ظلم و گناه)دارد و همچنین بر بغض و کینه مردم صبر کند در حالی که قادر بر جلب محبّت(از طریق پیروی از هوای نفس)می‌باشد و نیز خواری را تحمّل نماید،در حالی که توانایی بر عزّت و قدرت(از طریق حرام)را دارد،خداوند پاداش پنجاه صدّیق از کسانی که مرا تصدیق کردند،به او می‌دهد. ⁽¹⁾» در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام مخصوصا تأکید بر غنیمت شمردن فرصت و پیشی گرفتن بر اجل نموده است،چرا که فرصتها همچون ابرها به سرعت درگذرند و انجام کارهای مثبت همیشه در معرض موانع گوناگون قرار دارند،در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم:

«إذا هممت بخیر فبادر فإنّه ما تدری ما یحدث ،هنگامی که تصمیم بر کار خیری گرفتی شتاب کن!چرا که نمی‌دانی چه پیش می‌آید. ⁽²⁾» و در حدیث دیگری از همان بزرگوار می‌خوانیم که فرمود:

«إذا همّ أحدکم بخیر أو صلة فإنّ عن یمینه و شماله شیطانین فلیبادر لا یکفّاه عن ذلک ،هنگامی که کسی از شما تصمیم بر کار خیر و یا عطا و بخشش بگیرد،مراقب باشد که در طرف راست و چپ او دو شیطان است.در انجام آن شتاب کند،مبادا او را از آن کار باز دارد. ⁽³⁾»

خطبۀ 77: محروم کردن امام از بیت المال در زمان عثمان

اشاره

و من کلام له علیه السّلام و ذلک حین منعه سعید بن العاص حقّه

⁽¹⁾ این بخشی از سخنان آن حضرت است که آن را در زمان«عثمان»،به هنگامی که «سعید بن عاص»حق مسلّم امام علیه السّلام را از بیت المال(به منظور قرار دادن امام در تنگناهای اقتصادی)دریغ داشت،بیان فرمود.

خطبه در یک نگاه

این کلام همانگونه که در بالا اشاره شد زمانی از امام صادر شد که«عثمان»بر مسلمانان حکومت می‌کرد و اطرافیان او بیت‌المال اسلام را در اختیار گرفته بودند و

حیف و میل‌های عجیبی صورت می‌گرفت،هواخواهان او از«بنی امیّه»بر پستهای کلیدی کشور اسلام حکومت داشتند.از جمله«سعید بن عاص»والی«کوفه»بود،او هدایایی تهیه کرده و به مدینه فرستاد و به حامل آنها(حارث بن حبیش)سفارش کرد این پیام را به امام علیه السّلام برساند که من برای هیچ کس-جز«عثمان»-بیش از آنچه برای شما فرستاده‌ام،در واقع می‌خواست منّتی بر امام بگذارد.

امام علیه السّلام در جواب،سخن بالا را فرمود.اشاره به اینکه آنچه او فرستاده است مقدار ناچیزی از حق من است،سپس با صراحت و شجاعت فرمود:اگر زنده بمانم و قدرت را در دست گیرم«بنی امیه»را از مقامی که غاصبانه به چنگ آورده‌اند،کنار می‌زنم و حقارت واقعی آنها را به مردم نشان می‌دهم.

إنّ بنی أمیّة لیفوّقوننی تراث محمّد صلّی اللّه علیه و آله تفویقا،و اللّه لئن بقیت لهم لأنفضنّهم نفض اللّحّام الوذام التّربة!

ترجمه

بنی امیه از میراث محمّد صلّی اللّه علیه و آله جز مقدار کمی در اختیار من نمی‌گذارند:به اندازه یکبار دوشیدن شیر شتر.به خدا سوگند!اگر زنده بمانم آنها را از صحنه حکومت اسلامی بیرون خواهم ریخت،همانگونه که قصّاب اعضای درون شکم حیوان را-که به روی زمین می‌افتد-از خاک پاک می‌کند!

شرح و تفسیر

نمونه‌ای از جنایات بنی‌امیّه

در میان سیاستمداران مادّی دنیا،از قدیم این رسم بوده است که مخالفان خود را از نظر اقتصادی در تنگنا قرار می‌دادند،تا آنها به خود مشغول شوند و از دیگران باز بمانند،حتّی در آنجا که به ظاهر می‌خواستند دست محبّت را به سوی مخالفان دراز کنند،باز این اصل را رعایت می‌کردند که چیز کمی را در اختیار آنها بگذارند.

در این کلام امام علیه السّلام با تعبیر جالبی به این معنا اشاره فرموده،می‌گوید:«بنی امیّه از میراث محمد صلّی اللّه علیه و آله جز مقدار کمی در اختیار من نمی‌گذارند:به اندازه یک بار

دوشیدن شیر شتر!» (إنّ بنی أمیّة لیفوّننی ⁽¹⁾تراث محمّد صلّی اللّه علیه و آله تفویقا).

تعبیر«یفوّقوننی»-از مادّه«فواق النّاقة»یعنی یک بار شیر شتر را دوشیدن- اشاره لطیفی به کمی هدایای آنهاست،گویی خلافت،به منزله مرکب راهوار شیردهی است که آنها از همه چیزش بهره می‌گیرند و گه گاه تنها به اندازه یک بار دوشیدن،در اختیار آن حضرت قرار می‌دهند.بعضی گفته‌اند:«فواق»مفهومی کمتر از این دارد و آن،به اندازه مقدار شیری است که در یک بار فشار دادن انگشتان،بر پستان حیوان،فرو می‌ریزد و مطابق این تفسیر،تعبیر امام علیه السّلام بسیار گویاتر خواهد بود.

تعبیر به«تراث محمّد»ممکن است اشاره به فدک و مانند آن باشد و یا اشاره به کلّ برنامه‌های اسلام که در مفهوم وسیع میراث،داخل می‌شود،زیرا تمام شکوفایی‌های اقتصادی کشور اسلام،به برکت آیین پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله صورت گرفت و رهین خدمات آن حضرت بود،بنابراین،همه آنها میراث محمد صلّی اللّه علیه و آله محسوب می‌شود و علی علیه السّلام سهم عظیمی،نه تنها به خاطر خویشاوندی بلکه به خاطر جانفشانی‌هایش در طریق اسلام،در آنها داشت.

درست است که علی علیه السّلام زندگی زاهدانه‌ای داشت،ولی همیشه در عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله سهم خود را از غنایم می‌گرفت و به نیازمندان می‌داد.

سپس در ادامه این سخن می‌افزاید:«(آنها با این کار خود،نمی‌توانند مرا فریب دهند و از تصمیم نهایی باز دارند)به خدا سوگند!اگر زنده بمانم آنها را از صحنه

حکومت اسلامی بیرون خواهم ریخت،همانگونه که قصّاب اعضای درون شکم حیوان را که به روی زمین می‌افتد،پاک می‌کند!» (و اللّه لئن بقیت لهم لأنفضنّهم ⁽¹⁾نفض الّلحّام الوذام التّربة!) تشبیه«بنی امیّه»به خاکهایی که محتویات شکم حیوان مانند جگر و معده روی آن بیافتد و آلوده شود،اشاره به نهایت آلودگی و پستی آنهاست.آنها-به گواهی اعمالشان در زمان«عثمان»-چنان آلوده بودند که عموم مسلمانان از آنها متنفّر شدند،به گونه‌ای که همه می‌خواستند این شجره خبیثه برای همیشه از سرزمین اسلام قطع گردد و این باند کثیف از صحنه جامعه اسلام،طرد شود،و بیت المال از چنگ آنها به درآید! مرحوم سیّد رضی در پایان این خطبه می‌نویسد:«و یروی«التّراب الوذمة»و هو علی القلب.قال الشّریف:و قوله علیه السّلام«لیفوّقوننی»ای:یعطوننی من المال قلیلا کفواق النّاقة.و هو الحلبة الواحدة من لبنها.و الوذام:جمع و ذمة،و هی الحزّة من الکرش،أو الکبد تقع فی التّراب فتنفض، در بعضی از روایات به جای«الوذام التّربة»،«التّراب الوذمة»-که عکس آن است-نقل شده(ولی مفهوم هر دو یکی است)و اشاره به اشیای با ارزشی است که گاه آلوده می‌شود،و باید آلودگی‌ها را از آنها سترد.

سپس می‌افزاید:جمله«لیفوّقوننی»به این معنا است که«بنی امیّه»کمی از مال را در اختیار من می‌گذارند، مانند«فواق ناقه»یعنی یک بار دوشیدن شیر شتر. و «وذام»جمع«وذمه»به معنای قطعه‌ای از معده، یا جگر حیوان است که جدا شود و روی خاکها بیفتد و قصّاب آن را از آلودگی پاک کند و خاک آلوده را جدا سازد.

نکته‌ها

1-سعید بن عاص را بهتر بشناسیم

همان گونه که در شرح خطبه،گفته شد«سعید بن عاص»والی مدینه هدایای مختصری خدمات امام علیه السّلام آورد،در حالی که اظهار می‌داشت،بیشترین هدیه بعد از هدیه‌ای است که برای«عثمان»آورده است.گویی می‌خواست منّتی از این جهت بگذارد که امام علیه السّلام جواب قاطعی به او فرمود.

«سعید»از طائفه«بنی امیّه»و از دودمان قریش است و زمان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله را درک کرد و از فرماندهان لشکرهای فاتح اسلام بود.در واقع در دامان«عمر بن خطاب»پرورش یافته بود و عثمان او را والی کوفه کرد.هنگامی که به کوفه آمد خطبه‌ای خواند و اهل کوفه را به دشمنی و خلاف متهم ساخت.مردم کوفه شکایت او را به عثمان کردند و عثمان سرانجام او را به مدینه بازگرداند و او تا هنگامی که مردم بر ضد عثمان قیام کردند،در مدینه بود و از او دفاع می‌کرد و با انقلابیون به مقابله برخاست،تا این که عثمان کشته شد.او ناچار به سوی مکّه رفت و در آنجا بود تا زمانی که«معاویه»غصب خلافت نمود.«معاویه»،«سعید»را برای حکمرانی مدینه انتخاب کرد و او تا پایان عمرش بر مدینه حکومت می‌کرد.او در جنگ«جمل» و«صفّین»کناره‌گیری کرد و به هیچ یک از دو طرف نپیوست.مردی متکبّر و خشن و سختگیر بود و در سخن گفتن مهارت داشت.قصر بزرگی در مدینه برای خود ساخته بود که آثارش سالها باقی ماند.مرگ او در سال 53 یا 59 هجری اتّفاق افتاد ⁽¹⁾.

2-بنی امیّه را بهتر و دقیق تر بشناسیم

اشاره

بنی امیّه طایفه‌ای از قریش هستند که به«امیّة بن عبد شمس بن عبد مناف»

منسوبند و دوران حکومت آنها از«معاویة بن ابو سفیان»در سال 41 هجری آغاز و به «مروان حمار»یا مروان دوم،که چهاردهمین آنان است در سال 132 هجری ختم می‌شود.

حکومت امویان اگر چه در سال 132 هجری منقرض گردید،ولی پس از چندی، شخصی از همین خاندان در اندلس حکومتی تشکیل داد.توضیح این که:اندلس در سالهای بین 91 تا 93 هجری به وسیله مسلمین فتح شد و از این تاریخ تا سال 138 مانند دیگر ممالک اسلامی،حکّامی که از سوی خلفای اسلامی فرستاده می‌شدند آن سرزمین را اداره می‌کردند.در سال 138 هجری،«عبدالرّحمن اوّل»یکی از نواده‌های«هشام بن عبدالملک»دهمین حاکم اموی که از قتل عباسیان رهایی یافته بود،پس از چند سال سرگردانی،از اوضاع در هم ریخته اسپانیا(اندلس)و اختلاف ببرها و قبایل عرب استفاده کرد و مصمّم شد در آن سرزمین به رغم دستگاه عبّاسیان،حکومتی برای خود تشکیل دهد.«عبدالرّحمن»و نسل او مدت دو قرن در آن سرزمین حکومت کردند،تا این که در آغاز قرن پنجم،شورش و انقلابی در آنجا برپا شد و این حکومت سرنگون گشت. ⁽¹⁾

الف:بنی امیّه در قرآن مجید

«وَ إِذْ قُلْنا لَکَ إِنَّ رَبَّکَ أَحاطَ بِالنّاسِ وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْناکَ إِلاّ فِتْنَةً لِلنّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما یَزِیدُهُمْ إِلاّ طُغْیاناً کَبِیراً» ؛(یادآور)زمانی را که به تو گفتیم:پروردگارت احاطه کامل به مردم دارد،و ما آن رؤیایی را که به تو نشان دادیم،فقط برای آزمایش مردم بود،همچنین شجره ملعونه[درخت نفرین شده]را که در قرآن ذکر کرده‌ایم.ما آنها را بیم داده(و انذار)می‌کنیم،امّا جز طغیان عظیم،چیزی بر آنها نمی‌افزاید.» ⁽²⁾

جمعی از مفسّران شیعه و اهل سنّت نقل کرده‌اند که این خواب اشاره به جریان معروفی است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در خواب دید میمون‌هایی از منبر او بالا می‌روند و پایین می‌آیند،بسیار از این مسأله غمگین شد،آن چنان که بعد از آن،کمتر می‌خندید.(این میمون‌ها را به بنی امیّه تفسیر کرده‌اند که یکی بعد از دیگری بر جای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نشستند در حالی که از یکدیگر تقلید می‌کردند و افرادی فاقد شخصیّت بودند و حکومت اسلامی و خلافت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله را به فساد کشیدند).

«فخر رازی»در تفسیر خود،روایتی در این زمینه از«ابن عبّاس»مفسّر معروف اسلامی نقل می‌کند.همچنین در حدیثی از«عایشه»نقل شده که رو به«مروان»کرد و گفت:«لعن اللّه أباک و أنت فی صلبه فأنت بعض من لعنه اللّه،خدا پدر تو را لعنت کرد در حالی که تو در صلب او بودی،بنابراین،تو بخشی از کسی هستی که خدایش لعن کرده است!» ⁽¹⁾علاوه بر آیه فوق،در تفسیر آیه 26 سوره ابراهیم نیز،مطابق بعضی روایات، «شجره خبیثه»به«بنی امیّه»تفسیر شده است. ⁽²⁾

ب:بنی امیّه در احادیث اهل سنّت

در کتاب«کنزالعمّال»که از مجامع روایتی اهل سنّت است،روایت شده که روزی «ابوبکر»با«ابوسفیان»در افتاد و با خشونت او را مذمّت نمود.پدرش«ابوقحافه»به وی گفت:«با ابوسفیان بدین گونه سخن می‌گویی؟!»گفت:«ای پدر!خداوند به سبب اسلام،خانواده‌هایی را بالا برد و اعتبار بخشید و خانواده‌هایی را به زمین زد و از اعتبار بینداخت.خاندان من از جمله خانواده‌هایی است که خدا آن را بالا برد و

خاندان ابوسفیان از آن خانواده‌هایی است که خدا بر زمینشان زده است.» ⁽¹⁾از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله روایت شده که فرمود:«نخستین کسی که سنّت مرا دگرگون می‌سازد،مردی از بنی‌امیّه است.» ⁽²⁾و نیز فرمود:«پس از من چه رنجها و مصیبت‌هایی همچون کشتار و آوارگی از سوی بنی‌امیّه به اهل بیتم وارد آید و در میان خویشاوندان ما،از همه سرسخت‌تر در بغض و عداوت با ما،بنی‌امیّه‌اند و بنی‌مغیره و بنی مخزوم!» ⁽³⁾از امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت شده که:«هر امّتی را آفتی باشد و آفت این امّت بنی‌امیه است!» ⁽⁴⁾

ج:بنی‌امیّه در نهج‌البلاغه

«امیرالمؤمنین علیه السّلام»در بعضی از خطبه‌های«نهج‌البلاغه»به بنی‌امیّه و تباهکاری‌های آنان و مفاسدی که برای اسلام و مسلمانان به وجود آوردند،اشاره نموده است.خطبه‌های 77 و 93 و 98 از این دسته‌اند.

علی علیه السّلام در خطبه 93 به صراحت حکومت بنی امیّه را به عنوان بزرگترین و وحشتناکترین فتنه‌ها بر امّت اسلام معرفی می‌کند و آن را فتنه‌ای کور و تاریک می‌داند: ألا و إنّ أخوف الفتن عندی علیکم فتنة بنی أمیّة فإنّها فتنة عمیاء مظلمة...

د:تبهکاری‌های حکومت بنی‌امیّه

اشاره

جنایات و مفاسدی که حکومت«بنی‌امیّه»در تاریخ اسلام به وجود آورد،فراوان است،به گونه‌ای که ذکر و بررسی آنها خود به کتاب مفصّلی نیازمند می‌باشد.در اینجا به تناسب بحث،تنها به پاره‌ای از آنها اشاره می‌کنیم:

1-انحراف خلافت اسلامی از مسیر صحیح خود و تبدیل آن به سلطنت

معاویه خود تصریح می‌کرد که خلافت را نه با محبّت و دوستی مردم و نه رضایت آنها از حکومت او،بلکه با شمشیر به دست آورده است. ⁽¹⁾

«جاحظ»می‌گوید:«معاویه سالی را که به قدرت رسید«عام‌الجماعة»نامید،در حالی که آن سال،«عام فرقه و قهر و جبر و غلبه بود».سالی که امامت به سلطنت و نظام کسرایی تبدیل شد و خلافت غضب شده و قیصری گردید». ⁽²⁾

زندگی اشرافی«معاویه»و شیوه رفتار او در کار خلافت،سبب شد تا «سعد بن ابی وقّاص»نیز در وقت ورود بر او،وی را«ملک»خطاب کند. ⁽³⁾

مورّخان معاویه را اوّلین شاه خوانده‌اند. ⁽⁴⁾«سعید بن مسیّب»می‌گفت:معاویه اوّلین کسی بود که خلافت را به سلطنت تبدیل کرد. ⁽⁵⁾

مورّخ معروف«یعقوبی»بعضی از کارهای معاویه را که نشانه‌های نظام سلطنت است،نام برده مانند:نشستن بر تخت سلطنت و نشاندن دیگران در پایین آن و انتخاب بهترین مالهای مردم و اختصاص آنها به خود. ⁽⁶⁾

«ابو الاعلی مودودی»در کتاب«خلافت و ملوکیّت»چند ویژگی برای تفاوت نظام سلطنتی معاویه،با خلافت پیش از وی بر شمرده است:

1-دگرگونی روش تعیین خلیفه.خلفای پیشین،خود برای کسب خلافت قیام نمی‌کردند،ولی معاویه با هر وسیله‌ای در پی آن بود تا به هر صورتی که شده بر مسند خلافت تکیه زند.

2-دگرگونی در روش زندگی خلفا و استفاده از روش پادشاهی روم و ایران.

3-چگونگی مصرف بیت المال.در دوره«معاویه»بیت‌المال به صورت ثروت شخصی شاه و دودمان شاهی درآمد و کسی نیز نمی‌خواست درباره حساب و کتاب بیت‌المال از حکومت باز خواست کند.

4-پایان آزادی ابراز عقیده و امر به معروف و نهی از منکر.این روش از عهد معاویه با کشتن«حجر بن عدی»آغاز شد.

5-پایان آزادی دستگاه قضایی اسلام.

6-خاتمه حکومت شورایی.

7-ظهور تعصّبات نژادی و قومی.

8-نابودی برتری قانون. ⁽¹⁾

2-مسخ و تحریف حقایق و معارف اسلامی،مانند:

1-ناسزا و دشنام‌گویی نسبت به ساحت مقدس امیرالمؤمنین علی علیه السّلام و جعل احادیث در مذمّت آن حضرت و مدح معاویه.

معاویه خود می‌گفت سبّ و لعن علی علیه السّلام باید آن قدر گسترش یابد تا کودکان با این شعار بزرگ شده و جوانان با آن پیر شوند و هیچ کس از او فضیلتی نقل نکند. ⁽²⁾

وقتی از«مروان حکم»سؤال شد که چرا چنین می‌کنید؟در پاسخ گفت:«لا یستقیم لنا الأمر إلاّ بذلک،حکومت جز به این صورت برای ما سامان نمی‌یابد.» ⁽³⁾«ابن ابی الحدید»نوشته است که معاویه گروهی از صحابه و تابعین را بر انگیخت تا بر ضدّ«امام علی علیه السّلام»احادیثی نقل کنند.از جمله آنها«ابوهریره»،«عمرو بن العاص»،«مغیرة بن شعبه»و«عروة بن زبیر»بودند. ⁽⁴⁾

2-ترویج عقیده جبر در میان مسلمانان از معاویه نقل شده که می‌گفت:«عمل و کوشش هیچ نفعی ندارد،چون همه کارها به دست خداوند است». ⁽¹⁾این سخن معاویه نه از روی اعتقاد،بلکه برای تحمیل خلافت خود بر مردم بود،چنان که از او نقل شده که می‌گفت:«هذه الخلافة أمر من أمر اللّه و قضاء من قضاء اللّه،خلافت من یکی از فرمانهای خدا است و از قضا و قدر پروردگار می‌باشد». ⁽²⁾

«زیاد بن ابیه»حاکم معاویه در«بصره»و«کوفه»ضمن خطبه معروف خود گفت:

«ای مردم!ما مدیر و مدافع شما هستیم و شما را با سلطنتی که خداوند به ما داده اداره می‌کنیم». ⁽³⁾

3-به شهادت رساندن پیشوایان و شخصیتهای بزرگ اسلامی همچون امام حسن علیه السّلام و امام حسین علیه السّلام و زید بن علی بن الحسین علیه السّلام و حجر بن عدی.

4-تخریب کعبه معظّمه و مسجد الحرام در زمان یزید به وسیله منجنیق.

5-سلب امنیّت از مردم.

در زمان ولایت«زیاد بن ابیه»پدر«عبیداللّه»در«عراق»مثلی رایج شد به این مضمون:«أنج سعد فقد هلک سعید،یعنی به سعد می‌گفتند مواظب خودت باش که سعید را کشتند!»اشاره به این که بدون تحقیق و با کمترین بهانه‌ای،خون بیگناهان را می‌ریختند. ⁽⁴⁾

6-شکنجه و تحقیر امّت اسلامی.

یکی از نشانه‌های این تحقیر،داغ نهادن بر صورت و گردن برخی از شیعیان بود،

چنان که«حجّاج بن یوسف»برگردن«انس بن مالک»و«سهل بن سعد»و دست «جابر بن عبداللّه انصاری»به جرم دوستی با علی علیه السّلام داغ نهاد. ⁽¹⁾

جنایات و تبهکاری‌های بنی امیّه و مفاسدی که در جهان اسلام به بار آوردند بسیار پیش از آن است که در بالا گفته شد.آنچه گذشت گوشه‌ای از آن بود و اگر تمام آن جمع آوری شود،کتاب بزرگی خواهد شد و بسیار شگفت‌آور است که بعضی از ناآگاهان،حکومت بنی امیّه را به عنوان حکومت موفّقی در جهان اسلام قلمداد می‌کنند!و این نشان می‌دهد که کمترین مطالعه‌ای درباره آنها و افکار و اعمال و رفتارشان ندارند.

خطبۀ 78: کلماتی که امام با آن به درگاه خداوند دعا می‌کرد

اشاره

و من دعاء له علیه السّلام من کلمات کان علیه السّلام یدعو بها

⁽¹⁾ از کلماتی است که امام علیه السّلام با آن به درگاه خداوند دعا می‌کرد(و سرمشق مهمّی برای مردم در آن نهفته است).

خطبه در یک نگاه

این سخن مشتمل بر چهار دعای بسیار پرمعنا و آموزنده از امیرمؤمنان علی علیه السّلام است،که از قراین به دست می‌آید امام علیه السّلام کرارا آن را تلاوت می‌فرمود و با خدای خود،با این جمله‌ها راز و نیاز می‌کرد.

درست است که امام علیه السّلام معصوم است و هرگز گناهی از او سر نمی‌زند،خواه پنهانی باشد یا آشکار،در دل باشد یا در برون،با زبان باشد یا با اشاره‌های چشم، ولی با توجّه به مقام بسیار والایی که در پیشگاه خدا دارد،از کمترین ترک اولی‌ها وحشت دارد و پیوسته با این کلمات از خداوند رحمت می‌طلبد.به علاوه این

سخنان،درس بسیار آموزنده‌ای برای عموم مردم است.تا طریقه مناجات با پروردگار متعال را فراگیرند و راه و رسم راز و نیاز را بیاموزند،در ضمن از محتوای این دعاها که بازگو کننده وظایف انسان در پیشگاه خدا و خلق است،معارف بیشتری بیندوزند.

اللّهمّ اغفر لی ما أنت أعلم به منّی،فإن عدت فعد علیّ بالمغفرة.اللّهمّ اغفر لی ما و أیت من نفسی،و لم تجد له وفاء عندی.اللّهمّ اغفر لی ما تقرّبت به إلیک بلسانی،ثمّ خالفه قلبی.اللّهمّ اغفر لی رمزات الألحاظ، و سقطات الألفاظ،و شهوات الجنان،و هفوات اللّسان.

ترجمه

بار خدایا!آنچه تو از من به آن آگاهتری بر من ببخشای و اگر بار دیگر به سوی آن باز گردم،تو نیز آمرزش خود را بر من بازگردان.خداوندا!آنچه از کارهای نیک که بر آن تصمیم گرفتم و عهد و پیمان بر آن بستم،ولی وفایی نسبت به آن از من ندیدی،بر من ببخش.خداوندا!آنچه را با زبان به تو تقرّب جستم،سپس قلبم با آن مخالفت نمود بر من ببخش.پروردگارا!نگاه‌های اشارت‌آمیز(زیانبار)و سخنان بی‌فایده و خواسته‌های نابجای دل و لغزشهای زبان مرا عفو فرما!

شرح و تفسیر

بخشی از دعاهای آموزنده امام علیه السّلام

همان گونه که در بالا اشاره شد امام علیه السّلام در این سخن نورانی خود،از چهار چیز آمرزش می‌طلبد که در واقع هر کدام از آنها یکی از مهمترین مشکلات اخلاقی و معنوی انسان است و بی‌شک هر انسانی که بتواند این چهار چیز را از خود دور کند به سر منزل سعادت و ساحل نجات نزدیک شده است.

نخست عرضه می‌دارد:«بار خدایا!آنچه تو از من به آن آگاه‌تری بر من ببخشای و اگر بار دیگر به سوی آن بازگردم تو نیز آمرزش خود را بر من بازگردان!» اللّهمّ اغفرلی ما أنت أعلم به منّی،فإن عدت فعد علیّ بالمغفرة .

انسان فراموش کار،مرتکب گناهان زیادی می‌شود که با گذشت زمان آنها را به فراموشی می‌سپارد،به گونه‌ای که حتّی تقاضای عفو و بخشش نمی‌کند و یا این که باز هم به سراغ آن می‌رود،بی آن که توجّه داشته باشد که پشت او از بار این گناه سنگین است.

در چنین شرایطی باید به درگاه خدا روی آورد و عرض کند:«تو به اعمال من از من،آگاه‌تری.تو فراموش نکرده‌ای که من مرتکب چه اعمالی شده‌ام»با این نگاه اجمالی به گذشته،از همه آنها تقاضای عفو و آمرزش می‌کند و نیز تقاضا می‌کند که اگر به خاطر بی‌اعتنایی به گناه باز هم به سراغ آن برود،خداوند او را مشمول عفو خود قرار دهد.

این فراموشکاری دشمن سعادت انسان است و گاه مشکلات غیر قابل جبرانی به بار می‌آورد و باید از آن به خدا پناه برد و از گناهان فراموش شده تقاضای عفو و بخشش کرد.قرآن مجید در اشاره به این گونه گناهان تعبیر لطیفی دارد،می‌فرماید:

«یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّهُ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا أَحْصاهُ اللّهُ وَ نَسُوهُ وَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ» ؛در آن روز که خداوند همه آنها را برمی‌انگیزد و از اعمالی که انجام داده‌اند با خبر می‌سازد،اعمالی که خداوند حساب آن را نگهداشته و آنها فراموشش کرده‌اند و خداوند بر هر چیز شاهد و ناظر است.» ⁽¹⁾این احتمال نیز در تفسیر جمله بالا از سوی جمعی از«شارحان نهج البلاغه»داده شده که منظور از آن،گناهانی است که واقعا انسان از گناه بودن آن بی‌خبر است و یا اگر می‌داند،علم او بسیار کم رنگ است.طرفداران این تفسیر متوجّه این اشکال

شده‌اند که اگر انسان نسبت به گناهی جاهل باشد آن گناه بخشوده است و نیازی به تقاضای غفران ندارد و لذا پاسخ گفته‌اند که جهل اگر از قصور سرچشمه گیرد و جاهل،جاهل قاصر باشد،همین گونه است،ولی اگر از تقصیر سرزند و جاهل مقصّر باشد:جاهلی که در فراگیری علم کوتاهی کرده،قابل سرزنش و ملامت و توبیخ و مجازات است،بنابراین،جا دارد که از خدا نسبت به آنها تقاضای عفو کند.

یا این که منظور گناهانی است که انسان گناه بودن آن را فراموش کرده و یا در تشخیص گناه بودن آن،راه خطا رفته است که اگر آن نسیان و این خطا زاییده تقصیر باشد،باید از آن تقاضای عفو کرد،همان گونه که در قرآن مجید آمده است:

«رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِینا أَوْ أَخْطَأْنا» ⁽¹⁾.

در واقع تفسیری که در آغاز گفتیم بازگشت به فراموش کردن موضوع گناه می‌کند و دومین تفسیر،به فراموشی حکم گناه بازگشت می‌کند.ولی تفسیر اوّل،مناسب‌تر به نظر می‌رسد،هر چند جمعی از مفسّران،تفسیر دوم را پذیرفته‌اند.

این احتمال نیز وجود دارد که هر دو معنا،در مفهوم جمله جمع باشد و امام علیه السّلام تقاضای آمرزش از همه آنها می‌کند.

در دومین دعا،امام علیه السّلام اشاره به موضوع مهم دیگری می‌کند و آن پیمان‌هایی است که انسان با خود،یا با خدای خود می‌بندد،سپس به آن وفا نمی‌کند،عرضه می‌دارد:«خداوندا!آنچه را از کارهای نیک که بر آن تصمیم گرفتم و عهد و پیمان بر آن بستم،ولی وفایی نسبت به آن از من ندیدی،بر من ببخش!» (اللّهمّ اغفرلی ما و أیت ⁽²⁾من نفسی،و لم تجد له وفاء عندی).

جمله «ما و أیت من نفسی» (پیمانی را که با خود بستم)ممکن است اشاره به

اموری باشد که دو طرف عهد و پیمان،خود انسان است،خودش با خودش عهد می‌کند،که انجام آن نشانه شخصیت انسان و عزم راسخ او در کارها است و شکستن آن دلیل بر سستی اراده می‌باشد که باید از آن به خدا پناه برد.

و یا این که یک طرف پیمان خود او است و طرف دوم خدا است که در واقع این معنا،در جمله مزبور در تقدیر است. ⁽¹⁾در این صورت اشاره به تمام پیمان‌های الهی است که انسان با خدا پیمان بسته و به آن وفا نکرده است.زیرا بسیارند کسانی که در مشکلات و گرفتاری‌ها،پیمانهای محکمی با خدا می‌بندند،امّا هنگامی که طوفان حوادث فرو می‌نشیند و به کام دل می‌رسند،همه پیمانها فراموش می‌شود.قرآن مجید می‌گوید: «وَ مِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّالِحِینَ فَلَمّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ» ،بعضی از آنها با خدا پیمان بسته بودند که اگر خداوند ما را از فضل خود روزی دهد و به یقین انفاق خواهیم کرد و از صالحان خواهیم بود،ولی هنگامی که خدا از فضل خود به آنها عطا کرد،بخل ورزیدند و سرپیچی نمودند و روی برتافتند(و پیمان خود را با خدا شکستند)». ⁽²⁾

در سومین دعا،از مسأله ریا و نفاق به خدا پناه می‌برد و تقاضای آمرزش می‌کند، عرضه می‌دارد:«خداوندا!آنچه را با زبان به تو تقرّب جستم،سپس قلبم با آن مخالفت نمود،بر من ببخش!» (اللّهمّ اغفر لی ما تقرّبت به إلیک بلسانی،ثمّ خالفه قلبی .

تظاهر به کارهای خوب-با زبان،یا اعمال ظاهر و ریاکاری در عبادات و سایر اطاعات-یکی از خطرناکترین شعبه‌های شرک است که هم در آیات قرآن و هم در روایات،مردم از آن بر حذر داشته شده‌اند و متأسّفانه یکی از رایج‌ترین کارها است و

زیانهایی که از این رهگذر دامان انسانها را می‌گیرد،بیش از آن است که در تصوّر بگنجد.

کسی که مرتکب گناه ریا و نفاق و دوگانگی ظاهر و باطن می‌شود،در واقع توحید افعالی خدا را نپذیرفته است،عزّت و ذلّت را به دست مردم می‌بیند و دوستی و محبّت انسانها را بر دوستی و محبّت خداوند ترجیح می‌دهد،هر چه اگر بدانیم عزّت و ذلّت به دست خدا است و قلوب مردم به فرمان او است،هر چه می‌خواهیم از او می‌خواهیم و هر چه انجام می‌دهیم برای او انجام می‌دهیم.

تناقض در میان گفتار و نیّات قلبی،تنها در مورد ریاکاری نیست،بلکه هر دوگانگی در میان ظاهر و باطن را شامل می‌شود.هر سخنی را انسان بگوید و به هنگام عمل در پای آن نایستد،یا اراده و تصمیمش بر ضدّ آن باشد،نشانه دوگانگی میان ظاهر و باطن است،هر چند قصد ریا کاری هم نداشته باشد.قرآن مجید می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ» ؛ای کسانی که ایمان آورده‌اید!چرا سخنی می‌گویید که عمل نمی‌کنید،نزد خدا بسیار موجب خشم است که سخنی بگویید که عمل نمی‌کنید. ⁽¹⁾

ما همه شبانه‌روز،در نمازهای خود می‌گوییم: «إِیّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّاکَ نَسْتَعِینُ» در حالی که بسیار می‌شود که قلب ما چیز دیگری می‌گوید،نه معبود ما منحصرا خدا است و نه تنها از او یاری می‌جوییم.و نیز در تشهّد می‌خوانیم:«أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وحده لا شریک له»در حالی که در دل،شریکان و همتایان زیادی برای او قرار می‌دهیم،که واضح‌ترین آنها شیطان هوای نفس است و این مسأله بازتاب گسترده‌ای بر تمام زندگی بشر دارد و این دعا که در کلام بالا آمده،درس بزرگی است.برای دور شدن از این خطر مهمّ! سرانجام در آخرین دعا،از چهار چیز تقاضای غفران می‌کند و به خدا پناه

می‌برد،عرضه می‌دارد:«الهی نگاههای اشارت‌آمیز(زیانبار)و سخنان بی‌فایده،و خواسته‌های نابجای دل،و لغزشهای زبان،مرا عفو فرما!» اللّهمّ اغفر لی رمزات ⁽¹⁾الألحاظ ⁽²⁾،و سقطات ⁽³⁾الألفاظ،و شهوات الجنان،و هفوات ⁽⁴⁾اللّسان .

در واقع اشاره به بخشی از گناهان چشم و زبان و دل می‌کند که گاه از خطرناکترین گناهان انسان است.

نگاه‌های تحقیرآمیز به مؤمنان و اشارات آمیخته با هتک و غرور،همچنین سخنان بی‌مطالعه که گاه سرچشمه کینه‌ها و نفاق‌ها و اختلافات می‌شود و آبروی مسلمین را بر باد می‌دهد و نیز تمایلات شهوت‌آلود دل،که انسان را به سوی هر گناهی دعوت می‌کند و نیز لغزشهایی که بر اثر بی‌توجّهی به هنگام سخن گفتن رخ می‌دهد و سرچشمه مفاسد عظیمی می‌شود،همه و همه از دشمنان سعادت انسان است و هنگامی که امام علیه السّلام از خداوند در برابر آنها تقاضای بخشش می‌کند،عملا به همه هشدار می‌دهد که مراقب این چهار مسأله مهم باشند و گناه آن را کوچک نشمرند.

تفاوت «رمزات الألحاظ» (نگاه‌های اشارت آمیز)و همچنین «شهوات الجنان»

(خواسته‌های شهوت‌آلود دل‌ها)با بقیه روشن است.ولی در این که چه تفاوتی بین «سقطات الألفاظ» و «هفوات اللّسان» می‌باشد در میان شارحان«نهج‌البلاغه»گفتگو است.بعضی مانند مرحوم محقّق«مغنیه»آنها را به یک معنا دانسته است،در حالی که مرحوم«شارح خویی»«سقطات الألفاظ»را به معنای الفاظی که فایده اخروی ندارد-اعمّ از این که،حرام باشد یا نه-می‌داند.و«هفوات اللّسان»را به معنای سخنان حرام،مانند:غیبت،بهتان،سخن‌چینی،استهزا،تهمت و دشنام می‌شمرد.

ولی با توجّه به این که«سقطات»جمع«سقط»به معنای شیء بی‌ارزش استبه نظر می‌رسد که«سقطات الألفاظ»اشاره به سخن بی‌ارزش و بی‌معنا و احیانا رکیک و زشت است که از افراد بی‌مبالات و غافل و بی‌خبر سر می‌زند،ولی«هفوات اللّسان»با توجّه به مفهوم«هفوه»که به معنای لغزش و حرکت سریع در هوا می‌باشد،اشاره به سخنانی است که بر اثر عدم توجّه کافی بر زبان انسان جاری می‌شود،و ای بسا گناه عظیمی همچون غیبت و تهمت و استهزای مؤمن در آن باشد. ⁽¹⁾

نکته: دعا و تأثیر عجیب آن در زندگی انسان‌ها

«دعا»نقش بسیار مؤثری در تربیت نفوس انسانی و سوق آنها به مراتب کمال دارد که شاید بسیاری از دعاکنندگان از آن غافل باشند.

«دعا»همچون باران بهاری است که سرزمین دلها را سیراب و شکوفه‌های ایمان و اخلاص و عشق و عبودیّت را بر شاخسار روح آدمی ظاهر می‌سازد.

«دعا»نسیم روح‌بخش قدسی است که همچون دم مسیح«عظم رمیم»را«بإذن اللّه»حیات می‌بخشد.

«دعا»دریای موّاجی است که گوهرهای فضایل اخلاقی را در درون خود پرورش می‌دهد.

هر نفسی که با«دعا»همراه است،ممدّ حیات است و مفرّح ذات،و هر دلی که با نور«دعا»قرین است،با تقوای الهی همنشین! «دعا کننده»وصول به مقاصد شخصی خود را از خدا می‌طلبد و خداوند تربیت و پرورش روحانی او را از طریق دعا می‌خواهد و بقیه بهانه است.

از اینجا می‌توان گفت:«دعا»اکسیر اعظم،کیمیای سعادت،آب حیات و روح عبادت است،همان گونه که در حدیث وارد شده

«الدّعاء مخّ العبادة». ⁽¹⁾

جالب این است که طبق گواهی قرآن،ارزش انسانها در پیشگاه پروردگار به خاطر دعاهای آنها است «قُلْ ما یَعْبَؤُا بِکُمْ رَبِّی لَوْ لا دُعاؤُکُمْ» . ⁽²⁾

چرا چنین نباشد؟در حالی که«دعا»از یک سو:انسان را به سراغ«معرفةاللّه»و شناخت و عشق معبود می‌فرستد تا از طریق توسّل به اسماء و صفات حسنایش،بر سر سفره رحمتش بنشیند،پیوند ناگسستنی با او بر قرار سازد و از این خوان رحمت،توشه برگیرد.

از سوی دیگر:«دعاکننده»را به سراغ تحصیل شرایط اجابت دعا می‌فرستد که نخستین آنها توبه از گناه و پاکسازی درون و برون از آلودگی به معاصی است.

و از سوی سوم:«دعا»انسان را به تلاش،جهت بر طرف ساختن موانع استجابت وامی‌دارد که ساده‌ترین آنها پاک و حلال بودن مأکول و ملبوس و پرهیز از اموال حرام و سعی و کوشش برای ادای حقوق دیگران و ترک گناهانی همچون غیبت و تهمت و شراب و قطع رحم است که از موانع مهمّ اجابت دعا شمرده شده است.

به همین دلیل می‌توان گفت:آنچه از ناحیه خود«دعا»،به انسان می‌رسد،بسیار

فراتر و فزونتر از چیزی است که در صورت اجابت«دعا»عاید انسان می‌گردد.

افزون بر همه اینها،محتوای بسیار عمیق و تکان دهنده دعاهای معروف پیشوایان بزرگ،آنچنان حساب شده است که هر جمله‌ای از آن،درس آموزنده مهمّی است و سالکان طریق را بهترین ره توشه است.

فی المثل هنگامی که در دعاهای روزهای هفته(دعای روز یکشنبه)می‌خوانیم:

«و اجعل غدی و ما بعده أفضل من ساعتی و یومی» این پیام مهمّ الهی را به گوش جان می‌شنویم:مراقب باش!هر روز،بلکه هر ساعت که از عمر تو می‌گذرد باید گام، یا گامهایی به جلو برداری و قلّه تازه‌ای از قلّه‌های افتخار را فتح کنی!در غیر این صورت،نمی‌توانی بر عمرت نام زندگی بگذاری،بلکه جان کندن تدریجی است که عمر حسابش می‌کنی! یا هنگامی که در دعای«کمیل»به این جمله پرمعنا می‌رسیم:

«اللّهمّ اغفرلی الذّنوب الّتی تحبس الدّعاء» می‌فهمیم که ما حجاب خود و حجاب اجابت دعاهای خود هستیم و مشکلات را باید در درون خود جستجو کنیم،نه بیرون و این«خود آلوده»را باید از میان برداشت! یا هنگامی که در دعای«صباح»به این جمله می‌رسیم:

«فاجعل اللّهمّ صباحی هذا نازلا علیّ بضیاء الهدی و بالسّلامة فی الدّین و الدّنیا و مسائی جنّة من کید العدی و وقایة من مردیات الهوی» به ما چنین پیام می‌دهد که روز را باید با نور هدایت آغاز کنیم،سپس آن را با هشیاری در برابر دشمنان برون و درون،به پایان بریم و این پیروزی جز با نور هدایت الهی ممکن نیست! یا هنگامی که در دعای«عرفه»می‌خوانیم:

«و اجعل غنای فی نفسی ،خداوندا! بی‌نیازی مرا در درون جانم قرار ده!»الهام می‌گیریم که بی‌نیازی چیزی نیست که در بیرون،از طریق جمع ثروت فراوان و کاخ‌های رفیع و مقامات منیع،فراهم گردد،

بی‌نیازی و غنا را باید در درون جان جست،که تا جان آدمی سیراب و بی‌نیاز نگردد اگر تمام جهان را به او دهند،باز هم تشنه است و همچون مبتلایان به بیماری استسقا،پیوسته در طلب آب است،امّا اگر روح او با معرفت الهی،سیراب گردد در نظرش«جهان و هر چه در آن است،سهل و مختصر است»! یا هنگامی که در دعای«ندبه»می‌خوانیم:

«و اجعل صلاتنا به مقبولة و ذنوبنا به مغفورة و دعائنا به مستجابا و اجعل أرزاقنا به مبسوطة و همومنا به مکفیّة و حوائجنا به مقضیّة» می‌فهمیم که بدون درک حقیقت ولایت،تمام درها به روی ما بسته است،قبول نماز ما،آمرزش گناه ما،اجابت دعای ما،گسترش روزی ما و برطرف شدن سایه شوم اندوهها،در پرتو نور ولایت حاصل می‌گردد.چه حقیقت بزرگی؟!...و هزاران نکته دیگر.

و اگر به دعای مورد بحث مراجعه کنیم،می‌بینیم که علی علیه السّلام ضمن چهار جمله پرمعنا،در واقع یک دوره درس اخلاق و فضایل انسانی را شرح داده و از رذایل اخلاقی که سبب سقوط انسانها می‌شود،آنها را بازداشته است.آری دعاهای معصومین علیهم السّلام همواره درس تربیت و پیام انسان‌ساز و ره توشه سالکان الی اللّه است.

خطبۀ 79: هنگامی که امام علیه السّلام آماده حرکت برای نبرد با خوارج بود

اشاره

و من کلام له علیه السّلام قاله لبعض أصحابه لمّا عزم علی المسیر الی الخوارج

⁽¹⁾ و قد قال له:ان سرت یا امیرالمؤمنین فی هذا الوقت خشیت ان لا تظفر بمرادک من طریق علم النّجوم.فقال علیه السّلام:...

هنگامی که امام علیه السّلام آماده حرکت برای نبرد با خوارج بود،یکی از یارانش عرض کرد:«ای امیرمؤمنان!از آن می‌ترسم که اگر در این ساعت حرکت کنی،به مراد خویش نرسی.این سخن را که می‌گویم از طریق علم نجوم است»امام علیه السّلام در پاسخ چنین فرمود:

خطبه در یک نگاه

مورّخان درباره شأن ورود این سخن،چنین نقل کرده‌اند:

هنگامی که امیرمؤمنان علی علیه السّلام تصمیم گرفت از کوفه برای خاموش کردن آتش فتنه خوارج،بیرون رود«ستاره‌شناسی»که در میان یاران او بود،نزد حضرت آمد و عرض کرد:«ای امیرمؤمنان!در این ساعت حرکت نکن!بلکه هنگامی که سه ساعت از روز گذشته باشد،حرکت کن،زیرا اگر الآن حرکت کنی هم به خودت و هم به یارانت ضرر شدیدی خواهد رسید و اگر در آن ساعت که من می‌گویم حرکت کنی، پیروز خواهی شد و به تمام مقصود خود خواهی رسید.» امام علیه السّلام فرمود:«آیا می‌دانی در شکم اسب من چیست؟آیا نر است یا ماده؟» منجّم گفت:«اگر حساب کنم می‌دانم»علی علیه السّلام فرمود:«کسی که تو را در این ادّعا تصدیق کند،قرآن را تکذیب کرده،خداوند می‌فرماید: «إِنَّ اللّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ» ،آگاهی از زمان قیام قیامت،مخصوص خداست و اوست که باران را نازل می‌کند و آنچه را در رحم‌هاست می‌داند ⁽¹⁾».

سپس فرمود:«محمّد صلّی اللّه علیه و آله چنین علمی را که تو ادّعا می‌کنی ادّعا نمی‌کرد».آنگاه فرمود:«آیا تو گمان می‌کنی،ساعتی را که هر کس در آن ساعت حرکت کند،پیروز می‌شود،به مردم نشان می‌دهی و از ساعتی که اگر کسی در آن حرکت کند،گرفتار زیان می‌شود،بازمی‌داری؟کسی که به این سخن تو ایمان داشته باشد،ایمن نیستم از اینکه مانند مشرکان باشد.خداوندا!پیروزی و شکست به دست توست و معبودی جز تو نیست.»سپس فرمود:«ما آنچه را تو گفته‌ای مخالفت خواهیم کرد(و خواهی دید که سخن تو درست نبوده است)».

سپس روی سخن را به مردم کرد و مردم را از این گونه افکار بر حذر داشت و به

شخص منجّم فرمود:«اگر به من خبر رسد که بعد از این،تو به این گونه مسایل نجومی،عمل می‌کنی تو را به زندان ابد خواهم فرستاد و مادام که قدرت در دست من است،از بیت المال محرومت می‌کنم».

سپس امام علیه السّلام در همان ساعتی که منجّم او را نهی کرده بود،حرکت کرد و پیروز شد و به مقصود خود رسید.بعد فرمود:«اگر ما در همان ساعت که منجّم سفارش کرده بود حرکت می‌کردیم،مردم می‌گفتند:به خاطر حرکت در آن ساعت که منجّم گفته بود پیروز شد،بدانید محمّد صلّی اللّه علیه و آله منجّم(و پیشگویی)نداشت و ما هم بعد از آن نداشتیم،با این حال خداوند سرزمین‌های کسرا و قیصر را برای ما گشوده.ای مردم! توکّل بر خدا کنید و بر او اعتماد نمایید،او شما را از غیر خود بی‌نیاز می‌کند.» از آنچه در بالا گفته شد روشن می‌شود که محتوای این خطبه به طور اجمال نفی صحّت پیشگویی‌های منجّمان است و آن را در تضادّ با توحید پروردگار می‌شمرد و یا به تعبیر دیگر:ادّعاهایی را که منجّمان در پیشگویی‌های خود دارند در زمره مسایل خرافی شمرده و آن را در تضادّ با قرآن می‌داند و مردم را از گرایش به چنین افکاری باز می‌دارد و اساس پیروزی را توکّل بر خداوند و تکیه بر ذات پاک او ذکر می‌کند.

این خطبه در واقع از دو بخش تشکیل شده،که بخش اوّل خطاب به آن منجّم است و بخش دوم خطاب به مردم.

بخش اوّل

اشاره

أتزعم أنّک تهدی إلی السّاعة الّتی من سار فیها صرف عنه السّوء؟و تخوّف من السّاعة الّتی من سار فیها حاق به الضّرّ؟فمن صدّقک بهذا فقد کذّب القرآن،و استغنی عن الاستعانة باللّه فی نیل المحبوب و دفع المکروه،و تبتغی فی قولک للعامل بأمرک أن یولیک الحمد دون ربّه،لأنّک- بزعمک-أنت هدیته إلی السّاعة الّتی نال فیها النّفع،و أمن الضّرّ!!

ترجمه

آیا گمان می‌کنی که می‌توانی به آن ساعتی رهنمون شوی که هر گاه کسی در آن ساعت حرکت کند،با حادثه بدی روبه‌رو نخواهد شد؟و از آن ساعت بر حذر داری که هر کس در آن حرکت می‌کند،زیان می‌بیند؟کسی که تو را در این گفتار تصدیق کند قرآن را تکذیب کرده(چرا که قرآن همه این امور را از سوی خدا می‌داند)و از یاری جستن از خدا در رسیدن به هدف‌های مطلوب و مصون ماندن از حوادث ناخوشایند،خود را بی‌نیاز می‌پندارد.تو می‌خواهی با این ادّعا کسانی که به دستورت عمل می‌کنند،تو را ستایش کنند نه پروردگار خود را،زیرا-به گمان خود -تو او را به ساعتی که در آن به مقصود می‌رسد و از زیان برکنار می‌ماند،هدایت کرده‌ای!(چه پندار باطلی!)

شرح و تفسیر: خطاهای منجمان

همان گونه که از بحثهای گذشته روشن شد،این سخن در پاسخ مردی آمده است که هنگام عزیمت امام علیه السّلام برای نبرد با خوارج،امام را از حرکت در آن ساعت معیّن نهی کرد و گفت:من از طریق«نجوم»می‌دانم که اگر در این ساعت حرکت کنی پیروز نخواهی شد!امام علیه السّلام بر آشفت و با شدّت سخن او را نفی فرمود و پیامدهای نادرست و خطرناک این تفکّر را-که نجوم و ستارگان می‌توانند در سرنوشت انسانها مؤثّر باشند-برشمرد،هم به آن منجّم و هم به مردم در این رابطه هشدار داد.

نخست می‌فرماید:«آیا گمان می‌کنی که می‌توانی به آن ساعتی رهنمون شوی که اگر کسی در آن ساعت حرکت کند،با حادثه بدی روبه‌رو نخواهد شد؟و از آن ساعت برحذر داری که هر کس در آن حرکت کند زیان می‌بیند؟!» «أ تزعم أنّک تهدی إلی السّاعة الّتی من سار فیها صرف عنه السّوء؟و تخوّف من السّاعة الّتی من سار فیها حاق ⁽¹⁾به الضّرّ؟».

روشن است که این استفهام،استفهام انکاری است!یعنی هرگز از طریق«علم نجوم»چنین آگاهی‌هایی بدست نمی‌آید.

سپس امام علیه السّلام در این بخش از سخنانش به دو قسمت از پیامدهای سوء این اعتقاد اشاره کرده،می‌فرماید:«کسی که تو را در این گفتار تصدیق کند قرآن را تکذیب کرده و از یاری جستن از خدا در رسیدن به هدف‌های مطلوب،و مصون ماندن از حوادث ناخوشایند،خود را بی‌نیاز می‌پندارد» «فمن صدّقک بهذا فقد

کذّب القرآن،و استغنی عن الاستعانة باللّه فی نیل المحبوب و دفع المکروه).

دیگر اینکه:«تو با این ادّعا می‌خواهی،کسانی که به دستورت عمل می‌کنند تو را ستایش کنند،نه پروردگار خود را!زیرا به گمان خود،تو او را به ساعتی که در آن به مقصود می‌رسد و از زیان بر کنار می‌ماند،هدایت کرده‌ای!» (و تبتغی فی قولک للعامل بأمرک أن یولیک الحمد دون ربّه،لأنّک-بزعمک-أنت هدیته إلی السّاعة الّتی نال فیها النّفع،و آمن الضّرّ!!).

این دو نتیجه خطرناک و شرک‌آلود را که امام علیه السّلام به ادّعای آن منجّم نسبت می‌دهد به خاطر نکته دقیقی است که در مسأله تفاوت میان حالات نجوم و احکام نجوم-به اعتقاد منجّمان پیشین-نهفته است.

توضیح اینکه:علم نجوم از قدیم‌ترین ایّام در میان بشر وجود داشته است.شاید کسانی که قبل از تاریخ نیز زندگی می‌کردند اطّلاعات و آگاهی‌هایی از نجوم داشتند ولی بعد از تاریخ و ظهور خطّ که علوم«سابقین»از طریق نوشته‌ها به«لاحقین» رسید و دامنه علم گسترده شد،علم نجوم مانند سایر علوم،به سرعت پیشرفت کرد و نظامات خاصّی که در میان ستارگان آسمان و حرکت سیّارات منظومه شمسی و حرکت گروهی و جمعی ستارگان ثوابت،وجود داشت یکی بعد از دیگری کشف شد و «تقویم»بر اساس حرکت نجوم و ماه و خورشید به وجود آمد.

تقارن پاره‌ای از حرکات نجومی،با بعضی از حوادث زمینی،کم‌کم سبب شد که گروهی از منجّمان اعتقاد پیدا کنند که حرکات ستارگان در سرنوشت زمینیان مؤثّر است.این پندار به قدری گسترده شد که تدریجا برای هر انسانی ستاره‌ای در آسمان قایل شدند و سرنوشت او را به حرکات آن ستاره گره زدند و کم‌کم علم تازه‌ای به عنوان علم«احکام نجوم»در کنار علم«احوال نجوم»شکل گرفت.

«احوال نجوم»تنها بر اساس مشاهدات و محاسباتی بود که درباره حرکات

ستارگان و طلوع و غروب و اوج و حضیض آنها صورت می‌گرفت،ولی«احکام نجوم» مجموعه پندارهایی بود که حوادث روی زمین و سرنوشت ساکنان این کره خاکی را، به ستارگان آسمان پیوند می‌داد.

چیزی نگذشت که بر اساس همین پندارها،گروهی به پرستش ستارگان پرداختند و حلّ مشکلات خود را از آنها می‌خواستند و برای ستارگان الوهیّت قایل شدند،حتّی زمانی که اسلام ظهور کرد و برق توحید درخشید و پرده‌های ظلمت شرک را شکافت،باز بقایای این افکار در میان گروهی از منجّمان وجود داشت و بر اساس حرکات نجوم،پیشگویی‌هایی از حوادث آینده می‌کردند که یک نمونه آن، همان چیزی است که در خطبه مورد بحث آمده که منجّمی در محضر امیرمؤمنان علی علیه السّلام بر اساس مطالعه کواکب آسمان،پیش‌بینی کرد که اگر آن حضرت در فلان ساعت مخصوص،به سوی میدان جنگ«نهروان»حرکت کند شکست خواهد خورد و امام علیه السّلام ضمن محکوم ساختن این طرز فکر،برای ابطال عملی آن،در همان ساعت به سوی میدان جنگ حرکت کرد و پیروزی عظیمی به دست آورد.

شرح بیشتر این معنا را به خواست خدا بعد از پایان خطبه در بحث نکات خواهیم آورد.

بخش دوم

اشاره

أیّها النّاس،إیّاکم و تعلّم النّجوم،إلاّ ما یهتدی به فی برّ أو بحر،فإنّها تدعو إلی الکهانة،و المنجّم کالکاهن،و الکاهن کالسّاحر،و السّاحر کالکافر!و الکافر فی النّار!سیروا علی اسم اللّه.

ترجمه

ای مردم!از فرا گرفتن علم نجوم(آنچه مربوط به پیشگویی به وسیله ستارگان است)بپرهیزید!جز به آن مقدار که در خشکی،یا دریا به وسیله آن هدایت حاصل می‌شود،چرا که نجوم به کهانت دعوت می‌کند و منجّم همچون کاهن است و کاهن همچون ساحر و ساحر همچون کافر است و کافر در آتش دوزخ است!حال که چنین است،به نام خدا به سوی مقصد حرکت کنید.

شرح و تفسیر

از پیشگویی‌های منجّمان بپرهیزید

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام روی سخن را به عموم مردم متوجّه می‌کند و درباره فراگیری علم نجوم هشدار می‌دهد و در واقع حساب«احوال نجوم»را از «احکام نجوم»جدا می‌فرماید و به پیامدهای سوء آن بخش از نجوم که اساس و پایه‌ای ندارد،اشاره پرمحتوایی می‌کند،می‌فرماید:«ای مردم!از فرا گرفتن علم نجوم(آنچه مربوط به پیشگویی به وسیله ستارگان است)بر حذر باشید!جز به آن مقدار که در خشکی و دریا به وسیله آن هدایت حاصل می‌شود(و راه خود را از

بیراهه باز می‌یابید)» (أیّها النّاس،إیّاکم و تعلّم النّجوم،إلاّ ما یهتدی به فی برّ أو بحر).

بنابراین،ستاره‌شناسی و استفاده از وضع ستارگان در آسمان،برای پیدا کردن جادّه‌ها در دریا و صحرا و همچنین امور دیگری از این قبیل که بر واقعیت‌های اوضاع ستارگان بنا شده است،نه تنها ممنوع نیست،بلکه گاه جزء علوم «لازم‌التّعلیم»محسوب می‌شود،چرا که با نظام جامعه انسانی سر و کار دارد.

قرآن مجید نیز به این موضوع به عنوان یک نعمت مهمّ الهی و یکی از نشانه‌های توحید اشاره کرده می‌فرماید: «وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ» ،و به وسیله ستارگان(به هنگام شب)هدایت می‌شوند.» ⁽¹⁾و در جایی دیگر می‌فرماید: «وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِی ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ» ،او کسی است که ستارگان را برای شما قرار داد،تا در تاریکی‌های خشکی و دریا به وسیله آنها راهنمایی شوید.ما نشانه‌ها(ی خود)را برای کسانی که آگاهند بیان داشتیم.» ⁽²⁾این تعبیرات نشان می‌دهد که قرآن انسانها را برای فرا گرفتن این بخش از علم نجوم تشویق می‌کند.آنچه ممنوع است همان چیزی است که به عنوان«احکام نجوم»معروف شده،یعنی از اوضاع کواکب و چگونگی تقارن و تباعد(دوری و نزدیکی)آنها مسایلی را کشف می‌کنند و پیشگویی‌هایی نسبت به حال اشخاص، گروهها و جامعه بشری می‌نمایند که بخشی از آن،کلّی گویی‌هایی است که هر کس توانایی آن را دارد،بی‌آن که نگاهی در اوضاع کواکب کرده باشد،یا بیان جزئیّاتی است که با حدس و گمان همراه است و در بسیاری از مواقع خلاف آن ثابت می‌شود همان‌گونه که در شأن ورود خطبه بالا،بیان شد.

به همین دلیل امام علیه السّلام در ذیل کلامش می‌فرماید:«(این که شما را از فراگیری

علم نجوم نهی کردم به خاطر این است که)نجوم به کهانت دعوت می‌کند،و منجّم همچون کاهن است،و کاهن همچون ساحر،و ساحر همچون کافر است،و کافر در آتش دوزخ است!(بنابراین به پیشگویی این منجّم که گفت اگر در این ساعت حرکت کنی به مقصود نخواهی رسید،اعتناء نکنید)و به نام خدا به سوی مقصد حرکت کنید!» (فإنّها تدعو إلی الکهانة،و المنجّم کالکاهن،و الکاهن کالسّاحر،و السّاحر کالکافر!و الکافر فی النّار!سیروا علی اسم اللّه.

منظور از«کهانت»خبر دادن از امور پنهانی و پیشگویی درباره مسایل آینده و ادّعای آگاهی بر اسرار پنهان است و در لغت عرب«کاهن»به کسی گفته می‌شود که مدّعی این امور باشد،و در عصر جاهلیّت افرادی بودند که چنین ادعاهایی را داشتند،مانند«شقّ»و«سطیح»و در میان کاهنان معمول بود که سخنان باطل و بی‌اساس خود را با سجع و قافیه می‌آمیختند و با الفاظی جذّاب و پر طمطراق ادا می‌کردند تا در دلها مؤثّرتر واقع شود و اگر می‌بینیم پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله را،مشرکان ناآگاه عرب،«کاهن»می‌خواندند،به خاطر این بود که از طریق وحی پیشگویی می‌کرد،به علاوه،آیات قرآن را که در نهایت فصاحت و بلاغت بود،بر آنها تلاوت می‌فرمود و چون آنها نمی‌خواستند«حقیقت را ببینند،ره افسانه می‌زدند.» بنابراین،علم نجوم(منظور علم احکام نجوم است)سر از کهانت در می‌آورد و کارهای کاهنان،شباهت زیادی به ساحران دارد،چرا که هر دو از طریق نیرنگ و تقلّب،به اغفال مردم ساده‌اندیش،دست می‌زنند و ساحر همچون کافر است،چرا که بر خدا توکّل نمی‌کند و تکیه‌گاه او امور دیگری است.خدا را عملا منشأ تأثیر در سرنوشت خود نمی‌داند،بلکه تأثیر را در امور دیگری که سحر و جادو است،می‌طلبد و سرنوشت همه این منحرفان آتش دوزخ است.

نکته‌ها

1-علم نجوم چیست؟و چه بخشی از آن ممنوع است؟

نخستین سؤالی که در اینجا پیش می‌آید این است:منظور از«علم نجوم»که در این خطبه شریفه،مورد نکوهش شدید امیرمؤمنان علی علیه السّلام قرار گرفته و در نهایت، معادل با کفر شمرده شده و مردم از آن نهی شدید شده‌اند،چیست؟ به یقین منظور از آن،علم به«احوال نجوم»و حرکات و نزدیکی و دوری آنها از یکدیگر و آگاهی بر اوضاع و احوال آنها نیست.زیرا همان گونه که قبلا نیز اشاره شد حرکات نجوم و اوضاع آنها در آسمان‌ها از آیات الهی شمرده شده و مردم برای بهره‌گیری از آنها جهت پیدا کردن راهها در شب‌های ظلمانی،در دریا و صحرا تشویق شده‌اند و در ذیل همین خطبه نیز،اشاره کوتاهی به این مسأله شده است.

اصولا آگاهی بر اسرار عالم آفرینش و تفکّر در خلقت آسمانها و زمین،چیزی نیست که مورد مذمّت قرار گیرد،بلکه یکی از برنامه‌های«اولی الالباب»و صاحبان خرد و اندیشه است (إنّ فی خلق السّموات و الأرض و اختلاف اللّیل و النّهار لآیات الأولی الألباب 1.

بنابراین،آنچه با آن شدّت،مورد نهی و مذمّت قرار گرفته حتما چیز دیگر است و آن عبارت است از:«علم به احکام نجوم».یعنی مجموعه پندارها و خیالاتی که زندگی و سرنوشت انسانها را در این کره خاکی با اوضاع و احوال ستارگان پیوند می‌داد و بوسیله اوضاع فلکی پیشگویی‌هایی نسبت به آینده،نه تنها در مسایل عمومی و اجتماعی،بلکه در مسایل شخصی و جزیی داشتند،به همین دلیل «سلاطین»و شاهان غالبا در دربار خود،برای دستیابی به حوادث آینده،«منجّمانی» استخدام می‌کردند و بسیاری از آنها اوضاع کواکب را،مطابق آنچه میل سلطان بود

پیش‌بینی می‌نمودند و حتّی تا این اواخر در تقویم‌ها،هنگامی که منجّمان سنّتی، می‌خواستند اوضاع کواکب را پیش‌بینی کنند،نخستین پیش‌بینی آنها این بود که:

«اوضاع کواکب دلالت دارد بر سلامتی ذات اقدس ملوکانه،قدر قدرت و قوی شوکت» سپس به ذک کلّیاتی می‌پرداختند که بدون مطالعه اوضاع کواکب نیز برای همه قابل پیش‌بینی بود،مانند:«از دست رفتن بعضی از بزرگان،اختلاف در بعضی از اصقاع عالم و گرانی بعضی از اشیا،آفت در بعضی از اشجار،سرد شدن هوا در زمستان و گرم شدن آن در تابستان،عزّت لحوم و دسوم در زمستان»و امثال آن.البتّه گاه انگشت روی موارد جزیی می‌گذاشتند که در پاره‌ای از مواقع درست از آب در می‌آمد و در پاره‌ای از مواقع غلط.

آنچه در روایات اسلامی و در خطبه بالا از آن نهی شده،همین پیشگویی‌ها و ارتباطات است.

2-چرا در ردیف کفر؟

اکنون سؤال دیگری پیش می‌آید و آن اینکه درست است که پندار ارتباط میان زندگی ما و ستارگان اساس و پایه‌ای ندارد و بر هیچ منطقی استوار نیست،ولی آن همه مذمّت و قراردادن آن در ردیف کفر،از کجا سرچشمه می‌گیرد؟ برای روشن شدن پاسخ این سؤال،باید به این نکته توجّه داشت که طرفداران نظریه ارتباط به چند گروه تقسیم می‌شدند:

1-کسانی که اعتقاد به ازلیّت و الوهیّت ستارگان داشتند و آنها را مؤثّر در عالم هستی و حیات بشر و حوادث زمینی می‌دانستند.

2-آنها که معتقد بودند ستارگان موجوداتی مدیر و مدبّر عالم هستی هستند،هر

چند این کار به«اذن اللّه»و نه از روی استقلال،صورت می‌گیرد.

3-کسانی که معتقد بودند آنها تأثیرات طبیعی در کره زمین دارند و همانگونه که حرارت آفتاب سبب رویش درختان و برگ و بار آنها می‌شود،اوضاع کواکب نیز تأثیراتی در سایر شؤون زندگی بشر دارد که قسمتی از آن برای ما کشف شده و بخشی در پرده ابهام است.

4-گروه دیگری معتقد بودند که آنها تأثیری در زندگی بشر ندارند،ولی می‌توانند از حوادث حال و گذشته خبر دهند و به تعبیر دیگر:آنها امارات و نشانه‌هایی بر حوادثند نه علل و اسباب.

گروه اوّل بی‌شکّ،در زمره کفّارند حتّی اگر اعتقاد به خدا نیز داشته باشند، چرا که آنها مشرکند و غیر از خداوند متعال،قایل به الوهیّت کواکب آسمان نیز می‌باشند.

گروه دوم،گر چه در زمره کفّار نیستند،ولی از دو نظر در اشتباهند،نخست اینکه:ادّعای آنها بر تأثیر کواکب در زندگی انسانها سخنی است بدون دلیل،و قولی است بدون علم و ادّعایی است بدون مدرک.

دیگر اینکه:این سخن مخالف ظواهر آیات قرآن و روایات قطعی اسلامی است که هیچ یک از این آثار-مخصوصا شعور و حیات و تدبیر آفرینش را-به آنها نسبت نمی‌دهد،بلکه آفرینش و مرگ و رزق و تدبیر عالم را به خداوند متعال نسبت می‌دهد و اگر سخنی از اجرام سماوی و نجوم و خورشید و ماه می‌گوید،تنها به این عنوان است که آنها آیات و نشانه‌های حق است.اگر واقعا آنها دارای علم و حیات و قدرت و تدبیر و تصرّف در عالم بودند،حد اقّل می‌بایست اشاره‌ای به آن در این همه آیات و روایات می‌شد.آری آنها مسخّر فرمان حقّ‌اند و هر کدام وظیفه خاص خود را انجام می‌دهند،خورشید نور افشانی می‌کند،ماه چراغ شب‌های تاریک است و...

گروه سوم،که معتقدند کواکب آسمان از طریق آثار طبیعی در اوضاع زمین تأثیر دارند،به یقین این سخنی بر خلاف واقع نیست و امّا محدوده این تأثیر کجا است؟و تا چه حدّ است؟دقیقا بر ما روشن نیست.ما می‌دانیم تابش خورشید در همه چیز مؤثّر است،کره ماه در جزر و مدّ تأثیر دارد،نور ستارگان نیز بی‌اثر نیست،امّا آیا اینها در حوادث زندگی ما نیز مؤثرند یا نه؟آیا مثلا آتشفشان‌های خورشید در هیجانات فکری انسانها که در روی زمین زندگی می‌کنند و در نتیجه در بروز جنگ‌ها و نزاع‌ها مؤثّر است یا نه؟و مسایلی دیگر از این قبیل،آنها بر ما پوشیده است و حکم قطعی در این باره،از قبیل قول به غیر علم است و سخن بدون دلیل،بنابراین چنین سخنی شرعا مجاز نیست،مگر این که با دلایل علمی و قطعی،این تأثیرات و مانند آن ثابت شود.

به تعبیری دیگر:آنچه از تأثیرات طبیعی اوضاع فلکی در زمین و زندگی انسانها ثابت شده اخبار از آن مانعی ندارد و آنچه مشکوک است تنها به صورت احتمال می‌توان از آنها سخن گفت و حکم قطعی جایز نیست و در هر حال اعتقاد به چنین تأثیری به صورت اجمالی نه کفر است و نه خلاف شرع و روایات نهی از فراگرفتن علم نجوم،هرگز ناظر به آن نیست و منجّمین پیشین نیز،در احکامشان ناظر به این امور نبودند.

از کلمات منجّمین پیشین استفاده می‌شود که آنها برای ستارگان طبایعی قایل بودند،بعضی دارای طبیعت گرم،بعضی دارای طبیعت سرد و مانند اینها.بی‌شک قایل شدن به وجود این طبایع برای ستارگان ناشی از استحسانات و پندارها بود ولی بر اساس آن احکامی صادر می‌کردند و می‌گفتند چون در این ماه،فلان ستاره، با فلان ستاره نزدیک شده و طبیعت این دو،چنین اقتضاء می‌کند،پس فلان حوادث در روی زمین هماهنگ با آن طبایع،ظهور و بروز خواهد کرد که چون بر پایه پندار و استحسان بود،به هیچ وجه نمی‌توانست دلیلی بر حکم قطعی در این امور

شود و شاید به همین دلیل«منجّمین اسلامی»در غالب این موارد تکیه بر احتمال می‌کردند و می‌گفتند:«احتمال بروز چنین حوادثی وجود دارد.» گروه چهارم،که حالات کواکب و ستارگان را نشانه‌ها و علاماتی برای حوادث آینده می‌دانستند،یا این که می‌گفتند سنّت الهی بر این جاری شده که به هنگام ظهور کیفیّات فلکی و تغییرات ستارگان،فلان حادثه در کره زمین رخ دهد بی‌آن که قایل به تأثیر یا الوهیّت و ربوبیّت برای کواکب آسمان باشند،اعتقادشان موجب کفر نبود،امّا چون سخنی بدون دلیل و قولی بدون علم داشتند و بر استنباطهای ظنّی یا وهمی تکیه می‌کردند،کارشان حرام بود،زیرا می‌دانیم در اسلام هر سخنی که بدون علم و یقین و بدون حجّت شرعیّه از انسان صادر شود،حرام و گناه است.قرآن مجید می‌فرماید: «وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ» ،از آنچه علم به آن نداری پیروی نکن. ⁽¹⁾»و نیز به عنوان نکوهش می‌فرماید: «أَ تَقُولُونَ عَلَی اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ» ؛آیا درباره خدا چیزی می‌گویید که نمی‌دانید.» ⁽²⁾در جای دیگر درباره گروهی از کفّار می‌فرماید: «وَ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً» ، آنها هرگز به این سخنی که می‌گویند علم ندارند تنها از گمان(بی‌پایه)پیروی می‌کنند و گمان،هرگز انسان را از حقّ بی‌نیاز نمی‌کند ⁽³⁾».

از سوی دیگر می‌دانیم علم غیب،مخصوص به خدا است،او است که می‌داند هر کسی سرانجام به سوی کدام مسیر حرکت می‌کند و آینده او چگونه است،در چه زمان و زمینی از جهان چشم می‌پوشد و در جوامع انسانی چه حوادثی روی می‌دهد.

البتّه«اولیاء اللّه»با تعلیم الهی به قسمتی از این امور آگاهی دارند،ولی از بعضی حوادث مانند«قیام قیامت»یا«ظهور مصلح جهانی»آگاه نیستند،ولی غیر از معصومین علیهم السّلام هر کس ادّعای علم غیب کند قابل قبول نیست،خواه این ادّعا از

طریق علم نجوم باشد یا ارتباط با ارواح یا اخبار جنّ و یا غیر آنها.

از آنچه در بالا گفته شد به خوبی روشن می‌شود که چرا امام علیه السّلام در این خطبه شریفه،علم نجوم را سرچشمه کهانت و منجّم را به منزله کاهن و کاهن را بمنزله ساحر و ساحر را همانند کافر شمرده است و نیز روشن می‌شود چگونه تصدیق منجّمان سبب تکذیب قرآن است و چگونه تکیه بر سخن آنان سبب بی‌نیاز شمردن خویشتن از توکّل بر خدا و استعانت به ذات پاک او است.

در واقع سخن امام علیه السّلام ناظر به گروههای مختلفی از منجّمان است که یا اعتقاد به تأثیر استقلالی نجوم داشتند،یا به دلالت و حکایت اوضاع نجوم،از حوادث زمین معتقد بودند و یا مانند آن.

اسلام بر این بخش از علم نجوم،که پایه و مایه‌ای نداشت و متّکی بر اوهام و پندارها بود،خط بطلان کشید،ولی علم نجوم به معنای:«آگاهی بر آثار و اسرار ستارگان»را محترم شمرد و مسلمانان را به فراگیری آن دعوت کرد.

3-چگونگی پیدایش پیش‌گویی‌های نجومی

در اینکه انگیزه پیدایش علم نجوم به معنای خرافی آن-نه به معنای علمی آن- چه بوده؟دقیقا روشن نیست،ولی اموری را می‌توان به عنوان احتمال قابل ملاحظه،در این مسأله مؤثّر دانست:

1-تقارن اتّفاقی بعضی از حوادث زمینی با اوضاع فلکی.

2-استحسانات و تخیّلاتی که در بسیاری از مسایل اجتماعی پایه تحلیل‌ها قرار می‌گیرند.

3-اصرار بشر-مخصوصا سلاطین و صاحبان قدرت-برای دانستن حوادث آینده و آن چه مربوط به آنها بود.

4-استفاده از آن برای توجیه مکتب جبر،به این گونه که بگویند:حوادث زندگی ما،معلول اوضاع افلاک است،چه بخواهیم یا نخواهیم این حوادث صورت می‌گیرد.

5-توجیه مسایل سیاسی مورد نظر،از طریق اینکه اوضاع افلاک چنین دلالت می‌کند و کسی نمی‌تواند با آن مقابله نماید،برای کوبیدن افکار مخالفان سیاسی.

در اینجا سؤال دیگری مطرح است و آن اینکه در بعضی از روایات اسلامی درباره پرهیز از عقد ازدواج در هنگامی که قمر در عقرب است(ماه مقابل صورت فلکی عقرب قرار گرفته است)دستوراتی وارد شده،آیا این دلیل بر آن نیست که اوضاع افلاک در زندگی انسانها تأثیر طبیعی دارد؟ پاسخ این سؤال،چندان پیچیده نیست.زیرا ما تأثیر طبیعی اوضاع فلکی را در زندگی انسانها انکار نکردیم،چرا که تمام اجزای جهان،یک واحد به هم پیوسته است و در یکدیگر تأثیر دارد.آنچه ما گفتیم این بود که اثبات تأثیر طبیعی اوضاع افلاک در زندگی انسانها در هر مورد و بدون استثنا،نیاز به دلیل و برهان دارد و با خیال و پندار و استحسان نمی‌توان چیزی را اثبات کرد،حال اگر از طریق معصومین علیهم السّلام مطلبی در این زمینه ثابت شود،به همان مقدار که ثابت شده قابل قبول و مورد پذیرش است.

بنابراین روایات«قمر در عقرب»ناقض بحث‌های بالا نیست.

خطبۀ 80: پس از جنگ جمل در نکوهش زنان

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام بعد فراغه من حرب الجمل،فی ذمّ النساء ببیان نقصهنّ

⁽¹⁾ یکی از خطبه‌های امام است که پس از جنگ«جمل»در نکوهش(بعضی از)زنان ایراد فرموده است.

خطبه در یک نگاه

همان گونه که در شرح سند خطبه آمده است،علی علیه السّلام این خطبه را بعد از جنگ

«جمل»و شکست سپاه«عایشه»در«بصره»ایراد فرمود و در آن به مذمّت زنان پرداخته که به یقین،منظور زنانی است همانند آتش‌افروز جنگ جمل و کسانی که از گفته‌های آنها پیروی می‌کنند.

امام علیه السّلام این گونه افراد را به سبب کمبودهایی که دارند و به خاطر همان کمبودها دست به کارهای خلافی می‌زنند،نکوهش می‌کند و مؤمنان را از القائات سوء آنان بر حذر می‌دارد.

معاشر النّاس،إنّ النّساء نواقص الإیمان،نواقص الحظوظ،نواقص العقول:فأمّا نقصان إیمانهنّ فقعودهنّ عن الصّلاة و الصّیام فی أیّام حیضهنّ،و أمّا نقصان عقولهنّ فشهادة امرأتین کشهادة الرّجل الواحد،و أمّا نقصان حظوظهنّ فمواریثهنّ علی الإنصاف من مواریث الرّجال.فاتّقوا شرار النّساء،و کونوا من خیارهنّ علی حذر،و لا تطیعوهنّ فی المعروف حتّی لا یطمعن فی المنکر.

ترجمه

ای مردم!زنان از نظر ایمان و بهره اقتصادی و موهبت عقل،کاستی‌هایی دارند، امّا کاستی ایمان آنها،به دلیل آن است که از نماز و روزه در ایّام عادت باز می‌مانند، و گواه کاستی عقول آنان این است که شهادت دو نفر از آنان همچون شهادت یک مرد است،و امّا کاستی بهره اقتصادی آنها دلیلش این است که سهم ارث آنان،نصف سهم مردان است.حال که چنین است از زنان بد بپرهیزید و مراقب نیکان آنها باشید و در اعمال نیک(به صورت اطاعت بی‌قید و شرط)از آنان اطاعت نکنید،تا در اعمال بد،از شما انتظار پیروی نداشته باشند.

شرح و تفسیر

موقعیّت زنان در جوامع بشری

در تفسیر این خطبه،میان شارحان نهج البلاغه به ویژه شارحان معاصر گفتگو بسیار است،به همین،دلیل لازم می‌دانیم مقدّمه‌ای برای روشن شدن بحث‌های این خطبه ذکر کنیم.در طول تاریخ در مورد شخصیّت زن بسیار گفتگو شده و افراط و تفریطهایی در نحوه قضاوت پیرامون آنها صورت گرفته،گاه او را از مقام انسان پایین کشیده و یا در شخصیّت انسانی او تردید کردند!و گاه او را به اوج برده و به عنوان جنس برتر معرّفی نمودند و زن سالاری را در جامعه بشریت پیشنهاد کرده‌اند! می‌توان گفت این افراط و تفریطها عکس العمل یکدیگر است.

در جوامع امروز،به ویژه جوامع غربی یا آنها که راه غرب را در دموکراسی می‌پیمایند نیز،سخن در این زمینه بسیار است،سیاستمداران خود را نیازمند آرای زنان می‌داند،چرا که زن و مرد در انتخابات یکسان عمل می‌کنند و سرمایه‌داران خود را نیازمند به کار زنان می‌بینند به خصوص اینکه غالبا توقّع آنها از نظر دستمزد و امتیازات دیگر از مردان کمتر است.دستگاههای عظیم تبلیغاتی نیز که بخش مهمی از سیاستهای تبلیغاتی و اقتصادی را تشکیل می‌دهد،خود را به زنان نیازمند می‌بینند.

این جهات سبب شده که در سخن،دفاع زیادی از حقوق آنها شود و شخصیّت آنها را تا آنجا که می‌توانند بالا ببرند،ولی در عمل خبری نیست و زنان امروز گرفتار انواع محرومیت‌ها هستند که درگذشته نیز با آن دست به گریبان بودند.همین امر در تفسیر متون مذهبی نیز مؤثّر واقع شده است و گروهی که از حقوق زن به صورت شعارگونه و ریاکارانه دفاع می‌کنند،این متون را طوری تفسیر می‌کنند که باب طبع اکثریت زنان باشد و تمایلات آنها را-هر چند به صورت کاذب-اشباع کند.

خطبه بالا و جملات معدود دیگری که در«نهج البلاغه»شبیه آن است،از این گفتگوها و تفسیرهای مختلف بر کنار نمانده،گاه در سند آن تردید شده و گاه در تفسیر متن آن بحث کرده‌اند که مبادا کمترین گرد و غبار نقص،بر دامان زنان بنشیند و بعضی نیز راه تفریط را پیموده و زنان را مجموعه‌ای از نقص و کاستی نشان داده‌اند.

ولی در این میان،دو چیز را نمی‌توان انکار کرد،نخست اینکه:این خطبه بعد از جنگ«جمل»وارد شده و می‌دانیم میدان دار اصلی آن جنگ،همسر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به نام«عایشه»بود که به تحریک«طلحه»و«زبیر»به شکل بی‌سابقه‌ای در میدان جنگ وارد شد و خون‌های زیادی از بی‌گناهان و یا ناآگاهان به زمین ریخت که بعضی عدد کشته شدگان را بالغ بر هفده هزار نفر می‌دانند.درست است که بعد از شکست لشکریان«عایشه»و«طلحه»و«زبیر»،آن زن،اظهار ندامت کرد و امیرمؤمنان علی علیه السّلام نیز به خاطر احترام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله او را به مدینه بازگرداند،ولی آثار نامطلوب این جنگ برای همیشه در تاریخ اسلام باقی ماند.

دیگر اینکه:ما در بسیاری از آیات قرآن حتی مذمّتی از نوع بشر می‌بینیم: «إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً وَ إِذا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً» ؛به یقین انسان حریص و کم طاقت آفریده شده!هنگامی که بدی به او رسد،بی‌تابی می‌کند و هنگامی که خوبی به او رسد بخل می‌ورزد و مانع دیگران می‌شود. ⁽¹⁾

و در جای دیگر می‌خوانیم: «إِنَّهُ کانَ ظَلُوماً جَهُولاً» ؛انسان به یقین بسیار ظالم و جاهل بود ⁽²⁾.

و در جای دیگر او را،«کفور مبین»(کفران کننده آشکار)نامیده است: «إِنَّ الْإِنْسانَ لَکَفُورٌ مُبِینٌ» . ⁽³⁾

و در جای دیگر از انسان به عنوان موجودی که هر گاه به نعمت می‌رسد طغیان می‌کند،یاد شده: «إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی» ⁽¹⁾...و مانند آن.

بی‌شک،انسان در طبیعتش نه«کفور مبین»است نه«ظلوم و جهول»و نه طغیانگر،بلکه ظاهر این است که این بحثها درباره انسانهایی است که تحت تربیت رهبران الهی قرار نگرفته‌اند و به صورت گیاهان خودرو،درآمده‌اند.نه راهنمایی و نه بیدارگری دارند و در میان هوس‌ها غوطه‌ورند.

به همین دلیل در قرآن از مقام انسان با تقوا و مطیع فرمان الهی،مدح و تمجید فراوان شده و اصولا بنی آدم به عنوان گل سر سبد جهان آفرینش معرّفی گردیده است: «وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِیلاً» ⁽²⁾.

در مورد جنس زن نیز مطلب همین گونه است،در میان زنان افراد شایسته‌ای داریم که حتّی در میان مردان مانند آنها کم است و به عکس،زنان بسیار منحرفی داریم که سرچشمه بسیاری از نابسامانی‌های جامعه بشری هستند.

با توجّه به این مقدّمه،به شرح و تفسیر خطبه می‌پردازیم و در پایان به نکاتی نیز در همین ارتباط خواهیم پرداخت.همانگونه که در بالا اشاره شد امام علیه السّلام این خطبه را در جنگ«جمل»به عنوان هشدار به همه مسلمانان بیان می‌کند تا در آینده گرفتار چنین حوادث دردناکی نشوند.

نخست می‌فرماید:«ای مردم!زنان از نظر ایمان و بهره(اقتصادی)و موهبت عقل کاستی‌هایی دارند» معاشر النّاس!إنّ النّساء نواقص الإیمان،نواقص الحظوظ، نواقص العقول .

سپس به ذکر دلیل برای این سه کاستی پرداخته،چنین ادامه می‌دهد:«امّا

کاستی ایمان آنها،به دلیل آن است که از نماز و روزه در ایّام عادت باز می‌مانند،و گواه کاستی عقول آنها این است که شهادت دو نفر از آنان،همچون شهادت یک مرد است،و امّا کاستی بهره(اقتصادی)آنها دلیلش این است که سهم ارث آنان،نصف سهم مردان است» و أمّا نقصان إیمانهنّ فقعودهنّ عن الصّلاة و الصّیام فی أیّام حیضهنّ،و أمّا نقصان عقولهنّ فشهادة امرأتین کشهادة الرّجل الواحد،و أمّا نقصان حظوظهنّ فمواریثهنّ علی الانصاف من مواریث الرّجال .

شک نیست که این کاستی‌های سه گانه هر کدام دلیلی دارد اگر خداوند نماز و روزه را در حالت عادت ماهانه از زنان برداشته به دلیل این است که اوّلا:زمان عادت،حالت بیمارگونه‌ای برای زنان پیدا می‌شود،که نیاز به استراحت بیشتر دارد.

ثانیا:وضع آنها متناسب عبادت و نیایش نیست.و اگر شهادت دو زن برابر شهادت یک مرد است به خاطر آن است که عواطف بر آنان غلبه دارد،و ای بسا تحت تأثیر عواطف واقع شوند و به نفع کسی و به زیان دیگری شهادت دهند و اگر سهم ارث آنها نیمی از سهم مردان است،اوّلا:این تنها در مورد فرزندان و همسرها است،در حالی که در مورد پدر و مادر در بسیاری از موارد ارث آنها یکی است و همچنین در مورد خواهران و برادران و فرزندان آنها در بعضی از موارد ارث.به تعبیر دیگر:زن به عنوان مادر یا خواهر در بسیاری از موارد سهم مساوی با مردان دارد.ثانیا:نفقات زندگی همه بر دوش مردان است و زن نه تنها نفقه فرزندان را نمی‌پردازد،بلکه شوهر باید نفقه او را بپردازد،هر چند از طریق ارث یا طرق دیگری،مال فراوانی به دست آورد.

بنابراین،تمام این تفاوت‌ها که در اسلام وارد شده حساب شده می‌باشد،امّا یک نکته را نمی‌توان انکار کرد که به هر حال زن و مرد از تمام جهات یکسان نیستند و آنهایی که شعار مساوات یا احیانا شعار برتری زن را بر مرد سر می‌دهند،خودشان

در عمل طور دیگری رفتار می‌کنند.هیچ رئیس جمهوری را-که شعار مساوات می‌دهد-پیدا نمی‌کنیم که وزیران خود را به طور مساوی از میان زنان و مردان انتخاب کند و همچنین مدیران کلّ در تقسیم پست‌های معاونت،معمولا چنین برنامه‌ای را ندارند،حتّی در کشورهای غربی و کشورهای لائیک و غیر مذهبی! آنچه به حق و به صداقت و واقع بینی نزدیکتر است و از ریاکاری و تظاهر دور، این است که:ما این دو جنس را با تمام شایستگی‌های خدادادشان،به خوبی بشناسیم و عدالت را در میان آنها برقرار سازیم تا هر یک از آن دو،بتوانند استعداد خدادادشان را شکوفا کنند و از نیروهای خلاّقی که بالقوّه در وجود آنها است هم خودشان و هم جامعه بهره بگیرند.این بهترین تعبیری است که می‌توان در این زمینه داشت و در بحث نکات به خواست خدا شرح بیشتری خواهیم داد.

در پایان این خطبه امام علیه السّلام در یک نتیجه‌گیری کوتاه می‌فرماید:«حال که چنین است از زنان بد بپرهیزید،و مراقب نیکان آنها نیز باشید!» فاتّقوا شرار النّساء،و کونوا من خیارهنّ علی حذر .

سپس می‌افزاید:«در اعمال نیک(به صورت اطاعت و تسلیم بی‌قید و شرط)از آنان اطاعت نکنید تا در اعمال بد انتظار پیروی از شما نداشته باشند!» و لا تطیعوهنّ فی المعروف حتّی لا یطمعن فی المنکر .

بدیهی است عدم اطاعت از آنها در معروف(کار نیک)به این معنا نیست که اگر آنها دعوت به امور معروفی،همچون نماز و روزه و عدالت و احسان کردند شما با آنها مخالفت کنید،بلکه منظور این است که قبول پیشنهاد آنها نباید به صورت تسلیم بی‌قید و شرط در برابر آنان باشد و به تعبیر دیگر:«معروف»را به خاطر معروف بودنش انجام دهید،نه به خاطر تسلیم بی‌قید و شرط در برابر همسرتان.مبادا آنها جسور شوند و احیانا انتظار داشته باشند،تسلیم خواسته‌های ناپسند آنها شوید.

گر چه عبارت«نهج البلاغه»در اینجا مخصوص همسران نیست و زنان را به صورت مطلق عنوان می‌کند،ولی پیدا است که این گونه مسایل معمولا در بین همسران اتفاق می‌افتد.بنابراین،آنچه در این خطبه آمده،با آیات وجوب امر به معروف و نهی از منکر و لزوم پذیرش آن که شامل هر مرد و زن می‌شود،منافات ندارد،چرا که منظور خطبه این نیست که معروف را ترک گویند،بلکه منظور این است که عمل شما شکل اطاعت بی‌قید و شرط نداشته باشد،مثل اینکه به او بگوید:من هم این کار را در نظر داشته‌ام که انجام دهم(در صورتی که در واقع چنین نیّتی را داشته است)و یا اینکه اگر کاری است که تأخیرش مانعی ندارد کمی تأخیر بیندازد و فاصله شود تا همسرش احساس نکند که شوهرش تابع بی‌قید و شرط او است.

ولی به هر حال،زنان با ایمان و آگاه و هوشیار و متعهّد،به یقین از این حکم مستثنا هستند،زنانی که رضای آنها رضای خدا و سخط آنها سخط خداست، همچون فاطمه زهرا علیها السّلام که فرمان او جز خیر و صلاح و تحصیل رضا و قرب پروردگار نخواهد بود.

این نکته نیز روشن است که می‌گوید:«از خوبان آنها بر حذر باشید!»خوب نسبی است،نه خوب مطلق،چرا که خوبان مطلق،نه تنها نباید از آنها بر حذر بود،بلکه باید از پیشنهادهای آنها استقبال کرد و صحبت آنها را غنیمت شمرد.

به همین دلیل در تاریخ اسلام مردان برجسته‌ای را می‌بینیم که به پیشنهادهای همسران شایسته خود اهمیت می‌دادند.

به همین دلیل،در بعضی از آیات قرآن می‌بینیم که برای مشورت با زنان،ها قایل شده و آن را کار پسندیده‌ای معرفی می‌کند.در مورد باز گرفتن کودک از شیر در سوره بقره می‌خوانیم: «فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَ تَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَیْهِما» ؛ هر گاه پدر و مادر،بخواهند با رضایت هر دو و مشورت و توافق،کودک را قبل از دو سال از شیر باز گیرند،گناهی بر آنها نیست.» ⁽¹⁾

نکته‌ها

1-تفاوتها و یکسانی‌های زنان و مردان

اشاره

همواره در میان دانشمندان بر سر این موضوع جرّ و بحث وجود داشته که آیا زن و مرد واقعا از نظر آفرینش و جنبه‌های حقوقی یکسانند یا متفاوتند و غالبا عقیده بر این بوده که از نظر ساختمان جسمانی و جنبه‌های عاطفی و عقلانی تفاوتهایی در میان آنها وجود دارد.بی‌آنکه این تفاوتها از شخصیّت زن بکاهد و یا بر شخصیّت مرد بیفزاید،ولی بی‌شک این تفاوت می‌تواند سبب تفاوت مسئولیت‌های آنها در اجتماع شود.

از نظر اجتماعی،بسیاری معتقد به مردسالاری بودند که این تفکّر افراطی سبب شده گروهی راه مخالف آن را در پیش گیرند و معتقد به زن‌سالاری شوند.جمعی نیز این هر دو روش را نفی کرده و روش منطقی انسان‌سالاری را برگزیده‌اند.

آنچه از منابع اسلامی و منطق عقل،در این زمینه استفاده می‌شود این است که شخصیّت انسان دارای سه بعد است:

1-بعد انسانی و الهی.

2-بعد علمی و فرهنگی.

3-بعد اقتصادی.

در بعد اوّل

که عمده‌ترین ارزش‌های انسانی در آن مطرح است،فرقی میان مرد و زن نیست،هر دو در پیشگاه خدا یکسانند و هر دو در پیشگاه خدا یکسانند و هر دو می‌توانند راه قرب الی اللّه را تا بی‌نهایت ادامه دهند و به تعبیر دیگر،راه تکامل برای هر دو به طور یکسان گشوده است.

لذا خطابات قرآنی در این زمینه شامل هر دو،به طور مساوی است.

در یک جا می‌خوانیم: «مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ» ؛هر کس کار شایسته‌ای انجام دهد،

خواه مرد باشد یا زن،در حالی که مؤمن است،او را به حیاتی پاک زنده می‌داریم و پاداش آنها را به بهترین اعمالی که انجام می‌دادند،خواهیم داد. ⁽¹⁾

در جای دیگر می‌فرماید: «إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِماتِ وَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ الْقانِتِینَ وَ الْقانِتاتِ وَ الصّادِقِینَ وَ الصّادِقاتِ» «أَعَدَّ اللّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً» ،به یقین مردان و زنان مسلمان،مردان با ایمان و زنان با ایمان،مردان مطیع فرمان خدا و زنان مطیع فرمان خدا،مردان راستگو و زنان راستگو...خداوند برای همه آنها مغفرت و پاداش عظیمی فراهم ساخته است». ⁽²⁾

آیه شریفه «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ» ⁽³⁾نیز معیار را قرب به پروردگار قرار می‌دهد،از هر کس که باشد بی‌آنکه جنسیّت مرد و زن،در آن دخیل باشد.

و همچنین آیات دیگر که ذکر همه آنها به طول می‌انجامد.

در روایات اسلامی نیز این حقیقت به خوبی نمایان است.در حدیثی که«مرحوم کلینی»در کتاب«کافی»آورده،می‌خوانیم:«خواهر رضاعی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله خدمتش رسید،هنگامی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله او را دید بسیار شاد شد و ملحفه(روانداز)خود را برای او گسترد و او را بر آن نشاند،سپس با وی گرم صحبت شد هنگامی که او از خدمت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بیرون رفت،برادرش آمد(این خواهر و برادر فرزندان حلیمه سعدیه بودند که مادر رضاعی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بود)ولی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آن احتراماتی را که برای خواهرش قایل شد،برای او قایل نشد(هر چند به او نیز محبّت کرد).

بعضی سؤال کردند که ای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله!احترامی را که به خواهر گذاشتی به برادر نگذاشتی با اینکه او مرد است؟!پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:

«لأنّها کانت أبرّ بوالدیها منه ، این به خاطر آن است که آن خواهر نسبت به پدر و مادرش از آن برادر نیکوکارتر بود» ⁽⁴⁾.

جالب اینکه اصحاب روی امتیاز مرد بودن تکیه کردند و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نه تنها آن را امتیاز نشمرد،بلکه خواهرش را به خاطر ارزشهای الهی انسانی بر او مقدّم شمرد.

داستان«نسیبه»و شجاعت او در میدان«احد»که بدون توجّه به خطرات برای رزمندگان لشکر اسلام،آب می‌آورد و حتّی هنگامی که به او حمله کردند،دفاع جانانه‌ای در برابر لشکر نمود تا آنجا که سیزده زخم بر تن او وارد شد و سرانجام در «یمامه»در جنگ با«مسیلمه»شهید گشت،معروف است.در حدیث آمده است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در روز«احد»درباره او فرمود:

«لمقام نسیبة بنت کعب الیوم خیر من مقام فلان و فلان ،مقام این زن،امروز از مقام فلان و فلان(بعضی از افراد سرشناس لشکر)برتر است» ⁽¹⁾.

داستان«شطیطه نیشابوری»معروف است،آن هنگام که«محمّد بن علی نیشابوری»اموال فراوان و هدایایی برای امام موسی بن جعفر علیه السّلام از سوی مردم نیشابور با خود خدمت آن حضرت آورد،امام علیه السّلام از میان 30 هزار دینار و 50 هزار درهم و قطعه‌ای لباس،تنها یک درهم و قطعه پارچه‌ای را که متعلّق به زن با ایمانی به نام«شطیطه»بود،پذیرفت و بقیه را بازپس فرستاد! ⁽²⁾از این حدیث به خوبی روشن می‌شود که ارزش انسانی بین زن و مرد تفاوتی ندارد.از این رو،گاهی زنان در این امر بر مردان پیشی می‌گیرند.

امّا در بعد علمی و فرهنگی:

در این قسمت نیز،فرقی میان زن و مرد وجود ندارد،یعنی راه فراگیری علم و دانش به روی هر دو،یکسان باز است و حدیث معروف

«طلب العلم فریضة علی کلّ مسلم و مسلمة» ⁽³⁾دلیل این مدّعاست(حتّی اگر کلمه«مسلمه»نیز جزء حدیث

نباشد،زیرا مسلم در اینجا به معنای نوع انسان است همانگونه که در بعضی از روایات چنین است)بنابراین هیچ محدودیتی از نظر اسلامی،در هیچ مرحله‌ای از فراگیری علوم،برای زنان وجود ندارد و آنها می‌توانند تمام مدارج کمال را از این نظر طیّ کنند.در تاریخ اسلام نیز به شخصیت‌های بزرگ و با فضیلتی از جنس زنان برخورد می‌کنیم که در کتب حدیث،اسامی گروهی از آنان به عنوان زنان راوی دیده می‌شود.

بعد سوم:بعد اقتصادی

است که از این نظر نیز فرقی میان زن و مرد نیست.

یعنی آنها می‌توانند نتیجه کار خود را مالک شوند همان گونه که مردان می‌توانند.

مخصوصا در اسلام زنان استقلال اقتصادی دارند،بر خلاف آنچه در میان بعضی از ملل غربی هنوز هم ادامه دارد که به زن استقلال اقتصادی نمی‌دهند و تصرّف او را در اموالش بدون اجازه شوهر مجاز نمی‌دانند،در حالی که در اسلام،زن برای تصرّف در اموال خود،هیچ گونه نیازی به اجازه شوهر ندارد و در هر مصرف مشروعی و در مورد هر کس و هر کاری می‌تواند مصرف کند.

البتّه اگر مسایل شعاری را کنار بگذاریم،نمی‌توان انکار کرد که معمولا فعّالیت تولیدی مردان از زنان بیشتر است و این به دو دلیل است،نخست اینکه:مردان غالبا قوّت و قدرت بیشتری برای کارهای سنگین دارند و همین امر به آنها دست برتر در مسایل اقتصادی می‌دهد و دیگر اینکه:مشکلات دوران بارداری و شیردادن نوزادان و بزرگ کردن آنها(هر چند برای دو سه سال باشد)قسمتی از بهترین سالهای عمر زنان را به خود تخصیص می‌دهد و زنان مقدار قابل ملاحظه‌ای از نیروی جسمانی خود را در این راه از دست می‌دهند و اگر فرض کنیم،هر زن به طور متوسط،بیش از سه فرزند پیدا نکند و برای هر یک از آنها چهار سال از دوران

بارداری تا زمانی که به راه می‌افتند در نظر بگیریم،مجموعا دوازده سال می‌شود که در سنین جوانی و نزدیک به جوانی خواهد بود.

شاید به همین دلیل است که در تمام کشورها،حتّی در کشورهایی که تساوی زن و مرد عملا در تمام زمینه‌ها انجام شده و مذهب در آنجا حاکمیتی ندارد،بسیاری از کارهای پر مسئولیّت و سنگین بر دوش مردان است و مسئولین سیاسی و اقتصادی و اجتماعی،به طور اکثر از میان مردان انتخاب می‌شوند.

بنابراین،وجود پاره‌ای از تفاوت‌ها در میان مسئولیت زنان و مردان،مانند عهده‌داری منصب قضاوت،یا تفاوت در تعداد شهود زن و مرد،یا تفاوت در بهره میراث که دلیل آن را در بالا ذکر کردیم،هرگز نمی‌تواند اصول کلّی برابری را در میان این دو جنس در بعد الهی و انسانی و در بعد علمی و فرهنگی و در بعد اقتصادی بر هم بزند و در هر حال باید تفاوت طبیعی این دو جنس را پذیرفت و با شعارهای دروغین،خود را در بیراهه گرفتار نسازیم.

2-سخنی دربارۀ عایشه و زندگانی او

«عایشه»دختر«ابوبکر»خلیفه اوّل و از طائفه«تیم»که یکی از شاخه‌های قریش است،می‌باشد.مادرش«امّ الرّومان»نام داشت که دختر«عامر بن عویمر»بود.

معروف این است که«عایشه»در سال چهارم بعثت در«مکّه»به دنیا آمد و در همان جا پرورش یافت و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بعد از همسرش گرامیش«خدیجه»با او ازدواج کرد و در ماه شوّال پس از جنگ«بدر»بنا به اصرار پدرش ابوبکر او را به خانه خود برد.

«عایشه»بعد از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در زمان خلافت پدرش،«ابوبکر»و پس از وی در زمان حکومت«عمر»و حتّی نیمه اوّل خلافت«عثمان»از طرفداران جدّی حکومت

وقت بود،ولی در نیمه دوم از خلافت«عثمان»از او به شدّت رنجیده خاطر گشت و بین او و«عثمان»اقدامات تند و عکس العمل‌های شدیدی ظاهر شد که این تیرگی رفته رفته به دشمنی مبدّل گردید و به این ترتیب«عایشه»در صف مخالفان «عثمان»درآمد و حتّی از یک نظر رهبری آنها را به عهده گرفت و به شورشی که بر ضدّ«عثمان»پیدا شده بود،دامن می‌زد،تا اینکه«عثمان»کشته شد.«عایشه» امیدوار بود که بعد از کشته شدن«عثمان»خلافت به پسر عمّش«طلحه»برسد و به این ترتیب خلافت به خاندان«تیم»باز گردد!ولی هنگامی که متوجّه شد مردم با امیرمؤمنان علی علیه السّلام بیعت کردند و نقشه‌هایش نقش بر آب شد،تغییر مسیر داد و به خونخواهی«عثمان»برخاست و یکی از بنیان گذاران جنگ«جمل»در بصره شد و به همراهی«طلحه»و«زبیر»آتش جنگ را برافروخت!ولی هنگامی که در جنگ «جمل»متحمّل شکست سختی شد و هم‌پیمانانش،«طلحه»و«زبیر»کشته شدند و علی علیه السّلام او را به خاطر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با احترام به مدینه بازگردانید،خانه‌نشین شد.او در حدّ خود هوش سرشاری داشت و به همین دلیل به خود اجازه می‌داد در مسایل فقهی فتوا دهد و به خاطر جهات سیاسی نیز،خلفا او را در این قسمت مورد احترام قرار می‌دادند.

«ابن سعد»در«طبقات»می‌نویسد:«عمر»حقوق همسران رسول خدا را ده هزار دینار در سال تعیین کرده بود ولی به عایشه دوازده هزار دینار می‌داد،ولی هنگامی عثمان با عایشه اختلاف پیدا کرد-به گفته یعقوبی در تاریخ خود-این دو هزار دینار را قطع کرد.

اختلاف میان«عثمان»و«عایشه»در جریان فرمانداری«ولید بن عقبه»بالا گرفت «ولید»که علاوه بر شراب خوردن،به بعضی از صحابه معروف رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله مانند «ابن مسعود»بی‌حرمتی روا داشت،به نزد عثمان فراخوانده شد و شهود،شهادت به شراب‌خواری او دادند،ولی به گفته«بلاذری»در«انساب الأشراف»عثمان نه تنها

ولید را که برادر خوانده او بود،مجازات نکرد،بلکه شهود را تحت تعقیب قرار داد! آنها به خانه عایشه پناه بردند و عثمان فریاد زد آیا سرکشان عراقی را پناهگاهی جز خانه عایشه نیست؟هنگامی که عایشه این سخنان را شنید،نعلین رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را بر سر دست بلند کرد و گفت:«هنوز این کفش کهنه نشده سنّت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را پشت سرانداختید!»هنگامی که این سخنان به مردم رسید عدّه‌ای به طرفداری او و گروهی به حمایت از«عثمان»برخاستند،تا آنجا که در مسجد به جان هم افتادند و به زد و خورد پرداختند.

هنگامی که«عثمان»کشته شد،«عایشه»خوشحال گشت،امّا زمانی که دید حکومت در دست علی علیه السّلام افتاد،سخت ناراحت گشت و از آنجا که علی علیه السّلام سخت پایبند به عدالت بود و طبعا خواسته‌های عایشه انجام نمی‌شد،کینه آن حضرت را به دل گرفت.

«طبری»در تاریخ«الامم و الملوک»و«ابن سعد»در«طبقات»و«ابن اثیر»در «کامل»می‌نویسند:هنگامی که خبر شهادت علی علیه السّلام به او رسید،شادمان گشت و سجده شکر به جای آورد و از خوشحالی این شعر را بر زبان جاری کرد:

فألقت عصاها و استقرّ بها النّوی کما قرّ عینا بالإیاب المسافر

«عصای خود را افکند و آرامش پیدا کرد-همانگونه که انسان از بازگشت مسافر عزیزش شادمان می‌شود».

اشاره به اینکه حالا نگرانی‌های من،برطرف شده و آرامش یافتم و از آن بالاتر این که از«ابن ملجم»با ابیاتی تجلیل کرد و چون این سخن به گوش«زینب»دختر «امّ سلمه»رسید،به عایشه اعتراض کرد و او متوجّه شد کار زننده‌ای انجام داده و ظاهرا در مقام عذر خواهی برآمد و گفت:من فراموش کار شده‌ام،هر وقت فراموش کردم به من تذکّر دهید!(عایشه در آن زمان نزدیک به 50 سال داشت).

از عجائب زندگی عایشه تغییر موضع سریع و شدید او درباره«عثمان»است.به گفته«ابن ابی الحدید»هر کس در تاریخ و اخبار چیزی نوشته صریحا گفته است عایشه از سرسخت‌ترین دشمنان عثمان بوده،او نخستین کسی بود که عثمان را

«نعثل»نامید و گفت:«اقتلوا نعثلا قتل اللّه نعثلا،نعثل را بکشید خدا او را بکشد!» («نعثل»در لغت به معنای پیرمرد احمق است و به معنای مرد ریش بلند پرمو،نیز آمده.و گاه گفته شده«نعثل»یک مرد یهودی ریش بلند بوده و معلوم نیست نامگذاری عثمان به«نعثل»از طرف عایشه روی کدام یک از این معانی است)ولی با این حال هنگامی که عایشه شنید مردم بعد از عثمان،علی علیه السّلام را برگزیده‌اند گفت:

اگر این حرف صحیح باشد ای کاش آسمان بر زمین فرو ریزد!و از همان وقت می‌گفت:(قتلوا ابن عفّان مظلوما)عثمان را مظلوم کشتند.»سپس با تحریک «طلحه»و«زبیر»،به عنوان مطالبه خون عثمان،مردم را به قیام بر ضدّ علی علیه السّلام فرا خواند.

سپس«ابن ابی الحدید»می‌افزاید:هنگامی که عایشه تصمیم بر قیام بر ضدّ علی علیه السّلام گرفت،می‌خواست«امّ سلمه»(یکی از همسران پیامبر صلّی اللّه علیه و آله)را با خود همراه کند،لذا از او دعوت کرد و برای او از مظلومیّت عثمان سخن گفت.

«امّ سلمه»در شگفتی فرو رفت و به او گفت:«تا دیروز مردم را بر ضد عثمان می‌شوراندی و او را«نعثل»می‌خواندی چطور امروز به خونخواهی او برخاستی!با این که موقعیّت علی علیه السّلام را در نزد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله خوب می‌دانی اگر فراموش کرده‌ای یاد آوریت کنم.» عایشه گفت:«عیبی ندارد».سپس«امّ سلمه»داستانی از زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را نقل کرد که نشان می‌داد پیامبر علی علیه السّلام را شایسته خلافت می‌دانست.عایشه این ماجرا را تصدیق کرد،امّ سلمه پرسید:«پس چرا می‌خواهی با او مبارزه کنی؟!گفت:«برای اصلاح در میان مردم!!» ⁽¹⁾مورّخ معروف«طبری»نیز نقل می‌کند:هنگامی که عایشه گفت عثمان را مظلوم کشتند و من به خونخواهی عثمان برمی‌خیزم،کسی به او گفت:به خدا سوگند!

نخستین کسی که بر عثمان ایراد گرفت تو بودی و تو بودی که می‌گفتی:«اقتلوا نعثلا فقد کفر،نعثل را بکشید که کافر شده است».

عایشه گفت:«آری،ولی مردم نخست عثمان را توبه دادند و پس از توبه او را کشتند.من قبول دارم که چنین سخنی را درباره او گفتم،ولی الان می‌گویم او مظلوم بود و این سخن از سخن اوّل بهتر است!» ⁽¹⁾شبیه همین معنا را«ابن اثیر»در کتاب«کامل»نقل کرده است ⁽²⁾.

«بخاری»در«صحیح»خود داستان حسد ورزیدن عایشه نسبت به حضرت خدیجه را نقل می‌کند،با اینکه خدیجه قبل از ازدواج پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با عایشه،از دنیا رفته بود. ⁽³⁾

داستان رسیدن عایشه در مسیر راه خود،به سوی بصره،به یک آبادی به نام «حوئب»و سر و صدای سگ‌های آبادی،معروف است،در آنجا وقتی که عایشه نام «حوئب»را شنید،به یاد سخنی افتاد که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به عنوان هشدار به او گفته بود:

«بترس!از آن روزی که به راهی می‌روی که سگ‌های«حوئب»در آنجا در اطراف تو سر و صدای زیادی خواهند کرد.»عایشه سخت نگران شد و تصمیم گرفت از همانجا بازگردد،ولی کسانی که با این کار سخت مخالف بودند،پنجاه نفر از«اعراب»بیابانی آنجا را دیدند و قول پاداش به آنها دادند تا بیایند و شهادت دهند این جا«حوئب» نیست! ⁽⁴⁾عایشه در شب سه شنبه 10 شوّال سال 57 یا 59 در مدینه از دنیا رفت و ابوهریره بر جنازه او نماز خواند و او را در بقیع به خاک سپردند.

خطبۀ 81: درباره زهد

اشاره

و من کلام له علیه السّلام فی الزهد

⁽¹⁾ از سخنان امام علیه السّلام که درباره زهد فرموده است.

خطبه در یک نگاه

امام علیه السّلام در این خطبه،نخست به تعریف جامع و زیبایی از حقیقت زهد، می‌پردازد و آن را در سه جمله کوتاه معرّفی می‌کند،آن گاه به کسانی که خود را از رسیدن به این حقیقت،ناتوان می‌بینند،توصیه می‌کند که لااقل در برابر محرّمات الهی مقاوم و در برابر نعمت‌های او شکرگزار باشند،چرا که خداوند نسبت به همه شما با دلائلی روشن اتمام حجّت فرموده است.

أیّها النّاس،الزّهادة قصر الأمل،و الشّکر عند[عن]النّعم،و التّورّع عند المحارم،فإن عزب ذلک عنکم فلا یغلب الحرام صبرکم،و لا تنسوا عند النّعم شکرکم،فقد أعذر اللّه إلیکم بحجج مسفرة ظاهرة،و کتب بارزة العذر واضحة.

ترجمه

ای مردم!«زهد»همان کوتاهی آرزو،و شکر و سپاس در برابر نعمت،و پارسایی در برابر گناه است.و اگر نتوانستید همه این صفات را فراهم سازید،لااقل مراقب باشید حرام بر اراده و صبر شما چیره نگردد،و در برابر نعمت‌های الهی شکر خدا را به فراموشی مسپارید،چه اینکه خداوند با دلائل روشن و آشکار و کتب آسمانی واضح،اتمام حجّت کرده است!(و آنچه در باره زهد و شکر لازم بوده،به شما تعلیم داده است).

شرح و تفسیر

حقیقت زهد

در این سخن کوتاه و فشرده و در عین حال،پرمحتوا،امام علیه السّلام به تعریف حقیقت زهد می‌پردازد و می‌فرماید:«ای مردم!زهد همان کوتاهی آرزو،و شکر و سپاس در

برابر نعمت،و پارسایی در مقابل گناه است» أیّها النّاس!الزّهادة ⁽¹⁾قصر الأمل،و الشّکر عند النّعم،و التّورّع عند المحارم .

توضیحی که امام علیه السّلام با این سه جمله درباره زهد می‌فرماید،در برابر تفسیرهای غلطی است که از زهد می‌شود و چه بسیارند کسانی که هرگز معنای زهد را نفهمیده‌اند و خود را«زاهد»می‌پندارند!تصوّر می‌کنند«زهد»تنها پوشیدن لباس‌های ساده،یا عدم ورود در مسایل مهمّ اجتماعی و گوشه‌گیری و جدایی از جامعه انسانی و بیگانگی نسبت به فعّالیّتهای اقتصادی است،در حالی که هیچ یک از اینها دلیل بر زهد نیست.

حقیقت«زهد»که در برابر«رغبت»قرار دارد،همان بی‌اعتنایی نسبت به مواهب مادّی است و یا به تعبیر دیگر:«عدم وابستگی نسبت به دنیا و مظاهر دنیا می‌باشد،هر چند امکانات وسیعی در اختیار داشته باشد.» کسی که نسبت به امور مادّی بی‌اعتنا است،هرگز دنبال آرزوهای دور و دراز نیست(آرزوهای دور و دراز مخصوص دنیاپرستان است)و کسی که چنین است در برابر نعمت‌ها سپاسگزار و در برابر گناهان خویشتن‌دار است،زیرا نعمت‌ها،او را به خود مشغول نمی‌دارد و از یاد خدا غافل نمی‌کند و گناهان،دل و دین او را نمی‌ربایند.

در کلمات قصار مولا علیه السّلام نیز،تفسیر دیگری از زهد شده که هر چند در ظاهر با این تفسیر متفاوت است،ولی در واقع به یک معنا بازمی‌گردند،می‌فرماید: «الزّهد کلّه بین کلمتین من القرآن:قال اللّه سبحانه: «لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ» و من لم یأس علی الماضی و لم یفرح بالآتی فقد أخذ الزّهد بطرفیه ،تمام زهد در میان دو جمله از قرآن است،خداوند متعال می‌فرماید:«تا بر گذشته تأسّف نخورید و نسبت به آینده شاد و دلبسته نباشید.»بنابراین آن کس که غم گذشته(و

آنچه را از دست داده)نمی‌خورد و نسبت به آینده(و آنچه در دست دارد)شاد و دلبسته نیست،هر دو جانب زهد را در اختیار گرفته است» ⁽¹⁾.

این تعبیر اشاره است به اینکه حقیقت زهد،ترک وابستگی‌ها و گسستن زنجیرهای اسارت مربوط به گذشته و آینده است.

تعبیر به «و الشّکر عند النّعم» که به عنوان دومین رکن،از ارکان سه گانه زهد شمرده شده،اشاره به این است که همواره نعمت‌ها را از سوی خدا بداند،نه از سوی خود،تا همین سبب دلبستگی‌اش به خدا گردد،نه دلبستگی به خویشتن! تعبیر به «التّورّع عند المحارم» اشاره به این است که ریشه اصلی گناه، دنیاپرستی است همانگونه که در حدیث معروف می‌خوانیم:

«حبّ الدّنیا رأس کلّ خطیئة ،علاقه و عشق به دنیا،ریشه و سرآغاز هر گناهی است» ⁽²⁾.

بنابراین کسی که:آرزوهایش کوتاه و در برابر نعمت‌های الهی شکرگزار و در برابر گناهان خویشتن‌دار است،زاهد واقعی است،خواه فقیر باشد یا غنی،چرا که معیار زهد و وارستگی هرگز فقر نیست! سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن می‌فرماید:«اگر نتوانستید همه این صفات را فراهم سازید،لااقل مراقب باشید حرام،بر اراده و صبر شما چیره نگردد و در برابر نعمت‌های الهی شکر خدا را به فراموشی مسپارید،چه اینکه خداوند با دلائل روشن و آشکار و کتب آسمانی بارز واضح اتمام حجّت کرده است» (فإنّ عزب ⁽³⁾ذلک عنکم، فلا یغلب الحرام صبرکم،و لا تنسوا عند النّعم شکرکم،فقد أعذر اللّه إلیکم بحجج)

مسفرة ⁽¹⁾ظاهرة،و کتب بارزة العذر واضحة).

با اینکه امام علیه السّلام در قسمت اخیر،بر دو قسمت از ارکان سه گانه زهد تأکید می‌ورزد(پرهیز از گناه و شکرگزاری در برابر نعمت)ولی تعبیراتی که در این چند جمله به کار رفته،نشان می‌دهد که منظور امام علیه السّلام این است که اگر شکر نعمت را به طور کامل انجام نمی‌دهید،لااقل شکرگزاری را به فراموشی نسپارید و اگر ورع و پرهیز از گناه را در حدّ اعلا-که پرهیز از مشتبهات را هم شامل می‌شود-ندارید، لااقل حرام،بر صبر شما غلبه نکند و این حدّ از تقوا را رعایت کنید.

جمله‌هایی که مولا علیه السّلام در بیان علّت زهد ذکر فرموده،اشاره بر این است که این حدّ از زهد و تقوا،بر همه کس لازم است،چرا که خداوند اتمام حجّت کرده،از این رو هیچ کس در مخالفت با آن معذور نیست! کوتاه سخن اینکه،پرهیز از گناه و شکر نعمت،دارای دو مرحله است:یک مرحله آن وظیفه همه مسلمانان و در واقع شرط ایمان است.و یک مرحله عالی دارد که آمیخته با پرهیز از مشتبهات و کوتاهی آرزوها است و این در خور زاهدان و شایسته پیشگامان از اهل ایمان است.

نکته: زهد آن است که امیر باشیم نه اسیر دنیا!

در خطبه‌های نهج البلاغه درباره زهد در دنیا،سخن بسیار آمده است.گاهی با همین واژه زهد و گاه با عناوین و واژه‌های دیگر.در آیات قرآنی نیز گرچه واژه زهد

کمتر دیده می‌شود،امّا حقیقت و مفهوم و محتوای آن،در قرآن مجید بطور گسترده آمده است.

«زهد»در منطق ادیان الهی،همان وارستگی و بی‌اعتنایی به زرق و برق جهان مادّه است.زهد این نیست که انسان از مال و ثروت و مقامات و امکانات دنیا بی‌بهره باشد،زهد آن است که اسیر آنها نگردد،بلکه امیر بر آنها باشد.به همین دلیل «سلیمان»آن پیامبر بزرگ الهی که حکومت و اموال او ضرب‌المثل است با ردّ هدایای گرانبهای«ملکه سبا»نشان داد که امیر است نه اسیر.

در حدیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می‌خوانیم:

«الزّهادة فی الدّنیا لیست بتحریم الحلال، و لا إضاعة المال،و لکن الزّهادة فی الدّنیا أن لا تکون بما فی یدیک أوثق منک بما فی ید اللّه ،زهد در دنیا به این نیست که حلال را بر خود حرام کنی،یا مال و ثروت خویش را ضایع سازی(و به دور افکنی)بلکه زهد در دنیا به این است که:اطمینان و علاقه تو به آنچه در دست‌داری،از آنچه به دست خدا است بیشتر نباشد(به فرمان خدا و برای جلب رضای او از آنچه داری بگذری)» ⁽¹⁾.

از اینجا روشن می‌شود که«زهد اسلامی»هیچ ارتباطی با«رهبانیّت مسیحی» ندارد.«زهد اسلامی»به معنای سادگی زندگی و حذف تجمّلات و عدم اسارت در چنگال شهوات و مال و مقام است،در حالی که«رهبانیّت»به معنای جدایی و بیگانگی از زندگی اجتماعی است.

در حدیثی می‌خوانیم:هنگامی که فرزند«عثمان بن مظعون»از دنیا رفت،وی بسیار غمگین شد و به اصطلاح به«زهد»روی آورد،خانه‌اش را مسجد قرار داد و مشغول عبادت گشت(و همه کار،جز عبادت را ترک گفت).

هنگامی که این خبر به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله رسید او را احضار کرد و فرمود:

«یا عثمان!إنّ اللّه تبارک و تعالی لم یکتب علینا الرّهبانیّة إنّما رهبانیّة أمّتی،الجهاد فی سبیل اللّه، ای عثمان!خداوند متعال رهبانیّت را بر ما مقرّر نفرموده،رهبانیّت امّت من،جهاد در راه خدا است» ⁽¹⁾.

اشاره به این که اگر می‌خواهی به زندگی مادّی،پشت پا بزنی این کار را به صورت منفی و انزوای اجتماعی انجام نده،بلکه آن را در یک مسیر مثبت،یعنی جهاد در راه خدا جستجو کن.

سپس پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بحث مشروحی درباره فضیلت نماز جماعت برای او بیان فرمود،تا بداند روح اسلام،جمع‌گرایی و نفی رهبانیّت و عزلت گزینی است.

نقطه مقابل«زهد»،«رغبت»(توجّه و دلبستگی به دنیا)و«تنافس»در دنیا، یعنی:با اصرار،دنبال آن دویدن است،که در اسلام بسیار از آن نکوهش شده است.

«زهد»آثار فراوانی در زندگی فردی و اجتماعی انسان دارد،که می‌توان آن را به وسیله این آثار شناخت،کوتاهی آرزوها،شکر نعمت‌های الهی،پرهیز از گناه-که در خطبه بالا آمد-از ارکان یا نشانه‌های آن است.

هرگز نباید«زهد»را مساوی فقر و نیازمندی دانست،زهد به معنای بی‌نیازی درون و سیراب بودن روح انسان به وسیله معنویّات و ترک دلبستگی‌های مادّی است و نشانه آن پرهیز از تجمّل و لذّت‌گرایی می‌باشد.

یکی از متفکّران اسلامی(رحمة اللّه علیه)درباره انگیزه‌های زهد می‌نویسد:

زاهد از آن جهت بی‌تکلّف و در کمال قناعت زندگی می‌کند،تا دیگران را به آسایش برساند،او از اینکه نیازمندان بخورند و بپوشند،بیش از آن لذّت می‌برد که خود

بخورد و بپوشد،شعار«ألجار ثمّ الدّار»که در اهل بیت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله رسم جاری بوده، اشاره به همین نکته است.

«همدردی»و شرکت عملی در غم محرومان و مستمندان،یکی دیگر از انگیزه‌های زهد است،آنجا که اجتماع به دو گروه تقسیم شود:«مرفّه»و«محروم»، مردان خدا در درجه اوّل می‌کوشند که وضع نابسامان مستمندان را سامان دهند، ولی اگر امکانات اجازه نداد،سعی می‌کنند به صورت محروم‌ترین افراد جامعه زندگی کنند،تا از رنج و آلام محرومان،بکاهند و برای آنها مقبولیت اجتماعی به بار آورند، تا در نتیجه کسانی که جامه کهنه در تن دارند،احساس حقارت نکنند و آنها که در سفره خود جز نان خشک نمی‌بینند،تحقیر نشوند،همانگونه که از امیرمؤمنان علی علیه السّلام درباره جامه کهنه‌اش سؤال کردند،فرمود:

«یخشع له القلب،و تذلّ به النّفس ، و یقتدی به المؤمنون،قلب به خاطر آن خاضع می‌شود و نفس به سبب آن رام می‌گردد و مؤمنان از آن پیروی می‌کنند» ⁽¹⁾.

«آزادگی»یکی دیگر از انگیزه‌های زهد است،زیرا می‌دانیم:

آنچه شیران را کند روبه مزاج احتیاج است احتیاج است احتیاج!

بنابراین،زهد و قناعت،از آنجا که نیازها را کم می‌کند،آدمی را از قید اسارت در برابر اشخاص و اشیا رها می‌سازد،می‌توان گفت،گرایش انسان آگاه به زهد،ریشه‌ای در«آزادمنشی»او دارد:

غلام همّت آنم که زیر چرخ کبود ز هر چه رنگ تعلّق پذیرد آزاد است

زاهدان واقعی،هم شجاعت بیشتری دارند و هم هوشیاری و آگاهی فزونتر،از اینجاست که جنبش‌های آزادی‌بخش جهان،غالبا از کسانی سرچشمه گرفته که روح زهد بر آنها حاکم بوده است ⁽²⁾».

این سخن را با دو روایت نورانی،درباره ارزش زهد پایان می‌دهیم:

در روایتی آمده است که رسول خدا به علی علیه السّلام فرمود:

«یا علیّ!إنّ اللّه تعالی زیّنک بزینة لم یزیّن العباد بزینة هی أحبّ إلیه منها:زهّدک فیها و بغّضها إلیک و حبّب إلیک الفقراء،فرضیت بهم اتّباعا و رضوا بک إماما ،ای علی!خداوند متعال تو را به زیوری آراسته است که هرگز بندگان به زیوری بهتر از آن آراسته نشدند:خداوند زهد در دنیا را نصیب تو کرده و دنیا را در نظر تو منفور ساخته و فقرا را محبوب،به همین جهت،تو از چنین پیروانی خشنودن هستی و آنان از چنین پیشوایی» ⁽¹⁾.

در حدیث پرمعنای دیگری،می‌خوانیم:«مرد عربی،خدمت امیرمؤمنان علیه السّلام رسید و از او تقاضایی کرد،حضرت به وکیل خود فرمود:«یک هزار به او بده!»وکیل عرض کرد:«یک هزار دینار طلا بدهم،یا یک هزار درهم نقره؟!فرمود:«هر دو در نظر من همچون دو قطعه سنگ است،آنچه را برای او نافع‌تر است به او بده»

(کلاهما عندی حجران فأعط الأعرابیّ أنفعهما له) ⁽²⁾.

خطبۀ 82: در نکوهش دنیا

اشاره

و من کلام له علیه السّلام فی ذمّ صفة الدنیا

⁽¹⁾ از سخنانی است که امام در نکوهش دنیا بیان فرمود.

خطبه در یک نگاه

«مبرّد»در کتاب«کامل»می‌گوید:«این خطبه را امام علیه السّلام زمانی بیان فرمود که مشغول خواندن خطبه‌ای بود،مردی از میان جمعیّت عرض کرد:«ای امیرمؤمنان! دنیا را برای ما توصیف کن.»امام علیه السّلام فرمود:«بدون مقدّمه بگویم،درباره سرایی که ابتدای آن سختی و مشقّت است و پایان آن فناست»و به همین صورت این خطبه کوتاه را تا پایان بیان فرمود که ترسیم بسیار دقیق و روشنی از زندگی دنیا و مشکلات و گرفتاری‌ها و نابسامانی‌های آن است و به راستی دقّت در همین چند

جمله کوتاهی که در این خطبه آمده است،می‌تواند انسان را به حقایق مهمّی درباره دنیا و زندگی آن آشنا سازد،به گونه‌ای که می‌توان گفت:«چیزی درباره وصف دنیا باقی نمانده،مگر اینکه امام علیه السّلام در این ده جمله کوتاه بیان فرموده است».

ما أصف من دار أوّلها عناء،و آخرها فناء!فی حلالها حساب،و فی حرامها عقاب.من استغنی فیها فتن،و من افتقر فیها حزن،و من ساعاها فاتته،و من قعد عنها و اتته،و من أبصر بها بصّرته،و من أبصر إلیها أعمته.

ترجمه

من چگونه توصیف کنم سرایی را که آغاز آن سختی و مشقّت است و پایانش نیستی و فناست.در حلالش حساب و در حرامش عقاب است،آن کس که در آن ثروتمند شود با انواع آزمایشها روبرو می‌شود و آن کس که فقیر گردد،محزون می‌شود.کسی که به سرعت به دنبال آن برود به آن نمی‌رسد و کسی که آن را رها سازد،به او روی می‌آورد.آن کس که با دنیا بنگرد به او بصیرت و بینایی می‌بخشد و آن کس که به دنیا بنگرد نابینایش می‌کند.

شرح و تفسیر

دنیا وسیله است،نه هدف!

امام علیه السّلام در این سخن فصیح و بلیغ خود،در بیان اوصاف دنیا ده جمله ذکر فرموده است.

در نخستین جمله می‌فرماید:«من چگونه توصیف کنم سرایی را که آغاز آن

سختی و مشقّت است» ما أصف من دار أوّلها عناء ⁽¹⁾در دوّمین جمله می‌افزاید:«و پایانش نیستی و فناست» و آخرها فناء یک نگاه اجمالی،به سراسر زندگی انسان در این جهان نشان می‌دهد که همه آن آمیخته با رنج و مشقّت است،سر آغاز آن که ولادت انسان است،نه تنها درد و رنج عظیمی برای مادر دارد،بلکه برای خود او رنج‌آورتر است،چرا که از محیط بسته‌ای به محیط بازی که بسیار با آن متفاوت است،وارد می‌شود و همه چیز دگرگون می‌گردد.در آغاز کودکی چنان ضعیف و ناتوان است که نه تنها نمی‌تواند پشه‌ای را از خود دور کند،بلکه قدرت حفظ آب دهان را،در دهان ندارد و اگر از او به دقّت پرستاری نشود،هر لحظه با خطری روبروست.دوران شیرخوارگی را،با تمام مشکلاتش پشت سر می‌گذارد و با درد و رنج از شیری که شیره جان او بود،جدا می‌شود و کم‌کم به راه می‌افتد در حالی که هیچ تجربه‌ای در زندگی ندارد و خطرات عظیمی از هر سو،زندگی او را تهدید می‌کند،کم‌کم بر سر عقل می‌آید و هوش او کامل می‌شود و تازه دردسرهای او آغاز می‌گردد،چرا که از حجم مشکلات زندگی و گرفتاری‌ها و محرومیّت‌ها باخبر می‌شود،با چه زحمتی در میان جمعی که به همه چیز چسبیده‌اند،جای پایی برای خود باز می‌کند و خانه و لانه و همسری-با هزاران مشکل-برای خود برمی‌گزیند:مشکلاتی که تا پایان عمر همراه اوست.

دوران پیری که نیروها از کف می‌رود و انواع ضعف‌ها و بیماری‌ها،در چشم و گوش و دست و پا و قلب و عروق و استخوانش ظاهر می‌شود،مشکلات مضاعفی برای او می‌آفریند.آری سرای دنیا سرایی است که با درد و رنج آغاز می‌شود و با انواع گرفتاریها ادامه می‌یابد! قرآن مجید می‌گوید: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی کَبَدٍ» ؛به یقین ما انسان را در رنج

آفریدیم ⁽¹⁾.«کبد»در اصل به معنای شدّت است و یا دردی است که به کبد انسان عارض می‌شود،سپس به هر گونه رنج و مشقّت اطلاق شده است و اینکه قرآن می‌گوید:«ما انسان را در درد و رنج آفریدیم.»گویی درد و رنج،همچون خانه و لانه انسان است که آدمی از روز اوّل در آن جای می‌گیرد! حتّی مرفّه‌ترین زندگی‌ها،از انواع درد و رنج‌ها خالی نیست و به هر حال،هر کسی به نوعی گرفتار است.

آری،این طبیعت زندگی دنیاست که با درد و رنج آغاز می‌شود و ادامه می‌یابد و کسی که غیر از آن،بطلبد در واقع می‌خواهد طبیعت جهان را دگرگون سازد و این ممکن نیست.یکی از شعرای معروف قریب عصر ما،به نام«ابوالحسن تهامی» هنگامی که فرزند جوان خود را از دست می‌دهد و اشعاری از سر سوز می‌سراید،در ضمن اشعارش اشاره به همین نکته کرده،می‌گوید:

طبعت علی کدر و أنت تریدها صفوا من الأقذار و الأکدار

و مکلّف الأیّام ضدّ طباعها متطلّب فی الماء جذوة نار

«طبیعت جهان بر کدورت و ناصافی است و تو می‌خواهی-از هر گونه ناپاکی پاک و صاف باشد»؟! «هر کس این جهان را بر ضدّ طبیعتش بطلبد-همچون کسی است که در میان امواج آب،شعله آتشی جستجو می‌کند»! این درباره درد و رنج دنیا بود و امّا فناپذیری چیزی نیست که بر کسی پوشیده باشد.تمام افراد از مؤمن و کافر،صغیر و کبیر،از هر قوم و ملّت،این حقیقت را دریافته‌اند که همه باید سرانجام با زندگی وداع گویند،گروهی زودتر و گروهی دیرتر.

سپس در بیان سومین و چهارمین وصف می‌فرماید:«در حال آن حساب،و در

حرامش عقاب است». فی حلالها حساب،و فی حرامها عقاب .

اشاره به اینکه حتّی انسان در آخرت گرفتار پیامدهای دنیای خویش است،زیرا از دو حال خارج نیست:یا در طلب حلال بوده و یا در طلب حرام.اگر به سراغ حلال رفته باید حساب همه آنها را در قیامت پس بدهد و اگر در طلب حرام بوده،باید کیفر آن را بچشد!به همین دلیل در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله می‌خوانیم:

«یدخل الفقراء الجنّة قبل الأغنیاء بخمس مائة عام ،فقرا پانصد سال قبل از اغنیا وارد بهشت می‌شوند(زیرا اغنیا باید حساب اموال خود را باز پس دهند).» ⁽¹⁾در اینکه چگونه خداوند حساب بندگان را می‌رسد؟و چه چیزهایی مورد محاسبه واقع می‌شود؟و چه کسانی بدون حساب وارد بهشت می‌شوند؟بحثهایی است که به خواست خدا در نکته‌ها خواهد آمد.

سپس در بیان پنجمین و ششمین وصف می‌افزاید:«کسی که در دنیا ثروتمند شود،مورد انواع آزمایش‌ها و فتنه‌ها قرار می‌گیرد و کسی که فقیر گردد محزون می‌شود» من استغنی فیها فتن،و من افتقر فیها حزن .

آری طبیعت این دنیا،چنین است که انسان دائما بر سر دو راهی قرار دارد که هر دو به مشکل می‌انجامد:اگر فقیر و تنگدست شود کوهی از غم و اندوه بر قلبش گذارده می‌شود و اگر از ثروت و سرمایه بهره‌مند شود گرفتار مشکلات دیگری خواهد شد!زیرا حفظ ثروت و نگهداری آن از انواع آفات و حتّی هزینه کردن آن،با انواع مشکلات آمیخته است،از یک سو تیرهای کینه و حسد به سوی او پرتاب می‌شود، از سوی دیگر با انواع آزمونهای الهی روبرو می‌گردد.از درون بخل و تنگ نظری و انحصارطلبی و حرص و طمع،او را تهدید می‌کند و از برون انواع آفات و بلاها.گاه همین استغنا و ثروت،او را از ذکر خدا به کلّی دور می‌سازد و به خود مشغول می‌نماید،تمام ارزشهای انسانی را از صفحه خاطر او محو می‌کند و تنها ارزش مال و ثروت،جای آن را می‌گیرد!

این بحث را با حدیثی که می‌تواند شاهد گویایی بر هر دو بخش از خطبه باشد (من استغنی فیها فتن،و من افتقر فیها حزن) پایان می‌دهیم،در حدیثی از امام باقر علیه السّلام نقل شده است که:«در عصر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله مرد فقیری در میان اهل صفّه بود به نام«سعد»،که بسیار نیازمند بود و از ملازمین رسول خدا در تمام نمازها بود هنگامی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نیاز شدید او را مشاهده می‌کرد،بسیار اندوهگین می‌شد، خداوند برای زدودن این غم و اندوه از قلب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله جبرئیل را فرستاد و عرض کرد:«آیا دوست داری که او را بی‌نیاز کنی؟»پیامبر فرمود:«آری!»جبرئیل دو درهم به پیامبر داد تا برای امر تجارت به«سعد»بدهد،پیامبر«سعد»را دید فرمود:«آیا به روش تجارت آشنا هستی؟»عرض کرد:«چیزی نداشتم که با آن تجارت کنم»فرمود:

«این دو درهم را بگیر و با آن طلب روزی کن!»سعد مشغول شد و چیزی نگذشت که کار و کسب او بالا گرفت و ثروتمند شد،محل کسب و کار او نزدیک مسجد بود، هنگامی که بلال اذان می‌گفت،او سرگرم تجارت خویش بود،پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به او می‌فرمود:«مثل اینکه دنیا تو را به خود مشغول ساخته و از نماز بازمانده‌ای؟»عرض کرد:«می‌فرمایید چه کنم؟اموالم را ضایع کنم؟!این مرد را که می‌بینید چیزی از من خریده،می‌خواهم پول آن را بگیرم،می‌فرمایید نگیرم؟!آن دیگری چیزی به من فروخته،باید ثمن معامله را به او بپردازم می‌فرمایید نپردازم؟!»پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بسیار اندوهناک شد،اندوهی بیش از زمان فقر«سعد»،در این هنگام جبرئیل نازل شد عرض کرد:«خداوند از اندوه تو درباره«سعد»آگاه است کدام را بیشتر دوست داری حالت سابقش را یا امروزش را؟»فرمود:«حالت سابقش را!چرا که دنیا آخرتش را بر باد داد»جبرئیل عرض کرد:«آری دنیا و اموال دنیا مایه فتنه و سرگمی و بازماندن از آخرت است،به سعد دستور ده،دو درهمی را که روز اوّل به او دادی به تو بازگرداند، در این صورت به حالت اوّل باز می‌گردد!» پیامبر صلّی اللّه علیه و آله«سعد»را ملاقات کرد،فرمود:«نمی‌خواهی دو درهم ما را بدهی؟» عرض کرد:«دو درهم چیزی نیست دویست درهم می‌دهم!»فرمود:«نه!همان دو

درهم را بازگردان»«سعد»دست کرد و دو درهم را داد و از همان روز دنیا به او پشت کرد و تمام آنچه را گرد آورده بود از دست داد و به حالت اوّل بازگشت! ⁽¹⁾» در هفتمین و هشتمین جمله به بیان دو وصف دیگر از دنیا می‌پردازد که دقّت در آن،انسان را از حرص و آز و عشق به دنیا دور می‌کند،می‌فرماید:«کسی که به سرعت به دنبال دنیا بدود،به آن نمی‌رسد و کسی که آن را رها سازد،به او روی می‌آورد و از وی اطاعت می‌کند» (و من ساعاها ⁽²⁾فاتته،و من قعد عنها واتته ⁽³⁾).

اشاره به اینکه:بسیارند کسانی که به دنبال دنیا می‌دوند و به آن نمی‌رسند و بسیارند کسانی که دنیا را رها می‌سازند،ولی دنیا به آنها روی می‌آورد.

تجربیّات روزانه و مطالعات تاریخی نیز این واقعیت را تأیید می‌کند که دویدن بیشتر به دنبال زرق و برق دنیا،همیشه دلیل استغنا نیست و بی‌توجهی به آن همیشه سبب فقر نمی‌شود.

بدیهی است منظور از دنیا در اینجا زندگی آبرومندانه و خالی از نیاز به دیگران نیست،بلکه منظور زندگی‌های تشریفاتی،پر زرق و برق و جنون‌آمیز است.

به هر حال،هدف از این تعبیرات،فرو نشاندن آتش حرص و طمع،و عشق دیوانه‌وار به زرق و برق دنیاست.

در نهمین و دهمین ویژگی اشاره به نکته بسیار مهمّی درباره دنیا می‌کند، نکته‌ای که غالب مفسّران«نهج البلاغه»و مرحوم«سیّد رضی»گرد آورنده

نهج البلاغه را به اعجاب واداشته و سرمست از شراب طهور خود ساخته است، می‌فرماید:«آن کس که با دنیا بنگرد،به او بصیرت و بینایی می‌بخشد و آن کس که به دنیا بنگرد،نابینایش می‌سازد!» (من أبصر بها بصّرته،و من أبصر إلیها أعمته).

یعنی آن کس که دنیا را،وسیله نیل به کمال و ابزاری برای وصول به آخرت و سببی از اسباب تکامل قرار دهد،حجاب‌ها از برابر دیدگان او،کنار خواهد رفت و حقایق جهان را آن چنان که هست در می‌یابد،ولی آن کس که دنیا را به عنوان هدف بشناسد و نظر او نسبت به آن نظر استقلالی باشد،نه به عنوان وسیله و ابزار، چنان حجابی بر چشم دل او می‌افتد که از دیدن حقایق محروم می‌شود،عاشق دنیا و زرق و برق آن می‌شود و دلباخته و دلداده عالم مادّه می‌گردد و هر چه را جز آن است،به فراموشی می‌سپارد.

در واقع خداپرستان راستین و دنیاپرستان حریص،تفاوتشان در همین است که یکی دنیا را به عنوان مقدّمه‌ای برای آخرت می‌خواهد و دیگری دنیا را به عنوان هدف نهایی و غایت مطلوب! دنیا،یعنی:«مجموعه مواهب مادّی»همچون خورشید عالمتاب است که اگر به آن نگاه کنی،نابینا می‌شوی و اگر با آن بنگری همه چیز را در پرتو نور آن،مشاهده خواهی کرد.

تفسیرهای دیگری نیز برای این جمله ذکر شده است،نخست این که:منظور از جمله اوّل این است که:«دنیا را با آن همه آیات الهی و نشانه‌های ربّانی نگاه کنیم.» که هر چه از این دیدگاه بیشتر به آن بنگریم،بصیرت ما افزون می‌شود.و منظور از جمله دوم آن است که:«تنها چشم به مواهب مادّی از بعد مادّیش بدوزیم.»که سبب محرومیت ما از معرفةاللّه و قرب پروردگار خواهد شد.

دیگر این که:منظور از جمله«أبصر بها»نگاه کردن به عیوب دنیا و ناپایداری آن و درس‌های عبرتی که در آن نهفته است،می‌باشد،به یقین چنین نگاهی سبب

بینایی و هوشیاری است و منظور از جمله «أبصر إلیها» چشم دوختن به زرق و برق و مظاهر فریبنده آن است که چشم باطن انسان را،کور می‌کند.

جمع میان هر سه معنا نیز در مفهوم جامع این دو جمله کوتاه و پر معنا بی‌مانع است و به راستی چه کلام زیبایی!و چه گفتار آموزنده و پرمعنایی!اگر انسان تنها همین یک درس را از مکتب مولا بیاموزد،برای نجات او در دنیا و آخرت کافی است.

صلوات و درود بر آن مولا و پیشوایی که دو جمله کوتاهش،این قدر الهام‌بخش و روح‌پرور و انسان‌ساز است.

در«نهج البلاغه»و سایر کلمات«معصومین علیهم السّلام»نیز تعبیراتی هماهنگ با این سخن مولا دیده می‌شود،از جمله،در حدیثی آمده است که خداوند به داود فرمود:

«یا داود احذر القلوب المعلّقة بشهوات الدّنیا!فإنّ عقولها محجوبة عنّی ،از دلهایی که وابسته به شهوات دنیاست بپرهیز!چرا که عقل و درک آنها نسبت به من،در حجاب است» ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از همان حضرت(امیرمؤمنان علی علیه السّلام)آمده است: (لحبّ الدّنیا صمّت الأسماع عن سماع الحکمة و عمیت القلوب عن نور البصیرة ،به خاطر حبّ دنیا،گوشها از شنیدن حکمت کر شده و چشم دلها،از نور بصیرت،نابینا گشته است» ⁽²⁾.

مرحوم سیّد رضی به پایان این خطبه که می‌رسد چنین می‌گوید:

«و إذا تأمّل المتأمّل قوله علیه السّلام:«و من أبصر بها بصّرته»وجد تحته من المعنی العجیب و الغرض البعید،ما لا تبلغ غایته و لا یدرک غوره،لا سیّما إذا قرن إلیه قوله:«و من أبصر إلیها أعمته»فإنّه یجد الفرق بین«أبصر بها»و«أبصر إلیها»واضحا نیّرا،و عجیبا باهرا!صلوات اللّه و سلامه علیه».

«اگر به درستی انسان در این سخن امام علیه السّلام که می‌فرماید: (و من أبصر بها بصّرته) (کسی که با آن بنگرد بینایش می‌کند)دقّت کند،در آن معنای شگفت‌آور و مفهوم ژرفی خواهد یافت که هرگز به عمق آن نتوان رسید،به ویژه اگر جمله (من أبصر إلیها أعمته) (کسی که به دنیا بنگرد و منتهای آرزویش را دنیا قرار دهد کورش خواهد کرد)در کنار جمله بالا گذارده شود ،در این صورت فرق واضحی میان آن دو خواهد یافت،فرقی روشن و شگفت‌انگیز و آشکار.درود و سلام خدا بر او باد» مرحوم«سیّد رضی»نخواسته است فرق میان این دو را واضحتر و آشکارتر از این بیان کند،شاید به این منظور که ذهن شارحان و عالمان،به هر سو برود و تفسیرهای گوناگونی را برای این جمله کشف کنند.

نکته‌ها

1-چگونگی حساب اعمال در جهان دیگر

اشاره

مسأله حساب در روز«معاد»که در خطبه بالا به آن اشاره شده است،از مسایل قطعی در اسلام است که در آیات بسیاری از قرآن مجید و اخبار متواتری وارد شده است و دایره آن،تمام اعمال انسان از کوچک و بزرگ و گفتار و رفتار و حتّی سخن‌گفتن و سکوت را شامل می‌شود و از همان آیات و روایات استفاده می‌شود که در حسابرسی اعمال آدمی در قیامت،فوق‌العاده دقّت و موشکافی می‌شود،همان گونه که در آیه 16 سوره لقمان آمده است: «یا بُنَیَّ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّماواتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللّهُ إِنَّ اللّهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ» ،پسرم! اگر به اندازه سنگینی دانه خردلی(عمل نیک یا بد)باشد و در دل سنگی یا گوشه‌ای از آسمانها یا زمین پنهان گردد،خداوند آن را(در قیامت)برای حسابرسی می‌آورد، خداوند دقیق و آگاه است.»

در مجموع،قرآن مجید و روایات اسلامی در مورد حساب روز قیامت،به چند موضوع مهمّ اشاره می‌کند.

الف:عمومیت حساب

و شمول آن نسبت به همه انسانها از اوّلین و آخرین و حتّی انبیا و پیامبران،تا آنجا که یکی از اسامی روز قیامت«یوم الحساب»است که در چندین آیه از قرآن مجید آمده است. ⁽¹⁾

عمومیت نه تنها در مورد انسانها بلکه درباره تمام اعمال آنها نیز می‌باشد، چنانکه در آیه 47 سوره انبیاء می‌خوانیم: «وَ نَضَعُ الْمَوازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَ إِنْ کانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنا بِها وَ کَفی بِنا حاسِبِینَ» ،و در قیامت ترازوهای عدالت را در میان می‌نهیم و به هیچ کس کمترین ظلمی نمی‌شود و اگر اعمال نیک و بدی به اندازه دانه خردلی باشد،آن را برای حساب حاضر می‌کنیم و کافی است که ما حسابرس باشیم.» البتّه کسانی هستند که به خاطر زشتی فوق العاده اعمال،یا نیکویی فوق‌العاده آن،بدون حساب وارد جهنّم یا بهشت می‌شوند،و به تعبیر دیگر:حساب آنها روشن است.در حدیثی از امام زین‌العابدین علیه السّلام می‌خوانیم:

«إعلموا عباد اللّه!إنّ أهل الشّرک لا تنصب لهم الموازین و لا تنشر لهم الدّواوین و إنّما یحشرون إلی جهنّم زمرا ،بدانید ای بندگان خدا!که مشرکان(لجوج و طغیانگر)ترازوی سنجش اعمال برای آنها برپا نمی‌شود و نامه اعمالشان بررسی نمی‌گردد،بلکه گروه گروه بسوی جهنم فرستاده می‌شوند». ⁽²⁾

ب:سرعت حساب

،در آیات و روایات این نکته به خوبی روشن است که حساب الهی در قیامت بسیار سریع است،از جمله در هشت آیه از آیات قرآن مجید، خداوند به عنوان«سریع‌الحساب»معرّفی شده است.در حدیثی می‌خوانیم:

«إنّ اللّه یحاسب الخلائق کلّهم فی مقدار لمح البصر ،خداوند حساب همه بندگان را در یک چشم به هم زدن رسیدگی می‌کند». ⁽³⁾

دلیل این سرعت روشن است،چرا که سرعت محاسبه به علم و آگاهی بستگی دارد و با توجّه به احاطه علمی پروردگار،برای رسیدگی به حساب انسان‌ها در یک لحظه مشکلی وجود ندارد!مگر اینکه خداوند بخواهد گروهی را برای مجازات،یا به رنج افکندن یا حکمتی دیگر در پای میزان حساب،معطّل کند.

اصولا اعمال ما آثاری در روح و جسم ما به یادگار می‌گذارد که با یک نگاه اجمالی به آن،از سوی کسی که این آثار را می‌بیند،حساب روشن است و از یک نظر می‌توان اعمال انسان را به کارکرد«اتومبیل‌ها»تشبیه کرد که با یک نگاه روی صفحه «کیلومتر شمار»آن،می‌توان فهمید که در طی بیست سال چه مقدار راه رفته است، مخصوصا در عصر کامپیوتر-که گاه با اشاره به یک دکمه همه چیز بر صفحه آن نمایان می‌شود-مسأله سرعت حساب امر پیچیده‌ای نیست.

ج:دقّت در حساب

،یکی دیگر از ویژگی‌های حساب الهی در روز قیامت است که در آیات قرآن،گاهی به عنوان«مثقال ذرّه»(سنگینی یک ذرّه)و گاهی به عنوان «مثقال خردل»(سنگینی یک دانه خردل،که دانه بسیار کوچکی است و ضرب‌المثل در کوچکی قرار گرفته،مانند تعبیر به«سر سوزن»که در فارسی به کار می‌رود)به آن اشاره شده است.

د:سخت‌گیری در حساب

،درباره کسانی که در زندگی دنیای خود،نسبت به مردم سخت‌گیری داشته‌اند ویژگی دیگری از حساب روز قیامت است که در آیات قرآن از آن تعبیر به«سوء الحساب»شده است.به یقین خداوند«سوء حساب»به معنای حساب نادرست و بد،با کسی ندارد،بلکه منظور از آن سخت‌گیری درباره کسانی است که سخت‌گیر بوده‌اند.

ه:حسابهای آسان

،از پاره‌ای از آیات قرآن به خوبی استفاده می‌شود که به عکس گروه بالا،خداوند درباره بعضی حساب«یوم القیامه»را آسان می‌گیرد و آنها کسانی هستند که در دنیا حسابها را بر دیگران آسان گرفته‌اند و خدا هم به پاداش

اعمال خیرشان،حساب را بر آنها آسان می‌گیرد،قرآن مجید می‌گوید: «فَأَمّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ فَسَوْفَ یُحاسَبُ حِساباً یَسِیراً وَ یَنْقَلِبُ إِلی أَهْلِهِ مَسْرُوراً» ،امّا کسی که نامه اعمالش به دست راستش داده شده است،به زودی حساب آسانی برای او می‌شود و مسرور و شادمان به خانواده‌اش ملحق می‌گردد. ⁽¹⁾

در حدیثی از پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله آمده است:

«ثلاث من کنّ فیه،حاسبه اللّه حسابا یسیرا و أدخله الجنّة برحمته،قالوا:و ما هی یا رسول اللّه؟قال:تعطی من حرمک و تصل من قطعک و تعفو عمّن ظلمک ،سه صفت است که در هر کس باشد خداوند حساب را بر او آسان می‌گیرد:به کسی که تو را محروم کرده،عطا کنی!و با کسی که از تو بریده، پیوند برقرار سازی!و از کسی که به تو ستم کرده بگذری و عفو کنی!» ⁽²⁾این حدیث به خوبی نشان می‌دهد که حساب آسان خداوند در قیامت،بازتابی است از حسابی که انسان در این دنیا با دیگران داشته است.

و-آنها که بی‌حساب وارد بهشت می‌شوند

،در برابر گروههایی که در حساب آنها سخت‌گیری و یا آسان‌گیری می‌شود،گروه سومی هستند که بی‌حساب وارد بهشت می‌شوند،آنها کسانی هستند که در اوج تقوا و پرهیزگاری و معارف حقّه الهیّه بودند.در حدیثی از امام سجاد علیه السّلام می‌خوانیم:

«إذا جمع اللّه عزّوجلّ الأوّلین و الآخرین،قام مناد-فنادی یسمع النّاس-فیقول:«أین المتحابّون فی اللّه؟»فیقوم عنق من النّاس فیقال لهم:«اذهبوا إلی الجنّة بغیر حساب» ،هنگامی که خداوند اوّلین و آخرین را(در روز قیامت)جمع می‌کند،ندا دهنده‌ای بر می‌خیزد و این سخن را به

گوش همه می‌رساند،می‌گوید:«کجا هستند آنهایی که به خاطر خدا یکدیگر را دوست می‌داشتند؟»در این هنگام گروهی از مردم برمی‌خیزند،به آنها خطاب می‌شود:«بروید به سوی بهشت بدون حساب!» ⁽¹⁾.

شبیه همین معنا درباره صابران ⁽²⁾و پیشگامان در ایمان به اطاعت خدا ⁽³⁾نیز آمده است.

در مقابل آنها گروهی هستند که بدون حساب وارد دوزخ می‌شوند،زیرا آنقدر آلوده‌اند که نیازی به حساب ندارند!از جمله در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم:

«ثلاثة یدخلهم اللّه النّار بغیر حساب:إمام جائر و تاجر کذوب و شیخ زان ،سه گروهند که خداوند آنها را بدون حساب وارد دوزخ می‌کند:پیشوایان ستمگر و تاجران دروغگو(که با دروغ و توطئه خود،خون محرومان را می‌مکند)و پیرمردان زناکار». ⁽⁴⁾

در دیگر روایات گروه‌های دیگری نیز در این زمره،ذکر شده‌اند.

بدیهی است که هم این گروه و هم گروههایی که بدون حساب وارد بهشت می‌شوند،کسانی هستند که آنقدر در طریق معصیت،یا طاعت قدم برداشته و در ناپاکی و یا در مسیر پاکی گام نهاده‌اند به گونه‌ای که وجودشان یکپارچه نور،یا ظلمت است و با چنین شرایطی نیاز به حساب ندارند و در واقع استثنایی هستند بر مسأله عمومیّت حساب که در آغاز بحث به آن اشاره شد.

2-دنیاپرستی مذموم است نه دنیاداری

نکته دیگری که اشاره به آن در اینجا لازم به نظر می‌رسد،این است که آنچه درباره نکوهش از دنیا در این خطبه و مانند آن آمده ناظر به دنیاپرستی است.یعنی روش کسانی است که همه ارزش‌ها را فدای منافع مادّی می‌کنند.«دل و دین»بر سر دنیا می‌نهند و گر نه زندگی آبرومندانه و بهره‌گیری معقول از مواهب الهی،هرگز در اسلام ممنوع و نکوهیده نیست.شرح بیشتر در این زمینه،با ذکر مدارک و شواهد به خواست خدا در ذیل خطبه‌های مشابه خواهد آمد.

خطبۀ 83: در مورد تقوی ، دنیا ، قیامت

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام و هی الخطبة العجیبة و تسمّی«الغرّاء»

⁽¹⁾ و فیها نعوت الله جلّ شأنه،ثمّ الوصیّة بتقواه،ثمّ التنفیر من الدنیا،ثمّ ما یلحق من دخول القیامة،ثمّ تنبیه الخلق إلی ما هم فیه من الأعراض،ثمّ فضله علیه السلام فی التذکیر این خطبه خطبه شگفت‌انگیزی است و به نام خطبه«غرّاء»(درخشان)نامیده می‌شود.

در این خطبه،صفات خداوند متعال بیان شده و سپس توصیه به تقوا و بعد

بر حذر داشتن از دنیا و سپس مسائلی مربوط به قیامت و بعد از آن آگاه ساختن مردم از آنچه در آن هستند از زرق و برق دنیا و سپس اشاره به برتری آن حضرت در شیوه تذکّر به مردم،آمده است.

خطبه در یک نگاه

«ابو نعیم اصفهانی»در«حلیة الاولیاء»بخش مهمّی از این خطبه را آورده و در سبب ورود آن از علی علیه السّلام چنین می‌گوید:«آن حضرت جنازه مسلمانی را تشییع کردند،هنگامی که او را در قبر گذاشتند،بازماندگانش صدا به ناله و شیون بلند کرده و گریستند،امام فرمود:«به خدا سوگند!اگر اینها آنچه را میّتشان مشاهده می‌کند ببینند،گریه بر او را فراموش خواهند کرد(و بر خود خواهند گریست!)به خدا سوگند!مرگ به سراغ یک یک از آنها می‌آید و کسی را باقی نمی‌گذارد»سپس حضرت(با توجّه به آمادگی گروه تشییع کننده در آن شرایط برای پذیرش اندرزهای الهی)برخاست و این خطبه را ایراد فرمود.(البته آنچه در حلیة الاولیاء آمده بخشی از این خطبه است،ولی به نظر می‌رسد که او خطبه را تلخیص کرده است).» ⁽¹⁾به هر حال،وضع خطبه نشان می‌دهد که امام علیه السّلام به طور جدّی در مقام آماده ساختن دلها و بیدار کردن مردم بوده،و امام علیه السّلام در بهترین و آماده‌ترین حالات قرار داشته که خطبه‌ای به این زیبایی و درخشندگی و پرمحتوایی بیان فرموده،که یک دوره کامل درس انسان‌سازی است و کمتر کسی پیدا می‌شود که آن را به دقّت بررسی کند و عمیقا تحت تأثیر واقع نشود،این خطبه را می‌توان به«دوازده» ⁽²⁾بخش تقسیم کرد که هر کدام از آنها مکمّل دیگری است:

نخست،به حمد و ثنای الهی و بیان اوصاف جلال و جمال او می‌پردازد تا ضمن رعایت ادب در سخن،دلها را به نور نام خدا،روشن و برای شنیدن اندرزها آماده سازد.

در بخش دوّم،دعوت به تقوای الهی می‌کند،تقوایی که سرمایه اصلی انسان در زندگی مادّی و معنوی اوست.

در سومین بخش،سخن از نکوهش دنیاست،تا انی مانع بزرگ که بر سر راه تقوا قرار دارد،از این طریق برطرف گردد.

در چهارمین بخش،سخن از معاد و عرصه محشر و صحنه‌های هول‌انگیز قیامت است،تا دلها برای پذیرش نصایح الهی آماده‌تر گردد.

از آنجا که شناخت هویّت انسان به این امر کمک می‌کند در پنجمین بخش،به این معنا پرداخته و آغاز و انجام زندگی بشر را شرح می‌دهد.

در ششمین بخش،باز به مسأله تقوا برمی‌گردد و اهمیّت آن را یادآور می‌شود.

از آنجا که توجّه به نعمت‌های الهی انسان را به سوی معرفة اللّه و شکر نعمت و اطاعت از او وا می‌دارد.در هفتمین بخش،به قسمت مهمّی از این نعمت‌ها که سر تا پای انسان را فراگرفته،اشاره می‌کند.

در هشتمین بخش،به مواعظی می‌پردازد که دلها را بیدار و عقلها را هوشیار می‌کند.

در نهمین بخش،برای سومین بار به مسأله تقوا بازمی‌گردد و با تعبیرات جدیدی اهمیّت این زاد و توشه بزرگ سفر آخرت را شرح می‌دهد.

در دهمین بخش،تاریخچه فشرده و تکان دهنده‌ای پیرامون آفرینش انسان از آغاز جنین تا لحظه مرگ و حتّی پس از آن بیان می‌دارد.

در یازدهمین بخش،هشدار می‌دهد که بعد از مرگ نه راه بازگشتی وجود دارد و نه امکان تدارک آنچه از دست رفته است!

و بالأخره در دوازدهمین و آخرین بخش،با اشاره به درسهای عبرت‌انگیزی که در تاریخ پیشینیان نهفته است به بیان حالات آنها پرداخته و تعبیرات تکان دهنده و بیدارگری را مکمّل بیانات این خطبه می‌کند و به راستی چقدر گویا و پرمحتوا و عبرت‌آموز و بیدارگر است!به همین دلیل،به گفته مرحوم«سیّد رضی»هنگامی که امام علیه السّلام این خطبه را ایراد فرمود،بدنها به لرزه در آمد،اشکها سرازیر و دلها ترسان و مضطرب گشت.

بخش اوّل

اشاره

الحمد للّه الّذی علا بحوله،و دنا بطوله،مانح کلّ غنیمة و فضل،و کاشف کلّ عظیمة و أزل.أحمده علی عواطف کرمه،و سوابغ نعمه،و أو من به أوّلا بادیا،و أستهدیه قریبا هادیا،و أستعینه قاهرا قادرا،و أتوکّل علیه کافیا ناصرا،و أشهد أنّ محمّدا-صلّی اللّه علیه و آله-عبده و رسوله، أرسله لإنفاذ أمره،و إنهاء عذره،و تقدیم نذره.

ترجمه

ستایش مخصوص خداوندی است که با قدرتش برتری یافته و با نعمتش به بندگانش نزدیک شده!خداوندی که بخشنده هر غنیمت و فضلی است و بر طرف کننده هر بلا و مصیبتی!او را ستایش می‌کنم بر کرم‌های پی در پی و نعمتهای فراوانش،و به او ایمان می‌آورم که مبدأ هستی است و ظاهر و آشکار است و از وی هدایت می‌طلبم که نزدیک و راهنما است،و از او یاری می‌جویم که پیروز و توانا است،و بر او توکّل می‌کنم که از دیگران بی‌نیازم کرده و یاری می‌دهد.و گواهی می‌دهم که محمد صلّی اللّه علیه و آله بنده و فرستاده او است.او را فرستاد تا فرمانش را اجرا کند و اتمام حجّت نماید و(بندگان را در برابر مخالفت فرمانش)بیم دهد.

شرح و تفسیر: هم دور است و نزدیک،هم بالا و پایین!

در نخستین بخش این خطبه شریفه«غرّاء»امام علیه السّلام حمد و ثنای الهی را به جا می‌آورد و درود بر پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله می‌فرستد و هر یک را با اوصافی قرین می‌سازد که عمق خاصّی به حمد و درود می‌بخشد و لطایفی در اوصاف و صفات خدا و نعت پیغمبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله بیان می‌فرماید.

نخست خداوند را به خاطر چهار وصف از اوصافش مورد ستایش قرار می‌دهد و می‌گوید:«ستایش مخصوص خداوندی است،که با قدرتش برتری یافته و با نعمتش به بندگان نزدیک شده،خداوندی که بخشنده هر غنیمت و فضلی است و بر طرف کننده هر بلا و مصیبتی.» الحمد للّه الّذی علا بحوله ⁽¹⁾،و دنا بطوله ⁽²⁾،مانح ⁽³⁾کلّ غنیمة و فضل،و کاشف کلّ عظیمة و أزل ⁽⁴⁾.

می‌دانیم اوصاف خدا،بر خلاف اوصاف محدود بندگان است،او هم قریب است و هم بعید،هم ظاهر است و هم پنهان و هم دارای صفات دیگری که به خاطر تضادّش در بندگان جمع نمی‌شود،ولی در ذات بی‌نهایت او جمع است.

امام علیه السّلام در جمله اوّل اشاره به همین معنا می‌کند،می‌گوید:«خداوند بسیار بالاست و در عین حال بسیار نزدیک است!بلندی مقام او به خاطر قدرت اوست و نزدیکی او به خاطر نعمت و منّت اوست.

و در دومین جمله،او را مبدأ برکات می‌شمرد چه جنبه مثبت داشته باشد چه جنبه منفی،خدا را بخشنده هر غنیمت و فضلی می‌داند و در عین حال بر طرف کننده هر سختی و مصیبت و بلایی،و از کسی که آن همه قدرت و آن همه لطف و محبّت دارد،جز این انتظار نیست،این همان چیزی است که در قرآن مجید به تعبیر دیگری آمده است: «وَ ما بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ» ؛آنچه از نعمت دارید از جانب خداست،و هنگامی که درد و رنجی به شما رسد،به درگاه او می‌نالید(و برطرف کننده هر درد و رنج اوست). ⁽¹⁾

بدیهی است غیر از خداوند-به خاطر اینکه قدرتش محدود است-نه قادر به هر گونه فضل و بخششی است و نه توانا بر دفع هر بلا و مصیبتی!تنها ذات پاک خداست که با قدرت نامحدودش هرگونه توانی را دارد.

سپس به شرح این نکته می‌پردازد که،این حمد و سپاس الهی،به خاطر چیست؟ و به تعبیر دیگر:در جمله‌های قبل،سخن از صفات بخشنده نعمت بود و در اینجا سخن از اوصاف خود نعمت است،می‌فرماید:«او را ستایش می‌کنم بر کرم‌های پی در پی،و نعمت‌های فراوان او» (أحمده علی عواطف کرمه،و سوابغ ⁽²⁾نعمه) .

در واقع نعمت‌های الهی دارای این دو وصف است:هم وسیع است و گسترده،و هم دائم و مستمرّ و پی در پی.

و این هم نیست،جز به خاطر قدرت بی‌پایان و لطف بی‌انتهای او که انسان را همیشه غرق نعمت‌های خود می‌سازد و لحظه‌ای او را محروم نمی‌دارد.

سپس به دلایل ایمان به چنین خدایی پرداخته،می‌فرماید:«و به او ایمان می‌آورم که مبدء هستی است و ظاهر و آشکار است،و از وی هدایت می‌طلبم که نزدیک و راهنماست،و از او یاری می‌جویم که پیروز و تواناست،و بر او توکّل می‌کنم که از دیگران بی‌نیازم کرده،و یاری می‌دهد» (و أومن به أوّلا بادیا ⁽¹⁾،و أستهدیه قریبا هادیا،و أستعینه قاهرا قادرا،و أتوکّل علیه کافیا ناصرا).

در این جمله‌های کوتاه و پرمعنا امام علیه السّلام هر نکته‌ای را با دلیل روشن،گویا و فشرده‌ای قرین ساخته،ایمان به او را به این دلیل مدلّل می‌کند که او سرآغاز هستی و واجب‌الوجود و آثار عظمتش سراسر جهان هستی را فراگرفته است و هدایت را به این دلیل از او می‌طلبد که او هم زمام هدایت بندگان را در کف گرفته و هم به آنها نزدیک است و یاری را به این دلیل از او می‌طلبد،که بر همه چیز قادر و توانا است و توکّل را به این دلیل بر ذات پاکش دارد،که او یار و یاوری است کفایت کننده! و از آنجا که رکن دوم ایمان-بعد از اقرار به توحید پروردگار-شهادت به نبوّت است،امام علیه السّلام در ادامه این سخن می‌افزاید:«و گواهی می‌دهم که محمّد صلّی اللّه علیه و آله بنده و فرستاده او است» (و أشهد أنّ محمّدا-صلّی اللّه علیه و آله-عبده و رسوله).

سپس در یک عبارت کوتاه،وظایف سنگین نبوّت او را در سه جمله بیان می‌فرماید و می‌گوید:«خداوند او را فرستاده تا فرمانش را اجرا کند،و اتمام حجّت نماید،و(بندگان را در برابر مخالفت فرمانش)بیم دهد».(أرسله لإنفاذ أمره،و إنهاء عذره،و تقدیم نذره ⁽²⁾).

جمله اوّل،اشاره به قیام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و دعوت مردم به سوی ایمان به خدا و جمله دوم،اشاره به اتمام حجّت از طریق ابلاغ دستورات پروردگار و ارائه دلایل و مدارک عقلی و معجزات،و جمله سوم،اشاره به بیان عذاب الهی در دنیا و آخرت جهت کسانی است که مخالفت فرمان حق می‌کنند.

بخش دوم

اشاره

أوصیکم عباداللّه بتقوی اللّه الّذی ضرب الأمثال،و وقّت لکم الآجال، و ألبسکم الرّیاش،و أرفغ لکم المعاش،و أحاط بکم الإحصاء،و أرصد لکم الجزاء،و آثرکم بالنّعم السّوابغ،و الرّفد الرّوافغ،و أنذرکم بالحجج البوالغ،فأحصاکم عددا،و وظّف لکم مددا،فی قرار خبرة،و دار عبرة،أنتم مختبرون فیها،و محاسبون علیها.

ترجمه

ای بندگان خدا!شما را به تقوا و ترس از خدایی که مثل‌هایی برای بیان حقایق ذکر کرده است،سفارش می‌کنم!همان خداوندی که مدّت زندگی شما را معیّن فرموده است و لباس‌های زیبا بر شما پوشانید و زندگی پر وسعت به شما بخشید، خدایی که حساب و شمارش را بر گرد شما قرار داد و جزا را مراقب شما نمود(تمام اعمال شما تحت حساب است و پاداش و کیفر الهی در انتظار شما است)همان کس که شما را با نعمت‌های گسترده و بخشش‌های وسیع(خود)مقدّم داشته و با دلایل روشن و رسا،شما را(از مخالفت فرمانش)بیم داده است،تعداد شما را به خوبی می‌داند و مدّتهای کوتاهی برای توقّف در این جهان برای شما مقرّر فرموده،جهانی که قرارگاه آزمایش و سرای عبرت است،در آن آزموده می‌شوید و در برابر اعمالی که انجام داده‌اید،حسابرسی خواهید شد.

شرح و تفسیر

تقوا سرنوشت‌سازترین مسألۀ زندگی انسانها

در بخش دوم از این خطبه،بعد از حمد و ثنای الهی و شهادت به نبوّت پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله امام علیه السّلام به سراغ سرنوشت‌سازترین مسأله در زندگی انسانها،یعنی تقوا می‌رود،و همه را توصیه به تقوای الهی می‌کند،و برای خداوند ده وصف بیان می‌نماید که همه آنها انگیزه تقوا است.

گاه اشاره به نعمت‌های فراوان خدا می‌کند و گاه سخن از حساب و کتاب و جزا به میان می‌آورد و گاه به انذارهای الهی و اتمام حجّت‌ها اشاره می‌کند و نیز از محدود بودن عمر و امتحان و آزمایش خداوند سخن می‌گوید،که هر یک از اینها،به تنهایی می‌تواند انسان را به سوی تقوا دعوت کند،می‌فرماید:«ای بندگان خدا!شما را به تقوا و ترس از خدایی که مثل‌هایی برای بیان حقایق ذکر کرده است،سفارش می‌کنم.» (أوصیکم عباد اللّه بتقوی اللّه الّذی ضرب الأمثال).

مثالها و تشبیهاتی که در قرآن مجید و سخنان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و معصومین علیهم السّلام آمده و حقایق عقلی را به ذهن آدمی نزدیک می‌کند و در آستانه حس قرار می‌دهد،گاه به صورت تشبیه محسوس به محسوس است(البته محسوسی روشن‌تر از محسوس اوّل)و گاه معقول به محسوس و گاه محسوس به معقول و گاه معقول به معقول است،و هدف در تمام اینها آن است که مسایل تربیتی و اوامر و نواهی الهی،کاملا مفهوم و دلنشین گردد و جای عذر و بهانه‌ای برای کسی باقی نماند.آری مثالها راه را نزدیک می‌کند و مفاهیم پیچیده را روشن و همگانی می‌سازد و درجه اطمینان به مسایل را بالا می‌برد و لجوجان را خاموش می‌سازد.

سپس می‌فرماید:«همان خداوندی که مدّت زندگی شما را معیّن فرموده است.» و وقّت لکم الآجال .

آری هر کس و هر امّتی سرآمد عمری دارد و مهر فنا بر جبین همه موجودات خورده است،خواه این اجل،پایان قطعی زندگی و به اصطلاح«اجل مسمّی»باشد،یا پایان مشروط و«اجل اخترامی».قرآن مجید می‌گوید: «وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ» ؛هر امّتی سرآمد عمری دارد و چون سرآمدشان فرا رسد،نه یک لحظه تأخیر می‌کنند و نه پیشی می‌گیرند.» ⁽¹⁾و نیز می‌فرماید: «کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ» ،تمام کسانی که بر صفحه زمین زندگی می‌کنند،فانی می‌شوند». ⁽²⁾

بدیهی است انسان هنگامی که توجّه به ناپایداری زندگی دنیا و سرآمد عمر،پیدا کند،به سوی تقوا گام برمی‌دارد.

در سومین و چهارمین وصف می‌فرماید:«همان خداوندی که لباس‌های زیبا،بر شما پوشانید و زندگی پروسعت به شما بخشید». (و ألبسکم الرّیاش ⁽³⁾،و أرفغ ⁽⁴⁾لکم المعاش).

در این تعبیر،امام علیه السّلام نخست از می‌ان تمام نعمت‌ها،مسأله لباس را مطرح کرده سپس به تمام مواهب معاش و زندگی اشاره می‌کند.این ذکر خاصّ قبل از عام،شاید از این جهت باشد که لباس از مهمترین نعمت‌ها است،نه تنها انسان را از سرما و

گرما حفظ می‌کند و در برابر حوادث و ضرباتی که از هر سو ممکن است وارد شود محافظت می‌نماید و عیوب آدمی را می‌پوشاند،بلکه از این نظر که تقوا در آیات قرآن به لباس تشبیه شده،این تعبیر تناسبی با اصل سخن،که دعوت به تقوا است دارد.

این نکته نیز شایان دقّت است که وجود این نعمت‌های گسترده و فراوان،در تمام زندگی انسان انگیزه‌ای بر«معرفة اللّه»و سپس انگیزه‌ای برای تقوا است.چگونه ممکن است انسان نعمت را بشناسد و حرمت ولی نعمت را نگه ندارد و آشکارا به مخالفت او برخیزد؟! قرآن مجید می‌گوید: «یا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَیْکُمْ لِباساً یُوارِی سَوْآتِکُمْ وَ رِیشاً وَ لِباسُ التَّقْوی ذلِکَ خَیْرٌ» ؛ای فرزندان آدم!لباسی برای شما فرو فرستادیم که عیوب شما را می‌پوشاند و مایه زینت شما است و لباس پرهیزکاری بهتر است. ⁽¹⁾

قابل توجّه این که،«ریش»در اصل واژه عربی،به معنای پرهای پرندگان است و از آنجا که پرهای پرندگان یک لباس طبیعی در اندام آنها است،به هر گونه لباس نیز واژه«ریش»اطلاق شده و از آنجا که پرهای پرندگان غالبا به رنگ‌های مختلف و دارای زیبایی خاصّی است،مفهوم زینت در معنای کلمه«ریش»افتاده است و از آن نظر که تقوا،هم عیوب آدمی را می‌پوشاند و هم او را در برابر وساوس شیطان حفظ می‌کند و هم زینت آدمی محسوب می‌شود،تعبیر لباس در آیه فوق در مورد تقوا وارد شده است. ⁽²⁾

در بیان پنجمین و ششمین وصف می‌فرماید:«خدایی که حساب و شمارش را بر

گرد شما قرار داد و جزا(کیفر و پاداش الهی)را مراقب شما نمود(تمام اعمال شما تحت حساب است و پاداش و کیفر الهی در انتظار شماست).» (و أحاط بکم الإحصاء،و أرصد لکم الجزاء).

بدیهی است هنگامی که انسان به این نکته توجّه کند که حساب و کتاب الهی دقیق است-آن گونه که گویی همچون«دژ محکمی»گرداگرد او را فراگرفته و چیزی از اعمال و رفتار و گفتار او از دایره احصا،بیرون نخواهد بود و از سوی دیگر کیفر و پاداش را در کمین وی گذارده به گونه‌ای که هیچ عملی بدون جزا نخواهد بود-این امر سبب می‌شود که به تقوا و پرهیزکاری روی بیاورد و از مخالفت فرمان خدا بپرهیزد! تعبیر «أحاط بکم الإحصاء» که برگرفته از آیه شریفه: «وَ أَحاطَ بِما لَدَیْهِمْ وَ أَحْصی کُلَّ شَیْءٍ عَدَداً» ؛خداوند به آنچه نزد آنها است احاطه دارد و همه چیز را دقیقا احصا کرده است» ⁽¹⁾.می‌باشد،تعبیر لطیفی است که نشان می‌دهد انسان چنان در چنبر احصای الهی واقع شده،که هیچ عملی از او بی‌حساب و کتاب نیست.تعبیر به «أرصد لکم الجزاء» نیز تعبیر لطیفی است که نشان می‌دهد پاداش و کیفر الهی،همچون مراقبی هوشمند،در کمین انسانها نشسته تا هیچ یک از اعمال آن‌ها،از این دایره بیرون نرود.

در هفتمین و هشتمین وصف می‌فرماید:«همان کسی که شما را با نعمت‌های گسترده و بخشش‌های وسیع(خود)مقدّم داشته و با دلایل رسا و روشن،شما را(از مخالفت فرمانش)بیم داده است» (و آثرکم بالنّعم السّوابغ،و الرّفد ⁽²⁾الرّوافع ⁽³⁾،و أنذرکم بالحجج البوالغ).

«ایثار»به معنای برتری بخشیدن کسی است،خواه بر خویشتن باشد یا بر دیگری،لذا در سوره«یوسف»آیه 91 چنین می‌خوانیم: «تَاللّهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللّهُ عَلَیْنا» ،به خدا قسم!خداوند تو را(اشاره به یوسف است)بر ما(اشاره به برادران یوسف است) برتری بخشیده.

و این که بعضی از شارحان«نهج البلاغه»تصوّر کرده‌اند،در مفهوم«ایثار»مقدّم داشتن دیگری بر خویشتن،یا در مواردی که ایثار کننده نیاز به آن دارد،افتاده است و چون هیچ یک از این دو معنا،در مورد خداوند تصوّر نمی‌شود،پس باید به سراغ معنای مجازی رفت،اشتباه است. ⁽¹⁾

به هر حال منظور از جمله بالا این است که خداوند،انسان را بر سایر مخلوقاتش برتری داده و انواع نعمت‌ها و کرامت‌ها را به او ارزانی داشته است،همان گونه که قرآن مجید می‌گوید: «وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِیلاً» ،ما بنی آدم را گرامی داشتیم!و آنها را بر مرکب‌هایی در خشکی و دریا سوار کردیم و از انواع روزی‌های پاکیزه،در اختیار آنان گذاردیم و آنها را بر بسیاری(همه)از مخلوقات خود،برتری بخشیدیم. ⁽²⁾

بدیهی است هنگامی که انسان توجّه به این همه نعمت‌های الهی پیدا کند،که از جمله آنها برتری یافتن او بر سایر مخلوقات است،حسّ شکرگزاری در او برانگیخته می‌شود و همان‌گونه که گفتیم به سراغ معرفت منعم می‌رود و در نتیجه،از مخالفت فرمان او،پرهیز می‌کند و با تقوا پیوند می‌خورد.همچنین انذار الهی به وسیله «حجج بوالغ»که وجود پیامبران و کتب آسمانی و معجزات و دلایل روشن عقلی و

نقلی است نیز یکی دیگر از اسباب تقوا است،که در آغاز این فراز آمده است.

ذکر این دو،(نعمت‌های الهی و انذارهای او)در کنار یکدیگر،می‌تواند اشاره به این نکته باشد که خداوند در عین بخشش نعمت‌های بی‌حساب،به انسانها هشدار می‌دهد که از این نعمت‌ها سوء استفاده نکنند،بلکه در طریق صلاح و سعادت و رستگاری کمک بگیرند.

در نهمین و دهمین وصف می‌فرماید«همان خدایی که تعداد شما را به خوبی می‌داند و مدّت‌های کوتاهی برای توقّف در این جهان،برای شما مقرّر کرده،جهانی که قرارگاه آزمایش و سرای عبرت است،در آن آزموده می‌شوید و در برابر اعمالی که انجام داده‌اید،حسابرسی خواهید شد!» فأحصاکم عددا،و وظّف لکم مددا ⁽¹⁾،فی قرار خبرة ⁽²⁾،و دار عبرة،أنتم مختبرون فیها،و محاسبون علیها).

با این که در دومین وصف،اشاره به سرآمد عمرها شده و در پنجمین وصف سخن از شمارش و احصای انسانها به میان آمده،باز در اینجا این دو وصف تکرار شده،به خاطر اهمّیّت فوق‌العاده آنها و تأثیر آنها در ظهور و بروز حقیقت تقوا در وجود آدمی.

هنگامی که انسان توجّه به مراقبت الهی و محدود بودن عمر،در این دارد «امتحان»و«عبرت»پیدا کند،از نافرمانی‌ها به سوی اطاعت خداوند،بازمی‌گردد.

این احتمال نیز وجود دارد که این تکرار،برای افاده معنای جدیدی باشد.در

جمله‌های پیشین سخن از احاطه احصا،به اعمال آدمی بود و به همین دلیل بلافاصله بعد از آن سخن از جزای اعمال به میان آمد و در اینجا اشاره به احصای خود آدمیان است،که هیچ کس در مراقبت‌های الهی از قلم نخواهد افتاد،آن گونه که قرآن می‌گوید: «إِنْ کُلُّ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلاّ آتِی الرَّحْمنِ عَبْداً لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَ عَدَّهُمْ عَدًّا» ،تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند بنده اویند(و سر بر فرمانش دارند)همه آنها را شمارش کرده و دقیقا تعداد آنها را می‌داند.» ⁽¹⁾و اگر اشاره به سر آمد زندگی می‌کند،مقدّمه‌ای است برای جمله‌های بعد(زندگی در دار امتحان و سرای عبرت)که در واقع نسبت به جمله قبل،از قبیل بیان اجمالی و تفصیلی است.

تعبیر به «قرار خبرة و دار عبرة» اشاره به این است که سراسر زندگی انسانها، دوران آزمایش آنها است،همان‌گونه که قرآن می‌گوید: «أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبِینَ» ؛آیا مردم گمان کردند هنگامی که گفتند ایمان آوردیم به حال خودشان رها می‌شوند و آزمایش نخواهند شد؟ما کسانی را که پیش از آنان بودند آزمودیم(و اینها را نیز آزمایش می‌کنیم)باید علم خداوند در مورد کسانی که راست می‌گویند و کسانی که دروغ می‌گویند تحقّق یابد،(تا آنی از حال خود غافل نشوند و همواره خود را در مجلس امتحان حاضر ببینند).» ⁽²⁾تعبیر به«عبرت»اشاره به سرنوشت عبرت‌انگیز ظالمان و اقوام و افراد آلوده و گنهکار است،که سراسر تاریخ را پوشانده و نشان می‌دهد که جزای الهی منحصر به سرای قیامت نیست و بخش مهمی از آن،در این دنیا نیز دامان انسانها را می‌گیرد.

ضمیر در جمله «و محاسبون علیها» به دار دنیا بازمی‌گردد،یعنی:همان‌گونه که

جایگاه آزمایش شما دنیا است،حساب و کتاب شما نیز مربوط به آن است،هم اعمالی که در آن انجام دادید و هم نعمت‌هایی که خدا در آن به شما داده است.

نکته: همه جا و همیشه دعوت به تقوا

همان‌گونه که ملاحظه کردید،نخستین سخن بعد از حمد و ثنای الهی در این خطبه،پیرامون دعوت به سوی تقوا است،که تمام اسباب سعادت انسان،در آن جمع است و نشانه شخصیّت او و کرامتش در پیشگاه خدا است و برترین زاد و توشه سفر آخرت می‌باشد.

نکته بسیار جالب در این فراز آن است که امام علیه السّلام تنها توصیه به تقوا نمی‌کند، بلکه بر تمام اموری که می‌تواند انگیزه تقوا باشد،اشاره می‌فرماید:نعمت‌های گوناگون الهی،محدود بودن عمر آدمی،احاطه علمی خداوند بر انسانها و اعمالشان، درسهای عبرتی که در زندگی پیشینیان و حتّی مردم امروز نهفته است و همچنین توجّه به این معنا که این جهان،سرای امتحان است و خداوند،پیامبران و کتب آسمانی را برای انذار بندگان،بسیج فرموده است و این نهایت فصاحت و بلاغت است که در عباراتی کوتاه،مسأله بسیار مهمّی،همچون تقوا به عالی‌ترین وجه مورد تأکید قرار گرفته است.

به راستی،هر گاه انسان در اوصاف ده‌گانه‌ای که در این فراز از خطبه برای خداوند ذکر شده است بیندیشد،شکوفه‌های تقوا و پرهیزگاری بر شاخسار وجودش نمایان می‌شود،چگونه ممکن است انسان نعمت‌های گوناگون الهی را مورد دقّت

قرار دهد و قیامت و حساب و کتاب را باور داشته باشد و«حجج الهی»را در کتب آسمانی و بیانات معصومین علیهم السّلام مورد توجّه قرار دهد،ناپایداری عمر را ببیند و سرگذشت‌های عبرت‌انگیز پیشینیان را مورد مطالعه قرار دهد و با این حال حریم الهی را بشکند و آیین تقوا را زیر پا بگذارد و به گناه و آلودگی تن در دهد.

بخش سوم

اشاره

فإنّ الدّنیا رنق مشربها،ردغ مشرعها،یونق منظرها،و یوبق مخبرها.

غرور حائل،وضوء آفل،و ظلّ زائل،و سناد مائل،حتّی إذا أنس نافرها، و اطمأنّ ناکرها،قمصت بأرجلها،و قنصت بأحبلها،و أقصدت بأسهمها، و أعلقت المرء أوهاق المنیّة قائدة له إلی ضنک المضجع،و وحشة المرجع،و معاینة المحلّ و ثواب العمل،و کذلک الخلف بعقب السّلف،لا تقلع المنیّة اختراما،و لا یرعوی الباقون اجتراما،یحتذون مثالا،و یمضون أرسالا،إلی غایة الانتهاء،و صیّور الفناء.

ترجمه

دنیا آبشخورش تیره و ورودی به این آبگاه،پر گل و لای است.چشم اندازش فریبنده و باطن آن کشنده است.فریبی است گذرا!و پرتوی است،ناپایدار!و سایه‌ای است،زوال‌پذیر!و تکیه‌گاهی است،نااستوار!به گونه‌ای که افراد گریزان،به آن انس می‌گیرند و منکرانش به آن دل می‌بندند،ولی ناگهان همانند اسبی چموش که غافلگیرانه،پاهای خود را بلند می‌کند و سوار را بر زمین می‌کوبد،دنیا آنها را به زمین می‌زند!و با دام‌های خود آنها را گرفتار می‌سازد!و تیرهای خود را به سوی آنها پرتاب می‌کند!(آری)دنیا ریسمان مرگ را بر گلوی او می‌افکند و کشان‌کشان به سوی گوری تنگ و جایگاهی وحشتناک می‌برد!جایی که محلّ خویش را در بهشت و دوزخ می‌بیند و پاداش اعمال خود را مشاهده می‌کند و این گونه پیوسته نسل‌های

بعد به دنبال پیشینیان در حرکتند،نه مرگ از تباه کردن آن‌ها دست برمی‌دارد و نه بازماندگان(از سرنوشت پیشینیان عبرت می‌گیرند و)از گناه و عصیان روی گردان می‌شوند!همچون آنان عمل می‌کنند و همانندشان گام برمی‌دارند،تا به پایان جهان برسند و در مسیر فنا قرار گیرند.

شرح و تفسیر

چهرۀ واقعی دنیا!

امام علیه السّلام در این فراز،نکوهش شدیدی از دنیا می‌کند،چرا که در آخرین جمله‌های فراز قبل،سخن از سرای امتحان و عبرت بود و در این فراز ویژگی‌های این سرای امتحان و عبرت را با تعبیراتی بسیار گویا و رسا و تکان‌دهنده،شرح می‌دهد و از سوی دیگر،در فراز گذشته سخن از تقوا بود و می‌دانیم مانع بزرگ تقوا،حبّ دنیا و علاقه شدید به زندگی مادّی است و با نکوهش شدیدی که امام علیه السّلام از آن فرموده، قدر و قیمت دنیا و زرق و برق آن،در نظرها کاسته می‌شود و انگیزه‌های تقوا قوی‌تر و موانع آن،ضعیف‌تر می‌شود.

در آغاز این فراز،به هشت ویژگی از ویژگی‌های دنیا اشاره کرده،می‌فرماید:«دنیا آبشخورش تیره،و ورودی به این آبگاه،پر گل و لای است.» (فإنّ الدّنیا رنق ⁽¹⁾مشربها،ردغ ⁽²⁾مشرعها).

معمولا سطح بسیاری از رودخانه‌های بزرگ که انسانها از آب آن استفاده می‌کنند از زمین‌های مجاور پایین‌تر است،به گونه‌ای که هرگز نمی‌توان در کنار آن رفت و از

آب آن استفاده کرد،لذا بخشی از ساحل رودخانه را کنده و پایین می‌برند و با یک شیب مناسب،راه وصول به آب را آسان می‌سازند،عرب این راه را«شریعه»یا «مشرع»می‌نامد و آنجا که به آب منتهی می‌شود«مشرب»نامیده می‌شود،حال اگر این راه،آلوده با گل و لای و لجن باشد،یا محلّ وصول به آب،چنان باشد که آب را گل آلود کند،استفاده از آب بسیار مشکل می‌شود و به همین دلیل اخیرا شریعه را به صورت مناسبی می‌سازند،یا به آن،پلّه می‌دهند تا هر دو مشکل حل شود.

امام علیه السّلام در این تشبیه زیبا،مواهب دنیا را به آب تشبیه می‌کند،ولی متأسّفانه راه رسیدن به آن از لجن‌زارها می‌گذرد و نقطه وصول به آب جایی است که آب را گل آلود می‌کند،به همین دلیل،این آب،از دور تشنگان را به سوی خود دعوت می‌کند،امّا هنگامی که بسوی آن گام برمی‌دارند به مشکلات عجیب،گرفتار می‌شوند و هرگز به آب گوارا نیز دست نمی‌یابند و به راستی،مواهب دنیا اعمّ از:مال و مقام و تجمّلات،همه،همین گونه است،زیرا برای وصول به دنیا،انسان باید از بسیاری از فضایل اخلاقی چشم بپوشد و تن به آلودگی دروغ و خیانت و تحمّل ذلّت و مانند آن بدهد،که هر کدام باتلاقی است،بر سر راه وصول به آن!و هنگامی که به آن می‌رسد انواع مزاحمت‌ها و حسادت‌ها و تهاجم‌ها،این آب را تیره و تار می‌سازد.

در سومین و چهارمین توصیف،می‌فرماید:«چشم اندازش فریبنده،و باطن آن کشنده است!» (یونق ⁽¹⁾منظرها،و یوبق ⁽²⁾مخبرها).

این دوگانگی ظاهر و باطن که در دنیاست،به صورت‌های گوناگونی در تعبیرات پیشوایان بزرگ اسلام آمده است،گاه دنیا را به مار خوش خطّ و خالی تشبیه کرده‌اند،که سمّ قاتل در درون آن است. (فإنّما مثل الدّنیا مثل الحیّة:لیّن مسّها،و قاتل سمّها). ⁽³⁾

و گاه تشبیه به زن زیبا و آرایش کرده‌ای شده که شوهرانش را یکی پس از دیگری به قتل می‌رساند.

وجود این اوصاف برای دنیا برای هیچ انسان آگاهی،پوشیده نیست،دورنماها دل‌انگیز و فریبا و درون‌ها خطرناک و کشنده است.

در پنجمین وصف،اشاره به ناپایداری و بی‌اعتباری دنیا فرموده،چنین می‌گوید:

«دنیا فریبی است گذرا،و پرتوی است ناپایدار،و سایه‌ای است زوال‌پذیر و تکیه‌گاهی است نااستوار!» (غرور حائل ⁽¹⁾،وضوء آفل ⁽²⁾،و ظلّ زائل،و سناد ⁽³⁾مائل).

بی‌شک دنیا زیبایی‌ها و فریبندگی‌هایی دارد،ولی تا انسان بخواهد از آن بهره‌ای بگیرد،پایان می‌یابد.به همین جهت امام علیه السّلام از آن تعبیر به «غرور حائل» کرده، زیرا«غرور»به معنای فریبندگی است که لازمه زیبایی‌های ظاهری است(در حالی که«غرور»(بر وزن قبول)به معنای شخص فریبکار است و لذا«شیطان»را«غرور» گفته‌اند.

«حائل»هم به معنای گذرا آمده است و هم به معنای چیزی که میان دو شییء فاصله شود،که هر دو به یک ریشه بازمی‌گردد.

مواهب دنیا درخششی دارد،به همین دلیل امام علیه السّلام از آن تعبیر به«ضوء»کرده ولی این درخشش دوامی ندارد و به زودی غروب می‌کند،از این رو،از آن تعبیر به «آفل»شده.به طور موقّت سایه‌ای آرام‌بخش دارد،امّا همچون سایه به دست آمده از تابش آفتاب است بر درختان،که دوامی ندارد و زوال می‌یابد.و لذا «ظلّ زائل» فرموده است.

مواهب دنیا می‌تواند تکیه‌گاه باشد،امّا افسوس که این تکیه‌گاه استوار نیست و به همین جهت فرموده است: «سناد مائل» سپس به ویژگی‌های دیگری از دنیا اشاره می‌کند و به تعبیر دیگر:همان صفات پیشین را با تشبیهات و تعبیرات دیگری مطرح می‌کند و می‌فرماید:«فریبندگی دنیا و درخشندگی مواهب آن،سبب می‌شود که افراد گریزان به آن انس گیرند و منکرانش به آن دل ببندند،ناگهان همانند اسبی چموش که غافلگیرانه پاهای خود را بلند می‌کند و سوار را به زمین می‌افکند،دنیا آنها را به زمین می‌زند و با دامهای خود آنها را گرفتار می‌سازد و تیرهای خود را به سوی آنان پرتاب می‌کند!» (حتّی إذا أنس نافرها،و اطمأنّ ناکرها،قمصت ⁽¹⁾بأرجلها،و قنصت ⁽²⁾بأحبلها، ⁽³⁾و أقصدت بأسهمها ⁽⁴⁾).

امام علیه السّلام در سه تشبیه،وضع دنیا را مشخّص نموده:نخست دنیا را به مرکبی تشبیه می‌کند،که ظاهرا راهوار است،امّا چیزی نمی‌گذرد که جنون آن گل می‌کند و سرکش می‌شود و سوار خود را به زمین می‌افکند!و سپس به صیّادی تشبیه می‌کند که دام‌های خود را گسترده و دانه‌های جالبی در آن پاشیده،هنگامی که صید به آن نزدیک می‌شود،چنان آن را گرفتار می‌کند که راه فرار ندارد!سرانجام به صیّادی تشبیه می‌کند که در کمین‌گاهی است،ناگهان از آنجا بیرون می‌آید و تیرهای خود را یکی بعد از دیگری به سوی انسان پرتاب می‌کند!

قابل توجّه اینکه،جمله: «حتّی إذا أنس نافرها...» اشاره به این حقیقت می‌کند که فریبندگی دنیا چندان ساده نیست،که به آسانی بتوان از آن گذشت!بلکه مخالفان، منکران،بیزاران و زاهدان را،گاه به سوی خود می‌کشد و در دام خویش،گرفتار می‌سازد و این هشداری است به همه ما که دام‌های دنیا را ساده نپنداریم و در «طریقت،تکیه بر تقوا و دانش نکنیم»و پیوسته با ذکر

«أللّهمّ لا تکلنی إلی نفسی طرفة عین أبدا» خود را در سایه لطف حق قرار دهیم:

صد هزاران دام و دانه است ای خدا! ما چو مرغان حریص و بی‌نوا

دم به دم وابسته دام نویم هر یکی گر باز و سیمرغی شویم

می‌رهانی هر دمی ما را و باز سوی دامی می‌رویم ای بی‌نیاز

گر عنایاتت شود با ما مقیم کی بود خوفی از آن دزد لئیم

سپس به سرانجام کار انسان در این ج‌هان اشاره کرده و عاقبت او را چنین بیان می‌فرماید«دنیا ریسمان مرگ را بر گلوی او می‌افکند و کشان کشان به سوی گوری تنگ و جایگاهی وحشتناک می‌برد،جایی که محلّ خویش را در بهشت و دوزخ می‌بیند و پاداش اعمال خود را مشاهده می‌کند!» و أعلقت المرء أوهاق ⁽¹⁾المنیّة قائدة له إلی ضنک المضجع ⁽²⁾،و وحشة المرجع،و معاینة المحلّ،و ثواب العمل).

بی‌شک دنیاپرستان و دنیادوستان،حاضر نیستند دل از آن برکنند،ولی دنیا بی‌رحمانه،طناب مرگ را بر گردن آنها می‌افکند و آنها را به زور از خانه‌های آباد و قصرهای زیبا،به گورهای تنگ و تاریک می‌کشاند!جایی که انسان را غرق در وحشت و اضطراب می‌کند و از همه مشکل‌تر اینکه،پرده‌ها از برابر چشم او کنار می‌رود و جایگاه خویش را در قیامت می‌بیند و اگر مستحقّ عذاب است،شعله‌های

آتش جهنّم را با چشم خویش مشاهده می‌کند و وحشت او-که به خاطر جدایی از مال و مقام و زن و فرزند،به اوج خود رسیده-مضاعف می‌شود.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن اشاره به این نکته می‌کند که آنچه درباره دنیا و ابنای دنیا بیان فرموده،مخصوص گذشتگان یا گروه معیّنی نبوده است و این«آب شیرین و شور،بر خلایق می‌رود تا نفخ صور»و تمام انسانها در دایره این آزمایش بزرگ الهی قرار دارند و فرمان مرگ بر پیشانی همه نوشته شده و بقا و ابدیّت مخصوص ذات خدا است،می‌فرماید:«و این گونه،پیوسته نسلهای بعد،به دنبال پیشینیان در حرکتند،نه مرگ از تباه کردن آنها دست برمی‌دارد و نه بازماندگان(از سرنوشت پیشینیان عبرت می‌گیرند و)از گناه و عصیان روی‌گردان می‌شوند!» (و کذلک الخلف بعقب السّلف،لا تقلع المنیّة اختراما ⁽¹⁾،و لا یرعوی ⁽²⁾الباقون اجتراما ⁽³⁾).

آری:«همچون آنان عمل می‌کنند،و همانندشان گام برمی‌دارند،تا به پایان جهان برسند،و در مسیر فنا قرار گیرند!» (یحتذون ⁽⁴⁾مثالا،و یمضون أرسالا ⁽⁵⁾،إلی غایة الانتهاء،و صیّور ⁽⁶⁾الفناء).

در واقع،در این بیان نورانی،به دو نکته اشاره شده:

نخست این که:مبادا گروهی تصوّر کنند که از این قانون عمومی جهان مستثنا هستند و خود را جاودانه پندارند و زندگی را ابدی فرض کنند.

دیگر این که:به آثار گذشتگان با چشم عبرت بنگرند!«به خوابگاه شهیدان نظری بیفکنند و بی‌مهری زمانه رسوا را نظاره کنند!»:

این دشت خوابگاه شهیدان است فرصت شمار وقت تماشا را

بشکاف خاک را و ببین آنگه بی‌مهری زمانه رسوا را

از عمر رفته نیز شماری کن مشمار جدی و عقرب و جوزا را

تعبیر به«اخترام»با توجّه به این که ریشه این لغت به معنای بریدن و قطع کردن و شکاف دادن است(و لذا بعضی از مفسّران نهج البلاغه،«موت اخترامی»را به معنای مرگی که قبل از مدّت طبیعی دامان انسان را می‌گیرد تفسیر کرده‌اند.) ⁽¹⁾گویا اشاره به این نکته است که یکی از مشکلات زندگی دنیا،این است که کمتر کسی به موت طبیعی از دنیا می‌رود،یعنی تمام استعدادهای وجودی خود را برای بقا، صرف کند و زندگیش پایان گیرد،بلکه غالبا عوامل گوناگونی چه از درون و چه از برون،چه روانی و چه جسمانی،چه حوادث فردی و چه اجتماعی،رشته عمر آدمی را پاره می‌کند و به همین دلیل،هیچ کس نمی‌تواند به حیات خود-حتّی در یک روز و یک ساعت آینده-صد در صد امیدوار باشد! امّا چرا با این همه،باز امام علیه السّلام می‌فرماید:«باقی ماندگان از گناه باز نمی‌ایستند» (لا یرعوی الباقون اجتراما).

این نیست مگر به خاطر غفلت و بی‌خبری و وسوسه‌های نفس امّاره و شیاطین که بر وجود انسان‌ها چیره می‌شوند و بر چشم بصیرتشان پرده می‌افکنند،همچون مرغان بی‌خبری که دانه‌ها را می‌بینند،ولی دام صیّاد را در کنار آن نمی‌بینند و به دام می‌افتند.

نکته: ناپایداری این جهان

درباره ناپایداری و بی‌وفایی و زودگذر بودن دنیا،هم در آیات قرآن و هم در روایات اسلامی،سخن بسیار آمده است.قرآن در تشبیه جالبی زندگی دنیا را به بارانی تشبیه می‌کند که از آسمان نازل می‌شود و گیاهان رنگارنگ و پرطراوت و زیبا از آن می‌روید،امّا چند صباحی که گذشت،سیر نزولی آن شروع می‌شود،آب و رنگ خود را از دست می‌دهد و پژمرده و خشکیده می‌شود و تندباد خزان،آن را به هر سو پراکنده می‌سازد: «وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیاةِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ مُقْتَدِراً» ⁽¹⁾.

در فراز بالا از نهج البلاغه نیز،ترسیم بسیار گویایی از بی‌اعتباری دنیا بیان فرموده که راستی تکان دهنده است و غافل‌ترین افراد را-هر چند برای مدّت کوتاهی-از خواب غفلت بیدار می‌سازد و نظیر آن در«نهج البلاغه»فراوان است و شاید این همه تأکیدات به خاطر آن است که عصر امام علیه السّلام عصری بود که بر اثر پیشرفت اسلام در جهان و فتوحات عظیم،ثروت زیادی به پایتخت کشور اسلام و مناطق دیگر منتقل شده بود و حتّی آثار سلاطین و شاهان در آن دیده می‌شد و به خاطر همین سیل ثروت،گروه زیادی به دنیاپرستی کشیده شدند،که آثار بسیار بدی در جامعه اسلامی پیدا کرد.امام علیه السّلام این معلّم بزرگ آسمانی،با زهد عملی بی‌مانندش از یک سو،و با کلمات بیدارگرش از سوی دیگر،در برابر این سیل بنیان‌کن ایستاد.

شعرا و ادیبان نیز،در هر عصر و زمان،درباره بی‌اعتباری و بی‌وفایی دنیا اشعار زیادی سروده و آثار نغزی از خود به یادگار گذاشته‌اند.

ولی عجب این که نه آن آیات و روایات و نه این نظم و نثرها،سبب بیداری کامل دنیاپرستان نشده است و همچنان به راه انحرافی خود ادامه می‌دهند و پیش می‌تازند.آری،مؤمنان آگاه و قلبهایی که هنوز نور علم و ایمان از آن برچیده نشده، به اندازه کافی عبرت می‌گیرند و از این زلال پند و اندرزها،سیراب می‌گردند و به اصلاح خویش می‌پردازند:

همّت مردانه‌ای خواهد گذشتن از جهان یوسفی باید

که بازار زلیخا بشکند!

بخش چهارم

اشاره

حتّی إذا تصرّمت الأمور،و تقضّت الدّهور،و أزف النّشور،أخرجهم من ضرائح القبور،و أوکار الطّیور،و أوجرة السّباع،و مطارح المهالک، سراعا إلی أمره،مهطعین إلی معاده،رعیلا صموتا،قیاما صفوفا،ینفذهم البصر،و یسمعهم الدّاعی،علیهم لبوس الإستکانة،و ضرع الإستسلام و الذّلّة.قد ضلّت الحیل،و انقطع الأمل،و هوت الأفئدة کاظمة،و خشعت الأصوات مهینمة،و ألجم العرق،و عظم الشّفق،و أرعدت الأسماع لزبرة الدّاعی إلی فصل الخطاب،و مقایضة الجزاء،و نکال العقاب،و نوال الثّواب.

ترجمه

اوضاع این جهان ناپایدار،همچنان ادامه می‌یابد و زمانها پشت سر هم،سپری می‌شود و رستاخیز نزدیک می‌گردد،در این هنگام آنها(انسانها)را از شکاف قبرها و آشیانه‌های پرندگان و لانه‌های درندگان و میدان‌های هلاکت خارج می‌سازند و با شتاب بسوی فرمان(و دادگاه)پروردگار حرکت می‌کنند،در حالی که گردن کشیده‌اند (و نگران سرنوشت خویشند و هنگامی که در دادگاه الهی حضور می‌یابند)به صورت گروههای خاموش،صف به صف ایستاده،به گونه‌ای که چشم بخوبی آنها را می‌بیند و صدای دعوت کننده(الهی)به آنها می‌رسد،لباس نیاز و مسکنت و تسلیم و خضوع، بر تن پوشیده‌اند.راههای چاره بسته شده و امید و آرزو قطع گردیده است.قلبها از

کار افتاده و نفس‌ها در سینه حبس شده و صداها بسیار ضعیف و کوتاه است.عرق، لجام بر دهان‌ها زده و وحشتی عظیم،همه را فراگرفته است.گوشها از صدای رعد آسای دعوت کننده بسوی حسابرسی پروردگار،به لرزه درآید،و همه باید نتیجه اعمال خود را دریابند:مجازات و کیفر الهی،یا نعمت و ثواب را.

شرح و تفسیر

صحنۀ هولناک محشر!

در این بخش از خطبه که به راستی خطبه‌ای است«غرّاء»و درخشان و بیدارگر، امام علیه السّلام بعد از حمد و ثنای الهی و توصیه به تقوا و شرح بی‌وفایی و بی‌اعتباری دنیا، به سراغ معاد می‌رود و ترسیمی تکان دهنده از صحنه محشر و حال خلایق در آن روز می‌کند،که غافل‌ترین افراد را بیدار می‌سازد و به سوی آن هدف تربیتی که امام علیه السّلام از این خطبه دارد،گام به گام نزدیک می‌کند،به گونه‌ای که نشان می‌دهد این طبیب روحانی،برای درمان دردمندان کاملا حساب شده قدم برداشته و برنامه‌ریزی می‌کند.

نخست می‌فرماید:«اوضاع این جهان ناپایدار،همچنان ادامه می‌یابد و زمانها پشت سر هم سپری می‌شود و رستاخیز نزدیک می‌گردد» (حتّی إذا تصرّمت الأمور،و تقضّت الدّهور،و أزف ⁽¹⁾النّشور).

این سه جمله اشاره‌های روشنی به پایان جهان دارد.در نخستین جمله:به گذشت و فنای همه چیز:عمرها،قدرتها،اموال و ثروتها و...اشاره می‌کند.و در جمله دوم:به پایان گرفتن ماهها و سالها و قرنها و در جمله سوم:که نتیجه آن است نزدیک شدن رستاخیز و آشکار شدن نشانه‌های آن.

در این که پایان جهان با انقلاب‌های هول‌انگیزی خواهد بود-آنچنان که قرآن

مجید در آیات فراوانی بیان کرده است-و دوران برزخ چگونه می‌گذرد،امام علیه السّلام اشاره‌ای ندارد،بلکه مستقیما به سراغ رستاخیز مردگان و قیام آنها از قبرها،که قسمت حسّاس مطلب است،می‌رود و می‌فرماید:«(در این هنگام)آنها را از شکاف قبرها و آشیانه‌های پرندگان و لانه‌های درندگان و میدان‌های هلاکت خارج می‌کنند» (أخرجهم من ضرائح ⁽¹⁾القبور،و أوکار ⁽²⁾الطّیور،و أوجرة ⁽³⁾السّباع،و مطارح ⁽⁴⁾المهالک).

گاه انسان به مرگ طبیعی و در میان جمع از دنیا می‌رود و او را به خاک می‌سپارند و گاه ممکن است در بیابانی تنها چشم از جهان فروبندد و بدن بی‌جان او طعمه پرندگان شود،گاه ممکن است حیوان درنده‌ای او را بخورد و گاه ممکن است در دریا و صحرایی یکّه و تنها دار فانی را وداع کند و بدن او بپوسد و خاک شود و یا در زلزله‌ها،در زیر آوارها از بین برود.امام علیه السّلام می‌فرماید:خداوند از جایگاه همه آنها،در هر جا باشند،باخبر است و با فرمان رستاخیز،همه را از جایگاهشان به حرکت درمی‌آورد و برای حساب و کتاب آماده می‌سازد.

امام علیه السّلام در ضمن،اشاره لطیفی به این نکته دارد که هیچ کس نمی‌داند در پایان عمر،چگونه چشم از دنیا فرو می‌بندند و قبر واقعی او کجاست و این خود نکته‌ای است آموزنده و بیدارگر،و به گفته قرآن کریم: «وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ» ؛هیچ کس نمی‌داند فردا چه می‌کند و هیچ کس نمی‌داند در کدامین سرزمین از دنیا می‌رود. ⁽⁵⁾

این سخن مانند بسیاری از آیات قرآن،معاد جسمانی را به طور صریح بیان

می‌کند،چرا که آنچه در قبرها یا آشیانه پرندگان و لانه‌های درندگان قرار دارد،خاکها و استخوانهای این بدن است و گرنه روح پس از جدایی از بدن،جایگاهش قبر نیست.شرح بیشتر را در این زمینه در بحث نکات خواهیم داد.

ممکن است در اینجا این سؤال مطرح شود که از بسیاری از آیات قرآن برمی‌آید که در پایان دنیا،زمین به کلّی ویران می‌شود،با این حال چگونه قبرها به حال خود باقی می‌مانند؟پاسخ این سؤال نیز در بحث نکات خواهد آمد.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن می‌افزاید:«با شتاب به سوی فرمان(و دادگاه) پروردگار حرکت می‌کنند،در حالی که گردن کشیده‌اند(و نگران سرنوشت خویشند و هنگامی که در دادگاه الهی حضور می‌یابند)به صورت گروههای خاموش،صف به صف ایستاده،به گونه‌ای که چشم به خوبی آنها را می‌بیند و صدای دعوت کننده (الهی)به آنها می‌رسد» سراعا إلی أمره،مهطعین ⁽¹⁾إلی معاده،رعیلا ⁽²⁾صموتا،قیاما صفوفا،ینفذهم البصر،و یسمعهم الدّاعی .

این جمله‌های کوتاه و پرمعنا،با آهنگ خاصی که دارد،ترسیمی گویا از وضع بندگان در صحنه محشر است،ترسیمی بسیار تکان دهنده و وحشت‌آفرین! همین تعبیر و تعبیرات مشابهی در قرآن مجید درباره حرکت انسانها در صحنه محشر آمده است،که گاهی تعبیر به «سِراعاً» ⁽³⁾شده و گاه تعبیر به «یَنْسِلُونَ» ⁽⁴⁾که آن نیز به معنای شتابان رفتن است و گاه تعبیر به «کَأَنَّهُمْ إِلی نُصُبٍ یُوفِضُونَ» ⁽⁵⁾که آن نیز به معنای حرکت سریع است.

حرکت آنها به صورت گروهی و ایستادن آنها در صحنه محشر در صفوف مختلف،

یا به خاطر این است که،مردم به تناسب اعمال و رفتارشان از یکدیگر جدا می‌شوند و هر کس با همانندش،در یک صف قرار می‌گیرد و طبعا سرنوشت مشترکی دارد و یا از این جهت است که هر گروهی که در گورستانی با هم بودند،با هم به حرکت درمی‌آیند.قرآن مجید نیز می‌فرماید: «یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجاً» ؛روزی که در صور دمیده می‌شود و شما فوج،فوج،وارد صحنه محشر می‌شوید ⁽¹⁾.

حرکت سریع آنها،نشانه دستپاچگی و وحشت از سرنوشت است و گردن کشیدن به خاطر آن است که هر لحظه در انتظار حادثه‌ای هستند.

جمله «ینفذهم البصر...» اشاره به این است که،جمعیّت آنها با آنکه بسیار عظیم است،امّا به گونه‌ای در عرصه محشر می‌ایستند،که همه نمایانند و صدا به گوش همه می‌رسد.

سپس به ترسیم دیگری از وضع خلایق در عرصه محشر پرداخته،می‌فرماید:

«(ابهام سرنوشت و ترس از نتیجه دادرسی پروردگار و هول و وحشت محشر چنان است که گویی)لباس نیاز و مسکنت و تسلیم و خضوع بر تن پوشیده‌اند،و راههای چاره بسته شده،و امید و آرزو قطع گردیده است،قلبها از کار افتاده،و نفس‌ها در سینه حبس شده و صداها بسیار ضعیف و کوتاه است،و عرق،لجام بر دهان‌ها زده، و وحشتی عظیم،همه را فراگرفته است» (علیهم لبوس الإستکانة،و ضرع ⁽²⁾الإستسلام و الذّلّة.قد ضلّت الحیل،و انقطع الأمل،و هوت الأفئدة کاظمة،و خشعت الأصوات مهینمة ⁽³⁾،و ألجم العرق،و عظم الشّفق ⁽⁴⁾.

هنگامی که راه بازگشت بسته شود و داور خداوند باشد و تمام اعمال کوچک و

بزرگ با دقّت و موشکافی تمام،مورد محاسبه قرار گیرد و جزای هر کس با قاطعیّت به او داده شود و مجازات‌های دردناک در انتظار بدکاران و آلودگان باشد،بروز و ظهور چنین حالاتی عجیب نیست.

در آیات قرآن مجید نیز،همین اوصاف دیده می‌شود و در حقیقت خطبه امام علیه السّلام برگرفته از آیات است.در یک جا می‌فرماید: «مُهْطِعِینَ مُقْنِعِی رُؤُسِهِمْ لا یَرْتَدُّ إِلَیْهِمْ طَرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ» ،در صحنه محشر،گردن‌ها را کشیده،سرها را به آسمان بلند کرده،حتّی پلک چشم‌هایشان از حرکت باز می‌ماند و دل‌هایشان(از اندیشه و امید)خالی می‌گردد). ⁽¹⁾و در جایی دیگر می‌خوانیم: «یَوْمَئِذٍ یَتَّبِعُونَ الدّاعِیَ لا عِوَجَ لَهُ وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاّ هَمْساً» ،در آن روز همه از دعوت کننده الهی که هیچ گونه انحرافی در کار او نیست،پیروی کرده و همه صداها در برابر عظمت خداوند،خاضع می‌شود و جز صدای آهسته،چیزی نمی‌شنوی» ⁽²⁾.

تعبیر به«ألجم العرق»تعبیر گویایی است که از نهایت گرفتاری حاضران محشر، خبر می‌دهد،وحشت و اضطراب از یک سو،گرمای محشر از سوی دیگر،فشردگی جمعیّت و خستگی مفرط از سوی سوم،چنان دست به دست هم می‌دهند که آب بدنها به عرق تبدیل می‌شود و از تمام پیکرشان جاری می‌گردد،چنان از سر و صورتشان عرق جاری است،که اطراف دهان را احاطه کرده،به گونه‌ای که اگر لب بگشایند،دهان پر از عرق خواهد شد.امام علیه السّلام این حالت را با تعبیر جالب«ألجم العرق»(عرق به دهان آنها لجام زده است!)بیان فرموده است.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این حالت هولناک،می‌افزاید:«گوش‌ها از صدای رعدآسای دعوت کننده به سوی حسابرسی پروردگار،به لرزه درآمده و همه باید

نتیجه اعمال خود را دریابند:مجازات و کیفر الهی،یا نعمت و ثواب را» (و أرعدت الأسماع لزبرة ⁽¹⁾الدّاعی إلی فصل الخطاب،و مقایضة ⁽²⁾الجزاء،و نکال ⁽³⁾العقاب،و نوال ⁽⁴⁾الثّواب).

در واقع تمام ترس و وحشت،از همین جاست که هیچ کس از سرنوشت خود آگاه نیست و خود را در میان بهشت و دوزخ،و پاداش و عذاب می‌بیند.

خوف و وحشت،از اینجا ناشی می‌شود که هیچ کس از میزان خلوص طاعت‌های خودآگاهی ندارد و از خطاها و لغزش‌های فراموش شده خود،باخبر نمی‌باشد، حسابرسی،بسیار دقیق!و حساب‌رسان از همه چیز آگاهند!هیچ راه بازگشتی وجود ندارد و هیچ کس قادر به دفاع از دیگری نیست.

نکته‌ها

1-دورنمایی از معاد جسمانی

گرچه درباره«معاد»و جسمانی یا روحانی بودن آن،در میان جمعی از«فلاسفه» گفتگوست،ولی آیات قرآن و روایات اسلامی،هیچ گونه ابهامی در این امر ندارد که روح و جسم انسانها در جهان دیگر،باز می‌گردد و معاد به صورت جسمانی و روحانی انجام می‌گیرد.گروههای متعدّدی از آیات قرآن و روایات،گواه این مدّعاست.از جمله،آیاتی که تصریح می‌کند،مردم در قیامت از قبرها بر می‌خیزند، ⁽⁵⁾بدیهی است آنچه در قبرها موجود است،خاکهایی است که از تن انسانها باقی مانده است.

در این فراز از خطبه بالا نیز،امام علیه السّلام با صراحت بیشتری از این موضوع پرده

برداشته می‌فرماید:«از گورها و لانه پرندگان و جایگاه درندگان و میدان‌های جنگ برانگیخته می‌شوند.» و در واقع اگر معاد بخواهد به گونه کامل و عادلانه صورت گیرد،باید چنین باشد چرا که روح و جسم،در یکدیگر تأثیر متقابل دارند و تکامل آنها به هم پیوسته است و هر کدام کنار برود،دیگری ناقص خواهد بود و اینکه می‌گویند:«شخصیّت انسان به روح او است»اشتباه بزرگی است که از پندار استقلال کامل روح،سرچشمه می‌گیرد.

این بحث یک بحث گسترده و دامنه‌دار است که تنها در اینجا به اشاره‌ای بسنده می‌کنیم. ⁽¹⁾

2-شبهۀ معروف آکل و مأکول

از جمله شبهاتی که بر سر راه معاد جسمانی وجود دارد و نیافتن پاسخ صحیحی از آن،سبب شده که جمعی به نفی معاد جسمانی برخیزند،شبهه معروف و پیچیده «آکل و مأکول»است.

می‌گویند:اگر فرضا در زمان قحطی،انسان‌هایی از گوشت انسان‌های دیگر تغذیه کنند،هنگام«معاد»تکلیف بدنی که جزو بدن دیگری شده است،چه خواهد شد؟اگر به اوّلی بازگردد،دومی ناقص می‌شود و اگر با دومی محشور شود،اوّلی ناقص خواهد شد.

این شبهه را می‌توان به صورت گسترده‌تری نیز مطرح ساخت،که در شرایط عادی،بدن بسیاری از انسانها خاک می‌شود،خاک آنها ممکن است جذب گیاهان و درختان شود و از این طریق،یا از طریق حیواناتی که از گیاهان تغذیه می‌کنند و

انسان از گوشت آنها تغذیه می‌نماید،جذب بدن انسانها شود،باز همان سؤال سابق تکرار می‌شود که این اجزای معیّن با کدامین بدن محشور می‌شود؟ تعبیری که در خطبه بالا آمده و می‌فرماید:«از لانه پرندگان و جایگاه درندگان و میدان‌های جنگ محشور می‌شود»نیز می‌تواند این سؤالات را برانگیزد.

پاسخ این سؤال گرچه بحثی طولانی می‌طلبد و در جای خودش مشروحا بیان شده است،ولی به طور خلاصه چنین است.

آیات و روایات می‌گوید:آخرین بدن انسان،که تبدیل به خاک شده است،روز قیامت باز می‌گردد،بنابراین اگر آن بدن به هر طریقی جزو دیگری شده باشد،از او جدا شده و به بدن اوّل ملحق می‌گردد و مشکل ناقص شدن بدن دوم کاملا قابل حلّ است،چرا که بقیّه بدن نموّ می‌کند و جای خالی را پر می‌کند.همان گونه که نظیر آن را در دنیا در بسیاری از صدماتی که بر بدن وارد می‌شود،مشاهده می‌کنیم که سلولهای اطراف نموّ می‌کنند و جای خالی را پر می‌نمایند،البتّه در آن زمان این جایگزینی به صورت وسیع‌تری انجام می‌شود.

در دنیای امروز که مسأله شبیه‌سازی،جنبه عینی به خود گرفته و با پرورش یک سلول از بدن یک موجود زنده،شبیه او به وجود می‌آید،حلّ این گونه مسایل بسیار ساده و آسان است و شبهه«آکل و مأکول»نمی‌تواند سدّ راه معاد جسمانی شود. ⁽¹⁾

3-چگونه مردگان از قبرها خارج می‌شوند؟

در اینجا سؤالی مطرح است و آن اینکه اگر زمین و آسمانها در آستانه قیامت به کلّی دگرگون می‌شوند و همه چیز به هم می‌ریزد،چگونه قبرها محفوظ می‌مانند که مردگان از قبورشان محشور شوند؟

در پاسخ این سؤال می‌توان گفت که:آنچه در زمین رخ می‌دهد،طبق آیات قرآن زلزله عظیمی است «إِنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ» ⁽¹⁾و هیچ مانعی ندارد که قبور مردگان زیر آوارهای این زلزله عظیم باقی بمانند.و همچنین اگر در مواردی بدن انسانهایی طعمه درندگان بیابان،یا مرغان هوا شده است و آنها نیز پس از مردن مبدّل به خاک گردیده‌اند،آنها و لانه‌هایشان پس از آن زلزله عظیم،در زیر آوارها باقی می‌مانند و انسانها در قیامت از آن برمی‌خیزند.و به تعبیر دیگر:جهان ویران می‌شود نه اینکه نابود شود!طبعا خاکهای انسانها در این ویرانی،باقی می‌مانند.

بخش پنجم

اشاره

عباد مخلوقون اقتدارا،و مربوبون اقتسارا،و مقبوضون احتضارا،و مضمّنون أجداثا،و کائنون رفاتا،و مبعوثون أفرادا،و مدینون جزاء،و ممیّزون حسابا،قد أمهلوا فی طلب المخرج،و هدوا سبیل المنهج،و عمّروا مهل المستعتب،و کشفت عنهم سدف الرّیب،و خلّوا المضمار الجیاد و رویّة الإرتیاد،و أناة المقتبس المرتاد،فی مدّة الأجل،و مضطرب المهل.

ترجمه

آنها بندگانی هستند که با قدرت(الهی)آفریده شده‌اند و بی‌اراده خویش پرورش داده می‌شوند و برای حضور در پیشگاه خدا،قبض روح می‌گردند و به قبرها سپرده می‌شوند و(سرانجام)به استخوان‌های پوسیده‌ای مبدّل خواهند شد و(سپس)تک و تنها برانگیخته می‌شوند و(در برابر اعمالشان)جزا داده خواهند شد،حساب هر یک،از دیگری جداست(ولی به لطف الهی در این دنیا)به آنها مهلت کافی برای جستجوی طرق خروج از مشکلات و مسئولیّت‌ها داده شده،راه وصول به سعادت به آنها ارائه شده است،زمان کافی برای جلب رضایت پروردگار،در اختیار دارند، پرده‌های تاریک شک و تردیدها(با ارائه دلائل روشن از سوی پروردگار)از مقابل آنها کنار رفته و میدان،برای تمرین و آمادگی آنها و اندیشه بهتر و کسب آرامش(در طریق جستجوی حقیقت)در مدّت زندگی و دوران تلاش،بازگذارده شده است.

شرح و تفسیر

از کجا آمده‌ایم و به کجا می‌رویم؟

امام علیه السّلام در این فراز،از آخرت،به دنیا بازمی‌گردد و وضع حال انسانها را در این دنیا تشریح می‌کند،تا بدانند برای چه آفریده شده‌اند و به کدام سمت و سو حرکت می‌کنند،چه امکاناتی برای نجات«یوم‌المعاد»در اختیار آنها قرار داده شده و چگونه از این امکانات باید بهره‌برداری کنند.

این بخش از کلام امام علیه السّلام،که مانند دیگر سخنان آن حضرت،بسیار حساب شده است،مشتمل بر«سیزده»جمله می‌باشد:پنج جمله اوّل،درباره آفرینش اجباری انسان تا مرگ و سپس مبدّل شدن او به خاک است،و سه جمله درباره چگونگی رستاخیز انسانها و پنج جمله دیگر درباره اتمام حجّت الهی و فرصت‌هایی است که در این جهان در اختیار دارد.

در قسمت اوّل می‌فرماید:«آنها بندگانی هستند که با دست قدرتمند الهی، آفریده شده‌اند و بی‌اراده خویش پرورش داده می‌شوند،و برای حضور(در پیشگاه خدا)قبض روح می‌گردند،و به قبرها سپرده می‌شوند و سرانجام به استخوان‌های پوسیده‌ای مبدّل خواهند شد!» (عباد مخلوقون اقتدارا،و مربوبون اقتسارا ⁽¹⁾،و مقبوضون احتضارا، ⁽²⁾و مضمّنون أجداثا،و کائنون رفاتا ⁽³⁾).

بی‌شک،انسان در افعال خود،مختار و آزاد است،ولی در آفرینش و مرگ چنین نیست!هیچ کس تاریخ تولّد خود را تعیین نمی‌کند و هیچ کس زمان مرگ طبیعی خود را به میل خود انتخاب نمی‌نماید،حیات و مرگ از دایره اختیار ما بیرون است، همان گونه که پوسیدن و خاک شدن!و بعضی همین معنا را به عنوان یکی از تفاسیر جمله«الامر بین الامرین»انتخاب کرده‌اند.

به هر حال،ما چه بخواهیم و چه نخواهیم این مسیر زندگی و مرگ را باید طبق اراده پروردگار و قوانین تعیین شده الهی بپیماییم،این واقعیتی است که غفلت از آن انسان را از خدا و خویشتن بیگانه می‌سازد و توجّه به آن،بیداری و آگاهی و آمادگی می‌بخشد.

در سه جمله بعد،به سراغ رستاخیز انسانها می‌رود که آن نیز از اختیار آدمی بیرون است،می‌فرماید:«آنها تک و تنها برانگیخته می‌شوند،و در برابر اعمالشان جزا داده خواهند شد،و حساب هر یک از دیگری جداست!» و مبعوثون أفرادا،و مدینون جزاء،و ممیّزون حسابا .

بی‌شک،هر کسی به تنهایی سر از لحد بیرون می‌آورد و این منافات با آن ندارد که بعدا به تناسب اعتقادها و اعمالشان به گروههایی تقسیم شوند،همان گونه که در بحث گذشته از آنها تعبیر به«رعیل»به معنای«گروه»شده بود و قرآن از آن تعبیر به «أَفْواجاً» ⁽¹⁾می‌کند.

تعبیر به«ممیّزون حسابا»ممکن است اشاره به همان چیزی باشد که در آیه «وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری» ⁽²⁾آمده است.آری،هیچ کس به گناه دیگری کیفر داده نمی‌شود و حساب هیچ کس را به نام دیگری نمی‌نویسند،هر چند ممکن است رضایت به اعمال دیگران،یا کوتاهی در امر به معروف و نهی از منکر،سبب اشتراک حسابها شود.

در پنج جمله اخیر این فراز،همان گونه که در بالا ذکر شده،به فرصت‌های الهی و اتمام حجّت‌ها که دارای ابعاد مختلفی است،اشاره کرده،می‌فرماید:«به آنها مهلت کافی برای جستجوی طرق خروج از مشکلات و مسئولیّت‌ها داده شده است». (قد أمهلوا فی طلب المخرج).

«و راه وصول به سعادت به آنها ارائه شده است» (و هدوا سبیل المنهج).

«و زمانی کافی برای جلب رضایت پروردگار در اختیار دارند.» (و عمّروا مهل المستعتّب ⁽¹⁾).

«و پرده‌های تاریک شک و تردیدها(با ارائه دلائل روشن از سوی پروردگار)از مقابل آنها کنار زده شده است.» (و کشفت عنهم سدف ⁽²⁾الرّیب).

و سر انجام:«میدان برای تمرین و آمادگی آنها،و اندیشه بهتر،و آرامش(برای جستجوی حقیقت)در مدّت زندگی و دوران تلاش،باز گذارده شده است» (و خلّوا لمضمار الجیاد ⁽³⁾،و رویّة الإرتیاد ⁽⁴⁾،و أناة ⁽⁵⁾المقتبس المرتاد،فی مدّة الأجل،و مضطرب ⁽⁶⁾المهل).

در این چند جمله،به ابعاد مختلف اتمام حجّت الهی و طرق آن اشاره شده،از یک سو:مردم زمان کافی برای جلب رضای حق دارند.از سوی دیگر:از طریق کتب آسمانی و ارشادات انبیا و اولیا و هدایت عقل،راههای نجات در برابر دیدگان آنها قرار گرفته.از سوی سوم:توانایی و مهلت،برای جبران خطاها و توبه از گناهان و جلب رضای پروردگار دارند.از سوی چهارم:پرده‌های ظلمت و تاریکی که بر اثر و سوسه‌های شیاطین و ایجاد شکّ و تردید،بر قلب انسان می‌افتد،به وسیله تابش

انوار الهی و هدایت‌های ربّانی کنار زده می‌شود و از سوی پنجم:درهای توفیق، برای ریاضت نفس،به کار گرفتن اندیشه،و استفاده از چراغ پر نور معرفت پروردگار، در مدّت نسبتا طولانی به روی آنها گشوده شده است.

بنابراین،هر کس به مقصد نرسد،یا در دام شیاطین گرفتار شود و یا امواج سهمگین گناه او را در کام خود فرو برد،مقصّر خود اوست و باید به خویشتن نفرین کند!که همه چیز برای سعادت او آماده شده بود،ولی همه را نادیده گرفت و در قعر «چاه طبیعت»باقی ماند و«به کوی حقیقت گذر نکرد».بنابراین،اگر در قیامت به آنها گفته شود: «أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ ما یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جاءَکُمُ النَّذِیرُ فَذُوقُوا فَما لِلظّالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ» ؛آیا شما را به اندازه‌ای که هر کس اهل تذکّر باشد در آن مدّت متذکّر می‌شود، عمر ندادیم و انذار کننده(الهی)به سراغ شما نیامد؟اکنون بچشید که برای ظالمان یاوری نیست ⁽¹⁾جای تعجّب نیست.

نکته: دنیا میدان ورزیدگی و آزمایش است

در گذشته بازار مسابقه اسب سواری مانند امروز،داغ،یا از آن داغتر بود و سوارکاران برای اینکه به پیروزی برسند،ناچار به انجام تمرین‌های سختی بودند که اسب‌ها و خود آنها آمادگی کافی برای میدان مسابقه پیدا کنند و از آنجا که این تمرین‌ها سبب لاغری و ورزیدگی اسبها می‌شد،به میدان تمرین در عرف عرب «مضمار»گفته می‌شد(و«جیاد»نیز به معنای اسب‌های خوب و باارزش است).

در متون اسلامی،گاه دنیا تشبیه به همان میدان تمرین و آمادگی و ریاضت شده است،در برابر قیامت که در واقع میدان مسابقه است،در خطبه بالا اشاره کوتاهی به این مسأله شده و شرح بیشتر درباره این تشبیه در خطبه 28 گذشت و این،تشبیه بسیار زیبایی است که می‌تواند واقعیت زندگی دنیا را در برابر آخرت،روشن سازد.

بخش ششم

اشاره

فیالها أمثالا صائبة،و مواعظ شافیة،لو صادفت قلوبا زاکیة،و أسماعا واعیة،و آراء عازمة،و ألبابا حازمة!فاتّقوا اللّه تقیّة من سمع فخشع، و اقترف فاعترف،و وجل فعمل،و حاذر فبادر،و أیقن فأحسن،و عبّر فاعتبر،و حذّر فحذر،و زجر فازدجر،و أجاب فأناب،و راجع فتاب،و اقتدی فاحتذی،و أری فرأی،فأسرع طالبا،و نجا هاربا،فأفاد ذخیرة،و أطاب سریرة،و عمّر معادا،و استظهر زادا،لیوم رحیله،و وجه سبیله،و حال حاجته،و موطن فاقته،و قدّم أمامه لدار مقامه.فاتّقوا اللّه عباد اللّه جهة ما خلقکم له،و احذروا منه کنه ما حذّرکم من نفسه،و استحقّوا منه ما أعدّ لکم بالتّنجّز لصدق میعاده،و الحذر من هول معاده.

ترجمه

اوه!چه مثل‌های صائب و رسایی،و چه اندرزهای شفابخشی،به شرط آن که با قلب‌های پاک و گوش‌های شنوا و اراده‌های قاطع و عقل‌های دوراندیش روبرو شود.

پس تقوای الهی پیشه کنید!تقوای کسی که چون(اوامر و نواهی الهی را)بشنود خضوع کند(و در برابر آن)تسلیم شود،و چون گناه کند(عذر تقصیر به پیشگاه خدا آورد و)اعتراف کند(و در مقام توبه برآید)و چون خاشع گردد(به وظایف خود) عمل کند،و چون بیمناک شود به اطاعت حق مبادرت نماید،و چون(به مرگ و لقای پروردگار)یقین کند،نیکی نماید،و هر گاه درس عبرت به او دهند،عبرت

پذیرد،و هر زمان او را(از اعمال خلاف)بر حذر دارند،حذر کند،و اگر(از نافرمانی خدا)منعش کنند،باز ایستد،و آنگاه که(به زبان)اجابت(دعوت حق)کند(در عمل)به سوی او بازگردد و چون بازگردد،توبه کند،و چون تصمیم به پیروی(از پیشوایان دین)گیرد،به دنبال آنها گام بردارد،و چون(حقایق را)به او نشان دهند (چشم باز کند و)ببیند.کسی که با سرعت در طلب حق،حرکت کند و از نافرمانی‌ها بگریزید،در نتیجه از این راه ذخیره‌ای به دست آورد و باطن خویش را پاکیزه کند و آخرت خود را آباد سازد و توشه‌ای برای روز حرکت به سوی مقصد و هنگام حاجت و منزلگاه نیاز با خود بردارد و پیشاپیش خود به سرای جاودانیش بفرستد.پس تقوای الهی پیشه کنید ای بندگان خدا!در راستای هدفی که شما را برای آن آفریده.و از مخالفت فرمانش بر حذر باشید!آنچنان که به شما هشدار داده و بدین وسیله استحقاق آنچه را به شما وعده داده است،پیدا کنید که وعده او صادق و قطعی است!و به این طریق،از وحشت روز رستاخیز در امان بمانید.

شرح و تفسیر

مواعظ تکان دهنده!

در این بخش از کلام امام علیه السّلام که در واقع تکمیلی است بر بخش گذشته،اشاره به موعظه‌های نافذ و مؤثّر و مثل‌های روشنگر و اندرزهایی که سبب نجات انسانها است، کرده،چنین می‌فرماید:«اوه!چه مثل‌های صائب و رسایی،و چه اندرزهای شفابخشی،به شرط آن که با قلب‌های پاک و گوش‌های شنوا و اراده‌های قاطع و عقل‌های دوراندیش روبرو شود» فیا لها أمثالا صائبة،و مواعظ شافیة،لو صادفت قلوبا زاکیة،و أسماعا واعیة،و آراء عازمة،و ألبابا حازمة! ⁽¹⁾).

این جمله ممکن است،اشاره به مواعظ و مثل‌هایی باشد که در بخش‌های گذشته این خطبه در کلام امام علیه السّلام آمد و یا اشاره به مجموعه مثل‌ها و اندرزهایی که از طریق وحی و اولیای الهی به ما رسیده است،به قرینه تعبیراتی که در بخش قبل، راجع به هدایت الهی به طرق نجات و کنار زدن پرده‌های شک و تردید و مهلت کافی برای پرورش انسانهای شایسته و اتمام حجّت به تقصیرکاران آمده است.

به هر حال،هدف بیان این نکته است که اگر گوش شنوا و عقل آگاه و دل بیداری باشد،مواعظ هدایتگر،به قدر کافی در اختیار است و به تعبیر دیگر:در فاعلیّت فاعل،نقصی نیست،اگر نقصانی باشد در قابلیّت قابل است.

تعبیر به«صائبة»در مورد امثال،اشاره به این است که این مثل‌ها دقیقا مطابق واقع است و تعبیر به«أسماع واعیة»اشاره به این است که بعد از شنیدن یک سخن، باید آن را در خود نگاه داشت،و برای اندیشه بیشتر آماده ساخت،نه مانند افرادی که مطابق ضرب‌المثل معروف:«مطالب را از یک گوش می‌شنوند و از گوش دیگر بیرون می‌فرستند.»نسبت به آن بی‌توجّه بود.

تفاوت«آراء عازمة»و«الباب حازمة»ظاهرا در این جهت است که«آراء عازمة» اشاره به تصمیم‌های محکم است،چرا که انسان بدون اراده و تصمیم قاطع،هرگز از مواعظ عالیه و اندرزهای«اولیاء اللّه»بهره‌ای نمی‌گیرد،هر چند ممکن است تصدیق کند و بپذیرد،امّا قدرت بر تصمیم‌گیری-بر اثر ضعف اراده-نداشته باشد و«الباب حازمة»اشاره به اندیشه‌های ژرف و عمیق است که عواقب کار را به خوبی می‌بیند و با دورنگری،جوانب هر مسأله را بررسی می‌کند.آری کسی که دارای فکر عمیق و اراده قوی و گوش شنوا و قلب پاک باشد،بهترین بهره را از مثل‌ها و مواعظ و اندرزها می‌گیرد.

سپس امام علیه السّلام امر به تقوا کرده و با جمله‌های کوتاه و بسیار پرمعنا که قریب

«بیست»جمله می‌شود جلوه‌های مختلف تقوا را بیان می‌کند.در حقیقت گمشده‌ای که بسیاری از راهیان راه قرب پروردگار،درباره کشف حقیقت تقوا دارند،در این جمله‌ها بیان شده است.

می‌فرماید:«تقوای الهی پیشه کنید،تقوای کسی که چون(اوامر و نواهی الهی را) بشنود،خضوع کند(و در برابر آن تسلیم شود) (فاتّقوا اللّه تقیّة من سمع فخشع) «و چون گناه کند(عذر تقصیر به پیشگاه خدا آورد)و اعتراف کند(و در مقام توبه برآید)» (و اقترف ⁽¹⁾فاعترف).

«و چون خاشع گردد(به وظایف خود)عمل کند» (و وجل فعمل).

«و چون بیمناک شود،به اطاعت حق مبادرت نماید» (و حاذر فبادر).

«و چون(به مرگ و لقای پروردگار)یقین کند،نیکی نماید» (و أیقن فأحسن).

«و هر گاه درس عبرت به او بدهند،عبرت پذیرد» (و عبّر فاعتبر).

«و هر زمان او را(از اعمال خلاف)بر حذر دارند،حذر کند» (و حذّر فحذر).

«و اگر(از نافرمانی خدا)منعش کنند،باز ایستد» (و زجر فازدجر).

«و آنگاه که به زبان،اجابت(دعوت حق)کند،در عمل به سوی او باز گردد» (و أجاب فأناب). «و چون بازگردد،توبه کند» (و راجع فتاب).

«و چون تصمیم به پیروی(از پیشوایان دین)گیرد،به دنبال آنان گام بردارد» (و اقتدی فاحتذی ⁽²⁾).

«و چون(حقایق را)به او نشان دهند(چشم باز کند و)ببیند» (و أری فرأی).

در این«دوازده»جمله کوتاه و بسیار پرمعنا،جلوه‌های تقوا به خوبی نشان داده شده است.تقوا تنها ادّعا نیست و تنها پرهیز از ناپاکی‌ها نمی‌باشد.تقوا از شنیدن سخنان روح پرور منادیان حق،شروع می‌شود و قلب و جان در برابر آن خاضع می‌گردد،نخست در مقام توبه برمی‌آید و به گناهان خویش،در برابر حق اعتراف می‌کند،سپس خوف الهی او را به سوی عمل می‌فرستد و با سرعت در این راه گام برمی‌دارد،به مقام یقین می‌رسد و آثارش در اعمال او ظاهر می‌گردد،از حوادث تاریخی و آنچه با چشم خود می‌بیند،عبرت می‌گیرد و از هشدارها درس می‌آموزد، گوش به امر و نهی الهی دارد و دعوت حق را اجابت می‌کند؛اگر لغزشی پیدا کند،راه توبه پیش می‌گیرد و همواره گام در جای گام‌های رهبران الهی می‌گذارد،چشم می‌گشاید و حقایقی را که به او در مسیر راه نشان می‌دهند،به خوبی می‌بیند.

در ادامه این توصیف جالب و زیبا می‌فرماید:«کسی که با سرعت در طلب حق حرکت کند،و از نافرمانی‌ها بگریزد» (فأسرع طالبا و نجا هاربا).

«در نتیجه،ذخیره‌ای به دست آورد،باطن خویش را پاکیزه کند،آخرت را آباد سازد،توشه‌ای برای روز حرکت به سوی مقصد،هنگام حاجت،و منزلگاه نیاز،با خود بردارد،و پیشاپیش خود،به سرای جاودانیش بفرستد» (فأفاد ذخیرة،و أطاب سریرة،و عمّر معادا،و استظهر ⁽¹⁾زادا،لیوم رحیله،و وجه سبیله،و حال حاجته،و موطن فاقته،و قدّم أمامه لدار مقامه).

در واقع اینها جلوه‌های دیگری از تقواست که انسان را با شتاب به دنبال حق می‌فرستد و گناه گریزی را در او زنده می‌کند و جهت به دست آوردن زاد و توشه، برای منزلگاه ابدی و روز نیاز و درماندگی بسیج می‌کند.

در ادامه این سخن بار دیگر دعوت به تقوا فرموده و در یک نتیجه‌گیری روشن

می‌فرماید:«ای بندگان خدا!تقوای الهی پیشه کنید در راستای هدفی که شما را برای آن آفریده» (فاتّقوا اللّه عباد اللّه جهة ما خلقکم له ⁽¹⁾).

به یقین،آفرینش انسان هدفی داشته: «أَ یَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ یُتْرَکَ سُدیً» ، ⁽²⁾آیا انسان گمان می‌کند بی‌هدف رها می‌شودو به یقین دست‌یابی به هدف آفرینش، بدون تقوا حاصل نمی‌شود،هدف این بوده که انسان در مسیر بندگی خدا گام بردارد و به جوار قرب الهی برسد و هر روز مشمول رحمت و صاحب کمال تازه‌ای شود، واضح است پیمودن این راه،تنها با بال و پر معرفت و تقوا میسّر است.

سپس توضیح بیشتری داده،می‌فرماید:«از مخالفت فرمانش بر حذر باشید! آنچنان که به شما هشدار داده» (و احذروا منه کنه ⁽³⁾ما حذّرکم من نفسه).

تعبیر به«کنه»اشاره لطیفی به این حقیقت است که در برابر هشدارهای الهی تنها به ظواهر قناعت نکنید و صورت را بر معنا مقدّم ندارید،بلکه به عمق این هشدارها برسید و رضا و خشنودی خدا را بطلبید.

در پایان آثار پربار تقوا را بیان کرده،می‌فرماید:«بدین وسیله استحقاق آنچه را به شما وعده داده است،پیدا کنید،که وعده او صادق و قطعی است،و به این طریق از وحشت روز رستاخیز در امان بمانید» (و استحقوا منه ما أعدّ لکم بالتّنجّز ⁽⁴⁾لصدق میعاده،و الحذر من هول معاده).

تعبیرات امام علیه السّلام در اینجا،اشاره به آیاتی مانند آیه«نهم»سوره«مائده»است که می‌فرماید: «وَعَدَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ» خداوند به

آنها که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‌اند،وعده آمرزش و پاداش عظیمی داده است».و آنچه در آیه«پانزدهم»سوره«آل عمران»آمده که می‌فرماید: «لِلَّذِینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ» ،برای کسانی که تقوا پیشه کرده‌اند،در نزد پروردگارشان باغهایی است از بهشت که نهرها از پای درختانش می‌گذرد».و آنچه در آیه 68 سوره«توبه»آمده است: «وَعَدَ اللّهُ الْمُنافِقِینَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْکُفّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها» ،خداوند به مردان و زنان منافق و کفّار وعده آتش دوزخ داده که جاودانه در آن خواهند ماند».

نکته: «ریشه‌ها»و«شاخه‌های»تقوا

تقوا،یعنی:بزرگترین افتخار بشر،بهترین وسیله قرب خدا،معیار کرامت انسان و زاد و توشه راهیان راه خدا،ریشه‌ها و شاخه‌ها و میوه‌هایی دارد که در فراز بالا از این خطبه گرانبها،به آن اشاره شده است.

سر چشمه تقوا گوش‌های شنوا و دل‌های آگاه و اراده‌های قوی و افکار نورانی است،که انسان را آماده پیمودن راه تقوا می‌کند و در آغاز این بخش از خطبه،به آن اشاره شده است و شاخه‌ها و میوه‌های این درخت برومند،خشوع در برابر پروردگار و اعتراف به گناهان و توبه از آن و نیکوکاری و عبرت‌پذیری و اقتدا به پیشوایان الهی است.هنگامی که بذر تقوا در درون دل آماده‌ای،افشانده بشود و با آب«مراقبه»و «محاسبه»آبیاری گردد،میوه‌های خوف و خشیت و خشوع و توبه و انابه و بازگشت بسوی حق ظاهر و آشکار می‌شود.

بخش هفتم

اشاره

جعل لکم أسماعا لتعی ما عناها،و أبصارا لتجلو عن عشاها،و أشلاء جامعة لأعضائها،ملائمة لأحنائها،فی ترکیب صورها،و مدد عمرها، بأبدان قائمة بأرفاقها،و قلوب رائدة لأرزاقها،فی مجلّلات نعمه،و موجبات مننه،و حواجز عافیته.و قدّر لکم أعمارا سترها عنکم،و خلّف لکم عبرا من آثار الماضین قبلکم،من مستمتع خلاقهم،و مستفسح خناقهم.أرهقتهم المنایا دون الآمال،و شذّ بهم عنها تخرّم الآجال.لم یمهدوا فی سلامة الأبدان،و لم یعتبروا فی أنف الأوان.

ترجمه

(خداوند)برای شما گوش‌هایی قرار داد که آنچه را برایش اهمیّت دارد،بشنود و حفظ کند،و چشمهایی که تاریکی‌ها را کنار زند و حقایق را(آن گونه که هست ببیند) و نیز بدنهایی قرار داد که اعضا را در برگرفته است و در ترکیب‌بندی و تداوم عمر، هماهنگ با یکدیگرند،با بدنهایی که تمام امکانات را در بردارد،و دلهایی که جوینده انواع روزی‌ها(و مواهب الهی)است و برای آن دقیقا برنامه ریزی می‌کند،تا نعمت‌های فراگیر الهی و مواهب گوناگون او را به دست آورد،و از آنچه مانع عافیت و سلامت است بپرهیزد،و نیز عمرهایی برای شما مقدّر فرمود که مقدار دقیق آن از شما پنهان است،و از آثار گذشتگان درس‌های عبرت برایتان ذخیره کرده(که مایه بیداری و هوشیاری شماست):از لذاتّی که از دنیا بردند و مواهبی که پیش از گلوگیر شدن مرگ،از آن بهره‌مند شدند،ولی سرانجام پنجه مرگ،گریبان آنها را گرفت و

میان آنها و آرزوها جدایی افکند و با فرا رسیدن اجل،دامنه آرزوها را برچید،این در حالی بود که به هنگام سلامت،چیزی برای خود نیندوختند و در آغاز زندگی(برای پایانش)عبرت نگرفتند.

شرح و تفسیر: همه غرق احسان اوییم!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،اشاره به بخشی از نعمت‌های مهمّ الهی می‌کند، نعمت‌هایی که توجّه به آنها حسّ شکرگزاری انسان را برمی‌انگیزد و انگیزه‌ای برای معرفة اللّه و پرهیزگاری می‌شود،می‌فرماید:«(خداوند)برای شما گوشهایی قرار داد که آنچه را برایش اهمیّت دارد بشنود و حفظ کند و چشمهایی که تاریکی‌ها را کنار زند(و حقایق را آن گونه که هست ببیند)و نیز بدنهایی قرار دارد که اعضا را در بر گرفته است.و در ترکیب‌بندی و تداوم عمر،هماهنگ با یکدیگرند» جعل لکم أسماعا لتعی ما عناها ⁽¹⁾،و أبصارا لتجلو ⁽²⁾عن عشاها ⁽³⁾،و أشلاء ⁽⁴⁾جامعة لأعضائها،ملائمة لأحنائها ⁽⁵⁾،فی ترکیب صورها،و مدد عمرها .

در واقع امام علیه السّلام در این بخش از سخنان خود،از یک سو اشاره به نعمت بزرگ تک‌تک اعضای بدن کرده و از میان آنها انگشت روی چشم و گوش-که مهمترین وسیله رابطه انسان با عالم خارجند و قسمت عمده معلومات انسان از مسیر این دو، به دست می‌آید-گذارده،و از سوی دیگر،به هماهنگی اعضای بدن با یکدیگر اشاره می‌فرماید و از بین آنها سخن از عضلات بدن،به میان آورده که هماهنگ با تمام اعضا،کار می‌کنند و با اشکال استخوان‌ها،دقیقا مطابقت دارند.

مسأله هماهنگی اعضای بدن،یکی از جالب‌ترین پدیده‌های آفرینش و از مهمترین نعمت‌های الهی است.در عین این که ظاهرا بسیاری از اعضا مستقل هستند ولی به هنگام پیش آمدهای مختلف،چنان هماهنگی خودجوش در میان آنها پدید می‌آید،که انسان در شگفتی فرو می‌رود.مثلا اگر حادثه‌ای رخ دهد که انسان مجبور باشد از مرکز حادثه به سرعت دور شود و فرار کند،در یک لحظه تمام نیروهای بدن بسیج می‌شود،ضربان قلب بالا می‌رود،نفس‌ها به سرعت رفت و آمد پیدا می‌کند،تا خون و اکسیژن کافی را به عضلات و ماهیچه‌ها برساند،هوشیاری بیشتر می‌شود،چشم و گوش تیزبین‌تر و دقیق‌تر می‌گردد و حتّی اگر موانعی از قبیل گرسنگی و تشنگی وجود داشته باشد،ناگهان فراموش می‌شود،تا انسان بتواند به سرعت خود را از مرکز حادثه دور کند.این هماهنگی نه به میل و اختیار انسان است بلکه از طریق فرمان‌هایی است که از مغز،به صورت ناخود آگاه به تمام اعضا،صادر می‌شود.این هماهنگی عجیب،هم از نشانه‌های قدرت و عظمت پروردگار و هم از نعمت‌های عظیم او بر ما است،که در جمله‌های بالا به آن اشاره شده است.

این هماهنگی نه تنها در صورت،که در کنه باطن اعضا،و حتّی در مقدار عمر آنها،وجود دارد که امام علیه السّلام مخصوصا به آنها اشاره فرموده است. سپس در ادامه این سخن می‌افزاید:«این نعمت‌های بزرگ الهی همراه است با بدن‌هایی که تمام امکانات را(برای ادامه حیات)در بردارد و دل‌هایی که جوینده انواع روزی‌ها(و

مواهب الهی)است(و برای آن دقیقا برنامه‌ریزی می‌کند)تا نعمت‌های فراگیر الهی و مواهب گوناگون او را به دست آورد و از آنچه مانع عافیت و سلامت است،بپرهیزد» بأبدان قائمة بأرفاقها، ⁽¹⁾و قلوب رائدة ⁽²⁾لأرزاقها،فی مجلّلات ⁽³⁾نعمه،و موجبات مننه،و حواجز ⁽⁴⁾عافیته).

این بخش از کلام امام علیه السّلام تکمیلی است بر آنچه در جمله‌های قبل در مورد هماهنگی اعضای بدن آمده است.می‌فرماید:نه تنها اعضا با یکدیگر هماهنگند، بلکه روح و فکر نیز در جلب منافع و دفع مفاسد با این مجموعه‌ها همکاری تنگاتنگ دارند.و این همکاری روحانی و جسمانی که در سراسر وجود انسان حاکم است،از بدایع شگفت‌آوری است که هر چه زمان می‌گذرد و علم پیش می‌رود،دقایق و ظرافت‌های تازه‌ای از آن کشف می‌شود و به یقین یکی از بزرگترین مواهب الهی و مهمترین آیات عظمت او است.

«مجلّلات نعمه» از قبیل اضافه صفت به موصوف است و به معنای«نعمه المجلّلة»[نعمت‌های فراگیر]است که عموم انسان‌ها را در برمی‌گیرد و دوست و دشمن،و کافر و مؤمن از آن بهره می‌گیرند.

«و حواجز عافیته» به معنای موانع سلامت خداداد است و در اینجا جمله‌ای در

تقدیر است و با توجّه به آن،معنای این جمله چنین می‌شود:«خداوند طرق دفع موانع عافیت را به انسان آموخته است» ما یمنع حواجز عافیته » سپس به دو قسمت از نعمت‌های بزرگ الهی بر انسانها-افزون بر آنچه گذشت- اشاره کرده،می‌فرماید:«خداوند عمرهایی برای شما مقدّر فرموده که مقدار دقیق آن،از شما پنهان است و نیز از آثار گذشتگان درسهای عبرت برایتان ذخیره کرده (که مایه بیداری و هشیاری شماست):از لذّاتی که از دنیا بردند و مواهبی که پیش از گلوگیر شدن مرگ،از آن بهره‌مند شدند،ولی سرانجام پنجه مرگ گریبان آنها را گرفت و میان آنها و آرزوها جدایی افکند و فرا رسیدن اجل،دامنه آرزوها را برچید، این در حالی بود که به هنگام سلامت،چیزی برای خود نیندوختند و در آغاز زندگی (برای پایانش)عبرت نگرفتند.» (و قدّر لکم أعمارا سترها عنکم،و خلّف لکم عبرا من آثار الماضین قبلکم،من مستمتع خلاقهم ⁽¹⁾،و مستفسح خناقهم. ⁽²⁾أرهقتهم ⁽³⁾المنایادون الآمال،و شذّبهم ⁽⁴⁾عنها تخرّم ⁽⁵⁾الآجال.لم یمهدوا فی سلامة الأبدان،و لم یعتبروا فی أنف ⁽⁶⁾الأوان).

امّا نعمت اوّل:نعمت عمر است،که در واقع خمیر مایه تمام سعادتها و سرمایه تمام خوشبختی‌ها است.اگر«امیرمؤمنان علی علیه السّلام»در«لیلة المبیت»در بستر «پیامبر صلّی اللّه علیه و آله»خوابید و بزرگترین فضلیت را در برابر این ایثار برای خود فراهم کرد، تنها با بهره‌گیری از یک شب از عمرش بود و اگر ضربه او در روز«خندق»بر پیکر «عمرو بن عبدود»برتر از عبادت جنّ و انس شد،تنها با استفاده از ساعتی از این عمر بود،و اگر«شهیدان کربلا»بزرگترین حماسه را در تاریخ بشریّت آفریدند و اسوه و مقتدایی برای همه امّت‌های در بند شدند،تنها با استفاده از یک نصف روز از عمرشان بود.آری اکسیر عمر به قدری گرانبها است که نعمتی برتر و پربارتر از آن نیست.

ولی خداوند،به لطف و حکمتش پایان عمر هر کس را بر او مخفی داشته!چرا که به گفته امام صادق علیه السّلام:اگر انسان از مقدار عمر خود،آگاه باشد و ببیند عمرش کوتاه است،پیوسته انتظار مرگ می‌کشد و همان چند صباح زندگی برای او گوارا نخواهد بود و همانند کسی است که اموالش در شرف نابودی است و با تمام وجودش فقر و تنگدستی را احساس می‌کند...و اگر عمر خود را طولانی ببیند در غرور و غفلت و لذّات و انواع گناهان غوطه‌ور می‌شود،به این پندار که از همه لذّات کام بگیرد و در پایان عمر توبه کند. ⁽¹⁾بنابراین،هم ساعات و ایّام عمر،نعمت است و هم پوشیده بودن مقدار آن.

و امّا نعمت دوم:یعنی درس‌های عبرتی که از پیشینیان در صفحات تاریخ،یا خاطره بزرگسالان و یا در بناها و کاخ‌ها و قبرهایی که از آنها باقی مانده،آن نیز از مهمترین نعمت‌های پروردگار است.زیرا دقّت در این آثار و همچنین در صفحات تاریخ آنچنان انسان را در جریان تجارب گذشته می‌گذارد،که گویی عمر جاودان

پیدا کرده و از آغاز خلقت،با همه اقوام،زیسته و تلخ و شیرین زندگی آنها را چشیده است.

تاریخ و آثار پیشینیان،مهمترین آیینه عبرت است و انسان می‌تواند تمام سرنوشت آینده خویش را،در این آیینه بزرگ و تمام‌نما ببیند.عوامل پیروزی، اسباب شکست،سرچشمه خوشبختی و بدبختی،و دلایل کامیابی و ناکامی را در آن مشاهده کند و این براستی بزرگترین نعمت خدا بر انسان است.قرآن مجید می‌گوید:

«لَقَدْ کانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبابِ» ،در سرگذشت آنان(پیشینیان)درس عبرتی است برای صاحبان اندیشه. ⁽¹⁾

چه بسیار کسانی که نقشه‌های دامنه‌داری،برای زندگی خود کشیده بودند و در دنیایی از آرزوها غوطه‌ور بودند،ولی مرگ آمد و دامنه آرزوها را به سرعت برچید و همه نقشه‌ها را نقش بر آب کرد،و این در حالی بود که آنها نیز،در برابر تاریخ اقوام پیش از خود،قرار داشتند،ولی هوا و هوسهای سرکش،پرده ضخیمی بر چشمان عقل و خرد آنها افکند،و نتوانستند واقعیّات این زندگی را ببینند!به همین دلیل،با دست خالی از این جهان،به جهان دیگر شتافتند.

بخش هشتم

اشاره

فهل ینتظر أهل بضاضة الشّباب إلاّ حوانی الهرم؟و أهل غضارة الصّحّة إلاّ نوازل السّقم؟و أهل مدّة البقاء إلاّ آونة الفناء؟مع قرب الزّیال، و أزوف الإنتقال،و علز القلق،و ألم المضض،و غصص الجرض،و تلفّت الإستغاثة بنصرة الحفدة و الأقرباء،و الأعزّة و القرناء!

ترجمه

آیا جوانان شاداب،انتظاری جز خمیدگی پیری دارند،و آیا آنها که برخوردار از نعمت تندرستی کامل هستند،جز انواع بیماری‌ها را چشم به راه می‌باشند؟و آیا کسانی که از بقا،برخوردارند جز لحظات فنا را منتظرند؟اینها همه در حالی است که هنگام فراق و جدایی و لرزه و اضطراب،و ناراحتی مصیبت،و چشیدن طعم تلخ مصایب،و فروبردن جرعه‌های درد و رنج،و گردش چشم به اطراف،برای کمک خواهی و یاری جستن از فرزندان و نزدیکان و عزیزان و هم قطاران،فرا رسیده است!

شرح و تفسیر: به هوش باشیم،همه نعمت‌ها زوال‌پذیرند!

امام علیه السّلام در این بخش از سخنانش،اشاره به نکته مهمّ دیگری در رابطه با زندگی دنیا و مواهب آن می‌فرماید،که تمام نعمت‌هایش در شرف زوال و اضمحلال است و به همین دلیل،نه قابل اعتماد است و نه شایسته دلبستگی!می‌گوید:«آیا جوانان

شاداب،انتظاری جز خمیدگی پیری دارند؟و آیا آنها که برخوردار از نعمت تندرستی کامل هستند،جز انواع بیماری‌ها را چشم به راه می‌باشند؟و آیا کسانی که از بقا، برخوردارند جز لحظات فنا را منتظرند؟» (فهل ینتظر أهل بضاضة ⁽¹⁾الشّباب إلاّ حوانی ⁽²⁾الهرم؟ ⁽³⁾و أهل غضارة ⁽⁴⁾الصّحّة إلاّ نوازل السّقم؟و أهل مدّة البقاء إلاّ آونة ⁽⁵⁾الفناء؟).

سپس در تکمیل این سخن می‌افزاید:«اینها همه در حالی است که هنگام فراق و جدایی و لرزه و اضطراب و ناراحتی مصیبت و چشیدن طعم تلخ مصایب و فروبردن جرعه‌های درد و رنج،و گردش چشم به اطراف برای کمک خواهی،و یاری جستن از فرزندان و نزدیکان و عزیزان و هم‌قطاران فرا رسیده است!» (مع قرب الزّیال ⁽⁶⁾و أزوف ⁽⁷⁾الإنتقال،و علز ⁽⁸⁾القلق،و ألم المضض ⁽⁹⁾،و غصص الجرض ⁽¹⁰⁾،و تلفّت ⁽¹¹⁾الإستغاثة بنصرة الحفدة ⁽¹²⁾و الأقرباء،و الأعزّة و القرناء!).

از ویژگی‌های این جهان،ناپایداری مواهب و نعمت‌های آن است که سبب می‌شود انسان هرگز دل به آنها نبندد و پای‌بند آنها نشود و دین و تقوا را بر سر آنها ننهد.

جوانان،به سرعت به سوی پیری می‌روند و شادابی جوانی به پژمردگی کهولت سنّ،مبدّل می‌شود و بهار عمر،جای خود را به پاییز آن می‌دهد،سلامت جسم و جان با ورود انواع بیماری‌ها محو می‌گردد و با گذشت زمان،نشانه‌های نزدیک شدن سفر آخرت،آشکار می‌گردد.

ولی با این همه ویژگی‌ها و نشانه‌ها،باز هم کم نیستند کسانی که به آن دل می‌بندند و همه چیز خود را بر سر آن می‌نهند و از غیر مواهب مادّی،غافل می‌شوند.

و این به راستی جای بسی تأمّل است!که انسان با چشم خود تمام نشانه‌های فنای دنیا را می‌بیند،با این حال،دل بر بقای دنیا می‌بندد.

در«تاریخ بغداد»آمده است:«روزی«سفّاح»خلیفه عباسی نگاه در آینه کرد-او از نظر چهره ظاهر،از زیباترین مردم بود-و گفت:خداوندا!من سخنی را که «سلیمان بن عبد الملک»(خلیفه اموی)گفت که من پادشاه جوانی هستم، نمی‌گویم،ولی می‌گویم:«خداوندا!عمر طولانی توأم با سلامت،در طریق اطاعتت به من عنایت کن!»هنوز این سخن تمام نشده بود که شنید یکی از غلامانش،به دیگری در مورد قراردادی که میان آنها بود،می‌گوید:«مدّت میان من و تو،دو ماه و پنج روز خواهد بود.»«سفّاح»با شنیدن این سخن فال بدی در نظرش آمد که اینها دارند خبر از پایان عمر من،بعد از دو ماه و پنج روز می‌دهند و اتّفاقا همینطور شد، تب سختی کرد و بعد از دو ماه و پنج روز،دیده از جهان فرو بست در حالی که سی و سه سال بیشتر نداشت!» ⁽¹⁾

قرآن مجید با تعبیرات گوناگون بارها از این حقیقت پرده برمی‌دارد(هر چند در واقع پرده‌ای بر آن نیست)و در لابه‌لای مثال‌های گویا،ناپایداری دنیا را مجسم می‌سازد،می‌فرماید: «إِنَّما مَثَلُ الْحَیاةِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمّا یَأْکُلُ النّاسُ وَ الْأَنْعامُ حَتّی إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَیْها أَتاها أَمْرُنا لَیْلاً أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ» ،مثل زندگی دنیا همانند آبی است که از آسمان نازل کرده‌ایم که در پی آن،گیاهان زمین-که مردم و چهارپایان از آن می‌خورند- می‌روید،زمانی که زمین زیبایی خود را یافته و آراسته می‌گردد و اهل آن مطمئن می‌شوند که می‌توانند از آن بهره گیرند(ناگهان)فرمان ما شب هنگام،یا در روز، برای نابودی آن فرا می‌رسد(باد سرد و خشک یا صاعقه‌ای را بر آن مسلّط می‌سازیم)و آن چنان آن را درو می‌کنیم که گویی دیروز هرگز چنین کشتزاری نبوده است.این گونه آیات خود را برای آنها که اهل تفکّرند،شرح می‌دهیم.» ⁽¹⁾

بخش نهم

اشاره

فهل دفعت الأقارب،أو نفعت النّواحب،و قد غودر فی محلّة الأموات رهینا،و فی ضیق المضجع وحیدا،قد هتکت الهوامّ جلدته،و أبلت النّواهک جدّته،و عفت العواصف آثاره،و محا الحدثان معالمه،و صارت الأجساد شحبة بعد بضّتها،و العظام نخرة بعد قوّتها،و الأرواح مرتهنة بثقل أعبائها،موقنة بغیب أنبائها،لا تستزاد من صالح عملها،و لا تستعتب من سیّیء زللها!أو لستم أبناء القوم و الآباء،و إخوانهم و الأقرباء؟!تحتذون أمثلتهم،و ترکبون قدّتهم،و تطؤون جادّتهم؟! فالقلوب قاسیة عن حظّها،لاهیة عن رشدها،سالکة فی غیر مضمارها! کأنّ المعنیّ سواها،و کأنّ الرّشد فی إحراز دنیاها.

ترجمه

آیا آنها(بستگان و نزدیکان)می‌توانند مرگی را از او دفع کنند و یا ناله و شیون‌های آنان برای او سودی دارد؟در حالی که به محلّه مردگان سپرده شده،در تنگنای قبر تنها مانده است،حشرات موذی پوست تن او را از هم می‌شکافند و سختی‌های گور بدن او را می‌پوستاند،تندبادها آثارش را نابود می‌کند و گذشت شب و روز نشانه‌های او را از میان برمی‌دارد،بدنها،پس از طراوت،پژمرده و دگرگون می‌شوند و استخوانها بعد از توانایی و قدرت،می‌پوسند و متلاشی می‌شوند.این در حالی است که ارواح در گرو مسئولیّت سنگین اعمال خویش‌اند و در آنجا به اسرار نهان(قیامت که در این جهان،با دیده تردید به آن نگاه می‌کردند)یقین حاصل

می‌کنند،(از همه دردناکتر اینکه)نه بر اعمال صالحشان چیزی افزوده می‌شود و نه از اعمال زشتشان می‌توانند توبه کنند.آیا شما فرزندان و پدران و برادران همان مردم نیستید؟شما نیز همان برنامه‌ها را دنبال می‌کنید و بر همان طریقه سوار هستید و در همان جادّه گام برمی‌دارید(و سرانجام به همان سرنوشت گرفتار خواهید شد!)ولی افسوس که دلها از گرفتن بهره خویش سخت و ناتوان شده و از رشد معنوی خود،غافل گشته و در غیر طریق حقّ،گام برمی‌دارد،گویی غیر آنها مقصود هستند(و مرگ هرگز به سراغ آنها نمی‌آید)و گویی نجات و رستگاری آنها، در به چنگ آوردن دنیاست.

شرح و تفسیر: سر انجام چهره‌های پرطراوت پژمرده می‌شود!

امام علیه السّلام این معلّم بزرگ اخلاق در جهان انسانیّت،در این بخش از خطبه، نخست به این نکته اشاره می‌فرماید که:آن روز که انسان چشم از جهان برمی‌بندد نه کسی قدرت دارد مرگ را از انسان دور کند و نه ناله و فریاد بازماندگان مشکلی را حل می‌کند.امام علی علیه السّلام به صورت یک استفهام انکاری می‌گوید:«آیا آنها(بستگان و نزدیکان)می‌توانند مرگ را از او دفع کنند و یا ناله‌ها و شیون‌های آنان برای او سودی دارد،در حالی که به محلّه مردگان سپرده شده،و در تنگنای قبر تنها مانده است؟» (فهل دفعت الأقارب،أو نفعت النّواحب، ⁽¹⁾و قد غودر ⁽²⁾فی محلّة الأموات رهینا،و فی ضیق المضجع وحیدا).

گویی دیوار آهنین،به قطر هزاران متر،میان او و بازماندگانش ایجاده شده است

که عبور از آن غیر ممکن است و ناله‌ها و فریادها تنها می‌تواند گوشه‌ای از آلام فراق را برای بازماندگان تخفیف دهد و گرنه کمترین سودی به حال عزیزان از دست رفته ندارد.

سپس در ضمن«ده»جمله کوتاه،سرنوشت جسم و روح انسان را پس از مرگ با این عبارات تبیین می‌کند:«حشرات موذی،پوست تن او را از هم می‌شکافند و سختی‌های گور،بدن او را می‌پوساند،تندبادها آثارش را نابود می‌کند و گذشت شب و روز،نشانه‌های او را از میان برمی‌دارد،بدنها،پس از طراوت،پژمرده و دگرگون می‌شوند،و استخوان‌ها بعد از توانایی و قدرت،می‌پوسند و متلاشی می‌شوند،این در حالی است که ارواح در گرو مسئولیّت سنگین اعمال خویش‌اند،و در آنجا به اسرار نهان(قیامت که در این جهان با دیده تردید به آن نگاه می‌کردند)یقین حاصل می‌کنند،(از همه دردناکتر اینکه)نه بر اعمال صالحشان چیزی افزوده می‌شود و نه از اعمال زشتشان می‌توانند توبه کنند!» (قد هتکت الهوامّ ⁽¹⁾جلدته، و أبلت النّواهک ⁽²⁾جدّته ⁽³⁾،و عفت ⁽⁴⁾العواصف آثاره،و محا الحدثان ⁽⁵⁾معالمه،و صارت الأجساد شحبة ⁽⁶⁾بعد بضّتها،و العظام نخرة ⁽⁷⁾بعد قوّتها،و الأرواح مرتهنة

بثقل أعبائها، ⁽¹⁾موقنة بغیب أنبائها،لا تستزاد من صالح عملها،و لا تستعتب من سیّیء زللها!».

تعبیری از این جامعتر و کاملتر،و گویاتر و تکان‌دهنده‌تر،درباره وضع جسم و روح آدمی بعد از مرگ تصوّر نمی‌شود،بدن به سرعت متلاشی می‌شود و طعمه حشرات زمین می‌گردد،چهره‌های زیبا،زبان توانا و عقل‌های دانا همگی بر باد می‌روند و جز مشتی استخوان پوسیده و قبرهای ویران شده و گاه به کلّی از نظرها محو گشته از آنها باقی نمی‌ماند.

مصیبت بزرگتر اینجاست که پرونده اعمال به کلّی بسته می‌شود:نمی‌توان چیزی بر حسنات افزود و نه چیزی از سیّئات کاست،آن روز که با یک قطره اشک-اگر از سر ندامت و حسرت و در راه توبه،فرو می‌ریخت-دریاهای آتش گناه،خاموش می‌شد،گذشت!و آن روز که با گفتن یک«لا اله الاّ اللّه»درخت جدیدی در سرزمین بهشت برای گوینده‌اش کاشته می‌شد،پایان گرفت و تمام راههای بازگشت به طور کامل بسته شده است.

سپس در آخرین قسمت این فراز از خطبه،چنین می‌فرماید:«آیا شما فرزندان و پدران و برادران همان مردم نیستید؟!(همان مردمی که اکنون در زیر خاک خفته‌اند و استخوان‌های آنها در حال پوسیدن است و گذشت سال و ماه،حتّی آثار قبور آنها را محو کرده است)» (أ و لستم أبناء القوم و الآباء و إخوانهم و الأقرباء؟).

اشاره به این که گاهی پدران زودتر از فرزندان از دنیا می‌روند و گاه فرزندان پیش از پدران و گاه برادران قبل از برادران دیگر،هیچ زمان معیّنی برای پایان عمر هیچ کس وجود ندارد و همه در برابر ورود مرگ یکسانند و بقای هیچ کس تا یک روز و حتّی تا یک ساعت،تضمین نشده است! سپس در توضیح و تبیین این معنا می‌فرماید:«شما نیز همان برنامه‌ها را دنبال

می‌کنید،و بر همان طریقه سوار هستید و در همان جادّه گام برمی‌دارید(و سرانجام تندباد اجل می‌وزد و شما را همچون یک پر کاه با خود می‌برد و در زیر خروارها خاک دفن می‌کند و به همان سرنوشت پدران و فرزندان و برادران گرفتار می‌شوید)» (تحتذون أمثلتهم،و ترکبون قدّتهم ⁽¹⁾،و تطؤون جادّتهم!).

این احتمال نیز در تفسیر جمله بالا وجود دارد که امام علیه السّلام در مقام توبیخ و سرزنش آنها می‌فرماید:با این که سرنوشت پیشینیان خود را دیده‌اید،درس عبرت نگرفته‌اید،باز هم،همان اعمال و همان روش‌های غلط و گناه‌آلود را دنبال می‌کنید در حالی که باید از آنها درس می‌آموختید و طریقه آنها را رها می‌کردید.

البته نتیجه هر دو معنا یکی است و آن درس آموختن از سرنوشت گذشتگان است و به گفته آن شاعر عارف:

بشکاف خاک را و ببین یکدم بی‌مهری زمانه رسوا را!

این دشت خوابگاه شهیدان است فرصت شمار وقت تماشا را

از عمر رفته نیز شماری کن مشمار جدی و عقرب و جوزا را

سپس امام علیه السّلام در یک نتیجه‌گیری به بیان این نکته می‌پردازد که چرا مردم با دیدن این همه صحنه‌های عبرت‌انگیز،پند نمی‌گیرند و بیدار نمی‌شوند،می‌فرماید:

«(ولی افسوس که)دلها از گرفتن بهره خویش،سخت و ناتوان شده و از رشد معنوی خود غافل گشته،و در غیر طریق حق گام برمی‌دارد،گویی غیر آنها مقصود هستند (و مرگ یا فرمان‌های الهی هرگز به سراغ آنها نمی‌آید)و گویی نجات و رستگاری

آنها در به چنگ آوردن دنیا است» (فالقلوب قاسیة عن حظّها،لاهیة عن رشدها، سالکة فی غیر مضمارها!کأنّ المعنیّ سواها،و کأنّ الرّشد فی إحراز دنیاها.) در یکی از کلمات امیر مؤمنان علی علیه السّلام می‌خوانیم که امام علیه السّلام در حال تشییع جنازه بود ناگهان صدی مردی را شنید که بلند می‌خندد،امام علی علیه السّلام ناراحت شد فرمود: «کأنّ الموت فیها علی غیر ناکتب،و کأنّ الحقّ فیها علی غیرنا وجب،و کأنّ الّذی نری من الأموات سفر عمّا قلیل إلینا راجعون! ،گویی مرگ در دنیا بر غیر ما نوشته شده و گویی حق در این جهان بر غیر ما واجب گشته و گویی مردگانی را که می‌بینیم مسافرانی هستند که به زودی به سوی ما باز می‌گردند(این چه غفلتی است که شما را گرفته از موقعیت خود در این جهان بی‌خبرید)». ⁽¹⁾

آری،اگر قساوت و سنگدلی بر انسان مسلّط نشود و ابرهای تیره و تار غفلت، آسمان روح او را ترک گوید،یک صحنه از سرنوشت پیشینیان برای بیداری همه انسان‌ها کافی است،تا چه رسد که هر روز این صحنه‌ها در برابر دیدگان ما تکرار می‌شود.

قرآن مجید درباره این گونه افراد می‌فرماید: «ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ فَهِیَ کَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَ إِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما یَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَ إِنَّ مِنْها لَما یَشَّقَّقُ فَیَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَ إِنَّ مِنْها لَما یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللّهِ وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ» ،سپس دلهای شما بعد از این واقعه،سخت شد همچون سنگ یا سخت‌تر،چرا که پاره‌ای از سنگها می‌شکافند و از آن نهرها جاری می‌شود و پاره‌ای از آنها شکاف برمی‌دارند و آب از آن تراوش می‌کند و پاره‌ای از خوف خدا(از فراز کوه)به زیر می‌افتد(امّا

دلهای شما نه از خوف خدا می‌تپد و نه سرچشمه علم و دانش و عواطف انسانی است)و خداوند از اعمال شما غافل نیست». ⁽¹⁾

آری،هنگامی که دنیاپرستی،بر قلب انسان چیره شود،سنگدلی را به همراه می‌آورد و در چنین حالتی انسان راه روشن سعادت را گم می‌کند و در بی‌راهه،گام می‌نهد و چنین می‌پندارد که خطاب‌های الهی درباره نیکوکاران،متوجّه اوست و ضمیرها در آیات تهدید و عذاب به دیگران باز می‌گردد و سعادت و خوشبختی او فقط در گردآوری ذخایر دنیاست.

بخش دهم

اشاره

و اعلموا أنّ مجازکم علی الصّراط و مزالق دحضه،و أهاویل زلله،و تارات أهواله،فاتّقوا اللّه عباد اللّه تقیّة ذی لبّ شغل التّفکّر قلبه،و أنصب الخوف بدنه،و أسهر التّهجّد غرار نومه،و أظمأ الرّجاء هواجر یومه،و ظلف الزّهد شهواته،و أوجف الذّکر بلسانه،و قدّم الخوف لأمانه،و تنکّب المخالج عن وضح السّبیل،و سلک أقصد المسالک إلی النّهج المطلوب، و لم تفتله فاتلات الغرور،و لم تعم علیه مشتبهات الأمور،ظافرا بفرحة البشری،و راحة النّعمی،فی أنعم نومه،و آمن یومه.و قد عبر معبر العاجلة حمیدا،و قدّم زاد الآجلة سعیدا،و بادر من وجل،و أکمش فی مهل،و رغب فی طلب،و ذهب عن هرب،و راقب فی یومه غده،و نظر قدما أمامه.

فکفی بالجنّة ثوابا و نوالا،و کفی بالنّار عقابا و وبالا!و کفی باللّه منتقما و نصیرا!و کفی بالکتاب حجیجا و خصیما!

ترجمه

بدانید عبور شما از صراط و گذرگاه خطرناک مردافکن آن است!معبری که قدمها در آن می‌لغزد و خطرات هولناکی،پی‌درپی دامان انسان را می‌گیرد،حال که چنین است،ای بندگان خدا تقوای الهی پیشه کنید!همچون تقوای خردمندی که تفکّر،

قلب او را به خود مشغول ساخته و خوف الهی جسمش را خسته کرده، شب‌زنده‌داری،خواب را از چشمش ربوده،امید به رحمت پروردگار،او را به تشنگی روزه ایّام گرم(تابستان)واداشته،و زهد در دنیا خواهش‌های نفسانی را از او گرفته است،همان پرهیزگاری که ذکر خدا به سرعت بر زبانش جاری شده و ترس(از خدا) را برای ایمنی رستاخیز از پیش فرستاده است،جاذبه‌های(انحرافی و شیطانی)را از جاده خویش کنار زده و در بهترین و مستقیم‌ترین راههایی که او را به روش مطلوب (جهت رسیدن به رضای خدا)می‌رساند،گام برداشته،و وسوسه‌ها و فریب‌ها هرگز او را نفریفته،و امور مشکوک بر او پنهان نمانده است(و به کمک نور تقوا،حق را از باطل تشخیص داده است)با مژده(بهشت)و زندگی آسوده،در میان نعمتها،در بهترین جایگاه و ایمن‌ترین روزها،شاد و مسرور است،این در حالی است که از گذرگاه دنیای زودگذر،با روشی پسندیده عبور کرده و توشه آخرت را توأم با سعادت از پیش فرستاده است،همان پرهیزگاری که از ترس(آن روز،به عمل صالح) مبادرت ورزیده و در مهلت(زندگی)با سرعت مشغول(بندگی)بوده و نسبت به آنچه مطلوب(پروردگار)است،رغبت کامل داشته و از آنچه باید بگریزد دوری کرده است، امروز مراقب فردای خویش است و برای آینده خود پیش‌بینی لازم را نموده است.

همان بس که بهشت،پاداش و عطیه(پرهیزگاران)باشد!و همان بس که آتش دوزخ،کیفر(بدکاران و بی‌تقوایان)باشد و کافی است که خداوند انتقام گیرنده(از اینها)و یاری کننده(آنها)و قرآن مدافع(نیکوکاران)و دشمن(بدکاران)باشد!

شرح و تفسیر

گذرگاه های هولناکی که در پیش داریم

در این بخش از این خطبه«غرّاء»امام علیه السّلام به سراغ بعضی از مواقف آخرت و گذرگاههای خطرناک آن می‌رود و از آن پلی به سوی این دنیا زده،مردم را برای

آماده شدن جهت حضور در صحنه قیامت و عبور از گذرگاه خطرناک صراط،آماده می‌سازد.

می‌فرماید:«بدانید عبور شما از صراط و گذرگاه خطرناک مردافکن آن است! معبری که قدمها در آن می‌لغزد و خطرات هولناکی،پی‌درپی دامان انسان را می‌گیرد») (و اعلموا أنّ مجازکم ⁽¹⁾علی الصّراط،و مزالق ⁽²⁾دحضه ⁽³⁾،و أهاویل ⁽⁴⁾زلله،و تارات ⁽⁵⁾أهواله).

یکی از گذرگاههای قیامت،«صراط»است که در آیات قرآن به طور اشاره و در روایات صریحا و به طور تفصیل،از آن بحث شده است،از مجموع آن روایات، استفاده می‌شود،صراط پی است بر دوزخ،در مسیر بهشت،که آخرین گذرگاه آدمی است و نیکان و بدان همه بر آن وارد می‌شوند:صالحان مانند برق از آن می‌گذرند و به دروازه‌های بهشت می‌رسند،ولی افراد بی‌ایمان و گنهکار،توان عبور از آن را ندارند و از روی آن،به جهنّم سقوط می‌کنند.

عبور از این گذرگاه خطرناک،که تنها راه بهشت است بستگی به ایمان و عمل دارد و حتّی سرعت عبور از آن،متناسب با درجات تقوا و ایمان است.

البتّه«صراط»در دنیا در اشکال دیگری مجسّم می‌شود و یا به تعبیر دیگر:

صراط در قیامت،تجسّمی از صراطهای دنیاست،چرا که در توصیف«صراط قیامت»

آمده است:

«أدقّ من الشّعر،و أحدّ من السّیف ،باریکتر از مو و برنده‌تر از شمشیر است». ⁽¹⁾

بی‌شک،حدّ فاصل میان حق و باطل،ایمان و کفر،اخلاص و ریا،قصد قربت و پیروی از هوا،به همین باریکی و خطرناکی است که عبور از این خطّ فاصل،جز برای خالصان و مخلصان و نیکان و پاکان میسّر نیست،که شرح آن،در بحث«نکته‌ها» خواهد آمد.

به هر حال،یک چنین گذرگاه باریک،لغزشگاههای فراوان دارد که بدون آمادگی کامل،عبور همراه با سلامت از آن ممکن نیست!به همین دلیل،امام علیه السّلام در ادامه این سخن می‌فرماید:«حال که چنین است،ای بندگان خدا تقوای الهی پیشه کنید! همچون تقوای خردمندی که تفکّر،قلب او را به خود مشغول ساخته،و خوف الهی جسمش را خسته کرده،شب زنده‌داری خواب را از چشمش ربوده،امید به رحمت پروردگار،او را به تشنگی روزه ایّام گرم(تابستان)واداشته،و زهد در دنیا، خواهشهای نفسانی را از او گرفته است!» (فاتّقوا اللّه عباد اللّه تقیّة ذی لبّ شغل التّفکّر قلبه،و أنصب ⁽²⁾الخوف بدنه،و أسهر ⁽³⁾التّهجّد غرار ⁽⁴⁾نومه،و أظمأ الرّجاء هواجر ⁽⁵⁾یومه،و ظلف ⁽⁶⁾الزّهد شهواته).

آری،برای ورود به مرحله تقوا،تقوایی که گذار انسان را از صراط آسان کند، نخست تفکّر لازم است!تفکّر و اندیشه‌ای که تمام قلب را به خود مشغول دارد و خوف از خدا را در انسان زنده کند و به دنبال آن تهجّد و شب‌زنده‌داری و روزه در ایّام گرم تابستان و زهد و پارسایی،در وجود انسان ظاهر گردد،چنین تقوایی است که انسان را به سر منزل مقصود می‌رساند و او را همچون برق،از«صراط خطرناک قیامت»عبور می‌دهد.

در ادامه این سخن می‌فرماید:«همان پرهیزگاری که ذکر خدا به سرعت بر زبانش جاری می‌گردد و ترس(از خدا)را برای ایمنی در رستاخیز از پیش فرستاده است، جاذبه‌ها(ی انحرافی و شیطانی)را از جاده خویش کنار زده و در بهترین و مستقیم‌ترین راههایی که او را به روش مطلوب(جهت رسیدن به رضای خدا) می‌رساند،گام برداشته،و وسوسه‌ها و فریب‌ها هرگز او را نفریفته،و امور مشکوک بر او پنهان نمانده است،(و به کمک نور تقوا،حق را از باطل تشخیص می‌دهد)» (و أوجف ⁽¹⁾الذّکر بلسانه،و قدّم الخوف لأمانه،و تنکّب ⁽²⁾المخالج ⁽³⁾عن وضح ⁽⁴⁾السّبیل،و سلک أقصد المسالک إلی النّهج المطلوب،و لم تفتله ⁽⁵⁾فاتلات الغرور،و لم تعم علیه مشتبهات الأمور).

تا به اینجا امام علیه السّلام در بیان اوصاف پرهیزگارانی که باید الگو قرار گیرند-علاوه بر تفکّر دائم-اوصاف دهگانه‌ای را بیان می‌کند که تحت هر کدام،یک دنیا معنا نهفته شده است و جمع آنها در یک انسان،انسان نمونه‌ای می‌سازد،که در دنیا و آخرت سربلند و در میدان زندگی پیروز و در سیر الی اللّه موفّق است،تمام این تعبیرات با تشبیهات زیبا و کنایه‌ها و عبارات دل‌نشین و پر مغز آمیخته است،به گونه‌ای که در اعماق جان نفوذ می‌کند.

آری،پرهیزگاران راستین،هرگز فریب جاذبه‌های شیطانی را نمی‌خورند و در امور مشکوک در تاریکی گام برنمی‌دارند!نزدیکترین راه را بسوی خدا برمی‌گزینند و موانع را از سر راه برمی‌دارند،خوف از خدا و مسؤلیّتها،مانع انحراف آنهاست و ذکر پروردگار،دائما بر سر زبانشان.

سپس امام علیه السّلام به بخشی از نتایج این اوصاف در دنیا و آخرت پرداخته و در ضمن شش جمله،چنین می‌فرماید:«با مژده(بهشت)و زندگی آسوده در میان نعمتها،در بهترین جایگاهها و ایمن‌ترین روزها،شاد و مسرور است،این در حالی است که از گذرگاه دنیای زودگذر،با روشی پسندیده عبور کرده،و توشه آخرت را توأم با سعادت،از پیش فرستاده است» (ظافرا بفرحة البشری،و راحة النّعمی، ⁽¹⁾فی أنعم نومه،و آمن یومه،و قد عبر معبر العاجلة حمیدا،و قدّم زاد الاجلة سعیدا).

در واقع آنچه سبب بشارت آنان و راحتی و آرامش و امنیّت خاطرشان می‌گردد، همان عبور شایسته از گذرگاه دنیا و پیش فرستادن توشه آخرت است و مشکل مهمّ اینجاست که انسان در مقابل آن جاذبه‌های کاذب و زرق و برق‌های فریبنده و راههای انحرافی،بتواند خود را حفظ کند و از صراط مستقیم الهی خارج نگردد.

سپس در ادامه این سخن،در آخرین اوصافی که برای پرهیزگاران نمونه ذکر

می‌کند،به شش وصف دیگر اشاره کرده،می‌فرماید:«همان پرهیزگاری که از ترس (آن روز،به عمل صالح)مبادرت ورزیده،و در مهلت(زندگی)با سرعت مشغول (بندگی)بوده،و نسبت به آنچه مطلوب(پروردگار)است رغبت کامل داشته،و از آنچه باید بگریزد،دوری کرده است،امروز مراقب فردای خویش بوده و برای آینده خود،پیش‌بینی لازم را نموده است» (و بادر من وجل،و أکمش ⁽¹⁾فی مهل،و رغب فی طلب،و ذهب عن هرب،و راقب فی یومه غده،و نظر قدما أمامه).

در یک کلمه،از فرصت گرانبهای عمر،برای زندگی سعادتمندانه در سرای دیگر بهترین بهره‌گیری را می‌کند،به آنچه باید روی آورد،روی می‌آورد و از آنچه باید دوری کند،پرهیز می‌نماید.

آری،پرهیزگاری که دارای این اوصاف است،سزاوار است الگوی زندگی راهیان راه اللّه و قدوه و اسوه آنان بوده باشد.

در پایان این فراز،به نتیجه نهایی تقوا و بی‌تقوایی اشاره کرده،می‌فرماید:«همان بس،که بهشت پاداش و عطیّه(پرهیزگاران)باشد!و همان بس،که آتش دوزخ کیفر و مجازات(بدکاران و بی‌تقوایان)باشد!و کافی است که خداوند انتقام گیرنده(از اینها)و یاری کننده(آنها)و قرآن مدافع(نیکوکاران)و دشمن(بدکاران)باشد!» (فکفی بالجنّة ثوابا و نوالا،و کفی بالنّار عقابا و وبالا!و کفی باللّه منتقما و نصیرا!و کفی بالکتاب حجیجا و خصیما!).

به راستی امام علیه السّلام در سخنانش اعجاز می‌کند،در جمله‌هایی کوتاه آنچنان تقوا و پرهیزگاری را توصیف می‌کند که در هیچ کتابی دیده نشده و از هیچ کس شنیده نشده است،تعبیراتی که بی‌دردترین افراد،از آن احساس درد می‌کنند و سست‌ترین انسانها را به حرکت وامی‌دارد و به راستی نام«خطبه غرّاء»بر این خطبه بسیار بجاست.

نکته‌ها

1-چگونه آسان از صراط بگذریم؟!

در خطبه بالا اشاره به«صراط»شده است،یعنی گذرگاهی که همه انسانها در قیامت باید از آن عبور کنند و در روایات اسلامی درباره آن بحث‌های فراوانی دیده می‌شود،هر چند در قرآن مجید،واژه«صراط»در این معنا بکار نرفته است جز در یکی دو مورد،که آن هم احتمال دارد اشاره به جادّه حقّ و باطل در دنیا باشد،ولی تعبیرات دیگری در قرآن مجید به عنوان«مرصاد»و مانند آن آمده که جمعی از مفسّران،آن را اشاره به همان«صراط»می‌دانند.

به هر حال،همان گونه که گفتیم از روایات اسلامی استفاده می‌شود که«صراط» پلی است بر روی جهنّم،بسیار باریک و خطرناک،آنها که از آن عبور کنند به بهشت برین می‌رسند و آنها که نتوانند عبور کنند در جهنّم سقوط خواهند کرد.بلکه از بعضی از روایات استفاده می‌شود که«صراط»از درون جهنّم می‌گذرد!ولی مؤمنان آنچنان سریع عبور می‌کنند که کمترین آسیبی به آنان نمی‌رسد،همانگونه که اگر انسان از درون آتش دنیا،با سرعت زیاد عبور کند کمترین تأثیری روی او نخواهد داشت.

در اوصاف صراط چنین آمده است:«صراط پلی است که بر روی دوزخ در مسیر بهشت قرار گرفته و تنها راه ورود در بهشت،عبور از آن است،گروهی از نیکان و پاکان چنان به سرعت از آن می‌گذرند که گویی شعاع برقند!گروهی مانند یک اسب سوار تیزرو،گروهی همچون افراد پیاده و گروهی با دست و زانو از این گذرگاه، می‌گذرند و گروهی که توان عبور ندارند در اثنای راه سقوط می‌کنند». ⁽¹⁾

اهمیّت عبور از این گذرگاه را با توجّه به حدیث معروفی که از رسول خدا نقل

شده و در کلام امام صادق علیه السّلام نیز آمده است،می‌توان،دریافت،آنجا که فرمود:

«إنّ علی جهنّم جسرا أدقّ من الشّعر،أحدّ من السّیف ،بر دوزخ پلی کشیده شده باریک‌تر از مو و تیزتر از شمشیر». ⁽¹⁾

امام صادق علیه السّلام در تفسیر آیه شریفه «إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصادِ» ⁽²⁾می‌فرماید:

«قنطرة علی الصّراط لا یجوزها عبد بمظلمة ،مرصاد پلی است بر صراط،که هر کس حقّ ستمدیدگان بر گردن او باشد از آن عبور نخواهد کرد». ⁽³⁾

در روایات اسلامی اموری به عنوان وسیله عبور سریع،از صراط ذکر شده است.

از جمله در حدیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله آمده است:

«أسبغ الوضوء تمّر علی الصّراط مرّ السّحاب ،وضوء را شاداب و پر آب بگیرد!تا بر صراط همچون ابر بگذری». ⁽⁴⁾

و در حدیث دیگری می‌خوانیم که موسی علیه السّلام در مناجاتش به درگاه الهی سؤال کرد:«إلهی ما جزاء من تلا حکمتک سرّا و جهرا؟قال:یا موسی!یمرّ علی الصّراط کالبرق، خداوندا پاداش کسی که حکمت تو را پنهان و آشکار بخواند(و مردم را با سخنان حکیمانه تو،به سوی حق دعوت کند)چیست؟فرمود:ای موسی!چنین کسی همچون برق از صراط عبور می‌کند». ⁽⁵⁾

جالب توجّه اینکه در روایات متعدّدی می‌خوانیم،یکی از شرایط اصلی عبور از صراط،ولایت علی بن ابی‌طالب،است.این روایت را بسیاری از بزرگان اهل سنّت در کتابهای خود از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نقل کرده‌اند.از جمله«حافظ بن سمّان»در کتاب «موافقه»چنین نقل می‌کند که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:

«لا یجوز أحد علی الصّراط إلاّ من کتب له علیّ علیه السّلام الجواز ،هیچ کس از صراط عبور نمی‌کند،مگر اینکه علی علیه السّلام اجازه

عبور برای او بنویسد». ⁽¹⁾و در بعضی روایات آمده است:

«إذا جمع اللّه الأوّلین و الآخرین یوم القیامة و نصب الصّراط علی جسر جهنّم ما جازها أحد حتّی کانت معه براءة بولایة علیّ بن أبی طالب ،هنگامی که خداوند اوّلین و آخرین را در روز قیامت گرد آورد و صراط بر جهنّم کشیده شود،هیچ کس از آن عبور نمی‌کند مگر اینکه برات آزادی به سبب ولایت علی علیه السّلام با او باشد». ⁽²⁾این مضمون با تفاوت مختصری در«مناقب خوارزمی»و«مناقب ابن مغازلی»و«فرائد السّمطین»و کتاب«الرّیاض النّظرة»آمده است. ⁽³⁾

همانگونه که در شرح خطبه نیز ذکر شد،صراط در قیامت در واقع تجسّمی است از صراطهایی که در دنیاست که به همان باریکی و خطرناکی است.

2-نماز شب،کیمیای سعادت است

در این خطبه امام علیه السّلام به مسأله شب بیداری و عبادات شبانه،اشاره می‌فرماید و آن را از ویژگی‌های پرهیزگاران صفوف مقدّم راهیان راه خدا می‌شمرد.

«تهجّد»از ماده«هجود»به گفته«راغب»در«مفردات»در اصل به معنای خواب است،ولی هنگامی که به باب«تفعّل»می‌رود در معنای انتقال از خواب،به بیداری به کار می‌رود و از آنجا که بیداری شبانه،در عرف پرهیزگاران برای راز و نیاز به درگاه خداست،این واژه(تهجّد)به معنای نماز خواندن در دل شب،یا در خصوص نافله شب بکار می‌رود.

به هر حال،نماز شب،که با آداب خاصّی انجام می‌گیرد،اکسیر اعظم و کیمیای

اکبر است که می‌تواند مس تیره وجود انسان را،به طلای ناب تقوا مبدّل کند.قرآن مجید و همه پیشوایان بزرگ اسلام و بزرگان اخلاق،بر انجام این عبادت انسان‌ساز و آثار تربیتی آن تأکید کرده‌اند.

همین بس که قرآن مجید به پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله خطاب می‌کند و می‌گوید: «وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَکَ عَسی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً» ،پاسی از شب را از خواب برخیز و قرآن(و نماز)بخوان،این وظیفه اضافی برای توست(اشاره به اینکه نماز شب بر پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله واجب و بر امّت مستحب است)تا پروردگارت تو را به مقامی درخور ستایش برساند». ⁽¹⁾

این تعبیر به خوبی نشان می‌دهد که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله«مقام محمود»را که مقام بسیار والا و برجسته است،در سایه عبادت شبانه پیدا کرد(و به گفته شاعر روشن ضمیر:

«چیزی که مایه نجات او از ظلمات به سوی نور تقوا شد،دعای نیمه شبی بود و گریه سحری»).

از روایات فراوانی که در این زمینه از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و ائمه هدی علیهم السّلام نقل شده همین بس که در حدیثی پیامبر اکرم به علی علیه السّلام توصیه می‌کند:«علیک بصلاة اللّیل! یکرّرها أربعة،بر تو باد که نماز شب را به جای آوری!پیامبر این سخن را چهار بار تکرار کرد». ⁽²⁾