بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 15

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 15: تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله - 1

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

كتاب تاريخ نبينا صلي الله عليه و آله

مقدمة المؤلف

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

الحمد لله الذي أكرم سيد أنبيائه محمدا بالرسالة و شرفها به شرائف الصلوات و كرائم التحيات و التسليمات عليه و علي الأفاخم الأنجبين من عترته و آله.

أما بعد فيقول الخاطئ القاصر العاثر محمد بن محمد التقي المدعو بباقر عفا الله عن عثراتهما و حشرهما مع مواليهما و ساداتهما هذا هو المجلد السادس من كتاب بحار الأنوار المشتمل علي تاريخ سيد الأبرار و نخبة الأخيار زين الرسالة و النبوة و ينبوع الحكمة و الفتوة ⁽¹⁾نبي الأنبياء و صفي الأصفياء نجي الله و نجيبه و خليل الله و حبيبه محمول الأفلاك و مخدوم الأملاك صاحب المقام المحمود و غاية إيجاد كل موجود شمس سماء العرفان و أس بناء الإيمان شرف الأشراف و غرة ⁽²⁾عبد مناف بحر السخاء و معدن الحياء رحمة العباد و ربيع البلاد الذي به اكتسي الفخر فخرا و الشرف شرفا و به تضمنت الجنان غرفا و القصور شرفا فركعت السماوات لأعباء نعمه و سجدت الأرضون لموطئ قدمه و بنوره استضاءت الأنوار و استنارت الشموس و الأقمار و بظهوره تجلّت الأسرار عن جلابيب الأستار إمام المرسلين و فخر العالمين أبي القاسم محمد بن عبد الله خاتم النبيين صلوات الله عليه و علي أهل بيته الأطهرين و بيان فضائله ⁽³⁾و مناقبه و معجزاته و مكارمه و غزواته و سائر أحواله صلي الله عليه و آله.

کتاب تاریخ پیامبر ما صلی الله علیه و آله

مقدمه مؤلف

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

ستایش از آنِ خداوندی است که بر سرور پیامبران خود حضرت محمد صلّی الله علیه و آله با رسالت ارج نهاد و این چنین ایشان را گرامی داشت، ارجمندترین درودها و گرامی ترین سلام ها بر آن حضرت و خاندان و خانواده والاتبار و بزرگ زاد ایشان.

اما بعد؛ این بنده خطاکار ناتوان گنهکار، محمد بن محمد تقی معروف به باقر، که خداوند از گناهان هر دو چشم بپوشد و هر دو را با صاحبان امر و سروران خود محشور فرماید، جلد ششم از کتاب بحارالانوار را تقدیم می کند که مشتمل است بر تاریخ سرور نیکان و سرآمد خوبان، زینت رسالت و نبوت و سرچشمه حکمت و فتوت، پیامبرِ پیامبران و برگزیده برگزیدگان، گزیده و برگزیده خداوند، خلیل الله و حبیب الله، نشسته بر بال آسمانیان و فرمانروای شهریاران، آن صاحب مقام محمود و هدف از ایجاد هر موجود، خورشید آسمان عرفان و بنیان بنای ایمان، شرافت اشراف و روسپیدی عبدمناف، دریای کرم و معدن آزرم، رحمت بندگان و بهار سرزمین ها، او که سربلندی با وجودش سربلند شد و ارجمندی با حضورش ارجمند، او که به خاطرش در بهشت غرفه ساختند و بر کاخ ها کنگره افراشتند و آسمان ها از بار نعمت هایش رکوع کردند و زمین ها بر جای پایش به سجده افتادند و از نورش روشنایی ها روشن گشتند و خورشیدها و ماه ها نور گرفتند و ظهورش پرده از اسرار برگرفت، پیشوای رسولان و فخر جهانیان، حضرت ابوالقاسم محمد بن عبدالله، خاتم پیامبران که درود خداوند بر او و بر اهل بیت پاک دامان او، و نیز مشتمل است بر بیان فضیلت ها و منقبت ها و عظمت ها و معجزه ها و غزوه ها و سایر احوال آن حضرت صلّی الله علیه و آله.

باب 1 بدء خلقه و ما جري له في الميثاق و بدء نوره و ظهوره صلي الله عليه و آله من لدن آدم عليه السلام

اشارة

و بيان حال ⁽¹⁾آبائه العظام، و أجداده الكرام، لاسيما عبد المطلب و والديه عليهم الصلاة والسلام، و بعض احوال العرب في الجاهلية، وقصة الفيل، وبعض النوادر.

الآيات

آل عمران: «وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَ حِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلي ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ»(81)

الأعراف: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلي أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلي شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ* أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ كُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَ فَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ»(172 - 173)

الشعراء: «الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ *وَ تَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ»(118 - 119)

الأحزاب: «وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَ مِنْكَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْراهِيمَ وَ مُوسي وَ عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ وَ أَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً* لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ وَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً أَلِيماً»(7 - 8)

تفسير

قال الطبرسي رحمه الله في قوله تعالي: وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ أي و اذكر يا محمد حين أخذ الله الميثاق من النبيين خصوصا بأن يصدق بعضهم بعضا و يتبع بعضهم بعضا و قيل أخذ ميثاقهم علي أن يعبدوا الله و يدعوا إلي عبادة الله و أن يصدق

باب یک: آغاز آفرینش پیامبر صلّی الله علیه و آله

اشاره

و سرگذشت حضرتش در روز میثاق و سرآغاز نور حضرت و ظهور آن از نزد آدم علیه السلام و بیان احوال پدران والا و نیاکان ارجمند ایشان به ویژه عبدالمطّلب و پدر و مادر آن حضرت که درود و سلام بر همه آنان باد و نیز بیان گوشه ای از احوال عرب در جاهلیت و داستان فیل و برخی نوادر

آیات

{و [یاد کن] هنگامی را که خداوند از پیامبران پیمان گرفت که هر گاه به شما کتاب و حکمتی دادم سپس شما را فرستاده‌ای آمد که آنچه را با شماست تصدیق کرد البته به او ایمان بیاورید و حتما یاریش کنید آنگاه فرمود آیا اقرار کردید و در این باره پیمانم را پذیرفتید گفتند آری اقرار کردیم فرمود پس گواه باشید و من با شما از گواهانم }

{و هنگامی را که پروردگارت از پشت فرزندان آدم ذریه آنان را برگرفت و ایشان را بر خودشان گواه ساخت که آیا پروردگار شما نیستم گفتند چرا گواهی دادیم تا مبادا روز قیامت بگویید ما از این [امر] غافل بودیم. یا بگویید پدران ما پیش از این مشرک بوده‌اند و ما فرزندانی پس از ایشان بودیم آیا ما را به خاطر آنچه باطل‌اندیشان انجام داده‌اند هلاک می‌کنی}

{آن کس که چون [به نماز] برمی‌خیزی تو را می‌بیند. و حرکت تو را در میان سجده‌کنندگان [می‌نگرد]}

{و [یاد کن] هنگامی را که از پیامبران پیمان گرفتیم و از تو و از نوح و ابراهیم و موسی و عیسی پسر مریم و از [همه] آنان پیمانی استوار گرفتیم. تا راستان را از صدقشان باز پرسد و برای کافران عذابی دردناک آماده کرده است}

تفسیر

طبرسی درباره کلام خداوند متعال که می فرماید: {و [یاد کن] هنگامی را که از پیامبران پیمان گرفتیم}، می گوید: یعنی ای محمد! یاد کن هنگامی را که خداوند از پیامبران پیمان گرفت به ویژه در این که یکدیگر را تصدیق کنند و از یکدیگر پیروی کنند؛ و گفته شده: از آنان پیمان گرفت که خدا را بپرستند و به پرستش او دعوت کنند و یکدیگر

بعضهم بعضا و أن ينصحوا لقومهم وَ مِنْكَ يا محمد و إنما قدمه لفضله و شرفه وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْراهِيمَ وَ مُوسي وَ عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ خص هؤلاء لأنهم أصحاب الشرائع وَ أَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً أي عهدا شديدا علي الوفاء بما حملوا من أعباء الرسالة و تبليغ الشرائع و قيل علي أن يعلنوا أن محمدا رسول الله و يعلن محمد أن لا نبي بعده لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ قيل معناه إنما فعل ذلك ليسأل الأنبياء و المرسلين ما الذي جاءت به أممكم ⁽¹⁾و قيل ليسأل الصادقين في توحيد الله و عدله و الشرائع عَنْ صِدْقِهِمْ أي عما كانوا يقولونه فيه تعالي فيقال لهم هل ظلم الله أحدا هل جازي كل إنسان بفعله هل عذب بغير ذنب و نحو ذلك فيقولون نعم عدل في حكمه و جازي كلا بفعله و قيل معناه ليسأل الصادقين في أقوالهم عن صدقهم في أفعالهم و قيل ليسأل الصادقين ما ذا قصدتم بصدقكم وجه الله أو غيره. ⁽²⁾

أقول سيأتي تفسير سائر الآيات و سنورد الأخبار المتضمنة لتأويلها في هذا الباب و غيره.

الأخبار

«1»

فس، تفسير القمي مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُرَاتِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ فِي النُّبُوَّةِ وَ تَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ قَالَ فِي أَصْلَابِ النَّبِيِّينَ ⁽³⁾.

«2»

كنز، كنز جامع الفوائد و تأويل الآيات الظاهرة مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ هَارُونَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ أَخِيهِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام عَنْ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ قَالَ يَرَي تَقَلُّبَهُ فِي أَصْلَابِ النَّبِيِّينَ مِنْ نَبِيٍّ إِلَي نَبِيٍّ حَتَّي أَخْرَجَهُ مِنْ صُلْبِ أَبِيهِ مِنْ نِكَاحٍ غَيْرِ سِفَاحٍ مِنْ لَدُنْ آدَمَ ع⁽⁴⁾.

«3»

ير، بصائر الدرجات بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَعْمَرٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي هذا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولي

را تصدیق کنند و قوم خود را اندرز دهند {و از تو} ای محمد!، خداوند پیامبر صلّی الله علیه و آله را به خاطر برتری و ارجمندی حضرتش مقدّم داشته است {و از نوح و ابراهیم و موسی و عیسی پسر مریم} ایشان را متمایز کرده زیرا صاحب شریعت اند {و از [همه] آنان پیمانی استوار گرفتیم} یعنی پیمانی محکم بر این که به بار رسالتی که بر دوش گرفتند و به تبلیغ شریعت خود وفا کنند؛ و نیز گفته شده بر این که آنان اعلان کنند محمد صلّی الله علیه و آله فرستاده خداوند است و محمد صلّی الله علیه و آله اعلان کند که هیچ پیامبری پس از او نیست. {تا راستان را از صدقشان باز پرسد} یعنی خداوند چنین کرده تا از پیامبران و رسولان بپرسد امت هایتان چه کردند، و نیز گفته شده تا راستان را {از صدقشان} درباره توحید و عدل خداوند متعال باز پرسد، یعنی درباره آن چه که درباره خداوند متعال می گفته اند، به آنان می گویند: آیا خداوند به احدی ستم کرد؟ آیا جز این بود که هر انسانی را به خاطر عملش جزا داد؟ آیا کسی را بدون گناه عذاب کرد؟ و پرسش هایی از این دست. و آنان می گویند: البته که او در حکم خود عدل ورزید و هر کس را به خاطر عملش جزا داد؛ و گفته شده: تا صادقان در گفتار را از صدقشان در رفتارشان بپرسد، و گفته شده: تا از راستان بپرسد با صدق خود در پی چه بودید؟ رضای خداوند یا رضای دیگری؟⁽⁵⁾

می گویم: تفسیر سایر آیات و اخبار، متضمّن بر تأویل آن ها در این باب و باب های دیگر خواهد آمد.

روایات

«1»

تفسیر قمی: امام باقر علیه السلام فرمود: «الَّذی یَراکَ حینَ تَقُوم»⁽⁶⁾{آن کس که چون برمی‌خیزی تو را می‌بیند} یعنی چون در نبوت به پا خیزی. «وَ تَقَلُّبَکَ فِی السَّاجِدین»⁽⁷⁾{و حرکت تو را در میان سجده‌کنندگان [می‌نگرد]} فرمود: یعنی در اصلاب پیامبران⁽⁸⁾.

«2»

کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة: از ابی جارود روایت شده که وی گفت: از امام باقر علیه السلام درباره کلام خداوند عزوجل، «وَ تَقَلُّبَکَ فِی السَّاجِدین»{و حرکت تو را در میان سجده‌کنندگان [می‌نگرد]}، پرسیدم. ایشان فرمود: یعنی حرکت حضرت صلّی الله علیه و آله را در اصلاب پیامبران، از صلب پیامبری تا صلب پیامبری دیگر، می بیند تا او را از نزد حضرت آدم علیه السلام پی در پی با نکاح و بدون زنا از صلب پدرش بیرون آورَد⁽⁹⁾.

«3»

بصائر الدرجات: علی بن معمر از پدرش روایت کرده که وی گفت: از امام صادق علیه السلام درباره کلام خداوند متعال «هذا نَذیرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولی»⁽¹⁰⁾

قَالَ يَعْنِي بِهِ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله حَيْثُ دَعَاهُمْ إِلَي الْإِقْرَارِ بِاللَّهِ فِي الذَّرِّ الْأَوَّلِ ⁽¹⁾.

«4»

ل، الخصال مع، معاني الأخبار الْحَاكِمُ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَرْوَزِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْجُرْجَانِيِّ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ يَحْيَي الْوَاسِطِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْمَدَنِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي خَلَقَ نُورَ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله قَبْلَ أَنْ خَلَقَ ⁽²⁾السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ الْعَرْشَ وَ الْكُرْسِيَّ وَ اللَّوْحَ وَ الْقَلَمَ وَ الْجَنَّةَ وَ النَّارَ وَ قَبْلَ أَنْ خَلَقَ ⁽³⁾آدَمَ وَ نُوحاً وَ إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ وَ إِسْحَاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ مُوسَي وَ عِيسَي وَ دَاوُدَ وَ سُلَيْمَانَ عليهم السلام وَ كُلَّ مَنْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي قَوْلِهِ وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ إِلَي قَوْلِهِ وَ هَدَيْناهُمْ إِلي صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وَ قَبْلَ أَنْ خَلَقَ الْأَنْبِيَاءَ كُلَّهُمْ بِأَرْبَعِ مِائَةِ أَلْفِ سَنَةٍ وَ أَرْبَعٍ وَ عِشْرِينَ أَلْفَ سَنَةٍ وَ خَلَقَ عَزَّ وَ جَلَّ مَعَهُ اثْنَيْ عَشَرَ حِجَاباً حِجَابَ الْقُدْرَةِ وَ حِجَابَ الْعَظَمَةِ وَ حِجَابَ الْمِنَّةِ ⁽⁴⁾وَ حِجَابَ الرَّحْمَةِ وَ حِجَابَ السَّعَادَةِ وَ حِجَابَ الْكَرَامَةِ وَ حِجَابَ الْمَنْزِلَةِ وَ حِجَابَ الْهِدَايَةِ وَ حِجَابَ النُّبُوَّةِ وَ حِجَابَ الرِّفْعَةِ وَ حِجَابَ الْهَيْبَةِ وَ حِجَابَ الشَّفَاعَةِ ثُمَّ حَبَسَ نُورَ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فِي حِجَابِ الْقُدْرَةِ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْأَعْلَي وَ فِي حِجَابِ الْعَظَمَةِ أَحَدَ عَشَرَ أَلْفَ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ عَالِمِ السِّرِّ وَ فِي حِجَابِ الْمِنَّةِ عَشْرَةَ آلَافِ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ قَائِمٌ لَا يَلْهُو وَ فِي حِجَابِ الرَّحْمَةِ تِسْعَةَ آلَافِ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ الرَّفِيعِ الْأَعْلَي وَ فِي حِجَابِ السَّعَادَةِ ثَمَانِيَةَ آلَافِ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ دَائِمٌ لَا يَسْهُو وَ فِي حِجَابِ الْكَرَامَةِ سَبْعَةَ آلَافِ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ غَنِيٌّ لَا يَفْتَقِرُ وَ فِي حِجَابِ الْمَنْزِلَةِ سِتَّةَ آلَافِ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ الْعَلِيمِ الْكَرِيمِ ⁽⁵⁾وَ فِي حِجَابِ الْهِدَايَةِ خَمْسَةَ آلَافِ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ ذِي الْعَرْشِ الْعَظِيمِ ⁽⁶⁾وَ فِي حِجَابِ النُّبُوَّةِ أَرْبَعَةَ آلَافِ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ رَبِ

{ این [پیامبر نیز] بیم‌دهنده‌ای از [جمله] بیم‌دهندگان نخستین است} پرسیدم. فرمود: محمد صلّی الله علیه و آله را منظور دارد، در آن هنگام که در ذرّ اول همه را فراخواند تا به وجود خداوند اقرار کنند⁽⁷⁾.

«4»

خصال و معانی الأخبار: امام علی علیه السلام فرمود: خداوند تبارک و تعالی نور محمد صلّی الله علیه و آله را پیش از آن آفرید که آسمان ها و زمین و عرش و کرسی و لوح و قلم و بهشت و جهنم را بیافریند و پیش از آن که آدم و نوح و ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و موسی و عیسی و داود و سلیمان علیه السلام را بیافریند و پیش از آفرینش همه کسانی که در کلام خود فرمود: «وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَیَعْقُوبَ»⁽⁸⁾

{و به او اسحاق و یعقوب را بخشیدیم} تا آن جا که «وَهَدَیْنَاهُمْ إِلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ»⁽⁹⁾

{و به راه راست راهنمایی شان کردیم}؛ خداوند عزوجل چهار صد و بیست و چهار هزار سال پیش از آن که همه پیامبران را بیافریند، پیامبر صلّی الله علیه و آله را به همراه دوازده حجاب بیافرید: حجاب قدرت و حجاب عظمت و حجاب منت و حجاب رحمت و حجاب سعادت و حجاب کرامت و حجاب منزلت و حجاب هدایت و حجاب نبوت و حجاب رفعت و حجاب هیبت و حجاب شفاعت، سپس نور محمد صلّی الله علیه و آله را دوازده هزار سال در حجاب قدرت حبس کرد و او می فرمود: منزه است پروردگار والای من، و یازده هزار سال در حجاب عظمت و او می فرمود: منزه است دانای اسرار، و ده هزار سال در حجاب منت و او می فرمود: منزه است خدایی که استوار است و به بیهودگی نمی گذرانَد، و نُه هزار سال در حجاب رحمت و او می فرمود: منزه است آن رفیع والا، و هشت هزار سال در حجاب سعادت و او می فرمود: منزه است او که همیشگی است و اشتباه نمی کند، و هفت هزار سال در حجاب کرامت و او می فرمود: منزه است خدایی که بی نیاز است و نیازمند نمی شود، و شش هزار سال در حجاب منزلت و او می فرمود: منزه است آن خدای علیم کریم، و پنج هزار سال در حجاب هدایت و او می فرمود: منزه است آن صاحب عرش عظیم، و چهار هزار سال در حجاب نبوت و او می فرمود: منزه است پروردگار

الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَ فِي حِجَابِ الرِّفْعَةِ ثَلَاثَةَ آلَافِ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ ذِي الْمُلْكِ وَ الْمَلَكُوتِ وَ فِي حِجَابِ الْهَيْبَةِ أَلْفَيْ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ بِحَمْدِهِ وَ فِي حِجَابِ الشَّفَاعَةِ أَلْفَ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ وَ بِحَمْدِهِ ثُمَّ أَظْهَرَ اسْمَهُ عَلَي اللَّوْحِ فَكَانَ عَلَي اللَّوْحِ مُنَوَّراً أَرْبَعَةَ آلَافِ سَنَةٍ ثُمَّ أَظْهَرَهُ عَلَي الْعَرْشِ فَكَانَ عَلَي سَاقِ الْعَرْشِ مُثْبَتاً سَبْعَةَ آلَافِ سَنَةٍ إِلَي أَنْ وَضَعَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي صُلْبِ آدَمَ عليه السلام ⁽¹⁾ثُمَّ نَقَلَهُ مِنْ صُلْبِ آدَمَ عليه السلام إِلَي صُلْبِ نُوحٍ عليه السلام ثُمَّ مِنْ صُلْبٍ إِلَي صُلْبٍ ⁽²⁾حَتَّي أَخْرَجَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ صُلْبِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَأَكْرَمَهُ بِسِتِّ كَرَامَاتٍ أَلْبَسَهُ قَمِيصَ الرِّضَا وَ رَدَّاهُ بِرِدَاءِ الْهَيْبَةِ وَ تَوَّجَهُ بِتَاجِ الْهِدَايَةِ ⁽³⁾وَ أَلْبَسَهُ سَرَاوِيلَ الْمَعْرِفَةِ وَ جَعَلَ تِكَّتَهُ تِكَّةَ الْمَحَبَّةِ يَشُدُّ بِهَا سَرَاوِيلَهُ وَ جَعَلَ نَعْلَهُ نَعْلَ الْخَوْفِ وَ نَاوَلَهُ عَصَا الْمَنْزِلَةِ ثُمَّ قَالَ يَا مُحَمَّدُ اذْهَبْ إِلَي النَّاسِ فَقُلْ لَهُمْ قُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ كَانَ أَصْلُ ذَلِكَ الْقَمِيصِ مِنْ سِتَّةِ أَشْيَاءَ قَامَتُهُ مِنَ الْيَاقُوتِ وَ كُمَّاهُ مِنَ اللُّؤْلُؤِ وَ دِخْرِيصُهُ مِنَ الْبِلَّوْرِ الْأَصْفَرِ وَ إِبْطَاهُ مِنَ الزَّبَرْجَدِ وَ جُرُبَّانُهُ مِنَ الْمَرْجَانِ الْأَحْمَرِ وَ جَيْبُهُ مِنْ نُورِ الرَّبِّ جَلَّ جَلَالُهُ فَقَبِلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ تَوْبَةَ آدَمَ عليه السلام بِذَلِكَ الْقَمِيصِ وَ رَدَّ خَاتَمَ سُلَيْمَانَ عليه السلام بِهِ وَ رَدَّ يُوسُفَ عليه السلام إِلَي يَعْقُوبَ عليه السلام بِهِ وَ نَجَّي يُونُسَ عليه السلام مِنْ بَطْنِ الْحُوتِ بِهِ وَ كَذَلِكَ سَائِرُ الْأَنْبِيَاءِ عليهم السلام أَنْجَاهُمْ مِنَ الْمِحَنِ بِهِ وَ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الْقَمِيصُ إِلَّا قَمِيصَ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله ⁽⁴⁾.

شکوهمند از آنچه وصف می‌کنند، و سه هزار سال در حجاب رفعت و او می فرمود: منزه است صاحب مُلک و ملکوت، و دو هزار سال در حجاب هیبت و او می فرمود: منزه است خداوند و او را می ستایم، و هزار سال در حجاب شفاعت و او می فرمود: منزه است پروردگار با عظمت من و او را می ستایم. سپس خداوند متعال نام او را بر لوح نمایان کرد و نام او چهار هزار سال به تابناکی بر لوح بر جا ماند، سپس نام او را برعرش نمایان کرد و نام او هفت هزار سال بر ساق عرش ثبت ماند تا این که او را در صلب آدم علیه السلام نهاد و سپس وی را از صلب آدم به صلب نوح منتقل کرد و سپس از صلبی به صلب دیگر تا این که او را از صلب عبدالله بن عبدالمطّلب بیرون آورد و با شش کرامت او را ارج نهاد: پیراهن رضا به او پوشاند و ردای هیبت بر تنش کرد و تاج هدایت بر سرش نهاد و پای جامه معرفت به او پوشاند و با بند محبت پای جامه اش را محکم کرد و پای افزار خوف بر پایش کرد و عصای منزلت به دستش داد و سپس فرمود: ای محمد! سوی مردم برو و به آنان بگو: بگویید هیچ خدایی جز خداوند یگانه نیست و محمد فرستاده اوست. جنس آن پیراهن از شش چیز بود: قواره آن از یاقوت و آستین هایش از مروارید و چاپوق آن از بلور زرد و زیربغلش از زبرجد و جیب هایش از مرجان سرخ و گریبانش از نور پروردگار جلّ جلاله. خداوند عزوجل به خاطر آن پیراهن توبه آدم را پذیرفت و نگین سلیمان را به وی بازگرداند و یوسف را به یعقوب بازگرداند و یونس را از شکم ماهی نجات داد و همچنان پیامبران دیگر را از دشواری ها رهایی بخشید، آن پیراهن فقط از برای محمد صلّی الله علیه و آله بود⁽⁵⁾.

بيان

قوله ثم حبس نور محمد صلي الله عليه و آله ليس الغرض ذكر جميع أحواله صلي الله عليه و آله في الذر لعدم موافقة العدد بل قد جري علي نوره أحوال قبل تلك الأحوال أو بعدها أو بينها لم تذكر في الخبر ⁽¹⁾و الدخريص بالكسر لبنة القميص و جربان القميص بضم الجيم و الراء و تشديد الباء معرب گريبان.

«5»

فر، تفسير فرات بن إبراهيم عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْفَزَارِيِّ بِإِسْنَادِهِ ⁽²⁾عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ يَزِيدَ الْجُعْفِيِّ ⁽³⁾قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي الصَّادِقِ عليه السلام وَ عِنْدَهُ ابْنُ ظَبْيَانَ وَ الْقَاسِمُ الصَّيْرَفِيُّ ⁽⁴⁾فَسَلَّمْتُ وَ جَلَسْتُ وَ قُلْتُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ ⁽⁵⁾أَيْنَ كُنْتُمْ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ سَمَاءً مَبْنِيَّةً وَ أَرْضاً مَدْحِيَّةً أَوْ ظُلْمَةً أَوْ نُوراً ⁽⁶⁾قَالَ كُنَّا أَشْبَاحَ نُورٍ حَوْلَ الْعَرْشِ نُسَبِّحُ اللَّهَ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ آدَمَ عليه السلام بِخَمْسَةَ عَشَرَ أَلْفَ عَامٍ فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ عليه السلام فَرَّغَنَا فِي صُلْبِهِ فَلَمْ يَزَلْ يَنْقُلُنَا مِنْ صُلْبٍ طَاهِرٍ إِلَي رَحِمٍ مُطَهَّرٍ حَتَّي بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله الْخَبَرَ ⁽⁷⁾.

«6»

فر، تفسير فرات بن إبراهيم جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بِشْرَوَيْهِ الْقَطَّانُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ ⁽⁸⁾عَنْ

توضیح

منظور از فرموده ایشان «سپس نور محمد صلّی الله علیه و آله را حبس کرد ...» ذکر تمامی احوال حضرت صلّی الله علیه و آله در عالم ذر نیست، زیرا این شمارگان با همه احوال پیامبر مطابقت ندارند. بر نور ایشان پیش از آن احوال یا پس از آن یا در همان حین احوالی دیگر گذشته که در این خبر ذکر نشده است.

«دخریص» به کسر، چاپوق پیراهن است و «جربان» به ضمّ جیم و راء و تشدید باء معرّب «گریبان» است.

«5»

تفسیر فرات بن ابراهیم: از قبیصة بن یزید جعفی روایت شده که گفته: خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم و ابن ظبیان و قاسم صیرفی نیز نزد ایشان بودند. سلام کردم و نشستم و عرض کردم: ای پسر رسول خدا! پیش از آن که خداوند آسمان پهناور و زمین گسترده و تاریکی و نور را بیافریند، شما کجا بودید؟ فرمود: پانزده هزار سال پیش از آن که خداوند آدم علیه السلام را بیافریند، ما همانند نوری گرداگرد عرش بودیم و خداوند را تسبیح می گفتیم. وقتی خداوند آدم علیه السلام را آفرید، ما را در صلب او گذاشت و همچنان ما را از صلبی پاک به رحِمی پاکیزه منتقل کرد تا آن که محمد صلّی الله علیه و آله را برانگیخت⁽⁹⁾.

«6»

تفسیر فرات بن ابراهیم:

صَعْصَعَةَ بْنِ صُوحَانَ وَ اَلْأَحْنَفِ بْنِ قَيْسٍ عَنِ اِبْنِ عَبَّاسٍ ⁽¹⁾قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: خَلَقَنِيَ اللَّهُ نُوراً تَحْتَ الْعَرْشِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ آدَمَ عليه السلام بِاثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ سَنَةٍ فَلَمَّا أَنْ خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ عليه السلام أَلْقَي النُّورَ فِي صُلْبِ آدَمَ عليه السلام فَأَقْبَلَ يَنْتَقِلُ ذَلِكَ النُّورُ مِنْ صُلْبٍ إِلَي صُلْبٍ حَتَّي افْتَرَقْنَا فِي صُلْبِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ أَبِي طَالِبٍ فَخَلَقَنِي رَبِّي مِنْ ذَلِكَ النُّورِ لَكِنَّهُ لاَ نَبِيَّ بَعْدِي ⁽²⁾.

«7»

ع، علل الشرائع إِبْرَاهِيمُ بْنُ هَارُونَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي الثَّلْجِ ⁽³⁾عَنْ عِيسَي بْنِ مِهْرَانَ ⁽⁴⁾عَنْ مُنْذِرٍ الشراك (السَّرَّاجِ) عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عُلَيَّةَ عَنْ أَسْلَمَ بْنِ مَيْسَرَةَ الْعِجْلِيِّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنَّ اللَّهَ خَلَقَنِي وَ عَلِيّاً وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَخْلُقَ الدُّنْيَا بِسَبْعَةِ آلَافِ عَامٍ قُلْتُ فَأَيْنَ كُنْتُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ قُدَّامَ الْعَرْشِ نُسَبِّحُ اللَّهَ وَ نَحْمَدُهُ وَ نُقَدِّسُهُ وَ نُمَجِّدُهُ قُلْتُ عَلَي أَيِّ مِثَالٍ قَالَ أَشْبَاحِ نُورٍ حَتَّي إِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يَخْلُقَ صُوَرَنَا صَيَّرَنَا عَمُودَ نُورٍ ثُمَّ قَذَفَنَا فِي صُلْبِ آدَمَ ثُمَّ أَخْرَجَنَا إِلَي أَصْلَابِ الْآبَاءِ وَ أَرْحَامِ الْأُمَّهَاتِ وَ لَا يُصِيبُنَا نَجَسُ الشِّرْكِ وَ لَا سِفَاحُ الْكُفْرِ يَسْعَدُ بِنَا قَوْمٌ وَ يَشْقَي بِنَا آخَرُونَ فَلَمَّا صَيَّرَنَا إِلَي صُلْبِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَخْرَجَ ذَلِكَ النُّورَ فَشَقَّهُ نِصْفَيْنِ فَجَعَلَ نِصْفَهُ فِي عَبْدِ اللَّهِ وَ نِصْفَهُ فِي أَبِي طَالِبٍ ثُمَّ أَخْرَجَ الَّذِي ⁽⁵⁾لِي إِلَي آمِنَةَ وَ النِّصْفَ إِلَي فَاطِمَةَ بِنْتِ أَسَدٍ فَأَخْرَجَتْنِي آمِنَةُ وَ

رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: خداوند دوازده هزار سال پیش از آن که آدم علیه السلام را بیافریند، مرا همچون نوری به زیر عرش بیافرید. وقتی خداوند آدم علیه السلام را آفرید، آن نور را در صلب او انداخت و شروع کرد آن نور را از پشتی به پشت دیگر منتقل کند تا این که ما⁽⁶⁾

در صلب عبدالله بن مطّلب و ابو طالب از هم جدا شدیم، خداوند مرا از آن نور بیافرید جز آنکه پس از من پیامبری نیست⁽⁷⁾.

«7»

علل الشرائع: رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: خداوند من و علی و فاطمه و حسن و حسین را هفت هزار سال پیش از آن که دنیا را بیافریند، آفرید. عرض کردم: پس شماها کجا بودید ای رسول خدا؟! فرمود: پیشاپیش عرش، خدا را تسبیح و تحمید و تقدیس و تمجید می کردیم. عرض کردم: به چه صورت؟ فرمود: همانند نور، تا آن که خداوند عزوجل خواست پیکر ما را بیافریند، آن گاه ما را به ستون نور تبدیل کرد و در صلب آدم علیه السلام نهاد، سپس ما را از صلب پدران و رحم مادران بیرون آورد و در این گذر، هیچ گونه ناپاکی مشرکانه و زنای کافرانه به ما نرسید، به خاطر ما قومی سعادتمند می شوند و قومی دگر نگون بخت. وقتی ما را در صلب عبدالمطّلب قرار داد، آن نور را بیرون آورد و آن را دو نیم کرد، آن گاه نیمی از آن را در عبدالله و نیمی از آن را در ابوطالب نهاد، سپس نیمه من سوی آمنه و نیمه دیگر نزد فاطمه دختر اسد بیرون آمد، آمنه مرا بیرون آورد

أَخْرَجَتْ فَاطِمَةُ عَلِيّاً ثُمَّ أَعَادَ عَزَّ وَ جَلَّ الْعَمُودَ إِلَيَّ فَخَرَجَتْ مِنِّي فَاطِمَةُ ثُمَّ أَعَادَ عَزَّ وَ جَلَّ الْعَمُودَ إِلَي عَلِيٍّ فَخَرَجَ مِنْهُ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ يَعْنِي مِنَ النِّصْفَيْنِ جَمِيعاً فَمَا كَانَ مِنْ نُورِ عَلِيٍّ فَصَارَ فِي وُلْدِ الْحَسَنِ وَ مَا كَانَ مِنْ نُورِي صَارَ فِي وُلْدِ الْحُسَيْنِ فَهُوَ يَنْتَقِلُ فِي الْأَئِمَّةِ مِنْ وُلْدِهِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ ⁽¹⁾.

«8»

فر، تفسير فرات بن إبراهيم جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَحْمَسِيُّ ⁽²⁾بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ الْغِفَارِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فِي خَبَرٍ طَوِيلٍ فِي وَصْفِ الْمِعْرَاجِ سَاقَهُ إِلَي أَنْ قَالَ قُلْتُ يَا مَلَائِكَةَ رَبِّي هَلْ تَعْرِفُونَّا حَقَّ مَعْرِفَتِنَا فَقَالُوا يَا نَبِيَّ اللَّهِ وَ كَيْفَ لَا نَعْرِفُكُمْ وَ أَنْتُمْ أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ ⁽³⁾خَلَقَكُمْ أَشْبَاحَ نُورٍ مِنْ نُورِهِ فِي نُورٍ ⁽⁴⁾مِنْ سَنَاءِ عِزِّهِ وَ مِنْ سَنَاءِ مُلْكِهِ وَ مِنْ نُورِ وَجْهِهِ الْكَرِيمِ وَ جَعَلَ لَكُمْ مَقَاعِدَ فِي مَلَكُوتِ سُلْطَانِهِ وَ عَرْشُهُ عَلَي الْمَاءِ قَبْلَ أَنْ تَكُونَ السَّمَاءُ مَبْنِيَّةً وَ الْأَرْضُ مَدْحِيَّةً ⁽⁵⁾ثُمَّ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ رَفَعَ الْعَرْشَ إِلَي السَّمَاءِ السَّابِعَةِ فَاسْتَوَي عَلَي عَرْشِهِ وَ أَنْتُمْ أَمَامَ عَرْشِهِ تُسَبِّحُونَ وَ تُقَدِّسُونَ وَ تُكَبِّرُونَ ثُمَّ خَلَقَ الْمَلَائِكَةَ مِنْ بَدْءِ مَا أَرَادَ مِنْ أَنْوَارٍ شَتَّي وَ كُنَّا نَمُرُّ بِكُمْ وَ أَنْتُمْ تُسَبِّحُونَ وَ تَحْمَدُونَ وَ تُهَلِّلُونَ وَ تُكَبِّرُونَ وَ تُمَجِّدُونَ وَ تُقَدِّسُونَ فَنُسَبِّحُ وَ نُقَدِّسُ وَ نُمَجِّدُ وَ نُكَبِّرُ وَ نُهَلِّلُ بِتَسْبِيحِكُمْ وَ تَحْمِيدِكُمْ وَ تَهْلِيلِكُمْ وَ تَكْبِيرِكُمْ وَ تَقْدِيسِكُمْ وَ تَمْجِيدِكُمْ ⁽⁶⁾فَمَا أُنْزِلَ مِنَ اللَّهِ فَإِلَيْكُمْ وَ مَا صَعِدَ إِلَي اللَّهِ فَمِنْ عِنْدِكُمْ فَلِمَ لَا نَعْرِفُكُمْ أَقْرِئْ عَلِيّاً مِنَّا السَّلَامَ وَ سَاقَهُ إِلَي أَنْ قَالَ ثُمَّ عُرِجَ بِي إِلَي

و فاطمه علی را، سپس خداوند عزوجل ستون نور را به من بازگرداند و فاطمه سلام الله علیها از من بیرون آمد، بعد از آن خداوند عزوجل ستون را به علی علیه السلام بازگرداند و حسن و حسین علیه السلام از آن بیرون آمدند، یعنی از هر دو نیمه، آن گاه نیمی که از نور علی علیه السلام بود در فرزندان حسن علیه السلام جریان یافت و نیمی که از نور من بود در فرزندان حسین علیه السلام، این نور تا به قیامت در امامان زاده حسین منتقل می شود⁽⁷⁾.

«8»

تفسیر فرات بن ابراهیم: پیامبر صلّی الله علیه و آله در ضمن حدیثی طویل در وصف معراج فرمود: گفتم: ای فرشتگان پروردگار من! آیا ما را چنان که حق است می شناسید؟ گفتند: ای پیامبر خدا! چگونه شما را نشناسیم حال آن که شما نخستین آفریگان خداوند بودید، او شما را همانند نوری از نور خود در نوری از پرتو عزت خود و از درخشش ملکوت خود و از نور وجه کریم خود آفرید و پیش از آن که آسمان پهناور و زمین گسترده به وجود آیند، برای شما جایگاه هایی در ملکوت سلطنت خود قرار داد در حالی که عرش او بر آب بود، قبل از آنکه آسمان بنا شود و زمین گسترده شود؛ سپس «خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فی سِتَّةِ أَیَّامٍ»⁽⁸⁾

{آسمانها و زمین را در شش روز آفرید} بعد، عرش را تا آسمان هفتم فراز بُرد و بر عرش خود استیلا یافت و حال آن که شما جلوی عرش، او را تسبیح و تقدیس و تکبیر می کردید، سپس فرشتگان را از آغاز آنچه اراده کرد از نورهای چندی بیافرید؛ ما از برابر شما گذشتیم و شما داشتید او را تسبیح و تحمید و تهلیل و تکبیر و تمجید و تقدیس می کردید، آن گاه ما هم با تسبیح و تحمید و تهلیل و تکبیر و تمجید شما او را تسبیح و تقدیس و تمجید و تکبیر و تهلیل کردیم، هر آن چه از خداوند نازل شود به سوی شماست و هر آن چه نزد خداوند فراز آید از سوی شماست؛ حال چگونه شما را نشناسیم؟! سلام ما را به علی برسان. سپس حضرت ادامه داد تا این که فرمود: سپس جبرئیل مرا به

السَّمَاءِ السَّابِعَةِ فَسَمِعْتُ الْمَلَائِكَةَ يَقُولُونَ لَمَّا أَنْ رَأَوْنِي الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ ⁽¹⁾ثُمَّ تَلَقَّوْنِي وَ سَلَّمُوا عَلَيَّ وَ قَالُوا لِي مِثْلَ مَقَالَةِ أَصْحَابِهِمْ فَقُلْتُ يَا مَلَائِكَةَ رَبِّي سَمِعْتُكُمْ تَقُولُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ فَمَا الَّذِي صَدَقَكُمْ قَالُوا يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي لَمَّا أَنْ خَلَقَكُمْ أَشْبَاحَ نُورٍ مِنْ سَنَاءِ نُورِهِ وَ مِنْ سَنَاءِ عِزِّهِ وَ جَعَلَ لَكُمْ مَقَاعِدَ فِي مَلَكُوتِ سُلْطَانِهِ عَرَضَ وَلَايَتَكُمْ عَلَيْنَا ⁽²⁾وَ رَسَخَتْ فِي قُلُوبِنَا فَشَكَوْنَا مَحَبَّتَكَ إِلَي اللَّهِ فَوَعَدَ رَبُّنَا ⁽³⁾أَنْ يُرِيَنَاكَ فِي السَّمَاءِ مَعَنَا وَ قَدْ صَدَقَنَا وَعْدَهُ الْخَبَرَ ⁽⁴⁾.

«9»

خص، منتخب البصائر الْحُسَيْنُ بْنُ حَمْدَانَ عَنِ الْحُسَيْنِ الْمُقْرِي الْكُوفِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زِيَادٍ الدِّهْقَانِ عَنِ الْمُخَوَّلِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ رَشْدَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ خَالِدٍ الْمَخْزُومِيِّ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَا سَلْمَانُ فَهَلْ عَلِمْتَ مَنْ نُقَبَائِي وَ مَنِ الِاثْنَا عَشَرَ الَّذِينَ اخْتَارَهُمُ اللَّهُ لِلْإِمَامَةِ بَعْدِي فَقُلْتُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ يَا سَلْمَانُ خَلَقَنِيَ اللَّهُ مِنْ صَفْوَةِ نُورِهِ وَ دَعَانِي فَأَطَعْتُ وَ خَلَقَ مِنْ نُورِي عَلِيّاً فَدَعَاهُ فَأَطَاعَهُ وَ خَلَقَ مِنْ نُورِي وَ نُورِ عَلِيٍّ فَاطِمَةَ فَدَعَاهَا فَأَطَاعَتْهُ وَ خَلَقَ مِنِّي وَ مِنْ عَلِيٍّ وَ فَاطِمَةَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ فَدَعَاهُمَا فَأَطَاعَاهُ فَسَمَّانَا بِالْخَمْسَةِ الْأَسْمَاءِ مِنْ أَسْمَائِهِ اللَّهُ الْمَحْمُودُ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ وَ اللَّهُ الْعَلِيُّ وَ هَذَا عَلِيٌّ وَ اللَّهُ الْفَاطِرُ وَ هَذِهِ فَاطِمَةُ وَ اللَّهُ ذُو الْإِحْسَانِ وَ هَذَا الْحَسَنُ وَ اللَّهُ الْمُحْسِنُ وَ هَذَا الْحُسَيْنُ ثُمَّ خَلَقَ مِنَّا مِنْ صُلْبِ الْحُسَيْنِ تِسْعَةَ أَئِمَّةٍ فَدَعَاهُمْ فَأَطَاعُوهُ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ سَمَاءً مَبْنِيَّةً وَ أَرْضاً مَدْحِيَّةً أَوْ هَوَاءً أَوْ مَاءً أَوْ مَلَكاً أَوْ بَشَراً وَ كُنَّا بِعِلْمِهِ نُوراً نُسَبِّحُهُ وَ نَسْمَعُ وَ نُطِيعُ الْخَبَرَ.

«10»

كنز، كنز جامع الفوائد و تأويل الآيات الظاهرة مِنْ كِتَابِ الْوَاحِدَةِ عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْكُوفِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَجَلِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حُمَيْدٍ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ

آسمان هفتم عروج داد، آن جا فرشتگان چون مرا دیدند گفتند: سپاس خدایی را که وعده‌اش را بر ما راست گردانید، سپس به دیدار من آمدند و بر من سلام کردند و سخنانی همچون سخنان یارانشان گفتند، گفتم: ای فرشتگان پروردگار من! شنیدم می گفتید: سپاس خدایی را که وعده‌اش را برای ما راست گردانید؛ چه وعده ای را برای شما راست گردانید؟ گفتند: ای پیامبر خدا! وقتی خداوند تبارک و تعالی شما را همانند نوری از درخشش نور خود و از درخشش عزت خود آفرید و برایتان در ملکوت سلطنت خود جایگاه هایی نهاد، ولایت شما را به ما عرضه داشت، چون ولایت شما در دل های ما ریشه دواند ما از شوق دیدار تو نزد خداوند شِکوه کردیم و پروردگارمان وعده داد که تو را در آسمان در کنار ما به ما بنمایاند و اکنون وعده خود را راست گردانید⁽⁵⁾.

«9»

منتخب البصائر: در خبری طویل از سلمان فارسی روایت شده که وی گفت: پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمود: ای سلمان! آیا از رهبران پس از من و از آن دوازده تنی که خداوند برای امامت پس از من برگزیده، آگاه هستی؟ عرض کردم: خدا و رسولش آگاه تر هستند. فرمود: ای سلمان! خداوند مرا از گزیده نور خود آفرید و مرا فرا خواند و من فرمان بُردم، آن گاه از نور من علی را آفرید و او را فرا خواند و او فرمان بُرد، سپس از نور من و نور علی فاطمه را آفرید و او را فرا خواند و او فرمان بُرد، پس از آن از من و از علی و از فاطمه حسن و حسین را آفرید و آن دو را فرا خواند و آن دو فرمان بُردند، آن گاه پنج نام از نام های خود را بر ما نهاد: خداوند «محمود» است و من محمدم، خداوند «علیّ» است و این علی است، خداوند «فاطر» است و این فاطمه است، خداوند «ذو الاحسان» است و این حسن است، خداوند «محسن» است و این حسین است، سپس از صلب حسین نُه امام آفرید و آنان را نیز فرا خواند و آنان فرمان بُردند و این پیش از آن بود که خداوند آسمان پهناور و زمین گسترده یا هوا یا آب یا فرشته یا آدمی را بیافریند، و ما بنا به علم خداوند نوری بودیم که او را تسبیح می گفتیم و فرمان می گرفتیم و فرمان می بُردیم.

«10»

کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة: امام باقر علیه السلام فرمود: امیرمومنان

عليه السلام إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَحَدٌ وَاحِدٌ تَفَرَّدَ فِي وَحْدَانِيَّتِهِ ثُمَّ تَكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ فَصَارَتْ نُوراً ثُمَّ خَلَقَ مِنْ ذَلِكَ النُّورِ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله وَ خَلَقَنِي وَ ذُرِّيَّتِي ثُمَّ تَكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ فَصَارَتْ رُوحاً فَأَسْكَنَهُ اللَّهُ فِي ذَلِكَ النُّورِ وَ أَسْكَنَهُ فِي أَبْدَانِنَا فَنَحْنُ رُوحُ اللَّهِ وَ كَلِمَاتُهُ وَ بِنَا احْتَجَبَ عَنْ خَلْقِهِ فَمَا زِلْنَا فِي ظُلَّةٍ خَضْرَاءَ حَيْثُ لَا شَمْسَ وَ لَا قَمَرَ وَ لَا لَيْلَ وَ لَا نَهَارَ وَ لَا عَيْنَ تَطْرِفُ نَعْبُدُهُ وَ نُقَدِّسُهُ وَ نُسَبِّحُهُ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ الْخَبَرَ ⁽¹⁾.

«11»

كنز، كنز جامع الفوائد و تأويل الآيات الظاهرة عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الطُّوسِيِّ رَحِمَهُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ مِصْبَاحِ الْأَنْوَارِ ⁽²⁾بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنَّ اللَّهَ خَلَقَنِي وَ خَلَقَ عَلِيّاً وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ آدَمَ عليه السلام حِينَ لَا سَمَاءَ مَبْنِيَّةً وَ لَا أَرْضَ مَدْحِيَّةً وَ لَا ظُلْمَةَ وَ لَا نُورَ وَ لَا شَمْسَ وَ لَا قَمَرَ وَ لَا جَنَّةَ وَ لَا نَارَ فَقَالَ الْعَبَّاسُ فَكَيْفَ كَانَ بَدْءُ خَلْقِكُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ يَا عَمِّ لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَخْلُقَنَا تَكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ خَلَقَ مِنْهَا نُوراً ثُمَّ تَكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ أُخْرَي فَخَلَقَ مِنْهَا رُوحاً ثُمَّ مَزَجَ النُّورَ بِالرُّوحِ فَخَلَقَنِي وَ خَلَقَ عَلِيّاً وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ فَكُنَّا نُسَبِّحُهُ حِينَ لَا تَسْبِيحَ وَ نُقَدِّسُهُ حِينَ لَا تَقْدِيسَ فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَي أَنْ يُنْشِئَ خَلْقَهُ فَتَقَ نُورِي فَخَلَقَ مِنْهُ الْعَرْشَ فَالْعَرْشُ مِنْ نُورِي وَ نُورِي مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ نُورِي أَفْضَلُ مِنَ الْعَرْشِ ثُمَّ فَتَقَ نُورَ أَخِي عَلِيٍّ فَخَلَقَ مِنْهُ الْمَلَائِكَةَ فَالْمَلَائِكَةُ مِنْ نُورِ عَلِيٍّ وَ نُورُ عَلِيٍّ مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ عَلِيٌّ أَفْضَلُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ ثُمَّ فَتَقَ نُورَ ابْنَتِي فَخَلَقَ مِنْهُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ فَالسَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ مِنْ نُورِ ابْنَتِي فَاطِمَةَ وَ نُورُ ابْنَتِي فَاطِمَةَ مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ ابْنَتِي فَاطِمَةُ أَفْضَلُ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ثُمَّ فَتَقَ نُورَ وَلَدِيَ الْحَسَنِ فَخَلَقَ مِنْهُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ فَالشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ مِنْ نُورِ وَلَدِيَ الْحَسَنِ وَ نُورُ الْحَسَنِ مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ الْحَسَنُ أَفْضَلُ مِنَ الشَّمْسِ

علیه السلام فرمود: خداوند تبارک و تعالی «احد» و «واحد» است و در وحدانیّت اش یگانه است، او کلمه ای سخن گفت و آن کلمه نور شد، از آن نور محمد را و مرا و ذریّه مرا آفرید، سپس کلمه دیگری گفت و آن کلمه روح شد، آن گاه آن روح را در آن نور ساکن گردانید و آن را در پیکرهای ما نشاند، پس ما روح خداوندیم و کلمات اوییم و او با وجود ما از آفریدگان خود در حجاب شده، ما همچنان در هاله ای سبز بودیم و در آن دم که نه خورشیدی بود و نه ماهی و نه شبی و نه روزی و نه چشمی که پلک بزند، خدا را می پرستیدیم و او را تقدیس و تسبیح می کردیم پیش از آن که خلق را بیافریند⁽³⁾.

«11»

کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة: انس از پیامبر صلّی الله علیه و آله روایت کرده که ایشان فرمود: خداوند پیش از آن که آدم را بیافریند، من و علی و فاطمه و حسن و حسین را آفرید، در آن هنگام نه آسمانی بنا شده بود و نه زمینی گسترده شده بود و نه نوری بود و نه تاریکی و نه خورشیدی و نه ماهی و نه بهشتی و نه جهنمی. عباس عرض کرد: پس آغاز آفرینش شما چگونه بود ای رسول خدا؟ فرمود: ای عمو! وقتی خداوند خواست ما را بیافریند، کلمه ای سخن گفت و از آن نوری آفرید، سپس کلمه دیگری گفت و از آن روحی آفرید، سپس آن نور را با آن روح درآمیخت و مرا و علی و فاطمه و حسن و حسین را آفرید، ما در آن هنگام که هیچ تسبیحی گفته نمی شد، او را تسبیح می گفتیم و در آن هنگام که هیچ تقدیسی نمی شد، او را تقدیس می کردیم، وقتی خداوند متعال خواست خلق خود را بسازد، نور مرا شکافت و از آن عرش را آفرید، پس عرش از نور من است و نور من از نور خداوند است و نور من از عرش برتر است، سپس نور برادرم علی را شکافت و فرشتگان را از آن آفرید، پس فرشتگان از نور علی اند و نور علی از نور خداوند است و علی از فرشتگان برتر است، سپس نور دخترم را شکافت و آسمان ها و زمین را از آن آفرید، پس آسمان ها و زمین از نور دخترم فاطمه اند و نور دخترم فاطمه از نور خداوند است و دخترم فاطمه از آسمان ها و زمین برتر است، سپس نور فرزندم حسن را شکافت و از آن خورشید و ماه را آفرید، پس خورشید و ماه از نور فرزندم حسن اند و نور حسن از نور خداست و حسن برتر از خورشید

وَ الْقَمَرِ ثُمَّ فَتَقَ نُورَ وَلَدِيَ الْحُسَيْنِ فَخَلَقَ مِنْهُ الْجَنَّةَ وَ الْحُورَ الْعِينَ فَالْجَنَّةُ وَ الْحُورُ الْعِينُ مِنْ نُورِ وَلَدِيَ الْحُسَيْنِ وَ نُورُ وَلَدِيَ الْحُسَيْنِ مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ وَلَدِيَ الْحُسَيْنُ أَفْضَلُ مِنَ الْجَنَّةِ وَ الْحُورِ الْعِينِ الْخَبَرَ ⁽¹⁾.

«12»

مع، معاني الأخبار الْقَطَّانُ عَنِ الطَّالَقَانِيِّ ⁽²⁾عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَرَفَةَ عَنْ وَكِيعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْرَائِيلَ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي ذَرٍّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ يَقُولُ خُلِقْتُ أَنَا وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ نُسَبِّحُ اللَّهَ يَمْنَةَ الْعَرْشِ قَبْلَ أَنْ خَلَقَ آدَمَ بِأَلْفَيْ عَامٍ فَلَمَّا أَنْ خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ عليه السلام جَعَلَ ذَلِكَ النُّورَ فِي صُلْبِهِ وَ لَقَدْ سَكَنَ الْجَنَّةَ وَ نَحْنُ فِي صُلْبِهِ وَ لَقَدْ هَمَّ بِالْخَطِيئَةِ وَ نَحْنُ فِي صُلْبِهِ وَ لَقَدْ رَكِبَ نُوحٌ عليه السلام السَّفِينَةَ وَ نَحْنُ فِي صُلْبِهِ وَ لَقَدْ قُذِفَ إِبْرَاهِيمُ عليه السلام فِي النَّارِ وَ نَحْنُ فِي صُلْبِهِ فَلَمْ يَزَلْ يَنْقُلُنَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَصْلَابٍ طَاهِرَةٍ ⁽³⁾إِلَي أَرْحَامٍ طَاهِرَةٍ حَتَّي انْتَهَي بِنَا إِلَي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَسَمَنَا بِنِصْفَيْنِ فَجَعَلَنِي فِي صُلْبِ عَبْدِ اللَّهِ وَ جَعَلَ عَلِيّاً فِي صُلْبِ أَبِي طَالِبٍ وَ جَعَلَ فِيَّ النُّبُوَّةَ وَ الْبَرَكَةَ وَ جَعَلَ فِي عَلِيٍّ الْفَصَاحَةَ وَ الْفُرُوسِيَّةَ وَ شَقَّ لَنَا اسْمَيْنِ مِنْ أَسْمَائِهِ فَذُو الْعَرْشِ مَحْمُودٌ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ وَ اللَّهُ الْأَعْلَي وَ هَذَا عَلِيٌّ ⁽⁴⁾.

«13»

مع، معاني الأخبار الْمُكَتِّبُ عَنِ الْوَرَّاقِ عَنْ بِشْرِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَبْدِ الْجَبَّارِ بْنِ كَثِيرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَرْبٍ الْهِلَالِيِّ أَمِيرِ الْمَدِينَةِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ مُحَمَّداً وَ عَلِيّاً صلي الله عليه و آله كَانَا نُوراً بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ قَبْلَ خَلْقِ الْخَلْقِ بِأَلْفَيْ عَامٍ وَ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا رَأَتْ ذَلِكَ النُّورَ رَأَتْ لَهُ أَصْلًا وَ قَدِ انْشَعَبَ ⁽⁵⁾مِنْهُ شُعَاعٌ لَامِعٌ فَقَالَتْ إِلَهَنَا وَ سَيِّدَنَا مَا هَذَا النُّورُ

و ماه است، سپس نور فرزندم حسین را شکافت و از آن بهشت و پریان سیاه چشم را آفرید، پس بهشت و پریان سیاه چشم از نور فرزندم حسین اند و نور فرزندم حسین از نور خداوند است و فرزندم حسین برتر از بهشت و پریان سیاه چشم است⁽⁶⁾.

«12»

معانی الأخبار: از ابوذر روایت شده که وی گفت: از رسول خدا صلّی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود: من و علی بن ابی طالب از یک نور آفریده شدیم، ما دو هزار سال پیش از آن که آدم آفریده شود در سمت راست عرش، خدا را تسبیح می گفتیم، وقتی خداوند آدم را آفرید، آن نور را در صلب او نهاد، وقتی آدم در بهشت ساکن شد و دست به آن خطا زد ما نیز در صلبش بودیم، وقتی نوح سوار کشتی شد ما نیز در صلبش بودیم، وقتی ابراهیم در آتش پرتاب شد ما نیز در صلبش بودیم، خداوند عزوجل همچنان ما را از صلب های پاک به رحم های پاک منتقل کرد تا این که ما را به عبدالمطّلب رسانید، آن گاه ما را دو نیم کرد و مرا در صلب عبدالله نهاد و علی را در صلب ابوطالب، خداوند نبوت و برکت را در من نهاد و فصاحت و سلحشوری را در علی، و برای ما دو نام از نام های خود برگرفت: او «محمود صاحب عرش» است و من محمدم، او «اعلی» است و این علی است⁽⁷⁾.

«13»

معانی الأخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: محمد صلّی الله علیه و آله و علی علیه السلام دو هزار سال پیش از آفرینشِ خلق، نوری در برابر خداوند جلّ جلاله بودند، وقتی فرشتگان آن نور را دیدند که منشأی دارد و پرتوی درخشان از آن منشعب شده است، عرض کردند: خداوندا و سرورا! این نور چیست؟

فَأَوْحَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَيْهِمْ هَذَا نُورٌ مِنْ نُورِي أَصْلُهُ نُبُوَّةٌ وَ فَرْعُهُ إِمَامَةٌ فَأَمَّا النُّبُوَّةُ ⁽¹⁾فَلِمُحَمَّدٍ عَبْدِي وَ رَسُولِي وَ أَمَّا الْإِمَامَةُ فَلِعَلِيٍّ حُجَّتِي وَ وَلِيِّي وَ لَوْلَاهُمَا مَا خَلَقْتُ خَلْقِي الْخَبَرَ ⁽²⁾.

«14»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْقُمِّيِّ ⁽³⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْأَحْمَرِ عَنْ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ ⁽⁴⁾عَنْ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ كُنْتُ أَنَا وَ عَلِيٌّ عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ نُسَبِّحُ اللَّهَ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ آدَمَ بِأَلْفَيْ عَامٍ فَلَمَّا خَلَقَ آدَمَ جَعَلَنَا فِي صُلْبِهِ ثُمَّ نَقَلَنَا مِنْ صُلْبٍ إِلَي صُلْبٍ فِي أَصْلَابِ الطَّاهِرِينَ وَ أَرْحَامِ الْمُطَهَّرَاتِ حَتَّي انْتَهَيْنَا إِلَي صُلْبِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَسَمَنَا قِسْمَيْنِ فَجَعَلَ فِي عَبْدِ اللَّهِ نِصْفاً وَ فِي أَبِي طَالِبٍ نِصْفاً وَ جَعَلَ النُّبُوَّةَ وَ الرِّسَالَةَ فِيَّ وَ جَعَلَ الْوَصِيَّةَ وَ الْقَضِيَّةَ فِي عَلِيٍّ ثُمَّ اخْتَارَ لَنَا اسْمَيْنِ اشْتَقَّهُمَا مِنْ أَسْمَائِهِ فَاللَّهُ الْمَحْمُودُ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ وَ اللَّهُ الْعَلِيُّ وَ هَذَا عَلِيٌّ فَأَنَا لِلنُّبُوَّةِ وَ الرِّسَالَةِ وَ عَلِيٌّ لِلْوَصِيَّةِ وَ الْقَضِيَّةِ ⁽⁵⁾.

«15»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْفَحَّامُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْهَاشِمِيِّ عَنْ عِيسَي بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عِيسَي عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْعَسْكَرِيِّ ⁽⁶⁾عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله:

خداوند عزوجل به آنان وحی فرمود که این نور از نور من است، منشأش نبوت است و شاخه اش امامت، نبوت از برای بنده و فرستاده من محمد است و امامت از برای حجت و ولیّ ام علی، اگر آن دو نبودند خلقم را نمی آفریدم⁽⁷⁾.

«14»

امالی طوسی: رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: دو هزار سال پیش از آنکه خداوندآدم را بیافریند، من و علی در سمت راست عرش بودیم و خدا را تسبیح می گفتیم، وقتی خداوند آدم را آفرید، ما را در صلب او نهاد و سپس ما را از صلبی به صلب دیگر در صلب های پاک و رحم های پاکیزه منتقل کرد تا این که ما را به صلب عبدالمطّلب رسانید، آن گاه ما را دو نیم کرد و نیمی را در عبدالله نهاد و نیمی را در ابوطالب، او نبوت و رسالت را در من نهاد و وصایت و قضاوت را در علی، سپس برای ما دو نام از نام های خود برگرفت: خداوند «محمود» است و من محمدم، و خداوند «علیّ» است و این علی است، پس من برای نبوت و رسالتم و علی برای وصایت و قضاوت⁽⁸⁾

«15»

امالی طوسی: امام حسن عسکری علیه السلام از پدران ارجمند خود از امیرمومنان علیه السلام نقل کرده که ایشان فرمود: پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمود:

يَا عَلِيُّ خَلَقَنِيَ اللَّهُ تَعَالَي وَ أَنْتَ مِنْ نُورِ اللَّهِ حِينَ خَلَقَ آدَمَ فَأَفْرَغَ ذَلِكَ النُّورَ فِي صُلْبِهِ فَأَفْضَي بِهِ إِلَي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ثُمَّ افْتَرَقَ مِنْ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَنَا فِي عَبْدِ اللَّهِ وَ أَنْتَ فِي أَبِي طَالِبٍ لَا تَصْلُحُ النُّبُوَّةُ إِلَّا لِي وَ لَا تَصْلُحُ الْوَصِيَّةُ إِلَّا لَكَ فَمَنْ جَحَدَ وَصِيَّتَكَ جَحَدَ نُبُوَّتِي وَ مَنْ جَحَدَ نُبُوَّتِي كَبَّهُ اللَّهُ ⁽¹⁾عَلَي مَنْخِرَيْهِ فِي النَّارِ ⁽²⁾.

«16»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ⁽³⁾قَالَ: قُلْتُ لِلنَّبِيِّ صلي الله عليه و آله يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِيٌّ أَخُوكَ قَالَ نَعَمْ عَلِيٌّ أَخِي قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ صِفْ لِي كَيْفَ عَلِيٌّ أَخُوكَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ مَاءً تَحْتَ الْعَرْشِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ آدَمَ بِثَلَاثَةِ آلَافِ عَامٍ وَ أَسْكَنَهُ فِي لُؤْلُؤَةٍ خَضْرَاءَ فِي غَامِضِ عِلْمِهِ ⁽⁴⁾إِلَي أَنْ خَلَقَ آدَمَ فَلَمَّا خَلَقَ آدَمَ نَقَلَ ذَلِكَ الْمَاءَ مِنَ اللُّؤْلُؤَةِ فَأَجْرَاهُ فِي صُلْبِ آدَمَ ⁽⁵⁾إِلَي أَنْ قَبَضَهُ اللَّهُ ثُمَّ نَقَلَهُ إِلَي صُلْبِ شَيْثٍ فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ الْمَاءُ يَنْتَقِلُ مِنْ ظَهْرٍ إِلَي ظَهْرٍ ⁽⁶⁾حَتَّي صَارَ فِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ثُمَّ شَقَّهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ

ای علی! خداوند متعال هنگام آفرینش آدم، من و تو را از نور خود آفرید و آن نور را در صلب آدم گذاشت و آن را به عبدالمطّلب رساند، آن نور از عبدالمطّلب جدا شد: من در عبدالله و تو در ابوطالب، نبوت شایسته کسی جز من و وصایت شایسته کسی جز تو نیست، پس هر که وصایت تو را انکار کند، نبوت مرا انکار کرده و هر که نبوت مرا انکار کند، خداوند او را از سر به دوزخ سرازیر می کند⁽⁷⁾.

«16»

امالی طوسی: از انس بن مالک روایت شده که وی گفت: به پیامبر صلّی الله علیه و آله عرض کردم: ای رسول خدا! علی برادر شماست؟ فرمود: بله، علی برادر من است. عرض کردم: ای رسول خدا! برایم وصف فرما که چگونه علی برادر شماست. فرمود: خداوند عزوجل سه هزار سال پیش از آنکه آدم را بیافریند، آبی به زیر عرش آفرید و آن را در مرواریدی سبز در علمِ پوشیده خود نهاد تا این که آدم را آفرید، وقتی آدم را آفرید، آن آب را از مروارید منتقل کرد و در صلب آدم جاری نمود و وقتی جان آدم را گرفت آن را به صلب شیث منتقل کرد، آن آب همچنان از پشتی به پشت دیگر منتقل شد تا این که به عبدالمطّلب رسید، سپس خداوند عزوجل آن را

نِصْفَيْنِ فَصَارَ نِصْفُهُ فِي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ نِصْفُهُ فِي أَبِي طَالِبٍ فَأَنَا مِنْ نِصْفِ الْمَاءِ وَ عَلِيٌّ مِنَ النِّصْفِ الْآخَرِ فَعَلِيٌّ أَخِي فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً وَ كانَ رَبُّكَ قَدِيراً ⁽¹⁾.

أقول: سيأتي الأخبار الكثيرة في بدء خلقه صلي الله عليه و آله في كتاب أحوال أمير المؤمنين عليه السلام و كتاب الإمامة.

«17»

ع، علل الشرائع الْقَطَّانُ عَنِ ابْنِ زَكَرِيَّا عَنِ الْبَرْمَكِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دَاهِرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَا مُفَضَّلُ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي بَعَثَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ رُوحٌ إِلَي الْأَنْبِيَاءِ عليهم السلام وَ هُمْ أَرْوَاحٌ قَبْلَ خَلْقِ الْخَلْقِ بِأَلْفَيْ عَامٍ قُلْتُ بَلَي قَالَ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّهُ دَعَاهُمْ إِلَي تَوْحِيدِ اللَّهِ وَ طَاعَتِهِ وَ اتِّبَاعِ أَمْرِهِ وَ وَعَدَهُمُ الْجَنَّةَ عَلَي ذَلِكَ وَ أَوْعَدَ مَنْ خَالَفَ مَا أَجَابُوا إِلَيْهِ وَ أَنْكَرَهُ النَّارَ فَقُلْتُ بَلَي الْخَبَرَ ⁽²⁾.

«18»

مع، معاني الأخبار بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ⁽³⁾قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ ذِكْرُهُ آدَمَ وَ نَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ وَ أَسْجَدَ لَهُ مَلَائِكَتَهُ وَ أَسْكَنَهُ جَنَّتَهُ وَ زَوَّجَهُ حَوَّاءَ أَمَتَهُ فَرَفَعَ طَرْفَهُ نَحْوَ الْعَرْشِ فَإِذَا هُوَ بِخَمْسَةِ سُطُورٍ مَكْتُوبَاتٍ قَالَ آدَمُ يَا رَبِّ مَنْ هَؤُلَاءِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ إِذَا تَشَفَّعَ بِهِمْ إِلَيَّ خَلْقِي شَفَّعْتُهُمْ فَقَالَ آدَمُ يَا رَبِّ بِقَدْرِهِمْ عِنْدَكَ مَا اسْمُهُمْ قَالَ أَمَّا الْأَوَّلُ فَأَنَا الْمَحْمُودُ وَ هُوَ مُحَمَّدٌ وَ

دو نیم کرد، نیمی از آن در پدر من عبدالله بن عبدالمطّلب قرار گرفت و نیمی از آن در ابوطالب، پس من از نیم آن آب هستم و علی از نیم دیگر، پس علی برادر من در دنیا و آخرت است. سپس رسول خدا صلّی الله علیه و آله قرائت فرمود: «وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً وَ کانَ رَبُّکَ قَدیراً»⁽⁴⁾{و اوست کسی که از آب بشری آفرید و او را [دارای خویشاوندی] نسبی و دامادی قرار داد و پروردگار تو همواره تواناست}. ⁽⁵⁾

مؤلف: پیرامون آغاز آفرینش حضرت صلّی الله علیه و آله اخبار بسیاری در کتاب احوال امیرمومنان و کتاب امامت خواهد آمد.

«17»

علل الشرائع: از مفضل روایت شده که وی گفت: امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای مفضل! مگر نمی دانی خداوند تبارک و تعالی دو هزار سال پیش از آن که خلق را بیافریند، رسول خدا صلّی الله علیه و آله را که روح بود سوی پیامبران که آنان نیز روح بودند فرستاد؟ عرض کردم: بله. فرمود: مگر نمی دانی خداوند آنان را به یگانگی خداوند و فرمانبرداری از او و پیروی از امر او فراخواند و بر این کار به آنان وعده بهشت داد و به کسانی که آنچه را ایشان اجابت کردند، نپذیرند و انکار کنند هشدار دوزخ داد؟ عرض کردم: بله⁽⁶⁾.

«18»

معانی الأخبار: رسول خدا صلّی الله علیه و آله به علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود: وقتی خداوند والامرتبه آدم را آفرید و از روح خود در او دمید و فرشتگان را سوی او به سجده درآورد و او را با همسرش حوا در بهشت خود جای داد، او سوی عرش نگریست و دید بر عرش نام پنج تن نگاشته شده. عرض کرد: پروردگارا اینان کیستند؟ خداوند عزوجل به او فرمود: اینان کسانی هستند که چون خلق من آنان را سوی من شفیع گردانَند، شفاعت شان را می پذیرم. عرض کرد: پروردگارا تو را به منزلت ایشان نزد خودت سوگند نامشان چیست؟ فرمود: اولی: من «محمودم» و او محمد است،

الثَّانِي فَأَنَا الْعَالِي الْأَعْلَي ⁽¹⁾وَ هَذَا عَلِيٌّ وَ الثَّالِثُ فَأَنَا الْفَاطِرُ وَ هَذِهِ فَاطِمَةُ وَ الرَّابِعُ فَأَنَا الْمُحْسِنُ وَ هَذَا حَسَنٌ وَ الْخَامِسُ فَأَنَا ذُو الْإِحْسَانِ وَ هَذَا حُسَيْنٌ كُلٌّ يَحْمَدُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ⁽²⁾.

أقول: سيأتي في ذلك أخبار كثيرة في كتاب الإمامة.

«19»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مَهْدِيٍّ وَ غَيْرِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَمْرٍو ⁽³⁾عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِي خَالِدٍ الْكَابُلِيِّ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَلَا إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ وَ أَخُو رَسُولِهِ وَ صِدِّيقُهُ الْأَوَّلُ قَدْ صَدَّقْتُهُ وَ آدَمُ بَيْنَ الرُّوحِ وَ الْجَسَدِ ثُمَّ إِنِّي صِدِّيقُهُ الْأَوَّلُ فِي أُمَّتِكُمْ حَقّاً فَنَحْنُ الْأَوَّلُونَ وَ نَحْنُ الْآخِرُونَ الْخَبَرَ ⁽⁴⁾.

«20»

فس، تفسير القمي أَبِي عَنِ النَّضْرِ عَنْ يَحْيَي الْحَلَبِيِّ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَوَّلُ مَنْ سَبَقَ مِنَ الرُّسُلِ إِلَي بَلي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ ذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ أَقْرَبَ الْخَلْقِ إِلَي اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي الْخَبَرَ ⁽⁵⁾.

«21»

ع، علل الشرائع الصَّائِغُ ⁽⁶⁾عَنْ أَحْمَدَ الْهَمْدَانِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ بَعْضَ قُرَيْشٍ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِأَيِّ شَيْ‌ءٍ سَبَقْتَ الْأَنْبِيَاءَ وَ فُضِّلْتَ عَلَيْهِمْ وَ أَنْتَ بُعِثْتَ آخِرَهُمْ وَ خَاتَمَهُمْ قَالَ إِنِّي كُنْتُ أَوَّلَ مَنْ أَقَرَّ بِرَبِّي جَلَّ جَلَالُهُ وَ أَوَّلَ مَنْ أَجَابَ حَيْثُ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ وَ أَشْهَدَهُمْ

دومی: من «عالی» و «اعلی» هستم و او علی است، سومی: من «فاطر» هستم و او فاطمه است، چهارمی: من «محسن» هستم و او حسن است، پنجمی: من «ذو الاحسان» هستم و او حسین است که همگی خداوند عزوجل را ستایش می کنند⁽⁷⁾.

مؤلف: در این باره اخبار بسیاری در کتاب امامت خواهد آمد.

«19»

امالی طوسی: امیرمومنان علیه السلام فرمود: بدانید من بنده خدا و برادر رسول خدا صلّی الله علیه و آله و نخستین صدّیق او هستم، من او را هنگامی تصدیق کردم که آدم میان روح و جسد بود، من در میان امت شما نیز حقیقتا نخستین صدّیق او هستم، پس ما اولین و آخرین هستیم.⁽⁸⁾

«20»

تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام فرمود: نخستین کسی که از میان پیامبران سوی گفتن «بلی» شتافت، رسول خدا صلّی الله علیه و آله بود؛ چرا که ایشان نزدیک ترینِ خلق به خداوند تبارک و تعالی بود.⁽⁹⁾

«21»

علل الشرائع: امام صادق علیه السلام فرمود: برخی از قریشیان به رسول خدا صلّی الله علیه و آله عرض کردند که به چه خاطر از پیامبران پیشی گرفتی و بر آنان برتری یافتی حال آن که تو آخرین نفر و پایان بخش آنان برانگیخته شدی؟ فرمود: من نخستین کسی بودم که به وجود پروردگار والامرتبه ام اقرار کردم و نخستین کسی بودم که او را اجابت کردم در آن هنگام که از پیامبران پیمان گرفت

عَلي أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلي فَكُنْتُ أَوَّلَ نَبِيٍّ قَالَ بَلَي فَسَبَقْتُهُمْ إِلَي الْإِقْرَارِ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ⁽¹⁾.

ير، بصائر الدرجات ابن محبوب عن صالح مثله⁽²⁾

شي، تفسير العياشي عن صالح مثله ⁽³⁾.

«22»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنِ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَثِيرٍ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ خَلَقَهُمْ وَ نَشَرَهُمْ بَيْنَ يَدَيْهِ ثُمَّ قَالَ لَهُمْ مَنْ رَبُّكُمْ فَأَوَّلُ مَنْ نَطَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ الْأَئِمَّةُ صلوات الله عليهم فَقَالُوا أَنْتَ رَبُّنَا فَحَمَّلَهُمُ الْعِلْمَ وَ الدِّينَ ثُمَّ قَالَ لِلْمَلَائِكَةِ هَؤُلَاءِ حَمَلَةُ دِينِي وَ عِلْمِي وَ أُمَنَائِي فِي خَلْقِي وَ هُمُ الْمَسْئُولُونَ ثُمَّ قَالَ لِبَنِي آدَمَ ⁽⁴⁾أَقِرُّوا لِلَّهِ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَ لِهَؤُلَاءِ النَّفَرِ بِالطَّاعَةِ وَ الْوَلَايَةِ فَقَالُوا نَعَمْ رَبَّنَا أَقْرَرْنَا فَقَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ لِلْمَلَائِكَةِ اشْهَدُوا فَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ شَهِدْنَا عَلَي أَنْ لَا يَقُولُوا غَداً إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ أَوْ يَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ كُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَ فَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ يَا دَاوُدُ الْأَنْبِيَاءُ مُؤَكَّدَةٌ عَلَيْهِمْ فِي الْمِيثَاقِ ⁽⁵⁾.

«23»

ير، بصائر الدرجات عَلِيُّ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ سَعْدَانَ عَنْ صَالِحِ بْنِ سَهْلٍ ⁽⁶⁾عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِأَيِّ شَيْ‌ءٍ سَبَقْتَ وُلْدَ آدَمَ قَالَ إِنِّي أَوَّلُ مَنْ أَقَرَّ بِبَلَي إِنَّ اللَّهَ أَخَذَ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلي أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلي فَكُنْتُ أَوَّلَ مَنْ أَجَابَ⁽⁷⁾.

{و ایشان را بر خودشان گواه ساخت که آیا پروردگار شما نیستم گفتند بلی} من نخستین پیامبری بودم که گفت: بلی، و این گونه از آنان در اقرار به خداوند عزوجل پیشی گرفتم⁽⁸⁾.

بصائر الدرجات⁽⁹⁾و

تفسیر عیاشی نیز از صالح همانند این روایت را آورده اند⁽¹⁰⁾.

«22»

علل الشرائع: امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی خداوند عزوجل خواست خلق را بیافریند، آنان را آفرید و پیش روی خود به آنان جان بخشید، سپس به آنان فرمود: پروردگارتان کیست؟ نخستین کسانی که سخن گفتند، رسول خدا و امیرمومنان و امامان صلوات الله علیهم اجمعین بودند که گفتند: تو پروردگار ما هستی. آن گاه خداوند علم و دین را به ایشان سپرد و به فرشتگان خود فرمود: اینان حاملان دین و علم من و امانت داران من در میان خلق من و مسئول هستند. سپس به فرزندان آدم فرمود: به ربوبیت خداوند و اطاعت و ولایت اینان اقرار کنید. عرض کردند: البته که اقرار می کنیم ای پروردگار ما! آن گاه خداوند والامرتبه به فرشتگان فرمود: گواهی دهید! فرشتگان عرض کردند: ما نیز گواهی می دهیم تا مبادا اینان فردا بگویند: {ما از این [امر] غافل بودیم} یا بگویند: {پدران ما پیش از این مشرک بوده‌اند و ما فرزندانی پس از ایشان بودیم آیا ما را به خاطر آن چه باطل‌اندیشان انجام داده‌اند هلاک می‌کنی} ای داود! در روز میثاق این پیمان با پیامبران بسته شده است⁽¹¹⁾.

«23»

بصائر الدرجات: امام صادق علیه السلام فرمود: از رسول خدا صلّی الله علیه و آله پرسیدند که به چه خاطر از فرزندان آدم پیشی گرفتی؟ فرمود: من نخستین کسی بودم که به «بلی» اقرار کرد. خداوند از پیامبران پیمان گرفت و {ایشان را بر خودشان گواه ساخت که آیا پروردگار شما نیستم گفتند: بلی} من نخستین کسی بودم که اجابت کردم⁽¹²⁾.

«24»

شي، تفسير العياشي عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ إِلَي قالُوا بَلي ⁽¹⁾قَالَ كَانَ مُحَمَّدٌ عَلَيْهِ وَ آلِهِ السَّلَامُ أَوَّلَ مَنْ قَالَ بَلَي ⁽²⁾.

«25»

فس، تفسير القمي قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام فِي قَوْلِهِ تَعَالَي وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ الْآيَةَ كَانَ الْمِيثَاقُ مَأْخُوذاً عَلَيْهِمْ لِلَّهِ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَ لِرَسُولِهِ بِالنُّبُوَّةِ وَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْأَئِمَّةِ بِالْإِمَامَةِ فَقَالَ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ وَ مُحَمَّدٌ نَبِيَّكُمْ وَ عَلِيٌّ إِمَامَكُمْ وَ الْأَئِمَّةُ الْهَادُونَ أَئِمَّتَكُمْ فَقَالُوا بَلَي فَقَالَ اللَّهُ أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ أَيْ لِئَلَّا تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ فَأَوَّلُ مَا أَخَذَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْمِيثَاقُ عَلَي الْأَنْبِيَاءِ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ فَذَكَرَ جُمْلَةَ الْأَنْبِيَاءِ ثُمَّ أَبْرَزَ أَفْضَلَهُمْ بِالْأَسَامِي فَقَالَ وَ مِنْكَ يَا مُحَمَّدُ فَقَدَّمَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِأَنَّهُ أَفْضَلُهُمْ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسَي وَ عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ فَهَؤُلَاءِ الْخَمْسَةُ أَفْضَلُ الْأَنْبِيَاءِ وَ رَسُولُ اللَّهِ أَفْضَلُهُمْ ثُمَّ أَخَذَ بَعْدَ ذَلِكَ مِيثَاقَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي الْأَنْبِيَاءِ ⁽³⁾بِالْإِيمَانِ بِهِ وَ عَلَي أَنْ يَنْصُرُوا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَ حِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ يَعْنِي رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ يَعْنِي أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام تُخْبِرُوا أُمَمَكُمْ بِخَبَرِهِ وَ خَبَرِ وَلِيِّهِ وَ الْأَئِمَّةِ ⁽⁴⁾.

«26»

ع، علل الشرائع أَبِي عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُوسَي بْنِ عُمَرَ ⁽⁵⁾عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْقَمَّاطِ عَنْ بُكَيْرٍ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام هَلْ تَدْرِي مَا كَانَ الْحَجَرُ قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ كَانَ مَلَكاً عَظِيماً مِنْ عُظَمَاءِ الْمَلَائِكَةِ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَمَّا أَخَذَ اللَّهُ

«24»

تفسیر عیاشی: از زراره روایت شده که وی گفت: از امام صادق علیه السلام درباره کلام خداوند متعال «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی ...»{و هنگامی را که پروردگارت از پشت فرزندان آدم ذریه آنان را برگرفت و ایشان را بر خودشان گواه ساخت که آیا پروردگار شما نیستم گفتند بلی} پرسیدم. ایشان فرمود: محمد صلّی الله علیه و آله نخستین کسی بود که گفت «بلی»⁽⁶⁾.

«25»

تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام درباره کلام خداوند متعال: { و هنگامی را که پروردگارت از پشت فرزندان آدم، ذریّه آنان را برگرفت} آیه درباره پیمانی است که خداوند از آنان برای ربوبیت خداوند و نبوت رسول او و امامت امیرمومنان و امامان گرفت و فرمود: {آیا پروردگار شما نیستم} و محمد پیامبر شما و علی امام شما و امامان هدایتگر امامان شما نیستند؟ گفتند: بلی، خداوند فرمود: {تا مبادا روز قیامت بگویید} یعنی تا در روز قیامت نگویید {ما از این [امر] غافل بودیم}، نخستین پیمانی که خداوند عزوجل گرفت، پیمان ربوبیت خود از پیامبران بود و این کلام حق تعالی است: {و [یاد کن] هنگامی را که خداوند از پیامبران پیمان گرفت} خداوند همه پیامبران را منظور داشت و از برترین آنان نام بُرد و فرمود: {و از تو} ای محمد! و رسول خدا را مقدّم داشت زیرا برترینِ ایشان است، و از نوح و ابراهیم و موسی و عیسی بن مریم یاد کرد زیرا این پنج تن برترینِ پیامبران اند و رسول خدا برترینِ ایشان است، سپس خداوند برای رسول خدا از پیامبران پیمان گرفت که به او ایمان داشته باشند و امیرمومنان را یاری کنند و فرمود: «[یاد کن] هنگامی را که خداوند از پیامبران پیمان گرفت که هر گاه به شما کتاب و حکمتی دادم سپس شما را فرستاده‌ای آمد که آنچه را با شماست تصدیق کرد» یعنی رسول خدا {البته به او ایمان بیاورید و حتما یاریش کنید} یعنی امیرمومنان و از او و ولیّ او و امامان به امت های خود خبر دهید⁽⁷⁾.

«26»

علل الشرائع: از بکیر روایت شده که وی گفت: امام صادق علیه السلام به من فرمود: آیا می دانی حجرالاسود چه بوده؟ عرض کردم: خیر. فرمود: او فرشته ای بزرگ از فرشتگان بزرگ نزد خداوند عزوجل بوده، وقتی خداوند از فرشتگان

الْمِيثَاقَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَ لِمُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله بِالنُّبُوَّةِ وَ لِعَلِيٍّ بِالْوَصِيَّةِ اصْطَكَّتْ فَرَائِصُ الْمَلَائِكَةِ وَ أَوَّلُ مَنْ أَسْرَعَ إِلَي الْإِقْرَارِ ذَلِكَ الْمَلَكُ وَ لَمْ يَكُنْ فِيهِمْ أَشَدُّ حُبّاً لِمُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ مِنْهُ فَلِذَلِكَ اخْتَارَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ بَيْنِهِمْ وَ أَلْقَمَهُ الْمِيثَاقَ فَهُوَ يَجِي‌ءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ لَهُ لِسَانٌ نَاطِقٌ وَ عَيْنٌ نَاظِرَةٌ لِيَشْهَدَ لِكُلِّ مَنْ وَافَاهُ إِلَي ذَلِكَ الْمَكَانِ وَ حَفِظَ الْمِيثَاقَ ⁽¹⁾.

أقول: سيأتي الخبر بتمامه مع سائر الأخبار في ذلك في كتاب الإمامة و كتاب الحج إن شاء الله تعالي.

«27»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَيْهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا قَبَضَ اللَّهُ نَبِيّاً حَتَّي أَمَرَهُ أَنْ يُوصِيَ إِلَي عَشِيرَتِهِ مِنْ عَصَبَتِهِ ⁽²⁾وَ أَمَرَنِي أَنْ أُوصِيَ فَقُلْتُ إِلَي مَنْ يَا رَبِّ فَقَالَ أَوْصِ يَا مُحَمَّدُ إِلَي ابْنِ عَمِّكَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَإِنِّي قَدْ أَثْبَتُّهُ فِي الْكُتُبِ السَّالِفَةِ وَ كَتَبْتُ فِيهَا أَنَّهُ وَصِيُّكَ وَ عَلَي ذَلِكَ أَخَذْتُ مِيثَاقَ الْخَلَائِقِ ⁽³⁾وَ مَوَاثِيقَ أَنْبِيَائِي وَ رُسُلِي أَخَذْتُ مَوَاثِيقَهُمْ لِي بِالرُّبُوبِيَّةِ وَ لَكَ يَا مُحَمَّدُ بِالنُّبُوَّةِ وَ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ بِالْوَلَايَةِ ⁽⁴⁾.

أقول: سيأتي سائر الأخبار في ذلك في كتاب الإمامة فإن ذكرها في الموضعين يوجب التكرار.

«28»

كا، الكافي أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ⁽⁵⁾عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ عَنْ مُرَازِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يَا مُحَمَّدُ إِنِّي خَلَقْتُكَ وَ عَلِيّاً نُوراً يَعْنِي رُوحاً بِلَا بَدَنٍ قَبْلَ أَنْ أَخْلُقَ سَمَاوَاتِي وَ أَرْضِي وَ عَرْشِي

پیمان ربوبیت خود و نبوت محمد و وصایت علی را گرفت، هیجانی فرشتگان را در میان گرفت، نخستین فرشته ای که سوی اقرار شتافت، همان فرشته ای بود که هیچ یک از فرشتگان بیشتر از او محمد و آل محمد را دوست نمی داشت، از این رو خداوند عزوجل او را از میان آنان برگزید و پیمان خود را در او وارد کرد، او در روز قیامت با زبانی گویا و چشمی بینا می آید تا برای هر کس که در آن مکان نزد او رفته و پیمان خداوند را پاس داشته گواهی دهد⁽⁶⁾.

مولف: این خبر به طور کامل همراه با اخبار دیگری در این باره ان شاء الله در کتاب امامت و کتاب حج خواهد آمد.

«27»

امالی طوسی: امام صادق علیه السلام از پدر ارجمند خود از جدّ بزرگوار خود علیه السلام از رسول خدا صلّی الله علیه و آله نقل کرده که ایشان فرمود: خداوند جان هیچ پیامبری را نگرفت جز پس از آن که به او امر کرد تا در عشیره خود از میان ارحام خود به کسی وصیت کند، او به من نیز امر کرد که وصیت کنم، عرض کردم: پروردگارا به چه کسی؟ فرمود: ای محمد! به پسر عمویت علی بن ابی طالب، زیرا من در کتب پیشینیان نام او را ثبت کرده ام و در آن ها نوشته ام که او وصیّ توست و بر این مطلب از آفریدگان و پیامبران و رسولانم پیمان گرفته ام، از آنان برای ربوبیت خود و برای نبوت تو ای محمد و برای ولایت علی بن ابی طالب پیمان گرفتم⁽⁷⁾.

مولف: اخبار دیگر در این باره در کتاب امامت خواهد آمد، چرا که ذکر آن ها در هر دو جا موجب تکرار می شود.

«28»

کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند تبارک و تعالی فرمود: ای محمد! من پیش از آن که آسمان هایم را و زمینم را و عرشم را

وَ بَحْرِي فَلَمْ تَزَلْ تُهَلِّلُنِي وَ تُمَجِّدُنِي ثُمَّ جَمَعْتُ رُوحَيْكُمَا فَجَعَلْتُهُمَا وَاحِدَةً فَكَانَتْ تُمَجِّدُنِي وَ تُقَدِّسُنِي وَ تُهَلِّلُنِي ثُمَّ قَسَمْتُهَا ثِنْتَيْنِ وَ قَسَمْتُ الثِّنْتَيْنِ ثِنْتَيْنِ فَصَارَتْ أَرْبَعَةً مُحَمَّدٌ وَاحِدٌ وَ عَلِيٌّ وَاحِدٌ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ ثِنْتَانِ ثُمَّ خَلَقَ اللَّهُ فَاطِمَةَ مِنْ نُورٍ ابْتَدَأَهَا ⁽¹⁾رُوحاً بِلَا بَدَنٍ ثُمَّ مَسَحَنَا بِيَمِينِهِ ⁽²⁾فَأَفْضَي نُورَهُ فِينَا ⁽³⁾.

«29»

كا، الكافي الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمُعَلَّي عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي عليه السلام فَأَجْرَيْتُ اخْتِلَافَ الشِّيعَةِ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي لَمْ يَزَلْ مُتَفَرِّداً بِوَحْدَانِيَّتِهِ ثُمَّ خَلَقَ مُحَمَّداً وَ عَلِيّاً وَ فَاطِمَةَ فَمَكَثُوا أَلْفَ دَهْرٍ ثُمَّ خَلَقَ جَمِيعَ الْأَشْيَاءِ فَأَشْهَدَهُمْ خَلْقَهَا ⁽⁴⁾وَ أَجْرَي طَاعَتَهُمْ عَلَيْهَا وَ فَوَّضَ أُمُورَهَا إِلَيْهِمْ فَهُمْ يُحِلُّونَ مَا يَشَاءُونَ وَ يُحَرِّمُونَ مَا يَشَاءُونَ وَ لَنْ يَشَاءُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي ⁽⁵⁾ثُمَّ قَالَ يَا مُحَمَّدُ هَذِهِ الدِّيَانَةُ الَّتِي مَنْ تَقَدَّمَهَا مَرَقَ وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا مُحِقَ وَ مَنْ لَزِمَهَا لَحِقَ خُذْهَا إِلَيْكَ يَا مُحَمَّدُ ⁽⁶⁾.

«30»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ رَجَاءِ بْنِ يَحْيَي عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ هَارُونَ بْنِ عِيسَي بْنِ بُهْلُولٍ عَنْ بَكَّارِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شُعْبَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ ⁽⁷⁾عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ:

و دریایم را بیافرینم، تو و علی را نوری - یعنی روحی - بدون بدن آفریدم و شما پیوسته مرا تهلیل و تمجید می گفتید، سپس روح شما را جمع آوردم و شما دو تا را یکی کردم و آن یکی مرا تمجید و تقدیس و تهلیل می گفت، سپس آن را دو تا کردم و آن دو را دو تا کردم و این گونه چهار تا شد: یکی محمد و یکی علی و دو تا حسن و حسین. خداوند پس از آن آفرینش فاطمه را از نوری همچون روحی بدون بدن آغاز کرد و سپس به دست راست خود ما را مسح کرد⁽⁸⁾

و نور خود را در ما جریان داد.

«29»

کافی: از محمد بن سنان روایت شده که وی گفت: نزد امام جواد علیه السلام از اختلاف شیعیان سخن گفتم، ایشان فرمود: ای محمد! خداوند تبارک و تعالی همواره در یگانگی خود تنها بود، سپس محمد و علی و فاطمه را آفرید و ایشان هزار دوران بر جا ماندند، سپس همه اشیا را آفرید و ایشان را بر آفرینش آن ها گواه گرفت و فرمانبرداری از ایشان را میان آنان جاری کرد و امورشان را به ایشان واگذاشت، پس ایشان هر چه را بخواهند حلال می کنند و هر چه را بخواهند حرام می دارند، ولی هرگز چیزی را نمی خواهند جز اینکه خداوند تبارک و تعالی بخواهد. سپس فرمود: ای محمد! این است دیانتی که هر کس از آن پیشتر رود گمراه می شود و هر کس از آن عقب بیافتد نابود می شود و هر کس با آن همراه شود به مقصد می رسد، ای محمد! همواره با این دیانت باش⁽⁹⁾.

«30»

امالی طوسی: امام علی بن حسین علیهما السلام از پدر ارجمند خود از جدّ بزرگوار خود امیرمومنان علیهم السلام نقل کرده که ایشان

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا عَلِيُّ خَلَقَ اللَّهُ النَّاسَ مِنْ أَشْجَارٍ شَتَّي وَ خَلَقَنِي وَ أَنْتَ مِنْ شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ أَنَا أَصْلُهَا وَ أَنْتَ فَرْعُهَا فَطُوبَي لِعَبْدٍ تَمَسَّكَ بِأَصْلِهَا وَ أَكَلَ مِنْ فَرْعِهَا ⁽¹⁾.

«31»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْمَدَائِنِيِّ ⁽²⁾عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ لَهِيعَةَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: بَيْنَا النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله بِعَرَفَاتٍ وَ عَلِيٌّ عليه السلام تُجَاهَهُ وَ نَحْنُ مَعَهُ إِذْ أَوْمَأَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَ ادْنُ مِنِّي يَا عَلِيُّ فَدَنَا مِنْهُ فَقَالَ ضَعْ خَمْسَكَ يَعْنِي كَفَّكَ فِي كَفِّي فَأَخَذَ بِكَفِّهِ فَقَالَ يَا عَلِيُّ خُلِقْتُ أَنَا وَ أَنْتَ مِنْ شَجَرَةٍ أَنَا أَصْلُهَا وَ أَنْتَ فَرْعُهَا وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ أَغْصَانُهَا فَمَنْ تَعَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْ أَغْصَانِهَا أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ ⁽³⁾.

«32»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْغَضَائِرِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ صَالِحٍ ⁽⁴⁾عَنِ الْكُلَيْنِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ إِسْمَاعِيلَ النَّيْسَابُورِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عليهما السلام قَالَ سَمِعْتُ جَدِّي رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ خُلِقْتُ مِنْ نُورِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ خَلَقَ أَهْلَ بَيْتِي مِنْ نُورِي وَ خَلَقَ مُحِبِّيهِمْ مِنْ نُورِهِمْ وَ سَائِرُ الْخَلْقِ فِي النَّارِ ⁽⁵⁾⁽⁶⁾.

«33»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْغَضَائِرِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ الْغَزَّالِ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ يَحْيَي بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عليهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ فِي الْفِرْدَوْسِ لَعَيْناً أَحْلَي مِنَ الشَّهْدِ وَ أَلْيَنَ مِنَ الزُّبْدِ وَ أَبْرَدَ مِنَ

فرمود: رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: ای علی! خداوند مردم را از شجره های گوناگون آفرید و من و تو را از یک شجره آفرید که من تنه آن و تو شاخه آن هستی، پس خوشا به حال بنده ای که به تنه آن درخت تمسک جوید و از شاخه اش،[میوه] بخورد⁽⁷⁾.

«31»

امالی طوسی: از جابر بن عبدالله روایت شده که وی گفت: پیامبر صلّی الله علیه و آله در عرفات بود و علی علیه السلام مقابل ایشان و ما نیز همراه ایشان بودیم. ناگاه پیامبر صلّی الله علیه و آله به علی علیه السلام اشاره کرد و فرمود: ای علی! نزدیک من بیا. ایشان نزدیک حضرت شد. پیامبر فرمود: انگشتانت یعنی دستت را در دست من بگذار. سپس دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود: ای علی! من و تو از شجره ای آفریده شد ه ایم که من تنه آن و تو شاخه آن و حسن و حسین علیه السلام نورسته های آن هستند، هر کس به یکی از نورسته های این درخت بیاویزد، خداوند او را به بهشت درمی آورد⁽⁸⁾.

«32»

امالی طوسی: غضائری امام صادق علیه السلام از پدران ارجمند خود از امام حسن علیه السلام نقل کرده که ایشان فرمود: از جدّم رسول خدا صلّی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود: من از نور خداوند عزوجل آفریده شده ام و اهل بیت من از نور من آفریده شده اند و دوستداران آنان از نور ایشان آفریده شده اند و بقیه مردم در آتش اند⁽⁹⁾.

«33»

امالی طوسی: امام حسن بن علی علیهما السلام فرمود: رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: همانا در بهشت چشمه ای شیرین تر از شهد و نرم تر از کره و خنک تر

الثَّلْجِ وَ أَطْيَبَ مِنَ الْمِسْكِ فِيهَا طِينَةٌ خَلَقَنَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهَا وَ خَلَقَ شِيعَتَنَا مِنْهَا فَمَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ تِلْكَ الطِّينَةِ فَلَيْسَ مِنَّا وَ لَا مِنْ شِيعَتِنَا وَ هِيَ الْمِيثَاقُ الَّذِي أَخَذَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَي وَلَايَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام ⁽¹⁾.

«34»

كِتَابُ فَضَائِلِ الشِّيعَةِ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: كُنَّا جُلُوساً مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذْ أَقْبَلَ إِلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِإِبْلِيسَ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ فَمَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ الَّذِينَ هُمْ أَعْلَي مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَا وَ عَلِيٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ كُنَّا فِي سُرَادِقِ الْعَرْشِ نُسَبِّحُ اللَّهَ وَ تُسَبِّحُ الْمَلَائِكَةُ بِتَسْبِيحِنَا قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ بِأَلْفَيْ عَامٍ - ⁽²⁾فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ أَنْ يَسْجُدُوا لَهُ وَ لَمْ يَأْمُرْنَا بِالسُّجُودِ فَسَجَدَتِ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ إِلَّا إِبْلِيسَ فَإِنَّهُ أَبَي أَنْ يَسْجُدَ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ

از برف و خوشبوتر از مشک هست، آن چشمه گِلی دارد که خداوند عزوجل ما را و شیعیان ما را از آن گل آفریده است، پس هر که از آن گل نباشد، نه از ماست و نه از شیعیان ما، این همان پیمانی است که خداوند عزوجل بر ولایت امیرمومنان علی علیه السلام گرفته است⁽³⁾.

«34»

فضائل الشیعه: از ابی سعید خدری روایت شده که وی گفت: نزد رسول خدا صلّی الله علیه و آله نشسته بودیم که ناگاه مردی خدمت ایشان رسید و عرض کرد: ای رسول خدا! مرا از کلام خداوند عزوجل به ابلیس «أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالین»⁽⁴⁾

{آیا تکبر نمودی یا از [جمله] برتری‌جویانی؟} آگاه فرما، ای رسول خدا آنان کیستند که از فرشتگان برتر ند؟! رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: من و علی و فاطمه و حسن و حسین دو هزار سال پیش از آن که خداوند آدم را بیافریند، در سراپرده عرش خدا را تسبیح می گفتیم و فرشتگان با تسبیح ما تسبیح می گفتند، وقتی خداوند عزوجل آدم را آفرید، به فرشتگان فرمان داد تا بر او سجده کنند اما به ما فرمان سجده نداد، آن گاه همه فرشتگان سجده کردند جز ابلیس که از سجده سر پیچید، خداوند تبارک و تعالی فرمود: {آیا تکبر نمودی یا

مِنَ الْعالِينَ أَيْ مِنْ هَؤُلَاءِ الْخَمْسِ الْمَكْتُوبِ أَسْمَاؤُهُمْ فِي سُرَادِقِ الْعَرْشِ ⁽¹⁾.

«35»

ير، بصائر الدرجات ابْنُ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ بِشْرِ بْنِ أَبِي عُقْبَةَ ⁽²⁾عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ مُحَمَّداً مِنْ طِينَةٍ مِنْ جَوْهَرَةٍ تَحْتَ الْعَرْشِ وَ إِنَّهُ كَانَ لِطِينَتِهِ نَضْحٌ - ⁽³⁾فَجَبَلَ طِينَةَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مِنْ نَضْحِ طِينَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ كَانَ لِطِينَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام نَضْحٌ فَجَبَلَ طِينَتَنَا مِنْ نَضْحِ طِينَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ⁽⁴⁾وَ كَانَ لِطِينَتِنَا نَضْحٌ فَجَبَلَ طِينَةَ شِيعَتِنَا مِنْ نَضْحِ طِينَتِنَا فَقُلُوبُهُمْ تَحِنُّ إِلَيْنَا - ⁽⁵⁾وَ قُلُوبُنَا تَعَطَّفُ عَلَيْهِمْ تَعَطُّفَ الْوَالِدِ عَلَي الْوَلَدِ وَ نَحْنُ خَيْرٌ لَهُمْ وَ هُمْ خَيْرٌ لَنَا وَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَنَا خَيْرٌ وَ نَحْنُ لَهُ خَيْرٌ ⁽⁶⁾.

«36»

ير، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ حَمَّادٍ عَنْ أَخِيهِ أَحْمَدَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ عليه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ خَلَقَ اللَّهُ الْأَنْبِيَاءَ وَ الْأَوْصِيَاءَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ هُوَ الْيَوْمُ الَّذِي أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَهُمْ وَ قَالَ خُلِقْنَا نَحْنُ وَ شِيعَتُنَا مِنْ طِينَةٍ مَخْزُونَةٍ لَا يَشِذُّ مِنْهَا شَاذٌّ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ ⁽⁷⁾.

«37»

ير، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُوسَي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَثِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ مُحَمَّداً وَ عِتْرَتَهُ مِنْ طِينَةِ الْعَرْشِ - ⁽⁸⁾فَلَا يَنْقُصُ مِنْهُمْ وَاحِدٌ وَ لَا يَزِيدُ مِنْهُمْ وَاحِدٌ ⁽⁹⁾.

«38»

ير، بصائر الدرجات بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَي عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ

از [جمله] برتری‌جویانی؟}یعنی از جمله آن پنج تنی که نامشان بر سراپرده عرش نوشته شده است.

«35»

بصائر الدرجات: از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت شده که ایشان فرمودند: خداوند محمد صلّی الله علیه و آله را از گِلی برگرفته از گوهری به زیر عرش آفرید، گِل رسول خدا تراوشی داشت که سرشت گِل امیرمومنان از تراوش آن گِل است و گِل امیرمومنان تراوشی داشت که سرشت گِل ما از تراوش آن گِل است و گِل ما تراوشی داشت که سرشت گِل شیعیان ما از تراوش آن گِل است، از این روست که دل های آنان مشتاق ماست و دل های ما به آنان مهر می ورزد چونان دل پدری که به پسرش مهر می ورزد، ما برای آنان از همه بهتریم و آنان برای ما از همه بهتر ند و رسول خدا صلّی الله علیه و آله از برای ما از همه بهتر است و ما برای او از همه بهتریم⁽¹⁰⁾.

«36»

بصائر الدرجات: امام کاظم علیه السلام فرمود: خداوند پیامبران و اوصیا را در روز جمعه آفرید و آن روزی است که خداوند از ایشان پیمان گرفت، خداوند ما و شیعیان ما را از گِلی انباشته آفرید که تا روز قیامت هیچ یک از آن سرشت جدا نمی شوند⁽¹¹⁾.

«37»

بصائر الدرجات: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند عزوجل محمد صلّی الله علیه و آله و عترت او را از گِل عرش آفرید، نه کسی از آنان کم می شود و نه کسی به آنان افزوده می شود⁽¹²⁾.

«38»

بصائر الدرجات: عبدالرحمن

بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي خَلَقَ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ مِنْ طِينَةِ عِلِّيِّينَ وَ خَلَقَ قُلُوبَهُمْ مِنْ طِينَةٍ فَوْقَ ذَلِكَ الْخَبَرَ ⁽¹⁾.

«39»

ك، إكمال الدين الْعَطَّارُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْغَضَنْفَرِيِّ ⁽²⁾عَنْ عَمْرِو بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ عليهما السلام يَقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ مُحَمَّداً وَ عَلِيّاً وَ الْأَئِمَّةَ الْأَحَدَ عَشَرَ مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ أَرْوَاحاً فِي ضِيَاءِ نُورِهِ ⁽³⁾يَعْبُدُونَهُ قَبْلَ خَلْقِ الْخَلْقِ يُسَبِّحُونَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ يُقَدِّسُونَهُ وَ هُمُ الْأَئِمَّةُ الْهَادِيَةُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صلوات الله عليهم أَجمعين ⁽⁴⁾.

«40»

ك، إكمال الدين ابْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي خَلَقَ أَرْبَعَةَ عَشَرَ نُوراً قَبْلَ خَلْقِ الْخَلْقِ بِأَرْبَعَةَ عَشَرَ أَلْفَ عَامٍ فَهِيَ أَرْوَاحُنَا فَقِيلَ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ مَنِ الْأَرْبَعَةَ عَشَرَ فَقَالَ مُحَمَّدٌ وَ عَلِيٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ آخِرُهُمُ الْقَائِمُ الَّذِي يَقُومُ بَعْدَ غَيْبَتِهِ فَيَقْتُلُ الدَّجَّالَ وَ يُطَهِّرُ الْأَرْضَ مِنْ كُلِّ جَوْرٍ وَ ظُلْمٍ ⁽⁵⁾.

«41»

مِنْ رِيَاضِ الْجِنَانِ لِفَضْلِ اللَّهِ بْنِ مَحْمُودٍ الْفَارِسِيِّ بِإِسْنَادِهِ إِلَي جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: يَا جَابِرُ كَانَ اللَّهُ وَ لَا شَيْ‌ءَ غَيْرُهُ لَا مَعْلُومَ وَ لَا مَجْهُولَ فَأَوَّلُ مَا ابْتَدَأَ مِنْ خَلْقِهِ أَنْ خَلَقَ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله وَ خَلَقَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ مَعَهُ مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ فَأَوْقَفَنَا أَظِلَّةً خَضْرَاءَ بَيْنَ يَدَيْهِ حَيْثُ لَا سَمَاءَ وَ لَا أَرْضَ وَ لَا مَكَانَ وَ لَا لَيْلَ وَ لَا نَهَارَ وَ لَا شَمْسَ وَ لَا قَمَرَ الْخَبَرَ ⁽⁶⁾.

بن حجاج گفت: خداوند تبارک و تعالی محمد و آل محمد را از گِل ملکوتیان آفرید و دل های ایشان را از گِلی فراتر از آن آفرید.⁽⁷⁾

«39»

کمال الدین: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند عزوجل محمد و علی و یازده امام دیگر را در هیئت روح هایی از نور عظمت خود در روشنایی نور خود آفرید و آنان پیش از آن که خلق آفریده شوند، خدا را می پرستیدند و خداوند عزوجل را تسبیح و تقدیس می کردند، ایشان همگی امامان هدایتگر از آل محمد هستند⁽⁸⁾.

«40»

کمال الدین: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند تبارک و تعالی چهارده هزار سال پیش از آفرینش خلق، چهارده نور را آفرید که همانا روح های ما بودند. عرض شد: ای پسر رسول خدا! آن چهارده تن کیستند؟ فرمود: محمد و علی و حسن و حسین و امامانِ زاده حسین که آخرین تن از ایشان قائم است که پس از غیبت خود به پا می خیزد و دجّال را می کُشد و زمین را از هر جور و ستمی پاک می کند⁽⁹⁾.

«41»

ریاض الجنان: جابر جعفی از امام باقر علیه السلام روایت کرده که ایشان فرمود: ای جابر! خدا بود و هیچ چیز جز او نبود، نه معلوم و نه مجهول. چون نخستین آفرینش خود را آغاز کرد، محمد را آفرید و از نور عظمتش همراه با او ما اهل بیت را آفرید، آن گاه ما را همچون سایه هایی سبز پیش روی خود بر پا داشت و حال آن که نه آسمانی بود و نه زمینی و نه مکانی و نه شبی و نه روزی و نه خورشیدی و نه ماهی⁽¹⁰⁾.

«42»

وَ رَوَي أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ بِإِسْنَادِهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: كُنْتُ أَنَا وَ عَلِيٌّ نُوراً بَيْنَ يَدَيِ الرَّحْمَنِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ عَرْشَهُ بِأَرْبَعَةَ عَشَرَ أَلْفَ عَامٍ ⁽¹⁾.

«43»

وَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قُلْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَوَّلُ شَيْ‌ءٍ خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَي مَا هُوَ فَقَالَ نُورُ نَبِيِّكَ يَا جَابِرُ خَلَقَهُ اللَّهُ ثُمَّ خَلَقَ مِنْهُ كُلَّ خَيْرٍ ⁽²⁾.

«44»

وَ عَنْ جَابِرٍ أَيْضاً قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ نُورِي ابْتَدَعَهُ مِنْ نُورِهِ وَ اشْتَقَّهُ مِنْ جَلَالِ عَظَمَتِهِ ⁽³⁾.

أقول: سيأتي تمام هذه الأخبار مع سائر الأخبار الواردة في بدء خلقهم عليهم السلام في كتاب الإمامة.

«45»

كا، الكافي عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام كَيْفَ كُنْتُمْ حَيْثُ كُنْتُمْ فِي الْأَظِلَّةِ فَقَالَ يَا مُفَضَّلُ كُنَّا عِنْدَ رَبِّنَا لَيْسَ عِنْدَهُ أَحَدٌ غَيْرُنَا فِي ظُلَّةٍ خَضْرَاءَ نُسَبِّحُهُ وَ نُقَدِّسُهُ وَ نُهَلِّلُهُ وَ نُمَجِّدُهُ وَ مَا مِنْ مَلَكٍ مُقَرَّبٍ وَ لَا ذِي رُوحٍ غَيْرُنَا حَتَّي بَدَا لَهُ فِي خَلْقِ الْأَشْيَاءِ فَخَلَقَ مَا شَاءَ كَيْفَ شَاءَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَ غَيْرِهِمْ ثُمَّ أَنْهَي ⁽⁴⁾عِلْمَ ذَلِكَ إِلَيْنَا ⁽⁵⁾.

«46»

كا، الكافي أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الصَّغِيرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْجَعْفَرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ كَانَ إِذْ لَا كَانَ فَخَلَقَ الْكَانَ وَ الْمَكَانَ وَ خَلَقَ نُورَ الْأَنْوَارِ الَّذِي نُوِّرَتْ مِنْهُ الْأَنْوَارُ وَ أَجْرَي فِيهِ مِنْ نُورِهِ الَّذِي نُوِّرَتْ مِنْهُ الْأَنْوَارُ وَ هُوَ النُّورُ الَّذِي خَلَقَ مِنْهُ مُحَمَّداً وَ عَلِيّاً فَلَمْ يَزَالا نُورَيْنِ أَوَّلَيْنِ إِذْ لَا شَيْ‌ءَ كُوِّنَ قَبْلَهُمَا فَلَمْ يَزَالا يَجْرِيَانِ طَاهِرَيْنِ مُطَهَّرَيْنِ فِي الْأَصْلَابِ الطَّاهِرَةِ حَتَّي افْتَرَقَا فِي أَطْهَرِ طَاهِرِينَ فِي عَبْدِ اللَّهِ وَ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام ⁽⁶⁾.

«42»

و رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: من و علی نوری پیش روی خداوند رحمان بودیم، چهارده هزار سال پیش از آن که عرشش را بیافریند⁽⁷⁾.

«43»

و از جابر بن عبدالله روایت شده که وی گفت: به رسول خدا صلّی الله علیه و آله عرض کردم: نخستین چیزی که خداوند متعال آفرید چه بود؟ فرمود: ای جابر! نور پیامبرت بود که خداوند آن را آفرید و سپس همه نیکی ها را از آن بیافرید⁽⁸⁾.

«44»

نیز از جابر روایت شده که رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: نخستین چیزی که خداوند آفرید، نور من بود که آن را از نور خود به وجود آورد و از بزرگی عظمت خود برگرفت⁽⁹⁾.

مولف: همه این اخبار به همراه دیگر اخبار وارده درباره آغاز آفرینش امامان علیهم السلام در کتاب امامت خواهد آمد.

«45»

کافی: از مفضل روایت شده که وی گفت: به امام جعفر صادق علیه السلام عرض کردم: زمانی که در عالم سایه بودید، چگونه بودید؟ فرمود: ای مفضل! نزد پروردگارمان بودیم و در حالی که کسی جز ما نزد او نبود، در سایه ای سبز او را تسبیح و تقدیس و تهلیل و تمجید می گفتیم، نه فرشته مقرّبی بود و نه هیچ جانداری جز ما، تا این که خداوند اراده کرد تا اشیا را بیافریند، آن گاه هر آن چه را از فرشتگان و چیزهای دیگر خواست به هرگونه که خواست آفرید و سپس علم آن را به ما رسانید⁽¹⁰⁾.

«46»

کافی: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: خداوند بود و هیچ کانی نبود، آن گاه او کان و مکان را آفرید، و نور الانوار را آفرید که همه نورها از آن نور گرفتند، و از نور خود که همه نورها از آن نور گرفتند، در نور الانوار جاری ساخت، و آن نوری است که محمد و علی را از آن آفرید، پس محمد و علی دو نور نخست بودند زیرا پیش از آن ها چیزی پدید نیامده بود، و آن دو همواره پاک و پاکیزه در صلب های پاک جاری بودند تا این که در پاکترین آن ها یعنی در صلب عبدالله و ابوطالب از یکدیگر جدا گشتند⁽¹¹⁾.

بيان

قوله إذ لا كان لعله مصدر بمعني الكون كالقال و القول و المراد به الحدوث أي لم يحدث شي‌ء بعد أو هو بمعني الكائن و لعل المراد بنور الأنوار أولا نور النبي صلي الله عليه و آله إذ هو منور أرواح الخلائق بالعلوم و الهدايات و المعارف بل سبب لوجود الموجودات و علة غائية لها و أجري فيه أي في نور الأنوار من نوره أي من نور ذاته من إفاضاته و هداياته التي نورت منها جميع الأنوار حتي نور الأنوار المذكور أولا قوله و هو النور الذي أي نور الأنوار المذكور أولا و الله يعلم أسرار أهل بيت نبيه صلي الله عليه و آله.

«47»

كا، الكافي أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ جَابِرِ بْنِ يَزِيدَ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام يَا جَابِرُ إِنَّ اللَّهَ أَوَّلَ مَا خَلَقَ خَلَقَ مُحَمَّداً وَ عِتْرَتَهُ الْهُدَاةَ الْمُهْتَدِينَ فَكَانُوا أَشْبَاحَ نُورٍ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ قُلْتُ وَ مَا الْأَشْبَاحُ قَالَ ظِلُّ النُّورِ أَبْدَانٌ نُورَانِيَّةٌ بِلَا أَرْوَاحٍ وَ كَانَ مُؤَيَّداً بِرُوحٍ وَاحِدٍ ⁽¹⁾وَ هِيَ رُوحُ الْقُدُسِ فَبِهِ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ وَ عِتْرَتُهُ وَ لِذَلِكَ خَلَقَهُمْ حُلَمَاءَ عُلَمَاءَ بَرَرَةً أَصْفِيَاءَ يَعْبُدُونَ اللَّهَ بِالصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ السُّجُودِ وَ التَّسْبِيحِ وَ التَّهْلِيلِ وَ يُصَلُّونَ الصَّلَوَاتِ وَ يَحُجُّونَ وَ يَصُومُونَ ⁽²⁾.

بيان

قوله عليه السلام أشباح نور لعل الإضافة بيانية أي أشباحا نورانية و المراد أما الأجساد المثالية فقوله بلا أرواح لعله أراد به بلا أرواح حيوانية أو الأرواح بنفسها سواء كانت مجردة أو مادية لأن الأرواح إذا لم تتعلق بالأبدان فهي مستقلة بنفسها أرواح من جهة و أجساد من جهة فهي أبدان نورانية لم تتعلق بها أرواح أخر و ظل النور أيضا إضافته بيانية و تسمي عالم الأرواح و المثال بعالم الضلال لأنها ضلال تلك العالم و تابعة لها أو لأنها لتجردها أو لعدم كثافتها شبيهة بالظل و علي الاحتمال الثاني يحتمل أن تكون الإضافة لامية بأن يكون المراد بالنور نور ذاته تعالي فإنها من آثار تلك النور و المعني دقيق فتفطن.

توضیح

«کان» در سخن امام علیه السلام «هیچ کانی نبود» چه بسا مصدر باشد به معنای «کَون» همچون «قال و قول» که در این صورت منظور از آن «پدید آمدن» است، یعنی هنوز چیزی پدید نیامده بود؛ و چه بسا به معنای «کائن» باشد یعنی «موجود». همچنین منظور از «نور الانوار» چه بسا نور پیامبر صلّی الله علیه و آله باشد، چرا که ایشان با علم و هدایت و معرفت به ارواح آفریدگان نور می بخشد و افزون بر آن، سبب وجود موجودات و علت غایی آنان است. و «از نور خود در نور الانوار جاری ساخت» یعنی از نور ذات خود یعنی از افاضه ها و هدایت هایی که همه نورها از آن نور گرفتند⁽³⁾حتی نور الانواری که ذکر شد. و سخن حضرت «و آن نوری است که» یعنی همان نور الانواری که ذکر شد. و خدا اسرار اهل بیت پیامبرش را می داند.

«47»

کافی: از جابر بن یزید روایت شده که وی گفت: امام باقر علیه السلام به من فرمود: ای جابر! خداوند در آغاز آفرینش خود محمد و خاندان رهنما و ره یافته او را آفرید و آنان اشباح نور پیش روی خداوند بودند. عرض کردم: اشباح چیست؟ فرمود: سایه های نور، پیکرهایی نورانی بدون روح، محمد مؤیّد به یک روح بود و آن روح القدس بود که محمد و خاندانش به وسیله آن خداوند را می پرستیدند، به همین جهت خداوند ایشان را خویشتن دار و دانشمند و نیکوکار و برگزیده آفرید، کسانی که خدا را با نماز و روزه و سجده و تسبیح و تهلیل عبادت می کنند و نمازها را به جا می آورند و حج می گذارند و روزه می گیرند⁽⁴⁾.

توضیح

سخن امام علیه السلام «اشباح نور» چه بسا اضافه بیانیه باشد، یعنی اشباح نورانی، و منظور از آن یا پیکرهای مثالی است، که در این صورت شاید منظور حضرت از «بدون روح» بدون روح حیوانی باشد. و یا [منظور از اشباح نور] خود ارواح هستند حال چه مجرّد باشند و چه مادّی، زیرا ارواح تا زمانی که به جسم تعلق نیافته اند، به خودی خود مستقل هستند، از یک جهت روح هستند و از جهتی پیکر، بنابراین آن ها پیکرهایی نورانی هستند که روح به آن ها تعلق نیافته است. «سایه نور» نیز اضافه بیانیه است، عالم ارواح و مثال عالم سایه نامیده می شود، زیرا سایه و تابع آن عالم است، یا این که چون مجرّد است و متراکم نیست به سایه شبیه شده است؛ بنا بر احتمال دوم چه بسا این اضافه از نوع لامیه باشد، به این ترتیب که منظور از نور، نور ذات باریتعالی باشد⁽⁵⁾

که آن ارواح از آثار این نور است. و معنای حدیث دقیق است پس به هوش باش!

«48»

أقول قال الشيخ أبو الحسن البكري أستاد الشهيد الثاني ⁽¹⁾قدس الله روحهما في كتابه المسمي بكتاب الأنوار حدثنا أشياخنا و أسلافنا الرواة لهذا الحديث عن أبي عمر الأنصاري سألت عن كعب الأحبار ⁽²⁾و وهب بن منبه و ابن عباس قالوا جميعا لما أراد الله أن يخلق محمدا صلي الله عليه و آله قال لملائكته إني أريد أن أخلق خلقا أفضله و أشرفه علي الخلائق أجمعين و أجعله سيد الأولين و الآخرين و أشفعه فيهم يوم الدين فلولاه ما زخرفت الجنان و لا سعرت النيران فاعرفوا محله و أكرموه لكرامتي و عظموه لعظمتي ⁽³⁾فقالت الملائكة إلهنا و سيدنا و ما اعتراض العبيد علي مولاهم ⁽⁴⁾سمعنا و أطعنا فعند ذلك أمر الله تعالي جبرئيل ⁽⁵⁾و ملائكة الصفيح الأعلي و حملة العرش فقبضوا تربة رسول الله صلي الله عليه و آله من

«48»

مولف: ابوالحسن بکری استاد شهید ثانی در کتابش موسوم به «کتاب الأنوار» می گوید: از ابی عمر انصاری روایت شده که وی گفت: از کعب الاحبار و وهب بن منبه و ابن عباس پرسیدم، همگی گفتند: وقتی خداوند خواست محمد صلّی الله علیه و آله را بیافریند، به فرشتگان خود فرمود: من می خواهم کسی را بیافرینم که از همه آفریدگان برتر و ارجمندتر است، او را سرور اولین و آخرین آفریدگان قرار می دهم و در روز قیامت او را در میان آنان شفیع می گذارم، اگر او نبود بهشت را نمی آراستم و دوزخ را شعله ور نمی ساختم، پس جایگاه او را بشناسید و به خاطر ارجمندی من او را ارج نهید و به خاطر بزرگی من او را بزرگ دارید. فرشتگان عرض کردند خداوندا و سرورا بنده نزد مولای خود اعتراضی ندارد، شنیدیم و فرمان بُردیم. در آن هنگام خداوند متعال به جبرئیل و فرشتگان عالم بالا و حاملان عرش فرمان داد و آنان خاک رسول خدا را از

موضع ضريحه و قضي أن يخلقه من التراب و يميته في التراب و يحشره علي التراب فقبضوا من تربة نفسه الطاهرة قبضة طاهرة ⁽¹⁾لم يمش عليها قدم مشت إلي المعاصي فعرج بها الأمين جبرئيل فغمسها في عين السلسبيل حتي نقيت كالدرة البيضاء فكانت تغمس كل يوم في نهر من أنهار الجنة و تعرض علي الملائكة فتشرق أنوارها فتستقبلها الملائكة بالتحية و الإكرام و كان يطوف بها جبرئيل في صفوف الملائكة فإذا نظروا إليها قالوا إلهنا و سيدنا إن أمرتنا بالسجود سجدنا فقد اعترفت الملائكة بفضله ⁽²⁾و شرفه قبل خلق آدم عليه السلام و لما خلق الله آدم عليه السلام سمع في ظهره نشيشا ⁽³⁾كنشيش الطير و تسبيحا و تقديسا فقال آدم يا رب و ما هذا فقال يا آدم هذا تسبيح محمد العربي سيد الأولين و الآخرين فالسعادة لمن تبعه و أطاعه و الشقاء لمن خالفه ⁽⁴⁾فخذ يا آدم بعهدي و لا تودعه إلا الأصلاب الطاهرة من الرجال و الأرحام من النساء الطاهرات الطيبات العفيفات ⁽⁵⁾ثم قال آدم عليه السلام يا رب لقد زدتني بهذا المولود شرفا و نورا و بهاء و وقارا و كان نور رسول الله صلي الله عليه و آله في غرة آدم كالشمس في دوران قبة الفلك أو كالقمر في الليلة المظلمة و قد أنارت منه السماوات و الأرض و السرادقات و العرش و الكرسي و كان آدم عليه السلام إذا أراد أن يغشي حواء أمرها أن تتطيب و تتطهر و يقول لها الله يرزقك هذا النور و يخصك به فهو وديعة الله و ميثاقه فلا يزال نور رسول الله صلي الله عليه و آله في غرة آدم عليه السلام.

فَرُوِيَ ⁽⁶⁾عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام قَالَ: كَانَ اللَّهُ وَ لَا شَيْ‌ءَ مَعَهُ فَأَوَّلُ

محلّ ضریح ایشان برداشتند، قضای خداوند بر این بود که او را از خاک بیافریند و در خاک بمیراند و بر خاک محشور گرداند، آنان از خاکی پاک که هیچ گام گنهکاری بر آن نهاده نشده بود، مشتی برگرفتند و جبرئیل امین آن را به آسمان بُرد و در چشمه سلسبیل فرو برد تا این که همچون مرواریدی سفید پاک و پالوده شد، او هر روز آن را در یکی از نهرهای بهشت فرو می برد و بر فرشتگان عرضه می داشت و آن نور می افشاند و فرشتگان با تحیّت و تکریم از آن استقبال می کردند، جبرئیل آن را در صف های فرشتگان می چرخاند و چون فرشتگان به آن می نگریستند، می گفتند: خداوندا و سرورا اگر فرمان سجده می دهی تا سجده کنیم. این چنین فرشتگان پیش از آفرینش آدم همگی به برتری و ارجمندی حضرت اقرار کردند. وقتی خداوند آدم را آفرید، او از پشت خود آوایی همچون آوای پرندگان شنید که تسبیح و تقدیس می گفت، عرض کرد: پروردگارا این صدای چیست؟ خداوند فرمود: ای آدم! این صدای تسبیح محمد عرب، سرور اولین و آخرین آفریدگان است، خوشبختی از برای کسی است که از او پیروی و اطاعت کند و نگون بختی از برای کسی است که از او سرپیچی کند، پس ای آدم عهد مرا بگیر و آن را فقط به صلب های پاکیزه مردان و رحِم های پاک و پاکیزه و عفیف زنان بسپار. آن گاه آدم علیه السلام عرض کرد: پروردگارا با این مولود بر شرف و نور و روشنی و ارزش من افزودی. نور رسول خدا در پیشانی آدم همچون خورشیدی در چرخش گنبد فلک و یا همچون ماهی در شبی تاریک بود که آسمان ها و زمین و سراپرده ها و عرش و کرسی از آن نورانی می شد. وقتی آدم خواست با حوا درآمیزد، به او امر کرد که خود را پاکیزه و معطر کند و به او گفت خداوند این نور را نصیب تو می کند و تو را به آن ویژه می گرداند، این نور امانت خداوند و پیمان اوست. پس نور رسول خدا پیوسته در پیشانی آدم علیه السلام بود.

امیرمومنان علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود: خدا بود و هیچ چیز با او نبود، نخستین

مَا خَلَقَ نُورُ حَبِيبِهِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله قَبْلَ خَلْقِ الْمَاءِ وَ الْعَرْشِ وَ الْكُرْسِيِّ وَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللَّوْحِ وَ الْقَلَمِ وَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ وَ الْمَلَائِكَةِ وَ آدَمَ وَ حَوَّاءَ بِأَرْبَعَةٍ وَ عِشْرِينَ وَ أَرْبَعِمِائَةِ أَلْفِ عَامٍ فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَي نُورَ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله بَقِيَ أَلْفَ عَامٍ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَاقِفاً يُسَبِّحُهُ وَ يَحْمَدُهُ وَ الْحَقُّ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يَنْظُرُ إِلَيْهِ وَ يَقُولُ يَا عَبْدِي أَنْتَ الْمُرَادُ وَ الْمُرِيدُ وَ أَنْتَ خِيَرَتِي مِنْ خَلْقِي وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي لَوْلَاكَ مَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاكَ مَنْ أَحَبَّكَ أَحْبَبْتُهُ وَ مَنْ أَبْغَضَكَ أَبْغَضْتُهُ فَتَلَأْلَأَ نُورُهُ وَ ارْتَفَعَ شُعَاعُهُ فَخَلَقَ اللَّهُ مِنْهُ اثْنَيْ عَشَرَ حِجَاباً أَوَّلُهَا حِجَابُ الْقُدْرَةِ ثُمَّ حِجَابُ الْعَظَمَةِ ثُمَّ حِجَابُ الْعِزَّةِ ثُمَّ حِجَابُ الْهَيْبَةِ ثُمَّ حِجَابُ الْجَبَرُوتِ ثُمَّ حِجَابُ الرَّحْمَةِ ثُمَّ حِجَابُ النُّبُوَّةِ ثُمَّ حِجَابُ الْكِبْرِيَاءِ ⁽¹⁾ثُمَّ حِجَابُ الْمَنْزِلَةِ ثُمَّ حِجَابُ الرِّفْعَةِ ثُمَّ حِجَابُ السَّعَادَةِ ثُمَّ حِجَابُ الشَّفَاعَةِ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي أَمَرَ نُورَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْ يَدْخُلَ فِي حِجَابِ الْقُدْرَةِ فَدَخَلَ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ الْعَلِيِّ الْأَعْلَي وَ بَقِيَ عَلَي ذَلِكَ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ عَامٍ ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ يَدْخُلَ فِي حِجَابِ الْعَظَمَةِ فَدَخَلَ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ عَالِمِ السِّرِّ وَ أَخْفَي أَحَدَ عَشَرَ أَلْفَ عَامٍ ثُمَّ دَخَلَ فِي حِجَابِ الْعِزَّةِ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ الْمَلِكِ الْمَنَّانِ عَشَرَةَ آلَافِ عَامٍ ثُمَّ دَخَلَ فِي حِجَابِ الْهَيْبَةِ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ غَنِيٌّ لَا يَفْتَقِرُ تِسْعَةَ آلَافِ عَامٍ ثُمَّ دَخَلَ فِي حِجَابِ الْجَبَرُوتِ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ الْكَرِيمِ الْأَكْرَمِ ثَمَانِيَةَ آلَافِ عَامٍ ثُمَّ دَخَلَ فِي حِجَابِ الرَّحْمَةِ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ سَبْعَةَ آلَافِ عَامٍ ثُمَّ دَخَلَ فِي حِجَابِ النُّبُوَّةِ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ سِتَّةَ آلَافِ عَامٍ ثُمَّ دَخَلَ فِي حِجَابِ الْكِبْرِيَاءِ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ الْعَظِيمِ الْأَعْظَمِ خَمْسَةَ آلَافِ عَامٍ ثُمَّ دَخَلَ فِي حِجَابِ الْمَنْزِلَةِ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ الْعَلِيمِ الْكَرِيمِ أَرْبَعَةَ آلَافِ عَامٍ ثُمَّ دَخَلَ فِي حِجَابِ الرِّفْعَةِ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ ذِي الْمُلْكِ وَ الْمَلَكُوتِ ثَلَاثَةَ آلَافِ عَامٍ ثُمَّ دَخَلَ فِي حِجَابِ السَّعَادَةِ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ مَنْ يُزِيلُ الْأَشْيَاءَ وَ لَا يَزُولُ أَلْفَيْ عَامٍ ثُمَّ دَخَلَ فِي حِجَابِ الشَّفَاعَةِ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ بِحَمْدِهِ سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ أَلْفَ عَامٍ.

چیزی که آفرید نور حبیب خود محمد چهارصد و بیست و چهار هزار سال پیش از آفرینش آب و کرسی و آسمان ها و زمین و لوح و قلم و بهشت و دوزخ و فرشتگان و آدم و حوا بود، وقتی خداوند متعال نور پیامبرمان محمد صلّی الله علیه و آله را آفرید، ایشان هزار سال پیش روی خداوند عزوجل ایستاد حال آن که خداوند را تسبیح و تحمید می گفت و خداوند تبارک و تعالی به او می نگریست و می فرمود: ای بنده ام! تو مراد و مرید هستی و تو برگزیده من در میان آفریدگان من و عزّت و جلال من هستی، اگر تو نبودی افلاک را نمی آفریدم، هر که تو را دوست بدارد او را دوست می دارم و هر که با تو دشمنی کند با او دشمنی می کنم. سپس نور حضرت درخشید و پرتوش فراز رفت و خداوند از آن دوازده حجاب آفرید که نخستین آن ها حجاب قدرت بود و سپس حجاب عظمت و سپس حجاب عزت و سپس حجاب هیبت و سپس حجاب جبروت و سپس حجاب رحمت و سپس حجاب نبوت و سپس حجاب کبریا و سپس حجاب منزلت و سپس حجاب رفعت سپس حجاب سعادت سپس حجاب شفاعت، آن گاه خداوند متعال به نور رسول خدا امر فرمود تا در حجاب قدرت داخل شود، او داخل شد و می فرمود: منزه است خداوند علیّ اعلی و دوازده هزار سال در این حالت بر جا ماند. سپس به او امر فرمود تا در حجاب عظمت داخل شود، او داخل شد و می فرمود: منزه است دانای اسرار و یازده هزار سال در این حجاب بماند، سپس داخل حجاب عزت شد و ده هزار سال می فرمود: منزه است مالک منّان، سپس داخل حجاب هیبت شد و نُه هزار سال می فرمود: منزه است آن که بی نیاز است و نیازمند نمی شود، سپس داخل حجاب جبروت شد و هشت هزار سال می فرمود: منزه است خداوند کریم اکرم، سپس داخل حجاب رحمت شد و هفت هزار سال می فرمود: منزه است پروردگار عرش عظیم، سپس داخل حجاب نبوت شد و شش هزار سال می فرمود: منزه است پروردگار تو، پروردگار عزیز از آن چه وصف می کنند، سپس داخل حجاب کبریا شد و پنج هزار سال می فرمود: منزه است خداوند عظیم اعظم، سپس داخل حجاب منزلت شد و چهار هزار سال می فرمود منزه است خداوند علیم کریم، سپس داخل حجاب رفعت شد و سه هزار سال می فرمود: منزه است صاحب مُلک و ملکوت، سپس داخل حجاب سعادت شد و دو هزار سال می فرمود: منزه است آن که همه چیز زوال می یابد و او زوال نمی یابد، سپس داخل حجاب شفاعت شد و هزار سال می فرمود: منزه است خداوند و او را می ستایم منزه است خداوند عظیم.

قَالَ الْإِمَامُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي خَلَقَ مِنْ نُورِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله عِشْرِينَ بَحْراً مِنْ نُورٍ فِي كُلِّ بَحْرٍ عُلُومٌ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَي ثُمَّ قَالَ لِنُورِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله انْزِلْ فِي بَحْرِ الْعِزِّ فَنَزَلَ ثُمَّ فِي بَحْرِ الصَّبْرِ ثُمَّ فِي بَحْرِ الْخُشُوعِ ثُمَّ فِي بَحْرِ التَّوَاضُعِ ثُمَّ فِي بَحْرِ الرِّضَا ثُمَّ فِي بَحْرِ الْوَفَاءِ ثُمَّ فِي بَحْرِ الْحِلْمِ ثُمَّ فِي بَحْرِ التُّقَي ثُمَّ فِي بَحْرِ الْخَشْيَةِ ثُمَّ فِي بَحْرِ الْإِنَابَةِ ثُمَّ فِي بَحْرِ الْعَمَلِ ثُمَّ فِي بَحْرِ الْمَزِيدِ ثُمَّ فِي بَحْرِ الْهُدَي ثُمَّ فِي بَحْرِ الصِّيَانَةِ ثُمَّ فِي بَحْرِ الْحَيَاءِ حَتَّي تَقَلَّبَ فِي عِشْرِينَ بَحْراً فَلَمَّا خَرَجَ مِنْ آخِرِ الْأَبْحُرِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي يَا حَبِيبِي وَ يَا سَيِّدَ رُسُلِي وَ يَا أَوَّلَ مَخْلُوقَاتِي وَ يَا آخِرَ رُسُلِي أَنْتَ الشَّفِيعُ يَوْمَ الْمَحْشَرِ فَخَرَّ النُّورُ سَاجِداً ثُمَّ قَامَ فَقَطَرَتْ مِنْهُ قَطَرَاتٌ كَانَ عَدَدُهَا مِائَةَ أَلْفٍ وَ أَرْبَعَةً وَ عِشْرِينَ أَلْفَ قَطْرَةٍ فَخَلَقَ اللَّهُ تَعَالَي مِنْ كُلِّ قَطْرَةٍ مِنْ نُورِهِ نَبِيّاً مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فَلَمَّا تَكَامَلَتِ الْأَنْوَارُ صَارَتْ تَطُوفُ حَوْلَ نُورِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله كَمَا تَطُوفُ الْحُجَّاجُ حَوْلَ بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ وَ هُمْ يُسَبِّحُونَ اللَّهَ وَ يَحْمَدُونَهُ وَ يَقُولُونَ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ عَالِمٌ لَا يَجْهَلُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ حَلِيمٌ لَا يَعْجَلُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ غَنِيٌّ لَا يَفْتَقِرُ فَنَادَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَي تَعْرِفُونَ مَنْ أَنَا فَسَبَقَ نُورُ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله قَبْلَ الْأَنْوَارِ وَ نَادَي أَنْتَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ وَحْدَكَ لَا شَرِيكَ لَكَ رَبُّ الْأَرْبَابِ وَ مَلِكُ الْمُلُوكِ فَإِذَا بِالنِّدَاءِ مِنْ قِبَلِ الْحَقِّ أَنْتَ صَفِيِّي وَ أَنْتَ حَبِيبِي وَ خَيْرُ خَلْقِي أُمَّتُكَ خَيْرُ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ ثُمَّ خَلَقَ مِنْ نُورِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله جَوْهَرَةً وَ قَسَمَهَا قِسْمَيْنِ فَنَظَرَ إِلَي الْقِسْمِ الْأَوَّلِ بِعَيْنِ الْهَيْبَةِ فَصَارَ مَاءً عَذْباً وَ نَظَرَ إِلَي الْقِسْمِ الثَّانِي بِعَيْنِ الشَّفَقَةِ فَخَلَقَ مِنْهَا ⁽¹⁾الْعَرْشَ فَاسْتَوَي عَلَي وَجْهِ الْمَاءِ فَخَلَقَ الْكُرْسِيَّ مِنْ نُورِ الْعَرْشِ وَ خَلَقَ مِنْ نُورِ الْكُرْسِيِّ اللَّوْحَ وَ خَلَقَ مِنْ نُورِ اللَّوْحِ الْقَلَمَ وَ قَالَ لَهُ اكْتُبْ تَوْحِيدِي فَبَقِيَ الْقَلَمُ أَلْفَ عَامٍ سَكْرَانَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَي فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ اكْتُبْ قَالَ يَا رَبِّ وَ مَا أَكْتُبُ قَالَ اكْتُبْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ فَلَمَّا سَمِعَ الْقَلَمُ اسْمَ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله خَرَّ سَاجِداً وَ قَالَ سُبْحَانَ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ سُبْحَانَ الْعَظِيمِ الْأَعْظَمِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ السُّجُودِ وَ كَتَبَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ يَا رَبِّ وَ مَنْ مُحَمَّدٌ الَّذِي قَرَنْتَ اسْمَهُ بِاسْمِكَ وَ ذِكْرَهُ بِذِكْرِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي لَهُ يَا قَلَمُ فَلَوْلَاهُ مَا خَلَقْتُكَ وَ لَا خَلَقْتُ خَلْقِي إِلَّا لِأَجْلِهِ فَهُوَ بَشِيرٌ وَ نَذِيرٌ

امام علی علیه السلام فرمود: سپس خداوند متعال از نور محمد بیست دریای نور آفرید و در هر دریا علومی بود که تنها خداوند متعال آن ها را می دانست، سپس به نور محمد فرمود به دریای عزت فرود آی و او فرود آمد، سپس به دریای صبر، سپس به دریای خشوع، سپس به دریای تواضع، سپس به دریای رضا، سپس به دریای وفا، سپس به دریای حلم، سپس به دریای تقوا، سپس به دریای خشیت، سپس به دریای توبه، سپس به دریای عمل، سپس به دریای زیادت، سپس به دریای هدایت، سپس به دریای صیانت، سپس به دریای حیا. تا این که نور حضرت در بیست دریا غوطه خورد. وقتی از آخرین دریا بیرون آمد، خداوند متعال فرمود: ای حبیب من و ای سرور رسولان من و ای نخستین آفریده من و ای آخرین فرستاده من! تو شفیع روز محشری. آن گاه آن نور به سجده افتاد، سپس برخاست در حالی که صد و بیست و چهار هزار قطره از آن می چکید. خداوند متعال از هر قطره از نور حضرت پیامبری را آفرید. وقتی نورها کامل شدند، همچنان که حاجیان گرد بیت الله الحرام طواف می کنند، گرد محمد طواف کردند و تسبیح گویان و تحمید کنان گفتند: منزه است آن که داناست و نادانی نمی کند، منزه است آن که بردبار است و شتاب نمی کند، منزه است آن که بی نیاز است و نیازمند نمی شود. در آن دم خداوند متعال ایشان را ندا داد که آیا می دانید من کیستم؟ آن گاه نور محمد از بقیه نورها پیشی گرفت و ندا داد: تو خداوندی هستی که هیچ خدایی جز تو نیست، یگانه ای و هیچ شریکی نداری، پروردگار همه پرورندگان و مالک همه مالکان هستی. ناگاه از سوی حق تعالی ندا آمد که تو برگزیده و حبیب و بهترین آفریدگان من هستی و امت تو بهترین امتی هستند که برای مردم پدیدار شده. سپس خداوند متعال از نور محمد گوهری آفرید و آن را به دو نیم کرد، آن گاه با چشم هیبت به نیمی از آن نگریست و آن نیمه آبی گوارا شد، بعد با چشم شفقت به نیمه دیگر نگریست و از آن عرش را آفرید و عرش بر روی آب استیلا یافت، آنگاه از نور عرش کرسی را آفرید و از نور کرسی لوح را آفرید و از نور لوح قلم را آفرید و به قلم فرمود: یگانگی مرا بنویس! و قلم هزار سال از سخن خداوند متعال مدهوش ماند. چون به هوش آمد خداوند فرمود: بنویس! عرض کرد: پروردگارا چه بنویسم؟! فرمود: بنویس هیچ خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد فرستاده اوست. چون قلم نام محمد را شنید به سجده افتاد و عرض کرد: منزه است خداوند واحد قهّار، منزه است خداوند عظیم اعظم. سپس سر از سجده برآورد و نوشت: هیچ خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد فرستاده اوست. بعد عرض کرد: پروردگارا این محمد کیست که نام و یادش را با نام و یاد خود قرین ساختی؟ خداوند متعال به او فرمود: ای قلم! اگر او نبود تو را نمی آفریدم، من آفریدگانم را فقط به خاطر او آفریدم، او بشارت گر و هشداردهنده

وَ سِرَاجٌ مُنِيرٌ وَ شَفِيعٌ وَ حَبِيبٌ فَعِنْدَ ذَلِكَ انْشَقَّ الْقَلَمُ مِنْ حَلَاوَةِ ذِكْرِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله ثُمَّ قَالَ الْقَلَمُ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَي وَ عَلَيْكَ السَّلَامُ مِنِّي وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ فَلِأَجْلِ هَذَا صَارَ السَّلَامُ سُنَّةً وَ الرَّدُّ فَرِيضَةً ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي اكْتُبْ قَضَائِي وَ قَدَرِي وَ مَا أَنَا خَالِقُهُ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ خَلَقَ اللَّهُ مَلَائِكَةً يُصَلُّونَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِأُمَّتِهِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَي مِنْ نُورِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله الْجَنَّةَ وَ زَيَّنَهَا بِأَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ التَّعْظِيمِ وَ الْجَلَالَةِ وَ السَّخَاءِ وَ الْأَمَانَةِ وَ جَعَلَهَا لِأَوْلِيَائِهِ وَ أَهْلِ طَاعَتِهِ ثُمَّ نَظَرَ إِلَي بَاقِي الْجَوْهَرَةِ بِعَيْنِ الْهَيْبَةِ فَذَابَتْ فَخَلَقَ مِنْ دُخَانِهَا السَّمَاوَاتِ وَ مِنْ زَبَدِهَا الْأَرَضِينَ فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي الْأَرْضَ صَارَتْ تَمُوجُ بِأَهْلِهَا كَالسَّفِينَةِ فَخَلَقَ اللَّهُ الْجِبَالَ فَأَرْسَاهَا ⁽¹⁾بِهَا ثُمَّ خَلَقَ مَلَكاً مِنْ أَعْظَمِ مَا يَكُونُ فِي الْقُوَّةِ فَدَخَلَ تَحْتَ الْأَرْضِ ثُمَّ لَمْ يَكُنْ لِقَدَمَيِ الْمَلَكِ قَرَارٌ فَخَلَقَ اللَّهُ صَخْرَةً عَظِيمَةً وَ جَعَلَهَا تَحْتَ قَدَمَيِ الْمَلَكِ ثُمَّ لَمْ يَكُنْ لِلصَّخْرَةِ قَرَارٌ فَخَلَقَ لَهَا ثَوْراً عَظِيماً لَمْ يَقْدِرْ أَحَدٌ يَنْظُرُ إِلَيْهِ لِعِظَمِ خِلْقَتِهِ وَ بَرِيقِ عُيُونِهِ حَتَّي لَوْ وُضِعَتِ الْبِحَارُ كُلُّهَا فِي إِحْدَي مَنْخِرَيْهِ مَا كَانَتْ إِلَّا كَخَرْدَلَةٍ مُلْقَاةٍ فِي أَرْضِ فَلَاةٍ فَدَخَلَ الثَّوْرُ تَحْتَ الصَّخْرَةِ وَ حَمَلَهَا عَلَي ظَهْرِهِ وَ قُرُونِهِ وَ اسْمُ ذَلِكَ الثَّوْرِ لهوتا ثُمَّ لَمْ يَكُنْ لِذَلِكَ الثَّوْرِ قَرَارٌ فَخَلَقَ اللَّهُ لَهُ حُوتاً عَظِيماً وَ اسْمُ ذَلِكَ الْحُوتِ بهموت فَدَخَلَ الْحُوتُ تَحْتَ قَدَمَيِ الثَّوْرِ فَاسْتَقَرَّ الثَّوْرُ عَلَي ظَهْرِ الْحُوتِ ⁽²⁾فَالْأَرْضُ كُلُّهَا عَلَي كَاهِلِ الْمَلَكِ وَ الْمَلَكُ عَلَي الصَّخْرَةِ

و چراغ تابناک و شفاعت گر و حبیب من است. در آن دم قلم از شیرینی یاد محمد شکافت و عرض کرد: سلام بر تو ای رسول خدا! و خداوند متعال فرمود: سلام و رحمت و برکت من بر تو باد. این گونه سلام سنّت شد و پاسخ سلام واجب گشت. سپس خداوند فرمود: قضا و قدر مرا و هر آن چه را که من تا به روز قیامت می آفرینم بنویس. بعد خداوند متعال فرشتگان را آفرید و آنان بر محمد و آل محمد صلوات فرستادند و برای امت او تا به روز قیامت آمرزش طلبیدند، سپس از نور محمد بهشت را آفرید و آن را با چهار چیز آراست: عظمت و جلال و سخاوت و امانت، و آن را از برای اولیا و فرمانبران خود گذاشت. آن گاه با چشم هیبت به بقیه آن گوهر نگریست و آن بقیه ذوب شد. سپس از دودش آسمان ها را و از کَفَش زمین ها را آفرید. چون خداوند متعال زمین را آفرید، زمین همچون کشتی با ساکنان خود در تلاطم افتاد. از این رو خداوند کوه ها را آفرید و زمین را با آن ها میخ کوب کرد. سپس فرشته ای بسیار قدرتمند آفرید و آن فرشته به زیر زمین داخل شد. چون گام های فرشته طاقت نیاورد، صخره ای بزرگ آفرید و آن را زیر گام های فرشته نهاد. چون صخره نیز طاقت نیاورد، گاوی بزرگ برایش آفرید که از عظمت خلقتش و درخشش چشمانش هیچ کس نمی توانست به آن بنگرد، آن چنان که اگر همه دریاها در یکی از سوراخ های بینی اش نهاده می شدند، همچون خردلی در میان دشتی بودند. آن گاو به زیر صخره رفت و آن را بر پشت و شاخ های خود گرفت. نام آن گاو لهوتا بود. اما چون آن گاو نیز طاقت نیاورد، خداوند ماهی بزرگی آفرید که نامش بهموت بود. آن ماهی به زیر گام های گاو رفت و گاو بر پشت ماهی قرار گرفت. به این ترتیب سرتاسر زمین بر دوش فرشته بود و فرشته بر روی صخره

وَ الصَّخْرَةُ عَلَي الثَّوْرِ وَ الثَّوْرُ عَلَي الْحُوتِ وَ الْحُوتُ عَلَي الْمَاءِ وَ الْمَاءُ عَلَي الْهَوَاءِ وَ الْهَوَاءُ عَلَي الظُّلْمَةِ ثُمَّ انْقَطَعَ عِلْمُ الْخَلَائِقِ عَمَّا تَحْتَ الظُّلْمَةِ ثُمَّ خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَي الْعَرْشَ مِنْ ضِيَاءَيْنِ أَحَدُهُمَا الْفَضْلُ وَ الثَّانِي الْعَدْلُ ثُمَّ أَمَرَ الضِّيَاءَيْنِ فَانْتَفَسَا بِنَفَسَيْنِ فَخَلَقَ مِنْهُمَا أَرْبَعَةَ أَشْيَاءَ الْعَقْلَ وَ الْحِلْمَ وَ الْعِلْمَ وَ السَّخَاءَ ثُمَّ خَلَقَ مِنَ الْعَقْلِ الْخَوْفَ وَ خَلَقَ مِنَ الْعِلْمِ الرِّضَا وَ مِنَ الْحِلْمِ الْمَوَدَّةَ وَ مِنَ السَّخَاءِ الْمَحَبَّةَ ثُمَّ عَجَنَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ فِي طِينَةِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله ثُمَّ خَلَقَ مِنْ بَعْدِهِمْ أَرْوَاحَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله ثُمَّ خَلَقَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ وَ اللَّيْلَ وَ النَّهَارَ وَ الضِّيَاءَ وَ الظَّلَامَ وَ سَائِرَ الْمَلَائِكَةِ مِنْ نُورِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فَلَمَّا تَكَامَلَتِ الْأَنْوَارُ سَكَنَ نُورُ مُحَمَّدٍ تَحْتَ الْعَرْشِ ثَلَاثَةً وَ سَبْعِينَ أَلْفَ عَامٍ ثُمَّ انْتَقَلَ نُورُهُ إِلَي الْجَنَّةِ فَبَقِيَ سَبْعِينَ أَلْفَ عَامٍ ثُمَّ انْتَقَلَ إِلَي سِدْرَةِ الْمُنْتَهَي فَبَقِيَ سَبْعِينَ أَلْفَ عَامٍ ثُمَّ انْتَقَلَ نُورُهُ إِلَي السَّمَاءِ السَّابِعَةِ ثُمَّ إِلَي السَّمَاءِ السَّادِسَةِ ثُمَّ إِلَي السَّمَاءِ الْخَامِسَةِ ثُمَّ إِلَي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ ثُمَّ إِلَي السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ ثُمَّ إِلَي السَّمَاءِ الثَّانِيَةِ ثُمَّ إِلَي السَّمَاءِ الدُّنْيَا فَبَقِيَ نُورُهُ فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا إِلَي أَنْ أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَي أَنْ يَخْلُقَ آدَمَ عليه السلام أَمَرَ جَبْرَئِيلَ عليه السلام أَنْ يَنْزِلَ إِلَي الْأَرْضِ وَ يَقْبِضَ مِنْهَا قَبْضَةً فَنَزَلَ جَبْرَئِيلُ فَسَبَقَهُ اللَّعِينُ إِبْلِيسُ فَقَالَ لِلْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي يُرِيدُ أَنْ يَخْلُقَ مِنْكِ خَلْقاً وَ يُعَذِّبَهُ بِالنَّارِ فَإِذَا أَتَتْكِ مَلَائِكَتُهُ فَقُولِي أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِنِّي شَيْئاً يَكُونُ لِلنَّارِ فِيهِ نَصِيبٌ ⁽¹⁾فَجَاءَهَا جَبْرَئِيلُ عليه السلام فَقَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالَّذِي أَرْسَلَكَ أَنْ تَأْخُذَ مِنِّي شَيْئاً فَرَجَعَ جَبْرَئِيلُ وَ لَمْ يَأْخُذْ مِنْهَا شَيْئاً فَقَالَ يَا رَبِّ قَدِ اسْتَعَاذَتْ بِكَ مِنِّي فَرَحِمْتُهَا فَبَعَثَ مِيكَائِيلَ فَعَادَ كَذَلِكَ ثُمَّ أَمَرَ إِسْرَافِيلَ فَرَجَعَ كَذَلِكَ

و صخره بر روی گاو و گاو بر روی ماهی و ماهی بر روی آب و آب بر روی هوا و هوا بر روی تاریکی، و آفریدگان رخصت نیافتند از زیر تاریکی آگاه شوند. سپس خداوند متعال عرش را از دو پرتو آفرید، یکی فضل و دیگری عدل. آن دو پرتو به فرمان خداوند نفسی کشیدند و خداوند از آن دو چهار چیز آفرید: عقل و حلم و علم و سخاوت. سپس از عقل ترس را و از علم رضایت را و از حلم مودت را و از سخاوت محبت را آفرید. بعد این ها را در گِل محمد درآمیخت و سپس ارواح مومنان امت محمد را آفرید. آن گاه خورشید و ماه و ستارگان و شب و روز و روشنی و تاریکی و بقیه فرشتگان را از نور محمد آفرید. وقتی نورها کامل شدند، نور محمد هفتاد و سه هزار سال به زیر عرش ساکن شد و سپس به آسمان هفتم منتقل شد و سپس به آسمان ششم و سپس به آسمان پنجم و سپس به آسمان چهارم و سپس به آسمان سوم و سپس به آسمان دوم و سپس به آسمان دنیا. نور حضرت در آسمان بر جا ماند تا این که خداوند متعال اراده کرد که آدم را بیافریند. خداوند به جبرئیل فرمان داد که بر زمین فرود آید و از زمین مشتی خاک برگیرد. جبرئیل فرود آمد اما ابلیس لعین از او پیشی گرفت و به زمین گفت: خداوند متعال می خواهد از تو آفریده ای بیافریند و او را با آتش عذاب کند، اگر فرشتگان نزد تو آمدند، بگو پناه بر خدا از شما، مبادا از من چیزی برگیرید که آتش از آن سهمی داشته باشد. وقتی جبرئیل نزدش رسید به او گفت: پناه بر کسی که تو را فرستاده است، مبادا از من چیزی برگیری. جبرئیل بازگشت و چیزی از زمین نبرد و عرض کرد: پروردگارا او از من سوی تو پناه جُست و من بر او رحم آوردم. خداوند میکائیل را فرستاد و او نیز به همین ترتیب بازگشت. سپس به اسرافیل فرمان داد و او نیز همان گونه بازگشت. آن گاه

فَبَعَثَ عِزْرَائِيلَ فَقَالَ وَ أَنَا أَعُوذُ بِعِزَّةِ اللَّهِ أَنْ أَعْصِيَ لَهُ أَمْراً فَقَبَضَ قَبْضَةً مِنْ أَعْلَاهَا وَ أَدْوَنِهَا وَ أَبْيَضِهَا وَ أَسْوَدِهَا وَ أَحْمَرِهَا وَ أَخْشَنِهَا وَ أَنْعَمِهَا ⁽¹⁾فَلِذَلِكَ اخْتَلَفَتْ أَخْلَاقُهُمْ وَ أَلْوَانُهُمْ فَمِنْهُمُ الْأَبْيَضُ وَ الْأَسْوَدُ وَ الْأَصْفَرُ فَقَالَ لَهُ تَعَالَي أَ لَمْ تَتَعَوَّذْ مِنْكَ الْأَرْضُ بِي فَقَالَ نَعَمْ لَكِنْ لَمْ أَلْتَفِتْ لَهُ فِيهَا وَ طَاعَتُكَ يَا مَوْلَايَ أَوْلَي مِنْ رَحْمَتِي لَهَا فَقَالَ لَهُ اللَّهُ تَعَالَي لِمَ لَا رَحِمْتَهَا كَمَا رَحِمَهَا أَصْحَابُكَ قَالَ طَاعَتُكَ أَوْلَي فَقَالَ اعْلَمْ أَنِّي أُرِيدُ أَنْ أَخْلُقَ مِنْهَا خَلْقاً أَنْبِيَاءَ وَ صَالِحِينَ وَ غَيْرَ ذَلِكَ وَ أَجْعَلَكَ الْقَابِضَ لِأَرْوَاحِهِمْ فَبَكَي عِزْرَائِيلُ عليه السلام فَقَالَ لَهُ الْحَقُّ تَعَالَي مَا يُبْكِيكَ قَالَ إِذَا كُنْتُ كَذَلِكَ كَرِهُونِي هَؤُلَاءِ الْخَلَائِقُ فَقَالَ لَا تَخَفْ إِنِّي أَخْلُقُ لَهُمْ عِلَلًا فَيَنْسُبُونَ الْمَوْتَ إِلَي تِلْكَ الْعِلَلِ ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَي جَبْرَئِيلَ عليه السلام أَنْ يَأْتِيَهُ بِالْقَبْضَةِ الْبَيْضَاءِ الَّتِي كَانَتْ أَصْلًا فَأَقْبَلَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام وَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ الْكَرُوبِيُّونَ وَ الصَّافُّونَ وَ الْمُسَبِّحُونَ فَقَبَضُوهَا مِنْ مَوْضِعِ ضَرِيحِهِ وَ هِيَ الْبُقْعَةُ الْمُضِيئَةُ الْمُخْتَارَةُ مِنْ بِقَاعِ الْأَرْضِ فَأَخَذَهَا جَبْرَئِيلُ مِنْ ذَلِكَ الْمَكَانِ فَعَجَنَهَا بِمَاءِ التَّسْنِيمِ ⁽²⁾وَ مَاءِ التَّعْظِيمِ وَ مَاءِ التَّكْرِيمِ وَ مَاءِ التَّكْوِينِ وَ مَاءِ الرَّحْمَةِ وَ مَاءِ الرِّضَا وَ مَاءِ الْعَفْوِ فَخَلَقَ مِنَ الْهِدَايَةِ رَأْسَهُ وَ مِنَ الشَّفَقَةِ صَدْرَهُ وَ مِنَ السَّخَاءِ كَفَّيْهِ وَ مِنَ الصَّبْرِ فُؤَادَهُ وَ مِنَ الْعِفَّةِ فَرْجَهُ وَ مِنَ الشَّرَفِ قَدَمَيْهِ وَ مِنَ الْيَقِينِ قَلْبَهُ وَ مِنَ الطِّيبِ أَنْفَاسَهُ ثُمَّ خَلَطَهَا بِطِيْنَةِ آدَمَ عليه السلام فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَي آدَمَ عليه السلام أَوْحَي إِلَي الْمَلَائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ فَحَمَلَتِ الْمَلَائِكَةُ جَسَدَ آدَمَ عليه السلام وَ وَضَعُوهُ عَلَي بَابِ الْجَنَّةِ وَ هُوَ جَسَدٌ لَا رُوحَ فِيهِ وَ الْمَلَائِكَةُ يَنْتَظِرُونَ مَتَي يُؤْمَرُونَ بِالسُّجُودِ وَ كَانَ ذَلِكَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ بَعْدَ الظُّهْرِ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ بِالسُّجُودِ لآِدَمَ عليه السلام فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ لَعَنَهُ اللَّهُ ثُمَّ خَلَقَ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ الرُّوحَ وَ قَالَ لَهَا ادْخُلِي فِي هَذَا الْجِسْمِ فَرَأَتِ الرُّوحُ مَدْخَلًا ضَيِّقاً فَوَقَفَتْ فَقَالَ لَهَا ادْخُلِي كَرْهاً وَ اخْرُجِي كَرْهاً قَالَ فَدَخَلَتِ الرُّوحُ فِي الْيَافُوخِ ⁽³⁾إِلَي الْعَيْنَيْنِ فَجَعَلَ يَنْظُرُ إِلَي نَفْسِهِ فَسَمِعَ تَسْبِيحَ

خداوند عزرائیل را فرستاد و عزرائیل به زمین گفت: پناه بر عزت خداوند که مبادا از فرمان او سرپیچی کنم، و مشتی خاک از بالا و پایین و سفید و سیاه و سرخ و خشن و نرم زمین برگرفت. از این رو اخلاق و رنگ آدمیان مختلف شد و برخی سفید شدند و برخی سیاه و برخی زرد. خداوند متعال به او فرمود: آیا زمین از تو به من پناه نیاورد؟ عرض کرد: بله اما در این باره به او اعتنا نکردم زیرا ای سرورم اطاعت از تو به رحمت من اولویت دارد. حق تعالی به او فرمود: چرا تو نیز به او رحم نکردی همچنان که یارانت به او رحم کردند؟ عرض کرد: اطاعت از تو اولویت داشت. خداوند فرمود: بدان که من می خواهم از این خاک پیامبران و نیکوکاران و کسان دیگری را بیافرینم و تو را مأمور قبض روح آنان کنم. آن گاه عزرائیل گریست. حق تعالی به او فرمود: چرا گریه می کنی؟ عرض کرد: اگر من چنین باشم، این آفریدگان از من بدشان خواهد آمد. فرمود: نترس، من برایشان بیماری هایی می آفرینم تا مرگ را به آن بیماری ها نسبت دهند. سپس خداوند به جبرئیل فرمان داد که مشتی خاک سفید ناب بیاورد. جبرئیل به همراه فرشتگان عالم بالا و فرشتگان صف زده و فرشتگان تسبیح گوی به راه افتاد و آن مشت را از محلّ ضریح حضرت برگرفت؛ یعنی از بقعه ای نورانی و برگزیده در میان بقعه های زمین. جبرئیل مشتی خاک از آن جا برگرفت و آن را با آب تسنیم و آب تعظیم و آب تکریم و آب تکوین و آب رحمت و آب رضایت و آب عفو درآمیخت. سپس خداوند سر او را از هدایت و سینه اش را از شفقت و دستانش را از سخاوت و دلش را از صبر و شرمگاهش را از عفت و گام هایش را از شرف و قلبش را از یقین و نفس هایش را از عطر آفرید و بعد آن را با گِل آدم درآمیخت. وقتی خداوند متعال آدم را آفرید، به فرشتگان وحی کرد: «إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طینٍ * فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی فَقَعُوا لَهُ ساجِدینَ»⁽⁴⁾{ آنگاه که پروردگارت به فرشتگان گفت من بشری را از گل خواهم آفرید* پس چون او را [کاملا] درست کردم و از روح خویش در آن دمیدم سجده‌کنان برای او [به خاک] بیفتید} فرشتگان پیکر آدم را که بدون روح بود، بردند و بر در بهشت گذاشتند و منتظر ماندند تا فرمان سجده برسد و آن روز جمعه بود. آن گاه خداوند متعال به فرشتگان فرمان داد که به آدم سجده کنند، «فَسَجَدَ الْمَلَائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ* إِلَّا إِبْلِیسَ»⁽⁵⁾

{ پس همه فرشتگان یکسره سجده کردند جز ابلیس} که خدا لعنتش کند. سپس خداوند روح را آفرید و به آن فرمود: در این پیکر وارد شو. روح که عرصه ورود خود را تنگ دید ایستاد. خداوند به او فرمود: ناگزیر وارد شو و ناگزیر خارج شو. روح از محل نرمیِ بین استخوانهای جمجمه وارد سر آدم شد و چون به چشمانش رسید، او شروع به نگریستن به خود کرد. سپس شنید که

الْمَلَائِكَةِ فَلَمَّا وَصَلَتْ إِلَي الْخَيَاشِيمِ عَطَسَ آدَمُ عليه السلام فَأَنْطَقَهُ اللَّهُ تَعَالَي بِالْحَمْدِ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ هِيَ أَوَّلُ كَلِمَةٍ قَالَهَا آدَمُ عليه السلام فَقَالَ الْحَقُّ تَعَالَي رَحِمَكَ اللَّهُ يَا آدَمُ لِهَذَا ⁽¹⁾خَلَقْتُكَ وَ هَذَا لَكَ وَ لِوُلْدِكَ أَنْ قَالُوا مِثْلَ مَا قُلْتَ فَلِذَلِكَ صَارَ تَسْمِيتُ الْعَاطِسِ ⁽²⁾.سُنَّةً وَ لَمْ يَكُنْ عَلَي إِبْلِيسَ أَشَدُّ مِنْ تَسْمِيتِ الْعَاطِسِ ثُمَّ إِنَّ آدَمَ عليه السلام فَتَحَ عَيْنَيْهِ فَرَأَي مَكْتُوباً عَلَي الْعَرْشِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ فَلَمَّا وَصَلَتِ الرُّوحُ إِلَي سَاقِهِ قَامَ قَبْلَ أَنْ تَصِلَ إِلَي قَدَمَيْهِ فَلَمْ يُطِقْ فَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَي خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ.

قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام كَانَتِ الرُّوحُ فِي رَأْسِ آدَمَ عليه السلام مِائَةَ عَامٍ وَ فِي صَدْرِهِ مِائَةَ عَامٍ وَ فِي ظَهْرِهِ مِائَةَ عَامٍ وَ فِي فَخِذَيْهِ مِائَةَ عَامٍ وَ فِي سَاقَيْهِ وَ قَدَمَيْهِ مِائَةَ عَامٍ ⁽³⁾فَلَمَّا اسْتَوَي آدَمُ عليه السلام قَائِماً أَمَرَ اللَّهُ الْمَلَائِكَةَ بِالسُّجُودِ وَ كَانَ ذَلِكَ بَعْدَ الظُّهْرِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَلَمْ تَزَلْ فِي سُجُودِهَا إِلَي الْعَصْرِ فَسَمِعَ آدَمُ عليه السلام مِنْ ظَهْرِهِ نَشِيشاً كَنَشِيشِ الطَّيْرِ وَ تَسْبِيحاً وَ تَقْدِيساً فَقَالَ آدَمُ يَا رَبِّ وَ مَا هَذَا قَالَ يَا آدَمُ هَذَا تَسْبِيحُ مُحَمَّدٍ الْعَرَبِيِّ سَيِّدِ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي خَلَقَ مِنْ ضِلْعِهِ الْأَعْوَجِ ⁽⁴⁾حَوَّاءَ وَ قَدْ أَنَامَهُ اللَّهُ تَعَالَي فَلَمَّا انْتَبَهَ رَآهَا عِنْدَ رَأْسِهِ فَقَالَ مَنْ أَنْتِ قَالَتْ أَنَا حَوَّاءُ خَلَقَنِيَ اللَّهُ لَكَ قَالَ مَا أَحْسَنَ خِلْقَتَكِ فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ هَذِهِ أَمَتِي حَوَّاءُ وَ أَنْتَ عَبْدِي آدَمُ خَلَقْتُكُمَا لِدَارٍ اسْمُهَا جَنَّتِي فَسَبِّحَانِي وَ احْمَدَانِي يَا آدَمُ اخْطُبْ حَوَّاءَ مِنِّي وَ ادْفَعْ مَهْرَهَا إِلَيَّ فَقَالَ آدَمُ وَ مَا مَهْرُهَا يَا رَبِّ قَالَ تُصَلِّي عَلَي حَبِيبِي مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله عَشْرَ مَرَّاتٍ فَقَالَ آدَمُ جَزَاؤُكَ يَا رَبِّ عَلَي ذَلِكَ الْحَمْدُ وَ الشُّكْرُ مَا بَقِيتُ فَتَزَوَّجَهَا عَلَي ذَلِكَ وَ كَانَ الْقَاضِي الْحَقَّ وَ الْعَاقِدُ جَبْرَئِيلَ وَ الزَّوْجَةُ حَوَّاءَ وَ الشُّهُودُ الْمَلَائِكَةَ فَوَاصَلَهَا وَ كَانَتِ الْمَلَائِكَةُ يَقِفُونَ مِنْ وَرَاءِ آدَمَ عليه السلام قَالَ آدَمُ عليه السلام لِأَيِّ شَيْ‌ءٍ يَا رَبِّ تَقِفُ الْمَلَائِكَةُ مِنْ وَرَائِي فَقَالَ:

فرشتگان تسبیح می گویند. وقتی روح به بینی آدم رسید، او عطسه کرد. آن گاه خداوند متعال زبان او را به حمد گشود و او گفت الحمد لله. این نخستین سخنی بود که آدم گفت. خداوند فرمود: خدا رحمتت کند ای آدم که برای همین آفریدمت و رحمت من برای تو و فرزندان توست اگر آنان نیز سخن تو را بگویند. این چنین گفتنِ «خدا رحمتت کند» به هر که عطسه کند سنّت شد و هیچ چیز بر ابلیس سخت تر از این سخن نبود. سپس آدم چشمانش را گشود و دید بر عرش نوشته شده: هیچ خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد فرستاده اوست. وقتی روح به ساق آدم رسید، او پیش از آن که روح به گام هایش برسد خواست برخیزد اما نتوانست. از این رو خداوند متعال فرمود: «خُلِقَ الْإِنسَانُ مِنْ عَجَلٍ»⁽⁵⁾

{انسان از شتاب آفریده شده است}.

امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: روح صد سال در سر آدم بود و صد سال در سینه او و صد سال در کمر او و صد سال در ران هایش و صد سال در ساق ها و گام های او. وقتی آدم بر پا ایستاد، خداوند به فرشتگان فرمان سجده داد. این در بعد از ظهر روز جمعه بود و آنان همچنان تا عصر در سجده ماندند. ناگاه آدم علیه السلام از پشت خود آوایی همچون آوای پرندگان شنید که تسبیح و تقدیس می گفت. عرض کرد: پروردگارا این چیست؟ فرمود: ای آدم! این آوای تسبیح محمد عرب، سرور اولین و آخرین آفریدگان است. سپس خداوند متعال آدم را خواب کرد و از دنده کج او حوا را آفرید. وقتی بیدار شد، بالای سر خود حوا را دید. گفت: تو کیستی؟ گفت: من حوا هستم، خداوند مرا برای تو آفریده است. گفت: چه خوب تو را آفریده است! خداوند متعال به او فرمود: این کنیز من حوا است و تو بنده من آدم هستی، شما را برای سرایی به نام بهشت آفریده ام، پس مرا تسبیح و تحمید گویید، ای آدم! حوا را از من خواستگاری کن و مهر او را به من بده. عرض کرد: پروردگارا مهر او چیست؟ فرمود: ده بار بر حبیب من محمد صلوات می فرستی. آدم عرض کرد: پروردگارا پاداش تو بر این نعمت تا زنده ام حمد و شکر است. این چنین آدم بر این مهر با او ازدواج کرد. قاضی این ازدواج حضرت حق بود و عاقدش جبرئیل و زوجه اش حوا و شهودش فرشتگان. سپس آدم با حوا درآمیخت و حال آن که فرشتگان پشت آدم ایستاده بودند. او عرض کرد: پروردگارا برای چه فرشتگان پشت من ایستاده اند؟ فرمود:

لِيَنْظُرُوا إِلَي نُورِ وَلَدِكَ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله قَالَ يَا رَبِّ اجْعَلْهُ أَمَامِي حَتَّي تَسْتَقْبِلَنِيَ الْمَلَائِكَةُ فَجَعَلَهُ فِي جَبْهَتِهِ فَكَانَتِ الْمَلَائِكَةُ تَقِفُ قُدَّامَهُ صُفُوفاً ثُمَّ سَأَلَ آدَمُ عليه السلام رَبَّهُ أَنْ يَجْعَلَهُ فِي مَكَانٍ يَرَاهُ آدَمُ فَجَعَلَهُ فِي الْإِصْبَعِ السَّبَّابَةِ فَكَانَ نُورُ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فِيهَا وَ نُورُ عَلِيٍّ عليه السلام فِي الْإِصْبَعِ الْوُسْطَي وَ فَاطِمَةَ عليها السلام فِي الَّتِي تَلِيهَا وَ الْحَسَنِ عليه السلام فِي الْخِنْصِرِ وَ الْحُسَيْنِ عليه السلام فِي الْإِبْهَامِ وَ كَانَتْ أَنْوَارُهُمْ كَغُرَّةِ الشَّمْسِ فِي قُبَّةِ الْفَلَكِ أَوْ كَالْقَمَرِ فِي لَيْلَةِ الْبَدْرِ وَ كَانَ آدَمُ عليه السلام إِذَا أَرَادَ أَنْ يَغْشَي حَوَّاءَ يَأْمُرُهَا أَنْ تَتَطَيَّبَ وَ تَتَطَهَّرَ وَ يَقُولُ لَهَا يَا حَوَّاءُ اللَّهُ يَرْزُقُكِ هَذَا النُّورَ وَ يَخُصُّكِ بِهِ فَهُوَ وَدِيعَةُ اللَّهِ وَ مِيثَاقُهُ فَلَمْ يَزَلْ نُورُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي غُرَّةِ آدَمَ عليه السلام حَتَّي حَمَلَتْ حَوَّاءُ بِشَيْثٍ وَ كَانَتِ الْمَلَائِكَةُ يَأْتُونَ حَوَّاءَ وَ يُهَنِّئُونَهَا فَلَمَّا وَضَعَتْهُ نَظَرَتْ بَيْنَ عَيْنَيْهِ إِلَي نُورِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَشْتَعِلُ اشْتِعَالًا فَفَرِحَتْ بِذَلِكَ وَ ضَرَبَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام بَيْنَهَا وَ بَيْنَهُ حِجَاباً مِنْ نُورٍ ⁽¹⁾غِلَظُهُ مِقْدَارُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ فَلَمْ يَزَلْ مَحْجُوباً مَحْبُوساً حَتَّي بَلَغَ شَيْثٌ عليه السلام مَبَالِغَ الرِّجَالِ ⁽²⁾وَ النُّورُ يُشْرِقُ فِي غُرَّتِهِ ⁽³⁾فَلَمَّا عَلِمَ آدَمُ عليه السلام أَنَّ وَلَدَهُ شَيْثَ بَلَغَ مَبَالِغَ الرِّجَالِ قَالَ لَهُ يَا بُنَيَّ إِنِّي مُفَارِقُكَ عَنْ قَرِيبٍ فَادْنُ مِنِّي حَتَّي آخُذَ عَلَيْكَ الْعَهْدَ وَ الْمِيثَاقَ كَمَا أَخَذَهُ اللَّهُ تَعَالَي عَلَي مَنْ قَبْلَكَ ثُمَّ رَفَعَ آدَمُ عليه السلام رَأْسَهُ نَحْوَ السَّمَاءِ وَ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ مَا أَرَادَ فَأَمَرَ اللَّهُ الْمَلَائِكَةَ أَنْ يُمْسِكُوا عَنِ التَّسْبِيحِ وَ لَفَّتْ ⁽⁴⁾أَجْنِحَتَهَا وَ أَشْرَفَتْ سُكَّانَ الْجِنَانِ مِنْ غُرُفَاتِهَا وَ سَكَنَ صَرِيرُ أَبْوَابِهَا وَ جَرَيَانُ أَنْهَارِهَا وَ تَصْفِيقُ أَوْرَاقِ أَشْجَارِهَا وَ تَطَاوَلَتْ لِاسْتِمَاعِ مَا يَقُولُ آدَمُ عليه السلام وَ نُودِيَ يَا آدَمُ قُلْ مَا أَنْتَ قَائِلٌ فَقَالَ آدَمُ عليه السلام اللَّهُمَّ رَبَّ الْقِدَمِ قَبْلَ النَّفْسِ وَ مُنِيرَ الْقَمَرِ وَ الشَّمْسِ خَلَقْتَنِي كَيْفَ شِئْتَ وَ قَدْ أَوْدَعْتَنِي هَذَا النُّورَ الَّذِي أَرَي مِنْهُ التَّشْرِيفَ وَ الْكَرَامَةَ ⁽⁵⁾وَ قَدْ صَارَ

برای این که به نور فرزند تو محمد بنگرند. عرض کرد: پروردگارا او را در جلوی من قرار بده تا فرشتگان پیش روی من بیایند. خداوند آن نور را در پیشانی آدم قرار داد و فرشتگان پیش روی او صف زدند. سپس از خداوند خواست تا نور را در جایی قرار دهد تا خودش نیز آن را ببیند. خداوند نور را در انگشت سبابه آدم قرار داد. این چنین نور محمد در سبابه آدم و نور علی در انگشت میانه و نور فاطمه در انگشت بعد از آن و نور حسن در انگشت کوچک و نور حسین در انگشت شصت او قرار گرفت. نورهای آنان همچون روشنی خورشید در گنبد فلک یا همانند ماه در شب بدر بود.

وقتی آدم خواست با حوا درآمیزد، به او امر کرد که خود را پاکیزه و معطر کند و به او گفت: ای حوا! خداوند این نور را نصیب تو می کند و تو را به آن ویژه می گرداند، این نور امانت خداوند و پیمان اوست. نور رسول خدا همچنان در پیشانی آدم علیه السلام ماند تا این که حوا شیث را باردار شد. فرشتگان نزد حوا می آمدند و به او تبریک می گفتند. وقتی او را به دنیا آورد در میان چشمانش نور رسول خدا را دید که به روشنی می درخشید و از این شاد شد. آن گاه جبرئیل میان حوا و او حجابی از نور به پا داشت و به اندازه پانصد سال آن را ضخیم گرداند. او همچنان در پشت آن حجاب پوشیده بود تا این که به بلوغ مردان رسید و حال آن که نور همچنان در پیشانی اش می درخشید. وقتی آدم دانست که فرزندش شیث به بلوغ مردان رسیده، به او گفت: پسرم! من به زودی تو را ترک می کنم، پس نزدیک بیا تا عهد و پیمانی را از تو بگیرم که خداوند پیش از تو از من گرفت. سپس آدم سر سوی آسمان برافراشت و خداوند که از قصد او خبر داشت به فرشتگان فرمان داد تا از تسبیح گفتن دست بدارند. فرشتگان بال هایشان را در هم پیچیدند و بهشتیان از غرفه هایشان سر کشیدند و صدای درهای بهشت خاموش شد و رودهای بهشت از جریان ایستادند و برگ های درختان بهشت از لرزه ایستادند و از هم پیشی گرفتند تا بشنوند آدم چه می گوید. آن گاه به آدم ندا داده شد: ای آدم! بگو آن چه را که می خواهی بگویی. آدم گفت: خداوندا ای پروردگار ازلی و ای روشنی بخش ماه و خورشید مرا آن گونه که خواستی آفریدی و این نور را که مایه شرافت و کرامت من است در من به امانت نهادی و اکنون از برای

لِوَلَدِي شَيْثٍ وَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ آخُذَ عَلَيْهِ الْعَهْدَ وَ الْمِيثَاقَ كَمَا أَخَذْتَهُ عَلَيَّ اللَّهُمَّ وَ أَنْتَ الشَّاهِدُ عَلَيْهِ وَ إِذَا بِالنِّدَاءِ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَي يَا آدَمُ خُذْ عَلَي وَلَدِكَ شَيْثٍ الْعَهْدَ وَ أَشْهِدْ عَلَيْهِ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلَ وَ الْمَلَائِكَةَ أَجْمَعِينَ قَالَ فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَي جَبْرَئِيلَ عليه السلام أَنْ يَهْبِطَ إِلَي الْأَرْضِ فِي سَبْعِينَ أَلْفاً مِنَ الْمَلَائِكَةِ بِأَيْدِيهِمْ أَلْوِيَةُ الْحَمْدِ وَ بِيَدِهِ حَرِيرَةٌ بَيْضَاءُ وَ قَلَمٌ مُكَوَّنٌ مِنْ مَشِيَّةِ اللَّهِ ⁽¹⁾رَبِّ الْعَالَمِينَ فَأَقْبَلَ جَبْرَئِيلُ عَلَي آدَمَ عليه السلام وَ قَالَ لَهُ يَا آدَمُ رَبُّكَ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ يَقُولُ لَكَ اكْتُبْ عَلَي وَلَدِكَ شَيْثٍ كِتَاباً ⁽²⁾وَ أَشْهِدْ عَلَيْهِ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلَ وَ الْمَلَائِكَةَ أَجْمَعِينَ فَكَتَبَ الْكِتَابَ وَ أَشْهَدَ عَلَيْهِ وَ خَتَمَهُ جَبْرَئِيلُ بِخَاتَمِهِ وَ دَفَعَهُ إِلَي شَيْثٍ وَ كَسَا قَبْلَ انْصِرَافِهِ حُلَّتَيْنِ ⁽³⁾حَمْرَاوَيْنِ أَضْوَأَ مِنْ نُورِ الشَّمْسِ وَ أَرْوَقَ ⁽⁴⁾مِنَ السَّمَاءِ لَمْ يُقْطَعَا وَ لَمْ يُفْصَلَا بَلْ قَالَ لَهُمَا الْجَلِيلُ كُونِيَا فَكَانَتَا ثُمَّ تَفَرَّقَا ⁽⁵⁾وَ قَبِلَ شَيْثٌ الْعَهْدَ وَ أَلْزَمَهُ نَفْسَهُ وَ لَمْ يَزَلْ ذَلِكَ النُّورُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ حَتَّي تَزَوَّجَ الْمُحَاوَلَةَ ⁽⁶⁾الْبَيْضَاءَ وَ كَانَتْ بِطُولِ حَوَّاءَ وَ اقْتَرَنَ إِلَيْهَا بِخُطْبَةِ جَبْرَئِيلَ فَلَمَّا وَطِئَهَا حَمَلَتْ بِأَنُوشَ فَلَمَّا حَمَلَتْ بِهِ سَمِعَتْ مُنَادِياً يُنَادِي هَنِيئاً لَكِ يَا بَيْضَاءُ لَقَدِ اسْتَوْدَعَكِ اللَّهُ نُورَ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ سَيِّدِ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ فَلَمَّا وَلَدَتْهُ أَخَذَ عَلَيْهِ شَيْثٌ الْعَهْدَ كَمَا أَخَذَ عَلَيْهِ وَ انْتَقَلَ إِلَي وَلَدِهِ قينان وَ مِنْهُ إِلَي مَهْلَائِيلَ وَ مِنْهُ إِلَي أُدَدَ ⁽⁷⁾وَ مِنْهُ إِلَي أَخْنُوخَ وَ هُوَ إِدْرِيسُ عليه السلام ثُمَّ أَوْدَعَهُ إِدْرِيسُ وَلَدَهُ متوشلخ وَ أَخَذَ عَلَيْهِ الْعَهْدَ ثُمَّ انْتَقَلَ إِلَي

فرزندم شیث شد، می خواهم از او عهد وپیمان بگیرم همچنان که تو از من گرفتی، تو بر این کار شاهد هستی. ناگاه از سوی خداوند متعال ندا رسید که ای آدم! از فرزندت شیث عهد بگیر و جبرئیل و میکائیل و همه فرشتگان را شاهد بگیر. خداوند متعال به جبرئیل فرمان داد تا ابریشمی سفید و قلمی ساخته از مشیّت خدای یگانه و پروردگار جهانیان در دست گیرد و در میان هفتاد هزار فرشته که بیرق های حمد در دست دارند، بر زمین فرود بیاید. جبرئیل رو سوی آدم نهاد و به او گفت: ای آدم! پروردگارت تو را سلام می رساند و می فرماید عهد خود با فرزندت شیث را در نگاشته ای بنویس و جبرئیل و میکائیل و همه فرشتگان را بر آن شاهد بگیر. آدم آن عهد را نوشت و ایشان را بر آن شاهد گرفت. آن گاه جبرئیل با مهر خود آن را مهر کرد و به شیث داد. پیش از رفتن جبرئیل شیث دو دیبای سرخ بر تن کرد که روشن تر از نور خورشید و پاک تر از آسمان بودند و پاره و بریده نمی شدند و خداوند جلیل به آن فرموده بود باشید و آن ها هست شده بودند و سپس از هم جدا شده بودند. شیث عهد را گرفت و خود را به آن ملزم کرد و آن نور همچنان میان چشمان او ماند تا این که با حوریه ای به نام «محاوله بیضا» ازدواج کرد که هم قد حوا بود و جبرئیل او را به عقد شیث درآورد. چون شیث با او درآمیخت، او انوش را باردار شد. در آن دم شنید که ندا دهنده ای ندا می دهد: گوارا باد بر تو ای بیضا! خداوند نور سرور رسولان و سرور اولین و آخرین آفریدگان را در تو امانت نهاد. وقتی بیضا او را به دنیا آورد، شیث از او عهد گرفت همچنان که از خودش گرفته شده بود. آن عهد به فرزند انوش، قینان رسید و پس از او به مهلائیل و از او به اُدَد و از او به اخنوخ که همان ادریس باشد. سپس ادریس آن عهد را به فرزندش متوشلخ به امانت سپرد و از او عهد گرفت. سپس به

مَلَكٍ ⁽¹⁾ثُمَّ إِلَي نُوحٍ وَ مِنْ نُوحٍ إِلَي سَامٍ وَ مِنْ سَامٍ إِلَي وَلَدِهِ أَرْفَخْشَدَ ⁽²⁾ثُمَّ إِلَي وَلَدِهِ عَابَرَ ⁽³⁾ثُمَّ إِلَي قالع ⁽⁴⁾ثُمَّ إِلَي أرغو وَ مِنْهُ إِلَي شارغ ⁽⁵⁾وَ مِنْهُ إِلَي تاخور ⁽⁶⁾ثُمَّ انْتَقَلَ إِلَي تَارَخَ وَ مِنْهُ إِلَي إِبْرَاهِيمَ ثُمَّ إِلَي إِسْمَاعِيلَ ثُمَّ إِلَي قَيْذَارَ ⁽⁷⁾وَ مِنْهُ إِلَي الْهَمَيْسَعِ ⁽⁸⁾ثُمَّ انْتَقَلَ إِلَي نَبْتٍ ⁽⁹⁾ثُمَّ إِلَي يَشْحُبَ وَ مِنْهُ إِلَي أُدَدَ وَ مِنْهُ إِلَي عَدْنَانَ وَ مِنْهُ إِلَي مَعَدٍّ وَ مِنْهُ إِلَي نِزَارٍ وَ مِنْهُ إِلَي مُضَرَ وَ مِنْ مُضَرَ إِلَي إِلْيَاسَ ⁽¹⁰⁾وَ مِنْ إِلْيَاسَ إِلَي مُدْرِكَةَ وَ مِنْهُ إِلَي خُزَيْمَةَ وَ مِنْهُ إِلَي كِنَانَةَ وَ مِنْ كِنَانَةَ إِلَي قُصَيٍّ ⁽¹¹⁾وَ مِنْ قُصَيٍّ إِلَي لُوَيٍّ وَ مِنْ لُوَيٍّ إِلَي غَالِبٍ وَ مِنْهُ إِلَي فِهْرٍ وَ مِنْ فِهْرٍ إِلَي عَبْدِ مَنَافٍ وَ مِنْ عَبْدِ مَنَافٍ إِلَي هَاشِمٍ وَ إِنَّمَا سُمِّيَ هَاشِماً لِأَنَّهُ هَشَمَ الثَّرِيدَ لِقَوْمِهِ وَ كَانَ اسْمُهُ عَمْرَو الْعَلَاءِ

ملک رسید و سپس به نوح و از نوح به سام و از سام به فرزندش ارفخشد و سپس به فرزند او عابر و سپس به قالع و سپس به ارغو و از او به شارغ و از او به تاخور و سپس به تارخ و از او به ابراهیم و سپس به اسماعیل و سپس به قیذار و از او به همیسع و سپس به نبت و سپس به یشحب و از او به اُدَد و از او به عدنان و از او به معد و از او به نزار و از او به مضر و از مضر به الیاس و از الیاس به مدرکه و از او به خزیمه و از او به کنانه و از کنانه به قصی و از قصی به لوی و از لوی به غالب و از او به فهر و از فهر به عبدمناف و از عبدمناف به هاشم. هاشم از آن رو هاشم نامیده شد که برای غذای قومش نان «هشم کرد» یعنی تکه کرد. نام او عمرو العلاء بود

وَ كَانَ نُورُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي وَجْهِهِ إِذَا أَقْبَلَ تُضِي‌ءُ مِنْهُ الْكَعْبَةُ وَ تَكْتَسِي مِنْ نُورِهِ نُوراً شَعْشَعَانِيّاً وَ يَرْتَفِعُ مِنْ وَجْهِهِ نُورٌ إِلَي السَّمَاءِ وَ خَرَجَ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ عَاتِكَةُ بِنْتُ مُرَّةَ بِنْتِ فَالَجِ ⁽¹⁾بْنِ ذَكْوَانَ وَ لَهُ ضَفِيرَتَانِ كَضَفِيرَتَيِ إِسْمَاعِيلَ عليه السلام يَتَوَقَّدُ نُورُهُمَا إِلَي السَّمَاءِ فَعَجِبَ أَهْلُ مَكَّةَ مِنْ ذَلِكَ وَ سَارَتْ إِلَيْهِ قَبَائِلُ الْعَرَبِ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ وَ مَاجَتْ ⁽²⁾مِنْهُ الْكُهَّانُ وَ نَطَقَتِ الْأَصْنَامُ بِفَضْلِ النَّبِيِّ الْمُخْتَارِ وَ كَانَ هَاشِمٌ لَا يَمُرُّ بِحَجَرٍ وَ لَا مَدَرٍ إِلَّا وَ يُنَادِيهِ أَبْشِرْ يَا هَاشِمُ فَإِنَّهُ سَيَظْهَرُ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ أَكْرَمُ الْخَلْقِ عَلَي اللَّهِ تَعَالَي وَ أَشْرَفُ الْعَالَمِينَ مُحَمَّدٌ خَاتَمُ النَّبِيِّينَ وَ كَانَ هَاشِمٌ إِذَا مَشَي فِي الظَّلَامِ أَنَارَتْ مِنْهُ الْحَنَادِسُ ⁽³⁾وَ يُرَي مَنْ حَوْلَهُ كَمَا يُرَي مِنْ ضَوْءِ الْمِصْبَاحِ فَلَمَّا حَضَرَتْ عَبْدَ مَنَافٍ الْوَفَاةُ أَخَذَ الْعَهْدَ عَلَي هَاشِمٍ أَنْ يُودِعَ نُورَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي الْأَرْحَامِ الزَّكِيَّةِ مِنَ النِّسَاءِ ⁽⁴⁾فَقَبِلَ هَاشِمٌ الْعَهْدَ وَ أَلْزَمَهُ نَفْسَهُ وَ جُعِلَتِ الْمُلُوكُ تَتَطَاوَلُ إِلَي هَاشِمٍ لِيَتَزَوَّجَ مِنْهُمْ وَ يَبْذُلُونَ إِلَيْهِ الْأَمْوَالَ الْجَزِيلَةَ ⁽⁵⁾وَ هُوَ يَأْبَي عَلَيْهِمْ وَ كَانَ كُلَّ يَوْمٍ يَأْتِي الْكَعْبَةَ وَ يَطُوفُ بِهَا سَبْعاً وَ يَتَعَلَّقُ بِأَسْتَارِهَا وَ كَانَ هَاشِمٌ إِذَا قَصَدَهُ قَاصِدٌ أَكْرَمَهُ وَ كَانَ يَكْسُو الْعُرْيَانَ وَ يُطْعِمُ الْجَائِعَ وَ يُفَرِّجُ عَنِ الْمُعْسِرِ وَ يُوفِي عَنِ الْمَدْيُونِ وَ مَنْ أُصِيبَ بِدَمٍ دَفَعَ عَنْهُ ⁽⁶⁾وَ كَانَ بَابُهُ لَا يُغْلَقُ عَنْ صَادِرٍ وَ لَا وَارِدٍ وَ إِذَا أَوْلَمَ وَلِيمَةً أَوِ اصْطَنَعَ طَعَاماً لِأَحَدٍ وَ فَضَلَ مِنْهُ شَيْ‌ءٌ يَأْمُرُ بِهِ أَنْ يُلْقَي إِلَي الْوَحْشِ ⁽⁷⁾وَ الطُّيُورِ حَتَّي تَحَدَّثُوا بِهِ وَ بِجُودِهِ فِي الْآفَاقِ وَ سَوَّدَهُ ⁽⁸⁾أَهْلُ مَكَّةَ بِأَجْمَعِهِمْ وَ شَرَّفُوهُ وَ عَظَّمُوهُ وَ سَلَّمُوا إِلَيْهِ مَفَاتِيحَ الْكَعْبَةِ وَ السِّقَايَةَ وَ الْحِجَابَةَ وَ الرِّفَادَةَ

و نور رسول خدا در چهره اش چنان بود که چون سوی کعبه می آمد، کعبه از او روشن می گشت و در نوری تابنده پوشیده می شد و پیوسته ازچهره او نور به آسمان برمی خاست. وقتی از شکم مادرش عاتکه بنت مُرّه بنت فالِج بن ذَکوان بیرون آمد، دو گیسو همچون گیسوان اسماعیل داشت که نورشان تا به آسمان زبانه می کشید. اهل مکه از این رویداد شگفت زده شدند و قبایل عرب از هر طرف سوی او روانه شدند و کاهنان از او به هیجان آمدند و بتان به فضل نبیّ مختار لب به سخن گشودند. هاشم بر هر سنگ و کلوخی می گذشت، او را ندا می دادند که ای هاشم! بشارت باد بر تو که از ذریّه تو ارجمندترین آفریدگان نزد خداوند متعال و والاترین آفریدگان در میان جهانیان، محمد خاتم انبیا پدید می آید. وقتی هاشم در تاریکی گام می گذاشت، تاریکی ها از او روشن می شدند و اطراف او چونان که در نور صبحگاه باشند، دیده می شدند. چون عبدمناف در بستر مرگ افتاد، از هاشم عهد گرفت که نور رسول خدا را به رحم های پاک زنان بسپارد. هاشم عهد را پذیرفت و خود را به آن ملزم کرد. پادشاهان سوی هاشم پیشی می گرفتند تا او از میان آنان همسر گیرد و اموال انبوه به او عطا می کردند اما او از آنان روی می گرفت. او هر روز سوی کعبه می آمد و هفت مرتبه آن را طواف می کرد و به پرده هایش چنگ می انداخت. هر که نزد هاشم می آمد، او وی را گرامی می داشت و بی جامگان را جامه می پوشاند و گرسنگان را طعام می داد و گرفتاران را گشایش حاصل می کرد و دین بدهکاران را می داد و دیه گرفتاران را می پرداخت و درِ خانه اش به روی هر رفت و آمدی گشوده بود. چون ولیمه ای می داد یا غذایی ترتیب می داد و چیزی از آن زیاد می آمد، دستور می داد تا آن زیاده را برای وحوش و طیور بگذارند. آن چنان که سخن از او و جودش در آفاق پیچید و اهل مکه همه او را به سروری گرفتند و گرامی داشتند و ارج نهادند و کلیدداری و آبداری و پرده داری و میزبانی کعبه را به او سپردند و رفق

وَ مَصَادِرَ أُمُورِ النَّاسِ وَ مَوَارِدَهَا وَ سَلَّمُوا إِلَيْهِ لِوَاءَ نِزَارٍ وَ قَوْسَ إِسْمَاعِيلَ عليه السلام وَ قَمِيصَ إِبْرَاهِيمَ عليه السلام وَ نَعْلَ شَيْثٍ عليه السلام وَ خَاتَمَ نُوحٍ عليه السلام فَلَمَّا احْتَوَي عَلَي ذَلِكَ كُلِّهِ ظَهَرَ فَخْرُهُ وَ مَجْدُهُ وَ كَانَ يَقُومُ بِالْحَاجِّ ⁽¹⁾وَ يَرْعَاهُمْ وَ يَتَوَلَّي أُمُورَهُمْ وَ يُكْرِمُهُمْ وَ لَا يَنْصَرِفُونَ إِلَّا شَاكِرِينَ.

قال أبو الحسن البكري و كان هاشم إذا أهل ⁽²⁾هلال ذي الحجة يأمر الناس بالاجتماع إلي الكعبة فإذا اجتمعوا قام خطيبا ⁽³⁾و يقول معاشر الناس إنكم جيران الله و جيران بيته و إنه سيأتيكم في هذا الموسم زوار بيت الله و هم أضياف الله و الأضياف هم أولي بالكرامة و قد خصكم الله تعالي بهم و أكرمكم و إنهم سيأتونكم شعثا غبرا من كل فج عميق و يقصدونكم من كل مكان سحيق فاقروهم ⁽⁴⁾و احموهم و أكرموهم يكرمكم الله تعالي و كانت قريش تخرج المال الكثير من أموالهم و كان هاشم ينصب أحواض الأديم ⁽⁵⁾و يجعل فيها ماء من ماء زمزم و يملي باقي الحياض من سائر الآبار بحيث تشرب الحاج ⁽⁶⁾و كان من عادته أنه يطعمهم قبل التروية بيوم و كان يحمل لهم الطعام إلي مني و عرفة و كان يثرد لهم اللحم و السمن و التمر و يسقيهم اللبن إلي حيث ⁽⁷⁾تصدر الناس من مني ثم يقطع عنهم الضيافة.

قال أبو الحسن البكري بلغنا أنه كان بأهل مكة ضيق و جذب و غلاء و لم يكن عندهم ما يزودون به الحاج فبعث هاشم إلي نحو الشام أباعر فباعها و اشتري بأثمانها

و فتق امور مردم را به او واگذاردند و بیرق نزار و کمان اسماعیل و پیراهن ابراهیم و پای افزار شیث و انگشتر نوح را نزد او گذاشتند. چون این همه را در اختیار گرفت، سربلندی و سرافرازی اش بر همگان آشکار شد. او نزد حاجیان می رفت و به آنان رسیدگی می کرد و آنان را چنان ارج می نهاد که همه سپاسگزار بازمی گشتند.

ابوالحسن بکری می گوید: چون هلال ذی الحجه برمی آمد، هاشم فرمان می داد تا مردم سوی کعبه گرد آیند. وقتی گرد می آمدند، به سخن برمی خاست و می گفت: ای جماعت مردم! شما پناهندگان خداوند و همسایگان خانه او هستید، زائران خداوند در این موسم در میان شما می آیند، آنان میهمانان خداوندند و میهمان در ارجمندی اولویت دارد، خداوند متعال شما را به آنان ویژه گردانده و گرامی داشته است، به زودی آنان ژولیده موی و غبارآلود از هر پیچ و خمی سوی شما می آیند و از هر راه دوری آهنگ شما می کنند، پس ایشان را پذیرایی کنید و پاس دارید و ارج نهید تا خداوند متعال شما را ارج نهد. قریشیان مقدار زیادی از اموال خود را بیرون می آوردند و هاشم حوض هایی پوستین بر پا می داشت و از آب زمزم در آن ها می ریخت و بقیه حوض ها را از آب چاه های دیگر پر می کرد تا حاجیان را سیراب کند. او رسم داشت که یک روز قبل از «روز ترویه» حاجیان را طعام می داد و به منا و عرفه برایشان غذا می برد و میانشان گوشت و روغن و خرما تقسیم می کرد و به آنان شیر می نوشاند و وقتی مردم از منا بیرون می رفتند، دیگر ضیافت را به پایان می رساند.

ابوالحسن بکری می گوید: شنیده ایم که باری اهل مکه به تنگ دستی و بی حاصلی و گرانی افتادند و چیزی نداشتند تا حاجیان را توشه رسانند. در آن اوان هاشم شترانی به شام فرستاد و آن ها را فروخت و با درآمدش

كعكا ⁽¹⁾و زيتا و لم يترك عنده من ذلك قوت يوم واحد بل بذل ذلك كله للحاج فكفاهم جميعهم ⁽²⁾و صدر الناس يشكرونه في الآفاق و فيه يقول الشاعر:

يا أيها الرجل المجد رحيله. ⁽³⁾*** هلا مررت بدار عبد مناف.

ثكلتك أمك لو مررت ببابهم *** لعجبت من كرم و من أوصاف

عمرو العلاء هشم الثريد لقومه *** و القوم فيها مسنتون ⁽⁴⁾عجاف

بسطوا إليه الرحلتين كليهما *** عند الشتاء و رحلة الأصياف

قال فبلغ خبره إلي النجاشي ملك الحبشة و إلي قيصر ملك الروم فكاتبوه و راسلوه أن يهدوا له بناتهم رغبة في النور الذي في وجهه و هو نور محمد صلي الله عليه و آله لأن رهبانهم و كهانهم أعلموهم بأن ذلك النور نور رسول الله صلي الله عليه و آله فأبي هاشم عن ذلك و تزوج من نساء قومه و رزق منهن أولادا و كان أولاده الذكور أسد و مضر ⁽⁵⁾و عمرو و صيفي و أما البنات فصعصعة ⁽⁶⁾و رقية و خلادة ⁽⁷⁾و الشعثاء فهذه جملة الذكور و الإناث و نور رسول الله صلي الله عليه و آله في غرته لم يزل فعظم ذلك عليه و كبر لديه فلما كان في بعض الليالي و قد طاف بالبيت سأل الله تعالي أن يرزقه ولدا يكون فيه نور رسول الله صلي الله عليه و آله فأخذه النعاس فمال عن البيت ثم اضطجع فأتاه آت يقول في منامه عليك بسلمي بنت عمرو فإنها طاهرة مطهرة الأذيال فخذها و ادفع لها ⁽⁸⁾المهر الجزيل فلم تجد

خمیر و روغن خرید. از این همه حتی قوت یک روز هم برای او باقی نماند و او همه را به حاجیان بخشید و همه ایشان را کفایت کرد. مردم هم رفتند و در آفاق او را سپاس گفتند. شاعر در این باره گفته:

«ای آن که بر جاده سرافرازی ره می پیمایی! آیا از سرای خاندان عبدمناف گذر کرده ای؟

مادرت به عزایت بنشیند! اگر بر آنان بگذری، از کرم و بزگواریشان شگفت زده خواهی شد،

عمرو العلاء برای قوم خود نان ترید کرد، حال آن که آن قوم در قحطی و خشکسالی به سر می بردند،

آنان در هر دو سفر خود، هم در سفر زمستان و هم در سفر تابستان، بر سر سفره او می نشستند.»

این خبر به نجاشی پادشاه حبشه و به قیصر پادشاه روم رسید. آنان نامه ها به او نوشتند تا دخترانشان را به او هدیه کنند و این از روی رغبتی بود که به نور پیشانی او یعنی نور محمد داشتند، زیرا راهبان و کاهنان آنان می دانستند که آن نور نور رسول خدا است. اما هاشم از این کار روی گرداند و از زنان قوم خود همسر گرفت و از آنان دارای فرزندانی شد. پسرانش اسد و مضر و عمرو و صیفی بودند و دخترانش صعصعه و رقیّه و خلاده و شعثاء. اینان همه فرزندان او بودند اما نور رسول خدا هنوز در پیشانی خودش بود. این بر او دشوار و گران آمد و در یکی از شب هایی که به طواف کعبه رفته بود، از خداوند متعال خواست فرزندی به او دهد که نور رسول خدا در او باشد. چرتش گرفت پس سوی خانه بازگشت و خوابید. در خواب دید کسی نزدش آمد و به او گفت نزد سلما بنت عمرو برو که او زنی پاک و پاک دامن است، او را بگیر و مهری نیک به او بپرداز

لها مشبها من النساء فإنك ترزق منها ولدا يكون منه النبي صلي الله عليه و آله فصاحبها ترشد و اسع ⁽¹⁾إلي أخذ الكريمة عاجلا قال فانتبه هاشم فزعا مرعوبا و أحضر بني عمه و أخاه المطلب و أخبرهم بما رآه في منامه و بما قال الهاتف فقال له أخوه المطلب يا ابن أم إن المرأة لمعروفة في قومها كبيرة في نفسها ⁽²⁾قد كملت عفة و اعتدالا ⁽³⁾و هي سلمي بنت عمرو بن لبيد بن حداث بن ⁽⁴⁾

عمرو بن زيد بن لبيد بن خداش بن عامر بن غنم بن عدي بن النجار، و في الطبريّ زيد بن عمرو بن لبيد بن حرام بن خداش بن جندب بن عدي بن النجار، و في قول: عمرو بن زيد بن لبيد الخزرجي.

که همانندش را در میان زنان نمی یابی، از او دارای فرزندی خواهی شد که پیامبر از او خواهد بود، پس مصاحب او باش تا ارشاد شوی و بشتاب و سریع آن زن ارجمند را بگیر. هاشم ترسان و لرزان بیدار شد و پسرعموها و برادر خود مطّلب را جمع کرد و ایشان را از خوابی که دیده بود و سخن آن سروش خبر داد. برادرش مطّلب به او گفت: ای برادر! این زن در میان قوم خود بسیار معروف است و مقامی والا دارد و در عفت و اعتدال بی نقص است، او سلما بنت عمرو بن لَبید بن حَدّاث بن زید بن عامر بن غَنَم بن مازن بن نَجّار است و آنان همه مهمانپذیر و اهل عفاف هستند، اما تو در اصل و نسب از ایشان برتری و از آنان ارجمندتری و پادشاهان و قدرتمندان سوی تو پیشی گرفته اند، با این حال اگر می خواهی ما برایت به خواستگاری می رویم. هاشم به آنان گفت: حاجت برآورده نمی شود جز با سعی حاجت مند، اکنون افزوده دارایی من جمع آمده است و هنگام تجارت است، می خواهم به شام بروم تا تجارت کنم و به آن زن نیز برسم. یارانش به او گفتند: ما از شادی تو شادمانیم و از سرور تو مسرور، منتظر امر تو هستیم. هاشم برای سفر خارج شد و یارانش نیز با سلاح هایشان و همچنین بندگانی برای راندن اسبان و شترانی که بار پوست داشتند به همراه او خارج شدند. هنگام خروج، اهالی مکه را ندا دادند و سران و بزرگان و بندگان و زنان مکه بیرون آمدند تا با هاشم وداع کنند. او به آنان فرمان داد تا برگردند و خود با

و بنو عمه و أخوه المطلب إلي يثرب كالأسود طالبي بني النجار.

فلما وصلوا المدينة أشرق بنور رسول الله صلي الله عليه و آله ذلك الوادي من غرة هاشم ⁽¹⁾حتي دخل جملة البيوت فلما رآهم أهل يثرب بادروا إليهم مسرعين و قالوا من أنتم أيها الناس فما رأينا أحسن منكم جمالا و لا سيما صاحب هذا النور الساطع و الضياء اللامع قال لهم المطلب نحن أهل بيت الله و سكان حرم الله نحن بني لوي بن غالب ⁽²⁾و هذا أخونا هاشم بن عبد مناف و قد جئناكم ⁽³⁾خاطبين و فيكم راغبين و قد علمتم أن أخانا هذا خطبه الملوك و الأكابر فما رغب إلا فيكم و نحب أن ترشدونا إلي سلمي و كان أبوها يسمع الخطاب فقال لهم مرحبا بكم أنتم أرباب الشرف و المفاخر و العز و المآثر و السادات الكرام المطعمون الطعام ⁽⁴⁾و نهاية الجود و الإكرام و لكم عندنا ما تطلبون غير أن المرأة ⁽⁵⁾التي خرجتم لأجلها و جئتم لها طالبين هي ابنتي و قرة عيني و هي مالكة نفسها ⁽⁶⁾و مع ذلك أنها خرجت بالأمس إلي سوق من أسواقنا مع نساء من قومها يقال لها سوق بني قينقاع فإن أقمتم عندنا فأنتم في العناية و الكلاية و إن أردتم أن تسيروا إليها ففي الرعاية و من الخاطب لها و الراغب فيها قالوا صاحب هذا النور الساطع و الضياء اللامع سراج بيت الله الحرام و مصباح الظلام الموصوف بالجود و الإكرام ⁽⁷⁾هاشم بن عبد مناف صاحب رحلة الإيلاف و ذروة الأحقاف فقال أبوها بخ بخ لقد علونا و فخرنا بخطبتكم اعلموا يا من حضر أني

پسرعموها و برادرش مطّلب همچون شیران به سوی قبیله بنی نجار در یثرب به راه افتادند.

چون به شهر رسیدند، آن دیار از نور رسول خدا در پیشانی هاشم چنان تابناک شد که نور به هر خانه ای راه یافت. وقتی اهل یثرب آنان را دیدند سویشان شتافتند و گفتند ای جماعت! شما کیستید که نیکوتر از شما هرگز ندیده ایم؟! به ویژه صاحب این نور تابناک و روشنایی درخشان کیست؟! مطّلب به آنان گفت: ما اهالی خانه خداییم و ساکنان حرم خداوند، ما پسران لُویّ بن غالب هستیم و این مرد برادر ما هاشم بن عبدمناف است، نزد شما آمده ایم تا دختری را بخواهیم و در شما امیدی داریم، حتما می دانید که شاهان و بزرگان برادر ما را خواسته اند، اما او فقط یکی از شما را خواسته، دوست داریم ما را سوی سلما راه نمایید. پدر سلما که سخنان مطّلب را می شنید، به آنان گفت: خوش آمدید! شما صاحبان شرافت و افتخار و عزت و مفاخرید و سروران ارجمندید که گرسنگان را طعام می دهید و غایت جود و بخشندگی هستید، دختری که به خاطرش به راه افتاده اید و در طلبش آمده اید دختر من و نور چشم من است، او صاحب اختیار خویش است و دیروز با زنان قوم خود به یکی از بازارهای ما به نام بازار بنی قینقاع رفته است، اگر نزد ما بمانید در عنایت و کرامت خواهید بود و اگر بخواهید سوی او رهسپار شوید در حمایت ما خواهید بود، چه کسی خواستگار و خواهان اوست؟ گفتند: صاحب این نور تابان و روشنایی درخشان، روشنی بیت الله الحرام و چراغ ظلمت، موصوف به جود و کرامت، هاشم بن عبدمناف، صاحب سفر ایلاف و قله احقاف. پدر سلما گفت: به به! ما را گرامی داشتید و به این سخن مفتخرمان کردید، ای حاضران!

قد رغبت في هذا الرجل أكثر من رغبته ⁽¹⁾فينا غير أني أخبركم أن أمري دون أمرها ⁽²⁾و ها أنا أسير معكم إليها فانزلوا يا خير زوار و يا فخر بني نزار قال فنزل هاشم و أخوه و أصحابه و حطوا رحالهم و متاعهم و سبق أبوها عمرو إلي قومه و نحر لهم النحائر و عقر لهم العقائر و أصلح لهم الطعام و خرجت لهم العبيد بالجفان فأكلت القوم منه حسب الحاجة و لم يبق من أهل يثرب أحد إلا خرج ينظر إلي هاشم و نور وجهه و خرج الأوس و الخزرج و الناس متعجبين من ذلك النور و خرج اليهود فلما نظروا إليه عرفوه بالصفة التي وجدوها في التوراة و العلامات فعظم ذلك عليهم و بكوا بكاء شديدا فقال بعض اليهود لحبر من أحبارهم ما بكاؤكم قال من هذا الرجل الذي يظهر منه سفك دمائكم ⁽³⁾و قد جاءكم السفاك القتال الذي تقاتل معه الأملاك المعروف في كتبكم بالماحي و هذه أنواره قد ابتدرت قال فبكي اليهود من قوله و قالوا له يا أبانا فهل هذا الذي ذكرت نصل إلي قتله و نكفي شره فقال لهم هيهات حيل بينكم و بين ما تشتهون و عجزتم عما تأملون إن هذا هو المولود الذي ذكرت لكم تقاتل معه الأملاك من الهواء و يخاطب من السماء و يقول قال جبرئيل عن رب السماء ⁽⁴⁾فقالوا هذا تكون له هذه المنزلة قال أعز ⁽⁵⁾من الولد عند الوالد فإنه أكرم أهل الأرض علي الله تعالي و أكرم أهل السماوات فقالوا أيها السيد الكريم نحن نسعي في إطفاء ضوء هذا المصباح قبل أن يتمكن و يحدث علينا منه كل مكروه و أضمر القوم لهاشم العداوة و كان بدء عداوة اليهود من ذلك اليوم لرسول الله صلي الله عليه و آله فلما أصبح هاشم أمر أصحابه أن يلبسوا أفخر أثوابهم و أن يظهروا

بدانید بیش از آن که این مرد خواهان ما باشد، من خواهان او هستم، اما امر من سوای امر سلما است، بنابراین من نیز با شما سوی او می آیم، حال فرود آیید ای بهترین زوّار و ای مایه فخر بنی نَزار! آن گاه هاشم به همراه برادر و یارانش فرود آمدند و بار و کالای خود زمین نهادند. پدر سلما نزد قوم خود شتافت و شترانی برای آنان سر بُرید و طعامی نیک از برایشان ساخت و بندگان برای ایشان جام ها آوردند و آن قوم به قدر نیاز خوردند. هر که در یثرب بود آمده بود تا هاشم و نور چهره هاشم را ببیند. اوس و خزرج و همه مردم بیرون آمدند و از آن نور در شگفتی بودند. چون یهودیان بیرون آمدند و او را دیدند، از صفات و علاماتی که در تورات خوانده بودند او را شناختند. این برایشان بسیار گران آمد و به شدت گریستند. یکی از یهودیان به یکی از عالمان یهود گفت: چرا می گریید؟ گفت: این مردی است که از او کسی پدید می آید که خون شما را می ریزد، جنگجوی خونریزی نزدتان آمده که فرشتگان در جنگ همراهی اش می کنند، در کتاب های شما به «ماحی» معروف است و این نور اوست که پدیدار شده. یهودیان از سخن او گریستند و به او گفتند: ای پدر! آیا این کسی را که گفتی می توانیم بکُشیم و از بین ببریم؟ به آنان گفت: وای بر شما! میان شما و خواسته تان گرفته شده است و از انجام آن چه می پندارید ناتوانید، زیرا این همان مولودی است که برایتان گفتم فرشتگان آسمان همراهش می جنگند و از آسمان با او سخن گفته می شود و از قول جبرئیل کلام پروردگار آسمان را بر زبان می رانَد. گفتند: این مرد چنین منزلتی دارد؟! گفت: او عزیزتر از فرزند نزد پدر است و او ارجمندترین اهل زمین و ارجمندترین اهل آسمان نزد خداوند متعال است. گفتند: ای سرور بزرگ! ما می کوشیم پیش از آن که نور این چراغ توانایی یابد و چنان بلاهایی از آن به ما برسد، خاموشش کنیم. این چنین آن قوم کینه هاشم را در دل پنهان کردند و آن روز آغاز دشمنی یهود با رسول خدا صلّی الله علیه و آله شد. هاشم به یارانش فرمان داد تا فاخرترین جامه هایشان را بر تن کنند و زیورهای خود را آشکار سازند.

زينتهم فلبسوا ما كان عندهم من الثياب و ما قد أعدوه للزينة و الجمال و أظهروا التيجان و الجواشن و الدروع و البيض فأقبلوا يريدون سوق بني قينقاع و قد شدوا لواء نزار علي قناة و أحاطوا بهاشم عن يمينه و شماله و مشي قدامه العبيد و أبو سلمي معهم و أكابر قومه و معهم جماعة من اليهود فلما أشرفوا علي السوق و كان تجتمع إليه الناس من أقاصي البلاد و أقطارها ⁽¹⁾و أهل الحضر و سكانها فنظر القوم إلي هاشم و أصحابه و تركوا معاشهم ⁽²⁾و أقبلوا ينظرون إلي هاشم و يتعجبون من حسنه و جماله و كان هاشم بين أصحابه كالبدر المنير بين الكواكب و عليه السكينة و الوقار فأذهل بجماله أهل السوق و جعلوا ينظرون إلي النور الذي بين عينيه و كانت سلمي بنت عمرو واقفة مع الناس تنظر إلي هاشم و حسنه و جماله و ما عليه من الهيبة و الوقار إذ أقبل عليها أبوها و قال لها يا سلمي أبشرك بما يسرك و لا يضرك و كانت معجبة بنفسها من حسنها و جمالها فلما نظرت إلي هاشم و جماله نسيت حسنها و جمالها ⁽³⁾و قالت يا أبت بما تبشرني قال إن هذا الرجل إليك خاطب و فيك راغب و هو يا سلمي من أهل الكفاف و العفاف و الجود و الأضياف هاشم بن عبد مناف و إنه لم يخرج من الحرم لغير ذلك فلما سمعت سلمي كلام أبيها أعرضت عنه بوجهها و أدركها الحياء منه فأمسكت عن الكلام ثم قالت يا أبت إن النساء يفتخرون علي الرجال بالحسن و الجمال و القدر و الكمال و إذا كان زوج المرأة سيدا من سادات العرب و كان مليح المنظر و المخبر فما أقول لك و قد عرفت ما جري بيني و بين أحيحة بن الجلاح ⁽⁴⁾الأوسي و حيلتي عليه حتي خلعت نفسي منه لما علمت أنه لم يكن من الكرام و إن هذا الرجل يدل عظمته و نور وجهه علي مروته و إحسانه يدل علي فخره فإن يكن القوم كما ذكرت قد خطبونا و رغبوا فينا فإني فيهم راغبة

آنان جامه هایی را که با خود داشتند پوشیدند و آن چه را برای زینت و زیبایی آماده کرده بودند بر گرفتند و تاج ها و جوشن ها و سپرها و کلاهخودهایشان را بیرون آوردند و رو سوی بازار بنی قینقاع گذاشتند، بیرق نَزار را بر سر نیزه ای گذاشتند و هاشم را از چپ و راست در میان گرفتند و بندگان پیشاپیش او به راه افتادند حال آن که پدر سلما با بزرگان قوم خود و گروهی از یهود نیز همراه آنان بودند. چون به نزدیک بازار رسیدند و مردمان دیارهای دور و نزدیک و ساکنان شهر و آبادی گرد آنان جمع آمدند، آن قوم نظر سوی هاشم و یارانش کردند و کار و بار خود را رها کردند و چشم به هاشم دوختند و از نیکی و زیبایی اش شگفت زده شدند. هاشم در میان یارانش همچون ماه تابناک در میان ستارگان بود و آرامش و متانتی داشت. اهل بازار از زیبایی او متحیّر شدند و چشم به نور میان چشمانش دوختند. در میان مردم سلما بنت عمرو نیز ایستاده بود و به هاشم و نیکی و زیبایی او و هیبت و متانتی که داشت می نگریست. ناگاه پدرش رو سوی او گذاشت و به او گفت: ای سلما تو را مژده ای می دهم که شادمانت کند و غمی در آن نباشد. او که از نیکی و زیبایی خود به خود می بالید با دیدن هاشم نیکی و زیبایی خود را از یاد برد و گفت: ای پدر! چه مژده ای داری؟ گفت: این مرد خواستگار و خواهان توست، ای سلما! او هاشم بن عبدمناف از مردمان توانمند و پاک دامان و بخشنده و مهمان نواز است که به این قصد از حرم خداوند آمده است. چون سلما سخن پدرش را شنید، از هاشم روی گرفت و از او حیا کرد و از سخن ایستاد. سپس گفت: ای پدر! زنان به نیکی و زیبایی و توانایی و کمال مردان افتخار می کنند چه رسد به این که زنی همسر یکی از سروران عرب باشد و منظری نیک و آوازه ای نکو داشته باشد، چه بگویم که شما خود ماجرای من و احیحة بن جلاح اوسی را می دانید و خبر دارید که چاره اندیشیدم تا او را از خود برانم چون دانسته ام که او از مردان بزرگ نیست، اما شکوه این مرد و نور چهره اش نشان از جوانمردی و نیکوکاری و سربلندی او دارد، حال اگر چنان که می گویید این قوم خواستگار و خواهان ما هستند، ما نیز خواهان ایشان خواهیم بود،

و لكن لا بد أن أطلب منهم المهر ⁽¹⁾و لا أصغر نفسي ⁽²⁾و سيكون لنا و لهم خطاب و جواب و كان القول منها لحال أبيها لأنها لم تصدق بذلك حتي نزل هاشم قريبا من السوق و اعتزل ناحية عنه فأقبل أهل السوق إليه مسرعين ينظرون إلي نوره حتي ضاع كثير من متاعهم و معاشهم من نظرهم إليه و قد نصبت له خيمة من الحرير الأحمر و وضعت له سرادقات ⁽³⁾فلما دخل هاشم و أصحابه الخيمة تفرق أهل السوق عنهم و جعل يسأل بعضهم بعضا عن أمر هاشم و قومه و ما أقدمهم عليه ⁽⁴⁾من مكة فقيل إنه جاء خاطبا لسلمي فحسدوها عليه و كانت أجمل أهل زمانها و أكملهم حسنا و جمالا و كانت جارية تامة معتدلة لها منظر و مخبر ⁽⁵⁾كاملة الأوصاف معتدلة الأطراف ⁽⁶⁾سريعة الجواب حسنة الآداب عاقلة طريفة عفيفة لبيبة طاهرة من الأدناس فحسدوها كلهم علي هاشم حتي حسدها إبليس لعنه الله و كان قد تصور لها في صورة شيخ كبير ⁽⁷⁾و قال يا سلمي أنا من أصحاب هاشم قد جئتك ناصحا لك ⁽⁸⁾اعلمي أن لصاحبنا هذا من الحسن و الجمال ما رأيت إلا أنه رجل ملول للنساء لا تقيم المرأة عنده أكثر من شهرين إذا أراد و إلا فعشرة أيام لا غير و قد تزوج نساء كثيرة و مع ذلك أنه جبان في الحروب فقالت سلمي إليك عني

اما باید از آنان مهر بخواهم و خود را کوچک نکنم، هم ما و هم اینان گفت و گویی برای خود داریم. سخن سلما به خاطر حالت پدرش بود، زیرا سلما باور نکرده بود. هاشم نزدیک بازار فرود آمد و در گوشه ای از بازار ایستاد. اهل بازار برای دیدن نور او چنان سوی او شتافتند که بسیاری از بار و کالایشان به خاطر دیدن او از بین رفت. ناگاه خیمه ای از حریر سرخ برای هاشم برافراشته شد و سراپرده هایی برای او ساختند. وقتی هاشم و یارانش به خیمه وارد شدند، اهل بازار از نزد آنان پراکنده شدند در حالی که از یکدیگر درباره امر هاشم و قوم او و سبب آمدن آنان از مکه می پرسیدند. وقتی گفته شد که آنان برای خواستگاری سلما آمده اند، آنان به او حسادت کردند، چرا که او زیباترین و نیک ترین و با کمالات ترین زن زمانه خود بود و دختری تمام و کمال و خوش قامت بود و رخسار و آوازه ای با تمام اوصاف داشت و اندامی خوب داشت و حاضر جواب و آداب دان بود و خردمند و کمیاب و پاک دامن و باهوش و از ناپاکی ها پاک بود. آنان چنان به خاطر هاشم بر او حسد ورزیدند که حتی ابلیس ملعون نیز به او حسادت کرد و در هیئت پیرمردی بزرگ نزد سلما پدیدار شد و به او گفت: ای سلما! من از یاران هاشمم، آمده ام تا تو را نصیحتی بکنم، بدان که یار ما در نیکی و زیبایی چنان است که می بینی، اما او برای زنان چنان خسته کننده است که اگر خواهان زنی باشد، آن زن بیش از دو ماه نزد وی نمی ماند وگرنه ده روزه خواهد رفت، او با زنان بسیاری ازدواج کرده، افزون بر این او در جنگ بزدل است. سلما گفت: دور شو!

فو الله لو ملأ لي حصنا من المال ما قبلته و لو ملأ لي حصون خيبر ذهبا و فضة ما رغبت فيه لهذه الخصال التي ذكرت و لقد كنت أجبته و رغبت فيه و قد قلت رغبتي فيه لهذه الخصال اذهب عني فانصرف عنها و تركها في همها و غمها ثم إن إبليس لعنه الله تصور لها بصورة أخري و زعم أنه من أصحاب هاشم و ذكر لها مثل الأول فقالت أ و ليس الذي قد أرسلتك إليه أنه لا يرسل إلي رسولا بعد ذلك فسكت إبليس لعنه الله فقالت إن أرسل رسولا بعدك أمرت بضرب عنقه فخرج إبليس فرحا مسرورا و قد ألقي في قلبها البغضة لهاشم و ظن أن هاشما يرجع خائنا فعند ذلك دخل عليها أبوها فوجدها في سكرتها و حيرتها فقال يا سلمي ما الذي حل بك هذا اليوم و هذا يوم سرورك فقالت يا أبت لا تزيدني كلاما فقد فضحتني و أشهرت أمري أردت أن تزوجني برجل ملول للنساء كثير الطلاق جبان في الحروب فضحك أبوها و قال يا سلمي و الله ما لهذا الرجل شي‌ء من هذه الخصال الثلث و إنه إلي كرمه الغاية و إلي جوده النهاية و إنما سمي هاشما لأنه أول من هشم الثريد لقومه و أما قولك كثير الطلاق فإنه ما طلق امرأة قط و أما قولك جبان فهو واحد أهل زمانه في الشجاعة و إنه لمعروف عند الناس بالجواب و الخطاب و الصواب ⁽¹⁾فقالت يا أبت لو أنه ما جاءني عنه إلا واحد كذبته و قلت إنه عدو فقد جاءني ثلاثة نفر كل واحد منهم يقول مثل مقالة الآخر فقال أبوها ما رأينا منه رسولا و لا جاءنا منه خبر و كان الشيطان يظهر لهم في ذلك الزمان و يأمرهم و ينهاهم و قد صح عندها ما قاله الشيطان الرجيم و هي تظن أنه من بني آدم و هاشم لا يعلم شيئا من ذلك ⁽²⁾و كان قد عول علي جمع من قومه في خطبتها ⁽³⁾ثم إن سلمي خرجت في بعض حوائجها و هي تحب أن تنظر إلي هاشم

به خدا سوگند اگر قلعه ای را از مال انباشته کند او را نمی پذیرم و اگر قلعه های خبیر را از طلا و نقره پُر کند او را نمی خواهم اگر چنین صفاتی داشته باشد که تو می گویی، من اگر او را پاسخ گفته ام و خواهانش شده ام و این خواستاری را بر زبان آورده ام به خاطر صفات او بوده است، از نزد من دور شو! ابلیس از نزد او رفت و او را در دغدغه و نگرانی اش بر جا گذاشت. سپس آن ملعون بار دیگر در هیئتی دیگر نزد سلما پدیدار شد و خود را از یاران هاشم نشان داد و سخنی همچون بار قبل گفت. سلما گفت: آیا تو را نزد او نفرستم تا به او بگویی که دیگر کسی را نزد من نفرستد؟! ابلیس ملعون دیگر ساکت شد. سلما گفت: اگر پس از تو کسی را نزد من بفرستد، فرمان می دهم گردنش را بزنند. ابلیس شاد و خوشحال خارج شد و نفرت از هاشم را در دل سلما انداخت و پنداشت که هاشم موصوف به خیانت بازمی گردد. در آن هنگام پدر سلما نزد او آمد و او را متحیر و سرگشته دید، گفت: ای سلما! امروز چه اتفاقی برایت افتاده حال آن که امروز روز شادمانی توست؟ گفت: ای پدر! بیش از این سخن مگو که مرا رسوا کردی و کار مرا بر زبان ها انداختی، می خواهی مرا به مردی دهی که زنان را خسته می کند و همسران بسیار طلاق داده و در جنگ بزدل است؟ پدر سلما خندید و گفت: ای سلما! به خدا سوگند هیچ یک از سه صفتی که گفتی در این مرد نیست، او در غایت ارجمندی است و در نهایت بخشندگی، او را هاشم نامیده اند چون نخستین کسی است که برای غذای قومش نان «هشم کرده» یعنی تکه کرده است. اما این که گفتی زنان بسیاری را طلاق داده، او هرگز هیچ زنی را طلاق نداده است، و این که گفتی در جنگ بزدل است، او در میان مردان روزگار خود در شجاعت یکتاست، او در میان مردم به سخنگویی و پاسخگویی و کلام حق زبانزد است. سلما گفت: ای پدر! اگر فقط یک نفر می آمد و از او بد می گفت، می گفتم او دشمن است، اما سه نفر آمده اند و همه سخنی شبیه می گویند. پدرش گفت: ما فرستاده ای از سوی او ندیده ایم و خبری از جانب او به ما نرسیده است. شیطان در آن اوان نزد آنان پدیدار شد و آنان را امر و نهی کرد و سخن شیطان رجیم در نظر سلما راست نمود و پنداشت که او بشر است. حال آن که هاشم از این ماجرا هیچ نمی دانست و در میان جمعی از قوم خود به سخن مشغول بود. در آن حین سلما برای کاری بیرون آمد و دوست می داشت هاشم را ببیند.

فجمع الله بينهما في الطريق فوقع في قلبها أمر عظيم من محبته و كان في ذلك الزمان لا تستحيي النساء من الرجال و لا يضرب بينهن ⁽¹⁾حجاب إلي أن بعث محمد صلي الله عليه و آله و نزل طائفة من اليهود من جهة خيمة هاشم و لما اجتمعت سلمي بهاشم عرفته بالنور الذي في وجهه و عرفها أيضا هو فقالت له يا هاشم قد أحببتك ⁽²⁾و أردتك فإذا كان غدا فأخطبني من أبي و لا يعز عليك ما يطلب أبي منك فإن لم تصله يدك ساعدتك عليه فلما أصبح تأهب هاشم للقاء القوم فتزينوا بزينتهم ⁽³⁾و إذا أهل سلمي قد قدموا فقام من كان في الخيمة إجلالا لهم و جلس هاشم و أخوه و بنو عمه في صدر الخيمة فتطاولت القوم إلي هاشم ⁽⁴⁾فابتدأهم المطلب بالكلام و قال يا أهل الشرف و الإكرام و الفضل و الإنعام نحن وفد بيت الله الحرام و المشاعر العظام ⁽⁵⁾و إلينا سعة الأقدام ⁽⁶⁾و أنتم تعلمون شرفنا و سؤددنا و ما قد خصصنا الله ⁽⁷⁾به من النور الساطع و الضياء اللامع و نحن بنو لوي بن غالب قد انتقل هذا النور إلي عبد مناف ثم إلي أخينا هاشم و هو معنا من آدم إلي أن صار إلي هاشم ⁽⁸⁾و قد ساقه الله إليكم و أقدمه عليكم فنحن لكريمتكم خاطبون و فيكم راغبون ثم أمسك عن الكلام فقال عمرو أبو سلمي لكم التحية و الإكرام و الإجابة و الإعظام و قد قبلنا خطبتكم و أجبنا دعوتكم و أنتم تعرفون عليتنا ⁽⁹⁾و لا يخفي عليكم أحوالنا و لا بد من تقديم المهر كما كان سلفنا و

خداوند در راهی آن دو را به هم رساند و حبّ هاشم سخت در دل سلما افتاد، چراکه در آن زمان تا پیش از بعثت حضرت محمد صلّی الله علیه و آله زنان از مردان روی نمی گرفتند و میانشان پرده ای زده نمی شد. در همان اوضاع طایفه ای از یهودیان نیز در اطراف خیمه هاشم فرود آمده بودند. وقتی سلما با هاشم روبرو شد، او را از نور چهره اش شناخت و هاشم نیز او را شناخت. سلما گفت: ای هاشم! تو را دوست داشتم و خواستم، فردا که شد مرا از پدرم خواستگاری کن و هر چه پدرم از تو خواست بر تو سنگین ننماید، اگر توانایی اش را نداشتی من کمکت می کنم. چون صبح شد هاشم برای دیدار آن قوم آماده شد. ایشان خود را آراستند و چون سلما اجازه داد، وارد شدند. هر کس در خیمه بود به بزرگداشت آنان برخاست. هاشم با برادر و پسرعموهایش در صدر خیمه نشست و آن قوم همه دیده سوی هاشم کشیدند. مطّلب سخن آغاز کرد و گفت: ای اهل شرافت و اکرام و فضیلت و اطعام! ما اهالی بیت الله الحرام و صاحبان مشاعر عظام و محل آمد و شد اقوام هستیم و شما خود از ارجمندی و سروری ما آگاهید و می دانید که خداوند ما را به این نور تابان و روشنایی درخشان ویژه گردانده، ما پسران لوی بن غالب هستیم که این نور را به عبدمناف منتقل کرد و سپس به برادر ما هاشم، این نور از آدم با ما بوده تا این که به هاشم رسیده و حال خداوند آن را سوی شما رهسپار کرده و نزد شما آورده، ما خواستگار دختر ارجمند شماییم و در شما امید داریم. چون مطّلب از سخن ایستاد، عمرو پدر سلما گفت: تبریک و تکریم و اجابت و تعظیم از برای شماست! خواستگاری تان را می پذیریم و دعوتتان را اجابت می کنیم، شما سربلندی ما را می دانید و حال ما بر شما پوشیده نیست، اکنون بایست مهری بدهید چرا که رسم پیشینیان

آباؤنا ⁽¹⁾و لو لا ذلك ما واجهناكم بشي‌ء من ذلك و لا قابلناكم به أبدا فعند ذلك قال المطلب لكم عندي مائة ناقة سود الحدق حمر الوبر لم يعلها جمل فبكي إبليس لعنه الله و كان من جملة من حضر و جلس عند أبي سلمي و أشار إليه أن اطلب الزيادة فقال أبو سلمي معاشر السادات ما هذا هذا قدر ابنتنا عندكم فقال المطلب و لكم ألف مثقال من الذهب الأحمر فغمز إبليس لعنه الله أبا سلمي و أشار إليه أن اطلب الزيادة فقال يا فتي قصرت في حقنا فيما قلت ⁽²⁾و أقللت فيما بذلت فقال و لكم عندنا حمل عنبر و عشرة أثواب من قباطي مصر و عشرة من أراضي العراق فقد أنصفناكم فغمز إبليس لعنه الله أبا سلمي و أشار إليه أن اطلب الزيادة فقال يا فتي قد قاربت و أجملت قال له المطلب و لكم خمس وصائف برسم الخدمة فهل تريدون أكثر من ذلك فأشار إليه إبليس لعنه الله أن اطلب الزيادة فقال أبو سلمي يا فتي إن الذي بذلتموه لنا إليكم راجع فقال المطلب و لكم عشر أواق من المسك الأذفر و خمسة أقداح ⁽³⁾من الكافور فهل رضيتم أم لا فهم إبليس أن يغمز أبا سلمي فصاح به أبو سلمي و قال له يا شيخ السوء اخرج لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً فو الله لقد أخجلتني فقال له المطلب اخرج يا شيخ السوء فقام الشيطان و خرج و خرج اليهود معه فقال إبليس يا عمرو إن الذي شرطته في مهر ابنتك قليل و إنما أردت أن أطلب من القوم ما تفتخر به ابنتك علي سائر نسائها و أهل زمانها و لقد هممت أن أشرط عليه أن يبني لها قصرا طوله عشرة فراسخ و عرضه مثل ذلك و يكون شاهقا في الهواء باسقا في السماء ⁽⁴⁾و في أعلاه مجلس ينظر منه إلي إيوان كسري و ينظر إلي المراكب منحدرات في البحر ثم يجلب إليه نهرا من الدجلة و الفرات عرضه مائة ذراع تجري فيه المراكب ⁽⁵⁾ثم يغرس حول النهر

و پدران ما بوده، اگر چنین نبود این سخن در حضور شما نمی گفتیم و هرگز این خواسته را پیش نمی نهادیم. آن گاه مطّلب گفت: شما صد ناقه سیاه چشم سرخ موی آبستن نشده نزد من دارید. ابلیس ملعون که در میان حاضران بود اندوهناک شد و نزد پدر سلما نشست و به او اشاره کرد که بیشتر بخواه. پدر سلما گفت: ای بزرگان! این چه بود؟! آیا قدر دختر ما نزد شما همین است؟ مطّلب گفت: هزار مثقال طلای سرخ نیز برای شما. باز ابلیس ملعون به پدر سلما علامت داد و اشاره کرد که بیشتر بخواه. گفت: ای جوانمرد! با سخنت در حق ما کوتاهی کردی و در بخشش کم گذاشتی. گفت: یک بار عنبر و ده جامه قبطی مصر و ده جامه عراقی نیز نزد ما دارید تا در حقّتان انصاف کرده باشیم. ابلیس ملعون علامت داد و اشاره کرد که بیشتر بخواه. پدر سلما گفت: ای جوانمرد! نزدیک شدی و بد نگفتی! مطّلب گفت: پنج کنیز به رسم خدمت از برای شما، بیشتر می خواهید؟ ابلیس ملعون اشاره کرد که بیشتر بخواه. پدر سلما گفت: ای جوانمرد! آن چه به ما می بخشی به خودتان بازمی گردد. مطّلب گفت: ده ظرف مشک خوش بو و پنج قدح کافور برای شما، راضی شدید یا نه؟ ابلیس خواست علامت دهد که پدر سلما فریاد برآورد و به او گفت: ای پیرمرد بدکار برو بیرون! «لَقَدْ جِئْتَ شَیْئاً نُکْرا»⁽⁶⁾

{واقعا کار ناپسندی مرتکب شدی} به خدا که مرا شرمنده کردی. آن گاه مطّلب به او گفت: برو بیرون ای پیرمرد بدکار! شیطان برخاست و خارج شد و یهودیان نیز با او بیرون رفتند. هنگام خروج شیطان گفت: ای عمرو! مهری که برای دخترت شرط کردی کم است، من می خواستم از این قوم چیزی بخواهم که دخترت با آن بر زنان دیگر و مردم روزگار خود افتخار کند، کوشیدم تا بر او شرط کنم برای او قصری بسازد که ده فرسخ طول و به همین مقدار عرض داشته باشد و سر به فلک کشیده باشد و سوی آسمان قد برافراشته باشد و در بالایش جایگاهی باشد که ایوان کسرا و کشتی های روان در دریا از آن دیده شود و نهری از دجله و فرات به عرض صد ذرع به سویش روان باشد که کشتی ها در آن در حرکت باشند و در اطرافش

نخلات معتدلات لا ينقطع ثمرها صيفا و لا شتاء قال المطلب يا ويلك و من يقدر علي ذلك يا شيخ السوء فقد أسرفت فيما قلت من يصل إلي ما أردت ⁽¹⁾فصاح به أبو سلمي و المطلب فأخذته الصيحة من كل مكان و كان مراد إبليس لعنه الله تفرق المجلس ثم قال أرمون بن قيطون يا قوم إن هذا الشيخ أحكم الحكماء و هو معروف في بلادنا بالحكمة و في الشام و العراق و بعد ذلك إننا ما نزوج ابنتنا برجل غريب من غير بلدنا فقامت اليهود و هم أربع مائة يهودي و أهل الحرم أربعون سيدا و جردوا سيوفهم و قال هاشم لأصحابه دونكم القوم فهذا تأويل رؤياي فقامت الصيحة فيهم فوثب المطلب علي أرمون بن قيطون و وثب هاشم علي إبليس لعنه الله فانحاز يريد الهرب فأدركه هاشم و قبضه و رفعه و جلد به الأرض ⁽²⁾فصرخ صرخة عظيمة لما غشاه ⁽³⁾نور رسول الله صلي الله عليه و آله و صار ريحا فالتفت هاشم إلي أخيه المطلب فوجده قد قتل أرمون بن قيطون و قسمه نصفين و قتل هاشم و أصحابه جمعا كثيرا من اليهود و وقعت الرجفة في المدينة و خرج الرجال و النساء و انهزم اليهود علي وجوههم و رجع أبو سلمي و قال لقومه مزجتم الفرح بالترح و ما كان سبب الفتنة إلا من إبليس ⁽⁴⁾لعنه الله فوضع ⁽⁵⁾السيف عن اليهود بعد أن قتل منهم سبعين ⁽⁶⁾رجلا و كانت عداوة اليهود لرسول الله صلي الله عليه و آله من ذلك اليوم ثم إن هاشما قال لأصحابه هذا تأويل رؤياي فافتقد اليهود الحبر فلم يجدوه ⁽⁷⁾فقال هاشم يا معاشر اليهود إنما أغواكم الشيطان الرجيم فانظروا إلي صاحبكم فإن وجدتموه فاعلموا أنه كما زعمتم حكيم من حكمائكم و إن لم تجدوه فقد حيل بينكم

نخل هایی استوار کاشته شده باشد که تابستان و زمستان بار دهند. مطّلب گفت: وای بر تو! چه کسی می تواند چنین کاری کند؟ ای پیرمرد بدکار در سخن زیاده روی کردی، دست چه کسی به خواسته تو می رسد؟ آن گاه پدر سلما و مطّلب هر دو فریاد برآوردند و از هر سو فریاد برآمد و البته نیّت ابلیس ملعون نیز به هم ریختن مجلس بود. در آن دم ارمون بن قیطون گفت: ای قوم! این پیرمرد حکیم ترین حکیمان است و در دیار ما و شام و عراق و پس از آن به حکمت معروف است، ما به مردی غریب از دیاری بیگانه دختر نمی دهیم. ناگاه یهودیان که چهارصد تن بودند برخاستند و اهالی حرم نیز که چهل تن بودند برخاستند و همه شمشیر کشیدند. هاشم به یارانش گفت: بیایید! این هم تعبیر خواب من. همه فریاد برآوردند و مطّلب سوی ارمون بن قیطون جست زد و هاشم سوی ابلیس ملعون. او رو گرداند و خواست بگریزد که هاشم خود را به او رساند و او را گرفت و بر زمین زد. او نعره ای برآورد و چون نور رسول خدا صلّی الله علیه و آله بر او افتاد، چون باد شد و رفت. هاشم رو سوی برادرش مطّلب کرد و دید او ارمون بن قیطون را کشته و دو نیمش کرده است. هاشم و یارانش جمعی بسیار از یهودیان را کشتند و لرزه ای در شهر افتاد و مردان و زنان بیرون ریختند و یهودیان پیش روی آنان شکست خوردند. پدر سلما بازگشت و به قوم خود گفت: شادی را به اندوه درآمیختید، سبب این فتنه کسی نبود جز ابلیس ملعون. این چنین آنان پس از آن که هفتاد تن از یهودیان را کشتند شمشیر از آنان برداشتند و دشمنی یهودیان با رسول خدا صلّی الله علیه و آله از آن روز شد. سپس هاشم به یارانش گفت خواب من تعبیر شد و یهودیان دیدند عالمشان نیست و دیگر او را نیافتند. هاشم گفت: ای جماعت یهود! شیطان رجیم بود که شما را فریفت، چشم در پی او اندازید، اگر او را یافتید بدانید که او همچنان که پنداشتید یکی از حکیمان شماست، اما اگر او را نیافتید، بدانید که او شما را فریفته و شما

و بينه و ظننتم أنه من أحباركم و ما هو إلا الشيطان أغواكم ثم إن أبا سلمي عمد إلي إصلاح شأنه و رجع القوم إلي أماكنهم و قد امتلئوا غيظا علي اليهود فأقبل هاشم إلي منزله و أصلح الولائم ⁽¹⁾و أمر العبيد أن يحملوا الجفان المترعة باللبن و لحوم الضأن و الإبل ثم إن عمرا مضي إلي ابنته و قال لها إن الرجل الذي يقول لك إن هاشما لجبان قد نطق بالمحال و الله لو لا أمسكته و أحلف عليه ما ترك من القوم واحدا فقالت يا أبت امض معهم علي كل حال و لا ملامة للائم ⁽²⁾قال فلما أكلوا و رفعوا أيديهم قال لهم أبو سلمي يا معاشر السادات اصرفوا عن قلوبكم الغيظ و كل هم فنحن لكم و ابنتنا هدية فقال له المطلب لك ما ذكرناه و زيادة ثم قال يا أخي هاشم أ رضيت بما تكلمت به عنك قال نعم فعند ذلك تصافحوا و مضي أبو سلمي و أخرج من كمه دنانير ⁽³⁾و دراهم فنثر الدنانير علي هاشم و أخيه المطلب و نثر الدراهم علي أصحابه و نثر عليهم زرير المسك الأذفر و الكافور و العنبر حتي غمر أطمارهم ⁽⁴⁾ثم قال يا هاشم تحب الدخول علي زوجتك هذه الليلة أو تصبر لها حتي تصلح لها شأنها ⁽⁵⁾قال بل أصبر حتي تصلح شأنها فعند ذلك أمر بتقديم مطاياهم فركبوا و خرجوا ثم إن هاشما دفع إلي أخيه المطلب ما حضره من المال و أمره أن يدفعه إلي سلمي فلما جاءها المطلب فرحت به و بذلك المال و قبلته و قالت يا سيد الحرم و خير من مشي علي قدم سلم علي أخيك و قل له ما الرغبة إلا فيك ⁽⁶⁾فاحفظ منا ما حفظنا منك ثم قالت قل ⁽⁷⁾له ما أقول لك قال قولي ما بدا لك قالت قل لأخيك إني امرأة كان لي رجل اسمه أحيحة بن الجلاح ⁽⁸⁾الأوسي و كان كثير المال فلما تزوجته اشترطت عليه أنه متي أساء إلي

پنداشته اید او از عالمان شماست، حال آن که او فقط شیطان بود که شما را فریفت. سپس پدر سلما سوی اصلاح امور شتافت و آن قوم، خشمگین از یهودیان به جایگاه خود بازگشتند. هاشم رو سوی منزل خود گذاشت و ولیمه ها ساخت و به بندگان فرمان داد تا خمره های پُر از شیر و گوشت گوسفند و شتر بیاورند. عمرو نیز سوی دخترش رفت و به او گفت: آن کس که به تو گفته بود هاشم بزدل است، سخنی محال گفته است، به خدا سوگند اگر من او را نمی گرفتم و او را قسم نمی دادم، یک نفر از آن قوم را هم بر جا نمی گذاشت. سلما گفت: ای پدر! هر گونه به صلاح می بینی با آنان رفتار کن که جایی برای سرزنش سرزنشگران نیست. وقتی آن قوم طعام را خوردند و دست ها برافراشتند، پدر سلما به آنان گفت: ای جماعت سروران! غم و کینه از دل هایتان بزدایید که ما از برای شماییم و دخترمان هدیه شما باشد. مطّلب گفت: هر آن چه گفتیم با بیشترش از برای شما. سپس گفت: برادرم هاشم! از سخنانی که برایت گفتم خشنودی؟ گفت: آری. در آن هنگام دست دادند و پدر سلما رفت و از آستین خود دینار و درهم درآورد و دینارها را بر سر هاشم و برادرش مطّلب و درهم ها را بر سر یارانشان ریخت و آن قدر قطعه های مشک خوش بو و کافور و عنبر بر سرشان ریخت که لباس هایشان را در میان گرفت. سپس گفت: ای هاشم! آیا دوست داری همین امشب بر همسرت وارد شوی یا صبر می کنی تا آماده شود؟ گفت: صبر می کنم تا آماده شود. آن گاه فرمان داد تا چهارپایانشان را تقدیمشان کنند. آنان سوار شدند و بیرون رفتند. هاشم هر آن چه از مال نزد خود داشت به برادرش مطّلب داد و به او گفت تا آن ها را به سلما بدهد. وقتی مطّلب نزد سلما رفت، سلما از دیدار او و آن مال شاد شد و گفت: ای سرور اهل حرم و ای نیکترین مرد! به برادرت سلام برسان و به او بگو که من تنها خواهان تو هستم و آن چه را که ما از تو در دل نگاه داشته ایم تو نیز از ما نگاه دار. سپس به او گفت: سخن مرا به او برسان. گفت: هر چه دوست داری بگو. گفت: به برادرت بگو من زنی هستم که شوهری به نام احیحة بن جلاح اوسی داشتم که مال بسیار داشت. وقتی با او ازدواج کردم بر او شرط گذاشتم که هر وقت به من

فارقته و كان من قصتي أني رزقت منه ولدا فأردت فراقه فأخذت خيطا و ربطته في رجل الطفل فجعل الطفل يبكي تلك الليلة حتي مضي من الليل ثلثه أو نصفه و قطعت الخيط من رجل الطفل فنام الطفل و أبوه فخرجت إلي أهلي فانتبه الرجل فلم يجدني فعلم أنها حيلة مني عليه و أنا قد حدثتك بهذا الحديث لتخبر به أخاك لكيلا يخفي عليه شي‌ء من أمري و لا يشتغل عني بباقي نسائه فقال المطلب عند ذلك اعلمي أن أخي قد تطاولت إليه الملوك في خطبته و رغبوا في تزويجه فأبي حتي أتاه آت في منامه فأخبره بخبرك فرغب فيك و أراد أن يستودعك هذا النور الذي استودعه الله إياه بعد الأنبياء فأسأل الله أن يتم لكم السرور و أن يكفيكم كل محذور ⁽¹⁾ثم إنه خرج و هي تشيعه و معها نساء من قومها فمضي إلي أخيه و أخبره بما قالت له سلمي فضحك لذلك و قال له بلغت الرسالة قال ثم أقام هاشم أياما و دخل علي زوجته سلمي في مدينة يثرب و حضر عرسها الحاضر و البادي من جميع الآفاق فلما دخل بها رأي ما يسره من الحسن و الجمال و الهيئة و الكمال ثم إن سلمي دفعت إليه جميع المال الذي دفعه إليها و زادته أضعافا فلما واقعها حملت منه في ليلتها بعبد المطلب جد رسول الله صلي الله عليه و آله و هذا حديث تزويج سلمي بهاشم و كان أهل يثرب يعملون الولائم و يطعمون الناس إكراما لهاشم و أصحابه و قد زاد سلمي حسنا و جمالا و صار أهل يثرب يهنئونها بما خصها الله تعالي به. ⁽²⁾.

قال أبو الحسن البكري حدثنا أشياخنا و أسلافنا الرواة لهذا الحديث أنه لما

بدی کرد از او جدا شوم. داستان من با او چنین شد که از او دارای فرزندی شدم و خواستم از او جدا شوم. بنابراین نخی برداشتم و آن را به پای کودک بستم. کودک به گریه افتاد تا این که ثلث یا نصف از آن شب گذشت. من نخ را از پای کودک باز کردم و کودک خوابید و پدرش نیز خوابید. من هم سوی خانواده ام خارج شدم. آن مرد بیدار شد و مرا نیافت و دانست که این کار حیله من علیه او بوده. من این ماجرا را برایت گفتم تا آن برادرت را از آن باخبر کنی تا چیزی از من بر او پنهان نماند و از من سوی زنان دیگرش روی نگرداند. در آن هنگام مطّلب گفت: بدان که پادشاهان در خواستن برادر من از هم پیشی می گرفتند و خواهان ازدواج با او بودند، اما او نمی پذیرفت تا این که کسی به خوابش آمد و او را از تو خبر داد، این چنین او خواهان تو شد و خواست این نوری را که خداوند پس از پیامبران به او امانت داده به تو بسپارد، از خدا می خواهم که کارتان را به شادی بگذراند و در هر رویداد شما را کفایت کند. سپس مطّلب خارج شد و سلما با زنان قوم خود او را بدرقه کرد. او نزد برادرش رفت و او را از سخن سلما خبر داد. هاشم از این سخن خندید و به او گفت پیغام را رساندی. هاشم چند روزی بماند و سپس در شهر یثرب بر همسرش سلما وارد شد. در عروسی آنان شهرنشین و بادیه نشین از همه آفاق آمدند. وقتی هاشم بر سلما وارد شد، او را در نیکی و زیبایی و خوبرویی و کمال دید و بسیار شاد شد. سپس سلما همه اموالی را که وی برایش فرستاده بود با بیشترش به او برگرداند. چون هاشم آن شب با او درآمیخت، او عبدالمطّلب جدّ رسول خدا را باردار شد و این داستان ازدواج سلما با هاشم بود. اهل یثرب ولیمه ها ترتیب دادند و به بزرگداشت هاشم و یارانش مردمان را طعام دادند و نیکی و زیبایی سلما افزون شد و اهل یثرب می آمدند و برای آن چه خداوند وی را به آن ویژه گردانده بود به او تبریک می گفتند.

ابوالحسن بکری می گوید: شیوخ ما و پیشینیان ما که این سخن را برای ما روایت کردند گفته اند:

تزوج هاشم بن عبد مناف بسلمي بنت عمرو النجارية و دخل بها حملت بعبد المطلب جد رسول الله صلي الله عليه و آله و انتقل النور الذي كان في وجهه إلي سلمي زادها حسنا و جمالا و بهجة و كمالا حتي شاع حسنها في الآفاق و كان يناديها الشجر ⁽¹⁾و الحجر و المدر بالتحية و الإكرام و تسمع قائلا يقول عن يمينها السلام عليك يا خير البشر ⁽²⁾و لم تزل تحدث بما تري حتي حذرها هاشم فكانت تكتم أمرها عن قومها حتي إذا كان ذات ليلة سمعت قائلا ⁽³⁾يقول:

لك البشر إذ أوتيت أكرم من مشي *** و خير الناس من حضر و بادي

و قال لما سمعت ذلك لم تدع هاشما يلامسها بعد ذلك ⁽⁴⁾قال ثم إن هاشما أقام في المدينة أياما حتي اشتهر حمل سلمي فقال لها يا سلمي ⁽⁵⁾إني أودعتك الوديعة التي أودعها الله تعالي آدم عليه السلام و أودعها آدم عليه السلام ولدها شيثا عليه السلام و لم يزالوا يتوارثونها من واحد إلي واحد إلي أن وصلت إلينا و شرفنا الله بهذا النور و قد أودعته إياك و ها أنا آخذ عليك العهد و الميثاق بأن تقيه و تحفظيه و إن أتيت به و أنا غائب عنك فليكن عندك بمنزلة الحدقة من العين و الروح بين الجنبين و إن قدرت علي أن لا تراه العيون فافعلي فإن له حسادا و أضدادا و أشد الناس عليه اليهود و قد رأيت ما جري بيننا و بينهم يوم خطبتك و إن لم أرجع من سفري هذا أو سمعت أني قد هلكت فليكن عندك محفوظا مكرما إلي أن يترعرع ⁽⁶⁾و احمليه إلي الحرم إلي عمومته في دار عزه و نصرته ثم قال لها اسمعي و احفظي ما قلت لك قالت نعم قد سمعت و أطعت و لقد أوجعتني

وقتی هاشم بن عبدمناف با سلما دختر عمرو از بنی نجار ازدواج کرد و بر او وارد شد، او عبدالمطّلب جدّ رسول خدا را باردار شد و نوری که در چهره او بود به سلما منتقل شد و بر نیکی و زیبایی و شادمانی و کمال او چنان افزود که آوازه خوبی او در آفاق پیچید و درختان و سنگ ها و کلوخ ها او را ندا می دادند و او را تبریک و تکریم می گفتند و او می شنید که کسی از سمت راستش می گوید: سلام بر تو ای بهترین آدمیان. او پیوسته آن چه را می دید برای دیگران می گفت تا اینکه هاشم او را برحذر داشت و او دیگر از قوم خود پنهان می کرد. تا این که شبی شنید کسی می گوید:

«بشارت باد بر تو که ارجمندترین کسی که گام بر زمین نهاد و برترین آدمیان در همه شهرها و بادیه ها به تو داده شده است.»

چون سلما این را شنید دیگر نگذاشت هاشم با او نزدیکی کند. سپس هاشم چند روزی در شهر ماند تا این که سخن از بارداری سلما پیچید. به سلما گفت: من امانتی را به تو سپردم که خداوند متعال به آدم سپرد و آدم به فرزندش شیث داد و همچنان از کسی به کسی به ارث داده شد تا این که به ما رسید و خداوند ما را به این نور مشرّف کرد و من آن را به تو سپردم، اکنون از تو عهد و پیمان می گیرم که مراقبش باشی و او را حفظ کنی و اگر زاده شد و من نزدت نبودم، باید نزد تو در مقام مردمک چشم و جان سینه ات باشد، اگر می توانی چنان کن که چشم ها او را نبینند که او حسودان و دشمنانی دارد و بدترین مردم در حق او یهودیان اند، خود دیدی که روز خواستگاری ات میان ما و آنان چه شد، اگر من از این سفر بازنگشتم یا شنیدی که من جان باخته ام، باید او نزد تو محفوظ و ارجمند باشد تا این که بزرگ شود، سپس او را به حرم ببر و به سرای عزت و نصرت نزد عموهایش برسان. سپس به او گفت سخن مرا بشنو و به آن عمل کن. سلما گفت: البته! شنیدم و فرمان بُردم گرچه با

بكلامك فأنا أسأل الله العظيم أن يردك سالما ثم خرج هاشم و أخوه المطلب و أصحابه و أقبل عليهم و قال يا بني أبي و عشيرتي من بني لوي إن الموت سبيل لا بد منه و أنا غائب عنكم و لا أدري أني أرجع إليكم أم لا و أنا أوصيكم إياكم و التفرق و الشتات فتذهب حميتكم و تقل قيمتكم و يهين قدركم عند الملوك و يطمع فيكم الطامع فهل أنت يا أخي لما أقول لك سامع و إني مخلف فيكم و مقدم عليكم أخي المطلب دون إخوتي لأنه من أبي و أمي و أعز الخلق عندي و إن سمعتم وصيتي و قدمتموه و سلمتم إليه مفاتيح الكعبة و سقاية الحاج و لواء نزار و كل ما كان من مكارم الأنبياء سعدتم ⁽¹⁾و إني أوصيكم بولدي الذي اشتملت عليه سلمي فإنه سيكون له شأن عظيم و لا تخالفوا قولي قالوا سمعنا و أطعنا غير أنك كسرت قلوبنا بوصيتك و أزعجت أفئدتنا بقولك قال ثم إن هاشما سافر إلي غزة ⁽²⁾الشام فحضر موسمها و باع أمتعته و شري ما كان يصلح له و اشتري لسلمي طرفا و تحفا ثم إنه تجهز للسفر فلما كان الليلة التي عزم فيها علي الرحيل طرقته حوادث الزمان و أتته العلة فأصبح مثقلا و ارتحل رفقاءه و بقي هاشم و عبيده و أصحابه ⁽³⁾فقال لهم الحقوا بأصحابكم فإني هالك لا محالة و ارجعوا إلي مكة و إن مررتم علي يثرب ⁽⁴⁾فأقرءوا زوجتي سلمي عني السلام و أخبروها بخبري و عزوها في شخصي و أوصوها بولدي فهو أكبر همي و لولاه ما نلت أمري فبكي القوم بكاء شديدا فقالوا ما نبرح عنك حتي ننظر ما يكون من أمرك و أقاموا يومهم ⁽⁵⁾فلما أصبحوا ترادفت ⁽⁶⁾عليه الأمراض فقالوا له كيف تجد نفسك فقال:

سخنانت مرا اندوهناک کردی، از خداوند بزرگ می خواهم که تو را سالم بازگرداند. در آن دم هاشم به همراه برادرش مطّلب و یاران خود خارج شد و رو سوی آنان گفت: ای برادران و ای خاندان بنی لوی! به راستی مرگ راهی است که گریزی از آن نیست، من از شما جدا می شوم و نمی دانم نزدتان بازمی گردم یا نه، شما را وصیت می کنم که از تفرقه بپرهیزید و از هم پراکنده نشوید تا مبادا غیرتتان از بین برود و ارزشتان کم شود و قدرتتان در نظر پادشاهان سست شود و طمعکاران در شما طمع کنند، تو ای برادرم! آن چه را می گویم بشنو، من در میان برادرانم برادرم مطّلب را نزد شما به جا می گذارم و او را در میانتان می گذارم، زیرا او از پدر و مادرم است و نزد من عزیزترین مردمان است، اگر وصیت مرا بشنوید و او را پیشوای خود کنید و کلیدهای کعبه و آب داری حاجیان و بیرق نزار و آن چه از کرامات پیامبران به ما رسیده را به او بسپارید، سعادتمند می شوید، شما را درباره فرزندم که در دل سلما است نیز وصیت می کنم چراکه او مقامی والا دارد، از سخن من سرپیچی نکنید. گفتند: شنیدیم و فرمان بُردیم، اما با وصیت ات دل هایمان را شکستی و قلب هایمان را به درد آوردی. هاشم سوی غزه شام سفر کرد و در فصل تجارت آن جا حاضر شد و کالای خود را فروخت و آن چه می خواست خرید و برای سلما نیز هدایایی گرفت و سپس آماده سفر شد. چون شبی فرارسید که قصد داشت بازگردد، به حوادث روزگار مبتلا گشت و بیمار شد و در بستر افتاد و از رفیقانش باز ماند. این چنین هاشم با بندگانش و یارانش بر جا ماند. هاشم به آنان گفت: به یارانتان ملحق شوید که من ناگزیر رفتنی هستم، به مکه بازگردید و اگر بر یثرب گذر کردید، سلام مرا به همسرم سلما برسانید و او را از من باخبر کنید و به خاطر من دلداری اش دهید و درباره فرزندم به او سفارش کنید که فرزندم بزرگترین دغدغه من است و اگر او نبود به مقصودم نمی رسیدم. آن قوم سخت گریستند و گفتند ما از تو جدا نمی شویم و منتظر می مانیم تا ببینیم حال تو چه می شود. ایشان آن روز ماندند و چون بیماری وی بالا گرفت به او گفتند: حال خود را چگونه می بینی؟ هاشم گفت:

لا مقام لي معكم أكثر من يومي هذا و غدا توسدوني التراب ⁽¹⁾فبكي القوم بكاء شديدا و علموا أنه مفارق الدنيا و لم يزالوا يشاهدونه ⁽²⁾حتي طلع الفجر الأول فاشتد به الأمر فقال لهم أقعدوني و سندوني و آتوني بدواة و قرطاس فأتوه بما طلب و جعل يكتب و أصابعه ترتعد فقال باسمك اللهم هذا كتاب كتبه عبد ذليل جاءه أمر مولاه بالرحيل أما بعد فإني كتبت إليكم هذا الكتاب و روحي بالموت تجاذب لأنه لا لأحد من الموت مهرب ⁽³⁾و إني قد نفذت إليكم أموالي فتقاسموها بينكم بالسوية و لا تنسوا البعيدة عنكم ⁽⁴⁾التي آخذت نوركم و حوت عزكم سلمي و أوصيكم بولدي الذي منها و قولوا لخلادة ⁽⁵⁾و صفية و رقية يبكين علي و يندبن ندب الثاكلات ثم بلغوا سلمي عني السلام و قولوا لها آه ثم آه إني لم أشبع من قربها و النظر إليها و إلي ولدها و السلام عليكم و رحمة الله إلي يوم النشور ثم طوي الكتاب و ختمه و دفعه إلي أصحابه و قال أضجعوني فأضجعوه فشخص ببصره نحو السماء ثم قال رفقا رفقا أيها الرسول بحق ما حملت من نور المصطفي و كأنه كان مصباحا و انطفأ ثم لما مات جهزوه و دفنوه و قبره معروف هناك ثم عزم عبيده و غلمانه علي الرحيل بأمواله و فيه يقول الشاعر:

اليوم هاشم قد مضي لسبيله *** يا عين جودي منك بالعبرات

و ابكي علي البدر المنير بحرقة *** و ابكي علي الضرغام طول حياتي

آه أبو كعب مضي لسبيله *** يا عين فابكي الجود بالعبرات

صعب العريكة لا به لؤم و لا *** فشل غداة الروع و الكربات

يا عين ابكي غيث جود هاطل *** أعني ابن عبد مناف ذي الخيرات

من بیشتر از امروز در میان شما نیستم، فردا مرا به خاک می سپارید. آن قوم سخت گریستند و دانستند که او از دنیا می رود. آنان همچنان بر بستر او نشستند تا این که سپیده نخست سر زد و حال او بد شد. به آنان گفت: مرا بنشانید و به جایی تکیه ام دهید و دوات و کاغذی بیاورید. آن چه می خواست برایش کردند. او شروع به نوشتن کرد و در حالی که دستانش می لرزید، نوشت: خداوندا به نام تو، این نوشته ای است به خط بنده ای ذلیل که امر مولایش برای مرگ به او رسیده است، اما بعد! من این نوشته را در حالی برایتان می نویسم که روحم سوی مرگ روان است و هیچ کس را از مرگ گریزی نیست، من اموالم را در میان شما می گذارم، آن ها را به مساوات میان خود تقسیم کنید و سلما را که از شما دور است و نور شما را و عزت شما را در میان گرفته فراموش نکنید و شما را درباره فرزندی که از او دارم سفارش می کنم، به خلاده و صفیه و رقیه بگویید بر من بگریند و در سوگ من عزاداری کنند، سپس سلام مرا به سلما برسانید و به او بگویید افسوس و افسوس، من از بودن با او و نگریستن به او و فرزند او سیر نشدم، سلام و رحمت خدا بر شما باد تا روز قیامت. سپس نوشته را پیچید و آن را مهر کرد و به یارانش داد و گفت: مرا بخوابانید. چون او را خواباندند نظر سوی آسمان کرد و گفت: ای فرستاده خداوند! به حق نور آن برگزیده که من حاملش بودم با من مدارا کن. گویی او چراغی بود و خاموش شد. چون جان سپرد، او را آماده کردند و به خاکش سپردند و مزارش در آن جا معروف شد. سپس بندگان و غلامانش اموالش را برداشتند و به راه افتادند، شاعر در این باره گفته:

«امروز هاشم جان سپرد، ای دیده سخاوتمندانه اشک بریز،

و با سوز و گداز بر آن ماه تابان گریه کن و تا عمر باقی است بر آن شیر روزگار گریه کن،

آه که ابوکعب درگذشت، ای دیده سخاوتمندانه اشک بریز،

والا مرامی که نه سرزنشی به او روا بود و نه در برابر هراس ها و ناگواری ها سر خم می کرد،

ای دیده همچون بارانی سیل آسا اشک بریز که صاحب نیکی ها پسر عبدمناف درگذشته،

و ابكي لأكرم من مشي فوق الثري *** فلأجله قد أردفت زفراتي

قال و سار القوم حتي أشرفوا علي يثرب فبكوا بكاء شديدا و نادوا وا هاشماه وا عزاه و خرج الناس و خرجت سلمي و أبوها و عشيرتها فنظروا و إذا بخيل هاشم قد جزوا نواصيها و شعورها و عبيد هاشم يبكون ⁽¹⁾فلما سمعت سلمي بموت هاشم مزقت أثوابها و لطمت خدها و قالت وا هاشماه مات و الله لفقدك الكرم و العز من بعدك يا هاشماه يا نور عيني من لولدك الذي لم تر عيناك قال فضج الناس بالبكاء و النحيب ثم إن سلمي أخذت سيفا من سيوف هاشم و عطفت به علي ركابه و عقرتها عن آخرها و حسبت ثمنها علي نفسها و قالت لوصي هاشم أقرئ المطلب عني السلام و قل له إني علي عهد أخيه و إن الرجال بعده علي حرام ثم إن العبيد و الغلمان ساروا إلي مكة و قد سبقهم الناعي إلي أولاده و عياله فأكثر أهل مكة البكاء و النحيب و خرج الرجال و خرجت نساء قريش منشرات الشعور و مشققات الجيوب و خرجت نساء سادات بني عبد مناف و تقدمت خلادة ⁽²⁾تلومهم حيث إنهم لم يحملوه إلي الحرم و أنشأت تقول:

يا أيها الناعون أفضل من مشي *** الفاضل بن الفاضل بن الفاضل

أسد الثري ما زال يحمي أهله *** من ظالم أو معتد بالباطل

ماضي العزيمة أروع ذي همة *** عليا وجود كالسحاب الهاطل

زين العشيرة كلها و عمادها *** عند الهزاهز طاعن بالذابل ⁽³⁾إن السميدع قد مضي ⁽⁴⁾في بلدة *** بالشام بين صحاصح و جنادل

قال فلما فرغت من شعرها أتت إليهم بنته الشعثاء فحثت التراب علي وجههم

بر ارجمندترین رهرو بر خاک بگری که به خاطر اوست که ناله های من برخاسته.»

آن قوم به راه افتادند تا این که به نزدیکی یثرب رسیدند و سخت گریستند و ندای وا هاشما سر دادند و سوگواری کردند. مردم بیرون آمدند و سلما و پدر و خاندان او نیز بیرون آمدند و ناگاه اسبان هاشم را دیدند که موهای پیشانی و موهای بدنشان را بریده اند و بندگان هاشم را دیدند که می گریند. چون سلما شنید که هاشم درگذشته است، جامه درید و بر صورت خود زد و گفت: وا هاشما! به خدا سوگند که با نبودن تو کرامت و عزت مُرد. ای هاشم ای نور چشم من! فرزندت که چشمان تو او را ندید چه کس را دارد؟ آن گاه مردم به گریه و زاری افتادند. سپس سلما یکی از شمشیرهای هاشم را برداشت و سوی شتران هاشم رفت و همه را پی کرد و بهای همه را از خود داد و به وصیّ هاشم گفت: سلام مرا به مطّلب برسان و به او بگو من بر عهد برادرش خواهم ماند و پس از او مردان بر من حرام باشند. بندگان و غلامان سوی مکه به راه افتادند و کسی در سوگ هاشم جلوتر از آنان نزد عیال و فرزندان هاشم رفت. اهل مکه بسیار گریستند و زاری کردند و مردان بیرون آمدند و زنان قریش موهای خود پریشان کردند و گریبان های خود دریدند و زنان بنی عبدمناف بیرون ریختند و خلاده پیشاپیش همه شتافت و کاروان را سرزنش کرد که چرا هاشم را به حرم نیاورده اند و سرود:

«ای سوگوارانِ برترین راهرو، آن بزرگ مرد پسر بزرگ مرد پسر بزرگ مرد!

آن شیر پهنه زمین که در برابر هر ستمگر و تجاوزکار ناحقّی همواره از خاندان خود پاسداری می کرد.

آن مرد آهنین اراده و شگفت انگیز و بلندهمت که وجودی والا همچون ابر بارانی داشت،

آن زینت و ستون همه عشیره که به هنگام فتنه های سخت با نیزه تیزش می شتافت،

آن مرد والامقام در دیاری در شام میان دشت ها و صخره ها درگذشت.»

چون شعرش به پایان رسید، دختر هاشم، شعثا سوی کاروان آمد و خاک بر چهره های آنان پاشید

و قالت بئس العشيرة أنتم ضيعوا سيدهم و أسلموا عمادهم أ ما كان هاشم مشفقا عليكم إذا نزل به الموت أن تحملوه إلي بلده و عشيرته حتي نشاهده و أنشأت بعد ذلك تقول:

يا عين جودي و سحي ⁽¹⁾دمعك الهطلا *** علي كريم ثوي في الشام ثم خلا

زين الوري ذاك الذي سن القري *** كرما و لم ير في يديه مذ نشأ بخلا

قال: فلما فرغت من شعرها أقبلت ابنة الطليعة حليلة هاشم تقول: ⁽²⁾

ألا يا أيها الركب الذين تركتموا *** كريمكم بالشام رهن مقام

أ لم تعرفوا ما قدره و فخاره *** ألا إنكم أولي الوري بملام

أيا عبرتي سحي عليه فقد مضي *** أخو الجود و الأضياف تحت رخام

قال: و كان آخر من رثاه من بناته رقية فإنها جعلت تندب و تقول:

عين جودي بالبكاء و العويل *** لأخ الفضل و السخاء الفضيل

طيّب الأصل في العزيمة ماض *** سمهري ⁽³⁾في النائبات أصيل

قال: فبكي القوم عند ذلك و فكوا كتابه و قرءوه فجددوا حزنهم ثم قدموا أخاه المطلب و سودوه عليهم فقال إن أخي عبد شمس أكبر مني و أحق بهذا الأمر فقال عبد شمس و ايم الله إنك خليفة أخي هاشم قال فرضوا أهل مكة بذلك و سلموا له ⁽⁴⁾لواء نزار و مفاتيح الكعبة و السقاية و الرفادة و دار الندوة و قوس إسماعيل عليه السلام و نعل شيث عليه السلام و قميص إبراهيم عليه السلام و خاتم نوح عليه السلام و ما كان في أيديهم من مكارم الأنبياء و أقام المطلب أياما ⁽⁵⁾فلما اشتد بسلمي الحمل و جاءها المخاض و هي لا تجد ألما إذ سمعت هاتفا يقول:

و گفت شما بدترین خاندان هستید که سرور خود را تباه کردید و ستون خود را بر جا گذاشتید، مگر هاشم دلسوز شما نبود تا چون درگذشت او را سوی دیار و دودمانش بیاورید تا او را ببینیم، سپس سرود:

ای چشم بی وقفه و سیل آسا اشک ببار، بر آن مرد بخشنده که در شام به خاک سپرده شد و تنها ماند،

آن زینت مردمان و بخشنده ترین میزبانان که از وقتی بالید کسی در دستش بخل ندید.»

چون شعر شعثا به پایان رسید، دختر طلیعه، همسر هاشم آمد و سرود:

ای کاروانیان که بزرگ خود را در شام بر جا گذاشتید و به آرامگاه سپردید،

مگر منزلت و مرتبت او را نمی دانستید؟! بدانید که شما بیش از هر کس به نکوهش سزاوارید،

ای اشک من! در غم او ببار که آن مرد بخشنده و مهمان نواز به زیر خاک رفت.»

و آخرین کسی که از میان دختران هاشم او را رثا گفت، رقیه بود که در سوگ هاشم سرود:

«ای چشم! سخاوتمدانه بگری و زاری کن، در غم آن مرد والا و بخشنده و بزرگوار

آن مرد پاک نهاد که اراده ای نافذ داشت و در دشواری ها چون نیزه برّان بود.»

آن گاه آن قوم گریستند و نوشته را باز کردند و آن را خواندند و داغشان تازه شد. سپس برادر هاشم مطّلب را پیش آوردند و او را پیشوای خود کردند. او گفت: برادر من عبدشمس از من بزرگ تر است و برای این کار سزاوارتر از من است. اما عبدشمس گفت: به خدا سوگند که تو جانشین برادرم هاشم هستی. اهل مکه به این امر راضی شدند و بیرق نزار و کلیدداری و آبداری و پرده داری و میزبانی کعبه و دار الندوه و کمان اسماعیل و پای افزار شیث و پیراهن ابراهیم و انگشتر نوح و هر آن چه را از کرامات پیامبران نزد خود داشتند، به او تحویل دادند و او روزگاری آن جا بماند. تا این که بارداری بر سلما سخت شد و هنگام زایمانش فرا رسید، اما دردی نداشت. ناگاه از سروشی شنید که سرود:

يا زينة النساء من بني النجار *** بالله اسدلي عليه بالأستار

و احجبيه عن أعين النظار *** كي تسعدي في جملة الأقطار

قال: فلما سمعت شعر الهاتف أغلقت بابها و أسدلت سترها و كتمت أمرها فبينما هي تعالج نفسها إذ نظرت إلي حجاب من نور قد ضرب عليها من البيت إلي عنان السماء و حبس الله عنها الشيطان الرجيم فولدت شيبة الحمد و قامت و تولت أمرها ⁽¹⁾و لما وضعته سطع منه ⁽²⁾نور شعشعاني و كان ذلك النور نور رسول الله صلي الله عليه و آله فضحك و تبسم ⁽³⁾فتعجبت أمه من ذلك ثم نظرت إليه فإذا هي بشعرة بيضاء تلوح في رأسه فقالت نعم أنت شيبة كما سميت ثم إن سلمي درجته في ثوب من صوف و قمطته و هيأته و لم تعلم به أحدا من قومها حتي مضت له أيام و صارت تلاعبه و يهش إليها فلما كمل له شهر علم الناس فأقبلت القوابل إليها فوجدوها تلاعبه ⁽⁴⁾فلما صار له شهران مشي و لم يكن علي اليهود أشد منه ⁽⁵⁾و أكثر ضررا و كانوا إذا نظروا إليه امتلئوا غيظا و خنقا ⁽⁶⁾لما يعلمون بما سيظهر منه من تدميرهم و خراب أوطانهم و ديارهم و قطع آثارهم ⁽⁷⁾و كانت أمه إذا ركبت ركب معها أبطال الأوس و الخزرج و كانت مطاعة بينهم ⁽⁸⁾و كان إذا خرج يلعب يقفون ⁽⁹⁾الناس من حوله يفرحون به أولادهم ⁽¹⁰⁾و كانت أمه لا تأمن عليه أحدا فلما تم له سبع سنين اشتد حبله و قوي بأسه و تبين

«ای زینت زنان بنی نجار! تو را به خدا او را پشت پرده ها نگاه دار

و او را از چشم بینندگان پنهان دار، تا در سراسر زمین سعادتمند شوی»

چون این سخن از سروش بشنید، درها را بست و پرده ها را کشید و امر خویش پنهان کرد. در همان حال که متوجه خود بود، ناگاه دید پرده ای از نور از خانه تا به طاق آسمان بر او برافراشته شده تا خداوند شیطان رجیم را از او دور بدارد. آن گاه شیبة الحمد را به دنیا آورد و در دم برخاست و به امور خود رسید.

وقتی کودک را زمین گذاشت، نوری تابناک از او تابش گرفت که نور رسول خدا صلّی الله علیه و آله بود. کودک خندید و لبخند زد و مادرش از این صحنه شگفت زده شد. سپس به او نگریست و ناگاه مویی سپید در سرش دید که می درخشید. گفت: بله! تو شیبه (سپیدمو) هستی و همین نام گرفتی. سپس او را در لباسی از پنبه پیچید و او را قنداق کرد و روبراهش کرد و هیچ کس از قوم خود را باخبر نکرد. سه روز گذشت و سلما با او بازی می کرد و او برای سلما خوشحالی می کرد. چون یک ماهه شد مردم باخبر شدند و قابله ها آمدند و دیدند سلما با او بازی می کند و چون دو ماهه شد به راه افتاد. وجود هیچ کس بر یهودیان سخت تر و زیانبارتر از او نبود و چون او را می دیدند از اندوه و کینه لبریز می شدند، چراکه می دانستند از او کسی پدید می آید که آنان را از پا در می آورد و سرا و دیارشان را نابود می کند و آثارشان را از میان می برد. هرگاه مادر شیبه بر چهارپا سوار می شد، پهلوانان اوس و خزرج همراهی اش می کردند و فرمانش را به اجرا می رساندند، و وقتی شیبه برای بازی بیرون می رفت، مردم اطرافش می ایستادند و فرزندانشان از دیدن او خوشحال می شدند و مادرش از هیچکس بر او ایمن نبود. وقتی هفت سالش به پایان رسید، اندامش درشت و دلاوری اش پدیدار شد و برتری اش

للناس فضله و كان يحمل الشي‌ء الثقيل و يأخذ الصبي و يصرعه فلم يشكوه إلي أمه و كان يهشم عظامهم.

قال أبو الحسن البكري بلغنا أن رجلا من بني الحارث دخل يثرب في حاجة ⁽¹⁾فإذا هو بابن هاشم يلعب مع الصبيان قد غمرهم بنوره فوقف الرجل ينظر ⁽²⁾إلي الصبي و هو يقول ما أسعد من أنت في ديارهم ساكن و كان يلعب و هو يقول

أنا ابن زمزم و الصفا أنا ابن هاشم و كفي قال فناداه الرجل يا فتي فأجاب و قال ما تريد يا عم قال ما اسمك قال شيبة بن هاشم بن عبد مناف مات أبي و جفوني عمومتي و بقيت مع أمي و أخوالي فمن أين أقبلت يا عم قال من مكة قال و هل أنت متحمل لي رسالة ⁽³⁾و متقلد لي أمانة قال الحارث و حق أبي و أبيك إني فاعل ما تأمرني به قال يا عم إذا رجعت إلي بلدك سالما و رأيت بني عبد مناف فأقرئهم مني السلام و قل لهم إن معي رسالة غلام يتيم مات أبوه و جفوه عمومته يا بني عبد مناف ما أسرع ما نسيتم وصية هاشم و ضيعتم نسله و إذا هبت الريح تحمل روائحكم إلي قال فبكي الرجل و استوي علي مطيته و أرسل زمامها ⁽⁴⁾حتي قدم مكة فلم يكن له همة إلا رسالة الغلام ثم أتي مجلس بني عبد مناف فوجدهم جلوسا فأنعمهم صباحا و قال يا أهل الفضل و الأشراف يا بني عبد مناف أراكم قد غفلتم عن عزكم و تركتم مصباحكم يستضي‌ء به غيركم قالوا و ما ذلك فأخبرهم بوصية ابن أخيهم فقالوا و ايم الله ما ظننا أنه صار إلي هذا الأمر فقال لهم الحارث و إنه ⁽⁵⁾ليعجز الفصحاء عن فصاحته و يعجز اللبيب عن خطابه ⁽⁶⁾و إنه لفصيح اللسان جري الجنان يتحير في كلامه اللبيب فائق علي العلماء عاقل أديب إلي عقله الكفاية و إلي جماله النهاية فقال عمه المطلب بن عبد مناف شعرا:

برای مردم آشکار گشت و چیزهای سنگین بلند می کرد و کودکان را می گرفت و زمین می زد و هیچ کس شکایتش را به مادرش نمی کرد و می توانست استخوان آنان را بشکند.

ابوالحسن بکری می گوید: شنیده ایم که مردی از بنی حارث برای کاری وارد یثرب شد و ناگاه پسر هاشم را دید که با کودکان بازی می کند و با نور خود آنان را در میان گرفته است. آن مرد ایستاد و به آن کودک نگریست و می گفت: خوشا به حال آنان که تو در بلادشان به سر می بری! حال آن که شیبه بازی می کرد و می سرود:

«من پسر زمزم و صفا هستم، من پسر هاشم هستم و همین برایم بس است.»

آن مرد او را صدا زد و گفت: ای جوانمرد! پاسخ داد و گفت: چه می خواهی ای عمو! گفت: نامت چیست؟ گفت: شیبة بن هاشم بن عبدمناف، پدرم درگذشت و عموهایم با من جفا کردند و با مادر و دایی هایم ماندم، از کجا آمده ای ای عمو؟!

گفت: از مکه. گفت: آیا برای من پیامی می رسانی و امانتی را از من بر عهده می گیری؟ حارث گفت: به پدر تو و پدر خودم سوگند که هر فرمانی بدهی انجام می دهم. گفت: ای عمو! هر وقت سالم به دیارت بازگشتی و پسران عبدمناف را دیدی، سلام مرا به آنان برسان و به آنان بگو من با خود پیغامی از پسری یتیم دارم که پدرش درگذشت و عموهایش به او جفا کردند، ای پسران عبدمناف! چه زود وصیت هاشم را فراموش کردید و تبار او را تباه کردید، هر نسیمی می وزد با خود شمیم شما را برای من می آورد. آن مرد گریست و سوار بر چهارپایش شد و افسار در دست گرفت تا این که به مکه رسید و هیچ دغدغه ای نداشت جز این که پیغام آن پسر را برساند. به مجلس پسران عبدمناف رسید و دید نشسته اند. صبح به خیر گفت و خطابشان کرد: ای اهل فضیلت و شرف! ای پسران عبدمناف! می بینم که از عزت خود چشم پوشیده اید و چراغتان را وانهاده اید تا دیگران از آن نور بگیرند. گفتند: چه شده؟ او آنان را از سفارش برادرزاده شان خبر داد. گفتند: به خدا سوگند نمی دانستیم او این چنین شده است. حارث به آنان گفت: فصیحان از فصاحتش درمی مانند و خردمندان از سخنانش به عجز می افتند، زبانی فصیح و قلبی بزرگ دارد و خردمندان را در سخن سرگشته می کند و بر علما چیره می شود، عاقل و ادیبی است که در عقل سرآمد است و در زیبایی در نهایت. آن گاه عمویش مطّلب بن عبدمناف سرود:

أقسمت بالسلف الماضين من مضر *** و هاشم الفاضل المشهور في الأمم

لأمضين إليه الآن مجتهدا *** و أقطعن إليه البيد في الظلم

السيد الماجد المشهور من مضر *** نور الأنام و أهل البيت و الحرم

قال و كان المطلب أشد أهل زمانه بأسا في الشجاعة فقال له إخوته نخشي عليك إن علمت أمه لم تدعه يخرج معك ⁽¹⁾لأنها شرطت علي أخيك ذلك فقال يا قوم إن لي في ذلك أمرا أدبره ثم إنه تهيأ للخروج و أفرغ علي نفسه لأمة ⁽²⁾حربه و ركب مطيته و خرج و قد أخفي نفسه خوفا أن يشعر به أحد فيخبر سلمي ثم أقبل يجد السير حتي أقبل ⁽³⁾علي مدينة يثرب و قد ضيق لثامه و دخل المدينة فوجد شيبة يلعب فعرفه بالنور الذي أودعه الله فيه و هو قد رفع صخرة عظيمة و قال أنا ابن هاشم المعروف بالعظائم فلما سمع كلامه عمه أناخ مطيته و ناداه ادن مني يا ابن أخي فأسرع إليه شيبة فقال له من أنت يا هذا فقد مال قلبي إليك و أظنك أحد عمومتي فقال له أنا عمك المطلب و أسبل عبرته ⁽⁴⁾و جعل يقبله و قال يا ابن أخي أحب أن تمضي معي إلي بلد أبيك و عمومتك و تكون في دار عزك فقال نعم فركب المطلب و ركب شيبة معه و سارا فقال له شيبة يا عم أسرع بنا لأني أخشي أن يعلموا ⁽⁵⁾بنا أمي و عشيرتها فيلحقوا بنا ⁽⁶⁾فيأخذوني قهرا أ ما علمت أنه يركب لركوبها أبطال الأوس و الخزرج فقال له يا ابن أخي في الله الكفاية ⁽⁷⁾ثم سارا و ركبا الجادة الكبري حتي أدركهم المساء بذي الحليفة فنزلا و سقيا مطيتهما ثم إن المطلب ركب مطية ⁽⁸⁾و أخذ

«به گذشتگان و پیشینیان اهل مُضر و به هاشم، آن مرد بزرگ و سرشناس در میان همه مردمان سوگند!

که همین الان شتابان به سوی او می روم و صحراها را در تاریکی به سویش درمی نوردم،

به سوی آن بزرگ مرد والا و سرشناس از مُضر که نور مردمان و ساکنان بیت و حرم است.»

برادران مطّلب به او که دلاورترین اهل روزگار خود بود گفتند: از این می ترسیم که اگر مادرش خبردار شود، نگذارد او با تو بیاید، چراکه او این را با برادرت شرط کرده است. گفت: ای قوم! من در این باره اندیشه ای دارم که به انجامش می رسانم. سپس آماده خروج شد و زره جنگی اش را پوشید و بر چهارپایش سوار شد و به راه افتاد و خود را پنهان کرد تا مبادا کسی او را ببیند و به سلما خبر دهد. او تاخت تا به شهر یثرب رسید، نقابش را محکم کرد و وارد شهر شد. شیبه را دید که داشت بازی می کرد و او را از نوری که خداوند در او امانت نهاده بود شناخت. شیبه صخره ای بزرگ را بلند کرده بود و می گفت: من پسر هاشم هستم، او که به بزرگی زبانزد بود. چون عمویش سخنش را شنید، چهارپایش را ایستاند و او را ندا داد: نزد من بیا ای برادرزاده من! شیبه به سویش شتافت و به او گفت: تو کیستی ای مرد که دلم به تو گرایید؟ گمان کنم عموی من هستی. گفت: من عمویت مطّلب هستم و اشک از چشمانش جاری شد و شروع به بوسیدن او کرد و گفت: ای برادرزاده! دوست دارم با من به دیار پدرت و عموهایت بیایی و در سرای عزّتت به سر ببری. گفت: البته! آن گاه مطّلب سوار شد و شیبه نیز همراه وی سوار شد و به راه افتادند. شیبه گفت: ای عمو! بشتاب که می ترسم مادرم و خاندانش را از ما باخبر کنند و آنان به ما برسند و مرا به زور بگیرند، مگر نمی دانی پهلوانان اوس و خزرج چهارپای مادرم را همراهی می کنند؟ گفت: ای برادرزاده من! خداوند ما را بس است. سپس راهی شدند و در جاده بزرگ تاختند تا این که شب هنگام به ذی حلیفه رسیدند. فرود آمدند و چهارپایشان را آب دادند. سپس مطّلب سوار شد و

ابن أخيه شيبة قدامه و أرسل زمامها و سارا فبينما هما كذلك إذ سمعا صهيل الخيل و قعقعة ⁽¹⁾اللجم و همهمة الرجال في جوف الليل فقال المطلب يا ابن أخي دهينا ⁽²⁾و رب الكعبة فما نصنع قال شيبة أ لم أقل لك إن القوم يلحقون بنا فانحرف بنا عن الجادة إلي الطريق السفلي قال المطلب و كيف يخفي أمرنا عليهم و نورك يدل علينا قال استر وجهي ⁽³⁾فعسي أن يخفي أمرنا عليهم قال فأخذ المطلب ثوبا و طواه ثلاث طيات و ستر به وجهه و إذا بالنور علا من وجهه كما كان فقال يا ابن أخي إن لك شأنا عظيما عند الله فإن الذي أعطاك هذا النور يصرف عنا ⁽⁴⁾كل محذور قال فبينا هو يخاطب ابن أخيه إذ أدركتهما الخيل و كانوا من اليهود فلما رأوا شيبة علموا أنه هو الذي يخرج من ذريته من يسومهم سوء العذاب و يكون خراب ديارهم علي يديه و قد بلغهم ⁽⁵⁾في ذلك اليوم أن شيبة قد خرج هو و عمه و لا ثالث لهما فأدركهم الطمع في قتله فخرجوا و خرج معهم سيد ⁽⁶⁾من سادات اليهود يقال له دحية و كان له ولد يقال له لاطية فخرج يوما يلعب مع الصبيان فأخذ شيبة عظم بعير و ضرب به ابن دحية فهشم رأسه و شجه شجة موضحة ⁽⁷⁾و قال له يا ابن اليهودية قد قرب أجلك ⁽⁸⁾و دنا خراب دياركم فبلغ الخبر إلي أبيه دحية فامتلأ غيظا فلما علم أنه قد خرج مع

برادرزاده اش را جلوی خود گذاشت و افسار در دست گرفت و به راه افتادند. ناگاه در دل شب صدای شیهه اسب و ضربه لگام و همهمه مردان شنیدند. مطّلب گفت: به پروردگار کعبه سوگند که بد آوردیم ای برادرزاده! چه کنیم؟ شیبه گفت: آیا به شما نگفتم که این قوم به ما می رسند؟ حال از جاده به سوی راه پایین خارج شو. مطّلب گفت: چگونه خود را از آنان پنهان کنیم حال آن که نور تو ما را نشان می دهد؟ گفت: چهره مرا بپوشان، امید است که از آنان پنهان بمانیم. مطّلب لباسی برداشت و آن را سه بار تا کرد و چهره شیبه را با آن پوشاند، اما همچون قبل باز نور از چهره او برمی خاست. گفت: ای برادرزاده من! تو نزد خداوند مقامی والا داری، همان کسی که این نور را به تو عطا کرده هر بلایی را از ما دور می کند. در همان حال که او داشت با برادرزاده اش سخن می گفت، ناگاه یهودیان سر رسیدند و چون شیبه را دیدند، دانستند او همان کسی است که از ذریه اش کسی پدید می آید که آنان را به عذاب می اندازد و دیارشان را نابود می کند. آن روز به آنان خبر رسیده بود که شیبه با عمویش خارج شده و هیچ نفر سومی با آن ها نیست. از این رو در طمع افتادند تا او را بکشند و به همراه یکی از بزرگان یهود به نام دحیه بیرون زدند. دحیه فرزندی به نام لاطیه داشت. روزی لاطیه بیرون رفت تا با کودکان بازی کند. شیبه یک استخوان شتر برداشت و به پسر دحیه زد. سر او شکست و شکافی باز برداشت. شیبه گفت: ای پسر یهودی! اجلت نزدیک شده و به زودی دیارتان نابود خواهد شد. این خبر به پدرش دحیه رسید و لبریز از کینه شد. وقتی دانست شیبه با عمویش خارج شده است،

عمه نادي يا معاشر اليهود هذا الغلام الذي تخشونه قد خرج مع عمه و ما لهما ثالث فأسرعوا إليه و اقتلوه فخرجوا و كان عددهم سبعين فارسا فلحقوا بشيبة و عمه فقال لعمه شيبة يا عم أنزلني حتي أراك قدرة الله تعالي فأنزله عمه فقصده القوم ⁽¹⁾فجثا علي الطريق و جعل يمرغ وجهه في التراب و يدعو و يقول في دعائه يا رب الظلام الغامر و الفلك الدائر ⁽²⁾يا رب السبع الطباق يا مقسم الأرزاق أسألك بحق الشفيع المشفع و النور المستودع أن ترد عنا كيد أعدائنا فما استتم دعاؤه حتي كادت الخيل تهجم عليهم فوقفت الخيل فقال ابن دحية لاطية يا ابن هاشم ⁽³⁾اصرف عنا هذا الخطاب و كثرة الجواب فنحن لا نشك فيك يا ابن عبد مناف فأنتم السادات ⁽⁴⁾اعلموا أنا ما خرجنا طالبين كيدكم و لكن خرجنا كي نردك إلي أمك فلقد كنت مصباح بلدتنا فقال شيبة أراكم تنظرون إلي بعين مغضب فكيف تكون في قلوبكم المحبة لي لكن لما رأيتم قدرة الله تعالي قلتم هذا الكلام و تركهم و سار إلي عمه فقال له المطلب يا ابن أخي إن لك عند الله شأنا ثم جعل يقبله و سارا و سار القوم راجعين قال لهم لاطية ⁽⁵⁾

ندا سر داد: ای جماعت یهود! آن پسری که از او می ترسید با عمویش خارج شده و هیچ نفر سومی با آن ها نیست، به سویش بشتابید و او را بکشید. آنان که هفتاد سوار بودند، بیرون زدند و به شیبه و عمویش رسیدند. شیبه به عمویش گفت: ای عمو! مرا پیاده کن تا قدرت خداوند متعال را به تو نشان دهم. مطّلب او را پیاده کرد و آن قوم سوی او تاختند. چون شیبه بر زمین رسید صورتش را بر خاک مالید و دعا کرد و در دعای خود گفت: ای پروردگار تاریکی های پوشاننده و آسمان چرخان! ای پروردگار هفت آسمان! ای روزی رسان! به حق آن شفیع که شفاعتش را می پذیری و آن نور که به امانتش سپرده ای از تو می خواهم که مکر دشمنان ما را از ما دفع کنی. هنوز دعای او تمام نشده بود که اسبان یهودیانی که در تاخت بودند همه ایستادند. لاطیه پسر دحیه گفت: ای پسر هاشم! از گفت و شنود بگذریم، ما در تو هیچ تردیدی نداریم ای پسر عبدمناف! شما مردانی بزرگ هستید، بدانید که ما از سر مکر در پی شما نیامده ایم، بلکه آمده ایم تا تو را به مادرت بازگردانیم که تو چراغ دیار ما بوده ای. شیبه گفت: شما دارید در من به چشم خشم می نگرید، چگونه در دل هایتان محبت مرا دارید؟! اکنون که قدرت خداوند متعال را دیدید چنین سخنانی گفتید. سپس از آنان روی گرداند و سوی عمویش رفت. مطّلب به او گفت: ای برادرزاده من! به راستی که تو نزد خداوند مقامی والا داری. سپس او را بوسید و به راه افتادند. آن قوم هم برگشتند و لاطیه به آنان گفت:

أ لم تعلموا أن هؤلاء معدن السحر قالوا بلي قال يا بني إسرائيل يا أمة الكليم قد سحركم هذا الغلام و عمه فدعونا نترجل فاتبعوهم من ورائهم شاهرين سيوفهم و قصدوا شيبة فلما قربوا قال المطلب الآن قد حققت الحقائق ⁽¹⁾و أخذ المطلب قوسه و جعل فيه سهما و رمي ⁽²⁾بها اليهود فقتل بها عبد لاطية فأتاه سيده و قد مات و قد أخذ أخري و رمي بها فأصابت رجلا آخر فقتله فصاحوا بأجمعهم و هموا بالرجوع فقال لهم لاطية عار عليكم الرجوع عن اثنين فإلي متي يصيبون منا بنبلهم فلا بد أن يفرغ نبلهم و نقتلهم و لم يكن ⁽³⁾في القوم أشجع منه و كان من يهود خيبر فعند ذلك حملوا عليهما حملة رجل واحد و جاء لاطية إلي المطلب و قال قف لي أكلمك بما فيه المصلحة و نرجع ⁽⁴⁾عنكم قال شيبة يا عم إن القوم قد عزموا علينا فقال المطلب يا معاشر اليهود ليس فيكم شفيق و لا حبيب و المقام له بين عمومته خير له فانصرفوا راجعين فقال لهم لاطية كيف يرجع هذا الجمع خائبا و نحن قد خرجنا و مرادنا أن نرده إلي أمه

مگر نمی دانید که این قوم معدن سحر و جادویند؟ گفتند: آری. گفت: ای بنی اسراییل! ای امت موسای کلیم! این پسر و عمویش شما را جادو کردند، بیایید تا پیاده بازگردیم. آنان شمشیرهایشان را برکشیدند و در پی آن دو به راه افتادند و خواستند شیبه را بکشند. وقتی نزدیک شدند مطّلب گفت: اکنون حقیقت شما آشکار شد. آن گاه مطّلب کمان خود را برداشت و تیری در آن نهاد و سوی یهودیان انداخت و بنده لاطیه را زد و تا صاحبش نزدش رسید جان باخت. تیر دیگری برداشت و انداخت و به مرد دیگری خورد و او را کشت. آنان همگی فریاد برآوردند و خواستند بگریزند که لاطیه گفت: ننگ بر شما! می خواهید از دو نفر بگریزید؟ تا کی تیرشان به ما می خورد؟ بالاخره تیرشان تمام می شود و آنان را می کشیم. او دلیرترین یهودیان و از یهودیان خیبر بود. در آن هنگام با هم به آن دو یورش بردند. لاطیه سوی مطّلب آمد و گفت: بایست تا از روی مصلحت سخنی با تو بگویم و سپس ما برمی گردیم. شیبه گفت: ای عمو! این قوم قصد جان ما کرده اند. مطّلب گفت: ای جماعت یهود! شیبه در میان شما هیچ یار و یاوری ندارد و جایش نزد عموهایش بهتر است، پس دست بکشید و بازگردید. لاطیه گفت: چگونه این جمع با دست خالی بازگردند حال آن که ما آمده ایم و می خواهیم او را به مادرش برگردانیم؟

فقال لهم المطلب أنتم قوم ظالمون ⁽¹⁾لقد أكثرتم الكلام و أطلتم الملام ثم قال المطلب إنما غرضي أن تمضي إلي عمومتك فإن كنت تعرف من القوم الصدق فارجع معهم حتي تكبر و تبلغ مبالغ الرجال ثم تعود إلي بلد عمومتك قال يا عم لا يغرنك كلامهم إنهم أعداؤنا قال عمه صدقت قال ثم إن المطلب قال لهم يا حزب الشيطان بنا تمكرون و علينا تحتالون إنما ساقكم إلينا آجالكم فمن شاء ⁽²⁾منكم أن يبرز إلي القتال فليبرز فلما سمعوا كلام المطلب قال لهم لاطية أ ما تعلمون أن هذا فارس بني عبد مناف الذي يفرق العرب من يبرز إليه فله ⁽³⁾عندي مائة نخلة حاملة ليس فيها ذكر فقال له رجل يقال له جميع من بني قريظة و كان للاطية عليه دين أنا أبرز إليه و اترك دينك عني قال نعم و لك مثله فاشهدوا يا من حضر ثم خرج جميع إلي المطلب و هو لا يعلم به حتي قرب منه فقال له المطلب لا أشك أنه قد ساقك قصر أجلك ثم ضربه بالسيف فقال خذها و أنا المطلب بن عبد مناف فمات من ساعته فأقبل اليهود و أحاطوا به فلما رأي لاطية ما حل بأصحابه غضب غضبا شديدا و قال من يبرز إليه فله ⁽⁴⁾عندي ما يريد فقال له غلاب ما لهذا البطل إلا بطل مثله ابرز إليه أنت

مطّلب گفت: شما قومی ستمگرید، سخن بسیار گفتید و ما را خسته کردید. سپس به شیبه گفت: هدف من این است که تو نزد عموهایت بیایی، اگر می پنداری که این قوم راست می گویند، با آنان بازگرد تا بزرگ شوی و به بلوغ مردان برسی آن گاه به دیار عموهایت برگرد. گفت: ای عمو! فریب سخن اینان را نخور، اینان با ما دشمن اند. مطّلب گفت: راست می گویی. سپس به آنان گفت: ای حزب شیطان! ما را می فریبید و بر ما حیله می کنید؟ اجلتان شما را سوی ما کشانده است، هر یک از شما می خواهد بجنگد جلو بیاید. وقتی سخن مطّلب را شنیدند، لاطیه به آنان گفت: مگر نمی دانید که این سوار از پسران عبدمناف است و همه عرب در نبرد از او می گریزند؟! هر که جلوی او بایستد، نزد من یکصد نخل باردار دارد که حتی یک نخل نر هم در میانشان نیست. مردی به نام جمیع از بنی قریظه که به لاطیه بدهکار بود به او گفت: من جلوی او می ایستم و تو از طلبت بگذر. لاطیه گفت: می پذیرم و همان اندازه نیز به تو می دهم، ای حاضرین شما شاهد باشید.

جمیع سوی مطّلب خارج شد و حال آن که او را نمی شناخت. وقتی به او نزدیک شد، مطّلب گفت: شک ندارم که کوتاهی عمرت تو را پیش رانده است. سپس با شمشیر ضربه ای به او زد و گفت: بگیر که من مطّلب بن عبدمناف هستم. او در دم جان باخت و یهودیان آمدند و دور او جمع شدند. وقتی لاطیه دید چه بر سر یارانش آمده، سخت خشمگین شد و گفت: هر که جلوی او بایستد هر چه بخواهد نزد من دارد. غلاب به او گفت: این پهلوان فقط پهلوانی همچون خودش می خواهد، خودت جلویش بایست! لاطیه گفت:

قال نعم أنا أبرز إليه و جرد سيفه و دنا من المطلب فتقاتلا من أول النهار حتي مضي من الليل أكثره ⁽¹⁾و اليهود فرحون إذ برز لاطية للمطلب هذا و عينا شيبة يهملان دموعا خوفا علي عمه المطلب فبينا هم كذلك و إذا بغبرة قد ثارت كأنها ⁽²⁾الليل المظلم ⁽³⁾و قد سدت الأفق و إذا بصهيل الخيل و قعقعة اللجم و اصطفاق الأسنة و إذا هم أربعمائة و هم فرسان الأوس و الخزرج و قد أقبلوا من المدينة مع سلمي و أبيها فلما نظرت إلي اليهود مجتمعين علي حرب المطلب صاحت بهم صيحة عظيمة و قالت يا ويلكم ما هذا الفعال فهم لاطية بالهزيمة فقال له المطلب إلي أين يا عدو الله الفرار ⁽⁴⁾من الموت ثم ضربه بالسيف علي عاتقه فقسمه نصفين و عجل الله بروحه إلي النار و بئس القرار و جالت الفرسان علي اليهود فما كان إلا قليلا حتي باد ⁽⁵⁾جميع اليهود فعند ذلك عطفوا علي المطلب و السيف مشهور في يده و قد دفع القوس إلي ابن أخيه فلما جالت الكتائب خافت سلمي علي ولدها فأومأت إلي القوم و كانت مطاعة فيهم فأمسكوا عن القتال فتقدمت سلمي إلي المطلب و نادته و قالت من الهاجم علي مرابط الأسد و الخاطف من اللبوة شبلها قال المطلب هو من يزيده شرفا علي شرفه و عزا إلي عزه و هو أشفق عليه منكم و أنا أرجو أن يكون صاحب الحرم و المتولي علي الأمم و أنا عمه المطلب فلما سمعت كلامه قالت مرحبا ⁽⁶⁾و أهلا و سهلا و لم لا تستأذني في حملك ولدنا

آری، من جلویش می ایستم و شمشیرش را کشید و سوی مطّلب رفت. آن دو از آغاز روز تا پس از نیمه شب جنگیدند و یهودیان از این که لاطیه خود جلو رفته بود خوشحال بودند اما چشمان شیبه پر از اشک بود و برای عمویش مطّلب نگران بود. در همان حال که آن دو درگیر بودند ناگاه غباری همچون شب تیره برخاست و افق را تیره کرد و سپس شیهه اسبان و ضرب لگام ها و سوت سرنیزه ها به گوش رسید. آنان چهارصد تن از سواران اوس و خزرج بودند که به همراه سلما و پدرش از مدینه راهی شده بودند. وقتی دیدند یهودیان در نبرد با مطّلب جمع آمده اند، بر سرشان نعره ای مخوف کشیدند و گفتند: وای بر شما چه می کنید؟! لاطیه خواست بگریزد که مطّلب به او گفت: ای دشمن خدا کجا! می خواهی از مرگ بگریزی؟ و سپس با شمشیر بر گردن او زد و گردنش را به دو نیم کرد و خداوند روحش را به جهنم فرستاد که چه بد مکانی است! آن سواران بر یهودیان تاختند و چیزی نگذشت که همه را نابود کردند. در آن دم سوی مطّلب که شمشیری لخت در دست داشت و کمانش را به برادرزاده اش داده بود تاختند. چون سپاهیان جولان دادند، سلما بر فرزندش ترسید و به آن قوم اشاره کرد و آنان که از او فرمان می بردند از جنگ دست کشیدند. سلما سوی مطّلب پیش رفت و او را ندا داد و گفت: کیست که می خواهد بر کنام شیر یورش آورد و بچه شیر را از مادرش برباید؟! مطّلب گفت: آن کس که می خواهد بر شرافت و عزت او بیافزاید، کسی که بر او از شما مهربان تر است، منم که آرزو دارم او صاحب حرم و مولای مردم شود، من عموی او مطّلب هستم. چون سلما سخنش بشنید گفت: درود و خوش آمد بر تو! چرا برای بردن فرزند ما از

من بلدنا و أنا قد شرطت علي أبيه إن رزقت منه ولدا يكون عندي و لا يفارقني فقال لها المطلب كان ذلك ثم أقبلت علي ولدها و قالت يا ولدي خرجت مع عمك و تركتني و الآن إن أردت أن ترجع معي فارجع و إن اخترت عمك فامض راشدا فلما سمع كلام أمه أطرق إلي الأرض فقالت له أمه يا بني لم تسكت و أنت طلق اللسان جري‌ء الجنان فو حق أبيك إني لا أمنعك عن شهوتك و إن عز علي فراقك يا ولدي فرفع رأسه و قد سبقته العبرة فقال يا أماه أخشي مخالفتك لأنه محرم علي عصياني لك و لكن أحب مجاورة بيت ربي و أنظر إلي عمومتي و عشيرتي فإن أمرتني بالمسير سرت و إلا رجعت فعند ذلك بكت و قالت له إذا كان كذلك فقد سمحت لك برضي مني و قد كنت مستأنسة بغرتك ⁽¹⁾فلا تنسني و لا تقطع أخبارك عني ثم قبلته و ودعته و قالت يا ابن عبد مناف قد سلمت إليك الوديعة التي استودعنيها أخوك هاشم بالعهد و الميثاق فاحتفظ بها فإذا بلغ ولدي مبالغ الرجال و لم أكن حاضرة فانظروا بمن تزوجونه فقال لها المطلب تكرمت بما فعلت و أجملت فيما وصفت ⁽²⁾و نحن لا ننسي حقك ما حيينا ثم عطف عليها يودعها فقالت سلمي خذوا من هذا الثياب و الخيل ما تريدون فشكرها المطلب و أردف ابن أخيه و سارا حتي قربا من مكة فأضاءت شعابها ⁽³⁾و أنارت الكعبة فأقبلت الناس ينظرون إليه و إذا هم بالمطلب يحمل ابن أخيه فسألوه عنه و قالوا من هذا يا ابن عبد مناف الذي قد أضاءت به البلاد فقال لهم المطلب هذا عبد لي فقالوا ما أجمل هذا العبد فسموه الناس من ذلك عبد المطلب و أقبل إلي منزله و كتم أمره و قد عجب الناس منه و من نوره و هم لا يعلمون أنه جد رسول الله صلي الله عليه و آله ثم إنه ظهرت له ⁽⁴⁾آيات و معجزات و مناقب و دلالات تدل علي النبوة. ⁽⁵⁾

دیارمان از من اجازه نگرفتی با این که من بر برادرت شرط کرده بودم اگر از او دارای فرزندی بشوم نزد من می ماند و از من جدا نمی شود. مطّلب به او گفت: راست می گویی. سپس سلما رو سوی فرزندش کرد و گفت: فرزندم! با عمویت خارج شدی و مرا ترک کردی، اکنون اگر می خواهی با من برگرد و اگر عمویت را انتخاب می کنی با او برو. وقتی شیبه سخن مادرش را شنید سرش را پایین انداخت. مادرش گفت: پسرم! ساکت نباش که تو زبانی رسا و دلی بی باک داری، به حق پدرت سوگند که گرچه دوری ات بر من بسیار سخت است ولی تو را از خواسته ات بازنمی دارم ای پسرم! شیبه سرش را بلند کرد و در حالی که اشکش سرازیر بود گفت: ای مادر! از مخالفت تو می ترسم، چراکه نافرمانی از تو بر من حرام است، اما دوست دارم در جوار خانه پروردگارم باشم و عموهایم و خاندانم را ببینم. اگر فرمان دهی می روم وگرنه برمی گردم. سلما به گریه افتاد و گفت: اگر چنین است با رضایت به تو اجازه می دهم، گرچه به گل روی تو خو کرده ام، پس مرا از یاد مبر و مرا از خود بی خبر مگذار. سپس او را بوسید و با او وداع کرد و گفت: ای پسر عبدمناف! امانتی را که برادرت هاشم با عهد و پیمان به من سپرده بود به تو تحویل دادم، از او محافظت کن و چون به بلوغ مردان رسید اگر من نبودم نیک بنگرید با که ازدواج می کند. مطّلب به او گفت: با کاری که کردی بر ما ارج نهادی و نیک سخن گفتی، تا زنده ایم حق تو را فراموش نمی کنیم. سپس رو سوی او خواست تا وداع کند که سلما گفت: از این جامه ها و اسبان هر چه می خواهید بردارید. مطّلب او را سپاس گفت و برادرزاده اش را با خود سوار کرد و به راه افتادند. وقتی نزدیک مکه رسیدند دره ها از نور او روشن شدند و کعبه نورانی شد و مردم آمدند تا او را ببینند. در این هنگام مطّلب را دیدند که برادرزاده اش را سوار کرده بود. از او پرسیدند که ای پسر عبدمناف این کیست که این دیار از او روشن شده است؟! مطّلب به آنان گفت: این بنده ای است از برای من. گفتند: چه خوب روست این بنده! و از آن پس مردم او را عبدالمطّلب (بنده مطّلب) نامیدند. او به منزلش رفت و ماجرای شیبه را پنهان داشت و مردم از او و نور او شگفت زده بودند و نمی دانستند او جدّ رسول خدا صلّی الله علیه و آله است. بعدها از او نشانه ها و معجزه ها و فضایل و اشاراتی پدیدار شد که نشان از نبوت داشت.

و قال أبو الحسن البكري حدثنا أشياخنا و أسلافنا الرواة لهذا الحديث أنه لما قدم المطلب و شيبة إلي الحرم و كان بين عينيه نور رسول الله صلي الله عليه و آله كانت قريش تتبرك به فإذا أصابتهم مصيبة أو نزلت بهم نازلة أو دهمهم طارق ⁽¹⁾أو نزل بهم قحط توسلوا بنور رسول الله صلي الله عليه و آله فيكشف الله عنهم ما نزل بهم قال و كان أعجب نازلة نزلت بهم و أعجب آية ظهرت لهم ما جري من أصحاب الفيل و هو أبرهة بن الصباح و كان ملك اليمن و قيل ملك الحبشة ⁽²⁾الذي ذكره الله في كتابه العزيز و كان قد أشرف منه أهل مكة علي الهلاك و قد حلف أنه يقطع آثارهم و يهدم الكعبة و يرمي بأحجارها في بحر جدة و يحفر أساسها فكشفه الله عن البيت و أهله ببركة عبد المطلب جد رسول الله صلي الله عليه و آله.

قال صاحب الحديث فأما ما اجتمعت عليه الروايات و أصحاب الحديث أنه نزلت جماعة من أهل مكة بأرض الحبشة في تجارة فدخلوا في كنيسة من كنائس النصاري و أوقدوا بها نارا يصطلون عليها و يصلحون بها طعاما لهم و رحلوا لم يطفئوها فهبت ريح فأحرقت جميع ما في الكنيسة فلما دخلوا قالوا من فعل هذا قالوا كان ⁽³⁾بها تجار من عرب مكة فأخبروا بذلك النجاشي و كان ملك اليمن أو ملك الحبشة و الله أعلم قال ما أحرق معبدنا إلا العرب فغضب لذلك غضبا شديدا و قال لأحرقن معبدهم كما أحرقوا معبدنا فأرسل وزيره أبرهة بن الصباح و أرسل معه أربعمائة فيل و أرسل معه مائة ألف مقاتل و قال له امض إلي كعبتهم و انقضها حجرا حجرا و ارمها في بحر جدة و اقتل رجالهم و انهب أموالهم و ذراريهم و لا تترك لهم رجالا قال فأمر المنادي ينادي في الجيوش بالمسير إلي مكة و اجتمعوا من كل جانب و مكان و أعدوا ما يصلح للسفر من الزاد و الماء و العدد و السلاح و الدواب و أمرهم بالمسير قال فسار القوم و جعل في مقدمة الجيوش رجلا من أخيار دولته يقال له الأسود بن مقصود ⁽⁴⁾و أمره بالمسير أمامه

ابوالحسن بکری می گوید: شیوخ ما و پیشینیان ما که این سخن را برای ما روایت کردند گفته اند: چون مطّلب و شیبه با نور رسول خدا صلّی الله علیه و آله در میان چشمان او به حرم آمدند، قریشیان از او تبرک می جستند و چون مصیبتی بر آنان فرود می آمد یا بلایی بر سرشان می آمد یا امری ناگوار برایشان پیش می آمد یا به قحطی دچار می شدند، به نور رسول خدا متوسل می شدند و خداوند ناخوشی شان را بر طرف می کرد. عجیب ترین رویدادی که بر آنان پیش آمد و شگفت ترین نشانه ای که بر ایشان پدیدار شد، ماجرای اصحاب فیل بود، یعنی ماجرای ابرهة بن صباح که پادشاه یمن بوده و نیز گفته شده پادشاه حبشه بوده است؛ همان کسی که خداوند متعال در کتاب عزیز خود از او یاد کرده و نزدیک بود اهل مکه به دستش جان دهند و سوگند خورده بود که آثار آنان را از میان بردارد و کعبه را ویران کند و سنگ های آن را به دریای جده بریزد و بنیانش را از جا در آورد. اما خداوند شرّ او را به برکت عبدالمطّلب جد رسول خدا صلّی الله علیه و آله از خانه خود و اهل آن دور راند. آن چه که روایات و راویان حدیث بر آن اجماع دارند چنین است که جمعی از اهالی مکه برای تجارت در زمین حبشه فرود آمدند و در یکی از کنیسه های نصارا وارد شدند و آتشی روشن کردند و بر آن گرد آمدند و طعامی ساختند و آن را خاموش نکردند و رفتند. پس از آن بادی گرفت و همه آن چه را که در کنیسه بود سوزاند. چون واردش شدند گفتند: چه کسی چنین کرده؟ گفتند: تاجرانی از عرب های مکه. این خبر را به نجاشی که پادشاه یمن یا حبشه بود، - خدا می داند، - رساندند. او گفت بی شک معبد ما را عرب ها سوزانده اند و بسیار خشمگین شد و گفت معبدشان را خواهم سوزاند. آن گاه وزیر خود ابرهه بن صباح را

و معه عشرون ألف فارس و قال امض بمن معك و انزل علي الكعبة و خذ رجالها و نساءها و لا تقتل منهم أحدا حتي آتيك فإني أريد أن أعذبهم عذابا شديدا لم يعذب به أحد من العالمين قال فسار بجيشه سيرا عنيفا يقطع الفيافي و القفار و يجوز السهل و الوعار و لم يقروا و لم يهدءوا ⁽¹⁾حتي نزلوا ببطن مكة فلما سمع أهل مكة أنه قد نزل بهم صاحب الفيل جمعوا أموالهم و أهليهم و دوابهم و هموا بالخروج من مكة هاربين من أصحاب الفيل فلما نظر إليهم عبد المطلب قال لهم يا قوم أ يجمل منكم ⁽²⁾هذا الأمر و إنه لعار عليكم خروجكم عن كعبتكم قالوا له إن الملك أقسم بمعبوده أن لا بد له من ذلك أن يهدم الكعبة و يرمي أحجارها في البحر و يذبح أطفالها و يرمل نساءها و يقتل رجالها فاتركنا نخرج قبل أن يحل بنا الويل فقال لهم عبد المطلب إن الكعبة لا يصلون إليها لأن لها مانعا يمنعهم عنها و صادا يصدهم عنها فإن أنتم التجأتم إليها و اعتصمتم بها فهو خير لكم فلم تطمئن القلوب ⁽³⁾إلي كلامه و غلب عليهم الخوف و الجزع و خرجوا هاربين يطلبون الشعاب و منهم من طلب الجبال و منهم من ركب البحر قال فعند ذلك قالوا لعبد المطلب ما يمنعك أن تهرب مع الناس قال أستحيي من الله أن أهرب عن بيته و حرمه فو الله لا برحت من مكاني و لا نأيت ⁽⁴⁾عن بيت ربي حتي يحكم الله بما يشاء قال و لم يبق يومئذ بمكة إلا عبد المطلب و أقاربه و هم غير آمنين علي أنفسهم فلما نظر عبد المطلب إلي الكعبة خالية و ديارها خاوية قال اللهم أنت أنيس المستوحشين و لا وحشة معك فالبيت بيتك و الحرم حرمك و الدار دارك و نحن جيرانك تمنع عنه ما تشاء ⁽⁵⁾و رب الدار أولي بالدار قال و أقام الأسود بن ⁽⁶⁾

با چهار صد فیل و صد هزار جنگجو فرستاد و به او گفت: سوی کعبه آنان برو سنگ به سنگ آن را از بین ببر و همه را در دریای جده بریز و مردانشان را بکش و اموال و اولادشان را غارت کن و هیچ یک از مردانشان را بر جا مگذار. آن گاه به امر او منادی در میان سپاهیان ندای حرکت به سوی مکه سر داد و آنان از هر جا و مکانی گرد آمدند و آن چنان که نیاز بود، توشه و آب و ابزار و سلاح و چهارپا فراهم آوردند و چون او فرمان داد، به راه افتادند. او پیشاپیش سپاهیان خود مردی از بزرگان دولت خود به نام اسود بن مقصود را گذاشت و به او که بیست هزار سوار به همراه داشت، فرمان داد جلوی سپاه پیش برود و به او گفت: با همراهیانت برو و بر کعبه فرود آی و مردان و زنانش را بگیر و هیچ یک از آنان را نکش تا من برسم، می خواهم چنان به سختی عذابشان کنم که هیچ یک از جهانیان چنین عذاب نشده باشد. او با سپاه خود بی رحمانه به راه افتادند و دشت ها و بیابان ها را درنوردیدند و فراز و نشیب ها را پشت سر گذاشتند و نایستادند و آرام نگرفتند تا این که به حوالی مکه رسیدند. چون اهل مکه شنیدند که اصحاب فیل بر آنان فرود آمده اند، دارایی و کسان و چهارپایان خود را جمع آوردند و خواستند از دست اصحاب فیل از مکه بگریزند. عبدالمطّلب به آنان نگریست و گفت: ای قوم! آیا این کاری که می کنید درست است؟ خروجتان از کعبه تان ننگ آور است. گفتند: این پادشاه به معبود خود سوگند خورده که بایست کعبه را ویران کند و سنگ هایش را در دریا بریزد و کودکانش را سر ببُرد و زنانش را بی شوهر کند و مردانش را بکشد، پس بگذار تا برویم پیش از آن که چنین مصیبتی بر ما فرود آید. عبدالمطّلب گفت: آنان به کعبه نمی رسند، زیرا حافظی دارد که آنان را از آن بازمی دارد و جلوداری دارد که شرّشان را از آن دفع می کند، اگر شما نیز به آن پناه برید و چنگ زنید، برایتان بهتر است. اما دل های آنان از سخن وی آرام نگرفت و ترس و هراس بر آنان چیره شد و رو به سوی دره ها گریختند و برخی رو سوی کوه ها گذاشتند و برخی دیگر سوی دریا. در آن دم به عبدالمطّلب گفتند: چه چیز تو را بازمی دارد که همراه مردمان نمی گریزی؟ گفت: از خداوند حیا می کنم که از خانه و حرمش بگریزم، به خدا سوگند از جایم تکان نمی خورم و از خانه پروردگارم دور نمی شوم تا خداوند به هر آن چه می خواهد حکم کند. او چنین گفت و آن روز هیچ کس در مکه نماند جز عبدالمطّلب و نزدیکانش که آنها نیز خود را در امان نمی دیدند. چون عبدالمطّلب کعبه را بی کس و خانه هایش را خالی دید، گفت: خداوندا تو مونس به هراس افتادگانی و چون تو هستی هراسی نیست، این خانه خانه توست و این حرم حرم توست و این سرا سرای توست و ما همسایگان توییم، هر آن طور که می خواهی از آن محافظت کن که صاحب خانه به خانه خود سزاوارتر است. اسود بن مقصود

مقصود بجيشه حتي ورد عليه أبرهة بن الصباح و معه بقية الجيش و هم أربعمائة فيل ⁽¹⁾فكدر المياه و حطم المراعي و سد المسالك و الفجاج ⁽²⁾و حطموا الأرض فأضر بهم العطش و الجوع لكثرتهم فشكوا ذلك إلي أبرهة فقال لهم سيروا إلي مكة مسرعين فنزلوا بالأبطح ⁽³⁾و ساقوا جميع المواشي و كانت لعبد المطلب ثمانون ناقة حمراء فأخذها القوم و تقاسموها ⁽⁴⁾و سبق بعض الرعاة فأخبر عبد المطلب بذلك فقال الحمد لله هي مال الله و ضيافة لأهل بيته و زواره و حجاجه فإن سلمها ⁽⁵⁾فهي له و إن ردها إلينا فهي إحسانه و هي عارية عندنا ثم إن عبد المطلب لبس قميصه و تردي برداء لوي و تحزم ⁽⁶⁾بمنطقة الخليل عليه السلام و تنكب قوس إسماعيل عليه السلام و استوي علي مطيته و عزم علي الخروج فقام إليه أقاربه و قالوا له أين تريد قال إلي ⁽⁷⁾هذا الرجل الظالم الذي أخذ مال الله عز و جل و تعرض لحرم الله قالوا ما كنا بالذي نطلق سبيلك حتي تمضي إليه لأن هذا مثل البحر من دخله غرق و أنت اعتصمت برب الكعبة و اعتصمنا معك و رضينا لأنفسنا ما رضيت لنفسك أما الخروج من الحرم إلي شر الأمم فما نسمح لك بذلك قال يا قوم إني أعلم من فضل ربي ما لا تعلمون فخلوا سبيلي فإني سأرجع إليكم عن قريب فخلوا سبيله فمرت به مطيته كالريح فلما أشرف علي القوم نظروا إليه من بعيد فإذا هو كالبدر إذا بدا و الصبح إذا أسفر فلما عاينوه من قريب بهتوا فيه فجاءوه و قد حبس الله أيديهم عنه فقالوا له من أنت أيها الرجل الجميل الطلعة المليح الغرة من أنت يا ذا النور الساطع و الضياء اللامع فإن كنت من هذه البلدة نسألك أن ترد

با سپاهش توقف کرد تا این که ابرهة بن صباح با بقیه سپاه که چهار صد فیل سوار بودند، سر رسید. او آب ها را گل آلود کرد و چراگاه ها را تلف کرد و راه ها و گردنه ها را بست و زمین ها را کوبید. در آن اوان گرسنگی و تشنگی بر آنان که بسیار بودند سخت آمد و از این سختی به ابرهه گلایه کردند. او گفت: سوی مکه بشتابید. آنان در ابطح فرود آمدند و گله های چهارپایان را راندند و هشتاد شتر سرخ را که از برای عبدالمطّلب بود میان خود تقسیم کردند. یکی از گله داران گریخت و این خبر را به عبدالمطّلب داد. او گفت: الحمد لله، این همه مال خداست و طعام ساکنان و زائران و حاجیان خانه اوست، اگر آن ها را به آنان بسپارد، مال خودش است و اگر به ما باز گرداند، نیکی کرده است، این ها نزد ما امانت است. سپس عبدالمطّلب پیراهنش را پوشید و ردای لوی بن غالب را بر تن کرد و کمربند ابراهیم را بر کمر بست و کمان اسماعیل را بر دوش افکند و بر مرکب خود سوار شد و خواست خارج شود که نزدیکانش نزدش آمدند و گفتند: کجا می روی؟! گفت: سوی این مرد ستمگر که مال خداوند عزوجل را گرفته و به حرم او تجاوز کرده است. گفتند: ما نمی گذاریم تو سوی او بروی، زیرا او همچون دریایی است که هر کس داخلش شود غرق می شود، تو به پروردگار کعبه چنگ انداخته ای و ما با تو به او پناه آورده ایم، آن چه را تو برای خود می پسندی ما نیز برای خود می پسندیم اما اجازه نمی دهیم سوی بدترین مردمان خروج کنی. گفت: ای قوم! من از فضل پروردگارم چیزی می دانم که شما نمی دانید، پس راهم را باز کنید که من به زودی نزدتان باز خواهم گشت. آنان راهش را گشودند و مرکبش چون باد نزدش فراهم شد. چون در دیدرس آن قوم رسید، از دور او را دیدند که همچون ماه نو می درخشید و چون بامداد نور می افکند. وقتی از نزدیک او را دیدند، از او مبهوت شدند و در حالی که خداوند دستانشان را بی حرکت کرده بود نزد او آمدند و گفتند: تو کیستی ای مرد زیباروی خوش سیما؟! تو کیستی با این نور تابان و روشنایی درخشان؟! اگر از این دیار هستی، از تو می خواهیم که از نزد ما بروی

عن قربنا ⁽¹⁾شفقة منا عليك فقال لهم إني أريد الملك فقالوا له إن ملكنا قد أقسم بمعبوده أن لا يترك من قومك أحدا فقال لهم عبد المطلب إني قد أتيته قاصدا فعند ذلك تصارخت القوم و قال بعضهم لبعض ما رأينا مثل هذا الرجل في الجمال و الكمال إلا أنه ناقص العقل نحن نقول إن ملكنا قد أقسم بمعبوده أن لا يترك أحدا من أهل هذه البلدة و هو يقول لا بد لي منه قال فخلوا سبيله فمضي قاصدا إلي الملك فأوصلوا خبره إلي الملك و قالوا أيها الملك قد قدم علينا رجل صفته كذا و كذا من أهل مكة و لم يفزع و لم يجزع فقال الملك علي به فو حق ما أعتقده من ديني لو سألني أهل الأرض ما قبلت فيه سؤالا قال فعند ذلك أقبلوا إلي عبد المطلب ليأتوا به قال لهم عبد المطلب إني قادم إلي الملك بنفسي فأمر الملك قومه أن يشهروا السلاح و يجردوا السيوف و جعل الملك علي رأسه تاجا و شد عمامته علي جبينه و أمر سياس الفيل أن يحضروه فأحضروه و كان فيهم فيل يقال له المذموم ⁽²⁾و كان قد ركبوا علي رأسه قرنين من حديد لو نطح جبلا راسيا بهما لألقاه و كانوا ⁽³⁾قد علقوا علي خرطومه سيفين هنديين و علموه الحرب و وقف سياسه من ورائه فقال لهم الملك إذا رأيتموني قد أشرت لكم ⁽⁴⁾عند دخول هذا المكي فأطلقوه عليه حتي يدوسه بكلكله ⁽⁵⁾قال فدخل عليهم عبد المطلب و هم صفوف ينظرون ما يأمرهم الملك في عبد المطلب و هم باهتون و هو لا يلتفت إلي أحد منهم حتي جاوز أصحاب الفيل فأمرهم الملك بإطلاق الفيل فأطلقوه فلما قرب من عبد المطلب برك الفيل إلي الأرض و جثا علي ركبتيه و سكن ارتجاجه و كان قبل ذلك إذا أحضره سياسه ⁽⁶⁾علي القتال تحمر عيناه و يضرب بخرطومه و فيه سيفان فلما قرب من عبد المطلب سكن و لم يفعل شيئا فتعجب الملك و أصحابه من ذلك و ألقي الله

چون دلمان برایت می سوزد. به آنان گفت: من با پادشاه کار دارم. گفتند: پادشاه ما به معبودش سوگند خورده که هیچ کس از قوم تو را بر جا نگذارد. عبدالمطّلب گفت: من با او کار دارم که آمده ام. آن قوم بلوا کردند و به یکدیگر گفتند: هیچ مردی را در زیبایی و کمال همچون این مرد ندیده ایم اما گویا عقلش ناقص است، ما می گوییم پادشاهمان به معبودش سوگند خورده که هیچ یک از اهالی این دیار را بر جا نگذارد و او می گوید باید او را ببینم. آن ها راهش را گشودند و او سوی پادشاه به راه افتاد. خبر او را به پادشاه رساندند و گفتند ای پادشاه مردی از اهالی مکه که چنین و چنان است نزد ما آمده است و هیچ نمی ترسد و باکی ندارد. پادشاه گفت: به دینی که بر آن معتقدم سوگند که اگر همه اهل زمین درباره او پادرمیانی کنند، نمی پذیرم. آنان نزد عبدالمطّلب رفتند تا او را ببرند. عبدالمطّلب به آنان گفت: من خودم نزد پادشاه می روم. پادشاه به مردان خود فرمان داد تا سلاح برگیرند و شمشیر برکشند. سپس تاجی بر سر گذاشت و سربندش را محکم کرد و به فیلبانان دستور داد تا فیل را بیاورند. آنان فیلی به نام «مذموم» آوردند که بر سر دو شاخ آهنین داشت و اگر با آن ها بر کوه می زد هر آینه کوه را از جا در می آورد، بر خرطومش دو شمشیر هندی آویخته بودند و او را جنگ آموخته بودند. پادشاه به فیلبانان که پشت مذموم ایستاده بودند گفت هر وقت این مرد مکّی آمد و دیدید به شما اشاره کردم، مذموم را به سویش رها کنید تا با سینه اش پایمالش کند. عبدالمطّلب بر آنان وارد شد و حال آن که آنان صف زده بودند و همه در بهت منتظر بودند تا ببینند پادشاه درباره عبدالمطّلب چه فرمانی می دهد. او بدون توجه به هیچ یک از آنان جلو آمد تا این که به فیلبانان رسید و پادشاه به آنان دستور داد تا فیل را رها کنند و آنان رهایش کردند. چون فیل نزدیک عبدالمطّلب رسید، زمین نشست و زانو زد و از حرکت ایستاد، حال آن که اگر پیشتر فیلبانان او را برای حمله آماده می کردند، چشمانش سرخ می شد و با خرطومی که دو شمشیر داشت، حمله می کرد. فیل وقتی نزدیک عبدالمطّلب رسید، آرام گرفت و هیچ کاری نکرد. پادشاه و یارانش از این رویداد شگفت زده شدند. خداوند

في قلبه الجزع و الفزع و ارتعدت فرائصه و رق قلبه فأقبل علي عبد المطلب حتي أجلسه بجانبه و رحب به و التفت إلي الأسود بن مقصود و قال أي شي‌ء يطلب هذا الرجل المكي فأقضي حاجته و قد كان الملك يحلف علي هلاكه قبل ذلك ثم قال له الملك من أنت و ما اسمك فما رأيت أجمل منك وجها و لا أحسن منك بهجة و لك عندي ما سألت و لو سألتني الرجوع عن بلدك لفعلت ⁽¹⁾فقال له عبد المطلب لا أسألك في شي‌ء من ذلك إلا أن قومك أغاروا علينا و أخذوا لي ثمانين ناقة و كنت قد أعددتها للحجاج الذين يقصدوننا من جميع النواحي فإن رأيت أن تردها علي فافعل فأمر الملك رجاله بإحضارهن ⁽²⁾ثم قال الملك هل لك من حاجة غيرها فاسألني فيها ⁽³⁾فقال عبد المطلب أيها الملك ما أريد غير هذه فقال له الملك فلم لا تسألني في بلدك ⁽⁴⁾فإني أقسمت لأهدمن كعبتكم و أقتل رجالكم لكن لعظم قدرك عندنا لو سألتني فيها قبلت سؤالك ⁽⁵⁾فقال عبد المطلب لا أسألك في شي‌ء من ذلك قال و لم ذلك قال إن لها مانعا يمنعها غيري فقال الملك اعلم يا عبد المطلب إني أخرج علي أثرك بجنودي و رجالي فنخرب الكعبة و نواحيها و أقتل سكانها فقال له عبد المطلب إن قدرت فافعل قال فانصرف عبد المطلب و مر علي الفيل المذموم فلما نظر الفيل إلي عبد المطلب سجد له فقام الوزراء و الحجاب يلومون الملك في أمر عبد المطلب كيف خلي سبيله فقال لهم الملك ويحكم لا تلوموني أ لم تروا كيف سجد له الفيل بين يديه و الله لقد وقع لهذا الرجل في قلبي هيبة عظيمة و لكن أشيروا علي بما يكون من هذا الأمر فقالوا لا بد لنا أن نسير إلي مكة فنخربها و نرمي أحجارها في بحر جدة فعند ذلك أمر الملك بالجموع و الجيوش أن تزحف إلي مكة ⁽⁶⁾و لما وصل عبد المطلب بالنوق إلي

در قلب پادشاه ترس و هراس افکند و او به لرزه افتاد و دلش تپید و به عبدالمطّلب رو کرد و او را کنار خود نشاند و به او خوش آمد گفت. سپس رو به اسود بن مقصود گفت هر چیزی این مرد مکّی بخواهد به او می دهم. حال آن که پیشتر سوگند یاد کرده بود که او را می کشد. پادشاه به او گفت: تو کیستی و نامت چیست که زیباتر و نیکوتر از تو هرگز ندیده ام؟! هر چه بخواهی نزد من داری، حتی اگر بخواهی از دیارتان بازگردم چنین خواهم کرد. عبدالمطّلب گفت: هیچ چیز از تو نمی خواهم جز این که بدانی قومت ما را غارت کردند و هشتاد شتر مرا گرفتند، من آن ها را برای حاجیانی که از همه جا سوی ما می آیند آماده کرده بودم، اگر صلاح می دانی آن ها را به من بازگردان. پادشاه به مردانش فرمان داد تا شتران را آوردند. سپس گفت اگر چیز دیگری می خواهی بگو. عبدالمطّلب گفت: چیز دیگری نمی خواهم. پادشاه گفت: چرا درباره دیارت از من چیزی نمی خواهی؟! من سوگند یاد کرده ام که کعبه تان را ویران کنم. مردانتان را بکشم، اما چون منزلت تو نزدمان والا نمود، اگر درباره دیارت چیزی بخواهی، درخواست تو را می پذیرم. عبدالمطّلب گفت: در این باره هیچ چیز از تو نمی خواهم. گفت: چرا؟! گفت: زیرا حافظی دارد که از آن مراقبت می کند. پادشاه گفت: ای عبدالمطّلب! بدان که من پشت پای تو با سربازان و مردانم می آیم و کعبه تان را با هر چه در اطراف دارد، خراب می کنیم و ساکنانش را می کشیم. عبدالمطّلب گفت: اگر می توانی بکن! عبدالمطّلب برخاست و بر فیل گذر کرد و چون فیل نگاهش به او افتاد، برایش سجده کرد. در آن دم وزیران و پرده داران برخاستند و پادشاه را ملامت کردند که چرا گذاشت او برود. گفت: وای بر شما! مرا ملامت نکنید، مگر ندیدید چطور این فیل پیش رویش سجده کرد؟ خداوند شکوهی شگفت از این مرد در دل من انداخت، حال در این کار مرا مشورت دهید. گفتند: بایست تا سوی مکه رویم و کعبه را ویران کنیم و سنگ هایش را در دریای جده بریزیم. آن گاه پادشاه به حاضران و سپاهیان دستور حرکت به سوی مکه داد. چون عبدالمطّلب با شترانش به

مكة خرج إليه أقاربه و بنو عمه يهنئونه بالسلامة و قد كانوا آيسوا منه فلما نظروا إليه فرحوا به و جعلوا يتعلقون به و يقبلون يديه و قالوا الحمد لله الذي حماك و حفظك بهذا النور الحسن ثم سألوه عن الجيش فأخبرهم بقصته و خبر الفيل فقالوا له ما الذي تأمرنا به فقال يا قوم اخرجوا إلي جبل أبي قبيس حتي ينفذ الله حكمه و مشيته قال فخرج القوم بأولادهم و نسائهم و دوابهم و خرج عبد المطلب و بنو عمه و إخوته و أقاربه و أخرج مفاتيح الكعبة إلي جبل أبي قبيس و جعل يسير بهم إلي الصفا و يدعو و يبكي و يتوسل بنور محمد صلي الله عليه و آله و جعل يقول يا رب إليك المهرب و أنت المطلب أسألك بالكعبة العلياء ذات الحج و الموقف العظيم المقرب يا رب ارم الأعادي بسهام العطب ⁽¹⁾حتي يكونوا كالحصيد المنقلب ثم رجع و أتي إلي باب البيت فأخذ بحلقته و هو يقول:

لاهم إن المرء يمنع رحله فامنع رحالك ⁽²⁾*** لا يغلبن صليبهم و محالهم عدوا ⁽³⁾محالك

إن كنت تاركهم و كعبتنا ⁽⁴⁾فأمر ما بدا لك *** جروا جميع بلادهم و الفيل كي يسبوا عيالك

عمدوا جمالك بكيدهم جهلا و ما راقبوا جلالك *** فانصر علي آل الصليب و عابديه اليوم آلك

و قال أيضا شعرا:

يا رب لا أرجو لهم سواكا *** يا رب فامنع منهم حماكا

إن عدو البيت من عاداكا *** امنعهم أن يخربوا قراكا

و إذا بهاتف يسمع صوته و لا يري شخصه و هو يقول قد أجبت دعوتك و بلغت مسرتك إكراما للنور الذي في وجهك فنظر يمينا و شمالا فلم ير أحدا ثم قال لمن معه و هم علي جبل أبي قبيس و قد نشروا شعورهم و هم يبتهلون بالدعاء و يستبشرون بالإجابة ثم قال أبشروا فإني رأيت النور الذي في وجهي قد علا و إنما كان ذلك كاشفا لما

مکه رسید، نزدیکانش و پسرعموهایش سویش بیرون آمدند و سلامتی او را تبریک گفتند، چراکه از بازگشت او ناامید بودند. وقتی نگاهشان به او افتاد، خوشحال شدند و بر او آویختند و دستانش را بوسیدند و گفتند: سپاس خداوندی را که از تو و این نور زیبا حمایت و حفاظت کرد. سپس دریاره آن سپاه از او پرسیدند و او ماجرای خود و آن فیل را برایشان گفت. گفتند: می گویی ما چه کنیم؟ گفت: ای قوم! سوی کوه ابی قبیس بروید تا حکم و مشیّت خداوند انجام گیرد. آن قوم با فرزندان و زنان و چهارپایانشان به همراه عبدالمطّلب و پسرعموها و خواهران و نزدیکان وی به راه افتادند و او کلیدهای کعبه را با خود سوی کوه ابی قبیس برد و آنان را سوی صفا روانه کرد و در راه دعا می کرد و می گریست و به نور محمد صلّی الله علیه و آله توسل می جست و می گفت: پروردگارا تو گریزگاه و مقصد مایی! به حق کعبه والامقامِ حاجیان و این جایگاه والا و مقرّب از تو می خواهم که دشمنان را چنان به تیر هلاکت نشانه روی که چون خرمن درو شده شوند. سپس برگشت و سوی در کعبه رفت و دست در حلقه اش انداخت و گفت:

«غصه ای نیست، هر کس از خانه خود مراقبت می کند، خداوندا! پس تو نیز از خانه ات مراقبت کن،صلیب اینان و زور و قدرتشان بر قدرت تو چیره نخواهد شد،

اگر می خواهی آنان را با کعبه ما واگذاری هر چه دوست می داری بکن، آنان همه اهل دیارشان را با فیل آورده اند تا خانواده تو را به اسارت ببرند،

زیبایی تو را از روی نادانی با فریب کاری نشانه رفته اند، اما از بزرگی تو غافل شده اند، پس تو امروز خاندان خود را بر خاندان و پرستندگان صلیب یاری فرما.»

و باز سرود:

«پروردگارا من در برابر اینان جز تو امیدی ندارم، پروردگارا خودت در برابر اینان از حَرمت دفاع کن،

دشمن این خانه دشمن توست، جلوی اینان را بگیر تا مبادا سرزمینهای تو را ویران کنند.»

ناگاه از سروشی که دیده نمی شد شنید که می گوید: به یُمن نوری که در چهره داری، درخواستت اجابت شد و به خواسته ات رسیدی. او به چپ و راستش نگریست اما هیچ کس را ندید. سپس به همراهان خود که سرگشته و زاری کنان در کوه ابی قبیس دعا می کردند و اجابت می طلبیدند، گفت: بشارت باد بر شما که دیدم نور چهره ام فراز شد و به یُمن آن شما

طرقكم ففرح القوم و تضرعوا إلي الله تعالي فبينما هم كذلك إذا أشرفت عليهم غبرة القوم ⁽¹⁾و تقاربت الصفوف و لاح لهم بريق الأسنة ثم انكشف الغبار عن الفيل فنظروا إليه كأنه الجبل العظيم و قد ألبسوه الحديد و زينوه بزينة فاشتد قلقهم و انهملت عبراتهم و تضرع عبد المطلب و دعا فو الله ما أتم عبد المطلب دعاءه و تضرعه حتي وقف الفيل مكانه فصرخت عليه الفيالة ⁽²⁾و زجرته الساسة فلم يلتفت إليهم فوقفت الجيوش و دهشوا فقال الأسود بن مقصود و هو علي الساقة ⁽³⁾ما الخبر قالوا إن الفيل قد وقف فقال للساسة اضربوه فضربوه فما حال و لا زال فتعجبوا من ذلك ثم أمرهم أن يعطفوا رأسه ففعلوا فهرول راجعا فأمر برده فردوه فوقف فقال الأسود سحروا فيلكم ثم بعث إلي الملك و أعلمه بذلك فقال له أشر علينا فبعث أبرهة إلي ابن مقصود فقال ليس من جرب كمن لا يجرب ابعث للقوم رسولا ⁽⁴⁾و اطلب الصلح و لا تخبرهم بأمر الفيل لئلا يكون طريقا لطمعهم فيكم و اطلب منهم رجالا بعدد من قتل منا ⁽⁵⁾و يقومون لنا بما أفسدوا من كنيستنا فإذا فعلوا ذلك رجعنا عنهم قال فلما دخل رسول أبرهة علي الأسود و كان اسمه حناطة الحميري ⁽⁶⁾و كان يهزم الجيوش وحده و كان له خلقة هائلة فقال له الأسود هل لك أن تكون أنت الرسول إليهم فعسي أن يكون الصلح علي يديك فقال حناطة ها أنا سائر إليهم فإن صالحونا و إلا

نجات خواهید یافت. آن قوم شادمان شدند و به درگاه خداوند متعال زاری کردند. در همان اوان غبار آن سپاه که صفوفی در هم فشرده داشتند و سرنیزه هایشان برق می زد، به هوا خواست. چون غبار فرو نشست، آن فیل که چون کوهی بزرگ بود و جامه ای از آهن بر تن داشت و بسیار آراسته بود، پدیدار شد. آنان به شدت نگران شدند و اشک هایشان سرازیر شد. عبدالمطّلب به زاری افتاد و دعا کرد. به خدا سوگند هنوز زاری و دعای عبدالمطّلب تمام نشده بود که ناگاه آن فیل سر جایش ایستاد. فیلبانان و نگاهبانان بر سرش فریاد برآوردند و نعره کشیدند، اما هیچ به آنان توجه نکرد. سپاهیان ایستادند و شگفت زده شدند. اسود بن مقصود که عقب دار سپاه بود گفت چه خبر شده؟! گفتند: فیل ایستاده است. به فیلبانان گفت: بزنیدش. آنان فیل را زدند اما همچنان بر جا بماند و آنان در شگفتی ماندند. سپس دستور داد فیل را بچرخانند. چنین کردند اما فیل شتابان سرش را بازگرداند. دستور داد برش گردانند، چنین کردند اما فیل ایستاد. اسود گفت: فیلتان را جادو کرده اند. آن گاه کسی را سوی پادشاه فرستاد و او را خبردار کرد و به او گفت که بگو چه کنیم. ابرهه به اسود چنین پیام داد که آزموده را آزمودن خطاست. کسی را نزد این قوم بفرست و صلح بجوی و مگذار از ماجرای فیل باخبر شوند تا مبادا در شما طمع کنند و به تعداد کشتگان ما از آنان غرامت بخواه⁽⁷⁾و بگو آن چه از کنیسه ما تباه کرده اند بازگردانند، اگر چنین کردند، از آنان دست می کشیم. وقتی پیغام آور ابرهه که نامش حناطه حمیری بود نزد اسود بازگشت، اسود به او که یک تنه لشکری را حریف بود و هیئتی خوفناک داشت گفت: آیا می پذیری که خود تو فرستاده ما نزد آنان باشی؟ امید است به دست تو صلح انجام گیرد. حناطه گفت: من نزد آنان می روم، اگر با ما صلح کردند که هیچ وگرنه

رجعت برءوسهم ثم سار و هو معجب بنفسه فسأل عن سيد قريش فقالوا هو الشيبة النجار ⁽¹⁾و كان عبد المطلب قد رآه و علم أنه رسول من القوم فلما نظر حناطة إلي عبد المطلب دهش و حار فقال له عبد المطلب ما الذي أتي بك قال يا مولاي إن أبرهة قد عرف فضلكم و وهب لكم الحرم و البيت و قد أرسل إليك أن تقوم بدية من قتل له أو تسلم من رجالك بعددهم ⁽²⁾ثم تقوم له بثمن ما عدم من الكنيسة فإذا فعلتم هذا رجع عنكم ⁽³⁾فقال عبد المطلب أ يؤخذ البري‌ء بالسقيم و نحن من شيمتنا الأمانة و الصيانة و نقبض أيدينا عن المظالم و نصرف جوارحنا ⁽⁴⁾عن المآثم فبلغ صاحبك عنا ذلك و أما هذا البيت فقد سبق مني القول فيه إن له ربا يمنع عنه فو الله ما كبر علي ما جمعتموه من الرجال فإن أراد صاحبك المسير فليسر و إن أراد المقام فليقم قال فلما سمع حناطة كلامه غضب و أراد أن يقتل عبد المطلب فظهر لعبد المطلب ما في وجهه فلم يمهله دون أن قبض علي محزمه و مراق بطنه و شاله ⁽⁵⁾و ضرب به الأرض و قال و عزة ربي لو لا أنك رسول لأهلكتك قبل أن تأتي صاحبك فرجع حناطة إلي الأسود و أعلمه بما كان من أمره ثم قال هؤلاء قوم قد غلت ⁽⁶⁾دماؤهم و الرأي عندي أن تراسل القوم بعد هذا و اعلم أن مكة خلية من أهلها ⁽⁷⁾فأسرع إلي الغنيمة.

قال الراوي فأمر الجيوش بالزحف فساروا نحو الحرم فلما قربوا منه جاءهم أمر الله من حيث لا يشعرون و إذا هم بأفواج من الطير كالسحابة المترادفة يتبع بعضها بعضا و هي كأمثال الخطاطيف يحمل ⁽⁸⁾كل طير ثلاثة أحجار أحدها في منقاره و اثنين ⁽⁹⁾

با سرهایشان بازمی گردم. او مغرورانه به راه افتاد و از سرور قریشیان جویا شد. گفتند: او شیبه نجار است. عبدالمطّلب او را دیده بود و می دانست که او فرستاده آن قوم است. چون نگاه حناطه به عبدالمطّلب افتاد، گیج شد و متحیّر ماند. عبدالمطّلب به او گفت: تو را چه شده؟ گفت: ای سرورم! ابرهه فضیلت شما را دانست و این حرم و این خانه را بر شما بخشید و مرا فرستاد تا دیه کشتگان را به او بپردازید یا به تعداد آن ها از مردانتان تحویل دهید، همچنین بهای آن چه را که از کنیسه تلف شده بپردازید، اگر چنین کنید از شما دست می کشد. عبدالمطّلب گفت: بی گناه به جای گناهکار مجازات نمی شود، ما به امانت و عدالت عادت داریم و همواره از ستم دست به دور داریم و انداممان را از گناه بازمی داریم، این پیام را از ما به سرورت برسان، و اما درباره این خانه، من پیشتر به او گفته ام که این خانه پروردگاری دارد که خود از آن محافظت می کند، به خدا سوگند جمعیتی که جمع آورده اید هرگز بر من گران نمی نماید، او اگر می خواهد برود و اگر می خواهد بماند. چون حناطه این سخن بشنید، خشمگین شد و خواست عبدالمطّلب را بکشد. عبدالمطّلب از رنگ رخسارش این را دریافت و مهلتش نداد و کمربند و گریبانش را گرفت و او را بلند کرد و بر زمین زد و گفت: به عزت پروردگارم سوگند اگر پیک آنان نبودی پیش از آن که یاورت سر برسد، می کشتمت. حناطه نزد اسود برگشت و او را از آن چه گذشت خبر داد. سپس گفت: این قوم خونشان مباح است، به نظر من به سپاهیان پیغام فرست که مکه از اهل خود خالی است و سوی غنایم بشتابید. او به سپاهیان فرمان حرکت داد و آنان سوی حرم به راه افتادند. چون نزدیک حرم رسیدند، خواستِ خداوند از جایی که احساس نمی کردند آنان را دریافت و به ناگاه دسته های پرندگانی را دیدند که همچون ابرهای در هم تنیده در پی هم می آیند و همچون پرستو هر یک سه سنگ به اندازه ای میان عدس و نخود با خود دارند، یکی بر منقار و دو دیگر

بين رجليه كالعدس و كبيرها كالحمص و قد تعالت الطيور و ارتفعت و امتدت فوق العسكر ⁽¹⁾و انتشرت بطولهم و عرضهم فلما نظر القوم إلي ذلك خافوا و قالوا ما هذه الطيور التي لم نر مثلها قبل هذا اليوم فقال الأسود ما عليكم بأس لأنها طير تحمل رزقها لفراخها ثم قال علي بقوسي و نبلي حتي أردها عنكم فأخذ قوسه و أراد الرمي فتصارخت الطيور مستأذنة لربها في هلاك القوم فما أتمت ⁽²⁾صراخها حتي فتحت أبواب السماء و إذا بالنداء أيها الطيور المطيعة لربها افعلوا ما أمرتم به فقد اشتد غضب الجبار علي الكفار ففتحت الطيور أفواهها و كان أول حصاة وقعت علي رأس حناطة فنزلت من البيضة إلي الرأس إلي الحلقوم و نزلت إلي الصدر و خرجت من دبره و نزلت إلي الأرض و غاصت فانقلب صريعا فتناثرت ⁽³⁾القوم يمينا و شمالا و الطيور تتبعهم لا تحول و لا تزول عن الرجل حتي ترميه بالحصاة علي رأسه فتخرج من دبره و لا يردها درقة ⁽⁴⁾و لا حديد و إن أبرهة لما نظر إلي الطير و فعلها علم أنه قد أحيط بهم فولي هاربا علي وجهه و أما الأسود فإنه لما نظر إلي ما نزل بقومه و الحصي تتساقط عليهم و هم يقعون علي وجوههم فإذا بطير قد ألقي ⁽⁵⁾حجرا فوقع في فيه حتي خرج من دبره ⁽⁶⁾و أتاه آخر فضربه في هامته فطلع من قفاه ⁽⁷⁾فخر صريعا و أعجب من ذلك أن رجلا من حضرموت كان له أخ فسأله المسير معه فأبي و قال ما أنا ممن يتعرض لبيت الله فلما نزل بهم البلاء خرج هاربا علي وجهه و الطير يتبعه فلما وصل إلي أخيه وصف له العذاب الذي حل بالقوم و رفع رأسه و إذا هو بطير قد رماه بحصاة

به پا. پرندگان بالا رفتند و اوج گرفتند و فراز آن لشکر را پوشاندند و در طول و عرض آن منتشر شدند. چون آن قوم این صحنه را دیدند، ترسیدند و گفتند این ها چه پرندگانی هستند که پیشتر ندیده بودیم؟! اسود گفت: چیزی نیست، اینان پرندگانی هستند که برای جوجه هایشان روزی می برند. سپس گفت من اکنون با تیر و کمانم آنان را از شما می رانم. کمانش را در دست گرفت و خواست تیر بیاندازد که پرندگان به طلب اذن پروردگارشان برای هلاکت آن قوم جیغ کشیدند و هنوز جیغشان فرو ننشسته بود که درهای آسمان باز شد و ندا رسید که: ای پرندگانی که به فرمان پروردگارتان هستید، فرمان ما را به انجام رسانید. این چنین خشم خداوند جبّار بر کافران شدت گرفت و آن پرندگان دهان هایشان را باز کردند. نخستین سنگ بر سر حناطه افتاد و از کلاهخودش در سرش و سپس در گلویش و سپس در سینه اش فرو رفت و سرانجام از پشتش بیرون آمد و بر زمین افتاد و در زمین فرو رفت. حناطه بر خاک افتاد و آن قوم از چپ و راست گریختند و پرندگان دنبالشان می کردند و هیچ یک را وانمی گذاشتند جز آن که سنگی بر سرش می انداختند و آن سنگ که نه سپر آن را دفع می کرد و نه شمشیر، از پشتش بیرون می آمد. ابرهه چون پرندگان و آن ماجرا را دید، دانست که عرصه بر آنان به تنگ آمده است و پا به فرار گذاشت. اسود نیز چون دید چنان بلایی بر سر قومش آمده و سنگ بر سرشان می بارد و بر زمین نگون می شوند، ناگاه سنگی از پرنده ای رها شد و در دهانش فرو رفت و از پشتش بیرون آمد و پرنده ای دیگر سر رسید و سنگی بر سرش زد که از پشتش بیرون آمد و او بر زمین افتاد. شگفت تر از همه این که مردی از حضرموت برادری داشت که از او خواسته بود با آنان همراه شود، ولی او خودداری کرده بود و گفته بود: من در شمار متجاوزین به خانه خدا نیستم. وقتی آن بلا بر سر آن قوم آمد، آن مرد راه فرار در پیش گرفت و در حالی که پرندگان او را دنبال می کردند به برادرش رسید، در همان حال که عذاب آن قوم را برایش تعریف می کرد، سر بلند کرد و ناگاه پرنده ای سنگی

علي هامته و خرجت من دبره و أما أبرهة فإنه سار مجدا علي فرسه إذ سقطت يده اليمني فتحير في أمره فسقطت يده اليسري ثم رجله اليمني ثم اليسري فأتي منزله فحكي لهم جميع ما جري لهم كلهم فما أتم حديثه إلا و رأسه قد وقع هذا ما جري لهم و أما عبد المطلب و من معه فإنهم أقاموا في ابتهال و دعاء و تضرع و قد استجيب لهم ببركة رسول الله صلي الله عليه و آله و قالوا في دعائهم اللهم ببركة هذا النور الذي وهبتنا اجعل لنا من كل كيدهم فرجا ⁽¹⁾و انصرنا علي أعدائنا و نظروا هياكل الأعداء علي وجه الأرض مطروحة و الفيل ولي هاربا و أما ما كان ممن فر من أهل مكة و سمع بما نزل بأصحاب الفيل أتوا فرحين مستبشرين و أقاموا مدة ينقلون الأسلاب و الرحال ⁽²⁾و كان سعادتهم ⁽³⁾و سرورهم ببركة رسول الله صلي الله عليه و آله.

ثم إن عبد المطلب ⁽⁴⁾كان ذات يوم نائما في الحجر إذ أتاه آت فقال له احفر طيبة قال فقلت له و ما طيبة فغاب عني إلي غد فنمت في مكاني فأتي الهاتف فقال احفر برة فقلت و ما برة فغاب عني فنمت في اليوم الثالث فأتي و قال احفر مضنونة فقلت و ما مضنونة فغاب عني و أتاني في اليوم الرابع و قال احفر زمزم فقلت و ما زمزم قال لا تنزف أبدا و لا تذم تسقي الحجيج الأعظم عند قرية النمل فلما دله علي الموضع أخذ عبد المطلب معوله و ولده الحارث و لم يكن له يومئذ ولد غيره فلما ظهر له البناء و علمت قريش بذلك قالوا له هذا بئر زمزم بئر أبينا إسماعيل عليه السلام و نحن فيه شركاء قال لا أفعل لأنه أمر خصصت به دونكم فتشاوروا علي أن يجعلوا

بر سر او انداخت و آن سنگ از پشتش بیرون آمد. و اما ابرهه؛ او با سرعت بر مرکب خود می تاخت که ناگاه دست راستش قطع شد، در تحیّر از این رویداد بود که دست چپش و بعد پای راستش و سپس پای چپش نیز قطع شد. به منزل رسید و همه ماجرا را برایشان تعریف کرد، هنوز سخنش تمام نشده بود که سرش بر زمین افتاد. ماجرای آنان چنین شد اما، عبدالمطّلب و همراهانش که در دعا و گریه و زاری بودند، دعایشان به برکت رسول خدا صلّی الله علیه و آله اجابت یافت. آنان در دعای خود می گفتند: خداوندا به برکت نوری که به ما عطا کردی، برای ما در برابر مکرهای اینان گشایشی حاصل فرما و ما را بر دشمنان مان پیروز فرما. در همان اوان اجساد دشمنان را دیدند که نقش بر زمین شده اند و آن فیل نیز پا به فرار گذاشته است. کسانی که از مکه گریخته بودند، شنیدند چه بر سر اصحاب فیل آمده و شاد وخوشحال بازگشتند و مدتی در حال بازگرداندن بار و بنه خود بودند و به برکت رسول خدا صلّی الله علیه و آله کامیاب و شادمان شدند.

روزی عبدالمطّلب در حجر خوابیده بود که کسی به خوابش آمد. خود می گوید: او گفت: «طیبه» را حفر کن. گفتم: طیبه چیست؟! او غیب شد. فردا نیز همان جا خوابیده بودم که آن سروش آمد و گفت: «بِرّه» را حفر کن. گفتم: بِرّه چیست؟! او غیب شد. روز سوم خوابیده بودم که باز آمد و گفت: «مضنونه» را حفر کن. گفتم: مضنونه چیست؟او غیب شد و روز چهارم نزد من آمد و گفت: «زمزم» را حفر کن. گفتم: زمزم چیست؟! گفت: چاهی است که هرگز خشک نمی شود و کم آب نمی گردد و حاجیان بسیاری را سیراب می کند و در نزدیکی لانه مورچگان است. چون سروش راه چاه را به عبدالمطّلب نمود، او کلنگش را برداشت و با پسرش حارث به راه افتاد. او در آن زمان پسر دیگری نداشت. چون آن جا پیش چشمش آمد و قریشیان از قصه خبردار شدند، گفتند: این چاه زمزم، چاه پدر ما اسماعیل است و ما در این کار شریکیم. گفت: نمی پذیرم، زیرا این کاری است که تنها به من سپرده شده و نه به شما. آنان مشورت کردند تا کسی را

بينهم حكما و هو سعيد بن خثيمة ⁽¹⁾و كان بأطراف الشام فخرجوا حتي إذا كانوا بمفازة بين الحجاز و الشام بلغ بهم الجهد و العطش و لم يجدوا ماء فقالوا لعبد المطلب ما تفعل قال كل واحد منكم يحفر حفيرة لنفسه ففعلوا ثم ركب عبد المطلب راحلته و سار بها ⁽²⁾فنبع الماء من تحت خفها فكبر و كبرت أصحابه و شربوا جميعهم و ملئوا قربهم و حلفوا أن لا يخالفوه في زمزم فقالوا إن الذي أسقاه الماء في هذه الفلاة هو الذي أعطاه زمزم و رجعوا و مكنوه من الحفر. ⁽³⁾

فلما تمادي علي الحفر وجد غزالين من ذهب و هما اللذان دفنهما جرهم و وجد أسيافا كثيرة و دروعا فطلبوه بنصيبهم فيها فقال لهم هلموا إلي من ينصف بيننا فنضرب القداح ⁽⁴⁾فنجعل للكعبة قدحين و لي قدحين و لكم قدحين فمن خرج قدحاه كان هذا له قالوا أنصفت فجعل قدحين أصفرين للكعبة و قدحين أسودين له و قدحين أبيضين لقريش ثم أعطاه لصاحب القداح ⁽⁵⁾و هو عند هبل و هبل صنم في الكعبة فضرب بهما فخرج الأصفران علي الغزالين و خرج الأسودان علي الأسياف و الدروع لعبد المطلب و تخلف قدحا قريش فضرب عبد المطلب الأسياف ما بين الكعبة فضرب في الباب الغزالين من الذهب و أقام عبد المطلب بسقاية زمزم للحاج ⁽⁶⁾

و ما كان بمكة من يحسده و يضاده إلا رجل واحد و هو عدي بن نوفل و كان أيضا صاحب منعة ⁽⁷⁾و بسطة و طول يد و كان المشار إليه قبل قدوم عبد المطلب فلما قدم

میان خود حَکَم کنند؛ سعید بن خیثمه را برگزیدند که در اطراف شام بود. به راه افتادند تا این که به بیابانی میان حجاز و شام رسیدند و دشواری و تشنگی بر آنان سخت آمد اما آبی نیافتند. به عبدالمطّلب گفتند: چه کنیم؟ گفت: هر کس گودالی برای خود حفر کند. دست به کار شدند. سپس عبدالمطّلب بر چهارپای خود سوار شد و به راه افتاد و ناگاه از زیر سمّ حیوان آب جوشید. عبدالمطّلب و یارانش تکبیر گفتند و همگی از آن نوشیدند و مشک های خود را پُر کردند و سوگند خوردند که درباره چاه زمزم با او مخالفت نکنند و گفتند: کسی که او را در این صحرا سیراب کرد، همان کسی است که زمزم را به او عطا کرده است. آن گاه بازگشتند و حفر کردن را به او سپردند. چون دست به کار حفر شد، دو آهوی طلایی یافت که جُرهم آن دو را دفن کرده بود، و نیز شمشیرها و سپرهای بسیار یافت. آنان از او سهم خواستند. گفت: کار را به انصاف بسپارید، قرعه می اندازیم، دو قرعه برای کعبه، دو قرعه برای من و دو قرعه برای شما، قرعه هر کس درآمد، سهمش مشخص می شود. گفتند: منصفانه است. آن گاه دو قرعه زرد برای کعبه قرار دادند و دو قرعه سیاه برای او و دو قرعه سفید برای قریشیان. سپس کار را به مأمور قرعه در نزد هبل که بتی در کعبه بود، سپردند. او قرعه زد و دو قرعه زرد برای دو آهو و دو قرعه سیاه برای شمشیرها و سپرها درآمد و قرعه قریشیان درنیامد. عبدالمطّلب شمشیرها را میان کعبه، و آهوان طلایی را بر درب کعبه زد و خود نوشاندن آب به حاجیان را بر عهده گرفت. پس از آن هیچ کس به او حسد نورزید و با او مخالفت نکرد جز یک نفر؛ یعنی عدی بن نوفل که شکوه و منزلت و دستی دهنده داشت و پیش از آن که عبدالمطّلب بیاید، انگشت ها به سوی او بود. وقتی

عبد المطلب إلي مكة و سوده أهل مكة عليهم كبر ذلك علي عدي بن نوفل إذ مال الناس إلي عبد المطلب و كبر ذلك عليه فلما كان بعض الأيام تناسبا ⁽¹⁾و تقاولا و وقع الخصام فقال عدي بن نوفل لعبد المطلب أمسك عليك ما أعطيناك و لا يغرنك ما خولناك فإنما أنت غلام من غلمان قومك ليس لك ولد و لا مساعد فبم تستطيل علينا و لقد كنت في يثرب وحيدا حتي جاء بك عمك إلينا و قدم بك علينا فصار لك كلام فغضب عبد المطلب لذلك و قال له يا ويلك تعيرني بقلة الولد لله علي عهد و ميثاق لازم لئن رزقني الله عشرة أولاد ذكورا و زاد عليهم لأنحرن أحدهم إكراما و إجلالا لحقه و طلبا بثأري ⁽²⁾بالوفاء اللهم فكثر لي العيال و لا تشمت بي أحدا إنك أنت الفرد الصمد و لا أعاين بمثل قولك أبدا ⁽³⁾ثم مضي و أخذ في خطبة النساء و التزويج حرصا علي الأولاد ثم تزوج بست نساء فرزق منهن عشرة أولاد و كل امرأة تزوجها هي كانت ذات حسن و جمال و عز في قومها منهن منعة بنت حباب الكلابية ⁽⁴⁾و الطائفية ⁽⁵⁾و الطليقية بنت غيدق اسمها سمراء و هاجرة الخزاعية و سعدي بنت حبيب الكلابية و هالة بنت وهب و فاطمة بنت عمرو المخزومية و أما منعة بنت الحباب فإنها ولدت له الغيداق و اسمه الحجل و إنما سمي الغيداق لمروته و بذل ماله و أما الفرعي ⁽⁶⁾فولدت له أبا لهب و اسمه عبد العزي و أما سعدي ⁽⁷⁾فولدت له ولدين أحدهما ضرار و الآخر العباس و أما فاطمة فولدت له ولدين أحدهما عبد مناف و يقال له أبو طالب

عبدالمطّلب به مکه آمد و اهل مکه او را پیشوا نهادند، این بر عدی بن نوفل گران آمد؛ چراکه مردم به عبدالمطّلب گراییدند و این برای او پذیرفتنی نبود. وقتی روزی از روزها میان آن دو گفتگو و نزاع بالا گرفت، عدی بن نوفل به عبدالمطّلب گفت: آن چه را که به تو عطا کردیم، از خود ندان و از آن چه که بر عهده تو گذاشته ایم، مغرور نشو، چون تو یکی از پسران قوم خود هستی که نه پسری داری و نه یاوری، پس چگونه بر ما بزرگی می کنی حال آن که تو در یثرب تنها بودی و سپس عمویت تو را نزد ما آورد و تو را بر ما پیشوا کرد و تو صاحب امر شدی. عبدالمطلب از این سخن خشمگین شد و به او گفت: وای بر تو! مرا به خاطر کم فرزند بودن سرزنش می کنی؟! برای خدا بر خود عهدی لازم قرار می دهم که اگر خداوند به من ده فرزند پسر داد و بر آنان افزود، هر آینه یکی از آنان را برای تکریم و تجلیل حقّ او و برای وفای به عهد قربانی خواهم کرد، خداوندا خانواده مرا زیاد گردان و مگذار کسی مرا سرزنش کند که تو یگانه و بی همتایی و سخنی همچون سخن تو نمی بینم. سپس راهی شد و زنانی را خواستگاری کرد و ازدواج کرد تا دارای فرزند شود. او با شش زن ازدواج کرد و از آنان دارای ده فرزند شد. هر زنی که گرفت، در میان قوم خود به نیکی و زیبایی و عزت، معروف بود، از جمله: منعه بنت حباب کلابیه، طائفیه، طلیقیه بنت غیدق به نام سمراء، هاجره خزاعیه، سعدی بنت حبیب کلابیه، هاله بنت وهب، فاطمه بنت عمرو مخزومیه. منعه برای عبدالمطّلب غیداق (به معنای جوانمرد) را زایید که نامش حجل بود اما به خاطر جوانمردی و بخشندگی اش غیداق نامیده شد. فرعی برایش ابولهب را زایید که عبدالعُزّی نام داشت. سعدی برایش دو پسر زایید: یکی ضرار و دیگری عباس. فاطمه نیز برایش دو پسر زایید: یکی عبدمناف که به او ابوطالب گفتند

و الآخر عبد الله أبو رسول الله صلي الله عليه و آله ⁽¹⁾و كان عبد الله أصغر أولاده و كان في وجهه نور رسول الله صلي الله عليه و آله فأولاد عبد المطلب الحارث و أبو لهب و العباس و ضرار و حمزة و المقوم و الحجل و الزبير و أبو طالب و عبد الله ⁽²⁾و كان عبد المطلب قائما مجتهدا في خدمة الكعبة و كان عبد المطلب نائما في بعض الليالي قريبا من حائط الكعبة فرأي رؤيا فانتبه فزعا مرعوبا فقام يجر أذياله و يجر رداءه إلي أن وقف علي جماعته و هو يرتعد فزعا فقالوا له ما وراءك يا أبا الحارث إنا نراك مرعوبا طائشا فقال إني رأيت كأن قد خرج من ظهري سلسلة بيضاء مضيئة يكاد ضوؤها يخطف الأبصار لها أربعة أطراف طرف منها قد بلغ المشرق و طرف منها قد بلغ المغرب و طرف منها قد غاص تحت الثري و طرف منها قد بلغ عنان السماء فنظرت ⁽³⁾و إذا رأيت تحتها شخصين عظيمين بهيين فقلت لأحدهما من أنت فقال أنا نوح نبي رب العالمين و قلت للآخر من أنت قال أنا إبراهيم الخليل جئنا نستظل بهذه الشجرة فطوبي لمن استظل بها و الويل لمن تنحي عنها فانتبهت لذلك فزعا مرعوبا فقال له الكهنة يا أبا الحارث هذه بشارة لك و خير يصل إليك ليس لأحد فيها شي‌ء و إن صدقت رؤياك ليخرجن من ظهرك من يدعو أهل المشرق و المغرب و يكون رحمة لقوم و عذابا علي قوم فانصرف عبد المطلب فرحا مسرورا و قال في نفسه ليت شعري من يقبض النور من ولدي و كان يخرج كل يوم إلي الصيد وحده فأخذه ذات يوم العطش فنظر إلي ماء صاف في حجر معين فشرب منه فوجده أبرد من الثلج و أحلي من العسل و أقبل من وقته و غشي زوجته فاطمة بنت عمرو فحملت بعبد الله أبي رسول الله صلي الله عليه و آله فانتقل النور الذي كان في وجهه إلي زوجته فاطمة فما مرت بها الليالي و الأيام حتي ولدت عبد الله أبا رسول الله صلي الله عليه و آله فانتقل النور إليه فلما ولدته

و دیگری عبدالله پدر رسول خدا. عبدالله کوچکترین فرزند او بود و نور رسول خدا را در چهره داشت. بنابراین فرزندان عبدالمطّلب عبارت بودند از حارث و ابولهب و عباس و ضرار و حمزه و مقوم و حجل و زبیر و ابوطالب و عبدالله. عبدالمطّلب در خدمت کعبه می کوشید و شبی از شب ها که نزدیکی دیوار کعبه به خواب رفته بود، رویایی دید و ترسان و لرزان بیدار شد. برخاست و در حالی که دامان و ردایش بر زمین می کشید و از ترس به خود می لرزید، نزد یاران خود رفت. گفتند: چه کسی در پی توست ای اباحارث که تو را ترسان و سرگشته می بینیم؟! گفت: در خواب دیدم که از پشت من زنجیره ای از نور سفید و تابناک بیرون آمده که نزدیک است نورش چشم ها را برباید و چهار گوشه دارد؛ گوشه ای از آن به مشرق و گوشه ای از آن به مغرب رسیده، گوشه ای از آن در خاک فرو رفته و گوشه ای از آن سر به طاق آسمان رسانده است، چون نگریستم ناگاه دو مرد شکوهمند و تابناک را دیدم، به یکی از آن دو گفتم: تو کیستی؟ گفت: من نوح، پیامبر پروردگار جهانیان هستم، به دیگری گفتم: تو کیستی؟ گفت: من ابراهیم خلیل هستم، آمده ایم از این شجره سایه بگیریم، خوشا به حال کسی که از این شجره سایه بگیرد و وای به حال کسی که از آن روی برگردانَد. و من ترسان و لرزان از خواب پریدم. کاهنان به او گفتند: ای اباحارث! این بشارتی از برای توست و خیری است که تنها به تو می رسد و هیچ کس در آن شریک نیست، اگر رویای تو صادق باشد، از پشت تو کسی بیرون می آید که اهل مشرق و مغرب را فرا می خواند و برای قومی رحمت است و برای قومی دیگر عذاب. عبدالمطّلب شاد و خوشحال راهی شد و با خود گفت: کاش می دانستم کدام یک از فرزندانم این نور را می گیرد. او هر روز به تنهایی به شکار می رفت. روزی تشنه شد و در میان سنگی آبی زلال دید. از آن آب نوشید و آن را سرد تر از برف و شیرین تر از عسل یافت. در دم برگشت و با همسرش فاطمه بنت عمرو درآمیخت و او عبدالله، پدر رسول خدا را باردار شد و نوری که در چهره وی بود به همسرش فاطمه منتقل شد. روزها و شب ها را گذراند تا این که عبدالله پدر رسول خدا را به دنیا آورد و آن نور به او منتقل شد. چون او زاده شد،

سطع النور في غرته ⁽¹⁾حتي لحق عنان السماء ⁽²⁾فلما نظر إليه عبد المطلب فرح ⁽³⁾فرحا شديدا و لم يخف مولده علي الكهنة و الأحبار فأما الكهنة فعظم أمره عليهم لإبطال كهانتهم و أما أحبار اليهود فكانت معهم جبة بيضاء و كانت جبة يحيي بن زكريا عليه السلام و كان الدم يابسا عليها قد غمست في دمه و كان في كتبهم أن هذا الدم الذي في الجبة إذا قطر منها قطرة واحدة من الدم يكون قد قرب خروج صاحب السيف المسلول فنظروا إلي ذلك الدم فوجدوا الجبة و إذا بها قد صارت رطبة يقطر منها الدم ⁽⁴⁾فعلموا أنه قد دنا خروجه فاغتموا لذلك غما شديدا و بعثوا إلي مكة رجالا منهم يكشفون لهم عن الخبر و يأتونهم بخبر مولده و كان عبد الله يشب في اليوم مثل ما يشب أولاد الناس في السنة و كان الناس يزورونه و يتعجبون من حسنه و جماله و أنواره و قيل إنه لقي عبد الله في زمانه ما لقي يوسف الصديق في زمانه و ذلك من عداوة اليهود و جرت عليه أمور عظيمة و أحوال جسيمة. ⁽⁵⁾.

فلما كملت لعبد المطلب عشرة أولاد ذكورا و ولد له الحارث ⁽⁶⁾فصاروا أحد عشر ولدا ذكرا فذكر نذره الذي نذر و العهد الذي عاهد لئن بلغت أولادي أحد عشر ولدا ذكورا ⁽⁷⁾لأقربن أحدهم لوجه الله تعالي فجمع عبد المطلب أولاده بين يديه و صنع لهم طعاما و جمعهم حوله و اغتم لذلك غما شديدا ثم قال لهم يا أولادي إنكم كنتم تعلمون ⁽⁸⁾أنكم عندي بمنزلة واحدة و أنتم الحدقة من العين و الروح بين الجنبين

آن نور چنان در پیشانی اش تابش گرفت که به طاق آسمان رسید. وقتی عبدالمطّلب او را دید، بسیار شادمان شد. او زاده شدن فرزند خود را از کاهنان و احبار یهود پنهان نکرد. تولد عبد الله بر کاهنان بسیار گران آمد چرا که کهانتشان باطل می شد⁽⁹⁾.

اما احبارِ یهود جبّه ای سفید داشتند که جبه یحیی بن زکریا بود و چون در آن کشته شده بود، خونش بر آن خشکیده بود. در کتاب های آنان آمده بود که وقتی یک قطره خون از این جبه بچکد، نزدیک باشد که کسی با شمشیری برآهیخته خروج کند. آنان به جبه نگریستند. ناگاه دیدند جبه مرطوب شده و از آن خون می چکد. چون دانستند هنگام خروج وی نزدیک شده، بسیار اندوهگین شدند و گروهی را به مکه فرستادند تا از ماجرا باخبر شوند و آنان خبر دادند که او زاده شده است. عبدالله در روزی چنان رشد می کرد که فرزندان مردم در ماهی چنان رشد می کردند. مردم به دیدارش می آمدند و از نیکی و زیبایی و تابناکی اش چنان شگفت زده می شدند که گفته اند از کینه توزی یهودیان و رویدادهای هنگفت و حالات شگفتی که بر عبدالله می گذشت، ماجرای او در روزگار خود همچون ماجرای یوسف صدیق در روزگار خود بود. چون ده پسرِ عبدالمطّلب کامل شد و با تولد حارث پسران وی یازده تن شدند، او به یاد نذر وعهدی افتاد که بر اساسش گفته بود اگر پسران من به یازده تن برسند، یکی از آنان را از برای خداوند متعال قربانی خواهم کرد. پس فرزندان خود را نزد خود فرا خواند و طعامی برای ایشان ساخت و همه را گرد آورد و در حالی که بسیار اندوهناک بود به آنان گفت: ای فرزندان من! می دانید که همه شما نزد من در یک مرتبه هستید و همگی تان سیاهیِ چشم و گرمای سینه من هستید

و لو أن أحدكم أصابته شوكة لساءني ذلك ⁽¹⁾و لكن حق الله أوجب من حقكم ⁽²⁾و قد عاهدته و نذرت له متي رزقني الله أحد عشر ولدا ذكرا لأنحرن أحدهم قربانا و قد أعطاني ما سألته و بقي الآن ⁽³⁾ما عاهدته و قد جمعتكم لأشاوركم فما أنتم قائلون فجعل بعضهم ينظر إلي بعض و هم سكوت لا يتكلمون فأول من تكلم منهم عبد الله أبو رسول الله صلي الله عليه و آله و كان أصغر أولاده فقال يا أبت أنت الحاكم علينا و نحن أولادك و في طوع يدك و حق الله أوجب من حقنا و أمره أوجب من أمرنا و نحن لك طائعون و صابرون علي حكم الله و حكمك و قد رضينا بأمر الله و أمرك و صبرنا علي حكم الله و حكمك و نعوذ بالله من مخالفتك فشكره أبوه و كان لعبد الله في ذلك اليوم إحدي عشرة سنة فلما سمع أبوه كلامه بكي بكاء شديدا حتي بل لحيته من دموعه ثم قال لهم يا أولادي ما الذي تقولون فقالوا له سمعنا و أطعنا فافعل ما بدا لك و لو نحرتنا عن آخرنا فكيف واحدا منا فشكرهم علي مقالتهم ثم قال لهم يا بني امضوا إلي أمهاتكم و أخبروهن بما قلت لكم و قولوا لهن يغسلنكم و يكحلنكم و يطيبنكم و البسوا أفخر ثيابكم و ودعوا أمهاتكم وداع من لا يرجع أبدا فتفرقوا إلي أمهاتهم و أخبروهن بما قال لهم أبوهم ففاضت لأجل ذلك العيون و ترادفت الأحزان ⁽⁴⁾قال ثم إن عبد المطلب بات تلك الليلة مهموما مغموما لم يطعم طعاما و لم يشرب شرابا و لم يغمض عينا حتي طلع الفجر ⁽⁵⁾ثم لبس أفخر أثوابه و تردي برداء آدم عليه السلام و تنعل بنعل شيث عليه السلام و تختم بخاتم نوح عليه السلام و أخذ بيده خنجرا ماضيا ليذبح به بعض أولاده

و اگر خاری به پای یکی تان فرو رود، مرا به درد می آورَد، اما حق خداوند از حق شما واجب تر است، من با او عهد کرده ام و برایش نذر کرده ام که وقتی یازده پسر به من داد، یکی از آنان را قربانی کنم، او خواسته مرا بر آورده و اکنون هنگام وفای به عهد است، من شما را گرد آوردم تا مشورت کنم و ببینم شما چه می گویید. آنان به یکدیگر نگاه کردند و سکوت کردند. نخستین کسی که سخن گفت عبدالله، پدر رسول خدا بود. او که کوچکترین فرزند عبدالمطّلب بود گفت: ای پدر! تو بر ما حاکمی و ما فرزندان تو و سر سپردگان توییم و حق خداوند از حق ما واجب تر است، ما فرمانبردار توییم و بر حکم خداوند و حکم تو بردباریم و از فرمان خداوند و فرمان تو خشنودیم و بر حکم خداوند و حکم تو صبر پیشه می کنیم و از مخالفت با تو به خدا پناه می بریم. عبدالمطّلب عبدالله را ستایش کرد و وقتی از او که یازده سال سن داشت چنین سخنی شنید، چنان گریست که محاسنش از اشک خیس شد، سپس به آنان گفت: ای فرزندان من! چه می گویید؟ گفتند: گوش به فرمانیم، هر چه می خواهی بکن، حتی اگر می خواهی همه ما را قربانی کن. او آنان را به خاطر چنین سخنی ستود و گفت: ای فرزندان من! نزد مادران خود بروید و آنان را از کلام من باخبر سازید و به آنان بگویید تا شما را بشویند و سرمه کشند و عطرآگین سازند و فاخرترین جامه هاتان را به شما بپوشانند، سپس با آنان چنان وداع کنید که گویی دیگر نزدشان باز نمی گردید. آنان سوی مادرانشان پراکنده شدند و ایشان را از آن چه پدر گفته بود باخبر کردند. چشم ها از این سخن اشکبار شد و همه اندوهگین شدند.

راوی می گوید: عبدالمطّلب آن شب را اندیشناک و غمگیمن گذراند و نه طعامی خورد و نه آبی نوشید و نه چشم بر هم گذاشت. چون صبح شد فاخرترین جامه هایش را پوشید و ردای آدم را بر تن کرد و پای افزار شیث را به پا کرد و انگشتری نوح را به دست کرد و خنجری برداشت و به راه افتاد تا با آن یکی از پسرانش را سر ببُرد. او بیرون

و خرج يناديهم من عند أمهاتهم واحدا واحدا فأقبلوا إليه مسرعين و قد تزينوا ⁽¹⁾بأحسن الزينة فلم يتأخر ⁽²⁾غير عبد الله لأنه كان أصغرهم فسألهم عنه فقالوا لا نعلمه منهم أحد ⁽³⁾فخرج إليه بنفسه حتي ورد منزل فاطمة زوجته فأخذه بيده فتعلقت به أمه فجعل أبوه يجذبه منها و هي تجذبه منه و هو يريد أباه ⁽⁴⁾و هو يقول يا أماه اتركيني أمضي مع أبي ليفعل بي ما يريد فتركته و شقت جيبها و صرخت و قالت لفعلك يا أبا الحارث فعل لم يفعله أحد غيرك فكيف تطيب نفسك بذبح ولدك و إن كان و لا بد من ذلك فخل عبد الله لأنه طفل صغير و ارحمه لأجل صغره و لأجل هذا النور الذي في غرته ⁽⁵⁾فلم يكترث بكلامها ⁽⁶⁾ثم جذبه من يدها ⁽⁷⁾فقامت عند ذلك تودعه فضمته إلي صدرها و قالت حاشاك يا رب أن يطفئ نورك و قد قلت حيلتي فيك يا ولدي وا حزنا عليك يا ولدي ليتني قبل غيبتك عني و قبل ذبحك يا ولدي غيبت تحت الثري لئلا أري فيك ما أري و لكن ذلك بالرغم مني لا بالرضا

آمد و فرزندان خود را یکی یکی از نزد مادرانشان فراخواند. آنان سوی او شتافتند و حال آن که خود را به نیک ترین زیورها آراسته بودند. هیچ کس درنگ نکرد جز عبدالله که در میان ایشان کوچک ترین بود. عبدالمطّلب جویای وی شد، اما آنان گفتند: از او خبری نداریم. او خود به راه افتاد و به منزل همسرش فاطمه رفت و دست عبدالله را گرفت. مادرش به او درآویخت و چنان شد که پدرش او را از سویی می کشید و مادرش از سوی دیگر. اما او پدرش را می خواست و می گفت: ای مادر! رهایم کن، می خواهم با پدرم بروم تا او آن چه می خواهد با من بکند. این چنین مادرش رهایش کرد و گریبان خود را درید و فریاد برآورد و گفت: ای ابا حارث! این کار را کسی جز تو نکرده است، چگونه از ذبح فرزندت شادمان هستی؟ اگر به انجام این کار ناگزیری از عبدالله درگذر که او کودکی خردسال است، به خاطر کودکی اش و به خاطر نوری که بر پیشانی دارد بر او رحم آور. عبدالمطّلب به سخنان فاطمه اعتنا نکرد و عبدالله را از دستش گرفت. در آن هنگام فاطمه برخواست تا با عبدالله وداع کند. او را در آغوش کشید و گفت: خدا نکند که نور تو خاموش شود، ای فرزندم! من برای حفظ تو هر چاره ای که داشتم به کار بستم، آه از سرانجام تو ای فرزندم! ای کاش پیش از آن که از دستم بروی و سرت بریده شود به زیر خاک می رفتم تا تو را این چنین نبینم، راضی نیستم

سوقك من عندي من غير اختياري ⁽¹⁾فلما سمع ذلك أبوه بكي بكاء شديدا حتي غشي عليه و تغير لونه فقال عبد الله لأمه دعيني أمضي مع أبي فإن اختارني ⁽²⁾ربي كنت راضيا سامحا ببذل روحي له و إن كان غير ذلك عدت إليك فأطلقته أمه فمشي وراء أبيه و جملة أولاده ⁽³⁾إلي الكعبة فارتفعت الأصوات من كل ناحية و أقبلوا ينظرون ما يصنع عبد المطلب بأولاده و أقبلت اليهود و الكهنة و قالوا لعله يذبح الذي نخافه ثم عزم علي القرعة بينهم و جاء بهم جميعا للمنحر و بيده خنجر يلوح الموت من جوانبه ثم نادي بأعلي صوته يسمع القريب و البعيد و قال اللهم رب هذا البيت و الحرم و الحطيم و زمزم ⁽⁴⁾و رب الملائكة الكرام و رب جملة الأنام اكشف عنا بنورك الظلام ⁽⁵⁾بحق ما جري به القلم اللهم إنك خلقت الخلق بقدرتك و أمرتهم بعبادتك لا مانع منك إلا أنت ⁽⁶⁾و إنما يحتاج الضعيف إلي القوي و الفقير إلي الغني يا رب و أنت تعلم أني نذرت نذرا و عاهدتك عهدا علي إن وهبتني عشرة أولاد ذكور لأقربن لوجهك الكريم واحدا منهم و ها أنا و هم بين يديك فاختر منهم من أحببت اللهم كما قضيت و أمضيت فاجعله في الكبار و لا تجعله في الصغار لأن الكبير أصبر علي البلاء من الصغير

اما چاره ای نیست، رفتنت از نزد من به اختیار من نیست. چون پدرش چنین شنید، سخت گریست آن چنان که از حال رفت و رنگش پرید. آن گاه عبدالله به مادرش گفت: مرا واگذار تا با پدرم بروم، اگر پروردگارم مرا برگزیده باشد، راضی هستم و حرفی ندارم که روحم را ارزانی دارم، و اگر غیر از این باشد نزد تو بازمی گردم. پس مادرش رهایش کرد و او به دنبال پدرش سوی کعبه راهی شد، حال آن که همه فرزندان جمع بودند. از هر گوشه و کنار صدای زاری برخاست و همه آمدند تا ببینند عبدالمطّلب با فرزندان خود چه می کند. یهودیان و کاهنان نیز آمدند و گفتند شاید کسی را ذبح کند که از او می ترسیم. عبدالمطّلب که تصمیم داشت میان آنان قرعه بیاندازد، همه را سوی قربانگاه آورد و خنجرش را که مرگ از لبه اش رُخ می نمود، به دست گرفت. سپس با صدای بلند که همه از دور و نزدیک شنیدند گفت: خداوندا، ای پروردگار این خانه و حرم و حطیم و زمزم، ای پروردگار فرشتگان ارجمند و ای پروردگار همه مردمان! به حق آن چه قلم تقدیرت رقم زده با نور خود تاریکی را از ما برگیر، خداوندا به راستی که تو خلق را به قدرتت آفریدی و فرمودی تا پرستش ات کنند، هیچ کس مانع از خواست تو نیست جز خودت، بی شک که ناتوان به توانمند محتاج است و نیازمند به بی نیاز، پروردگارا تو می دانی من نذر کردم و عهد بستم که اگر ده پسر به من عطا کنی، یکی از آنان را از برای شکوه تو قربانی می کنم، اکنون من و ایشان در برابرت حاضر هستیم، هر که را دوست می داری بنا به قضا و قدر خود از میانشان برگزین، خداوندا او را از میان بزرگسالان برگزین نه از میان خردسالان، چراکه بزرگسال بر بلا بردبارتر از خردسال است

و الصغير أولي بالرحمة اللهم رب البيت و الأستار و الركن و الأحجار و ساطح الأرض و مجري البحار و مرسل السحاب و الأمطار اصرف البلاء عن الصغار ثم دعا بصاحب الجرائد فقدها ⁽¹⁾فقذفها و كتب علي كل واحدة اسم ولد ثم دعا بصاحب القداح و هي الأزلام ⁽²⁾التي ذكرها الله تعالي و كانوا يقسمون ⁽³⁾بها في الجاهلية فأخذ الجرائد من يده و ساق أولاد عبد المطلب و قصد بهم الكعبة فأخذت أمهاتهم في الصراخ و النياح و الشق للجيوب ⁽⁴⁾كل واحدة تبكي علي ولدها و جميع الناس يبكون لبكائهم و جعل عبد المطلب يقوم ⁽⁵⁾مرة و يقعد أخري و هو يدعو ⁽⁶⁾يا رب أسرع في قضائك فتطاولت الأعناق و فاضت العبرات و اشتدت الحسرات فبينما هم في ذلك و إذا بصاحب القداح قد خرج من الكعبة و هو قابض علي عبد الله أبي رسول الله صلي الله عليه و آله و قد جعل رداءه في عنقه و هو يجره و قد زالت النضارة من وجهه و اصفر لونه و ارتعدت فرائصه و قال له يا عبد المطلب هذا ولدك قد خرج عليه السهم فإن شئت فاذبحه أو اتركه ⁽⁷⁾فلما سمع كلامه خر مغشيا عليه و وقع إلي الأرض ⁽⁸⁾و خرج بقية أولاده من الكعبة و هم يبكون علي أخيهم و كان أشدهم عليه حزنا أبو طالب لأنه شقيقه من أمه و أبيه و كان لا يصبر عنه ساعة واحدة و كان يقبل غرته و موضع النور من وجهه و يقول يا أخي ليتني لا أموت حتي أري ولدك الوارث لهذا النور الذي فضله الله علي الخلق أجمعين ⁽⁹⁾الذي يغسل الأرض من الدنس و يزيل دولة الأوثان و يبطل كهانة الكهان.

و خردسال به رحم سزاوارتر است. خداوندا ای پروردگار خانه و پرده و رکن و سنگ، ای گستراننده زمین و جاری ساز دریاها و فرستنده ابرها و باران ها، بلا را از کودکان دور فرما. سپس چوب هایی از نخل خواست و چوب ها را از درازا برید و چند تکه کرد و بر هر یک نام یکی از فرزندانش را نوشت. سپس تیرهای قرعه را خواست، یعنی همان ازلام را که خداوند متعال از آنان یاد کرده و اعراب در جاهلیت به آن ها قسم می خوردند. کسی که تیرها را آورده بود، چوب های نخل را از دست عبدالمطّلب گرفت و فرزندانش را سوی کعبه بُرد. مادران فریاد می کشیدند و سوگواری می کردند و گریبان خود را می دریدند. آنان بر فرزندان خود می گریستند و مردم نیز با گریه آنان اشک می ریختند. عبدالمطّلب باری می نشست و باری برمی خاست و دعا می کرد که پروردگارا حکم خود را زود آشکار کن. گردن ها کشیده شده بود و اشک ها جاری بود و ناله ها بالا رفته بود که ناگاه مأمور قرعه ها از کعبه بیرون آمد و حال آن که دست عبدالله پدر رسول خدا را گرفته بود و ردای او را بر سرش کشیده بود و او را بیرون می آورد. رنگ از روی عبدالله پریده بود و رویش به زردی گراییده بود و استخوان هایش می لرزید. آن مرد گفت: ای عبدالمطّلب! قرعه به نام این فرزندت افتاد، اگر می خواهی او را سر ببُر و اگر می خواهی رهایش کن. چون عبدالمطّلب این سخن شنید از هوش رفت و بر زمین افتاد. بقیه فرزندان از کعبه بیرون آمدند و آنان نیز برای برادرشان می گریستند. بیش از همه ابوطالب بر او غمگین بود، چراکه با هم از یک مادر بودند و ساعتی دوری او را تاب نمی آورد. او همیشه پیشانی عبدالله را و جای آن نور را در چهره او می بوسید و می گفت: ای برادر! ای کاش من زنده بمانم تا فرزند تو را ببینم، کسی که این نور را به ارث می بَرد و خداوند او را بر همه آفریدگانش برتری می بخشد و زمین را از همه ناپاکی ها پاک می کند و دولت بت ها را برمی اندازد و کهانت کاهنان را باطل می سازد.

فلما ولد النبي صلي الله عليه و آله كان يحبه أبو طالب حبا شديدا ⁽¹⁾و يقول له فدتك نفسي يا ابن أخي يا ابن الذبيحين إسماعيل و عبد الله.

رجعنا إلي الحديث الأول ثم لما أفاق عبد المطلب سمع البكاء من الرجال و النساء من كل ناحية فنظر و إذا فاطمة بنت عمرو أم عبد الله و هي تحثو التراب علي وجهها و تضرب علي صدرها فلما نظر إليها عبد المطلب لم يجد صبرا و قبض ⁽²⁾علي يد ولده و أراد أن يذبحه فتعلقت به سادات قريش و بنو عبد مناف فصاح بهم صيحة منكرة و قال يا ويلكم لستم أشفق علي ولدي مني و لكن أمضي حكم ربي و أبو طالب متعلق بأذيال عبد الله و هو يبكي و يقول لأبيه اترك أخي و اذبحني مكانه فإني راض أن أكون ⁽³⁾قربانك لربك فقال عبد المطلب ما كنت بالذي أتعرض علي ربي و أخالف حكمه فهو الآمر و أنا المأمور ثم اجتمع أكابر قومه و عشيرته و قالوا له يا عبد المطلب عد إلي صاحب القداح مرة ثانية فعسي أن يقع السهم في غيره ⁽⁴⁾و يقضي الله ما فيه الفرج فعاد ثانية فعاد السهم ⁽⁵⁾علي عبد الله فقال عبد المطلب قضي الأمر و رب الكعبة ثم ساق ولده عبد الله إلي المنحر و الناس من ورائه صفوف فلما وصل المنحر عقل رجليه ⁽⁶⁾فعند ذلك ضربت أمه وجهها و نشرت شعرها و مزقت أثوابها ثم أضجعه و هو ذاهل ⁽⁷⁾لا يدري ما يصنع مما بقلبه من الحزن فلما رأته أمه أنه لا محالة عازم علي ذبحه مضت مسرعة إلي قومها و هي قد اضطربت جوارحها لما رأت عبد المطلب قد أضجع

از همین رو وقتی پیامبر صلّی الله علیه و آله زاده شد، ابوطالب ایشان را بسیار دوست می داشت و به ایشان عرض می کرد: فدایت شوم ای برادرزاده! ای پسر دو ذبیح اسماعیل و عبدالله!

سخن را از سرگیریم: چون عبدالمطّلب به هوش آمد، از هر گوشه و کناری صدای گریه مردان و زنان را می شنید. ناگاه نگاه کرد و مادر عبدالله، فاطمه بنت عمرو را دید که خاک بر سر خود می ریزد و بر سینه خود می کوبد. چون عبدالمطّلب او را دید، دیگر نتوانست صبر کند و دست فرزندش را گرفت و خواست سرش را ببُرد که ناگاه بزرگان قریش و پسران عبدمناف بر او آویختند. او بر آنان فریادی سخت کشید و گفت: وای بر شما! شما بر فرزند من دلسوزتر از من نیستید، ولی من حکم پروردگارم را اجرا می کنم. ابوطالب به دامان عبدالله آویخته بود و می گریست و به پدرش می گفت: برادرم را رها کن و سر مرا به جای او ببُر، من راضی ام که قربانی تو برای پروردگارت باشم. عبدالمطّلب گفت: من از پروردگارم نافرمانی نمی کنم و با حکم او مخالفت نمی کنم، او امر کرده و من مأمورم. آن گاه بزرگان قوم و عشیره جمع شدند و به او گفتند: ای عبدالمطّلب! کار را بار دیگر به مأمور قرعه بسپار، امید است که قرعه به کسی جز او بیافتد و خداوند گشایشی حاصل فرماید. او کار را از سر گرفت و دوباره قرعه به عبدالله افتاد. عبدالمطّلب گفت: به پروردگار کعبه سوگند که امر خداوند نافذ است. سپس فرزندش عبدالله را سوی قربانگاه بُرد و حال آن که مردم به دنبال او صف زده بودند. به قربانگاه رسید و پاهای او را بست. مادرش بر صورت خود می زد و موهایش را پریشان می کرد و جامه های خود را می درید. او عبدالله را خوابانید اما سرگشته بود و از غمی که در سینه داشت، نمی دانست چه بکند. چون مادرش دید که عبدالمطّلب سرانجام می خواهد سر او را ببُرد، در حالی که به خود می لرزید سوی قوم خود شتافت. وقتی نزد عبدالمطّلب رسیدند، دیدند فرزند خود،

عبد الله ولده ليذبحه و هو لا يسمع ⁽¹⁾عذل عاذل و لا قول قائل و ضجت الملائكة بالتسبيح و نشرت أجنحتها و نادي جبرئيل ⁽²⁾و تضرع إسرافيل و هم يستغيثون إلي ربهم فقال الله يا ملائكتي إني بكل شي‌ء عليم و قد ابتليت عبدي لأنظر صبره علي حكمي فبينما عبد المطلب كذلك إذ أتاه عشرة رجال عراة حفاة في أيديهم السيوف و حالوا بينه و بين ولده فقال لهم ما شأنكم قالوا له لا ندعك تذبح ابن أختنا و لو قتلتنا ⁽³⁾عن آخرنا و لقد كلفت هذه المرأة ما لا تطيق و نحن أخواله من بني مخزوم فلما رآهم قد حالوا بينه و بين ولده رفع رأسه إلي السماء و قال يا رب قد منعوني أن أمضي حكمك و أوفي بعهدك فاحكم بيني و بينهم بالحق و أنت خير الحاكمين فبينما هم كذلك ⁽⁴⁾إذ أقبل عليهم رجل من كبار قومه يقال له عكرمة بن عامر ⁽⁵⁾فأشار بيده إلي الناس أن اسكتوا ثم قال يا أبا الحارث اعلم أنك قد أصبحت سيد الأبطح فلو فعلت بولدك هذا لصار سنة بعدك يلزمك عارها و شنارها و هذا لا يليق بك فقال أ تري يا عكرمة أ غضب ربي قال إني أدلك ⁽⁶⁾علي ما فيه الصلاح قال ما هو يا عكرمة قال إن معنا في بلادنا كاهنة ⁽⁷⁾عارفة ليس في الكهان أعرف منها تحدث بما يكون في ضمائر الناس و ما يخفي في سرائرهم ⁽⁸⁾و ذلك أن لها صاحبا من الجن يخبرها بذلك فلما سمع كلامه سكن ما به فأجمع رأيهم ⁽⁹⁾علي ذلك فقالوا يا أبا الحارث لقد تكلم عكرمة بالصواب فأخذ عبد المطلب ولده و أقبل إلي منزله و أخذ

عبدالله را خوابانده تا سرش را ببُرد و نه شماتتی می شنود و نه اندرزی. در آن دم فرشتگان زاری کنان خداوند را تسبیح می گفتند و بال بر هم می زدند، جبرئیل ندا می داد و اسرافیل ناله می کرد و همگی سوی پروردگار خود امان می طلبیدند. خداوند فرمود: ای فرشتگان من! من بر همه چیز دانا هستم، بنده ام را آزمودم تا ببینم چقدر بر حکم من صبر دارد. عبدالمطّلب در حال خود بود که ناگاه ده تن، عریان و پابرهنه، شمشیر در دست آمدند و میان او و فرزندش حائل شدند. او به آنان گفت: چه می خواهید؟ گفتند: نمی گذاریم سر خواهرزاده ما را ببُری حتی اکر یکایک ما را بکشی، تو بر این زن حکمی بریده ای که طاقت آن را ندارد، ما دایی های عبدالله از قبیله بنی مخزوم هستیم. وقتی عبدالمطّلب دید آنان میان او و فرزندش حائل شده اند، سر سوی آسمان فراز کرد و گفت: پروردگارا اینان مانع از آن شده اند که من حکم تو را اجرا درآورم و به عهد خود با تو وفا کنم، تو میان من و اینان به حق حکم کن که تو بهترین حاکم هستی. در همان اوان ناگاه مردی از بزرگان قوم خود به نام عکرمة بن عامر جلو آمد وبا دست خود به مردم اشاره کرد که ساکت شوند. سپس گفت: ای ابا حارث! بدان که تو بزرگ ابطح هستی، اگر با فرزندت چنین کنی، این کار پس از تو سنتی می شود که ننگ و نفرین آن به پای توست، این شایسته تو نیست. گفت: ای عکرمة! می خواهی خشم پروردگارم را برانگیزم؟ گفت: من راهی به تو می نمایم که صلاح کار در آن است. گفت: چه راهی ای عکرمة؟! گفت: در سرزمین ما زنی کاهن و سرشناس هست که نامورتر از او در میان کاهنان نیست، او از آن چه درون مردمان می گذرد و آن چه در سینه های خود پنهان دارند سخن می گوید، زیرا دوستی از جنّیان دارد که به وی خبر می دهد. چون عبدالمطّلب این سخن شنید، آرام گرفت. همه بر این رأی اجماع کردند و گفتند: ای ابا حارث! عکرمه خوب گفت. عبدالمطّلب فرزندش را برداشت و سوی خانه اش رفت و به سوی

أهبة ⁽¹⁾السفر إلي الكاهنة و أخذ معه هدية عظيمة ⁽²⁾و كان اسم الكاهنة أم ملخان فلما كان بعد ثلاثة أيام خرج عبد المطلب ⁽³⁾

تملكني الهموم قد - خ ل فضقت ذرعا *** و لم أملك لما قد حل دفعا

نذرت و كان نذر المرء دينا *** و هل حريري للنذر منعا

ثمّ ان القوم ساروا طالبين للكاهنة فوجدوها غائبة فسألوا عنها، فقيل لهم: انها خرجت في طلب حاجة لها، فساروا قاصدين للمكان الذي هي فيه، فتقدم إليها عبد المطلب بعد ما دفع إليها الهدية. «الي آخر ما في المتن». منه عفي عنه. قلت: و مثله ما في نسختنا الا أنّه ترك الشعر.

يا مرحبا بالفتية الأخيار *** الساكني البيت مع الأستار

قد خلقوا من صلصل الفخار *** و من صميم العز و الأنوار

خذوا بقولي صح في الآثار *** أنبئكم بالعلم و الأخبار

أهل الضياء و النور و الفخار *** من هاشم سماه في الأقدار

قد رام من خالقه الجبار *** أن يعطه عشرا من الأذكار

من غير ما نقص بإذن الباري *** فواحد ينحره للأنذار

ثم إنها التفتت إلي عبد المطلب و قالت له ⁽⁴⁾أنت الناذر قال نعم جئناك لتنظري في أمرنا و تعملي الحيلة في ولدنا فقالت و رب البنية ⁽⁵⁾و ناصب الجبال المرسية و ساطح الأرض المدحية إن هذا الفتي الذي ذكرتموه سوف يعلو ذكره و يعظم

آن زن کاهن بار سفر بست و هدیه ای گرانبها برداشت. سه روز بعد عبدالمطّلب در میان قوم خود نزد آن زن کاهن که اُمّ ملخان نام داشت، رسید. عبدالمطّلب پیش او رفت و پس از آن که هدیه را به او داد، درباره کار خود از او پرسید. ام ملخان گفت: فرود آیید تا فردا برایتان شگفتی پدیدار سازم. چون فردا شد، همه نزد او گرد آمدند و او چنین سرود:

ای نیکان جوانمرد و ای ساکنان آن خانه پرده پوش خوش آمدید!

ای کسانی که از گل پخته کوزه گران و از جان مایه عزت و روشنایی آفریده شده اید!

سخن مرا که درباره روزگاران کهن درست بوده بپذیرید تا شما را از علوم و اخبار آگاه سازم،

ای اهل روشنایی و نور و افتخار! از نسل هاشم که در تقدیرها او را رفعت داده است،

از آفریدگار نیرومند خود خواسته که ده پسر به او عطا کند،

پسرانی که به خواست خداوند هیچ نقصی نداشته باشند، آن گاه او یکی از آنان برای نذر قربانی کند.»

سپس رو به عبدالمطّلب کرد و گفت: تو نذر کرده ای؟ گفت: بله، آمده ایم تا در کار ما بنگری و درباره فرزندمان چاره ای سازی. گفت: به پروردگار دنیا و برافرازنده کوه های استوار و گستراننده زمین پهناور سوگند که نام این جوان منزلت و وجودش عظمت خواهد یافت،

أمره و إني سأرشدكم إلي خلاصه فكم الدية عندكم قالوا عشرة ⁽¹⁾من الإبل قالت ارجعوا إلي بلدكم و استقسموا بالأزلام علي عشرة من الإبل و علي ولدكم فإن خرج عليه السهم فزيدوا عشرة أخري و ارموا عليها بالسهام فإن خرج عليه دونها فزيدوا عشرة أخري هكذا إلي المائة فإن لم تخرج علي الإبل اذبحوا ولدكم ففرح القوم و رجعوا إلي مكة و أقبل ⁽²⁾عبد المطلب علي ولده يقبله فقال عبد الله يعز علي يا أبتاه شقاؤك من أجلي و حزنك علي ثم أمر عبد المطلب أن يخرج كل ما معه من الإبل فأحضرت و أرسل إلي بني عمه أن يأتوا بالإبل علي قدر طاقتهم و قال إن أراد الله بي خيرا وقاني في ولدي و إن كان غير ذلك فحكمه ماض فجعل أهل مكة يسوقون له كل ما معهم من الإبل و أقبل عبد المطلب علي فاطمة أم عبد الله و قد أقرحت عيناها بالبكاء فأخبرها بذلك ففرحت و قالت أرجو من ربي أن يقبل مني الفداء و يسامحني في ولدي و كانت ذات يسار و مال كثير و كانت أمها سرحانة زوجة عمرو المخزومي و كانت كثيرة الأموال و الذخائر و كان لها جمال تسافر إلي العراق و جمال تسافر إلي الشام فقالت علي بمالي و مال أمي و لو طلب مني ربي ألف ⁽³⁾ناقة لقدمتها إليه و علي الزيادة فشكرها عبد المطلب و قال أرجو أن يكون في مالي ما يرضي ربي و يفرج كربي و أما الناس بمكة ففي فرح و سرور ⁽⁴⁾و بات عبد المطلب فرحا مسرورا ثم أقبل إلي الكعبة و طاف بها سبعا و هو يسأل الله تعالي أن يفرج عنه فلما طلع الصباح ⁽⁵⁾أمر رعاة الإبل أن يحضروها فأحضروها ⁽⁶⁾و أخذ عبد المطلب ابنه فطيبه و زينه و ألبسه أفخر

من راه نجاتش را به شما نشان می دهم، دیه نزد شما چند است؟ گفتند: ده شتر. گفت: به دیارتان بازگردید و قرعه ها را میان ده شتر و فرزندتان تقسیم کنید، اگر قرعه به او افتاد، ده شتر دیگر بیافزایید و باز قرعه بیاندازید، اگر باز بر او افتاد، ده شتر دیگر بیافزایید و همین گونه تا صد شتر ادامه دهید، اگر باز قرعه بر شتران نیافتاد فرزندتان را ذبح کنید. آن قوم شادمان شدند و به مکه برگشتند و عبدالمطّلب رو سوی فرزندش گذاشت و او را بوسید. عبدالله گفت: ای پدر! بر من دشوار می آید که تو به خاطر من به سختی و اندوه درافتی. آن گاه عبدالمطّلب فرمان داد تا همه شترانش را بیاورند و کسی را نزد پسرعموهای خود فرستاد تا آن چنان که می توانند شتر بیاورند. سپس گفت: اگر خداوند در کار من نیکی کند، فرزندم را نگاه می دارد، اگر چنین نباشد حکم او نافذ است. اهل مکه هر آن چه شتر داشتند برایش آوردند. او نزد مادر عبدالله فاطمه رفت و او را که خون می گریست از ماجرا باخبر کرد. او شاد شد و گفت: امید دارم که پروردگارم آن فدایی را از من بپذیرد و فرزندم را به من ببخشد. او زنی توانمند و بسیار ثروتمند بود. مادرش سرحانه، همسر عمرو مخزومی بود و مال و اندوخته بسیار داشت. او شترانی داشت که به عراق سفر می کردند و شترانی داشت که به شام سفر می کردند. گفت: بیا! این مال من و مال مادرم است، اگر پروردگارم هزار شتر از من بخواهد، هر آینه چه بسا بیشترش را تقدیمش می کنم.عبدالمطّلب از او تشکر کرد و گفت: امید دارم مال من چنان باشد که پروردگارم را راضی کند و در گرفتاری من گشایش حاصل آورد. مردم مکه نیز شاد و خوشحال بودند. عبدالمطّلب شادمان و مسرور به راه افتاد و سوی کعبه رفت و هفت دور طواف کرد و از خدا خواست تا در کار او گشایشی حاصل فرماید. چون سپیده دم سر زد، به شتربانان دستور داد تا شتران را حاضر کنند و آنان چنین کردند. عبدالمطّلب پسرش را گرفت و او را عطرآگین کرد و آراست و فاخرترین جامه هایش را

أثوابه و أقبل به إلي الكعبة و في يده الحبل و السكين فلما رأته أمه فاطمة قالت يا عبد المطلب ارم ما في يدك حتي يطمئن قلبي قال إني قاصد إلي ربي أسأله أن يقبل مني الفداء في ولدي فإن نفدت أموالي و أموال قومي ركبت جوادي و خرجت إلي كسري و قيصر ⁽¹⁾و ملوك الهند و الصين مستطعما علي وجهي حتي أرضي ربي ⁽²⁾و أنا أرجو أن يفديه كما فدي أبي إسماعيل من الذبح و سار إلي الكعبة و الناس حوله ينظرون فقال لهم يا معاشر من حضر إياكم أن تعودوا إلي في ولدي كما فعلتم بالأمس و تحولوا بيني و بين ذبح ولدي ثم إنه قدم ⁽³⁾عشرة من الإبل و أوقفها ⁽⁴⁾و تعلق بأستار الكعبة و قال اللهم أمرك نافذ ثم أمر صاحب القداح أن يضربها فضربها فخرج السهم علي عبد الله فقال عبد المطلب لربي القضاء فزاد علي الإبل عشرة و أمر صاحب القداح أن يضربها فضربها فخرج السهم علي عبد الله فقال أشراف قريش لو قدمت غيرك يا عبد المطلب لكان خيرا فإنا نخشي أن يكون ربك ساخطا عليك فقال لهم إن كان الأمر كما زعمتم فالمسي‌ء أولي بالاعتذار ثم قال اللهم إن كان دعائي عنك قد حجب من كثرة الذنوب فإنك غفار الذنوب كاشف الكروب تكرم علي بفضلك و إحسانك ثم زاد عشرة أخري من الإبل و رمق بطرفه نحو السماء و قال اللهم أنت تعلم السر و أخفي و أنت بالمنظر الأعلي اصرف عنا البلاء كما صرفته عن إبراهيم الذي وفي ثم أمر صاحب القداح أن يضربها فضربها فخرج السهم علي

به او پوشاند و سوی کعبه روانه اش کرد حال آن که طناب و چاقو در دست داشت. چون مادرش او را دید گفت: ای عبدالمطّلب! آن چه را در دست داری بیانداز تا قلبم مطمئن شود. گفت: من سوی پروردگارم می روم تا مگر آن فدایی را به جای فرزندم از من بپذیرد، اگر اموال من و اموال قوم من همه تمام شود، بر مرکبم سوار می شوم و سوی کسرا و قیصر و پادشاهان هند و چین می روم و از آنان درخواست می کنم تا پروردگارم را راضی کنم، امید دارم که او این فدایی را بپذیرد همچنان که برای پدرم اسماعیل پذیرفت. سپس سوی کعبه رفت و مردم او را در میان گرفته بودند و به او می نگریستند. به آنان گفت: ای جماعت حاضر! مبادا برای شفاعت درباره فرزند من سوی من آیید و همچنان که دیروز کردید میان من و او حائل شوید. آن گاه ده شتر پیش آورد و آنان را ایستاند و به پرده های کعبه درآویخت و گفت: خداوندا امر تو نافذ است. سپس به مأمور قرعه گفت قرعه بیاندازد. او قرعه انداخت و بر عبدالله افتاد. عبدالمطّلب گفت: حکم، حکم پروردگارم است. سپس ده شتر افزود و به مأمور قرعه گفت قرعه بیاندازد. او انداخت و بر عبدالله افتاد. اشراف قریش گفتند: اگر کس دیگری جلو آید شاید بهتر باشد، می ترسیم پروردگارت از تو ناخشنود باشد. عبدالمطّلب گفت: اگر چنین باشد که شما می پندارید، گناهکار باید پوزش بخواهد. سپس گفت: خداوندا اگر دعای من به خاطر گناهان بسیار من برآورده نمی شود، همانا تو آمرزنده گناهان و از میان برنده گرفتاری ها هستی، با فضل و احسان خود بر من منت گذار. سپس ده شتر دیگر افزود و به آسمان نگریست و گفت: خداوندا تو دانای سرّ و خفایی و تو از بالا می نگری، بلا را از ما دور فرما همچنان که از ابراهیمِ وفادار دور گرداندی. سپس به مأمور قرعه گفت قرعه بیاندازد. او انداخت و بر

عبد الله فقال عبد المطلب إن هذا لشي‌ء يراد ثم قال لعل بعد العسر يسرا ثم أضاف إلي الثلاثين عشرة أخري فقال:

يا رب هذا البيت و العباد *** إن بني أقرب الأولاد

و حبه في السمع و الفؤاد *** و أمه صارخة تنادي

فوقّه من شفرة الحداد *** فإنه كالبدر في البلاد

ثم أمر صاحب القداح أن يضربها فضربها فخرج السهم علي عبد الله فقال عبد المطلب كيف أبذل فيك يا ولدي الفداء و قد حكم فيك الرب بما يشاء ثم أضاف إلي الأربعين عشرة أخري و أمر صاحب القداح أن يضربها فضربها فخرج السهم علي عبد الله فقالت أمه يا عبد المطلب أريد منك أن تتركني أسأل الله في ولدي فعسي أن يرحمني و يرحم ضعفي و حالتي هذه فقامت فاطمة و أضافت إلي الخمسين عشرة أخري و قالت يا رب رزقتني ولدا و قد حسدني عليه أكثر الناس و عاندني فيه و قد رجوته أن يكون لي سندا و عضدا و أن يوسدني في لحدي و يكون ذكري بعدي فعارضني فيه أمرك و أنت تعلم يا رب أنه أحب أولادي إلي و أكرمهم لدي و إني يا رب فديته بهذه الفداء فاقبلها و لا تشمت بي الأعداء ثم أمرت صاحب القداح أن يضربها فضربها فخرج السهم علي عبد الله فقال عبد المطلب إن لكل شي‌ء دليلا و نهاية و هذا الأمر ليس لي و لا لك فيه حيلة فلا تعودي إلي التعرض في أمري ثم أضاف إلي الستين عشرة أخري فقال اللهم منك المنع و منك العطاء و أمرك نافذ كما تشاء و قد تعرضت عليك بجهلي و قبيح عملي فلا تؤاخذني و لا تخيب أملي ثم أمر صاحب القداح أن يضربها فضربها فخرج السهم علي عبد الله فعند ذلك ضج الناس بالبكاء و النحيب فقال عبد المطلب ما بعد المنع إلا العطاء و ما بعد الشدة إلا الرخاء و أنت عالم السر و أخفي ثم ضم إلي السبعين عشرة أخري و أمر صاحب القداح أن يضربها فضربها فخرج السهم علي عبد الله فأخذ عبد المطلب الحبل و السكين بيده و همّ الناس أن يمنعوه مثل المرة الأولي فقال لهم أقسمت بالله إن عارضني في ولدي أحد لأضربن نفسي بهذا السكين و أذبح نفسي اتركوني حتي أنفذ حكم ربي فأنا عبده و ولدي عبده يفعل بنا ما يشاء

عبدالله افتاد. عبدالمطّلب گفت: خدا چنین خواسته، اما پس از هر سختی گشایشی هست. سپس گفت تا ده شتر دیگر بر آن سی شتر بیافزایند و سرود:

«ای پروردگار این خانه و همه بندگان! پسرم نزدیک ترین فرزندانم به من است،

و محبتش در گوش و قلبم خانه کرده است، مادرش فریاد می زند و ندایت می دهد،

او را از مرگ نجات بده که او چون ماه این دیار است.»

سپس به مأمور قرعه گفت قرعه بیاندازد. او انداخت و باز بر عبدالله افتاد. عبدالمطّلب گفت: ای فرزندم! چه برایت فدا کنم حال که پروردگار به آن چه می خواهد حکم می کند؟ سپس ده شتر دیگر به آن چهل شتر افزود و به مأمور قرعه گفت قرعه بیاندازد. او انداخت و باز بر عبدالله افتاد. آن گاه مادرش گفت: ای عبدالمطّلب! از تو می خواهم بگذاری من از خداوند فرزندم را بخواهم، شاید بر من و ناتوانی من و این حال من رحم آورد. فاطمه برخاست و ده شتر دیگر به آن پنجاه شتر افزود و گفت: پروردگارا فرزندم را به من ارزانی فرما که مردمان بسیاری به خاطر او بر من حسد بُردند و با من دشمنی کردند و من امیدوار بودم که او پشتوانه و بازوی من باشد و مرا به خاک بسپارد و پس از من یاد من باشد، اما فرمان تو در این باره با من مخالفت کرد، پروردگارا تو خود می دانی که من او را در میان فرزندانم بیش از همه دوست می دارم و ارج می نهم، پروردگارا من این شترانم را فدای او می کنم، از من بپذیر و مگذار دشمنان مرا سرزنش کنند. سپس به مأمور قرعه گفت قرعه بیاندازد. او انداخت و باز بر عبدالله افتاد. عبدالمطّلب گفت: هر کاری دلیلی دارد و سرانجامی، چاره این کار به دست من و تو نیست، باز مانع از کار من مشو. سپس ده شتر دیگر بر آن شصت شتر افزود و گفت: خداوندا دریغ و دهش از توست و امر تو آن چنان که خود می خواهی نافذ است، اگر با نادانی ام و رفتار ناپسندم در کار تو دخالت کردم مرا مجازات مکن و امید مرا ناامید مفرما. آن گاه به مأمور قرعه گفت قرعه بیاندازد. او انداخت و باز بر عبدالله افتاد. در آن دم مردم گریستند و ضجه زدند و عبدالمطّلب گفت: پس از هر دریغی دهشی هست و پس از هر سختی آسایشی هست، تو دانای سرّ و خفایی. سپس ده شتر دیگر بر آن هفتاد شتر افزود و به مأمور قرعه گفت قرعه بیاندازد. او انداخت و باز بر عبدالله افتاد. عبدالمطّلب طناب و چاقو را برداشت. مردم شتافتند تا همچون بار نخست جلوی او را بگیرند. گفت: به خدا سوگند اگر کسی در کار فرزندم با من مخالفت کند، هر آینه خودم را با این چاقو می زنم و خودم را ذبح می کنم. رهایم کنید تا حکم پروردگارم را به اجرا درآورم که من و فرزندم بنده او هستیم و او هر چه بخواهد با ما می کند

و يحكم ما يريد فأمسك الناس عنه ثم أضاف إلي الثمانين عشرة و جعل يقول يا رب إليك المرجع و أنت تري و تسمع ثم أمر صاحب القداح أن يضربها فضربها فخرج السهم علي عبد الله فوقع عبد المطلب مغشيا عليه فلما أفاق قال وا غوثاه إليك يا رب و جذب ابنه للذبح و ضجت الناس بالبكاء و العويل رجالا و نساء فعند ذلك صاح عبد الله في وثاقه ⁽¹⁾و قال يا أبت أ ما تستحيي من الله كم ترد أمره و تلح عليه هلم إلي فانحرني فإني قد خجلت من تعرضك إلي ربك في حقي فإني صابر علي قضائه و حكمه و إن كنت يا أبت لا تقدر علي ذلك من رقة قلبك علي يا أبتاه فخذ بيدي و رجلي و اربطهما بعضهما إلي بعض و غط وجهي لئلا تري عينك عيني و اقبض ثيابك عن دمي لكيلا تتلطخ بالدم فتكون إذا لبست أثوابك تذكرك الحزن علي يا أبت و أوصيك يا أبتاه بأمي خيرا فإني أعلم أنها بعدي هالكة لا محالة من أجل حزنها علي فسكنها و سكن دمعتها و إني أعلم أنها لا تلتذ بعدي بعيش و أوصيك بنفسك خيرا فإن خفت ذلك فغمض عينيك فإنك تجدني صابرا ثم قال عبد المطلب يعز علي يا ولدي كلامك هذا ثم بكي حتي اخضلت لحيته بالدموع ثم قال يا قوم ما تقولون كيف أتعرض علي ربي في قضائه و إني أخاف أن ينتقم مني ⁽²⁾ثم قام و نهض إلي الكعبة فطاف بها سبعا و دعا الله و مرغ وجهه و زاد في دعائه و قال يا رب أمض أمرك فإني راغب في رضاك ⁽³⁾ثم زاد علي الإبل عشرة فصارت مائة و قال من أكثر قرع الباب يوشك أن يفتح له ثم قال رب ارحم تضرعي و توسلي و كبري ثم أمر صاحب القداح أن يضربها فضربها فخرج السهم علي الإبل فنزع الناس عبد الله من يد أبيه و أقبلت الناس من كل مكان يهنئونه بالخلاص و أقبلت أمه و هي تعثر ⁽⁴⁾في أذيالها فأخذت ولدها و قبلته و ضمته إلي صدرها ثم قالت الحمد لله الذي لم يبتلني بذبحك

و هر حکمی بخواهد می راند. مردم از او دست کشیدند و او ده شتر دیگر بر آن هشتاد شتر افزود و گفت: پروردگارا بازگشت همه به سوی توست، تو می بینی و می شنوی. سپس به مأمور قرعه گفت قرعه بیاندازد. او انداخت و باز بر عبدالله افتاد. عبدالمطّلب از هوش رفت و چون به هوش آمد گفت: پروردگارا به فریادم برس. آن گاه پسرش را گرفت تا ذبح کند و مردم، زن و مرد، فریاد و فغان برآوردند. ناگاه عبدالله در دستان عبدالمطّلب فریاد کشید و گفت: ای پدر آیا از خدا پروا نمی کنی؟ چقدر او فرمان می دهد و تو اصرار می کنی؟ بیا و مرا ذبح کن که من از پافشاری تو نزد پروردگارت به خاطر من شرمنده شدم. من بر قضا و قدر او بردبار هستم، ای پدر! اگر دلت بر من می سوزد و نمی توانی چنین کنی، دست و پایم را بگیر و آن ها را به هم ببند رویم را بپوشان تا چشمت به چشمم نیافتد و جامه ات را از خون من به دور دار تا به خون من آغشته نشود، مبادا وقتی آن ها را می پوشی غم مرا به یاد آوری، ای پدر! درباره مادرم نیز تو را وصیت می کنم، می دانم که او پس از من از غم من جان می دهد، او را آرام کن و نگذار بگرید، می دانم که او پس از من از زندگی لذت نمی برد، تو را درباره خودت نیز وصیت می کنم، اگر بر این کار ترسیدی چشمانت را ببند که من صبور خواهم بود. عبدالمطّلب گفت: ای فرزندم! کلام تو بر من گران می آید. سپس آن چنان گریست که محاسنش از اشک خیس شد و گفت: ای قوم! چه می گویید؟ چگونه از پروردگارم در حکمی که کرده سرپیچی کنم؟ می ترسم از من انتقام بگیرد. او برخاست و سوی کعبه رفت هفت دور طواف کرد و به درگاه خدا دعا کرد و صورت بر خاک سایید و باز دعا کرد و گفت: پروردگارا فرمان خود را صادر فرما که من به رضای تو خشنودم. سپس ده شتر دیگر بر آن ه افزود و شمارشان به صد رسید. گفت: هر که بر در بکوبد، نزدیک باشد که در به رویش باز شود، پروردگارا بر ناله و توسل و پیری من رحم آور. آن گاه به مأمور قرعه گفت قرعه بیاندازد. او انداخت و بر شتران افتاد. پس مردم عبدالله را از زیر دست پدرش بیرون کشیدند و از هر سو آمدند و رهایی اش را به او تبریک گفتند. مادرش در حالی که دامان بر زمین می کشید آمد و فرزندش را گرفت و بوسید و در آغوش کشید و سپس گفت: ستایش از برای خداوندی است که مرا به ذبح تو گرفتار نکرد

و لم يشمت بي الأعداء و أهل العناد فبينما هم كذلك إذ سمعوا هاتفا من داخل الكعبة و هو يقول قد قبل الله منكم الفداء و قد قرب خروج المصطفي فقالت قريش بخ بخ لك يا أبا الحارث هتفت بك و بابنك الهواتف و هم الناس بذبح الإبل فقال عبد المطلب مهلا أراجع ربي مرة أخري فإن هذه القداح تصيب و تخطئ و قد خرجت علي ولدي تسع مرات متواليات و هذه مرة واحدة فلا أدري ما يكون من الثانية ⁽¹⁾اتركوني أعاود ربي مرة واحدة فقالوا له افعل ما تريد ثم إنه استقبل الكعبة و قال اللهم سامع الدعاء و سابغ النعم و معدن الجود و الكرم فإن كنت يا مولاي مننت علي بولدي هبة منك فأظهر لنا برهانه مرة ثانية ثم أمر صاحب القداح أن يضربها فضربها فخرج السهم علي الإبل فأخذت فاطمة ولدها و ذهبت به إلي بيتها و أتي إليه الناس من كل جانب و مكان سحيق و فج عميق ⁽²⁾يهنئونها بمنة الله عليه السلام ثم أمر عبد المطلب أن تنحر الإبل فنحرت عن آخرها و تناهبها الناس و قال لهم لا تمنعوا منها الوحوش و الطير ⁽³⁾و انصرف فجرت سنة في الدية مائة من الإبل إلي هذا الزمان و مضي عبد المطلب و أولاده فلما رأته الكهنة و الأحبار و قد تخلص خاب أملهم فقال بعضهم لبعض تعالوا نسع في هلاكه ⁽⁴⁾من حيث لا يشعر به أحد فقال كبيرهم و كان يسمي ربيان و كانوا له سامعين فقال لهم اعملوا طعاما و ضعوا فيه سما ثم ابعثوا به إلي عبد المطلب علي حال الهدية إكراما لخلاص ولده فعزم القوم علي ذلك فصنعوا طعاما و وضعوا فيه سما و أرسلوه مع نساء متبرقعات إلي بيت عبد المطلب و هن خافيات أنفسهن بحيث لا تعلم إحداهن فقرعوا الباب فخرجت إليهم فاطمة و رحبت بهن و قالت من أين أنتن؟

و نگذاشت دشمنان و ستیزه جویان مرا سرزنش کنند. در همان اوان ناگاه شنیدند سروشی از درون کعبه می گوید: خداوند فدایی تان را از شما پذیرفت و خروج مصطفی نزدیک شد. قریشیان گفتند: خوشا به حالت ای ابا حارث! سروش ها تو و پسرت را ندا دادند. مردم رفتند تا شتران را ذبح کنند، اما عبدالمطّلب گفت: صبر کنید، من بار دیگر نزد پروردگارم برمی گردم، به این قرعه اطمینان نیست، نُه بار پی درپی بر فرزند من افتاد و همین یک بار بر شتران، نمی دانم بار دوم چه می شود، بگذارید یک بار دیگر نزد پروردگارم برگردم. گفتند: هر چه می خواهی بکن. او رو سوی کعبه گذاشت و گفت: خداوندا، ای شنونده دعا و بخشاینده نعمت ها و معدن بخشش و نیکی! اگر ای سرورم بر من منت گذاشتی و فرزندم را به من بخشیدی، بار دیگر برای ما برهانی پدید آور. سپس به مأمور قرعه گفت قرعه بیاندازد. او انداخت و باز بر شتران افتاد. آن گاه فاطمه فرزندش را گرفت و او را با خود به خانه برد. مردم از هر گوشه و کنار و از هر کوه و دشت نزد فاطمه می آمدند و به خاطر منّت خداوند به او تبریک می گفتند. عبدالمطّلب فرمان داد تا آن شتران را ذبح کنند و آنان همه را سر بُریدند و به مردم دادند. عبدالمطّلب گفت: از درندگان و پرندگان نیز جلوگیری نکنید. او بازگشت و به این ترتیب صد شتر برای دیه تا به امروز سنت شد. عبدالمطّلب و فرزندانش بازگشتند و چون کاهنان و احبارِ یهود دیدند که عبدالله رهایی یافته، امیدشان بر باد شد و به یکدیگر گفتند: بیایید او را چنان که کسی درنیابد به قتل برسانیم. بزرگ آنان که ربیان نام داشت و از او فرمان می بردند، گفت: طعامی بسازید و در آن سم بریزید و به عنوان هدیه رهایی عبدالله برای عبدالمطّلب بفرستید. آن قوم دست به کار شدند و غذایی ساختند و در آن سم ریختند و به دست زنانی که روبند بر چهره داشتند، برای عبدالمطّلب فرستادند. آن زنان در حالی که سخت می ترسیدند که مبادا شناخته شوند، در خانه را زدند. فاطمه بیرون آمد و به آنان خوشامد گفت و پرسید که شما از کجایید؟

قلن لها نحن من قرابتك من بني عبد مناف دخل علينا السرور لخلاص ابنك فأخذت فاطمة منهن الطعام ⁽¹⁾و أقبلت إلي عبد المطلب فقال من أين هذا فذكرت له الخبر فقال عبد المطلب هلموا إلي ما خصكم به قرابتكم فقاموا و أرادوا الأكل منه و إذا بالطعام قد نطق بلسان فصيح و قال لا تأكلوا مني فإني مسموم و كان هذا من دلائل نور رسول الله صلي الله عليه و آله فامتنعوا من أكله و خرجوا يقتفون النساء فلم يروا لهن أثرا فعلموا أنه مكيدة من الأعداء فحفروا للطعام حفيرة و وضعوه فيها. ⁽²⁾.

و قال أبو الحسن البكري حدثنا أشياخنا و أسلافنا الرواة لهذا الحديث أنه لما قبل الله الفداء من عبد المطلب في ولده عبد الله فرح فرحا شديدا فلما لحق عبد الله ملاحق الرجال تطاولت إليه الخطاب و بذلوا في طلبه الجزيل من المال ⁽³⁾كل ذلك رغبة في نور رسول الله صلي الله عليه و آله و لم يكن في زمانه أجمل و لا أبهي و لا أكمل منه و كان إذا مر بالناس في النهار يشمون منه رائحة ⁽⁴⁾المسك الأذفر و الكافور و العنبر و كان إذا مر بهم ليلا تضي‌ء من نوره الحنادس و الظلم فسموه أهل مكة مصباح الحرم و أقام عبد المطلب و ابنه عبد الله بمكة حتي تزوج عبد الله بآمنة بنت وهب و كان السبب في تزويجها به ⁽⁵⁾أن الأحبار اجتمعوا بأرض الشام و تكلموا في مولد رسول الله صلي الله عليه و آله و الدم الذي قد جري من جبة يحيي بن زكريا عليه السلام كما تقدم ذكره فلما أيقنوا أنه قد قرب خروج صاحب السيف ⁽⁶⁾و ظهرت أنواره تشاوروا فيما بينهم و ساروا إلي حبر لهم ⁽⁷⁾و كان في

گفتند: ما از آشنایان تو از طایفه بنی عبدمناف هستیم که از رهایی فرزندت بسیار شادمان شدیم. فاطمه غذا را از آنان گرفت و نزد عبدالمطّلب رفت. عبدالمطّلب گفت: این از کجا آمده؟ ماجرا را برایش گفت. عبدالمطّلب گفت: بیایید برای خوردن غذایی که خویشانتان مخصوص شما پخته اند. آنان برخاستند و خواستند از آن غذا بخورند که ناگاه غذا به بیانی فصیح زبان گشود و گفت: از من نخورید که من مسموم هستم. این از نشانه های نور رسول خدا صلّی الله علیه و آله بود. آنان از خوردن پرهیز کردند و در پی آن زنان بیرون شدند، اما اثری از آن ها نبود. دانستند که این نیرنگی از سوی دشمنان بوده است. گودالی کندند و غذا را در آن ریختند.

ابوالحسن بکری می گوید: شیوخ ما و پیشینیان ما که این سخن را برای ما روایت کردند گفته اند: وقتی خداوند از عبدالمطّلب آن فدایی را به جای فرزندش عبدالله پذیرفت، او بسیار خوشحال شد. چون عبدالله به بلوغ مردان رسید، همگان شتافتند تا به او دختر دهند و در این راه مال بسیار خرج کردند. این همه به خاطر نور رسول خدا صلّی الله علیه و آله و نیز به این سبب بود که در دوران عبدالله کسی زیباتر و شکوهمندتر و کامل تر از او نبود. چون به هنگام روز بر مردم می گذشت، بوی مشک خوش بو و عنبر و کافور از او استشمام می کردند و چون به هنگام شب بر آنان می گذشت، تاریکی ها و ظلمت ها از نور او روشن می شدند. از این رو اهل مکه او را چراغ حرم نامیدند. عبدالمطّلب و عبدالله در مکه بودند تا این که عبدالله با آمنه دختر وهب ازدواج کرد. سبب این ازدواج چنین بود که احبار یهود در سرزمین شام گرد آمدند و درباره میلاد رسول خدا صلّی الله علیه و آله و درباره خونی که پیشتر گفتیم از جبه یحیی بن زکریا چکیده بود، سخن گفتند. چون یقین کردند که خروج آن صاحب شمشیر نزدیک شده و انوارش پدید آمده، با یکدیگر مشورت کردند و سوی یکی از احبار خود راهی شدند.

قرية من قري الأردن و كانوا يقتبسون من علمه و كان ممن عمر في زمانه ⁽¹⁾فقصده القوم فلما وصلوا إليه قال لهم ما الذي أزعجكم ⁽²⁾قالوا له إنا نظرنا في كتبنا فوجدنا صفة هذا الرجل السفاك ⁽³⁾الذي تقاتل معه الأملاك و ما نلقي عند ظهوره من الأهوال و الهلاك ⁽⁴⁾و قد جئناك نشاورك في أمره قبل ظهوره و علو ذكره قال يا قوم إن من أراد إبطال ما أراد الله فهو جاهل مغرور و إنه لكائن بكم و هذا الذي ذكرتم قد سبق أمره عند الله فكيف تقدرون علي إبطاله و هو مبطل كهانة الكهان و مزيل دولة الصلبان ⁽⁵⁾و سيكون له وزير و قريب ⁽⁶⁾فلما سمعوا كلامه خافوا و حاروا فقام حبر من أحبارهم يقال له هيوبا بن داحورا ⁽⁷⁾و كان كافرا متمردا شديد البأس فقال لهم هذا رجل قد كبر و خرف و قل عقله فلا تسمعوا من قوله ⁽⁸⁾ثم قال لهم أ رأيتم الشجرة إذا قطعت من أصلها فهل تعود خضرا قالوا لا قال فإن قتلتم صاحبكم هذا الذي يخرج من صلبه هذا المولود فما الذي تخافون منه فقوموا هذه الساعة و خذوا معكم تجارة و سيروا إلي البلد الذي هو فيها يعني مكة فإذا وصلتم دبرتم الحيلة في هلاكه فتبعوا قوله ⁽⁹⁾و قالوا له أنت سيدنا ⁽¹⁰⁾قال لهم افعلوا ما آمركم به و أنا معكم بسيفي و رمحي و لكن ما أسير معكم حتي تعاهدوني ⁽¹¹⁾فيعمد كل واحد منكم إلي

او در یکی از روستاهای اردن می زیست و از مسن ترین مردان روزگار خود بود و آنان از دانشش بهره می بردند. آن قوم سوی او رفتند و چون نزدش رسیدند، او به آنان گفت: چه چیز شما را آزرده است؟ گفتند: ما در کتاب هایمان نگریستیم و صفات این مرد خونریز را که فرشتگان به همراهش می جنگند یافتیم، چون او ظهور کند، ما به هراس و هلاکت درمی افتیم. اکنون نزد تو آمده ایم تا پیش از آن که ظهور کند و نامش رفعت یابد، با تو درباره اش مشورت کنیم. او گفت: ای قوم! هر کس بخواهد خواست خدا را باطل کند، نادان و مغرور است، این امری است که تحقق خواهد یافت. این کسی که درباره اش گفتید، امرش پیشاپیش نزد خداوند رقم خورده است، چگونه شما می توانید آن را باطل کنید در حالی که او خود کهانت کاهنان را باطل می کند و دولت مسیحیان را برمی اندازد و وزیری دارد که از خویشاوندان اوست. چون آنان این سخن شنیدند، به هراس افتادند و سرگردان شدند. یکی از احبارشان که هیوبا بن داحورا نام داشت و کافری سرکش و درشتخو بود، برخاست و گفت: این مرد پیر و خرفت شده و عقلش را از دست داده است، به سخنانش گوش ندهید. سپس گفت: هیچگاه دیده اید درختی از ریشه قطع شود و دوباره سبز شود؟ گفتند: نه. گفت: اگر مردی را که این مولود از صلب او بیرون می آید به قتل برسانید، دیگر چه ترسی بر شما می مانَد؟ همین الان برخیزید و بار تجارت بربندید و سوی دیاری بروید که او در آن زندگی می کند، یعنی مکه، وقتی رسیدید حیله ای در کار کنید و او را به قتل رسانید. آنان کلام او را پذیرفتند و گفتند: تو بزرگ مایی. گفت: کاری را که گفتم انجام دهید، من نیز با شمشیر و نیزه ام همراهتان خواهم بود، اما به راه نخواهم افتاد مگر این که با من پیمان ببندید که هر یک از شما سوی

سيفه ليسقيه سما فأجابوه إلي ذلك و افترقوا ثم اجتمعوا بأيلة ⁽¹⁾و خرجوا بجمالهم محملة بالتجارة و ساروا حتي وصلوا مكة فلما دخلوها سمعوا من ورائهم صوتا و هو يقول:

قصدتم لأزر القوم في السر و الجهر *** تريدون مكرا بالمعظم في القدر

و من غالب الرحمن لا شك أنه *** سيرميه باريه بقاصمة الظهر

ستضحون يا شر الأنام كأنكم *** نعام أسيقت للذباحة و النحر

فلما سمعوا كلام الهاتف هالهم ذلك و هموا بالرجوع فقال لهم هيوبا لا تخافوا من كلام هذا الهاتف فإن هذا الوادي قد كثر فيه الكهان و الشياطين و إن هذا الهاتف هو شيطان قد علم قصدكم فعند ذلك تبادر القوم فكان كل من لقاهم يحدثهم بحسن عبد الله و جماله فوقع في قلوبهم الكمد ⁽²⁾و الحسد فجعلوا يسومون متاعهم و لا يبيعون منه شيئا و إنما يريدون بذلك المقام بمكة و الحيلة في قتل عبد الله فأقبل يوما عبد المطلب و هو قابض علي يد ولده عبد الله و مر باليهود و كان عبد الله قد رأي رؤيا أفزعته فخرج مرعوبا إلي أبيه فقال ما أصابك يا بني ⁽³⁾قال رؤيا هالتني قال رأيت سيوفا مجردة في أيدي قردة و هم قعود علي أدبارهم و أنا أنظر إليهم و هم يهزون السيوف و يشيرون بها إليّ فعلوت عنها ⁽⁴⁾في الهواء فبينما أنا كذلك و إذا بنار قد نزلت من السماء فزادتني خوفا و قلت كيف خلاصي منها فبينما أنا كذلك و إذا بالنار قد وقعت علي القردة فأحرقتهم عن آخرهم فزادني ذلك رعبا فقال له أبوه وقاك الله يا بني شر ما تحاذر من الحساد و الأضداد ⁽⁵⁾فإن الناس يحسدونك علي هذا النور الذي في وجهك و لكن

شمشیرش می رود و آن را سمّی می کند. آنان اجابتش کردند و پراکنده شدند. سپس شبانه گرد هم آمدند و با شترهای بربسته برای تجارت خارج شدند و به راه افتادند تا این که به مکه رسیدند. چون وارد مکه شدند، از پشت خود صدایی شنیدند که می گفت:

«با این قوم در نهان و آشکار دشمنی ورزیده اید و مکری بزرگ پیشه کرده اید، هرکه با خداوند رحمان ستیزه کند، شکی نیست که آفریدگارش پشتش را خواهد شکست

ای بدترین مردم! به زودی خواهید دانست که شما همچون شترمرغانی هستید که آب نوشیده اند تا قربانی شوند.»

چون سخن آن سروش را شنیدند، هراسناک شدند و خواستند بازگردند که هیوبا گفت: از سخن این سروش نترسید، این دشت پُر است از کاهنان و شیاطین، این سروش نیز شیطانی بود که از نیّت شما آگاه شده است. آن قوم به راه افتادند. در راه هر که را می دیدند، از نیکی و زیبایی عبدالله برایشان سخن می گفت و این چنین کینه در دلشان افتاد و سخت به او حسادت کردند. آنان شروع کردند بر سر کالاهای خود چانه بزنند تا چیزی از آن ها را نفروشند و این بهانه ای شود تا در مکه بمانند و برای قتل عبدالله حیله ای در کار کنند. روزی عبدالمطّلب در حالی که دست فرزندش عبدالله را در دست داشت، بر یهودیان گذر کرد. قصه چنین بود که عبدالله خوابی ترسناک دید. بر خاست و نزد پدرش رفت. پدرش به او گفت: تو را چه شده پسرکم؟! گفت: خوابی ترسناک دیدم، خواب دیدم چند میمون شمشیرهای برآهیخته در دست گرفته بودند و در حالی که بر پشت هم سوار بودند و من به آنان می نگریستم، شمشیرهایشان را تکان می دادند و با آن ها به من اشاره می کردند، من از ترس آنان به هوا رفتم و در همان اوان ناگاه آتشی از آسمان فرود آمد و من بیشتر ترسیدم، با خود گفتم چگونه از دست اینان نجات می یابم که ناگاه آتش بر آن میمون ها افتاد و همه شان را سوزاند و من بیشتر ترسیدم. پدرش گفت: پسرم! خداوند تو را از شر حاسدان و دشمنان مصون دارد، چراکه مردم بر نور چهره ات حسد می برند،

لو اجتمعت أهل الأرض إنسها و جنها لم يقدروا علي شي‌ء لأنه وديعة من الله عز و جل لخاتم الأنبياء و هاهنا أحبار اليهود من الشام و فيهم الحكمة و المعرفة فقم معي حتي أقص عليهم رؤياك فقبض عبد المطلب علي يد ولده عبد الله و دخلا عليهم فلما نظر إليه الأحبار و هو كأنه البدر المنير نظر بعضهم إلي بعض و قالوا هذا الذي نطلبه فقال لهم عبد المطلب يا معاشر اليهود ⁽¹⁾جئنا إليكم نخبركم ⁽²⁾برؤيا رآها ولدي هذا فقالوا له و ما ذا فقص عليهم الرؤيا فزادهم حنقا عليه و قال له هيوبا أيها السيد إنها أضغاث أحلام و أنتم سادات كرام ليس لكم معاند و لا مضاد ثم انصرف عبد المطلب بولده و أقاموا بعد ذلك أياما يريدون الحيلة فلم يجدوا إلي ذلك سبيلا و كان عبد الله مغرما بالصيد ⁽³⁾و كان إذا خرج إلي الصيد لا يرجع إلا ليلا و كان يخرج مع أبيه فلم يجدوا إلي ذلك سبيلا حتي خرج ذات يوم وحده ⁽⁴⁾فخرجوا وراءه من حيث لا يشعر بهم أحد ⁽⁵⁾فقال لهم هيوبا ما انتظاركم و قد خرج الذي تطلبونه ⁽⁶⁾فقالوا له إنا نخاف من فتيان مكة ⁽⁷⁾و فرسان بني هاشم و هم لا يطاقون و قد ذلت لهم العمالقة و غيرهم ⁽⁸⁾و نخشي أن يشعروا بنا ⁽⁹⁾فلما سمع هيوبا مقالتهم قال خاب سعيكم فإذا كنتم هكذا فما الذي أتي بكم إلي هاهنا فلا بد من قتل هذا الغلام و لو طال عليكم المقام و لم تجدوا يوما مثل هذا اليوم فإذا قتلناه و خفتم التهمة به ⁽¹⁰⁾فعلي ديته و كانوا قد بعثوا عبدا من

اما اگر همه اهل زمین از بشر گرفته تا جن جمع شوند، کاری نمی توانند بکنند، زیرا این نور امانتی است از سوی خداوند عزوجل برای آخرین پیامبر، احبار یهود از شام به این جا آمده اند و اهل حکمت و معرفت اند، با من بیا تا خوابت را برایشان بازگویم. عبدالمطّلب دست فرزندش عبدالله را گرفت و نزد آنان رفتند. چون احبارِ یهود به او نگریستند و دیدند همچون ماه تابان است، به یکدیگر نگاه کردند و گفتند: این همان کسی است که به دنبالش بودیم. عبدالمطّلب به آنان گفت:

ای جماعت یهود! نزد شما آمده ایم تا خوابی را برایتان بگوییم که این فرزندم دیده است. گفتند: چه دیده؟ چون آن خواب را برایشان باز گفت، بیشتر به ستوه آمدند و هیوبا به او گفت: ای مرد! این فقط یک کابوس بوده و کسی با شما که چنین مردمان ارجمندی هستید دشمنی ندارد و ستیزه نمی جوید. عبدالمطّلب با پسرش برگشت. آنان چند روز در پی حیله ای بودند اما راهی برای قصد خود نیافتند. عبدالله شیفته شکار بود. هرگاه به شکار می رفت، تا شب برنمی گشت. او که همیشه با پدرش به شکار می رفت، روزی نتوانست با او برود و از این رو به تنهایی روانه شکار شد و آنان نیز چنان که کسی نفهمد ردّش را گرفتند. هیوبا به آنان گفت: منتظر چه هستید؟ کسی که در پی اش بودید بیرون آمده است. به او گفتند: ما از جوانان مکه و سوارکاران بنی هاشم می ترسیم، آنان حریفی ندارند و تنومندان را از پای درآورده اند، می ترسیم از کارمان خبردار شوند. وقتی هیوبا این سخن بشنید، گفت: ناکام شوید! اگر این چنین بودید پس چرا تا این جا آمدید؟ باید این پسر را بکشیم هرچند عرصه بر شما به تنگ آید، زیرا دیگر روزی چون امروز دست نمی دهد، اگر در کشتن او از این می ترسید که به شما اتهام بزنند، من دیه اش را می دهم. آنان یکی از بندگان خود را فرستاده بودند

عبيدهم ينظر إلي أين يتوجه عبد الله فرجع العبد و أخبرهم أنه قد غاب بين الجبال و الشعاب و قد خرج من العمران و ليس عنده ⁽¹⁾إنسان فعزم القوم علي ما أملوه و جعلوا نصفا عند الأمتعة و النصف الآخر أخذوا السيوف تحت ثيابهم و خرجوا قاصدين عبد الله و العبد أمامهم حتي أوقفهم عليه ⁽²⁾و كان عبد الله قد صاد حمار وحش و هو يسلخه فنظر إلي القوم و قد أقبلوا عليه فقال لهم هيوبا هذا صاحبكم الذي خرجتم من أوطانكم في طلبه فما أحس عبد الله إلا و قد أحاطوا به و كانوا قد افترقوا فرقتين و قالوا للذين خلفوهم عند متاعهم إذا دعوناكم أجيبونا مسرعين فلما أشرفوا علي عبد الله و قد سدوا الطرقات ⁽³⁾و زعموا أنهم قد حكموا عليه فرفع عبد الله رأسه إلي السماء و دعا الله تعالي و أقبل إليهم ⁽⁴⁾و قال يا قوم ما شأنكم فو الله ما بسطت يدي إلي واحد منكم بمكروه أبدا فتطالبوني به و لا غصبت مالا قط و لا قتلت أحدا فأقتل به فما حاجتكم فإن يكن سبقت مني فعلة سوء إليكم فأخبروني حتي أعرفها و اليهود يومئذ تلثموا و لم يبين منهم إلا حماليق الحدق ⁽⁵⁾فلم يردوا عليه جوابا و أشار بعضهم إلي بعض و هموا بالهجوم عليه فجعل نبلة في كبد قوسه و رمي بها نحوهم فأصابت رجلا منهم فوقع ميتا ثم رماهم بأربع نبال أصابت أربعة رجال فاشتغلوا عنه بأنفسهم فأخذ الخامسة ليرميهم بها و أنشأ يقول:

و لي همة تعلو علي كل همة *** و قلب صبور لا يروع من الحرب. ⁽⁶⁾

و لي نبلة أرمي بها كل ضيغم *** فتنفذ في اللبات و النحر و القلب

فأربعة منها أصابت لأربع *** و لو كاثروني صلت بالطعن و الضرب

أخذت نبالي ثم أرسلت بعضها *** فصارت كبرق لاح في خلل السحب

تا ببیند عبدالله به کدام سو می رود. آن بنده برگشت و آنان را خبر داد که او از آبادی ها بیرون رفت و در حالی که هیچ کس با او نبود، میان کوه ها و دره ها ناپدید شد. آن قوم بر آن شدند که خواسته خود را به انجام رسانند. از این رو نیمی از آنان کنار کالاهایشان بماندند و نیمی دیگر شمشیرهایشان را زیر جامه هایشان پنهان کردند و به قصد عبدالله خارج شدند. آن بنده پیشاپیش آنان رفت تا این که او را به آنان نشان داد. عبدالله که گورخری وحشی شکار کرده بود و او را سلاخی می کرد، نگاهش به آنان افتاد که به سویش می رفتند. هیوبا به آنان گفت: این همان کسی است که در پی اش از دیارتان خارج شدید. ناگهان عبدالله دید آنان او را در میان گرفته اند. آنان دو دسته شده بودندو به کسانی که کنار کالاهایشان مانده بودند گفته بودند هرگاه شما را فرا خواندیم، سریعا ما را اجابت کنید. وقتی بر عبدالله چیره شدند و راه ها را بستند، پنداشتند بر او توانا شده اند. در آن دم عبدالله رو سوی آسمان کرد و به درگاه خداوند متعال دعا کرد و سپس رو به آنان گفت: ای قوم! با من چه کاری دارید؟ به خدا سوگند من نه هرگز به کسی از شما آسیبی رسانده ام که بخواهید تلافی کنید و نه هیچگاه مالی از شما غصب کرده ام و نه کسی را کشته ام که به خاطرش کشته شوم، پس چه می خواهید؟ اگر از من رفتار بدی با شما سر زده، بگویید تا بدانم. یهودیان که چهره خود را پوشانده بودند و از آنان فقط چشمانی خیره پیدا بود، بدون این که پاسخی به او بدهند، به یکدیگر اشاره کردند و خواستند سوی او هجوم آورند. او تیری در کمان خود گذاشت و سوی آنان انداخت. تیر به یکی از آنان خورد و در جا مُرد. سپس چهار تیر دیگر انداخت و چهار تن دیگر را زد. آنان خود را از او به دور داشتند، اما او تیر پنجم را برداشت تا آنان را بزند و سرود:

«من همتی دارم که فراتر از همه همت هاست و قلبی بردبار دارم که از نبرد نمی هراسد،

و تیری دارم که با آن هر شیر ی را نشانه می روم، در سینه و گردن و قلبش می نشیند،

پس چهار تیر از تیرهایم به چهار تن از حریفان اصابت کرد و اگر بیشتر باشند به نیزه و زدن روی خواهم آورد،

تیرهایم را برگرفتم و چندی از آن ها را پرتاب کردم و همچون برقی که در میان ابرها بدرخشد، پیش رفتند.»

فلما سمعوا ذلك منه قال له هيوبا يا فتي احبس عنا نبالك فقد أسرفت في فعالك و لقد قتلت منا رجالا من غير ذنب و لا سابقة سبقت منا إليك و نحن قوم تجار و نحن الذين وقفت علينا بالأمس مع أبيك و كان لنا عبد قد هرب منا فلما رأيناك أنكرناك فعند ما عرفناك أنك عبد الله فنحن ما لنا معك طلابة و إنك ⁽¹⁾لأعز الخلق علينا و أكرمهم لدينا فامض لسبيلك فقد سمحنا لك بما فعلت فينا فقال لهم يا ويلكم ما الذي تبين لكم مني أني عبدكم فهل عبدكم مثلي أو صفته صفتي أو له نور كنوري فقالوا له إنما دخلنا الشك و أنت متباعد عنا فلما قربت منا عرفناك فاسمح لنا بما كان منا إليك فإنا سمحنا لك بما كان و إن كان و أعظم من ذلك أنك قتلت ⁽²⁾منا رجالا لا ذنب لهم و نحن حيث أكلنا طعام أبيك و شربنا شرابه فنحن لك ⁽³⁾شاكرون و أنت أولي بكتمان ما كان اليوم ⁽⁴⁾منا فلما سمع عبد الله كلامهم زعم أنه حق و هو خديعة ثم إنه ركب جواده و أخذ قوسه و عطف إلي ناحية المضيق ⁽⁵⁾فلما رآه القوم قد أقبل عليهم يريد الخروج بادروا إليه بأجمعهم و جعلوا يرمونه بالحجارة و قاموا إليه بالسيوف فجعل يكر فيهم كرة بعد كرة فعند ذلك صاح فيهم هيوبا فتبادروا إليه بأجمعهم و هو يكر فيهم يمينا و شمالا و كلما رمي رجلا خر صريعا و نزل عبد الله عن فرسه و استند إلي المضيق و قد أقبلوا إليه من كل جانب يرمونه بالحجارة فبينما هم في المعركة و إذا هم برجال قد أقبلوا بأيديهم السيوف مشهورة و هم عراة مسرعون نحوهم فإذا هم بنو هاشم و أبو طالب ⁽⁶⁾و فتيان مكة و كان في أولهم أبو طالب و حمزة و العباس فعند

چون این سخنان را از او شنیدند، هیوبا به او گفت: ای جوان! سوی ما تیر میانداز که در کار خود زیاده روی کردی و مردان ما را بی هیچ گناه کُشتی، از ما به تو هیچ بدی نرسیده، ما قومی تاجر هستیم، ما همانان هستیم که دیروز با پدرت نزدمان آمدید، بنده ای داشتیم که از دستمان گریخت، وقتی تو را دیدیم گمان کردیم اوست، وقتی تو را شناختیم و دانستیم که عبدالله هستی، با تو کاری نداشتیم، تو عزیزترین و ارجمندترین خلق نزد ما هستی، راه خود را بگیر که ما از کاری که با ما کردی گذشتیم. عبدالله گفت: وای بر شما! چگونه به نظرتان آمد که من بنده شما هستم، آیا بنده شما همانند من بود یا صفتی همچون صفات من داشت، یا نوری همچون نور من داشت؟ گفتند: ما شک کردیم و تو از ما دور بودی، وقتی نزدیکت شدیم تو را شناختیم، اکنون از کاری که با تو کردیم بگذر، همچنان که ما از کاری که با ما کردی گذشتیم، گرچه کار تو بدتر بود و تو مردان ما را بی گناه کشتی، اما چون ما نان و آب پدرت را خورده ایم، شاکر تو هستیم و از این رو سزاوار است که آن چه را گذشت پنهان کنیم. وقتی عبدالله این سخن بشنید، پنداشت راست می گویند، حال آن که سخنانشان فریبی بیش نبود. او سوار بر مرکب شد و کمانش را برداشت و رو به سوی گردنه ای گذاشت. چون آن قوم دیدند او دارد به سمتشان می آید تا بیرون برود، همگی به طرفش تاختند و شروع کردند او را با سنگ بزنند و با شمشیر به او هجوم بردند. ناگاه او نیز به آنان حمله کرد و پی در پی به میانشان می تاخت. هیوبا فریادی کشید و همه آنان سوی عبدالله یورش بُردند. او نیز از چپ و راست بر آنان تاخت و هر دم یکی از آنان را زد و از پا انداخت. او از مرکبش پیاده شد و به آن گردنه پشت کرد. آنان از هر سو به طرفش می آمدند و او را با سنگ می زدند. در همان حال که مشغول کارزار بودند ناگاه دیدند مردانی شتابان با شمشیرهای برآهیخته به سوی آنان می آیند. آنها بنی هاشم و ابوطالب و جوانان مکه به جلوداری ابوطالب و حمزه و عباس بودند که از راه رسیدند.

ذلك ناداه أبوه فقال ⁽¹⁾يا بني هذا تأويل رؤياك من قبل فما استتم كلامه حتي أحاط بعبد الله إخوته و أقاربه.

قال البكري و كان قد أخبرهم بالخبر رجل يقال له وهب بن عبد مناف لأنه أشرف عليهم في المعركة ⁽²⁾فهم أن ينزل فخاف علي نفسه من كثرتهم فأتي إلي الحرم ⁽³⁾و نادي في بني هاشم ⁽⁴⁾فلما رآهم اليهود أيقنوا بالهلاك و قالوا لعبد الله إنما أردنا أن نعلم حقيقة الحال فقال لهم عبد الله هيهات لقد أجهدتم أنفسكم في هلاكي فهرب منهم جماعة و التجئوا إلي جبل و ظنوا أنهم قد نجوا فإذا أتاهم أمر الله فسقطت عليهم قطعة من الجبل فسدت ⁽⁵⁾عليهم المضيق فلم يجدوا مهربا و لحقهم عبد المطلب و أصحابه و الفرقة التي كانت من الجانب الآخر مع هيوبا قتلوا منهم أناسا كثيرة و قال رجل منهم دعونا نصل مكة و افعلوا فينا ما تريدون فإن لنا مع الناس أمتعة و أموالا كنا قد أخفيناها و أنتم أحق بها خذوها و لا تقتلونا فكتفوهم عن آخرهم و أقبلوا بهم إلي مكة و أقبل عبد المطلب علي ولده يقبله و يقول يا ولدي لو لا وهب بن عبد مناف أخبرنا بأمرك ما كنا علمنا و لكن الله تعالي يحفظك فلما أشرفوا علي مكة خرج الناس يهنئونهم بالسلامة و إذا باليهود مكتوفين فجعل جملة الناس يرمونهم بالحجارة فقام لهم عبد المطلب و قال أرسلوا بهم ⁽⁶⁾إلي دار وهب حتي يستقصوا علي أموالهم و لم يبق لهم شي‌ء فأرسلوهم إلي دار وهب فلما كان في تلك الليلة أقبل وهب علي زوجته برة بنت عبد العزي و قال لها يا برة لقد رأيت اليوم عجبا من عبد الله ما رأيته من أحد و هو يكر علي هؤلاء القوم و كلما رماهم بنبلة قتل منهم إنسانا و هو أجمل الناس وجها مما ⁽⁷⁾

پدرش فریاد برآورد: ای پسرم! این همان تعبیر خواب توست. هنوز کلامش تمام نشده بود که برادران و خویشان عبدالله او را در میان گرفتند.

بکری می گوید: مردی به نام وهب بن عبدمناف آنان را خبر کرده بود. او در آن کارزار یهودیان را دید و خواست به میانشان برود، اما از تعداد زیاد آنان بر خود ترسید و از این رو سوی حرم شتافت و بنی هاشم را فرا خواند. وقتی یهودیان ایشان را دیدند، یقین کردند که کشته می شوند، از این رو به عبدالله گفتند: ما فقط می خواستیم حقیقت را بدانیم. عبدالله به آنان گفت: وای بر شما! شما خود را برای کشتن من به دردسر انداختید. گروهی از آنان گریختند و سوی کوه پناه بردند و گمان کردند که نجات یافتند، اما امر خدا آنان را دریافت و تکّه ای از کوه بر آنان فرود آمد و گردنه را بر آنان بست. آنان گریزگاهی نیافتند و عبدالمطّلب و یارانش جلوی آنان را گرفتند و نیز به گروه دیگری که با هیوبا بودند، رسیدند و تعداد زیادی از آنان را هلاک کردند. یکی از آنان گفت: بگذارید ما به مکه برسیم و سپس هر چه می خواهید با ما بکنید، زیرا ما آن جا کالاهایی و اموالی داریم که پنهان کرده ایم، این اموال به شما می رسد، بگیرید و ما را نکشید. بنی هاشم دستان آنان را بستند و همه را روانه مکه کردند. عبدالمطّلب نزد فرزندش رفت و او را بوسید و گفت: فرزندم! اگر وهب بن عبدمناف ما را باخبر نکرده بود، ما از تو بی خبر می ماندیم، اما خداوند متعال از تو مراقبت می کند. وقتی نزدیک مکه رسیدند، مردم سویشان آمدند و سلامتی شان را به آنان تبریک گفتند و چون یهودیان را دست بسته دیدند، آنان را با سنگ زدند. عبدالمطّلب جلو آمد و گفت: آنان را به خانه وهب بفرستید تا اموالشان را بیابند و همه را از آنان بگیرند. آنان نیز چنین کردند. آن شب وهب نزد همسرش، بِرّه دختر عبد العزی رفت و به او گفت: ای بِرّه! امروز کاری شگفت از عبدالله دیدم که از کسی ندیده بودم، او بر آن قوم هجوم می بُرد و با هر تیری که می انداخت یکی از آنان را می کُشت، در عین حال او

خصه الله تعالي من الضياء الساطع فامضي إلي أبيه و اخطبيه لابنتنا و اعرضيها عليه فعسي أن يقبلها فإن قبلها سعدنا سعادة عظيمة قالت له يا وهب إن رؤساء مكة و أبطال الحرم و أشراف البطحاء قد رغبوا فيه فأبي عن ذلك و قد كاتبه ملوك الشام و العراق علي ذلك فأبي عليهم فكيف يتزوج بابنتنا و هي قليلة المال ⁽¹⁾قال لها إن لي عليهم اليد أنني أخبرتهم ⁽²⁾بأمر عبد الله مع هذا اليهود ثم إن برة قامت و لبست أفخر أثوابها و خرجت حتي أتت دار عبد المطلب فوجدته يحدث أولاده بالخبر فقالت أنعم الله مساءكم و دامت نعماؤكم فرد عليها عبد المطلب التحية و الإكرام و قال لها لقد سلف ⁽³⁾لبعلك اليوم علينا يد لا نقدر أن نكافيه أبدا و له أياد بالغة ⁽⁴⁾بذلك و سنجازيه بما فعل إن شاء الله تعالي فطمعت برة في كلامه ثم قال ⁽⁵⁾بلغي بعلك عنا التحية و الإكرام و قولي له إن كان له لدينا حاجة تقضي إن شاء الله مهما كانت فقالت له برة يا أبا الحارث قد طلبنا تعجيل المسرة و قد علمنا أن ملوك الشام و العراق و غيرهم تطاولت إليكم و قد رغبوا في ولدكم يطلبون أولادكم و أنواركم المضيئة و نحن أيضا طمعنا فيمن طمع في ولدكم عبد الله و رجوناه مثل من رجا ⁽⁶⁾و قد رجا وهب أن يكون عبد الله بعلا لابنتنا و قد جئناكم طامعين و راغبين في النور الذي في وجه ولدكم عبد الله و نسألكم أن تقبلونا فإن كان مالها قليلا فعلينا ما نجملها به ⁽⁷⁾و هي هدية منا لابنك عبد الله فلما سمع عبد المطلب كلامها نظر إلي ولده و كان قبل ذلك إذا عرض عليه التزويج

به خاطر نور تابناکی که خداوند به او اختصاص داده، زیباترین مردم است، پس نزد پدرش برو و او را برای دخترمان بخواه و دخترمان را به او نشان بده که امید است بپذیرد، اگر چنین شود به سعادتی بزرگ دست یافته ایم. همسرش گفت: ای وهب! سران مکه و پهلوانان حرم و اشراف بطحاء خواهان او بوده اند و او نپذیرفته، پادشاهان شام و عراق برای این کار به او نامه نوشته اند و او نپذیرفته، چگونه او با دختر ما که ثروتمند نیست ازدواج می کند؟! گفت: من بر آنان حقی دارم، چراکه من آنان را از ماجرای عبدالله با آن یهودیان خبردار کردم. آن گاه برّه برخاست و فاخرترین جامه هایش را پوشید و به راه افتاد تا این که به خانه عبدالمطّلب رسید. دید او با فرزندانش درباره آن ماجرا سخن می گوید. گفت: خداوند شبتان را به خیر گرداند و نعمت هایتان فزونی یابد! عبدالمطّلب به او خوشامد گفت و او را گرامی داشت و به او گفت: امروز شوهر تو بر گردن ما حقی گذاشت که هرگز نمی توانیم آن را جبران کنیم و به این سبب بسیار به او مدیونیم، اما به خاطر این کار ان شاءالله به او پاداشی خواهیم داد. برّه از سخن او امیدوار شد. سپس عبدالمطّلب به او گفت: از طرف ما به شوهرت سلام برسان و او را گرامی بدار و به او بگو اگر حاجتی نزد ما دارد، هر چه باشد ان شاءالله بر طرف می شود. برّه به او گفت: ای اباحارث! برای شادی نزدت آمده ایم و می دانیم که پادشاهان شام و عراق و دیگران سویتان شتافته اند و فرزندتان را خواسته اند و خواهان این نور تابناک شده اند، ما نیز از جمله کسانی هستیم که فرزند شما عبدالله را می خواهند و چنان امیدی داریم، وهب می خواهد عبدالله شوهر دختر ما باشد، از این رو با این امید نزد شما آمده ایم و خواهان نوری هستیم که در چهره فرزند شما عبدالله است، از شما خواستاریم که ما را بپذیرید، گرچه دختر ما مال بسیار ندارد اما بر عهده ماست که او را بیاراییم تا هدیه ای باشد به پسر شما عبدالله. وقتی عبدالله سخنان او را شنید، به فرزند خود نگریست. پیش از آن هرگاه سخن از ازدواج

من بنات الملوك يظهر في وجهه الامتناع و قال أبوه ما تقول يا بني فيما سمعت فو الله ما في بنات أهل مكة مثلها لأنها محتشمة في نفسها طاهرة مطهرة عاقلة ديّنة ⁽¹⁾فسكت عبد الله و لم يرد جوابا فعلم أبوه أنه قد مال إليها فقال عبد المطلب قد قبلنا دعوتكم و أجبنا و رضينا بابنتكم قالت فاطمة زوجة عبد المطلب أنا أمضي معك إليها ⁽²⁾حتي أنظر إلي آمنة فإن كانت تصلح لولدي رضينا بها فرجعت برة مسرورة بما سمعت ثم سارت إلي زوجها مسرعة و بشرته و سمعت أم آمنة هاتفا في الطريق يقول بخ بخ لكم يا معشر أهل الصفا قد قرب خروج المصطفي فدخلت علي زوجها فقال و ما وراءك قالت لقد سعدت سعادة علا قدرك في جملة العالمين اعلم أن عبد المطلب قد رضي بابنتك ⁽³⁾و لكن مع الفرح ترحة قال و ما هي قالت إن فاطمة خارجة تنظر إلي ابنتك آمنة فإن رضيت بها و إلا لم يكن شيئا ⁽⁴⁾و إني أخاف أن لا ترضي بها فقال لها وهب بن عبد مناف اخرجي هذه الساعة إلي ابنتك و زينيها و ألبسيها أفخر الثياب و قلديها أفخر ما عندك فعسي و لعل فعمدت برة إلي بنتها و ألبستها أفخر ما عندها من الثياب و الحلي و ضفرت شعرها ⁽⁵⁾و أرخت ذوائبها ⁽⁶⁾علي أكتافها و قالت لها يا ابنتي إذا أتتك فاطمة فتأدبي لها أحسن الأدب و ارغبي في النور الذي في وجه ولدها عبد الله فبينما هما في ذلك إذ أقبلت فاطمة و خرج وهب من المنزل و إذا بعبد المطلب ⁽⁷⁾فأدخلوا فاطمة فقامت لها آمنة إجلالا و تعظيما و رحبت بها أحسن

با دختران پادشاهان می شد، در چهره او مخالفت پدید می آمد. پدرش گفت: درباره آن چه شنیدی چه می گویی پسرم؟ به خدا سوگند در میان دختران اهل مکه هیچ کس همچون او نیست، او بسیار باحیا پاک و پاک دامن و خردمند و دیندارست. عبدالله سکوت کرد و پاسخی نداد. عبدالمطّلب دانست او به وی متمایل شده است، گفت: درخواست شما را پذیرفتیم و شما را اجابت کردیم و دختر شما را پذیرفتیم. فاطمه همسر عبدالمطّلب گفت: من با تو نزد آمنه می آیم تا او را ببینم، اگر شایسته فرزندم بود می پذیریم. برّه شادمان از پاسخی که شنید بازگشت و شتابان نزد شوهرش رفت تا به او مژده دهد. مادر آمنه در راه از سروشی شنید که به او گفت: خوشا به حالتان ای جماعت اهل صفا، چراکه خروج مصطفی نزدیک شده است. برّه نزد شوهرش رفت. او پرسید: چه شد؟ گفت: سعادت رخ نمود و در میان جهانیان والامقام شدی، بدان که عبدالمطّلب دخترت را پذیرفت، اما این شادی شرطی دارد. گفت: چیست؟ گفت: فاطمه در راه است تا دخترت آمنه را ببیند، اگر پسندید، می پذیرند، وگرنه که هیچ، من می ترسم او را نپسندد. وهب بن عبدمناف به او گفت: اکنون برخیز و سوی دخترت برو و او را بیارای و فاخرترین جامه ها را به او بپوشان و زیبنده ترین زیورها را بر او بیاویز، امید است که او را بپسندد. برّه نزد دخترش رفت و فاخرترین جامه ها و زیورها را به او پوشاند و موهایش را بافت و گیسوانش را بر شانه هایش ریخت و گفت: ای دخترم! وقتی فاطمه نزدت آمد، با او بسیار مودب باش و طالب نوری باش که در چهره فرزند او عبدالله است. در همان حال فاطمه با عبدالمطّلب آمد و وهب از خانه بیرون رفت.

فاطمه داخل شد و آمنه به تعظیم و تکریم او برخاست و با نیکوترین

المرحب فنظرت إليها فاطمة و إذا بها قد كساها الله جمالا لا يوصف ⁽¹⁾فلما رأت فاطمة ذلك الحسن و الجمال و قد أضاء من نور وجهها ذلك المجلس قالت فاطمة يا برة ما كنت عهدت أن آمنة علي هذه الصورة و لقد رأيتها قبل ذلك مرارا فقالت برة يا فاطمة كل ذلك ببركتكم علينا ثم خاطبت ⁽²⁾فاطمة آمنة و إذا هي أفصح نساء أهل مكة فقامت فاطمة و أتت إلي عبد المطلب و عبد الله و قالت يا ولدي ما في بنات العرب مثلها أبدا و لقد ارتضيتها و إن الله تعالي لا يودع هذا النور إلا في مثل هذه.

و لما وقع ⁽³⁾الحديث بين وهب و بين عبد المطلب في أمر ابنته آمنة قال وهب يا أبا الحارث هذه آمنة هدية مني إليك بغير صداق معجل و لا مؤجل فقال عبد المطلب جزيت ⁽⁴⁾خيرا و لا بد من صداق و يكون بيننا و بينك من يشهد به من قومنا ثم ⁽⁵⁾إن عبد المطلب هم أن يمد إليه شيئا من المال ليصلح به شأنها إذ سمع همهمة و أصواتا فوثب وهب و سيفه مسلول ثم قاموا جميعا قال أبو الحسن البكري و كان سبب ذلك أن اليهود الذين كانوا محبوسين في دار وهب خدعهم الشيطان و زين لهم هيوبا أنكم مقتولون لا محالة فقوموا جميعا و خاطروا بأنفسكم علي عبد المطلب و ابنه عبد الله فإن الموت قد وقع بكم و اهربوا علي وجوهكم ثم إن هيوبا تمطي في كتافه فقطعه ثم

سخن به او خوشامد گفت. فاطمه به او نگریست حال آن که خداوند او را وصف ناپذیر زیبا کرده بود. وقتی فاطمه آن حُسن و جمال را نگریست و دید که مجلس از نور آن دختر روشن شده، گفت: ای برّه! به یاد ندارم که آمنه این چنین بوده باشد، من او را پیش از این بارها دیده بودم. برّه گفت: ای فاطمه! این به برکت شماست. آن گاه فاطمه با آمنه گفتگو کرد و او را فصیح ترین زن مکه یافت. سپس برخاست و نزد عبدالمطّلب و عبدالله رفت و گفت: پسرم! در میان دختران عرب هرگز همچون او نیست، من او را پسندیدم، خداوند این نور را فقط به کسی همچون او می سپارد.

در آن دم عبدالمطّلب و وهب درباره آمنه به سخن نشستند. وهب گفت: ای ابا حارث! آمنه هدیه ای است از من به تو، بدون هیچ مهریه ای، نه برای اکنون و نه برای بعد. عبدالمطّلب گفت: خداوند تو را خیر دهد، اما ما باید به او مهریه ای بدهیم و کسانی از قوم ما میان ما شاهد باشند. آن گاه عبدالمطّلب خواست دست بگشاید و مالی به او دهد تا ترتیب امور را بدهد که ناگاه سر و صدایی شنیدند. وهب از جا پرید و شمشیر برکشید و آنان همگی به پا خاستند.

ابوالحسن بکری می گوید: سبب این بود که اسیران یهودی در خانه وهب از شیطان فریب خوردند و هیوبا آنان را برانگیخت که شما در هر حال کشته می شوید، پس همگی برخیزید و با عبدالمطّلب و پسرش عبدالله رویارو شوید و راه فرار را در پیش گیرید که مرگ شما را دریافته است. هیوبا دستان خود را کشید و بندها را پاره کرد و سپس

حل جملة أصحابه ⁽¹⁾فلما خصلهم قالوا بم نهجم عليهم و ليس معنا سلاح فقال هيوبا نهجم عليهم بالحجارة هجمة رجل واحد و هم غافلون فسار القوم و أقبلوا و عبد المطلب و ولده عبد الله و وهب في دار وهب و المصباح عندهم ⁽²⁾

قال: فتمطي عدو اللّه في كتافه فقطعه و كان من جلود، ثمّ حل عن أصحابه، فقالوا: بما تقتلونهم ما معنا سلاح؟ فقالوا: نهجم عليهم بالحجارة و هم غافلون، قال: فعند ذلك تبادرت القوم و هيوبا في أوائلهم و مع كل واحد حجرات، قال: فأقبلوا حتّي وقفوا قريبا من عبد المطلب و ولده و وهب، و هم قعود في ضوء المصباح.

یاران خود را نیز باز کرد. وقتی آنان را آزاد کرد، گفتند: با چه چیز به آنان هجوم بریم؟ ما که سلاحی نداریم. هیوبا گفت: در حالی که آنان غافل هستند، همه با هم با سنگ به آنان حمله می کنیم. آن قوم برخاستند و به راه افتادند و حال آن که عبدالمطّلب و عبدالله و وهب در خانه وهب بودند و چراغ در کنار ایشان بود، پس یهودیان ایشان را می دیدند و ایشان یهودیان را نمی دیدند. آنان شروع کردند سنگ هایی را که با خود داشتند، سوی آنان پرتاب کنند، اما خداوند متعال سنگ ها را به سوی خودشان بازگرداند و صورتشان زخمی شد و سنگ ها به سر و سینه شان خورد. به قدرت خداوند متعال به خاطر نوری که در چهره عبدالله بود، چنین شد و عبدالمطّلب با همراهانش به آنان حمله کردند و همه آنان را کشتند. زیرا عبدالمطّلب هر کجا که می رفت شمشیر به همراه داشت. پس از آن عبدالمطّلب با زن و فرزندش به سوی خانه خود راهی شدند و گفتند: ای وهب! فردا قوم ما و قوم شما جمع شوند تا شاهد مهریه ما باشند. گفت: خداوند به شما خیر دهد. چون صبح شد، عبدالمطّلب کسی را سوی پسرعموهایش فرستاد تا در مراسم آنان حضور یابند و فاخرترین جامه هایش را پوشید. وهب نیز خویشان و پسرعموهای خود را جمع آورد و در ابطح گرد هم آمدند. چون آن قوم آمدند، همه به احترام عبدالمطّلب و فرزندانش به پا خاستند. چون جمع مجلس نشستند، آنان خطبه خواندند و عقد را جاری کردند. عبدالمطّلب برخاست و خطبه خواند و

فقال الحمد لله حمد الشاكرين حمدا أستوجبه بما أنعم علينا ⁽¹⁾و أعطانا و جعلنا لبيته جيرانا و لحرمه سكانا و ألقي محبتنا في قلوب عباده و شرفنا علي جميع الأمم و وقانا شر الآفات و النقم و الحمد لله الذي أحل لنا النكاح و حرم علينا السفاح و أمرنا بالاتصال و حرم علينا الحرام ⁽²⁾اعلموا أن ولدنا عبد الله هذا الذي تعرفونه قد خطب فتاتكم آمنة بصداق ⁽³⁾معجل و مؤجل كذا و كذا فهل رضيتم بذلك من ولدنا قال وهب قد رضينا منكم فقال عبد المطلب اشهدوا يا من حضر ثم تصافحوا و تهانوا و تصافقوا و تعانقوا و أولم عبد المطلب وليمة عظيمة فيها ⁽⁴⁾جميع أهل مكة و أوديتها و شعابها و سوادها فأقام الناس في مكة أربعة أيام. ⁽⁵⁾

قال أبو الحسن البكري و لما تزوج عبد الله بآمنة أقامت معه زمانا و النور في وجهه لم يزل حتي نفذت مشية الله تعالي و قدرته و أراد أن يخرج خيرة خلقه محمدا رسول الله و أن يشرف ⁽⁶⁾به الأرض و ينورها بعد ظلامها و يطهرها بعد تنجيسها ⁽⁷⁾أمر الله تعالي جبرئيل عليه السلام أن ينادي في جنة المأوي أن الله جل جلاله قد تمت كلمته و مشيته و أن الذي وعده من ظهور البشير ⁽⁸⁾النذير السراج المنير الذي يأمر بالمعروف و ينهي عن المنكر و يدعو إلي الله و هو صاحب الأمانة و الصيانة يظهر ⁽⁹⁾نوره في البلاد و يكون

گفت: سپاس همه شاکران از برای خداوندی است که سپاس برای او واجب است، او که به ما نعمت بخشید و ما را بهره مند ساخت و ما را همسایگان و ساکنان حرم خود گرداند و محبت ما را در دل بندگانش انداخت و ما را بر همه امت ها برتری داد و از همه آسیب ها و بلاها مصون داشت، سپاس از برای خداوندی است که نکاح را برای ما حلال کرد و زنا را بر ما حرام داشت و ما را به پیوند با هم فرمان داد و رابطه حرام را بر ما حرام گرداند، بدانید پسر ما عبدالله که او را می شناسید، دختر شما آمنه را با فلان صداق نقد و مدت دار خواستگاری می کند، آیا این را از فرزند ما می پذیرید؟ وهب گفت: پذیرفتیم. عبدالمطّلب گفت: گواه باشید ای حاضران! سپس دست دادند و به هم تبریک گفتند و یکدیگر را در آغوش گرفتند و عبدالمطّلب همه اهل مکه و دشت ها و دره ها و حوالی مکه را ولیمه ای نیک داد و مردم چهار روز در مکه ماندند.

ابوالحسن بکری می گوید: وقتی عبدالله با آمنه ازدواج کرد، آمنه مدتی با عبدالله بود و آن نور هنوز در چهره او بود، تا این که خواست و قدرت خداوند متعال بر این شد که بهترین آفریده خود یعنی محمد رسول خدا صلّی الله علیه و آله را بیافریند و زمین را به وجود حضرتش مشرّف کند تا پس از آن که تاریک شده بود، روشن گردد و پس از آن که آلوده شده بود، پاک گردد. آن گاه خداوند متعال به جبرئیل امر فرمود تا در فردوس برین ندا سر دهد که کلام و اراده خداوند والامرتبه محقّق شده و به زودی نور کسی که وعده داده پدید می آید، آن کس که می آید و نوید می دهد و بر حذر می دارد و روشن می گرداند و نور می تاباند و به نیکی امر می کند و از بدی بازمی دارد و سوی خداوند فرامی خواند و صاحب امانت و صیانت است و

رحمة علي العباد و من أحبه بشر بالشرف و الحباء ⁽¹⁾و من أبغضه بسوء القضاء و هو الذي عرض عليكم من قبل أن يخلق آدم عليه السلام الذي يسمي في السماء أحمد ⁽²⁾و في الأرض محمدا ⁽³⁾و في الجنة أبا القاسم ⁽⁴⁾فأجابته الملائكة بالتسبيح و التهليل و التقديس و التكبير لله رب العالمين و فتحت أبواب الجنان و غلقت أبواب النيران و أشرفت الحور العين ⁽⁵⁾و سبحت الأطيار علي رءوس الأشجار فلما فرغ جبريل من أهل السماوات أمره الله أن ينزل في مائة ألف من الملائكة إلي أقطار الأرض و إلي جبل قاف و إلي خازن السحاب و جملة ما خلق الله يبشرهم ⁽⁶⁾بخروج رسول الله صلي الله عليه و آله ثم نزل إلي الأرض السابعة فأخبرهم بخبره و من أراد الله به خيرا ألهمه محبته و من أراد به شرا ألهمه بغضه و زلزلت الشياطين و صفدت ⁽⁷⁾و طردت عن الأماكن التي كانوا يسترقون فيها السمع و رجموا بالشهب.

قال صاحب الحديث و لما كانت ليلة الجمعة عشية عرفة و كان عبد الله قد خرج هو و إخوته و أبوه فبينما هم سائرون و إذا بنهر عظيم فيه ماء زلال و لم يكن قبل ذلك اليوم هناك ماء فبقي عبد المطلب و أولاده متعجبين فبينما عبد الله كذلك ⁽⁸⁾إذ نودي يا عبد الله اشرب من هذا النهر فشرب منه و إذا هو أبرد من الثلج و أحلي من العسل و أزكي من المسك فنهض مسرعا و التفت إلي إخوته فلم يروا للنهر أثرا فتعجبوا منه ثم إن عبد الله مضي مسرعا إلي منزله فرأته آمنة طائشا فقالت له ما بالك ⁽⁹⁾صرف الله عنك الطوارق

رحمتی بر بندگان است، هر که دوستش بدارد به شرافت و عطا نائل آید و هر که با او دشمنی کند به روز سیاه افتد، او که خداوند پیش از آفرینش آدم بر شما عرضه اش داشت و در آسمان ها احمد و در زمین محمد و در بهشت ابوالقاسم نام دارد. در آن دم فرشتگان با تسبیح و تهلیل و تقدیس و تکبیر خداوندی که پروردگار جهانیان است، جبرئیل را اجابت کردند و درهای بهشت را گشودند و درهای دوزخ را بستند و پریان سیاه چشم گردن کشیدند و پرندگان بر شاخه درختان تسبیح گفتند. وقتی جبرئیل از نزد بهشتیان بازگشت، خداوند به او امر فرمود تا در میان صد هزار فرشته سوی جای جای زمین و کوه قاف و نگاهبان ابرها و همه آن چه خداوند آفریده، فرود آید و همه را مژده دهد که رسول خدا صلّی الله علیه و آله ظهور می کند. سپس او به زمین هفتم فرود آمد و همه را از ایشان باخبر کرد و به هر کس که خداوند با نیکی قرینش کرد، محبت رسول خدا را الهام کرد و به هر کس که خداوند با بدی قرینش کرد، دشمنی ایشان را الهام کرد. در آن هنگام شیاطین به لرزه در افتادند و در زنجیر شدند و از جاهایی که دزدانه شنود می کردند رانده شدند و با گدازه های آتش دور رانده شدند.

چون شب جمعه فرارسید، که شب عرفه بود، عبدالله با برادران و پدرش خارج شدند. در همان حال که راه می رفتند در جایی که پیش از آن روز هیچ آبی نبود، ناگاه رودی بزرگ با آبی زلال دیدند. عبدالمطّلب و فرزندانش همه شگفت زده شدند. ناگهان ندا آمد: ای عبدالله! از آب این رود بنوش. او از آن آب که سردتر از برف و شیرین تر از عسل و پاک تر از مشک بود، نوشید و سپس رو سوی برادرانش کرد، اما آنان هیچ اثری از آن رود ندیدند و بسیار متعجب شدند. آن گاه عبدالله سوی خانه شتافت. چون به خانه رسید، آمنه او را سرگشته دید و گفت: تو را چه شده؟ خداوند مصائب را از تو دور کند!

فقال لها قومي فتطهري و تطيبي و تعطري و اغتسلي فعسي الله أن يستودعك هذا النور فقامت و فعلت ما أمرها ثم جاءت إليه فغشيها تلك الليلة المباركة فحملت برسول الله صلي الله عليه و آله فانتقل النور من وجه عبد الله في ساعته إلي آمنة بنت وهب قالت آمنة لما دنا مني و لا مسني ⁽¹⁾أضاء منه نور ساطع و ضياء لامع فأنارت منه السماء و الأرض فأدهشني ما رأيت و كانت آمنة بعد ذلك يري النور في وجهها كأنه المرآة المضيئة. ⁽²⁾

«يأتي بقية الحديث في الأبواب الآتية».

بيان

النشيش صوت الماء و غيره إذا غلا و الإراض بالكسر بساط ضخم من صوف أو وبر و انحاز عنه عدل و انحاز القوم تركوا مراكزهم و الترح بالتحريك ضد الفرح و الأروع من الرجال الذي يعجبك حسنه الذابل الرمح الرقيق و السميدع بالفتح السيد الموطأ الأكناف و الصحاصح جمع الصحصاح و هو المكان المستوي و الجندل الحجارة و الاسمهرار الصلابة و الشدة قوله دهينا أي أصابتنا الداهية و الدرقة الترس و الغيداق الكريم و الضيغم الأسد.

أقول: إنما أوردت هذا الخبر مع غرابته و إرساله للاعتماد علي مؤلفه و اشتماله علي كثير من الآيات و المعجزات التي لا تنافيها سائر الأخبار بل تؤيدها و الله تعالي يعلم.

«49»

قب، المناقب لابن شهرآشوب مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّ هَاشِماً ⁽³⁾دَخَلَ مَكَّةَ وَ هُوَ رَدِيفُهُ وَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ اسْمُهُ شَيْبَةُ الْحَمْدِ بْنُ هَاشِمٍ ⁽⁴⁾سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ هَشَمَ الثَّرِيدَ لِلنَّاسِ فِي أَيَّامِ الْغَلَاءِ وَ هُوَ عَمْرُو بْنُ عَبْدِ مَنَافٍ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ عَلَا وَ أَنَافَ وَ اسْمُهُ الْمُغِيرَةُ

عبدالله به او گفت: برخیز و خود را پاک و آراسته و معطر ساز و غسل کن که نزدیک است خداوند این نور را به تو بسپارد. او برخاست و به فرمان عبدالله عمل کرد و سپس نزد او رفت. عبدالله در آن شب خجسته با او درآمیخت و او رسول خدا را باردار شد و در همان دم نور از چهره عبدالله به آمنه دختر وهب منتقل شد. آمنه گفت: وقتی او نزدیک من آمد و مرا لمس کرد، نوری تابان و درخشان از او برخاست که آسمان و زمین از آن روشن شد و من بسیار شگفت زده شدم. از آن پس آمنه آن نور را همچون آیینه ای تابناک در چهره خود می دید⁽⁵⁾.

توضیح

«النشیش» صدای جوشیدن آب و مایعات دیگر است. «الإراض» به کسر، زیراندازی ضخیم از پشم یا مو است. «انحاز عنه» یعنی «روی گرداند» و «انحاز القوم» یعنی قوم جایگاه های خود را ترک کردند. «التَرح» به تحریک، ضدّ شادمانی است. «الاروع» در وصف مردی است که خوبی اش تو را شگفت زده کند. «الذابل» نیزه نازک است. «سمیدع» به فتح، مرد بزرگ و ارجمند است. «الصحاصح» جمع «الصحصاح» است به معنای مکان مسطّح. «الجندل» یعنی صخره. «الاسمهرار» یعنی «سفتی» و «سختی». «دهینا» یعنی «بد آوردیم». «الدرقه» یعنی «سپر». «الغیداق» یعنی «بخشنده». «الضیغم» یعنی شیر.

می گویم: گرچه این خبری غریب و مرسل است، من آن را به سبب اعتماد به مؤلّفش و نیز به این سبب آوردم که نشانه ها و معجزات بسیاری در بر دارد که نه تنها بقیه اخبار آن ها را نفی نمی کنند، بلکه تأییدشان می کنند؛ در هر حال خدای متعال می داند.

«49»

مناقب ابن شهر آشوب: حضرت، محمد بن عبدالله بن عبدالمطّلب بود. عبدالمطّلب از آن رو عبدالمطّلب نامیده شد که وقتی مطّلب وارد مکه شد، او ترک مرکبش نشسته بود، نامش شیبة الحمد بن هاشم بود. هاشم از آن رو هاشم نامیده شد که در روزگار قحطی برای مردم نان «هشم کرد» یعنی ترید کرد، نامش عمرو بن عبدمَناف بود. عبدمناف از آن رو عبدمناف نامیده شد که بلندمرتبه و «مُنیف» یعنی والامقام بود، نامش مُغَیرة

ابْنُ قُصَيٍّ وَ اسْمُهُ زَيْدٌ أُقْصِيَ عَنْ دَارِ قَوْمِهِ لِأَنَّهُ حُمِلَ مِنْ مَكَّةَ فِي صِغَرِهِ إِلَي بِلَادِ أَزْدِ شَنُوءَةَ فَسُمِّيَ قُصَيّاً وَ يُلَقَّبُ بِالْمُجَمِّعِ لِأَنَّهُ جَمَعَ قَبَائِلَ قُرَيْشٍ بَعْدَ مَا كَانُوا فِي الْجِبَالِ وَ الشِّعَابِ وَ قَسَمَ بَيْنَهُمُ الْمَنَازِلَ بِالْبَطْحَاءِ ابْنُ كِلَابِ بْنِ مُرَّةَ بْنِ كَعْبِ بْنِ لُوَيِّ بْنِ غَالِبِ بْنِ فِهْرِ بْنِ مَالِكِ بْنِ النَّضْرِ وَ هُوَ قُرَيْشٌ وَ سُمِّيَ النَّضْرَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَي اخْتَارَهُ وَ النَّضْرُ النَّضْرَةُ ⁽¹⁾بْنُ خُزَيْمَةَ وَ إِنَّمَا سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ خَزَمَ نُورَ آبَائِهِ ابْنُ مُدْرِكَةَ لِأَنَّهُمْ أَدْرَكُوا الشَّرَفَ فِي أَيَّامِهِ وَ قِيلَ لِإِدْرَاكِهِ صَيْداً لِأَبِيهِ وَ سُمِّيَ أَبُوهُ طَابِخَةَ لِطَبْخِهِ لِأَبِيهِ ابْنُ إِلْيَاسَ ⁽²⁾النَّبِيِّ عليه السلام وَ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ جَاءَ عَلَي إِيَاسٍ وَ انْقِطَاعٍ ابْنُ مُضَرَ وَ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَخْذِهِ بِالْقُلُوبِ وَ لَمْ يَكُنْ يَرَاهُ أَحَدٌ إِلَّا أَحَبَّهُ ابْنُ نِزَارٍ وَ اسْمُهُ عَمْرٌو وَ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّ معد (مَعَدّاً) نَظَرَ إِلَي نُورِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فِي وَجْهِهِ فَقَرَّبَ لَهُ قُرْبَاناً عَظِيماً وَ قَالَ لَهُ لَقَدِ اسْتَقْلَلْتُ هَذَا الْقُرْبَانَ وَ إِنَّهُ لَقَلِيلٌ نَزْرٌ وَ يُقَالُ إِنَّهُ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ وَ كَانَ رَجُلًا هِزِّيلًا فَدَخَلَ عَلَي يَسْتَاسِفَ فَقَالَ هَذَا نِزَارُ بْنُ مَعَدٍّ وَ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ صَاحِبَ حُرُوبٍ وَ غَارَاتٍ عَلَي الْيَهُودِ وَ كَانَ مَنْصُوراً ابْنُ عَدْنَانَ لِأَنَّ أَعْيُنَ الْحَيِّ كُلِّهَا تَنْظُرُ إِلَيْهِ.

وَ رُوِيَ عَنْهُ صلي الله عليه و آله إِذَا بَلَغَ نَسَبِي إِلَي عَدْنَانَ فَأَمْسِكُوا.

وَ عَنْهُ صلي الله عليه و آله كَذَبَ النَّسَّابُونَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي وَ قُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً.

قَالَ الْقَاضِي عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ أَحْمَدَ الْمُرَادُ بِذَلِكَ أَنَّ اتِّصَالَ الْأَنْسَابِ غَيْرُ مَعْلُومٍ فَلَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَكُونَ كَاذِباً أَوْ فِي حُكْمِ الْكَاذِبِ وَ قَدْ رُوِيَ أَنَّهُ انْتَسَبَ إِلَي إِبْرَاهِيمَ.

أُمُّ سَلَمَةَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله يَقُولُ مَعَدُّ بْنُ عَدْنَانَ بْنِ أُدَدَ وَ سُمِّيَ أُدَدَ لِأَنَّهُ كَانَ مَادَّ الصَّوْتِ كَثِيرَ الْغُرِّ ابْنُ زَيْدِ بْنِ ثَرَا بْنِ أَعْرَاقِ الثَّرَي.

قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ زَيْدٌ هَمَيْسَعٌ وَ ثَرَا نَبْتٌ وَ أَعْرَاقُ الثَّرَي إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَتْ ثُمَّ قَرَأَ عليه السلام وَ عاداً وَ ثَمُودَ وَ أَصْحابَ الرَّسِّ الْآيَةَ وَ اعْتَمَدَ النَّسَّابَةُ وَ أَصْحَابُ التَّوَارِيخِ أَنَّ عَدْنَانَ هُوَ ابْنُ أَدِّ بْنِ أُدَدَ بْنِ الْيَسَعِ بْنِ الْهَمَيْسَعِ بْنِ سَلَامَانَ بْنِ نَبْتِ بْنِ حَمَلِ

بن قُصَیّ بود. قُصَیّ نامش زید بود، اما چون در کودکی اش او را از مکه «قَصی کردند» یعنی دور کردند و به سرزمین قبیله اَزدِ شَنوءَه بردند، قصیّ نامیده شد. او ملقّب به مُجَمِّع نیز بود، زیرا قبایل قریش را که در کوه ها و دره ها پراکنده بودند «جمع آورد» و منازل بطحاء را میانشان تقسیم کرد. او فرزند کِلاب بن مُرَّة بن کَعب بن لُوَیّ بن غالب بن فَهر بن مالک بن نَضر بود. نَضر که همان قریش بود، از آن رو نَضر یعنی سرزنده و شاداب نامیده شد که برگزیده خداوند بود، او نضرة⁽³⁾بن خُزَیمَه بود. خُزَیمَه از آن رو خُزَیمَه نامیده شد که نور پدران خود را «خزم کرد» یعنی به رشته کشید، او خزیمة بن مُدرِکَة بود. مُدرِکَه از آن رو مُدرِکَه نامیده شد که آنان در روزگار او ارجمندی را «ادراک کردند» یعنی به دست آوردند، نیز گفته شده از آن رو چنین نامیده شد که برای پدرش شکار «تدارک» دید و پدرش طابخه نامیده شد زیرا برای پدرش الیاس نبی غذا «طبخ» کرد. الیاس از آن رو الیاس نامیده شد که علی رغم «یأس» و ناامیدی زاده شد، او فرزند مُضَر بود. مُضَر از آن رو مُضَر نامیده شد که به دل ها می نشست و هر کس او را می دید، دوستش می داشت. او فرزند نِزار بود. نِزار از آن رو نِزار نامیده شد که مَعَدّ در چهره او به نور رسول خدا صلّی الله علیه و آله نگریست و بسیار برایش قربانی کرد، اما به او گفتند: کَم قربانی کردی و قربانی ات کوچک و «نَزر» یعنی ناچیز بود، نیز گفته شده نامش عجمی بوده، به این جهت که او بسیار لاغر بوده و وقتی نزد گشتاسپ رفته، او به وی گفته: نزار. او فرزند مَعَدّ بود. مَعَدّ از آن رو مَعَدّ یعنی مجهّز نامیده شد که بسیار با یهودیان جنگیده بود و به آنان یورش برده بود. او منصور فرزند عدنان بود زیرا همه چشم های طایفه به او می نگریست.

و از پیامبر صلّی الله علیه و آله روایت شده که ایشان فرمود: چون نسب من به عدنان رسید، باز ایستید.

و نیز ایشان فرمود: نسب شناسان دروغ گفته اند، خداوند متعال فرمود: «قُرُوناً بَیْنَ ذلِکَ کَثیراً»{نسل های بسیاری میان آن ها بودند}.

قاضی عبدالجبار بن احمد گفت: منظور این است که اتصال نسب ها نامشخص است، بنابراین بعید نیست که یا دروغ باشد و یا در حکم دروغ. و روایت شده که حضرت نسب خود را تا ابراهیم بیان فرموده است.

ام سلمه می گوید: از پیامبر صلّی الله علیه و آله شنیدم که فرمود: مَعَدّ بن عدنان بن اُدَد؛ او اُدَد نامیده شد زیرا صدایی مدید داشت و خوش اندام بود. او فرزند زید بن ثَرا بن اَعراق الثَّری بود. ام سلمه می گوید: زید نامش هَمَیسَع بود و ثَرا نامش نَبت بود و اَعراق الثَّری همان اسماعیل بن ابراهیم بود. سپس حضرت این آیه را قرائت فرمود: «وَ عاداً وَ ثَمُودَ وَ أَصْحابَ الرَّس»⁽⁴⁾

{و عادیان و ثمودیان و اصحابِ رَسّ}.

نسب شناسان و مورخان چنین آورده اند که وی عدنان بن اَدّ بن اُدَد بن یَسَع بن هَمَیسَع بن سَلامان بن نَبت بن حَمَل

ابْنِ قَيْذَارِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ ⁽¹⁾

هو ابن عبد اللّه نجل الشيبة *** هو ابن هاشم بدون الريبة

عبد مناف جده نجل قصي *** ابن كلاب مرة كعب لوي

هو ابن غالب هو ابن فهر *** هو ابن مالك هو ابن النضر

ابن كنانة بن أنجب الناس *** خزيمة مدركة و الياس

هو ابن مضر نزار معد *** هو ابن عدنان و في العهد

هو ابن أدد بن هو ابن اليسع *** ابن سلامان من الهميسع

حمل ابن قيذار بن إسماعيل *** هو ابن ابراهيمنا الخليل

أولئك الاطائب الكرام *** لآدم عليهم السلام

وَ قَالَ ابْنُ بَابَوَيْهِ: عَدْنَانُ بْنُ أَدِّ بْنِ أُدَدَ بْنِ زَيْدِ بْنِ يقدد بْنِ يَقْدُمَ بْنِ الْهَمَيْسَعِ بْنِ نَبْتِ بْنِ قَيْذَارِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ وَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَدْنَانُ بْنُ أَدِّ بْنِ أُدَدَ بْنِ الْيَسَعِ بْنِ الْهَمَيْسَعِ وَ يُقَالُ ابْنُ ياحين ⁽²⁾بْنِ يخشب ⁽³⁾بْنِ مَنْحَرِ بْنِ صابوغ بْنِ الْهَمَيْسَعِ بْنِ نَبْتِ بْنِ قَيْذَارِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ تَارَخَ بْنِ ناخور بْنِ سروغ ⁽⁴⁾بْنِ أرغو وَ هُوَ هُودٌ وَ يُقَالُ بْنُ قالغ بْنِ غابر (عَابَرَ) ⁽⁵⁾وَ هُوَ هُودُ بْنُ أَرْفَخْشَدَ بْنِ متوشلخ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحِ بْنِ لَمَكَ بْنِ أَخْنُوخَ وَ يُقَالُ أحنوخ وَ هُوَ إِدْرِيسُ بْنُ مهلايل ⁽⁶⁾وَ يُقَالُ مهاييل بْنُ زبارز (زِيَادٍ) ⁽⁷⁾وَ يُقَالُ مارد وَ يُقَالُ إِيَادُ بْنُ قينان بْنِ أَنُوشَ وَ يُقَالُ قينان بْنُ أُدَدَ بْنِ أَنُوشَ بْنِ شَيْثٍ وَ هُوَ هِبَةُ اللَّهِ بْنُ آدَمَ.

أُمُّهُ آمِنَةُ بِنْتُ وَهْبِ بْنِ عَبْدِ مَنَافِ بْنِ زُهْرَةَ بْنِ كِلَابِ بْنِ مُرَّةَ إِلَي آخِرِ النَّسَبِ

بن قَیذار بن اسماعیل است، و ابن بابویه گفته: عدنان بن اَدّ بن اُدَد بن زید بن یقدد بن یَقدُم بن الهَمَیسَع بن نَبت بن قَیذار بن اسماعیل، و ابن عباس گفته: عدنان بن اَدّ بن اُدَد بن الیَسَع بن الهَمَیسَع، و گویند ابن یاحین بن یَخشب بن مَنحَر بن صابوغ بن هَمَیسَع بن نَبت بن قَیذار بن اسماعیل بن ابراهیم بن تارَخ بن ناخور بن سَروغ بن اَرغو، یعنی هود، و گویند ابن قالغ بن غابر [عابر]، یعنی هود بن اَرفَخشَد بن متوشلخ بن سام بن نوح بن لَمَک بن اَخنوخ، و گویند اَحنوخ، یعنی ادریس بن مَهلایل، و گویند مهاییل بن زِبارَز [زیاد]، و گویند مارد، و گویند اِیاد بن قینان بن انوش، و گویند قینان بن اُدَد بن انوش بن شیث، یعنی هِبة الله ابن آدم، و مادر ایشان آمنه بنت وهب بن عبدمناف بن زهرة بن کلاب بن مُرّه تا پایان نسب،

وَ يُقَالُ إِنَّهُ يُنْسَبُ إِلَي آدَمَ بِتِسْعَةٍ وَ أَرْبَعِينَ أَباً ⁽¹⁾.

«50»

د، العدد القوية رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدٌ وَ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ بْنِ هَاشِمِ بْنِ عَبْدِ مَنَافِ بْنِ قُصَيِّ بْنِ كِلَابِ بْنِ مُرَّةَ بْنِ لُوَيِّ ⁽²⁾بْنِ غَالِبِ بْنِ فِهْرِ بْنِ مَالِكِ بْنِ النَّضْرِ بْنِ كِنَانَةَ بْنِ خُزَيْمَةَ بْنِ مُدْرِكَةَ بْنِ إِلْيَاسَ بْنِ مُضَرَ بْنِ نِزَارِ بْنِ مَعَدِّ بْنِ عَدْنَانَ بْنِ أَدِّ بْنِ أُدَدَ بْنِ الْيَسَعِ بْنِ الْهَمَيْسَعِ بْنِ سَلَامَانَ بْنِ النَّبْتِ بْنِ حَمَلِ بْنِ قَيْدَارِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلِ عليه السلام بْنِ تَارَخَ بْنِ ناخور بْنِ شروغ بِالشِّينِ الْمُعْجَمَةِ وَ الْغَيْنِ الْمُعْجَمَةِ بْنِ أرغو بْنِ فالغ بِالْغَيْنِ الْمُعْجَمَةِ فِيهِمَا بْنِ عَابَرَ بِفَتْحِ الْبَاءِ وَ الْعَيْنِ غَيْرِ الْمُعْجَمَةِ بْنِ شالخ بْنِ أَرْفَخْشَدَ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحِ بْنِ مَلَكِ بْنِ متوشلِخَ بِكَسْرِ اللَّامِ بْنِ أَخْنُوخَ بْنِ اليارذ بالذال الْمُعْجَمَةِ بْنِ مهلايل بْنِ فينان بْنِ أَنُوشَ بْنِ شَيْثِ بْنِ آدَمَ عليه السلام ⁽³⁾

وَ قَالَ ابْنُ بَابَوَيْهِ عَدْنَانُ بْنُ أَدِّ بْنِ أُدَدَ بْنِ زَيْدِ بْنِ يعدد بْنِ يَقْدُمَ بْنِ الْهَمَيْسَعِ بْنِ نَبْتِ بْنِ قَيْذَارِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ ⁽⁴⁾

وَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَدْنَانُ بْنُ أَدِّ بْنِ أُدَدَ بْنِ الْيَسَعِ بْنِ الْهَمَيْسَعِ.

وَ يُقَالُ ابْنُ يَامِينَ بْنُ يحشب بْنِ منحد بْنِ صابوع بْنِ الْهَمَيْسَعِ بْنِ نَبْتِ بْنِ قَيْذَارِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ تَارَخَ بْنِ سروع بْنِ أرغو وَ هُوَ هُودٌ وَ يُقَالُ ابْنُ قالع بْنِ عَامِرِ بْنِ أَرْفَخْشَدَ بْنِ نَاحُورَ بْنِ متوشلح بْنِ سَامِ بْنِ نُوحِ بْنِ لَمَكَ بْنِ أحنوح وَ هُوَ إِدْرِيسُ بْنُ مهلائيل وَ يُقَالُ مهائيل بْنُ زِيَادٍ وَ يُقَالُ مَارِدٌ وَ يُقَالُ إِيَادُ بْنُ قينان بْنِ أَنُوشَ وَ يُقَالُ قينان بْنُ

و گفته اند که ایشان با چهل و نُه پشت به آدم می رسد⁽⁵⁾.

«50»

العدد القویه: رسول الله ابوالقاسم محمد و احمد بن عبدالله بن عبد المطّلب بن هاشم بن عبد مناف بن قُصیّ بن کِلاب بن مُرّة بن لُوَیّ بن غالب بن فَهر بن مالک بن النَّضر بن کِنانة بن خُزَیمَة بن مُدرِکَة بن الیاس بن مُضَر بن نِزار بن مَعَدّ بن عَدنان بن أدّ بن اُدَد بن الیَسَع بن الیَسَع بن سَلامان بن النَّبت بن حَمَل بن قَیدار بن اسماعیل بن ابراهیم خلیل بن تارَخ بن ناخور بن شروغ، بن اَرغو بن فالغ، بن عابَر، بن شالخ بن اَرفَخشَد بن سام بن نوح بن مَلَک بن متوشلِخ بن اَخنوخ بن الیارذ، بن مهلایل بن فینان بن اَنوش بن شیث بن آدم، و ابن بابویه گفته: عدنان بن اَدّ بن اُدَد بن زید بن یَعدد بن یَقدُم بن الهَمَیسَع بن نَبت بن قَیذار بن اسماعیل، و ابن عباس گفته: عدنان بن اَدّ بن اُدَد بن الیَسَع بن الهَمَیسَع، و گویند ابن یامین بن یحشب بن منحد بن صابوع بن الهَمَیسَع بن نَبت بن قَیذار بن اسماعیل بن ابراهیم بن تارَخ بن سروع بن ارغو، یعنی هود، و گویند ابن قالع بن عامر بن اَرفَخشَد بن ناحور بن متوشلح بن سام بن نوح بن لَمَک بن اَحنوح، یعنی ادریس ابن مهلائیل، و گویند مهائیل بن زیاد، و گویند مارد، و گویند اِیاد بن قینان بن اَنوش، و گویند قینان بن

أَوْدِ بْنِ أَنُوشَ بْنِ شَيْثٍ وَ هُوَ هِبَةُ اللَّهِ بْنُ آدَمَ عليه السلام ⁽¹⁾.

«51»

ب، قرب الإسناد السِّنْدِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنِّي مُسْتَوْهِبٌ مِنْ رَبِّي أَرْبَعَةً وَ هُوَ وَاهِبُهُمْ لِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنَةُ بِنْتُ وَهْبٍ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ أَبُو طَالِبِ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ جَرَتْ بَيْنِي وَ بَيْنَهُ مِلْحَةٌ⁽²⁾.

بيان

قال الفيروزآبادي بينهما ملح و ملحة حرمة و حلف و هذا الخبر يدل علي إيمان هؤلاء فإن النبي صلي الله عليه و آله لا يستوهب و لا يشفع لكافر و قد نهي الله عن موادة الكافر و الشفاعة لهم و الدعاء لهم كما دلت عليه الآيات الكثيرة.

«52»

مع، معاني الأخبار لي، الأمالي للصدوق ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَثِيرٍ الْهَاشِمِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقَ عليه السلام يَقُولُ نَزَلَ جِبْرِيلُ عَلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ يَقُولُ إِنِّي قَدْ حَرَّمْتُ النَّارَ عَلَي صُلْبٍ أَنْزَلَكَ وَ بَطْنٍ حَمَلَكَ وَ حَجْرٍ كَفَلَكَ فَقَالَ يَا جِبْرِيلُ بَيِّنْ لِي ذَلِكَ فَقَالَ أَمَّا الصُّلْبُ الَّذِي أَنْزَلَكَ فَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ أَمَّا الْبَطْنُ الَّذِي حَمَلَكَ فَآمِنَةُ بِنْتُ وَهْبٍ وَ أَمَّا الْحَجْرُ الَّذِي كَفَلَكَ فَأَبُو طَالِبٍ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ فَاطِمَةُ بِنْتُ أَسَدٍ ⁽³⁾.

بيان

هذا الخبر أيضا يدل علي إيمان هؤلاء فإن الله تعالي أوجب النار علي جميع المشركين و الكفار كما دلت عليه الآيات و الأخبار.

«53»

ع، علل الشرائع مع، معاني الأخبار مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَلِيٍّ الْبَصْرِيُّ عَنْ عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ الْهَاشِمِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُقْبَةَ الشَّيْبَانِيِّ عَنِ الْخَضِرِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ أَبِي هدية ⁽⁴⁾(هُدْبَةَ) إِبْرَاهِيمَ بْنِ هدية (هُدْبَةَ) عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: أَتَي أَبُو ذَرٍّ يَوْماً إِلَي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ:

اَود بن انوش، یعنی هبة الله بن آدم⁽⁵⁾.

«51»

قرب الإسناد: امام جعفر صادق علیه السلام از رسول خدا صلّی الله علیه و آله نقل کرده اند که ایشان فرمود: من چهار تن را از پروردگارم هدیه می خواهم و ان شاءالله او آنان را به من هدیه می دهد: آمنه بنت وهب، عبدالله بن عبدالمطّلب، ابوطالب بن عبدالمطّلب و مردی از انصار که میان من و او پیمانی بسته شد⁽⁶⁾.

توضیح

فیروزآبادی گوید: «ملحه» یعنی«پیمان» و «سوگند». این خبر بر ایمان آن چهار تن دلالت دارد، زیرا پیامبر صلّی الله علیه و آله برای کافر طلب بخشش و شفاعت نمی کند. همچنان که آیات بسیاری دلالت دارد، خداوند از دوستی با کافران و شفاعت برای آنان نهی کرده است.

«52»

معانی الأخبار و امالی صدوق: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: جبرئیل بر پیامبر صلّی الله علیه و آله فرود آمد و عرض کرد: ای محمد! خداوند جلّ جلاله سلام رساند و فرمود: من آتش دوزخ را بر پشتی که تو را فرود آورد و بر شکمی که تو را آبستن شد و بر دامانی که تو را پرورید حرام کرده ام. فرمود: ای جبرئیل! آنان را برای من برشمار. عرض کرد: پشتی که تو را فرود آورد عبدالله بن عبدالمطّلب است شکمی که تو را آبستن شد آمنه بنت وهب است و دامانی که تو را پرورید ابوطالب بن عبدالمطّلب و فاطمه بنت اسد است⁽⁷⁾.

توضیح

این خبر نیز بر ایمان ایشان دلالت دارد زیرا خداوند متعال آتش دوزخ را بر همه مشرکان و کافران واجب گردانده است، چنانچه آیات و اخبار بسیاری بر این مطلب دلالت دارند.

«53»

علل الشرایع و معانی الأخبار: انس بن مالک می گوید: روزی ابوذر به مسجد رسول خدا صلّی الله علیه و آله رفت و گفت:

مَا رَأَيْتُ كَمَا رَأَيْتُ الْبَارِحَةَ قَالُوا وَ مَا رَأَيْتَ الْبَارِحَةَ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِبَابِهِ فَخَرَجَ لَيْلًا فَأَخَذَ بِيَدِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام وَ خَرَجَا إِلَي الْبَقِيعِ فَمَا زِلْتُ أَقْفُو أَثَرَهُمَا إِلَي أَنْ أَتَيَا مَقَابِرَ مَكَّةَ فَعَدَلَ إِلَي قَبْرِ أَبِيهِ فَصَلَّي عِنْدَهُ رَكْعَتَيْنِ فَإِذَا بِالْقَبْرِ قَدِ انْشَقَّ وَ إِذَا بِعَبْدِ اللَّهِ جَالِسٌ وَ هُوَ يَقُولُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ فَقَالَ لَهُ مَنْ وَلِيُّكَ يَا أَبَهْ فَقَالَ وَ مَا الْوَلِيُّ ⁽¹⁾يَا بُنَيَّ قَالَ هُوَ هَذَا عَلِيٌّ قَالَ وَ إِنَّ عَلِيّاً وَلِيِّي قَالَ فَارْجِعْ إِلَي رَوْضَتِكَ ثُمَّ عَدَلَ إِلَي قَبْرِ أُمِّهِ ⁽²⁾فَصَنَعَ كَمَا صَنَعَ عِنْدَ قَبْرِ أَبِيهِ فَإِذَا بِالْقَبْرِ قَدِ انْشَقَّ فَإِذَا هِيَ تَقُولُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّكَ نَبِيُّ اللَّهِ وَ رَسُولُهُ فَقَالَ لَهَا مَنْ وَلِيُّكِ يَا أُمَّاهْ فَقَالَتْ وَ مَنِ الْوَلِيُّ ⁽³⁾يَا بُنَيَّ فَقَالَ هُوَ هَذَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فَقَالَتْ إِنَّ عَلِيّاً وَلِيِّي ⁽⁴⁾فَقَالَ ارْجِعِي إِلَي حُفْرَتِكِ وَ رَوْضَتِكِ فَكَذَّبُوهُ وَ لَبَّبُوهُ ⁽⁵⁾وَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَذَبَ عَلَيْكَ الْيَوْمَ فَقَالَ وَ مَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ قَالُوا إِنَّ جندب ⁽⁶⁾(جُنْدَباً) حَكَي عَنْكَ كَيْتَ وَ كَيْتَ ⁽⁷⁾فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مَا أَظَلَّتِ الْخَضْرَاءُ وَ لَا أَقَلَّتِ الْغَبْرَاءُ عَلَي ذِي لَهْجَةٍ أَصْدَقَ مِنْ أَبِي ذَرٍّ.

قَالَ عَبْدُ السَّلَامِ بْنُ مُحَمَّدٍ فَعَرَضْتُ هَذَا الْخَبَرَ عَلَي الْهُجَيْمِيِّ ⁽⁸⁾مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْأَعْلَي فَقَالَ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ أَتَانِي جَبْرَئِيلُ عليه السلام فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حَرَّمَ النَّارَ عَلَي ظَهْرٍ أَنْزَلَكَ وَ بَطْنٍ حَمَلَكَ وَ ثَدْيٍ أَرْضَعَكَ وَ حَجْرٍ كَفَلَكَ ⁽⁹⁾.

بيان

هذا الخبر أيضا يدل علي إيمان والديه عليهم السلام إذ لو كانا ماتا علي الشرك لم

آن چه را دیروز دیدم، هرگز ندیده بودم. گفتند: دیروز چه دیدی؟ گفت: رسول خدا را بر در منزلش دیدم که شبانه خارج شد و دست علی بن ابی طالب را گرفت و با هم سوی بقیع رفتند. من همچنان به دنبال ایشان رفتم تا این که به گورستان مکه رسیدند. ایشان سمت مزار پدرش رفت و در آن جا دو رکعت نماز خواند. ناگاه قبر شکافته شد و عبدالله نشست و گفت: گواهی می دهم که هیچ خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد بنده و فرستاده اوست. حضرت فرمود: ای پدر! ولیّ تو کیست؟ گفت: ای پسرم ولیّ کیست؟! فرمود: این علی. گفت: و این که علی ولیّ من است. فرمود: به باغ خود بازگرد. سپس سمت مزار مادرش رفت و همان کار را کرد. ناگاه قبر شکافته شد و او گفت: گواهی می دهم که هیچ خدایی جز خدای یگانه نیست و تو پیامبر و فرستاده خدا هستی. حضرت فرمود: ای مادر! ولیّ تو کیست؟ گفت: ای پسرم ولیّ کیست؟ فرمود: علی بن ابی طالب. گفت: و این که علی ولیّ من است. فرمود: به مزار و باغ خود بازگرد. آنان سخن ابوذر را تکذیب کردند و با او مشاجره کردند و سپس به رسول خدا عرض کردند: ای رسول خدا! این مرد امروز بر شما دروغ بست. فرمود: چه شده؟! عرض کردند: جندب (ابوذر) درباره شما چنین و چنان گفت. حضرت صلّی الله علیه و آله فرمود: آسمان سبز و زمین خاکی راستگوتر از ابوذر ندیده است. عبدالسلام بن محمد گفت: من این خبر را برای هجیمی محمد بن عبد الاعلی باز گفتم. او گفت: مگر نمی دانی پیامبر فرمود: جبرئیل نزد من آمد و گفت: خداوند عزوجل آتش دوزخ را بر پشتی که تو را فرود آورده و بر شکمی که تو را آبستن شده و بر سینه ای که تو را شیر داده و بر دامانی که تو را پروریده حرام کرده است⁽¹⁰⁾.

توضیح

این خبر نیز بر ایمان پدر و مادر حضرت صلّی الله علیه و آله دلالت دارد. زیرا اگر آن دو در شرک جان داده بودند،

ينفعهم الإيمان بعد الإحياء لأن الله تعالي ختم علي من مات علي الكفر و الشرك دخول النار فهو صلي الله عليه و آله إنما أحياهما ليدركا أيام نبوته و يشهدا برسالته و بإمامة وصيه فيكمل بذلك إيمانهما و يشهد له قوله صلي الله عليه و آله فارجع إلي روضتك.

«54»

فس، تفسير القمي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَوْ قُمْتُ الْمَقَامَ الْمَحْمُودَ لَشَفَعْتُ لِأَبِي وَ أُمِّي ⁽¹⁾وَ أَخٍ كَانَ لِي مُوَاخِياً فِي الْجَاهِلِيَّةِ ⁽²⁾.

«55»

فس، تفسير القمي أَبِي عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ وَ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ قَالُوا سَمِعْنَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عليهما السلام يَقُولُ لَمَّا حَجَّ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حَجَّةَ الْوَدَاعِ نَزَلَ بِالْأَبْطَحِ وَ وُضِعَتْ لَهُ وِسَادَةٌ فَجَلَسَ عَلَيْهَا ثُمَّ رَفَعَ يَدَهُ إِلَي السَّمَاءِ وَ بَكَي بُكَاءً شَدِيداً ثُمَّ قَالَ يَا رَبِّ إِنَّكَ وَعَدْتَنِي فِي أَبِي وَ أُمِّي وَ عَمِّي أَنْ لَا تُعَذِّبَهُمْ ⁽³⁾قَالَ فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ أَنِّي آلَيْتُ عَلَي نَفْسِي أَنْ لَا يَدْخُلَ جَنَّتِي إِلَّا مَنْ شَهِدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ عَبْدِي وَ رَسُولِي وَ لَكِنِ ائْتِ الشِّعْبَ فَنَادِهِمْ فَإِنْ أَجَابُوكَ فَقَدْ وَجَبَتْ لَهُمْ رَحْمَتِي فَقَامَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله إِلَي الشِّعْبِ فَنَادَاهُمْ يَا أَبَتَاهْ وَ يَا أُمَّاهْ وَ يَا عَمَّاهْ فَخَرَجُوا يَنْفُضُونَ التُّرَابَ عَنْ رُءُوسِهِمْ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَ لَا تَرَوْنَ إِلَي هَذِهِ ⁽⁴⁾الْكَرَامَةِ الَّتِي أَكْرَمَنِيَ اللَّهُ بِهَا فَقَالُوا نَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ حَقّاً حَقّاً وَ أَنَّ جَمِيعَ مَا أَتَيْتَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَهُوَ الْحَقُّ فَقَالَ ارْجِعُوا إِلَي مَضَاجِعِكُمْ وَ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَكَّةَ ⁽⁵⁾وَ قَدِمَ عَلَيْهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ مِنَ الْيَمَنِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَ لَا أُبَشِّرُكَ يَا عَلِيُّ فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي لَمْ تَزَلْ مُبَشِّراً فَقَالَ أَ لَا تَرَي إِلَي مَا رَزَقَنَا اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي فِي سَفَرِنَا هَذَا وَ أَخْبَرَهُ الْخَبَرَ فَقَالَ عَلِيٌّ الْحَمْدُ لِلَّهِ قَالَ فَأَشْرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي بُدْنِهِ ⁽⁶⁾أَبَاهُ وَ أُمَّهُ وَ عَمَّهُ ⁽⁷⁾.

دیگر برایشان سودی نداشت که زنده شوند و پس از ان آیمان بیاورند، زیرا خداوند متعال برای کسی که در کفر و شرک جان داده باشد ورود به دوزخ را مقرّر داشته است. پس پیامبر صلّی الله علیه و آله ایشان را زنده کرده تا روزگار نبوتش را درک کنند و به رسالت او و امامت وصیّ اش گواهی دهند تا این گونه ایمانشان کامل شود. سخن پیامبر که فرمود: «به باغ خود بازگرد» نشان از همین امر دارد.

«54»

تفسیر قمی: رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: چون در مقام محمود قرار گیرم، هر آینه برای پدر و مادرم و برای برادری که در جاهلیت میان من و او پیمان برادری بود، شفاعت می کنم⁽⁸⁾.

«55»

تفسیر قمی: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: چون رسول خدا صلّی الله علیه و آله در حجة الوداع بود، در زمین ابطح فرود آمد. بالشی برای حضرت گذاشتند و ایشان بر آن نشست. سپس دست سوی آسمان فراز کرد و به شدت گریست و فرمود: پروردگارا تو مرا درباره پدر و مادر و عمویم وعده دادی که ایشان را عذاب نکنی. خداوند به ایشان وحی کرد: من به شکوه خود سوگند خورده ام که هیچ کس به بهشت من وارد نمی شود جز کسی که گواهی داده باشد هیچ خدایی جز خدای یگانه نیست و تو بنده و فرستاده من هستی، اما نزدشان برو و آنان را فراخوان، اگر تو را اجابت کردند، رحمت من بر آنان واجب است. پیامبر صلّی الله علیه و آله برخاست و نزد ایشان رفت و ندا سر داد: ای پدر! ای مادر! ای عمو! در آن دم آنان بیرون آمدند و خاک از سرهایشان تکاندند. رسول خدا به ایشان فرمود: آیا می بینید خداوند مرا با چه کرامتی ارج نهاده؟! گفتند: گواهی می دهیم که هیچ خدایی جز خدای یگانه نیست و تو حقیقتا فرستاده اویی و همه آن چه از جانب خداوند آورده ای حقیقت است. حضرت فرمود: به خوابگاه خود بازگردید. رسول خدا وارد مکه شد و علی بن ابی طالب نزد ایشان رسید. رسول خدا فرمود: ای علی تو را مژده ای بدهم؟! امیرمومنان عرض کرد: پدر و مادرم به فدایتان! شما همیشه مژده داده اید. فرمود: ببین خداوند تبارک و تعالی در این سفر چه نعمتی به ما ارزانی فرمود. و سپس ماجرا را برای ایشان بازگفت. علی علیه السلام فرمود: حمد و سپاس از برای خداوند است. سپس رسول خدا پدر و مادر و عموی خود را در قربانی حج خود شریک گرداند⁽⁹⁾.

بيان

هذا الخبر إما محمول علي التقية أو علي أنه إنما فعل ذلك ليظهر للناس إسلامهم ثم اعلم أن هذه الأخبار مخالفة لما اشتهر من أن والديه عليه السلام ماتا في غير مكة و يمكن الجمع بينهما بأن يكونوا نقلوهما بعد موتهما إلي مكة كما ذكره بعض أهل السير أو انتقلا بعد ندائه صلي الله عليه و آله بإعجازه إليها.

«56»

ص، قصص الأنبياء عليهم السلام إِنَّ أَبَاهُ تُوُفِّيَ وَ أُمُّهُ حُبْلَي وَ قَدِمَتْ أُمُّهُ آمِنَةُ بِنْتُ وَهْبٍ عَلَي أَخْوَالِهِ مِنْ بَنِي عَدِيٍّ مِنَ النَّجَّارِ بِالْمَدِينَةِ ثُمَّ رَجَعَتْ بِهِ حَتَّي إِذَا كَانَتْ بِالْأَبْوَاءِ ⁽¹⁾مَاتَتْ وَ أَرْضَعَتْهُ حَتَّي شَبَّ حَلِيمَةُ بِنْتُ عَبْدِ اللَّهِ السَّعْدِيَّةُ ⁽²⁾.

«57»

يج، الخرائج و الجرائح رُوِيَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لَمَّا تَرَعْرَعَ رَكِبَ يَوْماً لِيَصِيدَ وَ قَدْ نَزَلَ بِالْبَطْحَاءِ قَوْمٌ مِنَ الْيَهُودِ قَدِمُوا لِيُهْلِكُوا وَالِدَ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله لِيُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ فَنَظَرُوا إِلَي عَبْدِ اللَّهِ فَرَأَوْا حِلْيَةَ أُبُوَّةِ النُّبُوَّةِ فِيهِ فَقَصَدُوهُ وَ كَانُوا ثَمَانِينَ نَفَراً بِالسُّيُوفِ وَ السَّكَاكِينِ وَ كَانَ وَهْبُ بْنُ عَبْدِ مَنَافِ بْنِ زُهْرَةَ وَالِدُ آمِنَةَ أُمِّ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فِي ذَلِكَ الصَّوْبِ يَصِيدُ وَ قَدْ رَأَي عَبْدَ اللَّهِ وَ قَدْ صَفَّ بِهِ الْيَهُودُ لِيَقْتُلُوهُ فَقَصَدَ أَنْ يَدْفَعَهُمْ عَنْهُ وَ إِذَا بِكَثِيرٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مَعَهُمُ الْأَسْلِحَةُ طَرَدُوا عَنْهُ الْيَهُودَ ⁽³⁾فَعَجِبَ مِنْ ذَلِكَ وَ انْصَرَفَ وَ دَخَلَ عَلَي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ قَالَ أُزَوِّجُ بِنْتِي آمِنَةَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ وَ عَقَدَ فَوَلَدَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ⁽⁴⁾.

«58»

قب، المناقب لابن شهرآشوب تُصُوِّرَ لِعَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَنَّ ذَبْحَ الْوَلَدِ أَفْضَلُ قُرْبَةٍ لِمَا عَلِمَ مِنْ حَالِ إِسْمَاعِيلَ عليه السلام فَنَذَرَ أَنَّهُ مَتَي رُزِقَ عَشَرَةَ أَوْلَادٍ ذُكُورٍ أَنْ يَنْحَرَ أَحَدَهُمْ لِلْكَعْبَةِ شُكْراً لِرَبِّهِ فَلَمَّا وَجَدَهُمْ عَشَرَةً قَالَ لَهُمْ يَا بَنِيَّ مَا تَقُولُونَ فِي نَذْرِي فَقَالُوا الْأَمْرُ إِلَيْكَ وَ نَحْنُ بَيْنَ يَدَيْكَ فَقَالَ لِيَنْطَلِقْ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ إِلَي قِدْحِهِ وَ لْيَكْتُبْ عَلَيْهِ اسْمَهُ فَفَعَلُوا وَ أَتَوْهُ بِالْقِدَاحِ فَأَخَذَهَا وَ قَالَ:

عَاهَدْتُهُ وَ الْآنَ أُوفِي عَهْدَهُ *** إِذْ كَانَ مَوْلَايَ وَ كُنْتُ عَبْدَهُ

توضیح

این خبر یا در مقام تقیّه است و یا به این جهت که حضرت می خواسته با این کار به مردم نشان دهد که آنان مسلمان هستند. نیز بدان که این اخبار با آنچه مشهور است که والدین حضرت در جایی جز مکه درگذشته اند، مخالف است. این دو مطلب را می توان به این صورت با هم جمع کرد که ایشان پس از مرگشان به مکه منتقل شده اند، همچنان که برخی از سیره نویسان آورده اند. و یا این که پس از ندای حضرت با اعجاز ایشان منتقل شده اند.

«56»

قصص الأنبیاء: پدر رسول خدا درگذشت و حال آن که مادر حضرت ایشان را باردار بود. مادر ایشان آمنه بنت وهب به مدینه نزد دایی های ایشان پسران عدی از بنی نجار رفت و سپس با ایشان بازگشت. اما چون به ابواء رسیدند، درگذشت. از آن پس حلیمه بنت عبدالله سعدیه حضرت را شیر داد تا این که ایشان بزرگ شد⁽⁵⁾.

«57»

الخرائج و الجرائح: روایت شده است که وقتی عبدالله بن عبدالمطّلب بزرگ شد، روزی سوار بر مرکب به شکار رفت و در زمین بطحاء فرود آمد. قومی از یهودیان آمدند تا پدر محمد صلّی الله علیه و آله را به قتل برسانند و این گونه نور خدا را خاموش کنند. چون به عبدالله نگریستند و مقام ابوّت پیامبر را در او دیدند، در جمعی هشتاد نفری با شمشیر و خنجر قصد جان او را کردند. وهب بن عبدمناف پدر آمنه مادر حضرت در همان حوالی به شکار می پرداخت. ناگاه دید یهودیان جمع شدند تا عبدالله را به قتل برسانند. خواست آنان را از او دور کند که ناگهان دید انبوهی از فرشتگان مسلّح آمدند و یهودیان را از او دور راندند. او بسیار شگفت زده شد و بازگشت و نزد عبدالمطّلب رفت و گفت دخترم آمنه را به همسری عبدالله در می آورم. آن ها عقد کردند و رسول خدا صلّی الله علیه و آله زاده شد⁽⁶⁾.

«58»

مناقب ابن شهر آشوب: عبدالمطّلب به خاطر آن چه درباره اسماعیل می دانست، می پنداشت که ذبح فرزند برای تقرب به خداوند گرانقدرتر است. از این رو نذر کرد که هرگاه دارای ده فرزند پسر شد، یکی از آنان را برای شکر پروردگارش در جوار کعبه قربانی کند. وقتی دارای ده پسر شد، به آنان گفت: ای پسران من! برای نذر من چه کنیم؟ گفتند: اختیار با توست و ما در خدمت توییم. عبدالمطّلب گفت هر یک از شما قرعه خود را بردارد و نام خود را بر آن بنویسد. آنان چنین کردند و قرعه ها را آوردند. او قرعه ها را گرفت و گفت:

«من با او عهد بسته ام و اکنون به عهدم وفا می کنم، چرا که او سرور من است و من بنده اویم،

نَذَرْتُ نَذْراً لَا أُحِبُّ رَدَّهُ *** وَ لَا أُحِبُّ أَنْ أَعِيشَ بَعْدَهُ

فَقَدَّمَهُمْ ثُمَّ تَعَلَّقَ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ وَ نَادَي اللَّهُمَّ رَبَّ الْبَلَدِ الْحَرَامِ ⁽¹⁾وَ الرُّكْنِ وَ الْمَقَامِ وَ رَبَّ الْمَشَاعِرِ الْعِظَامِ وَ الْمَلَائِكَةِ الْكِرَامِ اللَّهُمَّ أَنْتَ خَلَقْتَ الْخَلْقَ لِطَاعَتِكَ وَ أَمَرْتَهُمْ بِعِبَادَتِكَ لَا حَاجَةَ مِنْكَ فِي كَلَامٍ لَهُ ثُمَّ أَمَرَ بِضَرْبِ الْقِدَاحِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ إِلَيْكَ أَسْلَمْتُهُمْ وَ لَكَ أَعْطَيْتُهُمْ فَخُذْ مَنْ أَحْبَبْتَ مِنْهُمْ فَإِنِّي رَاضٍ بِمَا حَكَمْتَ وَ هَبْ لِي أَصْغَرَهُمْ سِنّاً فَإِنَّهُ أَضْعَفُهُمْ رُكْناً ثُمَّ أَنْشَأَ يَقُولُ

يَا رَبِّ لَا تُخْرِجْ عَلَيْهِ قِدْحِي *** وَ اجْعَلْ لَهُ وَاقِيَةً مِنْ ذَبْحِي

فَخَرَجَ السَّهْمُ عَلَي عَبْدِ اللَّهِ فَأَخَذَ الشَّفْرَةَ وَ أَتَي عَبْدَ اللَّهِ حَتَّي أَضْجَعَهُ فِي الْكَعْبَةِ وَ قَالَ:

هَذَا بُنَيَّ قَدْ أُرِيدُ نَحْرَهُ *** وَ اللَّهِ لَا يَقْدِرُ شَيْ‌ءٌ قَدْرَهُ

فَإِنْ يُؤَخِّرْهُ يَقْبَلْ عُذْرَهُ⁽²⁾

وَ هَمَّ بِذَبْحِهِ فَأَمْسَكَ أَبُو طَالِبٍ يَدَهُ وَ قَالَ:

كَلَّا وَ رَبِّ الْبَيْتِ ذِي الْأَنْصَابِ ⁽³⁾*** مَا ذَبْحُ عَبْدِ اللَّهِ بِالتَّلْعَابِ⁽⁴⁾

ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي فِدْيَتَهُ وَ هَبْ لِي ذِبْحَتَهُ ثُمَّ قَالَ:

خُذْهَا إِلَيْكَ هَدْيَةً يَا خَالِقِي *** رُوحِي وَ أَنْتَ مَلِيكُ هَذَا الْخَافِقِ

وَ عَاوَنَهُ أَخْوَالُهُ مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ وَ قَالَ بَعْضُهُمْ:

يَا عَجَباً مِنْ فِعْلِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ *** وَ ذَبْحِهِ ابْناً كَتِمْثَالِ الذَّهَبِ

فَأَشَارُوا عَلَيْهِ بِكَاهِنَةِ بَنِي سَعْدٍ فَخَرَجَ فِي ثَمَانِ مِائَةِ رَجُلٍ وَ هُوَ يَقُولُ:

نذری کرده ام که نه دوست دارم ردّش کنم و نه دوست دارم پس از آن زندگی کنم.»

سپس آنان را آورد و به پرده های کعبه آویخت و ندا سر داد که خداوندا، ای پروردگار این دیار حرام و رکن و مقام، ای پروردگار مشاعر گرانقدر و فرشتگان ارجمند، خداوندا تو این خلق را آفریدی تا از تو اطاعت کنند و به آنان فرمان دادی تا تو را بپرستند بدون این که هیچ نیازی داشته باشی. سپس دستور داد تا قرعه انداختند و گفت: خداوندا اینان را به تو تسلیم کردم و به تو ارزانی شان داشتم، هر کس را دوست داشتی از میانشان بردار که من به حکم تو راضی ام، اما کوچکترین شان را به من ببخش چراکه او کم توان ترین آنان است، سپس سرود:

«پروردگارا قرعه را بر او نیانداز و او را از این که ذبحش کنم مصون بدار.»

اما قرعه به عبدالله افتاد. او چاقو را برداشت و عبدالله را آورد تا او را در کعبه بخواباند، سپس سرود:

«این پسرم است که می خواهم سرش را ببرم، به خدا سوگند که هیچ چیز هم قدر او نیست، و اگر آن را به عقب اندازد عذرش پذیرفته می شود.»

او خواست عبدالله را ذبح کند که ناگاه ابوطالب دستش را گرفت و گفت:

«هرگز! به پروردگار این خانه با بیرق هایش، ذبح عبدالله بازیچه نیست!»

سپس گفت: خداوندا مرا فدایی او قرار ده و با من از ذبح او درگذر، و گفت:

«ای آفریدگار من! جان مرا برای خود هدیه بگیر که تو مالک این قلب تپنده هستی.»

دایی های عبدالله که از بنی مخزوم بودند نیز با ابوطالب هم صدا شدند و گفتند:

«شگفتا از کار عبدالمطّلب! می خواهد سر پسری را ببرد که همچون تندیس طلاست.»

آنان عبدالمطّلب را سوی زن کاهنی از قبیله بنی سعد راهنمایی کردند. او در میان هشتصد نفر به راه افتاد و گفت:

تَعَاوَرَنِي ⁽¹⁾أَمْرٌ فَضِقْتُ بِهِ ذَرْعاً ⁽²⁾*** وَ لَمْ أَسْتَطِعْ مِمَّا تُجَلِّلُنِي دَفْعاً

نَذَرْتُ وَ نَذْرُ الْمَرْءِ دَيْنٌ مُلَازِمٌ *** وَ مَا لِلْفَتَي مِمَّا قَضَي رَبُّهُ مَنْعاً

وَ عَاهَدْتُهُ عَشْراً إِذَا مَا تَكَمَّلُوا *** أُقَرِّبُ ⁽³⁾مِنْهُمْ وَاحِداً مَا لَهُ رَجْعاً

فَأُكْمِلُهُمْ عَشْراً فَلَمَّا هَمَمْتُ أَنْ *** أَفِيَ بِذَاكَ النَّذْرِ ثَارَ لَهُ ⁽⁴⁾جَمْعاً

يَصُدُّونَنِي عَنْ أَمْرِ رَبِّي وَ إِنَّنِي *** سَأُرْضِيهِ مَشْكُوراً لِيُلْبِسَنِي نَفْعاً

فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهَا قَالَ:

يَا رَبِّ إِنِّي فَاعِلٌ لِمَا تَرِدُ ⁽⁵⁾*** إِنْ شِئْتَ أَلْهَمْتَ الصَّوَابَ وَ الرَّشَدَ

فَقَالَتْ كَمْ دِيَةُ الرَّجُلِ عِنْدَكُمْ قَالُوا عَشَرَةٌ مِنَ الْإِبِلِ قَالَتْ وَ اضْرِبُوا عَلَي الْغُلَامِ وَ عَلَي الْإِبِلِ الْقِدَاحَ فَإِنْ خَرَجَ الْقِدَاحُ عَلَي الْإِبِلِ فَانْحَرُوهَا وَ إِنْ خَرَجَ عَلَيْهِ فَزِيدُوا فِي الْإِبِلِ عَشَرَةً عَشَرَةً حَتَّي يَرْضَي رَبُّكُمْ وَ كَانُوا يَضْرِبُونَ الْقِدَاحَ عَلَي عَبْدِ اللَّهِ وَ عَلَي عَشَرَةٍ فَيَخْرُجُ السَّهْمُ عَلَي عَبْدِ اللَّهِ إِلَي أَنْ جَعَلَهَا مِائَةً وَ ضَرَبَ فَخَرَجَ الْقِدْحُ عَلَي الْإِبِلِ فَكَبَّرَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ وَ كَبَّرَتْ قُرَيْشٌ وَ وَقَعَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ مَغْشِيّاً عَلَيْهِ وَ تَوَاثَبَتْ بَنُو مَخْزُومٍ فَحَمَلُوهُ عَلَي أَكْتَافِهِمْ فَلَمَّا أَفَاقَ مِنْ غَشْيَتِهِ قَالُوا قَدْ قَبِلَ اللَّهُ مِنْكَ فِدَاءَ وَلَدِكَ فَبَيْنَا هُمْ كَذَلِكَ فَإِذَا بِهَاتِفٍ يَهْتِفُ فِي دَاخِلِ الْبَيْتِ وَ هُوَ يَقُولُ قُبِلَ الْفِدَاءُ وَ نَفَذَ الْقَضَاءُ وَ آنَ ⁽⁶⁾ظُهُورُ مُحَمَّدٍ الْمُصْطَفَي فَقَالَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ الْقِدَاحُ تُخْطِئُ وَ تُصِيبُ حَتَّي أَضْرِبَ ثَلَاثاً فَلَمَّا ضَرَبَهَا خَرَجَ عَلَي الْإِبِلِ فَارْتَجَزَ يَقُولُ:

دَعَوْتُ رَبِّي مُخْلِصاً وَ جَهْراً *** يَا رَبِّ لَا تَنْحَرْ بُنَيَّ نَحْراً

فَنَحَرَهَا كُلَّهَا فَجَرَتِ السُّنَّةُ فِي الدِّيَةِ بِمِائَةٍ مِنَ الْإِبِلِ ⁽⁷⁾.

«کاری پی در پی گریبانم را گرفته که توان انجامش را ندارم اما از آن چه به پایم بار آمده گریزی ندارم،

نذر کرده ام و نذر مرد بر گردن اوست، و جوانمرد در اجرای حکم پروردگارش سرنمی پیچد،

با او عهد کردم که هرگاه صاحب ده پسر شدم، یکی از آنان را بی هیچ بازگشت برایش قربانی می کنم،

او ده پسر به من عطا کرد و وقتی خواستم به عهدم وفا کنم، جمعی از این کار برشوریدند،

آنان مرا از انجام امر پروردگارم بازمی دارند و من به زودی سپاسگزارانه او را راضی خواهم کرد تا مرا از نعمتش برخوردار کند،»

وقتی نزد آن زن کاهن رسیدند گفت:

«پروردگارا من کاری را که تو می خواهی انجام می دهم، اگر صلاح می دانی راه درست را به من بنما.»

زن کاهن گفت: دیه یک مرد نزد شما چقدر است؟ گفتند: ده شتر. گفت: قرعه میان آن پسر و ده شتر بیاندازید، اگر قرعه بر شتان افتاد آن ها را قربانی کنید و اگر بر پسر افتاد، ده تا ده تا بر شتران بیافزایید تا پروردگارتان راضی شود. آنان میان عبدالله وشتران قرعه می انداختند و بر عبدالله می افتاد. تا این که صد شتر گذاشتند و قرعه انداختند و بر شتران افتاد. آن گاه عبدالمطّلب و قریشیان تکبیر گفتند و عبدالمطّلب از هوش رفت. بنی مخزوم جلو آمدند و او را بر دوش های خود بردند. وقتی به هوش آمد به او گفتند: خداوند فدایی پسرت را از تو پذیرفت. در همان اوان ناگهان سروشی از درون کعبه ندا سر داد: فدایی پذیرفته شد و قضا درگذشت و ظهور محمد مصطفی نزدیک شد. عبدالمطّلب گفت به این قرعه اطمینانی نیست تا این که سه بار شود. چون باز قرعه انداخت، باز بر شتران افتاد. عبدالمطّلب خروشید و گفت:

«من مخلصانه و آشکارا به آستان پروردگارم دعا کردم، ای پروردگار پسر مرا قربانی مکن.»

آن گاه همه شترها را قربانی کرد و این شد سنت که دیه صد شتر باشد⁽⁸⁾.

«59»

قب، المناقب لابن شهرآشوب كَانَتِ امْرَأَةٌ يُقَالُ لَهَا فَاطِمَةُ بِنْتُ مُرَّةَ قَدْ قَرَأَتِ الْكُتُبَ فَمَرَّ بِهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَالَتْ أَنْتَ الَّذِي فَدَاكَ أَبُوكَ بِمِائَةٍ مِنَ الْإِبِلِ قَالَ نَعَمْ فَقَالَتْ هَلْ لَكَ أَنْ تَقَعَ عَلَيَّ مَرَّةً وَ أُعْطِيَكَ مِنَ الْإِبِلِ مِائَةً فَنَظَرَ إِلَيْهَا وَ أَنْشَأَ:

أَمَّا الْحَرَامُ فَالْمَمَاتُ دُونَهُ *** وَ الْحِلُّ لَا حِلٌّ فَأَسْتَبِينَهُ

فَكَيْفَ بِالْأَمْرِ الَّذِي تَبْغِينَهُ

وَ مَضَي مَعَ أَبِيهِ فَزَوَّجَهُ أَبُوهُ آمِنَةَ فَظَلَّ عِنْدَهَا يَوْماً وَ لَيْلَةً فَحَمَلَتْ بِالنَّبِيِّ صلي الله عليه و آله ثُمَّ انْصَرَفَ عَبْدُ اللَّهِ فَمَرَّ بِهَا فَلَمْ يَرَ بِهَا حِرْصاً عَلَي مَا قَالَتْ أَوَّلًا فَقَالَ لَهَا عِنْدَ ذَلِكَ مُخْتَبِراً:

هَلْ لَكِ فِيمَا قُلْتِ لِي فَقُلْتُ لَا

قَالَتْ:

قَدْ كَانَ ذَاكَ ⁽¹⁾مَرَّةً فَالْيَوْمَ لَا

فَذَهَبَتْ كَلِمَتَاهُمَا مَثَلًا.

ثُمَّ قَالَتْ أَيَّ شَيْ‌ءٍ صَنَعْتَ بَعْدِي قَالَ زَوَّجَنِي أَبِي آمِنَةَ فَبِتُّ عِنْدَهَا فَقَالَتْ:

لِلَّهِ مَا زُهْرِيَّةُ سَلَبَتْ *** ثَوْبَيْكَ مَا سَلَبَتْ وَ مَا تَدْرِي

ثُمَّ قَالَتْ رَأَيْتُ فِي وَجْهِكَ نُورَ النُّبُوَّةِ فَأَرَدْتُ أَنْ يَكُونَ فِيَّ وَ أَبَي اللَّهُ إِلَّا أَنْ يَضَعَهُ حَيْثُ يُحِبُّ ثُمَّ قَالَتْ:

بَنِي هَاشِمٍ قَدْ غَادَرَتْ مِنْ أَخِيكُمْ *** أُمَيْنَةُ إِذْ لِلْبَاهِ يَعْتَلِجَانِ

كَمَا غَادَرَ الْمِصْبَاحُ بَعْدَ خُبُوِّهِ *** فَتَائِلَ قَدْ شُبَّتْ ⁽²⁾لَهُ بِدُخَانٍ

وَ مَا كُلُّ مَا يَحْوِي الْفَتَي مِنْ نَصِيبِه *** ِ بِحِرْصٍ وَ لَا مَا فَاتَهُ بِتَوَانِي

وَ يُقَالُ إِنَّهُ مَرَّ بِهَا وَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ غُرَّةٌ كَغُرَّةِ الْفَرَسِ وَ كَانَ عِنْدَ الْأَحْبَارِ جُبَّةُ صُوفٍ بَيْضَاءُ قَدْ غُمِسَتْ فِي دَمِ يَحْيَي بْنِ زَكَرِيَّا عليه السلام وَ كَانُوا قَدْ قَرَءُوا فِي كُتُبِهِمْ إِذَا رَأَيْتُمْ هَذِهِ الْجُبَّةَ تَقْطُرُ دَماً فَاعْلَمُوا أَنَّهُ قَدْ وُلِدَ أَبُو السَّفَّاكِ الْهَتَّاكِ فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ مِنَ الْجُبَّةِ اغْتَمُّواوَ

«59»

مناقب ابن شهر آشوب: زنی به نام فاطمه بنت مُرُّه کتب اهل کتاب را خوانده بود. روزی عبدالله بن عبدالمطّلب بر او گذر کرد. او به عبدالله گفت: تو همان کسی هستی که پدرت صد شتر فدایت کرد؟ گفت: آری. گفت: اگر یکبار با من درآمیزی صد شتر به تو عطا می کنم. عبدالله به او نگریست و سرود:

«اگر حرام باشد که مرگ از آن برای من آسان تر است، و اگر حلال باشد من راه آن را فراهم نمی بینم، چگونه چنین طلبی می کنی؟!»

او با پدرش رفت و پدرش آمنه را به عقدش درآورد. چون روز و شبی با آمنه به سر بُرد، او پیامبر را آبستن شد. بعد از آن عبدالله بار دیگر بر فاطمه گذر کرد اما دیگر او را بر خواسته قبلی اش آزمند ندید. برای این که او را بیازماید گفت:

«آیا هنوز هم طالب آن چه که گفتی و من نپذیرفتم هستی؟»

فاطمه گفت:

«آن روز گذشت، امروز دیگر نه!»

سپس با هم سخنی گفتند تا این که فاطمه گفت: پس از من چه کردی؟ عبدالله گفت: پدرم آمنه را به عقد من درآورد و با او شب را گذراندم. فاطمه گفت:

«به خدا آن زن اهل بنی زهره افزون بر جامه هایت چیزی را از تو درآورده که خود قدرش را نمی داند،

و گفت: در چهره ات نور نبوت را دیدم، خواستم به من منتقل شود، اما خداوند می خواست آن را در جایی که دوست می داشت قرار دهد. سپس سرود:

«ای بنی هاشم! اُمَینه از برادرتان هنگامی که برای زناشویی به هم پیوستند، بر جا گذاشت،

همچنان که چراغ پس از خاموشی، فتیله های سوخته خود را با دود بر جا می گذارد،

همه آن چه که انسان دارد با آزمندی به دست نیامده و همه آن چه که از دست داده با سستی از دست نداده است.»

و گویند عبدالله بر فاطمه گذر کرد حال آن که پیشانی اش همچون پیشانی اسب روشن بود. احبارِ یهود جبه پشمی سفیدی داشتند که به خون یحیی بن زکریا آغشته بود. آنان در کتاب هایشان خوانده بودند که هرگاه دیدید از این جبه خون می چکد، بدانید پدر مردی خونریز و ویرانگر زاده شده است. وقتی آنان جبه را در چنین وضعی دیدند، اندوهگین شدند و

اجْتَمَعَ خَلْقٌ عَلَي أَنْ يَقْتُلُوا عَبْدَ اللَّهِ فَوَجَدُوا الْفُرْصَةَ مِنْهُ لِكَوْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فِي الصَّيْدِ فَقَصَدُوهُ فَأَدْرَكَ وَهْبُ بْنُ عَبْدِ مَنَافٍ الزُّهْرِيُّ فَجَازَ ⁽¹⁾مِنْهُ فَنَظَرَ إِلَي رِجَالٍ نَزَلُوا مِنَ السَّمَاءِ وَ كَشَفُوهُمْ عَنْهُ فَزَوَّجَ ابْنَتَهُ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ فَمِتْنَ مِنْ نِسَاءِ قُرَيْشٍ مِائَتَا امْرَأَةٍ غَيْرَةً وَ يُقَالُ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ كَانَ فِي جَبِينِهِ نُورٌ يَتَلَأْلَأُ فَلَمَّا قَرُبَ مِنْ حَمْلِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله لَمْ يُطِقْ أَحَدٌ رُؤْيَتَهُ وَ مَا مَرَّ بِحَجَرٍ وَ لَا شَجَرٍ إِلَّا سَجَدَ لَهُ وَ سَلَّمَ عَلَيْهِ فَنَقَلَ اللَّهُ مِنْهُ نُورَهُ يَوْمَ عَرَفَةَ وَقْتَ الْعَصْرِ وَ كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ إِلَي آمِنَةَ ⁽²⁾.

بيان

قولها ما زهريّة المراد بالزهريّة ⁽³⁾آمنة أي آمنة ما سلبت ثوبيك فقط حين قاربتها ما سلبت أي أي شي‌ء سلبت أي سلبت منك شيئا عظيما و هو نور النبوة و ما تدري قولها قد غادرت أي تركت قولها للباه يعتلجان أي للجماع يتصارعان و ينضمّان و الخبوّ الانطفاء قد شبّت له علي بناء المجهول أي أوقدت و الضمير للمصباح و الحاصل أنها خاطبت بني هاشم أن آمنة ذهبت بالنور من عبد الله كمصباح أطفئ فلم يبق منه إلا فتيلة فيها دخان ثم ذكرت لنفسها عذرا فيما فاتها بأن الحرص لا يسوق شيئا لم يقدر و ليس كل ما فات من الإنسان بالتواني و التقصير بل هو من تقدير الحكيم الخبير.

«60»

قب، المناقب لابن شهرآشوب تُوُفِّيَ أَبُوهُ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ ابْنُ شَهْرَيْنِ.

الْوَاقِدِيُّ ⁽⁴⁾وَ هُوَ ابْنُ سَبْعَةِ أَشْهُرٍ.

الطَّبَرِيُّ: تُوُفِّيَ أَبُوهُ بِالْمَدِينَةِ وَ دُفِنَ فِي دَارِ النَّابِغَةِ ابْنُ إِسْحَاقَ تُوُفِّيَ أَبُوهُ وَ أُمُّهُ حَامِلٌ بِهِ وَ مَاتَتْ أُمُّهُ وَ هُوَ ابْنُ أَرْبَعِ سِنِينَ.

الْكَلْبِيُّ وَ هُوَ ابْنُ ثَمَانِيَةٍ وَ عِشْرِينَ شَهْراً.

مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ تُوُفِّيَتْ أُمُّهُ بِالْأَبْوَاءِ مُنْصَرِفَةً إِلَي مَكَّةَ وَ هُوَ ابْنُ سِتٍّ وَ رَبَّاهُ

همگی اجماع کردند که عبدالله را بکشند. چون عبدالمطّلب به شکار رفت، آنان فرصت یافتند و قصد جان او کردند. وهب بن عبدمناف زهری سر رسید و ناگهان دید مردانی از آسمان فرود آمدند و او را از دست آنان نجات دادند. از این رو او دخترش را به عبدالله داد و گفته اند که دویست زن از زنان قریش از حسادت جان دادند. نیز گویند که عبدالله نوری درخشان در پیشانی داشت که وقتی انعقاد نطفه محمد صلّی الله علیه و آله نزدیک شد، هیچ کس نمی توانست به آن بنگرد و او بر هر سنگ و درختی که گذر می کرد، همه بر او سجده می کردند و بر او سلام می دادند. خداوند آن نور را در عصر روز عرفه که روز جمعه بود، به آمنه منتقل کرد⁽⁵⁾.