بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 13

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

---

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 13: تاریخ پیامبران - 3

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

مشخصات کتاب

سرشناسه: مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی: بحار‌الانوار.فارسی.برگزیده

عنوان و نام پدیدآور: ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر: تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری: ج.

شابک: دوره: 978 - 600 - 7150 - 66 - 5؛ ج.1: 978 - 600 - 7150 - 67 - 2؛ ج.2: 978 - 600 - 7150 - 68 - 9؛ ج.3: 978 - 600 - 7150 - 69 - 6؛ ج.4 978 - 600 - 715070 - 2:؛ ج.5 978 - 600 - 7150 - 71 - 9:؛ ج.6 978 - 600 - 7150 - 72 - 6:؛ ج.7 978 - 600 - 7150 - 73 - 3:؛ ج.8: 978 - 600 - 7150 - 74 - 0؛ ج.10 978 - 600 - 7150 - 76 - 4:؛ ج.11 978 - 600 - 7150 - 83 - 2:؛ ج.12 978 - 600 - 7150 - 66 - 5:؛ ج.13 978 - 600 - 7150 - 85 - 6:؛ ج.14 978 - 600 - 7150 - 86 - 3:؛ ج.15 978 - 600 - 7150 - 87 - 0:؛ ج.16:978 - 600 - 7150 - 88 - 7؛ ج.17:978 - 600 - 7150 - 89 - 4؛ ج.18: 978 - 600 - 7150 - 90 - 0؛ ج.19:978 - 600 - 7150 - 91 - 7؛ ج.20:978 - 600 - 7150 - 92 - 4؛ ج.21: 978 - 600 - 7150 - 93 - 1؛ ج.22:978 - 600 - 7150 - 94 - 8؛ ج.23:978 - 600 - 7150 - 95 - 5

مندرجات: ج.1. کتاب عقل و علم و جهل. - ج.2. کتاب توحید. - ج.3. کتاب عدل و معاد. - ج.4. کتاب احتجاج و مناظره. - ج. 5. تاریخ پیامبران. - ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله. - ج.7. کتاب امامت. - ج.8. تاریخ امیرالمومنین. - ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام. - ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام. - ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام. - ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1. - ج.13. آسمان و جهان - 2. - ج.14. کتاب ایمان و کفر. - ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر. - ج.16. کتاب مواعظ و حکم. - ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت. - ج.18. کتاب ادعیه. - ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه. - ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

موضوع: احادیث شیعه - - قرن 11ق.

شناسه افزوده: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره: BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 3348985

تتمة كتاب النبوة

أبواب قصص موسي و هارون عليهما السلام

باب 1 نقش خاتمهما و علل تسميتهما و فضائلهما و سننهما و بعض أحوالهما

الآيات

البقرة: «وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَي الْكِتابَ وَ قَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ»(87)

آل عمران: «وَ أَنْزَلَ التَّوْراةَ وَ الْإِنْجِيلَ* مِنْ قَبْلُ هُديً لِلنَّاسِ»(3 - 4)

هود: «وَ مِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسي إِماماً وَ رَحْمَةً»(17) (و قال): «وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَي الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَ لَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ»(110)

إبراهيم: «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسي بِآياتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَي النُّورِ وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ»(5)

مريم: «وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسي إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَ كانَ رَسُولًا نَبِيًّا* وَ نادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَ قَرَّبْناهُ نَجِيًّا* وَ وَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا»(51 - 53)

الأنبياء: «وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسي وَ هارُونَ الْفُرْقانَ وَ ضِياءً وَ ذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ»(48)

التنزيل: «وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَي الْكِتابَ فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقائِهِ وَ جَعَلْناهُ هُديً

ادامه کتاب نبوت

باب های داستانهای حضرت موسی و هارون علیهما السلام

باب یکم: نقش خاتم موسی علیه السلام و چگونگی نامگذاری ایشان و بیان فضیلت ها و سنت ها و ذکر برخی از احوال ایشان

آیات

وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ وَقَفَّیْنَا مِن بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَیْنَا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنَاتِ وَأَیَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَکُلَّمَا جَاءکُمْ رَسُولٌ بِمَا لاَ تَهْوَی أَنفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقًا کَذَّبْتُمْ وَفَرِیقًا تَقْتُلُونَ⁽¹⁾

{و همانا به موسی کتاب [تورات] را دادیم و پس از او پیامبرانی را پشت‌سر هم فرستادیم و عیسی پسر مریم را معجزه‌های آشکار بخشیدیم و او را با روح القدس تایید کردیم پس چرا هر گاه پیامبری چیزی را که خوشایند شما نبود برایتان آورد کبر ورزیدید گروهی را دروغگو خواندید و گروهی را کشتید}

وَأَنزَلَ التَّوْرَاةَ وَالإِنجِیلَ* مِن قَبْلُ هُدًی لِّلنَّاسِ⁽²⁾

{بر تو نازل کرد تورات و انجیل را*پیش از آن برای رهنمود مردم فرو فرستاد}

وَمِن قَبْلِهِ کِتَابُ مُوسَی إَمَامًا وَرَحْمَةً* وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ وَلَوْلاَ کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ مِّنْهُ مُرِیبٍ⁽³⁾

{و پیش از وی [نیز] کتاب موسی راهبر و مایه رحمت بوده است*و به حقیقت ما به موسی کتاب [آسمانی] دادیم پس در مورد آن اختلاف شد و اگر از جانب پروردگارت وعده‌ای پیشی نگرفته بود قطعا میان آن ها داوری شده بود و بی گمان آنان در باره آن در شکی بهتان‌آمیزند}

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَی بِآیَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ وَذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللّهِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لآیَاتٍ لِّکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ⁽⁴⁾

{و در حقیقت موسی را با آیات خود فرستادیم [و به او فرمودیم] که قوم خود را از تاریکیها به سوی روشنایی بیرون آور و روزهای خدا را به آنان یادآوری کن که قطعا در این [یادآوری] برای هر شکیبای سپاسگزاری عبرتهاست}

وَاذْکُرْ فِی الْکِتَابِ مُوسَی إِنَّهُ کَانَ مُخْلَصًا وَکَانَ رَسُولًا نَّبِیًّا* وَنَادَیْنَاهُ مِن جَانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِیًّا* وَوَهَبْنَا لَهُ مِن رَّحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِیًّا⁽⁵⁾

{و در این کتاب از موسی یاد کن زیرا که او پاکدل و فرستادهای پیامبر بودو از جانب راست طور او را ندا دادیم و در حالی که با وی راز گفتیم او را به خود نزدیک ساختیمو به رحمت خویش برادرش هارون پیامبر را به او بخشیدیم}

وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِیَاء وَذِکْرًا لِّلْمُتَّقِینَ⁽⁶⁾

{و در حقیقت به موسی و هارون فرقان دادیم و [کتابشان] برای پرهیزگاران روشنایی و اندرزی است}

وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ فَلَا تَکُن فِی مِرْیَةٍ مِّن لِّقَائِهِ وَجَعَلْنَاهُ هُدًی

لِبَنِي إِسْرائِيلَ* وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا وَ كانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ»(23 - 24)

الأحزاب: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسي فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا وَ كانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً»(69)

الصافات: «وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلي مُوسي وَ هارُونَ وَ نَجَّيْناهُما وَ قَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ* وَ نَصَرْناهُمْ فَكانُوا هُمُ الْغالِبِينَ* وَ آتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ* وَ هَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ* وَ تَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ* سَلامٌ عَلي مُوسي وَ هارُونَ* إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ *إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ»(114 - 122)

المؤمن: «وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَي الْهُدي* وَ أَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ هُديً وَ ذِكْري لِأُولِي الْأَلْبابِ»(53 - 54)

السجدة: «وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَي الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ»(45)

الأحقاف: «وَ مِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسي إِماماً وَ رَحْمَةً»(12)

تفسير

قال الطبرسي قدس سره: إِماماً أي يؤتم به في أمور الدين وَ رَحْمَةً أي نعمة من الله علي عباده أو ذا رحمة أي سبب الرحمة لمن آمن به ⁽¹⁾الْكِتابَ يعني التوراة فَاخْتُلِفَ فِيهِ أي قومه اختلفوا في صحته وَ لَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ أي لو لا خبر الله السابق بأنه يؤخر الجزاء إلي يوم القيامة للمصلحة لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ أي لعجل الثواب و العقاب لأهله وَ إِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ أي من وعد الله و وعيده ⁽²⁾بِأَيَّامِ اللَّهِ أي بوقائع الله في الأمم الخالية و إهلاك من هلك منهم أو بنعم الله في سائر أيامه كما روي عن أبي عبد الله عليه السلام أو الأعم منهما ⁽³⁾فِي الْكِتابِ أي القرآن إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً قرأ أهل الكوفة بفتح اللام أي أخلصه الله بالنبوة و الباقون بكسرها أي أخلص العبادة لله أو نفسه لأداء الرسالة

لِّبَنِی إِسْرَائِیلَ* وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَکَانُوا بِآیَاتِنَا یُوقِنُونَ⁽⁴⁾

{و به راستی [ما] به موسی کتاب دادیم پس در لقای او [با خدا]تردید مکن و آن [کتاب] را برای فرزندان اسرائیل [مایه] هدایت قرار دادیم*و چون شکیبایی کردند و به آیات ما یقین داشتند برخی از آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت می‌کردند} - یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ آذَوْا مُوسَی فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَکَانَ عِندَ اللَّهِ وَجِیهًا⁽⁵⁾

{ای کسانی که ایمان آورده‌اید مانند کسانی مباشید که موسی را [با اتهام خود] آزار دادند و خدا او را از آن چه گفتند مبرا ساخت و نزد خدا آبرومند بود}

وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَی مُوسَی وَهَارُونَ*وَنَجَّیْنَاهُمَا وَقَوْمَهُمَا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ *وَنَصَرْنَاهُمْ فَکَانُوا هُمُ الْغَالِبِینَ

وَآتَیْنَاهُمَا الْکِتَابَ الْمُسْتَبِینَ وَهَدَیْنَاهُمَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ وَتَرَکْنَا عَلَیْهِمَا فِی الْآخِرِینَسَلَامٌ عَلَی مُوسَی وَهَارُونَإِنَّا کَذَلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ *إِنَّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِینَ⁽⁶⁾

{و در حقیقت بر موسی و هارون منت نهادیمو آن دو و قومشان را از اندوه بزرگ رهانیدیمزیرا آن دو از بندگان با ایمان ما بودندو آن دو را کتاب روشن دادیمو هر دو را به راه راست هدایت کردیمو برای آن دو در [میان] آیندگان [نام نیک] به جای گذاشتیمدرود بر موسی و هارونما نیکوکاران را چنین پاداش می‌دهیمو آنان را یاری دادیم تا ایشان غالب آمدند}

وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْهُدَی وَأَوْرَثْنَا بَنِی إِسْرَائِیلَ الْکِتَابَ* هُدًی وَذِکْرَی لِأُولِی الْأَلْبَابِ⁽⁷⁾

{و قطعا موسی را هدایت دادیم و به فرزندان اسرائیل تورات را به میراث نهادی*[که] رهنمود و یادکردی برای خردمندان است}

وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ⁽⁸⁾

{و به راستی موسی را کتاب [تورات] دادیم پس در آن اختلاف واقع شد}

وَمِن قَبْلِهِ کِتَابُ مُوسَی إِمَامًا وَرَحْمَةً⁽⁹⁾{و [حال آن که] پیش از آن کتاب موسی راهبر و [مایه] رحمتی بود}

تفسیر

طبرسی می فرماید: «إماماً» یعنی، کسی که در کارهای دینی به او اقتدا شود، و«رحمة» به معنای نعمتی از جانب خداوند بر بندگانش، و «ذا رحمة»، به معنای سبب رحمت است برای کسی که به او ایمان آورده است.⁽¹⁰⁾

منظور از «کتاب» تورات می باشد. «فاختلف فیه» یعنی، در صحت آن اختلاف داشتند. «لولا کلمة سبقت» یعنی: اگر خداوند قبلاً خبر نمی داد که جزای کار مردم را برای مصلحتی که دارد به روز قیامت موکول می کند. «لقضی بینهم» یعنی پاداش و مجازات قوم او را جلو می انداخت.

«و إنّهم لفی شک منه» یعنی از بشارت ها و تهدیدهای خداوند⁽¹¹⁾«بأیام الله» یعنی، با وقایعی که خداوند در بین ملت های پیشین به وجود آورد و نابود کردن تعدادی از آن ها، یا به نعمت هایی که خداوند در سایر زمان ها به آن ها داده است. آن چنانکه از امام صادق علیه السلام روایت شده یا اعم از این دو⁽¹²⁾. «فیِ الکتاب» منظور قرآن است. «إنّهُ کان مخلصاً» اهل کوفه لام مخلص را مفتوح خوانده اند، به این معنا که خداوند او را به پیامبری برگزیده است، می باشد، و بقیه آن را مکسور خوانده اند به معنای، عبادت را مخصوص خداوند قرار داد، یا خودش را فقط مختص به انجام رسالت خداوند قرار داد.

مِنْ جانِبِ الطُّورِ الطور جبل بالشام ناداه الله من جانبه اليمين و هو يمين موسي و قيل من الجانب الأيمن من الطور يريد حيث أقبل من مدين و رأي النار في الشجرة و هو قوله يا مُوسي إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ.

وَ قَرَّبْناهُ نَجِيًّا أي مناجيا كليما قال ابن عباس قربه الله و كلمه و معني هذا التقريب أنه أسمعه كلامه و قيل قربه حتي سمع صرير القلم الذي كتبت به التوراة و قيل قَرَّبْناهُ أي رفعنا منزلته حتي صار محله منا في الكرامة محل من قربه مولاه في مجلس كرامته فهو تقريب كرامة و اصطفاء لا تقريب مسافة و إدناء وَ وَهَبْنا لَهُ أي أنعمنا عليه بأخيه هارون و أشركناه في أمره ⁽¹⁾الْفُرْقانَ أي التوراة يفرق بين الحق و الباطل و قيل البرهان الذي يفرق به بين حق موسي و باطل فرعون و قيل هو فلق البحر وَ ضِياءً هو من صفة التوراة أيضا أي استضاءوا بها حتي اهتدوا في دينهم ⁽²⁾.

فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقائِهِ أي في شك من لقائك موسي ليلة الإسراء بك إلي السماء عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ قَدْ وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ قَالَ: رَأَيْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي مُوسَي بْنَ عِمْرَانَ رَجُلًا آدَمَ طُوَالًا جَعْداً كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شَبْوَةَ ⁽³⁾وَ رَأَيْتُ عِيسَي ابْنَ مَرْيَمَ رَجُلًا مَرْبُوعَ الْخَلْقِ إِلَي الْحُمْرَةِ وَ الْبَيَاضِ سَبِطَ الرَّأْسِ ⁽⁴⁾. فعلي هذا فقد وعد صلي الله عليه و آله أنه سيلقي موسي عليه السلام قبل أن يموت و قيل فلا تكن في مرية من لقاء موسي إياك في الآخرة و قيل

«من جانب الطور» طور: کوهی در منطقه شام است. خداوند او را از طرف راستش فرا خواند. منظور، از طرف راست حضرت موسی است. و گفته شده: از طرف راست کوه طور، منظور از آن زمانی که است که از شهر مدین آمد و آن آتش را در درخت دید و آن قول اوست: «یا موسی إنی أنا الله ربّ العالمین» {ای موسی منم من خداوند پروردگار جهانیان} «و قرّبناه نجیّا» منظور از نجیا: مناجات کننده و صحبت کننده است.

ابن عباس علیه السلام فرمود:خداوند او را به خود نزدیک کرد و با او صحبت کرد. مقدار این نزدیکی در حدی بوده که سخن او را شنیده است. و گفته شده است که منظور از آن این است: او را تا آن اندازه به خودش نزدیک کرد که صدای سایش قلمی که با آن تورات را می نوشت شنید، و گفته شده: که منظور از آن بالا بردن منزلت او تا اندازه ای که کرامت و بزرگیش در نزد خداوند به مانند کرامت کسی است که مولایش او را به خود نزدیک کرده باشد. پس منظور از نزدیکی در این جا نزدیکی در کرامت و گزینش است نه نزدیکی از لحاظ بعد و مسافت. «و وهبنا له» یعنی: برادرش هارون را به مانند یک نعمت به او دادیم و هارون را شریک انجام کارش قرار دادیم.⁽⁵⁾منظور از «الفرقان» تورات است، که حق را از باطل جدا می کند. و گفته شده که منظور برهان و استدلالی است که حق موسی را از باطل فرعون جدا می کند و گفته شده منظور از آن شکاف دریا است. «ضیاء» نیز از صفت های تورات است، یعنی از آن در جهت هدایت در دینشان، راهنمایی گرفتند.⁽⁶⁾

«فلا تکن فی مریة من لقائه» یعنی نسبت به دیدن حضرت موسی در شب معراج شک نداشته باش. ابن عباس روایت می کند، در حدیثی از پیامبر آمده است که می فرماید: در شبی که به معراج رفتم موسی بن عمران را به شکل مردی بلند قد، با موهای مجعد دیدم که به مردان قبیله شبوه شبیه بود. و عیسی بن مریم را به شکل مردی با قد متوسط و رنگ پوست مایل به قرمز و سفید که موهای بلند و صافی داشت دیدم، به خاطر این پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم فرموده بود که قبل از این که از دنیا برود حضرت موسی را می بیند. و گفته شده است معنای آن این است که: نسبت به دیدارت با حضرت موسی در روز قیامت شک نکن. و گفته شده:

من لقاء موسي الكتاب و قيل من لقاء الأذي كما لقي موسي وَ جَعَلْناهُ أي موسي أو الكتاب وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً أي رؤساء في الخير يقتدي بهم يهدون إلي أفعال الخير بإذن الله و قيل هم الأنبياء الذين كانوا فيهم لَمَّا صَبَرُوا أي لما صبروا جعلوا أئمة وَ كانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ لا يشكون فيها. ⁽¹⁾.

وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلي مُوسي وَ هارُونَ أي بالنبوة و النجاة من فرعون و غيرهما من النعم الدنيوية و الأخروية مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ من تسخير قوم فرعون إياهم و استعمالهم في الأعمال الشاقة و قيل من الغرق الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ يعني التوراة الداعي إلي نفسه بما فيه من البيان وَ تَرَكْنا عَلَيْهِما الثناء الجميل فِي الْآخِرِينَ بأن قلنا سَلامٌ عَلي مُوسي وَ هارُونَ ⁽²⁾موسي اسم مركب من اسمين بالقبطية فمو هو الماء و سي الشجر و سمي بذلك لأن التابوت الذي كان فيه موسي وجد عند الماء و الشجر ⁽³⁾وجدته جواري آسية و قد خرجن ليغتسلن و هو موسي بن عمران بن يصهر بن قاهث بن لاوي بن يعقوب عليه السلام.

و قال الثعلبي هو موسي بن عمران بن يصهر بن قاهث بن لاوي بن يعقوب عليه السلام قال أهل العلم بأخبار الأولين و سير الماضين ولد ليعقوب عليه السلام لاوي و قد مضي من عمره تسع و ثمانون سنة ثم إن لاوي بن يعقوب نكح نابتة بنت ماوي بن يشجر ⁽⁴⁾فولدت له عرشون ⁽⁵⁾و مرزي و مردي و قاهث بن لاوي و ولد للاوي قاهث بعد أن مضي من عمره

نسبت به دیدار کتاب موسی علیه السلام، وگفته شده: آزار و اذیت دیدن، آن طور که حضرت موسی آزار و اذیت دید. «وجعلنا» منظور: حضرت موسی یا کتاب تورات، «وجعلنا منهم أئمه» یعنی: سر دسته خیر و برکت است که به آن ها اقتدا می شود و به إذن خداوند به کارهای خوب هدایت می کنند. و گفته شده، منظور پیامبرانی هستند که در بین آن ها بودند. «لمّا صبروا» هنگامی که صبر کردند امام و پیشوا شدند. «و کانوا بآیاتنا یوقنون» و به نشانه های ما شکی نداشتند.⁽⁶⁾

«ولقد مننّا علی موسی و هارون» یعنی به خاطر نبوت و نجات آن ها از فرعون و همچنین به خاطر نعمت های دنیوی و اُخروی. «من الکرب العظیم» یعنی: از غلبه قوم فرعون بر آن ها و به کار گیری آن ها در کارهای سخت، و گفته شده منظور از آن، غرق شدن است. «الکتاب المستبین»: یعنی، کتاب تورات که به خاطر بیان و توضیحی که دارد خود را این گونه می خواند. «وترکنا علیهما» یک نوع ستایش نیکو است. «فی الآخرین» که می فرماید، «سلام علی موسی و هارون»⁽⁷⁾

موسی إسم مرکب است که از دو اسم قبطی ترکیب شده است. «مو» به معنای آب و «سی» به معنای درخت.⁽⁸⁾

هنگامی که کنیزهای آسیه (زن فرعون) برای حمام به کنار رود نیل رفته بودند صندوق حاوی حضرت موسی را کنار آب و درخت پیدا کرده بودند که به این دلیل به او موسی گفتند. موسی پسر عمران پسر یصهر پسر قاهث پسر لاوی پسر یعقوب علیه السلام است.

ثعلبی می گوید: نسب ایشان موسی پسر عمران پسر یصهر پسر قاهث پسر لاوی پسر یعقوب علیه السلام می باشد، تاریخ نویسان وسیره نویسان گفته اند که: پسری به نام لاوی در سن هشتاد و نه سالگی برای حضرت یعقوب متولد می شود، سپس لاوی پسر یعقوب، با نابته دختر ماوی بن یشجر ازدواج کرد که صاحب عرشون⁽⁹⁾،

مرزی، مِردی و قاهث شدند که

ستّ و أربعون سنة فنكح قاهث بن لاوي قاهي ⁽¹⁾بنت مبنير بن بتويل ⁽²⁾بن إلياس فولدت له يصهر و تزوج يصهر شمبت بنت بتاويت بن بركيا بن يقشان بن إبراهيم ⁽³⁾فولدت له عمران ⁽⁴⁾و قد مضي من عمره ستون سنة و كان عمر يصهر مائة و سبعا و أربعين سنة فنكح عمران بن يصهر نخيب بنت أشموئيل بن بركيا بن يقشان ⁽⁵⁾بن إبراهيم فولدت له هارون و موسي و اختلف في اسم أمهما فقال محمد بن إسحاق نخيب و قيل أفاحية و قيل بوخائيد ⁽⁶⁾و هو المشهور و كان عمر عمران مائة و سبعا و ثلاثين سنة و ولد له موسي و قد مضي من عمره سبعون سنة ⁽⁷⁾و نحوه ذكر ابن الأثير في الكامل⁽⁸⁾.

الأخبار

«1»

اشاره

فس، تفسير القمي أَبِي عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي خَبَرِ الْمِعْرَاجِ عَنِ النَّبِيِّ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ ثُمَّ صَعِدْنَا إِلَي السَّمَاءِ الْخَامِسَةِ فَإِذَا فِيهَا رَجُلٌ كَهْلٌ عَظِيمُ الْعَيْنِ لَمْ أَرَ كَهْلًا أَعْظَمَ مِنْهُ حَوْلَهُ ثَلَاثَةٌ مِنْ أُمَّتِهِ ⁽⁹⁾فَأَعْجَبَتْنِي كَثْرَتُهُمْ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا يَا جَبْرَئِيلُ فَقَالَ هَذَا الْمُجِيبُ لِقَوْمِهِ ⁽¹⁰⁾هَارُونُ بْنُ عِمْرَانَ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ عَلَيَّ وَ اسْتَغْفَرْتُ لَهُ وَ اسْتَغْفَرَ لِي وَ إِذَا فِيهَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ الْخُشُوعِ مِثْلُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ

در سن چهل و شش سالگی صاحب قاهث شده بودند و قاهث پسر لاوی با قاهی دختر مبنیر بن بتویل بن الیاس ازدواج کرد که صاحب یصهر شدند و یصهر با شمبت دختر بتاویت بن برکیا بن یقشان بن ابراهیم ازدواج کرد که در سن شصت سالگی صاحب عمران⁽¹¹⁾

شدند، یصهر صد و چهل و هفت ساله بود که پسرش عمران با نخیب دختر اشموئیل بن برکیا بن یقشان بن ابراهیم ازدواج کرد که از او صاحب هارون و موسی شد. و همچنین بر سر اسم مادر حضرت موسی اختلاف است که محمد بن اسحاق می گوید: اسمش نخیب بوده است و همچنین افاحیة و بوخائید گفته شده که همین مشهور است. عمران صد و سی و هفت سال عمر کرده است، ودر هفتاد سالگی صاحب حضرت موسی شده است⁽¹²⁾. و به مانند این روایت را ابن اثیر در کتابش «الکامل» ذکر کرده است.⁽¹³⁾

روایات

روایت 1

تفسیر علی بن ابراهیم: امام صادق علیه السلام در جریان معراج از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم نقل می کند که: به آسمان پنجم صعود کردیم که ناگهان به یک مرد کهنسال با چشمان بزرگ برخورد کردیم که تا به حال کسی را به پیری او ندیده بودم، سه از امتش در اطرافش بودند. از زیاد بودنشان تعجب کردم، از جبرئیل پرسیدم: که این شخص کیست؟ گفت: او اجابت کننده قومش، هارون پسر عمران است، به او سلام کردم و جواب سلامم را داد. از او خواستم تا برایم دعای خیر کند او نیز از من طلب دعای خیر کرد. ودر این آسمان نیز به مانند آسمان های دیگر ملائکه هایی با خشوع و فروتنی وجود داشتند.

ثُمَّ صَعِدْنَا إِلَي السَّمَاءِ السَّادِسَةِ وَ إِذَا فِيهَا رَجُلٌ آدَمُ طَوِيلٌ كَأَنَّهُ مِنْ شَبْوَةَ ⁽¹⁾وَ لَوْ أَنَّ عَلَيْهِ قَمِيصَيْنِ لَنَفَذَ شَعْرُهُ فِيهِمَا وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ يَزْعُمُ بَنُو إِسْرَائِيلَ أَنِّي أَكْرَمُ وُلْدِ آدَمَ عَلَي اللَّهِ وَ هَذَا رَجُلٌ أَكْرَمُ عَلَي اللَّهِ مِنِّي فَقُلْتُ مَنْ هَذَا يَا جَبْرَئِيلُ فَقَالَ أَخُوكَ مُوسَي بْنُ عِمْرَانَ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ عَلَيَّ وَ اسْتَغْفَرْتُ لَهُ وَ اسْتَغْفَرَ لِي وَ إِذَا فِيهَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ الْخُشُوعِ مِثْلُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ ⁽²⁾.

بيان

شبوة أبو قبيلة و موضع بالبادية و حصن باليمن أو واد بين مأرب و حضرموت كذا ذكره الفيروزآبادي و لعله صلي الله عليه و آله شبهه بإحدي هذه الطوائف في الأدمة و طول القامة.

«2»

فس، تفسير القمي فِي خَبَرِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ مَعَ مَلِكِ الرُّومِ أَنَّهُ عَرَضَ عَلَي الْحَسَنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ صُوَرَ الْأَنْبِيَاءِ فَعَرَضَ عَلَيْهِ صَنَماً قَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ هَذِهِ صِفَةُ مُوسَي بْنِ عِمْرَانَ وَ كَانَ عُمُرُهُ مِائَتَيْنِ وَ أَرْبَعِينَ سَنَةً وَ كَانَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ خَمْسُمِائَةِ سَنَةٍ ⁽³⁾.

«3»

ل، الخصال ابْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ مُوسَي بْنِ بَكْرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنَّ اللَّهَ اخْتَارَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ أَرْبَعَةً لِلسَّيْفِ إِبْرَاهِيمَ وَ دَاوُدَ وَ مُوسَي وَ أَنَا وَ اخْتَارَ مِنَ الْبُيُوتَاتِ أَرْبَعَةً فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفي آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِيمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَي الْعالَمِينَ الْخَبَرَ ⁽⁴⁾.

«4»

اشاره

ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام ع، علل الشرائع ل، الخصال سَأَلَ الشَّامِيُّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَ أُمِّهِ وَ أَبِيهِ وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِيهِ مَنْ هُمْ فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَابِيلُ يَفِرُّ مِنْ هَابِيلَ

سپس به آسمان ششم بالاتر رفتیم که ناگهان به مردی گندمگون بلند قامت برخورد کردیم که گویی از مردان قبیله شبوه بود که اگر دو سرپوش بلند بر روی سرش بود باز موهایش در بین آن ها بیرون می آمد و دیده می شد. و شنیدم که آن شخص می گفت: قوم بنی اسرائیل فکر می کنند که من گرامی ترین انسان در نزد خدا هستم در حالی که این مرد در نزد خداوند از من گرامی تر است. پرسیدم: ای جبرئیل این مرد کیست؟ گفت: برادرت، موسی پسر عمران است. بر او سلام کردم و جواب سلامم را داد، از او خواستم تا برایم دعای خیر کند او نیز از من طلب دعای خیر کرد ودر این آسمان هم فرشتگان فروتنی به مانند آسمان های دیگر وجود داشتند.⁽⁵⁾.

توضیح

آن طور که فیروز آبادی ذکر می کند شبوة اسم قبیله و مکانی در بیابان و اسم قلعه ای در یمن و یا بیابانی است بین منطقه مأرب وحضرموت وشاید پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم به خاطر سبزه بودن پوست وبلند قامتی او را به یکی از مردان این قبیله تشبیه کرده است.

روایت 2

تفسیر علی بن ابراهیم: در خبری از امام حسن علیه السلام آمده است که پادشاه روم تصویر پیامبران را به حضرت حسن علیه السلام نشان داد سپس تصویر مجسمه ای را به ایشان نشان داد، حضرت فرمود: این شبیه موسی بن عمران در سن دویست و چهل سالگی است و بین ایشان و حضرت ابراهیم پانصد سال فاصله بوده است.⁽⁶⁾

روایت 3

تفسیر خصال: امام موسی بن حعفر علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرد که فرمود: خداوند چهار تن از پیامبران را برای شمشیر انتخاب کرد: حضرت ابراهیم، حضرت داود، حضرت موسی و من؛ و چهار خانواده را از بین خانواده های دیگر برگزیده است که خداوند در حدیثی قدسی فرمود:«خداوند حضرت آدم و نوح و خانواده ابراهیم و خانواده عمران را از بین همه جهانیان برگزیده است».⁽⁷⁾

روایت 4

عیون اخبار الرضا، علل الشرائع، خصال: یک مرد شامی در مورد آیه «یوم یفرّ المرء من أخیه و أمه و أبیه و صاحبته و بنیه» {آن روز که هر کس از برادرش ومادر و پدرش و از زن و فرزندانش می گریزد} از امیرالومنین علیه السلام پرسید وگفت: آن ها چه کسانی هستند؟ امام علیه السلام فرمود: آن روزی است که قابیل از هابیل،

وَ الَّذِي يَفِرُّ مِنْ أُمِّهِ مُوسَي وَ الَّذِي يَفِرُّ مِنْ أَبِيهِ إِبْرَاهِيمُ وَ الَّذِي يَفِرُّ مِنْ صَاحِبَتِهِ لُوطٌ وَ الَّذِي يَفِرُّ مِنِ ابْنِهِ نُوحٌ يَفِرُّ مِنِ ابْنِهِ كَنْعَانَ ⁽¹⁾.

قال الصدوق رحمه الله إنما يفر موسي من أمه خشية أن يكون قصر فيما وجب عليه من حقها. ⁽²⁾

بيان

يمكن أن يتجوز في الأم كما ارتكب ذلك في الأب و يكون المراد بعض مربياته في بيت فرعون.

«5»

ل، الخصال فِي خَبَرِ أَبِي ذَرٍّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَوَّلُ نَبِيٍّ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مُوسَي وَ آخِرُهُمْ عِيسَي وَ سِتُّمِائَةِ نَبِيٍّ ⁽³⁾.

أقول: قد مر نقش خاتمه في نقوش خواتيم الأنبياء.

«6»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنِ الْمُظَفَّرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْخُرَاسَانِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْعَلَوِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ الْعَمِّيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: أَوْحَي اللَّهُ إِلَي مُوسَي بْنِ عِمْرَانَ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَ تَدْرِي يَا مُوسَي لِمَ انْتَجَبْتُكَ مِنْ خَلْقِي وَ اصْطَفَيْتُكَ لِكَلَامِي فَقَالَ لَا يَا رَبِّ فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ إِنِّي اطَّلَعْتُ إِلَي الْأَرْضِ فَلَمْ أَجِدْ عَلَيْهَا أَشَدَّ تَوَاضُعاً لِي مِنْكَ فَخَرَّ مُوسَي سَاجِداً وَ عَفَّرَ خَدَّيْهِ فِي التُّرَابِ تَذَلُّلًا مِنْهُ لِرَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ ارْفَعْ رَأْسَكَ يَا مُوسَي وَ أَمِرَّ يَدَكَ فِي مَوْضِعِ سُجُودِكَ وَ امْسَحْ بِهَا وَجْهَكَ وَ مَا نَالَتْهُ مِنْ بَدَنِكَ ⁽⁴⁾فَإِنَّهُ أَمَانٌ مِنْ كُلِّ سُقْمٍ وَ دَاءٍ وَ آفَةٍ وَ عَاهَةٍ ⁽⁵⁾.

«7»

اشاره

ع، علل الشرائع الطَّالَقَانِيُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ زَكَرِيَّا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَيْلَانَ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ أَبِيهِ وَ جَدِّهِ عَنْ غِيَاثِ بْنِ أُسَيْدٍ قَالَ حَدَّثَنِي عَمَّنْ سَمِعَ مُقَاتِلَ بْنَ سُلَيْمَانَ يَقُولُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي بَارَكَ عَلَي مُوسَي بْنِ عِمْرَانَ عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ هُوَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ بِثَلَاثِمِائَةٍ وَ سِتِّينَ

موسی از مادرش، ابراهیم از پدرش، لوط از همسرش و نوح از پسرش کنعان فرار می کنند.⁽⁶⁾

صدوق فرمود: موسی به خاطرترس از این که در ادای حق مادرش کوتاهی کرده است از او فرار می کند.⁽⁷⁾

توضیح

شاید برای مادر مجازگویی کرده باشد چنان که در باره پدر هم مجازگویی کرده است و منظور بعضی از زنانی باشند که در خانه فرعون از او نگهداری می کردند.

روایت 5

الخصال: ابوذر نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم فرمود: اولین پیامبر بنی اسرائیل حضرت موسی وآخرین آن ها حضرت عیسی بودند که همگی ششصد پیامبر بودند.⁽⁸⁾

می گویم: نقش انگشتری ایشان در مبحث نقش انگشتری پیامبران ذکر شده است.

روایت 6

امالی الطوسی: امام صادق علیه السلام می فرماید: خداوند به موسی بن عمران وحی کرد و فرمود: ای موسی آیا می دانی چرا در بین مخلوقاتم تو را برای صحبت کردن برگزیدم؟ حضرت موسی جواب داد: نه، نمی دانم ای پروردگارم. خداوند فرمود: زمین را گشتم و در آن کسی را به اندازه تو متواضع تر به خودم نیافتم. موسی به حالت سجده به زمین افتاد و صورتش را برای نشان دادن ذلیل بودنش در برابر خدا به خاک مالید. ندا آمد: ای موسی، سرت را بلند کن و دستت را بر جای سجده ات بگذار و با آن صورتت و هر جای بدنت که به آن می رسد متبرک کن چون آن از هر گونه بیماری و مرض و آفت در امان است.⁽⁹⁾

روایت 7

علل الشرائع: محمد بن جیلان می گوید: پدرم نقل می کند که مقاتل بن سلیمان می گفت: خداوند متعال به حضرت موسی درحالی که در شکم مادرش بوده سیصد و شصت

بَرَكَةً فَالْتَقَطَهُ فِرْعَوْنُ مِنْ بَيْنِ الْمَاءِ وَ الشَّجَرِ وَ هُوَ التَّابُوتُ فَمِنْ ثَمَّ سُمِّيَ مُوسَي وَ بِلُغَةِ الْقِبْطِ الْمَاءُ مُو وَ الشَّجَرُ سَي فَسَمَّوْهُ مُوسَي لِذَلِكَ ⁽¹⁾.

«8»

ع، علل الشرائع أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَقْطِينٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: أَوْحَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَي مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ أَ تَدْرِي لِمَا اصْطَفَيْتُكَ بِكَلَامِي دُونَ خَلْقِي فَقَالَ مُوسَي لَا يَا رَبِّ فَقَالَ يَا مُوسَي إِنِّي قَلَّبْتُ عِبَادِي ظَهْراً لِبَطْنٍ ⁽²⁾فَلَمْ أَجِدْ فِيهِمْ أَحَداً أَذَلَّ لِي مِنْكَ نَفْساً يَا مُوسَي إِنَّكَ إِذَا صَلَّيْتَ وَضَعْتَ خَدَّيْكَ عَلَي التُّرَابِ ⁽³⁾

ص، قصص الأنبياء عليهم السلام بِإِسْنَادِهِ إِلَي الصَّدُوقِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ⁽⁴⁾

«9»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ يَقُولُ إِنَّ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ احْتُبِسَ عَنْهُ الْوَحْيُ أَرْبَعِينَ أَوْ ثَلَاثِينَ صَبَاحاً قَالَ فَصَعِدَ عَلَي جَبَلٍ بِالشَّامِ يُقَالُ لَهُ أَرِيحَا فَقَالَ يَا رَبِّ إِنْ كُنْتَ حَبَسْتَ عَنِّي وَحْيَكَ وَ كَلَامَكَ لِذُنُوبِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَغُفْرَانُكَ الْقَدِيمُ قَالَ فَأَوْحَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَيْهِ يَا مُوسَي بْنَ عِمْرَانَ أَ تَدْرِي لِمَا اصْطَفَيْتُكَ لِوَحْيِي وَ كَلَامِي دُونَ خَلْقِي فَقَالَ لَا عِلْمَ لِي يَا رَبِّ فَقَالَ يَا مُوسَي إِنِّي اطَّلَعْتُ إِلَي خَلْقِي اطِّلَاعَةً فَلَمْ أَجِدْ فِي خَلْقِي أَشَدَّ تَوَاضُعاً لِي مِنْكَ فَمِنْ ثَمَّ خَصَصْتُكَ بِوَحْيِي وَ كَلَامِي مِنْ بَيْنِ خَلْقِي قَالَ وَ كَانَ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ إِذَا صَلَّي لَمْ يَنْفَتِلْ ⁽⁵⁾حَتَّي يُلْصِقَ خَدَّهُ الْأَيْمَنَ بِالْأَرْضِ وَ الْأَيْسَرَ ⁽⁶⁾.

«10»

اشاره

فس، تفسير القمي أَبِي عَنِ النَّضْرِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا يَقُولُونَ لَيْسَ لِمُوسَي مَا لِلرِّجَالِ وَ كَانَ مُوسَي إِذَا أَرَادَ الِاغْتِسَالَ ذَهَبَ إِلَي مَوْضِعٍ لَا يَرَاهُ فِيهِ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ وَ كَانَ يَوْماً يَغْتَسِلُ عَلَي شَطِّ نَهَرٍ وَ قَدْ وَضَعَ ثِيَابَهُ عَلَي صَخْرَةٍ فَأَمَرَ اللَّهُ الصَّخْرَةَ فَتَبَاعَدَتْ عَنْهُ حَتَّي نَظَرَ بَنُو إِسْرَائِيلَ إِلَيْهِ فَعَلِمُوا أَنَّهُ لَيْسَ

نعمت داده است. و فرعون او را در صندوقچه ای که بود در بین آب ودرخت پیدا کرد. وب ه این دلیل موسی نام گرفت که در زبان قبطی آب (مو) و درخت (سی) می باشد.⁽⁷⁾

روایت 8

علل الشرائع: امام باقر علیه السلام فرمود:خداوند متعال به موسی وحی کرد که: آیا می دانی که چرا تورا از بین مخلوقاتم برای صحبت کردن برگزیدم؟ موسی جواب داد: نه، پروردگارم نمی دانم. خداوند فرمود: ای موسی، من باطن مخلوقات خودم را پشت و رو کردم⁽⁸⁾

در بین آن ها کسی را متواضع تر از تو به خودم نیافتم؛ ای موسی تو هرگاه نماز می خواندی صورتت را به خاک می مالیدی.

قصص الانبیاء: با استناد به روایت صدوق از پدرش چنین روایتی نقل می کند.⁽⁹⁾

روایت 9

علل الشرائع: اسحاق بن عمار نقل می کند که از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: چهل تا سی روز وحی بر موسی نازل نشد: ایشان بر کوهی به نام اریحا در شام بالا رفت و فرمود: پروردگارا، اگر بخاطر گناهان قوم بنی اسرائیل وحیت را بر من محروم کرده ای به مانند گذشته از تو طلب مغفرت و بخشش می کنم. امام صادق می فرماید: خدا بر حضرت موسی وحی فرستاد و فرمود: آیا می دانی چرا در بین سایر مخلوقات تو را برای وحی و صحبت کردن انتخاب کردم؟ پروردگارا، من چیزی نمی دانم. خداوند فرمود: ای موسی من بندگانم را زیرو رو کردم و هیچ کدام را به اندازه تو متواضع تر به خودم ندیدم به این خاطر تو را برای وحی و صحبت کردن برگزیدم؛ امام صادق فرمود: هرگاه حضرت موسی نماز می خواند از نماز دست نمی کشید تا این که گونه راست و چپ خود را به خاک می چسباند.

روایت 10

تفسیر علی بن ابراهیم: امام صادق علیه السلام می فرماید: قوم بنی اسرائیل می گفتند که: موسی آن چه را که مردان دارند - آلت مردانگی - ندارد، حضرت موسی هرگاه قصد شستن داشت به جای می رفت که کسی از مردم او را نمی دید. روزی در کنار رودی، خود را می شست و لباس هایش را بر روی صخره ای گذاشته بود، خداوند به صخره دستور داد که از موسی دور شود تا این که قوم بنی اسرائیل او را دیدند و فهمیدند که موسی آن طور که می گویند نیست.

كَمَا قَالُوا فَأَنْزَلَ اللَّهُ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسي فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا إِلَي قَوْلِهِ وَجِيهاً ⁽¹⁾.

بيان

قال الشيخ الطبرسي رحمه الله اختلفوا فيما أوذي به موسي علي أقوال:

أحدها: أن موسي و هارون صعدا الجبل فمات هارون فقالت بنو إسرائيل أنت قتلته فأمر الله الملائكة فحملته حتي مروا به علي بني إسرائيل و تكلمت الملائكة بموته حتي عرفوا أنه قد مات و برأه الله من ذلك عن علي عليه السلام و ابن عباس و اختاره الجبائي.

و ثانيها: أن موسي عليه السلام كان حييا يغتسل وحده فقالوا ما يتستر منا إلا لعيب بجلده إما برص و إما أدرة فذهب مرة يغتسل فوضع ثوبه علي حجر فمر الحجر بثوبه فطلبه موسي فرآه بنو إسرائيل عريانا كأحسن الرجال خلقا فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا رواه - أبو هريرة مرفوعا و قال قوم إن ذلك لا يجوز لأن فيها إشهار النبي و إبداء سوأته علي رءوس الأشهاد و ذلك ينفر عنه.

و ثالثها: أن قارون استأجر مومسة ⁽²⁾لتقذف موسي بنفسها علي رءوس الملإ فعصمه الله تعالي من ذلك عن أبي العالية.

و رابعها: أنهم آذوه من حيث إنهم نسبوه إلي السحر و الجنون و الكذب بعد ما رأوا الآيات عن أبي مسلم انتهي ⁽³⁾.

و السيد قدس سره رد الثاني بأنه ليس يجوز أن يفعل الله تعالي بنبيه ما ذكروه من هتك العورة لتنزيهه من عاهة أخري فإنه تعالي قادر علي أن ينزهه مما قذفوه به علي وجه لا يلحقه معه فضيحة أخري و ليس يرمي بذلك أنبياء الله من يعرف أقدارهم. ثم قال و الذي روي في ذلك من الصحيح معروف و هو أن بني إسرائيل لما مات هارون

خداوند فرمود: ای کسانی که ایمان آورده اید به مانند آن هایی نباشید که حضرت موسی را اذیت کردند. و سپس خدا او را از آن چه درباره او می گفتند مبرا کرد، او نزد خداوند آبرومند و محترم بود.⁽⁴⁾

توضیح

شیخ طبرسی می فرماید: در آن چه که با آن حضرت موسی را اذیت می کردند، اختلاف است و چند قول وجود دارد:

یک: حضرت موسی و هارون به بالای یک کوه رفتند و در آن جا هارون فوت کرد. بنی اسرائیل گفتند ای موسی تو او را کشتی، سپس خداوند به ملائکه دستور داد تا او را نزد قوم بنی اسرائیل حمل کنند و ر آن جا ملائکه به مرگ عادی او اقرار کردند تا این که به آن ها ثابت شد که هارون خودش فوت کرده است؛ و خداوند این گونه حضرت موسی را از این تهمت مبرا کرد. این حدیث از حضرت علی علیه السلام و ابن عباس علیه السلام روایت شده است و جبایی آن را اختیار کره است.

دو: حضرت موسی به خاطر حیا و شرمی که داشت به تنهایی خود را می شست. بنی اسرائیل گفتند: به خاطر عیبی که بر پوستش است از ما پنهان می شود، یا بیماری پیسی و یا نقصی (فتق بیضه) دارد. یک بار که برای شستن خود به بیرون رفته بود لباس هایش را بر روی یک تخته سنگ انداخت. تخته سنگ لباس هایش را برد و موسی برای گرفتن آن ها رفت و در این حال به صورت عریان، قوم موسی او را دیدند و فهمیدند که هیچ عیبی ندارد و به مانند یک انسان زیبا و کامل است. و خدا این گونه او را از تهمت قوم بنی اسرائیل مبرا کرد. ابوهریره این را به صورت مرفوع نقل کرده است؛ و قومی گفتند: این جایز نیست زیرا در آن آشکار کردن و نشان دادن زشتی پیامبر در برابر مردم است و از چنین کاری پرهیز می شود.

سه: قارون یک زن فاحشه را اجیر کرد که در جلوی مردم بر روی موسی بپرد. و خداوند او را از این کار فاحشه حفظ کرد. این روایت از ابوالعالیة نقل شده است.

چهار: بعد از این که معجزات پیامبریش را دیدند او را به جادو و دیوانگی و دروغگویی متهم کردند. این روایت از ابومسلم نقل شده است.⁽⁵⁾

سید قدس سره وجه دوم را رد می کند و می گوید امکان ندارد که خداوند این چنین عورت پیامبر خود را برای منزه کردنش از یک ننگ دیگر، آشکار کند. خداوند خودش بهتر می تواند پیامبرش را از تهمت هایی که به او زده اند منزه کند، به صورتی که یک بی حرمتی دیگری به وجود نیاورد و کسی که قدر و منزلت پیامبران را می شناسد این چنین به آن ها تهمت نمی زند.

سپس فرمود: آن چه که درباره این، از احادیث صحیح روایت شده معروف است و آن این که وقتی هارون فوت شد

عليه السلام قرفوه ⁽¹⁾بأنه قتله لأنهم كانوا إلي هارون أميل ⁽²⁾فبرأه الله تعالي من ذلك بأن أمر الملائكة بأن حملت هارون ميتا و مرت به علي بني إسرائيل ناطقة بموته و مبرئة لموسي عليه السلام من قتله و هذا الوجه يروي عن أمير المؤمنين عليه السلام و روي أيضا أن موسي عليه السلام نادي أخاه هارون فخرج من قبره فسأله هل قتله فقال لا ثم عاد. انتهي ⁽³⁾

أقول: بعد ورود الخبر الحسن كالصحيح لا يتجه الجزم ببطلانه إذا ليس فيه من الفضيحة بعد كونه لتبريه عما نسب إليه ما يلزم الحكم بنفيها و الله يعلم.

«11»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ أَبَانٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: قُلْتُ لَهُ لِمَ سُمِّيَتِ التَّلْبِيَةُ تَلْبِيَةً قَالَ إِجَابَةً أَجَابَ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ رَبَّهُ ⁽⁴⁾.

«12»

ع، علل الشرائع بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُخْتَارٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامِ يَقُولُ مَرَّ مُوسَي بْنُ عِمْرَانَ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي سَبْعِينَ نَبِيّاً عَلَي فِجَاجِ الرَّوْحَاءِ عَلَيْهِمُ الْعَبَاءُ الْقَطَوَانِيَّةُ يَقُولُ لَبَّيْكَ عَبْدُكَ وَ ابْنُ عَبْدِكَ لَبَّيْكَ ⁽⁵⁾.

«13»

اشاره

ع، علل الشرائع أَبِي عَنِ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ أَخِيهِ عَلِيٍّ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: مَرَّ مُوسَي النَّبِيُّ عَلَيْهِ السَّلَامُ بِصَفَائِحِ الرَّوْحَاءِ عَلَي جَمَلٍ أَحْمَرَ خِطَامُهُ مِنْ لِيفٍ عَلَيْهِ عَبَاءَتَانِ قَطَوَانِيَّتَانِ وَ هُوَ يَقُولُ لَبَّيْكَ يَا كَرِيمُ لَبَّيْكَ الْخَبَرَ ⁽⁶⁾.

بيان

الصفح من الجبل مضطجعه و الجمع صفاح والصفائح حجارة عراض رقاق و الروحاء موضع بين الحرمين علي ثلاثين أو أربعين ميلا من المدينة.

و القطوانية عباءة بيضاء قصيرة الخمل منسوبة إلي قطوان محركة موضع بالكوفة.

حضرت موسی را به کشتن او متهم کردند، چون آن ها به هارون بیشتر تمایل داشتند. و خداوند متعال موسی را از این کار این گونه مبرا کرد که به ملائکه دستور داد که جسد هارون را حمل کردند و آن را به بین مردم بنی اسرائیل برد و جسد به مرگ خودش اقرار کرد و موسی را از کشتن او مبرا کرد. این صورت از حدیث از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده است.

و به صورت دیگر روایت شده است که: حضرت موسی برادرش هارون علیه السلام را در قبر صدا زد و هارون از قبر خارج شد و حضرت موسی از او پرسید، آیا من تو را کشتم؟ و هارون علیه السلام جواب داد: نه، پس هارون به قبر بازگشت. پایان سخن.⁽⁷⁾

می گویم: بعد از ورود خبر حسن مانند صحیح نمی توان به بطلان آن یقین پیدا کرد، زیرا در آن رسوایی نیست بعد از آن که برای تبرئه کردن او از نسبتی که به او دادند آمده است و لازم است این نسبت از وی نفی شود. و خدا می داند

روایت 11

علل الشرائع: ابن الولید از امام باقر علیه السلام نقل می کند: از ایشان پرسیدم، چرا لبیک گفتن را را تلبیة نامیدند؟ فرمود: این جوابی بود که حضرت موسی برای فرمانبرداری از امر خداوند گفت.⁽⁸⁾

روایت 12

علل الشرائع: ابو بصیر روایت می کند که امام باقر علیه السلام فرمود: حضرت موسی در گردنه روحاء در بین هفتاد پیامبر که یک عبای سفید از جنس پنبه بر تن داشتند می گذشت و می گفت: بندگانت تو را لبیک می گویند.

روایت 13

علل الشرائع: امام صادق علیه السلام می فرماید: حضرت موسی که یک عبای سفید از جنس پنبه بر تن داشت در گردنه روحاء بر کوه سرخ می گذشت و می گفت: لبیک ای خداوند لبیک.

توضیح

الصفح من الجبل: بستر آن است و جمع آن: صفاح است. صفائح: تخته سنگی پهن و باریک. روحاء: محلی در بین الحرمین در سی یا چهل میلی شهر مدینه است. قطوانیه: یک عبای سفید و با پرزهای کوتاه که منسوب به منطقه قطوان - با حرکت حروف - ، منطقه ای در کوفه است.

«14»

ع، علل الشرائع أَبِي عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِسْحَاقَ التَّاجِرِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعِيدٍ ⁽¹⁾عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَي وَ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: أَحْرَمَ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ مِنْ رَمْلَةِ مِصْرَ وَ مَرَّ بِصَفَائِحِ الرَّوْحَاءِ مُحْرِماً يَقُودُ نَاقَتَهُ بِخِطَامٍ مِنْ لِيفٍ فَلَبَّي تُجِيبُهُ الْجِبَالُ ⁽²⁾.

«15»

ص، قصص الأنبياء عليهم السلام سُئِلَ الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَيُّهُمَا مَاتَ هَارُونُ مَاتَ قَبْلُ أَمْ مُوسَي صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا قَالَ هَارُونُ مَاتَ قَبْلَ مُوسَي وَ سُئِلَ أَيُّهُمَا كَانَ أَكْبَرُ هَارُونُ أَمْ مُوسَي قَالَ هَارُونُ قَالَ وَ كَانَ اسْمُ ابْنَيْ هَارُونَ شَبَّرَ وَ شَبِيراً وَ تَفْسِيرُهُمَا بِالْعَرَبِيَّةِ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله رَأَيْتُ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسَي وَ عِيسَي صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ فَأَمَّا مُوسَي فَرَجُلٌ طُوَالٌ سَبِطٌ يُشْبِهُ رِجَالَ الزُّطِّ ⁽³⁾وَ رِجَالَ أَهْلِ شَبْوَةَ ⁽⁴⁾وَ أَمَّا عِيسَي فَرَجُلٌ أَحْمَرُ جَعْدٌ رَبْعَةٌ ⁽⁵⁾قَالَ ثُمَّ سَكَتَ وَ قِيلَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَإِبْرَاهِيمُ قَالَ انْظُرُوا إِلَي صَاحِبِكُمْ يَعْنِي نَفْسَهُ صلي الله عليه و آله ⁽⁶⁾.

«16»

كا، الكافي الْعِدَّةُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَزَنْطِيِّ عَنْ أَبَانٍ عَنْ زَيْدٍ الشَّحَّامِ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: حَجَّ مُوسَي بْنُ عِمْرَانَ وَ مَعَهُ سَبْعُونَ نَبِيّاً مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ خُطُمُ إِبِلِهِمْ مِنْ لِيفٍ يُلَبُّونَ وَ تُجِيبُهُمُ الْجِبَالُ وَ عَلَي مُوسَي عَبَاءَتَانِ قَطَوَانِيَّتَانِ يَقُولُ لَبَّيْكَ عَبْدُكَ ابْنُ عَبْدِكَ ⁽⁷⁾.

«17»

اشاره

كا، الكافي الْعِدَّةُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْأَهْوَازِيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي الْبِلَادِ عَنْ أَبِي بِلَالٍ الْمَكِّيِّ قَالَ: رَأَيْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ دَخَلَ الْحِجْرَ مِنْ نَاحِيَةِ الْبَابِ فَقَامَ يُصَلِّي عَلَي قَدْرِ ذِرَاعَيْنِ مِنَ الْبَيْتِ فَقُلْتُ لَهُ مَا رَأَيْتُ أَحَداً مِنْ أَهْلِ بَيْتِكَ يُصَلِّي بِحِيَالِ الْمِيزَابِ فَقَالَ هَذَا مُصَلَّي شَبِيرٍ وَ شَبَّرَ ابْنَيْ هَارُونَ ⁽⁸⁾.

روایت 14

علل الشرائع: امام باقر علیه السلام می فرماید: موسی از رمله مصر احرام گرفت و با حالت احرام از صفایح - تخته سنگ ها - منطقه روحا گذشت در حالی که مهار شترش لیف خرما بود بود خداوند را لبیک می گفت و کوهها هم جواب لبیک او را می دادند.⁽⁹⁾

روایت 15

قصص الانبیاء: از امام صادق علیه السلام پرسیدند: هارون زودتر فوت کرد یا حضرت موسی؟ فرمود: هارون قبل از موسی فوت شد. پرسیدند: کدام یک بزرگتر بودند (از نظر سنی)؟ جواب داد: هارون و فرمود: اسم دو پسر هارون، شبر و شبیر بودند و معنی آن ها به عربی حسن و حسین است. امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: ابراهیم و موسی و عیسی (علیهم السلام) را دیدم، موسی مردی بلند قامت با موهای بلند که به مردان قبیله ی زط و شبوه شباهت داشت و اما عیسی علیه السلام مردی با رنگ پوست قرمزو با موهای مجعد و قدی متوسط بود سپس پیامبر مکث کرد و از ایشان پرسیدند: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم پس ابراهیم چگونه بود؟ فرمود: به دوستتان نگاه کنید، و منظورش خودش بود.⁽¹⁰⁾

روایت 16

کافی: امام باقر علیه السلام فرمود:حضرت موسی همراه هفتاد پیامبر بنی اسرائیلی حج می کرد، مهار شترانشان لیف خرما بود و لبیک می گفتند و کوهها به آن ها پاسخ می دادند؛ و موسی دو عبای قطوانی پوشیده بود و می گفت: لبیک، - من - بنده تو و پسر بنده تو - هستم - .⁽¹¹⁾

روایت 17

کافی: أبی بلال مکّی روایت می کند که امام صادق علیه السلام از ناحیه باب وارد حجر شد و در دو ذراع خانه شروع به نماز خواندن کرد. گفتم: من تا حالا هیچ کدام از اهل بیتت را ندیدم که مقابل ناودان نماز بگذارند. فرمود: این مصلای شبر وشبیر فرزندان هارون است. ⁽¹²⁾

«18»

اشاره

صح، صحيفة الرضا عليه السلام عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ مُوسَي بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَ رَبَّهُ وَ رَفَعَ يَدَيْهِ فَقَالَ يَا رَبِّ أَيْنَ ذَهَبْتَ أُوذِيتُ فَأَوْحَي اللَّهُ تَعَالَي إِلَيْهِ يَا مُوسَي إِنَّ فِي عَسْكَرِكَ غَمَّازاً فَقَالَ يَا رَبِّ دُلَّنِي عَلَيْهِ فَأَوْحَي اللَّهُ تَعَالَي إِلَيْهِ أَنِّي أُبْغِضُ الْغَمَّازَ فَكَيْفَ أَغْمِزُ ⁽¹⁾.

قال الثعلبي قال كعب الأحبار كان هارون بن عمران نبي الله رجلا فصيح اللسان بين الكلام و إذا تكلم تكلم بتؤدة و علم و كان أطول من موسي و كان علي أرنبته ⁽²⁾شامة و علي طرف لسانه أيضا شامة و كان موسي بن عمران نبي الله رجلا آدم جعدا طويلا كأنه من رجال أزدشنوءة و كان بلسانه عقدة ثقل و كانت فيه سرعة و عجلة و كان أيضا علي طرف لسانه شامة سوداء. ⁽³⁾

بيان

قال الفيروزآبادي أزدشنوءة و قد تشدد الواو قبيلة سميت لشنآن بينهم.

«19»

فس، تفسير القمي وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ قَالَ أَيَّامُ اللَّهِ ثَلَاثَةٌ يَوْمُ الْقَائِمِ وَ يَوْمُ الْمَوْتِ وَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ ⁽⁴⁾

قَوْلُهُ يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا قَالَ كَانَ فِي عِلْمِ اللَّهِ أَنَّهُمْ يَصْبِرُونَ عَلَي مَا يُصِيبُهُمْ فَجَعَلَهُمْ أَئِمَّةً⁽⁵⁾.

«20»

اشاره

فس، تفسير القمي وَ كانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً أَيْ ذَا جَاهٍ أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمُعَلَّي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ رَفَعَهُ إِلَيْهِمْ قَالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ فِي عَلِيٍّ وَ الْأَئِمَّةِ كَمَا آذَوْا مُوسي فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا ⁽⁶⁾.

روایت 18

صحیفة الرضا علیه السلام: امام رضا از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم روایت می کند که ایشان فرمودند: حضرت موسی دست هایش را بالا برد و دعا کرد و گفت: خدایا هر جا رفتم مرا اذیت کردند. خداوند به او وحی فرستاد که: ای موسی در میان سپاهت یک سخن چین وجود دارد. گفت: خدایا آن را به من نشان بده. خداوند فرمود: من از انسان سخن چین بدم می آید چگونه می توانم خودم سخن چینی کنم!.⁽⁷⁾ثعلبی می گوید: کعب الاحبار گفت: هارون بن عمران علیه السلام پیامبر خدا، مردی ناطق و فصیح بود و هرگاه صحبت می کرد با آرامش و وقار و آگاهی حرف می زد و از موسی بلند قدتر بود و در کنار بینیش و همچنین کنار زبانش خال سیاه وجود داشت، و موسی پیامبر خدا مردی با موهای مجعد بود که انگار از مردان قبیله أزد و شنوءة بود و بر روی زبانش یک گره بزرگ وجود داشت به این خاطر حرفهایش را با سرعت و عجله ادا می کرد و همچنین در کنار زبانش یک خال سیاه وجود داشت.⁽⁸⁾

توضیح

فیروزآبادی می گوید: قبیله أزد و شنوءة که بر روی واو تشدید هست قبیله ای هستند که به خاطر دشمنی و عداوت در بینشان به این نام معروف شدند.

روایت 19

تفسیر علی بن ابراهیم: «و ذکّرهم بأیام الله» می گوید که: ایام الله سه نوع است: روز ظهور حضرت قائم، روز مرگ، و روز قیامت است.⁽⁹⁾کلام او: «یهدون بأمرنا لمّا صبّروا» خداوند می دانست که آن ها بر بلاها و مصیبت های از جانب خداوند صبر می کنند به خاطر این آن ها را امام قرار داد.⁽¹⁰⁾

روایت 20

تفسیر علی بن ابراهیم: «و کان عند الله وجیها» یعنی دارای مقام و جایگاهی بودند. از محمد بن مروان در حدیثی مرفوع روایت است که آن ها گفتند: ای کسانی که ایمان آوردید در باره علی و امامان علیهم السلام رسول خداوند را اذیت نکنید آن چنان که موسی را اذیت کردند و خداوند موسی را از آن چه که گفته بودند مبرا کرد.⁽¹¹⁾

باب 2 أحوال موسي عليه السلام من حين ولادته إلي نبوته

الآيات

القصص: «نَتْلُوا عَلَيْكَ مِنْ نَبَإِ مُوسي وَ فِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ* إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ وَ جَعَلَ أَهْلَها شِيَعاً يَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَ يَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ إِنَّهُ كانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ* وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَي الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ وَ نُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَ نُرِيَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما كانُوا يَحْذَرُونَ وَ أَوْحَيْنا إِلي أُمِّ مُوسي أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَ لا تَخافِي وَ لا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ* فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما كانُوا خاطِئِينَ* وَ قالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَ لَكَ لا تَقْتُلُوهُ عَسي أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ* وَ أَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسي فارِغاً إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْ لا أَنْ رَبَطْنا عَلي قَلْبِها لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ* وَ قالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ* وَ حَرَّمْنا عَلَيْهِ الْمَراضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقالَتْ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلي أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ* فَرَدَدْناهُ إِلي أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ* وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوي آتَيْناهُ حُكْماً وَ عِلْماً وَ كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ* وَ دَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلي حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِها فَوَجَدَ فِيها رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ هذا مِنْ شِيعَتِهِ وَ هذا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَي الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسي فَقَضي عَلَيْهِ قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ* قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ* قالَ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ* فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خائِفاً يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قالَ لَهُ مُوسي إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ* فَلَمَّا أَنْ أَرادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَهُما قالَ يا مُوسي أَ تُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ وَ ما تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ* وَ جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَي الْمَدِينَةِ يَسْعي قالَ يا مُوسي إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ

باب دوم: داستان حضرت موسی از زمان ولادت تا زمان نبوتش

آیات

نَتْلُوا عَلَیْکَ مِن نَّبَإِ مُوسَی وَفِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ * إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِی الْأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِیَعًا یَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِّنْهُمْ یُذَبِّحُ أَبْنَاءهُمْ وَیَسْتَحْیِی نِسَاءهُمْ إِنَّهُ کَانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ* وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ* وَنُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَنُرِی فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُم مَّا کَانُوا یَحْذَرُونَ* وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَلَا تَخَافِی وَلَا تَحْزَنِی إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ * فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا کَانُوا خَاطِئِینَ* وَقَالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَیْنٍ لِّی وَلَکَ لَا تَقْتُلُوهُ عَسَی أَن یَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَهُمْ لَا یَشْعُرُونَ* وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فَارِغًا إِن کَادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْلَا أَن رَّبَطْنَا عَلَی قَلْبِهَا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ* وَقَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَهُمْ لَا یَشْعُرُونَ* وَحَرَّمْنَا عَلَیْهِ الْمَرَاضِعَ مِن قَبْلُ فَقَالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَی أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ * فَرَدَدْنَاهُ إِلَی أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لَا یَعْلَمُونَ* وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَی آتَیْنَاهُ حُکْمًا وَعِلْمًا وَکَذَلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ* وَدَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلَی حِینِ غَفْلَةٍ مِّنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِیهَا رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلَانِ هَذَا مِن شِیعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِی مِن شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ فَوَکَزَهُ مُوسَی فَقَضَی عَلَیْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُّضِلٌّ مُّبِینٌ* قَالَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ * قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیرًا لِّلْمُجْرِمِینَ * فَأَصْبَحَ فِی الْمَدِینَةِ خَائِفًا یَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِی اسْتَنصَرَهُ بِالْأَمْسِ یَسْتَصْرِخُهُ قَالَ لَهُ مُوسَی إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُّبِینٌ * فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَن یَبْطِشَ بِالَّذِی هُوَ عَدُوٌّ لَّهُمَا قَالَ یَا مُوسَی أَتُرِیدُ أَن تَقْتُلَنِی کَمَا - قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِن تُرِیدُ إِلَّا أَن تَکُونَ جَبَّارًا فِی الْأَرْضِ وَمَا تُرِیدُ أَن تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ* وَجَاء رَجُلٌ مِّنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعَی قَالَ یَا مُوسَی إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ

مِنَ النَّاصِحِينَ* فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً يَتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ* وَ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ قالَ عَسي رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ* وَ لَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودانِ قالَ ما خَطْبُكُما قالَتا لا نَسْقِي حَتَّي يُصْدِرَ الرِّعاءُ وَ أَبُونا شَيْخٌ كَبِيرٌ* فَسَقي لَهُما ثُمَّ تَوَلَّي إِلَي الظِّلِّ فَقالَ رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ* فَجاءَتْهُ إِحْداهُما تَمْشِي عَلَي اسْتِحْياءٍ قالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ ما سَقَيْتَ لَنا فَلَمَّا جاءَهُ وَ قَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ قالَ لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ* قالَتْ إِحْداهُما يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ* قالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَي ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ عَلي أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ وَ ما أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ* قالَ ذلِكَ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلا عُدْوانَ عَلَيَّ وَ اللَّهُ عَلي ما نَقُولُ وَكِيلٌ* فَلَمَّا قَضي مُوسَي الْأَجَلَ وَ سارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً قالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ ناراً لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ* فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يا مُوسي إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ* وَ أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّي مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ يا مُوسي أَقْبِلْ وَ لا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ* اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَ اضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلي فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ* قالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ* وَ أَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ* قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَ نَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بِآياتِنا أَنْتُما وَ مَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ»(3 - 35)

تفسير

قال الطبرسي نور الله ضريحه: عَلا فِي الْأَرْضِ أي بغي و تجبر في أرض مصر وَ جَعَلَ أَهْلَها شِيَعاً أي فرقا يكرم أقواما و يذل آخرين أو جعل بني إسرائيل أقواما في الخدمة و التسخير يَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ يعني بني إسرائيل يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَ يَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ يقتل الأبناء و يستبقي البنات و لا يقتلهن و ذلك أن بعض الكهنة قال له إن مولودا يولد في بني إسرائيل يكون سبب ذهاب ملكك و قيل رأي فرعون في منامه أن نارا أقبلت من بيت المقدس حتي اشتملت علي بيوت مصر فأحرقت القبط و تركت بني

مِنَ النَّاصِحِینَ* فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا یَتَرَقَّبُ قَالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ* وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاء مَدْیَنَ قَالَ عَسَی رَبِّی أَن یَهْدِیَنِی سَوَاء السَّبِیلِ* وَلَمَّا وَرَدَ مَاء مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِّنَ النَّاسِ یَسْقُونَ وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأتَیْنِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطْبُکُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِی حَتَّی یُصْدِرَ الرِّعَاء وَأَبُونَا شَیْخٌ کَبِیرٌ* فَسَقَی لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّی إِلَی الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ* فَجَاءتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیَاء قَالَتْ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مَا سَقَیْتَ لَنَا فَلَمَّا جَاءهُ وَقَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَصَ قَالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ* قَالَتْ إِحْدَاهُمَا یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ* قَالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هَاتَیْنِ عَلَی أَن تَأْجُرَنِی ثَمَانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِندِکَ وَمَا أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ سَتَجِدُنِی إِن شَاء اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ* قَالَ ذَلِکَ بَیْنِی وَبَیْنَکَ أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَیَّ وَاللَّهُ عَلَی مَا نَقُولُ وَکِیلٌ* فَلَمَّا قَضَی مُوسَیالْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِن جَانِبِ الطُّورِ نَارًا قَالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نَارًا لَّعَلِّی آتِیکُم مِّنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ* فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِی مِن شَاطِئِ الْوَادِی الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبَارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَن یَا مُوسَی إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ* وَأَنْ أَلْقِ عَصَاکَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ کَآن ها جَانٌّ وَلَّی مُدْبِرًا وَلَمْ یُعَقِّبْ یَا مُوسَی أَقْبِلْ وَلَا تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الْآمِنِینَ* اسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاء مِنْ غَیْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِکَ بُرْهَانَانِ مِن رَّبِّکَ إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ إِنَّهُمْ کَانُوا قَوْمًا فَاسِقِینَ* قَالَ رَبِّ إِنِّی قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْسًا فَأَخَافُ أَن یَقْتُلُونِ* وَأَخِی هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِیَ رِدْءًا یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخَافُ أَن یُکَذِّبُونِ* قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَنَجْعَلُ لَکُمَا سُلْطَانًا فَلَا یَصِلُونَ إِلَیْکُمَا بِآیَاتِنَا أَنتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغَالِبُونَ* ⁽¹⁾

{[بخشی] از گزارش [حال] موسی و فرعون را برای [آگاهی] مردمی که ایمان می‌آورند به درستی بر تو می‌خوانیمفرعون در سرزمین [مصر] سر برافراشت و مردم آن را طبقه طبقه ساخت طبقه‌ای از آنان را زبون می‌داشت پسرانشان را سر می‌برید و زنانشان را [برای بهره‌کشی] زنده بر جای می‌گذاشت که وی از فسادکاران بودو خواستیم بر کسانی که در آن سرزمین فرو دست‌شده بودند منت نهیم و آنان را پیشوایان [مردم] گردانیم و ایشان را وارث [زمین] کنیمو در زمین قدرتشان دهیم و [از طرفی] به فرعون و هامان و لشکریانشان آن چه را که از جانب آنان بیمناک بودند بنمایانیمو به مادر موسی وحی کردیم که او را شیر ده و چون بر او بیمناک شدی او را در نیل بینداز و مترس و اندوه مدار که ما او را به تو بازمی‌گردانیم و از [زمره] پیمبرانش قرار می‌دهیمپس خاندان فرعون او را [از آب] برگرفتند تا سرانجام دشمن [جان] آنان و مایه اندوهشان باشد آری فرعون و هامان و لشکریان آن ها خطاکار بودندو همسر فرعون گفت [این کودک] نور چشم من و تو خواهد بود او را مکشید شاید برای ما سودمند باشد یا او را به فرزندی بگیریم ولی آن ها خبر نداشتندو دل مادر موسی [از هر چیز جز از فکر فرزند] تهی گشت اگر قلبش را استوار نساخته بودیم تا از ایمان‌آورندگان باشد چیزی نمانده بود که آن [راز] را افشا کندو به خواهر [موسی] گفت از پی او برو پس او را از دور دید در حالی که آنان متوجه نبودندو از پیش شیر دایگان را بر او حرام گردانیده بودیم پس [خواهرش آمد و] گفت آیا شما را بر خانواده‌ای راهنمایی کنم که برای شما از وی سرپرستی کنند و خیرخواه او باشندپس او را به مادرش بازگردانیدیم تا چشمش [بدو] روشن شود و غم نخورد و بداند که وعده خدا درست است ولی بیشترشان نمی‌دانندو چون به رشد و کمال خویش رسید به او حکمت و دانش عطا کردیم و نیکوکاران را چنین پاداش می‌دهیمو داخل شهر شد بی‌آن که مردمش متوجه باشند پس دو مرد را با هم در زد و خورد یافت‌یکی از پیروان او و دیگری از دشمنانش [بود] آن کس که از پیروانش بود بر ضد کسی که دشمن وی بود از او یاری خواست پس موسی مشتی بدو زد و او را کشت گفت این کار شیطان است چرا که او دشمنی گمراه‌کننده [و] آشکار استگفت پروردگارا من بر خویشتن ستم کردم مرا ببخش پس خدا از او درگذشت که وی آمرزنده مهربان است[موسی] گفت پروردگارا به پاس نعمتی که بر من ارزانی داشتی هرگز پشتیبان مجرمان نخواهم بودصبحگاهان در شهر بیمناک و در انتظار [حادثه‌ای] بود ناگاه همان کسی که دیروز از وی یاری خواسته بود [باز] با فریاد از او یاری خواست موسی به او گفت به راستی که تو آشکارا گمراهیو چون خواست به سوی آن که دشمن هر دوشان بود حمله آورد گفت ای موسی آیا می‌خواهی مرا بکشی چنانکه دیروز شخصی را کشتی تو می‌خواهی در این سرزمین فقط زورگو باشی و نمی‌خواهی از اصلاحگران باشیو از دورافتاده‌ترین [نقطه] شهر مردی دوان دوان آمد [و] گفت ای موسی سران قوم در باره تو مشورت می‌کنند تا تو را بکشند پس [از شهر] خارج شو من جدا از خیرخواهان توامموسی ترسان و نگران از آن جا بیرون رفت [در حالی که می]گفت پروردگارا مرا از گروه ستمکاران نجات بخشو چون به سوی [شهر] مدین رو نهاد [با خود] گفت امید است پروردگارم مرا به راه راست هدایت کندو چون به آب مدین رسید گروهی از مردم را بر آن یافت که [دامهای خود را ] آب می‌دادند و پشت‌سرشان دو زن را یافت که [گوسفندان خود را] دور می‌کردند [موسی] گفت منظورتان [از این کار] چیست گفتند [ما به گوسفندان خود] آب نمی‌دهیم تا شبانان [همگی گوسفندانشان را] برگردانند و پدر ما پیری سالخورده استپس برای آن دو [گوسفندان را] آب داد آنگاه به سوی سایه برگشت و گفت پروردگارا من به هر خیری که سویم بفرستی سخت نیازمندمپس یکی از آن دو زن در حالی که به آزرم گام بر می‌داشت نزد وی آمد [و] گفت پدرم تو را می‌طلبد تا تو را به پاداش آب‌دادن [گوسفندان] برای ما مزد دهد و چون [موسی] نزد او آمد و سرگذشت [خود] را بر او حکایت کرد [وی] گفت مترس که از گروه ستمگران نجات یافتییکی از آن دو [دختر] گفت ای پدر او را استخدام کن چرا که بهترین کسی است که استخدام می‌کنی هم نیرومند [و هم] در خور اعتماد است[شعیب] گفت من می‌خواهم یکی از این دو دختر خود را [که مشاهده می‌کنی] به نکاح تو در آورم به این [شرط] که هشت‌سال برای من کار کنی و اگر ده سال را تمام گردانی اختیار با تو است و نمی‌خواهم بر تو سخت گیرم و مرا ان شاء الله از درستکاران خواهی یافت*[موسی] گفت این [قرار داد] میان من و تو باشد که هر یک از دو مدت را به انجام رسانیدم بر من تعدی [روا] نباشد و خدا بر آن چه می‌گوییم وکیل استو چون موسی آن مدت را به پایان رسانید و همسرش را [همراه] برد آتشی را از دور در کنار طور مشاهده کرد به خانواده خود گفت [این جا] بمانید که من آتشی از دور دیدم شاید خبری از آن یا شعله‌ای آتش برایتان بیاورم باشد که خود را گرم کنیدپس چون به آن [آتش] رسید از جانب راست وادی در آن جایگاه مبارک از آن درخت ندا آمد که ای موسی منم من خداوند پروردگار جهانیانو [فرمود] عصای خود را بیفکن پس چون دید آن مثل ماری می‌جنبد پشت کرد و برنگشت ای موسی پیش آی و مترس که تو در امانیدست‌خود را به گریبانت ببر تا سپید بی‌گزند بیرون بیاید و [برای رهایی ] از این هراس بازویت را به خویشتن بچسبان این دو [نشانه] دو برهان از جانب پروردگار تو است [که باید] به سوی فرعون و سران [کشور] او [ببری] زیرا آنان همواره قومی نافرمانندگفت پروردگارا من کسی از ایشان را کشته‌ام می‌ترسم مرا بکشندو برادرم هارون از من زبان‌آورتر است پس او را با من به دستیاری گسیل دار تا مرا تصدیق کند زیرا می‌ترسم مرا تکذیب کنند*فرمود به زودی بازویت را به [وسیله] برادرت نیرومند خواهیم کرد و برای شما هر دو تسلطی قرار خواهیم داد که با [وجود] آیات ما به شما دست نخواهند یافت‌شما و هر که شما را پیروی کند چیره خواهید بود.

تفسیر

طبرسی گفت: «علا فی الأرض» یعنی در سرزمین مصر ظلم و ستم کرد «و جعل أهلها شیعا» یعنی آن ها را به گروه هایی تقسیم کرد، گروهی را گرامی داشتند و گروهی را ذلیلی می کردند یا این که بنی اسراییل را گروه های مختلفی از جهت خدمت کردن و بیگاری کشی قرار داد. «فیستضعف طائفه منهم» یعنی بنی اسرائیل «یذبح ابناءهم و لیستحی نساءهم» پسرها را می کشتند و دختران را نمی کشتند و آن ها زنده می گذاشتند. چون بعضی از کاهنان به او گفته بودند که پسربچه ای در بنی اسراییل به دنیا می آید که باعث نابودی ملک و پادشاهی تو می شود. و گفته شده که فرعون خواب دید که آتشی به سوی بیت المقدس آمد و خانه های مصر را دربرگرفت و شهر قبط را سوزاند ولی قوم بنی

إسرائيل فسأل علماء قومه فقالوا يخرج من هذا البلد رجل يكون هلاك مصر علي يده وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَي الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أي إن فرعون كان يريد إهلاك بني إسرائيل و نحن نريد أن نمن عليهم وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً أي قادة و رؤساء في الخير وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ لديار فرعون و قومه و أموالهم وَ نُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ أي أرض مصر مِنْهُمْ أي من بني إسرائيل ما كانُوا يَحْذَرُونَ من ذهاب الملك علي يد رجل منهم قال الضحاك عاش فرعون ⁽¹⁾أربعمائة سنة و كان قصيرا دميما ⁽²⁾و هو أول من خضب بالسواد و عاش موسي عليه السلام مائة و عشرين سنة. ⁽³⁾.

وَ أَوْحَيْنا إِلي أُمِّ مُوسي أي ألهمناها و قذفناها في قلبها و ليس بوحي نبوة و قيل أتاها جبرئيل عليه السلام بذلك و قيل كان الوحي رؤيا منام عبر عنها من تثق به من علماء بني إسرائيل أَنْ أَرْضِعِيهِ ما لم تخافي عليه الطلب فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ القتل فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ أي في البحر و هو النيل وَ لا تَخافِي عليه الضيعة وَ لا تَحْزَنِي عن فراقه إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ سالما عن قريب.

قال وهب لما حملت بموسي أمه كتمت أمرها عن جميع الناس و لم يطلع علي حملها أحد من خلق الله و ذلك شي‌ء ستره الله لما أراد أن يمن به علي بني إسرائيل فلما كانت السنة التي تولد فيها موسي بعث فرعون القوابل و تقدم إليهن أن يفتشن النساء تفتيشا لم يفتشنه قبل ذلك و حملت أم موسي فلم ينتأ بطنها ⁽⁴⁾و لم يتغير لونها و لم

اسراییل را رها کرد. او از عالمان بنی اسراییل پرسید. آن ها گفتند: از این شهر مردی خارج می شود که نابودی مصر در دستان اوست.

«نرید أن نمنّ علی الذین استضعفوا» یعنی فرعون قصد نابودکردن قوم بنی اسراییل را داشت و ما قصد منت نهادن بر آن ها را داریم. «و نجعلهم ائمه» یعنی آن ها را راهبر و پیشوا در امور نیک قرار دادیم. «و نجعلهم الوارثین» بر سرزمین فرعون و قوم و اموالش. «و نمکنّ لهم فی الأرض» یعنی در سرزمین مصر «منهم» یعنی از بنی اسرائیل «ما کانوا یحزرون» از نابودی ملک و پادشاهی به دست مردی از آن ها. ضحاک گفت: فرعون چهارصد سال عمر کرد و قیافه کوتاه و زشت داشت و اولین کسی بود که موهایش را رنگ سیاه زد و موسی صد و سی سال عمر کرد. «و أوحینا إلی أمّ موسی» یعنی بر او الهام کردیم، به دلش انداختیم به صورت وحی پیامبری نبود. و گفته شده که جبرئیل آن وحی را برای او آورد. و گفته شده: که وحی به صورت رویایی بود که در خواب دید و به وسیله یکی از علمای بنی اسراییل که مورد اعتمادش بود، تعبیر شد. «أن أرضعیه» تا زمانی که نترسیده ای بر او از طلب. «و إذا خفتم علیه» بر کشته شدن او «فألقیه فی الیمّ» در دریا، رود نیل. «ولا تخافی» بر گم شدن و مردنش. «و لا تحزنی» از دوری و جدایی از او. «إنّا رادّوه إلیک» به سلامت و به زودی.

وهب گفت: وقتی که مادر حضرت موسی بر او حامله شد، حامله شدنش را بر همه مردم پنهان کرد و هیچ کس را از حامله شدنش باخبر نکرد و این چیزی است که هنگامی که خداوند می خواست با آن بر بنی اسراییل منت بگذارد آن را از آن ها مخفی نگه داشت. و در آن سال که حضرت موسی متولد می شد فرعون زنان قابله را به سوی زنان بنی اسراییل فرستاد تا آن ها را طوری بگردد و بررسی کند که تا به حال آن ها را آن طوری نگشته باشد. مادر موسی حامله بود ولی شکمش بزرگ نشده بود و رنگش عوض نشده بود

يظهر لبنها فكانت القوابل لا يعرضن لها فلما كانت الليلة التي ولد فيها موسي ولدته أمه و لا رقيب عليها و لا قابلة و لم يطلع عليها أحد إلا أخته مريم و أوحي الله تعالي إليها أَنْ أَرْضِعِيهِ الآية قال و كتمته أمه ثلاثة أشهر ترضعه في حجرها لا يبكي و لا يتحرك فلما خافت عليه عملت له تابوتا مطبقا و مهدت له فيه ثم ألقته في البحر ليلا كما أمرها الله تعالي.

فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ أي أصابوه و أخذوه من غير طلب لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً أي ليكون لهم في عاقبة أمره كذلك لا أنهم أخذوه لذلك و كانت القصة في ذلك أن النيل جاء بالتابوت إلي موضع فيه فرعون و امرأته علي شط النيل فأمر فرعون به و فتحت آسية بنت مزاحم بابه فلما نظرت إليه ألقي الله في قلبها محبة موسي و كانت آسية بنت مزاحم امرأة من بني إسرائيل استنكحها فرعون و هي من خيار النساء و من بنات الأنبياء ⁽¹⁾و كانت أما للمؤمنين ترحمهم و تتصدق عليهم يدخلون عليها فلما نظر فرعون إلي موسي غاظه ذلك فقال كيف أخطأ هذا الغلام الذبح قالت آسية و هي قاعدة إلي جنبه هذا الوليد أكبر من ابن سنة و إنما أمرت أن تذبح الولدان لهذه السنة فدعه يكن قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَ لَكَ و إنما قالت ذلك لأنه لم يكن له ولد فأطمعته في الولد وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ أن هلاكهم علي يديه فارِغاً أي خاليا من ذكر كل شي‌ء إلا من ذكر موسي أو من الحزن سكونا إلي ما وعدها الله به أو من الوحي الذي أوحي إليها بنسيانها إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ أي إنها كادت تبدي بذكر موسي فتقول يا ابناه من شدة الوجد أو همت بأن تقول إنها أمه لما رأته عند دعاء فرعون إياها للإرضاع لشدة سرورها به وَ قالَتْ أي أم موسي لِأُخْتِهِ أي أخت موسي و اسمها كليمة ⁽²⁾قُصِّيهِ

و شیر از پستان هایش بیرون نیامده بود و زنان قابله بر آن آگاه نشدند، در آن شبی که حضرت موسی متولد شد هیچ زنی مراقبش نبود و هیچ قابله ای نزدش نبود. و جز خواهرش مریم هیچ کس بر او آگاه نبود و خداوند بر او الهام کرد «أن أرضعیه» می فرماید: که مادرش او را در دامنش به مدت سه ماه به او شیر می داد در حالی که نه گریه می کرد و از جایش حرکت می کرد. هنگامی که ترسید بلایی سر او بیاید یا صندوقچه سربسته برای او درست کرد و او را در داخل آن قرار داد و سپس او را شبانه همانطور که خداوند فرموده بود، به دریا انداخت «فالتقطه آل فرعون» یعنی به او دست یافتند در حالی که دنبال او نگشته بودند. «لیکون لهم عدوا و حزنا» تا در عاقبت دشمن آن ها شود نه این که آن ها او را برای این کار گرفته باشند. داستان این گونه بود که جریان رود نیل صندوقچه را به آن جایی آورد که فرعون و همسرش بر روی ساحل رود بودند و فرعون دستور داد که آن صندوقچه که در دریاست را بیاورند و آسیه دختر مزاحم در آن را باز کرد. هنگامی که چشمش به او افتاد و خداوند مهر و محبت موسی را به دلش انداخت. آسیه دختر مزاحم یکی از زنان بنی اسراییل بود که فرعون او را به همسری پذیرفته بود. او از زنان برگزیده دنیاست و از دختران پیامبران است و مادری برای انسان های مؤمن بود که نسبت به آن ها مهربان بود و به آن ها صدقه می داد هنگامی که به نزد او می رفتند. هنگامی که فرعون چشمش به حضرت موسی افتاد عصبانی شد و گفت: چگونه این بچه کشته نشده است؟ آسیه در حالی که کنار او نشسته بود گفت: این پسر بچه یک سال بیشتر دارد ولی تو دستور داده ای که پسر بچه های متولد امسال را بکشند. پس او را رها کن بگذار نور چشم من و تو بشود. به این خاطر این حرف را زد چون خودش بچه نداشت و خواست او را بچه خودش بکند. «و هم لا یشعرون» که نابودیشان به دست اوست. «فارغا» یعنی دل او از هر یاد هرچیزی جز یاد موسی خالی شده بود. یا از حزن و ناراحتی جز آن چه که خدا به او وعده داده بود خالی شد. «إن کادت لتبدی به» یعنی موسی را به باد می آورد و از شدت شور و شوق می گفت: ای پسرم، یا این که هنگامی که او را در نزد زن فرعون دید که او را شیر می داد به خاطر شدت شور و شوق و سرورش نسبت به او نزدیک بود که اعتراف کند که او مادرش است. «وقالت» مادر موسی گفت: «لأخته» به خواهر موسی که اسمش کلیمه بود. «قصیه»

أي اتبعي أثره و تعرفي خبره فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ تقديره فذهب أخت موسي فوجدت آل فرعون أخرجوا موسي فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ أي عن بعد و قيل عن جانب تنظر إليه و جعلت تدخل إليهم كأنها لا تريده وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ أنها أخته أو جاءت متعرفة عن خبره وَ حَرَّمْنا عَلَيْهِ الْمَراضِعَ أي منعناهن منه و بغضناهن إليه فلا يؤتي بمرضع فيقبلها مِنْ قَبْلُ أي من قبل مجي‌ء أمه فَقالَتْ هَلْ أَدُلُّكُمْ و هذا يدل علي أن الله تعالي ألقي محبته في قلب فرعون فلغاية شفقته عليه طلب له المراضع و كان موسي عليه السلام لا يقبل ثدي واحدة منهن بعد أن أتاه مرضع بعد مرضع فلما رأت أخته وجدهم به و رأفتهم عليه قالت لهم هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلي أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ أي يقبلون هذا الولد و يبذلون النصح في أمره و يحسنون تربيته وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ يشفقون عليه قيل إنها لما قالت ذلك قال هامان إن هذه المرأة تعرف أن هذا الولد من أي أهل بيت هو فقالت هي إنما عنيت أنهم ناصحون للملك فأمسكوا عنها.

و رددنا إلي أمه فانطلقت أخت موسي إلي أمها فجاءت بها إليهم فلما وجد موسي ريح أمه قبل ثديها و سكن بكاؤه و قيل إن فرعون قال لأمه كيف ارتضع منك و لم يرتضع من غيرك قالت لأني امرأة طيبة الريح طيبة اللبن لا أكاد أوتي بصبي إلا ارتضع مني فسر فرعون بذلك وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ إن وعد الله حق وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ أي ثلاثا و ثلاثين سنة وَ اسْتَوي أي بلغ أربعين سنة آتَيْناهُ حُكْماً وَ عِلْماً أي فقها و عقلا و علما بدينه و دين آبائه فعلم موسي و حكم قبل أن يبعث نبيا و قيل نبوة و علما وَ دَخَلَ الْمَدِينَةَ يريد مصر و قيل مدينة ميق ⁽¹⁾من أرض مصر و قيل علي فرسخين من مصر عَلي حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِها أراد به نصف النهار و

دنبال او برو و خبرش را بگیر. «فبصرت به عن جنب» یعنی خواهر موسی رفت و خانواده فرعون را دید که موسی را بیرون آوردند. «فبصرت عن جنبه» از دور او را دید و گفته شده: از کنار او را دید و خواست که آن ها نفهمند به سوی آن ها برود گویی که برای دیدن او نیامده است. «و هم لا یشعرون» آن ها نمی دانستند که او خواهر موسی است یا این که آمده خبر او را بگیرد. «و حرّمنا علیه المراضع» یعنی زنان شیرده را از او منع کردیم و آن ها را نزد او دشمن کردیم که هر زن شیردهی را قبول نکند. «من قبل» قبل از آمدن مادرش «فقال هل أدلّکم» و این نشانه آن است که ما مهر و محبت موسی را در دل فرعون انداخته بودیم و در نهایت مهربانی و دلسوزی در طلب یک زن شیرده برای او بود و موسی سینه هیچ زن شیردهی را نمی گرفت در حالی که همه آن زنان امتحان کرده بودند. هنگامی که خواهر موسی آن ها را در این وضعیت دید و مهربانی آن ها را نسبت به او دید گفت: «هل أدلّکم علی اهل بیت یکفلونه لکم» که این پسر را به فرزندی قبول کنند و نهایت تلاششان را برای این پسر بکنند و به خوبی او را تربیت کنند. «وهم له ناصحون» یعنی با او مهربان باشند. گفته شده: هنگامی که این را گفت هامان گفت: این زن می داند این بچه کدام خانواده است. او گفت: من منظورم این بود که آن ها نسبت به پادشاه مهربان هستند پس حرف او را قبول کردند. «ورددناه إلی أمه» خواهر موسی دنبال مادرش رفت و او را نزد آن ها آورد. هنگامی که موسی بوی مادرش را حس کرد سینه اش را گرفت و گریه اش قطع شد. وگفته شده: فرعون به مادرش گفت: چگونه از سینه تو شیر می خورد ولی از سینه زنان دیگر نمی خورد؟ گفت: چون من زنی خوش بو و شیرپاک هستم. هر بچه ای را نزد من آوردند از سینه من شیر می خورد. سپس فرعون به این خاطر خوشحال شد. «ولکن اکثرهم لا یعلمون» که وعده خداوند حق است. «و لمّا بلغ أشده» هنگامی که سی و سه ساله شد «و استوی» یعنی چهل ساله شد «و آتیناه حکما و علما» یعنی فقه و عقل و علم به دینش و دین پدرانش عالم. پس موسی عالم و حکیم شد پیش از آن که به پیامبری مبعوث شود. و گفته شده: نبوت و علم «و دخل المدینه» که منظورش مصر است. و گفته شده که منظور شهر میق یکی از شهر های مصر بوده است و گفته شده در فاصله دو فرسخی مصر. «علی حین غفله من أهلها» یعنی وقت ظهر

الناس قائلون ⁽¹⁾و قيل بين العشاءين و قيل كان يوم عيد لهم و قد اشتغلوا بلعبهم و اختلفوا في سبب دخوله فقيل إنه كان موسي حين كبر يركب في مواكب فرعون فلما كان ذات يوم قيل له إن فرعون قد ركب فركب في أثره فلما كان وقت القائلة دخل المدينة ليقيل و قيل إن بني إسرائيل كانوا يجتمعون إلي موسي و يسمعون كلامه و لما بلغ أشده خالف قوم فرعون فاشتهر ذلك منه و أخافوه فكان لا يدخل مصرا إلا خائفا فدخلها علي حين غفلة و قيل إن فرعون أمر بإخراجه من البلد فلم يدخل إلا الآن يَقْتَتِلانِ أي يختصمان في الدين و قيل في أمر الدنيا هذا مِنْ شِيعَتِهِ وَ هذا مِنْ عَدُوِّهِ أي أحدهما إسرائيلي و الآخر قبطي يسخر الإسرائيلي ليحمل حطبا إلي مطبخ فرعون و قيل كان أحدهما مسلما و الآخر كافرا فَاسْتَغاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ استنصره لينصره عليه.

وَ رَوَي أَبُو بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ: لِيَهْنِئْكُمُ الِاسْمُ قَالَ وَ مَا الِاسْمُ قَالَ الشِّيعَةُ أَ مَا سَمِعْتَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَقُولُ فَاسْتَغاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَي الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسي أي دفع في صدره بجمع كفه و قيل ضربه بعصاه فَقَضي عَلَيْهِ أي فقتله و فرغ من أمره.

قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي يعني في هذا القتل فإنهم لو علموا بذلك لقتلوني رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ أي بنعمتك علي من المغفرة و صرف بلاء الأعداء عني فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ أي فلك علي أن لا أكون مظاهرا و معينا للمشركين فَأَصْبَحَ موسي في اليوم الثاني فِي الْمَدِينَةِ خائِفاً من قتل القبطي يَتَرَقَّبُ أي ينتظر الأخبار يعني أنه خاف من فرعون و قومه أن يكونوا عرفوا أنه هو الذي قتل القبطي و كان يتجسس و ينتظر الأخبار في شأنه فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ معناه أن الإسرائيلي الذي كان قد خلصه بالأمس و وكز القبطي من أجله يستصرخ و يستعين به علي رجل آخر من القبط خاصمه قال ابن عباس لما فشا قتل القبطي قيل لفرعون إن بني إسرائيل قتلوا رجلا منا قال أ تعرفون قاتله و من يشهد عليه قالوا لا فأمرهم بطلبه فبينا هم يطوفون إذ مر موسي عليه السلام من الغد و رأي ذلك الإسرائيلي يطلب نصرته و يستغيث به

که مردم در حال چرت زدن هستند و گفته شده: بین مغرب و عشاء و گفته شده: روز عید آن ها بود و به لهو و لعب مشغول بودند و در علت وارد شدنش به آن شهر اختلاف است. گفته شده: وقتی موسی بزرگ شد مسئول کاروان های فرعون شده بود. روزی به او گفته شد که فرعون به جایی رفته است. او هم به دنبالش رفت و در زمان چرت زدن در وقت ظهر بود که وارد شهر شد تا چرت بزند و گفته شده که بنی اسراییل در گرد موسی جمع می شدند و به سخنان او گوش می دادند. هنگامی که بزرگ شد با قوم فرعون مخالفت کرد و به خاطر این کارش مشهور شد و از او می ترسیدند و وارد هر شهری که می شد از او می ترسیدند. «فدخلها علی حین غفله» و گفته شده که فرعون دستور داد که از شهر بیرون برود ولی «یقتتلان» یعنی به خاطر مساله دینی با هم مشاجره می کردند و گفته شده بر سر مساله دنیوی. «هذا من شیعته و هذا من عدوّه» یعنی یکی از آن ها اسراییلی و دیگری قبطی بود که آن مرد اسراییلی مامور بود که هیزم به آشپزخانه فرعون ببرد. و گفته شده یکی از آن ها مؤمن و دیگری کافر بود. «فاستغاثه الذی من شیعته» از او طلب کمک کرد تا به او کمک کند.

امام صادق علیه السلام می فرماید: اسمی است که با شنیدن آن اسم خوشحال می شوید، پرسیدند کدام اسم؟ فرمود: شیعه، آیا نشنیدی که خداوند فرمود: «فاستغاثه الذی من شیعته علی الذی من عدوه فوکزه موسی» با یک مشت بر سینه اش کوبید و گفته شده آن را با عصایش زد. «فقضی علیه» یعنی آن را کشت و کارش تمام شد.

«قال ربّی إنّی ظلمت نفسی» یعنی بخاطر این قتل به خودم ظلم کردم و اگر آن ها بفهمند من را می کشند. «ربّ بما انعمت علی» یعنی با نعمتت بر من و حفظ کردن من از بلای دشمنان. «فلن أکون ظهیرا للمجرمین» حق تو بر من این است که من نباید یاور و کمک مشرکان باشم. «فأصبح» موسی در روز دوم «فی المدینه خائفا» به خاطر کشتن آن مرد قبطی «یترّقب» یعنی اخبار را دنبال می کرد یا این که می ترسید فرعون و قوم او بفهمند که او آن مرد قبطی را کشته است. و در مورد خبرها و حرفهایی که در مورد او می گویند پرس و جو می کرد. «فإذا الذی استنصره بالأمس یستصرخه» آن مرد اسراییلی که دیروز به او کمک کرده بود و به خاطر او آن مرد قبطی را زده بود او را صدا می زند و برای کمک به او که با یک مرد قبطی دیگر مشاجره داشت، او را فریاد می زند. ابن عباس فرمود:هنگامی که خبر کشته شدن آن مرد قبطی فاش شد به فرعون گفتند: بنی اسراییل مردی از ما را کشته اند. فرعون گفت: آیا قاتلش را می شناسند و کسی هست که بر او شهادت بدهد؟ گفتند: نه. پس دستور داد که دنبال قاتل بگردند و به دنبال او می گشتند. موسی فردای آن روز که از جایی می گذشت آن مرد اسراییلی را که از او خواسته بود دید.

قالَ لَهُ مُوسي إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ أي ظاهر الغواية قاتلت بالأمس رجلا و تقاتل اليوم آخر و لم يرد الغواية في الدين و المراد أن من خاصم آل فرعون مع كثرتهم فإنه غوي أي خائب فيما يطلبه عادل عن الصواب فيما يقصده.

فَلَمَّا أَنْ أَرادَ أَنْ يَبْطِشَ أي فلما أخذته الرقة علي الإسرائيلي و أراد أن يدفع القبطي الذي هو عدو لموسي و الإسرائيلي عنه و يبطش به أي يأخذه بشدة ظن الإسرائيلي أن موسي قصده لما قال له إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ فقال أَ تُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي و قيل هو من قول القبطي لأنه قد اشتهر أمر القتل بالأمس و أنه قتله بعض بني إسرائيل إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ أي ما تريد إلا أن تكون جبارا عاليا في الأرض بالقتل و الظلم و لما قال الإسرائيلي ذلك علم القبطي أن القاتل موسي فانطلق إلي فرعون فأخبره به فأمر فرعون بقتل موسي و بعث في طلبه.

فَخَرَجَ مِنْها أي من مدينة فرعون خائِفاً من أن يطلب فيقتل يَتَرَقَّبُ الطلب قال ابن عباس خرج متوجها نحو مدين و ليس له علم بالطريق إلا حسن ظنه بربه و قيل إنه خرج بغير زاد و لا حذاء و لا ظهر ⁽¹⁾و كان لا يأكل إلا من حشيش الصحراء حتي بلغ ماء مدين وَ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ قال الزجاج أي لما سلك في الطريق الذي يلقي مدين فيها و هي علي مسيرة ثمانية أيام من مصر نحو ما بين الكوفة إلي البصرة و لم يكن له بالطريق علم و لذلك قالَ عَسي رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ أي يرشدني قصد السبيل إلي مدين و قيل إنه لم يقصد موضعا بعينه و لكنه أخذ في طريق مدين و قال عكرمة عرضت لموسي أربع طرق فلم يدر أيتها يسلك و لذلك قال عَسي رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي فلما دعا ربه استجاب له و دله علي الطريق المستقيم إلي مدين و قيل جاء ملك علي فرس بيده عنزة ⁽²⁾فانطلق به إلي مدين و قيل إنه خرج حافيا و لم يصل إلي مدين حتي وقع خف قدميه ⁽³⁾عن ابن جبير وَ لَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ و هو بئر كانت لهم

«قال له موسی إنّک لغوی مبین» یعنی تو مرد گمراهی هستی. دیروز باعث مرگ یکی شدی و امروز با یکی دیگر می جنگی و گمراهی در دین منظورش نبود، منظورش این است که هرکس با قوم پرجمعیت فرعون دشمنی کند آن مرد گمراه است. یعنی آن چه را که می خواهد به دست نمی آورد و به مقصود خودش دست نمی یابد.

«فلمّا أراد أن یبطش» و هنگامی که به آن مرد اسرائیلی دلسوزی می کرد و خواست که آن مرد قبطی که دشمن او بود را رد کند و آن مرد اسراییلی جزء قوم او بود و او را بزند و او را با تندی رد کند. آن مرد اسراییلی فکر کرد که هنگامی که گفت: تو گمراه هستی منظورش اوست و گفت: «إن ترید إلّا أن تکون جبارا فی الأرض» یعنی می خواهی که با ظلم کردن و قتل فقط یک مرد ظالم بر روی زمین باشی هنگامی که آن مرد اسراییلی این را گفت: آن مرد قبطی فهمید که قاتل موسی است. به سوی فرعون رفت و او را باخبر کرد. پس فرعون دستور کشتن موسی را داد و کسی را دنبال او فرستاد. «فخرج منها» یعنی از شهر فرعون «خائفا» از این که او را بگیرند و بکشند «یترقب» مواظب دستگیرکردنش است. ابن عباس فرمود: به طرف شهر مدین رفت و راه را نمی دانست ولی به خداوند امیدوار بود و گفته شده که او بدون توشه و کفش و حیوانی که بر آن سوار شود از شهر خارج شد و فقط از علف صحرا می خورد. تا این که به چشمه های شهر مدین رسید. «ولمّا توجّه تلقاء مدین» زجاج می گوید: هنگامی که به آن راهی که او را به طرف مدین می رساند رسید و آن در فاصله هشت روز تا مصر بود مانند فاصله بین کوفه تا بصره، و هیچ گونه آگاهی نسبت به راه های آن جا نداشت. به خاطر این فرمود: «عسی ربّی أن یهدینی سواء السّبیل» یعنی من را در راه رسیدن به مدین راهنمایی کند و گفته شده او جایی خاصی را مورد نظر نداشت ولی راه مدین را در پیش گرفت. و عکرمه می گوید: موسی بر سر یک چهارراه قرار گرفت و نمی دانست کدام راه را برود، به خاطر این گفت: «عسی ربّی أن یهدینی». هنگامی که دعا کرد خداوند دعایش را قبول کرد و او را به راه مستقیم رو به مدین هدایت کرد. و گفته شده: یک پادشاه ایرانی که یک چوب دستی در دستش بود او را با خودش به مدین برد و ابن جبیر روایت می کند که پابرهنه از شهر خارج شد و وقتی که به شهر رسید پوست کف پاهایش کنده شد. «فلمّا ورد ماء مدین» آن چشمه مردم مدین بود.

وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ أي جماعة من الرعاة يَسْقُونَ مواشيهم الماء من البئر تَذُودانِ أي تحبسان و تمنعان غنمهما من الورود إلي الماء أو عن أن تختلط بأغنام الناس أو تذودان الناس عن مواشيهما قالَ موسي لهما ما خَطْبُكُما أي ما شأنكما و ما لكما لا تسقيان مع الناس قالَتا لا نَسْقِي عند المزاحمة مع الناس حَتَّي يُصْدِرَ الرِّعاءُ قرأ أبو جعفر و أبو عمرو و ابن عامر يَصْدُرَ بفتح الياء و ضم الدال أي حتي يرجع الرعاء من سقيهم و الباقون يُصْدِرَ بضم الياء و كسر الدال أي حتي يصدروا مواشيهم عن وردهم فإذا انصرف الناس سقينا مواشينا من فضول الحوض وَ أَبُونا شَيْخٌ كَبِيرٌ لا يقدر أن يتولي السقي بنفسه من الكبر و لذلك احتجنا و نحن نساء أن نسقي الغنم و إنما قالتا ذلك تعريضا للطلب من موسي أن يعينهما علي السقي أو اعتذارا في الخروج بغير محرم فَسَقي لَهُما أي فسقي موسي غنمهما الماء لأجلهما و هو إنه زحم القوم علي الماء حتي أخرجهم عنه ثم سقي لهما و قيل رفع لأجلهما حجرا عن بئر كان لا يقدر علي رفع ذلك الحجر إلا عشرة رجال و سألهم أن يعطوه دلوا فنالوه دلوا و قالوا له انزح إن أمكنك و كان لا ينزحها إلا عشرة فنزحها وحده و سقي أغنامهما و لم يسق إلا ذنوبا واحدة حتي رويت الغنم ثُمَّ تَوَلَّي إِلَي الظِّلِّ أي ثم انصرف إلي ظل سمرة ⁽¹⁾فجلس تحتها من شدة الحر و هو جائع فَقالَ رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ قال ابن عباس سأل نبي الله أكلة من خبز يقيم به صلبه و قال ابن إسحاق فرجعتا إلي أبيهما في ساعة كانا لا ترجعان فيها فأنكر شأنهما و سألهما فأخبرتاه الخبر فقال لإحداهما علي به فرجعت الكبري إلي موسي لتدعوه فذلك قوله فَجاءَتْهُ إِحْداهُما تَمْشِي عَلَي اسْتِحْياءٍ أي مستحيية معرضة عن عادة النساء الخفرات ⁽²⁾و قيل غطت وجهها بكم درعها قالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أي ليكافئك علي سقيك لغنمنا.

و أكثر المفسرين علي أن أباها شعيب عليه السلام و قال وهب و ابن جبير هو يثروب ⁽³⁾

«وجد علیه أمة من النّاس» گروهی از مردم عادی بر سر آن بودند که حیواناتشان را از آب چاه سیراب می کردند. «تذودان» و مانع گوسفندانشان به داخل آب می شدند یا این که مانع می شدند که گوسفندهایشان با گوسفندهای مردم قاطی شود یا از حیواناتشان در برابر مردم محافظت می کردند. «قال» موسی به آن دو گفت: «ما خطبکما» این جا چکار دارید؟ و چرا همراه آن مردم حیواناتتان را سیراب نمی کنید؟ «قالتا لا نسقی» هنگام شلوغی و تجمع زیاد مردم «حتی یصدر الرعاء» امام باقر و ابوعمر و ابن عامر کلمه یصدر را با علامت فتحه بر یاء و ضمه بر دال می خوانند. یعنی تا آن مردم برگردند و بقیه عالمان آن را با ضمه بر یاء و کسره بر دال خواندند یعنی تا این که حیواناتشان را از آب دادن برگردانند و هنگامی که مردم برگردند ما حیواناتمان را از آب باقیمانده سیراب می کنیم. «و أبونا شیخ کبیر» به خاطر پیریش نمی تواند خودش کار آب دادن حیوانات را انجام دهد و به این خاطر ما زنان خودمان مجبوریم آن ها را برای آب دادن بیاوریم. به خاطر این، این حرف ها را زدند که به اشاره از موسی درخواست کرده باشند که به آن ها در آب دادن حیواناتشان کمک کند. یا این که دلیلی آورده باشند که بدون محرم نمی توانند آن جا بروند. «فسقی لهما» سپس موسی به خاطر آن ها، حیواناتشان را آب داد و مردم زیادی بر سر آب جمع شده بودند آن ها را از آن جا خارج کرد. سپس حیوانات آن ها را آب داد و گفته شده: به خاطر آن دو سنگی را از روی چاه بلند کرد که ده نفر نمی توانستند آن سنگ را بلند کنند. و از آن ها خواست که سطلی به او بدهند و به او دادند و گفتند: اگر می توانی به تنهایی آن را دربیار، که ده نفر مرد با هم می توانستند آن را بیرون بکشند ولی او به تنهایی آن را بیرون کشید. و به گوسفندان آن ها آب داد و با یک سطل همه آن گوسفندان را سیراب کرد. «ثم تولّی الی الظّل» سپس به طرف سایه درخت مغیلان رفت و به خاطر شدت گرما زیر آن نشست در حالی که گرسنه بود. «فقال ربّ انّی لما أنزلت إلی من خیر فقیر» ابن عباس فرمود:موسی یک تکه نانی خواست که با آن حداقل گرسنگیش را رفع کند. ابن اسحاق می گوید: در ساعتی که معمولا آن وقت به خانه برنمی گشتند به نزد پدرشان برگشتند. او تعجب کرد و از آن ها پرسید. آن ها هم جریان را برای او تعریف کردند. به یکی از آن ها گفت: او را نزد من بیاور. سپس دختر بزرگش نزد موسی برگشت تا او را دعوت کند که خداوند فرمود:«فجاءته أحدهما تمشی علی استحیاء» یعنی شرمگین به نزد او آمد به مانند زنان خجالتی. و گفته شده: که با آستین لباسش صورتش را پوشانده بود «قالت إنّ أبی یدعوک لیجزیک» یعنی به خاطر آب دادنت به گوسفندانمان می خواهد به تو پاداش بدهد.

اکثر مفسران معتقدند که پدر آن دختران شعیب علیه السلام بوده. وهب و ابن جبیر می گویند که او یثروب

أخي شعيب و كان شعيب قد مات قبل ذلك بعد ما كف بصره و دفن بين المقام و زمزم و قيل يثروب هو اسم شعيب ⁽¹⁾قال أبو حازم لما قالت لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ ما سَقَيْتَ لَنا كره ذلك موسي عليه السلام و أراد أن لا يتبعها و لم يجد بدا أن يتبعها لأنه كان في أرض مسبعة ⁽²⁾و خوف فخرج معها و كانت الريح تضرب ثوبها فيصف لموسي عجزها فجعل موسي يعرض عنها مرة و يغض مرة فناداها يا أمة الله كوني خلفي فأريني السمت بقولك فلما دخل علي شعيب إذا هو بالعشاء مهيأ فقال له شعيب اجلس يا شاب فتعش فقال له موسي أعوذ بالله قال شعيب و لم ذاك أ لست بجائع قال بلي و لكن أخاف أن يكون هذا عوضا لما سقيت لهما و أنا من أهل بيت لا نبيع شيئا من عمل الآخرة بمل‌ء الأرض ذهبا فقال له شعيب لا و الله يا شاب و لكنها عادتي و عادة آبائي نقري الضيف و نطعم الطعام قال فجلس موسي يأكل.

نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ يعني فرعون و قومه فإنهم لا سلطان لهم بأرضنا و لسنا من مملكته قالَتْ إِحْداهُما أي إحدي ابنتيه و اسمها صفورة و هي التي تزوج بها و اسم الأخري ليا ⁽³⁾و قيل اسم الكبري صفراء و اسم الصغري صفيراء يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ أي اتخذه أجيرا الْقَوِيُّ الْأَمِينُ أي من يقوي علي العمل و أداء الأمانة عَلي أَنْ تَأْجُرَنِي أي علي أن تكون أجيرا لي ثمان سنين فَمِنْ عِنْدِكَ أي ذلك تفضل منك و ليس بواجب عليك وَ ما أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ في هذه الثماني حجج و أن أكلفك خدمة سوي رعي الغنم و قيل و ما أشق عليك بأن آخذك بإتمام عشر سنين سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ في حسن الصحبة و الوفاء بالعهد و حكي يحيي بن سلام أنه جعل لموسي كل سخلة توضع علي خلاف شية أمها ⁽⁴⁾فأوحي الله تعالي إلي موسي في المنام أن ألق عصاك في الماء ففعل فولدن كلهن علي خلاف شبههن ⁽⁵⁾و قيل إنه وعده أن يعطيه

برادر شعیب بوده است. و شعیب بعد از این که نابینا شد و قبل از این زمان فوت کرده بود و در بین مقام حضرت ابراهیم علیه السلام و زمزم دفن شده بود. و گفته شده که یثروب هم اسم شعیب علیه السلام بوده. ابو حازم می گوید: هنگامی که آن دختر گفت: «لیجزیک أجر ما سقیت لنا» موسی خوشش نیامد و خواست که همراه او نرود و چاره ای پیدا نکرد و مجبور شد که همراهش برود چون در سرزمینی بود که حیوانات وحشی زیاد داشت و می ترسید. پس همراه او رفت و در راه باد پیراهن آن دختر را تکان می داد و باسنش برای موسی آشکار می شد و موسی یک بار از او دور می شد و یک بار به او نگاه نمی کرد و به او گفت: ای کنیز خدا در پشت من راه بیا و با حرف جهت راه را به من نشان بده. هنگامی که به نزد شعیب رسید غذای شام حاضر بود. شعیب به او گفت: ای جوان بنشین و از غذا بخور. موسی به او گفت: به خدا پناه می برم. شعیب گفت: چرا؟ مگر گرسنه نیستی؟ گفت: بله، ولی می ترسم که این غذا به جای آن کمک به آب دادن گوسفندان باشد. من ثواب دنیای آخرت را به اندازه تمام خاک زمین طلا نمی فروشم. شعیب گفت که نه به خدا، ای جوان ولی این عادت خودم و پدرانم است که مهمان را دعوت کنم و به او غذا بدهم. سپس موسی نشست و شروع به غذا خوردن کرد.

«نجوت من القوم الظالمین» از فرعون و قومش نجات پیدا کردی. چون آن ها بر سرزمین ما حکم نمی کنند و ما جزء سرزمین او نیستیم. «قالت أحدهما» یکی از دخترانش که اسمش صفوره بود و همان که با او ازدواج کرد و اسم دختر دیگرش لیّا بود. و گفته شده: اسم دختر بزرگش صفرا و اسم دختر کوچکش صفیرا «یا أبت استاجرهم» یعنی او را به عنوان کارگر استخدام کن. «القوی الأمین» یعنی بر کارکردن قوی است و در امانت امین است. «علی أن تأجرنی» که هشت سال برای من کار بکنی. «فمن عندک» و آن از روی لطف توست نه این که بر تو واجب باشد. «و ما أرید أن أشقّ علیک» در این هشت سال تو را بر کاری جز چراندن گوسفندان مجبور نمی کنم. و گفته شده: تو را مجبور نمی کنم که ده سال را برایم تمام کنی. «ستجدنی إن شاء الله من الصالحین» یعنی در خوش برخوردی و در وفای به عهد. یحیی بن سلام حکایت می کند که او بره هایی را که رنگشان مخالف رنگ مادرشان بود، به موسی می داد، خداوند در خواب به موسی وحی کرد که عصایت را در آب بینداز، سپس او این کار را کرد. سپس رنگ همه بره هایی که زاییدند خلاف رنگ مادرشان بود و گفته شده: شعیب به او وعده داد

تلك السنة من نتاج غنمه كل أدرع ⁽¹⁾و إنما نتجت كلها درعاء.

وَ رَوَي الْحُسَيْنُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: سُئِلَ أَيَّتُهُمَا الَّتِي قَالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ قَالَ الَّتِي تَزَوَّجَ بِهَا قِيلَ فَأَيَّ الْأَجَلَيْنِ قَضَي قَالَ أَوْفَاهُمَا وَ أَبْعَدَهُمَا عَشْرَ سِنِينَ قِيلَ فَدَخَلَ بِهَا قَبْلَ أَنْ يَمْضِيَ الشَّرْطُ أَوْ بَعْدَ انْقِضَائِهِ قَالَ قَبْلَ أَنْ يَنْقَضِيَ قِيلَ لَهُ فَالرَّجُلُ يَتَزَوَّجُ الْمَرْأَةَ وَ يَشْتَرِطُ لِأَبِيهَا إِجَارَةَ شَهْرَيْنِ أَ يَجُوزُ ذَلِكَ قَالَ إِنَّ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ عَلِمَ أَنَّهُ سَيُتِمُّ لَهُ شَرْطَهُ قِيلَ كَيْفَ قَالَ إِنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُ سَيَبْقَي حَتَّي يَفِيَ.

قالَ موسي ذلِكَ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ أي ذلك الذي شرطت علي فلك و ما شرطت لي من تزويج إحداهما فلي و تم الكلام ثم قال أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ من الثماني و العشر قَضَيْتُ أي أتممت و فرغت منه فَلا عُدْوانَ عَلَيَّ أي فلا ظلم علي بأن أكلف أكثر منها وَ اللَّهُ عَلي ما نَقُولُ وَكِيلٌ أي شهيد فيما بيني و بينك فَلَمَّا قَضي مُوسَي الْأَجَلَ أي أوفاهما وَ رَوَي الْوَاحِدِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا سُئِلْتَ أَيَّ الْأَجَلَيْنِ قَضَي مُوسَي فَقُلْ خَيْرَهُمَا وَ أَبَرَّهُمَا وَ إِذَا سُئِلَ ⁽²⁾أَيَّ الْمَرْأَتَيْنِ تَزَوَّجَ فَقُلِ الصُّغْرَي مِنْهُمَا وَ هِيَ الَّتِي جَاءَتْ فَقَالَ يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ.

و قال وهب تزوج الكبري منهما و في الكلام حذف و هو فَلَمَّا قَضي مُوسَي الْأَجَلَ و تسلم زوجته ثم توجه نحو الشام وَ سارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً و قيل إنه لما زوجها منه أمر الشيخ أن يعطي موسي عصا يدفع السباع عن غنمه بها فأعطي العصا و قيل خرج آدم بالعصا من الجنة فأخذها جبرئيل عليه السلام بعد موت آدم و كانت معه حتي لقي به موسي عليه السلام ليلا فدفعها إليه و قيل لم تزل الأنبياء يتوارثونها حتي وصلت إلي شعيب عليه السلام فأعطاها موسي و كانت عصي الأنبياء عنده.

وَ رَوَي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ يَقُولُ كَانَتْ عَصَا مُوسَي قَضِيبُ آسٍ مِنَ الْجَنَّةِ أَتَاهُ بِهِ جَبْرَئِيلُ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْيَنَ.

که آن سال از ثمره همه گوسفندانش آن هایی که سیاه و سفید زاییده می شوند را به او بدهد، و آن سال همه این گونه زاییدند.

امام صادق علیه السلام فرمود: در مورد این که کدامیک از دخترانش گفتند: پدرم تو را دعوت می کند، فرمود: آن یکی که با او ازدواج کرد، سپس پرسیدند کدام یک از شروط شعیب را قبول کرد؟ فرمود: نسبت به آن یکی که می توانست آن را انجام دهد و طولانی ترین آن ها که ده سال طول کشید. پرسیدند: بعد از این که به شرطش عمل کند با او همبستری کرد یا قبل از آن؟ فرمود: قبل از آن. پرسیدند: مردی با دختری ازدواج می کند و با پدرش شرط می گذارد که دو ماه او را اجاره کند، آیا این جایز است؟ فرمود: که موسی می دانست که به شرطش عمل می کند. پرسیدند: چگونه؟ چون می دانست که تا زمان وفای به عهدش باقی می ماند.

«قال» موسی گفت: «ذلک بینی و بینک» یعنی این شرطی که بستی و همچنین آن شرطی را که برای ازدواج با یکی از آن ها بستی قبول می کنم. «أیّما الأجلین» از هشت و ده سال، «قضیت» یعنی آن را تمام کردم و از آن دست کشیدم. «فلا عدوان علیّ» نباید بر من ظلم بشود و من را مجبور کنی که بیشتر بمانم. «والله علی ما نقول وکیل» یعنی بین من و تو شاهد است. «فلمّا قضی موسی الأجل» به آن وعده هایش عمل کرد، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:اگر پرسیدند که موسی به کدامیک از وعده هایش عمل کرد؟ بگویید: بهترین و نیکوترین آن ها. و اگر پرسیدند: که با کدام یک از دختران شعیب ازدواج کرد؟ بگو: دختر کوچکش و او آن کسی بود که گفت: «یا أبت إستاجره» وهب می گوید: با دختر بزرگش ازدواج کرد، و در کلام حذف شده است که هنگامی که موسی به وعده اش عمل کرد و زنش را گرفت بعد از آن با خانواده اش به سوی شام رفت. «آنس من جانب الطور نارا» و گفته شده هنگامی که با آن ازدواج کرد پدر شوهرش به او گفت: که عصایش را به او بدهد تا با آن حیوانات وحشی را از گوسفندانش دور کند و عصا را به او داد. گفته شده: آن عصا را حضرت آدم از بهشت آورد. بعد از فوت حضرت آدم، جبرئیل آن را گرفت و همیشه همراه او بود تا این که شبی موسی به او رسید و او را به موسی داد. و گفته شده و همچنان پیامبران آن را از همدیگر به ارث می برند تا این که به دست شعیب رسید و او آن را به موسی داد و عصای پیامبران نزد او بود.

عبد الله بن سنان گفت شنیدم امام صادق علیه السلام فرمود: عصای موسی شاخه درخت آس بهشت بود که جبرئیل آن را هنگامی که به طرف شهر مدین حرکت کرد به او داد.

و قال السدي كانت تلك العصا استودعها شعيبا ملك في صورة رجل فأمر ابنته أن تأتيه بعصا فدخلت و أخذت العصا فأتته بها فلما رآها الشيخ قال ايتيه بغيرها فألقتها و أرادت أن تأخذ غيرها فكان لا تقع في يدها إلا هي فعلت ذلك مرارا فأعطاها موسي.

و قوله سارَ بِأَهْلِهِ قيل إنه مكث بعد انقضاء الأجل عند صهره عشرا أخري تمام عشرين ثم استأذنه في العود إلي مصر ليزور والدته و أخاه فأذن له فسار بأهله عن مجاهد و قيل إنه لما قضي العشر سار بأهله أي بامرأته و بأولاد الغنم التي كانت له و كانت قطيعا فأخذ علي غير الطريق مخافة ملوك الشام و امرأته في شهرها فسار في البرية غير عارف بالطريق فألجأه المسير إلي جانب الطور الأيمن في ليلة مظلمة شديدة البرد و أخذ امرأته الطلق و ضل الطريق و تفرقت ماشيته و أصابه المطر فبقي لا يدري أين يتوجه فبينا هو كذلك إذا آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً.

وَ رَوَي أَبُو بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: لَمَّا قَضي مُوسَي الْأَجَلَ وَ سارَ بِأَهْلِهِ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ أَخْطَأَ الطَّرِيقَ لَيْلًا فَرَأَي نَاراً إِنِّي آنَسْتُ ناراً أي أبصرت بِخَبَرٍ أي من الطريق الذي أريد قصده و هل أنا علي صوبه أو منحرف عنه و قيل بخبر من النار هل هي لخير نأنس به أو لشر نحذره أَوْ جَذْوَةٍ أي قطعة من النار و قيل بأصل شجرة فيها نار لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ أي تستدفئون بها مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ أي من الجانب الأيمن للوادي فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ و هي البقعة التي قال الله تعالي فيها لموسي فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُويً و إنما كانت مباركة لأنها معدن الوحي و الرسالة و كلام الله تعالي أو لكثرة الأشجار و الثمار و الخير و النعم بها و الأول أصح مِنَ الشَّجَرَةِ إنما سمع موسي عليه السلام النداء و الكلام من الشجرة لأن الله تعالي فعل الكلام فيها و جعل الشجرة محل الكلام لأن الكلام عرض يحتاج إلي محل و علم موسي بالمعجزة أن ذلك كلامه تعالي و هذه أعلي منازل الأنبياء أعني أن يسمعوا كلام الله من غير واسطة و مبلغ و كان كلامه سبحانه أَنْ يا مُوسي إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ أي إن المكلم لك هو الله مالك العالمين تعالي و تقدس عن أن يحل في محل أو يكون في مكان لأنه ليس بعرض و لا جسم

سدی می گوید: آن عصا را یک پادشاه در شکل یک مرد به شعیب علیه السلام داده بود و به دخترش دستور داد که عصا را برای او بیاورد. سپس او داخل رفت و عصا را گرفت و آن را برای پدرش آورد، هنگامی که پدرش آن را دید گفت: یکی دیگر را برایم بیاور. و آن را انداخت و خواست یکی دیگر را بردارد ولی فقط آن به دستش می آمد و این کار را چند بار تکرار کرد و سرانجام همان را به موسی داد.

گفته وی: «سار بأهله» مجاهد روایت می کند بعد از تمام شدن وعده اش ده سال دیگر نزد آن ها ماند و بیست سال تمام شد سپس از او اجازه گرفت تا به مصر برگردد تا مادرش و برادرش را ببیند. به او اجازه داد و همراه خانواده اش رفت. و گفته شده: هنگامی که ده سال تمام شد همراه زنش و آن بره هایی که برای او بود که یک گله بودند راه افتاد و به خاطر ترس از پادشاهان شام از بیراهه می رفت و زنش نزدیک یک ماه وضع حملش بود سپس داخل بیابان شد و راه را هم بلد نبود و راه او را در شب تاریک و بسیار سرد او را به طرف راست کوه طور رساند و زنش درد زایمان گرفت و راه را گم کرده بود و حیواناتشان متفرق شدند و باران شروع به باریدن کرد و نمی دانست به کدام سمت برود. در حالی که در این شرایط بود نوری از طرف کوه طور دید.

ابوبصیر از امام باقر علیه السلام روایت کرد که فرمود: هنگامی که موسی وعده خدمتش را تمام کرد و همراه خانواده اش به طرف بیت المقدس رفت در شب راه را گم کرد و یک نوری دید. «إنّی آنست نارا» یعنی خبری به من رسید، یعنی از راهی که می خواهم به آن جا بروم نوری به من رسید و نمی دانم که آیا من طرف آن می روم یا از آن منحرف می شوم. و گفته شده: یعنی خبری از آتش به من می رسید که آیا آن برایمان خیر است تا به سوی آن برویم یا شر است تا از آن دور شویم. «أو جذوه» یا پاره ای از آتش است. و گفته شده: که ریشه یک درخت بود که آتش بر روی آن بود. «لعلّکم تصطلون» تا خودتان را با آن گرم کنید. «من شاطیء الواد الأیمن» یعنی در طرف راست صحرا «فی البقعه المبارکه» و آن بقعه ای بود که خداوند در آن به موسی فرمود: «اخلع نعلیک انّک بالواد المقدس طوی» به خاطر این که محل نزول وحی و رسالت پیامبری و کلام خداوند بود، مبارک بود، یا به خاطر زیادی درختان و میوه ها و خیر و نعمت های آن و دلیل اولی صحیح تر است. «من الشجره» موسی از درخت صدا و کلامی شنید چون خداوند متعال در آن صحبت می کرد. و آن درخت را محل کلام خودش قرار داده بود، چون کلام یک چیز عرضی است و احتیاج به منبع و مکان دارد، و موسی فهمید که آن معجزه است و کلام خداوند متعال است. و این بالاترین مرتبه پیامبران است. این که کلام خداوند را بدون واسطه و کسی که آن صدا را بیاورد بشنوند. خداوند فرمود: «أن یا موسی إنّی أنا الله ربّ العالمین» یعنی آن کسی که با تو صحبت می کند خداوند بزرگ مالک همه جهانیان است، بزرگتر و مقدس تر از آن است که در جایی قرار بگیرد، یا این که در مکانی باشد و چون او عرض و جسم نیست.

وَ أَنْ أَلْقِ عَصاكَ إنما أعاد سبحانه هذه القصة و كررها فی السور تقریرا للحجة علی أهل الكتاب و استمالة بهم إلی الحق و من أحب شیئا أحب ذكره و القوم كانوا یدعون محبة موسی علیه السلام و كل من ادعی اتباع سیده مال إلی ذكره بالفضل ⁽¹⁾علی أن كل موضع من مواضع التكرار لا یخلو من زیادة فائدة فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ أی تتحرك كَأَنَّها جَانٌّ من سرعة حركتها أو شدة اهتزازها وَلَّی مُدْبِراً موسی وَ لَمْ یُعَقِّبْ أی لم یرجع فنودی یا مُوسی أَقْبِلْ وَ لا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِینَ من ضررها اسْلُكْ یَدَكَ أی أدخلها مِنْ غَیْرِ سُوءٍ أی من غیر برص وَ اضْمُمْ إِلَیْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ أی ضم یدك إلی صدرك من الخوف فلا خوف علیك عن ابن عباس و مجاهد و المعنی أن الله سبحانه أمره أن یضم یده إلی صدره فیذهب ما أصابه من الخوف عند معاینة الحیة و قیل أمره سبحانه بالعزم علی ما أراده منه و حثه علی الجد فیه لئلا یمنعه الخوف الذی یغشاه فی بعض الأحوال فیما أمره بالمضی فیه و لیس یرید بقوله اضْمُمْ یَدَكَ الضم المزیل للفرجة بین الشیئین و قیل إنه لما ألقی العصا و صارت حیة بسط یده كالمتقی و هما جناحاه فقیل له اضْمُمْ إِلَیْكَ جَناحَكَ أی ما بسطته من یدك لأنك آمن من ضررها و یجوز أن یكون معناه اسكن و لا تخف فإن من هاله أمر أزعجه حتی كأنه یطیره و آلة الطیران الجناح فكأنه علیه السلام قد بلغ نهایة الخوف ⁽²⁾فقیل له ضم منشور جناحك من الخوف و اسكن و قیل معناه إذا هالك أمر یدك لما تبصر من شعاعها فاضممها إلیك لتسكن فَذانِكَ بُرْهانانِ أی الید و العصا حجتان من ربك علی نبوتك مرسلا بهما إلی فرعون و ملئه.

قوله هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِساناً إنما قال ذلك لعقدة كانت فی لسانه فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً أی معینا لی علی تبلیغ رسالتك یُصَدِّقُنِی أی مصدقا لی علی ما أؤدیه من الرسالة

«و أن ألق عصاک» خداوند این داستان را دوباره تکرار کرد تا حجتی برای اهل کتاب (یهودیان و مسیحیان) و کشاندن آن ها به طرف حق باشد و هرکس چیزی را دوست داشته باشد ذکر کردن آن را نیز دوست دارد و آن قوم ادعای دوست داشتن موسی را می کردند و هرکس ادعا بکند که از بزرگ و سید خودش پیروی می کند پس باید او را با فضل و بزرگی یاد کند. با توجه به این که هر یک از بخشهای مکرر، خالی از فایده نیست. «فلمّا رآها تهتزّ» یعنی متحرک است. «کآن ها جانّ» از سرعت حرکت و شدت تکان خوردنش «ولّی مدبرا» موسی «ولم یعقب» یعنی برنگشت، ندا آمد: «یا موسی اقبل و لاتخف إنّک من الآمنین» از ضرر آن در امانی. «اسلک یدک» دستت را داخل کن. «من غیر سوء» هیچ گونه بیماری ندارد. «واضمم إلیک جناحک من الذهب» یعنی برای رهایی از ترس دستت را بر سینه ات بگذار و اصلا نترس (از ابن عباس و مجاهد) به این معنا که: خداوند به او امر کرد که دستش را بر روی سینه اش بگذارد تا آن ترسی که از دیدن مار به او راه یافته است، خارج شود، و گفته شده: که خداوند به او دستور داد تا به نیت جدی به طرف مقصدش برود و بر او تاکید کرد که ترسی که در بعضی شرایط بر او مسلط می شود مانع از رفتن او به مقصدش نشود. و منظور او از «اضمم یدک» به هم چسپاندن دو چیز مجزا به هم نیست. و گفته شده: هنگامی که عصایش را بر زمین زد و تبدیل به مار شد به مانند کسی که از مار ترسیده باشد دستهایش و دو بازویش را باز کرد. و به او گفته شد: «اضمم الیک جناحک» یعنی دستهایت را باز کردی، چون تو از شر و ضرر آن در امان هستی، و ممکن است به این معنا باشد که آرام باش و نترس، چون کسی که از چیزی می ترسد پریشان می شود گویی که او را به پرواز وامی دارد و وسیله پرواز، بال است، گویی که او به نهایت ترس رسیده است. و به او گفته شد: آرام باش و دستهایت را که به خاطر ترس باز کردی، جمع کن. و گفته شده معنایش این است که مسأله دستت، تو را ترساند به خاطر آن چه که از شعاع آن می بینی دستهایت را جمع کن تا آرام بگیری. «فذانک برهانان» یعنی دست روشن و نورانی و عصایت دو حجت و نشانه پیامبری تو از طرف خداوند است که با آن ها تو را بر فرعون و قومش نازل کردیم.

«هو أفصح منّی لسانا» به خاطر گره ای که در حرف زدنش بود این حرف را زد. «فأرسله معی ردءا» تا در تبلیغ دین و رسالتت برای من کمک و یاوری باشد. «یصدّقنی» تا آن چه را که من از دین و شریعت ادا می کنم، تصدیق کننده من باشد

و قيل أي لكي يصدقني فرعون قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ أي سنجعله رسولا معك و ننصرك به وَ نَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً أي حجة و قوة و برهانا فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بِآياتِنا أي لا يصل فرعون و قومه إلي الإضرار بكما بسبب ما نعطيكما من الآيات و ما يجري علي أيديكما من المعجزات و قيل إن قوله بِآياتِنا موضعه التقديم أي و نجعل لكما سلطانا بآياتنا فلا يصلون إليكما أَنْتُما وَ مَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ علي فرعون و قومه القاهرون لهم. ⁽¹⁾.

أقول سيأتي سائر الآيات و تفسيرها في الباب الآتي.

الأخبار

«1»

خص، منتخب البصائر بِإِسْنَادِهِ إِلَي الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنِ الصَّادِقِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: إِنَّ بِقَاعَ الْأَرْضِ تَفَاخَرَتْ فَفَخَرَتِ الْكَعْبَةُ عَلَي الْبُقْعَةِ بِكَرْبَلَاءَ فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهَا اسْكُتِي وَ لَا تَفْخَرِي عَلَيْهَا فَإِنَّهَا الْبُقْعَةُ الْمُبَارَكَةُ الَّتِي نُودِيَ مُوسَي مِنْهَا مِنَ الشَّجَرَةِ ⁽²⁾

«2»

اشاره

فس، تفسير القمي أَبِي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: إِنَّ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ لَمَّا حَمَلَتْ أُمُّهُ بِهِ لَمْ يَظْهَرْ حَمْلُهَا إِلَّا عِنْدَ وَضْعِهِ وَ كَانَ فِرْعَوْنُ قَدْ وَكَّلَ بِنِسَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ نِسَاءً مِنَ الْقِبْطِ تَحْفَظُهُنَّ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ بَلَغَهُ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّهُ يُولَدُ فِينَا رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ مُوسَي بْنُ عِمْرَانَ يَكُونُ هَلَاكُ فِرْعَوْنَ وَ أَصْحَابِهِ عَلَي يَدَيْهِ فَقَالَ فِرْعَوْنُ عِنْدَ ذَلِكَ لَأَقْتُلَنَّ ذُكُورَ أَوْلَادِهِمْ حَتَّي لَا يَكُونَ مَا يُرِيدُونَ وَ فَرَّقَ بَيْنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ حَبَسَ الرِّجَالَ فِي الْمَحَابِسِ فَلَمَّا وَضَعَتْ أُمُّ مُوسَي بِمُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ نَظَرَتْ وَ حَزِنَتْ وَ اغْتَمَّتْ وَ بَكَتْ وَ قَالَتْ يُذْبَحُ السَّاعَةَ فَعَطَفَ اللَّهُ قَلْبَ الْمُوَكَّلَةِ بِهَا عَلَيْهِ فَقَالَتْ لِأُمِّ مُوسَي مَا لَكِ قَدِ اصْفَرَّ لَوْنُكِ فَقَالَتْ أَخَافُ أَنْ يُذْبَحَ وَلَدِي فَقَالَتْ لَا تَخَافِي وَ كَانَ مُوسَي لَا يَرَاهُ أَحَدٌ إِلَّا أَحَبَّهُ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي فَأَحَبَّتْهُ الْقِبْطِيَّةُ الْمُوَكَّلَةُ بِهِ وَ أُنْزِلَ عَلَي أُمِّ مُوسَي التَّابُوتُ وَ نُودِيَتْ ضَعْهُ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ وَ هُوَ الْبَحْرُ وَ لا تَخافِي وَ لا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ

و گفته شده: تا به خاطر او فرعون حرف من را تصدیق و باور کند. «قال سنشدّ عضدک بأخیک» آن را همراه تو فرستاده خود قرار می دهیم و با او به تو کمک می کنیم. «ونجعل لکما سلطانا» یعنی حجت و برهان و قدرتی «فلا یصلون الیکما بایاتنا» به سبب آن نشانه ها و آن معجزاتی که می توانید انجام دهید، فرعون و قومش نمی توانند به شما ضرری برسانند. و گفته شده: که کلمه «بایاتنا» جای آن در اول جمله است، به این معنا که: به وسیله آیات و نشانه هایمان برای شما قدرتی ایجاد می کنیم که نتوانند به شما ضرری برسانند. «أنتما و من اتبکما الغالبون» بر فرعون و قومش و بر آن ها غالب و چیره هستید.⁽³⁾

می گویم: دیگر آیات و تفسیرشان در باب بعدی ذکر خواهند شد.

روایات

روایت 1

منتخب البصائر: امام صادق علیه السلام فرمود: بقعه های مقدس زمین فخر فروشی می کردند، کعبه بر سرزمین کربلا فخرفروشی کرد. خداوند متعال وحی فرستاد: ساکت باش، و بر آن فخرفروشی نکن. آن همان سرزمین مبارکی است که موسی از جانب درخت مقدس مورد ندا قرار گرفت. ⁽⁴⁾

روایت 2

تفسیر علی بن ابراهیم: امام باقر علیه السلام فرمود:هنگامی که مادر موسی به او حامله شد، حامله بودنش مشخص نبود تا این که وضع حمل کرد و فرعون زنان قبطی را مامور زنان بنی اسرائیل کرده بود تا مراقب آن ها باشند. چون زمانی که شنیده بود بنی اسرائیلی ها می گویند: مردی بین ما متولد می شود که به او موسی بن عمران می گویند و نابودی فرعون و یارانش به دست او اتفاق می افتد. آن گاه فرعون گفت: فرزندان پسرتان را می کشم تا آن چه که می خواهید به وجود نیاید و زنان را از مردان جدا کرد و زنان را در زندآن ها حبس کرد. هنگامی که مادر موسی او را به دنیا آورد به او نگاه کرد و ناراحت و غمگین شد و گریه کرد و گفت: همین ساعت کشته می شود. خداوند دل زن مامور موسی را به رحم آورد و به مادر موسی گفت: چرا رنگت زرد شده است؟ گفت: می ترسم که بچه ام کشته شود. گفت: نترس، هیچکس موسی را نمی بیند مگر این که او را دوست داشته باشد که خداوند فرمود: «و ألقیت علیک محبه منّی» پس آن زن قبطی مامور موسی را دوست داشت و خداوند صندوقچه را بر مادر موسی نازل کرد و به او ندا داده شد که او را در صندوقچه بگذار و او را به دریا بنداز و نترس و ناراحت نشو، ما او را به سوی تو برمی گردانیم

وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ فَوَضَعَتْهُ فِي التَّابُوتِ وَ أَطْبَقَتْ عَلَيْهِ وَ أَلْقَتْهُ فِي النِّيلِ وَ كَانَ لِفِرْعَوْنَ قَصْرٌ عَلَي شَطِّ النِّيلِ مُتَنَزَّهٌ ⁽¹⁾فَنَظَرَ مِنْ قَصْرِهِ وَ مَعَهُ آسِيَةُ امْرَأَتُهُ إِلَي سَوَادٍ فِي النِّيلِ تَرْفَعُهُ الْأَمْوَاجُ وَ تَضْرِبُهُ الرِّيَاحُ حَتَّي جَاءَتْ بِهِ عَلَي بَابِ قَصْرِ فِرْعَوْنَ فَأَمَرَ فِرْعَوْنُ بِأَخْذِهِ فَأُخِذَ التَّابُوتُ وَ رُفِعَ إِلَيْهِ فَلَمَّا فَتَحَهُ وَجَدَ فِيهِ صَبِيّاً فَقَالَ هَذَا إِسْرَائِيلِيٌّ فَأَلْقَي اللَّهُ فِي قَلْبِ فِرْعَوْنَ لِمُوسَي مَحَبَّةً شَدِيدَةً وَ كَذَلِكَ فِي قَلْبِ آسِيَةَ وَ أَرَادَ أَنْ يَقْتُلَهُ ⁽²⁾فَقَالَتْ آسِيَةُ لا تَقْتُلُوهُ عَسي أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ أَنَّهُ مُوسَي وَ لَمْ يَكُنْ لِفِرْعَوْنَ وَلَدٌ فَقَالَ الْتَمِسُوا لَهُ ⁽³⁾ظِئْراً تُرَبِّيهِ فَجَاءُوا بِعِدَّةِ نِسَاءٍ قَدْ قُتِلَ أَوْلَادُهُنَّ فَلَمْ يَشْرَبْ لَبَنَ أَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ وَ حَرَّمْنا عَلَيْهِ الْمَراضِعَ مِنْ قَبْلُ.

وَ بَلَغَ أُمَّهُ أَنَّ فِرْعَوْنَ قَدْ أَخَذَهُ فَحَزِنَتْ وَ بَكَتْ كَمَا قَالَ اللَّهُ وَ أَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسي فارِغاً إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ يَعْنِي كَادَتْ أَنْ تُخْبِرَهُمْ بِخَبَرِهِ أَوْ تَمُوتَ ثُمَّ ضَبَطَتْ نَفْسَهَا فَكَانَتْ كَمَا قَالَ لَوْ لا أَنْ رَبَطْنا عَلي قَلْبِها لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ثُمَّ قالَتْ لِأُخْتِ مُوسَي قُصِّيهِ أَيِ اتَّبِعِيهِ فَجَاءَتْ أُخْتُهُ إِلَيْهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ أَيْ عَنْ بُعْدٍ وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ فَلَمَّا لَمْ يَقْبَلْ مُوسَي بِأَخْذِ ثَدْيِ أَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ اغْتَمَّ فِرْعَوْنُ غَمّاً شَدِيداً فَقالَتْ أُخْتُهُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلي أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ فَقَالُوا نَعَمْ فَجَاءَتْ بِأُمِّهِ فَلَمَّا أَخَذَتْهُ فِي حِجْرِهَا وَ أَلْقَمَتْهُ ثَدْيَهَا الْتَقَمَهُ وَ شَرِبَ فَفَرِحَ فِرْعَوْنُ وَ أَهْلُهُ وَ أَكْرَمُوا أُمَّهُ فَقَالُوا لَهَا رَبِّيهِ لَنَا فَإِنَّا نَفْعَلُ بِكِ وَ نَفْعَلُ ⁽⁴⁾وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ فَرَدَدْناهُ إِلي أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ وَ كَانَ فِرْعَوْنُ يَقْتُلُ أَوْلَادَ بَنِي إِسْرَائِيلَ كُلَّ مَا يَلِدُونَ وَ يُرَبِّي مُوسَي وَ يُكْرِمُهُ وَ لَا يَعْلَمُ أَنَّ هَلَاكَهُ عَلَي يَدِهِ فَلَمَّا دَرَجَ ⁽⁵⁾مُوسَي كَانَ يَوْماً عِنْدَ فِرْعَوْنَ فَعَطَسَ مُوسَي فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ فَأَنْكَرَ فِرْعَوْنُ ذَلِكَ عَلَيْهِ وَ لَطَمَهُ وَ قَالَ مَا هَذَا الَّذِي تَقُولُ فَوَثَبَ مُوسَي عَلَي لِحْيَتِهِ وَ كَانَ طَوِيلَ اللِّحْيَةِ

و او را از پیامبران خود قرار می دهیم. پس او را در صندوقچه گذاشت و سرش را بست. و آن را به دریا انداخت، فرعون بر روی ساحل رود نیل قصری برای خوشگذرانی داشت از داخل قصرش همراه آسیه نگاهش به چیز سیاهی که روی آب بود افتاد در حالی که امواج آب آن را بلند می کردند و باد او را حرکت می داد تا این که بر روبروی در قصر فرعون رسید. فرعون دستور داد که ان را بگیرند. صندوقچه را گرفتند و آن را نزد او بردند. هنگامی که آن را بازدید کرد، بچه ای را در آن دید. گفت: این یک بچه اسراییلی است و خداوند محبت زیادی در دل فرعون و همچنین آسیه انداخت ولی خواست که او را بکشد. آسیه گفت: «لاتقتلوه عسی أن ینفعنا او نتّخذه ولدا» ولی آن ها نمی دانستند که او موسی است و فرعون هم بچه نداشت، از یک زن شیرده درخواست کردند که او را بزرگ کند پس چند تا زن را که بچه هایشان را کشته بودند، آوردند شیر هیچکدام را نخورد که خداوند فرمود:«و حرّمنا علیه المراضع من قبل» به مادرش خبر رسید که فرعون موسی را گرفته است و ناراحت شد و گریه کرد. آن چنان که خداوند فرمود:«و أصبح فواد أمّ موسی فارغا إن کادت لتبدی به» نزدیک بود طوری رفتار کند که آن ها بفهمند که او مادرش است، یا این که نزدیک بود بمیرد ولی خودش را کنترل کرد. آن چنان که خداوند فرمود:«لولا أن ربطنا علی قلبها لتکون من المؤمنین» سپس به خواهر موسی گفت: «قصیه» یعنی دنبال او برو. سپس خواهرش آمد و از دور او را دید ولی آن ها نمی دانستند، هنگامی که موسی از سینه هیچ یک از زنان شیر نخورد فرعون خیلی ناراحت شد. خواهر موسی گفت: «أدلّکم علی أهل بیت یکلفلونه لکم و هم له 1. ناصحون» گفتند: بله، سپس مادرش را آورد. هنگامی که او را در آغوشش گرفت و سینه اش را در دهان او گذاشت، موسی سینه اش را گرفت و شیر خورد، فرعون و خانواده اش خوشحال شدند و به مادرش احترام گذاشتند و به او گفتند: آن را برای ما بزرگ کن هرکاری که بخواهی برایت انجام می دهیم. که خداوند فرمود:«فرددناه إلی أمه کی تقرّ عینها و لا تحزن و لتعلم أنّ وعد الله حق و أکثرهم لایعلمون» و فرعون هر بچه ای از بنی اسراییل متولد می شد را می کشت، و این در حالی بود که موسی را بزرگ می کرد و او را گرامی می داشت و نمی دانست که نابودی اش به دست اوست. روزی وقتی که موسی به نزد فرعون می رفت، عطسه کرد و گفت: «الحمد لله ربّ العالمین» فرعون او را از این حرف منع کرد و او را سیلی زد و به او گفت: این چیست که می گویی؟ و فرعون که ریش بلندی داشت

فَهَلَبَهَا أَيْ قَلَعَهَا فَهَمَّ فِرْعَوْنُ بِقَتْلِهِ فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ غُلَامٌ حَدَثٌ لَا يَدْرِي مَا يَقُولُ وَ قَدْ لَطَمْتَهُ بِلَطْمَتِكَ إِيَّاهُ فَقَالَ فِرْعَوْنُ بَلْ يَدْرِي فَقَالَتْ لَهُ ضَعْ بَيْنَ يَدَيْكَ تَمْراً وَ جَمْراً فَإِنْ مَيَّزَ بَيْنَهُمَا ⁽¹⁾فَهُوَ الَّذِي تَقُولُ فَوَضَعَ بَيْنَ يَدَيْهِ تَمْراً وَ جَمْراً فَقَالَ لَهُ ⁽²⁾كُلْ فَمَدَّ يَدَهُ إِلَي التَّمْرِ فَجَاءَ جَبْرَئِيلُ فَصَرَفَهَا إِلَي الْجَمْرِ فِي فِيهِ فَاحْتَرَقَ لِسَانُهُ ⁽³⁾فَصَاحَ وَ بَكَي فَقَالَتْ آسِيَةُ لِفِرْعَوْنَ أَ لَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّهُ لَا يَعْقِلُ فَعَفَا عَنْهُ.

قَالَ الرَّاوِي فَقُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فَكَمْ مَكَثَ مُوسَي غَائِباً عَنْ أُمِّهِ حَتَّي رَدَّهُ اللَّهُ عَلَيْهَا قَالَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فَقُلْتُ وَ كَانَ هَارُونُ أَخَا مُوسَي لِأَبِيهِ وَ أُمِّهِ قَالَ نَعَمْ أَ مَا تَسْمَعُ اللَّهَ يَقُولُ يَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَ لا بِرَأْسِي فَقُلْتُ فَأَيُّهُمَا كَانَ أَكْبَرَ سِنّاً قَالَ هَارُونُ فَقُلْتُ وَ كَانَ الْوَحْيُ يَنْزِلُ عَلَيْهِمَا جَمِيعاً قَالَ كَانَ الْوَحْيُ يَنْزِلُ عَلَي مُوسَي وَ مُوسَي يُوحِيهِ إِلَي هَارُونَ فَقُلْتُ لَهُ أَخْبِرْنِي عَنِ الْأَحْكَامِ وَ الْقَضَاءِ وَ الْأَمْرِ وَ النَّهْيِ أَ كَانَ ذَلِكَ إِلَيْهِمَا قَالَ كَانَ مُوسَي الَّذِي يُنَاجِي رَبَّهُ وَ يَكْتُبُ الْعِلْمَ ⁽⁴⁾وَ يَقْضِي بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَ هَارُونُ يَخْلُفُهُ إِذَا غَابَ عَنْ قَوْمِهِ لِلْمُنَاجَاةِ قُلْتُ فَأَيُّهُمَا مَاتَ قَبْلَ صَاحِبِهِ قَالَ مَاتَ هَارُونُ قَبْلَ مُوسَي عليه السلام وَ مَاتَا جَمِيعاً فِي التِّيهِ قُلْتُ وَ كَانَ لِمُوسَي وَلَدٌ قَالَ لَا كَانَ الْوَلَدُ لِهَارُونَ وَ الذُّرِّيَّةُ لَهُ.

قَالَ فَلَمْ يَزَلْ مُوسَي عِنْدَ فِرْعَوْنَ فِي أَكْرَمِ كَرَامَةٍ حَتَّي بَلَغَ مَبْلَغَ الرِّجَالِ وَ كَانَ يُنْكِرُ عَلَيْهِ مَا يَتَكَلَّمُ بِهِ مُوسَي مِنَ التَّوْحِيدِ حَتَّي هَمَّ بِهِ فَخَرَجَ مُوسَي مِنْ عِنْدِهِ وَ دَخَلَ الْمَدِينَةَ فَإِذَا رَجُلَانِ يَقْتَتِلَانِ أَحَدُهُمَا يَقُولُ بِقَوْلِ مُوسَي وَ الْآخَرُ يَقُولُ بِقَوْلِ فِرْعَوْنَ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي هُوَ مِنْ شِيعَتِهِ فَجَاءَ مُوسَي فَوَكَزَ صَاحِبَهُ ⁽⁵⁾فَقَضَي عَلَيْهِ وَ تَوَارَي فِي الْمَدِينَةِ فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ جَاءَ آخَرُ فَتَشَبَّثَ بِذَلِكَ الرَّجُلِ الَّذِي يَقُولُ بِقَوْلِ مُوسَي فَاسْتَغَاثَ بِمُوسَي فَلَمَّا

موسی ریشش را گرفت و آن را کند، فرعون تصمیم گرفت که او را بکشد، زنش به او گفت: او جوان است و نمی داند که چه می گوید و به او سیلی زدی. همان تنبیه برای او کافی است. فرعون گفت: او می داند که چه گفته است. زنش گفت: در جلویش خرما و زغال بگذار، اگر بین آن ها فرق قائل شد پس او می دانسته که چه گفته است. پس فرعون جلوی او خرما و زغال گذاشت و به او گفت: بخور. سپس دستش را به سوی خرما برد ولی جبرئیل رسید و دستش را به سوی زغال برد و آن را برداشت و در دهانش گذاشت و زبانش سوخت و فریاد کشید و گریه کرد. آسیه به فرعون گفت: نگفتم که او نمی داند که چه گفته است؟ سپس فرعون از او درگذشت.

راوی حدیث می گوید: به امام باقر علیه السلام گفتم: موسی چقدر از مادرش دور بود تا این که او را دوباره نزدش فرستاد؟ فرمود: سه روز. و پرسیدم: آیا هارون برادرپدری و مادری موسی بود؟ فرمود: بله، آیا نشنیدی که خداوند فرمود:«یا ابن أممّ لا تأخذ بلحیتی و لا برأسی» و پرسیدم: کدام یک از آن ها بزرگتر بود؟ فرمود: هارون، پرسیدم: آیا وحی بر هردوی آن ها نازل می شد؟ فرمود: وحی بر موسی نازل می شد و آن را به هارون می گفت. پرسیدم: حکم و قضاوت و امر و نهی مردم به دست هردو بود؟ فرمود: موسی با خداوند مناجات می کرد و علم می نوشت و در بین بنی اسراییل قضاوت می کرد و هروقت موسی به مناجات رفته بود، هارون در غیاب او جانشینش بود. پرسیدم کدامیک از آن ها زودتر فوت کرد؟ فرمود: هارون قبل از موسی فوت کرد و همه آن ها در بیابان مردند. پرسیدم: آیا موسی فرزندی داشت؟ فرمود: نه، فرزندان برای هارون بودند و نسل آن ها هم از او بود.

و موسی همچنان در نزد فرعون با احترام و اکرام بزرگ شد تا این که به اندازه یک مرد بزرگ شد و هنگامی که موسی از توحید حرف می زد مانع او می شد تا این که تصمیم گرفت او را بکشد و موسی از پیش او رفت و وارد شهر شد که ناگاه دو مرد با هم دعوا می کردند، یکی از آن ها حرف های موسی را می گفت و دیگری حرف های فرعون. و آن کسی که از پیروان او بود از او طلب کمک کرد. سپس موسی پیرو فرعون را زد و کار او را تمام کرد و در شهر متواری شد. فردای آن روز یکی دیگر آمده بود و با همان مردی که پیرو او بود درگیر شده بود او هم از موسی طلب کمک کرد.

نَظَرَ صَاحِبُهُ إِلَي مُوسَي قَالَ لَهُ أَ تُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ فَخَلَّي صَاحِبَهُ وَ هَرَبَ وَ كَانَ خَازِنُ فِرْعَوْنَ مُؤْمِناً بِمُوسَي قَدْ كَتَمَ إِيمَانَهُ سِتَّمِائَةِ سَنَةٍ وَ هُوَ الَّذِي قَالَ اللَّهُ وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمانَهُ أَ تَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَ بَلَغَ فِرْعَوْنَ خَبَرُ قَتْلِ مُوسَي الرَّجُلَ فَطَلَبَهُ لِيَقْتُلَهُ فَبَعَثَ الْمُؤْمِنُ ⁽¹⁾إِلَي مُوسَي إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ فَخَرَجَ مِنْهَا كَمَا حَكَي اللَّهُ خائِفاً يَتَرَقَّبُ قَالَ يَلْتَفِتُ يَمْنَةً وَ يَسْرَةً وَ يَقُولُ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ وَ مَرَّ نَحْوَ مَدْيَنَ وَ كَانَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ مَدْيَنَ مَسِيرَةُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فَلَمَّا بَلَغَ بَابَ مَدْيَنَ رَأَي بِئْراً يَسْتَقِي النَّاسُ مِنْهَا لِأَغْنَامِهِمْ وَ دَوَابِّهِمْ فَقَعَدَ نَاحِيَةً وَ لَمْ يَكُنْ أَكَلَ مُنْذُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ شَيْئاً فَنَظَرَ إِلَي جَارِيَتَيْنِ فِي نَاحِيَةٍ وَ مَعَهُمَا غُنَيْمَاتٌ لَا تَدْنُوَانِ مِنَ الْبِئْرِ فَقَالَ لَهُمَا مَا لَكُمَا لَا تَسْتَقِيَانِ فَقَالَتَا كَمَا حَكَي اللَّهُ حَتَّي يُصْدِرَ الرِّعاءُ وَ أَبُونا شَيْخٌ كَبِيرٌ فَرَحِمَهُمَا مُوسَي وَ دَنَا مِنَ الْبِئْرِ فَقَالَ لِمَنْ عَلَي الْبِئْرِ أَسْتَقِي لِي دَلْواً وَ لَكُمْ دَلْواً وَ كَانَ الدَّلْوُ يَمُدُّهُ عَشَرَةُ رِجَالٍ فَاسْتَقَي وَحْدَهُ دَلْواً لِمَنْ عَلَي الْبِئْرِ وَ دَلْواً لِبِنْتَيْ شُعَيْبٍ وَ سَقَي أَغْنَامَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّي إِلَي الظِّلِّ فَقالَ رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ وَ كَانَ شَدِيدَ الْجُوعِ.

وَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِنَّ مُوسَي كَلِيمَ اللَّهِ حَيْثُ سَقَي لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّي إِلَي الظِّلِّ فَقالَ رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ وَ اللَّهِ مَا سَأَلَ اللَّهَ إِلَّا خُبْزاً يَأْكُلُ ⁽²⁾لِأَنَّهُ كَانَ يَأْكُلُ بَقْلَةَ الْأَرْضِ وَ لَقَدْ رَأَوْا خُضْرَةَ الْبَقْلِ مِنْ صِفَاقِ بَطْنِهِ ⁽³⁾مِنْ هُزَالِهِ فَلَمَّا رَجَعَتَا ابْنَتَا شُعَيْبٍ إِلَي شُعَيْبٍ قَالَ لَهُمَا أَسْرَعْتُمَا الرُّجُوعَ فَأَخْبَرَتَاهُ بِقِصَّةِ مُوسَي وَ لَمْ تَعْرِفَاهُ فَقَالَ شُعَيْبٌ لِوَاحِدَةٍ مِنْهُمَا اذْهَبِي إِلَيْهِ فَادْعِيهِ لِنَجْزِيَهُ أَجْرَ مَا سَقَي لَنَا فَجَاءَتْ إِلَيْهِ كَمَا حَكَي اللَّهُ تَمْشِي عَلَي اسْتِحْياءٍ فَقَالَتْ لَهُ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ ما سَقَيْتَ لَنا فَقَامَ

پیرو فرعون به موسی نگاه کرد و گفت: «أترید أن تقتلنی کما قتلت نفسا بالأمس» و پیرو فرعون را رها کرد و فرار کرد و خزانه دارفرعون مردی مؤمن بود که ششصد سال ایمانش را مخفی نگه داشته بود و او آن کسی است که خداوند در مورد او فرمود:«و قال رجل مؤمن من آل فرعون یکتم ایمانه آتقتلون رجلا أن یقول ربّی الله» و خبر کشته شدن آن مرد توسط موسی به فرعون رسید. فرعون کسی را دنبال موسی فرستاد تا او را بکشد. سپس آن مرد مؤمن کسی را نزد موسی فرستاد و گفت: «إِنَّ الْمَلأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ» سپس موسی از آن شهر خارج شد آن طور که خداوند فرمود:«خائفا یترقّب» طرف راست و چپ خودش را نگاه می کرد و می گفت: «ربّ نجّنی من القوم الظالمین» و سپس به سوی شهر مدین رفت و مسافت بین او و شهر مدین سه روز راه بود. هنگامی که به دروازه مدین رسید یک چاه آبی را دید که مردم در آن گوسفندان و حیواناتشان را آب می دهند. در گوشه ای نشست و در ان سه روز چیزی نخورده بود. به دو دختر که همراه گوسفندانشان در گوشه ای نشسته بودند و به چاه نزدیک نمی شدند نگاه کرد. به آن ها گفت: چرا به گوسفندانتان آب نمی دهید؟ و آن طور که خداوند حکایت می کند، گفتند: «حَتَّی یُصْدِرَ الرِّعَاء وَأَبُونَا شَیْخٌ کَبِیرٌ» موسی دلش برایشان سوخت و به طرف چاه رفت و به آن ها که بر سر چاه بودند گفت: من یک سطل آب برمی دارم شما هم یک سطل، و آن سطل آب را ده نفر با هم می توانستند بالا بکشند و خودش به تنهایی یک سطل آب برای آن هایی که بر سر چاه بود، بالا کشید و یک سطل برای دو دختر شعیب و گوسفندانشان را آب داد «ثُمَّ تَوَلَّی إِلَی الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» و خیلی گرسنه بود.

امام علی علیه السلام می فرماید: موسی هنگامی که به گوسفندان آن دو دختر آب داد به سوی یک سایه رفت و به درختی تکیه زد و گفت: «رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» به خدا قسم که فقط یک نان از خداوند خواسته بود، چون او گیاه زمین را می خورد و کسانی که او را مسخره می کردند از صدای شکمش فهمیدند که او گیاه سبز خورده است. هنگامی که دو دختر شعیب برگشتند، پدرشان به آن ها گفت: امروز زود برگشتید! و آن ها داستان موسی را برایش تعریف کردند و او را نشناخته بودند. شعیب به یکی از آن ها گفت: به نزد او برو و از او دعوت کن که به این جا بیاید تا به خاطر این که گوسفندان ما را آب داده است به او پاداش بدهم و او به نزد موسی آمد، آن طور که خداوند فرمود:«تمشی علی استحیاء» و به او گفت: «إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مَا سَقَیْتَ لَنَا» موسی ایستاد

مُوسَي عليه السلام مَعَهَا فَمَشَتْ أَمَامَهُ فَسَفَقَتْهَا الرِّيَاحُ فَبَانَ عَجُزُهَا فَقَالَ لَهَا مُوسَي تَأَخَّرِي وَ دُلِّينِي عَلَي الطَّرِيقِ بِحَصَاةٍ تُلْقِيهَا أَمَامِي أَتْبَعُهَا فَأَنَا مِنْ قَوْمٍ لَا يَنْظُرُونَ فِي أَدْبَارِ النِّسَاءِ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَي شُعَيْبٍ قَصَّ عَلَيْهِ قِصَّتَهُ فَقَالَ لَهُ شُعَيْبٌ لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ قَالَتْ إِحْدَي بَنَاتِ شُعَيْبٍ يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ فَقَالَ لَهَا شُعَيْبٌ أَمَّا قُوَّتُهُ فَقَدْ عَرَفْتِهِ بِسَقْيِ الدَّلْوِ وَحْدَهُ فَبِمَ عَرَفْتِ أَمَانَتَهُ فَقَالَتْ إِنَّهُ قَالَ لِي ⁽¹⁾تَأَخَّرِي عَنِّي وَ دُلِّينِي عَلَي الطَّرِيقِ فَأَنَا مِنْ قَوْمٍ لَا يَنْظُرُونَ فِي أَدْبَارِ النِّسَاءِ عَرَفْتُ أَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَنْظُرُونَ فِي أَعْجَازِ النِّسَاءِ فَهَذِهِ أَمَانَتُهُ فَقَالَ لَهُ شُعَيْبٌ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَي ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ عَلي أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ وَ ما أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ فَقَالَ لَهُ مُوسَي ذلِكَ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلا عُدْوانَ عَلَيَّ أَيْ لَا سَبِيلَ عَلَيَّ إِنْ عَمِلْتُ عَشْرَ سِنِينَ أَوْ ثَمَانِيَ سِنِينَ فَقَالَ مُوسَي اللَّهُ عَلي ما نَقُولُ وَكِيلٌ.

قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَيَّ الْأَجَلَيْنِ قَضَي قَالَ أَتَمَّهُمَا عَشْرَ حِجَجٍ قُلْتُ لَهُ فَدَخَلَ بِهَا قَبْلَ أَنْ يَمْضِيَ الْأَجَلُ أَوْ بَعْدُ ⁽²⁾قَالَ قَبْلُ قُلْتُ فَالرَّجُلُ يَتَزَوَّجُ الْمَرْأَةَ وَ يَشْتَرِطُ لِأَبِيهَا إِجَارَةَ شَهْرَيْنِ ⁽³⁾يَجُوزُ ذَلِكَ قَالَ إِنَّ مُوسَي عليه السلام عَلِمَ أَنَّهُ يُتِمُّ لَهُ شَرْطَهُ فَكَيْفَ لِهَذَا أَنْ يَعْلَمَ أَنَّهُ يَبْقَي حَتَّي يَفِيَ قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ أَيَّتُهُمَا زَوَّجَهُ شُعَيْبٌ مِنْ بَنَاتِهِ قَالَ الَّتِي ذَهَبَتْ إِلَيْهِ فَدَعَتْهُ وَ قَالَتْ لِأَبِيهَا يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ.

فَلَمَّا قَضي مُوسَي الْأَجَلَ قَالَ لِشُعَيْبٍ لَا بُدَّ لِي أَنْ أَرْجِعَ إِلَي وَطَنِي وَ أُمِّي وَ أَهْلِ بَيْتِي فَمَا لِي عِنْدَكَ فَقَالَ شُعَيْبٌ مَا وَضَعَتْ أَغْنَامِي فِي هَذِهِ السَّنَةِ مِنْ غَنَمٍ بُلْقٍ فَهُوَ لَكَ فَعَمَدَ مُوسَي عِنْدَ مَا أَرَادَ أَنْ يُرْسِلَ الْفَحْلَ عَلَي الْغَنَمِ إِلَي عَصَاهُ فَقَشَرَ مِنْهُ بَعْضَهُ وَ تَرَكَ بَعْضَهُ وَ عزره (غَرَزَهُ) ⁽⁴⁾فِي وَسَطِ مَرْبِضِ الْغَنَمِ وَ أَلْقَي عَلَيْهِ كِسَاءً أَبْلَقَ ثُمَّ أَرْسَلَ الْفَحْلَ عَلَي الْغَنَمِ فَلَمْ

و همراه او آمد و او از جلوی موسی حرکت می کرد و باد او را اذیت کرد و باسن او معلوم شد. موسی به او گفت: تو از پشت من بیا و با شن هایی که به جلوی من می اندازی من را بر راه راهنمایی کن و من آن شن ها را دنبال می کنم. من از قومی هستم که به پشت زنان نگاه نمی کنیم. هنگامی که به نزد شعیب رفت، داستان خودش را برای او تعریف کرد. شعیب گفت: «لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» و یکی از دخترانش گفت: «یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الأَمِینُ» شعیب به او گفت: قدرت او را با کشاندن آن سطل آب به تنهایی شناختی و امین بودنش را چگونه شناختی؟ گفت: او به من گفت: که از پشت من بیا و راه را به من نشان بده، من از قومی هستم که در پشت زنان نگاه نمی کنند. فهمیدم که او از آن مردم نیست که به سرین زنان نگاه می کنند، این امین بودنش بود. شعییب به موسی گفت: «أُرِیدُ أَنْ أُنکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هَاتَیْنِ عَلَی أَن تَأْجُرَنِی ثَمَانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِندِکَ وَمَا أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ سَتَجِدُنِی إِن شَاء اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ» موسی گفت: «ذَلِکَ بَیْنِی وَبَیْنَکَ أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَیَّ» اگر خواستم هشت سال یا ده سال برای تو خدمت کنم باید من را مجبور نکنی و موسی گفت: «الله علی ما نقول وکیل» راوی می گوید: از امام صادق پرسیدم: کدامیک از آن دو زمان را خدمتگذاری کرد؟ فرمود: ده سالش را تمام کرد. پرسیدم: بعد از این که مدت شرطش تمام شد نزد دختر شعیب رفت یا قبل از آن؟ فرمود: قبل از تمام شدن آن. پرسیدم: مردی با دختری ازدواج می کند و با پدرش شرط می بندد که او را برای دو ماه اجاره کند، آیا این جایز است؟ فرمود: موسی می دانست که به وعده اش وفا می کند. چگونه می دانست که تا زمان وعده به شرطش زنده می ماند؟ و پرسیدم: فدای شما بشوم با کدامیک از دختران شعیب ازدواج کرد؟ فرمود: با آن یکی که دنبال او رفت و به پدرش گفت: «یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ» هنگامی که موسی مدت خدمتگذاریش را به اتمام رساند، به شعیب گفت: من باید به وطنم و به نزد مادرم و خانواده ام برگردم. چه چیزی به من می دهی؟ شعیب گفت: آن چه که گوسفندانم امسال از گوسفندان سفید و سیاه زاییدند برای تو هستند و موسی هنگامی که می خواست حیوان نر را به بین حیوانات بفرستد با عصایش بعضی از پوستش را کند و بعضی دیگر از آن را رها کرد و آن را وارد آغل گوسفندان کرد و یک پارچه سیاه و سفیدی بر روی آن قرار داد. سپس آن را در بین گوسفندان فرستاد

تَضَعِ الْغَنَمُ فِي تِلْكَ السَّنَةِ إِلَّا بُلْقاً فَلَمَّا حَالَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ حَمَلَ مُوسَي امْرَأَتَهُ وَ زَوَّدَهُ شُعَيْبٌ مِنْ عِنْدِهِ وَ سَاقَ غَنَمَهُ فَلَمَّا أَرَادَ الْخُرُوجَ قَالَ لِشُعَيْبٍ أَبْغِي عَصًا تَكُونُ مَعِي وَ كَانَتْ عَصَي الْأَنْبِيَاءِ عِنْدَهُ قَدْ وَرِثَهَا مَجْمُوعَةً فِي بَيْتٍ فَقَالَ لَهُ شُعَيْبٌ ادْخُلْ هَذَا الْبَيْتَ وَ خُذْ عَصًا مِنْ بَيْنَ تِلْكَ الْعِصِيِّ فَدَخَلَ فَوَثَبَتْ عَلَيْهِ عَصَا نُوحٍ وَ إِبْرَاهِيمَ عليهما السلام وَ صَارَتْ فِي كَفِّهِ فَأَخْرَجَهَا وَ نَظَرَ إِلَيْهَا شُعَيْبٌ فَقَالَ رُدَّهَا وَ خُذْ غَيْرَهَا فَرَدَّهَا لِيَأْخُذَ غَيْرَهَا فَوَثَبَتْ إِلَيْهِ تِلْكَ بِعَيْنِهَا فَرَدَّهَا حَتَّي فَعَلَ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَلَمَّا رَأَي شُعَيْبٌ ذَلِكَ قَالَ لَهُ اذْهَبْ فَقَدْ خَصَّكَ اللَّهُ بِهَا فَسَاقَ غَنَمَهُ فَخَرَجَ يُرِيدُ مِصْرَ فَلَمَّا صَارَ فِي مَفَازَةٍ وَ مَعَهُ أَهْلُهُ أَصَابَهُمْ بَرْدٌ شَدِيدٌ وَ رِيحٌ وَ ظُلْمَةٌ وَ قَدْ جَنَّهُمُ اللَّيْلُ وَ نَظَرَ مُوسَي إِلَي نَارٍ قَدْ ظَهَرَتْ كَمَا قَالَ اللَّهُ فَلَمَّا قَضي مُوسَي الْأَجَلَ وَ سارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً قالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ ناراً لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ فَأَقْبَلَ نَحْوَ النَّارِ يَقْتَبِسُ فَإِذَا شَجَرَةٌ وَ نَارٌ تَلْتَهِبُ عَلَيْهَا فَلَمَّا ذَهَبَ نَحْوَ النَّارِ يَقْتَبِسُ مِنْهَا أَهْوَتْ إِلَيْهِ فَفَزِعَ مِنْهَا وَ عَدَا وَ رَجَعَتِ النَّارُ إِلَي الشَّجَرَةِ فَالْتَفَتَ إِلَيْهَا وَ قَدْ رَجَعَتْ إِلَي الشَّجَرَةِ ⁽¹⁾فَرَجَعَ الثَّانِيَةَ لِيَقْتَبِسَ فَأَهْوَتْ نَحْوَهُ فَعَدَا وَ تَرَكَهَا ثُمَّ الْتَفَتَ وَ قَدْ رَجَعَتْ إِلَي الشَّجَرَةِ فَرَجَعَ إِلَيْهَا الثَّالِثَةَ فَأَهْوَتْ إِلَيْهِ فَعَدَا وَ لَمْ يُعَقِّبْ أَيْ لَمْ يَرْجِعْ فَنَادَاهُ اللَّهُ أَنْ يا مُوسي إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ قَالَ مُوسَي عليه السلام فَمَا الدَّلِيلُ عَلَي ذَلِكَ قَالَ اللَّهُ مَا فِي يَمِينِكَ يَا مُوسَي قالَ هِيَ عَصايَ قالَ أَلْقِها يا مُوسي فَأَلْقاها فَصَارَتْ حَيَّةً فَفَزِعَ مِنْهَا مُوسَي وَ عَدَا فَنَادَاهُ اللَّهُ خُذْها وَ لا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ أَيْ مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ وَ ذَلِكَ أَنَّ مُوسَي عليه السلام كَانَ شَدِيدَ السُّمْرَةِ ⁽²⁾فَأَخْرَجَ يَدَهُ مِنْ جَيْبِهِ فَأَضَاءَتْ لَهُ الدُّنْيَا فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلي فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ فَقَالَ مُوسَي كَمَا حَكَي اللَّهُ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ وَ أَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً ⁽³⁾يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ قالَ سَنَشُدُّ

و آن سال همه گوسفندان بره سیاه و سفید زاییدند. هنگامی که آن سال گذشت، موسی همسرش را همراه آن چیزهایی که شعیب به آن ها داده بود سوار بر حیوانات کرد و خودش هم گله گوسفندانش را می آورد. هنگامی که خواست از میان آن ها خارج شود به شعیب گفت: عصایی می خواهم تا همراه من باشد؛ و عصای پیامبران نزد او بود که همه آن ها را در اتاقی گذاشته بود. شعیب به او گفت: وارد آن اتاق شو و عصایی را از بین عصاهای دیگر بردار. سپس داخل رفت و عصای نوح و ابراهیم به سمت او پرید و در دستش قرار گرفت ولی او رهایش کرد و شعیب به او نگاه کرد و گفت: آن را بگذار و یکی دیگر بردار، و او آن ها را رها می کرد تا یکی دیگر بردارد ولی همان عصا به سوی او می پرید و سه بار این کار را تکرار کرد تا این که شعیب این منظره را دید و گفت: آن را بردار همانا خداوند تو را برای آن انتخاب کرده است. و سپس گوسفندانش را برد و از شهر مدین به سوی مصر خارج شد. هنگامی که همراه خانواده اش از بیابان می گذشت گرفتار سرمای شدید و باد و تاریکی شدند و شب بر آن ها رسید و موسی به آتشی که از دور نمایان بود نگاه کرد. آن طور که خداوند می فرماید: «فَلَمَّا قَضَی مُوسَیالْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِن جَانِبِ الطُّورِ نَارًا قَالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نَارًا لَّعَلِّی آتِیکُم مِّنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ» سپس به سوی آن آتش که شعله ور بود، آمد، که یک درخت بود و از آن آتش شعله ور شده بود. هنگامی که نزد آتش رفت تا پاره ای از آن بردارد بر روی او افتاد و او ترسید و دوید و آن آتش به طرف درخت برگشت. و او متوجه آن شده بود که به طرف درخت برگشته است. بار دیگر به سمت آن رفت تا پاره ای از آن بردارد و دوباره به سمت او پرید او هم دوباره فرار کرد و آن را رها کرد و سپس دید که آن پاره به سمت درخت برگشت. سپس برای بار سوم نزدیک درخت رفت و آتش بر روی او افتاد، پس دوید ولی دیگر بار برنگشت. و خداوند به موسی ندا کرد: ای موسی، من خداوند هستم پروردگار جهانیان. موسی گفت: چه نشانه ای ثابت می کند؟ خداوند فرمود: ای موسی در دست راستت چیست؟ گفت: عصایم است. فرمود: ای موسی آن را بنداز. وقتی آن را انداخت، تبدیل به یک مار شد و موسی از آن ترسید و فرار کرد. خداوند ندا داد: آن را بگیر و نترس، تو از نجات یافتگان هستی، دستت را در داخل گریبانت قرار بده آن را روشن و نورانی بدون هیچ مرضی بیرون می آوری. رنگ پوست موسی بسیار سبزه بود، به همین خاطر وقتی دستش را از گریبانش بیرون آورد دنیا برایش روشن شد. خداوند به او فرمود: «فَذَانِکَ بُرْهَانَانِ مِن رَّبِّکَ إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ إِنَّهُمْ کَانُوا قَوْمًا فَاسِقِینَ» و موسی آن طور که خداوند می فرماید، گفت: «رَبِّ إِنِّی قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْسًا فَأَخَافُ أَن یَقْتُلُونِ* وَأَخِی هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِیَ رِدْءًا یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخَافُ أَن یُکَذِّبُونِ*قَالَ سَنَشُدُّ

عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَ نَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بِآياتِنا أَنْتُما وَ مَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ ⁽¹⁾.

بيان

قوله فارِغاً قال البيضاوي أي صفرا من العقل لما دهاها من الخوف و الحيرة حين سمعت بوقوعه في يد فرعون كقوله تعالي وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ ⁽²⁾أي خلاء لا عقول فيها إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ إنها كادت لتظهر بموسي أي بأمره و قصته من فرط الزجرة أو الفرح بتبنّيه لَوْ لا أَنْ رَبَطْنا عَلي قَلْبِها بالصبر و الثبات لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ من المصدقين علي الله أو من الواثقين بحفظه لا بتبنّي فرعون و عطفه انتهي ⁽³⁾قوله عليه السلام فهلبها قال الجزري الهلب الشعر و قيل هو ما غلظ من شعر الذنب و غيره يقال هلبت الفرس إذا نتفت هلبه قوله فوكز صاحبه أي ضربه بجميع كفّه فقضي عليه أي قتله.

و قال البيضاوي إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ لأي شي‌ء أنزلت مِنْ خَيْرٍ قليل أو كثير و حمله الأكثرون علي الطعام فَقِيرٌ محتاج سائل و لذلك عدّي باللام و قيل معناه أني لما أنزلت إلي من خير الدين صرت فقيرا في الدنيا لأنه كان في سعة عند فرعون انتهي ⁽⁴⁾.

و سفقت الباب و أسفقته أي رددته قوله بِخَبَرٍ أي بخبر الطريق أَوْ جَذْوَةٍ أي عود غليظ سواء كان في رأسه نار أو لم يكن و لذلك بينه بقوله مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ أي تستدفئون بها قوله تعالي رِدْءاً أي معينا قوله تعالي بِآياتِنا قال البيضاوي متعلّق بمحذوف أي اذهبا بآياتنا أو بنجعل أي نسلّطكما بها أو بمعني لا يصلون أي تمتنعون منهم أو قسم جوابه لا يصلون أو بيان للغالبون. ⁽⁵⁾.

«3»

اشاره

كا، الكافي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ يَقُولُ كُنْ لِمَا لَا تَرْجُو أَرْجَي مِنْكَ لِمَا تَرْجُو فَإِنَّ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ ذَهَبَ

عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَنَجْعَلُ لَکُمَا سُلْطَانًا فَلَا یَصِلُونَ إِلَیْکُمَا بِآیَاتِنَا أَنتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغَالِبُونَ». ⁽⁶⁾

توضیح

بیضاوی در مورد «فارغا» می گوید: یعنی هنگامی که مادر موسی شنید موسی به دست فرعون افتاده است به خاطر ترس و تعجبی که دچار آن شد، خالی از هرگونه عقل و فکر شد. آن طور که خداوند فرمود:«وافئدتهم هواء» یعنی خالی هستند هیچ عقلی در آن ها نیست. «إن کادت لتبدی به» یعنی به خاطر شدت سختی یا به خاطر دیدن او نزدیک بود که داستان موسی را آشکار کند. «لولا أن ربطنا علی قلبها» با صبر و استواری «لتکون من المؤمنین» از باور کنندگان به خداوند و توکل کنندگان به خداوند بر حفظ و نگهداری موسی نه به فرزندخواندگی و مهربانی فرعون به موسی علیه السلام. ⁽⁷⁾

کلام امام صادق علیه السلام، «فهلبها» جزری می گوید: الهلب، یعنی مو، و گفته شده یعنی آن قسمت از موی دم و غیرآن که سفت شده است. وقتی می گویند: هلبت الفرس. یعنی موهایش کنده شد. و «فوکز صاحبه» یعنی با تمام کف دستش او را زد، «فقضی علیه» یعنی او را کشت. بیضاوی می گوید: «إنّی لما انزلت إلیّ» هرچیزی که نازل کنی. «فقیر» محتاج و نیازمند و به خاطر این به لام متعدی شده است. و گفته شده یعنی به خاطر این که خیر دین را بر من نازل کردی در دنیا فقیر شدم چون هنگامی که در نزد فرعون بود ثروتمند بود.⁽⁸⁾

سفقت الباب و اسفقته: یعنی در را بستم. «بخبر» یعنی خبر آن راه «أو جذوه» یک شاخه محکم. چه بر روی آن آتش باشد چه نباشد و به خاطر این با ذکر کلمه آتش آن را مشخص کرد که فرمود: «من النار لعلّکم تصطلون» یعنی خودتان را با آن گرم کنید. کلام خداوند: «ردءا» یعنی کمک «بیاتنا» بیضاوی می گوید: که جار و مجرور متعلق است به محذوف، یعنی اذهبا بایاتنا، یا متعلق است به نجعل محذوف، یعنی شما را با آن نشانه هایمان مسلط می کنیم یا به معنای این که، نمی رسند، یعنی مانع آن ها می شوید یا این که قسم است و جواب آن لایصلون است یا این که توضیحی بیشتر برای کلمه غالبون است. ⁽⁹⁾

روایت 3

کافی: امام صادق علیه السلام می فرماید: «به آن چه امید نداری 1. امیدوارتر باش تا آن چه به آن امید داری» موسی رفت

يَقْتَبِسُ نَاراً ⁽¹⁾فَانْصَرَفَ إِلَيْهِمْ وَ هُوَ نَبِيٌّ مُرْسَلٌ ⁽²⁾.

«4»

ع، علل الشرائع أَبِي عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ جَعْفَرٍ الضَّبِّيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَعْضِ مَشَايِخِهِ قَالَ: أَوْحَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَي مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ عِزَّتِي يَا مُوسَي لَوْ أَنَّ النَّفْسَ الَّتِي قَتَلْتَ أَقَرَّتْ لِي طَرْفَةَ عَيْنٍ أَنِّي لَهَا خَالِقٌ وَ رَازِقٌ أَذَقْتُكَ طَعْمَ الْعَذَابِ وَ إِنَّمَا عَفَوْتُ عَنْكَ أَمْرَهَا لِأَنَّهَا لَمْ تُقِرَّ بِي طَرْفَةَ عَيْنٍ أَنِّي لَهَا خَالِقٌ وَ رَازِقٌ ⁽³⁾.

«5»

يه، من لا يحضر الفقيه عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ قَالَ قَالَ لَهَا شُعَيْبٌ يَا بُنَيَّةِ هَذَا قَوِيٌّ قَدْ عَرَفْتِهِ بِدَفْعِ الصَّخْرَةِ الْأَمِينُ مِنْ أَيْنَ عَرَفْتِهِ قَالَتْ يَا أَبَتِ إِنِّي مَشَيْتُ قُدَّامَهُ فَقَالَ امْشِي مِنْ خَلْفِي فَإِنْ ضَلَلْتُ فَأَرْشِدِينِي إِلَي الطَّرِيقِ فَإِنَّا قَوْمٌ لَا نَنْظُرُ فِي أَدْبَارِ النِّسَاءِ ⁽⁴⁾.

«6»

اشاره

ج، الإحتجاج ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام فِي خَبَرِ ابْنِ الْجَهْمِ قَالَ: سَأَلَ الْمَأْمُونُ الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَوَكَزَهُ مُوسي فَقَضي عَلَيْهِ قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ قَالَ الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ إِنَّ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ دَخَلَ مَدِينَةً مِنْ مَدَائِنِ فِرْعَوْنَ عَلي حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِها وَ ذَلِكَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ فَوَجَدَ فِيها رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ هذا مِنْ شِيعَتِهِ وَ هذا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَي الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَقَضَي مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ عَلَي الْعَدُوِّ بِحُكْمِ اللَّهِ تَعَالَي ذِكْرُهُ فَوَكَزَهُ فَمَاتَ قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ يَعْنِي الِاقْتِتَالَ الَّذِي كَانَ وَقَعَ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ لَا مَا فَعَلَهُ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ مِنْ قَتْلِهِ إِنَّهُ يَعْنِي الشَّيْطَانَ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ.

قَالَ الْمَأْمُونُ: فَمَا مَعْنَي قَوْلِ مُوسَي رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي قَالَ يَقُولُ إِنِّي وَضَعْتُ نَفْسِي غَيْرَ مَوْضِعِهَا بِدُخُولِي هَذِهِ الْمَدِينَةَ فَاغْفِرْ لِي أَيِ اسْتُرْنِي

تا برای خانواده اش پاره ای آتش بگیرد هنگامی که به نزد خانواده اش برگشت پیامبر مرسل شده بود. ⁽⁵⁾

روایت 4

علل الشرائع: علی بن حسین روایت می کند: خداوند متعال به موسی وحی فرستاد: ای موسی، به عزتم قسم اگر آن مردی که کشتی به اندازه یک چشم بر هم زدن اقرار می کرد که من خالق و رازق او هستم تو را به خاطر کشتن آن عذاب می دادم و به خاطر این که حتی به مدت یک چشم برهم زدن به خالق و رازق بودن من ایمان نداشت تو را می بخشم. ⁽⁶⁾

روایت 5

من لا یحضره الفقیه: امام رضا علیه السلام در مورد آیه «یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ» فرمود:شعیب به دخترش گفت: از طریق برداشتن آن تخته سنگ فهمیدی که قوی است، چگونه فهمیدی که او امین است؟ گفت: پدر جان، من جلوی او راه می رفتم، گفت: از پشت من بیا اگر راه را گم کردم من را راهنمایی کن ما قومی هستیم که به پشت زنان نگاه نمی کنیم. ⁽⁷⁾

روایت 6.

احتجاج، عیون اخبار الرضا: مأمون در مورد آیه «فَوَکَزَهُ مُوسَی فَقَضَی عَلَیْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ» از امام رضا پرسید. امام رضا علیه السلام فرمود: موسی وارد یکی از شهرهای فرعون در دو وقت غفلت مردم آن شهر - بین مغرب و عشاء - شد، دو نفر را دید که با هم مشاجره می کنند، یکی از آن ها از پیروان خودش و یکی دیگر از مخالفانش بود، آن یکی که از پیروانش بود از او طلب کمک بر آن مخالفش کرد. موسی با ذکر حکم خداوند ضربه ای محکم به آن مرد زد و کشته شد. امام رضا علیه السلام فرمود: این کار شیطان بود. یعنی آن دعوایی که بین آن دو مرد به وجود آمد نه کشتن آن مرد توسط موسی و منظور او از شیطان دشمن گمراه و آشکار انسان است. مامون پرسید: معنی این کلام موسی «ربّ إنّی ظلمت نفسی فاغفرلی» چیست؟ فرمود: یعنی من خودم را با وارد شدن به این شهر، در جایی که به آن متعلق نیستم، قرار دادم. «فاغفرلی» من را از دید دشمنانت 1. بپوشان

مِنْ أَعْدَائِكَ لِئَلَّا يَظْفَرُوا بِي فَيَقْتُلُونِي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ قالَ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ مِنَ الْقُوَّةِ حَتَّي قَتَلْتُ رَجُلًا بِوَكْزَةٍ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ بَلْ أُجَاهِدُ فِي سَبِيلِكَ بِهَذِهِ الْقُوَّةِ حَتَّي تَرْضَي فَأَصْبَحَ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي الْمَدِينَةِ خائِفاً يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ عَلَي آخَرَ قالَ لَهُ مُوسي إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ قَاتَلْتَ رَجُلًا بِالْأَمْسِ وَ تُقَاتِلُ هَذَا الْيَوْمَ لَأُؤَدِّبَنَّكَ وَ أَرَادَ أَنْ يَبْطِشَ بِهِ - فَلَمَّا أَنْ أَرادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَهُما وَ هُوَ مِنْ شِيعَتِهِ ⁽¹⁾قالَ يا مُوسي أَ تُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ وَ ما تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ.

قَالَ الْمَأْمُونُ: جَزَاكَ اللَّهُ خَيْراً يَا أَبَا الْحَسَنِ فَمَا مَعْنَي قَوْلِ مُوسَي لِفِرْعَوْنَ فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّينَ قَالَ الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ إِنَّ فِرْعَوْنَ قَالَ لِمُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ لَمَّا أَتَاهُ وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ وَ أَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ بِي قَالَ مُوسَي فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّينَ عَنِ الطَّرِيقِ بِوُقُوعِي إِلَي مَدِينَةٍ مِنْ مَدَائِنِكَ فَفَرَرْتُ مِنْكُمْ لَمَّا خِفْتُكُمْ فَوَهَبَ لِي رَبِّي حُكْماً وَ جَعَلَنِي مِنَ الْمُرْسَلِينَ الْخَبَرَ ⁽²⁾.

بيان

قال الرازي احتج بهذه الآية من طعن في عصمة الأنبياء بأن ذلك القبطي إما أن يقال إنه كان مستحق القتل أو لم يكن كذلك فإن كان الأول فلم قال هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ و لم قال رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي و لم قال في سورة أخري فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّينَ و إن كان الثاني كان قتله معصية و ذنبا و الجواب أنه لم لا يجوز أن يقال إنه كان لكفره مباح الدم و أما قوله هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ ففيه وجوه:

أحدها أن الله تعالي و إن أباح قتل الكفار إلا أنه كان الأولي تأخير قتلهم إلي زمان آخر فلما قتل فقد ترك ذلك المندوب فهو قوله هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ.

و ثانيها أن قوله هذا إشارة إلي عمل المقتول لا إلي عمل نفسه فقوله

تا من را نگیرند و نکشند. «فغفرله إنّه هوالغفور الرحیم» موسی فرمود: «ربّ بما انعمت علیّ» از قدرتی که به من عطا کردی تا با یک مشت آن مرد را بکشم. «فلن أکون ظهیرا للمجرمین» بلکه با این قدرت در راه تو جهاد کنم تا از من راضی شوی، «فأصبح» موسی «فِی الْمَدِینَةِ خَائِفًا یَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِی اسْتَنصَرَهُ بِالْأَمْسِ یَسْتَصْرِخُهُ» بر یک مرد دیگر «قال له موسی إنّک لغویّ مبین» دیروز باعث مرگ یک نفر شدی و امروز با یکی دیگر دعوا می کنی؟ تو را ادب می کنم، و خواست که بر او خشمگین شود، هنگامی که می خواست بر هردوی آن ها خشمگین شود، گفت: ای موسی، می خواهی من را بکشی آن طور که دیروز یکی دیگر را کشتی، می خواهی در زمین انسان ظالم و ستمکار باشی و نمی خواهی از انسان صالح باشی؟

مامون گفت: خداوند تو را جزا بدهد ای ابوالحسن، پس معنی آن حرف موسی «فعلتها اذا و أنا من الضالّین» به فرعون چیست؟ فرمود: هنگامی که موسی این کلام را «و فعلت فعلتک التّی فعلت و أنت من الکافرین» به فرعون زد، او نیز گفت: «فعلتها اذا و أنا من الضالّین» از راه، به رفتن به شهری از شهرهای تو «فررت منکم لمّا خفت فوهب لی ربّی حکما و جعلنی من المرسلین» ادامه خبر. ⁽³⁾

توضیح

رازی می گوید: کسانی که می خواهند عصمت پیامبران را زیر سؤال ببرند به این آیه استناد می کنند که آن مرد قبطی مقتول یا استحقاق کشته شدن را داشت یا نه؟ اگر استحقاق کشته شدن را داشت پس چرا موسی گفت: «هذا من عمل الشیطان» و یا چرا گفت: «ربّّی إنّی ظلمت نفسی فاغفرلی» و چرا در یک سوره دیگر گفت: «فعلتها انا و انا من الضالمین»؟ اگر مستحق کشته شدن نبود پس کشتن او گناه و معصیت است. جواب این است، که چرا نمی توان گفت که آن مرد به خاطر کفرش، کشتنش جایز بود و اما این کلام موسی «هذا من عمل الشیطان» چند تا وجه دارد:

یک: خداوند متعال هرچند که کشتن کافران را جایز می داند ولی بهتر است کشتن آن ها را به یک زمان دیگر موکول کرد و هنگامی که آن مرد را کشت آن کار مندوب و مستحب را انجام نداده است که فرمود: «هذا من عمل الشیطان».

دو: اسم اشاره «هذا» اشاره به کار آن فرد مقتول دارد نه به کار خود موسی علیه السلام،

هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ أي عمل هذا المقتول من عمل الشيطان و المراد منه بيان كونه مخالفا لله تعالي مستحقا للقتل.

و ثالثها أن يكون قوله هذا إشارة إلي المقتول يعني أنه من جند الشيطان و حزبه يقال فلان من عمل السلطان أي من أحزابه.

و أما قوله رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فعلي نهج قول آدم عليه السلام رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا و المراد أحد وجهين إما علي سبيل الانقطاع إلي الله تعالي و الاعتراف بالتقصير عن القيام بحقوقه و إن لم يكن هناك ذنب قط أو من حيث حرم نفسه الثواب بترك المندوب.

و أما قوله فَاغْفِرْ لِي أي فاغفر لي ترك هذا المندوب و فيه وجه آخر و هو أن يكون المراد رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي حيث قتلت هذا الملعون فإن فرعون لو عرف ذلك لقتلني به فَاغْفِرْ لِي فاستره علي و لا توصل خبره إلي فرعون فَغَفَرَ لَهُ أي ستره عن الوصول إلي فرعون و يؤيده أنه قال عقيبه رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ و لو كانت إعانة المؤمن هاهنا سببا للمعصية لما قال ذلك.

و أما قوله فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّينَ فلم يقل إني صرت بذلك ضالا و لكن فرعون لما ادعي أنه كان كافرا في حال القتل نفي عن نفسه كونه كافرا في ذلك الوقت و اعترف بأنه كان ضالا أي متحيرا لا يدري ما يجب عليه أن يفعله ⁽¹⁾و ما يدين به في ذلك انتهي. ⁽²⁾.

و قال السيد المرتضي قدس الله روحه مما يجاب به عن هذا السؤال أن موسي عليه السلام لم يتعمد القتل و لا أراد و إنما اجتاز فاستغاثه رجل من شيعته علي رجل من عدوه بغي عليه و ظلمه و قصد إلي قتله فأراد موسي أن يخلصه من يده و يدفع عنه مكروهه

پس «هذا من عمل الشیطان» یعنی آن مرد مقتول کار شیطان را انجام داد و منظور از آن این است که او مخالف و دشمن خداوند بود پس او مستحق کشته شدن بود.

سه: می تواند «هذا» اشاره به فرد مقتول داشته باشد، یعنی آن مرد از سپاه ضرب شیطان است وقتی گفته می شود: فلان من عمل السلطان، یعنی از احزاب و نیروهای اوست.

و اما کلام «ربّ انّی ظلمت نفسی فاغفرلی» به مانند آن کلام حضرت آدم علیه السلام است که فرمود: «ربّنا ظلمنا أنفسنا» و منظور از آن یکی از این دو وجه است: یا به خاطر انقطاع از همه چیز و پیوستن به خداوند و اعتراف به کوتاهی در انجام ادای حقوق خداوند بر او، هرچند که اصلا مرتکب گناهی هم نشده باشد، یا به خاطر این که آن کار مستحب را انجام نداد و ثواب آن نصیبش نشد.

اما «فاغفرلی» یعنی مرا به خاطر ترک این مستحب ببخش. و در آن وجه دیگری است و آن این که مراد «ربّ انّی ظلمت نفسی» باشد چون این ملعون را کشتم، پس فرعون اگر می دانست مرا می کشت «فاغفرلی» پس آن کار را مخفی کن و خبرش را به فرعون نرسان، «فاغفرله» مانع رسیدن آن حرف به فرعون شد و این ادامه ی آیه را تائید می کند «ربّ بما أنعمت إلیّ من فلن أکون ظهیرا للمجرمین» اگر کمک به یک فرد مؤمن سبب گناه می شد این را این جا ذکر نمی کرد.

و اما «فعلتها اذا و انا من الضالّین» نگفته که من به خاطر این کار گمراه شدم ولی فرعون هنگامی که ادعا کرد که او در هنگام انجام آن قتل کافر است او خودش نپذیرفت که در هنگام انجام آن قتل کافر بوده باشد. ولی اعتراف کرد که گمراه بوده است یعنی، سردرگم بوده نمی دانسته که چکار باید بکند ولی به خاطر انجام آن به او پاداش نمی دهند. ⁽³⁾سید مرتضی فرمود: از جواب های این سؤال آن است که موسی آن قتل را عمدی و با خواست خودش انجام نداده است، بلکه او عبور می کرده و یکی از پیروانانش بر یکی از دشمنانش که به او ظلم کرده است و قصد کشتنش را داشته است از او کمک خواسته است و موسی فقط خواسته است که آن پیروش را از دست آن مرد نجات دهد مانع انجام آن کار بدی که می خواهد انجام بدهد، شود

فأدي ذلك إلي القتل من غير قصد إليه و كل ألم يقع علي سبيل المدافعة للظالم من غير أن يكون مقصودا فهو حسن غير قبيح و لا يستحقّ العوض به و لا فرق بين أن تكون المدافعة من الإنسان عن نفسه و بين أن يكون عن غيره في هذا الباب. ⁽¹⁾

ثم ذكر نحوا من الأجوبة التي ذكرها الرازي ثم قال فإن قيل فما معني قول فرعون لموسي عليه السلام وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ وَ أَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ و قوله عليه السلام فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّينَ و كيف نسب عليه السلام الضلال إلي نفسه و لم يكن عندكم في وقت من الأوقات ضالا الجواب أما قوله وَ أَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ فإنما أراد به الكافرين لنعمتي و حقّ تربيتي فإن فرعون كان المربّي لموسي إلي أن كبر و بلغ أ لا تري إلي قوله تعالي حكاية عنه أَ لَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً وَ لَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ ⁽²⁾.

فأما قول موسي عليه السلام فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّينَ فإنما أراد به من الذاهبين عن أن الوكزة تأتي علي النفس أو المدافعة تفضي إلي القتل فقد يسمي الذاهب عن الشي‌ء أنه ضالّ عنه و يجوز أيضا أن يريد أني ضللت عن فعل المندوب إليه من الكفّ عن القتل في تلك الحال و الفوز بمنزلة الثواب. ⁽³⁾

ثم قال فإن قيل كيف يجوز لموسي عليه السلام أن يقول لرجل من شيعته يستصرخه إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ الجواب أن قوم موسي كانوا غلاظا جفاة أ لا تري إلي قولهم بعد مشاهدة الآيات لما رأوا من يعبد الأصنام اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ ⁽⁴⁾و إنما خرج موسي عليه السلام خائفا علي نفسه من قوم فرعون بسبب قتل القبطيّ فرأي ذلك الرجل يخاصم رجلا من أصحاب فرعون و استنصر موسي عليه السلام فقال له عند ذلك إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ و أراد أنك خائب في طلب ما لا تدركه و تكلف ما لا تطيقه ثم قصد إلي نصرته كما نصره بالأمس علي الآخر فظن أنه يريده بالبطش لبعد فهمه فقال له أَ تُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ وَ ما تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ

و بدون نیت عمدی او را کشت و اگر به خاطر دفاع در برابر ظالم هر دردی که به او برسد به شرط آن که عمد نبوده باشد، کار نیکو و خوبی است و مستحق قصاص نیست و در این موضوع فرقی نمی کند چه از خودت دفاع بکنی چه از غیر خودت.

سپس تعدادی از جواب هایی را که رازی آن ها را بیان کرده ذکر می کند و می گوید: اگر گفته شود، پس معنای سخن فرعون به موسی چیست که «فعلت فعلتک التی فعلت و أنت من الکافرین» و در سخن موسی «فعلتها اذا و أنا من الضالین» گمراهی را به خودش نسبت داد در حالی که به نظر شما هیچوقت گمراه نبوده است. جواب این است که کلام او «و أنت من الکافرین» منظورش از کافر، کفر نعمت و حقی که به خاطر تربیت موسی بر گردنش داشته است. چون تا زمانی که موسی بزرگ شد فرعون سرپرست و تربیت کننده او بود و خداوند هم در مورد این آیه فرمود:«ألم نربک فینا ولیدا و لبث فینا من عمرک سنین⁽⁵⁾»

و اما کلام موسی «فعلتها اذا و أنا من الضالین» به خاطر این در این جا گمراه گفت چون بعضی معتقدند که آن مشتی که زد از روی هوس بود یا این جا موسی قصد دفاع داشت که منجر به قتل شد که خودش را از کار صواب دور می داند و به خودش صفت گمراه می دهد و جایز است که آن را چنین تفسیر کرد که من در این جا می توانستم که آن قتل را انجام ندهم و به ثواب آن دست یابم.

سپس گفت: اگر گفته شود چگونه است که موسی به یکی از یاران خودش که از او کمک می خواهد می گوید: «إنّک لغویّ مبین» جواب این است که: قوم موسی قومی خشن و سخت گیری بودند آیا ندیدی بعد از مشاهده نشانه های خداوند، هنگامی که بت پرستان را دیدند گفتند: «اجعل لنا الها کما لهم آلهه⁽⁶⁾» و موسی به خاطر کشتن آن مرد قبطی برای نجات خودش از دست قوم فرعون از شهر خارج شد و در همین حال یکی از پیروانانش را دید که با یکی از یاران فرعون دعوا می کند، او از موسی طلب کمک کرد و در این هنگام به او گفت: «إنّک لغویّ مبین» و منظورش این بود که تو در طلب آن چه آن را درک نمی کنی و ادعای آن چه که توان آن را نداری ناکام و شکست خورده هستی، سپس آن چنان که دیروز هنگام دعوا با یک نفر دیگر به او کمک کرده بود خواست تا دوباره به او کمک کند، ولی او به خاطر کم فکریش گمان کرد که قصد حمله به او را دارد، پس به او گفت: «أَ تُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِیدُ إِلَّا أَنْ تَکُونَ جَبَّاراً فِی الأَرْضِ وَ ما تُرِیدُ أَنْ تَکُونَ

مِنَ الْمُصْلِحِينَ فعدل عن قتله و صار ذلك سببا لشياع خبر القبطي بالأمس انتهي. ⁽¹⁾

أقول: ما ذكره رحمه الله أحد الوجهين في تفسير الآية و الوجه الآخر أن قوله يا مُوسي أَ تُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كلام القبطيّ لا كلام الإسرائيلي كما مر في رواية علي بن إبراهيم و لعل الأظهر في الخبر هو الأول و يحتمل الثاني أيضا كما لا يخفي بعد التأمّل.

«7»

اشاره

ك، إكمال الدين ابْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ آدَمَ النَّسَائِيِّ عَنْ أَبِيهِ آدَمَ بْنِ إِيَاسٍ عَنِ الْمُبَارَكِ بْنِ فَضَالَةَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ سَيِّدِ الْعَابِدِينَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ سَيِّدِ الشُّهَدَاءِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ سَيِّدِ الْوَصِيِّينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَمَّا حَضَرَتْ يُوسُفَ الْوَفَاةُ جَمَعَ شِيعَتَهُ وَ أَهْلَ بَيْتِهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ حَدَّثَهُمْ بِشِدَّةٍ تَنَالُهُمْ يُقْتَلُ فِيهَا الرِّجَالُ وَ تُشَقُّ بُطُونُ الْحَبَالَي وَ تُذْبَحُ الْأَطْفَالُ حَتَّي يُظْهِرَ اللَّهُ الْحَقَّ فِي الْقَائِمِ مِنْ وُلْدِ لَاوَي بْنِ يَعْقُوبَ وَ هُوَ رَجُلٌ أَسْمَرُ طَوِيلٌ وَ وَصَفَهُ لَهُمْ ⁽²⁾بِنَعْتِهِ فَتَمَسَّكُوا بِذَلِكَ وَ وَقَعَتِ الْغَيْبَةُ وَ الشِّدَّةُ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَ هُمْ يَنْتَظِرُونَ قِيَامَ الْقَائِمِ أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ حَتَّي إِذَا بُشِّرُوا بِوِلَادَتِهِ وَ رَأَوْا عَلَامَاتِ ظُهُورِهِ اشْتَدَّتِ الْبَلْوَي عَلَيْهِمْ وَ حُمِلَ عَلَيْهِمْ بِالْخَشَبِ وَ الْحِجَارَةِ وَ طُلِبَ ⁽³⁾الْفَقِيهُ الَّذِي كَانُوا يَسْتَرِيحُونَ إِلَي أَحَادِيثِهِ فَاسْتَتَرَ وَ تَرَاسَلُوهُ وَ قَالُوا كُنَّا مَعَ الشِّدَّةِ نَسْتَرِيحُ إِلَي حَدِيثِكَ فَخَرَجَ بِهِمْ إِلَي بَعْضِ الصَّحَارِي وَ جَلَسَ يُحَدِّثُهُمْ حَدِيثَ الْقَائِمِ وَ نَعْتَهُ وَ قُرْبَ الْأَمْرِ وَ كَانَتْ لَيْلَةٌ قَمْرَاءُ فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ طَلَعَ عَلَيْهِمْ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ كَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ حَدِيثَ السِّنِّ وَ قَدْ خَرَجَ مِنْ دَارِ فِرْعَوْنَ يُظْهِرُ النُّزْهَةَ فَعَدَلَ عَنْ مَوْكِبِهِ وَ أَقْبَلَ إِلَيْهِمْ وَ تَحْتَهُ بَغْلَةٌ وَ عَلَيْهِ طَيْلَسَانُ خَزٍّ فَلَمَّا رَآهُ الْفَقِيهُ عَرَفَهُ بِالنَّعْتِ فَقَامَ إِلَيْهِ وَ انْكَبَّ عَلَي قَدَمَيْهِ فَقَبَّلَهُمَا ثُمَّ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يُمِتْنِي حَتَّي أَرَانِيَكَ فَلَمَّا رَأَي الشِّيعَةُ ذَلِكَ عَلِمُوا أَنَّهُ صَاحِبُهُمْ فَأَكَبُّوا عَلَي الْأَرْضِ شُكْراً لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَمْ يَزِدْهُمْ عَلَي أَنْ قَالَ أَرْجُو أَنْ يُعَجِّلَ اللَّهُ فَرَجَكُمْ ثُمَّ غَابَ بَعْدَ ذَلِكَ وَ خَرَجَ إِلَي مَدِينَةِ مَدْيَنَ فَأَقَامَ عِنْدَ شُعَيْبٍ مَا أَقَامَ فَكَانَتِ الْغَيْبَةُ الثَّانِيَةُ أَشَدَّ عَلَيْهِمْ

مِنَ الْمُصْلِحِینَ» او نیز از کشتنش منصرف شد و این جریان باعث شد که خبر کشته شدن اآن مرد قبطی در روز گذشته پخش شود. پایان. ⁽⁴⁾

می گویم: آن چه که سید مرتضی به آن اشاره کرد یکی از دو صورت تفسیر این آیه بود. صورت دیگر آن این است که آیه «یا موسی ترید أن تقتلنی» کلام مرد قبطی است نه آن مرد بنی اسراییلی، آن چنان که در روایت علی بن ابراهیم قبلا ذکر شد و شاید تفسیردرست تر این خبر، وجه اول باشد، البته صورت دوم هم احتمال دارد چنانکه بعد از کمی تامل می توان این را درک کرد.

روایت 7.

اکمال الدین: امام علی علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم روایت می کند که: یوسف علیه السلام در هنگام مرگش پیروان و اهل بیتش را جمع کرد، خداوند را سپاس و ستایش کرد سپس در مورد سختی و مصیبتی که بر آن ها نازل می شود صحبت کرد، مصیبتی که در آن مردان می میرند، شکم زنان باردار پاره می شود و کودکان سر بریده می شوند تا این که خداوند حق را به وسیله نوادگان لاوی بن یعقوب برای آن ها آشکار می کند و مشخصات آن قائم این است که که یک مرد، با رنگ پوست گندم گون و بلندقامت است و ویژگی های او را برایشان تعریف کرد و آن ها هم به این ویژگی ها تمسک کردند - آن را حفظ کردند - . آن غیبت و مصیبت در بین بنی اسراییل به وقوع پیوست و آن ها چهارصد سال منتظر ظهور آن ناجی خود شدند تا این که مژده متولد شدنش را به آن ها دادند و نشانه های ظهورش را دیدند ولی سختی و مصیبت بر آن ها بیشتر شد و با چوب و سنگ به آن ها حمله شد و به دنبال آن مرد عالمی گشتند که با سخنانش آن ها را آرام می کرد ولی او نیز پنهان شد. برای او خبر فرستادند و گفتند: در سختی به حرف های تو گوش می دادیم و آرام می شدیم، سپس او آن ها را به صحرا برد و حرف آن ناجی را برایشان گفت و ویژگی های او را برایشان تعریف کرد. روز ظهور نزدیک شد آن شب، شب مهتاب بود و هنگامی که موسی بر آن ها ظاهر شد آن ها هم مانند شب مهتابی نورانی شدند. حضرت موسی در آن هنگام در ایام جوانیش بود و از خانه فرعون خارج شده بود، از همراهانش جدا شد و به طرف آن ها رفت که سوار بر یک قاطر بود و پارچه ای ابریشمی بر روی قاطرش بود. هنگامی که آن مرد عالم موسی را دید او را از طریق ویژگی هایش شناخت به طرف او رفت به پایش افتاد و پاهایش را بوسید. سپس گفت: سپاس برای خداوندی که مرا نمیراند تا این که تو را دیدم. هنگامی که پیروانش این صحنه را دیدند، فهمیدند که او همان ناجی است سپس برای شکر خداوند بر روی زمین افتادند، و فقط این را به آن ها فرمود که: امیدوارم که خداوند به زودی شما را از این وضع نجات دهد. سپس از نزد آن ها رفت و بعد از آن به طرف شهر مدین رفت و در آن جا مدتی نزد شعیب علیه السلام ماند. و این غیبت دومی از غیبت اولی برایشان سخت تر بود

مِنَ الْأُولَي وَ كَانَتْ نَيِّفاً وَ خَمْسِينَ سَنَةً وَ اشْتَدَّتِ الْبَلْوَي عَلَيْهِمْ وَ اسْتَتَرَ الْفَقِيهُ فَبَعَثُوا إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا صَبْرَ لَنَا عَلَي اسْتِتَارِكَ عَنَّا فَخَرَجَ إِلَي بَعْضِ الصَّحَارِي وَ اسْتَدْعَاهُمْ وَ طَيَّبَ قُلُوبَهُمْ وَ أَعْلَمَهُمْ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَوْحَي إِلَيْهِ أَنَّهُ مُفَرِّجٌ عَنْهُمْ بَعْدَ أَرْبَعِينَ سَنَةً فَقَالُوا بِأَجْمَعِهِمْ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَأَوْحَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْ لَهُمْ قَدْ جَعَلْتُهَا ثَلَاثِينَ سَنَةً لِقَوْلِهِمْ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَقَالُوا كُلُّ نِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ قُلْ لَهُمْ قَدْ جَعَلْتُهَا عِشْرِينَ سَنَةً فَقَالُوا لَا يَأْتِي بِالْخَيْرِ إِلَّا اللَّهُ فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ قُلْ لَهُمْ قَدْ جَعَلْتُهَا عَشْراً فَقَالُوا لَا يَصْرِفُ الشَّرَّ إِلَّا اللَّهُ فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ قُلْ لَهُمْ لَا تَبْرَحُوا فَقَدْ آذَنْتُ فِي فَرَجِكُمْ فَبَيْنَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ طَلَعَ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ رَاكِباً حِمَاراً فَأَرَادَ الْفَقِيهُ أَنْ يُعَرِّفَ الشِّيعَةَ مَا يَسْتَبْصِرُونَ بِهِ فِيهِ وَ جَاءَ مُوسَي حَتَّي وَقَفَ عَلَيْهِمْ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ لَهُ الْفَقِيهُ مَا اسْمُكَ فَقَالَ مُوسَي قَالَ ابْنُ مَنْ قَالَ ابْنُ عِمْرَانَ قَالَ ابْنُ مَنْ قَالَ ابْنُ وَهْبِ بْنِ لَاوَي بْنِ يَعْقُوبَ ⁽¹⁾قَالَ بِمَا ذَا جِئْتَ قَالَ بِالرِّسَالَةِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَامَ إِلَيْهِ فَقَبَّلَ يَدَهُ ثُمَّ جَلَسَ بَيْنَهُمْ وَ طَيَّبَ نُفُوسَهُمْ وَ أَمَرَهُمْ أَمْرَهُ ثُمَّ فَرَّقَهُمْ فَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ الْوَقْتِ وَ بَيْنَ فَرَجِهِمْ بِغَرْقِ فِرْعَوْنَ أَرْبَعُونَ سَنَةً ⁽²⁾.

بيان

قوله عليه السلام و كانت نيّفا و خمسين سنة أي كان المقدر أولا هكذا و لذا أخبرهم بعد مضي نيف و عشر سنين ببقاء أربعين سنة ثم خفف الله عنهم مرات حتي أظهر لهم موسي عليه السلام في الساعة بعد رجوعه عن مدين و كان بقاؤه فيها عشر سنين و مدة ذهابه و إيابه نيفا.

«8»

اشاره

كا، الكافي عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ الْبَزَنْطِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَوْلُ شُعَيْبٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَي ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ عَلي أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ أَيَّ الْأَجَلَيْنِ قَضَي قَالَ وَفَي مِنْهُمَا بِأَبْعَدِهِمَا عَشْرَ سِنِينَ قُلْتُ فَدَخَلَ بِهَا قَبْلَ أَنْ يَنْقَضِيَ الشَّرْطُ أَوْ بَعْدَ انْقِضَائِهِ قَالَ قَبْلَ أَنْ يَنْقَضِيَ قَالَ قُلْتُ لَهُ فَالرَّجُلُ يَتَزَوَّجُ الْمَرْأَةَ وَ يَشْتَرِطُ لِأَبِيهَا إِجَارَةَ شَهْرَيْنِ

که حدود پنجاه و چند سالی بود و بلا و مصیبت بر آن ها شدت یافت و آن مرد عالم نیز از آن ها پنهان شد سپس به او خبر دادند که نمی توانیم بر نبودنت صبر کنیم. سپس به صحرا رفت و برای آن ها دعا کرد و قلب آن ها را پاک کرد و به آن ها گفت: که خداوند به او الهام کرده است که بعد از چهل سال آن ها را از این بدبختی نجات می دهد، همه آن ها گفتند: الحمدلله، خداوند فرمود: به آن ها بگو: که به خاطر الحمدلله که گفتند بعد از سی سال آن ها را نجات می دهد، گفتند: همه نعمت ها برای خداست. خداوند وحی فرستاد به آن ها بگو: آن را بیست سال کردم. آن ها گفتند: همه خیرها از جانب خداست، خداوند وحی فرستاد به آن ها بگو: آن را ده سال کردم. گفتند: فقط خداوند شر را از انسان دور می کند. خداوند وحی فرستاد به آن ها بگو: 1. اجازه ظهور ایشان را بر شما دادم. در این حالت دوباره موسی سوار بر قاطرش بر آن ها آشکار شد، عالم می خواست که پیروانش را با ویژگی های موسی آشنا کند که در آن لحظه موسی به نزد آن ها آمد و بر آن ها سلام کرد. فقیه به او گفت: اسمت چیست؟ فرمود: موسی، گفت: فرزند کی هستی؟ فرمود: پسر عمران هستم. گفت: عمران پسر کیست؟ فرمود: پسر وهب پسر لاوی پسر یعقوب. گفت: چه چیزی با خودت آوردی؟ فرمود: رسالتم را از جانب خداوند آوردم. پس نزد ایشان رفت و دستش را بوسید. سپس ایشان در بین آن ها نشست و دلهایشان را پاک کرد و آن ها را به پیروی رسالتش امر کرد و سپس آن ها را پراکنده کرد. که از زمان این ماجرا تا غرق شدن فرعون و نجات یافتن آن ها از دستش چهل سال طول کشید. ⁽³⁾

توضیح

«و کانت نیفا و خمسین سنه» یعنی اولین بار زمان مقدر شده اینقدر بود که بعد از گذشت ده سال و چندی به آن ها خبر داد که چهل سال دیگر مانده است. سپس خداوند چند بار آن را کم کرد تا این که در همان لحظه موسی بعد از بازگشتنش از شهر مدین بر آن ها ظاهر شد که ده سال در آن جا مانده بود و آن چند سال هم زمان رفت و برگشتش بوده است.

روایت 8

کافی: بزنطی روایت می کند که درباره این کلام شعیب علیه السلام «إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هَاتَیْنِ عَلَی أَن تَأْجُرَنِی ثَمَانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِندِکَ» از امام علی علیه السلام پرسیدم: که کدام یک از این شروط را انجام داد؟ فرمود: در طول ده سال به آن شرط وفا کرد. پرسیدم: قبل از این که شرطش را کامل کند با آن دختر ازدواج کرد یا بعد از آن؟ فرمود: قبل از این که شرطش را تمام کند. پرسید، مردی از با یک دختر ازدواج می کند و شرط می گذارد که دو ماه برای او به عنوان مهریه کار کند.

يَجُوزُ ذَلِكَ فَقَالَ إِنَّ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ عَلِمَ أَنَّهُ سَيُتِمُّ لَهُ شَرْطَهُ فَكَيْفَ لِهَذَا بِأَنْ يَعْلَمَ أَنَّهُ سَيَبْقَي حَتَّي يَفِيَ لَهُ ⁽¹⁾.

«9»

اشاره

ك، إكمال الدين أَبِي وَ ابْنُ الْوَلِيدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ وَ الْحِمْيَرِيِّ وَ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْبَزَنْطِيِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: إِنَّ يُوسُفَ بْنَ يَعْقُوبَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا حِينَ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ جَمَعَ آلَ يَعْقُوبَ وَ هُمْ ثَمَانُونَ رَجُلًا فَقَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ الْقِبْطَ سَيَظْهَرُونَ عَلَيْكُمْ وَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ وَ إِنَّمَا يُنَجِّيكُمُ اللَّهُ مِنْ أَيْدِيهِمْ بِرَجُلٍ مِنْ وُلْدِ لَاوَي بْنِ يَعْقُوبَ اسْمُهُ مُوسَي بْنُ عِمْرَانَ غُلَامٌ طَوِيلٌ جَعْدٌ آدَمُ فَجَعَلَ الرَّجُلُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يُسَمِّي ابْنَهُ عِمْرَانَ وَ يُسَمِّي عِمْرَانُ ابْنَهُ مُوسَي.

فَذَكَرَ أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي الْحُصَيْنِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ: مَا خَرَجَ مُوسَي حَتَّي خَرَجَ قَبْلَهُ خَمْسُونَ كَذَّاباً مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كُلُّهُمْ يَدَّعِي أَنَّهُ مُوسَي بْنُ عِمْرَانَ فَبَلَغَ فِرْعَوْنَ أَنَّهُمْ يُرْجِفُونَ بِهِ ⁽²⁾وَ يَطْلُبُونَ هَذَا الْغُلَامَ وَ قَالَ لَهُ كَهَنَتُهُ ⁽³⁾وَ سَحَرَتُهُ إِنَّ هَلَاكَ دِينِكَ وَ قَوْمِكَ عَلَي يَدَيْ هَذَا الْغُلَامِ الَّذِي يُولَدُ الْعَامَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَوَضَعَ الْقَوَابِلَ عَلَي النِّسَاءِ وَ قَالَ لَا يُولَدُ الْعَامَ غُلَامٌ إِلَّا ذُبِحَ وَ وَضَعَ عَلَي أُمِّ مُوسَي قَابِلَةً فَلَمَّا رَأَي ذَلِكَ بَنُو إِسْرَائِيلَ قَالُوا إِذَا ذَبَحَ الْغِلْمَانَ وَ اسْتَحْيَا النِّسَاءَ هَلَكْنَا فَلَمْ نَبْقَ فَتَعَالَوْا لَا نَقْرَبِ النِّسَاءَ فَقَالَ عِمْرَانُ أَبُو مُوسَي بَلْ بَاشِرُوهُنَّ فَإِنَّ أَمْرَ اللَّهِ وَاقِعٌ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ اللَّهُمَّ مَنْ حَرَّمَهُ فَإِنِّي لَا أُحَرِّمُهُ وَ مَنْ تَرَكَهُ فَإِنِّي لَا أَتْرُكُهُ وَ بَاشَرَ أُمَّ مُوسَي فَحَمَلَتْ بِهِ فَوَضَعَ عَلَي أُمِّ مُوسَي قَابِلَةً تَحْرُسُهَا فَإِذَا قَامَتْ قَامَتْ وَ إِذَا قَعَدَتْ قَعَدَتْ فَلَمَّا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَقَعَتْ عَلَيْهَا الْمَحَبَّةُ وَ كَذَلِكَ حُجَجُ اللَّهِ عَلَي خَلْقِهِ فَقَالَتْ لَهَا الْقَابِلَةُ مَا لَكِ يَا بُنَيَّةِ تَصْفَرِّينَ وَ تَذُوبِينَ قَالَتْ لَا تَلُومِينِي فَإِنِّي إِذَا وَلَدْتُ أُخِذَ وَلَدِي فَذُبِحَ قَالَتْ فَلَا تَحْزَنِي فَإِنِّي سَوْفَ أَكْتُمُ عَلَيْكِ فَلَمْ تُصَدِّقْهَا.

فَلَمَّا أَنْ وَلَدَتْ الْتَفَتَتْ إِلَيْهَا وَ هِيَ مُقْبِلَةٌ فَقَالَتْ مَا شَاءَ اللَّهُ فَقَالَتْ لَهَا أَ لَمْ أَقُلْ إِنِّي

آیا ازدواج قبل از اتمام شرط جایز است؟ فرمود: موسی می دانست که می تواند به شرطش وفا کند و می دانست که تا آن زمان هم زنده می ماند. ⁽⁴⁾

روایت 9.

اکمال الدین: امام صادق علیه السلام فرمود:حضرت یوسف علیه السلام در هنگام نزدیک شدن وفاتش مردان طایفه خودشان را که هشتاد مرد بودند جمع کرد و فرمود: که قوم قبط بر شما غالب می شوند و شما را دچار عذاب و شکنجه سختی می کنند و خداوند به وسیله یکی از نوادگان لاوی بن یعقوب که اسم آن موسی بن عمران است شما را از آن ها نجات می دهد. او یک مرد جوان بلندقامت و با موهای مجعد و پوست گندم گون است که یکی از مردان بنی اسراییل اسم فرزندش را عمران و عمران اسم فرزندش را موسی می گذارد.

از امام باقر علیه السلام روایت می کنند که فرمود: قبل از بعثت موسی بر قوم بنی اسراییل پنجاه نفر دروغگو خودشان را موسی بن عمران معرفی کرده بودند، این موضوع به گوش فرعون رسید که مردم خودشان را برای رسیدن موسی آماده می کنند و مردم را تحریک می کنند. کاهنان و ساحرانش به او گفتند: که دین و حکومتت به دست این کودکی که امسال در بین قوم بنی اسراییل متولد می شود از بین می رود. پس زنان قابله را به نزد زنان بنی اسراییل فرستاد و به آن ها گفت: که امسال هربچه ای متولد می شود باید کشته شود. یک زن را نیز به نزد مادر موسی فرستاد. هنگامی که قوم بنی اسراییل این وضع را دیدند گفتند: اگر بچه های ما کشته شوند و زنان را بگیرند همه ما نابود می شویم و چیزی از ما باقی نمی ماند. پس بیایید تا با زنانمان نزدیکی نکنیم. عمران پدر موسی گفت: نه، با آن ها نزدیکی کنید چون امر خداوند واقع می شود هرچند که مشرکان از آن کراهت داشته باشند، پروردگارا، هرکس این کار را بر خودش حرام کند من آن را حرام نمی کنم و هرکس این کار را انجام ندهد من آن را انجام می دهم. پس با مادر موسی نزدیکی کرد. سپس زنش باردار شد سپس فرعون زن قابله ای را به نزد مادر موسی فرستاد تا از او مراقبت کند که هر جا برود با او باشد، هنگامی که مادر موسی وضع حمل کرد آن زن قابله محبت موسی در دلش افتاد و حجت های خداوند بر خلقش این چنین است. آن زن به مادر موسی گفت: ای دخترم، چرا رنگت زرد شده و آب - ضعیف - می شوی؟ گفت: مرا سرزنش نکن چون اگر بچه ام به دنیا بیاید، او را از من می گیرند و می کشند. گفت: ناراحت نشو، من این جریان را مخفی می کنم؛ اما او باورش نشد. هنگامی که موسی متولد شد آن زن موسی را گرفت و او را بوسید، و گفت: ماشاالله و به او گفت: مگر به تو نگفتم

سَوْفَ أَكْتُمُ عَلَيْكِ ثُمَّ حَمَلَتْهُ فَأَدْخَلَتْهُ الْمِخْدَعَ ⁽¹⁾وَ أَصْلَحَتْ أَمْرَهُ ثُمَّ خَرَجَتْ إِلَي الْحَرَسِ فَقَالَتِ انْصَرِفُوا وَ كَانُوا عَلَي الْبَابِ فَإِنَّهُ خَرَجَ دَمٌ مُنْقَطِعٌ فَانْصَرَفُوا فَأَرْضَعَتْهُ فَلَمَّا خَافَتْ عَلَيْهِ الصَّوْتَ أَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهَا اعْمَلِي التَّابُوتَ ثُمَّ اجْعَلِيهِ فِيهِ ثُمَّ أَخْرِجِيهِ لَيْلًا فَاطْرَحِيهِ فِي نِيلِ مِصْرَ فَوَضَعَتْهُ فِي التَّابُوتِ ثُمَّ دَفَعَتْهُ فِي الْيَمِّ فَجَعَلَ يَرْجِعُ إِلَيْهَا وَ جَعَلَتْ تَدْفَعُهُ فِي الْغَمْرِ ⁽²⁾وَ إِنَّ الرِّيحَ ضَرَبَتْهُ فَانْطَلَقَتْ بِهِ فَلَمَّا رَأَتْهُ قَدْ ذَهَبَ بِهِ الْمَاءُ هَمَّتْ أَنْ تَصِيحَ فَرَبَطَ اللَّهُ عَلَي قَلْبِهَا قَالَ وَ كَانَتِ الْمَرْأَةُ الصَّالِحَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَتْ لِفِرْعَوْنَ إِنَّهَا أَيَّامُ الرَّبِيعِ فَأَخْرِجْنِي وَ اضْرِبْ لِي قُبَّةً عَلَي شَطِّ النِّيلِ حَتَّي أَتَنَزَّهَ هَذِهِ الْأَيَّامَ فَضَرَبَ لَهَا قُبَّةً عَلَي شَطِّ النِّيلِ إِذْ أَقْبَلَ التَّابُوتُ يُرِيدُهَا فَقَالَتْ مَا تَرَوْنَ مَا أَرَي عَلَي الْمَاءِ قَالُوا إِي وَ اللَّهِ يَا سَيِّدَتَنَا إِنَّا لَنَرَي شَيْئاً فَلَمَّا دَنَا مِنْهَا قَامَتْ إِلَي الْمَاءِ فَتَنَاوَلَتْهُ بِيَدِهَا وَ كَادَ الْمَاءُ يَغْمُرُهَا حَتَّي تَصَايَحُوا عَلَيْهَا فَجَذَبَتْهُ فَأَخْرَجَتْهُ مِنَ الْمَاءِ فَأَخَذَتْهُ فَوَضَعَتْهُ فِي حِجْرِهَا فَإِذَا غُلَامٌ أَجْمَلُ النَّاسِ وَ أَسَرُّهُمْ فَوَقَعَتْ عَلَيْهِ مِنْهَا مَحَبَّةٌ فَوَضَعَتْهُ فِي حِجْرِهَا وَ قَالَتْ هَذَا ابْنِي فَقَالُوا إِي وَ اللَّهِ أَيْ سَيِّدَتَنَا مَا لَكِ وَلَدٌ وَ لَا لِلْمَلِكِ فَاتَّخِذِي هَذَا وَلَداً.

فَقَامَتْ إِلَي فِرْعَوْنَ فَقَالَتْ إِنِّي أَصَبْتُ غُلَاماً طَيِّباً حُلْواً نَتَّخِذُهُ وَلَداً فَيَكُونُ قُرَّةَ عَيْنٍ لِي وَ لَكَ فَلَا تَقْتُلْهُ قَالَ وَ مِنْ أَيْنَ هَذَا الْغُلَامُ قَالَتْ لَا وَ اللَّهِ ⁽³⁾مَا أَدْرِي إِلَّا أَنَّ الْمَاءَ جَاءَ بِهِ فَلَمْ تَزَلْ بِهِ حَتَّي رَضِيَ فَلَمَّا سَمِعَ النَّاسُ أَنَّ الْمَلِكَ قَدْ تَبَنَّي ابْناً لَمْ يَبْقَ أَحَدٌ مِنْ رُءُوسِ مَنْ كَانَ مَعَ فِرْعَوْنَ إِلَّا بَعَثَ إِلَيْهِ امْرَأَتَهُ لِتَكُونَ لَهُ ظِئْراً أَوْ تَحْضُنَهُ ⁽⁴⁾فَأَبَي أَنْ يَأْخُذَ مِنِ امْرَأَةٍ مِنْهُنَّ ثَدْياً قَالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ اطْلُبُوا لِابْنِي ظِئْراً وَ لَا تُحَقِّرُوا أَحَداً فَجَعَلَ لَا يَقْبَلُ مِنِ امْرَأَةٍ مِنْهُنَّ فَقالَتْ أُمُّ مُوسَي لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ انْظُرِي أَ تَرَيْنَ لَهُ أَثَراً فَانْطَلَقَتْ حَتَّي أَتَتْ بَابَ الْمَلِكِ فَقَالَتْ قَدْ بَلَغَنِي أَنَّكُمْ تَطْلُبُونَ ظِئْراً وَ هَاهُنَا امْرَأَةٌ صَالِحَةٌ تَأْخُذُ وَلَدَكُمْ وَ تَكْفُلُهُ لَكُمْ فَقَالَتْ أَدْخِلُوهَا فَلَمَّا دَخَلَتْ قَالَتْ لَهَا امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ مِمَّنْ أَنْتِ قَالَتْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَتِ اذْهَبِي يَا بُنَيَّةِ فَلَيْسَ لَنَا فِيكِ حَاجَةٌ فَقَالَ لَهَا النِّسَاءُ:

که این راز را پیش خودم نگه می دارم. سپس موسی را برداشت و او را داخل صندوقخانه کرد و کارش را درست کرد، سپس به نزد نگهبانانی که در جلوی در بودند آمد و گفت: برگردید، چند تکه خون از او خارج شد. هنگامی که مادرش به خاطر صدا نگران بود، خداوند به او الهام کرد که: صندوقچه ای درست کن و او را در آن قرار بده سپس شبانه او را از خانه خارج کن و به رود نیل بیانداز. سپس او را در صندوقچه گذاشت و او را به دریا انداخت که صندوقچه گاهی به طرف او برمی گشت و گاهی هم به وسط رود می رفت ولی باد آن را به وسط دریا انداخت و برد. هنگامی که می دید آب بچه اش را می برد خواست که داد بزند ولی خداوند مانعش شد و در آن هنگام زن صالحی از قوم بنی اسراییل همسر فرعون بود. او به فرعون گفت: الان فصل بهار است پس بیا و من را به بیرون از قصر ببر و در کنار رود نیل خیمه ای برایم برپا کن تا این روزهای بهاری را در آن جا تفریح کنم. سپس فرعون یک خیمه برایش برپا کرد که در آن هنگام صندوقچه به آن جا رسید. گفت: آن چه من بر روی آب می بینم شما هم می بینید؟ گفتند: بله خانم. ما هم چیزی می بینیم. وقتی صندوقچه به او نزدیک شد او به سوی آب خم شد و آن را با دستش گرفت. در این هنگام نزدیک بود آب او را با خودش ببرد که او را با فریاد، متوجه کردند. او نیز آن را محکم گرفت و آن را از آب بیرون آورد و در دامن خویش قرار داد که ناگهان متوجه پسر بچه خیلی زیبا و جذاب در آن شد که محبت آن بچه در دلش قرار گرفت و او را در دامنش گذاشت و گفت: این پسر من است. گفتند: بله خانم، نه تو و نه پادشاه فرزندی ندارید، این را به عنوان پسر خودت قبول کن. پس به سوی فرعون رفت و گفت: من یک بچه پاک و شیرین پیدا کردم و آن را بچه خودمان می کنیم. پس برای من و تو نور چشمی می شود، آن را نکش. گفت: او را از کجا آوردی؟ گفت: به خدا نمی دانم بلکه فقط آب آن را به سمت ما آورد. آسیه آنقدر اسرار کرد تا این که فرعون قبول کرد. هنگامی که مردم شنیدند که پادشاه پسری را به فرزندی قبول کرده است. همه کسانی که همراه فرعون بودند زنانشان را به نزد فرعون فرستادند تا این که دایه او شوند یا تربیت او را برعهده بگیرند. ولی موسی قبول نکرد که از سینه آن ها شیر بخورد. زن فرعون گفت: برای بچه ام دایه ای بیاورید و هیچکس را کوچک و حقیر نشمارید، ولی او هیچ کدام را قبول نمی کرد. مادر موسی به خواهرش گفت: برو دنبال موسی علیه السلام، ببین می توانی اثری از او پیدا کنی؟ پس راه افتاد تا این که به دروازه قصر رسید و گفت: شنیدم که شما برای پسرتان دایه ای می خواهید. این جا یک زن صالحی هست که بچه تان را برایتان بزرگ می کند. زن فرعون گفت: آن دختر را داخل بیاورید. هنگامی که داخل شد زن فرعون به او گفت: کجایی هستی؟ گفت من از قوم بنی اسراییل هستم. گفت: ای دخترم، برو ما به کمک شما نیازی نداریم. ولی زنان حاضر در آن جا گفتند:

عَافَاكِ اللَّهُ انْظُرِي هَلْ يَقْبَلُ أَوْ لَا يَقْبَلُ فَقَالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ أَ رَأَيْتُمْ لَوْ قَبِلَ هَلْ يَرْضَي فِرْعَوْنُ أَنْ يَكُونَ الْغُلَامُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَ الْمَرْأَةُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَعْنِي الظِّئْرَ لَا يَرْضَي قُلْنَ فَانْظُرِي يَقْبَلُ أَوْ لَا يَقْبَلُ قَالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ فَاذْهَبِي فَادْعِيهَا فَجَاءَتْ إِلَي أُمِّهَا فَقَالَتْ إِنَّ امْرَأَةَ الْمَلِكِ تَدْعُوكِ فَدَخَلَتْ عَلَيْهَا فَدُفِعَ إِلَيْهَا مُوسَي فَوَضَعَتْهُ فِي حِجْرِهَا ثُمَّ أَلْقَمَتْهُ ثَدْيَهَا فَإِذاً قَحَمَ اللَّبَنُ ⁽¹⁾فِي حَلْقِهِ فَلَمَّا رَأَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ أَنَّ ابْنَهَا قَدْ قَبِلَ قَامَتْ إِلَي فِرْعَوْنَ فَقَالَتْ إِنِّي قَدْ أَصَبْتُ لِابْنِي ظِئْراً وَ قَدْ قَبِلَ مِنْهَا فَقَالَ وَ مِمَّنْ هِيَ قَالَتْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ فِرْعَوْنُ هَذَا مِمَّا لَا يَكُونُ أَبَداً الْغُلَامُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَ الظِّئْرُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَلَمْ تَزَلْ تُكَلِّمُهُ فِيهِ وَ تَقُولُ مَا تَخَافُ مِنْ هَذَا الْغُلَامِ ⁽²⁾إِنَّمَا هُوَ ابْنُكَ يَنْشَأُ فِي حِجْرِكَ حَتَّي قَلَبَتْهُ عَنْ رَأْيِهِ وَ رَضِيَ فَنَشَأَ مُوسَي فِي آلِ فِرْعَوْنَ وَ كَتَمَتْ أُمُّهُ خَبَرَهُ وَ أُخْتُهُ وَ الْقَابِلَةُ حَتَّي هَلَكَتْ أُمُّهُ وَ الْقَابِلَةُ الَّتِي قَبِلَتْهُ فَنَشَأَ لَا يَعْلَمُ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ قَالَ وَ كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ تَطْلُبُهُ وَ تَسْأَلُ عَنْهُ فَيَعْمَي عَلَيْهِمْ خَبَرُهُ ⁽³⁾.

قَالَ فَبَلَغَ فِرْعَوْنَ أَنَّهُمْ يَطْلُبُونَهُ وَ يَسْأَلُونَ عَنْهُ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِمْ فَزَادَ فِي الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ وَ فَرَّقَ بَيْنَهُمْ وَ نَهَاهُمْ عَنِ الْإِخْبَارِ بِهِ وَ السُّؤَالِ عَنْهُ قَالَ فَخَرَجَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ ذَاتَ لَيْلَةٍ مُقْمِرَةٍ إِلَي شَيْخٍ لَهُمْ عِنْدَهُ عِلْمٌ فَقَالُوا قَدْ كُنَّا نَسْتَرِيحُ إِلَي الْأَحَادِيثِ فَحَتَّي مَتَي وَ إِلَي مَتَي نَحْنُ فِي هَذَا الْبَلَاءِ قَالَ وَ اللَّهِ إِنَّكُمْ لَا تَزَالُونَ حَتَّي يَجِي‌ءَ اللَّهُ تَعَالَي ذِكْرُهُ بِغُلَامٍ مِنْ وُلْدِ لَاوَي بْنِ يَعْقُوبَ اسْمُهُ مُوسَي بْنُ عِمْرَانَ غُلَامٌ طُوَالٌ جَعْدٌ فَبَيْنَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ أَقْبَلَ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ يَسِيرُ عَلَي بَغْلَةٍ حَتَّي وَقَفَ عَلَيْهِمْ فَرَفَعَ الشَّيْخُ رَأْسَهُ فَعَرَفَهُ بِالصِّفَةِ فَقَالَ لَهُ مَا اسْمُكَ يَرْحَمُكَ اللَّهُ فَقَالَ مُوسَي قَالَ ابْنُ مَنْ قَالَ ابْنُ عِمْرَانَ فَوَثَبَ إِلَيْهِ الشَّيْخُ فَأَخَذَ بِيَدِهِ فَقَبَّلَهَا وَ ثَارُوا إِلَي رِجْلَيْهِ يُقَبِّلُونَهَا فَعَرَفَهُمْ وَ عَرَفُوهُ وَ اتَّخَذَ شِيعَةً وَ مَكَثَ بَعْدَ ذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ خَرَجَ فَدَخَلَ مَدِينَةً لِفِرْعَوْنَ فِيهَا رَجُلٌ مِنْ شِيعَتِهِ يُقَاتِلُ رَجُلًا مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ مِنَ الْقِبْطِ فَاسْتَغاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَي الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ الْقِبْطِيِّ فَوَكَزَهُ مُوسي فَقَضي عَلَيْهِ

خداوند تو را ببخشاید ببین آن بچه او را قبول می کند یا نه؟ زن فرعون گفت: فکر کردید اگر قبول کند فرعون اجازه می دهد که هم بچه و هم زن از قوم بنی اسراییل باشند؟ که منظورش دایه بود، نه راضی نمی شود.

گفتند: تو اول ببین بچه او را قبول می کند یا نه؟ گفت: پس برو و آن را بیاور. خواهر موسی نزد خواهرش برگشت و گفت: زن پادشاه تو را دعوت کرد. پس با مادرش برگشت و نزد فرعون رفتند. او نیز موسی را به او داد و او را در اتاقش برد، سپس پستانش را در دهان موسی گذاشت که در این هنگام شیر وارد حلق موسی شد. هنگامی که زن فرعون دید که پسرش سینه آن زن را قبول کرد به سوی فرعون رفت و گفت: که من برای پسرم یک دایه پیدا کردم که بچه هم از سینه او شیر خورده است. فرعون گفت: آن زن کیست؟ گفت: از قوم بنی اسراییل است. فرعون گفت: این کار به هیچ عنوان امکان ندارد. بچه از بنی اسراییل و دایه او هم از بنی اسراییل. ولی او اصرار کرد و به او گفت: چرا باید از این بچه بترسی؛ او بچه توست در خانه تو بزرگ می شود. - آنقدر اصرار کرد - تا این که نظر فرعون را عوض کرد و او را راضی کرد و موسی در خانه فرعون بزرگ شد و مادر و خواهرش و آن زن قابله، رازش را مخفی نگه داشتند تا این که مادرش و آن زن قابله فوت کردند که در این هنگام کسی از قوم بنی اسراییل در مورد او چیزی نمی دانست. قوم بنی اسراییل همیشه به دنبال او بود و در مورد او جستجو می کرد ولی هیچ خبری از او پیدا نمی کرد.

فرمود: فرعون باخبر شد که بنی اسراییل دنبال ناجی خودشان می گردند و سراغش را می گیرند. پس گروهی را دنبال آن ها فرستاد و عذاب آن ها را بیشتر کرد و آن ها را از هم پراکنده کرد و مانع خبرگرفتن و پرس و جوی آن ها در مورد موسی شد. پس در یک شب مهتابی قوم بنی اسراییل نزد شیخشان که علم داشت، رفتند و گفتند: ما با حرف های تو در مورد ناجیمان آرامش می گیریم. پس تا کی باید در این بلاء و مصیبت بمانیم. گفت: به خدا شما در این سختی می مانید تا این که خداوند کلام خودش را به وسیله جوانی از نوادگان لاوی بن یعقوب به اسم موسی بن عمران برای شما می فرستد. او جوانی است بلند قامت با موهای مجعد. در این هنگام موسی که سوار بر یک قاطر بود، آمد و نزد آن ها ایستاد. شیخ سرش را بالا گرفت و با ویژگی هایی که از او می دانست، او را شناخت. از او پرسید: خدا تو را ببخشاید، اسم تو چیست؟ گفت: موسی، گفت: پسر کی هستی؟ گفت: پسر عمران. شیخ به طرف او پرید و دستش را گرفت و بوسید، آن ها هم بر روی پاهایش افتادند و پاهایش را بوسیدند. موسی آن ها را شناخت و آن ها هم حضرت را شناختند. آن ها را پیروان خود قرار داد و مدتی که خدا می داند، آن جا ماند. سپس از آن جا رفت و وارد شهر فرعون شد و متوجه شد که یکی از پیروانش با یکی از یاران فرعون ستیز می کند. آن مرد که پیرو موسی بود از موسی طلب کمک کرد.

وَ كَانَ مُوسَي قَدْ أُعْطِيَ بَسْطَةً فِي الْجِسْمِ وَ شِدَّةً فِي الْبَطْشِ فَذَكَرَهُ النَّاسُ وَ شَاعَ أَمْرُهُ وَ قَالُوا إِنَّ مُوسَي قَتَلَ رَجُلًا مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خائِفاً يَتَرَقَّبُ فَلَمَّا أَصْبَحُوا مِنَ الْغَدِ إِذَا الرَّجُلُ الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ عَلَي آخَرَ قالَ لَهُ مُوسي إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ بِالْأَمْسِ رَجُلٌ وَ الْيَوْمَ رَجُلٌ فَلَمَّا أَنْ أَرادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَهُما قالَ يا مُوسي أَ تُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ وَ ما تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ وَ جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَي الْمَدِينَةِ يَسْعي قالَ يا مُوسي إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً يَتَرَقَّبُ فَخَرَجَ مِنْ مِصْرَ بِغَيْرِ ظَهْرٍ وَ لَا دَابَّةٍ وَ لَا خَادِمٍ تَخْفِضُهُ أَرْضٌ وَ تَرْفَعُهُ أُخْرَي حَتَّي أَتَي إِلَي أَرْضِ مَدْيَنَ فَانْتَهَي إِلَي أَصْلِ شَجَرَةٍ فَنَزَلَ فَإِذَا تَحْتَهَا بِئْرٌ وَ إِذَا عِنْدَهَا أُمَّةٌ مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ فَإِذَا جَارِيَتَانِ ضَعِيفَتَانِ وَ إِذَا مَعَهُمَا غُنَيْمَةٌ لَهُمَا فَقالَ ما خَطْبُكُما قالَتا ... أَبُونا شَيْخٌ كَبِيرٌ وَ نَحْنُ جَارِيَتَانِ ضَعِيفَتَانِ لَا نَقْدِرُ أَنْ نُزَاحِمَ الرِّجَالَ فَإِذَا سَقَي النَّاسُ سَقَيْنَا فَرَحِمَهُمَا مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ فَأَخَذَ دَلْوَهُمَا وَ قَالَ لَهُمَا قَدِّمَا غَنَمَكُمَا فَسَقي لَهُما ثُمَّ رَجَعَتَا بُكْرَةً قَبْلَ النَّاسِ ثُمَّ أَقْبَلَ مُوسَي إِلَي الشَّجَرَةِ فَجَلَسَ تَحْتَهَا وَ قَالَ رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ فَرُوِيَ أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ وَ هُوَ مُحْتَاجٌ إِلَي شِقِّ تَمْرَةٍ فَلَمَّا رَجَعَتَا إِلَي أَبِيهِمَا قَالَ مَا أَعْجَلَكُمَا فِي هَذِهِ السَّاعَةِ قَالَتَا وَجَدْنَا رَجُلًا صَالِحاً رَحِيماً فَسَقَي لَنَا فَقَالَ لِإِحْدَاهُمَا اذْهَبِي فَادْعِيهِ لِي فَجَاءَتْهُ تَمْشِي عَلَي اسْتِحْياءٍ قالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ ما سَقَيْتَ لَنا فَرُوِيَ أَنَّ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ لَهَا وَجِّهِينِي إِلَي الطَّرِيقِ وَ امْشِي خَلْفِي فَإِنَّا بَنُو يَعْقُوبَ لَا نَنْظُرُ فِي أَعْجَازِ النِّسَاءِ فَلَمَّا جاءَهُ وَ قَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ قالَ لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ قالَتْ إِحْداهُما يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ قالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَي ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ عَلي أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ فَرُوِيَ أَنَّهُ قَضَي أَتَمَّهُمَا لِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَا يَأْخُذُونَ إِلَّا بِالْأَفْضَلِ وَ التَّمَامِ.

فَلَمَّا قَضي مُوسَي الْأَجَلَ وَ سارَ بِأَهْلِهِ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ أَخْطَأَ الطَّرِيقَ لَيْلًا فَرَأَي ناراً فَقالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ ناراً لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِقَبَسٍ أَوْ خَبَرٍ مِنَ الطَّرِيقِ فَلَمَّا

موسی یک مشت به او زد و آن مرد همان جا مُرد، حضرت موسی مردی تنومند و خشن بود. این خبر هم در بین مردم پخش شد و گفتند: که موسی یکی از یاران فرعون را کشته است. موسی هم در شهر خیلی مراقب بود و می ترسید. فردای آن روز همان مرد که دیروز از او طلب کمک کرده بود، برای کمک به او در برابر یک نفر دیگر دوباره از موسی طلب کمک کرد. موسی به او گفت: «انّک لغویّ مبین» دیروز با یکی دعوا کردی امروز هم با یکی دیگر. «أَنْ أَرَادَ أَن یَبْطِشَ بِالَّذِی هُوَ عَدُوٌّ لَّهُمَا قَالَ یَا مُوسَی أَتُرِیدُ أَن تَقْتُلَنِی کَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِن تُرِیدُ إِلَّا أَن تَکُونَ جَبَّارًا فِی الْأَرْضِ وَمَا تُرِیدُ أَن تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ* وَجَاء رَجُلٌ مِّنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعَی قَالَ یَا مُوسَی إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ* فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا یَتَرَقَّبُ» سپس خودش به تنهایی بدون هیچ مرکب و خدمتکاری از مصر خارج شد. از مناطق مختلفی گذشت از فراز و فرود تا این که به شهر مدین رسید و به یک تنه درخت رسید و همانجا نشست که پایین تر از آن درخت یک چاه بود و گروهی از مردم که گله هایشان را آب میدادند و دو تا دختر ضعیف که گله گوسفندی همراهشان بود آن طرفتر بودند. از آن ها پرسید: چکار می کنید؟ گفتند: پدر ما پیر شده و ما هم دختران ضعیفی هستیم که نمی توانیم آن مردان را کنار بزنیم. پس هرگاه آن ها گله هایشان را آب دادند ما هم بعد از آن ها آب می دهیم. موسی دلش به حالشان سوخت و سطل آن ها را برداشت و به آن ها گفت: که گوسفندانتان را نزدیک تر بیاورید و او گوسفندانشان را آب داد. پس زودتر از مردم به خانه هایشان برگشتند و موسی هم به زیر همان درخت برگشت و آن جا نشست و گفت: «رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» روایت شده است که او زمانی این را گفت آنقدر گرسنه بود که به یک تکه خرما محتاج بود. هنگامی که آن دو دختر به نزد پدرشان برگشتند، گفت: چرا امروز زود برگشتید؟ گفتند: یک مرد نیکوکار مهربان را پیدا کردیم و او گوسفندانمان را آب داد. به یکی از دخترانش گفت: برو و او را نزد من بیاور. سپس آن دختر که با حالت حیا راه می رفت نزد موسی آمد و گفت که پدرم تو را دعوت کرده است که برای آن کاری که برای ما کردی به تو پاداش بدهد. روایت شده است که موسی به او گفته است که: راه را به من نشان بده و تو پشت سر من راه بیا. چون ما فرزندان یعقوب به سرین زنان نگاه نمی کنیم. شعیب به او گفت: «لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» یکی از دختران شعیب به پدرش گفت: «یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ» و شعیب به موسی گفت: «إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هَاتَیْنِ عَلَی أَن تَأْجُرَنِی ثَمَانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِندِکَ» روایت شده است که: او تمام شرطش را انجام داد چون پیامبران هرچیزی را به بهترین و کاملترین شکل انجام می دهند.

هنگامی که موسی مدت را تمام کرد و خانواده اش را به طرف بیت المقدس حرکت داد شبانه راه را گم کرد. از دور آتشی دید و به خانواده اش گفت: «امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نَارًا لَّعَلِّی آتِیکُم مِّنْهَا بِخَبَرٍ» هنگامی که

انْتَهَي إِلَي النَّارِ فَإِذَا شَجَرَةٌ تَضْطَرِمُ مِنْ أَسْفَلِهَا إِلَي أَعْلَاهَا فَلَمَّا دَنَا مِنْهَا تَأَخَّرَتْ عَنْهُ فَرَجَعَ وَ أَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً ثُمَّ دَنَتْ مِنْهُ الشَّجَرَةُ فَ نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يا مُوسي إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ وَ أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّي مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ فَإِذَا حَيَّةٌ مِثْلُ الْجَذَعِ لِأَنْيَابِهَا صَرِيرٌ ⁽¹⁾يَخْرُجُ مِنْهَا مِثْلُ لَهَبِ النَّارِ فَوَلَّي مُدْبِراً فَقَالَ لَهُ رَبُّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ارْجِعْ فَرَجَعَ وَ هُوَ يَرْتَعِدُ وَ رُكْبَتَاهُ تَصْطَكَّانِ فَقَالَ إِلَهِي هَذَا الْكَلَامُ الَّذِي أَسْمَعُ كَلَامُكَ قَالَ نَعَمْ فَلَا تَخَفْ فَوَقَعَ عَلَيْهِ الْأَمَانُ فَوَضَعَ رِجْلَهُ عَلَي ذَنَبِهَا ثُمَّ تَنَاوَلَ لِحْيَتَهَا ⁽²⁾فَإِذَا يَدُهُ فِي شُعْبَةِ الْعَصَا قَدْ عَادَتْ عَصًا وَ قِيلَ لَهُ اخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُويً فَرُوِيَ أَنَّهُ أُمِرَ بِخَلْعِهِمَا بِأَنَّهُمَا كَانَتَا مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ مَيِّتٍ وَ رُوِيَ فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ أَيْ خَوْفَيْكَ خَوْفَكَ مِنْ ضِيَاعِ أَهْلِكَ وَ خَوْفَكَ مِنْ فِرْعَوْنَ ثُمَّ أَرْسَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَي فِرْعَوْنَ وَ مَلَئِهِ بِآيَتَيْنِ يَدِهِ وَ الْعَصَا.

فَرُوِيَ عَنِ الصَّادِقِ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ كُنْ لِمَا لَا تَرْجُو أَرْجَي مِنْكَ لِمَا تَرْجُو فَإِنَّ مُوسَي بْنَ عِمْرَانَ عَلَيْهِ السَّلَامُ خَرَجَ لِيَقْتَبِسَ لِأَهْلِهِ نَاراً فَرَجَعَ إِلَيْهِمْ وَ هُوَ رَسُولٌ نَبِيٌّ فَأَصْلَحَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَمْرَ عَبْدِهِ وَ نَبِيِّهِ مُوسَي فِي لَيْلَةٍ وَ كَذَا يَفْعَلُ اللَّهُ تَعَالَي بِالْقَائِمِ الثَّانِيَ عَشَرَ مِنَ الْأَئِمَّةِ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ يُصْلِحُ اللَّهُ أَمْرَهُ فِي لَيْلَةٍ كَمَا أَصْلَحَ اللَّهُ أَمْرَ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ يُخْرِجُهُ مِنَ الْحَيْرَةِ وَ الْغَيْبَةِ إِلَي نُورِ الْفَرَجِ وَ الظُّهُورِ.

ص، قصص الأنبياء عليهم السلام علي بن عبد الصمد عن أبيه عن السيد أبي البركات عن الصدوق مثله مع اختصار ⁽³⁾

بيان

الغمر الماء الكثير و معظم البحر و التبني اتخاذ ولد الغير ابنا فإذا قحم اللبن لعله كناية عن كثرة سيلان اللبن من قولهم قحم في الأمر رمي بنفسه فيه فجاءه من غير روية و في بعض النسخ يجم أي يكثر و في بعضها فازدحم

به آتش نزدیک شد متوجه شد که یک درخت است که آتش از پایین آن تا بالای آن شعله می کشد. هنگامی که به آن نزدیک شد، عقب رفت و برگشت و در دلش احساس ترس کرد، درخت به او نزدیک شد و از طرف راست آن مکان مقدس از درخت ندایی آمد که: «یَا مُوسَی إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ *وَأَنْ أَلْقِ عَصَاکَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ کَآن ها جَانٌّ وَلَّی مُدْبِرًا وَلَمْ یُعَقِّبْ» که ناگهان مار بزرگی به مانند اژدها که از نیشش صدایی به مانند صدای گدازه آتش بیرون می آمد، ظاهر شد. او از ترس عقب رفت. خداوند بزرگ به او فرمود: برگرد، و او نیز بازگشت در حالی که می لرزید و زانوانش به هم می خورد. موسی فرمود: خدایا این صدایی که می شنوم صدای توست؟ فرمود: بله، پس نترس. سپس آرامش به موسی دست داد. و پایش را بر روی دم مار گذاشت. سپس با دستش آن را گرفت که ناگهان در دستش آن مار به صورت عصا درآمد. و خداوند به موسی فرمود: «اخلع نعلیک أنّک بالواد المقدس طوی» روایت شده است که به خاطر این به موسی دستور داد که کفش هایش را از پایش بیرون بیاورد؛ چون آن ها از جنس پوست خر مرده بودند. و درباره آیه «فاخلع نعلیک» روایت شده که یعنی دو خوف، خوف تو از گم شدن خانواده ات و خوف تو از فرعون. سپس خداوند او را با دو معجزه دست و عصا به نزد فرعون و ملتش فرستاد.

امام صادق علیه السلام به بعضی از اصحابش فرمود: به آن چه امید نداری امیدوارتر باش تا آن چه به آن امید داری؛ چون حضرت موسی رفت تا برای خانواده اش پاره ای آتش بیاورد ولی هنگامی که به نزد آن ها برگشت رسول و پیامبر خداوند شده بود و خداوند متعال کار بنده و پیامبرش موسی را در یک شب درست کرد و این چنین نیز کار امام منتظر (عج) را درست می کند. خداوند در یک شب کارش را درست کرد و او را از حیرت و غیبت به نور فرج و ظهور می رسانند آن طور که کار موسی را درست کردند.

قصص الانبیاء: از صدوق نیز چنین روایتی ولی مختصرتر از این، روایت شده است. ⁽⁴⁾

توضیح

الغمر: آب زیاد و جای عمیق دریا. والتبنّی: فرزند دیگران را به عنوان فرزند خود قبول کردن. «فاذا قحم اللّبن»: شاید کنایه از زیاد جاری شدن شیر است که در کلام عرب آمده است: قحم فی الامر: یعنی بدون هیچ توجهی ناگهان دست به کاری زد. و در بعضی نسخه ها: «یجمّ» یعنی زیاد می شوند و در نسخه ای دیگر یعنی با هم جمع شدند.

قوله تعالي وَ جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَي الْمَدِينَةِ أي آخرها و اختصر طريقا قريبا ⁽¹⁾حتي سبقهم إلي موسي يَسْعي أي يسرع في المشي فأخبره بذلك و أنذره و كان الرجل خربيل ⁽²⁾مؤمن آل فرعون و قيل رجل اسمه شمعون و قيل شمعان قالَ يا مُوسي إِنَّ الْمَلَأَ أي الأشراف من آل فرعون يَأْتَمِرُونَ بِكَ أي يتشاورون فيك و قيل يأمر بعضهم بعضا.

قوله تعالي تَهْتَزُّ أي تتحرك قوله تعالي كَأَنَّها جَانٌّ قال السيد المرتضي رحمه الله في كتاب الغرر و الدرر فإن سأل سائل فقال ما تقولون في قوله تعالي فَأَلْقي عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ و قوله كَأَنَّها جَانٌّ و الثعبان هي الحية العظيمة الخلقة و الجان الصغير من الحيات و بأي شي‌ء تزيلون التناقض عن هذا الكلام و الجواب أول ما نقوله أن الحالتين مختلفتان فحالة كونها كالجان كانت في ابتداء النبوة و قبل مسير موسي عليه السلام إلي فرعون و حالة كونها ثعبانا كانت عند لقائه فرعون و إبلاغه الرسالة و التلاوة تدل علي ذلك و قد ذكر المفسرون وجهين أحدهما أنه تعالي إنما شبهها بالثعبان في إحدي الآيتين لعظم خلقها و كبر جسمها و هول منظرها و شبهها في الآية الأخري بالجان لسرعة حركتها و نشاطها و خفتها فاجتمع لها مع أنها في جسم الثعبان و كبر خلقه نشاط الجان و سرعة حركته و هذا أبهر في باب الإعجاز و أبلغ في خرق العادة.

و الثاني أنه تعالي لم يرد بذكر الجان في الآية الأخري الحية و إنما أراد أحد الجن فكأنه تعالي أخبر بأن العصا صارت ثعبانا في الخلقة و عظم الجسم و كانت مع ذلك كأحد الجن في هول المنظر و إفزاعها لمن شاهدها و يمكن أن يكون للآية تأويل آخر و هو أن العصا لما انقلبت حية صارت أولا بصفة الجان و علي صورته ثم صارت بصفة الثعبان علي تدريج و لم تصر كذلك ضربة واحدة ⁽³⁾.

آیه «وَجَاء رَجُلٌ مِّنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعَی قَالَ یَا مُوسَی إِنَّ الْمَلأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ» یعنی: از آخر آن و راهی نزدیک را انتخاب کرد تا این که زودتر از آنان به موسی رسید. «یسعی» با سرعت راه می رفت و او را باخبر کرد و به او هشدار داد و آن مرد، حزبیل یکی از مؤمنان خانواده فرعون بود. و گفته شده که مردی به اسم شمعون بوده است و گفته شده: شمعان بوده است. گفت: «یا موسی إنّ الملأ» بزرگان قوم فرعون «یأتمرون بک» در مورد تو مشورت می کردند و گفته شده: یعنی، به همدیگر دستور می دادند. «تهتزّ» یعنی، حرکت می کرد. «کأنها جانّ» سید مرتضی در کتاب الغرور و الدرر می گوید: اگر کسی پرسید درباره آیه «فألقا عصاه فإذا هی ثعبان مبین» و «کأنّها جانّ» که ثعبان مار عظیم الجثه و جانّ مار کوچکتر از آن است، چه نظری دارید و چگونه تناقص موجود در این کلام را رد می کنید؟

جواب: اولین چیزی که ما می گوییم این است که حالت های ما این جا متفاوت است سپس آن جا که به مانند جانّ بوده است در ابتدای نبوتش بوده است قبل از این که به نزد فرعون برود و آن جا که ثعبان بوده است در هنگام ملاقات با فرعون و ابلاغ رسالتش بوده است و نوع تلاوت بر این دلالت می کند. و مفسران هر دو نوع را ذکر کرده اند: اول این که: خداوند آن را در یکی از آیه ها به خاطر بزرگ بودن جسم و هیکل ترسناکش آن را به ثعبان تشبیه کرده است و در آیه دیگر به خاطر تیز بودن و سریع بودنش است و به دلیل بزرگی و تنومندی و سرعت حرکت، ثعبان را با جانّ جمع کرده است و این برای بیان معجزه، زیباتر و بلیغ تر می باشد.

دوم این که: منظور خداوند در آیه دیگر از آوردن کلمه جانّ، مار نبوده است بلکه منظور از آن یکی از اجنّه است، گویی که خداوند خبر داده است که عصا به یک مار بزرگ عظیم الجثه تبدیل شد و همچنین در ترسناک بودنش و ترساندن کسانی که به او نگاه می کنند به یکی از اجنه شباهت داشت. و همچنین می توان یک تفسیر دیگر برای این آیه آورد و آن این که هنگامی که عصا به مار تبدیل شد اولین بار به شکل و شمایل جانّ درآمد سپس به تدریج به مانند ثعبان درآمد و این تغییر به یک دفعه اتفاق نیفتاده است. ⁽⁴⁾

و قال رحمه الله في كتاب تنزيه الأنبياء فإن قيل ما معني قول شعيب عليه السلام إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَي ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ الآية و كيف يجوز في الصداق هذا التخيير و التفويض و أي فائدة للبنت فيما شرطه هو لنفسه و ليس يعود عليها ⁽¹⁾من ذلك نفع قلنا يجوز أن تكون الغنم كانت لشعيب عليه السلام و كانت الفائدة باستيجار من يرعاها عائدة عليه إلا أنه أراد أن يعوض بنته عن قيمة رعيها فيكون ذلك مهرا لها فأما التخيير فلم يكن إلا فيما زاد علي الثماني حجج و لم يكن فيما شرطه مقترحا تخيير و إنما كان فيما تجاوزه و تعداه.

و وجه آخر و هو أنه يجوز أن تكون الغنم كانت للبنت و كان الأب المتولي لأمرها و القابض لصداقها لأنه لا خلاف أن قبض الأب مهر بنته البكر البالغ جائز و ليس لأحد من الأولياء ذلك غيره و أجمعوا علي أن بنت شعيب عليه السلام كانت بكرا.

و وجه آخر و هو أنه حذف ذكر الصداق و ذكر ما شرطه لنفسه مضافا إلي الصداق لأنه جائز أن يشرط الولي لنفسه ما يخرج عن الصداق و هذا يخالف الظاهر.

و وجه آخر و هو أنه يجوز أن يكون من شريعته عليه السلام العقد بالتراضي من غير صداق معين و يكون قوله عَلي أَنْ تَأْجُرَنِي علي غير وجه الصداق و ما تقدم من الوجوه أقوي. ⁽²⁾.

«10»

اشاره

ص، قصص الأنبياء عليهم السلام بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْبَزَنْطِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا عليه السلام عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَي إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ ما سَقَيْتَ لَنا أَ هِيَ الَّتِي تَزَوَّجَ بِهَا قَالَ نَعَمْ وَ لَمَّا قَالَتْ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ قَالَ أَبُوهَا كَيْفَ عَلِمْتَ ذَلِكَ قَالَتْ لَمَّا أَتَيْتُهُ بِرِسَالَتِكَ فَأَقْبَلَ مَعِي قَالَ كُونِي خَلْفِي وَ دُلِّينِي عَلَي الطَّرِيقِ فَكُنْتُ خَلْفَهُ أَرْشُدُهُ كَرَاهَةَ أَنْ يَرَي مِنِّي شَيْئاً وَ لَمَّا أَرَادَ مُوسَي الِانْصِرَافَ قَالَ شُعَيْبٌ ادْخُلِ الْبَيْتَ وَ خُذْ مِنْ تِلْكَ الْعِصِيِّ عَصًا تَكُونُ مَعَكَ تَدْرَأُ بِهَا ⁽³⁾

سید مرتضی همچنین در کتاب تنزیه الانبیاء می گوید: اگر گفته شد معنی این کلام شعیب علیه السلام چیست؟ «إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هَاتَیْنِ عَلَی أَن تَأْجُرَنِی ثَمَانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِندِکَ وَمَا أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ سَتَجِدُنِی إِن شَاء اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ» چون می تواند که برای مهریه این حق انتخاب و اختیار باشد؟ و این شرطی که موسی برای خودش گذاشت و به دختر برنمی گردد چه فایده ای می تواند برای آن دختر داشته باشد؟

می گوییم: درست است که گوسفندان برای شعیب بود و فایده چراندن آن ها با استیجار کسی که آن ها را می چراند به او برمی گردد ولی او می خواست که مهریه دخترش را قیمت چراندن گوسفندان توسط موسی قرار دهد، پس همین به عنوان مهریه برای دختر قرار می گیرد. اما تخییر، فقط در افزودن بر هشت سال بوده است یعنی او را در پذیرش شرط مخیر نکرده است، بلکه او را در علاوه و افزون بر آن مخیر کرده است.

وجه دیگر: امکان دارد که آن گوسفندان برای دختر بوده باشند و پدرش متولی کار او و گیرنده مهریه او شده باشد، چون پدر می تواند مهریه دختر باکره بالغش را بگیرد و هیچ یک از اولیاء غیر از این را انجام نمی دهند و همه اجماع کرده اند که دختر شعیب علیه السلام دختری باکره بوده است.

وجه دیگر: او مهریه را ذکر نکرد ولی شرط خودش را همراه مهریه ذکر کرد چو جایز است ولیّ چیزی غیر از مهریه را برای ازدواج دخترش شرط بگذارد؛ و این با ظاهر، مخالف است.

وجه دیگر: جایز است که در شریعت او علیه السلام عقد بین دو نفر به صورت رضایت متقابل و بدون گذاشتن مهریه ای مشخص باشد و کلام او «علی أن تأجرنی» مهریه دخترش نباشد؛ البته وجوهی که مقدم شد قویتر - درست تر - است.⁽⁴⁾

روایت 10

قصص الانبیاء: بزنطی گفت از امام رضا علیه السلام در مورد آیه «إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مَا سَقَیْتَ لَنَا» پرسیدم که آیا آن دختر همان بود که با او ازدواج کرد؟ فرمود: بله. و هنگامی که فرمود: «اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الأَمِینُ» پدرش پرسید: چگونه این را می دانی؟ گفت: هنگامی که خبر شما را برایش بردم، نزد من آمد و گفت: از پشت سر من بیا و من را راهنمایی کن. و من از پشت سرش او را راهنمایی می کردم. چون می ترسید در من چیزی ببیند و هنگامی که موسی می خواست برگردد شعیب علیه السلام به او گفت: داخل خانه شو و یکی از عصاهایی که آن جا هست را بردار تا با آن حیوانات وحشی را از خودتان دور کنی.

السِّبَاعَ وَ قَدْ كَانَ شُعَيْبٌ أَخْبَرَ بِأَمْرِ الْعَصَا الَّتِي أَخَذَهَا مُوسَي فَلَمَّا دَخَلَ مُوسَي الْبَيْتَ وَثَبَتْ إِلَيْهِ الْعَصَا فَصَارَتْ فِي يَدِهِ فَخَرَجَ بِهَا فَقَالَ لَهُ شُعَيْبٌ خُذْ غَيْرَهَا فَعَادَ مُوسَي إِلَي الْبَيْتِ وَ وَثَبَتْ إِلَيْهِ الْعَصَا فَصَارَ فِي يَدِهِ فَخَرَجَ بِهَا فَقَالَ لَهُ شُعَيْبٌ أَ لَمْ أَقُلْ لَكَ خُذْ غَيْرَهَا قَالَ لَهُ مُوسَي قَدْ رَدَدْتُهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كُلَّ ذَلِكَ تَصِيرُ فِي يَدِي فَقَالَ لَهُ شُعَيْبٌ خُذْهَا وَ كَانَ شُعَيْبٌ يَزُورُ مُوسَي كُلَّ سَنَةٍ فَإِذَا أَكَلَ قَامَ مُوسَي عَلَي رَأْسِهِ وَ كَسَرَ لَهُ الْخُبْزَ ⁽¹⁾.

«11»

اشاره

كا، الكافي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَي عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مَنِيعِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ مُجَاشِعٍ عَنْ مُعَلًّي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَيْضِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: كَانَتْ عَصَا مُوسَي عليه السلام لآِدَمَ فَصَارَتْ إِلَي شُعَيْبٍ ثُمَّ صَارَتْ إِلَي مُوسَي بْنِ عِمْرَانَ وَ إِنَّهَا لَعِنْدَنَا وَ إِنَّ عَهْدِي بِهَا آنِفاً وَ هِيَ خَضْرَاءُ كَهَيْئَتِهَا حِينَ انْتُزِعَتْ مِنْ شَجَرَتِهَا وَ إِنَّهَا لَتَنْطِقُ إِذَا اسْتُنْطِقَتْ أُعِدَّتْ لِقَائِمِنَا عليه السلام يَصْنَعُ بِهَا مَا كَانَ يَصْنَعُ مُوسَي عليه السلام وَ إِنَّهَا لَتَرُوعُ وَ تَلْقَفُ ⁽²⁾ما يَأْفِكُونَ وَ تَصْنَعُ مَا تُؤْمَرُ بِهِ إِنَّهَا حَيْثُ أَقْبَلَتْ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ تُفَتَّحُ لَهَا ⁽³⁾شُعْبَتَانِ إِحْدَاهُمَا فِي الْأَرْضِ وَ الْأُخْرَي فِي السَّقْفِ وَ بَيْنَهُمَا أَرْبَعُونَ ذِرَاعاً تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ بِلِسَانِهَا ⁽⁴⁾.

أقول: قال السيد بن طاوس قدس الله روحه في كتاب سعد السعود رأيت في تفسير منسوب إلي الباقر عليه السلام ⁽⁵⁾كانت عصا موسي هي عصا آدم عليه السلام بلغنا و الله أعلم أنه هبط بها من الجنة كانت من عوسج الجنة و كانت عصا لها شعبتان و بلغني أنها

و شعیب علیه السلام جریان آن عصایی که موسی آن را برداشته بود می دانست. هنگامی که موسی وارد خانه شد و آن عصا به طرفش پرید و به دستش آمد و با آن از خانه خارج شد شعیب علیه السلام به او گفت: یکی دیگر را بردار. موسی نیز به آن خانه بازگشت ولی آن عصا به طرفش پرید و به دستش آمد و با آن از خانه خارج شد. شعیب علیه السلام به او گفت: آیا به تو نگفتم که یکی دیگر بردار؟ موسی به او گفت: سه بار آن را گذاشتم ولی هربار دوباره آن به دستم می آمد. شعیب به او گفت: آن را بردار و شعیب علیه السلام هر سال به نزد موسی می رفت. هنگامی که غذا می خورد موسی جلویش می ایستاد و برای او نان خرد می کرد. ⁽⁶⁾

روایت 11

کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: عصای موسی در اصل برای آدم بود که به شعیب و سپس به موسی بن عمران رسید و آن الان در نزد ماست، و من به تازگی آن را دیده ام و به مانند همان وقتی که آن را از درخت کندند سبز است. اگر با آن حرف بزنی حرف می زند. برای امام موعود (عج) آماده شده است. او آن معجزاتی را که موسی با آن انجام می داد انجام می دهد و کسی که آن را می بیند می ترسد و هرچه آنان با دورغ انجام بدهند می گیرد هرکاری به آن دستور بدهی انجام می دهد و چون بیاید هر چه که آن ساحران با تزویر درست کنند می خورد. دو شاخه از آن جدا می شوند: یکی از آن ها در زمین و دیگری در سقف است که بین آن دو چهل ذراع فاصله است و همه عصاها و جادوهای آن ها را با زبانش می خورد.⁽⁷⁾

می گویم: سید بن طاووس در کتاب سعدالسعود می گوید: در تفسیری منسوب به امام باقر علیه السلام دیدم که آمده بود: عصای موسی همان عصای آدم علیه السلام است که به دست ما رسیده است - و خدا می داند - و او آن عصا را از بهشت آورده و آن از بوته تمشک وحشی است و عصایی است که دوتا شاخه دارد. به من رسیده است که آن عصا

في فراش شعيب فدخل موسي فأخذها فقال له شعيب لقد كنت عندي أمينا أخذت العصا بغير أمري ⁽¹⁾فقال له موسي لا إن العصا لو لا أنها كانت لي ما أخذتها فأقر شعيب و رضي و عرف أنه لم يأخذها إلا و هو نبي ⁽²⁾

«12»

اشاره

ص، قصص الأنبياء عليهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَي الصَّدُوقِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: أَلْقَي اللَّهُ تَعَالَي مِنْ مُوسَي عَلَي فِرْعَوْنَ وَ امْرَأَتِهِ الْمَحَبَّةَ قَالَ وَ كَانَ فِرْعَوْنُ طَوِيلَ اللِّحْيَةِ فَقَبَضَ مُوسَي عَلَيْهَا فَجَهَدُوا أَنْ يُخَلِّصُوهَا مِنْ يَدِ مُوسَي فَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَي ذَلِكَ حَتَّي خَلَاهَا فَأَرَادَ فِرْعَوْنُ قَتْلَهُ فَقَالَتْ لَهُ امْرَأَتُهُ إِنَّ هُنَا أَمْراً تَسْتَبِينُ بِهِ هَذَا الْغُلَامُ ادْعُ بِجَمْرَةٍ وَ دِينَارٍ فَضَعْهُمَا بَيْنَ يَدَيْهِ فَفَعَلَ فَأَهْوَي مُوسَي إِلَي الْجَمْرَةِ وَ وَضَعَ يَدَهُ عَلَيْهَا فَأَحْرَقَتْهَا فَلَمَّا وَجَدَ حَرَّ النَّارِ وَضَعَ يَدَهُ عَلَي لِسَانِهِ فَأَصَابَتْهُ لَغْثَةٌ ⁽³⁾وَ قَدْ قَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَي أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ قَضَي أَوْفَاهُمَا وَ أَفْضَلَهُمَا ⁽⁴⁾.

بيان

الألغث الثقيل البطي‌ء و المراد هنا البطء في الكلام.

«13»

ص، قصص الأنبياء عليهم السلام سُئِلَ الصَّادِقُ عليه السلام عَنْ مُوسَي عليه السلام لَمَّا وُضِعَ فِي الْبَحْرِ كَمْ غَابَ عَنْ أُمِّهِ حَتَّي رَدَّهُ اللَّهُ تَعَالَي إِلَيْهَا قَالَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ⁽⁵⁾.

«14»

اشاره

فض، كتاب الروضة ضه، روضة الواعظين رَوَي مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو وَ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فِي خَبَرٍ طَوِيلٍ قَالَ: إِنَّ مُوسَي بْنَ عِمْرَانَ عليه السلام كَانَ فِرْعَوْنُ فِي طَلَبِهِ يَبْقُرُ بُطُونَ النِّسَاءِ الْحَوَامِلِ وَ يَذْبَحُ الْأَطْفَالَ لِيَقْتُلَ مُوسَي عليه السلام فَلَمَّا وَلَدَتْهُ أُمُّهُ أَمَرَهَا أَنْ تَأْخُذَهُ مِنْ تَحْتِهَا وَ تَقْذِفَهُ فِي التَّابُوتِ وَ تُلْقِيَ التَّابُوتَ فِي الْيَمِّ فَقَالَتْ وَ هِيَ ذَعِرَةٌ ⁽⁶⁾مِنْ كَلَامِهِ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَخَافُ

در بستر شعیب بوده که موسی وارد شده و آن را برداشته است. شعیب به او گفت: تو در نزد من امین بودی ولی آن عصا را بدون اجازه من برداشتی. موسی گفت: نه، اگر این عصا برای من نبود، آن را بر نمی داشتم. شعیب علیه السلام قبول کرد و راضی شد و فهمید که فقط کسی می تواند آن را بردارد که پیامبر باشد. ⁽⁷⁾

روایت 12

قصص الانبیاء: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند متعال در دل فرعون و همسرش نسبت به موسی محبت قرار داد. فرعون ریش درازی داشت، روزی موسی ریشش را گرفت، سعی کردند که آن را از دست موسی جدا کنند ولی نتوانستند تا این که خودش رهایش کرد. فرعون می خواست که موسی بکشد ولی همسرش به او گفت: چیزی هست که با آن می توانیم این بچه را امتحان کنیم. یک تکه اخگر و یک دینار جلویش بگذار. فرعون نیز چنین کرد. موسی به طرف زغال سرخ دست برد و آن را با دستش برداشت دستش را سوزاند و چون سوزش آتش را دید دستش را بر زبانش نهاد که به یک نوع گنگی دچار شد. و در مورد آیه «أیّما الأجلین قضیت» فرمود: بهترین و باوفادارترین آن ها را ادا کرد. ⁽⁸⁾

توضیح

ألالغث: سنگین و آرام، که این جا منظور، آرام سخن گفتن است.

روایت 13

قصص الانبیاء: از امام صادق علیه السلام پرسیدند: هنگامی که مادر موسی او را در دریا گذاشت چند روز طول کشید تا خداوند او را دوباره به او بازگزداند؟ فرمود: سه روز. ⁽⁹⁾

روایت 14

کتاب الروضه، روضه الواعظین: از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم در خبری طولانی روایت می کنند که فرمود: فرعون به دنبال موسی می گشت، شکم زنان باردار را می شکافت. و بچه هایشان را می کشت تا این که موسی را کشته باشد. هنگامی که مادرش او را متولد کرد موسی به او دستور داد که او را از زیرش بگیرد و او را در صندوقچه بیندازد و صندوقچه را به داخل دریا بیندازد. او در حالی که از سخن موسی ترسیده بود گفت: ای پسرم می ترسم

عَلَيْكِ الْغَرَقَ فَقَالَ لَهَا لَا تَحْزَنِي إِنَّ اللَّهَ يَرُدُّنِي إِلَيْكِ فَبَقِيَتْ حَيْرَانَةً حَتَّي كَلَّمَهَا مُوسَي وَ قَالَ لَهَا يَا أُمِّ اقْذِفِينِي فِي التَّابُوتِ وَ أَلْقِي التَّابُوتَ فِي الْيَمِّ قَالَ فَفَعَلَتْ مَا أُمِرَتْ بِهِ فَبَقِيَ فِي الْيَمِّ إِلَي أَنْ قَذَفَهُ اللَّهُ فِي السَّاحِلِ وَ رَدَّهُ إِلَي أُمِّهِ بِرُمَّتِهِ ⁽¹⁾لَا يَطْعَمُ طَعَاماً وَ لَا يَشْرَبُ شَرَاباً مَعْصُوماً مُدَّةً وَ رُوِيَ أَنَّ الْمُدَّةَ كَانَتْ سَبْعِينَ يَوْماً وَ رُوِيَ سَبْعَةَ أَشْهُرٍ.

«15»

ك، إكمال الدين مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عِيسَي الْوَشَّاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ طَاهِرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي بْنِ سَهْلٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ سَعْدِ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ الْبَدِيلِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَدِيرٍ الصَّيْرَفِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: إِنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا وَقَفَ عَلَي أَنَّ زَوَالَ مُلْكِهِ عَلَي يَدِ مُوسَي أَمَرَ بِإِحْضَارِ الْكَهَنَةِ فَدَلُّوهُ عَلَي نَسَبِهِ وَ أَنَّهُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَلَمْ يَزَلْ يَأْمُرُ أَصْحَابَهُ بِشَقِّ بُطُونِ الْحَوَامِلِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ حَتَّي قَتَلَ فِي طَلَبِهِ نَيِّفاً وَ عِشْرِينَ أَلْفَ مَوْلُودٍ وَ تَعَذَّرَ عَلَيْهِ الْوُصُولُ إِلَي قَتْلِ مُوسَي لِحِفْظِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي إِيَّاهُ ⁽²⁾.

أقول: تمامه في أبواب الغيبة.

«16»

اشاره

م، تفسير الإمام عليه السلام قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَ يَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَ فِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ قَالَ الْإِمَامُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي وَ اذْكُرُوا يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ نَجَّيْناكُمْ أَنْجَيْنَا أَسْلَافَكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ وَ هُمُ الَّذِينَ كَانُوا يُوَالُونَ ⁽³⁾إِلَيْهِ بِقَرَابَتِهِ وَ بِدِينِهِ وَ بِمَذْهَبِهِ يَسُومُونَكُمْ كَانُوا يُعَذِّبُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ شِدَّةَ الْعِقَابِ كَانُوا يَحْمِلُونَهُ عَلَيْكُمْ قَالَ وَ كَانَ مِنْ عَذَابِهِمُ الشَّدِيدِ أَنَّهُ كَانَ فِرْعَوْنُ يُكَلِّفُهُمْ عَمَلَ الْبِنَاءِ وَ الطِّينِ وَ يَخَافُ أَنْ يَهْرُبُوا عَنِ الْعَمَلِ فَأَمَرَهُمْ بِتَقْيِيدِهِمْ وَ كَانُوا يَنْقُلُونَ ذَلِكَ الطِّينَ عَلَي السَّلَالِيمِ إِلَي السُّطُوحِ فَرُبَّمَا سَقَطَ الْوَاحِدُ مِنْهُمْ فَمَاتَ أَوْ زَمِنَ ⁽⁴⁾لَا يَحْفِلُونَ بِهِمْ إِلَي أَنْ أَوْحَي اللَّهُ إِلَي مُوسَي قُلْ لَهُمْ لَا يَبْتَدِءُونَ عَمَلًا إِلَّا بِالصَّلَاةِ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ لِيَخِفَّ عَلَيْهِمْ فَكَانُوا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ فَيَخِفُّ عَلَيْهِمْ وَ أَمَرَ كُلَّ مَنْ سَقَطَ فَزَمِنَ

که غرق شوی. موسی به او گفت: نگران نباش خداوند من را نزد تو بازمی گرداند. همچنان حیران و سرگردان بود تا این که موسی با او صحبت کرد و گفت: مادر، من را در صندوقچه بگذار و آن را در دریا رها کن. سپس او چنین کرد. موسی مدتی در دریا بود تا این که خداوند او را سالم به مادرش بازگرداند که آن مدت نه غذا و نه آب می خورد و روایت شده که آن مدت، هفتاد روز بوده است و روایت شده که هفت ماه بوده است.

روایت 15

اکمال الدین: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که فرعون فهمید که نابود شدنش به دست موسی اتفاق می افتد کاهنان را حاضر کرد و آن ها هم او را از نسب موسی آگاه کردند و گفتند: که از قوم بنی اسراییل است. او نیز دستور داد تا مردانش شکم زنان حامله بنی اسراییل را پاره کنند به طوری که برای پیدا کردن موسی بیست هزار و اندی بچه را کشت، ولی نتوانست موسی را بکشد زیرا خداوند او را حفظ کرد. ⁽⁵⁾

می گویم: این روایت به صورت کامل در باب غیبت آمده است.

روایت 16

تفسیرالامام العسکری: خداوند فرمود: «و إذ أنجیناکم من آل فرعون یسومونکم سوء العذاب یذبحون أبناءکم و یستحیون نساءکم و فی ذلکم بلاء من ربّکم عظیم» امام فرمود: خداوند فرموده است: ای قوم بنی اسراییل «إذ نجیناکم» پیشینیان شما را نجات دادیم. «من آل فرعون» کسانی که با خویشاوندی او و به دین او و مذهب او منسوب بودند «یسومونکم» شما را عذاب می دادند «سوء العذاب» سختی و شدت عذابی که آن را بر شما غالب می کردند. و یکی از عذاب های سخت آن ها این بود که فرعون آن ها را مجبور به ساخت بنایی از گل کرده بود و می ترسید که از کار فرار کنند. پس دستور داد آنان را زنجیر کنند و آن ها آن گِل را بر روی پله هایی به روی بام ها می رساندند و چه بسا یکی از آن ها می افتاد و می مرد یا این که فلج می شد، ولی به آن ها هیچ توجهی نمی کردند تا این که خداوند به موسی وحی فرستاد که به آن ها بگو: هیچ کاری شروع نکنند مگر این که قبلش بر محمد و آل محمد صلوات بفرستند تا از شدت سختی آن بکاهد. آن ها هم این کار را انجام می دادند و آن کار برای آن ها آسان می شد و به آن هایی که افتاده بودند و فلج شده بودند

مِمَّنْ نَسِيَ الصَّلَاةَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ أَنْ يَقُولَهَا عَلَي نَفْسِهِ إِنْ أَمْكَنَهُ أَيِ الصَّلَاةَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ أَوْ يُقَالَ عَلَيْهِ إِنْ لَمْ يُمْكِنْهُ فَإِنَّهُ يَقُومُ وَ لَا تَقْلِبُهُ يَدٌ ⁽¹⁾فَفَعَلُوهَا فَسَلِمُوا.

يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَ ذَلِكَ لَمَّا قِيلَ لِفِرْعَوْنَ إِنَّهُ يُولَدُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ مَوْلُودٌ يَكُونُ عَلَي يَدِهِ هَلَاكُكَ وَ زَوَالُ مُلْكِكَ فَأَمَرَ بِذَبْحِ أَبْنَائِهِمْ فَكَانَتِ الْوَاحِدَةُ مِنْهُنَّ تُصَانِعُ الْقَوَابِلَ ⁽²⁾عَنْ نَفْسِهَا كَيْلَا تَنِمَّ عَلَيْهَا وَ يَتِمَّ حَمْلُهَا ثُمَّ تُلْقِي وَلَدَهَا فِي صَحْرَاءَ أَوْ غَارِ جَبَلٍ أَوْ مَكَانٍ غَامِضٍ ⁽³⁾وَ يَقُولُ عَلَيْهِ عَشْرَ مَرَّاتٍ الصَّلَاةُ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ فَيُقَيِّضُ اللَّهُ ⁽⁴⁾لَهُ مَلَكاً يُرَبِّيهِ وَ يُدِرُّ مِنْ إِصْبَعٍ لَهُ لَبَناً يَمَصُّهُ وَ مِنْ إِصْبَعٍ طَعَاماً لَيِّناً يَتَغَذَّاهُ إِلَي أَنْ نَشَأَ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَ كَانَ مَنْ سَلِمَ مِنْهُمْ وَ نَشَأَ أَكْثَرَ مِمَّنْ قُتِلَ وَ يَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ يَبْقُونَهُنَّ وَ يَتَّخِذُونَهُنَّ إِمَاءً فَضَجُّوا إِلَي مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ قَالُوا يَفْتَرِعُونَ ⁽⁵⁾بَنَاتِنَا وَ أَخَوَاتِنَا فَأَمَرَ اللَّهُ تِلْكَ الْبَنَاتِ كُلَّمَا رَآهُنَّ مِنْ ذَلِكَ رَيْبٌ صَلَّيْنَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ وَ كَانَ اللَّهُ يَرُدُّ عَنْهُنَّ أُولَئِكَ الرِّجَالَ إِمَّا بِشُغُلٍ أَوْ مَرَضٍ أَوْ زَمَانَةٍ أَوْ لُطْفٍ مِنْ أَلْطَافِهِ فَلَمْ تَفْتَرِشْ ⁽⁶⁾مِنْهُنَّ امْرَأَةً بَلْ دَفَعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذَلِكَ عَنْهُنَّ بِصَلَاتِهِنَّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ ثُمَّ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ فِي ذلِكُمْ فِي ذَلِكَ الْإِنْجَاءِ الَّذِي أَنْجَاكُمْ مِنْهُمْ رَبُّكُمْ بَلاءٌ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ كَبِيرٌ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا إِذَا كَانَ الْبَلَاءُ يُصْرَفُ عَنْ أَسْلَافِكُمْ وَ يَخِفُّ بِالصَّلَاةِ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ أَ فَمَا تَعْلَمُونَ أَنَّكُمْ إِذَا شَاهَدْتُمُوهُ وَ آمَنْتُمْ بِهِ كَانَتِ النِّعْمَةُ عَلَيْكُمْ أَعْظَمَ وَ أَفْضَلَ وَ فَضْلُ اللَّهِ لَدَيْكُمْ أَجْزَلَ ⁽⁷⁾.

یعنی آن هایی که صلوات بر محمد و اهل بیت پاک او را فراموش کرده بودند امر کرد که اگر امکان داشت آن را - صلوات بر محمد و آل او - را خودشان بگوید یا این که اگر خودشان نمی توانند یکی صلوات را بر آن ها بخواند، پس او بلند می شود هیچ ضرری به او نمی رسد. پس آن کار را انجام دادند و سالم ماندند.

«یذبحون أبناءکم» و این هنگامی بود که به فرعون گفتند: که بچه ای در بین قوم بنی اسراییل متولد می شود و او باعث مرگ و نابود شدن پادشاهیت می شود، پس فرعون دستور داد که بچه های بنی اسراییل را بکشند. هر یک از زنان، قابله ها را فریب می داد که خبر او را پخش نکنند و او بتواند بچه اش را به دنیا بیاورد. سپس بچه اش را در صحرا به دنیا یا در غار و یا در مکانی مخفی می گذارد و ده بار صلوات بر محمد و آل محمد را بر او می خواند. سپس خداوند فرشته ای را به نزد آن بچه می فرستاد تا از او مراقبت کند که از یکی از انگشتان خود بچه، شیر و از انگشت دیگرش غذایی گوارا جاری می کرد تا او را تغذیه کند. تا این که بنی اسراییل بزرگ شدند. پس آن هایی که سالم ماندند و بزرگ شدند بیشتر از کسانی که بودند که کشته شدند. «و یستحیون نسائکم» آن ها را نمی کشند بلکه باقی می گذارند و آن ها کنیز خود می گیرند. پس شکایت خودشان را نزد موسی بردند و گفتند: پرده بکارت دختران و خواهران ما را پاره می کنند. سپس خداوند به دختران دستور داد هرگاه در مورد آن به چیزی شک کردند بر محمد و آل او صلوات بفرستند سپس خداوند آن مردان را از آن ها با مشغول شدن به کاری یا مریضی یا فلجی یا لطفی از خداوند دور می کرد به این ترتیب، به هیچ یک از زنان آن ها تجاوز نشد و خداوند این را به خاطر صلوات فرستادنشان بر محمد و آل محمد از آن ها دفع کرد. سپس خداوند فرمود: «وفی ذلکم» نجات دادن شما از دست آن ها توسط خداوند «بلاء» نعمتی است «من ربّکم عظیم» بزرگ. خداوند فرمود: ای قوم بنی اسراییل آن زمانی که پیشینیانتان را به خاطر صلوات بر محمد و آل محمد از بلاء حفظ کردیم و عذاب آن ها را تخفیف دادیم یاد کنید. آیا نمی دانید اگر شما او را ببینید و به او ایمان بیاورید نعمت بر شما بیشتر و بهتر می گردد و فضل خداوند در نزد شما بیشتر می شود؟.⁽⁸⁾

بيان

قوله لا يحفلون بهم أي لا يبالون بهم قوله عليه السلام و لا يقلبه يد الجملة حالية أي يقوم من غير أن تقلبه يد و يداويه أحد قوله تصانع المصانعة الرشوة و قوله تنم بالنون من النميمة و الافتراع إزالة البكارة.

«17»

مل، كامل الزيارات بِإِسْنَادِهِ عَنْ رِبْعِيٍّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ شَاطِئُ الْوَادِ الْأَيْمَنِ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ هُوَ الْفُرَاتُ وَ الْبُقْعَةُ الْمُبَارَكَةُ هِيَ كَرْبَلَاءُ وَ الشَّجَرَةُ هِيَ مُحَمَّدٌ ⁽¹⁾.

«18»

عدة، عدة الداعي رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُوسَي وَ هَارُونَ إِلَي فِرْعَوْنَ قَالَ لَهُمَا لَا يَرُوعُكُمَا لِبَاسُهُ فَإِنَّ نَاصِيَتَهُ بِيَدِي وَ لَا يُعْجِبُكُمَا مَا مُتِّعَ بِهِ مِنْ زَهْرَةِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ زِينَةِ الْمُسْرِفِينَ فَلَوْ شِئْتُ زَيَّنْتُكُمَا بِزِينَةٍ يَعْرِفُ فِرْعَوْنُ حِينَ يَرَاهَا أَنَّ مَقْدُرَتَهُ تَعْجِزُ عَنْهَا وَ لَكِنِّي أَرْغَبُ بِكُمَا عَنْ ذَلِكَ فَأَزْوِي ⁽²⁾الدُّنْيَا عَنْكُمَا وَ كَذَلِكَ أَفْعَلُ بِأَوْلِيَائِي إِنِّي لَأَذُودُهُمْ ⁽³⁾عَنْ نَعِيمِهَا كَمَا يَذُودُ الرَّاعِي غَنَمَهُ عَنْ مَرَاتِعِ الْهَلَكَةِ وَ إِنِّي لَأُجَنِّبُهُمْ سُلُوكَهَا كَمَا يُجَنِّبُ الرَّاعِي الشَّفِيقُ إِبِلَهُ مِنْ مَوَارِدِ الْغِرَّةِ ⁽⁴⁾وَ مَا ذَاكَ لِهَوَانِهِمْ عَلَيَّ وَ لَكِنْ لِيَسْتَكْمِلُوا نَصِيبَهُمْ مِنْ كَرَامَتِي سَالِماً مُوَفَّراً إِنَّمَا يَتَزَيَّنُ لِي أَوْلِيَائِي بِالذُّلِّ وَ الْخُشُوعِ وَ الْخَوْفِ الَّذِي يَنْبُتُ فِي قُلُوبِهِمْ فَيَظْهَرُ عَلَي أَجْسَادِهِمْ فَهُوَ شِعَارُهُمْ وَ دِثَارُهُمُ الَّذِي يَسْتَشْعِرُونَ وَ نَجَاتُهُمُ الَّتِي بِهَا يَفُوزُونَ وَ دَرَجَاتُهُمُ الَّتِي يَأْمُلُونَ وَ مَجْدُهُمُ الَّذِي بِهِ يَفْخَرُونَ وَ سِيمَاهُمُ الَّتِي بِهَا يُعْرَفُونَ فَإِذَا لَقِيتَهُمْ يَا مُوسَي فَاخْفِضْ لَهُمْ جَنَاحَكَ وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَكَ وَ ذَلِّلْ لَهُمْ قَلْبَكَ وَ لِسَانَكَ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ مَنْ أَخَافَ لِي أَوْلِيَائِي فَقَدْ بَارَزَنِي بِالْمُحَارَبَةِ ثُمَّ أَنَا الثَّائِرُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ⁽⁵⁾.

«19»

اشاره

مع، معاني الأخبار أَبِي عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْأَحْوَلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوي قَالَ أَشُدُّهُ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ سَنَةً وَ اسْتَوَي الْتَحَي ⁽⁶⁾.

توضیح

«لا یحفلون بهم» یعنی به آن ها توجه نمی کنند. «لا یقلّبه ید» این جمله حالیه است یعنی می ایستد بدون این که کسی به او کمک کند و کسی او را درمان کند. «تصانع» المصانعه: رشوه: «تنمّ» از نمیمه - سخن چینی - گرفته شده، افتراع: از بین بردن پرده بکارت دختر.

روایت 17

کامل الزیارة: امام صادق علیه السلام فرمود: «شاطی الواد الایمن» که خداوند در قرآن ذکر می کند، همان فرات است و «بقعه مبارک» همان کربلاست و شجره همان محمد صلی الله علیه و آله و سلّم است.

روایت 18

عدة الداعی: روایت شده هنگامی که خداوند موسی و هارون را بر فرعون مبعوث کرد. به آن ها فرمود: لباس او شما را نترساند چون پیشانی او به دست ماست، و از خوشگذرانی هایی که از خوبی های دنیا و اسراف اموال به او دست می دهد فریب نخورید. اگر بخواهم که شما را زینت دهم شما را نوعی زینت می دهم که وقتی فرعون شما را می بیند بفهمد که نمی تواند زینتی مثل زینت شما بیاورد ولی من شما را از آن بی نیاز می کنم و دنیا را از شما دور می کنم و من با اولیای خودم چنین کاری می کنم آن ها را از نعمت های دنیا دور می کنم آن چنان که چوپان گوسفندان خودش را از چراگاه های خطرناک دور می کند. و من مانع آن ها می شوم که در جهت آن راه بروند آن چنان که چوپان مهربان شترش را از آبشخورهای خطرناک دور می کند و این کارها به ضرر آن ها نیست بلکه برای این است که تا نهایت استفاده را از کرامت من ببرند. اولیای من به وسیله ذلیل و خشوع بودنشان در برابر من و ترسی که در دلهایشان رشد می یابد مزین می شوند و این ویژگی ها بر جسم هایشان ظاهر می شود و آن لباس و ردای آن هاست که با آن شعور و آگاهی را می جویند و نجات ایشان است که به وسیله آن پیروز می شوند، درجاتی که به آن ها امید دارند و مجد و مشرفی که به آن افتخار می کنند و چهره ای که با آن شناخته می شوند. پس ای موسی! اگر آن ها را ملاقات کردی با آن ها مهربانی کن و زبان و قلبت را در برابر آن ها ذلیل کن. و بدان که هرکس اولیائم را از من بترساند من روز قیامت انتقام ایشان را از او می گیرم. ⁽⁷⁾

روایت 19

معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام درباره آیه «فلمّا بلغ أشدّه فاستوی» فرمود: منظور از بلغ أشدّه؛ یعنی به سن هجده سالگی رسید و استوی یعنی محاسن درآورد⁽⁸⁾.

بيان

قال البيضاوي وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ أي مبلغه الذي لا يزيد عليه نشوؤه و ذلك من ثلاثين إلي أربعين سنة فإن العقل يكمل حينئذ و روي أنه لم يبعث نبي إلا علي رأس أربعين و استوي قده أو عقله ⁽¹⁾

أقول: المعتمد ما ورد في الخبر.

«20»

اشاره

نهج، نهج البلاغة قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ بَعْدَ الْحَثِّ عَلَي التَّأَسِّي بِالرَّسُولِ وَ إِنْ شِئْتَ ثَنَّيْتُ بِمُوسَي كَلِيمِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ إِذْ يَقُولُ رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ وَ اللَّهِ مَا سَأَلَهُ إِلَّا خُبْزاً يَأْكُلُهُ لِأَنَّهُ كَانَ يَأْكُلُ بَقْلَةَ الْأَرْضِ وَ لَقَدْ كَانَتْ خُضْرَةُ الْبَقْلِ تُرَي مِنْ شَفِيفِ صِفَاقِ بَطْنِهِ لِهُزَالِهِ وَ تَشَذُّبِ لَحْمِهِ.

بيان

الصفاق الجلد الباطن الذي فوقه الجلد الظاهر من البطن و شفيفه رقته و تشذب اللحم تفرقه.

«21»

اشاره

نهج، نهج البلاغة الَّذِي كَلَّمَ مُوسَي تَكْلِيماً وَ أَرَاهُ مِنْ آيَاتِهِ عَظِيماً بِلَا جَوَارِحَ وَ لَا أَدَوَاتٍ وَ لَا نُطْقٍ وَ لَا لَهَوَاتٍ.

أقول: قال الثعلبي في كتاب عرائس المجالس لما مات الريان بن الوليد فرعون مصر الأول صاحب يوسف عليه السلام و هو الذي ولي يوسف عليه السلام خزائن أرضه و أسلم علي يديه فلما مات ملك بعده قابوس بن مصعب صاحب يوسف الثاني فدعاه يوسف إلي الإسلام فأبي و كان جبارا و قبض الله تعالي يوسف عليه السلام في ملكه و طال ملكه ثم هلك و قام بالملك بعده أخوه أبو العباس الوليد بن مصعب بن الريان بن أراشة بن ثروان بن عمرو بن فاران بن عملاق بن لاوذ بن سام بن نوح و كان أعتي من قابوس و أكبر و أفجر و امتدت أيام ملكه و أقام بنو إسرائيل بعد وفاة يوسف عليه السلام و قد نشروا و كثروا و هم تحت أيدي العمالقة و هم علي بقايا من دينهم مما كان يوسف و يعقوب و إسحاق و إبراهيم شرعوا فيهم من الإسلام متمسكين به حتي كان فرعون موسي الذي بعثه الله إليه و قد ذكرنا اسمه و نسبه و لم يكن منهم ⁽²⁾فرعون أعتي علي الله تعالي و لا أعظم قولا و لا أقسي قلبا و لا أطول عمرا في ملكه و لا أسوأ

توضیح

بیضاوی می گوید: «فلمّا بلغ أشدّه» یعنی به نهایت رشدش رسید زمانی که بیشتر از آن رشد نمی کند و آن 30 تا 40 سالگی است که در این هنگام عقل کامل شده است. و روایت شده است که هیچ پیامبری مبعوث نشد جز این که از سن 40 سالگی گذشته بود که در این زمان رشد عقل و جسمش به نهایت خودش رسیده است. ⁽³⁾

می گویم: فقط می توان به آن چه که در روایت آمده است اعتماد کرد.

روایت 20

نهج البلاغه: امام علی علیه السلام بعد از تشویق به اقتدا به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم فرمود: اگر بخواهی می توانی الگوی دوم را موسی علیه السلام قرار دهی آنگاه که فرمود: «ربّ إنّی لما أنزلت من إلیّ من خیر فقیر» به خدا قسم که موسی فقط یک تکه نان خواسته بود، چون خوراک او به علف زمین منحصر شده بود و چنان بود که به خاطر لاغری مفرط و آب شدن گوشت های او، سبزی علفها از زیر پوست شکم او دیده می شد.

توضیح

الصفاق: پوست زیرین روی پوست سطحی شکم. و شفیفه: نازکی آن. تشذب اللحم: پراکندگی آن.

روایت 21

نهج البلاغه: آن کسی که با موسی سخن گفت و او را از طریق نشانه هایش بزرگ می بینم، کسی که نه اعضاء و جوارحی دارد و نه وسایلی، نه نطق نه زبانی.

می گویم: ثعلبی در کتاب عرائس المجالس می گوید: هنگامی که ریان بن ولید فرعون اول مصر، دوست یوسف علیه السلام از دنیا رفت، همان کسی که یوسف را متولی گنجینه های خودش کرده و با دعوت یوسف مسلمان شده بود، بعد از او قابوس بن مصعب حکومت را به دست گرفت. حضرت یوسف او را به اسلام دعوت کرد ولی نپذیرفت. او فرد ظالمی بود و یوسف در دوران حکومت او وفات یافت و حکومتش طولالتی بود و سپس هلاک شد. بعد از او برادرش ابوالعباس الولید بن مصعب بن ریان بن اراشه بن ثروان بن عمرو بن فاران بن عملاق بن لاوذ بن سام بن نوح به حکومت رسید. او سرکش تر و بزرگتر و ظالم تر از قابوس بود و دوران حکومتش طولانی شد و قوم بنی اسراییل بعد از مرگ یوسف، در حالی که اسیر حکومت عمالقه شدند متفرق شده و تعدادشان زیاد شد و آن ها بر بقایای همان دینی که یوسف و یعقوب و اسحاق و ابراهیم آورده بودند ایمان داشتند تا این که حکومت به فرعون زمان موسی رسید که خداوند موسی را به سوی او برای هدایتش فرستاد و اسم و نسب او را ذکر کردیم که او ستمکارترین و زورگوترین و سنگدل ترین

ملكة لبني إسرائيل منه و كان يعذبهم و يستعبدهم فجعلهم خدما و خولا ⁽¹⁾و صنفهم في أعماله فصنف يبنون و صنف يحرسون و صنف يتولون الأعمال القذرة و من لم يكن من أهل العمل فعليه الجزية كما قال تعالي يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ و قد استنكح فرعون منهم امرأة يقال لها آسية بنت مزاحم من خيار النساء المعدودات و يقال بل هي آسية بنت مزاحم بن الريان بن الوليد فرعون يوسف الأول فأسلمت علي يدي موسي عليه السلام.

قال مقاتل و لم يسلم من أهل مصر إلا ثلاثة آسية و خربيل و مريم بنت ناموساء التي دلت موسي علي قبر يوسف عليه السلام فعمر فرعون و هم تحت يديه عمرا طويلا يقال أربعمائة سنة يسومونهم سوء العذاب فلما أراد الله تعالي أن يفرج عنهم بعث موسي عليه السلام و كان بدء ذلك علي ما ذكره السدي عن رجاله أن فرعون رأي في منامه أن نارا قد أقبلت من بيت المقدس حتي اشتملت علي بيوت مصر فأخربتها و أحرقت القبط و تركت بني إسرائيل فدعا فرعون السحرة و الكهنة و المعبرين و المنجمين و سألهم عن رؤياه فقالوا إنه يولد في بني إسرائيل غلام يسلبك ملكك و يغلبك علي سلطانك و يخرجك و قومك من أرضك و يبدل دينك و قد أظلك زمانه الذي يولد فيه قال فأمر فرعون بقتل كل غلام يولد في بني إسرائيل و جمع القوابل من نساء أهل مملكته فقال لهن لا يسقطن علي أيديكن غلام من بني إسرائيل إلا قتلتنه و لا جارية إلا تركتنها و وكل بهن فكن يفعلن ذلك قال مجاهد لقد ذكر لي أنه كان يأمر بالقصب فيشق حتي يجعل أمثال الشفار ⁽²⁾ثم يصف بعضها إلي بعض ثم يؤتي بالحبالي من بني إسرائيل فيوقعن فتحز أقدامهن ⁽³⁾حتي أن المرأة منهن لتضع ولدها فيقع بين رجليها فتظل تطأه تتقي به حد القصب عن رجلها لما بلغ من جهدها فكان يقتل الغلمان الذين كانوا في وقته و يقتل

فراعنه نسبت به بنی اسراییل بود و عمر و سلطنت او از همه فراعنه طولانی تر بود. او بنی اسراییل را شکنجه می کرد و آن ها را به بردگی و خدمتکاری می گرفت و کارشان را تقسیم بندی کرده بود؛ تعدادی بنایی می کردند، تعدادی نگهبانی می دادند و تعدادی هم کارهای کثیف انجام می دادند و هرکسی هم که نمی توانست کار بکند باید جزیه پرداخت می کرد. آن چنان که خداوند فرمود: «یسومونکم سوءالعذاب» فرعون از میان بنی اسراییل زنی به اسم آسیه را گرفته بود که از بهترین زنان بود که انگشت شمار بودند. گفته می شود: آسیه دختر مزاحم بن ریان بن ولید، فرعون زمان حضرت یوسف بوده است که نزد حضرت موسی اسلام آورد. مقاتل می گوید: فقط سه نفر از اهل مصر، آسیه حزبیل و مریم دختر ناموسا ایمان آوردند و مریم کسی بود که قبر یوسف علیه السلام را به موسی نشان داد. فرعون عمر طولانی داشت و آن ها در نزد فرعون بودند. گفته شده که فرعون چهارصد سال مردم بنی اسراییل را به بدترین شکل شکنجه می داد. هنگامی که خداوند خواست که آن ها از این وضع نجات دهد موسی را بر آن ها فرستاد. چنان که سدیّ از رجال خود ذکر می کند نجات آن ها زمانی شروع شد که فرعون در خواب دید که آتشی از طرف بیت المقدس آمد و تمام خانه های مصر را دربرگرفت و آن ها را خراب کرد و شهر قبط را سوزاند ولی مردم بنی اسراییل را رها کرد. فرعون ساحران و کاهنان و تعبیرکنندگان و منجمان را فراخواند و تعبیر خوابش را از آن ها پرسید و آن ها هم گفتند که: در بین بنی اسراییل پسری متولد می شود که پادشاهی را از تو می گیرد و بر سلطنت تو چیره می شود و تو و قومت را از سرزمینت بیرون می کند و دینت را تغییر می دهد و زمانی که قرار است متولد شود بر تو سایه افکنده است. پس فرعون دستور داد که هر بچه ای را که در بنی اسراییل متولد می شود بکشند و تمام زنان قابله سرزمینش را جمع کرد و به آن ها گفت: هر بچه ای که در بنی اسراییل متولد می شود اگر پسر بود بی شک آن را می کشید و اگر دختر بود آن را رها می کنید. فرعون این زنان را مسئول کشتن بچه های بنی اسراییل کرد آن ها هم این کار را انجام می دادند. مجاهد می گوید: برای من ذکر کرده اند که فرعون دستور می داد که نی را بشکافند تا مثل تیغ شود. سپس زنان را در کنار هم به صف قرار می دادند و سپس زنان حامله از بنی اسراییل را جدا می کردند و آن ها را می گرفتند و پاهایشان را زخمی می کردند؛ تا این که زنان حامله بچه هایشان را به دنیا می آوردند و بین دو پایشان می افتاد. پس برای این که تیزی نی به پایشان نرسد به خاطر تلاشی که می کردند بچه شان می افتاد و نوجوانانی که در زمان او بودند کشته می شدند

من يولد منهم و يعذب الحبالي حتي يضعن ما في بطونهن و أسرع الموت في مشيخة بني إسرائيل فدخل رءوس القبط علي فرعون فقالوا له إن الموت قد وقع في بني إسرائيل و أنت تذبح صغارهم و يموت كبارهم فيوشك أن يقع العمل علينا فأمر فرعون أن يذبحوا سنة و يتركوا سنة فولد هارون في السنة التي لا يذبحون فيها فترك و ولد موسي في السنة التي يذبحون فيها قالوا فولدت هارون أمه علانية آمنة فلما كان العام المقبل حملت بموسي فلما أرادت وضعه حزنت من شأنه و اشتد غمها فأوحي الله تعالي إليها وحي إلهام أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَ لا تَخافِي وَ لا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ فلما وضعته في خفية أرضعته ثم اتخذت له تابوتا و جعلت مفتاح التابوت من داخل و جعلته فيه.

قال مقاتل و كان الذي صنع التابوت خربيل ⁽¹⁾مؤمن آل فرعون و قيل إنه كان من بردي ⁽²⁾فاتخذت أم موسي التابوت و جعلت فيه قطنا محلوجا و وضعت فيه موسي و قيرت رأسه و خصاصه ⁽³⁾ثم ألقته في النيل فلما فعلت ذلك و تواري عنها ابنها أتاها الشيطان لعنه الله و وسوس إليها فقالت في نفسها ما ذا صنعت بابني لو ذبح عندي فواريته و كفنته كان أحب إلي من أن ألقيه بيدي إلي دواب البحر فعصمها الله تعالي و انطلق الماء بموسي يرفعه الموج مرة و يخفضه أخري حتي أدخله بين أشجار عند دار فرعون إلي فرضة ⁽⁴⁾و هي مستقي ⁽⁵⁾جواري آل فرعون و كان يشرب منها نهر كبير في دار فرعون و بستانه فخرجت جواري آسية يغتسلن و يسقين فوجدن التابوت فأخذنه و ظنن أن فيه مالا فحملنه كهيئته حتي أدخلنه علي آسية ⁽⁶⁾فلما فتحته و رأت الغلام فألقي الله تعالي

و هر بچه ای متولد می شد کشته می شد و زنان باردار را آن قدر شکنجه می دادند تا آن چه در شکمشان است را به دنیا بیاورند و همچنین مرگ در میان سالخوردگان بنی اسراییل سرعت بیشتری داشت. پس بزرگان قبط نزد فرعون رفتند و گفتند: مرگ در بین بنی اسراییل زیاد شده است، تو بچه های آن ها را می کشی و پیرانشان هم می میرند. نزدیک است که کار بر گردن ما بیفتد. سپس فرعون دستور داد که یک سال بچه هایشان را بکشند و یک سال آن ها را نکشند، هارون در سالی متولد شد که بچه ها را نمی کشتند، و او را رها کردند ولی موسی در سالی متولد شد که بچه ها را می کشتند.

گفتند: مادر هارون او را در آشکارا و آرامش و اطمینان به دنیا آورد و سال بعد هنگامی که به موسی حامله شد هنگامی که می خواست او را به دنیا بیاورد برایش ناراحت شد. خداوند به او الهام فرستاد که: «أن أرضعیه فإذا خفت علیه فألقیه و لا تخافی و لا تحزنی إنّا رادّوه إلیک و جاعلوه من المرسلین» او را در حالت ترس و پنهانی به دنیا آورد سپس صندوقچه ای برایش درست کرد و کلید صندوقچه را از داخل آن درست کرد و موسی را در آن گذاشت.

مقاتل می گوید: آن کسی که صندوقچه را درست کرد حزبیل مرد مؤمن خانواده فرعون بود و گفته شده که از جنس گیاه بردی بوده است. مادر موسی صندوقچه را گرفت و پنبه نرم در آن گذاشت و موسی را در آن قرار داد و رو و درزهای آن را با قیر گرفت. سپس آن را در رود نیل گذاشت. هنگامی که آن را در دریا گذاشت و پسرش از او دور شد شیطان ملعون نزد او آمد و او را وسوسه کرد. او نیز با خودش گفت: با بچه خودم چکار کردم؟! اگر نزد خودم کشته می شد و او را کفن می کردم بهتر از این بود که خودم با دست های خودم او را برای حیوانات دریا بیندازم. پس خداوند او را - از شیطان - حفظ کرد. آب موسی را با خود برد و امواج او را بالا و پایین می بردند تا این که آب او را به سوی درختان کنار کاخ فرعون به شکافی در میان رودخانه که محل برداشتن آب توسط کنیزان فرعون بود وارد کرد. رود بزرگی که در داخل کاخ فرعون و باغ او بود از آن جا منشعب می شد. پس کنیزهای آسیه از خانه بیرون آمدند تا خودشان را بشویند و آب بردارند که صندوقچه موسی را در آب دیدند و آن را گرفتند. اول فکر کردند که پولی در آن هست پس آن را گرفتند و سالم به نزد آسیه بردند. هنگامی که درش را باز کرد و چشمش به آن بچه افتاد، خداوند محبت موسی را در دلش انداخت.

عليه محبة منها فرحمته آسية و أحبته حبا شديدا فلما سمع الذباحون أمره أقبلوا علي آسية بشفارهم ليذبحوا الصبي فقالت آسية للذباحين انصرفوا فإن هذا الواحد لا يزيد في بني إسرائيل فآتي فرعون فأستوهبه إياه فإن وهبه لي كنتم قد أحسنتم و إن أمر بذبحه لم ألمكم فأتت به و قالت قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَ لَكَ لا تقتله عَسي أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً فقال فرعون قرة عين لك فأما أنا فلا حاجة لي فيه.

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ الَّذِي يُحْلَفُ بِهِ لَوْ أَقَرَّ فِرْعَوْنُ أَنْ يَكُونَ قُرَّةَ عَيْنٍ كَمَا أَقَرَّتْ بِهِ لَهَدَاهُ اللَّهُ تَعَالَي كَمَا هَدَي بِهِ امْرَأَتَهُ وَ لَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَي حَرَّمَهُ ذَلِكَ.

قالوا فأراد فرعون أن يذبحه و قال إني أخاف أن يكون هذا من بني إسرائيل و أن يكون هذا هو الذي علي يديه هلاكنا و زوال ملكنا فلم تزل آسية تكلمه حتي وهبه لها فلما أمنت آسية أرادت أن تسميه باسم اقتضاه حاله و هو موشي لأنه وجد بين الماء و الشجر و مو بلغة القبط الماء و الشا ⁽¹⁾الشجر فعرب فقيل موسي.

و روي عن ابن عباس أن بني إسرائيل لما كثروا بمصر استطالوا علي الناس و عملوا بالمعاصي و وافق خيارهم شرارهم و لم يأمروا بالمعروف و لم ينهوا عن المنكر فسلط الله عليهم القبط فاستضعفوهم و ساموهم سوء العذاب و ذبحوا أبناءهم.

و قال وهب بلغني أنه ذبح في طلب موسي سبعين ألف وليد.

و عن ابن عباس أن أمّ موسي لما تقارب ولادتها و كانت قابلة من القوابل مصافية ⁽²⁾لها فلما ضربها الطلق أرسلت إليها فأتتها و قبلتها ⁽³⁾فلما أن وقع موسي بالأرض هالها نور بين عيني موسي فارتعش كل مفصل منها و دخل حبه قلبها ثم قالت لها يا هذه ما جئت إليك حين دعوتني إلا و من رأيي قتل مولودك و إخبار فرعون بذلك و لكن وجدت لابنك هذا حبا ما وجدت مثله قط فاحفظي فإنه هو عدونا فلما خرجت القابلة من

سپس آسیه دلش به رحم افتاد و عاشق بچه شد. هنگامی که قاتلان بچه ها این ماجرا را شنیدند با خنجرشان به نزد آسیه آمدند تا آن بچه را بکشند. آسیه به آن ها گفت: برگردید، این یک نفر بر تعداد قوم بنی اسراییل اضافه نمی کند. پس او را از فرعون به عنوان هدیه می گیرم. اگر آن را به من داد که کار خوبی کردید ولی اگر دستور داد که او را بکشید شما را ملامت نمی کنم. پس بچه را نزد فرعون برد و گفت: «قُرَّتُ عَیْنٍ لِّی وَلَکَ لَا تَقْتُلُوهُ عَسَی أَن یَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا» پس فرعون گفت: اشکالی ندارد نور چشمی برای تو باشد من نیازی به آن ندارم.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم فرمود: به آن که به قسم می خورند سوگند، اگر فرعون به این اقرار می کرد که برای او هم نورچشمی باشد آن چنان که آسیه او را نور چشم خودش کرد، خداوند او را هدایت می کرد، ولی خداوند فرعون را از آن محروم کرد.

گفته اند که: فرعون می خواست موسی را بکشد، گفت: من می ترسم که این بچه از قوم بنی اسراییل باشد و این هما بچه باشد که باعث نابودی و زوال قدرت من است ولی آسیه آنقدر اصرار کرد تا این که او را به آسیه داد. هنگامی که آسیه مطمئن شد، خواست تا او را بر اساس جایی که او را پیدا کرده است، برایش اسم انتخاب کند. پس اسم او را موشی گذاشت. چون او را از بین ماء (آب) و شجر (درخت) پیدا کرده بود. مو در زبان قبطی یعنی ماء (آب) و شی، شجر(درخت) است. پس به عربی تبدیل شد و به موسی تغییر یافت.

از ابن عباس روایت شده است که هنگامی تعداد قوم بنی اسراییل در مصر زیاد شد، مغرور شدند و شروع به گناه کردن کردند و انسانهای خوبشان هم با انسانهای بدکار موافق بودند و امر به معروف و نهی از منکر انجام نمی دادند. سپس خداوند قوم قبط را بر آن ها چیره کرد سپس آن ها بنی اسراییل را ضعیف کردند و آن ها را به بدترین شکل عذاب دادند و بچه هایشان را کشتند. وهب می گوید: شنیدم که برای پیدا کردن موسی و کشتن او هفتاد هزار بچه را کشتند.

روایت 22.

ابن عباس روایت می کند: هنگامی که زمان وضع حمل مادر موسی رسید کسی را دنبال یکی از قابله ها که با او دوستی خالصانه ای داشت فرستاد. پس آن قابله آمد و بچه را گرفت. هنگامی که موسی به زمین افتاد نوری که در بین چشمان موسی بود او را ترساند پس همه وجودش لرزید و محبت موسی در دلش افتاد. سپس به مادر موسی گفت: ای زن، هنگامی که به نزد تو آمدم فقط می خواستم که بچه ات را بکشم و خبرش را به فرعون برسانم ولی در دلم عشقی نسبت به بچه ات دیدم که هیچ جا چنین احساسی نداشتم. پس او را حفظ کن که او همان دشمن ماست. هنگامی که قابله از نزد او رفت

عندها أبصرها بعض العيون فجاءوا إلي بابها ليدخلوا علي أم موسي فقالت أخته هذه الحرس بالباب فطاش عقلها فلم تعقل ما تصنع خوفا عليه فلفته في خرقة و وضعته في التنور و هو مسجور بإلهامه تعالي فدخلوا فإذا التنور مسجور.

و روي أن أم موسي لم يتغير لها لون و لم يظهر لها لبن فقالوا ما أدخل عليك القابلة قالت هي مصافية لي فدخلت علي زائرة فخرجوا من عندها فرجع إليها عقلها فقالت لأخت موسي فأين الصبي قالت لا أدري فسمعت بكاء الصبي من التنور فانطلقت إليه و قد جعل الله النار عليه بردا و سلاما فاحتملته.

«22»

اشاره

و عن ابن عباس قال انطلقت أم موسي إلي نجار من قوم فرعون فاشترت منه تابوتا صغيرا فقال لها ما تصنعين به قالت ابن لي أخبؤه فيه ⁽¹⁾و كرهت أن تكذب فانطلق النجار إلي الذباحين ليخبرهم بأمرها فلما هم بالكلام أمسك الله لسانه و جعل يشير بيده فلم يدر الأمناء فلما أعياهم أمره قال كبيرهم اضربوه فضربوه و أخرجوه فوقع في واد يهوي فيه ⁽²⁾حيران فجعل الله عليه أن رد لسانه و بصره أن لا يدل عليه و يكون معه يحفظه فرد الله عليه بصره و لسانه فآمن به و صدقه فانطلقت أم موسي و ألقته في البحر و ذلك بعد ما أرضعته ثلاثة أشهر و كان لفرعون يومئذ بنت و لم يكن له ولد غيرها و كانت من أكرم الناس عليه و كان بها برص شديد و قد قالت أطباء المصر و السحرة إنها لا تبرأ إلا من قبل البحر يوجد منه شبه الإنسان فيؤخذ من ريقه فيلطخ به برصها فتبرأ من ذلك و ذلك في يوم كذا و ساعة كذا حين تشرق فلما كان يوم الإثنين غدا فرعون إلي مجلس كان له علي شفير النيل و معه آسية فأقبلت بنت فرعون في جواريها حتي جلست علي شاطئ النيل مع جواريها تلاعبهن إذا أقبل النيل بالتابوت تضربه الأمواج فأخذوه فدنت آسية فرأت في جوف التابوت نورا لم يره غيرها للذي أراد الله أن يكرمها ⁽³⁾فعالجته ففتحت الباب فإذا نوره بين عينيه و قد

جاسوسان او را دیدند. پس به خانه موسی آمدند تا به نزد مادر موسی بروند، خواهر موسی گفت: نگهبانان جلوی در هستند. او پریشان شد از ترس بر کودکش نمی دانست چکار کند. به سرعت او را در بین پارچه کهنه ای پیچاند و آن را در تنور در حالی که روشن بود گذاشت که خداوند به او الهام کرده بود که این کار را بکند. هنگامی که نگهبانان داخل شدند دیدند که تنور روشن است. روایت است که: رنگ مادر موسی عوض نشده بود و شیر برایش درنیامده بود. نگهبانان از او پرسیدند؟ چرا آن قابله به این جا آمد؟ گفت: او زن مهربانی است. آمده بود که به من سر بزند. سپس آن نگهبانان از آن جا رفتند. وقتی که سرحال آمد به دخترش گفت: بچه کجاست؟ گفت: نمی دانم. که ناگهان صدای گریه بچه را از داخل تنور شنید که خداوند آتش تنور را برایش سرد و سلامت کرده بود، و مادرش او را گرفت.

از ابن عباس روایت است که: مادر موسی نزد نجاری از قوم فرعون رفت و صندوق کوچکی از او خرید. نجار به او گفت: می خواهی با این چکار کنی؟ گفت: پسری دارم و می خواهم او را در آن مخفی کنم، چون نمی خواست که دروغ بگوید. سپس نجار به طرف قاتلان بچه ها رفت تا آن ها را باخبر کند هنگامی که می خواست حرف بزند خداوند جلوی زبانش را گرفت سپس شروع به اشاره کردن با دستش کرد ولی کسی از او چیزی نمی فهمید. هنگامی که فهمیدند خبری ندارد و از او به ستوه آمدند، بزرگ ایشان گفت: او را بزنید، پس آن ها هم او را زدند و از آن جا به بیرون انداختند. سپس در یک بیابان سرگردان شد. سپس خداوند زبان و بیناییش را به او بازگرداند به شرط این که جای موسی را فاش نکند و بلکه آن راز را پیش خودش نگه دارد. سپس خداوند بینایی و زبانش را به او بازگرداند. سپس به راه خداوند رو آورد و سخنان او را قبول کرد. سپس مادر موسی به راه افتاد و او را به دریا انداخت این در حالی بود که به مدت سه ماه او را شیر داده بود. در آن هنگام فرعون دختری داشت غیر از او بچه ای نداشت که مهربان ترین کس نسبت به فرعون بود. و بیماری پیسی شدیدی داشت که طبیبان و ساحران مصر گفته بودند که آن بیماری فقط از طریق آب دریا شفا پیدا می کند که در آن چیزی شبیه انسان وجود دارد و از آب دهان آن گرفته می شود و باید آن آب را به بدنش بمالند تا بیماریش شفا یابد. این اتفاق در چنان روز و فلان ساعت به هنگام طلوع آفتاب می افتد. چون روز دوشنبه فرارسید فرعون با آسیه به طرف استراحتگاهی که در کنار ساحل رود نیل داشت، رفت. پس دختر فرعون همراه کنیزکانش به ساحل دریا آمد و با هم بازی می کردند که ناگهان امواج رود نیل صندوقچه را آورد پس آن را گرفتند. آسیه نزدیک شد و در داخل صندوقچه نوری را دید که قبل از آن برای کسی که خداوند می خواست او را گرامی بدارد، ندیده بود. پس آن را گرفت و در آن را باز کرد که ناگهان دید آن نور در بین چشمانش است

جعل الله تعالي رزقه في إبهامه يمصه لبنا فألقي الله حبه في قلبها و أحبه فرعون ⁽¹⁾فلما أخرجوه عمدت بنت فرعون إلي ما كان يسيل من ريقه فلطخت به برصها فبرأت فقبلته و ضمته إلي صدرها فقال الغواة من قوم فرعون أيها الملك إنا نظن أن ذلك المولود الذي تحذر منه من بني إسرائيل هو هذا رمي به في البحر فرقا منك ⁽²⁾فهم فرعون بقتله فاستوهبته آسية فوهبه لها ثم قال لها سميه فقالت سميته موشي لأنه وجد بين الماء و الشجر.

قالوا وَ قالَتْ أمّ موسي لِأُخْتِهِ و كانت تسمّي مريم قُصِّيهِ أي اتبعي أثره و اطلبيه هل تسمعين له ذكرا أ حيّ ابني أم قد أكلته دوابّ البحر و نسيت وعد الله تعالي فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ أنها أخته ⁽³⁾فلما امتنع أن يأخذ من المراضع ثديا قالت هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلي أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ فلما أتت بأمه ثار إلي ثديها حتي امتلأ جنباه فقالت امكثي عندي ترضعين ابني هذا فقالت لا أستطيع أن أدع فلما امتنع أن يأخذ من المراضع ثديا قالت هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلي أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ فلما أتت بأمه ثار إلي ثديها حتي امتلأ جنباه فقالت امكثي عندي ترضعين ابني هذا فقالت لا أستطيع أن أدع

و خداوند متعال رزقش را در انگشت ابهامش قرار داده بود که وقتی آن را می مکید شیر از آن بیرون می آمد. پس خداوند عشق آن کودک را در دل او قرار داد و فرعون او را دوست داشت. هنگامی که او را از صندوقچه گرفتند، دختر فرعون دستش را به آبی که از دهان موسی سرازیر شده بود مالید و آن را به بدنش زد و از آن بیماری شفا یافت. سپس موسی را بوسید و او را در آغوش گرفت. بعضی از مبالغه گران و متعصبان قوم فرعون گفتند: ای پادشاه، ما فکر می کنیم که آن بچه بنی اسراییل که قرار است متولد شود و از او می ترسی، این بچه است که به خاطر ترس از تو او را به دریا انداخته اند. پس فرعون تصمیم به کشتن او گرفت ولی آسیه از او خواست تا آن کودک را به او ببخشد. فرعون نیز او را به آسیه بخشید. سپس به او گفت: اسمی برای او انتخاب کن. گفت: اسم او را نهادم موشی چون او را بین ماء (آب) و شجر (درخت) پیدا کرده بود.

گفته اند: مادر موسی به خواهرش - که اسمش مریم بود - گفت: او را دنبال کن و درباه او جستجو کن و ببین چیزی از او می شنوی؟ آیا بچه ام زنده است یا حیوانات دریایی او را خورده اند؟ و وعده خداوند را فراموش کرد «فبصرت به عن جنب و هم لا یشعرون» آن ها نمی دانستند که او خواهر موسی است. هنگامی که بچه سینه زنان شیرده را نمی گرفت گفت: «هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَی أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ» هنگامی که مادرش را آورد به سرعت سینه مادرش را گرفت و آنقدر از آن شیر خورد تا پهلوهایش پر شد. سپس گفت: نزد ما بمان و این بچه ام را برایم بزرگ کن. گفت: نمی توانم

بيتي و ولدي ⁽¹⁾فإن طابت نفسك أن تعطيني فاذهب به إلي بيتي لا آلوه خيرا ⁽²⁾فعلت و ذكرت ⁽³⁾أم موسي وعد الله تعالي فرجعت به إلي بيتها من يومها و قيل كانت غيبة موسي عن أمه ثلاثة أيام فلما جاءت أمه به إلي بيتها كادت تقول هو ابني فعصمها الله تعالي و ذلك قوله تعالي إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْ لا أَنْ رَبَطْنا عَلي قَلْبِها فلما ترعرع قالت امرأة فرعون لأم موسي أحب أن تريني ابني فوعدتها يوما تراها إياه فقالت لحواضنها و قهارمتها ⁽⁴⁾لا تبقين منكم أحد إلا استقبل ابني بهدية و كرامة فلم تزل الهدايا و التحف تستقبله من حين أخرج من بيت أمه أن أدخل علي امرأة فرعون فأكرمته و فرحت به فلما أدخل علي فرعون تناول لحيته و نتف منها و يقال إنه لطم وجهه و في بعض الروايات أنه كان يلعب بين يدي فرعون و بيده قضيب صغير يلعب به إذ ضرب علي رأس فرعون فغضب غضبا شديدا و تطير منه و قال هذا عدوي فأرسل إلي الذباحين فقالت امرأته إنما هو صبي لا يعقل و إني أجعل بيني و بينك أمرا تعرف فيه الحق أضع له حليا من الذهب و أضع له جمرا فإن أخذ الياقوت فهو يعقل فلما حول جبرئيل يده إلي الجمر قبضها و طرحها في فيه فوضعها علي لسانه فأحرقته فذلك الذي يقول وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي فكف عن قتله و حببه الله تعالي إليه و إلي الناس كلهم.

و قال أهل السير لما بلغ موسي عليه السلام أشده و كبر كان يركب مراكب فرعون و يلبس ما يلبس فرعون و كان إنما يدعي موسي بن فرعون و امتنع به بنو إسرائيل من كثير من

خانه و فرزندم را رها کنم. ولی اگر بخواهی می توانم که آن را با خودم به خانه ببرم و هر کار خیری بتوانم برایش انجام می دهم. سپس او را به مادرش داد و مادر موسی وعده خداوند را به یاد آورد و موسی را همان روز به خانه اش بازگرداند. گفته شده: نبود موسی در کنار مادرش سه روز طول کشید هنگامی که مادرش او را به خانه اش می برد می خواست بگوید که این بچه خودم است ولی خداوند مانع او از گفتن این کلام شد که خداوند فرمود: «إِن کَادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْلَا أَن رَّبَطْنَا عَلَی قَلْبِهَا» هنگامی که بزرگ شد زن فرعون به مادر موسی گفت: دوست دارم که پسرم را به دیدنم بیاوری. سپس به او وعده داد که روزی موسی را به نزدش ببرد. سپس به سرپرستان و مسئولان او گفت: همه شما باید برای استقبال از پسرم هدیه و پیشکشی بیاورد، از آن زمان که از خانه مادرش خارج شد تا وقتی که نزد زن فرعون رفت همچنان هدایا برای استقبالش می آوردند. زن فرعون او را گرامی داشت و از دیدنش خوشحال شد هنگامی که نزد فرعون رفت ریش فرعون را گرفت و از آن کند و گفته شده: که سیلی به صورت فرعون زد و در بعضی روایات آمده است که جلوی فرعون بازی می کرد و چوب کوچکی در دستش بود که با آن چوب بر سر فرعون زد. فرعون خیلی عصبانی شد و او را به فال بد گرفت و گفت: این دشمن من است و کسی را دنبال جلادانش فرستاد. زنش گفت: او بچه است، نمی فهمد، من الان با یک روش ثابت می کنم که چنین است. سپس در روبروی موسی زینتی از طلا و اخگری می گذارم، اگر یاقوت را برداشت پس می فهمد. سپس وقتی که می خواست یاقوت را بردارد، جبرئیل دستش را به طرف اخگر برگرداند. سپس اخگر را برداشت و آن را در دهانش گذاشت و دهانش سوخت. که در قرآن فرمود:«و احلل عقدة من لسانی» پس از کشتن موسی صرف نظر کرد و خداوند او را نزد فرعون و همه مردم دوست داشتنی کرد. سیره نویسان می گویند: هنگامی که موسی بزرگ شد بر روی تخت های فرعون می نشست و لباس های فرعون را می پوشید و آن زمان موسی پسر فرعون خوانده می شد، و بنی اسراییل به خاطر او از بسیاری

الظلم ⁽¹⁾فركب فرعون ذات يوم فركب موسي في أثره فأدركه المقيل بأرض يقال لها منف ⁽²⁾فدخلها نصف النهار و قد غلقت أسواقها و ليس في طرقها أحد و ذلك قوله تعالي عَلي حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِها فبينا هو يمشي في ناحية المدينة إذا هو برجلين يقتتلان أحدهما من بني إسرائيل و الآخر من آل فرعون و الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ يقال إنه السامري و الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ كان خبازا لفرعون و اسمه قاثون ⁽³⁾و كان اشتري حطبا للمطبخ فسخر السامري ليحمله فامتنع فلما مر بهما موسي استغاث به فقال موسي للقبطي دعه فقال الخباز إنما آخذه لعمل أبيك فأبي أن يخلي سبيله فغضب موسي فبطش و خلص السامري من يده فنازعه القبطي فَوَكَزَهُ مُوسي فقتله و هو لا يريد قتله قالوا و لما قتل لم يرهما إلا الله تعالي و الإسرائيلي فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خائِفاً يَتَرَقَّبُ الأخبار فأتي فرعون فقيل له إن بني إسرائيل قد قتلوا رجلا من آل فرعون فخذ لنا بحقنا فقال ائتوني بقاتله و من يشهد عليه فطلبوا ذلك فبينا هم يطوفون إذ مر موسي من الغد فرأي ذلك الإسرائيلي يقاتل فرعونيا فاستغاثه علي الفرعوني فصادف موسي و قد ندم علي ما كان منه بالأمس و كره الذي رأي فغضب موسي فمد يده و هو يريد أن يبطش بالفرعوني فقال للإسرائيلي إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ ففرق الإسرائيلي من موسي أن يبطش به من أجل أنه أغلظ له الكلام فظن أنه يريد قتله فقال له يا مُوسي أَ تُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي الآية و إنما قال ذلك مخافة من موسي و ظنا أن يكون إياه أراد و إنما أراد الفرعوني فتتاركا و ذهب إلي فرعون و أخبره بما سمع من الإسرائيلي فأرسل فرعون الذباحين و أمرهم بقتل موسي و قال لهم اطلبوه في بنيات الطريق ⁽⁴⁾فإنه غلام لا يهتدي إلي الطريق فجاءه رجل من أقصي المدينة من شيعته يقال له خربيل ⁽⁵⁾و كان علي بقية من دين إبراهيم الخليل عليه السلام و كان أول من صدق بموسي و آمن به.

از ظلم ها رهایی یافتند. روزی فرعون سوار بر مرکبش شد و موسی نیز سوار بر مرکبی دیگری به دنبالش رفت. در یکی از اقامتگاه های شهر منف به او رسید. موسی هنگام ظهر به شهر رسید بازارهایش بسته بودند و در خیابان هایش کسی نبود، که خداوند در این باره فرمود: «علی حین غفلة من أهلها» در آن هنگام که در شهر قدم می زد به دو مرد رسید که با هم دعوا می کردند. یکی از آن ها از بنی اسراییل و دیگری از یاران فرعون بود. گفته شده: که آن بنی اسراییلی سامری و آن مرد دیگر نانوای فرعون و اسمش قاثون بوده است. آن مرد نانوا، هیزم برای نانوایی خریده و به سامرائی دستور داده بود که آن ها را برایش حمل کند، ولی او قبول نمی کرد. هنگامی که موسی از کنار آن ها عبور کرد آن مرد از موسی طلب کمک کرد. موسی به آن مرد فرعونی گفت: او را رها کن. نانوایی گفت: او را برای انجام کار پدرت می گیرم؛ و قبول نکرد که او را رها کند. سپس موسی خشمگین شد و آن سامری را از دستش خلاص کرد و آن مرد قبطی با موسی درگیر شد. سپس موسی مشتی بر او زد و او را کشت ولی نمی خواست او را بکشد. گفته اند: هنگامی که آن مرد را کشت فقط خداوند و آن مرد بنی اسراییلی این جریان را دیدند. پس در شهر با حالت ترس می گشت و خبرها را دنبال می کرد. کسی نزد فرعون رفت و به او گفته شد: بنی اسراییلی ها مردی از قوم ما را کشته اند، حق ما را بگیر. گفت: قاتل را بیاورید و یک شاهد هم بر علیه او شهادت بدهد. پس رفتند تا قاتل را پیدا کنند، آن ها در بازار گشت می زدند که موسی فردای آن روز همان مرد بنی اسراییلی را دید که دوباره با یک مرد فرعونی دعوا می کند، آن مرد دوباره از موسی طلب کمک کرد، موسی آمد و از کار دیروزش پشیمان بود و از این دعوای دوباره اسراییلی خوشش نیامد. سپس موسی عصبانی شد و دستش را بالا برد و خواست که آن فرعونی را بزند و به آن مرد اسراییلی گفت: «إنّک لغویّ مبین». اسراییلی از موسی ترسید چون با کلامش به او گفته بود که اشتباه می کند و فکر کرد که می خواهد او را بکشد و گفت: «أَتُرِیدُ أَن تَقْتُلَنِی کَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالأَمْسِ إِن تُرِیدُ إِلَّا أَن تَکُونَ جَبَّارًا فِی الأَرْضِ وَمَا تُرِیدُ أَن تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ» این را بخاطر ترس از موسی گفت و فکر می کرد که موسی قصد کشتن او را کرده است در حالی که او می خواست فرعونی را بزند. و آن ها را از هم جدا کرد و اآن مرد نزد فرعون رفت و آن چه را که شنیده بود به او گفت. سپس فرعون جلادانش را فرستاد و دستور داد که موسی را بکشند و به آن ها گفت: او را در کوچه های کوچک شهر پیدا می کنید، او بچه ای است که در راه های مشخص راه نمی رود. یک مرد از پیروان موسی به نام حزبیل از منتهای شهر آمد در حالی که آن مرد به دین حضرت ابراهیم خلیل ایمان داشت و اولین کسی بود که به موسی ایمان آورد و او را تصدیق کرد.

وَ قَدْ رُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: سُبَّاقُ الْأُمَمِ ثَلَاثَةٌ لَمْ يَكْفُرُوا بِاللَّهِ طَرْفَةَ عَيْنٍ خِرْبِيلُ ⁽¹⁾مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ وَ حَبِيبٌ النَّجَّارُ صَاحِبُ يَاسِينَ وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ هُوَ أَفْضَلُهُمْ.

قالوا فجاء خربيل ⁽²⁾فاختصر طريقا قريبا حتي سبق الذباحين إليه و أخبره بما هَمَّ به فرعون فذلك قوله تعالي وَ جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَي الْمَدِينَةِ الآية فتحير موسي و لم يدر أين يذهب فجاء ملك علي فرس بيده عنزة فقال له اتبعني فاتبعه فهداه إلي مدين.

و عن ابن عباس أنه خرج من مصر إلي مدين و بينهما مسيرة ثمان ليال و يقال نحو من كوفة إلي البصرة و لم يكن له طعام إلا ورق الشجر فما وصل إليها حتي وقع خف قدميه و إن خضرة البقل تتراءي من بطنه قالت العلماء لما انتهي موسي إلي أرض مدين في ثمان ليال نزل في أصل شجرة و إذا تحتها بئر و هي التي قال الله تعالي وَ لَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودانِ أي تحبسان أغنامهما فقال لهما ما خَطْبُكُما قالَتا لا نَسْقِي حَتَّي يُصْدِرَ الرِّعاءُ لأنا امرأتان ضعيفتان لا نقدر علي مزاحمة الرعاء فإذا سقوا مواشيهم سقينا أغنامنا من فضول حياضهم وَ أَبُونا شَيْخٌ كَبِيرٌ تعنيان شعيبا.

و عن ابن عباس قال اسم أب امرأة موسي الذي استأجره يثرون صاحب مدين ابن أخي شعيب عليه السلام و اسم إحدي الجاريتين ليا و يقال حنونا و اسم الأخري صفوراء و هي امرأة موسي فلما قالتا ذلك رحمهما و كان هناك بئر و علي رأسها صخرة و كان نفر من الرجال يجتمعون عليها حتي يرفعوها عن رأسها و قيل إن تلك البئر غير البئر التي يستقي منها الرعاء قالوا فرفع موسي الصخرة عن رأسها و أخذ دلوا لهما فَسَقي لَهُما أغنامهما فرجعتا إلي أبيهما سريعا قبل الناس و تولي موسي إلي ظل الشجرة فقال رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ.

فقال ابن عباس لقد قال ذلك موسي عليه السلام و لو شاء إنسان أن ينظر إلي خضرة

از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت است که: بهترین انسان های امت های مختلف سه نفرند که حتی به اندازه یک چشم برهم زدن گناه نکردند، حزبیل، مؤمن خانواده فرعون، حبیب نجار، دوست یاسین، و علی بن ابی طالب که بهترین آن هاست.

گفته اند: حزبیل آمد و از راه کوتاهی آمده بود تا از جلادان فرعون جلو بزند و به او خبر داد که فرعون چه نقشه ای برایش کشیده است، آن جا که خداوند فرمود:«وَجَاء رَجُلٌ مِّنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعَی قَالَ یَا مُوسَی إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ» سپس موسی سرگردان شد و نمی دانست که کجا باید برود. در این هنگام فرشته ای بر روی یک اسب آمد که یک قاطر همراهش بود و به او گفت: دنبالم بیا. سپس موسی را به طرف شهر مدین هدایت کرد.

از ابن عباس روایت است که: از مصر به طرف مدین راهی شد که میان این دو شهر هشت شب فاصله بود. و گفته شده: از کوفه به طرف بصره رفت و هیچ غذایی جز برگ درخت همراهش نبود هنگامی که به آن جا رسید از خستگی و گرسنگی به زمین افتاد و سبزی گیاهان از شکمش بیرون می آمد. علما می گویند: هنگامی که موسی در طول هشت شب به شهر مدین رسید در کنار تنه درختی نشست که پایین تر از آن چشمه ای بود، آن جا که خداوند فرمود: «وَلَمَّا وَرَدَ مَاء مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِّنَ النَّاسِ یَسْقُونَ وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأتَیْنِ تَذُودَانِ» یعنی گوسفندانشان را از رفتن به سر چشمه منع می کردند. موسی به آن ها گفت: «مَا خَطْبُکُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِی حَتَّی یُصْدِرَ الرِّعَاء» چون ما دختر و ضعیف هستیم نمی توانیم مزاحم کار دیگر چوپانان شویم. هرگاه آن ها به گله هایشان آب دادند ما نیز گوسفندانمان را از آب باقیمانده آن ها آب می دهیم. «أبونا شیخ کبیر» که منظورشان، پدرشان حضرت شعیب علیه السلام بود. ابن عباس می گوید: اسم پدر زن موسی که او را اجاره گرفته بود، شیرون بود که صاحب شهر مدین و پسر برادر شعیب علیه السلام بود و اسم یکی از آن دختران لیا بوده و گفته شده حنونا بوده است و اسم دیگری صفورا همان زن موسی بوده است. هنگامی که این سخنان را گفتند موسی دلش به حالشان سوخت. در آن جا چشمه ای بود که بر روی آن تخته سنگی بود که تعدادی از مردان آن جا بر روی آن جمع می شدند تا آن را بر روی چشمه بردارند. گفته شده: که آن چشمه، غیر از آن چشمه ای بوده که چوپانان از آن استفاده می کردند. گفتند: موسی آن تخته سنگ را از روی چشمه برداشت و سطل بزرگی از آن دو دختر گرفت و گوسفندانشان را آب داد و آن روز را سریع تر و قبل از دیگران به نزد پدرشان برگشتند. دوباره به زیر سایه درخت برگشت و گفت: «رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ»

ابن عباس می گوید: موسی هنگامی این خواسته را از خداوند کرد که اگر کسی به سبزی

أمعائه من شدة الجوع لنظر ما يسأل الله تعالي إلا أكلة.

و قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الْبَاقِرُ عَلَيْهِ السَّلَامُ لَقَدْ قَالَهَا وَ إِنَّهُ لَمُحْتَاجٌ إِلَي شِقِّ تَمْرَةٍ. قالوا فلما رجعتا إلي أبيهما قال لهما ما أعجلكما قالتا وجدنا رجلا صالحا رحمنا فسقي لنا أغنامنا فقال لإحداهما فاذهبي فادعيه إلي و هي التي تزوجها موسي فَجاءَتْهُ إِحْداهُما تَمْشِي عَلَي اسْتِحْياءٍ ف قالَتْ له إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ ما سَقَيْتَ لَنا فقام موسي عليه السلام و تقدمته و هو يتبعها فهبت ريح فألزقت ثوب المرأة بردفها فقال لها امشي خلفي و دليني علي الطريق فإن أخطأت فارمي قدامي بحصاة فإنا بني يعقوب لا ننظر في أعجاز النساء فنعتت له الطريق إلي منزل أبيها و مشت خلفه حتي دخلا علي شعيب فسأله عن حاله فأخبره ف قالَ لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ ف قالَتْ إِحْداهُما و هي التي كانت الرسول إلي موسي يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ و إنما قالت القوي لأنه أزال الحجر الذي كان يرفعه ثلاثون أو أربعون رجلا ⁽¹⁾فقال لها أبوها فما علمك بأمانته فأخبرت أباها بما أمرها به موسي من استدبارها إياه.

قالوا فَلَمَّا قَضي مُوسَي عليه السلام أتم الأجلين وَ سارَ بِأَهْلِهِ منفصلا من أرض مدين يؤم الشام و معه أغنامه و امرأته و هي في شهرها لا تدري أ ليلا تضع أم نهارا فانطلق في برية الشام عادلا عن المدائن و العمران مخافة الملوك الذين كانوا بالشام و كان أكبر همه يومئذ أخاه هارون و إخراجه من مصر فسار موسي عليه السلام في البرية غير عارف بطرقها فأجاءه المسير ⁽²⁾إلي جانب الطور الغربي الأيمن في عشية شاتية شديدة البرد و أظلم عليه الليل و أخذت السماء ترعد و تبرق و تمطر و أخذ امرأته الطلق فعمد موسي إلي زنده و قدحه مرات فلم تور فتحير و قام و قعد و أخذ يتأمل ما قرب و بعد تحيرا و ضجرا فبينا هو كذلك إذ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً فحسبه نارا فَقالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ ناراً لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَي النَّارِ هُديً يعني من يدلني علي الطريق و كان قد ضل الطريق فَلَمَّا أَتاها رأي نورا عظيما ممتدا من عنان السماء إلي شجرة عظيمة هناك و.

روده های موسی که از شدت گرسنگی به او دست داده بود، نگاه می کرد متوجه می شد که او فقط یک غذای ساده از خداوند خواسته است. امام باقر علیه السلام فرمود: زمانی این خواسته را از خداوند کرد که به یک نصف خرما برای سیر کردن خودش نیاز داشت. می گویند: هنگامی که آن دو دختر به نزد پدرشان برگشتند، به آن ها گفت: چطور زود برگشتید؟ گفتند: یک مرد صالحی را دیدیم که دلش به حال ما سوخت و گوسفندانمان را به جای ما آب داد. سپس به یکی از آن ها گفت: برو و او را نزد من بیاور و آن همان بود که با موسی ازدواج کرد. یکی از آن ها با حالت شرم راه می رفت، آمد و به او گفت: پدرم تو را دعوت کرده است تا به جای آن گله ما را آب دادی به تو پاداش بدهد. موسی برخاست و پشت سر آن دختر راه افتاد و آن دختر از جلویش حرکت می کرد. در آن هنگام بادی وزید و لباس آن دختر را از پشت بلند کرد. سپس موسی به او گفت: تو از پشت من حرکت کن و راه را به من نشان بده، اگر اشتباهی رفتم با سنگ ریزه راه را به من نشان بده، ما خانواده یعقوب به سرین زن نگاه نمی کنیم. پس راه رفتن به خانه پدرش را برایش نشان داد و او هم پشت سر موسی راه می رفت تا نزد شعیب رسیدند. شعیب از ماجرای زندگی موسی پرسید، او نیز برایش تعریف کرد و شعیب گفت: «لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» آن دختری که به دنبال موسی رفته بود گفت: «یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الأَمِینُ» به خاطر این گفت قوی چون آن سنگی را که سی تا چهل نفر آن را بلند می کردند او به تنهایی بلند کرد. پدرش گفت: پس چطور می دانی که امین است؟ پس او نیز آن جریان را که موسی به او گفته بود که از پشت سرش حرکت کند را برایش تعریف کرد.

گفته اند: هنگامی که موسی هر دو مدت را کامل کرد همراه خانواده اش از شهر مدین خارج شد و به طرف شام حرکت کرد و گوسفندان و همسرش هم همراهش بودند و در آن زمان همسرش زمان وضع حملش بود، و نمی دانست که روز یا شب وضع حمل می کند. سپس به صحرای شام رفت و از شهرها و آبادی ها از ترس پادشاه هایی که در شام بودند، تغییر مسیر داد که در آن زمان بزرگترین قصدش برادرش بود که می خواست او را از مصر خارج کند. پس موسی در حالی که به راه آشنا نبود در بیابان شروع به حرکت کرد. سپس راه او را در شبی زمستانی و بسیار سرد به طرف راست و غرب کوه طور رسانده بود. آن شب خیلی تاریک بود و رعدو برق زده می شد و باران می بارید و همسرش هنگام وضع حملش رسیده بود، پس سعی کرد با چخماقش آتش روشن کند ولی هرچند که سعی کرد روشن نشد. پس سرگردان شد و شروع به رفت و آمد کرد و در حالت قدم زدن تفکر می کرد. در این وقت متوجه نوری از طرف کوه طور شد، فکر کرد که آتش است. به خانواده اش گفت: این جا بمانید، من آتشی را دیدم شاید بتوانم تکه ای از آن بیاورم یا این که از آن جا به وسیله نور آن راه را پیدا کنم، چون راه را گم کرده بودند. هنگامی که به آن جا رسید نور خیلی بزرگی را دید که از طرف آسمان به طرف یک درخت بزرگ در آن جا کشیده شده بود.

اختلفوا فيها فقيل العوسجة و قيل العناب فتحير موسي عليه السلام و ارتعدت مفاصله حيث رأي نارا عظيمة ليس لها دخان تلتهب و تشتعل من جوف شجرة خضراء لا تزداد النار إلا عظما و لا الشجرة إلا خضرة و نضرة فلما دنا استأخرت عنه فخاف عنها و رجع ثم ذكر حاجته إلي النار فرجع إليها فدنت منه ف نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يا مُوسي فنظر فلم ير أحدا فنودي إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ فلما سمع ذلك علم أنه ربه فناداه ربه أن ادن و اقترب فلما قرب منه و سمع النداء و رأي تلك الهيبة خفق قلبه و كل لسانه و ضعفت متنه ⁽¹⁾و صار حيا كميت فأرسل الله سبحانه إليه ملكا يشد ظهره و يقوي قلبه فلما تاب إليه ⁽²⁾نودي فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُويً ثم قال الله سبحانه تسكينا لقلبه و إذهابا لدهشته وَ ما تِلْكَ بِيَمِينِكَ إلي قوله تعالي مَآرِبُ أُخْري.

و اختلف في اسم العصا فقال ابن جبير اسمها ما شاء الله ⁽³⁾و قال مقاتل اسمها نفعة و قيل غياث و قيل عليق و أما صفتها و المآرب التي فيها لموسي عليه السلام فقال أهل العلم بأخبار الماضين كان لعصا موسي شعبتان و محجن في أصل الشعبتين و سنان حديد في أسفلها و كان موسي عليه السلام إذا دخل مفازة ليلا و لم يكن قمر تضي‌ء شعبتاها كالشعبتين من نور تضيئان له مد البصر و كان إذا أعوز الماء أدلاها في البئر فجعلت تمتد إلي مقدار قعر البئر و تصير في رأسها شبه الدلو يستقي و إذا احتاج إلي الطعام ضرب الأرض بعصاه فيخرج ما يأكل يومه و كان إذا اشتهي فاكهة من الفواكه غرزها في الأرض ⁽⁴⁾فتغصنت أغصان تلك الشجرة التي اشتهي موسي فاكهتها و أثمرت له من ساعتها و يقال كان عصاه من اللوز فكان إذا جاع ركزها ⁽⁵⁾في الأرض فأورقت و أثمرت و أطعمت فكان يأكل منها اللوز و كان إذا قاتل عدوه يظهر علي شعبتيها تنينان يتناضلان ⁽⁶⁾و كان يضرب علي الجبل

و در مورد نوع آن درخت اختلاف نظر دارند. گفته شده که: بوته تمشک وحشی. و گفته اند: درخت عناب بوده است. موسی تعجب کرد و به خاطر دیدن آن آتش بزرگ و بدون دود تمام بدنش شروع به لرزیدن کرد، آن آتش از درون یک درخت سبز شعله ور می شد. هرچه می گذشت آتش بیشتر و سرسبزی درخت نیز بیشتر می شد. هنگامی که به آن نزدیک شد از ترس از آن دور شد، و برگشت. سپس نیازش را به آتش به یاد آورد و به طرف آن برگشت و به آن نزدیک شد. سپس از طرف راست بیابان در مکان مبارک درخت ندایی آمد: «أَن یَا مُوسَی». موسی نگاهی به اطراف انداخت ولی کسی را ندید. دوباره ندا آمد: «أَن یَا مُوسَی إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ» هنگامی که این را شنید فهمید که آن خداوند است و خداوند فرمود که بیا و نزدیک شو، هنگامی که نزدیک شد و ندا را شنید و آن هیبت را دید، قلبش تند می زد و زبانش گنگ شد و پشتش ضعیف شد و به مانند یک مرده شد، خداوند یک فرشته را به نزد او فرستاد که پشتش را استوار و قلبش را قوی کند، هنگامی که به خودش آمد ندا آمد: «اخلع نعلیک إنّک بالوادی المقدس طوی» سپس خداوند برای تسکین قلب او و از بین رفتن و حشتش فرمود: «و ما تلک بیمینک» تا «مآرب أخری».

در مورد اسم عصا اختلاف نظر است. ابن جبیر می گوید: اسم آن ماشاء الله بوده است. مقاتل می گوید: نفعه، و گفته شده: غیاث و همچنین علیق، و اما ویژگی ها و نشانه هایی که برای موسی داشت، عالمان به روایت گذشته می گویند: که عصای موسی دو سر و یک قلاب بر روی سر اصلی عصا داشت و یک دنده آهنی در پایین آن بود، وقتی که موسی شبانه به صحرا می رفت و هوا مهتابی نبود دو سر آن از نور می درخشیدند و روبروی او را روشن می کردند و هرگاه که آب چاه کم می شد آن را به چاه می انداخت و سر آن به مانند سطل در می آمد و از آن آب بیرون می کشید و اگر به غذا نیاز پیدا می کرد با عصایش بر زمین میزد و غذای آن روزش بیرون می آمد و اگر هوس یک میوه را می کرد آن را در زمین فرو می کرد. پس در همان لحظه عصایش برگ های همان درخت را که میوه اش را هوس کرده بود در می آورد و همان لحظه هم میوه می داد و گفته شده: که عصایش از جنس درخت بادام بوده است و هرگاه با دشمنش می جنگید بر روی دو سرش دو مار بزرگ در می آمدند که با دشمنش می جنگیدند و آن را بر روی کوه

الصعب الوعر المرتقي و علي الشجر و العشب و الشوك فينفرج و إذا أراد عبور نهر من الأنهار بلا سفينة ضربها عليه فانفلق و بدا له طريق مهيع يمشي فيه و كان يشرب أحيانا من إحدي الشعبتين اللبن و من الآخر العسل و كان إذا أعيا في طريقه يركبها فتحملها إلي أي موضع شاء من غير ركض و لا تحريك رجل و كانت تدله علي الطريق و تقاتل أعداءه و إذا احتاج موسي إلي الطيب فاح منها الطيب حتي يتطيب ثوبه و إذا كان في طريق فيه لصوص تخشي الناس جانبهم تكلمه العصا و تقول له خذ جانب كذا و كان يهش بها علي غنمه و يدفع بها السباع و الحيات و الحشرات و إذا سافر وضعها علي عاتقه و علق عليها جهازه و متاعه و مخلاته و مقلاعه و كساءه و طعامه و سقاءه.

قال مقاتل بن حيان قال شعيب لموسي حين زوج ابنته و سلم إليه أغنامه يرعاها اذهب بهذه الأغنام فإذا بلغت مفرق الطريق فخذ علي يسارك و لا تأخذ علي يمينك و إن كان الكلأ بها أكثر فإن هناك تنينا عظيما أخشي عليك و علي الأغنام منه فذهب موسي بالأغنام فلما بلغ مفرق الطريقين أخذت الأغنام ذات اليمين فاجتهد موسي علي أن يصرفها إلي ذات الشمال فلم تطعه فنام موسي و الأغنام ترعي فإذا بالتنين قد جاء فقامت عصا موسي فحاربته فقتلته و أتت فاستلقت علي جنب موسي و هي دامية فلما استيقظ موسي عليه السلام رأي العصا دامية و التنين مقتولا فعلم أن في تلك العصا لله تعالي قدرة و عرف أن لها شأنا فهذه مآرب موسي فيها إذا كانت عصا فأما إذا ألقاها موسي فيري أنها تنقلب حية كأعظم ما يكون من التنانين سوداء مدلهمة تدب علي أربع قوائم تصير شعبتاها فمها و فيه اثنا عشر أنيابا و أضراسا لها صريف و صرير يخرج منها لهب النار فتصير محجنها عرفا لها كأمثال النيازك ⁽¹⁾تلتهب و عيناها تلمعان كما يلمع البرق تهب من فيها ريح السموم لا تصيب شيئا إلا أحرقته تمر بالصخرة مثل الناقة الكوماء ⁽²⁾فتبتلعها حتي أن الصخور في جوفها تتقعقع ⁽³⁾و تمر بالشجرة فتفطرها بأنيابها ثم تحطمها و

سخت ناهموار و بلند و درخت و گیاه و خار میزد آن ها را منفجر می کرد. و هرگاه می خواست از رودی و دریایی بدون کشتی عبور کند عصایش را بر روی آن می زد سپس آب شکافته می شد و یک راه هموار برایش ایجاد می شد و از آن عبور می کرد و گاهی از یکی از سرهای آن شیر و از سر دیگر عسل می خورد و اگر در راه گم می شد بر آن سوار می شد و او را به هر جا که می خواست بدون هیچ گونه لغزش پا و اذیتی می برد و او را بر راهش راهنمایی می کرد و با دشمنانش می جنگید هرگاه به بوی خوب احتیاج داشت بوی خوب از آن پخش می شد و لباس هایش را خوشبو می کرد و هرگاه در راه دزدانی بودند که مردم را می ترساندند عصا با او صحبت می کرد و می گفت: مواظب آن طرفت باش و با آن گوسفندانش را به چرا می برد و حیوانات وحشی و مارها و حشرات را از آن ها دور می کرد، و هرگاه به مسافرت می رفت آن را بر روی شانه اش می گذاشت و توشه و لباس و غذا و کوزه و سنگ قلابش را بر روی آن آویزان می کرد.

مقاتل بن حیان می گوید: شعیب هنگامی که دخترش را به همسری موسی داد و گوسفندانش را برای چرا به او سپرد به او گفت: این گوسفندان را ببر. هرگاه به دو راهی رسیدی به طرف چپت برو نه به طرف راست. اگر آن جا علف زیادی بود بدان که آن جا یک مار بزرگی است. خودت و گوسفندان را از آن محافظت کن، موسی گوسفندان را برد هنگامی که بر سر دوراهی رسید گوسفندان به طرف راست رفتند و موسی سعی کرد که آن ها را به طرف چپ ببرد ولی نتوانست، موسی خوابید و گوسفندان مشغول چرا بودند که ناگهان مار بزرگی آمد و عصای موسی برخاست و با آن مار جنگید و آن را کشت و عصا برگشت و کنار موسی دراز کشید در حالی که خونی بود. هنگامی که موسی بیدار شد متوجه شد که عصایش خونی است و مار کشته شده است. پس فهمید که در آن عصا قدرت خداوند وجود دارد. وقتی عصا بود حوائج موسی را برآورده می کرد و هنگامی که آن را می انداخت می دید که به بزرگبرین افعی سیاه و تیره تبدیل می شود که بر روی چهارپا می خزد و دو سر عصا به دهانش تبدیل می شود و در دهانش دوازده دندان نیش و دندان وجود دارد که این دندانها و نیش ها صدا دارند و از دهانش شعله های آتش بیرون می آید و قلاب آن به صورت کاکلی شبیه شهاب آسمانی درمی آید که شعله ور است و چشمانش به مانند برق می درخشند و از آن ها بادی مسموم بیرون می آید. به هر چیزی برخورد می کرد آن را می سوزاند به مانند شتری قوی و بلند کوهان از روی صخره حرکت می کرد و آن صخره ها را طوری قورت می داد که در داخل شکمش صدای خرد شدنش می آمد. و اگر از کنار درختی رد می شد آن را با دندان هایش می شکافت و می شکاند

تبتلعها و جعلت تتلمظ و تترمرم كأنها تطلب شيئا تأكل و كان تكون في عظم الثعبان و خفة الجان و لين الحية و ذلك موافق لنص القرآن حيث قال في موضع فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ و قال في موضع آخر كَأَنَّها جَانٌّ و قال في موضع آخر فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعي قالوا فلما ألقاها صارت شعبتاها فمها و محجنها عرفا لها في ظهرها و هي تهتز لها أنياب و هي كما شاء الله أن يكون فرأي موسي أمرا فظيعا ف وَلَّي مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ فناداه ربه تعالي أن يا مُوسي أَقْبِلْ وَ لا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ قالوا و كان علي موسي جبة من صوف فلف كمه علي يده و هو لها هائب فنودي أن احسر عن يدك فحسر كمه عن يده ثم أدخل يده بين لحييها فلما قبض فإذا هو عصاه في يده و يده بين شعبتيها حيث كان يضعها ثم قال له أَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ فأدخلها ثم أخرجها فإذا هي نور تلتهب يكل عنه البصر ثم ردها فخرجت كما كانت علي لون يديه.

ثم قال له اذْهَبْ إِلي فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغي فقال موسي رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ وَ أَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ قال الله تعالي سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ الآية و كان علي موسي يومئذ مدرعة قد خلها بخلال و جبة من صوف و ثياب من صوف و قلنسوة من صوف و الله سبحانه يكلمه و يعهد إليه و يقول له يا موسي انطلق برسالتي و أنت بعيني و سمعي و معك قوتي و نصرتي بعثتك إلي خلق ضعيف من خلقي بطر من نعمتي و آمن مكري و غرته الدنيا حتي جحد حقي و أنكر ربوبيتي و زعم أنه لا يعرفني و عزتي و جلالي لو لا الحجة و العذر اللذان جعلتهما بيني و بين خلقي لبطشت به بطشة جبار تغضب لغضبه السماوات و الأرض و البحار و الجبال و الشجر و الدواب فلو أذنت للسماء لحصبته ⁽¹⁾أو للأرض لابتلعته أو للجبال لدكدكته أو للبحار لغرقته و لكن هان علي و صغر عندي و وسعه حلمي و أنا الغني عنه و عن جميع خلقي و أنا خالق الغني و الفقير لا غني إلا من أغنيته و لا فقير إلا من أفقرته فبلغه رسالتي و ادعه إلي عبادتي و توحيدي و الإخلاص لي و حذره نقمتي و بأسي و ذكره أيامي و أعلمه أنه لا يقوم لغضبي شي‌ء و قل له فيما بين ذلك

و آن را قورت می داد و نیش و دندان هایش را بیرون می آورد و می لیسید انگار که به دنبال چیزی برای خوردن می گردد. و آن مار از بزرگ ترین مارها و سریع ترین و منعطف ترین آن ها بود. واین صفت ها موافق نص قرآن است که فرمود: «فإذا هی ثعبان مبین» و در جایی دیگری فرمود: «کأنها جانّ» و در جای دیگری فرمود: «فإذا هی حیة تسعی».

گفته اند: هنگامی که عصایش را به زمین می انداخت دو سر عصا به دهان مار و قلابش به کاکل پشتش تبدیل می شد که بر پشت آن می لرزید و دندان های بزرگی داشت و شکلش آن طور بود که خداوند می خواست. موسی صحنه ترسناکی را دید و پشت کرد و رفت و برنگشت. خداوند متعال به او ندا فرستاد: ای موسی، بیا جلو و نترس تو جزء انسان های امان داده شده هستی. گفته اند: موسی جامه گشاد پشمی پوشیده بود آستینش را بر دستش پیچاند در حالی که ترسیده بود. ندا آمد: دستانت را بیرون بیاور. سپس دستانش را از آستین بیرون آورد سپس دستش را بین ریشش کرد هنگامی که دستش را بست ناگهان دید عصایش در دستش است و دستش را بین دو سر عصا گذاشته است همان جایی که می گذاشت. سپس به موسی فرمود: «ادخِل یَدَکَ فِی جَیْبِکَ» سپس دستش را داخل آستینش کرد وقتی بیرون آورد و دستش به مانند نوری می درخشید به طوری که نورش چشم را اذیت می کرد سپس آن را به داخل آستینش برد و دوباره بیرون آورد که این بار دستش به همان حالت اولیه در آمده بود.

سپس به او فرمود: «إذهب إلی فرعون إنّه طغی» موسی گفت: «قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْسًا فَأَخَافُ أَن یَقْتُلُونِ * وَأَخِی هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِیَ رِدْءًا یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخَافُ أَن یُکَذِّبُونِ» خداوند فرمود: «سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَنَجْعَلُ لَکُمَا سُلْطَانًا فَلا یَصِلُونَ إِلَیْکُمَا بِآیَاتِنَا أَنتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغَالِبُونَ» در آن لحظه موسی زرهی پوشیده بود که آن را در میان جامه ای پشمی و لباسی پشمی و سرپوشی پشمی پوشیده بود و خداوند با او صحبت می کرد و به او وظیفه ای عطا کرد و فرمود: ای موسی، رسالت من را به آن ها برسان، تو چشم و گوش من هستی (از طرف من وکیل هستی) و قدرت و یاری من همراه توست و تو را بر ضعیف ترین مخلوقم مبعوث می کنم. که نسبت به نعمت هایم ناسپاسی کرده و از مکر من ایمن شده است و دنیا او را تا حدی فریب داده که حق من و خداوندی من را انکار می کندو مدعی است که من را نمی شناسد. قسم به حجت و عظمتم اگر حجت و عذر نبود که آن ها را بین خودم و خلق خودم واسطه قرار دادم طوری او را مورد خشم خود قرار می دادم که آسمان ها و زمین و دریاها و کوه ها و درخت ها و حیوانات به خاطر خشم من به خشم آیند. اگر به آسمان اجازه دهم او را سنگسار می کند و اگر به زمین اجازه دهم او را می بلعد و اگر به کوه ها اجازه دهم او را خرد می کند و اگر به دریا ها اجازه دهم او را غرق می کنند ولی این برای من آسان است و او در نزد من کوچک است. ولی صبر من زیاد است و من از او و همه مخلوقاتم بی نیاز هستم و من پروردگار غنی و فقیر هستم و هیچ ثروتمندی نیست جز این که من او را ثروتمند کرده ام و هیچ فقیری نیست مگر این که من او را فقیر کرده ام؛ پس رسالت من را به او برسان و او را به عبادت من و یکتاپرستی و اخلاص دعوت کن و او را از خشم و عذاب من برحذر دار و ایّام مرا برایش بازگو کن و به او بگو که هیچ چیز یارای ایستادگی در مقابل خشم من را ندارد،

قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشي و كنه في خطابك ⁽¹⁾إياه و لا يرو عنك ما ألبسته من لباس الدنيا فإن ناصيته بيدي و لا يطرف و لا ينطق و لا يتنفس إلا بعلمي و أخبره بأني إلي العفو و المغفرة أسرع إلي الغضب و العقوبة و قل له أجب ربك فإنه واسع المغفرة قد أمهلك طول هذه المدة و أنت في كلها تدعي الربوبية دونه و تصد عن عبادته و في كل ذلك تمطر عليك السماء و تنبت لك الأرض و يلبسك العافية و لو شاء لعاجلك بالنقمة و لسلبك ما أعطاك و لكنه ذو حلم عظيم ثم أمسك عن موسي سبعة أيام ثم قيل له بعد سبع ليال أجب ربك يا موسي فيما كلمك فقال رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي الآية فلما رجع موسي شيعته الملائكة فكان قلب موسي مشتغلا بولده و أراد أن يختنه فأمر الله عز و جل ملكا فمد يده و لم يزل قدمه عن موضعها حتي جاء به ملففا في خرقته و تناوله موسي فأخذ حجرتين فحك أحدهما بالآخر حتي حدده كالسكين فختن بهما ⁽²⁾ابنه فتفل الملك عليه و برئ من ساعته ثم رده الملك إلي موضعه و لم يزل أهل موسي في ذلك الموضع حتي مر راع من أهل مدين فعرفهم و احتملهم و ردهم إلي مدين و كانوا عند شعيب حتي بلغهم خبر موسي عليه السلام بعد ما فلق البحر و جاوزه بنو إسرائيل و غرق الله فرعون فبعثهم شعيب إلي موسي عليه السلام بمصر. ⁽³⁾

إيضاح

فتحز بالزاي المعجمة أي تقطع و الخصاص كل خلل و خرق في باب و غيره و الفرضة بالضم من النهر ثلمة يستقي منها و من البحر محط السفن و سخره كمنعه كلفه ما لا يريد و قهره و الزند الذي يقدح به النار و وري النار اتقادها و المحجن كمنبر كل معطوف معوج و طريق مهيع بين و المقلاع الذي يرمي به الحجر و صريف ناب البعير صوتها و تلمظت الحية أخرجت لسانها و ترمرم تحرك للكلام و لم يتكلم.

ولی در این میان، با او با مهربانی حرف بزن. شاید به یاد بیاورد یا بترسد و در هنگام صحبت با او، او را با کنیه اش خطاب بکن و با آن لباس های زیبایی که پوشیده است تو را نترساند، چون مرگ او در دست من است و فقط با اجازه من چشم بر هم می نهد و حرف می زند و نفس می کشد. پس به او بگو که من به بخشش و مغفرت نزدیکترم تا به عذاب و عقوبت. به او بگو: پروردگارت را بخوان چون او بخشاینده بزرگ است، در این مدت که خودت را در مقابل او خداوند می خواندی و از عبادت او سرباز می زدی، او به تو فرصت داده بود، و در همه این مدت از آسمان برای سرزمینت باران می فرستاد و زمین را برایت سبز می کرد و سلامتی را به تو بخشیده بود و اگر می خواست عذاب را برایت می فرستاد و آن چه که به تو داده بود را از تو می گرفت، ولی او بسیار بردبار است. پس هفت روز موسی را نگه داشت. سپس بعد از هفت شب به او گفته شد: ای موسی، درباره آن چه به تو گفته شد پروردگارت را اجابت کن. و موسی گفت: «ربّ اشرح لی صدری» هنگامی که موسی برگشت ملائکه او را بدرقه کردند. در آن هنگام قلب موسی پیش فرزندش بود و می خواست او را ختنه کند. پس خداوند به یک فرشته دستور داد که آن را بیاورد. سپس دستش را دراز کرد و هنوز در جای خودش ایستاده بود - پایش را بلند نکرده بود - که بچه اش را در حالی که در پارچه ای پیچانده شده بود آورد و او را به موسی داد. سپس دو سنگ برداشت و آن ها را بر روی هم می کشید تا آن ها را به اندازه چاقو تیز کرد سپس با آن ها بچه اش را ختنه کرد و فرشته آب دهانش را بر روی آن زد و همان لحظه خوب شد. سپس فرشته بچه را همان لحظه به جای خودش برگرداند و همچنان خانواده موسی در آن جا مانده بودند تا این که چوپانی از اهل مدین از آن جا رد شد و آن ها را شناخت و آن ها را با خودش به شهر مدین برگرداند و آن ها تا زمانی که خبر شکافته شدن دریا و رد شدن بنی اسراییل از آن را شنیدند، نزد شعیب بودند و هنگامی که خداوند فرعون و یارانش را غرق کرد، شعیب آن ها را نزد موسی در مصر فرستاد. ⁽⁴⁾

توضیح

تحزّ، یعنی قطع می کند. و الخصاص: هرگونه سوراخ و درزی در در یا غیره؛ فُرضة من النهر: شکاف و یا بریدگی که از آن آب برداشته می شود (آبشخور). و فرضة البحر: جایگاه کشتی ها - اسکله - .. سخره بر وزن منعه یعنی: چیزی را که نمی خواست بر او تحمیل کرد و او را مغلوب کرد. الزند: آن چه که با آن آتش روشن می کنند؛ وری النار: شعله ور شدن آن. محجن: بر وزن منبر: هر چیز خمیده کج. و طریق مهیع: یعنی آشکار. مقلاع: آن چه که با آن سنگ انداخته می شود. صریف ناب البعیر: یعنی صدای دندان شتر. تلمّظت الحیة: زبانش را درآورد. ترمرم: زبانش را برای سخن گفتن حرکت داد ولی صحبت نکرد.

باب 3 معني قوله تعالي فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ و قول موسي عليه السلام وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي و أنه لم سمي الجبل طور سيناء

الأخبار

«1»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِمُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ لِأَنَّهَا كَانَتْ مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ مَيِّتٍ ⁽¹⁾.

مع، معاني الأخبار مرسلا مثله⁽²⁾.

«2»

ع، علل الشرائع مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ نَصْرٍ النَّجَّارِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْكُوفِيِّ بِإِسْنَادٍ مُتَّصِلٍ إِلَي الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ: فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِمُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ قَالَ يَعْنِي ارْفَعْ خَوْفَيْكَ يَعْنِي خَوْفَهُ مِنْ ضِيَاعِ أَهْلِهِ وَ قَدْ خَلَّفَهَا بِمَخْضٍ ⁽³⁾وَ خَوْفَهُ مِنْ فِرْعَوْنَ.

قال الصدوق رحمه الله: و سمعت أبا جعفر محمد بن عبد الله بن طيفور الدامغاني الواعظ يقول في قول موسي عليه السلام وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي يَفْقَهُوا قَوْلِي قال يقول إني أستحيي أن أكلم بلساني الذي كلمتك به غيرك فيمنعني حيائي منك عن محاورة غيرك فصارت هذه الحال عقدة علي لساني فاحللها بفضلك وَ اجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي هارُونَ أَخِي معناه أنه سأل الله عز و جل أن يأذن له في أن يعبر عنه هارون فلا يحتاج أن يكلم فرعون بلسان كلم الله عز و جل به ⁽⁴⁾.

«3»

ع، علل الشرائع مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ بَشَّارٍ الْقَزْوِينِيُّ عَنِ الْمُظَفَّرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْأَسَدِيِّ عَنِ

باب سوم: معنای آیه «فاخلع نعلیک» و همچنین کلام موسی در آیه «واحلل عقدة من لسانی» و اینکه چرا کوه سینا را طور سیناء نامیدند؟

روایات

روایت 1

علل الشرائع: امام صادق علیه السلام فرمود:خداوند به موسی فرمود: «فاخلع نعلیک» چون آن ها از جنس پوست الاغ مرده بودند.⁽⁵⁾

معانی الاخبار: چنین روایتی را نقل کرده است. ⁽⁶⁾

روایت 2

علل الشرائع: از امام جعفر صادق علیه السلام روایت است که در مورد آیه «فاخلع نعلیک» فرمود: یعنی دو خوف - ترس - خودت را بردار. یعنی خوف از گم شدن خانواده اش که در حال وضع حمل بود و خوف او از فرعون.

صدوق از امام باقر روایت می کند: که درباره ی آیه «و احلل عقدة من لسانی یفقهوا قولی» فرمود: موسی به خداوند فرموده است که من خجالت می کشم که با آن زبانی که با مردم و غیر از تو صحبت می کنم با همان زبان هم با تو صحبت کنم و این حالت موسی به یک نوع گره در زبانش تبدیل شده بود. پس از خداوند خواست تا سخنانش که می خواست به فرعون بگوید، را برادرش هارون برای فرعون بگوید، چون خودش حاضر نیست با زبانی که با خداوند صحبت کرده است با همان زبان با فرعون صحبت کند. ⁽⁷⁾

روایت 3

علل الشرائع:

النَّخَعِيِّ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَ الْجَبَلُ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ مُوسَي طُورَ سَيْنَاءَ لِأَنَّهُ جَبَلٌ كَانَ عَلَيْهِ شَجَرُ الزَّيْتُونِ وَ كُلُّ جَبَلٍ يَكُونُ عَلَيْهِ مَا يُنْتَفَعُ بِهِ مِنَ النَّبَاتِ أَوِ الْأَشْجَارِ سُمِّيَ طُورَ سَيْنَاءَ وَ طُورَ سِينِينَ وَ مَا لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ مَا يُنْتَفَعُ بِهِ مِنَ النَّبَاتِ أَوِ الْأَشْجَارِ مِنَ الْجِبَالِ سُمِّيَ طور (طُوراً) وَ لَا يُقَالُ لَهُ طُورُ سَيْنَاءَ وَ لَا طُورُ سِينِينَ ⁽¹⁾.

مع، معاني الأخبار مرسلا مثله ⁽²⁾.

«4»

اشاره

ج، الإحتجاج سَأَلَ سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْقَائِمَ عَلَيْهِ السَّلَامُ - عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَي لِنَبِيِّهِ مُوسَي فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُويً فَإِنَّ فُقَهَاءَ الْفَرِيقَيْنِ يَزْعُمُونَ أَنَّهَا كَانَتْ مِنْ إِهَابِ ⁽³⁾الْمَيْتَةِ فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ مَنْ قَالَ ذَلِكَ فَقَدِ افْتَرَي عَلَي مُوسَي وَ اسْتَجْهَلَهُ فِي نُبُوَّتِهِ إِنَّهُ مَا خَلَا الْأَمْرُ فِيهَا مِنْ خَصْلَتَيْنِ إِمَّا أَنْ كَانَتْ صَلَاةُ مُوسَي فِيهَا جَائِزَةً أَوْ غَيْرَ جَائِزَةٍ فَإِنْ كَانَتْ جَائِزَةً فِيهَا فَجَازَ لِمُوسَي أَنْ يَكُونَ يَلْبَسُهَا فِي تِلْكَ الْبُقْعَةِ وَ إِنْ كَانَتْ مُقَدَّسَةً مُطَهَّرَةً وَ إِنْ كَانَتْ صَلَاتُهُ غَيْرَ جَائِزَةٍ فِيهَا فَقَدْ أَوْجَبَ أَنَّ مُوسَي لَمْ يَعْرِفِ الْحَلَالَ وَ الْحَرَامَ وَ لَمْ يَعْلَمْ مَا جَازَتِ الصَّلَاةُ فِيهِ مِمَّا لَمْ تَجُزْ وَ هَذَا كُفْرٌ قُلْتُ فَأَخْبِرْنِي يَا مَوْلَايَ عَنِ التَّأْوِيلِ فِيهِمَا قَالَ إِنَّ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ كَانَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ فَقَالَ يَا رَبِّ إِنِّي أَخْلَصْتُ لَكَ الْمَحَبَّةَ مِنِّي وَ غَسَلْتُ قَلْبِي عَمَّنْ سِوَاكَ وَ كَانَ شَدِيدَ الْحُبِّ لِأَهْلِهِ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ أَيِ انْزِعْ حُبَّ أَهْلِكَ مِنْ قَلْبِكَ إِنْ كَانَتْ مَحَبَّتُكَ لِي خَالِصَةً وَ قَلْبُكَ مِنَ الْمَيْلِ إِلَي مَنْ سِوَايَ مَشْغُولًا الْخَبَرَ ⁽⁴⁾.

بيان

اعلم أن المفسرين اختلفوا في سبب الأمر بخلع النعلين و معناه علي أقوال:

از عبدالله بن عباس روایت است که: آن کوهی که موسی بر روی آن قرار داشت به این خاطر به آن طور سیناء می گفتند چون بر روی آن درخت زیتون روییده بود و هر درختی که بر روی آن گیاهان و درختان ثمردار بر روی آن برویند طور سیناء و یا طور سینین نامیده می شود و هر کوهی که بر روی آن چنان گیاهان و درختانی نمی روییدند به طور معروف بود و به آن طور سیناء یا طور سینین گفته نمی شد. ⁽⁵⁾

معانی الاخبار: نیز چنین روایتی را نقل کرده است. ⁽⁶⁾

روایت 4.

الاحتجاج: سعد بن عبدالله از امام مهدی (عج) در مورد آیه «فاخلع نعلیک إنّک بالواد المقدس طوی» پرسید: چون همه فقها معتقدند که جنس آن ها از پوست مردار بوده است. امام مهدی (عج) فرمود:هرکس چنین حرفی را زده باشد به تحقیق بر موسی افترا زده است و او را در نبوتش زیر سؤال برده است. این جا دو صورت امکان دارد: یا این که نماز موسی در آن جایز بوده است یا نه، اگر جایز بوده پس برای موسی جایز بوده که آن ها را در آن مکان بپوشد، هرچند که مکان مقدس و مطهری بوده است؛ و اگر نماز در آن جایز نبوده است پس لازم می آید که - بگوییم - موسی حلال و حرام را تشخیص نمی داده و نمی دانسته است که نماز در چه چیزی جایز است و در چه چیزی جایز نیست و این کفر است. سپس گفتم که ای مولای من تأویل این دو را برایم بگو: پس فرمودند: موسی در یک مکان مقدس قرار داشت، و فرمود: خداوندا من محبت به عشقم را مختص به تو کردم و قلبم را از هر آن چه که غیر از تو باشد پاک کردم - و موسی آن موقع خانواده اش را زیاد دوست داشت - . خداوند به او فرمود: «اخلع نعلیک» یعنی عشق به خانواده ات را از قلبت بیرون کن اگر واقعا عشق تو به من خالص است و قلبت به غیر از من اشتیاقی ندارد. ادامه حدیث⁽⁷⁾

توضیح

مفسران در مورد سبب کندن و بیرون آوردن نعلین و معنای آن ها اختلاف دارند که اختلاف آن ها در چند مورد است:

الأول أنهما کانتا من جلد حمار میت و الثانی أنه کان من جلد بقرة ذکیة و لکنه أمر بخلعهما لیباشر بقدمیه الأرض فتصیبه برکة الوادی المقدس و الثالث أن الحفا من علامة التواضع و لذلک کانت السلف تطوف حفاة و الرابع أن موسی علیه السلام إنما لبس النعل اتقاء من الأنجاس و خوفا من الحشرات فآمنه الله مما یخاف و أعلمه بطهارة الموضع و الخامس أن المعنی فرغ قلبک من حب الأهل و المال و السادس أن المراد فرغ قلبک عن ذکر الدارین ⁽¹⁾.

«5»

اشاره

ع، علل الشرائع فِی خَبَرِ ابْنِ سَلَامٍ أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله عَنِ الْوَادِ الْمُقَدَّسِ لِمَ سُمِّیَ الْمُقَدَّسَ قَالَ لِأَنَّهُ قُدِّسَتْ فِیهِ الْأَرْوَاحُ وَ اصْطُفِیَتْ فِیهِ الْمَلَائِکَةُ وَ کَلَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُوسی تَکْلِیماً ⁽²⁾.

اول: این که آن خف ها از جنس پوست الاغ مرده بودند. دوم: از جنس پوست گاو پاک بودند ولی به او دستور داد که آن ها را از پایش دربیاورد تا مستقیم از طریق پایش برکت آن مکان مقدس به او برسد. سوم: این که پا برهنه ایستادن در مقابل کسی نشانه تواضع است به این خاطر بوده که سلف صالح با پای برهنه طواف خانه خداوند را می کردند. چهارم: موسی به این خاطر آن ها را پوشیده بود تا پایش را از برخورد نجاسات و حشرات خطرناک حفظ کند، پس خداوند او را از آن چه می ترسید ایمن داشت و به او فرمود که آن مکان، مکان پاکی است. پنجم: به این معنی که قلبت را از عشق به مال و خانواده ات و هر چه غیر از من خالی کن. ششم: قلبت را از یاد هر دو جهان خالی کن.

روایت 5.

علل الشرائع: از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم در مورد این که چرا به الواد المقدس، مقدس گفتند، پرسیدند. ایشان فرمود: چون در این مکان روح ها مقدس شدند و ملائکه را برگزیده - ارسال - شدند و همچنین در این مکان خداوند متعال با حضرت موسی حرف زد. ⁽³⁾

باب 4 بعثة موسي و هارون صلوات الله عليهما علي فرعون و أحوال فرعون و أصحابه و غرقهم و ما نزل عليهم من العذاب قبل ذلك و إيمان السحرة و أحوالهم

الآيات

البقرة: «وَ إِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَ يَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَ فِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ *وَ إِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْناكُمْ وَ أَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ»(49 - 50)

الأعراف: «ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسي بِآياتِنا إِلي فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ فَظَلَمُوا بِها فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ* وَ قالَ مُوسي يا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ* حَقِيقٌ عَلي أَنْ لا أَقُولَ عَلَي اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَأَلْقي عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ وَ نَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَما ذا تَأْمُرُونَ قالُوا أَرْجِهْ وَ أَخاهُ وَ أَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ وَ جاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ* قالَ نَعَمْ وَ إِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ* قالُوا يا مُوسي إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَ إِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ* قالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ* وَ أَوْحَيْنا إِلي مُوسي أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ* فَوَقَعَ الْحَقُّ وَ بَطَلَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ* فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَ انْقَلَبُوا صاغِرِينَ* وَ أُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ* قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ* رَبِّ مُوسي وَ هارُونَ* قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ قالُوا إِنَّا إِلي رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ *وَ ما تَنْقِمُ مِنَّا

باب چهارم: فرستادن موسی و هارون علیهما السلام بر فرعون و بیان حال فرعون و یارانش و چگونگی غرق شدن آن ها و نیز بیان عذاب هایی که قبل از آن بر آن ها نازل شد و ایمان آوردن ساحران و احوال ایشان

آیات

وَإِذْ نَجَّیْنَاکُم مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوَءَ الْعَذَابِ یُذَبِّحُونَ أَبْنَاءکُمْ وَیَسْتَحْیُونَ نِسَاءکُمْ وَفِی ذَلِکُم بَلاءٌ مِّن رَّبِّکُمْ عَظِیمٌ * وَإِذْ فَرَقْنَا بِکُمُ الْبَحْرَ فَأَنجَیْنَاکُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ* ⁽¹⁾

{و [به یاد آرید] آنگاه که شما را از [چنگ] فرعونیان رهانیدیم [آنان] شما را سخت‌شکنجه می‌کردند پسران شما را سر می‌بریدند و زنهایتان را زنده می‌گذاشتند و در آن [امر بلا و] آزمایش بزرگی از جانب پروردگارتان بودو هنگامی که دریا را برای شما شکافتیم و شما را نجات بخشیدیم و فرعونیان را در حالی که شما نظاره می‌کردید غرق کردیم} ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِم مُّوسَی بِآیَاتِنَا إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَظَلَمُواْ بِهَا فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ * وَقَالَ مُوسَی یَا فِرْعَوْنُ إِنِّی رَسُولٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِینَ* حَقِیقٌ عَلَی أَن لاَّ أَقُولَ عَلَی اللّهِ إِلاَّ الْحَقَّ قَدْ جِئْتُکُم بِبَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّکُمْ فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرَائِیلَ * قَالَ إِن کُنتَ جِئْتَ بِآیَةٍ فَأْتِ بِهَا إِن کُنتَ مِنَ الصَّادِقِینَ* فَأَلْقَی عَصَاهُ فَإِذَا هِیَ ثُعْبَانٌ مُّبِینٌ* وَنَزَعَ یَدَهُ فَإِذَا هِیَ بَیْضَاء لِلنَّاظِرِینَ* قَالَ الْمَلأُ مِن قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِیمٌ * یُرِیدُ أَن یُخْرِجَکُم مِّنْ أَرْضِکُمْ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ* قَالُواْ أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَأَرْسِلْ فِی الْمَدَآئِنِ حَاشِرِینَ* یَأْتُوکَ بِکُلِّ سَاحِرٍ عَلِیمٍ* وَجَاء السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قَالْواْ إِنَّ لَنَا لأَجْرًا إِن کُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِینَ * قَالَ نَعَمْ وَإَنَّکُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ * قَالُواْ یَا مُوسَی إِمَّا أَن تُلْقِیَ وَإِمَّا أَن نَّکُونَ نَحْنُ الْمُلْقِینَ* قَالَ أَلْقُوْاْ فَلَمَّا أَلْقَوْاْ سَحَرُواْ أَعْیُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءوا بِسِحْرٍ عَظِیمٍ * وَأَوْحَیْنَا إِلَی مُوسَی أَنْ أَلْقِ عَصَاکَ فَإِذَا هِیَ تَلْقَفُ مَا یَأْفِکُونَ * فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ * فَغُلِبُواْ هُنَالِکَ وَانقَلَبُواْ صَاغِرِینَوَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سَاجِدِینَ * قَالُواْ آمَنَّا بِرِبِّ الْعَالَمِینَرَبِّ مُوسَی وَهَارُونَ* قَالَ فِرْعَوْنُ آمَنتُم بِهِ قَبْلَ أَن آذَنَ لَکُمْ إِنَّ هَذَا لَمَکْرٌ مَّکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُواْ مِنْهَا أَهْلَهَا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ * لأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَأَرْجُلَکُم مِّنْ خِلاَفٍ ثُمَّ لأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ * قَالُواْ إِنَّا إِلَی رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ * وَمَا تَنقِمُ مِنَّا

إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَ تَوَفَّنا مُسْلِمِينَ* وَ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَ تَذَرُ مُوسي وَ قَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ يَذَرَكَ وَ آلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَ نَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَ إِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ* قالَ مُوسي لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ* قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَ مِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا قالَ عَسي رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَ يَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ* وَ لَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ* فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسي وَ مَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ* وَ قالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ* فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَ الْجَرادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفادِعَ وَ الدَّمَ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَ كانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ* وَ لَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا يا مُوسَي ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ* فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلي أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ* فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ كانُوا عَنْها غافِلِينَ* وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْني عَلي بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَ دَمَّرْنا ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ ما كانُوا يَعْرِشُونَ»(103 - 137)

الأنفال: «كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ»(52) (و قال تعالي): «كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَ كُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ» (54)

يونس: «ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسي وَ هارُونَ إِلي فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ بِآياتِنا فَاسْتَكْبَرُوا وَ كانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ* فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هذا لَسِحْرٌ مُبِينٌ* قالَ مُوسي أَ تَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ أَ سِحْرٌ هذا وَ لا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ* قالُوا أَ جِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا وَ تَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ وَ ما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ وَ قالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالَ لَهُمْ مُوسي أَلْقُوا ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ* فَلَمَّا أَلْقَوْا قالَ مُوسي ما جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ*وَ

إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآیَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءتْنَا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَیْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِینَ وَقَالَ الْمَلأُ مِن قَوْمِ فِرْعَونَ أَتَذَرُ مُوسَی وَقَوْمَهُ لِیُفْسِدُواْ فِی الأَرْضِ وَیَذَرَکَ وَآلِهَتَکَ قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءهُمْ وَنَسْتَحْیِی نِسَاءهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ * قَالَ مُوسَی لِقَوْمِهِ اسْتَعِینُوا بِاللّهِ وَاصْبِرُواْ إِنَّ الأَرْضَ لِلّهِ یُورِثُهَا مَن یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ قَالُواْ أُوذِینَا مِن قَبْلِ أَن تَأْتِینَا وَمِن بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَی رَبُّکُمْ أَن یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَیَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الأَرْضِ فَیَنظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ * وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَونَ بِالسِّنِینَ وَنَقْصٍ مِّن الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَفَإِذَا جَاءتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُواْ لَنَا هَذِهِ وَإِن تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَطَّیَّرُواْ بِمُوسَی وَمَن مَّعَهُ أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِندَ اللّهُ وَلَکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاَ یَعْلَمُونَ * وَقَالُواْ مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِن آیَةٍ لِّتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ * فَأَرْسَلْنَا عَلَیْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آیَاتٍ مُّفَصَّلاَتٍ فَاسْتَکْبَرُواْ وَکَانُواْ قَوْمًا مُّجْرِمِینَ * وَلَمَّا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قَالُواْ یَا مُوسَی ادْعُ لَنَا رَبَّکَ بِمَا عَهِدَ عِندَکَ لَئِن کَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرَائِیلَ * فَلَمَّا کَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَی أَجَلٍ هُم بَالِغُوهُ إِذَا هُمْ یَنکُثُونَ * فَانتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُواْ بِآیَاتِنَا وَکَانُواْ عَنْهَا غَافِلِینَ * وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کَانُواْ یُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِی بَارَکْنَا فِیهَا وَتَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنَی عَلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ بِمَا صَبَرُواْ وَدَمَّرْنَا مَا کَانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا کَانُواْ یَعْرِشُونَ ⁽¹⁾{آنگاه بعد از آنان موسی را با آیات خود به سوی فرعون و سران قومش فرستادیم ولی آن ها به آن [آیات] کفر ورزیدند پس ببین فرجام مفسدان چگونه بودو موسی گفت ای فرعون بی‌تردید من پیامبری از سوی پروردگار جهانیانمشایسته است که بر خدا جز [سخن] حق نگویم من در حقیقت دلیلی روشن از سوی پروردگارتان برای شما آورده‌ام پس فرزندان اسرائیل را همراه من بفرست*[فرعون] گفت اگر معجزه‌ای آورده‌ای پس اگر راست می‌گویی آن را ارائه بدهپس [موسی] عصایش را افکند و بناگاه اژدهایی آشکار شدو دست‌خود را [از گریبان] بیرون کشید و ناگهان برای تماشاگران سپید [و درخشنده] بودسران قوم فرعون گفتند بی‌شک این [مرد] ساحری داناستمی‌خواهد شما را از سرزمینتان بیرون کند پس چه دستور می‌دهیدگفتند او و برادرش را بازداشت کن و گردآورندگانی را به شهرها بفرستتا هر ساحر دانایی را نزد تو آرندو ساحران نزد فرعون آمدند [و] گفتند [آیا] اگر ما پیروز شویم برای ما پاداشی خواهد بودگفت آری و مسلما شما از مقربان [دربار من] خواهید بودگفتند ای موسی آیا تو می‌افکنی و یا این که ما می‌افکنیمگفت شما بیفکنید و چون افکندند دیدگان مردم را افسون کردند و آنان را به ترس انداختند و سحری بزرگ در میان آوردندو به موسی وحی کردیم که عصایت را بینداز پس [انداخت و اژدها شد] و ناگهان آن چه را به دروغ ساخته بودند فرو بلعیدپس حقیقت آشکار گردید و کارهایی که می‌کردند باطل شدو در آن جا مغلوب و خوار گردیدندو ساحران به سجده درافتادند} {[و] گفتند به پروردگار جهانیان ایمان آوردیمپروردگار موسی و هارونفرعون گفت آیا پیش از آن که به شما رخصت دهم به او ایمان آوردید قطعا این نیرنگی است که در شهر به راه انداخته‌اید تا مردمش را از آن بیرون کنید پس به زودی خواهید دانستدستها و پاهایتان را یکی از چپ و یکی از راست‌خواهم برید سپس همه شما را به دار خواهم آویختگفتند ما به سوی پروردگارمان بازخواهیم گشتو تو جز برای این ما را به کیفر نمی‌رسانی که ما به معجزات پروردگارمان وقتی برای ما آمد ایمان آوردیم پروردگارا بر ما شکیبایی فرو ریز و ما را مسلمانو سران قوم فرعون گفتند آیا موسی و قومش را رها می‌کنی تا در این سرزمین فساد کنند و [موسی] تو و خدایانت را رها کند [فرعون] گفت بزودی - پسرانشان را می‌کشیم و زنانشان را زنده نگاه می‌داریم و ما بر آنان مسلطیمموسی به قوم خود گفت از خدا یاری جویید و پایداری ورزید که زمین از آن خداست آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد می‌دهد و فرجام [نیک] برای پرهیزگاران است[قوم موسی] گفتند پیش از آن که تو نزد ما بیایی و [حتی] بعد از آن که به سوی ما آمدی مورد آزار قرار گرفتیم گفت امید است که پروردگارتان دشمن شما را هلاک کند و شما را روی زمین جانشین [آنان] سازد آنگاه بنگرد تا چگونه عمل می‌کنیدو در حقیقت ما فرعونیان را به خشکسالی و کمبود محصولات دچار کردیم باشد که عبرت گیرندپس هنگامی که نیکی [و نعمت] به آنان روی می‌آورد می‌گفتند این برای [شایستگی] خود ماست و چون گزندی به آنان می‌رسید به موسی و همراهانش شگون بد می‌زدند آگاه باشید که [سرچشمه] بدشگونی آنان تنها نزد خداست [که آنان را به بدی اعمالشان کیفر می‌دهد] لیکن بیشترشان نمی‌دانستندو گفتند هر گونه پدیده شگرفی که به وسیله آن ما را افسون کنی برای ما بیاوری ما به تو ایمان آورنده نیستیمپس بر آنان طوفان و ملخ و کنه ریز و غوکها و خون را به صورت نشانه‌هایی آشکار فرستادیم و باز سرکشی کردند و گروهی بدکار بودندو هنگامی که عذاب بر آنان فرود آمد گفتند ای موسی پروردگارت را به عهدی که نزد تو دارد برای ما بخوان اگر این عذاب را از ما برطرف کنی حتما به تو ایمان خواهیم آورد و بنی‌اسرائیل را قطعا با تو روانه خواهیم ساختو چون عذاب را تا سررسیدی که آنان بدان رسیدند از آن ها برداشتیم باز هم پیمان‌شکنی کردندسرانجام از آنان انتقام گرفتیم و در دریا غرقشان ساختیم چرا که آیات ما را تکذیب کردند و از آن ها غافل بودندو به آن گروهی که پیوسته تضعیف می‌شدند [بخشهای] باختر و خاوری سرزمین [فلسطین] را که در آن برکت قرار داده بودیم به میراث عطا کردیم و به پاس آن که صبر کردند وعده نیکوی پروردگارت به فرزندان اسرائیل تحقق یافت و آن چه را که فرعون و قومش ساخته و افراشته بودند ویران کردیم}

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ کَفَرُواْ بِآیَاتِ اللّهِ فَأَخَذَهُمُ اللّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللّهَ قَوِیٌّ شَدِیدُ الْعِقَابِ * کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ کَذَّبُواْ بآیَاتِ رَبِّهِمْ - فَأَهْلَکْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَونَ وَکُلٌّ کَانُواْ ظَالِمِینَ *⁽²⁾

{[رفتارشان] مانند رفتار خاندان فرعون و کسانی است که پیش از آنان بودند به آیات خدا کفر ورزیدند پس خدا به [سزای] گناهانشان گرفتارشان کرد آری خدا نیرومند سخت‌کیفر است*[رفتاری] چون رفتار فرعونیان و کسانی که پیش از آنان بودند که آیات پروردگارشان را تکذیب کردند پس ما آنان را به [سزای] گناهانشان هلاک و فرعونیان را غرق کردیم و همه آنان ستمکار بودند}

ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِم مُّوسَی وَهَارُونَ إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ بِآیَاتِنَا فَاسْتَکْبَرُواْ وَکَانُواْ قَوْمًا مُّجْرِمِینَ * فَلَمَّا جَاءهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِندِنَا قَالُواْ إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُّبِینٌ* قَالَ مُوسَی أَتقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءکُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلاَ یُفْلِحُ السَّاحِرُونَ* قَالُواْ أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَیْهِ آبَاءنَا وَتَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیَاء فِی الأَرْضِ وَمَا نَحْنُ لَکُمَا بِمُؤْمِنِینَ* وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِی بِکُلِّ سَاحِرٍ عَلِیمٍ* فَلَمَّا جَاء السَّحَرَةُ قَالَ لَهُم مُّوسَی أَلْقُواْ مَا أَنتُم مُّلْقُونَ* فَلَمَّا أَلْقَواْ قَالَ مُوسَی مَا جِئْتُم بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللّهَ سَیُبْطِلُهُ إِنَّ اللّهَ لاَ یُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِینَ* وَ

يُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ* فَما آمَنَ لِمُوسي إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلي خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِي الْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ* وَ قالَ مُوسي يا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ* فَقالُوا عَلَي اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ* وَ نَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ* وَ أَوْحَيْنا إِلي مُوسي وَ أَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ* وَ قالَ مُوسي رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِينَةً وَ أَمْوالًا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلي أَمْوالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلي قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّي يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ* قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما فَاسْتَقِيما وَ لا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ* وَ جاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْياً وَ عَدْواً حَتَّي إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَ إِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ* وَ لَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّي جاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ»(75 - 92)

هود: «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسي بِآياتِنا وَ سُلْطانٍ مُبِينٍ إِلي فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَ ما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ* وَ أُتْبِعُوا فِي هذِهِ لَعْنَةً وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ»(96 - 99)

الإسراء: «وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسي تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا مُوسي مَسْحُوراً قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ بَصائِرَ وَ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً* فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَ مَنْ مَعَهُ جَمِيعاً* وَ قُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً»(101 - 104)

طه: «وَ هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسي إِذْ رَأي ناراً فَقالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ ناراً لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَي النَّارِ هُديً* فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ يا مُوسي* إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُويً وَ أَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحيإِنَّنِي أَنَا

یُحِقُّ اللّهُ الْحَقَّ بِکَلِمَاتِهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُجْرِمُونَ* فَمَا آمَنَ لِمُوسَی إِلاَّ ذُرِّیَّةٌ مِّن قَوْمِهِ عَلَی خَوْفٍ مِّن فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَن یَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِی الأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِینَ* وَقَالَ مُوسَی یَا قَوْمِ إِن کُنتُمْ آمَنتُم بِاللّهِ فَعَلَیْهِ تَوَکَّلُواْ إِن کُنتُم مُّسْلِمِینَ* فَقَالُواْ عَلَی اللّهِ تَوَکَّلْنَا رَبَّنَا لاَ تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ* وَنَجِّنَا بِرَحْمَتِکَ مِنَ الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ* وَأَوْحَیْنَا إِلَی مُوسَی وَأَخِیهِ أَن تَبَوَّءَا لِقَوْمِکُمَا بِمِصْرَ بُیُوتًا وَاجْعَلُواْ بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَأَقِیمُواْ الصَّلاَةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ* وَقَالَ مُوسَی رَبَّنَا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأهُ زِینَةً وَأَمْوَالًا فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا رَبَّنَا لِیُضِلُّواْ عَن سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَی أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَی قُلُوبِهِمْ فَلاَ یُؤْمِنُواْ حَتَّی یَرَوُاْ الْعَذَابَ الأَلِیمَ* قَالَ قَدْ أُجِیبَت دَّعْوَتُکُمَا فَاسْتَقِیمَا وَلاَ تَتَّبِعَآنِّ سَبِیلَ الَّذِینَ لاَ یَعْلَمُونَ* وَجَاوَزْنَا بِبَنِی إِسْرَائِیلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْیًا وَعَدْوًا حَتَّی إِذَا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنتُ أَنَّهُ لا إِلِهَ إِلاَّ الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِیلَ وَأَنَاْ مِنَ الْمُسْلِمِینَ* آلآنَ وَقَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَکُنتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ* فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ آیَةً وَإِنَّ کَثِیرًا مِّنَ النَّاسِ عَنْ آیَاتِنَا لَغَافِلُونَ* ⁽¹⁾{سپس بعد از آنان موسی و هارون را با آیات خود به سوی فرعون و سران [قوم] وی فرستادیم و[لی آنان] گردنکشی کردند و گروهی تبهکار بودندپس چون حق از نزد ما به سویشان آمد گفتند قطعا این سحری آشکار استموسی گفت آیا وقتی حق به سوی شما آمد می‌گویید [این سحر است] آیا این سحر است و حال آن که جادوگران رستگار نمی‌شوندگفتند آیا به سوی ما آمده‌ای تا ما را از شیوه‌ای که پدرانمان را بر آن یافته‌ایم بازگردانی و بزرگی در این سرزمین برای شما دو تن باشد ما به شما دو تن ایمان نداریمو فرعون گفت هر جادوگر دانایی را پیش من آوریدو چون جادوگران آمدند موسی به آنان گفت آن چه را می‌اندازید بیندازیدپس چون افکندند موسی گفت آن چه را شما به میان آوردید سحر است به زودی خدا آن را باطل خواهد کرد آری خدا کار مفسدان را تایید نمی‌کندو خدا با کلمات خود حق را ثابت می‌گرداند هر چند بزهکاران را خوش نیایدسرانجام کسی به موسی ایمان نیاورد مگر فرزندانی از قوم وی در حالی که بیم داشتند از آن که مبادا فرعون و سران آن ها ایشان را آزار رسانند و در حقیقت فرعون در آن سرزمین برتری‌جوی و از اسرافکاران بودو موسی گفت ای قوم من اگر به خدا ایمان آورده‌اید و اگر اهل تسلیمید بر او توکل کنیدپس گفتند بر خدا توکل کردیم پروردگارا ما را برای قوم ستمگر [وسیله] آزمایش قرار مدهو ما را به رحمت‌خویش از گروه کافران نجات دهو به موسی و برادرش وحی کردیم که شما دو تن برای قوم خود در مصر خانه‌هایی ترتیب دهید و سراهایتان را رو به روی هم قرار دهید و نماز برپا دارید و مؤمنان را مژده دهو موسی گفت پروردگارا تو به فرعون و اشرافش در زندگی دنیا زیور و اموال داده‌ای پروردگارا تا [خلق را] از راه تو گمراه کنند پروردگارا اموالشان را نابود کن و آنان را دل‌سخت گردان که ایمان نیاورند تا عذاب دردناک را ببینندفرمود دعای هر دوی شما پذیرفته شد پس ایستادگی کنید و راه کسانی را که نمی‌دانند پیروی مکنیدو فرزندان اسرائیل را از دریا گذراندیم پس فرعون و سپاهیانش از روی ستم و تجاوز آنان را دنبال کردند تا - وقتی که در شرف غرق شدن قرار گرفت گفت ایمان آوردم که هیچ معبودی جز آن که فرزندان اسرائیل به او گرویده‌اند نیست و من از تسلیم‌شدگانماکنون در حالی که پیش از این نافرمانی می‌کردی و از تباهکاران بودی*پس امروز تو را با زره [زرین] خودت به بلندی [ساحل] می‌افکنیم تا برای کسانی که از پی تو می‌آیند عبرتی باشد و بی‌گمان بسیاری از مردم از نشانه‌های ما غافلند}

لَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَی بِآیَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُّبِینٍ* إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاتَّبَعُواْ أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِیدٍ * یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ* وَأُتْبِعُواْ فِی هَذِهِ لَعْنَةً وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ * ⁽²⁾

{و به راستی موسی را با آیات خود و حجتی آشکاربه سوی فرعون و سران [قوم] وی فرستادیم ولی [سران] از فرمان فرعون پیروی کردند و فرمان فرعون صواب نبودروز قیامت پیشاپیش قومش می‌رود و آنان را به آتش درمی‌آورد و [دوزخ] چه ورودگاه بدی برای واردان است*و در این دنیا و روز قیامت به لعنت بدرقه شدند و چه بد عطایی نصیب آنان می‌شود}

وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی تِسْعَ آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ فَاسْأَلْ بَنِی إِسْرَائِیلَ إِذْ جَاءهُمْ فَقَالَ لَهُ فِرْعَونُ إِنِّی لَأَظُنُّکَ یَا مُوسَی مَسْحُورًا * قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنزَلَ هَؤُلاء إِلاَّ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ بَصَآئِرَ وَإِنِّی لَأَظُنُّکَ یَا فِرْعَونُ مَثْبُورًا * فَأَرَادَ أَن یَسْتَفِزَّهُم مِّنَ الأَرْضِ فَأَغْرَقْنَاهُ وَمَن مَّعَهُ جَمِیعًا* وَقُلْنَا مِن بَعْدِهِ لِبَنِی إِسْرَائِیلَ اسْکُنُواْ الأَرْضَ فَإِذَا جَاء وَعْدُ الآخِرَةِ جِئْنَا بِکُمْ لَفِیفًا * ⁽³⁾

{و در حقیقت ما به موسی نه نشانه آشکار دادیم پس از فرزندان اسرائیل بپرس آنگاه که نزد آنان آمد و فرعون به او گفت ای موسی من جدا تو را افسون‌شده می‌پندارمگفت قطعا می‌دانی که این [نشانه‌ها] را که باعث بینشهاست جز پروردگار آسمآن ها و زمین نازل نکرده است و راستی ای فرعون تو را تباه شده می‌پندارمپس [فرعون] تصمیم گرفت که آنان را از سرزمین [مصر] برک ند پس او و هر که را با وی بود همه را غرق کردیم*و پس از او به فرزندان اسرائیل گفتیم در این سرزمین ساکن شوید پس چون وعده آخرت فرا رسد شما را همه با هم محشور می‌کنیم}

وَهَلْ أَتَاکَ حَدِیثُ مُوسَی* إِذْ رَأَی نَارًا فَقَالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نَارًا لَّعَلِّی آتِیکُم مِّنْهَا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَی النَّارِ هُدًی* فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِی یَا مُوسَی * إِنِّی أَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًی* وَأَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمَا یُوحَی* إِنَّنِی أَنَا

اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي* إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزي كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعي* فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها مَنْ لا يُؤْمِنُ بِها وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَتَرْدي* وَ ما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسي* قالَ هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها وَ أَهُشُّ بِها عَلي غَنَمِي وَ لِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْري* قالَ أَلْقِها يا مُوسي فَأَلْقاها فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعي قالَ خُذْها وَ لا تَخَفْ سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولي* وَ اضْمُمْ يَدَكَ إِلي جَناحِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ آيَةً أُخْري* لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْري* اذْهَبْ إِلي فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغي قالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَ يَسِّرْ لِي أَمْرِي* وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي* يَفْقَهُوا قَوْلِي وَ اجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي هارُونَ أَخِي اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي وَ أَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي* كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيراً وَ نَذْكُرَكَ كَثِيراً إِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصِيراً قالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسي وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْري* إِذْ أَوْحَيْنا إِلي أُمِّكَ ما يُوحي* أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَ عَدُوٌّ لَهُ وَ أَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي وَ لِتُصْنَعَ عَلي عَيْنِي* إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلي مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْناكَ إِلي أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّيْناكَ مِنَ الْغَمِّ وَ فَتَنَّاكَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلي قَدَرٍ يا مُوسي وَ اصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي* اذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوكَ بِآياتِي وَ لا تَنِيا فِي ذِكْرِي* اذْهَبا إِلي فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغي* فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشي* قالا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغي* قالَ لا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَ أَري* فَأْتِياهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ وَ لا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَ السَّلامُ عَلي مَنِ اتَّبَعَ الْهُدي* إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلي مَنْ كَذَّبَ وَ تَوَلَّي* قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسي* قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطي كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدي* قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولي* قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ لا يَضِلُّ رَبِّي وَ لا يَنْسي* الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّي* كُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهي* مِنْها خَلَقْناكُمْ وَ فِيها نُعِيدُكُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْري* وَ لَقَدْ أَرَيْناهُ آياتِنا كُلَّها فَكَذَّبَ وَ أَبي* قالَ أَ جِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يا مُوسي*فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ

اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِی وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِکْرِی * إِنَّ السَّاعَةَ ءاَتِیَةٌ أَکَادُ أُخْفِیهَا لِتُجْزَی کُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَی* فَلاَ یَصُدَّنَّکَ عَنْهَا مَنْ لاَ یُؤْمِنُ بِهَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَتَرْدَی* وَمَا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یَا مُوسَی* قَالَ هِیَ عَصَایَ أَتَوَکَّأُ عَلَیْهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَی غَنَمِی وَلِیَ فِیهَا مَآرِبُ أُخْرَی* قَالَ أَلْقِهَا یَا مُوسَی* فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعَی* قَالَ خُذْهَا وَلَا تَخَفْ سَنُعِیدُهَا سِیرَتَهَا الْأُولَی* وَاضْمُمْ یَدَکَ إِلَی جَنَاحِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاء مِنْ غَیْرِ سُوءٍ آیَةً أُخْرَی* لِنُرِیَکَ مِنْ آیَاتِنَا الْکُبْرَی * اذْهَبْ إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی* قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی* وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی* وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسَانِی* یَفْقَهُوا قَوْلِی* وَاجْعَل لِّی وَزِیرًا مِّنْ أَهْلِی* هَارُونَ أَخِی* اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی* وَأَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی* کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیرًا* وَنَذْکُرَکَ کَثِیرًا* إِنَّکَ کُنتَ بِنَا بَصِیرًا* قَالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یَا مُوسَی* وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْرَی* إِذْ أَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّکَ مَا یُوحَی* أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِّی وَعَدُوٌّ لَّهُ وَأَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِّنِّی وَلِتُصْنَعَ عَلَی عَیْنِی* إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَی مَن یَکْفُلُهُ فَرَجَعْنَاکَ إِلَی أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّیْنَاکَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاکَ فُتُونًا فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلَی قَدَرٍ یَا مُوسَی* وَاصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی* اذْهَبْ أَنتَ وَأَخُوکَ بِآیَاتِی وَلَا تَنِیَا فِی ذِکْرِی* اذْهَبَا إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی* فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّیِّنًا لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَی* قَالَا رَبَّنَا إِنَّنَا نَخَافُ أَن یَفْرُطَ عَلَیْنَا أَوْ أَن یَطْغَی* قَالَ لَا تَخَافَا إِنَّنِی مَعَکُمَا أَسْمَعُ وَأَرَی* فَأْتِیَاهُ فَقُولَا إِنَّا رَسُولَا رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِی إِسْرَائِیلَ وَلَا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنَاکَ بِآیَةٍ مِّن رَّبِّکَ وَالسَّلَامُ عَلَی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَی* إِنَّا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَی مَن کَذَّبَ وَتَوَلَّی* قَالَ فَمَن رَّبُّکُمَا یَا مُوسَی* قَالَ رَبُّنَا الَّذِی أَعْطَی کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَی* قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَی* قَالَ عِلْمُهَا عِندَ رَبِّی فِی کِتَابٍ لَّا یَضِلُّ رَبِّی وَلَا یَنسَی* الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَکَ لَکُمْ فِیهَا سُبُلًا وَأَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّن نَّبَاتٍ شَتَّی* کُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَکُمْ إِنَّ فِی ذَلِکَ لآیَاتٍ - لِّأُوْلِی النُّهَی* مِنْهَا خَلَقْنَاکُمْ وَفِیهَا نُعِیدُکُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُکُمْ تَارَةً أُخْرَی* وَلَقَدْ أَرَیْنَاهُ آیَاتِنَا کُلَّهَا فَکَذَّبَ وَأَبَی* قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِکَ یَا مُوسَی* فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِّثْلِهِ

فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَ بَيْنَكَ مَوْعِداً لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لا أَنْتَ مَكاناً سُويً* قالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَ أَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًي* فَتَوَلَّي فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتي* قالَ لَهُمْ مُوسي وَيْلَكُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَي اللَّهِ كَذِباً فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَري* فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْوي* قالُوا إِنْ هذانِ لَساحِرانِ يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِما وَ يَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلي* فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَ قَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلي* قالُوا يا مُوسي إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَ إِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقي* قالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذا حِبالُهُمْ وَ عِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعي* فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسي* قُلْنا لا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلي* وَ أَلْقِ ما فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ ما صَنَعُوا إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ وَ لا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتي* فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَ مُوسي* قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَ أَبْقي* قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلي ما جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَ الَّذِي فَطَرَنا فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا* إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا وَ ما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَ اللَّهُ خَيْرٌ وَ أَبْقي* إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيها وَ لا يَحْيي* وَ مَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلي* جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَ ذلِكَ جَزاءُ مَنْ تَزَكَّي وَ لَقَدْ أَوْحَيْنا إِلي مُوسي أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً لا تَخافُ دَرَكاً وَ لا تَخْشي فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ ما غَشِيَهُمْ وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَ ما هَدي»(9 - 79)

المؤمنين: «ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسي وَ أَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا وَ سُلْطانٍ مُبِينٍ* إِلي فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَ كانُوا قَوْماً عالِينَ* فَقالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَ قَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ* فَكَذَّبُوهُما فَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ *وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَي الْكِتابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ»(45 - 49)

الشعراء وَ إِذْ نادي رَبُّكَ مُوسي أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ* قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَ لا يَتَّقُونَ قالَ رَبِّ إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ وَ يَضِيقُ صَدْرِي وَ لا يَنْطَلِقُ لِسانِي فَأَرْسِلْ إِلي هارُونَ وَ لَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ قالَ كَلَّا فَاذْهَبا بِآياتِنا إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ*فَأْتِيا

فَاجْعَلْ بَیْنَنَا وَبَیْنَکَ مَوْعِدًا لَّا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنتَ مَکَانًا سُوًی* قَالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ وَأَن یُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًی* فَتَوَلَّی فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کَیْدَهُ ثُمَّ أَتَی* قَالَ لَهُم مُّوسَی وَیْلَکُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ کَذِبًا فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذَابٍ وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَی* فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُم بَیْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَی* قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ یُرِیدَانِ أَن یُخْرِجَاکُم مِّنْ أَرْضِکُم بِسِحْرِهِمَا وَیَذْهَبَا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلَی* فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَی* قَالُوا یَا مُوسَی إِمَّا أَن تُلْقِیَ وَإِمَّا أَن نَّکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَی* قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِیُّهُمْ یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِن سِحْرِهِمْ آن ها تَسْعَی* فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُّوسَی* قُلْنَا لَا تَخَفْ إِنَّکَ أَنتَ الْأَعْلَی* وَأَلْقِ مَا فِی یَمِینِکَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا کَیْدُ سَاحِرٍ وَلَا یُفْلِحُ السَّاحِرُ حَیْثُ أَتَی* فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَی* قَالَ آمَنتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَأَرْجُلَکُم مِّنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَیُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَی* قَالُوا لَن نُّؤْثِرَکَ عَلَی مَا جَاءنَا مِنَ الْبَیِّنَاتِ وَالَّذِی فَطَرَنَا فَاقْضِ مَا أَنتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِی هَذِهِ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا* إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِیَغْفِرَ لَنَا خَطَایَانَا وَمَا أَکْرَهْتَنَا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَیْرٌ وَأَبْقَی* إِنَّهُ مَن یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا یَمُوتُ فِیهَا وَلَا یَحْیی* وَمَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُوْلَئِکَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَی*

جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الآن هارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَذَلِکَ جَزَاء مَن تَزَکَّی* وَلَقَدْ أَوْحَیْنَا إِلَی مُوسَی أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِی فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقًا فِی الْبَحْرِ یَبَسًا لَّا تَخَافُ دَرَکًا وَلَا تَخْشَی* فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِیَهُم مِّنَ الْیَمِّ مَا غَشِیَهُمْ* وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَی* ⁽¹⁾

{و آیا خبر موسی به تو رسیدهنگامی که آتشی دید پس به خانواده خود گفت درنگ کنید زیرا من آتشی دیدم امید که پاره‌ای از آن برای شما بیاورم یا در پرتو آتش راه [خود را باز] یابمپس چون بدان رسید ندا داده شد که ای موسیاین منم پروردگار تو پای‌پوش خویش بیرون آور که تو در وادی مقدس طوی هستیو من تو را برگزیده‌ام پس بدانچه وحی می‌شود گوش فرا دهمنم من خدایی که جز من خدایی نیست پس مرا پرستش کن و به یاد من نماز برپا داردر حقیقت قیامت فرارسنده است می‌خواهم آن را پوشیده دارم تا هر کسی به [موجب] آن چه می‌کوشد جزا یابدپس هرگز نباید کسی که به آن ایمان ندارد و از هوس خویش پیروی کرده است تو را از [ایمان به] آن باز دارد که هلاک خواهی شدو ای موسی در دست راست تو چیستگفت این عصای من است بر آن تکیه می‌دهم و با آن برای گوسفندانم برگ می تکانم و کارهای دیگری هم برای من از آن برمی‌آیدفرمود ای موسی آن را بیندازپس آن را انداخت و ناگاه ماری شد که به سرعت می‌خزیدفرمود آن را بگیر و مترس به زودی آن را به حال نخستینش بازخواهیم گردانیدو دست‌خود را به پهلویت ببر سپید بی‌گزند برمی‌آید [این] معجزه‌ای دیگر استتا به تو معجزات بزرگ خود را بنمایانیمبه سوی فرعون برو که او به سرکشی برخاسته استگفت پروردگارا سینه‌ام را گشاده گردانو کارم را برای من آسان سازو از زبانم گره بگشای*[تا] سخنم را بفهمندو برای من دستیاری از کسانم قرار دههارون برادرم راپشتم را به او استوار کنو او را شریک کارم گردانتا تو را فراوان تسبیح گوییمو بسیار به یاد تو باشیمزیرا تو همواره به [حال] ما بیناییفرمود ای موسی خواسته‌ات به تو داده شدو به راستی بار دیگر [هم] بر تو منت نهادیمهنگامی که به مادرت آن چه را که [باید] وحی می‌شد وحی کردیمکه او را در صندوقچه‌ای بگذار سپس در دریایش افکن تا دریا [علیها السلام رود نیل] او را به کرانه اندازد [و] دشمن من و دشمن وی او را برگیرد و مهری از خودم بر تو افکندم تا زیر نظر من پرورش یابیآنگاه که خواهر تو می‌رفت و می‌گفت آیا شما را بر کسی که عهده‌دار او گردد دلالت کنم پس تو را به سوی مادرت بازگردانیدیم تا دیده‌اش روشن شود و غم نخورد و [سپس] شخصی را کشتی و [ما] تو را از اندوه رهانیدیم و تو را بارها آزمودیم و سالی چند در میان اهل مدین ماندی سپس ای موسی در زمان مقدر [و مقتضی] آمدیو تو را برای خود پروردمتو و برادرت معجزه‌های مرا [برای مردم] ببرید و در یادکردن من سستی مکنیدبه سوی فرعون بروید که او به سرکشی برخاستهو با او سخنی نرم گویید شاید که پند پذیرد یا بترسدآن دو گفتند پروردگارا ما می‌ترسیم که [او] آسیبی به ما برساند یا آن که سرکشی کندفرمود مترسید من همراه شمایم می‌شنوم و می‌بینمپس به سوی او بروید و بگویید ما دو فرستاده پروردگار توایم پس فرزندان اسرائیل را با ما بفرست و عذابشان مکن به راستی ما برای تو از جانب پروردگارت معجزه‌ای آورده‌ایم و بر هر کس که از هدایت پیروی کند درود باددر حقیقت به سوی ما وحی آمده که عذاب بر کسی است که تکذیب کند و روی گرداند*[فرعون] گفت ای موسی پروردگار شما دو تن کیستگفت پروردگار ما کسی است که هر چیزی را خلقتی که درخور اوست داده سپس آن را هدایت فرموده استگفت‌حال نسلهای گذشته چون استگفت علم آن در کتابی نزد پروردگار من است پروردگارم نه خطا می‌کند و نه فراموش می‌نمایدهمان کسی که زمین را برایتان گهواره‌ای ساخت و برای شما در آن راهها ترسیم کرد و از آسمان آبی فرود آورد پس به وسیله آن رستنیهای گوناگون جفت جفت بیرون آوردیمبخورید و دامهایتان را بچرانید که قطعا در این ها برای خردمندان نشانه‌هایی استاز این [زمین] شما را آفریده‌ایم در آن شما را بازمی‌گردانیم و بار دیگر شما را از آن بیرون می‌آوریمدر حقیقت [ما] همه آیات خود را به [فرعون] نشان دادیم ولی [او آن ها را] دروغ پنداشت و نپذیرفتگفت ای موسی آمده‌ای تا با سحر خود ما را از سرزمینمان بیرون کنیما [هم] قطعا برای تو سحری مثل آن خواهیم آورد پس میان ما و خودت موعدی بگذار که نه ما آن را خلاف کنیم و نه تو [آن هم] در جایی هموار[موسی] گفت موعد شما روز جشن باشد که مردم پیش از ظهر گرد می‌آینپس فرعون رفت و [همه] نیرنگ خود را گرد آورد و بازآمدموسی به [ساحران] گفت وای بر شما به خدا دروغ مبندید که شما را به عذابی [سخت] هلاک می‌کند و هر که دروغ بندد نومید می‌گردد*[ساحران] میان خود در باره کارشان به نزاع برخاستند و به نجوا پرداختند*[فرعونیان] گفتند قطعا این دو تن ساحرند [و] می‌خواهند شما را با سحر خود از سرزمینتان بیرون کنند و آیین والای شما را براندازندپس نیرنگ خود را گرد آورید و به صف پیش آیید در حقیقت امروز هر که فایق آید خوشبخت می‌شود[ساحران] گفتند ای موسی یا تو می‌افکنی یا [ما] نخستین کس باشیم که می اندازیمگفت [نه] بلکه شما بیندازید پس ناگهان ریسمآن ها و چوبدستی‌هایشان بر اثر سحرشان در خیال او [چنین] می‌نمود که آن ها به شتاب می‌خزندو موسی در خود بیمی احساس کردگفتیم مترس که تو خود برتریو آن چه در دست راست داری بینداز تا هر چه را ساخته‌اند ببلعد در حقیقت آن چه سرهم‌بندی کرده‌اند افسون افسونگر است و افسونگر هر جا برود رستگار نمی شودپس ساحران به سجده درافتادند گفتند به پروردگار موسی و هارون ایمان آوردیم[فرعون] گفت آیا پیش از آن که به شما اجازه دهم به او ایمان آوردید قطعا او بزرگ شماست که به شما سحر آموخته است پس بی‌شک دستهای شما و پاهایتان را یکی از راست و یکی از چپ قطع می‌کنم و شما را بر تنه‌های درخت‌خرما به دار می‌آویزم تا خوب بدانید عذاب کدام یک از ما سخت‌تر و پایدارتر استگفتند ما هرگز تو را بر معجزاتی که به سوی ما آمده و [بر] آن کس که ما را پدید آورده است ترجیح نخواهیم داد پس هر حکمی می‌خواهی بکن که تنها در این زندگی دنیاست که [تو] حکم می‌رانیما به پروردگارمان ایمان آوردیم تا گناهان ما و آن سحری که ما را بدان واداشتی بر ما ببخشاید و خدا بهتر و پایدارتر استدر حقیقت هر که به نزد پروردگارش گناهکار رود جهنم برای اوست در آن نه می‌میرد و نه زندگی می‌یابدو هر که مؤمن به نزد او رود در حالی که کارهای شایسته انجام داده باشد برای آنان درجات والا خواهد بودبهشتهای عدن که از زیر [درختان] آن جویبارها روان است جاودانه در آن می‌مانند و این است پاداش کسی که به پاکی گرایدو در حقیقت به موسی وحی کردیم که بندگانم را شبانه ببر و راهی خشک در دریا برای آنان باز کن که نه از فرارسیدن [دشمن] بترسی و نه [از غرق‌شدن] بیمناک باشیپس فرعون با لشکریانش آن ها را دنبال کرد و[لی] از دریا آن چه آنان را فرو پوشانید فرو پوشانیدو فرعون قوم خود را گمراه کرد و هدایت ننمود}

ثُمَّ أَرْسَلْنَا مُوسَی وَأَخَاهُ هَارُونَ بِآیَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُّبِینٍ * إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَکَانُوا قَوْمًا عَالِینَ * فَقَالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنَا وَقَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ * - فَکَذَّبُوهُمَا فَکَانُوا مِنَ الْمُهْلَکِینَ * وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ * ⁽²⁾

{سپس موسی و برادرش هارون را با آیات خود و حجتی آشکار فرستادیمبه سوی فرعون و سران [قوم] او ولی تکبر نمودند و مردمی گردنکش بودندپس گفتند آیا به دو بشر که مثل خود ما هستند و طایفه آن ها بندگان ما می‌باشند ایمان بیاوریمدر نتیجه آن دو را دروغزن خواندند پس از زمره هلاک‌شدگان گشتندو به یقین ما به موسی کتاب [آسمانی] دادیم باشد که آنان به راه راست روند}

وَإِذْ نَادَی رَبُّکَ مُوسَی أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ * قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَلَا یَتَّقُونَ * قَالَ رَبِّ إِنِّی أَخَافُ أَن یُکَذِّبُونِ * وَیَضِیقُ صَدْرِی وَلَا یَنطَلِقُ لِسَانِی فَأَرْسِلْ إِلَی هَارُونَ *وَلَهُمْ عَلَیَّ ذَنبٌ فَأَخَافُ أَن یَقْتُلُونِ * قَالَ کَلَّا فَاذْهَبَا بِآیَاتِنَا إِنَّا مَعَکُم مُّسْتَمِعُونَ * فَأْتِیَا

فِرْعَوْنَ فَقُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ* أَنْ أَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ* قالَ أَ لَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً وَ لَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ* وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ وَ أَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ* قالَ فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّينَ* فَفَرَرْتُ مِنْكُمْ لَمَّا خِفْتُكُمْ فَوَهَبَ لِي رَبِّي حُكْماً وَ جَعَلَنِي مِنَ الْمُرْسَلِينَ* وَ تِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرائِيلَ* قالَ فِرْعَوْنُ وَ ما رَبُّ الْعالَمِينَ قالَ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ قالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَ لا تَسْتَمِعُونَ* قالَ رَبُّكُمْ وَ رَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ* قالَ إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ قالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ ما بَيْنَهُما إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ قالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهَاً غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ* قالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُكَ بِشَيْ‌ءٍ مُبِينٍ* قالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَأَلْقي عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ وَ نَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ قالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ فَما ذا تَأْمُرُونَ قالُوا أَرْجِهْ وَ أَخاهُ وَ ابْعَثْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَيَأْتُوكَ بِكُلِّ سَحَّارٍ عَلِيمٍ فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ وَ قِيلَ لِلنَّاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ* لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِنْ كانُوا هُمُ الْغالِبِينَ* فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالُوا لِفِرْعَوْنَ أَ إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ* قالَ نَعَمْ وَ إِنَّكُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ* قالَ لَهُمْ مُوسي أَلْقُوا ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ* فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَ عِصِيَّهُمْ وَ قالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ* فَأَلْقي مُوسي عَصاهُ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ* فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ* قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ* رَبِّ مُوسي وَ هارُونَ* قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ* لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ قالُوا لا ضَيْرَ إِنَّا إِلي رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ* وَ أَوْحَيْنا إِلي مُوسي أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ* فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ* إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ* وَ إِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ* وَ إِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ* وَ كُنُوزٍ وَ مَقامٍ كَرِيمٍ* كَذلِكَ وَ أَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ* فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ* فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ قالَ أَصْحابُ مُوسي إِنَّا لَمُدْرَكُونَ* قالَ كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ* فَأَوْحَيْنا إِلي مُوسي أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ* وَ أَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ* وَ أَنْجَيْنا مُوسي وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ* ثُمَ

فِرْعَوْنَ فَقُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِینَ * أَنْ أَرْسِلْ مَعَنَا بَنِی إِسْرَائِیلَ * قَالَ أَلَمْ نُرَبِّکَ فِینَا وَلِیدًا وَلَبِثْتَ فِینَا مِنْ عُمُرِکَ سِنِینَ * وَفَعَلْتَ فَعْلَتَکَ الَّتِی فَعَلْتَ وَأَنتَ مِنَ الْکَافِرِینَ * قَالَ فَعَلْتُهَا إِذًا وَأَنَا مِنَ الضَّالِّینَ *فَفَرَرْتُ مِنکُمْ لَمَّا خِفْتُکُمْ فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْمًا وَجَعَلَنِی مِنَ الْمُرْسَلِینَ * وَتِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهَا عَلَیَّ أَنْ عَبَّدتَّ بَنِی إِسْرَائِیلَ *قَالَ فِرْعَوْنُ وَمَا رَبُّ الْعَالَمِینَ *قَالَ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَیْنَهُمَا إن کُنتُم مُّوقِنِینَ * قَالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَلَا تَسْتَمِعُونَ *قَالَ رَبُّکُمْ وَرَبُّ آبَائِکُمُ الْأَوَّلِینَ *قَالَ إِنَّ رَسُولَکُمُ الَّذِی أُرْسِلَ إِلَیْکُمْ لَمَجْنُونٌ * قَالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَمَا بَیْنَهُمَا إِن کُنتُمْ تَعْقِلُونَ *قَالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَیْرِی لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ * قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُکَ بِشَیْءٍ مُّبِینٍ قَالَ فَأْتِ بِهِ إِن کُنتَ مِنَ الصَّادِقِینَ * فَأَلْقَی عَصَاهُ فَإِذَا هِیَ ثُعْبَانٌ مُّبِینٌ وَنَزَعَ یَدَهُ فَإِذَا هِیَ بَیْضَاء لِلنَّاظِرِینَ *قَالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِیمٌ * یُرِیدُ أَن یُخْرِجَکُم مِّنْ أَرْضِکُم بِسِحْرِهِ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ *قَالُوا أَرْجِهِ وَأَخَاهُ وَابْعَثْ فِی الْمَدَائِنِ حَاشِرِینَ یَأْتُوکَ بِکُلِّ سَحَّارٍ عَلِیمٍ فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِیقَاتِ یَوْمٍ مَّعْلُومٍ *وَقِیلَ لِلنَّاسِ هَلْ أَنتُم مُّجْتَمِعُونَ لَعَلَّنَا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِن کَانُوا هُمُ الْغَالِبِینَ فَلَمَّا جَاء السَّحَرَةُ قَالُوا لِفِرْعَوْنَ أَئِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِن کُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِینَ * قَالَ نَعَمْ وَإِنَّکُمْ إِذًا لَّمِنَ - الْمُقَرَّبِینَ قَالَ لَهُم مُّوسَی أَلْقُوا مَا أَنتُم مُّلْقُونَ فَأَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِیَّهُمْ وَقَالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ *فَأَلْقَی مُوسَی عَصَاهُ فَإِذَا هِیَ تَلْقَفُ مَا یَأْفِکُونَ *فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سَاجِدِینَ *قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِینَ رَبِّ مُوسَی وَهَارُونَ * قَالَ آمَنتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَأَرْجُلَکُم مِّنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ قَالُوا لَا ضَیْرَ إِنَّا إِلَی رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ إِنَّا نَطْمَعُ أَن یَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَایَانَا أَن کُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِینَ وَأَوْحَیْنَا إِلَی مُوسَی أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِی إِنَّکُم مُّتَّبَعُونَ * فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدَائِنِ حَاشِرِینَ إِنَّ هَؤُلَاء لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ وَإِنَّا لَجَمِیعٌ حَاذِرُونَ فَأَخْرَجْنَاهُم مِّن جَنَّاتٍ وَعُیُونٍ * وَکُنُوزٍ وَمَقَامٍ کَرِیمٍ کَذَلِکَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِی إِسْرَائِیلَ فَأَتْبَعُوهُم مُّشْرِقِینَ * فَلَمَّا تَرَاءی الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَی إِنَّا لَمُدْرَکُونَ قَالَ کَلَّا إِنَّ مَعِیَ رَبِّی سَیَهْدِینِ فَأَوْحَیْنَا إِلَی مُوسَی أَنِ اضْرِب بِّعَصَاکَ الْبَحْرَ فَانفَلَقَ فَکَانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ الْعَظِیمِ *وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِینَ * وَأَنجَیْنَا مُوسَی وَمَن مَّعَهُ أَجْمَعِینَ * ثُمَّ

أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ* إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَ ما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ* وَ إِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ»(10 - 68)

النمل: «إِذْ قالَ مُوسي لِأَهْلِهِ إِنِّي آنَسْتُ ناراً سَآتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ آتِيكُمْ بِشِهابٍ قَبَسٍ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ* فَلَمَّا جاءَها نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَ مَنْ حَوْلَها وَ سُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ* يا مُوسي إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ* وَ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّي مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ يا مُوسي لا تَخَفْ إِنِّي لا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ* إِلَّا مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ* وَ أَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آياتٍ إِلي فِرْعَوْنَ وَ قَوْمِهِ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ* فَلَمَّا جاءَتْهُمْ آياتُنا مُبْصِرَةً قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِينٌ* وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ»(7 - 14)

القصص: «فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسي بِآياتِنا بَيِّناتٍ قالُوا ما هذا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَريً وَ ما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ* وَ قالَ مُوسي رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدي مِنْ عِنْدِهِ وَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ* وَ قالَ فِرْعَوْنُ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَي الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلي إِلهِ مُوسي وَ إِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ* وَ اسْتَكْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لا يُرْجَعُونَ فَأَخَذْناهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَي النَّارِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يُنْصَرُونَ* وَ أَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ»(36 - 42) (و قال تعالي): «أَ وَ لَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسي مِنْ قَبْلُ قالُوا سِحْرانِ تَظاهَرا وَ قالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ»(49)

ص: «كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتادِ» (12).

المؤمن: «وَ قالَ فِرْعَوْنُ يا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ* أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلي إِلهِ مُوسي وَ إِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً وَ كَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَ ما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبابٍ»(36 - 37).

الزخرف: «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسي بِآياتِنا إِلي فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ فَقالَ إِنِّي رَسُولُ

أَغْرَقْنَا الآخَرِینَ* إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَةً وَمَا کَانَ أَکْثَرُهُم مُّؤْمِنِینَ* وَإِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ* ⁽¹⁾

{و [یاد کن] هنگامی را که پروردگارت موسی را ندا درداد که به سوی قوم ستمکار بروقوم فرعون آیا پروا ندارندگفت پروردگارا می‌ترسم مرا تکذیب کنندو سینه‌ام تنگ می‌گردد و زبانم باز نمی‌شود پس به سوی هارون بفرستو [از طرفی] آنان بر [گردن] من خونی دارند و می‌ترسم مرا بکشندفرمود نه چنین نیست نشانه‌های ما را [برای آنان] ببرید که ما با شما شنونده‌ایمپس به سوی فرعون بروید و بگویید ما پیامبر پروردگار جهانیانیمفرزندان اسرائیل را با ما بفرست[فرعون] گفت آیا تو را از کودکی در میان خود نپروردیم و سالیانی چند از عمرت را پیش ما نماندیو [سرانجام] کار خود را کردی و تو از ناسپاسانیگفت آن را هنگامی مرتکب شدم که از گمراهان بودمو چون از شما ترسیدم از شما گریختم تا پروردگارم به من دانش بخشید و مرا از پیامبران قرار دادو [آیا] این که فرزندان اسرائیل را بنده [خود] ساخته‌ای نعمتی است که منتش را بر من می‌نهیفرعون گفت و پروردگار جهانیان چیستگفت پروردگار آسمآن ها و زمین و آن چه میان آن دو است‌اگر اهل یقین باشید*[فرعون] به کسانی که پیرامونش بودند گفت آیا نمی‌شنوید*[موسی دوباره] گفت پروردگار شما و پروردگار پدران پیشین شما*[فرعون] گفت واقعا این پیامبری که به سوی شما فرستاده شده سخت دیوانه است*[موسی] گفت پروردگار خاور و باختر و آن چه میان آن دو است اگر تعقل کنید*[فرعون] گفت اگر خدایی غیر از من اختیار کنی قطعا تو را از [جمله] زندانیان خواهم ساختگفت گر چه برای تو چیزی آشکار بیاورمگفت اگر راست می‌گویی آن را بیاورپس عصای خود بیفکند و بناگاه آن اژدری نمایان شدو دستش را بیرون کشید و بناگاه آن برای تماشاگران سپید می‌نمود*[فرعون] به سرانی که پیرامونش بودند گفت واقعا این ساحری بسیار داناستمی‌خواهد با سحر خود شما را از سرزمینتان بیرون کند اکنون چه رای می‌دهیدگفتند او و برادرش را در بند دار و گردآورندگان را به شهرها بفرستتا هر ساحر ماهری را نزد تو بیاورندپس ساحران برای موعد روزی معلوم گردآوری شدندو به توده مردم گفته شد آیا شما هم جمع خواهید شدبدین امید که اگر ساحران غالب شدند از آنان پیروی کنیمو چون ساحران پیش فرعون آمدند گفتند آیا اگر ما غالب آییم واقعا برای ما مزدی خواهد بودگفت آری و در آن صورت شما حتما از [زمره] مقربان خواهید شدموسی به آنان گفت آن چه را شما می‌اندازید بیندازیدپس ریسمانها و چوبدستی‌هایشان را انداختند و گفتند به عزت فرعون که ما حتما پیروزیمپس موسی عصایش را انداخت و بناگاه هر چه را به دروغ برساخته بودند بلعیددر نتیجه ساحران به حالت‌سجده درافتادندگفتند به پروردگار جهانیان ایمان آوردیمپروردگار موسی و هارونگفت [آیا] پیش از آن که به شما اجازه دهم به او ایمان آوردید قطعا او همان بزرگ شماست که به شما سحر آموخته است به زودی خواهید دانست‌حتما دستها و پاهای شما را از چپ و راست‌خواهم برید و همه‌تان را به دار خواهم آویختگفتند باکی نیست ما روی به سوی پروردگار خود می‌آوریمما امیدواریم که پروردگارمان گناهانمان را بر ما ببخشاید [چرا] که نخستین ایمان‌آورندگان بودیمو به موسی وحی کردیم که بندگان مرا شبانه حرکت ده زیرا شما مورد تعقیب قرار خواهید گرفتپس فرعون ماموران جمع‌آوری [خود را] به شهرها فرستاد[و گفت] این ها عده‌ای ناچیزند} {و راستی آن ها ما را بر سر خشم آورده‌اندو[لی] ما همگی به حال آماده‌باش درآمده‌ایمسرانجام ما آنان را از باغستآن ها و چشمه‌سارهاو گنجینه‌ها و جایگاه‌های پر ناز و نعمت بیرون کردیم[اراده ما] چنین بود و آن [نعمت ها] را به فرزندان اسرائیل میراث دادیمپس هنگام برآمدن آفتاب آن ها را تعقیب کردندچون دو گروه همدیگر را دیدند یاران موسی گفتند ما قطعا گرفتار خواهیم شدگفت چنین نیست زیرا پروردگارم با من است و به زودی مرا راهنمایی خواهد کردپس به موسی وحی کردیم با عصای خود بر این دریا بزن تا از هم شکافت و هر پاره‌ای همچون کوهی سترگ بودو دیگران را بدانجا نزدیک گردانیدیمو موسی و همه کسانی را که همراه او بودند نجات دادیمآنگاه دیگران را غرق کردیممسلما در این [واقعه] عبرتی بود و[لی] بیشترشان ایمان‌آورنده نبودند*و قطعا پروردگار تو همان شکست‌ناپذیر مهربان است}

إِذْ قَالَ مُوسَی لأَهْلِهِ إِنِّی آنَسْتُ نَارًا سَآتِیکُم مِّنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ آتِیکُم بِشِهَابٍ قَبَسٍ لَّعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ * فَلَمَّا جَاءهَا نُودِیَ أَن بُورِکَ مَن فِی النَّارِ وَمَنْ حَوْلَهَا وَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ یَا مُوسَی إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ * وَأَلْقِ عَصَاکَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ کَآن ها جَانٌّ وَلَّی مُدْبِرًا وَلَمْ یُعَقِّبْ یَا مُوسَی لَا تَخَفْ إِنِّی لَا یَخَافُ لَدَیَّ الْمُرْسَلُونَ إِلَّا مَن ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْنًا بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّی غَفُورٌ رَّحِیمٌ * وَأَدْخِلْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاء مِنْ غَیْرِ سُوءٍ فِی تِسْعِ آیَاتٍ إِلَی فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِنَّهُمْ کَانُوا قَوْمًا فَاسِقِینَ* فَلَمَّا جَاءتْهُمْ آیَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُّبِینٌ * وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَیْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ* ⁽²⁾

{ [یادکن] هنگامی را که موسی به خانواده خود گفت من آتشی به نظرم رسید به زودی برای شما خبری از آن خواهم آورد یا شعله آتشی برای شما می‌آورم باشد که خود را گرم کنیدچون نزد آن آمد آوا رسید که خجسته [و مبارک گردید] آن که در کنار این آتش و آن که پیرامون آن است و منزه است‌خدا پروردگار جهانیانای موسی این منم خدای عزیز حکیمو عصایت را بیفکن پس چون آن را همچون ماری دید که می‌جنبد پشت گردانید و به عقب بازنگشت ای موسی مترس که فرستادگان پیش من نمی‌ترسندلیکن کسی که ستم کرده سپس بعد از بدی نیکی را جایگزین [آن] گردانیده [بداند] که من آمرزنده مهربانمو دستت را در گریبانت کن تا سپید بی‌عیب بیرون آید [این ها] از [جمله] نشانه‌های نه‌گانه ای است [که باید] به سوی فرعون و قومش [ببری] زیرا که آنان مردمی نافرمانندو هنگامی که آیات روشنگر ما به سویشان آمد گفتند این سحری آشکار است*و با آن که دل هایشان بدان یقین داشت از روی ظلم و تکبر آن را انکار کردند پس ببین فرجام فسادگران چگونه بود}

فَلَمَّا جَاءهُم مُّوسَی بِآیَاتِنَا بَیِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّفْتَرًی وَمَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِی آبَائِنَا الأَوَّلِینَ* وَقَالَ مُوسَی رَبِّی أَعْلَمُ بِمَن جَاء بِالْهُدَی مِنْ عِندِهِ وَمَن تَکُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا یُفْلِحُ الظَّالِمُونَ* وَقَالَ فِرْعَوْنُ یَا أَیُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَکُم مِّنْ إِلَهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یَا هَامَانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَل لِّی صَرْحًا لَّعَلِّی أَطَّلِعُ إِلَی إِلَهِ مُوسَی وَإِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکَاذِبِینَ * وَاسْتَکْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنَا لا یُرْجَعُونَ فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِی الْیَمِّ فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِینَ وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ لا یُنصَرُونَ* وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا لَعْنَةً وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ هُم مِّنَ الْمَقْبُوحِینَ* و * أَوَلَمْ یَکْفُرُوا بِمَا أُوتِیَ مُوسَی مِن قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا وَقَالُوا إِنَّا بِکُلٍّ کَافِرُونَ* ⁽³⁾

{ پس چون موسی آیات روشن ما را برای آنان آورد گفتند این جز سحری ساختگی نیست و از پدران پیشین خود چنین [چیزی] نشنیده‌ایمو موسی گفت پروردگارم به [حال] کسی که از جانب او رهنمودی آورده و [نیز] کسی که فرجام [نیکوی] آن سرا برای اوست داناتر است در حقیقت ظالمان رستگار نمی‌شوندو فرعون گفت ای بزرگان قوم من جز خویشتن برای شما خدایی نمی‌شناسم پس ای هامان برایم بر گل آتش بیفروز و برجی [بلند] برای من بساز شاید به [حال] خدای موسی اطلاع یابم و من جدا او را از دروغگویان می‌پندارمو او و سپاهیانش در آن سرزمین به ناحق سرکشی کردند و پنداشتند که به سوی ما بازگردانیده نمی‌شوندتا او و سپاهیانش را فرو گرفتیم و آنان را در دریا افکندیم بنگر که فرجام کار ستمکاران چگونه بودو آنان را پیشوایانی که به سوی آتش می‌خوانند گردانیدیم و روز رستاخیز یاری نخواهند شدو در این دنیا لعنتی بدرقه [نام] آنان کردیم و روز قیامت [نیز] ایشان از [جمله] زشت‌رویانند} و {بگو پس اگر راست می‌گویید کتابی از جانب خدا بیاورید که از این دو هدایت کننده‌تر باشد تا پیرویش کنم}

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَفِرْعَوْنُ ذُو الأَوْتَادِ* ⁽⁴⁾{پیش از ایشان قوم نوح و عاد و فرعون صاحب [عمارت و] خرگاهها تکذیب کردند}

وَقَالَ فِرْعَوْنُ یَا هَامَانُ ابْنِ لِی صَرْحًا لَّعَلِّی أَبْلُغُ الأَسْبَابَ* أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَی إِلَهِ مُوسَی وَإِنِّی لأَظُنُّهُ کَاذِبًا وَکَذَلِکَ زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِیلِ وَمَا کَیْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِی تَبَابٍ* ⁽⁵⁾

{و فرعون گفت ای هامان برای من کوشکی بلند بساز شاید من به آن راه ها برسم*راه های [دستیابی به] آسمآن ها تا از خدای موسی اطلاع حاصل کنم و من او را سخت دروغپرداز می‌پندارم و این گونه برای فرعون زشتی کارش آراسته شد و از راه [راست] بازماند و نیرنگ فرعون جز به تباهی نینجامید}

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَی بِآیَاتِنَا إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَقَالَ إِنِّی رَسُولُ

رَبِّ الْعالَمِينَ* فَلَمَّا جاءَهُمْ بِآياتِنا إِذا هُمْ مِنْها يَضْحَكُونَ* وَ ما نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها وَ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ* وَ قالُوا يا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ* فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ* وَ نادي فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قالَ يا قَوْمِ أَ لَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَ هذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَ فَلا تُبْصِرُونَ* أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَ لا يَكادُ يُبِينُ* فَلَوْ لا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ* فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ* فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ* فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً وَ مَثَلًا لِلْآخِرِينَ»(46 - 56).

الدخان: «وَ لَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ* أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبادَ اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ* وَ أَنْ لا تَعْلُوا عَلَي اللَّهِ إِنِّي آتِيكُمْ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ* وَ إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَ رَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ فَدَعا رَبَّهُ أَنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ* فَأَسْرِ بِعِبادِي لَيْلًا إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ* وَ اتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ* كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ كَرِيمٍ وَ نَعْمَةٍ كانُوا فِيها فاكِهِينَ* كَذلِكَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِينَ* فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ وَ ما كانُوا مُنْظَرِينَ* وَ لَقَدْ نَجَّيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مِنَ الْعَذابِ الْمُهِينِ* مِنْ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ كانَ عالِياً مِنَ الْمُسْرِفِينَ* وَ لَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلي عِلْمٍ عَلَي الْعالَمِينَ* وَ آتَيْناهُمْ مِنَ الْآياتِ ما فِيهِ بَلؤُا مُبِينٌ»(17 - 33)

الذاريات: «وَ فِي مُوسي إِذْ أَرْسَلْناهُ إِلي فِرْعَوْنَ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ* فَتَوَلَّي بِرُكْنِهِ وَ قالَ ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ *فَأَخَذْناهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ وَ هُوَ مُلِيمٌ»(38 - 40)

القمر: «وَ لَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ *كَذَّبُوا بِآياتِنا كُلِّها فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ»(41 - 42)

الصف: «وَ إِذْ قالَ مُوسي لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِي وَ قَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ»(5)

المزمل: «إِنَّا أَرْسَلْنا إِلَيْكُمْ رَسُولًا شاهِداً عَلَيْكُمْ كَما أَرْسَلْنا إِلي فِرْعَوْنَ رَسُولًا* فَعَصي فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلًا»(15 - 16)

رَبِّ الْعَالَمِینَ * فَلَمَّا جَاءهُم بِآیَاتِنَا إِذَا هُم مِّنْهَا یَضْحَکُونَ * وَمَا نُرِیهِم مِّنْ آیَةٍ إِلَّا هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا وَأَخَذْنَاهُم بِالْعَذَابِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ * وَقَالُوا یَا أَیُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّکَ بِمَا عَهِدَ عِندَکَ إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ * فَلَمَّا کَشَفْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِذَا هُمْ یَنکُثُونَ* وَنَادَی فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قَالَ یَا قَوْمِ أَلَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَهَذِهِ الآن هارُ تَجْرِی مِن تَحْتِی أَفَلَا تُبْصِرُونَ * أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِّنْ هَذَا الَّذِی هُوَ مَهِینٌ وَلَا یَکَادُ یُبِینُ * فَلَوْلَا أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِّن ذَهَبٍ أَوْ جَاء مَعَهُ الْمَلَائِکَةُ مُقْتَرِنِینَ

{و همانا موسی را با نشانه‌های خویش به سوی فرعون و سران [قوم] او روانه کردیم پس گفت من فرستاده پروردگار جهانیانمپس چون آیات ما را برای آنان آورد ناگهان ایشان بر آن ها خنده زدندو [ما] نشآن های به ایشان نمی‌نمودیم مگر این که آن از نظیر [و مشابه] آن بزرگتر بود و به عذاب گرفتارشان کردیم تا مگر به راه آیندو گفتند ای فسونگر پروردگارت را به [پاس] آن چه با تو عهد کرده برای ما بخوان که ما واقعا به راه درست درآمده‌ایمو چون عذاب را از آن ها برداشتیم بناگاه آنان پیمان شکستندو فرعون در [میان] قوم خود ندا درداد [و] گفت ای مردم [کشور] من آیا پادشاهی مصر و این نهرها که از زیر [کاخ های] من روان است از آن من نیست پس مگر نمی‌بینید آیا [نه] من از این کس که خود بی‌مقدار است و نمی‌تواند درست بیان کند بهترمپس چرا بر او دستبندهایی زرین آویخته نشده یا با او فرشتگانی همراه نیامده‌اندپس قوم خود را سبک‌مغز یافت [و آنان را فریفت] و اطاعتش کردند چرا که آن ها مردمی منحرف بودندو چون ما را به خشم درآوردند از آنان انتقام گرفتیم و همه آنان را غرق کردیمو آنان را پیشینه‌ای [بد] و عبرتی برای آیندگان گردانیدیم}

وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجَاءهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ * أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبَادَ اللَّهِ إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ* وَأَنْ لَّا تَعْلُوا عَلَی اللَّهِ إِنِّی آتِیکُم بِسُلْطَانٍ مُّبِینٍ* وَإِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَرَبِّکُمْ أَن تَرْجُمُونِ* وَإِنْ لَّمْ تُؤْمِنُوا لِی فَاعْتَزِلُونِ * فَدَعَا رَبَّهُ أَنَّ هَؤُلَاء قَوْمٌ مُّجْرِمُونَ* فَأَسْرِ بِعِبَادِی لَیْلًا إِنَّکُم مُّتَّبَعُونَ* وَاتْرُکْ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُندٌ مُّغْرَقُونَ * کَمْ تَرَکُوا مِن جَنَّاتٍ وَعُیُونٍ * وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ کَرِیمٍ* وَنَعْمَةٍ کَانُوا فِیهَا فَاکِهِینَ * کَذَلِکَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِینَ* فَمَا بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّمَاء وَالْأَرْضُ وَمَا کَانُوا مُنظَرِینَ* وَلَقَدْ نَجَّیْنَا بَنِی إِسْرَائِیلَ مِنَ الْعَذَابِ الْمُهِینِ* مِن فِرْعَوْنَ إِنَّهُ کَانَ عَالِیًا مِّنَ الْمُسْرِفِینَ* وَلَقَدِ اخْتَرْنَاهُمْ عَلَی عِلْمٍ عَلَی الْعَالَمِینَ* وَآتَیْنَاهُم مِّنَ الْآیَاتِ مَا فِیهِ بَلَاء مُّبِینٌ* ⁽²⁾

{و به یقین پیش از آنان قوم فرعون را بیازمودیم و پیامبری بزرگوار برایشان آمدکه [به آنان گفت] بندگان خدا را به من بسپارید زیرا که من شما را فرستاده‌ای امینمو بر خدا برتری مجویید که من برای شما حجتی آشکار آورده‌امو من به پروردگار خود و پروردگار شما پناه می‌برم از این که مرا سنگباران کنیدو اگر به من ایمان نمی‌آورید پس از من کناره گیریدپس پروردگار خود را خواند که این ها مردمی گناهکارند[فرمود] بندگانم را شبانه ببر زیرا شما مورد تعقیب واقع خواهید شدو دریا را هنگامی که آرام است پشت‌سر بگذار که آنان سپاهی غرق‌شدنی‌اند[وه] چه باغها و چشمه‌سارانی [که آن ها بعد از خود] بر جای نهادندو کشتزارها و جایگاه‌های نیکوو نعمتی که از آن برخوردار بودند}

{[آری] این چنین [بود] و آن ها را به مردمی دیگر میراث دادیمو آسمان و زمین بر آنان زاری نکردند و مهلت نیافتندو به راستی فرزندان اسرائیل را از عذاب خفت‌آور رهانیدیماز [دست] فرعون که متکبری از افراطکاران بودو قطعا آنان را دانسته بر مردم جهان ترجیح دادیم*و از نشانه‌ها [ی الهی] آن چه را که در آن آزمایشی آشکار بود بدیشان دادیم}

وَفِی مُوسَی إِذْ أَرْسَلْنَاهُ إِلَی فِرْعَوْنَ بِسُلْطَانٍ مُّبِینٍ * فَتَوَلَّی بِرُکْنِهِ وَقَالَ سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ* فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِی الْیَمِّ وَهُوَ مُلِیمٌ * ⁽³⁾

{و [نیز] در [ماجرای] موسی چون او را با حجتی آشکار به سوی فرعون گسیل داشتیمپس [فرعون] با ارکان [دولت] خود روی برتافت و گفت [این شخص] ساحر یا دیوآن های است[تا] او و سپاهیانش را گرفتیم و آنان را در دریا افکندیم در حالی که او [در آخرین لحظه] نکوهشگر [خود] بود}

وَلَقَدْ جَاء آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ * کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا کُلِّهَا فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِیزٍ مُّقْتَدِرٍ ⁽⁴⁾

{سپس هر چه تمامتر وی را پاداش دهند*و این که پایان [کار] به سوی پروردگار توست}

وَإِذْ قَالَ مُوسَی لِقَوْمِهِ یَا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِی وَقَد تَّعْلَمُونَ أَنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ - فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَاللَّهُ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفَاسِقِینَ * ⁽⁵⁾

{و [یاد کن] هنگامی را که موسی به قوم خود گفت ای قوم من چرا آزارم می‌دهید با این که می‌دانید من فرستاده خدا به سوی شما هستم پس چون [از حق] برگشتند خدا دلهایشان را برگردانید و خدا مردم نافرمان را هدایت نمی‌کند}

إِنَّا أَرْسَلْنَا إِلَیْکُمْ رَسُولًا شَاهِدًا عَلَیْکُمْ کَمَا أَرْسَلْنَا إِلَی فِرْعَوْنَ رَسُولًا * فَعَصَی فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِیلًا * ⁽⁶⁾

النازعات: «هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسي* إِذْ ناداهُ رَبُّهُ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُويً* اذْهَبْ إِلي فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغي* فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلي أَنْ تَزَكَّي* وَ أَهْدِيَكَ إِلي رَبِّكَ فَتَخْشي* فَأَراهُ الْآيَةَ الْكُبْري* فَكَذَّبَ وَ عَصي* ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعي* فَحَشَرَ فَنادي* فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلي* فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكالَ الْآخِرَةِ وَ الْأُولي* إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشي»(15 - 26)

الفجر: «وَ فِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتادِ»(10)

تفسير

قال الطبرسي طيب الله رمسه: مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ أي من قومه و أهل دينه يَسُومُونَكُمْ أي يكلفونكم و يذيقونكم سُوءَ الْعَذابِ و اختلفوا في هذا العذاب فقال قوم ما ذكر بعده و قيل ما كان يكلفونهم من الأعمال الشاقة فمنها أنهم جعلوهم أصنافا فصنف يخدمونهم و صنف يحرسون لهم و من لا يصلح منهم للعمل ضربوا الجزية عليهم و كانوا مع ذلك يذبحون أبناءهم و يستحيون نساءهم أي يدعونهن أحياء ليستعبدن و ينكحن علي وجه الاسترقاق و هذا أشد من الذبح وَ فِي ذلِكُمْ أي و في سومكم العذاب و ذبح الأبناء بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ أي ابتلاء عظيم من ربكم لما خلا بينكم و بينه و قيل أي و في نجاتكم نعمة عظيمة من الله و كان السبب في قتل الأبناء أن فرعون رأي في منامه أن نارا أقبلت من بيت المقدس حتي اشتملت علي بيوت مصر فأحرقتها و أحرقت القبط و تركت بني إسرائيل فهاله ذلك و دعا السحرة و الكهنة و القافة فسألهم عن رؤياه فقالوا له إنه يولد في بني إسرائيل غلام يكون علي يده هلاكك و ذهاب ملكك و تبديل دينك فأمر فرعون بقتل كل غلام يولد في بني إسرائيل و جمع القوابل من أهل مملكته فقال لهن لا يسقط علي أيديكن غلام من بني إسرائيل إلا قتل و لا جارية إلا تركت و وكل بهن فكن يفعلن ذلك فأسرع الموت في مشيخة بني إسرائيل فدخل رءوس القبط علي فرعون فقالوا له إن الموت وقع علي بني إسرائيل فتذبح صغارهم و يموت كبارهم فيوشك أن يقع العمل علينا فأمر فرعون أن يذبحوا سنة و يتركوا سنة فولد هارون في السنة التي لا يذبحون فيها فترك و ولد موسي في السنة التي يذبحون فيها.

و اذكروا إِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ أي فرقنا بين الماءين حتي مررتم فيه و كنتم فرقا بينهما تمرون في طريق يبس و قيل فرقنا البحر بدخولكم إياه فوقع بين كل فرقتين

{بی‌گمان ما به سوی شما فرستاده‌ای که گواه بر شماست روانه کردیم همان گونه که فرستاده‌ای به سوی فرعون فرستادیم*[ولی] فرعون به آن فرستاده عصیان ورزید پس ما او را به سختی فرو گرفتیم}

هَلْ أتَاکَ حَدِیثُ مُوسَی * إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًی* اذْهَبْ إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی* فَقُلْ هَل لَّکَ إِلَی أَن تَزَکَّی* وَأَهْدِیَکَ إِلَی رَبِّکَ فَتَخْشَی* فَأَرَاهُ الْآیَةَ الْکُبْرَی* فَکَذَّبَ وَعَصَی* ثُمَّ أَدْبَرَ یَسْعَی* فَحَشَرَ فَنَادَی* فَقَالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلَی* فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَکَالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولَی* إِنَّ فِی ذَلِکَ لَعِبْرَةً لِّمَن یَخْشَی* ⁽¹⁾

{آیا سرگذشت موسی بر تو آمدآنگاه که پروردگارش او را در وادی مقدس طوی ندا دردادبه سوی فرعون برو که وی سر برداشته استو بگو آیا سر آن داری که به پاکیزگی گراییو تو را به سوی پروردگارت راه نمایم تا پروا بداریپس معجزه بزرگ [خود] را بدو نمودو[لی فرعون] تکذیب نمود و عصیان کردسپس پشت کرد [و] به کوشش برخاستو گروهی را فراهم آورد [و] ندا دردادو گفت پروردگار بزرگتر شما منمو خدا [هم] او را به کیفر دنیا و آخرت گرفتار کرد*در حقیقت برای هر کس که [از خدا] بترسد در این [ماجرا] عبرتی است}

وَفِرْعَوْنَ ذِی الأَوْتَادِ ⁽²⁾

{و با فرعون صاحب خرگاه‌ها [و بناهای بلند]}

تفسیر

طبرسی گفت: «من آل فرعون» یعنی قوم و پیروان فرعون «یسومونکم» یعنی شما را گرفتار می کنند و به شما می چشانند. «سوء العذاب» در مورد نوع این عذاب اختلاف نظر است گروهی می گویند که قول بعد از آن، بیان عذاب است و گفته شده: آن دسته از کارهای سختی است که مجبور به انجام آن ها بودند که آن ها را چند دسته قرار داده بودند، گروهی خدمتکار، گروهی نگهبان بودند و آن دسته که توانایی انجام کار را نداشتند آن ها را مجبور به پرداخت مالیات می کردند. با این وجود این گونه بودند که: «یذبحون ابناءهم و یستحیون نساءهم» یعنی آن ها را زنده می گذاشتند تا از ایشان بردگی بکشند و به رسم بندگی، با آنان نکاح کنند و این از سر بریدن برایشان بدتر است «و فی ذلکم» یعنی در آن عذاب سخت و سر بریدن فرزندان «بلاء من ربّکم عظیم» منظور آزمایش سختی است از جانب خداوند هنگامی که بین شما و او خالی شود. گفته شده: یعنی در نجات یافتن شما نعمت بزرگی از جانب خداوند است که دلیل کشتن نوزادان پسر توسط فرعون این بود که او در خواب دیده بود که پاره ای آتش از بیت المقدس روی آورد و خانه های مصر را دربرگرفت و همه آن ها و شهر قبط را سوزاند ولی بنی اسراییل را سالم رها کرد و این خواب باعث ترسش شد و ساحران و کاهنان و تعبیر کنند گان خواب را فراخواند و از آن ها در مورد تعبیر خوابش پرسید. گفتند: که در میان قوم بنی اسراییل بچه ای متولد می شود که او باعث نابودی خودت و پادشاهیت و عوض شدن دینت می شود. پس دستور داد که هر نوزادی که در قوم بنی اسراییل متولد می شود را بکشند و زنان قابله سرزمینش را جمع کرد و به آن ها گفت: هر نوزاد پسری که هنگام تولدش در دستان شما می افتد، باید کشته شود و اگر آن نوزاد دختر بود او را رها کنید، فرعون آن ها را به این کار دستور داد و آن ها هم آن را انجام میدادند. پس مرگ و کشتار در بین پیران بنی اسراییل به سرعت زیاد شد. سران قوم قبط نزد فرعون رفتند و گفتند: مرگ در بین قوم بنی اسراییل افتاده است و نوزادانشان کشته می شوند و بزرگانشان می میرند، نزدیک است که کار به ضرر ما تمام شود. پس فرعون دستور داد که یک سال نوزادانشان را بکشند و یک سال هم آن ها را رها کنند. که هارون در آن سالی که نوزادان را نمی کشتند متولد شد و موسی در سالی که نوزادان را می کشتند، متولد شد. و یاد کنید «إذ فرّقنا بکم البحر» یعنی بین دو آب را شکافتیم تا این که شما در میان آن حرکت کردید و شما در بین آن دو آب بودید در حالی که در جای خشک حرکت می کردید. و گفته شده: با داخل شدن شما در دریا آن را شکافتیم پس بین هر شکافی

من البحر طائفة منكم يسلكون طريقا يابسا فوقع الفرق بكم وَ أَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ لم يذكر فرعون لظهوره و ذكره في مواضع و يجوز أن يريد بآل فرعون نفسه.

وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ أي تشاهدون أنهم يغرقون و جملة القصة ما ذكره ابن عباس أن الله تعالي أوحي إلي موسي أن أسر ببني إسرائيل من مصر فسري موسي ببني إسرائيل ليلا فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ في ألف ألف حصان سوي الإناث و كان موسي في ستمائة ألف و عشرين ألفا فلما عاينهم فرعون قال إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ إلي قوله حاذِرُونَ فسري موسي ببني إسرائيل حتي هجموا علي البحر فالتفتوا فإذا هم برهج ⁽¹⁾دواب فرعون فقالوا يا موسي أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَ مِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا هذا البحر أمامنا و هذا فرعون قد رهقنا ⁽²⁾بمن معه فقال موسي عَسي رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَ يَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ فقال له يوشع بن نون بم أمرت قال أمرت أن أضرب بعصاي البحر قال اضرب و كان الله أوحي إلي البحر أن أطع موسي إذا ضربك قال فبات البحر له أفكل ⁽³⁾أي رعدة لا يدري في أي جوانبه يضربه فضرب بعصاه البحر فانفلق و ظهر اثنا عشر طريقا فكان لكل سبط منهم طريق يأخذون فيه فقالوا إنا لا نسلك طريقا نديا فأرسل الله ريح الصبا حتي جففت الطريق كما قال فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً فجروا فلما أخذوا في الطريق قال بعضهم لبعض ما لنا لا نري أصحابنا فقالوا لموسي أين أصحابنا فقال في طريق مثل طريقكم فقالوا لا نرضي حتي نراهم فقال موسي عليه السلام اللهم أعني علي أخلاقهم السيئة فأوحي الله إليه أن قل بعصاك ⁽⁴⁾هكذا و هكذا يمينا و شمالا فأشار بعصاه يمينا و شمالا فظهر كالكو ⁽⁵⁾ينظر منها بعضهم إلي بعض فلما انتهي فرعون إلي ساحل البحر و كان

از دریا گروهی از شما در مکانی خشک حرکت می کریدند و آن شکاف ها برای شما ایجاد شدند. «و أغرقنا آل فرعون» اسم فرعون به خاطر واضح بودن ذکر نکرد ولی در چند جای دیگر اسم او را ذکر کرده است و جایز است که منظور از آل فرعون خود فرعون می باشد.

«و أنتم تنظرون» یعنی غرق شدنشان را مشاهده می کردید. و قصه کامل آن را ابن عباس این گونه روایت می کند که: خداوند متعال به موسی وحی کرد که: قوم بنی اسراییل را از مصر بیرون ببر، پس موسی آن ها را شبانه خارج کرد و فرعون همراه هزار هزار اسب با مردانش - بدون زنان - آن ها را دنبال کرد، موسی که ششصد و بیست هزار نفر همراهش بود هنگامی که فرعون آن ها را دید، گفت: «إنّ هولاء لشرذمه قلیلون* وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ * وَإِنَّا لَجَمِیعٌ حَاذِرُونَ» سپس موسی بنی اسراییل را راهی کرد تا این که به دریا رسیدند ناگهان متوجه یک غبار بلندی که از سوارهای فرعون بلند می شد، شدند. سپس گفتند: ای موسی «أوذینا من قبل أن تأتینا و من بعد ما جئتنا» دریا جلوی ماست و فرعون هم با همراهانش از پشت به ما نزدیک می شود، موسی فرمود: «عسی ربّکم أن یهلک عدوّکم و یستخلفکم فی الأرض فینظر کیف تعملون». سپس یوشع بن نون به او گفت: چه دستوری از جانب خداوند دریافت کردی؟ فرمود: به من دستور داده شد که با عصا بر روی آب دریا بزنم. یوشع گفت: بزن و خداوند به دریا وحی کرده بود که هرگاه موسی با عصایش به تو زد، از او اطاعت بکن. پس لرزشی در بین دریا ایجاد شد نمی دانست که عصایش را به کدام طرفش می زند. سپس موسی با عصایش ضربه ای به دریا زد. سپس دریا شکافته شد و دوازده راه در بین آن آشکار شد که هر طایفه ای در یک راه مخصوص خودش عبور می کرد ولی آن ها گفتند: که ما از راه آبی و خیس عبور نمی کنیم. پس خداوند باد صبا را فرستاد و راه را برایشان خشک کرد. آن طور که خداوند فرمود: «فاضرب لهم طریقا فی البحر یبسا» پس راهی شدند هنگامی که در میانه راه بودند، از همدیگر پرسیدند: چرا دوستان دیگرمان را نمی بینیم؟ به موسی گفتند: دوستانمان کجا هستند؟ فرمود: در راهی به مانند راه شما حرکت می کنند. گفتند: که تا آن ها را نبینیم راضی نمی شویم. موسی فرمود: پروردگارا، مرا بر اخلاق بد این قوم یاری بفرما. خداوند وحی کرد که: به عصایت بگو که آن طور که می خواهی حرکت کند. پس با عصایش به طرف راست و چپ اشاره کرد. سپس سوراخ هایی ایجاد شدند که در میان آن ها همدیگر را می دیدند. هنگامی که فرعون بر روی اسب سیاهش به ساحل دریا رسیدند،

علي فرس حصان أدهم فهاب دخول الماء تمثل له جبرئيل علي فرس أنثي وديق ⁽¹⁾و تقحم البحر ⁽²⁾فلما رآها الحصان تقحم خلفها ثم تقحم قوم فرعون و ميكائيل يسوقهم فلما خرج آخر من كان مع موسي من البحر و دخل آخر من كان مع فرعون البحر أطبق الله عليهم الماء فغرقوا جميعا و نجا موسي و من معه ⁽³⁾.

وَ مَلَائِهِ أي أشراف قومه و ذوي الأمر منهم فَظَلَمُوا بِها أي ظلموا أنفسهم بجحدها و قيل فظلموا بها بوضعها غير مواضعها فجعلوا بدل الإيمان بها الكفر و الجحود قال وهب و كان اسم فرعون الوليد بن مصعب و هو فرعون يوسف ⁽⁴⁾و كان بين اليوم الذي دخل يوسف مصر و اليوم الذي دخلها موسي رسولا أربعمائة عام حَقِيقٌ عَلي أَنْ لا أَقُولَ عَلَي اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ أي حقيق علي ترك القول علي الله إلا الحق و قال الفراء علي بمعني الباء أي حقيق بأن لا أقول و قيل أي حريص علي أن لا أقول بِبَيِّنَةٍ أي بحجة و معجزة فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ أي فأطلق بني إسرائيل عن عقال التسخير و خلهم يرجعوا إلي الأرض المقدسة فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ أي حية عظيمة بين ظاهر أنه ثعبان بحيث لا يشتبه علي الناس و لم يكن مما يخيل أنه حية و ليس بحية.

و قيل إن العصا لما صارت حية أخذت قبة فرعون بين فكيها و كان ما بينهما ثمانون ذراعا فتضرع فرعون إلي موسي بعد أن وثب من سريره و هرب منها و أحدث و هرب الناس و دخل فرعون البيت و صاح يا موسي خذها و أنا أؤمن بك فأخذها موسي فعادت عصا عن ابن عباس و السدي و قيل كان طولها ثمانين ذراعا وَ نَزَعَ يَدَهُ قيل إن فرعون قال له هل معك آية أخري قال نعم فأدخل يده في جيبه و قيل تحت إبطه ثم نزعها أي أخرجها منه و أظهرها فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ أي لونها أبيض نوري و لها

ترسید از این که وارد دریا بشود. جبرئیل بر روی یک اسب ماده در حالی که وارد دریا می شد، بر وی نمایان شد هنگامی که فرعون، اسب ماده جبرئیل را دید که وارد دریا شدآن هم از پشتش حرکت کرد و وارد دریا شد سپس به دنبال آن ها قومش هم وارد دریا شد و میکاییل آن ها را به داخل دریا حرکت می داد هنگامی که آخرین نفر از یاران موسی در آن سوی دریا خارج شد و آخرین نفر از همراهان فرعون وارد دریا شد خداوند آب شکافته شده دریا را به روی هم قرار داد پس همه آن ها غرق شدند و موسی و یارانش نجات یافتند.⁽⁵⁾

«وملائه» یعنی بزرگان و کارگزاران قومش «فظلموا بها» یعنی با انکار آن به خودشان ظلم کردند. گفته شد: با قرار دادن آن در غیر از جایگاهش به آن ظلم کردند پس به جای ایمان به آن، کفر و انکار را قرار داده بودند. وهب می گوید: اسم فرعون، فرعون ولید بن مصعب است و منظور از او فرعون زمان حضرت یوسف است. و بین آن روزی که حضرت یوسف علیه السلام وارد مصر شد با روزی که موسی به عنوان فرستاده خداوند وارد آن شهر شد چهار صد سال فاصله بود. «حقیق علی أن لا اقول علی الله الا الحقّ» یعنی شایسته است که در مورد خداوند فقط سخن حق بگویم. فراء می گوید: «علی» حرف علی، معنی حرف جر باء را می دهد. یعنی شایسته است که نگویم و گفته شده که: یعنی مشتاق آنم که چیزی نگویم حریص است. «ببیّنة» یعنی همراه حجت و معجزه «فارسل معی بنی اسراییل» یعنی قوم بنی اسراییل را از بند بردگی رها کن و به آن ها اجازه بده تا به سرزمین مقدس بازگردند. «فإذا هی ثعبان مبین» یعنی یک مار بزرگ آشکار؛ و واضح بود که مار است به طوری که امر بر مردم مشتبه نمی شد و آنگونه نبود که کسی فکر کند که مار است و برعکس، فکر کند که مار نیست.

از ابن عباس و السدیّ روایت است که: آن عصا هنگامی که به مار تبدیل شد تخت فرعون را به دهانش گرفت که اندازه دهانش هشتاد زراع بود. فرعون به موسی التماس کرد و از روی تختش پرید و از آن جا فرار کرد و مردم هم به خاطر آن فرار کردند. فرعون داخل خانه اش شد و فریاد می زند که ای موسی، آن مار را بگیر من به تو ایمان می آورم. سپس موسی آن را گرفت و به عصا تبدیل شد. و گفته شده که: طول آن مار هشتاد زراع بوده است «و نزع یده» از ابن عباس و السدیّ روایت است که فرعون به او گفت: آیا نشانه ای دیگری داری؟ موسی فرمود: بله، سپس دستش را وارد گریبانش کرد و گفته شده: زیر بغلش، سپس آن را بیرون آورد. و به او نشان داد «فإذا هی بیضاء» که رنگ دستش سفید نورانی شده بود

شعاع يغلب نور الشمس و كان موسي آدم فيما يروي ثم أعاد اليد إلي كمه فعادت إلي لونها الأول عن ابن عباس و السدي و اختلف في عصاه فقيل أعطاه ملك حين توجه إلي مدين و قيل إن عصا آدم كانت من آس الجنة حين أهبط فكانت تدور بين أولاده حتي انتهت النوبة إلي شعيب و كانت ميراثا مع أربعين عصا كانت لآبائه فلما استأجر شعيب موسي أمره بدخول بيت فيه العصي و قال له خذ عصا من تلك العصي فوقع تلك العصا بيد موسي فاسترده شعيب و قال خذ غيرها حتي فعل ذلك ثلاث مرات في كل مرة تقع يده عليها دون غيرها فتركها في يده في المرة الرابعة فلما خرج من عنده متوجها إلي مصر و رأي نارا و أتي الشجرة فناداه الله تعالي أَنْ يا مُوسي إِنِّي أَنَا اللَّهُ و أمره بإلقائها فألقاها فصارت حية فولي هاربا فناداه الله سبحانه خُذْها وَ لا تَخَفْ فأدخل يده بين لحييها فعادت عصا فلما أتي فرعون ألقاها بين يديه علي ما تقدم بيانه و قيل كان الأنبياء يأخذون العصا تجنبا من الخيلاء ⁽¹⁾.

قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ لمن دونهم من الحاضرين إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ بالسحر يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ أي يريد أن يستميل بقلوب بني إسرائيل إلي نفسه و يتقوي بهم فيغلبكم بهم و يخرجوكم من بلدتكم فَما ذا تَأْمُرُونَ قيل إن هذا قول الأشراف بعضهم لبعض علي سبيل المشورة و يحتمل أن يكون قالوا ذلك لفرعون و إنما قالوا تأمرون بلفظ الجمع علي خطاب الملوك و يحتمل أيضا أن يكون قول فرعون لقومه فتقديره قال فرعون لهم فما ذا تأمرون قالُوا أي لفرعون أَرْجِهْ وَ أَخاهُ أي أخره و أخاه هارون و لا تعجل بالحكم فيهما بشي‌ء فتكون عجلتك حجة عليك و قيل أخره أي احبسه و الأول أصح وَ أَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ التي حولك حاشِرِينَ أي جامعين للسحرة يحشرون من يعلمونه منهم عن مجاهد و السدي و قيل هم أصحاب الشرط أرسلهم في حشر السحرة و كانوا اثنين و سبعين رجلا عن ابن عباس وَ جاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ و كانوا خمسة عشر ألفا و قيل ثمانين ألفا و قيل سبعين ألفا و قيل بضعا و ثلاثين ألفا و قيل كانوا اثنين و سبعين اثنان من القبط و هما رئيسا القوم و سبعون من بني إسرائيل

و شعاع نورش بیشتر از نور خورشید بود. و آن طور که روایت است رنگ پوست اصلی موسی سبزه بوده است. سپس دستش را دوباره داخل گریبانش کرد و به رنگ اولش تبدیل شد. و در مورد عصایش هم اختلاف نظر است. گفته شده: در مسیرش به طرف مدین یک پادشاه آن را به او داده بود و گفته شده آن همان عصای حضرت آدم است که از جنس درخت بهشتی است هنگامی که آدم به زمین هبوط می کند با خودش می آورد و بین اولادش دست به دست می گشت تا این که نبوت به شعیب رسید. آن عصا همراه چهل عصای دیگر از ارث پدری به شعیب رسید. هنگامی که شعیب موسی برای کار اجاره گرفت به او گفت: که وارد اتاق عصاها شو و یکی از آن عصاها را بردار که آن عصای آدم به دست موسی چسپید. شعیب آن را ازش گرفت و گفت: یکی دیگر را بردار، تا این که سه بار همین کار را تکرار کرد و هر بار همان به دست او می آمد و در آخر همان را به او داد. هنگامی که موسی از نزد شعیب به طرف مصر خارج شد آتشی را دید و درخت به سوی او آمد و خداوند وحی کرد که «یا موسی إنّی انا الله» و خداوند به او دستور داد که آن عصا را بیندازد هنگامی که آن را انداخت ناگهان به یک مار تبدیل شد و موسی از آن فرار کرد و خداوند به او وحی کرد که «خذها و لا تخف» سپس دستش را به طرف آن برد و به شکل عصا تبدیل شد هنگامی که فرعون نزد موسی آمد آن طور که ذکر کردیم آن را جلوی فرعون گذاشت. و گفته شده: که پیامبران به خاطر دوری از تکبر و غرور آن عصا را به دست می گرفتند.

«قال الملأ من قوم فرعون» به آن هایی که آن جا حاضر بودند. «إنّ هذا لساحر علیم» با جادوهایش «یرید أن یخرجکم من أرضکم» و یعنی می خواهد که دلهایی قوم بنی اسراییل را به طرف خودش بکشاند و با آنان تقویت شود و با آن ها بر شما چیره شود و شما را از سرزمین هایتان خارج کند. «فماذا تأمرون» گفته شده: که این کلام بزرگان قومشان بود که به عنوان مشورت به همدیگر می گفتند و احتمال دارد که این کلام را به فرعون گفته باشند و فقط به خاطر خطاب به پادشاه این لفظ «قالوا» را به صورت جمع به کار بردند و همچنین ممکن است که گفته فرعون به قومش باشد که تقدیرش این گونه باشد: قال فرعون لهم: «فماذا تأمرون» فرعون به آن ها گفت: «قالوا» به فرعون گفتند: در حکم دادن بر آن ها در مورد چیزی عجله نکن که همان عجله کردنت حجت علیه خودت می شود.

و گفته شده: أخّره یعنی او را زندانی بکن، که تفسیر اولی درست تر است. «و ارسل فی المدائن» که در اطرافت است. «حاشرین» ساحران را با هم جمع کن تا آن کسانی که علم آن را از او آموختند با هم جمع شوند؛ مجاهد و السدیّ آن را گفتند. گفته شد: آن ها اهل شرط گذاری بودند و آن ها را برای جمع گروه ساحران فرستاد، و هفتاد و دو نفر بودند، ابن عباس آن را گفت «و جاء السحرة فرعون» که پانزده هزار نفر بودند و گفته شد: هشتاد هزار و گفته شد: هفتاد هزار و گفته شد: سی و چند هزار نفر، و گفته شد: که هفتاد و دو نفر بوده اند که دو نفر از آن ها از قوم قبطی بودند که آن دو نفر رئیس قوم بودند و هفتاد نفر آن ها از بنی اسراییل بودند.

و قيل كانوا سبعين وَ إِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ أي و إنكم مع حصول الأجر لكم لمن المقربين إلي المنازل الجليلة.

قالُوا يا مُوسي أي قالت السحرة لموسي إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ ما معك من العصا أولا وَ إِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ لما معنا من العصي و الحبال أولا قالَ أَلْقُوا هذا أمر تهديد و تقريع سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ أي احتالوا في تحريك العصي و الحبال بما جعلوا فيها من الزيبق حتي تحركت بحرارة الشمس و غير ذلك من الحيل و أنواع التمويه و التلبيس و خيل إلي الناس أنها تتحرك علي ما تتحرك الحية وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ أي استدعوا رهبتهم حتي رهبهم الناس فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ أي فألقاها فصارت ثعبانا فإذا هي تبتلع ما يكذبون فيه أنها حيات فَوَقَعَ الْحَقُّ أي ظهر لأنهم لما رأوا تلك الآيات الباهرة علموا أنه أمر سماوي لا يقدر عليه غير الله تعالي فمنها قلب العصا حية و منها أكلها حبالهم و عصيهم مع كثرتها و منها فناء حبالهم و عصيهم في بطنه إما بالتفرق و إما بالفناء عند من جوزه و منها عودها عصا كما كانت من غير زيادة و لا نقصان و كل من هذه الأمور يعلم كل عاقل أنه لا يدخل تحت مقدور البشر فاعترفوا بالتوحيد و النبوة و صار إسلامهم حجة علي فرعون و قومه فَغُلِبُوا هُنالِكَ أي قهر فرعون و قومه عند ذلك المجمع و بهت فرعون و خلي سبيل موسي و من تبعه وَ انْقَلَبُوا صاغِرِينَ أي انصرفوا أذلاء مقهورين وَ أُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ ألهمهم الله ذلك.

و قيل إن موسي و هارون سجدا لله شكرا له علي ظهور الحق فاقتدوا بهما فسجدوا معهما و إنما قال ألقي علي ما لم يسم فاعله للإشارة إلي أنه ألقاهم ما رأوا من عظيم الآيات حيث لم يتمالكوا أنفسهم عند ذلك أن وقعوا ساجدين رَبِّ مُوسي وَ هارُونَ خصوهما لأنهما دعوا إلي الإيمان و لتفضيلها أو لئلا يتوهم متوهم أنهم سجدوا لفرعون لأنه كان يدعي أنه رب العالمين إِنَّ هذا لَمَكْرٌ أراد به التلبيس علي الناس و إيهامهم أن إيمان السحرة لم يكن عن علم و لكن لتواطؤ منهم ليذهبوا بأموالكم و ملككم فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ عاقبة أمركم لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ أي من كل شق طرفا قال الحسن هو أن يقطع اليد اليمني مع الرجل اليسري و قال غيره

و گفته شده: که هفتاد نفر بودند «و إنّکم لمن المقربین» یعنی شما با گرفتن اجرتان از مقربان خواهید بود، به جایگاه های بزرگ. «قالوا یا موسی» یعنی ساحران به موسی گفتند: «إمّا أن تلقی» عصایت را اول بندازی «و إمّا أن أکون نحن الملقین» یا این که ما اولا آن چه از عصا و طناب همراهمان است را بندازیم. «قال القوا» که این یک تهدید و به نوعی دست کم گرفتن آن هاست. «سحروا أعین النّاس» با مالیدن جیوه به عصاها و طناب ها که به وسیله تابش خورشید به آن ها به نوعی انسان فکر می کرد که به مانند مار حرکت می کردند و مردم را فریب می دادند و با حیله ها دیگری شبیه این ها و با انواع تقلب و فریب کاری «و استرهبوهم» خواستند آنان را بترسانند تا این که مردم از آن ها ترسیدند «فاذا هی تلقف ما یأفکون» یعنی عصایش را انداخت که ناگهان تبدیل به یک مار افعی شد و کسانی که آن ساحران با تزویر درست کرده بودند را بلعید. «فوقع الحقّ» یعنی حق آشکار شد چون آن ها هنگامی که آن نشانه های آشکار را دیدند فهمیدند که این یک کار آسمانی است و کسی غیر از خدا نمی تواند چنین کاری انجام دهد که یکی از آن کارها تبدیل عصا به مار بود و درگیری خوردن طناب ها و عصاهای زیاد ساحران دیگر و همچنین محوشدن همه طناب ها و عصاها در شکم مار یا به صورت پخش شدن و یا به صورت محوی کامل در نزد کسانی که آن را جایز می دانند و همچنین تبدیل شدن دوباره مار به عصا بدون هیچ تغییری، و هر عاقلی می داند که انجام این کارها در توان بشریت نیست پس به توحید و نبوت اعتراف کردند و ایمان آوردن آن ها دلیلی برای فرعون و قومش شد. «فغلبوا هنالک» یعنی فرعون و قومش در آن جمع شکست خوردند و فرعون بهت زده شد و موسی و پیروانش را به حال خود رها کرد. «و انقلبوا صاغرین» یعنی با حالت شکست خوردگان از آن جا رفتند. «و ألقی السّحره ساجدین» که خداوند این را به آن ها الهام کرده بود.

و گفته شده: موسی و هارون به خاطر آشکار شدن حق سجده شکر بردند و ساحران هم به آن ها اقتدا کردند و همراه آن ها سجده بردند. و به خاطر این فرموده «القی» به صورت مجهول آورده است تا اشاره ای باشد به این که آن نشانه های بزرگی که دیدند آن ها را به سجده برد به طوری که آن ها نتوانستند خودشان را کنترل کنند و بی اختیار سجده کنان افتادند. «ربّ موسی و هارون» به این خاطر خداوند را به این دو نفر اختصاص داده است، چون آن ها بودند که به ایمان آوردن به او دعوت می کردند و به خاطر برتری آن ها، یا به خاطر این که تا کسی شک نکند که آن ها به فرعون سجده کردند و چون فرعون ادعا می کرد که خدای جهان است. «إنّ هذا لمکر» که منظورش از آن فریب و اغفال مردم است که ایمان ساحران از روی علم و آگاهی نبوده است بلکه توطئه کرده بودند که اموال و ملکتان را ببرند. «فسوف تعلمون» نتیجه کارتان را «لأقطعنّ أیدیکم و أرجلکم من خلاف» یعنی از هر طرف بدنتان یکی از آن ها را قطع می کنم. حسن می گوید: به این گونه که دست راست با پای چپ قطع شود و دیگران می گویند:

و كذلك اليد اليسري مع الرجل اليمني قيل أول من قطع الرجل و صلب فرعون صلبهم في جذوع النخل علي شاطئ نهر مصر إِنَّا إِلي رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ راجعون إلي ربنا بالتوحيد و الإخلاص و الانقلاب إلي الله هو الانقلاب إلي جزائه و غرضهم التسلي في الصبر علي الشدة لما فيه من المثوبة مع مقابلة وعيده بوعيد أشد منه و هو عقاب الله وَ ما تَنْقِمُ مِنَّا أي و ما تطعن علينا و ما تكره منا إلا إيماننا بالله و تصديقنا بآياته التي جاءتنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً أي أصبب علينا الصبر عند القطع و الصلب حتي لا نرجع كفارا وَ تَوَفَّنا مُسْلِمِينَ أي وفقنا للثبات علي الإسلام إلي وقت الوفاة قالوا فصلبهم فرعون من يومه فكانوا أول النهار كفارا سحرة و آخر النهار شهداء بررة و قيل أيضا إنه لم يصل إليهم و عصمهم الله منه.

وَ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ لما أسلم السحرة أَ تَذَرُ مُوسي وَ قَوْمَهُ أي أ تتركهم أحياء ليظهروا خلافك و يدعوا الناس إلي مخالفتك ليغلبوا عليك فيفسد به ملكك و روي 17 عن ابن عباس أنه لما آمن السحرة أسلم من بني إسرائيل ستمائة ألف نفس و اتبعوه. قالَ مُوسي لِقَوْمِهِ قال ابن عباس كان فرعون يقتل أبناء بني إسرائيل فلما كان من أمر موسي ما كان أمر بإعادة القتل عليهم فشكا ذلك بنو إسرائيل إلي موسي فعند ذلك قال اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ في دفع بلاء فرعون عنكم وَ اصْبِرُوا علي دينكم يُورِثُها مَنْ يَشاءُ أي ينقلها إلي من يشاء نقل المواريث وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ أي تمسكوا بالتقوي فإن حسن العاقبة في الدارين للمتقين قالُوا أي بنو إسرائيل لموسي أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا أي عذبنا فرعون بقتل الأبناء و استخدام النساء قبل أن تأتينا بالرسالة وَ مِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا أيضا و يتوعدنا و يأخذ أموالنا و يكلفنا الأعمال الشاقة فلم ننتفع بمجيئك و هذا يدل علي أنه جري فيهم القتل و التعذيب مرتين قال الحسن كان فرعون يأخذ الجزية قبل مجي‌ء موسي و بعده من بني إسرائيل و هذا كان استبطاء منهم لما وعدهم موسي من النجاة فجدد لهم عليه السلام الوعد قالَ عَسي رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ و عسي من الله موجب ⁽¹⁾وَ يَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ أي يملككم ما كانوا يملكونه في الأرض من بعدهم فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ شكرا لما منحكم.

همچنین باید دست چپ با پای راست هم قطع شود و گفته شده: او اولین کسی بود که این کار را با مردم انجام داد و آن ها را بر نخل خرما در ساحل رود نیل به دار آویخته بود. «إنّا إلی ربّنا منقلبون» در حالت ایمان به توحید و با اخلاص به سوی پروردگارمان برمی گردیم، بازگشت به سوی خدا همان رسیدن به پاداش نیک اوست. و هدفشان تسلی دادن به خودشان در هنگام تحمل سختی شکنجه های فرعون بود که می خواستند تهدید فرعون به شکنجه دادنشان را با تهدید سخت تر به شکنجه دادن فرعون در آخرت جواب دهند. «و ما تنقم منّا» و این شکنجه های او بعد از این نشانه های خداوند که بر ما آشکار شدند نمی توانند ما را از ایمان به خداوند منصرف کنند. «ربّنا افرغ علینا صبرا» یعنی در هنگام قطع شدن دست و پایمان و اعداممان قدرت صبر را به ما عطا کن تا دوباره کافر نشویم. «و توفّنا مسلمین» یعنی ما را بر اسلاممان تا زمان مرگ ثابت قدم نگه دار. گفته اند: که فرعون همان روز آن ها را اعدام کرد در روز اول ساحران کافر ولی در آخر روز شهیدانی پاک بودند. و همچنین گفته شده که: دستش به آن ها نرسید و خداوند آن ها را از او حفظ کرد. ⁽²⁾«و قال الملأ من قوم فرعون» هنگامی که ساحران اسلام آوردند «أ تذر موسی و قومه» آیا آن ها را زنده نگه می داری تا مخالف تو کار کنند و مردم را به مخالفت تو دعوت کنند و در آخر بر تو چیره شوند و پادشاهیت نابود شود؟ و از ابن عباس روایت است که: فرعون فرزندان بنی اسراییل را می کشت ولی هنگامی که این معجزات موسی را دید دوباره چنین دستوری داد؛ سپس بنی اسراییل این را به نزد موسی شکایت کردند و موسی گفت: «استعینوا بالله» در دفع بلای فرعون از شما «واصبروا» بر دینتان «یورثها من یشاء» یعنی آن را به کسی می خواهد از طریق ارث انتقال می دهد. «و العاقبة للمتقین» یعنی باتقوا باشید چون عاقبت خیر درد و دنیا برای انسان های باتقواست. «قالوا» بنی اسراییل به موسی گفتند: «أوذینا من قبل أن تأتینا». فرعون با کشتن فرزندانمان و به کنیز گرفتن زنانمان قبل از این که رسالت خداوند را برایمان بیاوری ما را شکنجه می کرد «و من بعد ما جئتنا» همچنین ما را تهدید می کند و اموالمان را از ما می گیرد و ما را مجبور به انجام کارهای سخت می کند و ما با آمدن تو هم هیچ فایده ای نبردیم و این نشان می دهد که دوبار قتل و شکنجه در بین آن ها اتفاق افتاد. حسن می گوید: فرعون قبل و بعد از آمدن موسی از بنی اسراییل جزیه می گرفت و تا زمانی که موسی وعده نجات از فرعون را داد همچنان ادامه داشت. پس موسی وعده نجات را برایشان تازه کرد «عسی ربّکم أن یهلک عدوّکم» و امیدواری از سوی خداوند، ایجاب کننده است «و یستخلفکم فی الارض» و شما را بعد از آن ها مالک سرزمین خودتان بکند «فینظرکیف تعملون» تا شکری باشد در مقابل آن چه که به شما عطا می کند.

وَ لَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ اللام للقسم أي عاقبنا قوم فرعون بالجدوب و القحط فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ يعني الخصب و النعمة و السعة في الرزق و السلامة و العافية قالُوا لَنا هذِهِ أي إنا نستحق ذلك علي العادة الجارية لنا و لم يعلموا أنه من عند الله تعالي فيشكروه وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ أي جوع و بلاء و قحط المطر و ضيق الرزق و هلاك الثمر و المواشي يَطَّيَّرُوا أي يتطيروا و يتشأموا بِمُوسي وَ مَنْ مَعَهُ و قالوا ما رأينا شرا حتي رأيناكم أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ معناه ألا إن الشؤم الذي يلحقهم هو الذي وعدوا به من العقاب عند الله يفعل بهم في الآخرة لا ما ينالهم في الدنيا أو أن الله هو الذي يأتي بطائر البركة و طائر الشؤم من الخير و الشر و النفع و الضر فلو عقلوا لطلبوا الخير و السلامة من الشر من قبله و قيل أي ما تشأموا به محفوظ عليهم حتي يجازيهم الله به يوم القيامة وَ قالُوا أي قوم فرعون لموسي مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ أي أي شي‌ء تأتينا به من المعجزات لِتَسْحَرَنا بِها أي لتموه علينا بها حتي تنقلنا عن دين فرعون؟

فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَ ابْنُ جُبَيْرٍ وَ قَتَادَةُ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ وَ رَوَاهُ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ دَخَلَ حَدِيثُ بَعْضِهِمْ فِي بَعْضٍ قَالُوا لَمَّا آمَنَتِ السَّحَرَةُ وَ رَجَعَ فِرْعَوْنُ مَغْلُوباً وَ أَبَي هُوَ وَ قَوْمُهُ إِلَّا الْإِقَامَةَ عَلَي الْكُفْرِ قَالَ هَامَانُ لِفِرْعَوْنَ إِنَّ النَّاسَ قَدْ آمَنُوا بِمُوسَي فَانْظُرْ مَنْ دَخَلَ فِي دِينِهِ فَاحْبِسْهُ فَحَبَسَ كُلَّ مَنْ آمَنَ بِهِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَتَابَعَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِالْآيَاتِ وَ أَخَذَهُمْ بِالسِّنِينَ وَ نَقْصِ الثَّمَرَاتِ ثُمَّ بَعَثَ عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ فَخَرَّبَ دُورَهُمْ وَ مَسَاكِنَهُمْ حَتَّي خَرَجُوا إِلَي الْبَرِّيَّةِ وَ ضَرَبُوا الْخِيَامَ وَ امْتَلَأَتْ بُيُوتُ الْقِبْطِ مَاءً وَ لَمْ يَدْخُلْ بُيُوتَ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْمَاءِ قَطْرَةٌ وَ أَقَامَ الْمَاءُ عَلَي وَجْهِ أَرَضِيهِمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَي أَنْ يَحْرِثُوا فَقَالُوا لِمُوسَي ادْعُ لَنا رَبَّكَ أَنْ يَكْشِفَ عَنَّا الْمَطَرَ فَنُؤْمِنَ لَكَ وَ نُرْسِلَ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَدَعَا رَبَّهُ فَكَشَفَ ⁽¹⁾عَنْهُمُ الطُّوفَانَ فَلَمْ يُؤْمِنُوا وَ قَالَ هَامَانُ لِفِرْعَوْنَ لَئِنْ خَلَّيْتَ بَنِي إِسْرَائِيلَ غَلَبَكَ مُوسَي وَ أَزَالَ مُلْكَكَ وَ أَنْبَتَ اللَّهُ لَهُمْ فِي تِلْكَ السَّنَةِ مِنَ الْكَلَإِ وَ الزَّرْعِ وَ الثَّمَرِ مَا أَعْشَبَتْ بِهِ بِلَادُهُمْ وَ أَخْصَبَتْ فَقَالُوا مَا كَانَ هَذَا الْمَاءُ إِلَّا نِعْمَةً عَلَيْنَا وَ خِصْباً فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ

«و لقد أخذنا آل فرعون بالسنین» لام برای قسم است، یعنی قوم فرعون را با خشکسالی و قحطی عذاب دادیم «فإذا جاءتهم الحسنة» یعنی باروری و نعمت فراوانی در رزق و سلامتی و عافیت، «قالوا لنا هذه» یعنی ما خودمان در اصل مستحق این نعمت ها هستیم و نمی دانستند که این ها از جانب خداوند است و باید او را شکر کنند «و إن تصبهم سیئة» گرسنگی، مصیبت، قحطی باران و قحطی و نابودی میوه و حیوانات «یطیّروا» موسی و همراهانش را به فال شوم و بد می گرفتند و گفتند: زمانی که شما را می بینیم شر به طرف ما می آید. «ألا إنّما طائرهم عندالله» یعنی آن شوم و ضرری که گرفتار آن ها می شود همان عقوبت خداوندی است که به آن ها وعده داده شده است و در آخرت گرفتار آن ها می شود نه آن بلاهایی که در دنیا به سرشان می آید یا این که این خداوند است که برکت و شوم و خیر و شر و نفع و ضرر را برای آن ها می آرود. اگر عاقل باشند خیر و سلامت را از شر را از جانب او طلب می کنند و گفته شده: آن چیزی که آن را به فال بد می گیرند در کارنامه آن ها حفظ می شود تا آن ها را در روز قیامت به خاطر آن عقوبت دهد. «و قالوا» قوم فرعون به موسی گفتند: «مهما تأتنا به من آیة» چه معجزه ای برای ما می آوری «لتسحرنا بها» تا به وسیله آن ما را از دین فرعون برگردانی؟

«فأرسلنا علیهم الطوفان» ابن عباس و ابن جبیر و قتاده و محمد بن اسحاق گفتند و از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت است که سخن آنان با یکدیگر درآمیخت و گفتند: هنگامی که ساحران ایمان آوردند و فرعون شکست خورده برگشت و او و قومش خواستند که بر کفرشان بمانند، هامان به فرعون گفت: مردم به موسی ایمان آوردند ببین چه کسی به او ایمان آورده است، پس او را زندانی کن. پس فرعون هر کسی را که به موسی ایمان آورده بودند، زندانی کرد. سپس خداوند نشانه هایش را برای فرعونیان آشکار کرد، خشکسالی و قحطی را بر آن ها نازل کرد سپس بر آن ها طوفان فرستاد پس خانه و مسکن هایشان را خراب کرد تا این که به بیابان رفتند و آن جا چادر زدند و خانه های قبطی ها پر از آب شده بود ولی در خانه های بنی اسراییلیان حتی یک قطره آب نرفته بود و آب بر سطح زمین هایشان مانده بود و نمی توانستند چیزی بکارند پس به موسی گفتند: «ادع لنا ربّک» که آب را بر زمین ها و خانه هایمان بردارد تا به تو ایمان بیاوریم و بنی اسراییلی ها را آزاد کنیم. موسی در نزد خداوند دعا کرد و خداوند طوفان را بر آن ها برداشت ولی ایمان نیاوردند و هامان به فرعون گفت: اگر بنی اسراییلی ها را آزاد کنی، موسی بر تو چیره می شود و پادشاهیت را نابود می کند و خداوند در آن سال علف و زراعت و میوه های زیادی را برایشان رویاند به طوری که کل سرزمینشان سبز و حاصلخیز کرد و گفتند: آن بارانی که سال گذشته بارید برای ما نعمت و حاصل خیزی آورد پس خداوند در سال دوم به روایت علی بن

إِبْرَاهِيمَ وَ فِي الشَّهْرِ الثَّانِي عَنْ غَيْرِهِ مِنَ المُفَسِّرِينَ الْجَرَادَ فَجَرَّدَتْ زُرُوعَهُمْ وَ أَشْجَارَهُمْ حَتَّي كَانَتْ تُجَرِّدُ شُعُورَهُمْ وَ لِحَاهُمْ وَ تَأْكُلُ الْأَبْوَابَ وَ الثِّيَابَ وَ الْأَمْتِعَةَ وَ كَانَتْ لَا تَدْخُلُ بُيُوتَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَ لَا يُصِيبُهُمْ مِنْ ذَلِكَ شَيْ‌ءٌ فَعَجُّوا وَ ضَجُّوا وَ جَزِعَ فِرْعَوْنُ مِنْ ذَلِكَ جَزَعاً شَدِيداً وَ قَالَ يا مُوسَي ادْعُ لَنا رَبَّكَ أَنْ يَكُفَّ عَنَّا الْجَرَادَ حَتَّي أُخَلِّيَ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَدَعَا مُوسَي رَبَّهُ فَكَفَّ عَنْهُمُ الْجَرَادَ بَعْدَ مَا أَقَامَ عَلَيْهِمْ سَبْعَةَ أَيَّامٍ مِنَ السَّبْتِ إِلَي السَّبْتِ.

و قيل إن موسي عليه السلام برز إلي الفضاء فأشار بعصاه نحو المشرق و المغرب فرجعت الجراد من حيث جاءت حتي كأن لم يكن قط و لم يدع هامان فرعون أن يخلي عن بني إسرائيل فأنزل الله عليهم في السنة الثالثة في رواية علي بن إبراهيم و في الشهر الثالث عن غيره من المفسرين القمل و هو الجراد الصغار الذي لا أجنحة له و هو شر ما يكون و أخبثه فأتي علي زروعهم كلها و اجتثها ⁽¹⁾من أصلها فذهب زروعهم و لحس الأرض كلها ⁽²⁾.

و قيل أمر موسي عليه السلام أن يمشي إلي كثيب أعفر ⁽³⁾بقرية من قري مصر تدعي عين الشمس فأتاه فضربه بعصاه فانثال ⁽⁴⁾عليهم قملا فكان يدخل بين ثوب أحدهم فيعضه و كان يأكل أحدهم الطعام فيمتلئ قملا.

قال ابن جبير القمل السوس الذي يخرج من الحبوب فكان الرجل يخرج عشرة أجربة إلي الرحي فلا يرد منها ثلاثة أقفزة فلم يصابوا ببلاء كان أشد عليهم من القمل و أخذت أشعارهم و أبشارهم و أشفار عيونهم و حواجبهم و لزمت جلودهم كأنها الجدري ⁽⁵⁾عليهم و منعتهم النور و القرار فصرخوا و صاحوا فقال فرعون لموسي ادع لنا ربك لئن كشف عنا القمل لأكفن عن بني إسرائيل فدعا موسي عليه السلام حتي

ابراهیم و به روایت دیگر مفسران در ماه دوم همان سال، برایشان ملخ فرستاد و کل زراعت و درخت هایشان را خوردند حتی نزدیک بود موها و ریش هایشان را بخورند، آن ملخ ها درها، لباس ها و وسایلشان را خوردند ولی وارد خانه های بنی اسراییلی ها نمی شدند و آن ها گرفتار ضرر نمی شدند، سپس ناله کردند و درمانده شدند و فرعون از این بلای سخت غمگین شد و گفت: «یا موسی ادع لنا ربّک» که خداوند ملخ ها را از این جا ببرد تا بنی اسراییلی ها را آزاد کنیم. موسی دعا کرد و خداوند ملخ ها را از آن ها دور کرد در حالی که هفت روز از شنبه تا شنبه، سرزمینشان را غارت کرده بودند.

و گفته شده: موسی از زمین بلند شد و به هوا پرید و در آن جا با عصایش به طرف غرب و شرق زمین اشاره کرد، سپس ملخ ها به همان جایی که آمده بودند، رفتند، به طوری که انگار وجود نداشتند. ولی هامان اجازه نداد که فرعون بنی اسراییلی ها را آزاد کند و خداوند هم در سال سوم به روایت علی بن ابراهیم در ماه سوم و به روایت دیگر مفسران شپش را برایشان فرستاد که از ملخ کوچک تر است و بال پرواز ندارد و این ها بدترین و کثیف ترین هستند. پس بر زراعت هایشان حمله کردند و آن ها را ریشه کن کردند سپس زراعت ایشان از بین رفت و همه زمین را نابود کردند. و گفته شده که: به موسی دستور داده شد که بر روی یک تپه سفید در یکی از روستاهای مصر به اسم عین شمس برود، پس به آن جا رفت و با عصایش ضربه ای به آن زد. سپس شپش ها از درون آن سرازیر شدند که داخل لباس های آن ها می رفتند و آن ها را نیش می زدند یا این که اگر کسی از آن ها غذا می خورد در همان لحظه غذایش پر از شپش می شد. ابن جبیره می گوید: قمل، حشره ای که از حبوبات بیرون می آید این طور بود که کسی از آن ها ده گونی از حبوبات را در سنگ آسیاب می ریخت ولی فقط سه مشت از آن بیرون می آورد و بلای شپش بزرگ ترین بلایی بود که بر سر آن ها آمد. سپس همه وجودشان از موها و صورت و پلک ها و ابروهایشان از آن ها پر شده بود و پوستشان به مانند کسی شده بود که بیماری آبله گرفته است و آرام و قرارشان را از دست داده بودند، پس فریاد کشیدند و داد زدند و فرعون به موسی گفت: برایمان دعا کن تا خداوند این شپش ها را از ما دور کند و ما هم بنی اسراییل را از زندان آزاد کنیم. موسی نیز دعا کرد

ذهب القمل بعد ما أقام عندهم سبعة أيام من السبت إلي السبت فنكثوا فأنزل الله عليهم في السنة الرابعة و قيل في الشهر الرابع الضفادع فكانت تكون في طعامهم و شرابهم و امتلأت منها بيوتهم و أبنيتهم فلا يكشف أحدهم ثوبا و لا إناء و لا طعاما و لا شرابا إلا وجد فيه الضفادع و كانت تثب في قدورهم فتفسد عليهم ما فيها و كان الرجل يجلس إلي ذقنه من الضفادع ⁽¹⁾و يهم أن يتكلم فيثب الضفدع في فيه و يفتح فاه لأكلته فيسبق الضفدع أكلته إلي فيه فلقوا منها أذي شديدا فلما رأوا ذلك بكوا و شكوا إلي موسي و قالوا هذه المرة نتوب و لا نعود فادع الله أن يذهب عنا الضفادع فإنا نؤمن بك و نرسل معك بني إسرائيل فأخذ عهودهم و مواثيقهم ثم دعا ربه فكشف عنهم الضفادع بعد ما أقام عليهم سبعا من السبت إلي السبت ثم نقضوا العهد و عادوا لكفرهم فلما كانت السنة الخامسة أرسل الله عليهم الدم فسال ماء النيل عليهم دما فكان القبطي يراه دما و الإسرائيلي يراه ماء فإذا شربه الإسرائيلي كان ماء و إذا شربه القبطي كان دما و كان القبطي يقول للإسرائيلي خذ الماء في فيك و صبه في في فكان إذا صبه في فم القبطي تحول دما و إن فرعون اعتراه العطش حتي إنه ليضطر إلي مضغ الأشجار الرطبة فإذا مضغها يصير ماؤها في فيه دما فمكثوا في ذلك سبعة أيام لا يأكلون إلا الدم و لا يشربون إلا الدم.

قال زيد بن أسلم الدم الذي سلط عليهم كان الرعاف فأتوا موسي فقالوا ادع لنا ربك يكشف عنا هذا الدم فنؤمن لك و نرسل معك بني إسرائيل فلما دفع الله عنهم الدم لم يؤمنوا و لم يخلوا عن بني إسرائيل وَ لَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ أي العذاب و هو ما نزل بهم من الطوفان و غيره و قيل هو الطاعون أصابهم فمات من القبط سبعون ألف إنسان و هو العذاب السادس عن ابن جبير و مثله مَا رُوِيَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ أَصَابَهُمْ ثَلْجٌ أَحْمَرُ فَمَاتُوا فِيهِ وَ جَزِعُوا.

قالُوا أي فرعون و قومه يا مُوسَي ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ أي بما تقدم إليك أن تدعوه به فإنه يجيبك كما أجابك في آياتك أو بما عهد إليك أنا لو آمنا لرفع

و شپش ها که هفت روز از شنبه تا شنبه، در آن جا مانده بودند از سرزمینشان خارج شدند. سپس خداوند در سال چهارم و گفته شده در ماه چهارم برایشان قورباغه فرستاد که در غذا و آبشان وارد می شد و خانه و مسکن هایشان پر از آن شده بود. و آن ها هر لباس و ظرف و غذا و شرابی را باز می کردند در آن قورباغه ای وجود داشت و به درون ظرف های غذای آن ها می پرید و هر چه در آن بود را فاسد می کرد. قورباغه ها بر چانه آن ها می نشستند اگر یکی از آن ها می خواست که حرف بزند قورباغه به درون دهان آن می پرید دهانش را باز می کرد تا لقمه غذایش را بخورد ولی قورباغه زودتر از لقمه اش به دهانش می پرید، فرعونیان از این قورباغه ها خیلی خسته شده بودند، هنگامی که این را دیدند، گریه کردند و نزد موسی شکایت بردند و گفتند: این بار توبه می کنیم و به گناه خود باز نمی گردیم دعا کن تا خداوند قورباغه ها را از ما دور کند سپس ما هم به تو ایمان می آوریم و بنی اسراییلی ها را آزاد می کنیم. موسی از آن ها عهد و پیمان گرفت سپس برای آن ها دعا کرد و خداوند قورباغه ها را از سرزمینشان برداشت در حالی که هفت روز از شنبه تا شنبه، در آن جا بودند سپس دوباره عهدشان را شکستند و به کفرشان برگشتند. در سال پنجم خداوند برای آن ها خون فرستاد و آب رود نیل برایشان خون شده بود، قبطی ها آن را خون می دیدند ولی بنی اسراییلی ها آن را آب می دیدند اگر بنی اسراییلی آن را می نوشید برایش آب بود ولی اگر قبطی آن را می نوشید خون بود. قبطی ها به اسراییلی ها می گفتند: آب را در دهان خود بریز بعد همان آب را در دهان من بریز، هنگامی که آب دهان خودش را به دهان قبطی می ریخت به خون تبدیل می شد. تشنگی بر فرعون فائق آمده بود تا حدی که مجبور بود درختان تر را میک بزند و هر وقت آن را می مکید آب درخت در دهانش تبدیل به خون می شد در این حالت هفت روز صبر کردند و فقط خون می خوردند و می آشامیدند.

زید بن اسلم می گوید: خونی که بر آن ها مسلط شده بود خون دماغ بود. نزد موسی آمدند و گفتند: به خداوند دعا کن تا این خون را در میان ما بردارد ما هم به تو ایمان می آوریم و بنی اسراییل را نیز آزاد می کنیم. هنگامی که خداوند خون را در میان آن ها برداشت ایمان نیاوردند و بنی اسراییلی ها را آزاد نکردند «و لمّا و قع علیهم الرجز» هنگامی که عذاب طوفان که بر آن ها نازل شد و گفته شده: آن عذاب طاعون بود که بر آن ها نازل شد و هفتاد هزار قبطی را کشت، که این عذاب، ششمین عذابی است که بر آن ها نازل شده بود. از ابن جبیر نقل شده است. و مانند این روایت از امام صادق علیه السلام روایت شده است که برف قرمزی بر آن ها نازل شد که به سبب آن ها بعضی از آن ها مردند و از سختی آن ناله می کردند. «قالوا» فرعون و قومش گفتند: «یا موسی ادع لنا ربّک بما عهد عندک» با آن شرایطی که قبلا دعا می کردی چون قبلا هم تو را در آیاتت اجابت می کرد یا این که با این شرط که اگر ما ایمان بیاوریم آن عذاب از ما برداشته می شود

عنا العذاب أو بما عهد عندك من النبوة فالباء للقسم إِلي أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ يعني الأجل الذي غرقهم الله فيه إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ أي ينقضون العهد فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ أي فجازيناهم علي سوء صنيعهم فِي الْيَمِّ أي البحر وَ كانُوا عَنْها غافِلِينَ أي عن نزول العذاب بهم أو المعني أنا عاقبناهم بتكذيبهم و تعرضهم لأسباب الغفلة و عملهم عمل الغافل عنها.

وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ يعني بني إسرائيل فإن القبط كانوا يستضعفونهم فأورثهم الله بأن مكنهم و حكم لهم بالتصرف بعد إهلاك فرعون و قومه فكأنهم ورثوا منهم مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا التي كانوا فيها يعني جهات الشرق و الغرب منها يريد به ملك فرعون من أدناه إلي أقصاه و قيل هي أرض الشام و مصر و قيل هي أرض الشام شرقها و غربها و قيل أرض مصر قال الزجاج كان من بني إسرائيل داود و سليمان ملكوا الأرض الَّتِي بارَكْنا فِيها بإخراج الزروع و الثمار و سائر صنوف النبات و الأشجار و العيون و الأنهار و ضروب المنافع وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْني عَلي بَنِي إِسْرائِيلَ أي صح كلام ربك بإنجاز الوعد بإهلاك عدوهم و استخلافهم في الأرض و قيل وعد الجنة بِما صَبَرُوا علي أذي فرعون و قومه وَ دَمَّرْنا ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ أي أهلكنا ما كانوا يبنون من الأبنية و القصور و الديار وَ ما كانُوا يَعْرِشُونَ من الأشجار و الأعناب و الثمار أو يسقفون من القصور و البيوت ⁽¹⁾.

فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا أي ما أتي به من المعجزات و البراهين أَ تَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ أي إنه لسحر فاستأنف إنكارا و قال أَ سِحْرٌ هذا وَ لا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ أي لا يظفرون بحجة لِتَلْفِتَنا أي لتصرفنا وَ تَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ أي الملك و العظمة و السلطان فِي الْأَرْضِ أي في أرض مصر أو الأعم بِكُلِّ ساحِرٍ إنما فعل ذلك للجهل بأن ما أتي به موسي عليه السلام من عند الله و ليس بسحر و بعد ذلك علم فعاند و قيل علم أنه ليس بسحر و لكنه ظن أن السحر يقاربه مقاربة تشبيه وَ يُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ أي يظهره و يثبته و ينصر أهله بِكَلِماتِهِ أي بمواعيده و قيل بكلامه الذي يتبين به

یا با آن عهد پیامبری که در نزد توست. حرف باء برای قسم است. «إلی أجل هم بالغوه» یعنی مدتی که خدا آنان را در آن مدت غرق کرد «إذا هم ینکثون» عهدشان را می شکستند. «فانتقمنا منهم» پس به خاطر کردار بدشان آن ها را مجازات دادیم «فی الیمّ» در دریا «و کانوا عنها غافلین» و آن ها از نازل شدن عذاب غافل بودند یا این که، ما آن ها را به خاطر تکذیب کردنشان و غافل شدنشان و خود را به غفلت انداختن آن ها را عقوبت دادیم. «و أورثنا القوم الذین کانوا یستضعفون» یعنی بنی اسراییل، چون قبطی ها آن ها را ضعیف کرده بودند و خداوند بعد از نابود شدن فرعون و قومش سرزمین و حکومتشان را به آن ها بازگرداند و آن را از فرعونیان گرفتند. «مشارق الأرض و مغاربها» آن مکان هایی که در آن بودند، جهت های شرق و غرب آن که منظورش کل سرزمین فرعون از اول تا آخر می باشد. و گفته شده که: منظور سرزمین شام و مصر است. و گفته شده: سرزمین مصر. زجاج می گوید: در بین بنی اسراییل داوود و سلیمان به حکومت رسیدند «التی بارکنا فیها» با تولید زراعت ها و میوه ها و نباتات و درختان دیگر و چشمه ها و رودها و دیگر انواع منافع «و تمّت کلمة ربّک الحسنی علی بنی اسرائیل» یعنی وعده خداوند مبتنی بر نابود کردن دشمنشان و به حکومت رسیدنشان به حقیقت پیوست. و گفته شده: به خاطر صبری که بر شکنجه های فرعون و قومش داشتند به آن ها وعده بهشت داده شد. «و دمرّنا ما کان یصنع و قومه» و هر آن چه را که فرعونیان از کاخ و شهر و خانه درست می کردند، نابود می کردیم «و ما کانوا یعرشون» و آن چه از درخت و انگور و میوه ها می کاشتند را نابود می کردیم، یا آن چه سقف می زدند از کاخ ها و خانه هایشان.⁽²⁾«فلمّا جاءهم الحقّ من عندنا» آن معجزه ها و نشانه هایی را که برای آن ها آوردند «أ تقولون للحقّ لمّا جاءکم» که آن سحر بوده، پس با جمله استینافیّه، انکار را آورد و فرمود: «أ سحر هذا و لا یفلح الساحرون» یعنی با دلیل هایی که می آورند پیروز نمی شوند «لتلفتنا» یعنی به خاطر کمک های ما «و تکون لکم الکبریاء» یعنی حکومت و عظمت و قدرت برای شماست. «فی الأرض» یعنی در سرزمین مصر یا در همه دنیا. «بکل ساحر» چون به آن چیزی که موسی از طرف خداوند آورده بود، و می دانست که سحر نیست ناآگاه بود ولی بعد از آن که فهمید با او دشمنی کرد. و گفته شده: فهمید که آن سحر نیست ولی فکر کرد که چیزی شبیه به سحر است. «و یحقّ الله الحقّ» یعنی حق را آشکار و استوار می کند و اهل آن را پیروز می کند. «بکلماته» با وعده هایش و گفته شده که: با کلامی که به وسیله آن

معاني الآيات التي آتاها نبيه و قيل بما سبق من حكمه في اللوح المحفوظ بأن ذلك سيكون إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ أي أولاد من قوم فرعون أو من قوم موسي و هم بنو إسرائيل الذين كانوا بمصر و اختلف من قال بالأول فقيل إنهم قوم كانت أمهاتهم من بني إسرائيل و آباؤهم من القبط فاتبعوا أمهاتهم و أخوالهم عن ابن عباس و قيل إنهم ناس يسير من قوم فرعون منهم امرأة فرعون و مؤمن آل فرعون و جاريته ⁽¹⁾و امرأة هي ماشطة امرأة فرعون و قيل إنهم بعض أولاد القبط لم يستجب آباؤهم موسي عليه السلام و اختلف من قال بالثاني فقيل هم جماعة من بني إسرائيل أخذهم فرعون بتعلم السحر و جعلهم من أصحابه فآمنوا بموسي و قيل أراد مؤمني بني إسرائيل و كانوا ستمائة ألف و كان يعقوب دخل مصر منهم باثنين و سبعين إنسانا فتوالدوا حتي بلغوا ستمائة ألف و إنما سماهم ذرية علي وجه التصغير لضعفهم عن ابن عباس في رواية أخري و قال مجاهد أراد بهم أولاد الذين أرسل إليهم موسي عليه السلام من بني إسرائيل لطول الزمان هلك الآباء و بقي الأبناء عَلي خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ يعني آمنوا و هم خائفون من معرة ⁽²⁾فرعون وَ مَلَائِهِمْ أي رؤسائهم أَنْ يَفْتِنَهُمْ أي يصرفهم عن الدين بأن يمتحنهم بمحنة لا يملكنهم الصبر عليها فينصرفون عن الدين لَعالٍ فِي الْأَرْضِ أي مستكبر طاغ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ أي المجاوزين الحد في العصيان لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً أي لا تمكن الظالمين من ظلمنا بما يحملنا علي إظهار الانصراف عن ديننا أو لا تظهرهم علينا فيفتتن بنا الكفار و يقولوا لو كانوا علي الحق لما ظهرنا عليهم.

وَ رَوَي زُرَارَةُ وَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنَّ مَعْنَاهُ لَا تُسَلِّطْهُمْ عَلَيْنَا فَتَفْتِنَهُمْ بِنَا. أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما أي اتخذا لمن آمن بكما بِمِصْرَ بُيُوتاً يسكنونها و يأوون إليها وَ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ سيأتي تفسيره زِينَةً من الحلي و الثياب و قيل الزينة الجمال و صحة البدن و طول القامة و حسن الصورة و أموالا يتعظمون بها في الحياة الدنيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا اللام للعاقبة و قيل معناه لئلا يضلوا فحذفت لا رَبَّنَا اطْمِسْ المراد

نشانه هایی را که پیامبرانش می آورند را روشن می کند. و گفته شده: با آن حکمی که قبلا در لوح محفوظ آمده است، که این کار اتفاق می افتاد. «إلّا ذریّة من قومه» یعنی افرادی از قوم فرعون یا افرادی از قوم موسی، یعنی بنی اسرائیلی هایی که در سرزمین مصر بودند و کسانی که وجه اول را گفتند در مورد آن اختلاف دارند و گفته شده: قومی بودند که مادرانشان از بنی اسراییل و پدرانشان از قبط بودند پس راه مادران و دایی هایشان را ادامه دادند این از ابن عباس است. و گفته شده: مردمانی هستند که از قوم فرعون هستند از جمله: زن فرعون و مؤمن آل فرعون و کنیز او و زنی که مامور شانه کردن موهای زن فرعون بود. و گفته شده: آن ها بعضی از فرزندان قوم قبط بودند که پدرانشان موسی را قبول نکردند. و کسانی که وجه دوم را گفتند نیز در این مورد اختلاف دارند و گفته شده: آن ها گروهی از بنی اسراییل بودند که فرعون سحر را به آن ها آموزش داده بود و آن ها را جزء یاران خودش قرار داده بود ولی به موسی ایمان آوردند و گفته شده: که منظور از آن مؤمنان قوم بنی اسراییل بودند که تعداد آن ها ششصد هزار نفر بودند و یعقوب هفتاد و دو نفر از آنان را وارد مصر کرد پس زاد و ولد کردند و به ششصد هزار نفر رسیدند به خاطر این به آن ها ذریه گفت چون در مقابل کافران کم و ضعیف بودند. این از ابن عباس روایت شده است. مجاهد می گوید: منظور از آن ها فرزندان کسانی هستند که موسی بر آن ها پیامبر مبعوث شد و به خاطر گذشت زمان پدرانشان مردند و فرزندانشان باقی ماندند. «علی خوف من فرعون» آن ها ایمان آوردند ولی از شکنجه های فرعون می ترسیدند. «ملائهم» یعنی بزرگانشان «أن یفتنهم» آن ها را از دین خارج کند این طور که آن ها را با سختی امتحان کند و برآن سختی تحمل نداشته باشد و از دینشان برگردند. «لعال فی الأرض» یعنی فردی مستکبر و طاغوت «و إنّه لمن المسرفین» یعنی کسانی که در گناه کردن از حد تجاوز کردند «لا تجعلنا فتنة» یعنی این امکان را به ظالمان مده تا بما ظلم کنند و ما را مجبور کنند که از دینمان برگردیم یا کافران را بر ما چیره مکن تا از پیروزی خود فریب بخورند و بگویند: اگر حق با آن ها بود ما نمی توانستیم بر آن ها چیره شویم.

امام باقر علیه السلام و امام صادق علیهما السلام می فرمایند: به این معناست که آن ها را بر ما غالب نکن تا آن ها را با ما بیازمایی «أن تبوّأ لقومکما» بگیرید برای آن مردمی که به شما ایمان آوردند در مصر «بیوتا» در آن ساکن شوند و به آن پناه ببرند «و اجعلوا بیوتکم» تفسیر این بعدا خواهد آمد. «زینة» از زیورآلات و لباس. گفته شده؛ و الزینه یعنی زیبایی و سلامتی جسم و بلند قامتی و زیبارویی، و اموالی که به وسیله آن ها در دنیا خودشان را بزرگ جلوه می دهند. «ربّنا لیضلّوا» لام برای نشان دادن نتیجه است و گفته شده معنای آن این است که: تا گمراه نشوند و حرف نفی لا حذف شده است. و «ربّنا اطمس» منظور

بالطمس علي الأموال تغييرها عن جهتها إلي جهة لا ينتفع بها قال عامة أهل التفسير صارت جميع أموالهم حجارة حتي السكر و الفانيذ ⁽¹⁾وَ اشْدُدْ عَلي قُلُوبِهِمْ أي ثبتهم علي المقام ببلدهم بعد إهلاك أموالهم فيكون ذلك أشد عليهم و قيل أي أمتهم و أهلكهم بعد سلب أموالهم و قيل إنه عبارة عن الخذلان و الطبع فَلا يُؤْمِنُوا يحتمل النصب و الجزم فأما النصب فعلي جواب صيغة الأمر بالفاء أو بالعطف علي ليضلوا و ما بينهما اعتراض و أما الجزم فعلي وجه الدعاء عليهم و قيل إن معناه فلا يؤمنون إيمان اختيار أصلا قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما قال ابن جريح مكث فرعون بعد هذا الدعاء أربعين سنة و روي ذلك عن أبي عبد الله عليه السلام. فَاسْتَقِيما أي فاثبتا علي ما أمرتما به من دعاء الناس إلي الإيمان بَغْياً وَ عَدْواً أي ليبغوا عليهم و يظلموهم قالَ آمَنْتُ كان ذلك إيمان إلجاء لا يستحق به الثواب فلم ينفعه آلْآنَ أي قيل له الآن آمنت حين لم ينفع الإيمان و قد عصيت بترك الإيمان في حال ينفعك فهلا آمنت قبل ذلك وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ في الأرض و القائل جبرئيل أو هو الله تعالي فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ قال أكثر المفسرين معناه لما أغرق الله تعالي فرعون و قومه أنكر بعض بني إسرائيل غرق فرعون و قالوا هو أعظم شأنا من أن يغرق فأخرجه الله حتي رأوه فذلك قوله فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ أي نلقيك علي نجوة من الأرض و هي المكان المرتفع بجسدك من غير روح و ذلك أنه طفا عريانا ⁽²⁾و قيل معناه نخلصك من البحر و أنت ميت و البدن الدرع قال ابن عباس كانت عليه درع من ذهب يعرف بها فالمعني نرفعك فوق الماء بدرعك المشهورة ليعرفوك بها لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً أي نكالا مُبَوَّأَ صِدْقٍ أي مكناهم مكانا محمودا و هو بيت المقدس و الشام و قال الحسن يريد به مصر و ذلك أن موسي عبر ببني إسرائيل البحر ثانيا و رجع إلي مصر و تبوأ مساكن آل فرعون فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّي جاءَهُمُ الْعِلْمُ أي اليهود ما اختلفوا في تصديق محمد صلي الله عليه و آله حتي جاءهم العلم و هو القرآن أو العلم بحقيته أو ما اختلف بنو إسرائيل إلا بعد ما جاءهم الحق علي يد موسي و هارون فإنهم

از الطمس علی الاموال این است که تغییر یافتن آن از صورتی به صورت دیگر هیچ فایده ای ندارد. اکثر مفسران می گویند: همه اموالشان حتی قند و حلوای آن ها به شکل سنگ درآمد. «و اشدد علی قلوبهم» یعنی بعد از نابود شدن همه اموالشان، آن ها را بر اقامت در سرزمینشان ثابت کن که این برایشان سخت تر است. و گفته شده: بعد از بین رفتن اموالشان خودشان را نیز بمیران و نابود کن. و گفته شده: آن عبارت است از درماندگی و مُهر زدن «فلا یومنوا» که احتمال نصب و جزم را دارد، نصب زمانی است که آن را جواب صیغه امر بگیریم و همراه فاء می آید یا این که عطف بر فعل «لیظلّوا» است و هر کلام بین آن جمله معترضه است. و اما جزم زمانی است که آن را به صورت دعا بگیریم و گفته شده معنایش این است که: یعنی ایمانشان اصلا ایمانی اختیاری نیست.

«قد أجیبت دعوتکما» این جریح می گوید: فرعون بعد از این دعا چهل سال در آن جا ماند و این از امام صادق علیه السلام روایت شده است. «فاستقیما» پس به آن چه که که به آن مأمور شده اید و آن دعوت مردم به ایمان است ثابت قدم باشید. «بغیا و عدوا» تا بر آن ها ظلم و ستم کنند. «قال آمنت» این ایمان آوردنش به خاطر مصون ماندنش بود و مستحق پاداش نبود و فایده ای هم برایش ندارد. «الان» یعنی به او گفته شد: الان ایمان آوردی. زمانی که ایمان آوردنت دیگر فایده ای ندارد و هنگامی که ایمان برایت فایده داشت آن را رها کرده بودی. چرا قبل از این ایمان نیاوردی؟ «و کنت من المفسدین» در زمین جز انسان فاسد نبودی این کلام را جبرئیل یا خود خداوند به او فرمود: «فالیوم ننجیک ببدنک». بیشتر مفسران می گویند: یعنی هنگامی که خداوند فرعون و قومش را غرق کرد بعضی از بنی اسراییلی ها غرق شدن فرعون را انکار کردند و گفتند: او بزرگتر از این بود که غرق شود پس خداوند جسم او را بیرون آورد تا او را ببینند به خاطر این فرمود: «فالیوم ننجیک» تو را بر روی زمین انداختیم، جسدت را خالی از روح بر مکانی مرتفع از سطح زمین قرار دادیم؛ چرا که او عریان بر روی آب مانده بود و گفته شده یعنی تو را از آب بیرون می آوریم ولی تو مرده ای. البدن یعنی: زره، ابن عباس می گوید: یک زره از طلا در تنش بود که با آن شناخته می شد. یعنی: تو را با زره مشهورت بر روی آب قرار می دهیم تا تو را با آن بشناسند. «لتکون لمن خلفک آیه» تا درس عبرتی باشد «مبوّأ صدق» آن ها را در جایی پاک بیت المقدس و شام استقرار دادیم. حسن می گوید: منظور از آن مصر است، به این صورت که قوم بنی اسراییل را یک بار از دریا رد کرد و به مصر برگشت و در خانه های فرعونیان ساکن شد. «فما اختلفوا حتی جاءهم العلم» یهودیان در مورد تصدیق پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم اختلاف نداشتند تا این که قرآن برایشان آمد یا این که علم به حقیقت او، یا این که بنی اسراییل زمانی با هم اختلاف نظر کردند که حق و حقیقت به وسیله موسی و هارون برایشان فرستاده شد.

كانوا مطبقين علي الكفر قبل مجي‌ء موسي فلما جاءهم آمن به بعضهم و ثبت علي الكفر بعضهم فصاروا مختلفين ⁽¹⁾.

بِرَشِيدٍ أي مرشد يَقْدُمُ قَوْمَهُ أي يمشي بين يدي قومه يَوْمَ الْقِيامَةِ علي قدميه حتي يهجم بهم إلي النار وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ أي بئس الماء الذي يردونه عطاشا لإحياء نفوسهم النار و إنما أطلق سبحانه علي النار اسم الورد المورود ليطابق ما يرد عليه أهل الجنة من الأنهار و العيون بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ أي بئس العطاء المعطي النار و اللعنة. ⁽²⁾.

تِسْعَ آياتٍ اختلف فيها فقيل هي يد موسي و عصاه و لسانه و البحر و الطوفان و الجراد و القمل و الضفادع و الدم و قيل الطوفان و الجراد و القمل و الضفادع و الدم و البحر و العصا و الطمسة و الحجر و قيل بدل الطمسة اليد و قيل بدل البحر و الطمسة و الحجر اليد و السنين و نقص الثمرات و قال الحسن مثل ذلك إلا أنه جعل الأخذ بالسنين و نقص الثمرات آية واحدة و جعل التاسعة تَلْقَفُ العصا ما يَأْفِكُونَ و قيل إنها تسع آيات في الأحكام فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ أمر للنبي صلي الله عليه و آله أن يسأل بني إسرائيل لتكون الحجة عليهم أبلغ و قيل إن المعني فاسأل أيها السامع.

مَسْحُوراً أي معطي علم السحر أو ساحرا فوضع المفعول موضع الفاعل و قيل أي أنك سحرت فأنت تحمل نفسك علي ما تقوله للسحر الذي بك قالَ موسي لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ أي هذه الآيات إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الذي خلقهن بَصائِرَ وَ رُوِيَ أَنَّ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: فِي عَلِمْتَ وَ اللَّهِ مَا عَلِمَ عَدُوُّ اللَّهِ وَ لَكِنَّ مُوسَي هُوَ الَّذِي عَلِمَ فَقَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ. وَ إِنِّي لَأَظُنُّكَ أي لأعلمك يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً أي هالكا و قيل ملعونا و قيل مخبولا لا عقل لك و قيل بعيدا عن الخير فَأَرادَ أي فرعون أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ أي يزعج موسي و من معه مِنَ الْأَرْضِ أي من أرض مصر و فلسطين و الأردن بالنفي عنها

که قبل از آمدن حق و حقیقت همگی کافر بودند. هنگامی که موسی بر آن ها مبعوث شد، بعضی از آن ها به او ایمان آوردند و بعضی از آن ها بر کفرشان باقی ماندند. سپس با هم اختلاف پیدا کردند.⁽³⁾«برشید» یعنی مرشد «یقدم قومه» یعنی در روز قیامت جلوی قومش راه می رود تا این که آن ها را به طرف آتش می برند. «و بئس الورد المورود» یعنی آن آبی که برای رفع تشنگیشان به آن ها داده می شود تا خودشان را از آتش زنده نگه دارند بدترین آب است. و به خاطر این خداوند لفظ الورد المورود را به آن ها داد تا با آن چه که بهشتیان به آن ها وارد می شوند از انهار و عیون، مطابقت لفظی داشته باشد. «بئس الرفد المرفود» یعنی چیزی که به آن ها می دهند آتش و لعنت است و آن بدترین چیز است. ⁽⁴⁾

«تسع آیات» در مورد آن اختلاف نظر است و گفته شده آن دست موسی و عصای او و زبان او و دریا و طوفان و ملخ و شپش و قورباغه و خون است و گفته شده: طوفان و ملخ و شپش و قورباغه و خون و دریا و عصا و محوشدن و تخته سنگ است و به جای محو شدن، دست هم گفته اند. و به جای دریا و محو شدن و تخته سنگ، دست و سالها - خشکسالی - و کاهش ثمرات - قحطی - گفته اند. حسن نیز مثل این را می گوید ولی خشکسالی و قحطی را یک نشانه فرض می کند و نهمین نشانه را بلعیدن دروغ و تزویر آنان توسط عصای موسی می داند. و گفته شده: که آن ها نُه معجزه در احکام شریعت بودند. «فاسئل بنی اسرائیل» به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم دستور داده شد که از بنی اسراییل سؤال بپرسد تا حجت و دلیل برایشان آشکارتر باشد و گفته شده: ای شنونده، بپرس.

«مسحورا» کسی که علم ساحری را به او داده اند، یا ساحراً است، و مفعول را در جایگاه فاعل قرار داده است. و گفته شده: یعنی تو افسون شده ای پس تو خودت را بر آن چیزی حمل می کنی که افسونی که در توست می گوید «لقد علمت ما أنزل هولاء» یعنی این آیات «إلّا ربّ السّموات و الأرض» که آن ها را خلق کرده است. «بصائر» و روایت است که امام علی علیه السلام در مورد «علمت» فرمود: به خدا قسم دشمن خدا این را نمی دانست ولی موسی به آن آگاهی کامل داشت. و گفت: که من این را می دانم. «و إنّی لأظنّک» یعنی آن را به تو نشان می دهم. «یافرعون مثبورا» یعنی هلاک شده، و گفته شده ملعون و گفته شده: یعنی احمق، کسی که عقل ندارد.

و گفته شده: کسی که از خیر دور است. «فأراد» یعنی فرعون «أن یستفزّهم» که موسی را اذیت کند «و من معه من الأرض» یعنی ساکنان مصر و فلسطین و اردن را با تبعید کردن آنان از آن جا.

و قيل بأن يقتلهم وَ قُلْنا مِنْ بَعْدِهِ أي من بعد هلاك فرعون اسْكُنُوا الْأَرْضَ أي أرض مصر و الشام فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ أي يوم القيامة أي وعد الكرة الآخرة و قيل أراد نزول عيسي جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً أي من في القبور إلي الموقف للحساب و الجزاء مختلطين التف بعضكم ببعض لا تتعارفون و لا ينحاز أحد منكم إلي قبيلته و قيل لفيفا أي جميعا. ⁽¹⁾

وَ هَلْ أَتاكَ هذا ابتداء و إخبار من الله علي وجه التحقيق إذ لم يبلغه فيقول هل سمعت بخبر فلان و قيل استفهام تقرير بمعني الخبر أي و قد أتاك إِذْ رَأي ناراً قال ابن عباس كان موسي رجلا غيورا لا يصحب الرفقة لئلا تري امرأته.

فلما قضي الأجل و فارق مدين خرج و معه غنم له و كان أهله علي أتان و علي ظهرها جوالق له فيها أثاث البيت فأضل الطريق في ليلة مظلمة سوداء و تفرقت ماشيته و لم تنقدح زنده و امرأته في الطلق و رأي نارا من بعيد كانت عند الله نورا و عند موسي نارا فَقالَ عند ذلك لِأَهْلِهِ و هي بنت شعيب كان تزوجها بمدين امْكُثُوا أي الزموا مكانكم بِقَبَسٍ أي بشعلة أقتبسها من معظم النار تصطلون بها أَوْ أَجِدُ عَلَي النَّارِ هُديً أي هاديا يدلني علي الطريق أو علامة أستدل بها عليه لأن النار لا تخلو من أهل لها و ناس عندها فَلَمَّا أَتاها قال ابن عباس لما توجه نحو النار فإذا النار ⁽²⁾في شجرة عناب فوقف متعجبا من حسن ضوء تلك النار و شدة خضرة تلك الشجرة فسمع النداء من الشجرة يا مُوسي إِنِّي أَنَا رَبُّكَ قال وهب نودي من الشجرة يا موسي فأجاب سريعا لا يدري من دعاه فقال إني أسمع صوتك و لا أري مكانك فقال أنا فوقك و معك و أمامك و خلفك و أقرب إليك من نفسك فعلم أن ذلك لا ينبغي إلا لربه عز و جل و أيقن به و إنما علم موسي عليه السلام أن هذا النداء من قبل الله سبحانه لمعجز

و گفته شده: آن ها را بکشد. «و قلنا من بعده» یعنی بعد از نابودی فرعون «اسکنوا الأرض» در سرزمین مصر و شام «فإذا جاء وعد الآخرة» روز قیامت یعنی وعده روز آخرت و گفته شده که منظور، زمان نزول حضرت عیسی علیه السلام است. «جئنابکم لفیفا» یعنی کسانی که در قبرها هستند آن ها را به ایستادن برای حساب و بازرسی می کشانیم در حالی که با هم قاطی هستند و همه به دور هم پیچیده شده اند در حالی که همدیگر را نمی شناسند، و هیچ کس به قبیله اش وابسته - متمایل - نیست. و گفته شده: «لفیفا» یعنی همگی.⁽³⁾

مجمع البیان 6: 443 - 444

«و هل أتاک» این ابتدای کلام است و به تحقیق خبری است از جانب خداوند که آن را ابلاغ نکرده است و فرمود:آیا خبری از فلان کس شنیدی؟ و گفته شده: جمله در حالت استفهام گزارشی است در معنای جمله خبری یعنی: برایت آمده است «إذ رأی نارا» ابن عباس می گوید: موسی مردی غیوری بوده است با دوستانش زیاد گشت نمی زده است برای این که زنش دیده نشود.

«فلمّا قضی الأجل» از شهر مدین خارج شد و گوسفندانش را با خودش آورده بود و خاواده اش سوار بر قاطری همراهش بودند و بر روی آن قاطر گونی های پر از وسایل خانه بود، در شبی بسیار تاریک راهش را گم کرد و گوسفندانش متفرق شدند و سنگ چخماقش جرقه نمی زد و زنش در هنگام وضع حمل بود آتشی را از دور دید که در نزد خداوند نور بود ولی در نزد موسی آتش بود. «فقال» در این هنگام «لاهله» که دختر شعیب بود و در مدین با او ازدواج کرده بود «امکثوا» این جا بمانید، «بقبس» یک شعله از آن آتش بزرگ بیاورم تا با آن خودتان را گرم کنید یا این که به وسیله آن آتش راه را پیدا کنم. یا این که علامتی را پیدا کنم که با آن راه را پیدا کنم. چون جایی که آتش روشن شده حتما کسی در آن نزدیکی هست. «فلمّا أتاها». ابن عباس می گوید: هنگامی که به طرف آتش رفت متوجه شد که آتش بر روی درخت انگور است. پس از زیبایی نور آن آتش و سبز بودن آن درخت تعجب کرد و ایستاد. از جانب درخت ندایی شنید «یا موسی إنّی أنا ربّک» وهب می گوید: از جانب درخت ندایی آمد: ای موسی، سپس زود جواب داد و نمی دانست کیست که او را صدا می زند، و گفت: من صدایت را می شنوم ولی خودت را نمی بینم، فرمود: من بالای تو، همراه تو، پشت تو و از خودت به تو نزدیکترم. سپس فهمید که این صدا فقط می تواند فقط از جانب خداوند باشد و مطمئن شد. و موسی دانست که این صدا از جانب خداوند است و خواسته که معجزه ای

أظهره الله تعالي كما قال في موضع آخر إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ وَ أَنْ أَلْقِ عَصاكَ إلي آخره.

و قيل إنه لما رأي شجرة خضراء من أسفلها إلي أعلاها يتوقد فيها نار بيضاء و سمع تسبيح الملائكة و رأي نورا عظيما لم تكن الخضرة تطفئ النار و لا النار تحرق الخضرة تحير و علم أنه معجز خارق للعادة و إنه لأمر عظيم فألقيت عليه السكينة ثم نودي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ قد مر تفسيره إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ أي المبارك أو المطهر طُويً هو اسم الوادي و قيل سمي به لأنه قدس مرتين فكأنه طوي بالبركة مرتين.

وَ أَنَا اخْتَرْتُكَ أي اصطفيتك بالرسالة فَاسْتَمِعْ لِما يُوحي إليك من كلامي و أصغ إليه وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي أي لأن تذكري فيها بالتسبيح و التعظيم أو لأن أذكرك بالمدح و الثناء و قيل معناه و صل لي و لا تصل لغيري و قيل أي أقم الصلاة متي ذكرت إن عليك صلاة كنت في وقتها أو لم تكن عن أكثر المفسرين و - هو المروي عن أبي جعفر عليه السلام. إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ يعني أن القيامة قائمة لا محالة أَكادُ أُخْفِيها أي أريد أن أخفيها ⁽¹⁾

لقد علم الايقاظ أخفية الكري *** نزججها من حالك و اكتحالها

و معناه: لقد علم الايقاظ عيونا، فجعل العين للنوم في أنّها مشتملة عليه كالخفاء للقربة في انه مشتمل عليها، و يمكن أن يكون أيضا أكاد بمعني اريد، و يكون المعني إن الساعة آتية اريد أستر وقت مجيئها لما في ذلك من المصلحة.

عن عبادي لئلا تأتيهم إلا بغتة و روي عن ابن عباس أكاد أخفيها من نفسي و هي كذلك في قراءة أبي و - روي ذلك عن الصادق عليه السلام. و التقدير إذا كدت أخفيها من نفسي فكيف أظهرها لك و هذا شائع بين العرب و قال أبو عبيدة معني

برای موسی آشکار کند. آن چنان که در جایی دیگر فرمود: «إنّی أنا الله ربّ العالمین» و گفته شده: هنگامی که آن درخت سبز را دید که از تنه آن تا آخرش در آتش روشنی می درخشد و صدای تسبیح ملائکه ها را شنید و نور بزرگی دید که تا به حال ندیده بود که چیز سرسبز آتش روشن کند و نه آتش چیز سرسبز را بسوزاند تعجب کرد و فهمید که یک معجزه است و یک کار بزرگی است و سکینه و آرامش به او داده شد. پس ندا آمد «أنا ربّک فاخلع نعلیک» که تفسیرش را قبلا ذکر کردیم. «إنِک بالواد المقدّس» یعنی سرزمین پاک و مبارک «طوی» اسم آن بیابان بوده و گفته شده: به این خاطر به طوی نامگذاری شده چون دوبار پاک و مطهر شده است. انگار که دوبار با برکت پاک شده است.

«و أنا اخترتک» تو را برای انتشار رسالتم انتخاب کرده ام. «فاستمع لما یوحی» به آن چه به تو می گویم گوش بده و به آن توجه کن. «و أقم الصلوة لذکری» تا به وسیله آن من را تسبیح و تعظیم کنی یا این که من را مدح و ثنا کنی. و گفته شده: یعنی برای من نماز بگذار نه برای یکی دیگر و گفته شده: یعنی هرگاه فکر کردی که نماز بر تو واجب شده نماز بخوان چه در وقت نماز بودی و چه نه، این را اکثر مفسران گفته اند و از امام باقر علیه السلام نیز روایت شده است. «إنّ السّاعة آتیة» یعنی قیامت حتما برپا می شود و در آن شکی نیست. «أکاد أخفیها» می خواهم آن را از بندگانم مخفی کنم تا به طور ناگهانی اتفاق بیافتد. و از ابن عباس روایت است: «أکاد أخفیها من نفسی» که در قرائت أبیّ نیز چنین است و آن از امام صادق علیه السلام روایت شده است با این تقدیر که: اگر آن را از خودم مخفی می کنم چطور آن را برای تو آشکار کنم. و این در بین عرب ها شایع است.

ابوعبید می گوید: معنی

أخفيها أظهرها و دخلت أكاد تأكيدا أي أوشك أن أقيمها بِما تَسْعي أي بما تعمل من خير و شر فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها مَنْ لا يُؤْمِنُ بِها أي لا يصرفنك عن الصلاة من لا يؤمن بالساعة أو لا يمنعنك عن الإيمان بالساعة من لا يؤمن بها و قيل عن العبادة و دعاء الناس إليها و قيل عن هذه الخصال وَ اتَّبَعَ هَواهُ الهوي ميل النفس إلي الشي‌ء فَتَرْدي أي فتهلك. ⁽¹⁾

وَ ما تِلْكَ بِيَمِينِكَ سأله عما في يده من العصا أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها أي أعتمد عليها إذا مشيت وَ أَهُشُّ بِها عَلي غَنَمِي أي و أخبط ⁽²⁾بها ورق الشجر لترعاه غنمي وَ لِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْري أي حاجات أخر قال ابن عباس كان يحمل عليها زاده و يركزها فيخرج منها الماء و يضرب بها الأرض فيخرج ما يأكل و كان يطرد بها السباع و إذا ظهر عدو حاربت و إذا أراد الاستقاء من بئر طالت و صارت شعبتاها كالدلو و كان يظهر عليها كالشمعة فيضي‌ء له الليل و كانت تحرسه و تؤنسه و إذا طالت شجرة حناها ⁽³⁾بمحجنها فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعي أي تمشي بسرعة و قيل صارت حية صفراء لها عرف كعرف الفرس و جعلت تتورم حتي صارت ثعبانا و هي أكبر الحيات عن ابن عباس و قيل إنه ألقاها فحانت منه نظرة فإذا هي بأعظم ثعبان نظر إليه الناظرون يمر بالصخرة مثل الخلفة ⁽⁴⁾من الإبل فيلقمها و يطعن أنيابه في أصل الشجرة العظيمة فيجتثها و عيناه تتوقدان نارا و قد عاد المحجن عنقا فيه شعر مثل النيازك فلما عاين ذلك وَلَّي مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ ثم ذكر ربه فوقف استحياء منه ثم نودي يا موسي ارجع إلي حيث كنت فرجع و هو شديد الخوف قالَ خُذْها بيمينك وَ لا تَخَفْ سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولي أي إلي الحالة الأولي عصا و علي موسي يومئذ مدرعة من صوف قد خلها بخلال فلما أمره سبحانه بأخذها أدلي طرف المدرعة علي يده فقال ما لك يا موسي أ رأيت لو أذن الله بما تحاذر أ كانت المدرعة تغني عنك شيئا قال لا و لكني ضعيف و من ضعف خلقت و كشف عن

أخفیها، یعنی آن را آشکار می کنم. و فعل أکاد برای تاکید بر آن رفته است، یعنی نزدیک است که آن را برپا کنم. «بما تسعی» یعنی به آن چه از خیر و شر انجام می دهی «فلا یصدنِّک عنها من لا یومن بها» یعنی کسانی که به قیامت ایمان ندارند تو را از نماز منع نکنند و یا این که انسانهایی که به قیامت ایمان ندارند تو را از ایمان به قیامت منع نکنند. و گفته شده: از عبادت و فراخواندن مردم به آن، و گفته شده: از این ویژگی ها تو را منع نکنند. «و اتبّع هواه» هوی یعنی تمایل نفس به چیزی، «فترّدی» یعنی نابود می کند. ⁽⁵⁾

«و ما تلک بیمینک» از عصایی که در دستش بود پرسید: «أتوکّو علیها» هرگاه راه بروم بر آن تکیه می زنم. «و أهشّ بها غنمی» با آن برگ درختان را می ریزانم تا گوسفندانم از آن بخورند. «و لی فیها مآرب أخری» و نیازهای دیگرم را برطرف می کنم.

ابن عباس می گوید: توشه اش را بر آن حمل می کرد و بر آن ضربه می زد و از آن آب بیرون می آمد و با آن بر زمین می زد و از زمین برایش غذا بیرون می آمد و با آن حیوانات وحشی را از خودش و گوسفندانش دور می کرد و اگر کسی با او درگیر می شد با آن می جنگید. و اگر می خواست از چاه، آب بیرون بیاورد بلند می شد و دو سر آن به مانند سطل می شدند و بر سر آن چیزی به مانند شمع بیرون می آمد و شب را برایش روشن می کرد و از او نگهبانی می داد و با او همدم می شد و اگر درختی بلند بود با قلابش آن را خم می کرد. «فإذا هی حیّی تسعی» یعنی با سرعت راه می رفت. و گفته شده: به ماری زرد که یالی به مانند یال اسب داشت تبدیل می شد و به اندازه ثعبان بزرگ می شد که ثعبان بزرگترین نوع مار است. از ابن عباس و گفته شده: وقتی آن را به زمین می انداخت با یک چشم بر هم زدن به ماری بزرگ تبدیل می شد که توجه مردم را جلب می کرد. به مانند شتر حامله از روی صخره ها می گذشت و آن ها را می بلعید و با دندانهایش ریشه یک درخت بزرگ را در می آورد و آن را ریشه کن می کرد، و چشم هایش از آتش می درخشیدند، و قلاب آن برایش تبدیل به گردن می شد که موهایی به مانند شهاب سنگ - نیزه کوچک - بر روی آن بود. هنگامی که این را دید به عقب برگشت و ترسید. سپس خداوند را یاد کرد و به حالت شرم از او ایستاد و سپس ندا آمد: «یا موسی» به جایی که بودی برگرد، موسی نیز در حالی که خیلی ترسیده بود، برگشت. «قال خذها» با دست راستت آن را بردار. «و لا تخف سنعیدها سیرتها الأولی» یعنی آن را به شکل اولیه اش که عصا باشد برمی گردانیم. در آن وقت موسی یک جامه پشمی پوشیده بود که آن را درآورده بود. هنگامی که خداوند به او دستور داد که آن را بردار یک طرف از جامه اش را بر دستش گذاشت. خداوند فرمود: ای موسی، تو را چه شده است؟ آیا فکر کردی اگر خداوند بخواهد به تو آسیبی برساند آن جامه پشمین می تواند مانع آن شود؟ موسی گفت: نه، ولی من ضعیف هستم و از ضعف خلق شده ام سپس دستش را برهنه کرد

يده ثم وضعها في فم الحية و إذا يده في الموضع الذي كان يضعها إذا توكأ عليها بين الشعبتين عن وهب قال و كانت العصا من عوسج و كان طولها عشرة أذرع علي مقدار قامة موسي وَ اضْمُمْ يَدَكَ إِلي جَناحِكَ أي إلي ما تحت عضدك أو إلي جنبك و قيل أدخلها في جيبك كني عن الجيب بالجناح تَخْرُجْ بَيْضاءَ لها نور ساطع يضي‌ء بالليل و النهار كضوء الشمس و القمر و أشد ضوءا. ⁽¹⁾

آيَةً أُخْري قال البيضاوي أي معجزة ثانية و هي حال من ضمير تخرج كبيضاء أو من ضميرها أو مفعول بإضمار خذ أو دونك لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْري متعلق بهذا المضمر أو بما دل عليه آية أو القصة أي دللنا بها أو فعلنا ذلك لنريك و الكبري صفة آياتنا أو مفعول نريك و من آياتنا حال منها. ⁽²⁾

رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي قال الطبرسي أي أوسع لي صدري حتي لا أضجر و لا أخاف و لا أغتم وَ يَسِّرْ لِي أَمْرِي أي سهل علي أداء ما كلفتني من الرسالة وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي أي أطلق عن لساني العقدة التي فيه حتي يفهموا كلامي و كان في لسانه رتة ⁽³⁾لا يفصح معها بالحروف تشبه التمتمة ⁽⁴⁾و قيل إن سببها جمرة طرحها في فيه لما أخذ بلحية فرعون فأراد قتله فامتحن بإحضار الدرة و الجمرة فأراد موسي أخذ الدرة فضرب جبرئيل يده إلي الجمرة فوضعها في فيه فاحترق لسانه و قيل إنه انحل أكثر ما كان بلسانه إلا بقية منه بدلالة قوله وَ لا يَكادُ يُبِينُ و قيل استجاب الله دعاءه فأحل العقدة عن لسانه و قوله وَ لا يَكادُ يُبِينُ أي لا يأتي ببيان و حجة و إنما قالوا ذلك تمويها ليصرفوا الوجوه عنه وَ اجْعَلْ لِي وَزِيراً يؤازرني علي المضي إلي فرعون و يعاضدني عليه مِنْ أَهْلِي ليكون أفصح هارُونَ أَخِي فكان أخاه لأبيه و أمه و كان بمصر اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي أي قو به ظهري وَ أَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي في النبوة ليكون أحرس علي مؤازرتي كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيراً أي ننزهك عما لا يليق بك وَ نَذْكُرَكَ كَثِيراً أي نحمدك و نثني

و آن را در دهان مار گذاشت که ناگهان دستش بر جایی بود که عصا را می گرفت، جایی که بین دو سر آن بر عصا تکیه می کند. از وهب روایت است که: جنس عصا از درخت تمشک وحشی است که طول آن ده ذراع بوده به اندازه قد حضرت موسی علیه السلام. «و اضمم یدک إلی جناحک» یعنی دستت را به زیر بازو یا به پهلویت ببر؛ و گفته شده: آن را در گریبانت ببر که جناح کنایه از گریبان است. «تخرج بیضاء» که نور ساطعی دارد و در شب و روز به مانند خورشید و ماه و از آن هم بیشتر می درخشد.⁽⁵⁾

«آیة أخری» بیضاوی می گوید: یعنی معجزه ای دیگر که حال است برای ضمیر در «تخرج» آن را روشن بیرون می آورد یا حال برای ضمیر ها یا مفعول به شرط تقدیر فعل خذ یا اسم فعل دونک «لنریک من آیاتنا الکبری» متعلق به هذا است که مقدر است یا به آن چه که آیه و یا قصه بر آن دلالت می کند، متعلق است. یعنی با آن هدایت کردیم. یا این کار را انجام دادیم تا آن را به تو نشان دهیم. و کبری صفت برای آیات است یا مفعول برای فعل نریک و «من آیاتنا» حال است برای آن.⁽⁶⁾

«ربّ اشرح لی صدری» طبرسی می گوید: سینه ام را فراخ کن تا ناراحت و غمگین نشوم و نترسم «و یسّر لی أمری» یعنی انجام دادن رسالتی را که بر عهده دارم برایم سهل و آسان کن. «و احلل عقدة من لسانی» عقده و لکنتی که بر زبانم هست را باز کن تا کلامم را بفهمند. که زبان موسی در هنگام حرف زدن و تلفظ حروف - به ویژه حرف «ت» - گیر داشت که حروف را نمی توانست به صورت فصیح بگوید انگار حروف را سریع ادا می کرد. گفته شده که سبب آن، زغالی آتشینی بود که در دهانش گذاشت، هنگامی که ریش فرعون را گرفته بود و فرعون قصد کشتن او را کرده بود. پس با آوردن یاقوت و اخگر او را امتحان کردند، که موسی می خواست یاقوت را بردارد ولی جبرئیل دستش را به طرف اخگر برد و آن را به طرف دهانش برد و در دهانش گذاشت و زبانش سوخت. و گفته شده: که اکثر زبانش را سوزانده بود جز مقداری از آن که سالم مانده بود زیرا قران فرمود: «و لا یکاد یبیّن» گفته شده: که خداوند دعایش را مستجاب کرد و آن مشکل زبانش را برطرف کرد و آیه «و لا یکاد یبیّن» یعنی بیان و حجت نمی آورد. و به خاطر این، این را برای پوشیده نگاه داشتن گفتند کسی به او توجه نکند. «واجعل لی وزیرا» که مرا در هنگام رفتن نزد فرعون کمک کند و برایم قوت قلب باشد. «من أهلی» تا فصیح تر باشد. «هارون أخی» برادر تنی اش بوده است و در مصر بوده است. «اشدد به أزری» به وسیله او پشت من را قوی کن. «و أشرکه فی أمری» یعنی او را در پیامبری ام شریک کن تا بیشتر از من حمایت کند. «کی نسبّحک کثیرا» تا تو را از آن چه شایسته ات نیست، مبرا کنیم و تو را تسبیح گوییم. «و نذکرک کثیرا» و تو را به خاطر نعمت هایت سپاس و ستایش کنیم.

عليك بما أوليتنا من نعمك إِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصِيراً بأحوالنا و أمورنا عالما قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ قَالَ الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ جَدِّي عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ كُنْ لِمَا لَا تَرْجُو أَرْجَي مِنْكَ لِمَا تَرْجُو فَإِنَّ مُوسَي بْنَ عِمْرَانَ خَرَجَ يَقْتَبِسُ لِأَهْلِهِ نَاراً فَكَلَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَي فَرَجَعَ نَبِيّاً وَ خَرَجَتْ مَلِكَةُ سَبَإٍ كَافِرَةً فَأَسْلَمَتْ مَعَ سُلَيْمَانَ وَ خَرَجَ سَحَرَةُ فِرْعَوْنَ يَطْلُبُونَ الْعِزَّةَ لِفِرْعَوْنَ فَرَجَعُوا مُؤْمِنِينَ ⁽¹⁾.

إِذْ أَوْحَيْنا إِلي أُمِّكَ قال البيضاوي بالإلهام أو في المنام أو علي لسان نبي في وقتها أو ملك لا علي وجه النبوة كما أوحي إلي مريم عليها السلام ما يُوحي ما لا يعلم إلا بالوحي أو مما ينبغي أن يوحي و لا يخل به لفرط الاهتمام به أَنِ اقْذِفِيهِ بأن اقذفيه أو أي اقذفيه لأن الوحي بمعني القول و القذف يقال للإلقاء و للوضع فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ لما كان إلقاء البحر إياه إلي الساحل أمرا واجب الحصول لتعلق الإرادات ⁽²⁾به جعل البحر كأنه ذو تميز مطيع أمره بذلك و أخرج الجواب مخرج الأمر و الأولي أن يجعل الضمائر كلها لموسي. ⁽³⁾.

وَ لِتُصْنَعَ عَلي عَيْنِي قال الطبرسي أي لتربي و لتقضي ⁽⁴⁾بمرأي مني أن يجري أمرك علي ما أريد بك من الرفاهية في غذائك و قيل لتربي و يطلب لك الرضاع علي علم مني و معرفة لتصل إلي أمك و قيل لتربي بحياطتي و حفظي كما يقال في الدعاء بالحفظ عين الله عليك إِذْ تَمْشِي ظرف لألقيت أو لتصنع و ذلك أن أم موسي اتخذت تابوتا و جعلت فيه قطنا و وضعته فيه و ألقته في النيل فكان يشرع من النيل نهر كبير في باغ فرعون فبينا هو جالس علي رأس البركة مع امرأته آسية إذا التابوت يجي‌ء علي رأس الماء فأمر بإخراجه فلما فتح رأسه إذا صبي من أحسن الناس وجها فأحبه فرعون بحيث لم يتمالك و جعل موسي يبكي و يطلب اللبن فأمر فرعون حتي أتته النساء اللواتي كن حول داره فلم يأخذ موسي من لبن واحدة منهن و كانت أخت موسي واقفة

«إنک کنت بنا بصیرا» تو به کارها و احوال ما آگاه هستی «قد أوتیت سؤلک» امام صادق علیه السلام از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل کرد که فرمود: به آن چه امید نداری امیدوارتر باش تا آن چه به آن امید داری. موسی بن عمران رفت تا برای خانواده اش تکه آتشی بیاورد سپس خداوند با او صحبت کرد و با نبوت نزد خانواده اش برگشت. ملکه سبا کافر از شهر خودش خارج شد ولی همراه سلیمان ایمان آورد و ساحران فرعون رفتند تا برای فرعون عزت و عظمت بیاورند ولی در نزد موسی ایمان آوردند.⁽⁵⁾

«إذ أوحینا إلی أمّک» بیضاوی می گوید: با الهام به او گفتیم، یا در خواب، یا به وسیله پیامبر زمان خودش، یا فرشته ای، البته نه در شکل پیامبر آن چنان که به مریم وحی فرستاد. «ما یوحی» آن چه که از طریق وحی فهمیده می شود. یا آن چه که شایسته است از طریق وحی فرستاده شود و نباید به آن بی توجه بود چون اهمیت بسیاری دارد. «أن أقذفیه» به این که آن را در دریا بینداز یا یعنی آن را در دریا بینداز چون وحی به معنای قول است، و قذف به القاء و قرار دادن چیزی گفته می شود. «فلیقه الیمّ بالساحل» از آن جا که انداختن صندوقچه موسی به ساحل توسط دریا یک امر واجب الفعل و انجام شدنی بود چون اراده خداوند به آن تعلق گرفته است و دریا را به گونه ای قرار داده که انگار تشخیص می دهد و مطیع امر خداوند در این زمینه است، پاسخ را در حکم امتثال امر قرار داده است و بهتر است که مرجع همه ضمیرها موسی باشد.⁽⁶⁾

«لتصنع علی عینی» طبرسی می گوید: تا او درجلوی چشمان خودم تربیت و سپری شود تا من در مورد کیفیت غذای تو چنان که می خواهم مطمئن شوم و گفته شده: باید به این صورت بزرگ و تربیت شود که من به شیر دادن تو به او آگاه باشم تا به مادرت برسد. و گفته شده: که باید با حفظ و نگهداری خودم او را تربیت کنی، ان طور که هنگام دعاء برای سلامتی یکی می گویند: عین الله علیک: یعنی خدا نگهدار تو باشد. «إذ تمشی» ظرفی تا او را در آن بیندازی و آن ظرف را برایش درست کنی. به این صورت که مادر موسی صندوقچه ای را گرفته بود و در آن پنبه گذاشته بود و موسی را در آن گذاشت و او را در رود نیل رها کرد که از رود نیل یک جریان بزرگ آب به طرف باغ فرعون می رفت در حالی که او و همسرش آسیه در آن جا نشسته بودند آب صندوقچه را با خودش می آورد. فرعون دستور داد که آن را از آب بگیرند. هنگامی که سر آن را باز کرد یک بچه زیبارو در درون آن بود، و فرعون یک دفعه عاشق آن بچه شد و این دست خودش نبود، موسی شروع به گریه کرد و شیر می خواست. فرعون دستور داد تا آن زنانی را که در اطراف خانه اش بودند را بیاورند و به او شیر بدهند ولی موسی پستان هیچ کدام را نگرفت و در آن لحظه خواهر موسی علیه السلام آن جا ایستاده بود

هناك إذ أمرتها أمها أن تتبع التابوت فقالت إني آتي بامرأة ترضعه و ذلك قوله تعالي هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلي مَنْ يَكْفُلُهُ فقالوا نعم فجاءت بالأم فقبل ثديها فذلك قوله تعالي فَرَجَعْناكَ إِلي أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها برؤيتك وَ لا تَحْزَنَ من خوف قتلك أو غرقك و ذلك أنها حملته إلي بيتها آمنة مطمئنة قد جعل لها فرعون أجرة علي الرضاع وَ قَتَلْتَ نَفْساً أي القبطي الكافر الذي استغاثه عليه الإسرائيلي فَنَجَّيْناكَ مِنَ الْغَمِّ أي من غم القتل و كربه لأنه خاف أن يقتصوا منه بالقبطي وَ فَتَنَّاكَ فُتُوناً أي اختبرناك اختبارا حتي خلصت للاصطفاء بالرسالة أو خلصناك من محنة بعد محنة فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ أي حين كنت راعيا لشعيب عَلي قَدَرٍ أي في الوقت الذي قدر لإرسالك نبيا وَ اصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي أي لوحيي و رسالتي أي اخترتك و اتخذتك صنيعتي و أخلصتك لتنصرف علي إرادتي و محبتي بِآياتِي أي بحججي و دلالاتي و قيل بالآيات التسع وَ لا تَنِيا فِي ذِكْرِي أي و لا تضعفا و لا تفترا في رسالتي فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً أي ارفقا به في الدعاء و القول و لا تغلظا له أو كنياه و كنيته أبو الوليد و قيل أبو العباس و قيل أبو مرة و قيل القول اللين هو هَلْ لَكَ إِلي أَنْ تَزَكَّي وَ أَهْدِيَكَ إِلي رَبِّكَ فَتَخْشي و قيل هو أن موسي أتاه فقال له تسلم و تؤمن برب العالمين علي أن لك شبابك و لا تهرم و تكون ملكا لا ينزع الملك منك حتي تموت و لا تنزع منك لذة الطعام و الشراب و الجماع حتي تموت فإذا مت دخلت الجنة فأعجبه ذلك و كان لا يقطع أمرا دون هامان و كان غائبا فلما قدم هامان أخبره بالذي دعاه إليه و أنه يريد أن يقبل منه فقال هامان قد كنت أري أن لك عقلا و رأيا بينا أنت رب تريد أن تكون مربوبا و بينا أنت تعبد تريد أن تعبد فقلبه عن رأيه لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشي أي ادعواه علي الرجاء و الطمع لا علي اليأس من فلاحه أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أي يتقدم فينا بعذاب و يعجل علينا و يبادر إلي قتلنا قبل أن يتأمل حجتنا أَوْ أَنْ يَطْغي أي يتجاوز الحد في الإساءة بنا إِنَّنِي مَعَكُما بالنصرة و الحفظ أَسْمَعُ ما يسأله منكما فألهمكما جوابه وَ أَري ما يقصدكما به فأدفعه عنكما.

فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ أي أطلقهم و أعتقهم عن الاستعباد وَ لا تُعَذِّبْهُمْ

چون مادرش به او گفته بود که دنبال صندوقچه برود و به آن ها گفت: من یک زن را می آورم که به او شیر بدهد که خداوند فرمود: «هل أدلّکم علی من یکلّفه» گفتند: بله، سپس رفت و مادرش را آورد که پستان مادرش را گرفت. که خداوند فرمود:«فرجعناک إلی أمّک کی تقرّ عینها» با دیدن او «و لا تحزن» از کشتن و غرق شدنت نترس و مادرش او را سالم و مطمئن به خانه اش برگرداند و فرعون برای شیر دادن به او پول هم می داد «و قتلت نفسا» آن قبطی کافری را که یک اسراییلی از موسی برای دعوای با آن مرد کمک خواسته بود. «فنجّیناک من الغمّ» از غم قتلی که انجام دادی چون می ترسید که به خاطر کشتن آن قبطی از او انتقام بگیرند. «و فتّناک فتونا» تو را امتحان کردیم تا برای گزینش تبلیغ رسالت ما خالص و آماده باشی یا از رنج و زحمت های متداوم تو را خلاص کردیم. «فلبث سنین فی أهل مدین» هنگامی که چوپان شعیب علیه السلام بودی. «علی قدر» در آن وقتی که مقدر شده بود برای پیامبری برگزیده شوی. «و اصطنعتک لنفسی» تو را برای وحی و رسالت خودم انتخاب کردم، یعنی تو را به عنوان کارگذار خودم انتخاب کردم و تو را خالص کردم تا بر طبق میل و اراده من رفتار کنی. «بآیاتی» با آیه ها و حجت های من و گفته شده: با 9 معجزه «و لا تنیا فی ذکری» در ترویج رسالت من ضعیف نشوید و فریب نخورید. «فقولا له قولا لیّنا» یعنی در کلام با او با مهربانی حرف بزنید و با او از روی خشم حرف نزنید یا این که در هنگام خطاب با کنیه اش که ابوالولید بوده است او را خطاب کنید. و گفته شده که کنیه اش ابوالعباس و یا ابومرّه بوده است. و گفته شده: کلمات آرام و قول این این ها هستند: «هل لک إلی أن تزّکی» «و أهدیک إلی ربّک فتخشی» و گفته شده: قول لین این بود که موسی به نزد فرعون آمد و به او گفت: تسلیم بشو و به خداوند جهانیان ایمان بیاور تا همیشه جوان بمانی و پیر نشوی و تا آخر عمرت بر تخت پادشاهیت باشی و لذت خوراک و غذا و جماع تا زمان مرگت از تو گرفته نشود و هرگاه مُردی داخل بهشت می شوی. و فرعون نیز از این خوشش آمد ولی هیچ کاری را بدون مشورت با هامان انجام نمی داد و هامان در آن لحظه آن جا نبود هنگامی که هامان برگشت او را از ماجرا باخبر کرد و می خواست که حرف موسی را قبول کند. سپس هامان گفت: فکر می کردم که تو عاقل و صاحب نظر هستی، وقتی تو خودت خدا هستی می خواهی بنده کسی بشوی؟ وقتی که تو پرستش می شوی، می خواهی کسی را بپرستی؟ و فرعون را از نظرش برگرداند. «لعلّه یتذّکر أو یخشی» موسی و هارون وقتی که او را دعوت کردند امید داشتند که تسلیم شود نه این که از اسلامش نا امید باشند «أن یفرط علینا» یعنی قبل از این که به دعوت ما فکر کند ما را عذاب و شکنجه دهد و قصد کشتن ما را بکند «أو أن یطغی» یا این که به ما توهین بکند. «إنّنی معکما» با کمک و حفظ شما «أسمع» آن چه که از شما می پرسد و جوابش را به شما الهام می کنم. «و أری» و اگر قصد اذیت و جان شما را بکند و آن را از شما دور می کنم.

«فأرسل معنا بنی اسرائیل» آن ها را از بندگی و اسارت آزاد کن. «و لا تعذّبهم»

بالاستعمال في الأعمال الشاقة وَ السَّلامُ عَلي مَنِ اتَّبَعَ الْهُدي لم يرد به التحية بل معناه من اتبع الهدي سلم من عذاب الله فَمَنْ رَبُّكُما أي من أي جنس من الأجناس هو فبين موسي عليه السلام أنه تعالي ليس له جنس و إنما يعرف بأفعاله أَعْطي كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلْقَهُ أي صورته التي قدرها له ثم هداه إلي مطعمه و مشربه و منكحه و غير ذلك أو مثل خلقه أي زوجه من جنسه ثم هداه لنكاحه أو أعطي خلقه كل شي‌ء من النعم في الدنيا مما يأكلون و يشربون و ينتفعون به ثم هداهم إلي طرق معايشهم و إلي أمور دينهم ليتوصلوا بها إلي نعم الآخرة فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولي أي فما حال الأمم الماضية فإنها لم تقر بالله و ما تدعو إليه بل عبدت الأوثان و قيل لما دعاه موسي إلي البعث قال فما بالهم لم يبعثوا قال موسي عليه السلام عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي أي أعمالهم محفوظة عند الله يجازيهم بها فِي كِتابٍ يعني اللوح أو ما يكتبه الملائكة لا يَضِلُّ رَبِّي أي لا يذهب عليه شي‌ء وَ لا يَنْسي ما كان من أمرهم بل يجازيهم بأعمالهم مَهْداً أي فرشا وَ سَلَكَ لَكُمْ فِيها أي أدخل لأجلكم في الأرض طرقا تسلكونها أَزْواجاً أي أصنافا وَ لَقَدْ أَرَيْناهُ أي فرعون آياتِنا كُلَّها أي الآيات التسع فَكَذَّبَ بجميعها وَ أَبي أن يؤمن مَكاناً سُويً أي تستوي مسافته علي الفريقين.

قالَ موسي مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ و كان يوم عيد يتزينون فيه و يزينون فيه الأسواق وَ أَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًي أي ضحي ذلك اليوم فَتَوَلَّي فِرْعَوْنُ أي انصرف علي ذلك الوعد فَجَمَعَ كَيْدَهُ و ذلك جمعه السحرة ثُمَّ أَتي أي حضر الموعد قالَ لَهُمْ أي للسحرة مُوسي فوعظهم فقال وَيْلَكُمْ هي كلمة وعيد و تهديد أي ألزمكم الله الويل و العذاب لا تَفْتَرُوا عَلَي اللَّهِ كَذِباً بأن تنسبوا معجزتي إلي السحر و سحركم إلي أنه حق و فرعون إلي أنه معبود فَيُسْحِتَكُمْ أي يستأصلكم فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ أي تشاور القوم و تفاوضوا في حديث موسي و فرعون و جعل كل منهم ينازع الكلام صاحبه و قيل تشاورت السحرة فيما هيئوه من الحبال و العصي و فيمن يبتدئ بالإلقاء وَ أَسَرُّوا النَّجْوي أي أخفوا كلامهم سرا من فرعون فقالوا إن غلبنا موسي اتبعناه و قيل إن موسي لما قال لهم وَيْلَكُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَي اللَّهِ كَذِباً قال بعضهم لبعض ما هذا بقول ساحر و أسر بعضهم إلي بعضهم يتناجون

و آن ها را با انجام کارهای سخت عذاب نده. «و السلام علی من اتبع الهدی» منظورش سلام دادن نیست بلکه یعنی کسی که از هدایت پیروی کند از عذاب خداوند در امان است. «فمن رّبکما» او چه جنسی دارد؟ سپس موسی توضیح داد که خداوند جنس ندارد بلکه باید او را از طریق کارهایش بشناسیم. «أعطی کلّ شیء خلقه» صورتی که برایش تصویر کرده است، سپس او را به محل غذا و نوشیدنی ها و زنانش هدایت کرد یا این که به مانند خلقتش او را خلق کرد یعنی برای او از جنس خودش زوجی اختیار کرد و سپس او را برای نکاح و عقد کردنش راهنمایی کرد. یا این که به مخلوقاتش هر نعمتی را بخشید، از خوردن و آشامیدن و سایر چیزهای دیگری که از آن نفع می برند سپس آن ها را به راه زندگی و به امور دینشان راهنمایی کرد تا به وسیله آن ها به نعمت های آخرت هم برسند. «فما بال القرون الاولی» پس حالت امت های پیشین چگونه است که به توحید خداوند اقرار نکردند و او را عبادت نکردند بلکه بت ها را پرستش کردند و گفته شده: هنگامی که موسی او را به ایمان روز رستاخیز دعوت کرد گفت: پس ایشان را چه شده که مبعوث نشده اند؟ موسی فرمود: «علمها عند ربّی» یعنی کارهای آن ها در نزد خداوند محفوظ است و از طریق آن آن ها را مجازات یا پاداش می دهد. «فی کتاب» یعنی در لوح محفوظ یا آن چه ملائکه آن را می نویسند. «لا یضلّ ربّی» چیزی از آن از بین نمی رود «و لا ینسی» ربطی به کارشان ندارد بلکه به وسیله اعمالشان با آن ها رفتار می شود. «مهدا» یعنی یعنی فرش و گستره ای «و سلک لکم فیها» به خاطر شما در زمین راههایی ایجاد کرد که آن ها را بپیمایید. «أزواجا» یعنی گروه گروه، «و لقد رأیناه» به فرعون، «آیاتنا کلّها» یعنی 9 معجزه «فکذّب» به همه آن ها «و أبی» که ایمان بیاورد «مکانا سوی» مسافتش بین دو گروه مساوی باشد.

«قال» موسی: «موعدکم یوم الزینة» که روز عید بود که خود و بازارهایشان را زینت می دادند «و أن یحشر الناس ضحی» یعنی در ظهر آن روز «فتولّی فرعون» در جایگاه موعود حاضر شد. «فجمع کیده» ساحران را جمع کرد. «ثمّ أتی» آن موعود فرا رسید. «قال لهم» موسی ساحران را نصیحت کرد و گفت: «ویلکم» که ویل برای تهدید است. یعنی خداوند عذاب و ویل بر شما می فرستد. «لا تفترّوا علی الله کذبا» که معجزه من را سحر بدانید و سحر خودتان را حقیقت بدانید و فرعون را معبود خود قرار دهید. «فیسحتکم» شما را ریشه کن می کند. «فتنازعوا أمرهم بینهم» با قومشان مشورت کردند و در مورد سخنان موسی و فرعون بحث کردند و هرکدام حرف یکی را قبول می کرد و گفته شده: ساحران در مورد ریسمانها و عصاها و این که چه کسی اول کارش را انجام دهد، مشورت می کردند. «و أسرّوا النجوی» کلامش را از فرعون مخفی کردند و گفتند: اگر موسی بر ما غلبه کرد از او پیروی می کنیم. و گفته شده: هنگامی که موسی به آن ها گفت: «ویلکم لا تفتِروا علی الله کذبا» به همدیگر گفتند: این سخن یک ساحر نیست و بعضی ها با همدیگر نجوا می کردند.

و قيل تناجوا مع فرعون و أسروا عن موسي و هارون.

قولهم إِنْ هذانِ لَساحِرانِ قاله فرعون و جنوده للسحرة وَ يَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلي هي تأنيث الأمثل و هو الأفضل و المعني يريدان أن يصرفا وجوه الناس إليهما - عن علي عليه السلام. و قيل إن طريقتهم المثلي بنو إسرائيل كانوا أكثر القوم عددا و أموالا ⁽¹⁾و قيل يذهبا بطريقتكم التي أنتم عليها في السيرة و الدين فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ أي لا تدعوا من كيدكم شيئا إلا جئتم به ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا أي مصطفين مجتمعين وَ قَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلي أي قد سعد اليوم من غلب و علا قال بعضهم إن هذا من قول فرعون للسحرة و قال آخرون بل هو من قول بعض السحرة لبعض يُخَيَّلُ إِلَيْهِ أي إلي موسي أو إلي فرعون أَنَّها تَسْعي أي تسير و تعدو مثل سير الحيات و إنما قال يُخَيَّلُ إِلَيْهِ لأنها لم تكن تسعي حقيقة و إنما تحركت لأنهم جعلوا داخلها الزيبق فلما حميت الشمس طلب الزيبق الصعود فحركت الشمس ذلك فظن أنها تسعي.

فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ أي وجد في نفسه ما يجده الخائف يقال أوجس القلب فزعا أي أضمر و السبب في ذلك أنه خاف أن يلتبس علي الناس أمرهم فيتوهموا أنهم فعلوا مثل ما فعله و يظنوا المساواة فيشكوا و قيل إنه خوف الطباع إذا رأي الإنسان أمرا فظيعا فإنه يحذره و يخافه في أول وهلة و قيل إنه خاف أن يتفرق الناس قبل إلقائه العصا و قبل أن يعلموا بطلان السحر فيبقوا في شبهة و قيل إنه خاف لأنه لم يدر أن العصا إذا انقلبت حية هل يظهر المزية لأنه لم يعلم أنها تتلقفها و كان ذلك موضع خوف لأنها لو انقلبت حية و لم تتلقف ما يأفكون ربما ادعوا المساواة لا سيما و الأهواء معهم و الدولة لهم فلما تلقف زالت الشبهة إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلي عليهم بالظفر و الغلبة وَ أَلْقِ ما فِي يَمِينِكَ قالوا لما ألقي عصاه صارت حية و طافت حول الصفوف حتي رآها الناس كلهم ثم قصدت الحبال و العصي فابتلعتها كلها علي كثرتها ثم أخذها موسي فعادت عصا كما كانت حَيْثُ أَتي أي حيث كان و أين أقبل إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ أي أستادكم و قد يعجز التلميذ عما يفعله الأستاد أو رئيسكم ما

و گفته شده: با فرعون نجوا کردند و در مورد موسی و هارون حرف می زدند. کلام آن ها «إن هذان لساحران» فرعون و سپاهیانش این را به ساحران گفتند: «و یذهبا بطریقتکم المثلی» مثلی مونث أمثل است، یعنی برتر و بهتر یعنی: می خواهند کاری بکنند توجه مردم را به سوی شما برگردانند، از امام علی علیه السلام نقل شده است و گفته شده: آن راه برتر ایشان، بنی اسرائیل بودند و بنی اسراییل ثروتمندتر و پرجمعیت تر بودند. و گفته شده: می خواهند آن شیوه ای که در عرف و دینتان هستید از بین ببرند. «فأجمعوا کیدکم» یعنی همه سحر و حیله هایتان را بیاورید «ثمّ ائتوا صفّا» صف به صف و همگی «و قد أفلح الیوم من استعلی» هر کس امروز غالب و چیره شود خوشبخت می شود. بعضی از آن ها می گویند: این قول فرعون به ساحران بوده است. و دیگران می گویند: این کلام بعضی از ساحران به بعضی دیگرشان است. «یخیّل إلیه» به موسی یا به فرعون. «إنّها تسعی» یعنی به مانند حرکت مارها حرکت می کنند و راه می روند و به خاطر این گفت: «یخیّل إلیه» چون به طور واقعی حرکت نمی کرد و چون در داخلش جیوه ریخته بود انگار که حرکت می کرد هنگامی که خورشید گرم شد جیوه بالا رفت سپس خورشید آن را حرکت داد پس گمان کرد که دارد حرکت می کند.

«فأوجس فی نفسه» یعنی در درونش احساس ترس می کرد. و گفته می شود: أوجس القلب فزعا: یعنی چیزی را در دلش پنهان کرد. به این خاطر ترسید که شاید مردم فکر کنند که کار او هم به مانند کار ساحران بوده است. و فکر کنند که کارشان مساوی است و به او شک کنند. و گفته شده: این ترس سرشت است چون انسان اگر برای بار اول امر هولناکی را ببیند برای اولین بار می ترسد و در وهله اول از آن کار ابا دارد. و گفته شده او ترسید که قبل از این که عصایش را بندازد و مردم بطلان کار ساحران را ببینند متفرق شوند و در شک بمانند. و گفته شده: او نمی دانست که اگر عصا به مار تبدیل شود آیا برتری او ظاهر می شود؟ چون او نمی دانست که مار او مار ساحران دیگر را می بلعد. و این باعث ترسش شده بود، چون اگر به مار تبدیل می شد و مار دیگر ساحران را نمی بلعید، شاید آنان ادعای مساوات کار او با آن ها را می کردند. بخصوص این که چون نظر اولیه مردم و حکومت با آن ها بود. هنگامی که مار ساحران دیگر را بلعید شبهه و شک او برطرف شد. «إنّک أنت الأعلی» با پیروزی و غلبه بر آن ها «و ألق ما فی یمینک» گفتند: هنگامی که عصایش را انداخت به مار تبدیل شد و در اطراف صف مردم دور زد تا همه مردم آن را ببینند سپس به طرف ریسمان ها و عصاها رفت و همه آن ها را با آن که زیاد بودند بلعید. سپس موسی آن را گرفت و به عصا تبدیل شد آن طور که قبلا بود. «حیث أتی» آن طور که بود و از آن جا که انداخته شده بود «إنّه لکبیرکم» یعنی او استاد شماست و شاگرد نمی تواند کار استادش را انجام دهد و یا این که رئیس شماست

عجزتم عن معارضته و لكنكم تركتم معارضته احتشاما و احتراما و إنما قال ذلك لإيهام العوام.

فِي جُذُوعِ النَّخْلِ أي عليها أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً أنا علي إيمانكم أم رب موسي علي ترككم الإيمان به لَنْ نُؤْثِرَكَ أي أن نختارك عَلي ما جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ أي المعجزات و الأدلة وَ الَّذِي فَطَرَنا أي و علي الذي فطرنا أو الواو للقسم فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ أي فاصنع ما أنت صانعه أو فاحكم ما أنت حاكم فإنا لا نرجع عن الإيمان إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا أي إنما تصنع بسلطانك و تحكم في هذه الحياة الدنيا دون الآخرة فلا سلطان لك فيها و قيل معناه إنما تفني و تذهب الحياة الدنيا خَطايانا من الشرك و المعاصي وَ ما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ إنما قالوا ذلك لأن الملوك كانوا يجبرونهم علي تعليم السحر كيلا يخرج من أيديهم و قيل إن السحرة قالوا لفرعون أرنا موسي إذا نام فأراهم إياه فإذا هو نائم و عصاه تحرسه فقالوا ليس هذا بسحر إن الساحر إذا نام بطل سحره فأبي عليهم إلا أن يعملوا فذلك إكراههم وَ اللَّهُ خَيْرٌ لنا منك و ثوابه أبقي لنا من ثوابك أو خير ثوابا للمؤمنين و أبقي عقابا للعاصين منك و هاهنا انتهي الإخبار عن السحرة ثم قال تعالي إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً و قيل إنه من قول السحرة. ⁽¹⁾

فَاضْرِبْ لَهُمْ قال البيضاوي فاجعل لهم من قولهم ضرب له في ماله سهما أو فاتخذ من ضرب اللبن إذا عمله يَبَساً أي يابسا مصدر وصف به لا تَخافُ دَرَكاً أي أمنا من أن يدرككم العدو فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ أي فأتبعهم نفسه و معه جنوده فحذف المفعول الثاني و قيل فأتبعهم بمعني فاتبعهم و يؤيده القراءة و الباء للتعدية و قيل الباء مزيدة فَغَشِيَهُمْ الضمير لجنوده أو له و لهم و فيه مبالغة و وجازة أي غشيهم ما سمعت قصته و لا يعرف كنهه إلا الله وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَ ما هَدي أي أضلهم في الدين و ما هداهم و هو تهكم به في قوله وَ ما أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشادِ أو أضلهم في البحر و ما نجا ⁽²⁾

و به خاطر احترام و بزرگی او از مبازره با او دست کشیدید و فقط برای فریب دادن عامه مردم این را گفت.

«فی جذوع النّخل» یعنی بر آن «أینّا أشدّ عذابا» به من ایمان دارید یا به خدای موسی و باید از ایمان به او بازگردید. «لن نوثّرک» به خاطر معجزه ها و نشانه هایی که برای ما آمده است به تو ایمان نداریم. «والّذی فطرنا» یعنی بر کسی که ما را خلق کرده است یا واو برای قسم است. «فاقض ما أنت قاض» هر کاری دوست داری انجام بده و هر حکمی می خواهی بده چون تو حاکم نیستی ما از ایمان خود برنمی گردیم. «إنّما تقضی هذه الحیوة الدّنیا» تو فقط در این دنیا قدرت داری و فقط در این دنیا پادشاه هستی نه در دنیای آخرت و در آخرت هیچ قدرتی نداری. و گفته شده: یعنی دنیا از بین می رود و نابود می شود. «خطایانا» از شرک و گناه «و ما أکرهتنا من السّحر» به این خاطر این را گفتند که چون پادشاهان آن ها را بر یادگرفتن سحر و ساحری مجبور می کردند تا از زیر قدرت آن ها خارج نشوند و گفته شده: که ساحران به فرعون گفتند: موسی را در حالت خواب به ما نشان بده، سپس موسی را به آن ها نشان داد و دیدند وقتی که او خواب است عصایش از او نگهبانی می دهد و گفتند: این سحر نیست چون وقتی ساحر می خوابد سحرش باطل می شود ولی او آن ها را مجبور کرد که کارشان را انجام دهند با این که از روی اجبار آن کار را می کردند. «و الله خیر» برای ما از تو بهتر است و ثواب و پاداش او بهتر و ماندگارتر است یا پاداشش برای مؤمنان بهتر است و عقوبتش برای گناهکاران ماندگارتر است. این جا خبرها در مورد ساحران تمام می شود. سپس خداوند فرمود: «إنّه من یأت ربّه مجرما» و گفته شده: این کلام ساحران است.⁽³⁾

«فاضرب لهم» بیضاوی می گوید: یعنی برای آن ها قرار بده، که «ضرب له فی ماله سهما» قرار داد؛ از ضرب اللبن، هنگامی که آن را عمل آورد. «یبسا» مصدری است که به این جا به عنوان صفت آمده است. «لا تخاف درکا» شما امنیت دارید و دشمن به شما نمی رسد. «فأتبعهم فرعون بجنوده» یعنی خودش و سپاهیانش او را دنبال کردند و مفعول دوم حذف شده و گفته شده: «فأتبعهم» به معنای اتّبعهم است - دنبال آن ها رفت - ؛ و قرائت نیز آن را تأیید می کند و حرف باء برای متعدی کردن است. و گفته شده: که حرف باء، زائده است ««فغشیهم» مرجع ضمیر هاء برای سپاهیانش است یا مرجعش فرعون و سپاهیانش است و در آن مبالغه و اختصار است، یعنی هر کس داستان او را بشنود می ترسد و هیچ کس جز خداوند، عمق آن را نمی داند «و أضلّ فرعون قومه و ما هدی» آن ها را در دین گمراه کرد و آن ها را هدایت نکرد و آن ریشخند است به او در این گفته اش: «و ما أهدیکم إلّا السبیل الرشاد» یا این که آن ها را در دریا گمراه کرد و نجات پیدا نکرد. ⁽⁴⁾

بِآياتِنا بالآيات التسع وَ سُلْطانٍ مُبِينٍ و حجة واضحة و يجوز أن يراد به العصا و إفرادها لأنها أولي المعجزات قَوْماً عالِينَ أي متكبرين وَ قَوْمُهُما يعني بني إسرائيل لَنا عابِدُونَ خادمون منقادون كالعباد. ⁽¹⁾.

أَ لا يَتَّقُونَ استئناف أتبعه إرساله للإنذار تعجيبا له من إفراطهم في الظلم و اجترائهم عليه قالَ رَبِّ إِنِّي أَخافُ إلي قوله إِلي هارُونَ رتب استدعاء ضم أخيه إليه و اشتراكه له في الأمر علي الأمور الثلاثة خوف التكذيب و ضيق القلب انفعالا عنه و ازدياد الحبسة في اللسان بانقباض الروح إلي باطن القلب عند ضيقه بحيث لا ينطلق فإنها إذا اجتمعت مست الحاجة إلي معين يقوي قلبه و ينوب منابه متي تعتريه حبسه حتي لا تختل دعوته و ليس ذلك تعللا منه و توقفا في تلقي الأمر بل طلب لما يكون معونة علي امتثاله و تمهيد عذره وَ لَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ أي تبعة ذنب و المراد قتل القبطي و إنما سمي ذنبا علي زعمهم فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ به قبل أداء الرسالة و هو أيضا ليس تعللا و إنما هو استدفاع للبلية المتوقعة و قوله كَلَّا فَاذْهَبا بِآياتِنا إجابة له إلي الطلبتين بوعده للدفع اللازم ردعه عن الخوف و ضم أخيه إليه في الإرسال إِنَّا مَعَكُمْ يعني موسي و هارون و فرعون مُسْتَمِعُونَ سامعون لما يجري بينكما و بينه فأظهركما عليه إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ أفرد الرسول لأنه مصدر وصف به أو لاتحادهما للأخوة أو لوحدة المرسل و المرسل به أو لأنه أراد أن كل واحد منا أَنْ أَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ أي خلهم يذهبوا معنا إلي الشام قالَ أي فرعون لموسي بعد ما أتياه فقالا له ذلك أَ لَمْ نُرَبِّكَ فِينا أي في منازلنا وَلِيداً طفلا سمي به لقربه من الولادة وَ لَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ قيل لبث فيهم ثلاثين سنة ثم خرج إلي مدين عشر سنين ثم عاد إليهم يدعوهم إلي الله ثلاثين ثم بقي بعد الغرق خمسين. ⁽²⁾.

و قال الطبرسي أي أقمت سنين كثيرة عندنا و هي ثماني عشرة سنة عن ابن عباس و قيل ثلاثين سنة و قيل أربعين سنة وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ يعني قتل القبطي

«بآیاتنا» با نُه معجزه «و سلطان مبین» و یک حجت و دلیل آشکار. امکان دارد که منظور از آن عصا باشد و به خاطر این آن را به صورت مفرد آورد چون برترین معجزه ای بوده است «قوما عالین» متکبر «قومها» یعنی: بنی اسراییل «لنا عابدون» به مانند بردگان به ما خدمت می کنند.⁽³⁾

«ألا یتّقون» به طور مستقیم هشداری برایشان فرستاد که از زیادی ظلم و انجام دادنش بدون هیچ ترسی از آن ها تعجب کرده بود. «إنّی أخاف» تا «إلی هارون» از خداوند خواست که برادرش هارون را نیز به او ملحق کند و در انجام این سه کار با او شریک شود تا بتواند آن ها را انجام دهد: ترس از نپذیرفتن او توسط مردم، تنگی قلب او در واکنش به نپذیرفتنش و

همچنین افزایش یافتن لکنت او در هنگام صحبت کردن به طوری که روح در باطن دل، انقباض گیرد و زبانش به سخن باز نشود. چون اگر این ها با هم جمع شوند به یک یاور نیاز دارد که برایش قوت قلب باشد و یک جانشین داشته باشد هنگامی که زبانش بند بیاید، تا دعوت رسالتش مختل نشود و این درخواست از جانب او. به منزله تعلل کردن و تردید در قبول کار نبود بلکه می خواست تا یک یاور برای کارش داشته باشد یا این که اگر نتوانست رسالتش را انجام دهد در اول عذرش را گفته باشد. «و لهم علیّ ذنب» یعنی پیامد گناه؛ که منظورش کشتن آن مرد قبطی بود. و به خاطر دیدگاه مردم آن را گناه خواند «فأخاف أن یقتلون» و ترسید که قبل از انجام رسالتش او را بکشند و این نیز به منزله تعلل در انجام رسالتش نیست بلکه می خواست از کاری که شاید برایش اتفاق بیافتد جلوگیری کند. «کلّا فاذهبا بآیاتنا» که دو درخواست او را اجابت کرده بود که به او وعده داد که کارهای لازم را برای دقع ترس از او انجام می دهد و این که برادرش را در ترویج رسالتش با او بفرستد «إنّا معکم» یعنی موسی و هارون علیه السلام و فرعون «مستمعون» به آن چه که بیت شما و او اتفاق می افتد آگاه هستم و شما را بر او چیره می کنم. «إنّا رسول ربّ العالمین» به این خاطر رسول را مفرد به کار برد چون مصدر است و برای مثنی و جمع به صورت مفرد می توان آن را به کار برد یا به خاطر این که با هم برادر و متحد بودند یا به خاطر وحدت فرستنده و فرستاده شده یا این که منظورش این بوده که: هر کدام از ما فرستاده خداوند هستیم. «أن أرسل معنا بنی اسرائیل» که آن ها را آزاد کنی تا با ما به شام برگردند «قال» بعد از این که موسی و هارون نزد فرعون آمدند و این سخنان را به او گفتند، فرعون گفت: «أ لم نربّک فینا» یعنی در خانه ی خودم «ولیدا» یعنی وقتی بچه بودی و به خاطر این به او ولید گفت چون از زمان تولدش چیزی نگذشته بود «و لبثت فینا من عمرک سنین» گفته شده: که سی سال در بین آن ها زندگی کرد. و سپس ده سال هم دور از آن ها در مدین زندگی کرد سپس به نزد آن ها برگشت و سی سال آن ها را به خداوند دعوت کرد سپس پنج سال بعد از غرق شدن آن ها زنده ماند.⁽⁴⁾

طبرسی می گوید: یعنی سالهای زیادی در نزد ما زندگی کردی که هجده سال بوده است. (از ابن عباس) و گفته شده: سی سال و چهل سال «و فعلت فعلتک التی فعلت» یعنی کشتن مرد قبطی

وَ أَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ لنعمتنا و حق تربيتنا و قيل معناه و أنت من الكافرين بإلهك إذ كنت معنا علي ديننا الذي تعيبه و تقول إنه كفر قالَ موسي فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّينَ أي من الجاهلين لم أعلم أنها تبلغ القتل و قيل من الناسين و قيل من الضالين عن طريق الصواب لأني ما تعمدته و إنما وقع مني خطأ و قيل من الضالين عن النبوة أي لم يوح إلي تحريم قتله حُكْماً أي نبوة و قيل هو العلم بما تدعو إليه الحكمة من التوراة و العلم بالحلال و الحرام و الأحكام وَ تِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرائِيلَ يقال عبَّده و أعبده إذا اتخذه عبدا و فيه أقوال:

أحدها أن فيه اعترافا بأن تربيته له كانت نعمة منه علي موسي و إنكارا للنعمة في ترك استعباده و يكون ألف التوبيخ مضمرا فيه فكأنه قال أ تقول و تلك نعمة تمنها علي أن عبدت بني إسرائيل و لم تعبدني؟!

و ثانيها أنه إنكار للمنة أصلا و معناه أ تمن بأن ربيتني مع استبعادك قومي هذه ليست بنعمة يريد أن اتخاذك بني إسرائيل الذين هم قومي عبدا أحبط نعمتك التي تمن بها علي.

و ثالثها أن معناه أنك لو كنت لا تستعبد بني إسرائيل و لا تقتل أبناءهم لكانت أمي مستغنية عن قذفي في اليم فكأنك تمتن علي بما كان بلاؤك سببا له.

و رابعها أن فيه بيان أنه ليس لفرعون عليه نعمة لأن الذي تولي تربيته أمه و غيرها من بني إسرائيل بأمر فرعون لما استعبدهم فمعناه أنك تمن علي بأن استعبدت بني إسرائيل حتي ربوني و حفظوني. ⁽¹⁾

قالُوا أَرْجِهْ وَ أَخاهُ قال البيضاوي أي أخر أمرهما و قيل احبسهما وَ ابْعَثْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ شرطا يحشرون السحرة من ساعات يوم معين و هو وقت الضحي من يوم الزينة لِمِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ لما وقت به من ساعات يوم معين وَ قِيلَ لِلنَّاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِنْ كانُوا هُمُ الْغالِبِينَ لعلنا نتبعهم في دينهم و الترجي لاعتبار الغلبة المقتضية للاتباع و مقصودهم أن لا يتبعوا موسي لا أن

«و أنت من الکافرین» حق نعمت ها و تربیت کردنت را ادا نکردی و گفته شده: یعنی به خدایی که با هم می پرستیم و به دینمان کافر شدی و این کار او را زشت می داند و می گوید که تو کافر شدی «قال» موسی گفت: «فعلته إذا فأنا من الضالّین» من این کار را کردم ولی نمی دانستم که آن مرد کشته می شود و گفته شده: یعنی من فراموش کرده بودم و گفته شده که: یعنی من از راه راست گمراه بودم و این کار را هم عمدی انجام ندادم بلکه یک اشتباه بود. و گفته شده: از نبوت گمراه بودم، یعنی حرام بودن کشتن آن قبطی به من وحی نشده بود. «حکما» یعنی از طریق نبوتم. و گفته شده: علمی است به آن چه که حکمت اقتضا می کند از تورات و علم به حلال و حرام و احکام دینی. «و تلک نعمة تمنّها علیّ أن عبّدت بنی اسرائیل» که (عبّده و اعبده) خوانده شده، اگر آن را به بردگی گرفت و در آن چند قول وجود دارد:

یک: در آن اعتراف می کند که تربیت کردن موسی توسط او نعمتی است از او بر موسی و انکار نعمت در ترک به بندگی کشیدن اوست؛ و هزار نوع توبیخ در این عبارت وجود دارد. گویی که گفته است: آیا می گویی که این که بنی اسراییلی ها را به بردگی و بندگی کشیدی ولی من را نه، یک نعمت است که بر من منت می گذاری؟

دوم: منت گذاری او را رد می کند، یعنی آیا به خاطر این که من را بزرگ کردی و قومم را به بندگی و بردگی گرفتی منت می گذاری. این نعمت نیست منظورش این است به بندگی گرفتن بنی اسراییل که قوم من هستند منت تربیت من را از بین می برد.

سوم: به این معنی که اگر تو بنی اسراییل را به بندگی نمی گرفتی و فرزندان آن ها را نمی کشتی، مادرم مجبور نبود که من را به دریا بندازد انگار که تو بر چیزی که خودت بانی و باعث آن بودی، بر من منت می گذاری.

چهارم: بیان این است که فرعون نعمتی بر او ندارد چون کسی که او را تربیت کرد در واقع مادر خودش و مردم دیگر بنی اسراییل بودند که آن ها را به بندگی گرفته بود. به این معنا که تو بر من منت می گذاری که بنی اسراییل را به بندگی گرفتی تا من را تربیت کنند و محافظت کنند. ⁽²⁾

«قالوا أرجه و أخاه» بیضاوی می گوید: یعنی کار آن ها را به تاخیر بیانداز. و گفته شده: یعنی آن ها را زندانی کن. «و ابعث فی المدائن حاشرین» نگهبانان را تا ساحران را در ساعاتی از روز معین که وقت ظهر روز عید بوده است، حاضر کنند. «لمیقات یوم معلوم» هنگامی یک روز مشخص را برایشان معین کرد «و قیل للنّاس هل أنتم مجتمعون * لعلنا نتّبع السحرة إن کانوا هم غالبون» شاید ما به دین آن ها ایمان بیاوریم و امیدواری به اعتبارِ غلبهِ مقتضی پیروی بوده است و منظورشان این بوده که از موسی پیروی نکنند نه این که

يتبعوا السحرة وَ قالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ أقسموا بعزته علي أن الغلبة لهم لفرط اعتقادهم في أنفسهم و إتيانهم بأقصي ما يكون أن يؤتي به من السحر ما يَأْفِكُونَ ما يقلبونه عن وجهه بتمويههم و تزويرهم فيخيلون حبالهم و عصيهم أنها حيات تسعي أو إفكهم تسمية للمأفوك به مبالغة إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ يتبعكم فرعون و جنوده و هو علة الأمر بالإسراء أي أسر بهم حتي إذا اتبعكم مصبحين كان لكم تقدم عليهم بحيث لا يدركونكم قبل وصولكم إلي البحر فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ حين أخبر بسراهم فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ العساكر ليتبعونهم إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ علي إرادة القول و إنما استقلهم و كانوا ستمائة و سبعين ألفا بالإضافة إلي جنوده إذ روي أنه خرج فكانت مقدمته سبعمائة ألف و الشرذمة الطائفة القليلة و قليلون باعتبار أنهم أسباط كل سبط منهم قليل لَغائِظُونَ لفاعلون ما يغيظنا وَ إِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ و إنا لجمع من عادتنا الحذر و قيل الحاذر المؤدي للسلاح وَ مَقامٍ كَرِيمٍ يعني المنازل الحسنة و المجالس السنية كَذلِكَ مثل ذلك الإخراج أخرجنا فهو مصدر أو مثل ذلك المقام الذي كان لهم علي أنه صفة مقام أو الأمر كذلك فيكون خبر المحذوف فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ أي تقاربا بحيث يري كل منهما الآخر إِنَّا لَمُدْرَكُونَ لملحقون قالَ كَلَّا لن يدركوكم فإن الله وعدكم الخلاص منهم إِنَّ مَعِي رَبِّي بالحفظ و النصرة سَيَهْدِينِ طريق النجاة منهم بِعَصاكَ الْبَحْرَ القلزم أو النيل فَانْفَلَقَ أي فضرب فانفلق و صار اثني عشر فرقا بينها مسالك كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ كالجبل المنيف الثابت في مقره وَ أَزْلَفْنا و قربنا ثَمَّ الْآخَرِينَ فرعون و قومه حتي دخلوا علي أثرهم مداخلهم. ⁽¹⁾.

إِذْ قالَ مُوسي قال الطبرسي أي اذكر قصة موسي إذ قال لِأَهْلِهِ و هي بنت شعيب إِنِّي آنَسْتُ ⁽²⁾أي أبصرت ناراً بِشِهابٍ قَبَسٍ أي بشعلة نار و الشهاب نور كالعمود من النار و كل نور يمتد مثل العمود يسمي شهابا و إنما قال لامرأته:

ساحران را تبعیت کنند. «و قالوا بعزّة فرعون» به این خاطر به عزت فرعون قسم خوردند چون به خاطر زیادی اعتقادشان به خود و این که نهایت کاری که از جادو برمی آید را انجام می دهند فکر می کردند که پیروزی با آن هاست «ما یأفکون» با خدعه و حیله هایی که انجام می دهند و موضوع را واژگونه جلوه می دهند فکر می کنند که آن ریسمان ها و عصاهایشان مارهایی هستند که حرکت می کنند و یا این که به خاطر این برای عصاهای آن ها کلمه إفک را آورد تا شدت - مبالغه - . تزویر و حیله آن ها را نشان دهد «إنّکم متّبعون» فرعون و سپاهیانش شما را دنبال می کنند و به این خاطر به آن ها دستور داد تا از آن جا بروند، یعنی آن ها را در شب حرکت بده تا اگر فردا صبح به دنبال شما حرکت کردند شما از آن ها جلوتر باشید و تا قبل از رسیدنتان به دریا، به شما نرسند «فأرسل فرعون» هنگامی که شنید آن ها شبانه حرکت کردند «فی المدائن حاشرین» سپاهیان را که آن ها را دنبال کنند «إنّ هولاء لشرذمة قلیلون» بنابر اراده قول، و آن ها را کم تعداد فرض کرد در حالی که به اضافه سپاهش ششصد و هفتاد هزار نفر بودند. روایت است هنگامی که از شهر خارج شد فقط پیشقراولان سپاهش هفتصد هزار نفر بودند. شرذمه یعنی: تعدادی کم و به اعتبار طایفه هایشان آن ها را کم فرض کرده است که هر طایفه ای تعدادشان کم بود. «لغائظون» کاری می کنند که ما را عصبانی کنند. «و إنّ الجمیع حاذرون» و ما جمعی هستیم که طبق عادتمان آماده باش هستیم. حاذر یعنی: کسی که مسلح است. «و مقام کریم» خانه های خوب و جایگاه های پرناز و نعمت. «کذلک» مانند آن اخراج کردن اخراج کردیم. پس این مصدر است، یعنی مانند آن جایگاه هایی که برای آنان بود و بنا بر این که صفت مقام باشد یا این که الأمر کذالک، یعنی خبر آن محذوف است. «فلمّا تراء الجمعان» هنگامی که به آن رسیدند طوری که همدیگر را می دیدند. «إنّا لمدرکون» به ما می رسند. «قال کلّا» هیچ وقت به شما نمی رسند چون خداوند وعده داده است که شما را از دست آن ها نجات می دهد «إنّ معی ربّی» با حفظ و پیروزی «سیهدین» راه نجات از آنان را. «بعصاک الحجر» به دریای سرخ یا رود نیل «فانفلق» یعنی بر دریا ضربه ای زد و دریا شکافته شد و 12 شکاف در آن ایجاد شد که بین آن ها راه وجود داشت. «کالطّود العظیم» به مانند یک کوه بزرگ در جایش ثابت بود «و أزلفنا» آن را نزدیک کردیم «ثمّ الآخرین» فرعون و قومش را نزدیک کردیم تا این که به دنبال آن ها وارد آن شکاف های دریا شدند. ⁽³⁾

«إذ قال موسی» طبرسی گوید: یعنی داستان موسی را به یاد بیاور «أذ قال لأهله» به دختر شعیب «إنِی آنست» یعنی آتشی را دیدم «بشهاب قبس» شعله ای از آتش، شهاب: نوری مانند ستونی از آتش، و هر نوری به مانند عمود کشیده شده باشد شهاب گفته می شود. و به این خاطر برای همسرش

آتِيكُمْ علي لفظ خطاب الجمع لأنه أقامها مقام الجماعة في الأنس بها في الأمكنة الموحشة لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ أي لكي تستدفئوا بها و ذلك لأنهم كانوا قد أصابهم البرد و كانوا شاتين فَلَمَّا جاءَها أي جاء موسي إلي النار يعني التي ظنها نارا و هي نور أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَ مَنْ حَوْلَها قال وهب لما رأي موسي النار وقف قريبا منها فرآها تخرج من فرع شجرة خضراء شديدة الخضرة لا تزداد النار إلا اشتعالا و لا تزداد الشجرة إلا خضرة و حسنا فلم تكن النار بحرارتها تحرق الشجرة و لا الشجرة برطوبتها تطفئ النار فعجب منها و أهوي إليها بضغث في يده ليقتبس منها فمالت إليه فخافها فتأخر عنها لم تزل تطمعه و يطمع فيها إلي أن نودي و المراد به نداء الوحي أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَ مَنْ حَوْلَها أي بورك فيمن في النار و هم الملائكة و فيمن حولها يعني موسي عليه السلام و ذلك أن النور الذي رأي موسي كان فيه ملائكة لهم زجل ⁽¹⁾بالتقديس و التسبيح و من حولها هو موسي لأنه كان بالقرب منها و لم يكن فيها فكأنه قال بارك الله علي من في النار و عليك يا موسي و مخرجه الدعاء و المراد الخبر و قيل من في النار سلطانه و قدرته و برهانه فالبركة ترجع إلي اسم الله تعالي و تأويله تبارك من نور هذا النور و من حولها يعني موسي و الملائكة و قيل أي بورك من في طلب النار و هو موسي عليه السلام و من حولها الملائكة وَ سُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ أي تنزيها له عما لا يليق بصفاته من أن يكون جسما يحتاج إلي جهة أو عرضا يحتاج إلي محل أو يكون ممن يتكلم بآلة إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ أي إن الذي يكلمك هو الله الْعَزِيزُ أي القادر الذي لا يغالب الْحَكِيمُ في أفعاله المحكم لتدابيره.

كَأَنَّها جَانٌّ الجان الحية التي ليست بعظيمة و إنما شبهها بالجان في خفة حركتها و اهتزازها مع أنها ثعبان عظيم و قيل الحالتان مختلفتان فصارت جانا في أول ما بعثه و ثعبانا حين لقي بها فرعون إِلَّا مَنْ ظَلَمَ الاستثناء منقطع فِي تِسْعِ آياتٍ أي مع تسع آيات أخر أنت مرسل بها إِلي فِرْعَوْنَ وَ قَوْمِهِ و قيل أي من تسع

لفظ «آتیکم» جمع را به کار برد، به خاطر ایجاد انس در او در مکان های وحشت آور، لفظ جمع را برایش به کار برد. «لعلّکم تصطلون» تا با آن گرم شوید. چون گرفتار سرما شده بودند و در فصل زمستان بودند «فلمّا جاءها». هنگامی که موسی کنار آن نور آمد که فکر کرده بود آتش است در حالی که نور بوده «أن بورک من فی النار و من حولها» وهب می گوید: هنگامی موسی آتشی را دید در نزدیکی آن ایستاد و دید که آن آتش از شاخه های درختی بسیار سرسبز بیرون می آید که آتش آن بیشتر و بیشتر می شد و درخت هم سرسبزتر و زیباتر می شد. و آن آتش با حرارتش درخت را نمی سوزاند و درخت با رطوبتی که داشت آتش را خاموش نمی کرد. از آن صحنه تعجب کرد، و هیزمی که در دست داشت به سوی آن انداخت تا شعله ای از آن بردارد. پس آتش به طرف او آمد و او ترسید و از آن دور شد، همچنان آتش به او طمع داشت و او به آتش تا این که ندایی آمد و مراد از آن ندای وحی است: «أنّ بورک من فی النّار و من حولها» کسانی که در آتش هستند مبارک و خجسته اند و کسی که در اطراف آن است یعنی موسی علیه السلام. زیرا آن نوری که موسی دید در آن ملائکه هایی بودند که صدای تسبیح و ذکرشان بیرون می آمد و کسی که اطرافشان است یعنی موسی، چون او نزدیک آن درخت بود ولی در آن نبود. گویی که گفته شده: خداوند کسانی را که در آتش هستند و تو را مبارک کرده است و در حکم دعاست و مراد خبر دادن است. گفته شده: کسانی که در آتشند قدرت و سلطه و برهان او هستند پس برکت به اسم خداوند متعال برمی گردد و تاویل آن: مبارک است کسی که این آتش و اطراف آن را منور کرده است که منظور موسی و ملائکه هستند و گفته شده: کسی که در طلب آتش است، موسی و کسانی که در اطراف آن هستند یعنی ملائکه، مبارک هستند. «سبحان الله ربّ العالمین» او پاک ومنزه است از آن چه لایق صفاتش نیست، از آن که او جسم باشد و به جهت نیاز پیدا کند یا این که او عرض باشد و به مکان نیازمند باشد یا این که او برای صحبت کردن به وسیله ای نیاز داشته باشد. «إنّ الله» آن کسی که با تو حرف می زند خداست. «العزیز» خداوند قادری که مغلوب نمی شود «الحکیم» در افعالش و محکم در تدابیرش.

«کأنها جانّ» ماری که بزرگ نیست، با این که یک ماری بزرگ بود به خاطر سرعت و چابکی و لرزشی که در حرکت کردنش داشت به جانّ تشبیه کرده است. و گفته شده: که جان و ثعبان دو حالت متفاوت هستند در اوایل نبوتش به صورت جانّ و هنگامی که به نزد فرعون فرستاده شد به شکل ثعبان درآمد. «إلّا من ظلم» استثنای منقطع است «فی تسع آیات» یعنی همراه نه معجزه دیگر تو را بر فرعون به پیامبری فرستادیم «إلی فرعون و قومه» و گفته شده: یعنی از نه آیه

آيات فاسِقِينَ أي خارجين عن طاعة الله إلي أقبح وجوه الكفر مُبْصِرَةً أي واضحة بينة وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ أي عرفوها و علموها يقينا بقلوبهم ظُلْماً علي بني إسرائيل أو علي أنفسهم وَ عُلُوًّا أي طلبا للعلو و الرفعة و تكبرا عن أن يؤمنوا بما جاء به موسي. ⁽¹⁾

إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَريً أي مختلق لم يبن علي أصل صحيح وَ ما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ إنما قالوا ذلك مع اشتهار قصة نوح و هود و صالح و غيرهم ممن دعوا إلي توحيد الله إما للفترة و الزمان الطويل أو لأن آباءهم ما صدقوا بشي‌ء من ذلك رَبِّي أَعْلَمُ أي ربي يعلم أني جئت بهذه الآيات الدالة علي الهدي من عنده فهو شاهد لي علي ذلك إن كذبتموني و يعلم أن العاقبة الحميدة لنا و لأهل الحق فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ أي فأجج النار عَلَي الطِّينِ و اتخذ الآجر و قيل إنه أول من اتخذ الآجر و بني به فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً أي قصرا و بناء عاليا لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلي إِلهِ مُوسي أي أصعد إليه و أشرف عليه و أقف علي حاله و هذا تلبيس منه و إيهام علي العوام أن الذي يدعو إليه موسي يجري مجراه في الحاجة إلي المكان و الجهة وَ إِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ في ادعائه إلها غيري و أنه رسول إِلَيْنا لا يُرْجَعُونَ أي أنكروا البعث فِي الْيَمِّ أي النيل أو بحر من وراء مصر يقال له إساف وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً أي حكمنا بأنهم كذلك وَ أَتْبَعْناهُمْ أي أردفناهم لعنة بعد لعنة و هي البعد عن الرحمة و الخيرات أو ألزمناهم اللعنة بأن أمرنا المؤمنين بلعنهم مِنَ الْمَقْبُوحِينَ أي من المهلكين أو من المشوهين في الخلقة بسواد الوجوه و زرقة الأعين. ⁽²⁾.

قالُوا سِحْرانِ قال البيضاوي يعنون موسي و هارون أو موسي و محمد صلي الله عليه و آله بتقدير مضاف أو جعلهما سحرين مبالغة تَظاهَرا ⁽³⁾تعاونا بإظهار تلك الخوارق أو

معجزه - «فاسقین» یعنی خارج شدگان از اطاعت خداوند و به بدترین شکل کافر شدن «مبصرة» به صورت واضح و آشکار «و استیقنتها أنفسهم» با یقین قلبی خود به آن، آن را شناختند و یاد گرفتند «ظلما» بر مردم بنی اسراییل یا بر خودشان «و علّوا» برای دست یابی به منزلت و بلند مقامی و با تکبری که در آن ها بود و نمی توانستند به موسی و معجزاتش ایمان بیاورند. ⁽⁴⁾

«إلّا سحر مفتری» سحری ساختگی که بر اصل و پایه درست نبود. «و ما سمعنا بهذه فی آبائنا الأولین» آن را گفتند با وجود شناخته بودن داستان حضرت نوح و هود و صالح و پیامبران دیگری که به توحید دعوت کرده بود یا به دلیل دوره و زمان طولانی و یا به خاطر این که پدرانشان چیزی از آن را تصدیق نکردند. «ربّی أعلم» خداوند می داند که من این آیات و نشانه های هدایت کننده را از جانب او آوردم و اگر شما مرا تکذیب کنید او شاهد من است و او می داند که عاقبت خیر و نیکو برای ما و اهل حق و حقیقت است. «فأوقد لی یا هامان» یعنی آتش را بر آن گِل روشن کن تا از آن آجر درست شود. گفته شده: که او اولین کسی بود که آجر را درست کرد و با آن بنا درست کرد. «فاجعل لی صرحا» یک کاخ یا بنای بلند برایم بساز «لعّلی أطّلع إلی إله موسی» تا به سوی او بروم و به او مشرف شوم و او را بشناسم، او این کار را برای فریب دادن و به اشتباه انداختن مردم انجام داد تا آن ها فکر کنند که آن خدایی که موسی شما را به او دعوت می کند به مکان و جهت نیاز دارد. «و إنِی لأظنه من الکاذبین» در ادعایش نسبت به وجود خدایی دیگر و پیامبری او «إلینا لا یرجعون» و منکر روز قیامت و رستاخیز شدند «فی الیمِّ» در رود نیل یا دریایی در پشت سرزمین مصر که به آن إساف می گفتند. «و جعلناهم أئمة» حکم کردیم که آن ها این گونه باشند. «و أتبعناهم» و لعنت پشت لعنت به دنبال آن ها قرار دادیم و آن لعنت ها دوری از رحمت و نعمت هاست، یا این که لعنت را همواره همراه آنان قرار دادیم یعنی مؤمنان را بر لعنت فرستادن بر آن ها دستور دادیم. «من المقبوحین» یعنی نابود شدگان، یعنی کسانی که خلقتشان زشت شده به این صورت که صورتی سیاه و چشمانی کبود - آبی - رنگ دارند. ⁽⁵⁾

«قالوا سحران» بیضاوی می گوید: منظور آن ها موسی و هارون یا موسی و محمد صلی الله علیه و آله است به تقدیر مضاف، یا به خاطر مبالغه کردن آن را به صورت مثنی آورده است. «تظاهرا» برای ایجاد آن کارهای خارق العاده با هم همکاری کردند

بتوافق الكتابين ⁽¹⁾وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتادِ قال الطبرسي فيه أقوال:

أحدها أنه كانت له ملاعب من أوتاد يلعب له عليها و الثاني أنه كان يعذب الناس بالأوتاد و الثالث أن معناه ذو البنيان و البنيان أوتاد الرابع أن المعني ذو الجنود و الجموع الكثيرة بمعني أنهم يشدون ملكه و يقوون أمره كما يقوي الوتد الشي‌ء و العرب تقول هو في عز ثابت الأوتاد و الأصل فيه أن بيوتهم إنما تثبت بالأوتاد الخامس أنه إنما سمي ذا الأوتاد لكثرة جيوشه السائرة في الأرض و كثرة أوتاد خيامهم فعبر بكثرة الأوتاد عن كثرة الأجناد. ⁽²⁾

ابْنِ لِي صَرْحاً أي قصرا مشيدا بالآجر و قيل مجلسا عاليا لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ أَسْبابَ السَّماواتِ أي لعلي أبلغ الطرق من سماء إلي سماء و قيل أبلغ أبواب طرق السماوات و قيل منازل السماوات و قيل أتسبب وأتوصل به إلي مرادي و إلي علم ما غاب عني ⁽³⁾ثم بين مراده فقال فَأَطَّلِعَ إِلي إِلهِ مُوسي فأنظر إليه فأراه أراد به التلبيس علي الضعفة مع علمه باستحالة ذلك و قيل أراد فأصل إلي إله موسي فغلبه الجهل و اعتقد أن الله سبحانه في السماء و أنه يقدر علي بلوغ السماء وَ كَذلِكَ أي و مثل ما زين لهؤلاء الكفار سوء أعمالهم زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ أي قبيح عمله زينه له أصحابه أو الشيطان إِلَّا فِي تَبابٍ أي هلاك و خسار. ⁽⁴⁾.

إِذا هُمْ مِنْها يَضْحَكُونَ استهزاء و استخفافا وَ ما نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ المراد بذلك ما ترادف عليهم من الطوفان و الجراد و القمل و الضفادع و الدم و الطمس و كان كل آية من تلك الآيات أكبر من التي قبلها و هي العذاب المذكور في قوله وَ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ

یا به توافق دو کتاب.⁽⁵⁾

«و فرعون ذی الأوتاد» طبرسی می گوید: درباره این آیه سه قول وجود دارد:

یک: بازیچه هایی از میخ داشت که برای او بر آن ها بازی می کرد. دو: مردم را با میخ شکنجه می داد. سه: به معنای صاحب بنیان و بنیان به معنای میخ است. چهار: به این معنا که دارای ارتش و جماعت زیادی است. به این صورت که پادشاهیش را محکم کرده و به مانند میخ که چیزی را محکم می کند آن ها هم پایه های پادشاهیش را استوار می کردند. در زبان عربی آمده است که: هو فی عزّ ثابت الاوتاد: یعنی او در عزتش به مانند میخ استوار است. در اصل به این معنی است که خانه هایشان با میخ محکم می شوند. پنجم: به خاطر زیاد بودن سپاهیانش که در زمین در حرکتند و زیاد بودن میخ های چادرهایشان از تعبیر صاحب میخ های زیاد «ذا الاوتاد» استفاده کرده است. و منظورش از زیاد بودن میخ ها، زیاد بودن سپاهیان است. ⁽⁶⁾

«ابن لی صرحا» یعنی قصری محکم با آجر و گفته شده: مکانی بلند «لعلّی أبلغ الأسباب أسباب السموات» شاید به راهها برسم از آسمانی به آسمان دیگر. و گفته شده: به دروازه های راههای آسمان برسم. و گفته شده: به منزل های آسمان. و گفته شده: آن را سبب و وسیله قرار دهم و به مرادم برسم و به علم آن چه را که از من غایب است.⁽⁷⁾

سپس منظورش را به طور واضح گفت: «فأطّلع إلی إله موسی» به او نگاه کنم و او را ببینم و منظورش آن بود که به دروغ خداوند را ضعیف نشان دهد با این که می دانست که آن محال است. و گفته شده: مرادش این بود: تا به خدای موسی برسم و جهل بر او غالب شد و فکر کرد که خداوند بزرگ در آسمان است و فکر کرد که به انتهای آسمان می رسد «و کذلک» یعنی همان طور که کارهای زشت و بد کافران را برای ایشان زینت داده بود «زیّن لفرعون سوء عمله» کار زشت او را، یارانش یا شیطان آن را برایش زینت دادند «إلّا فی تباب» یعنی نابودی و خسارت. ⁽⁸⁾

«إذا هم منها یضحکون» از روی مسخره کردن و سبک شمردن «و ما نریهم من آیة» منظور از آن عذاب های پی در پی بودند از طوفان و ملخ و شپش و قورباغه و خون و محو شدگی بر آن ها نازل شد و آن عذاب ها به ترتیب هرکدام از عذاب قبلی سخت تر بود. که خداوند در مورد آن فرمود: «و أخذناهم بالعذاب»

فكانت عذابا لهم و معجزات لموسي وَ قالُوا يا أَيُّهَا السَّاحِرُ يعنون بذلك يا أيها العالم و كان الساحر عندهم عظيما يعظمونه و لم يكن صفة ذم و قيل إنما قالوا استهزاء به و قيل معناه يا أيها الذي غلبنا بسحره يقال ساحرته فسحرته أي غلبته بالسحر إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ أي راجعون إلي ما تدعونا إليه متي كشف عنا العذاب تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أي من تحت أمري و قيل إنها كانت تجري تحت قصره و هو مشرف عليها أَ فَلا تُبْصِرُونَ هذا الملك العظيم و قوتي و ضعف موسي مَهِينٌ أي ضعيف حقير يعني به موسي قال سيبويه و الخليل عطف أنا بأم علي قوله أَ فَلا تُبْصِرُونَ لأن معني أم أنا خير أم تبصرون ⁽¹⁾لأنهم إذا قالوا أنت خير منه فقد صاروا بصراء عنده وَ لا يَكادُ يُبِينُ أي و لا يكاد يفصح بكلامه و حججه للعقدة التي في لسانه.

و قال الحسن كانت العقدة زالت عن لسانه حين أرسله الله كما قال وَ احْلُلْ عُقْدَةً و قال تعالي قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ و إنما عيره بما كان في لسانه قبل و قيل كان في لسانه لثغة ⁽²⁾فرفعه الله تعالي و بقي فيه ثقل فَلَوْ لا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ كانوا إذا سودوا رجلا سوروه بسوار من ذهب و طوقوه بطوق من ذهب مُقْتَرِنِينَ أي متتابعين يعينونه علي أمره الذي بعث له و يشهدون له بصدقه و قيل متعاضدين متناصرين فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ أي استخف عقولهم فَأَطاعُوهُ فيما دعاهم إليه لأنه احتج عليهم بما ليس بدليل و هو قوله أَ لَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ و أمثاله فَلَمَّا آسَفُونا أي أغضبونا و غضب الله علي العصاة إرادة عقابهم و قيل أي آسفوا رسلنا انْتَقَمْنا لأوليائنا مِنْهُمْ فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً أي متقدمين إلي النار وَ مَثَلًا أي عبرة و موعظة لِلْآخِرِينَ أي لمن جاء بعدهم يتعظون بهم. ⁽³⁾.

وَ لَقَدْ فَتَنَّا أي اختبرنا و شددنا عليهم التكليف رَسُولٌ كَرِيمٌ أي كريم الأفعال و الأخلاق أو عند الله أو شريف في قومه أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبادَ اللَّهِ أي أطلقوا بني إسرائيل

که پس برای آنان عذاب و برای موسی معجزه بود. «و قالو یا أیّها السّاحر» منظورش بود: ای عالم. و در آن زمان ساحر را بزرگ می داشتند و صفت بدی نبود، و گفته شده: این را برای مسخره کردن به او گفتند و گفته شده: یعنی ای کسی که با سحرش بر ما غلبه کرد، و گفته می شود: ساحرته فسحرته یعنی با سحر بر او چیره شدم. «إنّا لمهتدون» هنگامی که عذاب بر ما برداشته شود به آن چه که تو ما را بر آن دعوت می کنی ایمان می آوریم. «تجری من تحتی» یعنی تحت فرمان من، و گفته شده: که زیر قصر او جریان داشت و او بر آن مشرف بود «أفلا تبصرون» این پادشاهی عظیم و قدرت زیاد من و ضعف موسی را نمی بینید «مهین» یعنی ضعیف حقیر که منظورش موسی است. سیبویه و خلیل می گویند: در آیه «أفلا تبصرون» ضمیر أنا به حرف عطف أم عطف شده است. چون معنی این است (أم أنا خیر أم تبصرون) یا من بهتر هستم یا آن چه می بینید چون وقتی آن ها گفتند: تو از او بهتری پس آن ها در نزد او بصیران شدند. «و لا یکاد یبیّن» و تا آن زمان به خاطر گره ای که در زبانش بود نمی توانست حرف و دلایلش را به طور فصیح بیان کند. حسن می گوید: هنگامی که خداوند او را بر قوم بنی اسراییل فرستاد آن گنگی زبانش از بین رفت آن طور که خود موسی گفته بود که: «و احلل عقدة» و خداوند فرمود: «قد أوتیت سؤلک» قبلا به خاطر آن چه از گنگی در زبان او بود او را سرزنش کرد. و گفته شده: در هنگام حرف زدن در کلامش لثغه - لکنت یا سنگینی زبان - بود و خداوند این مشکلش را حل کرد ولی سنگینی آن باقی ماند «فلو لا ألقی علیه أسورة من ذهب» اگر کسی را به ریاست خودشان انتخاب می کردند آن را با دست بندها و گردنبندهایی طلایی آراسته می کردند «مقترنین» یعنی پی در پی او را در انجام رسالتی که برایش مبعوث شده کمک می کردند و به تصدیق رسالتش شهادت می دادند. و گفته شده: یار و یاور او می شدند «فاستخفّ قومه» یعنی عقلهای آنان را سبک شمرد، پس از وی در آن چه از ایشان خواست اطاعت کردند زیرا با آن ها با چیزی که دلیل نبود استدلال کرد که: «ألیس لی ملک مصر» و امثال آن. «فلمّا آسفونا» هنگامی که خشم ما را برانگیختند و خداوند بر گناهکاران برای مجازات کردنشان عذاب می فرستد. و گفته شده: فرستادگان ما را خشمگین کردند و به خاطر دوستانمان از آن ها انتقام گرفتیم. «فجعلناهم سلفا» یعنی سبقت گیرندگان به سوی آتش. «مثلا» تا عبرت و موعظه ای شوند «و عبرة للآخرین» برای کسانی که بعد از آن ها می آیند تا از عاقبت آن ها عبرت بگیرند.⁽⁴⁾

«و لقد فتّنا» آن ها را امتحان کردیم و تکلیف های سخت بر آن ها گذاشتیم. «رسول کریم» یعنی کسی که کارهای خوبی انجام می دهد و خوش برخورد است یا کسی که در نزد خداوند و یا در نزد مردم کریم است. «أن أدّوا إلیّ عبادالله» قوم بنی اسراییل را آزاد کنید.

وَ أَنْ لا تَعْلُوا أي لا تتجبروا أَنْ تَرْجُمُونِ أي من أن ترموني بالحجارة و قيل أراد به الشتم كقولهم ساحر كذاب وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ أي إن لم تصدقوني فاتركوني لا معي و لا علي و قيل معناه فاعتزلوا أذاي فَأَسْرِ أي فقال الله مجيبا له أسر إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ أي سيتبعكم فرعون بجنوده رَهْواً أي ساكنا علي ما هو به إذا قطعته و عبرته ليغرق فرعون و قيل رَهْواً أي منفتحا منكشفا حتي يطمع فرعون في دخوله و قيل أي كما هو طريقا يابسا مُغْرَقُونَ سيغرقهم الله وَ نَعْمَةٍ أي تنعم و سعة في العيش كانُوا فِيها فاكِهِينَ أي بها ناعمين متمتعين ⁽¹⁾كَذلِكَ قال الطبرسي أي كذلك أفعل بمن عصاني وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِينَ أي بني إسرائيل فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ ⁽²⁾

ثانيها أن يكون المعني: لو كانت السماوات و الأرض من الجنس الذي يصحّ منه البكاء لم تبكيا عليهم إذ كان اللّه عليهم ساخطا.

ثالثها قيل: معني ذلك: ما بكي عليهم من السماوات و الأرض ما يبكي علي المؤمن عند وفاته من مواضع صلواته و مصاعد اعماله علي ما ورد به الخبر. و وجه آخر أن يراد أهل السماء و الأرض. رابعها: أن يكون المعني: لم ينتصر أحد لهم و لم يطلب طالب بثارهم.

أي لم يبك عليهم أهل السماء و الأرض أو المراد به المبالغة في وصف القوم بصغر القدر فإن العرب إذا أخبرت عن عظيم المصاب بالهالك قالت بكاه السماء و الأرض أو كناية عن أنه لم يكن لهم في الأرض عمل صالح يرفع منها إلي السماء.

و قد روي عن ابن عباس أنه سئل عن هذه الآية فقيل و هل يبكيان علي أحد قال نعم مصلاه في الأرض و مصعد عمله في السماء.

وَ رَوَي زُرَارَةُ بْنُ أَعْيَنَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: بَكَتِ السَّمَاءُ عَلَي يَحْيَي بْنِ زَكَرِيَّا

«و أن لا تعلوا» به آن ها ظلم نکنید. «أن لا ترجمون» این که مرا سنگسار کنند و گفته شده که منظورش این بوده که به او ناسزا بگویند به مانند این سخنشان که به او می گفتند: ای ساحر دروغگو. «وإن لم تؤمنوا لی فاعتزلون» اگر رسالت و سخنان مرا قبول ندارید مرا به حال خود رها کنید، نه پیرو من باشید و نه بر علیه من کار بکنید و گفته شده: یعنی من را اذیت نکنید. «فأسر» خداوند به او جواب داد که در شب حرکت کن. «إنّکم متّبعون» یعنی فرعون با سپاهیانش به دنبال تو می آیند. «رهوا» که دریا در آن حالت آرام باشد تا وقتی که شما از آن عبور کنید و فرعون بعد از شما غرق شود. و گفته شده: «رهوا» یعنی دریا باز و گسترده شود تا این که فرعون طمع کند وارد آن شود و گفته شده: به مانند راهی خشک و امان باشد. «مغرقون» خداوند آن ها را غرق خواهد کرد. «و نعمة» نعمت های فراوان در زندگی. «کانوا فیها فاکهین» که در آن جا در بین نعمت ها لذت ببرند. ⁽³⁾

«کذلک» طبرسی می گوید: و همچنین کسی که از من اطاعت نکرد را به این سرنوشت گرفتار کن. «و أورثناها قوما» یعنی قوم بنی اسراییل. «فما بکت علیهم السماء و الأرض» یعنی اهل آسمان و زمین بر آن ها گریه نکردند، یا مراد از آن مبالغه است در توصیف قوم به کم ارزش بودن، چون عرب زبانان هرگاه بخواهند از یک مصیبت بزرگ حرف بزنند می گویند: بکاه السماء و الارض، یعنی اهل و آسمان و زمین بر آن ها گریستند یا کنایه از این است که هیچ عمل صالحی در زمین نداشتند تا از زمین به آسمان برده شود.

از ابن عباس روایت است که: در مورد این آیه سؤال شده و گفته شده که: آیا آسمان و زمین بر کسی گریه می کنند؟ گفت: بله، مصلای او در زمین و محل صعود عمل او در آسمان است. زراره از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که فرمود: آسمان بر حضرت یحیی بن زکریا

وَ عَلَي الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً وَ لَمْ تَبْكِ إِلَّا عَلَيْهِمَا قُلْتُ فَمَا بُكَاؤُهَا قَالَ كَانَتْ تَطْلُعُ حَمْرَاءَ وَ تَغِيبُ حَمْرَاءَ.

وَ ما كانُوا مُنْظَرِينَ أي عوجلوا بالعقوبة و لم يمهلوا من العذاب. ⁽¹⁾.

الْمُهِينِ قال البيضاوي من استعباد فرعون و قتله أبناءهم مِنْ فِرْعَوْنَ بدل من العذاب علي حذف المضاف أو جعله عذابا لإفراطه في التعذيب أو حال من المهين بمعني واقعا من جهته إِنَّهُ كانَ عالِياً متكبرا مِنَ الْمُسْرِفِينَ في العتو و الشرارة وَ لَقَدِ اخْتَرْناهُمْ أي بني إسرائيل عَلي عِلْمٍ عالمين بأنهم أحقاء بذلك أو مع علم منا بأنهم يزيغون في بعض الأحوال عَلَي الْعالَمِينَ لكثرة الأنبياء فيهم أو علي عالمي زمانهم ما فِيهِ بَلؤُا مُبِينٌ نعمة جلية و اختبار ظاهر. ⁽²⁾.

فَتَوَلَّي بِرُكْنِهِ أي فأعرض عن الإيمان به كقوله وَ نَأي بِجانِبِهِ أو فتولي بما كان يتقوي به من جنوده وَ هُوَ مُلِيمٌ آت بما يلام عليه من الكفر و العناد و هو حال عن الضمير في أخذناه. ⁽³⁾.

فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ قال الطبرسي أي فلما مالوا عن الحق و الاستقامة خلاهم و سوء اختيارهم و منعهم الألطاف التي بها يهدي قلوب المؤمنين و قيل أزاغ الله قلوبهم عما يحبون إلي ما يكرهون ⁽⁴⁾وَبِيلًا أي ثقيلا ⁽⁵⁾.

هَلْ لَكَ إِلي أَنْ تَزَكَّي قال البيضاوي أي هل لك ميل إلي أن تتطهر من الكفر و الطغيان وَ أَهْدِيَكَ إِلي رَبِّكَ و أرشدك إلي معرفته فَتَخْشي بأداء الواجبات و ترك المحرمات ثُمَّ أَدْبَرَ عن الطاعة يَسْعي ساعيا في إبطال أمره أو أدبر بعد ما رأي الثعبان مرعوبا مسرعا في مشيه فَحَشَرَ فجمع السحرة أو جنوده فَنادي في المجمع بنفسه أو بمناد ⁽⁶⁾.

و امام حسین علیه السلام چهل روز گریه کرد و فقط به خاطر این دو نفر گریه کرده است. پرسیدند: گریه اش چطور بود؟ فرمود: با حالت سرخی طلوع و غروب می کرد. «و ما کانوا منظرین» با سرعت بر آن ها فرستاده شد و به آن ها هیچ مهلتی داده نشد.⁽⁷⁾

«المهین» بیضاوی می گوید: از بندگی گرفتن و کشتن فرزندان بنی اسراییل توسط فرعون «من فرعون» بدل است از عذاب بنا بر حذف مضاف، یا این که به خاطر رساندن این معنی که او را زیاد عذاب می دهد کلمه عذاب را به جای او آورده است. یا این که حال است برای کلمه مهین، به این معنی که عذاب از جهت او واقع می شود. «إنّه کان عالیا» متکبر بود. «من المسرفین» و در سرکشی و شرارت زیاده روی می کرد. «لقد اخترناهم» یعنی قوم بنی اسراییل را برگزیدم. «علی علم» و می دانیم که آن ها لیاقت این انتخاب را دارند یا به این معنی که: با این که می دانیم در بعضی احوال منحرف می شوند - حق بندگی را به جا نمی آورند - . «علی العالمین» برای زیاد بودن پیامبران در ایشان یا بر عالمان زمانشان برتری دادیم «ما فیه بلاء مبین» نعمتی بزرگ و آزمایشی آشکار.⁽⁸⁾

«فتولّی برکنه» یعنی از ایمان آوردن به او روی گرداند، مانند گفته او: «و نأی بجانبه» رویش را برگرداند به خاطر آن چه با آن تقویت می شد یعنی سپاهش. «و هو ملیم» یعنی کاری که به خاطر آن سرزنش می شود یعنی کفر و لجاجت را انجام داد. و این جمله، حال است برای ضمیر در فعل أخذناه.⁽⁹⁾

«فلمّا زاغوا أزاغ الله قلوبهم» طبرسی می گوید: هنگامی که از حق روی برگرداندند و آن ها را با انتخاب بدشان تنها گذاشت و آن ها را از الطافی که با آن ها قلب مؤمنان را هدایت می کرد منع کرد و گفته شده: خداوند دلهای آن ها را از آن چه که دوست داشتند به آن چه که از آن متنفر بودند منحرف کرد.⁽¹⁰⁾

«وبیلا» یعنی سنگین.⁽¹¹⁾

«هل لک إلی أن تزّکّی» بیضاوی می گوید: آیا می خواهی که الان از کفر و سرکشی هایت پاک و مبرا شوی؟ «و أهدیک إلی ربّک» و تو را به شناخت و معرفت خداوند راهنمایی کنم؟ «فتخشی» با ادای وظایف و انجام ندادن کارهای حرام. «ثمّ أدبر» از اطاعت «یسعی» سعی می کرد در باطل کردن کار خود یا بعد از این که آن مار بزرگ را دید هراسناک و با حالت عجله به عقب برگشت «فحشر» ساحران یا سپاهیانش را جمع کرد «فنادی» خودش یا گوینده اش در بین مردم ندا داد.⁽¹²⁾

الأخبار

«1»

فس، تفسير القمي يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا بَلَغَهُ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَقُولُونَ يُولَدُ فِينَا رَجُلٌ يَكُونُ هَلَاكُ فِرْعَوْنَ وَ أَصْحَابِهِ عَلَي يَدِهِ كَانَ يُقَتِّلُ أَوْلَادَهُمُ الذُّكُورَ وَ يَدَعُ الْإِنَاثَ ⁽¹⁾.

«2»

فس، تفسير القمي فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَي وَ قالَ مُوسي إِلَي قَوْلِهِ لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ فَإِنَّ قَوْمَ مُوسَي اسْتَعْبَدَهُمْ آلُ فِرْعَوْنَ وَ قَالُوا لَوْ كَانَ لِهَؤُلَاءِ عَلَي اللَّهِ كَرَامَةٌ كَمَا يَقُولُونَ مَا سَلَّطَنَا عَلَيْهِمْ قَوْلُهُ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً يَعْنِي بَيْتَ الْمَقْدِسِ قَوْلُهُ رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِينَةً أَيْ مُلْكاً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ أَيْ يَفْتِنُوا النَّاسَ بِالْأَمْوَالِ وَ الْعَطَايَا لِيَعْبُدُوهُ وَ لَا يَعْبُدُوكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلي أَمْوالِهِمْ أَيْ أَهْلِكْهَا قَوْلُهُ سَبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ أَيْ طَرِيقَ فِرْعَوْنَ وَ أَصْحَابِهِ قَوْلُهُ مُبَوَّأَ صِدْقٍ قَالَ رَدُّهُمْ إِلَي مِصْرَ وَ غَرَقُ فِرْعَوْنَ ⁽²⁾.

«3»

فس، تفسير القمي فِي هذِهِ لَعْنَةً يَعْنِي الْهَلَاكَ وَ الْغَرَقَ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ أَيْ رَفَدَهُمُ اللَّهُ بِالْعَذَابِ ⁽³⁾.

«4»

اشاره

فس، تفسير القمي وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسي تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ قَالَ الطُّوفَانَ وَ الْجَرَادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفَادِعَ وَ الدَّمَ وَ الْحَجَرَ وَ الْعَصَا وَ يَدَهُ وَ الْبَحْرَ وَ يَحْكِي قَوْلَ مُوسَي ⁽⁴⁾وَ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً أَيْ هَالِكاً تَدْعُو بِالثُّبُورِ.

وَ فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي قَوْلِهِ فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ أَرَادَ أَنْ يُخْرِجَهُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ قَدْ عَلِمَ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ أَنَّ مَا أَنْزَلَ تِلْكَ الْآيَاتِ إِلَّا اللَّهُ ⁽⁵⁾وَ قَوْلُهُ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً يَعْنِي جَمِيعاً.

وَ فِي رِوَايَةِ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ فَأَرادَ يَعْنِي فِرْعَوْنَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ أَيْ

روایات

روایت 1

تفسیر علی بن ابراهیم: «یُذَبِّحُونَ أَبْنَاءکُمْ» {پسران شما را سر می‌بریدند}. زمانی که خبر به فرعون رسید که قوم بنی اسرائیل می گویند؛ در بین ما مردی متولد می شود که عامل نابودی فرعون و پیروانش می باشد، فرعون فرزندان پسر آن ها را می کشت و فرزندان دختر را به حال خود رها می کرد. ⁽⁶⁾

روایت 2

تفسیر علی بن ابراهیم: از امام باقر علیه السلام روایت شده است: درباره قول خداوند متعال که فرمود:«وَقَالَ مُوسَی» تا «لاَ تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ»{ما را برای قوم ستمگر [وسیله] آزمایش قرار مده}. براستی آل فرعون قوم موسی را به بردگی گرفتند و گفتند اگر آن ها نزد خدا کرامت داشتند ما بر آن ها غلبه وحکمرانی نمی کردیم، و آیه «أَن تَبَوَّءَا لِقَوْمِکُمَا بِمِصْرَ بُیُوتًا» {که شما دو تن برای قوم خود در مصر خانه‌هایی ترتیب دهید}. منظور بیت المقدس است و قول «رَبَّنَا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأهُ زِینَةً». {تو به فرعون و اشرافش در زندگی دنیا زیور و اموال داده‌ای}. منظور ملک و پادشاهی است. «لِیُضِلُّواْ عَن سَبِیلِکَ» {تا [خلق را] از راه تو گمراه کنند} یعنی مردم را با اموال و بخششهای خود فریب دهند تا به جای تو او را پرستش کنند. «رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَی أَمْوَالِهِمْ» {پروردگارا اموالشان را نابود کن} اموال آن ها را نابود کن. و آیه «سَبِیلَ الَّذِینَ لاَ یَعْلَمُونَ» {راه کسانی را که نمی‌دانند پیروی مکنید}. منظور راه وسلوک فرعون و پیروانش است، «مُبَوَّأَ صِدْقٍ» {در جایگاه[های] نیکو منزل دادیم} گفت: قوم بنی اسرائیل را به مصر باز گرداند و فرعون را غرق کرد. ⁽⁷⁾

روایت 3

تفسیر علی بن ابراهیم: «فِی هَذِهِ لَعْنَةً» {در این دنیا به لعنت بدرقه شدند} منظور نابودی و به هلاکت رسیدن است «وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ» {ودر روز قیامت، و چه بد عطایی نصیب آنان می‌شود}، منظور، آن ها را دچار عذاب خواهد کرد. ⁽⁸⁾

روایت 4

تفسیر علی بن ابراهیم: «وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی تِسْعَ آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ» {و در حقیقت ما به موسی نه نشانه آشکار دادیم}. در باره آیه گفت: منظور از آن طوفان، ملخ، شپشک، وزغ، خون شدن آب نیل، سنگ، عصا، دست او و دریا می باشد و حکایت موسی را بیان می کند. که گفت: «وَإِنِّی لَأَظُنُّکَ یَا فِرْعَونُ مَثْبُورًا» {و راستی ای فرعون تو را تباه شده می‌پندارم}. یعنی ای فرعون تو را فردی هلاک شدنی و رو به زوال و نابودی می دانم.

از امام باقر علیه السلام روایت شده است درباره قول خداوند متعال که فرمود:«فَأَرَادَ أَن یَسْتَفِزَّهُم مِّنَ الأَرْضِ» {پس [فرعون] تصمیم گرفت که آنان را از سرزمین [مصر] برکند}. فرعون خواست تا آن ها را از آن سرزمین بیرون کند در حالیکه فرعون و قومش می دانستند که این آیات ونشانه ها جز از طرف خداوند یکتا نیست و آیه «فَإِذَا جَاء وَعْدُ الآخِرَةِ جِئْنَا بِکُمْ لَفِیفًا» {پس چون وعده آخرت فرا رسد شما را همه با هم محشور می‌کنیم} منظور از لفیف در این جا همگی ویکپارچه بودن است.

در روایت علی بن ابراهیم منظور از «فأراد» فرعون است «أَن یَسْتَفِزَّهُم مِّنَ الأَرْضِ» {که آنان را از سرزمین [مصر] برکند}.

يُخْرِجَهُمْ مِنْ مِصْرَ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً أَيْ مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ ⁽¹⁾.

«6»

فس، تفسير القمي وَ هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسي يَعْنِي قَدْ أَتَاكَ قَوْلُهُ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ قَالَ كَانَتَا مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ مَيِّتٍ وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي قَالَ إِذَا نَسِيتَهَا ثُمَّ ذَكَرْتَهَا فَصَلِّهَا. وَ فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي قَوْلِهِ آتِيكُمْ مِنْها بِقَبَسٍ يَقُولُ آتِيكُمْ بِقَبَسٍ مِنَ النَّارِ تَصْطَلُونَ مِنَ الْبَرْدِ وَ قَوْلِهِ أَوْ أَجِدُ عَلَي النَّارِ هُديً كَانَ قَدْ أَخْطَأَ الطَّرِيقَ يَقُولُ أَوْ أَجِدُ عِنْدَ النَّارِ طَرِيقاً ⁽²⁾وَ قَوْلِهِ وَ أَهُشُّ بِها عَلي غَنَمِي يَقُولُ أَخْبِطُ بِهَا الشَّجَرَ لِغَنَمِي وَ لِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْري فَمِنَ الْفَرَقِ ⁽³⁾لَمْ يَسْتَطِعِ الْكَلَامَ فَجَمَعَ كَلَامَهُ فَقَالَ وَ لِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْري يَقُولُ حَوَائِجُ أُخْرَي.

وَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ فِي قَوْلِهِ إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها قَالَ مِنْ نَفْسِي هَكَذَا نَزَلَتْ ⁽⁴⁾قُلْتُ كَيْفَ يُخْفِيهَا مِنْ نَفْسِهِ قَالَ جَعَلَهَا مِنْ غَيْرِ وَقْتٍ قَوْلُهُ وَ فَتَنَّاكَ فُتُوناً أَيِ اخْتَبَرْنَاكَ اخْتِبَاراً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ أَيْ عِنْدَ شُعَيْبٍ قَوْلُهُ وَ اصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي أَيِ اخْتَرْتُكَ وَ لا تَنِيا أَيْ لَا تَضْعُفَا اذْهَبا إِلي فِرْعَوْنَ ائْتِيَاهُ وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَالَ لِمُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ حِينَ أَرْسَلَهُ إِلَي فِرْعَوْنَ ائْتِيَاهُ فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشي وَ قَدْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَتَذَكَّرُ وَ لَا يَخْشَي وَ لَكِنْ قَالَ اللَّهُ لِيَكُونَ أَحْرَصَ لِمُوسَي عَلَي الذَّهَابِ وَ آكَدَ فِي الْحُجَّةِ عَلَي فِرْعَوْنَ ⁽⁵⁾.

«7»

اشاره

فس، تفسير القمي فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي قَوْلِهِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ يَقُولُ عَصَبَةٌ قَلِيلَةٌ وَ إِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ يَقُولُ مُؤْدُونَ فِي الْأَدَاةِ وَ هُوَ الشَّاكِي فِي

یعنی آن ها را از مصر بیرون کند «جِئْنَا بِکُمْ لَفِیفًا» {شما را همه با هم محشور می‌کنیم}. منظور از هر طرف. ⁽⁶⁾

روایت 6

تفسیر علی بن ابراهیم: «وَهَلْ أَتَاکَ حَدِیثُ مُوسَی» { و آیا خبر موسی به تو رسید}. یعنی رسیده است. آیه «فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ» {پای پوش خویش بیرون آور}. گفته شده که جنس دو کفش او از پوست الاغ مرده بوده است. «وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِکْرِی» {به یاد من نماز برپا دار} گفت: هر گاه نماز را فراموش کردی سپس آن را به یاد آوردی، آن را اقامه کن. و از امام محمد باقر علیه السلام روایت شده که درباره آیه «آتِیکُم مِّنْهَا بِقَبَسٍ» {پاره‌ای از آن برای شما بیاورم} موسی گفت بروم تا پاره ای آتش برای شما بیاورم «تَصْطَلُونَ» در برابر سرما شما را حفظ کند، وآیه «أَوْ أَجِدُ عَلَی النَّارِ هُدًی» {یا در پرتو آتش راه [خود را باز] یابم}. موسی راه را اشتباه رفته بود گفت تا نزد آن نور راهی بیابم. و قول خداوند متعال از زبان موسی «وَأَهُشُّ بِهَا عَلَی غَنَمِی» {و با آن برای گوسفندانم برگ می تکانم} می گوید: بوسیله آن {عصا} برای گوسفندانم بر شاخه درخت می زنم. «وَلِیَ فِیهَا مَآرِبُ أُخْرَی» {و کارهای دیگری هم برای من از آن برمی‌آید}. از ترس و وحشت سخنش را طول نداد و کلامش را خلاصه کرد و گفت: «وَلِیَ فِیهَا مَآرِبُ أُخْرَی» {و کارهای دیگری هم برای من از آن برمی‌آید}. در تفسیر آمده که موسی گفت: با این عصا نیازهای دیگری را برآورده می کنم.

علی بن ابراهیم در تفسیر آیه «إِنَّ السَّاعَةَ ءاَتِیَةٌ أَکَادُ أُخْفِیهَا» {در حقیقت قیامت فرارسنده است می‌خواهم آن را پوشیده دارم}. گفت: از خودم و به این صورت نازل شده است، گفتم: چگونه خداوند زمان آن را از خودش پنهان می کند؟ جواب داد: آن را در وقت نامعین قرار داده است. «وَفَتَنَّاکَ فُتُونًا» {و تو را بارها آزمودیم}؛ منظور تو را آزمایش کردیم ازمایش کردنی. «فِی أَهْلِ مَدْیَنَ» {در میان اهل مدین}؛ منظور نزد شعیب است، وآیه «وَاصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی» {و تو را برای خود پروردم}، یعنی تو را برگزیدم، «ولا تنیا» {سستی مکنید} ضعف وسستی روا مدارید، «اذْهَبَا إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی» {به سوی فرعون بروید}، به سوی فرعون روانه شوید. وآگاه باش که خداوند متعال به موسی هنگامی که او را به سوی فرعون فرستاد، فرمود: به سوی او بروید و «فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّیِّنًا لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَی» {و با او سخنی نرم گویید شاید که پند پذیرد یا بترسد}. در حالی که خداوند آگاه بود که فرعون نه متذکر می شود ونه از خدا می ترسد اما این را گفت تا موسی در رفتن به سوی فرعون حریص تر ومشتاق تر شود و با حجت مورد اطمینان نزد فرعون برود. ⁽⁷⁾

روایت 7

تفسیر علی بن ابراهیم: از امام باقر علیه السلام روایت شده است که در باره آیه «لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ» {و گفت این ها عده‌ای ناچیزند}.فرمودند: منظور از آن گروهی اندکی بوده است. «وَإِنَّا لَجَمِیعٌ حَاذِرُونَ»{و[لی] ما همگی به حال آماده‌باش درآمده‌ایم}. می گوید: ما از نظر ادات و سلاح جنگی آماده ایم یعنی سراپا مسلح.

السِّلَاحِ وَ أَمَّا قَوْلُهُ وَ مَقامٍ كَرِيمٍ يَقُولُ مَسَاكِنَ حَسَنَةٍ وَ أَمَّا قَوْلُهُ فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ فَعِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَوْلُهُ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ يَقُولُ سَيَكْفِينِ ⁽¹⁾.

بيان

قال الجزري يقال آدني عليه أي قوني و رجل مؤد تام السلاح كامل أداة الحرب و منه حديث الأسود بن زيد في قوله تعالي وَ إِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ قال مقوون مؤدون أي كاملون أداة الحرب.

«8»

اشاره

فس، تفسير القمي إِنِّي آنَسْتُ ناراً أَيْ رَأَيْتُ وَ ذَلِكَ لَمَّا خَرَجَ مِنْ مَدْيَنَ مِنْ عِنْدِ شُعَيْبٍ قَوْلُهُ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ مَعْنَاهُ وَ لَا مَنْ ظَلَمَ فَوُضِعَ حَرْفٌ مَكَانَ حَرْفٍ ⁽²⁾.

بيان

علي ما ذكره تكون إلا عاطفة قال البغوي في تفسيره قال بعض النحويين إلا هاهنا بمعني و لا يعني لا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ و لا من ظلم ثم بدل حسنا بعد سوء يقول لا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ و لا المذنبون التائبون كقوله تعالي لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ يعني و لا الذين ظلموا منهم.

«9»

فس، تفسير القمي سَاحِرَانِ تَظَاهَرَا قَالَ مُوسَي وَ هَارُونُ ⁽³⁾.

«10»

فس، تفسير القمي قالُوا يا أَيُّهَا السَّاحِرُ أَيْ يَا أَيُّهَا الْعَالِمُ قَوْلُهُ مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ يَعْنِي مُوسَي وَ لا يَكادُ يُبِينُ قَالَ لَمْ يُبَيِّنِ الْكَلَامَ فَلَوْ لا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَيْ هَلَّا أُلْقِيَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ مُقْتَرِنِينَ يَعْنِي مُقَارِنِينَ فَلَمَّا آسَفُونا أَيْ عَصَوْنَا لِأَنَّهُ لَا يَأْسَفُ عَزَّ وَ جَلَّ كَأَسَفِ النَّاسِ ⁽⁴⁾.

«11»

اشاره

فس، تفسير القمي وَ لَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَيِ اخْتَبَرْنَاهُمْ أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبادَ اللَّهِ أَيْ مَا فَرَضَ اللَّهُ مِنَ الصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ وَ السُّنَنِ وَ الْأَحْكَامِ وَ أَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي لَيْلًا إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ أَيْ يَتَّبِعُكُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ وَ اتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْواً أَيْ

اما آیه «وَمَقَامٍ کَرِیمٍ» {و گنجینه‌ها و جایگاه‌های پر ناز و نعمت بیرون کردیم}. میگوید: منظور از آن خانه های نیکوست وقول خداوند متعال «فَأَتْبَعُوهُم مُّشْرِقِینَ» {پس هنگام برآمدن آفتاب آن ها را تعقیب کردند} هنگام طلوع خورشید. و «إِنَّ مَعِیَ رَبِّی سَیَهْدِینِ» {پروردگارم با من است و به زودی مرا راهنمایی خواهد کرد} یعنی خدا مرا کفایت می کند. ⁽⁵⁾

توضیح

جزری گفت هنگامی که گفته شده«أدنی علیه» یعنی برعلیه او آماده و مجهز بودیم «رجل مود» منظور از نظر تجهیزات جنگی وسلاح مجهز است و از این نمونه کلام اسود بن زید است درباره قول خداوند متعال «وَإِنَّا لَجَمِیعٌ حَاذِرُونَ» گفت: منظور ازمقوون و مؤدون، مجهز وآماده بودن از نظر تجهیزات جنگی می باشد.

روایت 8

تفسیر علی بن ابراهیم: «إِنِّی آنَسْتُ نَارًا» {من آتشی دیدم}. یعنی آن را دیدم، وآن زمانی بود که از مدین نزد شعیب علیه السلام خارج شد. وآیه «إِلَّا مَن ظَلَمَ» {لیکن کسی که ستم کرده} و نه کسی که ظلم کرده. در این جا حرف در مکان حرف قرار گرفته است. ⁽⁶⁾

توضیح

براساس آن چه آمده است «الّا» در این جا حرف عطف است. بغوی در تفسیر خود می گوید: بعضی از نحوی ها اعتقاد دارند الّا در این جا به معنای «ولا» می باشد منظور؛ در نزد من فرستادگان نمی ترسند و نیز کسی که ظلم کرده است. سپس بدی به نیکی تبدیل شد. می گوید: در نزد من فرستادگان و گناهکاران توبه کار نمی ترسند؛ مانند قول خداوند متعال «لِئَلاَّ یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُواْ مِنْهُمْ» {تا برای مردم غیر از ستمگرانشان بر شما حجتی نباشد}؛ یعنی و نه کسانی از آن ها که ظلم کردند.

روایت 9

تفسیر علی بن ابراهیم: «سَاحِرَانِ تَظَاهَرَا» گفت: موسی وهارون. ⁽⁷⁾

روایت 10

تفسیر علی بن ابراهیم: «قالوا یا أیّها السحر» یعنی ای عالم، آیه «مِّنْ هَذَا الَّذِی هُوَ مَهِینٌ» {از این کس که خود بی‌مقدار است}. منظور، موسی است. و «وَلَا یَکَادُ یُبِینُ» {و نمی‌تواند درست بیان کند}. گفت: منظور این است که کلام واضح وروشن و نیست. «فَلَوْلَا أُلْقِیَ عَلَیْهِ» {پس چرا بر او دستبندهایی زرین آویخته نشده}. منظور چرا بر دست او دستبند های طلایی آویزان نشده؟ «مُقْتَرِنِینَ» {همراهان} همراه و هم صحبت. «فَلَمَّا آسَفُونَا» {و چون ما را به خشم درآوردند}. یعنی نافرمانی و عصیان کردند زیرا خداوند متعال دچار تاسف نمی شود مثل تأسف مردم. ⁽⁸⁾

روایت 11

تفسیر علی بن ابراهیم: «وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ» {و به یقین پیش از آنان قوم فرعون را بیازمودیم}. ایشان را آزمایش کردیم «أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبَادَ اللَّهِ» {که [به آنان گفت] بندگان خدا را به من بسپارید}. منظور، خداوند واجب کرده است مانند نماز، زکات، روزه، حج، و سنت ها واحکام می باشد، خداوند به او وحی نازل کرد که «أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِی إِنَّکُم مُّتَّبَعُونَ» {[فرمود] بندگانم را شبانه ببر زیرا شما مورد تعقیب واقع خواهید شد}، فرعون وسپاهیانش شما را دنبال می کنند «وَاتْرُکْ الْبَحْرَ رَهْوًا»{و دریا را هنگامی که آرام است پشت‌سر بگذار}.

جَانِباً وَ خُذْ عَلَي الطَّرِيقِ ⁽¹⁾قَوْلُهُ وَ مَقامٍ كَرِيمٍ أَيْ حَسَنٍ وَ نَعْمَةٍ كانُوا فِيها قَالَ النَّعْمَةُ فِي الْأَبْدَانِ قَوْلُهُ فاكِهِينَ أَيْ مُفَاكِهِينَ لِلنِّسَاءِ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِينَ يَعْنِي بَنِي إِسْرَائِيلَ قَوْلُهُ عَلَي الْعالَمِينَ لَفْظُهُ عَامٌّ وَ مَعْنَاهُ خَاصٌّ وَ إِنَّمَا اخْتَارَهُمْ وَ فَضَّلَهُمْ عَلَي عَالَمِي زَمَانِهِمْ ⁽²⁾.

بيان

قوله أي ما فرض الله الظاهر أنه جعل عباد الله منادي و بين مفعول أدوا المقدر بالصلاة و غيرها و هو أحد الاحتمالين اللذين ذكرهما جماعة من المفسرين و احتمال كون المراد بالعباد العبادة بحذف التاء كإقام الصلاة بعيد و الرهو بهذا المعني لم يعهد في اللغة و إن أتي بمعان قريبة منه كالمكان المرتفع و المنخفض و السكون و يمكن إرجاعه إلي ما مر في التفسير بتكلف و المفاكهة الممازحة.

«12»

فس، تفسير القمي بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ أَيِ الْمُطَهَّرِ وَ أَمَّا طُويً فَاسْمُ الْوَادِي وَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ فِي قَوْلِهِ فَحَشَرَ فَنادي يَعْنِي فِرْعَوْنَ وَ النَّكَالُ الْعُقُوبَةُ وَ الْآخِرَةُ هُوَ ⁽³⁾قَوْلُهُ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلي وَ الْأُولَي قَوْلُهُ ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي فَأَهْلَكَهُ اللَّهُ بِهَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ ⁽⁴⁾.

«13»

فس، تفسير القمي وَ فِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتادِ عَمِلَ الْأَوْتَادَ الَّتِي أَرَادَ أَنْ يَصَّعَّدَ بِهَا إِلَي السَّمَاءِ ⁽⁵⁾.

«14»

اشاره

ص، قصص الأنبياء عليهم السلام الصَّدُوقُ عَنِ ابْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: إِنَّ فِرْعَوْنَ بَنَي سَبْعَ مَدَائِنَ فَتَحَصَّنَ فِيهَا مِنْ مُوسَي فَلَمَّا أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ فِرْعَوْنَ جَاءَهُ وَ دَخَلَ الْمَدِينَةَ فَلَمَّا رَأَتْهُ الْأُسُودُ ⁽⁶⁾بَصْبَصَتْ بِأَذْنَابِهَا وَ لَمْ يَأْنِ مَدِينَةً إِلَّا انْفَتَحَ لَهُ حَتَّي انْتَهَي إِلَي الَّتِي هُوَ

دریا را پشت سر بگذار وعبور کن، آیه «وَمَقَامٍ کَرِیمٍ» {و گنجینه‌ها و جایگاه‌های پر ناز و نعمت بیرون کردیم}. منظور نیکو وعالی «وَنَعْمَةٍ کَانُوا فِیهَا» {و نعمتی که از آن برخوردار بودند}. منظور نعمت هایست که در در بدن و جسم انسان ها است. آیه «فَاکِهِینَ» سرگرم زنان. «وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِینَ» {آری این چنین [بود] و آن ها را به مردمی دیگر میراث دادیم}. قوم بنی اسرائیل. و قول خداوند متعال «عَلَی الْعَالَمِینَ» {بر مردم جهان}. لفظ دلالت بر عمومیت می کند اما معنای آن خاص و محدود می باشد «فقط آن ها را بر عالمان آن زمان برگزید وآن ها را برتری داد». ⁽⁷⁾

توضیح

آیه «فِیمَا فَرَضَ اللَّهُ» در ظاهر «عبادالله» را منادا قرار داده است و مفعول «ادّوا» مقدر را با صلاة و غیر آن بیان کرده است که این نمونه یکی از دو فرضیه ودلیل گروهی از مفسران می باشد که آن را ذکر کرده اند و نظر دیگر این است که منظور از «عباد» عبادة می باشد که تاء آن حذف شده است مانند إقام الصلاة که این نظر، بعید می باشد. و «الرهو» به این معنا در زبان عربی رایج نیست هر چند معانی نزدیک به این معنا آمده است مانند مکان بلند ومرتفع ومکان پست وهموار، که می توان آن را با تکلف به آن چه که در تفسیر آمده بازگرداند. و الفاکهة: یعنی مزاح وسرگرمی.

روایت 12

تفسیر علی بن ابراهیم: «بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ» {در وادی مقدس}. منظور از آن سرزمین پاک می باشد. اما «طوی» اسم یک سرزمین است. علی بن ابراهیم درباره «فَحَشَرَ فَنَادَی» {و گروهی را فراهم آورد [و] ندا درداد} گفت: منظور از آن فرعون می باشد. نکال: به معنای عقوبت و مجازات می باشد عقوبت او در آخرت به خاطر سخن⁽⁸⁾«أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلَی» {پروردگار بزرگتر شما منم}. و عقوبت در دنیا به خاطر سخن «مَا عَلِمْتُ لَکُم مِّنْ إِلَهٍ غَیْرِی» پس خدا به خاطر این دو قول فرعون، او را نابود کرد. ⁽⁹⁾

روایت 13

تفسیر علی بن ابراهیم: «وَفِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ» {و فرعون صاحب [عمارت و] خرگاهها}. عمارت ها وستون هایی ساخت و خواست از طریق آن ها به آسمان صعود کند و بالا برود. ⁽¹⁰⁾

روایت 14

قصص الانبیاء: از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمودند: فرعون هفت شهر را بنا کرد تا از موسی در امان باشد. هنگامی که به موسی وحی نازل شد که به سوی فرعون برود پس به سوی فرعون آمد و وارد شهر شد هنگامی که شیران – نگهبانان شهر فرعون - او را دیدند دمهایشان را تکان دادند و بدون سروصدا و با آرامش به او اجازه دادند تا وارد شهر شود. موسی به پیش رفت تا به کاخی که فرعون در آن بود رسید.

فِيهَا فَقَعَدَ عَلَي الْبَابِ وَ عَلَيْهِ مِدْرَعَةٌ مِنْ صُوفٍ وَ مَعَهُ عَصَاهُ فَلَمَّا خَرَجَ الْآذِنُ قَالَ لَهُ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ إِلَيْكَ فَلَمْ يَلْتَفِتْ فَضَرَبَ بِعَصَاهُ الْبَابَ فَلَمْ يَبْقَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ فِرْعَوْنَ بَابٌ إِلَّا انْفَتَحَ فَدَخَلَ عَلَيْهِ وَ قَالَ أَنَا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ فَقَالَ ائْتِنِي بِآيَةٍ فَأَلْقَي عَصَاهُ وَ كَانَ لَهَا شُعْبَتَانِ فَوَقَعَتْ إِحْدَي الشُّعْبَتَيْنِ فِي الْأَرْضِ وَ الشُّعْبَةُ الْأُخْرَي فِي أَعْلَي الْقُبَّةِ فَنَظَرَ فِرْعَوْنُ إِلَي جَوْفِهَا وَ هِيَ تَلْتَهِبُ نَاراً وَ أَهْوَتْ إِلَيْهِ فَأَحْدَثَ فِرْعَوْنُ وَ صَاحَ يَا مُوسَي خُذْهَا وَ لَمْ يَبْقَ أَحَدٌ مِنْ جُلَسَاءِ فِرْعَوْنَ إِلَّا هَرَبَ فَلَمَّا أَخَذَ مُوسَي الْعَصَا وَ رَجَعَتْ إِلَي فِرْعَوْنَ نَفْسُهُ هَمَّ بِتَصْدِيقِهِ فَقَامَ إِلَيْهِ هَامَانُ وَ قَالَ بَيْنَا أَنْتَ إِلَهٌ تُعْبَدُ إِذْ أَنْتَ تَابِعٌ لِعَبْدٍ وَ اجْتَمَعَ الْمَلَأُ وَ قَالُوا هَذَا سَاحِرٌ عَلِيمٌ فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ فَلَمَّا أَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَ عِصِيَّهُمْ أَلْقَي مُوسَي عَصَاهُ فَالْتَقَمَتْهَا كُلَّهَا وَ كَانَ فِي السَّحَرَةِ اثْنَانِ وَ سَبْعُونَ شَيْخاً خَرُّوا سُجَّداً ثُمَّ قَالُوا لِفِرْعَوْنَ مَا هَذَا سِحْرٌ لَوْ كَانَ سِحْراً لَبَقِيَتْ حِبَالُنَا وَ عِصِيُّنَا ثُمَّ خَرَجَ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ يُرِيدُ أَنْ يَقْطَعَ بِهِمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَي اللَّهُ مُوسَي وَ مَنْ مَعَهُ وَ غَرَّقَ فِرْعَوْنَ وَ مَنْ مَعَهُ فَلَمَّا صَارَ مُوسَي فِي الْبَحْرِ أَتْبَعَهُ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ فَتَهَيَّبَ فِرْعَوْنُ أَنْ يَدْخُلَ الْبَحْرَ فَمُثِّلَ جَبْرَئِيلُ عَلَي مَادِيَانَةٍ ⁽¹⁾وَ كَانَ فِرْعَوْنُ عَلَي فَحْلٍ فَلَمَّا رَأَي قَوْمُ فِرْعَوْنَ الْمَادِيَانَةَ اتَّبَعُوهَا فَدَخَلُوا الْبَحْرَ وَ غَرِقُوا ⁽²⁾وَ أَمَرَ اللَّهُ الْبَحْرَ فَلَفَظَ فِرْعَوْنَ مَيِّتاً ⁽³⁾حَتَّي لَا يُظَنَّ أَنَّهُ غَائِبٌ وَ هُوَ حَيٌّ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي أَمَرَ مُوسَي أَنْ يَرْجِعَ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَي الشَّامِ فَلَمَّا قَطَعَ الْبَحْرَ بِهِمْ مَرَّ عَلي قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلي أَصْنامٍ لَهُمْ قالُوا يا مُوسَي اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ ثُمَّ وَرِثَ بَنُو إِسْرَائِيلَ دِيَارَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ فَكَانَ الرَّجُلُ يَدُورُ عَلَي دُورٍ كَثِيرَةٍ وَ يَدُورُ عَلَي النِّسَاءِ ⁽⁴⁾.

«15»

اشاره

فس، تفسير القمي وَ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَ تَذَرُ مُوسي وَ قَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ يَذَرَكَ وَ آلِهَتَكَ قَالَ كَانَ فِرْعَوْنُ يَعْبُدُ الْأَصْنَامَ ثُمَّ ادَّعَي بَعْدَ ذَلِكَ الرُّبُوبِيَّةَ فَقَالَ

موسی جلوی در کاخ نشست در حالی که لباس پشمی بر تن داشت وعصایش همراهش بود در این زمان نگهبان از کاخ خارج شد موسی به او گفت: من فرستاده پروردگار به سوی شما هستم اما توجه ای به موسی نکرد. با عصایش بر در کوبید در حالیکه بین او و فرعون دری باقی نمانده بود در باز شد و موسی بر فرعون داخل شد و فرمود: من فرستاده پروردگار جهانیان هستم. فرعون گفت برای من نشانه ای بیاور. عصایش را بر زمین انداخت عصا متشعب شد و به دو شاخه تبدیل شد یک شاخه آن بر زمین افتاد و دیگری بر روی گنبد فرعون افتاد و به یک مار بزرگ تبدیل شد، فرعون به داخل دهانش نگاه کرد آتش در آن زبانه می کشید و بر روی او افتاد. فرعون برانگیخت و فریاد برآورد: ای موسی آن را مهار کن و در دست خود بگیر. همه اطرافیان فرعون پا به فرار گذاشتد. هنگامی که موسی عصا را دست گرفت و حال فرعون سر جایش آمد خواست او را تصدیق کند، هامان در مقابل فرعون برخاست و گفت: در حالیکه تو خود را خدایی می پنداری که پرستش می شوی هم اکنون تابع بنده ای شده ای؟ مردم گرد هم آمدند و می گفتند: این ساحر ماهری است. پس در یک روز معین همه ساحران را جمع کردند هنگامیکه طناب ها و چوبدستی های خود را برروی زمین انداختند موسی نیز عصای خود را برزمین انداخت وهمه آن ها را بلعید. در آن زمان در ساحری هفتاد و دو نفر ماهر و پیشکسوت بودند که همه آن ها در مقابل موسی علیه السلام به سجده در آمدند سپس به فرعون گفتند: این کار موسی سحر نیست زیرا اگر سحر بود نمی توانست طناب ها و چوبدستی های ما را بخورد. سپس موسی، قوم بنی اسرائیل را از آن جا خارج کرد میخواست آن ها را از میان دریا عبور بدهد. پس خداوند موسی و کسانی که با او بودند را نجات داد و فرعون وهمراهانش را در دریا غرق کرد. هنگامی که وارد دریا شد فرعون و سپاهیانش آن ها را تعقیب می کردند. فرعون از این که وارد دریا شود می ترسید جبرئیل به شکل اسبی مادینه درآمد در حالی که فرعون بر اسب نرینه ای سوار بود. هنگامی که قوم فرعون اسب ماده سیاه را دیدند آن را دنبال کردند و وارد دریا شدند در نتیجه در دریا غرق شدند. خداوند متعال به دریا امر کرد جنازه مرده فرعون را به ساحل انداخت تا این که کسی گمان نبرد که او غایب و زنده است. سپس خداوند به موسی وحی نازل کرد که قوم بنی اسرائیل را به شام باز گرداند هنگامیکه آنان را از دریا عبور داد بر قومی که بت هایی داشتند وآن ها را پرستش می کردند گذشت؛ بنی اسراییل به موسی گفتند: «یا موسی اجعل لنا إلها کما لهم آلهة قال إنّکم قوم تجهلون»{ای موسی برای ما خدایی قرار بده همان طوری که آن ها خدایانی دارند} گفت: به راستی شما قومی جاهل هستید. سپس بنی اسرائیل وارث خانه آن ها و اموالشان شدند و هر مردی خانه های بسیاری را صاحب شد و زنان زیادی به دست آورد. ⁽⁵⁾

روایت 15

تفسیر علی بن ابراهیم: «وَقَالَ الْمَلأُ مِن قَوْمِ فِرْعَونَ أَتَذَرُ مُوسَی وَقَوْمَهُ لِیُفْسِدُواْ فِی الأَرْضِ وَیَذَرَکَ وَآلِهَتَکَ» {و سران قوم فرعون گفتند آیا موسی و قومش را رها می‌کنی تا در این سرزمین فساد کنند و [موسی] تو و خدایانت را رها کند} گفت: فرعون را پرستش می کرد سپس بعد از آن ادعای خدایی می کرد.

فِرْعَوْنُ: سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَ نَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَ إِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ قَوْلُهُ قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَ مِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا قَالَ قَالَ الَّذِينَ آمَنُوا لِمُوسَي قَدْ أُوذِينَا قَبْلَ مَجِيئِكَ يَا مُوسَي بِقَتْلِ أَوْلَادِنَا وَ مِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا لَمَّا حَبَسَهُمْ فِرْعَوْنُ لِإِيمَانِهِمْ بِمُوسَي فَقَالَ مُوسَي عَسي رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَ يَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ وَ مَعْنَي يَنْظُرُ أَيْ يَرَي كَيْفَ تَعْمَلُونَ فَوَضَعَ النَّظَرَ مَكَانَ الرُّؤْيَةِ وَ قَوْلُهُ وَ لَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ يَعْنِي السِّنِينَ الْجَدْبَةَ لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَ الْجَرَادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفَادِعَ وَ الدَّمَ.

وَ أَمَّا قَوْلُهُ فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ قَالَ الْحَسَنَةُ هَاهُنَا الصِّحَّةُ وَ السَّلَامَةُ وَ الْأَمْنُ وَ السَّعَةُ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ قَالَ السَّيِّئَةُ هَاهُنَا الْجُوعُ وَ الْخَوْفُ وَ الْمَرَضُ يَطَّيَّرُوا بِمُوسي وَ مَنْ مَعَهُ أَيْ يَتَشَأَّمُوا بِمُوسَي وَ مَنْ مَعَهُ وَ أَمَّا قَوْلُهُ وَ قالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ إِلَي قَوْلِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَ كانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ فَإِنَّهُ لَمَّا سَجَدَ السَّحَرَةُ وَ آمَنَ بِهِ النَّاسُ ⁽¹⁾قَالَ هَامَانُ لِفِرْعَوْنَ إِنَّ النَّاسَ قَدْ آمَنُوا بِمُوسَي فَانْظُرْ مَنْ دَخَلَ فِي دِينِهِ فَاحْبِسْهُ فَحَبَسَ كُلَّ مَنْ آمَنَ بِهِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَجَاءَ إِلَيْهِ مُوسَي فَقَالَ لَهُ خَلِّ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَلَمْ يَفْعَلْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي تِلْكَ السَّنَةِ الطُّوفَانَ فَخَرَّبَ دُورَهُمْ وَ مَسَاكِنَهُمْ ⁽²⁾حَتَّي خَرَجُوا إِلَي الْبَرِّيَّةِ وَ ضَرَبُوا فِيهَا الْخِيَامَ فَقَالَ فِرْعَوْنُ لِمُوسَي ادْعُ رَبَّكَ حَتَّي يَكُفَّ عَنَّا الطُّوفَانَ حَتَّي أُخَلِّيَ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَ أَصْحَابِكَ فَدَعَا مُوسَي رَبَّهُ فَكَفَّ عَنْهُمُ الطُّوفَانَ وَ هَمَّ فِرْعَوْنُ أَنْ يُخَلِّيَ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالَ لَهُ هَامَانُ إِنْ خَلَّيْتَ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ غَلَبَكَ مُوسَي وَ أَزَالَ مُلْكَكَ فَقَبِلَ مِنْهُ وَ لَمْ يُخَلِّ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ الْجَرَادَ فَجَرَّدَتْ كُلَّ شَيْ‌ءٍ كَانَ لَهُمْ مِنَ النَّبْتِ وَ الشَّجَرِ حَتَّي كَانَتْ تُجَرِّدُ شَعْرَهُمْ وَ لِحْيَتَهُمْ ⁽³⁾فَجَزِعَ فِرْعَوْنُ مِنْ ذَلِكَ جَزَعاً شَدِيداً وَ قَالَ يَا مُوسَي ادْعُ رَبَّكَ أَنْ يَكُفَّ الْجَرَادَ عَنَّا ⁽⁴⁾حَتَّي أُخَلِّيَ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَ أَصْحَابِكَ فَدَعَا مُوسَي رَبَّهُ فَكَفَّ عَنْهُمُ الْجَرَادَ فَلَمْ يَدَعْهُ هَامَانُ أَنْ يُخَلِّيَ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ

فرعون گفت: «سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءهُمْ وَنَسْتَحْیِی نِسَاءهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ» {[فرعون] گفت بزودی پسرانشان را می‌کشیم و زنانشان را زنده نگاه می‌داریم و ما بر آنان مسلطیم}. قول خداوند از زبان حضرت موسی «قَالُواْ أُوذِینَا مِن قَبْلِ أَن تَأْتِینَا وَمِن بَعْدِ مَا جِئْتَنَا» {[قوم موسی] گفتند پیش از آن که تو نزد ما بیایی و [حتی] بعد از آن که به سوی ما آمدی مورد آزار قرار گرفتیم}. این سخن کسانی است که به موسی علیه السلام ایمان آوردند وگفتند: ای موسی ما پیش از آمدن تو نیز با کشتن فرزندانمان در رنج بودیم وهم اکنون که آن ها را به خاطر ایمان آوردنشان زندانی کرده اند نیز در رنج وعذاب هستیم. موسی گفت: «عَسَی رَبُّکُمْ أَن یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَیَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الأَرْضِ فَیَنظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ» {گفت امید است که پروردگارتان دشمن شما را هلاک کند و شما را روی زمین جانشین [آنان] سازد آنگاه بنگرد تا چگونه عمل می‌کنید}. معنای «ینظر» یعنی ببیند چه عملی می کنید. و نظر در مکان رویت قرار گرفته است. و کلام خداوند متعال «وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَونَ بِالسِّنِینَ وَنَقْصٍ مِّن الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ» {در حقیقت ما فرعونیان را به خشکسالی و کمبود محصولات دچار کردیم باشد که عبرت گیرند}. یعنی سالهای قحطی وخشکسالی و بی ثمری؛ و زمانی رخ داد که خداوند بر آنان طوفان وحمله ملخ ها و شپشک ها و وزغ ها وخون شدن آب نیل را نازل کرد.

اما آیه «فَإِذَا جَاءتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُواْ لَنَا هَذِهِ» {پس هنگامی که نیکی [و نعمت] به آنان روی می‌آورد می‌گفتند این برای [شایستگی] خود ماست}. در تفسیر این گفته: که منظور از «الْحَسَنَةُ» دراین جا منظور صحت وسلامتی و امنیت و آسایش می باشد. «وَإِن تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ» {و چون گزندی به آنان می‌رسید}. می گوید: منظور از «سَیِّئَةٌ» در این جا گرسنگی وترس و وحشت وبیماری می باشد. «یَطَّیَّرُواْ بِمُوسَی وَمَن مَّعَهُ» {به موسی و همراهانش شگون بد می‌زدند}. منظور این است که به موسی وهمراهانش فال بد می زدند. اما آیه «وَقَالُواْ مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِن آیَةٍ لِّتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ»{و گفتند هر گونه پدیده شگرفی که به وسیله آن ما را افسون کنی برای ما بیاوری ما به تو ایمان آورنده نیستیم}. تا آیه «فَاسْتَکْبَرُواْ وَکَانُواْ قَوْمًا مُّجْرِمِینَ» هنگامی که ساحران سجده کردند ومردم ایمان آوردند، هامان به فرعون گفت: براستی مردم به موسی ایمان آوردند پس هر کس در دین موسی داخل شود او را حبس می کنم؛ در نتیجه همه آن هایی که ایمان آوردند از قوم بنی اسرائیل را به زندان انداخت. موسی نزد فرعون آمد و به او گفت: قوم بنی اسرائیل را آزاد کن ولی فرعون از این کار سر باز زد در نتیجه خداوند در این سال توفان خود را برآن ها نازل کرد خانه ها وسکونت گاههای آن ها را ویران کرد تا این که آواره بیابان شدند و در آن خیمه ها به پا کردند. فرعون به موسی گفت: از پروردگارت بخواه این طوفان را از ما دور کند تا قوم بنی اسرائیل را آزاد کنم. پس موسی به درگاه خدا دعا کرد و توفان از آن ها دور شد. فرعون خواست قوم بنی اسرائیل را آزاد کند که هامان به او گفت: اگر بنی اسرائیل را آزاد کنی موسی برتو غلبه می کند و ملک و پادشاهی تو نابود می شود. در نتیجه فرعون به حرف هامان گوش داد و قوم بنی اسرائبل را آزاد نکرد. خداوند در سال دوم عذابی دیگر برآن ها نازل کرد که عبارت بود از حمله ملخ ها به طوری که همه درختان وگیاهانی که داشتند را خوردند و عریان کردند تا جایی که مو و ریش آن ها را نیز می کندند. فرعون از وضع موجود بسیار نگران شد وگفت: ای موسی از پروردگارت بخواه تا ملخ ها را از ما دور کند تا بنی اسرائیل و یارانت را آزاد کنم. موسی از خدا خواست در نتیجه ملخ ها از آن ها دور شد اما هامان اجازه نداد تا فرعون بنی اسرائیل را آزاد کند. پس خداوند

عَلَيْهِمْ فِي السَّنَةِ الثَّالِثَةِ الْقُمَّلَ ⁽¹⁾فَذَهَبَتْ زُرُوعُهُمْ وَ أَصَابَتْهُمُ الْمَجَاعَةُ.

فَقَالَ فِرْعَوْنُ لِمُوسَي إِنْ رَفَعْتَ عَنَّا الْقُمَّلَ ⁽²⁾كَفَفْتُ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَدَعَا مُوسَي رَبَّهُ حَتَّي ذَهَبَ الْقُمَّلُ وَ قَالَ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْقُمَّلَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ فَلَمْ يُخَلِّ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بَعْدَ ذَلِكَ الضَّفَادِعَ فَكَانَتْ تَكُونُ فِي طَعَامِهِمْ وَ شَرَابِهِمْ وَ يُقَالُ إِنَّهَا كَانَتْ تَخْرُجُ مِنْ أَدْبَارِهِمْ وَ آذَانِهِمْ وَ آنَافِهِمْ فَجَزِعُوا مِنْ ذَلِكَ جَزَعاً شَدِيداً فَجَاءُوا إِلَي مُوسَي فَقَالُوا ادْعُ اللَّهَ أَنْ يُذْهِبَ عَنَّا الضَّفَادِعَ فَإِنَّا نُؤْمِنُ بِكَ وَ نُرْسِلُ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَدَعَا مُوسَي رَبَّهُ فَرَفَعَ اللَّهُ عَنْهُمْ ذَلِكَ فَلَمَّا أَبَوْا أَنْ يُخَلُّوا عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ حَوَّلَ اللَّهُ مَاءَ النِّيلِ دَماً فَكَانَ الْقِبْطِيُّ يَرَاهُ دَماً وَ الْإِسْرَائِيلِيُّ يَرَاهُ مَاءً فَإِذَا شَرِبَهُ الْإِسْرَائِيلِيُّ كَانَ مَاءً وَ إِذَا شَرِبَهُ الْقِبْطِيُّ كَانَ دَماً فَكَانَ الْقِبْطِيُّ يَقُولُ لِلْإِسْرَائِيلِيِّ خُذِ الْمَاءَ فِي فَمِكَ وَ صُبَّهُ فِي فَمِي فَكَانَ إِذَا صَبَّهُ فِي فَمِ الْقِبْطِيِّ تَحَوَّلَ دَماً فَجَزِعُوا مِنْ ذَلِكَ جَزَعاً شَدِيداً فَقَالُوا لِمُوسَي لَئِنْ رَفَعَ اللَّهُ عَنَّا الدَّمَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَلَمَّا رَفَعَ اللَّهُ عَنْهُمُ الدَّمَ غَدَرُوا وَ لَمْ يُخَلُّوا عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الرِّجْزَ وَ هُوَ الثَّلْجُ وَ لَمْ يَرَوْهُ قَبْلَ ذَلِكَ فَمَاتُوا فِيهِ وَ جَزِعُوا وَ أَصَابَهُمْ مَا لَمْ يَعْهَدُوهُ قَبْلَهُ فَ قالُوا يا مُوسَي ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ فَدَعَا رَبَّهُ فَكَشَفَ عَنْهُمُ الثَّلْجَ فَخَلَّي عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَلَمَّا خَلَّي عَنْهُمُ اجْتَمَعُوا إِلَي مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ خَرَجَ مُوسَي مِنْ مِصْرَ وَ اجْتَمَعَ عَلَيْهِ مَنْ كَانَ هَرَبَ مِنْ فِرْعَوْنَ وَ بَلَغَ فِرْعَوْنَ ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ هَامَانُ قَدْ نَهَيْتُكَ أَنْ تُخَلِّيَ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَدِ اجْتَمَعُوا إِلَيْهِ فَجَزِعَ فِرْعَوْنُ وَ بَعَثَ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ وَ خَرَجَ فِي طَلَبِ مُوسَي.

قَوْلُهُ وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ يَعْنِي بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمَّا أَهْلَكَ اللَّهُ فِرْعَوْنَ وَرِثُوا الْأَرْضَ وَ مَا كَانَ لِفِرْعَوْنَ قَوْلُهُ وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ يَعْنِي الرَّحْمَةَ بِمُوسَي تَمَّتْ لَهُمْ قَوْلُهُ وَ ما كانُوا يَعْرِشُونَ يَعْنِي الْمَصَانِعَ وَ الْعَرِيشَ وَ الْقُصُورَ ⁽³⁾.

در سال سوم عذاب دیگری که شپشک بود بر آن ها نازل کرد که وارد محصول وکاشت آن ها شد وآن را از بین برد درنتیجه دچار گرسنگی شدند.

فرعون به موسی گفت: اگر حمله شپشک ها از ما دور شود از قوم بنی اسرائیل دست برمی دارم. موسی به درگاه خدای خود دعا کرد و این عذاب نیز از آن ها دور شد. در تفسیر آمده که خدا اولین نوع شپشک را در آن زمان خلق کرد با این وجود فرعون قوم بنی اسرائیل را آزاد نکرد و بعد از آن خدا عذاب خود را که عبارت از وزغ بود را نازل کرد که وارد غذاها و نوشیدنی های آن ها شد وگفته شده: از پشت و گوش و بینی آن ها خارج می شد از این وضع به شدت بی تاب شدند به نزد موسی آمدند وگفتند: از خدا بخواه تا این عذاب را از ما دور کند ما به تو ایمان می آوریم وقوم بنی اسرائیل را همراه تو می فرستیم. موسی به درگاه خداوند دعا کرد و این عذاب نیز از آن ها دور شد اما هنگامی که بعد از این از آزاد کردن قوم بنی اسرائیل سرپیچی کرد خداوند آب نیل را برای آن ها به خون مبدل کرد. قبطی ها آب نیل را خون و بنی اسرائیل آن را آب می دیدند. اگر بنی اسرائیلی ها از آن می نوشیدند آب بود اما اگر قبطی ها از آن می نوشیدند به خون تبدیل می شد. قبطی ها به اسرائیلی ها می گفتند: آب را در دهانت نگه دار سپس در دهان من بریز هنگامی که آب را در دهان او می ریخت تبدیل به خون می شد از این وضع بسیار نگران وآشفته شدند. به موسی گفتند: اگر خدا این عذاب خون را از ما دور کند ما قوم بنی اسرائیل را همراه تو می فرستیم. هنگامی که خداوند خون را از آن ها دور کرد نیرنگ زدند وقوم بنی اسرائیل را آزاد نکردند در نتیجه عقوبت الهی بر آن ها نازل شد که عبارت از برف و یخ بود که قبل از این هرگز ندیده بودند ودر این وضع به هلاکت رسیدند و از بی تابی مردند و خداوند آن ها را دچار عذابی کرد که قبلا رخ نداده بود گفتند: ای موسی از پرودگارت به عهدی که نزد تو دارد بخواه اگر این عذاب را از ما دور کند به تو ایمان می آوریم و قوم بنی اسرائیل را همراه تو می فرستیم. به درگاه خدا دعا کرد در نتیجه این عذاب نیز از آن ها دور شد پس قوم بنی اسرائیل را آزاد کرد. هنگامیکه آن ها را آزاد کرد نزد موسی جمع شدند موسی از مصر خارج شد. کسانی که از دست فرعون فرار کرده بود نزد وی گرد آمدند این خبر به فرعون رسید. هامان به او گفت: تو را از آزاد کردن قوم بنی اسرائیل نهی کردم هم اکنون نزد موسی جمع شدند. فرعون نگران شد وگروهی را به شهرها فرستاد و برای پیدا کردن موسی خارج شد.

آیه «وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کَانُواْ یُسْتَضْعَفُونَ»{و به آن گروهی که پیوسته تضعیف می‌شدند [بخشهای] باختر و خاوری سرزمین [فلسطین] را که در آن برکت قرار داده بودیم به میراث عطا کردیم} منظور از آن بنی اسرائیل است. هنگامی که خداوند فرعون را به هلاکت رساند وارث زمین وهر چیزی که برای آن ها بود شدند. آیه «وَتَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ» {وعده نیکوی پروردگارت به فرزندان اسرائیل تحقق یافت}. منظور رحمت و پاداش برای آن ها به وسیله موسی به حد کمال رسید.آیه «وَمَا کَانُواْ یَعْرِشُونَ» {و آن چه را که فرعون و قومش ساخته و افراشته بودند}. منظور کوشک ها وعمارت ها وکاخ ها می باشد.

⁽⁴⁾

بيان

قوله تعالي وَ آلِهَتَكَ قيل كان فرعون يستعبد الناس و يعبد الأصنام بنفسه و كان الناس يعبدونها تقربا إليه و قيل كان يعبد ما يستحسن من البقر و روي أنه كان يأمرهم أيضا بعبادة البقر و لذلك أخرج السامري لهم عجلا. و قيل كانت لهم أصنام يعبدها قومه تقربا إليه و قرئ و إلهتك علي فعالة روي عن علي عليه السلام و ابن عباس و ابن مسعود و أنس و علقمة و غيرهم فالإلهة بمعني الربوبية أو العبادة.

قوله تعالي فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ اختلف فيه فقيل هو الماء الخارج عن العادة و قيل هو الموت الذريع ⁽¹⁾و قيل هو الطاعون بلغة اليمن أرسل الله ذلك علي أبكار آل فرعون في ليلة فلم يبق منهن إنسان و لا دابة و قيل هو الجدري و هم أول من عذبوا به فبقي في الأرض و قيل هو أمر من أمر الله طاف بهم.

و اختلف في القمل أيضا فقيل هو صغار الجراد التي لا أجنحة لها و قيل صغار الذر و قيل شي‌ء يشبه الحلم ⁽²⁾لا يأكل أكل الجراد خبيث الرائحة و قيل دواب سود صغار كالقردان و قيل هو السوس الذي يخرج من الحنطة و قيل قمل الناس.

و أما الرجز فقيل هو العذاب و هو ما نزل بهم من الطوفان و غيره و قيل هو الطاعون مات به من القبط سبعون ألف إنسان.

و قال الطبرسي رحمه الله - رُوِيَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ أَصَابَهُمْ ثَلْجٌ أَحْمَرُ وَ لَمْ يَرَهُ قَبْلَ ذَلِكَ فَمَاتُوا فِيهِ وَ جَزِعُوا وَ أَصَابَهُمْ مَا لَمْ يَعْهَدُوهُ قَبْلَهُ ⁽³⁾

«16»

اشاره

ص، قصص الأنبياء عليهم السلام فِي تِسْعِ آيَاتِ مُوسَي لَمَّا اجْتَمَعَ رَأْيُ فِرْعَوْنَ أَنْ يَكِيدَ مُوسَي فَأَوَّلُ مَا كَادَهُ بِهِ عَمَلُ الصَّرْحِ فَأَمَرَ هَامَانَ بِبِنَائِهِ حَتَّي اجْتَمَعَ فِيهِ خَمْسُونَ أَلْفَ بَنَّاءٍ سِوَي مَنْ يَطْبُخُ الْآجُرَّ وَ يَنْجُرُ الْخَشَبَ وَ الْأَبْوَابَ وَ يَضْرِبُ الْمَسَامِيرَ حَتَّي رَفَعَ بُنْيَاناً لَمْ يَكُنْ مِثْلُهُ مُنْذُ خَلَقَ اللَّهُ الدُّنْيَا وَ كَانَ أَسَاسُهُ عَلَي جَبَلٍ فَزَلْزَلَهُ اللَّهُ تَعَالَي فَانْهَدَمَ عَلَي عُمَّالِهِ وَ أَهْلِهِ وَ كُلِّ مَنْ كَانَ عَمِلَ فِيهِ مِنَ الْقَهَارِمَةِ وَ الْعُمَّالِ فَقَالَ فِرْعَوْنُ لِمُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ إِنَّكَ تَزْعُمُ

توضیح

قول خداوند متعال: «آلِهَتَکَ» {خدایانت}. گفته شده: فرعون مردم را به بردگی می گرفت و خود نیز بتها را پرستش می کرد ومردم نیز آن ها را با هدف نزدیکی به فرعون پرستش می کردند. وگفته شده آن چه از گاو نیکو می شمرد را پرستش می کرد و روایت شده که وی مردم را به پرستش گاو دستور می داد در نتیجه سامری برای آن ها گوساله ای خارج کرد وگفته شده که آن ها بت هایی داشته که با هدف نزدیکی به فرعون آن ها را پرستش می کردند. «إلهتک» قرائت شده است که بروزن فعاله آمده است. از علی بن ابی طالب علیه السلام روایت شده است و نیز از ابن عباس وانس وعلقمه ومانند آن ها که «الالهه» به معنای ربوبیت خدایی وپرستش است.

قول خداوند متعال «فَأَرْسَلْنَا عَلَیْهِمُ الطُّوفَانَ» {پس بر آنان طوفان فرستادیم}. در آن اختلاف وجود دارد گفته شده که طوفان آبی غیر طبیعی بوده است و بعضی ها گفته اند: منظور مرگ سریع می باشد نظر دیگری معتقد است که در زبان یمنی به معنای طاعون است خداوند این عذاب را بر چارپایان آن ها نازل کرد که در شب اتفاق افتاد و هیچ یک از انسانها و چارپایان زنده نماندند ونیز گفته شده: منظور از آن همان آبله بوده است که آن ها اولین کسانی بودند که به این بیماری گرفتار شدند واین بیماری از همان زمان بر روی زمین باقی ماند. و نظر دیگری می گوید: منظور از آن امر و مشیت خداوند متعال بوده که آن ها را فرا گرفته است. و در عذاب شپشک نیز اختلاف وجود دارد بعضی ها گفتند: منظور از آن ملخ کوچکی است که بال ندارد وگفته شده: منظور از آن مورچه های ریز و کوچک بوده است. وگفته شده منظور از آن کرم ریز بوده در خوردن مانند ملخ نیست و بوی بدی دارد. ونظر دیگر می گوید: منظور، حیوان سیاه کوچکی است مانند کنه؛ و گفته شده: مراد از آن کرمی است که از دانه گندم خارج می شود؛ وگفته شده منظور شپش انسان است.

اما در باره الرجز گفته شده منظور از آن همان عذاب است که بر آن ها نازل شده است مانند طوفان و غیره، و بعضی گفته اند منظور از آن طاعون است که جان 70 هزار قبطی را گرفت.

طبرسی می گوید: از امام جعفر صادق علیه السلام روایت شده است که خداوند آن ها را به عذاب برف قرمز گرفتار کرد در حالیکه این پدیده قبل از آن اصلا مشاهده نشده نبود بعضی ها در آن به هلاکت رسیدند وبعضی دیگر بی تاب شدند. خداوند با چیزی غیر عادی و چیزی که قبلا وجود نداشته آن ها را عذاب داد. ⁽⁴⁾

روایت 16

قصص الانبیاء: در باره هفت نشانه موسی: هنگامی که جمع شدند فرعون معتقد بود که موسی نیرنگ می زند. اولین حیله و فریب به اعتقاد فرعون کاخ بود هامان دستور بنا نهادن آن را صادر کرد تا جاییکه پنجاه هزار بنّا را برای ساختن آن جمع کرد جدای از آجر پز و نجار - که چوب درها را تراش می زد و میخ ها را می کوبید - تا این که کاخ ساخته شد که مانند و شبیه آن از اول خلقت برروی زمین پیدا نمی شد. این بنا بر روی کوه ساخته شد خداوند متعال با یک زلزله همه کاخ وخدمتکاران و ساکنان آن و همه کارگران و پیشکارانی که آن جا کار کرده بودند را نابود کرد. فرعون به موسی گفت: آیا تو گمان می کنی

أَنَّ رَبَّكَ عَدْلٌ لَا يَجُورُ أَ فَعَدْلُهُ الَّذِي أَمَرَ فَاعْتَزِلِ الْآنَ إِلَي عَسْكَرِكَ فَإِنَّ النَّاسَ لَحِقُوا بِالْجِبَالِ وَ الرِّمَالِ فَإِذَا اجْتَمَعُوا تُسْمِعُهُمْ رِسَالَةَ رَبِّكَ فَأَوْحَي اللَّهُ تَعَالَي إِلَي مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ أَخِّرْهُ وَ دَعْهُ فَإِنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُجَنِّدَ لَكَ الْجُنُودَ فَيُقَاتِلَكَ وَ اضْرِبْ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ أَجَلًا وَ ابْرُزْ إِلَي مُعَسْكَرِكَ يَأْمَنُوا بِأَمَانِكَ ثُمَّ ابْنُوا بُنْيَاناً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً فَضَرَبَ مُوسَي بَيْنَهُ وَ بَيْنَ فِرْعَوْنَ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً فَأَوْحَي إِلَي مُوسَي أَنَّهُ يَجْمَعُ لَكَ الْجُمُوعَ فَلَا يَهُولَنَّكَ شَأْنُهُ فَإِنِّي أَكْفِيكَ كَيْدَهُ فَخَرَجَ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ مِنْ عِنْدِ فِرْعَوْنَ وَ الْعَصَا مَعَهُ عَلَي حَالِهَا حَيَّةٌ تَتْبَعُهُ وَ تَنْعِقُ وَ تَدُورُ حَوْلَهُ وَ النَّاسُ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ مُتَعَجِّبِينَ وَ قَدْ مُلِئُوا رُعْباً حَتَّي دَخَلَ مُوسَي عَسْكَرَهُ وَ أَخَذَ بِرَأْسِهَا فَإِذَا هِيَ عَصًا وَ جَمَعَ قَوْمَهُ وَ بَنَوْا مَسْجِداً فَلَمَّا مَضَي الْأَجَلُ الَّذِي كَانَ بَيْنَ مُوسَي وَ فِرْعَوْنَ أَوْحَي اللَّهُ تَعَالَي إِلَي مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ النِّيلَ وَ كَانُوا يَشْرَبُونَ مِنْهُ فَضَرَبَهُ فَتَحَوَّلَ دَماً عَبِيطاً ⁽¹⁾فَإِذَا وَرَدَهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ اسْتَقَوْا مَاءً صَافِياً وَ إِذَا وَرَدَهُ آلُ فِرْعَوْنَ اخْتَضَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَ أَسْقِيَتُهُمْ بِالدَّمِ فَجَهَدَهُمُ الْعَطَشُ حَتَّي إِنَّ الْمَرْأَةَ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ تَسْتَقِي مِنْ نِسَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَإِذَا سَكَبَتِ الْمَاءَ لِفِرْعَوْنِيَّةٍ تَحَوَّلَ دَماً فَلَبِثُوا فِي ذَلِكَ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَ أَشْرَفُوا عَلَي الْمَوْتِ وَ اسْتَغَاثَ فِرْعَوْنُ وَ آلُهُ بِمَضْغِ الرَّطْبَةِ فَصُيِّرَ مَاؤُهَا مَالِحاً فَبَعَثَ فِرْعَوْنُ إِلَي مُوسَي ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُعِيدُ لَنَا هَذَا الْمَاءَ صَافِياً فَضَرَبَ مُوسَي بِالْعَصَا النِّيلَ فَصَارَ مَاءً خَالِصاً هَذَا قِصَّةُ الدَّمِ.

وَ أَمَّا قِصَّةُ الضَّفَادِعِ فَإِنَّهُ تَعَالَي أَوْحَي إِلَي مُوسَي أَنْ يَقُومَ عَلَي شَفِيرِ النِّيلِ حَتَّي يَخْرُجَ كُلُّ ضِفْدِعٍ خَلَقَهُ اللَّهُ تَعَالَي مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ فَأَقْبَلَتْ تَدِبُّ سِرَاعاً ⁽²⁾تَؤُمُّ أَبْوَابَ الْمَدِينَةِ فَدَخَلَتْ فِيهَا حَتَّي مَلَأَتْ كُلَّ شَيْ‌ءٍ فَلَمْ يَبْقَ دَارٌ وَ لَا بَيْتٌ وَ لَا إِنَاءٌ إِلَّا امْتَلَأَتْ ضَفَادِعَ وَ لَا طَعَامٌ وَ لَا شَرَابٌ إِلَّا فِيهِ ضَفَادِعُ حَتَّي غَمَّهُمْ ذَلِكَ ⁽³⁾وَ كَادُوا يَمُوتُونَ فَطَلَبَ فِرْعَوْنُ إِلَي مُوسَي أَنْ يَدْعُوَ رَبَّهُ لِيَكْشِفَ الْبَلَاءَ وَ اعْتَذَرَ إِلَيْهِ مِنَ الْخُلْفِ فَأَوْحَي اللَّهُ تَعَالَي إِلَي مُوسَي أَنْ أَسْعِفْهُ ⁽⁴⁾فَأَنَافَ مُوسَي بِالْعَصَا فَلَحِقَ جَمِيعُ الضَّفَادِعِ بِالنِّيلِ.

که پروردگار تو عادل است وستم روا نمی دارد؟ آن کار عادلانه است؟ هم اکنون دوری گزین و به سوی گروه خود برو که مردم به کوهها رفته اند. اگر تجمع کنند آن ها رسالت پروردگارت را به گوششان می رسانی. خداوند متعال به موسی وحی کرد آن را به تاخیر بینداز و او را ترک کن. زیرا او می خواهد سربازانی برعلیه تو آماده کند که تو را به قتل برساند. مهلتی برای او تعیین بکن ونزد اردوگاهت - یارانت - برو تا به خاطر وجود تو در امان باشند. سپس خانه هایی بنا کنید و آن ها را روبروی هم قرار دهید. در نتیجه موسی مهلت چهل شب را بین خود و فرعون تعیین کرد. سپس به موسی وحی نازل شد که گروه هایی برای تو جمع خواهد شد، این کار فرعون تو را دچار رعب و وحشت نکند من برای تو در مقابل نیرنگ و دسیسه فرعون کفایت می کنم. موسی از نزد فرعون رفت در حالیکه عصایش همراهش بود که همچنان به شکل مار بود در اطراف وی می پیچید و دور می زد در حالی که مردم به او نگاه می کردند در حالیکه وحشت زده شده بودند و در رعب و وحشت بودند تا موسی به پایگاه خود رسید سر اژدها را گرفت ناگهان به عصا تبدیل شد. قوم خود را جمع کرد و مسجدی بنا کرد. هنگامی که موعد بین او و فرعون فرا رسید خداوند به موسی وحی نازل کرد با عصای خود به رودخانه نیل بزن در حالیکه از آن آب می خوردند ناگهان به خون خالص تبدیل شد. هنگامیکه قوم بنی اسرائیل وارد آب شدند تا از آن بنوشند آب صاف وگوارا بود اما هنگامی که یاران فرعون وارد شدند دست ها و بازوهایشان به خون آغشته شد برای رفع تشنگی خود تلاش کردند تا جایی که یک زن از قوم فرعون از زنی در بین قوم بنی اسرائیل درخواست آب کرد هنگامی که آب را به او داد به خون تبدیل شد. این وضع تا چهل شب طول کشید آن ها در شرف مرگ و هلاکت قرار گرفتند فرعون و قومش برای رفع تشنگی خود به شیره خرما پناه آوردند. اما به خواست خدا آب آن شور می شد. فرعون به سوی موسی روانه شد و گفت: ای موسی از پروردگارت بخواه تا آب گوارا را به ما بازگرداند. پس موسی با عصایش به آب زد آب گوارا وصاف شد. این داستان تبدیل شدن آب به خون بود. اما داستان وزغ ها: خدای متعال به موسی وحی کرد که بر ساحل رودخانه نیل بایستد تا همه وزغ هایی که خداوند از این آب آفریده است خارج شوند، که به سرعت پیش رفتند تا به دروازه شهر رسیدند، وارد شهر شدند، تا این که همه جا پر از وزغ شد هیچ خانه ای و ظرفی نبود مگر این که پر از وزغ شده بود، غذاها و نوشیدنی ها همه پر از وزغ شده بود تا این که همه جا را فرا گرفت. نزدیک بود که قوم فرعون به هلاکت برسند. فرعون از موسی خواست تا از پروردگارش بخواهد این بلا ومصیبت را از آن ها دور کند و به خاطر کارها و وعده های قبلی خود عذر خواست؛ خداوند به موسی وحی کرد که به فریاد او برسد، برای چندمین بار موسی از عصایش استفاده کرد در نتیجه به اذن خدا همه وزغ ها به رود نیل بازگشتند.

وَ أَمَّا قِصَّةُ الْجَرَادِ وَ الْقُمَّلِ فَإِنَّهُ تَعَالَي أَوْحَي إِلَي مُوسَي أَنْ يَنْطَلِقَ إِلَي نَاحِيَةٍ مِنَ الْأَرْضِ وَ يُشِيرَ بِالْعَصَا نَحْوَ الْمَشْرِقِ وَ أُخْرَي نَحْوَ الْمَغْرِبِ فَانْبَثَقَ الْجَرَادُ مِنَ الْأُفُقَيْنِ جَمِيعاً فَجَاءَ مِثْلُ الْغَمَامِ الْأَسْوَدِ وَ ذَلِكَ فِي زَمَانِ الْحَصَادِ فَمَلَأَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ وَ عَمَّ الزَّرْعَ فَأَكَلَهُ وَ أَكَلَ خَشَبَ الْبُيُوتِ وَ أَبْوَابَهَا وَ مَسَامِيرَ الْحَدِيدِ وَ الْأَقْفَالَ وَ السَّلَاسِلَ وَ نَكَتَ مُوسَي الْأَرْضَ بِالْعَصَا فَامْتَلَأَتْ قُمَّلًا فَصَارَ وَجْهُ الْأَرْضِ أَسْوَدَ وَ أَحْمَرَ حَتَّي مُلِئَتْ ثِيَابُهُمْ وَ لُحُفُهُمْ وَ آنِيَتُهُمْ فَتَجِي‌ءُ مُتَوَاصِلَةً وَ تَجِي‌ءُ مِنْ رَأْسِ الرَّجُلِ وَ لِحْيَتِهِ وَ تَأْكُلُ كُلَّ شَيْ‌ءٍ فَلَمَّا رَأَوُا الَّذِي نَزَلَ مِنَ الْبَلَاءِ اجْتَمَعُوا إِلَي فِرْعَوْنَ وَ قَالُوا لَيْسَ مِنْ بَلَاءٍ إِلَّا وَ يُمْكِنُ الصَّبْرُ عَلَيْهِ إِلَّا الْجُوعُ فَإِنَّهُ بَلَاءٌ فَاضِحٌ لَا صَبْرَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ مَا أَنْتَ صَانِعٌ فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ إِلَي مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ يُخْبِرُهُ أَنَّهُ لَمْ يَجْتَمِعْ لَهُ أَمْرُهُ الَّذِي أَرَادَ فَأَوْحَي اللَّهُ تَعَالَي إِلَي مُوسَي أَنْ لَا يَدَعَ لَهُ حُجَّةً وَ أَنْ يُنْظِرَهُ فَأَشَارَ بِعَصَاهُ فَانْقَشَعَ الْجَرَادُ وَ الْقُمَّلُ مِنْ وَجْهِ الْأَرْضِ.

وَ أَمَّا الطَّمْسُ فَإِنَّ مُوسَي لَمَّا رَأَي آلَ فِرْعَوْنَ لَا يَزِيدُونَ إِلَّا كُفْراً دَعَا مُوسَي عَلَيْهِمْ فَقَالَ رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِينَةً وَ أَمْوالًا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ... رَبَّنَا اطْمِسْ عَلي أَمْوالِهِمْ فَطَمَسَ اللَّهُ أَمْوَالَهُمْ حِجَارَةً فَلَمْ يُبْقِ لَهُمْ شَيْئاً مِمَّا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَي يَمْلِكُونَهُ لَا حِنْطَةً وَ لَا شَعِيراً وَ لَا ثَوْباً وَ لَا سِلَاحاً وَ لَا شَيْئاً مِنَ الْأَشْيَاءِ إِلَّا صَارَ حِجَارَةً.

وَ أَمَّا الطَّاعُونُ فَإِنَّهُ أَوْحَي اللَّهُ تَعَالَي إِلَي مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنِّي مُرْسِلٌ عَلَي أَبْكَارِ آلِ فِرْعَوْنَ فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ الطَّاعُونَ فَلَا يَبْقَي بِآلِ فِرْعَوْنَ مِنْ إِنْسَانٍ وَ لَا دَابَّةٍ إِلَّا قَتَلَهُ فَبَشَّرَ مُوسَي قَوْمَهُ بِذَلِكَ فَانْطَلَقَتِ الْعُيُونُ إِلَي فِرْعَوْنَ بِالْخَبَرِ فَلَمَّا بَلَغَهُ الْخَبَرُ قَالَ لِقَوْمِهِ قُولُوا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِذَا أَمْسَيْتُمْ فَقَدِّمُوا أَبْكَارَكُمْ وَ قَدِّمُوا أَنْتُمْ أَبْكَارَكُمْ وَ أَقْرِنُوا كُلَّ بِكْرَيْنِ فِي سِلْسِلَةٍ فَإِنَّ الْمَوْتَ يَطْرُقُهُمْ لَيْلًا فَإِذَا وَجَدَهُمْ مُخْتَلِطِينَ لَمْ يَدْرِ بِأَيِّهِمْ يَبْطِشُ فَفَعَلُوا فَلَمَّا جَنَّهُمُ اللَّيْلُ أَرْسَلَ اللَّهُ تَعَالَي الطَّاعُونَ فَلَمْ يُبْقِ مِنْهُمْ إِنْسَاناً وَ لَا دَابَّةً إِلَّا قَتَلَهُ فَأَصْبَحَ أَبْكَارُ آلِ فِرْعَوْنَ جِيَفاً وَ أَبْكَارُ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَحْيَاءً سَالِمِينَ فَمَاتَ مِنْهُمْ ثَمَانُونَ أَلْفاً سِوَي الدَّوَابِّ وَ كَانَ لِفِرْعَوْنَ مِنْ أَثَاثِ الدُّنْيَا وَ زَهْرَتِهَا وَ زِينَتِهَا وَ مِنَ الْحُلِيِّ وَ الْحُلَلِ مَا لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَي فَأَوْحَي اللَّهُ جَلَّتْ عَظَمَتُهُ إِلَي مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنِّي مُورِثٌ بَنِي إِسْرَائِيلَ مَا فِي أَيْدِي آلِ فِرْعَوْنَ فَقُلْ لِيَسْتَعِيرُوا مِنْهُمُ الْحُلِيَّ وَ الزِّينَةَ فَإِنَّهُمْ لَا يَمْتَنِعُونَ مِنْ خَوْفِ

اما داستان ملخ وشپشک ها: خداوند متعال به موسی وحی کرد که به ناحیه ای از زمین روانه شود پس موسی با عصایش به شرق سپس به مغرب اشاره کرد از هر دو طرف ملخ ها سر بیرون آوردند، و مانند ابر سیاه سرازیر شدند این عقوبت الهی در زمان درو کردن محصول بود همه چیز را پر کرد و کشتزار ها را فرا گرفت و محصولات آن ها را خوردند و حتی چوب خانه ها و درهای آن ها و میخ های آهنی آن ها و قفل ها و زنجیر ها را می خوردند. موسی علیه السلام عصا را بر زمین کوبید زمین پر از شپشک شد که تمام سطح زمین پر از این شپش های سیاه وسرخ شد، تا جایی که لباس ها و روپوش و ظرف های آن ها پر از شپش شده بود که پیوسته از روی سر مردها و ریش و صورت آن ها راه می رفتند و همه چیز را می خوردند و هنگامی که بلای نازل شده را دیدند نزد فرعون رفتند و گفتند: هر بلایی را می توانیم در برابر آن صبر پیشه کنیم جز گرسنگی که بلای وحشتناکی است؛ هیچ کس نمی تواند در برابر آن صبر کند چه دستوری می دهید؟ فرعون کسی را نزد موسی فرستاد که او را با خبرکند، امری که او خواسته تحقق نیافته است. پس خداوند به موسی وحی کرد که برای او حجتی فرو نگذارد و به او مهلت بدهد. سپس موسی با عصایش اشاره کرد در نتیجه ملخ ها وشپشک ها از سطح زمین ناپدید شدند.

اما محو و ناپدید شدن: موسی هنگامیکه دید قوم فرعون روز به روز به کفرشان افزوده می شود به درگاه خدا برعلیه فرعونیان دعا کرد: و گفت: «رَبَّنَا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأهُ زِینَةً وَأَمْوَالًا فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا رَبَّنَا لِیُضِلُّواْ عَن سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَی أَمْوَالِهِمْ» {و موسی گفت پروردگارا تو به فرعون و اشرافش در زندگی دنیا زیور و اموال داده‌ای پروردگارا اموالشان را نابود کن}. در نتیجه خداوند اموال آن ها را تبدیل به سنگ کرد و چیزی از آن چه خداوند برای آن ها آفریده بود باقی نماند، تا مالکش شوند همه اموال آن ها از گندم گرفته تا جو، لباس، سلاح و چیزهای دیگر همه به سنگ تبدیل شد.

اما بیماری طاعون: همانا خداوند به موسی وحی کرد وگفت: در این شب ابکار - گاوان و شتران - یاران فرعون طاعونی نازل می کنم که کسی از آل فرعون از انسانها گرفته تا حیوانات باقی نماند و همه آن ها نابود شوند. موسی این خبر را به قوم خود بشارت داد. و جاسوسان خبر را به فرعون رساندند هنگامی که خبر را شنید به قوم خود گفت: به بنی اسرائیل بگویید هنگام شب گاوان و شتران خود را پیش آورید و شما نیز گاوهای خود را پیش آورید و هر دو تا گاو را با یک زنجیر ببندید؛ عذاب مرگ شبانه آن ها را درمی نوردد هنگامی که آن ها با هم مختلط بیابد نمی داند کدام یک از آن ها را از پای در بیاورد. این کار را انجام دادند هنگامی که شب فرا رسید خداوند تعالی طاعون را بر آنان نازل کرد. نه چارپایی از آن ها باقی ماند و نه انسانی، همه آن ها کشته شدند. گاوهای قوم فرعون همه مردار شدند در حالی که گاوهای قوم بنی اسرائیل همه سالم و زنده بودند. بجز چارپایان 80 هزار نفر از آن ها نیز به هلاکت رسیدند. فرعون وسایل و ادوات وشکوه و زینت و آراستگی و جواهراتی داشت که جز خدا کسی از آن ها باخبر نبود؛ و خداوند جل عظمته به موسی وحی کرد: من به ارث گذارنده برای بنی اسرائیل هستم آن چه را که نزد آل فرعون است، پس به آن ها بگو زینت و جواهرات فرعونیان را به عاریه بگیرند. آن ها از ترس

الْبَلَاءِ وَ أَعْطَي فِرْعَوْنُ جَمِيعَ زِينَةِ أَهْلِهِ وَ وُلْدِهِ وَ مَا كَانَ فِي خَزَائِنِهِ فَأَوْحَي اللَّهُ تَعَالَي إِلَي مُوسَي بِالْمَسِيرِ بِجَمِيعِ ذَلِكَ حَتَّي كَانَ مِنَ الْغَرَقِ بِفِرْعَوْنَ وَ قَوْمِهِ مَا كَانَ ⁽¹⁾.

إيضاح

قال الطبرسي رحمه الله في قوله تعالي: وَ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً اختلف في ذلك فقيل لما دخل موسي مصر بعد ما أهلك الله فرعون أمروا باتخاذ مساجد يذكر فيها اسم الله و أن يجعلوا مساجدهم نحو القبلة أي الكعبة و كانت قبلتهم إلي الكعبة و قيل إن فرعون أمر بتخريب مساجد بني إسرائيل و منعهم من الصلاة فأمروا أن يتخذوا مساجد في بيوتهم يصلون فيها خوفا من فرعون و قيل معناه اجعلوا بيوتكم يقابل بعضها بعضا انتهي. ⁽²⁾

أقول ما في القصص يحتمل كلا من الوجهين الأخيرين و أن يكون المعني كون بيوتهم محاذية للكعبة و أناف علي الشي‌ء أشرف و المراد الإشارة بالعصا و انقشع تفرق.

«17»

فس، تفسير القمي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ ⁽³⁾عَنْ جَعْفَرٍ الْأَحْوَلِ ⁽⁴⁾عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي إِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: لَمَّا خَافَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ جَبَابِرَتَهَا أَوْحَي اللَّهُ إِلَي مُوسَي وَ هَارُونَ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً قَالَ أُمِرُوا أَنْ يُصَلُّوا فِي بُيُوتِهِمْ ⁽⁵⁾.

«18»

اشاره

فس، تفسير القمي فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي قَوْلِهِ وَ جاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْياً وَ عَدْواً إِلَي قَوْلِهِ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَإِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالُوا يَا مُوسَي ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَ لَنَا مِمَّا نَحْنُ فِيهِ فَرَجاً فَدَعَا فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ أَنْ أَسْرِ بِهِمْ قَالَ يَا رَبِّ الْبَحْرُ أَمَامَهُمْ قَالَ امْضِ فَإِنِّي آمُرُهُ أَنْ يعطيك (يُطِيعَكَ) وَ يَنْفَرِجَ

بلا و مصیبت از این کار امتناع نمی ورزند. فرعون همه زینت و جواهرات خانواده اش و پسرش و نیز آن چه که در خزائنش بود به آن ها تقدیم کرد. در نتیجه خداوند به موسی وحی کرد که با همه این ها به راه ادامه دهد تا این که به غرق شدن فرعون و قومش آنچنان که بحثش آمد انجامید. ⁽⁶⁾

توضیح

طبرسی می گوید: درباره آیه خداوند «وَاجْعَلُواْ بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً» {و سراهایتان را رو به روی هم قرار دهید}. در آن اختلاف وجود دارد بعضی ها گفتند: هنگامی که موسی وارد مصر شد بعد از آن که خداوند فرعون را به هلاکت رساند به ساختن مساجد امر شدند که در آن نام خدا ذکر شود و مسجد های خود را رو به قبله بسازند. که منظور کعبه است. قبله های آن ها قبلا هم به سمت کعبه بود. و گفته شده: فرعون دستور داد مساجد بنی اسرائیل را تخریب کنند و آن ها را از عبادت کردن منع کرد به خاطر ترس از فرعون امر شد که مساجد خود را به خانه ببرند و در آن جا نماز بخوانند و نیز گفته شده که منظور از آن این است که خانه های خود را در برابر یکدیگر بسازند. ⁽⁷⁾

می گویم: بر اساس آن چه در داستان ها آمده دو وجه اخیر محتمل است، و این که آن ها خانه های خود را رو به قبله بسازند و «أناف علی الشیء» یعنی مشرف بودن، منظور از آن اشاره به وسیله عصا می باشد. و انقشع: پراکنده و متفرق شد.

روایت 17

تفسیر علی بن ابراهیم: از ابی ابراهیم روایت شده است که گفته اند: هنگامی که بنی اسرائیل از قدرت و ظلم جبّاران خود ترسیدند خداوند به موسی علیه السلام و هارون وحی کرد «أن تَبَوَّءَا لِقَوْمِکُمَا بِمِصْرَ بُیُوتًا وَاجْعَلُواْ بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً» {که شما دو تن برای قوم خود در مصر خانه‌هایی ترتیب دهید و سراهایتان را رو به روی هم قرار دهید}. وحی آمد که در خانه های خود عبادت کنند. ⁽⁸⁾

روایت 18

تفسیر علی بن ابراهیم: از امام باقر علیه السلام روایت شده است درباره آیه «وَجَاوَزْنَا بِبَنِی إِسْرَائِیلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْیًا وَعَدْوًا» {و فرزندان اسرائیل را از دریا گذراندیم پس فرعون و سپاهیانش از روی ستم و تجاوز آنان را دنبال کردند }. تا «وَأَنَاْ مِنَ الْمُسْلِمِینَ» {و من از تسلیم‌شدگانم}. گفته اند: قوم بنی اسرائیل گفتند: ای موسی از خدا بخواه تا از این مصیبت که در آن قرار گرفتیم فرجی برای ما حاصل شود دعا کرد و خدا به او وحی کرد که آن ها را با خود ببرد. موسی گفت: پروردگارا در مقابل ما دریاست خداوند فرمود: برو من به آن امر می کنم که به تو بخشش کند و برای تو باز شود.

لَكَ فَخَرَجَ مُوسَي بِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَ اتَّبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ حَتَّي إِذَا كَادَ أَنْ يَلْحَقَهُمْ وَ نَظَرُوا إِلَيْهِ قَدْ أَظَلَّهُمْ قَالَ مُوسَي لِلْبَحْرِ انْفَرِجْ لِي قَالَ مَا كُنْتُ لِأَفْعَلَ وَ قَالَ بَنُو إِسْرَائِيلَ لِمُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ غَرَرْتَنَا وَ أَهْلَكْتَنَا فَلَيْتَكَ تَرَكْتَنَا يَسْتَعْبِدُنَا آلُ فِرْعَوْنَ وَ لَمْ نَخْرُجِ الْآنَ نُقْتَلْ قَتْلَةً قالَ كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ وَ اشْتَدَّ عَلَي مُوسَي مَا كَانَ يَصْنَعُ بِهِ عَامَّةُ قَوْمِهِ وَ قَالُوا يَا مُوسَي إِنَّا لَمُدْرَكُونَ زَعَمْتَ أَنَّ الْبَحْرَ يَنْفَرِجُ لَنَا حَتَّي نَمْضِيَ وَ نَذْهَبَ وَ قَدْ رَهِقَنَا ⁽¹⁾فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ هُمْ هَؤُلَاءِ نَرَاهُمْ قَدْ دَنَوْا مِنَّا فَدَعَا مُوسَي رَبَّهُ فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَضَرَبَهُ فَانْفَلَقَ الْبَحْرُ فَمَضَي مُوسَي وَ أَصْحَابُهُ حَتَّي قَطَعُوا الْبَحْرَ وَ أَدْرَكَهُمْ آلُ فِرْعَوْنَ فَلَمَّا نَزَلُوا إِلَي الْبَحْرِ قَالُوا لِفِرْعَوْنَ مَا تَعْجَبُ مِمَّا تَرَي قَالَ أَنَا فَعَلْتُ ⁽²⁾فَمُرُّوا وَ امْضُوا فِيهِ ⁽³⁾فَلَمَّا تَوَسَّطَ فِرْعَوْنُ وَ مَنْ مَعَهُ أَمَرَ اللَّهُ الْبَحْرَ فَأَطْبَقَ عَلَيْهِمْ فَغَرَّقَهُمْ أَجْمَعِينَ فَلَمَّا أَدْرَكَ فِرْعَوْنَ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ يَقُولُ كُنْتَ مِنَ الْعَاصِينَ فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ قَالَ إِنَّ قَوْمَ فِرْعَوْنَ ذَهَبُوا أَجْمَعِينَ فِي الْبَحْرِ فَلَمْ يُرَ مِنْهُمْ أَحَدٌ هَوَوْا فِي الْبَحْرِ إِلَي النَّارِ ⁽⁴⁾وَ أَمَّا فِرْعَوْنُ فَنَبَذَهُ اللَّهُ وَحْدَهُ فَأَلْقَاهُ بِالسَّاحِلِ لِيَنْظُرُوا إِلَيْهِ وَ لِيَعْرِفُوهُ لِيَكُونَ لِمَنْ خَلْفَهُ آيَةً وَ لِئَلَّا يَشُكَّ أَحَدٌ فِي هَلَاكِهِ وَ إِنَّهُمْ كَانُوا اتَّخَذُوهُ رَبّاً فَأَرَاهُمُ اللَّهُ إِيَّاهُ جِيفَةً مُلْقَاةً بِالسَّاحِلِ لِيَكُونَ لِمَنْ خَلْفَهُ عِبْرَةً وَ عِظَةً يَقُولُ اللَّهُ وَ إِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ.

وَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَ قَالَ الصَّادِقُ عَلَيْهِ السَّلَامُ مَا أَتَي جَبْرَئِيلُ رَسُولَ اللَّهِ إِلَّا كَئِيباً حَزِيناً وَ لَمْ يَزَلْ كَذَلِكَ مُنْذُ أَهْلَكَ اللَّهُ فِرْعَوْنَ فَلَمَّا أَمَرَ اللَّهُ بِنُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ ⁽⁵⁾آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ نَزَلَ عَلَيْهِ وَ هُوَ ضَاحِكٌ مُسْتَبْشِرٌ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ مَا أَتَيْتَنِي يَا جَبْرَئِيلُ إِلَّا وَ تَبَيَّنَتِ الْحُزْنُ فِي وَجْهِكَ حَتَّي السَّاعَةِ قَالَ نَعَمْ يَا مُحَمَّدُ لَمَّا غَرَّقَ

موسی با بنی اسرائیل خارج شدند و فرعون آن ها را تعقیب کرد تا جایی که نزدیک بود به آن ها برسد و سایه به سایه بنی اسرائیل حرکت می کرد. موسی به دریا گفت برای ما شکافته شو. گفت: در توان من نیست این کار را بکنم. قوم بنی اسرائیل به موسی گفتند: تو به ما نیرنگ زدی و ما را به هلاکت رساندی کاش ما را رها می کردی تا برده آل فرعون می شدیم وخارج نمی شدیم؛ که اکنون این گونه به هلاکت برسیم. موسی گفت: «کَلَّا إِنَّ مَعِیَ رَبِّی سَیَهْدِینِ» {ابدا پروردگارم با من است و به زودی مرا راهنمایی خواهد کرد.}. آن چه که عامّه قومش در حق وی انجام می دادند عرصه را بر وی سخت وطاقت فرسا می کرد. در حالی که می گفتند: ای موسی زمان مرگ ما فرا رسیده است گمان می کنی که دریا برای ما شکافته می شود تا از آن عبور کنیم در حالی که فرعون و قومش به ما رسیده اند، آن هایی که می بینید آل فرعون هستند که نزدیک است به ما برسند. موسی از خدا خواست تا دریا را برای آن ها شکافته شود در نتیجه خدا به موسی وحی کرد «أَنِ اضْرِب بِّعَصَاکَ الْبَحْرَ» {با عصای خود بر این دریا بزن}. پس با عصایش به دریا زد و دریا شکافته شد موسی و یارانش رفتند تا از آن عبور کردند و آل فرعون در این لحظه به آن ها رسیدند. هنگامی که به دریا وارد شدند به فرعون گفتند از آن چه که می بینی متعجب وشگفت زده نیستی؟ گفت: من این کار را انجام دادم، از آن عبور کنید و بگذرید. اما هنگامی که فرعون و کسانی که با او بودند به وسط دریا رسیدند خداوند به دریا امر کرد و دریا آن ها را در برگرفت در نتیجه همگی آن ها غرق شدند و هنگامی که فرعون در حال غرق شدن بود گفت: «آمَنتُ أَنَّهُ لا إِلِهَ إِلاَّ الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِیلَ وَأَنَاْ مِنَ الْمُسْلِمِینَ» {گفت ایمان آوردم که هیچ معبودی جز آن که فرزندان اسرائیل به او گرویده‌اند نیست و من از تسلیم‌شدگانم}. خداوند فرمود: «الآنَ وَقَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَکُنتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ» {اکنون در حالی که پیش از این نافرمانی می‌کردی و از تباهکاران بودی} و تو از عصیان کنندگان بودی. «فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ» {پس امروز تو را با زره [زرین] خودت به بلندی [ساحل] می‌افکنیم}. گفته اند که قوم فرعون همگی وارد دریا شدند به طوری که هیچ کدام از آن ها دیده نشدند که همگی از دریا به جهنم افتادند. اما خداوند فقط جنازه فرعون را از دریا به ساحل انداخت تا به آن بنگرند وعبرت و نشانه ای بشود برای کسانی که از پی او می آمدند و این که کسی در نابودی وی شک و تردید نداشته باشد. در حالی که آنان فرعون او را برای خود خدا قرار داده بودند پس خداوند تنها جسد مردار او را در ساحل نمایان کرد تا عبرتی بشود برای آنانی که از پی وی می آمدند خداوند می فرماید: «وَإِنَّ کَثِیرًا مِّنَ النَّاسِ عَنْ آیَاتِنَا لَغَافِلُونَ» {و بی‌گمان بسیاری از مردم از نشانه‌های ما غافلند}

علی بن ابراهیم می گوید: امام صادق علیه السلام فرمودند: جبرئیل در هنگام نازل کردن این آیات با غم اندوه نزد پیامبر می آمده و این وضع همچنان به این صورت بود تا زمان به هلاکت رسیدن فرعون هنگامی که خداوند این آیه را نازل کرد: «الآنَ وَقَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَکُنتَ مِنَ الْمُفْسِدِین» {اکنون در حالی که پیش از این نافرمانی می‌کردی و از تباهکاران بودی}. در حالی که آیه را نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم نازل می کرد خندان بود. رسول خدا به او فرمود: تا این ساعت هر وقت پیش من حضور پیدا کردی غم واندوه در صورتت آشکار بود گفت: آری ای محمد! هنگامی که خداوند فرعون را غرق کرد

اللَّهُ فِرْعَوْنَ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَأَخَذْتُ حَمْأَةً فَوَضَعْتُهَا فِي فِيهِ ثُمَّ قُلْتُ لَهُ آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ وَ عَمِلْتُ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِ أَمْرِ اللَّهِ خِفْتُ أَنْ يَلْحَقَهُ الرَّحْمَةُ مِنَ اللَّهِ وَ يُعَذِّبَنِي عَلَي مَا فَعَلْتُ فَلَمَّا كَانَ الْآنَ وَ أَمَرَنِي اللَّهُ أَنْ أُؤَدِّيَ إِلَيْكَ مَا قُلْتُهُ أَنَا لِ فِرْعَوْنَ أَمِنْتُ وَ عَلِمْتُ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ لِلَّهِ رِضًا.

قَوْلُهُ فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ فَإِنَّ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ أَخْبَرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ غَرَّقَ فِرْعَوْنَ فَلَمْ يُصَدِّقُوهُ فَأَمَرَ اللَّهُ الْبَحْرَ فَلَفَظَ بِهِ عَلَي سَاحِلِ الْبَحْرِ حَتَّي رَأَوْهُ مَيِّتاً ⁽¹⁾.

«19»

اشاره

طب، طب الأئمة عليهم السلام عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بِسْطَامَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ النَّضْرِ مِنْ وُلْدِ مِيثَمٍ التَّمَّارِ عَنِ الْأَئِمَّةِ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ أَنَّهُمْ وَصَفُوا هَذَا الدَّوَاءَ ⁽²⁾لِأَوْلِيَائِهِمْ وَ هُوَ الدَّوَاءُ الَّذِي يُسَمَّي الشَّافِيَةَ وَ سَاقَ الْحَدِيثَ إِلَي أَنْ قَالَ نَزَلَ بِهِ جَبْرَئِيلُ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَلَي مُوسَي بْنِ عِمْرَانَ عَلَيْهِ السَّلَامُ حِينَ أَرَادَ فِرْعَوْنُ أَنْ يَسُمَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَجَعَلَ لَهُمْ عِيداً فِي يَوْمِ الْأَحَدِ وَ قَدْ تَهَيَّأَ فِرْعَوْنُ وَ اتَّخَذَ لَهُمْ طَعَاماً كَثِيراً وَ نَصَبَ مَوَائِدَ كَثِيرَةً وَ جَعَلَ السَّمَّ فِي الْأَطْعِمَةِ وَ خَرَجَ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَ هُمْ سِتُّمِائَةِ أَلْفٍ فَوَقَفَ لَهُمْ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ عِنْدَ الْمَضِيفِ فَرَدَّ النِّسَاءَ وَ الْوِلْدَانَ وَ أَوْصَي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالَ لَا تَأْكُلُوا مِنْ طَعَامِهِمْ وَ لَا تَشْرَبُوا مِنْ شَرَابِهِمْ حَتَّي أَعُودَ إِلَيْكُمْ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَي النَّاسِ يَسْقِيهِمْ مِنْ هَذَا الدَّوَاءِ مِقْدَارَ مَا تَحْمِلُهُ رَأْسُ الْإِبْرَةِ وَ عَلِمَ أَنَّهُمْ يُخَالِفُونَ أَمْرَهُ وَ يَقَعُونَ فِي طَعَامِ فِرْعَوْنَ ثُمَّ زَحَفَ وَ زَحَفُوا مَعَهُ - ⁽³⁾فَلَمَّا نَظَرُوا إِلَي نَصْبِ الْمَوَائِدِ أَسْرَعُوا إِلَي الطَّعَامِ وَ وَضَعُوا أَيْدِيَهُمْ فِيهِ وَ مِنْ قَبْلُ نَادَي فِرْعَوْنُ مُوسَي وَ هَارُونَ وَ يُوشَعَ بْنَ نُونٍ وَ مِنْ كُلِّ خِيَارِ بَنِي إِسْرَائِيلَ ⁽⁴⁾وَ وَجَّهَهُمْ إِلَي مَائِدَةٍ لَهُمْ خَاصَّةً وَ قَالَ إِنِّي عَزَمْتُ عَلَي نَفْسِي أَنْ لَا يَلِيَ خِدْمَتَكُمْ وَ بِرَّكُمْ غَيْرِي أَوْ كُبَرَاءُ أَهْلِ مَمْلَكَتِي فَأَكَلُوا حَتَّي تَمَلَّوْا مِنَ الطَّعَامِ وَ جَعَلَ فِرْعَوْنُ يُعِيدُ السَّمَّ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَي فَلَمَّا فَرَغُوا مِنَ الطَّعَامِ خَرَجَ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ أَصْحَابُهُ وَ قَالَ لِفِرْعَوْنَ إِنَّا تَرَكْنَا النِّسَاءَ وَ الصِّبْيَانَ خَلْفَنَا وَ إِنَّا نَنْتَظِرُهُمْ قَالَ فِرْعَوْنُ إِذًا يُعَادُ لَهُمُ الطَّعَامُ وَ نُكْرِمُهُمْ كَمَا أَكْرَمْنَا مَنْ مَعَكَ فَتَوَافَوْا

گفت: «آمَنتُ أَنَّهُ لا إِلِهَ إِلاَّ الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِیلَ وَأَنَاْ مِنَ الْمُسْلِمِینَ» {گفت ایمان آوردم که هیچ معبودی جز آن که فرزندان اسرائیل به او گرویده‌اند نیست و من از تسلیم‌شدگانم}. گل و لجنی را برداشتم و در دهانش فرو کردم سپس به او گفتم «آلآنَ وَقَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَکُنتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ» {اکنون در حالی که پیش از این نافرمانی می‌کردی و از تباهکاران بودی}. آن کار را انجام دادم در حالیکه امر خداوند متعال نبود زیرا ترسیدم رحمت خداوند شامل حال وی شود و این که خداوند به خاطر این کارم مرا عذاب بدهد اما اکنون که خداوند مرا نزد تو فرستاده تا آن چه را که به فرعون گفتم برای تو نازل کنم ایمان آوردم و فهمیدم که در این کار من رضایت خدا بوده است.

آیه: «فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ»{پس امروز تو را با زره [زرین] خودت به بلندی [ساحل] می‌افکنیم}. موسی به قوم بنی اسرائیل خبر داد که خداوند فرعون را غرق کرده ولی آن ها حرف وی را باور نکردند خداوند به دریا امر فرمود در نتیجه دریا جسد وی را به ساحل انداخت تا قوم بنی اسرائیل جسد مرده او را ببینند. ⁽⁵⁾

روایت 19

طب الائمه: از ائمه علیهم السلام روایت شده که گفته اند که آن ها این دارو را برای پیروانشان تجویز کردند، دارویی که به الشافیه معروف است. حدیث را ادامه داد تا این که فرمودند: جبرئیل علیه السلام این دارو را برای موسی آورد هنگامی که فرعون خواست تا قوم بنی اسرائیل را با سم مسموم کند فرعون برای آن ها در روز یکشنبه جشنی فراهم کرد که فرعون آن را آماده کرده بود و برای آن ها غذاهای زیادی فراهم کرد و سفره های زیادی برای آن ها پهن کرده بود سم را در داخل غذا ریخت. موسی قوم بنی اسرائیل را در حالیکه ششصد هزار نفر بودند بیرون آورد و آنان را جلوی جایگاه مهمانی ایستاند، پس زنان و فرزندان را بازگرداند و به قوم بنی اسرائیل توصیه کرد و گفت از غذاها نخورید و از نوشیدنی ها ننوشید تا نزد شما بیایم. سپس به سوی آن ها آمد و به اندازه سر سوزن از این دارو را به آن ها نوشاند او می دانست که آن ها با امر او مخالفت کرده و بر این سفره طعام می نشینند سپس به پیش رفت و آن ها هم دنبال او رفتند. هنگامی که سفره های غذا را دیدند به سوی غذاها شتافتند وشروع به دست انداختن در آن کردند. فرعون از قبل، موسی و هارون و یوشع بن نون و همه برگزیدگان قوم بنی اسرائیل دعوت کرده بود و برای آن ها سفره طعام مخصوصی فراهم کرد و گفت من با خودم عهد کردم که جز خودم یا بزرگان اهل مملکتم کس دیگری به شما خدمت و شما نیکی نکند، پس بخورید تا از طعام سیر شوید در حالی که فرعون دوباره شروع به ریختن سم کرد. هنگامی که از خوردن دست کشیدند، موسی و یارانش خارج شدند. موسی به فرعون گفت: ما زنان و فرزندان را پشت سر خود رها کردیم وآن ها را فرو گذاشتیم منتظر آن ها می مانیم. فرعون گفت برای آن ها غذا فراهم خواهد شد و آن ها را اکرام می کنیم همان طوری که آن هایی که همراه تو بودند را اکرام کردیم.

وَ أَطْعَمَهُمْ كَمَا أَطْعَمَ أَصْحَابَهُمْ وَ خَرَجَ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ إِلَي الْعَسْكَرِ فَأَقْبَلَ فِرْعَوْنُ عَلَي أَصْحَابِهِ وَ قَالَ لَهُمْ زَعَمْتُمْ أَنَّ مُوسَي وَ هَارُونَ سَحَرَا بِنَا وَ أَرَيَانَا بِالسِّحْرِ أَنَّهُمْ يَأْكُلُونَ مِنْ طَعَامِنَا وَ لَمْ يَأْكُلُوا مِنْ طَعَامِنَا شَيْئاً وَ قَدْ خَرَجَا وَ ذَهَبَ السِّحْرُ فَاجْمَعُوا مَنْ قَدَرْتُمْ عَلَيْهِ عَلَي الطَّعَامِ الْبَاقِي يَوْمَهُمْ هَذَا وَ مِنَ الْغَدِ لكيلا (لِكَيْ) يَتَفَانَوْا ⁽¹⁾فَفَعَلُوا وَ قَدْ كَانَ أَمَرَ فِرْعَوْنُ أَنْ يُتَّخَذَ لِأَصْحَابِهِ خَاصَّةً طَعَامٌ لَا سَمَّ فِيهِ فَجَمَعَهُمْ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَكَلَ وَ مِنْهُمْ مِنْ تَرَكَ فَكُلُّ مَنْ طَعِمَ مِنْ طَعَامِهِ تَفَسَّخَ فَهَلَكَ مِنْ أَصْحَابِ فِرْعَوْنَ سَبْعُونَ أَلْفَ ذَكَرٍ وَ مِائَةٌ وَ سِتُّونَ أَلْفَ أُنْثَي سِوَي الدَّوَابِّ وَ الْكِلَابِ وَ غَيْرِ ذَلِكَ فَتَعَجَّبَ هُوَ وَ أَصْحَابُهُ ⁽²⁾.

أقول: سيأتي تمام الخبر مع وصف الدواء في كتاب السماء و العالم.

«20»

اشاره

فس، تفسير القمي أَ وَ مَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ أَيْ يُنَشَّأُ فِي الذَّهَبِ وَ هُوَ فِي الْخِصامِ غَيْرُ مُبِينٍ قَالَ إِنَّ مُوسَي أَعْطَاهُ اللَّهُ مِنَ الْقُوَّةِ أَنْ رَأَي فِرْعَوْنُ صُورَتَهُ عَلَي فَرَسٍ مِنْ ذَهَبٍ رَطْبٍ عَلَيْهِ ثِيَابٌ مِنْ ذَهَبٍ رَطْبٍ فَقَالَ فِرْعَوْنُ أَ وَ مَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ أَيْ يُنَشَّأُ بِالذَّهَبِ وَ هُوَ فِي الْخِصامِ غَيْرُ مُبِينٍ قَالَ لَا يُبَيِّنُ الْكَلَامَ وَ لَا يَتَبَيَّنُ مِنَ النَّاسِ وَ لَوْ كَانَ نَبِيّاً لَكَانَ خِلَافَ النَّاسِ ⁽³⁾.

بيان

المشهور بين المفسرين أن المعني أو اجعلوا مَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ أي في زينة النساء لله عز و جل يعني البنات وَ هُوَ فِي الْخِصامِ يعني المخاصمة غَيْرُ مُبِينٍ للحجة أي لا يمكنها أن تبين الحجة عند الخصومة لضعفها و سفهها و قيل معناه أو يعبدون من ينشأ في الحلية و لا يمكنه أن ينطق بحجته و يعجز عن الجواب و هم الأصنام فإنهم كانوا يحلونها بالحلي و إنما قال و هو حملا علي لفظ من و أما ما ذكره علي بن إبراهيم فلا يخفي بعده عن سياق الآية لأنها محفوفة بالآيات المشتملة علي ذكر من جعل لله البنات و لو كان خبرا فلعل في قرآنهم عليهم السلام كانت بين الآيات المسوقة لذكر

پس آنان وارد شدند و فرعون آن ها را غذا داد همانطوری که یاران او را اکرام کرده بود. موسی به سوی سکونتگاه خود بازگشت. پس فرعون نزد یارانش رفت و به آن ها گفت: گمان کردید که موسی و هارون با ما جادو کردند و سحرشان را به ما نشان دادند که ایشان از غذا و طعام ما می خورند در حالی که چیزی از طعام ما کم نمی شود، پس اکنون که موسی و هارون خارج شدند و سحر به پایان رسید هر آن چه در توان دارید طعام وغذای باقیمانده امروز و فردای ایشان را جمع کنید تا این که از بین نروند. در نتیجه آن کار را انجام دادند در حالی که فرعون دستور داده بود تا برای یارانش غذای بدون سم بیاورند آن ها را بر سفره غذا جمع کرد بعضی ها از آن ها خوردند و بعضی ها آن را رها کردند و هر کدام از آن ها که غذا را خورده بود به هلاکت رسیدند در نتیجه از هفتاد هزار مرد و صد و شصت هزار زن بجز چارپایان وسگها و مانند آن ها، از قوم فرعون از پا در آمدند، پس فرعون ویارانش از این صحنه تعجب کردند. ⁽⁴⁾

می گویم: کامل این روایت با توصیف دارو در کتاب «السماء والعالم» خواهد آمد.

روایت 20

تفسیر علی بن ابراهیم: «أَوَمَن یُنَشَّأُ فِی الْحِلْیَةِ» {آیا کسی [را شریک خدا می‌کنند] که در زر و زیور پرورش یافته}. منظور در طلا و زینت پرورده می شود «وَهُوَ فِی الْخِصَامِ» {و در [هنگام] مجادله بیانش غیر روشن است}. گفته شده: خداوند به موسی قدرتی داده است که فرعون او را در شکل و هیبتی می دید که بر اسبی از طلای خالص سوار بود و لباسهایی از طلای خالص بر تن داشت. فرعون گفت: «أَوَمَن یُنَشَّأُ فِی الْحِلْیَةِ» {آیا کسی [را شریک خدا می‌کنند] که در زر و زیور پرورش یافته}. یعنی با جواهرات وطلا پرورده می شود «وَهُوَ فِی الْخِصَامِ غَیْرُ مُبِینٍ» {و در [هنگام] مجادله بیانش غیر روشن است}. درتفسیرآمده یعنی: به صورت فصیح حرف نمی زد و با مردم عادی فرق ندارد که اگر پیامبر بود باید با مردم عادی فرق می کرد. ⁽⁵⁾

توضیح

قول رایج در بین مفسرین این است که معنای کلام «أواجعلوا من ینشوا فی الحلیه» این است: در زینت زنانی که به خدا نسبت دادند؛ که منظور دختران می باشد. «وهو فی الخصام» منظور در خصومت وحجت آوردن عاجز است (فصیح صحبت کردن). یعنی به خاطر ضعف وسستی ونادانی از حجت آوردن هنگام خصومت عاجز است. و گفته شده که منظور از آن: کسی که با زینت وجواهرات پرورده می شود را عبادت می کنند که از حجت آوردن و جدال و جواب دادن عاجز است که منظور بت ها هستند زیرا آن ها بت ها را با جواهرات وطلا زینت می دادند وگفته «وهو» که بر لفظ «من» حمل شده، اما آن چه علی بن ابراهیم ذکر کرده است بُعد و دوری آن از سیاق آیه پنهان نیست زیرا سرشار از آیاتی است که شامل ذکر کسانی می شود که برای خدا دختر قرار داده اند. و اگر خبر بود شاید در قرائت ایشان علیهم السلام در میان آیاتی که درباره

قصص موسي عليه السلام ⁽¹⁾أو يكون القول مقدرا و تكون هاهنا معترضة لمشابهة قوله لقول هؤلاء في معارضة الحق و معاندة أهل الدين.

«21»

اشاره

فس، تفسير القمي أَبِي عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: لَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُوسَي إِلَي فِرْعَوْنَ أَتَي بَابَهُ فَاسْتَأْذَنَ عَلَيْهِ وَ لَمْ يُؤْذَنْ لَهُ فَضَرَبَ بِعَصَاهُ الْبَابَ فَاصْطَكَّتِ الْأَبْوَابُ مُفَتَّحَةً ثُمَّ دَخَلَ عَلَي فِرْعَوْنَ فَأَخْبَرَهُ أَنَّهُ رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ سَأَلَهُ أَنْ يُرْسِلَ مَعَهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالَ لَهُ فِرْعَوْنُ كَمَا حَكَي اللَّهُ أَ لَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً وَ لَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ أَيْ قَتَلْتَ الرَّجُلَ وَ أَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ يَعْنِي كَفَرْتَ نِعْمَتِي فَقَالَ مُوسَي كَمَا حَكَي اللَّهُ فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّينَ فَفَرَرْتُ مِنْكُمْ إِلَي قَوْلِهِ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرائِيلَ فَقَالَ فِرْعَوْنُ وَ ما رَبُّ الْعالَمِينَ وَ إِنَّمَا سَأَلَهُ عَنْ كَيْفِيَّةِ اللَّهِ فَقَالَ مُوسَي رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ فَقَالَ فِرْعَوْنُ مُتَعَجِّباً لِأَصْحَابِهِ أَ لا تَسْتَمِعُونَ أَسْأَلُهُ عَنِ الْكَيْفِيَّةِ فَيُجِيبُنِي عَنِ الْخَلْقِ فَقَالَ مُوسَي رَبُّكُمْ وَ رَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ ثُمَّ قَالَ لِمُوسَي لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهَاً غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ قالَ مُوسَي أَ وَ لَوْ جِئْتُكَ بِشَيْ‌ءٍ مُبِينٍ قالَ فِرْعَوْنُ فَأْتِ بِهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَأَلْقي عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ فَلَمْ يَبْقَ أَحَدٌ مِنْ جُلَسَاءِ فِرْعَوْنَ إِلَّا هَرَبَ وَ دَخَلَ فِرْعَوْنَ مِنَ الرُّعْبِ مَا لَمْ يَمْلِكْ نَفْسَهُ فَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا مُوسَي أَنْشُدُكَ اللَّهَ وَ الرَّضَاعَ إِلَّا مَا كَفَفْتَهَا عَنِّي فَكَفَّهَا ثُمَّ نَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ فَلَمَّا أَخَذَ مُوسَي الْعَصَا رَجَعَتْ إِلَي فِرْعَوْنَ نَفْسُهُ وَ هَمَّ بِتَصْدِيقِهِ فَقَامَ إِلَيْهِ هَامَانُ فَقَالَ لَهُ بَيْنَمَا أَنْتَ إِلَهٌ تُعْبَدُ إِذْ صِرْتَ تَابِعاً لِعَبْدٍ؟!

ثُمَّ قَالَ فِرْعَوْنُ لِلْمَلَإِ الَّذِي حَوْلَهُ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ فَما ذا تَأْمُرُونَ إِلَي قَوْلِهِ لِمِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ وَ كَانَ فِرْعَوْنُ وَ هَامَانُ قَدْ تَعَلَّمَا السِّحْرَ وَ إِنَّمَا غَلَبَا النَّاسَ بِالسِّحْرِ وَ ادَّعَي فِرْعَوْنُ الرُّبُوبِيَّةَ بِالسِّحْرِ فَلَمَّا أَصْبَحَ بَعَثَ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ مَدَائِنِ مِصْرَ كُلِّهَا وَ جَمَعُوا أَلْفَ سَاحِرٍ وَ اخْتَارُوا مِنَ الْأَلْفِ مِائَةً وَ مِنَ الْمِائَةِ ثَمَانِينَ فَقَالَ السَّحَرَةُ لِفِرْعَوْنَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الدُّنْيَا أَسْحَرُ مِنَّا فَإِنْ غَلَبْنَا مُوسَي فَمَا يَكُونُ لَنَا عِنْدَكَ قَالَ إِنَّكُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ عِنْدِي أُشَارِكُكُمْ فِي

داستان موسی است موجود بود. یا قول، مقدر باشد، و در این جا معترضه می باشد برای مشابهت بین قول او با قول اینان در دشمنی با حق و لجبازی با اهل دین.

روایت 21

تفسیر علی بن ابراهیم: از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرموده اند: هنگامی که خدا موسی را به سوی فرعون فرستاد تا دروازه کاخ او پیش رفت سپس از او اجازه گرفت تا وارد شود ولی فرعون به او اجازه نداد با عصایش به در زد درها به هم برخورد کردند و به روی موسی باز شدند. سپس بر فرعون وارد شد و او را باخبر کرد که او فرستاده ای از سوی پروردگار جهانیان است و از او خواست تا قوم بنی اسرائیل را همراه او بفرستد خداوند از زبان فرعون گفت «أَلَمْ نُرَبِّکَ فِینَا وَلِیدًا وَلَبِثْتَ فِینَا مِنْ عُمُرِکَ سِنِینَ *وَفَعَلْتَ فَعْلَتَکَ الَّتِی فَعَلْتَ» {در میان فرعون] گفت آیا تو را از کودکی خود نپروردیم و سالیانی چند از عمرت را پیش ما نماندی و [سرانجام] کار خود را کردی}. یعنی این مرد را کشتی «وَأَنتَ مِنَ الْکَافِرِینَ». {و تو از ناسپاسانی}. منظور از آن، کفران نعمت کردی. خداوند از زبان موسی نقل می کند: «فَعَلْتُهَا إِذًا وَأَنَا مِنَ الضَّالِّینَ» {گفت آن را هنگامی مرتکب شدم که از گمراهان بودم و چون از شما ترسیدم از شما گریختم}. تا آیه «أَنْ عَبَّدتَّ بَنِی إِسْرَائِیلَ» {و [آیا] این که فرزندان اسرائیل را بنده [خود] ساخته‌ای}. فرعون گفت «وَمَا رَبُّ الْعَالَمِینَ» {فرعون گفت و پروردگار جهانیان چیست}. او فقط از کیفیت وجود خدا سؤال کرد موسی جواب داد «رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَیْنَهُمَا إن کُنتُم مُّوقِنِینَ» {گفت پروردگار آسمان ها و زمین و آن چه میان آن دو است‌اگر اهل یقین باشید}. فرعون در حالیکه حیرت زده بود به یارانش گفت: «أَلَا تَسْتَمِعُونَ» {آیا نمی‌شنوید}. من از او درباره کیفیت وجود خدا سؤال کردم او درباره آفرینش جواب داد، موسی گفت: «رَبُّکُمْ وَرَبُّ آبَائِکُمُ الْأَوَّلِینَ» {پروردگار شما و پروردگار پدران پیشین شما}. سپس به موسی گفت: «لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَیْرِی لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ» {فرعون گفت اگر خدایی غیر از من اختیار کنی قطعا تو را از [جمله] زندانیان خواهم ساخت}. موسی جواب داد: «أو لو جئتک بشیء مبین» گفت: اگر برای تو چیزی آشکار بیاورم، چه؟ فرعون گفت: «فَأْتِ بِهِ إِن کُنتَ مِنَ الصَّادِقِینَ» «َأَلْقَی عَصَاهُ فَإِذَا هِیَ ثُعْبَانٌ مُّبِینٌ» {گفت اگر راست می‌گویی آن را بیاور پس عصای خود بیفکند و به ناگاه آن اژدری نمایان شد}. در این لحظه از همنشینان فرعون کسی باقی نماند وهمه آن ها فرار کردند فرعون در رعب و وحشت فرو رفت. در حالیکه نمی توانست خود را کترل کند. فرعون گفت: به خدا تو را سوگند می دهم و پسرخواندگی - رضاعی بودن - که این مار را از من دور کنی در نتیجه آن را از فرعون دور کرد سپس دستش را از گریبانش بیرون آورد ناگهان دستش برای ناظرین می درخشید. هنگامی که موسی عصا را در دست گرفت. حال فرعون عادی شد و خواست موسی را تصدیق کند. هامان به سوی فرعون رفت وبه او گفت: در حالی که تو خدایی هستی که پرستش می شوی اکنون تابع عبدی شده ای؟

سپس فرعون به بزرگان و اشراف قومش که اطرافش بودند گفت: «إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِیمٌ» {واقعا این ساحری بسیار داناست}. «یُرِیدُ أَن یُخْرِجَکُم مِّنْ أَرْضِکُم بِسِحْرِهِ فَمَاذَا تَأْمُرُون» {می‌خواهد با سحر خود شما را از سرزمینتان بیرون کند اکنون چه رای می‌دهید} تا «لِمِیقَاتِ یَوْمٍ مَّعْلُومٍ» {برای موعد روزی معلوم گردآوری شدند}. فرعون و هامان سحر را یاد گرفته بودند و با سحر و جادو بر مردم غلبه می کردند و فرعون در ساحری ادعای خدایی می کرد. صبح فردا، کسانی را برای جمع آوری ساحران به شهرها فرستاد وآن ها را به همه شهر های مصر فرستاد. هزار نفر جمع آوری کردند؛ از میان هزار ساحر صد ساحر و از میان صد ساحر هشتاد ساحر انتخاب کردند. ساحران به فرعون گفتند تو علم داری به این که ساحرتر از ما در دنیا نیست پس اگر بر موسی غلبه کنیم چه اجر و پاداشی نزد تو داریم؟ فرعون گفت: «وَإِنَّکُمْ إِذًا لَّمِنَ الْمُقَرَّبِینَ» {گفت آری و در آن صورت شما حتما از [زمره] مقربان خواهید شد}. نزد من، شما را در پادشاهی وحکمرانی خود شریک می کنم.

مُلْكِي قَالُوا فَإِنْ غَلَبَنَا مُوسَي وَ أَبْطَلَ سِحْرَنَا عَلِمْنَا أَنَّ مَا جَاءَ بِهِ لَيْسَ مِنْ قِبَلِ السِّحْرِ وَ لَا مِنْ قِبَلِ الْحِيلَةِ آمَنَّا بِهِ وَ صَدَّقْنَا فَقَالَ فِرْعَوْنُ إِنْ غَلَبَكُمْ مُوسَي صَدَّقْتُهُ أَنَا أَيْضاً مَعَكُمْ وَ لَكِنْ أَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ أَيْ حِيلَتَكُمْ قَالَ وَ كَانَ مَوْعِدُهُمْ يَوْمَ عِيدٍ لَهُمْ.

فَلَمَّا ارْتَفَعَ النَّهَارُ مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَ جَمَعَ فِرْعَوْنُ الْخَلْقَ وَ السَّحَرَةَ وَ كَانَتْ لَهُ قُبَّةٌ طُولُهَا فِي السَّمَاءِ ثَمَانُونَ ذِرَاعاً وَ قَدْ كَانَتْ لُبِسَتِ الْحَدِيدَ الْفُولَادَ ⁽¹⁾وَ كَانَتْ إِذَا وَقَعَتِ الشَّمْسُ عَلَيْهَا لَمْ يَقْدِرْ أَحَدٌ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهَا مِنْ لَمْعِ الْحَدِيدِ وَ وَهَجِ الشَّمْسِ - ⁽²⁾وَ جَاءَ فِرْعَوْنُ وَ هَامَانُ وَ قَعَدَا عَلَيْهَا يَنْظُرَانِ وَ أَقْبَلَ مُوسَي يَنْظُرُ إِلَي السَّمَاءِ فَقَالَتِ السَّحَرَةُ لِفِرْعَوْنَ إِنَّا نَرَي رَجُلًا يَنْظُرُ إِلَي السَّمَاءِ وَ لَمْ يَبْلُغْ سِحْرُنَا السَّمَاءَ وَ ضَمِنَتِ السَّحَرَةُ مَنْ فِي الْأَرْضِ فَقَالُوا لِمُوسَي إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَ إِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ قالَ لَهُمْ مُوسي أَلْقُوا ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَ عِصِيَّهُمْ فَأَقْبَلَتْ تَضْطَرِبُ مِثْلَ الْحَيَّاتِ وَ هَاجَتْ فَقَالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ ⁽³⁾فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسي فَنُودِيَ لا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلي وَ أَلْقِ ما فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ ما صَنَعُوا إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ وَ لا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتي فَأَلْقَي مُوسَي الْعَصَا فَذَابَتْ فِي الْأَرْضِ مِثْلَ الرَّصَاصِ ثُمَّ طَلَعَ رَأْسُهَا وَ فَتَحَتْ فَاهَا وَ وَضَعَتْ شِدْقَهَا الْعُلْيَا عَلَي رَأْسِ قُبَّةِ فِرْعَوْنَ ثُمَّ دَارَتْ وَ الْتَقَمَتْ ⁽⁴⁾عِصِيَّ السَّحَرَةِ وَ حِبَالَهَا وَ غَلَبَ كُلَّهُمْ وَ انْهَزَمَ النَّاسُ حِينَ رَأَوْهَا وَ عِظَمَهَا وَ هَوْلَهَا مِمَّا لَمْ تَرَ الْعَيْنُ وَ لَا وَصَفَ الْوَاصِفُونَ مِثْلَهُ قَبْلُ فَقُتِلَ فِي الْهَزِيمَةِ مِنْ وَطْءِ النَّاسِ بَعْضِهُمْ بَعْضاً عَشَرَةُ آلَافِ رَجُلٍ وَ امْرَأَةٍ وَ صَبِيٍّ وَ دَارَتْ عَلَي قُبَّةِ فِرْعَوْنَ قَالَ فَأَحْدَثَ فِرْعَوْنُ وَ هَامَانُ فِي ثِيَابِهِمَا وَ شَابَ رَأْسُهُمَا وَ غُشِيَ عَلَيْهِمَا مِنَ الْفَزَعِ وَ مَرَّ مُوسَي فِي الْهَزِيمَةِ مَعَ النَّاسِ فَنَادَاهُ اللَّهُ خُذْها وَ لا تَخَفْ سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولي فَرَجَعَ مُوسَي وَ لَفَّ عَلَي يَدِهِ عَبَاءَةً كَانَتْ عَلَيْهِ ثُمَّ أَدْخَلَ يَدَهُ فِي فَمِهَا فَإِذَا هِيَ عَصًا كَمَا كَانَتْ وَ كَانَ كَمَا قَالَ اللَّهُ فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ لَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ قالُوا

ساحران گفتند: اما اگر موسی بر ما غلبه کرد و سحر ما را باطل کرد روشن می شود که آن چه موسی آورده از نوع سحر و نیرنگ نیست در نتیجه به او ایمان می آوریم و رسالت او را تصدیق می کنیم. فرعون گفت: اگر موسی بر شما غلبه کرد من نیز با شما او را تصدیق می گویم اما کید و حیله خود را جمع کنید. گفت: موعد این مبارزه، روزی بود که برای ایشان عید بود. هنگامی که صبح روز موعود فرا رسید و روز به وسط های خود رسید فرعون مردم وساحران را جمع کرد گنبدی داشت که طول آن 80 ذراع بود و لباسهای فولادی بر او پوشیده شده بود که هنگامی که نور خورشید به آن فولاد می خورد بخاطر درخشش و لمعان آن کسی نمی توانست به او نگاه کند. فرعون و هامان حاضر شدند و بر آن نشستند و نگاه می کردند. موسی پیش آمد و به آسمان نگاه کرد. ساحران به فرعون گفتند ما مردی را می بینیم که به آسمان نگاه می کند سحر و جادوی ما به آسمان نرسیده است و سحر ساحران هر چیزی که در روی زمین بود را در برگرفت. به موسی گفتند: یا این که اول تو عصایت را بینداز یا ما طناب ها و چوبدستی های خود را به زمین بیندازیم. موسی به آن ها گفت: «أَلْقُوا مَا أَنتُم مُّلْقُونَ» {آن چه را شما می‌اندازید بیندازید}. «فَأَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِیَّهُمْ» {پس ریسمانها و چوبدستی‌هایشان را انداختند}. به پیش آمدند و آن ها مانند طناب هایی در حال جنب وجوش بودند و مثل مار تکان می خوردند. می گفتند: «بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ» {و گفتند به عزت فرعون که ما حتما پیروزیم} «فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُّوسَی» {و موسی در خود بیمی احساس کرد}. به موسی ندا شد: «لَا تَخَفْ إِنَّکَ أَنتَ الْأَعْلَی * وَأَلْقِ مَا فِی یَمِینِکَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا کَیْدُ سَاحِرٍ وَلَا یُفْلِحُ السَّاحِرُ حَیْثُ أَتَی» {گفتیم مترس که تو خود برتری و آن چه در دست راست داری بینداز تا هر چه را ساخته‌اند ببلعد در حقیقت آن چه سرهم بندی کرده‌اند افسون افسونگر است و افسونگر هر جا برود رستگار نمی شود}. پس موسی عصای خود را انداخت و همانند سرب در زمین آب شد و گداخت، سپس سرش را بیرون آورد و دهانش را باز کرد و قسمت بالایی دهانش را بر روی گنبد فرعون قرار داد. سپس بر روی زمین دور زد وهمه طناب ها وچوبدستی های آن ها را بلعید و بر همه آن ها غلبه کرد. مردم هنگامی که آن اژدها را دیدند به خاطر هولناکی وبزرگی آن پراکنده شدند و فرار کردند زیرا تا آن زمان هیچ چشمی به مانند آن را ندیده بود وهیچ کس مانند آن را وصف نکرده بود. به دنبال پراکنده شدن مردم و فرار آن ها ده هزار نفر مرد و زن و بچه در زیر پاها کشته شدند. اژدها در اطراف گنبد فرعون دور زد. گفت: فرعون و هامان لباس خود را خیس کردند و موی سرشان سفید شد و از شدت ترس از هوش رفتند. سپس موسی نیز همراه مردم پا به فرار گذاشت. خداوند به او ندا کرد آن را در دست بگیر و نترس، آن را به شکل اول خود برمی گردانیم. موسی برگشت و به دست خود عبایی پوشید سپس دست خود را در دهانش فرو برد ناگهان به عصا تبدیل شد و آنچنان که خداوند متعال می فرماید «فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سَاجِدِینَ» {و ساحران به سجده درافتادند}. هنگامیکه آن اژدها را دیدند «قَالُوا

آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ رَبِّ مُوسي وَ هارُونَ فَغَضِبَ فِرْعَوْنُ عِنْدَ ذَلِكَ غَضَباً شَدِيداً وَ قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ يَعْنِي مُوسَي الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ فَقَالُوا لَهُ كَمَا حَكَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لا ضَيْرَ إِنَّا إِلي رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ.

فَحَبَسَ فِرْعَوْنُ مَنْ آمَنَ بِمُوسَي فِي السِّجْنِ حَتَّي أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَ الْجَرادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفادِعَ وَ الدَّمَ فَأَطْلَقَ عَنْهُمْ فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَي مُوسَي أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ فَخَرَجَ مُوسَي بِبَنِي إِسْرَائِيلَ لِيَقْطَعَ بِهِمُ الْبَحْرَ وَ جَمَعَ فِرْعَوْنُ أَصْحَابَهُ وَ بَعَثَ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ وَ حَشَرَ النَّاسَ وَ قَدَّمَ مُقَدِّمَتَهُ فِي سِتِّمِائَةِ أَلْفٍ وَ رَكِبَ هُوَ فِي أَلْفِ أَلْفٍ وَ خَرَجَ كَمَا حَكَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ وَ كُنُوزٍ وَ مَقامٍ كَرِيمٍ كَذلِكَ وَ أَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ فَلَمَّا قَرُبَ مُوسَي مِنَ الْبَحْرِ وَ قَرُبَ فِرْعَوْنُ مِنْ مُوسَي قالَ أَصْحابُ مُوسي إِنَّا لَمُدْرَكُونَ فَقالَ مُوسَي كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ أَيْ سَيُنْجِينِ فَدَنَا مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ مِنَ الْبَحْرِ فَقَالَ لَهُ انْفَرِقْ فَقَالَ لَهُ الْبَحْرُ اسْتَكْبَرْتُ يَا مُوسَي أَنْ أَنْفَرِقَ لَكَ ⁽¹⁾وَ لَمْ أَعْصِ اللَّهَ طَرْفَةَ عَيْنٍ وَ قَدْ كَانَ فِيكُمُ الْمَعَاصِي فَقَالَ لَهُ مُوسَي فَاحْذَرْ أَنْ تَعْصِيَ وَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ آدَمَ أُخْرِجَ مِنَ الْجَنَّةِ بِمَعْصِيَةٍ وَ إِنَّمَا لُعِنَ إِبْلِيسُ بِمَعْصِيَةٍ فَقَالَ الْبَحْرُ عَظِيمٌ رَبِّي ⁽²⁾مُطَاعٌ أَمْرُهُ وَ لَا يَنْبَغِي لِشَيْ‌ءٍ أَنْ يَعْصِيَهُ.

فَقَامَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ فَقَالَ لِمُوسَي يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَمَرَكَ رَبُّكَ فَقَالَ بِعُبُورِ الْبَحْرِ فَأَقْحَمَ يُوشَعٌ فَرَسَهُ الْمَاءَ ⁽³⁾وَ أَوْحَي اللَّهُ إِلَي مُوسَي أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَضَرَبَهُ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ أَيْ كَالْجَبَلِ الْعَظِيمِ فَضُرِبَ لَهُ فِي الْبَحْرِ اثْنَا عَشَرَ

آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِینَ * رَبِّ مُوسَی وَهَارُونَ» {گفتند به پروردگار جهانیان ایمان آوردیم پروردگار موسی و هارون}. فرعون در آن لحظه به شدت به خشم آمد و گفت: «آمَنتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ» {{فرعون] گفت آیا پیش از آن که به شما اجازه دهم به او ایمان آوردید قطعا او بزرگ شماست}. منظور موسی است. «الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَأَرْجُلَکُم مِّنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ» {که به شما سحر آموخته است به زودی خواهید دانست‌حتما دستها و پاهای شما را از چپ و راست‌خواهم برید و همه‌تان را به دار خواهم آویخت}. خداوند از زبان ساحران نقل می کند «لَا ضَیْرَ إِنَّا إِلَی رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ * إنَّا نَطْمَعُ أَن یَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَایَانَا أَن کُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِینَ» {گفتند باکی نیست ما روی به سوی پروردگار خود می‌آوریم ما امیدواریم که پروردگارمان گناهانمان را بر ما ببخشاید [چرا] که نخستین ایمان‌آورندگان بودیم}

در نتیجه فرعون هر کسی که به موسی ایمان آورد را زندانی کرد تا این که خداوند بر آن ها طوفان، ملخ، شپشک، وزغ، وخون شدن آب نیل را بر آن ها نازل کرد تا این که قوم بنی اسرائیل را آزاد نمود. سپس خداوند به موسی وحی نازل کرد: «أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِی إِنَّکُم مُّتَّبَعُونَ» {بندگانم را شبانه ببر زیرا شما مورد تعقیب واقع خواهید شد}. موسی قوم بنی اسرائیل را خارج کرد تا از دریا عبور کنند و فرعون نیز یارانش را جمع کرد و جمع آورندگان لشکر را به شهرها فرستاد و مردم را جمع کردند و طلایه لشکر خود را که ششصد هزار نفر بودند به پیش فرستاد سپس خودش نیز همراه با هزار هزار - یک ملیون - سواره به راه افتاد و خارج شد آن چنان که خداوند متعال حکایت می کند «فَأَخْرَجْنَاهُم مِّن جَنَّاتٍ وَعُیُونٍ * وَکُنُوزٍ وَمَقَامٍ کَرِیمٍ * کَذَلِکَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِی إِسْرَائِیلَ * فَأَتْبَعُوهُم مُّشْرِقِینَ»{سرانجام ما آنان را از باغستآن ها و چشمه‌سارهاو گنجینه‌ها و جایگاه‌های پر ناز و نعمت بیرون کردیماراده ما] چنین بود و آن [نعمتها] را به فرزندان اسرائیل میراث دادیم*پس هنگام برآمدن آفتاب آن ها را تعقیب کردند} هنگامی که موسی به دریا نزدیک شد و فرعون نیز به موسی نزدیک شد یاران موسی گفتند: «إِنَّا لَمُدْرَکُونَ»{ما قطعا گرفتار خواهیم شد}. موسی گفت: «کَلَّا إِنَّ مَعِیَ رَبِّی سَیَهْدِینِ» {چنین نیست زیرا پروردگارم با من است و به زودی مرا راهنمایی خواهد کرد} منظور این که ما را نجات می دهد. موسی به دریا نزدیک شد و به دریا گفت: شکافته شو. دریا به او گفت: من توانایی این کار را ندارم این برای من کار بزرگی است من یک لحظه هم نمی توانم از فرمان خدا عاصی باشم در حالی که در نزد شما آدم عصیانگر وجود دارد؟ موسی به دریا گفت: از این که نافرمانی کنی برحذر باش دانستم که آدم به خاطر یک گناه و نافرمانی از بهشت بیرون رانده شد و ابلیس فقط به خاطر یک معصیت مورد لعنت خداوند قرار گرفت. دریا گفت: پروردگار من بزرگ است وامر وی باید اطاعت شود و شایسته نیست که از امر او سرپیچی شود.

یوشع بن نون برخاست و به موسی گفت: ای فرستاده خدا، خداوند چه دستوری به تو داد؟ موسی جواب داد: وحی شده که از دریا عبور کنیم یوشع اسبش را به داخل آب پیش برد و خداوند به موسی وحی نازل کرد: «أَنِ اضْرِب بِّعَصَاکَ الْبَحْرَ» {با عصای خود بر این دریا بزن}. در نتیجه با عصایش به دریا زد «فَانفَلَقَ فَکَانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ الْعَظِیمِ» { تا از هم شکافت و هر پاره‌ای همچون کوهی سترگ بود}. منظور از آن کوه بزرگی است که در دریا دوازده راه ایجاد شد،

طَرِيقاً فَأَخَذَ كُلُّ سِبْطٍ فِي طَرِيقٍ فَكَانَ الْمَاءُ قَدِ ارْتَفَعَ ⁽¹⁾وَ بَقِيَتِ الْأَرْضُ يَابِسَةً طَلَعَتْ فِيهَا الشَّمْسُ فَيَبِسَتْ كَمَا حَكَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً لا تَخافُ دَرَكاً وَ لا تَخْشي وَ دَخَلَ مُوسَي وَ أَصْحَابُهُ الْبَحْرَ وَ كَانَ أَصْحَابُهُ اثْنَيْ عَشَرَ سِبْطاً فَضَرَبَ اللَّهُ لَهُمْ فِي الْبَحْرِ اثْنَيْ عَشَرَ طَرِيقاً فَأَخَذَ كُلُّ سِبْطٍ فِي طَرِيقٍ وَ كَانَ الْمَاءُ قَدِ ارْتَفَعَ عَلَي رُءُوسِهِمْ مِثْلَ الْجِبَالِ فَجَزِعَتِ الْفِرْقَةُ الَّتِي كَانَتْ مَعَ مُوسَي فِي طَرِيقِهِ فَقَالُوا يَا مُوسَي أَيْنَ إِخْوَانُنَا فَقَالَ لَهُمْ مَعَكُمْ فِي الْبَحْرِ فَلَمْ يُصَدِّقُوهُ فَأَمَرَ اللَّهُ الْبَحْرَ فَصَارَتْ طَاقَاتٍ حَتَّي كَانَ يَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَي بَعْضٍ وَ يَتَحَدَّثُونَ وَ أَقْبَلَ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ فَلَمَّا انْتَهَي إِلَي الْبَحْرِ قَالَ لِأَصْحَابِهِ أَ لَا تَعْلَمُونَ أَنِّي رَبُّكُمُ الْأَعْلَي قَدْ فُرِّجَ لِيَ الْبَحْرُ فَلَمْ يَجْسُرْ أَحَدٌ أَنْ يَدْخُلَ الْبَحْرَ وَ امْتَنَعَتِ الْخَيْلُ مِنْهُ لِهَوْلِ الْمَاءِ فَتَقَحَّمَ فِرْعَوْنُ حَتَّي جَاءَ إِلَي سَاحِلِ الْبَحْرِ فَقَالَ لَهُ مُنَجِّمُهُ لَا تَدْخُلِ الْبَحْرَ وَ عَارَضَهُ فَلَمْ يَقْبَلْ مِنْهُ وَ أَقْبَلَ عَلَي فَرَسٍ حِصَانٍ فَامْتَنَعَ الْفَرَسُ أَنْ يَدْخُلَ الْمَاءَ فَعَطَفَ عَلَيْهِ جَبْرَئِيلُ وَ هُوَ عَلَي مَادِيَانَةٍ ⁽²⁾فَتَقَدَّمَهُ وَ دَخَلَ فَنَظَرَ الْفَرَسُ إِلَي الرَّمَكَةِ فَطَلَبَهَا وَ دَخَلَ الْبَحْرَ وَ اقْتَحَمَ أَصْحَابُهُ خَلْفَهُ فَلَمَّا دَخَلُوا كُلُّهُمْ حَتَّي كَانَ آخِرُ مَنْ دَخَلَ مِنْ أَصْحَابِهِ وَ آخِرُ مَنْ خَرَجَ مِنْ أَصْحَابِ مُوسَي أَمَرَ اللَّهُ الرِّيَاحَ فَضَرَبَتِ الْبَحْرَ بَعْضَهُ بِبَعْضٍ فَأَقْبَلَ الْمَاءُ يَقَعُ عَلَيْهِمْ مِثْلَ الْجِبَالِ فَقَالَ فِرْعَوْنُ عِنْدَ ذَلِكَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَأَخَذَ جَبْرَئِيلُ كَفّاً مِنْ حَمْأَةٍ فَدَسَّهَا فِي فِيهِ ثُمَّ قَالَ آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ⁽³⁾.

بيان

قال الرازي في قوله وَ ما رَبُّ الْعالَمِينَ اعلم أن السؤال بما لطلب الحقيقة و تعريف حقيقة الشي‌ء إما أن يكون بنفس تلك الحقيقة أو بشي‌ء منها أو بأمر خارج عنها أو بما يتركب من الداخل و الخارج و الأول محال لأنه يلزم أن يكون المعرف معلوما قبل أن يكون معلوما و الثاني مستلزم لتركبه تعالي و هو محال ⁽⁴⁾فثبت أنه لا يمكن تعريفه

هر گروه از یک راه عبور کردند در حالی که آب دریا بالا آمده بود و زمین در حال خشک شدن بود و خورشید در آن طلوع می کرد در نتیجه زمین زیر پای آن ها خشک شد همان طوری که خداوند متعال فرمود:«فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقًا فِی الْبَحْرِ یَبَسًا لَّا تَخَافُ دَرَکًا وَلَا تَخْشَی» {و راهی خشک در دریا برای آنان باز کن که نه از فرارسیدن [دشمن] بترسی و نه [از غرق‌شدن] بیمناک باشی}. موسی و یارانش وارد دریا شدند که دوازده گروه بودند وخداوند برای آن ها دوازده راه ایجاد کرد که هر گروهی در یک راه می رفتند و آب تا بالای سر آن ها بالا می آمد که همانند کوه شده بود. گروهی که با موسی بودند مضطرب شدند و به موسی گفتند: ای موسی برادران ما کجا هستند؟ جواب داد: آن ها نیز در دریا هستند، ولی آن ها کلام موسی را باور نکردند در نتیجه خداوند به دریا امر کرد سپس دریا به صورت پنجره هایی در آمد که گروه ها همدیگر را نگاه می کردند و با هم حرف می زدند. سپس فرعون وسربازانش وارد آب شدند هنگامی که به دریا رسیدند به یارانش گفت: آیا نمی دانید من پروردگار شما هستم که دریا برای من شکافته شده است. هیچ کس نمی توانست خطر کند و وارد آب شود حتی اسب ها به خاطر هولناکی آب دریا از راه رفتن امتناع می کردند فرعون اسب ها را به پیش راند تا به ساحل دریا رسید منجّم او به او گفت وارد دریا نشو و با کار فرعون مخالفت کرد. اما فرعون به حرف او عمل نکرد، و با اسب خود به پیش رفت، اما اسب وارد آب نمی شد. پس جبرئیل جلوی آن ها برروی اسب مادینه به پیش رفت اسب فرعون به اسب مادینه جبرئیل نگاه کرد و او را دنبال کرد آن ها وارد دریا شدند به صورتی که آخرین نفر از سربازان فرعون که وارد آب شد از آن طرف آخرین نفر از یاران موسی از آب خارج شد. خداوند به بادها امر کرد قسمتهای شکافته شده دریا را به هم وصل کرد و توده آب از دو طرف مانند کوه بر آن ها افتاد فرعون در این لحظه گفت: «آمَنتُ أَنَّهُ لا إِلِهَ إِلاَّ الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِیلَ وَأَنَاْ مِنَ الْمُسْلِمِینَ» {ایمان آوردم که هیچ معبودی جز آن که فرزندان اسرائیل به او گرویده‌اند نیست و من از تسلیم‌شدگانم} جبرئیل در این لحظه مشتی از گل و لجن برداشت ودر دهان او فرو کرد. سپس گفت: «الآنَ وَقَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَکُنتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ» {اکنون در حالی که پیش از این نافرمانی می‌کردی و از تباهکاران بودی}. ⁽⁵⁾

توضیح

رازی درباره آیه «وَمَا رَبُّ الْعَالَمِینَ» می گوید: بدان که سؤال به «ما» برای طلب ماهیت می باشد و تعریف ماهیت شیء یا با خود آن ماهیت صورت می گیرد یا با چیزی وابسته به آن یا امر خارج از آن یا ترکیبی از خارج و داخل آن. اولی امری محال است زیرا لازم است که تعریف شده {معرف} معلوم باشد قبل از این که معلوم باشد. دومی مستلزم مرکب بودن خداوند است که آن هم محال می است.

تعالي إلا بلوازمه و آثاره و أظهر آثار واجب الوجود هو هذا العالم المحسوس و هو السماوات و الأرض و ما بينهما فلذا قال موسي عليه السلام رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُمَا.

و أما قوله إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ فمعناه إن كنتم موقنين باستناد هذه المحسوسات إلي موجود واجب الوجود فاعرفوا أنه لا يمكن تعريفه إلا بما ذكرته لأنكم لما سلمتم انتهاء هذه المحسوسات إلي واجب لذاته و ثبت أنه فرد مطلق و ثبت أن الفرد المطلق لا يمكن تعريفه إلا بآثاره و ثبت أن تلك الآثار لا بد و أن تكون أظهر آثاره و ما ذاك إلا السماوات و الأرض و ما بينهما فإن أيقنتم لزمكم أن تقطعوا بأنه لا جواب عن ذلك السؤال إلا هذا فقال فرعون علي سبيل التعجب من جواب موسي أَ لا تَسْتَمِعُونَ أنا أطلب منه الماهية و هو يجيبني بالفاعلية و المؤثرية فأجاب موسي عليه السلام بأن قال رَبُّكُمْ وَ رَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ و كأنه عليه السلام عدل عن التعريف السابق لأنه لا يمتنع أن يعتقد أحد أن السماوات و الأرضين واجبة لذواتها و لا يمكن أن يعتقد العاقل في نفسه و آبائه و أجداده كونهم واجبة لذواتهم لأن المشاهدة دلت علي أنهم وجدوا بعد العدم و ما كان كذلك استحال أن يكون واجبا لذاته فقال فرعون إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ يعني المقصود من سؤال ما طلب خصوصية الحقيقة و التعريف بهذه الآثار الخارجة لا تفيد البتة تلك الخصوصية فهذا الذي يدعي الرسالة مجنون فقال موسي رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ ما بَيْنَهُما إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ فعدل إلي طريق ثالث أوضح لأنه أراد بالمشرق طلوع الشمس و ظهور النهار و بالمغرب غروب الشمس و زوال النهار و الأمر ظاهر في أن هذا التدبير المستمر لا يتم إلا بتدبير مدبر فإن كنت من العقلاء عرفت أنه لا جواب عن سؤالك إلا ما ذكرته انتهي ملخص كلامه. ⁽¹⁾

أقول: لعل الأظهر أنه لم يكن سؤاله عن طلب الماهية و الحقيقة بل علي وجه الاستبعاد من وجود إله غيره فاستدل عليه السلام علي وجوده تعالي بالسماوات و الأرض و ما بينهما ثم أظهر الاستبعاد عن كون السماوات و الأرض محتاجة إلي الصانع بل هي واجبة متحركة بذواتها كما هو مذهب الدهرية أو أنه كان يخيل أنه رب السماوات و

روشن شد که نمی توان خدا را تعریف کرد مگر با متعلقات، نشانه های او، و آشکارترین نشانه او همین دنیای مادی است؛ که عبارت است از آسمان ها و زمین و آن چه بین آن ها است، به همین جهت موسی گفت: «رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَیْنَهُمَا»

اما آیه «إن کُنتُم مُّوقِنِینَ» منظور از آن این که اگر به استناد این محسوسات به وجود واجب الوجود ایمان آوردید پس بدانید که خدا جز آن چه من گفتم تعریف نمی شود زیرا وقتی پذیرفتید آخر این محسوسات به کسی می رسد که قائم به ذات خود است و ثابت می شود که او فرد و مطلق می باشد و فرد مطلق را نمی توان جز با نشانه هایش تعریف کرد و این نشانه ها باید جزء آشکار ترین آن ها باشد و همه آسمان ها و زمین و آن چه میان آن هاست برای خداوند است؛ اگر یقین پیدا کردید لازم است که به یقین بپذیرید که جوابی جز این برای این سؤال نیست. فرعون از جواب موسی تعجب کرده بود گفت: «ألا تستمعون» من از ماهیت وجود خدا سؤال کردم او از فاعلیت و مؤثریت او جواب داد.! موسی به او جواب داد وگفت: «ربّکم وربّ آبائکم الأوّلین» گویی موسی از تعریف قبلی تعدیل کرد زیرا ممتنع نیست که کسی معتقد باشد که آسمآن ها و زمین قائم به ذات هستند اما نمی شود انسان عاقل معتقد باشد که خود و آباء و اجداد وی قائم به ذات هستند زیرا مشاهده دلالت می کند بر این که آن ها بعد از عدم به وجود آمده اند پس چیزی که چنین است محال است که قائم به ذات باشد. در نتیجه فرعون گفت: «إن رسولکم الذی أرسل الیکم لمجنون» منظور از سؤال به «ما» درخواست خصوصیت ماهیت است و تعریف به این نشانه های خارجی، این خصوصیت را افاده نمی کند. موسی گفت: «رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَمَا بَیْنَهُمَا» به سوی راه سوم رفت که روشن تر وآشکار تر بود زیرا منظور از مشرق، طلوع خورشید و پدیدار شدن روز، منظور از مغرب، غروب خورشید است، امر واضح و روشن بود که این تدبیر مداوم، انجام نمی شود مگر با تدبیر مدبر، اگر از انسانهای با تدبیر و عاقل باشی می فهمی که جواب این سؤال چیزی جز آن چه ذکر شد نیست. خلاصه کلامش تمام شد ⁽²⁾

می گویم: شاید آشکارتر این باشد که سؤال از حقیقت و ماهیت وجود خدا نبود بلکه فرعون وجود خدایی غیر از خود را بعید می دانست. پس موسی برای تثبیت وجود خدا به آسمان ها و زمین و آن چه بین آن ها است استدلال کرد. فرعون معتقد بود که آسمان ها و زمین بعید است که نیازی به خالق وآفریننده ای داشته باشند بلکه آن ها به خودی خود متحرک و در گردش هستند، که این باور همان مذهب دهری است. یا این که فرعون گمان می کرد که او پروردگار آسمآن ها

الأرض فاستدل عليه السلام ثانيا بخلق أنفسهم فنسبه إلي الجنون سفها و مكابرة و معاندة كما كان دأب جميع كفرة الأمم حيث كانوا ينسبون أنبياءهم بعد إتمام الحجج عليهم إلي الجنون. ⁽¹⁾

ثم استدل عليه السلام بحركات الأفلاك و اختلاف الليل و النهار فلما رأي فرعون أنه يظهر الرب لقومه بآثاره عدل عن الاحتجاج إلي التهديد و الوعيد فقال موسي أَ وَ لَوْ جِئْتُكَ بِشَيْ‌ءٍ مُبِينٍ أي أ تفعل ذلك و لو جئتك بشي‌ء يبين صدق دعواي يعني المعجزة قوله لا ضَيْرَ أي لا ضرر علينا في ذلك قوله أَنْ كُنَّا أي بأن كنا قوله مُشْرِقِينَ أي داخلين في وقت شروق الشمس و الحصان بالكسر الفرس الذكر الأصيل و يسمي كل ذكر من الخيل حصانا و الرمكة محركة الفرس و البرذونة تتخذ للنتاج.

«22»

اشاره

فس، تفسير القمي وَ قالَ فِرْعَوْنُ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَي الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلي إِلهِ مُوسي وَ إِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ قَالَ فَبَنَي هَامَانُ لَهُ فِي الْهَوَاءِ صَرْحاً حَتَّي بَلَغَ مَكَاناً فِي الْهَوَاءِ لَمْ يَقْدِرِ ⁽²⁾الْإِنْسَانُ أَنْ يَقُومَ عَلَيْهِ مِنَ الرِّيَاحِ الْقَائِمَةِ فِي الْهَوَاءِ فَقَالَ لِفِرْعَوْنَ لَا نَقْدِرُ أَنْ نَزِيدَ عَلَي هَذَا وَ بَعَثَ اللَّهُ رِيَاحاً فَرَمَتْ بِهِ فَاتَّخَذَ فِرْعَوْنُ ⁽³⁾عِنْدَ ذَلِكَ التَّابُوتَ وَ عَمَدَ إِلَي أَرْبَعَةِ أَنْسُرٍ فَأَخَذَ فِرَاخَهَا وَ رَبَّاهَا حَتَّي إِذَا بَلَغَتْ وَ كَبِرَتْ عَمَدُوا إِلَي جَوَانِبِ التَّابُوتِ الْأَرْبَعَةِ فَغَرَزُوا ⁽⁴⁾فِي كُلِّ جَانِبٍ مِنْهُ خَشَبَةً وَ جَعَلُوا عَلَي رَأْسِ كُلِّ خَشَبَةٍ لَحْماً وَ جَوَّعُوا الْأَنْسُرَ وَ شَدُّوا

و زمین است. موسی برای بار دوم به آفرینش خود آن ها استدلال کرد ولی فرعون از روی جهل و نادانی و تکبر و دشمنی او را به جنون متهم کرد که این عادت همه کافران بود که بعد از اتمام حجت پیامبران به ایشان، آن ها را مجنون می نامیدند.⁽⁵⁾

سپس به حرکات آسمآن ها و زمین واختلاف شب و روز استدلال کرد هنگامی که فرعون دید که موسی خدا را برای آن ها با استناد به نشانه ها به او آشکار ساخت، از استدلال به تهدید و وعید روی آورد. موسی گفت: «أولو جئتک بشی ء مبین» آیا اگر برای تو معجزه و نشانه ای بیاورم، باز آن را انکار می کنی؟ یعنی معجزه. «لَا ضَیْرَ» ضرری در آن برای ما نیست. «أَن کُنَّا» که باشیم. «مُّشْرِقِینَ» منظور داخل شدگان هنگام طلوع خورشید. و «الحصان» با کسر حاء منظور از آن اسب نر اصیل است و هر اسب نری را حصان می گویند و «الرَمَکة» اسب و اسب ترکی که بار سنگین بردارد و برای تولید مثل گرفته می شود را گویند.

روایت 22

تفسیر علی بن ابراهیم: فرعون گفت: «یَا أَیُّهَا الْمَلأُ مَا عَلِمْتُ لَکُم مِّنْ إِلَهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یَا هَامَانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَل لِّی صَرْحًا لَّعَلِّی أَطَّلِعُ إِلَی إِلَهِ مُوسَی وَإِنِّی لأَظُنُّهُ مِنَ الْکَاذِبِینَ» گفت: هامان برای فرعون کاخی ساخت که به جایی رسید که به خاطر بادهای موجود در هوا کسی قادر نبود بر روی آن بایستد. به فرعون گفت: بیشتر از این نمی توانیم ارتفاع آن را افزایش دهیم. خداوند بادهایی را فرستاد و کاخ را ویران کرد و بر زمین افکند. در این زمان، فرعون تختی اختیار کرد و به سراغ چهار کرکس گوشتخوار رفت و بچه هایشان را گرفت و آن ها را پرورش داد تا این که بالغ و بزرگ شدند. به سراغ چهار طرف تخت رفتند و در هر طرف تخت چوبی فرو کردند که بر روی هر چوب گوشتی بود. کرکس ها را گرسنه نگهداشتند

أَرْجُلَهَا بِأَصْلِ الْخَشَبَةِ فَنَظَرَتِ الْأَنْسُرُ إِلَي اللَّحْمِ فَأَهْوَتْ إِلَيْهِ وَ سَفَتْ بِأَجْنِحَتِهَا وَ ارْتَفَعَتْ بِهِمَا فِي الْهَوَاءِ وَ أَقْبَلَتْ يَطِيرُ يَوْمَهَا فَقَالَ فِرْعَوْنُ لِهَامَانَ انْظُرْ إِلَي السَّمَاءِ هَلْ بَلَغْنَاهَا فَنَظَرَ هَامَانُ فَقَالَ أَرَي السَّمَاءَ كَمَا كُنْتُ أَرَاهَا فِي الْأَرْضِ فِي الْبُعْدِ فَقَالَ انْظُرْ إِلَي الْأَرْضِ فَقَالَ لَا أَرَي الْأَرْضَ وَ لَكِنْ أَرَي الْبِحَارَ وَ الْمَاءَ قَالَ فَلَمْ يَزَلِ النَّسْرُ تَرْتَفِعُ حَتَّي غَابَتِ الشَّمْسُ وَ غَابَتْ عَنْهُمَا الْبِحَارُ وَ الْمَاءُ فَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا هَامَانُ انْظُرْ إِلَي السَّمَاءِ فَنَظَرَ فَقَالَ أَرَاهَا كَمَا كُنْتُ أَرَاهَا فِي الْأَرْضِ فَلَمَّا جَنَّهُمَا اللَّيْلُ نَظَرَ هَامَانُ إِلَي السَّمَاءِ فَقَالَ فِرْعَوْنُ هَلْ بَلَغْنَاهَا فَقَالَ أَرَي الْكَوَاكِبَ كَمَا كُنْتُ أَرَاهَا فِي الْأَرْضِ وَ لَسْتُ أَرَي مِنَ الْأَرْضِ إِلَّا الظُّلْمَةَ قَالَ ثُمَّ جَالَتِ الرِّيَاحُ الْقَائِمُ فِي الْهَوَاءِ ⁽¹⁾فَأَقْبَلَتِ التَّابُوتُ فَلَمْ يَزَلْ يَهْوِي بِهِمَا حَتَّي وَقَعَ عَلَي الْأَرْضِ فَكَانَ فِرْعَوْنُ أَشَدَّ مَا كَانَ عُتُوّاً فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ ⁽²⁾.

بيان

فَأَوْقِدْ لِي أي النار عَلَي الطِّينِ أي اللبن ليصير آجرا و قيل أول من اتخذ الآجر فرعون فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً أي قصرا عاليا و توهم الملعون أنه لو كان الله لكان جسما في السماء و قيل أراد أن يبني له رصدا يترصد منها أوضاع الكواكب فيري هل فيها ما يدل علي بعثة رسول و تبدل دولة قوله حتي غابت الشمس لعل المراد أثر الشمس لعدم الانعكاس أو جرم الشمس لغيبوبتها تحت الأرض.

«23»

ل، الخصال ع، علل الشرائع ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام سَأَلَ الشَّامِيُّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَنْ سِتَّةٍ لَمْ يَرْكُضُوا فِي رَحِمٍ فَقَالَ آدَمُ وَ حَوَّاءُ وَ كَبْشُ إِبْرَاهِيمَ وَ عَصَا مُوسَي وَ نَاقَةُ صَالِحٍ وَ الْخُفَّاشُ الَّذِي عَمِلَهُ عِيسَي ابْنُ مَرْيَمَ فَطَارَ بِإِذْنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ⁽³⁾.

«24»

ع، علل الشرائع ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام وَ سَأَلَهُ عَنْ أَوَّلِ شَجَرَةٍ غُرِسَتْ فِي الْأَرْضِ فَقَالَ الْعَوْسَجَةُ وَ مِنْهَا عَصَا مُوسَي⁽⁴⁾.

«25»

اشاره

ع، علل الشرائع ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام ل، الخصال أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ

و پاهای آن ها را به تنه تخت بستند. کرکس ها به گوشت نگاه کردند و به آن تمایل یافتند و با بالهای خود در سطح زمین به پرواز در آمدند و آن دو را از سطح زمین به سمت بالا بردند و همان روز شروع به پرواز کردند. فرعون به هامان گفت: به آسمان نگاه کن آیا ما به آن جا رسیدیم؟ هامان نگاه کرد وگفت: آسمان را می بینم همان طوری که در زمین آن را از دور می دیدم. فرعون گفت: به زمین نگاه کن. هامان گفت: زمین را نمی بینم اما دریا و آب را مشاهده می کنم. گفت: همچنان کرکس ها در آسمان اوج می گرفتند تا این که خورشید از نظر آن ها ناپدید شد و دریا وآب از چشمان آن ها ناپدید شدند. فرعون گفت: ای هامان به آسمان نگاه کن. هامان نگاه کرد وگفت: آسمان را می بینم همانطوریکه آن را در زمین از دور می دیدم. هنگامی که تاریکی شب آنان را فرا گرفت هامان به آسمان نگاه کرد. فرعون گفت: آیا ما به آن رسیدیم؟ هامان گفت: ستارگان را می بینم همان طوری که آن ها را در زمین از دور می دیدم و بر روی زمین چیزی جز تاریکی نمی بینم. گفت: بعد از آن بادهای موجود در هوا به حرکت درآمد و به طرف تخت رفت و تخت آنقدر آنان را تکان داد تا این که بر زمین افتاد؛ فرعون در آن زمان از هر زمان دیگری گستاخ تر و سرکش تر بود. ⁽⁵⁾

توضیح

أوقد لی، یعنی آتش «علی الطین» گلی که برای ساختن آجر از آن استفاده می شود. وگفته شده است که اولین کسی که آجر را به کار گرفت فرعون بود. «فَاجْعَل لِّی صَرْحًا» منظور کاخ مرتفع و باشکوه است. فرعون ملعون گمان می کرد اگر خدا باشد باید به صورت جسمی در آسمان باشد. وگفته اند خواست تا برای او رصدخانه ای بسازند تا در آن اوضاع ستارگان را رصد کند، و ببیند آیا در آن ها چیزی هست که بر فرستادن پیامبر و تغییر حکومت و قدرت دلالت کند. «حتّی غابت الشّمس» شاید منظور از آن اثر خورشید به خاطر عدم انعکاس نور آن یا جرم خورشید به خاطر غایب بودن آن در زیر زمین باشد.

روایت23

خصال، علل الشرائع، عیون الأخبار: شامی از امیر المؤمنین علیه السلام درباره شش مورد سؤال کرد مواردی که در رحم مادر نیامده اند و زاییده نشده اند، فرمود: آدم وحوا، وگوسفند ابراهیم، عصای موسی، شتر صالح و خفاشی که عیسی بن مریم آن را درست کرد و سپس به اذن خدای بلند مرتبه به پرواز در آمد. ⁽⁶⁾

روایت 24

علل الشرائع، عیون الاخبار: از اولین درختی که در زمین کاشته شد سؤال کرد امیرالمؤمنین علیه السلام جواب داد: درختی به نام عوسجه که جنس عصای موسی از آن است. ⁽⁷⁾

روایت 25

علل الشرائع، عیون الاخبار، خصال: از امام علی علیه السلام

عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ: احْتَبَسَ الْقَمَرُ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَوْحَي اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ إِلَي مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنْ أَخْرِجْ عِظَامَ يُوسُفَ مِنْ مِصْرَ وَ وَعَدَهُ طُلُوعَ الْقَمَرِ إِذَا أَخْرَجَ عِظَامَهُ فَسَأَلَ مُوسَي عَمَّنْ يَعْلَمُ مَوْضِعَهُ فَقِيلَ لَهُ هَاهُنَا عَجُوزٌ تَعْلَمُ مَحَلَّهُ فَبَعَثَ إِلَيْهَا فَأُتِيَ بِعَجُوزٍ مَقْعَدُهُ عَمْيَاءُ فَقَالَ لَهَا أَ تَعْرِفِينَ مَوْضِعَ قَبْرِ يُوسُفَ قَالَتْ نَعَمْ قَالَ فَأَخْبِرِينِي بِهِ قَالَتْ لَا حَتَّي تُعْطِيَنِي أَرْبَعَ خِصَالٍ تُطْلِقَ لِي رِجْلَيَّ وَ تُعِيدَ إِلَيَّ شَبَابِي وَ تُعِيدَ إِلَيَّ بَصَرِي وَ تَجْعَلَنِي مَعَكَ فِي الْجَنَّةِ قَالَ فَكَبُرَ ذَلِكَ عَلَي مُوسَي فَأَوْحَي اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ إِلَيْهِ يَا مُوسَي أَعْطِهَا مَا سَأَلَتْ فَإِنَّكَ إِنَّمَا تُعْطِي عَلَيَّ ⁽¹⁾فَفَعَلَ فَدَلَّتْهُ عَلَيْهِ فَاسْتَخْرَجَهُ مِنْ شَاطِئِ النِّيلِ فِي صُنْدُوقٍ مَرْمَرٍ فَلَمَّا أَخْرَجَهُ طَلَعَ الْقَمَرُ فَحَمَلَهُ إِلَي الشَّامِ فَلِذَلِكَ يَحْمِلُ أَهْلُ الْكِتَابِ مَوْتَاهُمْ إِلَي الشَّامِ ⁽²⁾.

«26»

كا، الكافي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هِشَامٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: إِنَّ قَوْماً مِمَّنْ آمَنَ بِمُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالُوا لَوْ أَتَيْنَا عَسْكَرَ فِرْعَوْنَ فَكُنَّا فِيهِ وَ نِلْنَا مِنْ دُنْيَاهُ فَإِذَا كَانَ الَّذِي نَرْجُوهُ مِنْ ظُهُورِ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ صِرْنَا إِلَيْهِ فَفَعَلُوا فَلَمَّا تَوَجَّهَ مُوسَي وَ مَنْ مَعَهُ هَارِبِينَ مِنْ فِرْعَوْنَ رَكِبُوا دَوَابَّهُمْ وَ أَسْرَعُوا فِي السَّيْرِ لِيَلْحَقُوا مُوسَي وَ عَسْكَرَهُ فَيَكُونُوا مَعَهُمْ فَبَعَثَ اللَّهُ مَلَكاً فَضَرَبَ وُجُوهَ دَوَابِّهِمْ فَرَدَّهُمْ إِلَي عَسْكَرِ فِرْعَوْنَ فَكَانُوا فِيمَنْ غَرِقَ مَعَ فِرْعَوْنَ ⁽³⁾.

ين، كتاب حسين بن سعيد و النوادر النضر مثله ⁽⁴⁾.

«27»

اشاره

كا، الكافي عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْجَعْفَرِيِّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: كَانَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ مُوسَي أَبُوهُ مِنْ أَصْحَابِ فِرْعَوْنَ فَلَمَّا لَحِقَتْ خَيْلُ فِرْعَوْنَ مُوسَي تَخَلَّفَ عَنْهُمْ ⁽⁵⁾لِيَعِظَ أَبَاهُ فَيُلْحِقَهُ بِمُوسَي فَمَضَي أَبُوهُ وَ هُوَ يُرَاغِمُهُ

روایت شده است. فرمودند: ماه از قوم بنی اسرائیل پنهان شد سپس خداوند متعال به موسی وحی نازل کرد که استخوان های یوسف را از آن جا خارج کند و او را وعده داد زمانی که استخوان های او را از مصر خارج کند ماه طلوع کند. موسی از هر کسی که مکان قبر او را می دانست سؤال می کرد. به او گفتند این جا پیرزنی است که مکان قبر او را می داند. موسی به سوی پیرزن رفت و او را در حالی که زمین گیر و نابینا شده بود ملاقات کرد به او گفت آیا مکان قبر یوسف را می دانی؟ گفت: آری، موسی گفت: مرا از مکان آن آگاه می کنی؟ پیرزن جواب داد: خیر مگر این که چهار چیز را به من عطا کنی: پایم را خوب کنی، جوانی را به من دوباره عطا کنی، بینایی ام را به من بازگردانی و مرا همراه خود در بهشت قرار بدهی؟ گفته اند این درخواست پیرزن برای موسی کار بزرگی بود در نتیجه خداوند متعال به او وحی کرد: ای موسی آن چه خواسته به او عطا کن براستی هر آن چه او خواسته من به او عطا می کنم. پس موسی این کار را انجام داد. سپس پیرزن او را راهنمایی کرد. پس از کنار رود نیل در داخل یک صندوق مرمرین، استخوان های یوسف را خارج کرد. هنگامیکه از آن جا خارج شد ماه شروع به تابیدن کرد. او استخوانهای یوسف را به شام برد برای همین اهل کتاب، مردگان خود را به شام می برند. ⁽⁶⁾

روایت 26

کافی: از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمودند: آن هایی که به موسی ایمان آوردند گفتند: وارد لشگر فرعون می شویم و از امکانات دنیایی آن بهره مند می شویم، پس اگر آن چیزی که ما از ظهور موسی امید داریم به وقوع بپیوندد وارد گروه او می شویم. هنگامی که موسی و آن هایی که با بودند و از فرعون فرار کرده بودند آهنگ سفر کردند بر چارپایان خود سوار شدند و به سرعت شتافتند تا به موسی و یارانش ملحق شوند و تا از این به بعد با آن ها باشند. سپس خداوند فرشته ای را فرستاد و صورت اسبهای آن ها را زد و آن ها را به لشکر فرعون باز گرداند. در نتیجه آن ها از کسانی بودند که در دریا با فرعون غرق شدند.⁽⁷⁾

کتاب حسین بن سعید و النوادر: از النضر چنین روایتی را روایت می کند.⁽⁸⁾

روایت 27

شرح کافی: از امام علی علیه السلام روایت شده است که فرمودند: مردی از اصحاب موسی پدرش از یاران فرعون بود. هنگامی که لشکر فرعون به موسی رسید از قوم موسی جدا شد و به سمت پدرش رفت تا او را نصیحت کند که به موسی بپیوندد، ولی او را نپذیرفت و با او دشمنی کرد

حَتَّي بَلَغَا طَرَفاً مِنَ الْبَحْرِ فَغَرِقَا جَمِيعاً فَأَتَي مُوسَي الْخَبَرُ فَقَالَ هُوَ فِي رَحْمَةِ اللَّهِ وَ لَكِنَّ النَّقِمَةَ إِذَا نَزَلَتْ لَمْ يَكُنْ لَهَا عَمَّنْ قَارَبَ الْمُذْنِبَ دِفَاعٌ ⁽¹⁾.

«28»

ل، الخصال ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ قَالَ حَدَّثَنِي رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَذَاباً يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَسَبْعَةُ نَفَرٍ أَوَّلُهُمُ ابْنُ آدَمَ الَّذِي قَتَلَ أَخَاهُ وَ نُمْرُودُ الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ وَ اثْنَانِ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ هَوَّدَا قَوْمَهُمْ وَ نَصَّرَاهُمْ وَ فِرْعَوْنُ الَّذِي قَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلي وَ اثْنَانِ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ ⁽²⁾.

«29»

اشاره

ل، الخصال أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ أَخِيهِ عَلِيٍّ عَنْ عِيسَي بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا ⁽³⁾عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: أَمْلَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِفِرْعَوْنَ مَا بَيْنَ الْكَلِمَتَيْنِ أَرْبَعِينَ سَنَةً ثُمَّ أَخَذَهُ اللَّهُ نَكالَ الْآخِرَةِ وَ الْأُولي وَ كَانَ بَيْنَ أَنْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِمُوسَي وَ هَارُونَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما وَ بَيْنَ أَنْ عَرَّفَهُ اللَّهُ الْإِجَابَةَ أَرْبَعِينَ سَنَةً ثُمَّ قَالَ قَالَ جَبْرَئِيلُ نَازَلْتُ رَبِّي فِي فِرْعَوْنَ مُنَازَلَةً شَدِيداً فَقُلْتُ يَا رَبِّ تَدَعُهُ وَ قَدْ قَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلي فَقَالَ إِنَّمَا يَقُولُ هَذَا عَبْدٌ مِثْلُكَ ⁽⁴⁾.

بيان

لعل المراد بالكلمتين قوله تعالي قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما و أمره بإغراق فرعون أو قول فرعون ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي و قوله أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلي ⁽⁵⁾قال الطبرسي قدس سره نكال مصدر مؤكد لأن معني أخذه الله نكل الله به نَكالَ الْآخِرَةِ وَ الْأُولي بأن أغرقه في الدنيا و يعذبه في الآخرة و قيل معناه فعاقبه الله بكلمته الآخرة و كلمته الأولي فالآخرة قوله أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلي و الأولي قوله ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ

تا به طرفی از دریا رسیدند وهر دوی آن ها غرق شدند. خبر به موسی رسید گفت: رحمت خداوند شامل حال او می شود اما هنگامی که بلایی نازل می شود برای کسی که نزدیک گناهکاران است هیچ جای دفاع و فراری نیست. ⁽⁶⁾

روایت 28

الخصال: از ابن سدیر روایت شده است که گفته است مردی از اصحاب امام صادق علیه السلام با من صحبت می کرد و گفت: از ایشان شنیدم که می فرمود: سخت ترین عذاب در روز قیامت برای هفت نفر می باشد: اولین نفر پسر آدم که برادرش را کشت، نمرود که با ابرهیم بر سر خدا جدال داشتند، دو نفراز بنی اسرائیل که قوم خود را یهودی ومسیحی کردند و فرعون که گفت: «أَنَا رَبُّکُمُ الأَعْلَی» و دو نفر در میان این امت.⁽⁷⁾

روایت 29

الخصال: از امام باقر علیه السلام روایت شده است که فرمودند: خداوند به فرعون در بین دو کلمه چهل سال مهلت داد سپس خداوند او را به عذاب دنیا و آخرت دچار کرد؛ بین قول خداوند متعال که به موسی وهارون علیه السلام گفته بود «قَدْ أُجِیبَت دَّعْوَتُکُمَا».{دعای هر دوی شما پذیرفته شد}. و بین اجابت شدن دعای آن ها حدود چهل سال به طول انجامید. سپس فرمود: جبرئیل گفت: با خدا در باره فرعون شدیدا بحث کردم. به خدا گفتم که او را رها می کنی با این که گفته «أَنَا رَبُّکُمُ الأَعْلَی» خدا فرمود: این را بنده ای مثل تو می گوید. ⁽⁸⁾

توضیح

شاید منظور از دو کلمه قول خداوند متعال است که: «قد اجیبت دعوتکما» و امر وی مبنی بر غرق کردن فرعون باشد. یا سخن فرعون «مَا عَلِمْتُ لَکُم مِّنْ إِلَهٍ غَیْرِی» وقول دیگر او «أَنَا رَبُّکُمُ الأَعْلَی». طبرسی گفت: نکال، مصدر موکد است که به امر خداوند برمی گردد. خداوند او را در دنیا و آخرت مورد عقوبت خود قرار داد، که او را در دنیا غرق کرد و در آخرت عذاب خواهد داد. گفته شده: معنای آن این است که: خدا او را با کلمه اول و کلمه آخر خود مجازات کرد. اما کلمه آخرت به خاطر قول «أَنَا رَبُّکُمُ الأَعْلَی» و مجازات در دنیا به خاطر قول «مَا عَلِمْتُ لَکُم مِّنْ إِلَهٍ

غَيْرِي فنكل به نكال هاتين الكلمتين و جاء في التفسير أنه كان بين الكلمتين أربعون سنة و عن وهب عن ابن عباس قال قال موسي عليه السلام أمهلت فرعون أربعمائة سنة و هو يقول أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلي و يجحد رسلك و يكذب بآياتك فأوحي الله تعالي إليه أنه كان حسن الخلق سهل الحجاب فأحببت أن أكافيه وَ رَوَي أَبُو بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ جَبْرَئِيلُ قُلْتُ يَا رَبِّ تَدَعُ فِرْعَوْنَ وَ قَدْ قَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلي فَقَالَ إِنَّمَا يَقُولُ هَذَا مِثْلُكَ مَنْ يَخَافُ الْفَوْتَ انْتَهَي ⁽¹⁾.

و قال الجزري فيه نازلت ربي في كذا أي راجعته و سألته مرة بعد مرة و هو مفاعلة من النزول عن الأمر أو من النزال في الحرب و هو تقابل القرنين ⁽²⁾.

«30»

ب، قرب الإسناد ابْنُ عِيسَي عَنِ الْبَزَنْطِيِّ عَنِ الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: مَا غَضِبَ اللَّهُ عَلَي بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا أَدْخَلَهُمْ مِصْرَ وَ لَا رَضِيَ عَنْهُمْ إِلَّا أَخْرَجَهُمْ مِنْهَا إِلَي غَيْرِهَا وَ لَقَدْ أَوْحَي اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي إِلَي مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنْ يُخْرِجَ عِظَامَ يُوسُفَ مِنْهَا فَاسْتَدَلَّ مُوسَي عَلَي مَنْ يَعْرِفُ الْقَبْرَ فَدُلَّ عَلَي امْرَأَةٍ عَمْيَاءَ زَمِنَةٍ فَسَأَلَهَا مُوسَي أَنْ تَدُلَّهُ عَلَيْهِ فَأَبَتْ إِلَّا عَلَي خَصْلَتَيْنِ فَيَدْعُو اللَّهَ فَيَذْهَبُ بِزَمَانَتِهَا وَ يُصَيِّرُهَا مَعَهُ فِي الْجَنَّةِ فِي الدَّرَجَةِ الَّتِي هُوَ فِيهَا فَأَعْظَمَ ذَلِكَ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ وَ مَا يَعْظُمُ عَلَيْكَ مِنْ هَذَا أَعْطِهَا مَا سَأَلَتْ فَفَعَلَ فَوَعَدَتْهُ طُلُوعَ الْقَمَرِ فَحَبَسَ اللَّهُ الْقَمَرَ حَتَّي جَاءَ مُوسَي لِمَوْعِدِه فَأَخْرَجَهُ مِنَ النِّيلِ فِي سَفَطٍ ⁽³⁾مَرْمَرٍ فَحَمَلَهُ مُوسَي الْخَبَرَ ⁽⁴⁾.

«31»

اشاره

شي، تفسير العياشي عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنَّ أَهْلَ مِصْرَ يَزْعُمُونَ أَنَّ بِلَادَهُمْ مُقَدَّسَةٌ قَالَ وَ كَيْفَ ذَاكَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّهُ يُحْشَرُ مِنْ ظَهْرِهِمْ سَبْعُونَ أَلْفاً يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ فَقَالَ لَا لَعَمْرِي مَا ذَاكَ كَذَاكَ وَ مَا غَضِبَ اللَّهُ عَلَي بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَي آخِرِ مَا مَرَّ ⁽⁵⁾.

غَیْرِی» در نتیجه او را با عذاب این دو کلمه مجازات کرد. در تفسیر آمده که مدت زمان بین دو کلمه چهل سال به طول انجامید؛ از ابن عباس روایت شده است: موسی گفت: آیا به فرعون چهارصد سال مهلت دادی در حالی که می گوید «أنا ربّکم الأعلی» و پیامبران و فرستادگانت را انکار می کند و آیات و نشانه هایت را تکذیب می کند؟ خداوند به موسی وحی کرد: او در دنیا رفتارش خوب بود و حجابی آسان داشت - دیدنش آسان بود - و به این خاطر خواستم به او مهلت بدهم؛ از امام جعفر صادق علیه السلام روایت شده است که فرمودند: پیامبر علیه السلام فرمودند جبرئیل گفت: به خدا گفتم پروردگارا فرعون را رها می کنی درحالی که گفته «أَنَا رَبُّکُمُ الأَعْلَی» خدا گفت: این را فقط کسی مانند تو می گوید که از مرگ می ترسد. پایان سخن. ⁽⁶⁾

جزری می گوید: در آن آمده: نازلتُ ربی یعنی، مراجعه کردم و برای چندمین بار از او خواستم در حالی که این کلمه از باب مفاعله از پایین آمدن از امر می باشد یا از درگیری در جنگ و شاخ به شاخ شدن در جنگ است.

روایت 30

قرب الإسناد: از امام رضا علیه السلام روایت شده است فرمودند: خدا قوم بنی اسرائیل را مورد غضب قرار نداد مگر این که آن ها را وارد مصر کرد و از آن ها راضی و خشنود نمی شود مگر این که آن ها را از آن جا خارج کند. و خداوند متعال به موسی وحی نازل کرد: که استخوان یوسف علیه السلام را از آن جا خارج کند موسی از کسی که مکان آن را می دانست سؤال کرد در آخر از یک پیرزن نابینا و زمین گیر راهنمایی خواست موسی از پیرزن خواست تا او را به سوی قبر یوسف راهنمایی کند اما پیرزن امتناع ورزید مگر به دو شرط: که به درگاه خدا دعا کند که پیریش به جوانی تبدیل کند، و او را در بهشت در کنار خود قرار دهد. این کار به نظر موسی خیلی بزرگی آمد. پس خداوند به او وحی کرد که این امر بر تو بزرگ نیاید؛ به او عطا کن هر آن چه که می خواهد و خداوند ماه را پنهان کرد تا موسی به وعده گاهش آمد و استخوان ها را از نیل در داخل صندوقی از مرمر خارج کرد. ⁽⁷⁾

روایت 31

تفسیر العیاشی: از امام رضا علیه السلام روایت شده که فرمودند: به او گفتم اهل مصر گمان می کنند که سرزمینشان مقدس است گفت: این چگونه است؟ گفتم: خدا مرا فدایت کند براستی آن ها گمان می کنند هفتاد هزار نفر از نسل ایشان بدون حساب وارد بهشت می شوند. گفت: خیر، به جانم سوگند می خورم که این طوری نیست. خداوند بنی اسرائیل را مورد غضب قرار نداد. تا آخر آن چنان که گذشت. ⁽⁸⁾

«32»

ب، قرب الإسناد السِّنْدِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنِ الصَّادِقِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَوْحَي إِلَي مُوسَي أَنْ يَحْمِلَ عِظَامَ يُوسُفَ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَسَأَلَ عَنْ قَبْرِهِ فَجَاءَهُ شَيْخٌ فَقَالَ إِنْ كَانَ أَحَدٌ يَعْلَمُ فَفُلَانَةُ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا فَجَاءَتْ فَقَالَ أَ تَعْلَمِينَ مَوْضِعَ قَبْرِ يُوسُفَ فَقَالَتْ نَعَمْ قَالَ فَدُلِّينِي عَلَيْهِ وَ لَكِ الْجَنَّةُ قَالَتْ لَا وَ اللَّهِ لَا أَدُلُّكَ عَلَيْهِ إِلَّا أَنْ تُحَكِّمَنِي ⁽¹⁾قَالَ وَ لَكِ الْجَنَّةُ قَالَتْ لَا وَ اللَّهِ لَا أَدُلُّكَ عَلَيْهِ حَتَّي تُحَكِّمَنِي قَالَ فَأَوْحَي اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي إِلَيْهِ مَا يَعْظُمُ عَلَيْكَ أَنْ تُحَكِّمَهَا قَالَ فَلَكِ حُكْمُكِ قَالَتْ أَحْكُمُ عَلَيْكَ أَنْ أَكُونَ مَعَكَ فِي دَرَجَتِكَ الَّتِي تَكُونُ فِيهَا ⁽²⁾.

«33»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِيِّ، عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ مُوسَي لَمَّا أُمِرَ أَنْ يَقْطَعَ الْبَحْرَ فَانْتَهَي إِلَيْهِ ضُرِبَتْ وُجُوهُ الدَّوَابِّ وَ رَجَعَتْ فَقَالَ مُوسَي يَا رَبِّ مَا لِي قَالَ يَا مُوسَي إِنَّكَ عِنْدَ قَبْرِ يُوسُفَ فَاحْمِلْ عِظَامَهُ وَ قَدِ اسْتَوَي الْقَبْرُ بِالْأَرْضِ فَسَأَلَ مُوسَي قَوْمَهُ هَلْ يَدْرِي أَحَدٌ مِنْكُمْ أَيْنَ هُوَ قَالُوا عَجُوزٌ لَعَلَّهَا تَعْلَمُ فَقَالَ لَهَا هَلْ تَعْلَمِينَ قَالَتْ نَعَمْ قَالَ فَدُلِّينَا عَلَيْهِ قَالَتْ لَا وَ اللَّهِ حَتَّي تُعْطِيَنِي مَا أَسْأَلُكَ قَالَ ذَلِكِ لَكِ قَالَتْ فَإِنِّي أَسْأَلُكَ أَنْ أَكُونَ مَعَكَ فِي الدَّرَجَةِ الَّتِي تَكُونُ فِي الْجَنَّةِ ⁽³⁾قَالَ سَلِي الْجَنَّةَ قَالَتْ لَا وَ اللَّهِ إِلَّا أَنْ أَكُونَ مَعَكَ فَجَعَلَ مُوسَي يُرَادُّ فَأَوْحَي اللَّهُ أَنْ أَعْطِهَا ذَلِكَ فَإِنَّهَا لَا تَنْقُصُكَ فَأَعْطَاهَا وَ دَلَّتْهُ عَلَي الْقَبْرِ ⁽⁴⁾.

أقول: تمامه في كتاب الدعاء.

«34»

اشاره

ع، علل الشرائع ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام ابْنُ عُبْدُوسٍ عَنِ ابْنِ قُتَيْبَةَ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَمْدَانِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ لِأَيِّ عِلَّةٍ أَغْرَقَ اللَّهُ فِرْعَوْنَ وَ قَدْ آمَنَ بِهِ وَ أَقَرَّ بِتَوْحِيدِهِ

روایت 32

قرب الإسناد: از امام صادق علیه السلام روایت شده است که از قول پیامبر صلی الله علیه و آله که فرمودند: خداوند متعال به موسی وحی کرد که استخوان های یوسف علیه السلام را با خود ببرد. موسی از قبر یوسف علیه السلام سؤال کرد پیرمردی نزد او آمد وگفت: کسی هست که قبر او را می داند و او فلان پیرزن می باشد. پس به سوی آن زن رفت و به او گفت: آیا مکان قبر یوسف را می دانی؟ پیرزن گفت: آری، موسی گفت: پس مرا به سوی قبر او راهنمایی کن که بهشت برای توست. پیرزن گفت: خیر، به خدا سوگند تو را به آن قبر راهنمایی نمی کنم مگر این که حکم را به من تفویض کنی. موسی گفت: بهشت برای توست. پیرزن دوباره گفت که به خدا سوگند تو را به سوی قبر او راهنمایی نمی کنم مگر این که حکم را به من تفویض کنی. گفته شده: خداوند به موسی وحی نازل کرد که چرا بر تو گران می آید که حکم را به او بدهی؟ موسی گفت: حُکم تو از آن توست. پیرزن گفت: بر تو حکم می کنم که در همان منزلتی که تو در بهشت هستی با تو باشم.⁽⁵⁾

روایت 33

دعوات الراوندی: از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: هنگامی که موسی امر شده که از دریا بگذرد و به آن محل رسیدند بر صورت اسب ها زده شد و آن ها برگشتند. موسی گفت: پروردگارا چه اتفاقی افتاده است؟ گفت: ای موسی تو نزدیک قبر یوسف هستی پس استخوان هایش را بردار. قبر هم سطح زمین بود. موسی از قومش سؤال کرد: آیا کسی از شما می داند که آن قبر کجاست؟ گفتند: پیرزنی هست شاید از قبر آگاه باشد. به پیرزن گفت آیا می دانی کجاست؟ جواب داد: آری، موسی گفت پس ما را به سوی قبر او راهنمایی کن. گفت: به خدا سوگند این کار را نمی کنم مگر این که آن چه را از تو می خواهم به من عطا کنی. موسی گفت: آن چه که میخواهی برای توست. پیرزن گفت من می خواهم که در بهشت در درجه ای که تو داری باشم. گفت: بهشت را درخواست کن. پیرزن گفت: خیر به خدا سوگند مگر این که در آن جا در درجه تو باشم. پس موسی سخن او را نمی پذیرفت. آنگاه به موسی وحی نازل شد که هر آن چه را که می گوید به او عطا کن زیرا وجود او چیزی را از تو کم نمی کند. در نتیجه موسی هر آن چه که او درخواست کرده بود به او عطا کرد و او نیز موسی را به سوی قبر یوسف راهنمایی کرد. ⁽⁶⁾

می گویم: کامل این داستان در کتاب الدعاء آمده است.

روایت 34

علل الشرائع، عیون اخبار الرضا عَلَیْهِ السَّلَامُ: از محمد همدانی روایت شده که به امام رضا گفتم: چرا خدا فرعون را غرق کرد در حالیکه به او ایمان آورد و به وحدانیت خداوند اقرار کرد؟

قَالَ لِأَنَّهُ آمَنَ عِنْدَ رُؤْيَةِ الْبَأْسِ وَ الْإِيمَانُ عِنْدَ رُؤْيَةِ الْبَأْسِ غَيْرُ مَقْبُولٍ ⁽¹⁾وَ ذَلِكَ حُكْمُ اللَّهِ تَعَالَي ذِكْرُهُ فِي السَّلَفِ وَ الْخَلَفِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَ كَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً وَ هَكَذَا فِرْعَوْنُ لَمَّا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَقِيلَ لَهُ آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَ قَدْ كَانَ فِرْعَوْنُ مِنْ قَرْنِهِ إِلَي قَدَمِهِ فِي الْحَدِيدِ قَدْ لَبِسَهُ عَلَي بَدَنِهِ فَلَمَّا غَرِقَ أَلْقَاهُ اللَّهُ تَعَالَي عَلَي نَجْوَةٍ مِنَ الْأَرْضِ بِبَدَنِهِ لِيَكُونَ لِمَنْ بَعْدَهُ عَلَامَةً فَيَرَوْنَهُ مَعَ تَثَقُّلِهِ بِالْحَدِيدِ عَلَي مُرْتَفِعٍ مِنَ الْأَرْضِ وَ سَبِيلُ الثَّقِيلِ أَنْ يَرْسُبَ وَ لَا يَرْتَفِعَ فَكَانَ ذَلِكَ آيَةً وَ عَلَامَةً وَ لِعِلَّةٍ أُخْرَي أَغْرَقَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هِيَ أَنَّهُ اسْتَغَاثَ بِمُوسَي لَمَّا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ وَ لَمْ يَسْتَغِثْ بِاللَّهِ فَأَوْحَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَيْهِ يَا مُوسَي لَمْ تُغِثْ فِرْعَوْنَ لِأَنَّكَ لَمْ تَخْلُقْهُ وَ لَوِ اسْتَغَاثَ بِي لَأَغَثْتُهُ ⁽²⁾.

تحقيق: قال الرازي: فإن قيل: ما السبب في عدم قبول توبته؟ و الجواب أن العلماء ذكروا وجوهاً:

الأول: أنّه إنّما أمن عند نزول العذاب و الإيمان في هذا الوقت غير مقبول لأنه تصير الحال حينئذ وقت الإلجاء، وفي هذه الحال لاتكون التوبة مقبولة.

الثاني: أنّه لم يكن مخلصاً في هذه الكلمة بل إنّما تكلّم بها توسّلاً إلى دفع تلك البليّة الحاضرة.

الثالث: أنّ ذلك الإقرار كان مبنيّاً على محض التقليد، ألا ترى أنّه قال: لا إله إلّا الذي آمنت به بنو إسرائيل.

الرابع: أنّ أكثر اليهود كانت قلوبهم مائلة إلى التشبيه والتجسيم، ولذا اشتغلوا بعبادة العجل لظنّهم أنّه تعالى حلّ في جسده، فكأنّه آمن بالإله الموصوف بالجسميّة وكلّ من اعتقد ذلك كان كافراً.

گفت: زیرا او در هنگام رویت قدرت و شدّت خدا ایمان آورد و ایمان در این شرایط پذیرفته نیست. این حکم خداوند متعال است که در میان اخلاف واسلاف آمده است. خداوند متعال فرمود: «فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَکَفَرْنَا بِمَا کُنَّا بِهِ مُشْرِکِینَ * فَلَمْ یَکُ یَنفَعُهُمْ إِیمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا» {پس چون سختی [عذاب] ما را دیدند گفتند فقط به خدا ایمان آوردیم و به آن چه با او شریک می‌گردانیدیم کافریم*و[لی] هنگامی که عذاب ما را مشاهده کردند دیگر ایمانشان برای آن ها سودی نداد}. و خداوند عزوجل فرمود «یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیَاتِ رَبِّکَ لاَ یَنفَعُ نَفْسًا إِیمَآن ها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِن قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمَآن ها خَیْرًا» {[اما] روزی که پاره‌ای از نشانه‌های پروردگارت [پدید] آید کسی که قبلا ایمان نیاورده یا خیری در ایمان آوردن خود به دست نیاورده ایمان آوردنش سود نمی‌بخشد} و به این صورت هنگامی که فرعون غرق شد گفت «آمَنتُ أَنَّهُ لا إِلِهَ إِلاَّ الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِیلَ وَأَنَاْ مِنَ الْمُسْلِمِینَ» {ایمان آوردم که هیچ معبودی جز آن که فرزندان اسرائیل به او گرویده‌اند نیست و من از تسلیم‌شدگانم}. سپس به او گفته شد «آلآنَ وَقَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَکُنتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ * فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ آیَةً» { اکنون در حالی که پیش از این نافرمانی می‌کردی و از تباهکاران بودی پس امروز تو را با زره [زرین] خودت به بلندی [ساحل] می‌افکنیم تا برای کسانی که از پی تو می‌آیند عبرتی باشد}. فرعون در حالیکه از سر تا پایش از آهن و فولاد پوشیده بود هنگامی که غرق شد خدای متعال بدن او را به مکان مرتفعی انداخت تا عبرتی برای همه شود و همه او را بروی مکان مرتفعی می دیدند در حالیکه بدن او به خاطر آهن و فولادی که به تن داشت سنگین شده بود. و طبیعت جسم سنگین این است که به جای این که بالا برود باید پایین بیاید و این خود نشانه و علامت قدرت خداوند متعال می باشد. علت دیگر این است که هنگامی که خداوند متعال فرعون را غرق کرد از موسی درخواست کمک کرد و به درگاه خداوند پناه نبرد. در نتیجه خدای متعال به موسی وحی کرد: ای موسی فرعون را کمک نکن زیرا تو او را خلق نکرده ای و اگر از من کمک می خواست او را نجات می دادم. ⁽³⁾

تحقیق: رازی می گوید: اگر گفته شود: دلیل عدم قبول توبه فرعون چیست؟ علما به چند وجه به این سؤال جواب داده اند:

اول: او هنگام نزول عذاب ایمان آورد و ایمان در این وقت قبول نیست زیرا که این زمان زمان پناه آوردن است و در این زمان توبه پذیرفته نمی شود.

دوم: او در ایمان آوردنش مخلص نبود بلکه او با این کلمات می خواست که آن مصیبت و بلا را از خودش دور کند.

سوم: و این که تصمیم او بر تقلید محض دلالت داشت زیرا گفته بود: هیچ خدایی نیست جز کسی که بنی اسرائیل به او ایمان دارند. چهارم: بیشتر یهودی ها قلب هایشان میل به تشبیه و تجسیم داشتند از این رو به پرستش گوساله مشغول بودند چون از نظر آن ها خداوند متعال در جسم آن حلول کرده بود در نتیجه او به خدایی که توصیف مادی وحسی داشت ایمان آورد و کسی که این اعتقاد را داشته باشد کافر است.

الخامس أنه أقر بالتوحيد فقط و لم يقر بنبوة موسي عليه السلام فلذا لم يقبل منه انتهي ⁽¹⁾و الأول هو الأظهر كما دل عليه الخبر إذ التوبة لا يجب علي الله قبوله عقلا إلا بما أوجب علي نفسه من قبول توبة عباده تفضلا و قد أخبر في الآيات الكثيرة بعدم قبول التوبة عند رؤية البأس فلا إشكال في عدم قبول توبته عند معاينة العذاب.

«35»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي قَوْلِ فِرْعَوْنَ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسي مَنْ كَانَ يَمْنَعُهُ قَالَ مَنَعَتْهُ رِشْدَتُهُ ⁽²⁾وَ لَا يَقْتُلُ الْأَنْبِيَاءَ وَ أَوْلَادَ الْأَنْبِيَاءِ إِلَّا أَوْلَادُ الزِّنَا ⁽³⁾.

«36»

ص، قصص الأنبياء عليهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَي الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: كَانَ مِنْ قَوْلِ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ حِينَ دَخَلَ عَلَي فِرْعَوْنَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَدْرَأُ بِكَ فِي نَحْرِهِ ⁽⁴⁾وَ أَسْتَجِيرُ بِكَ مِنْ شَرِّهِ وَ أَسْتَعِينُ بِكَ فَحَوَّلَ اللَّهُ مَا كَانَ فِي قَلْبِ فِرْعَوْنَ مِنَ الْأَمْنِ خَوْفاً ⁽⁵⁾.

«37»

اشاره

ع، علل الشرائع عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْأَسْوَارِيُّ عَنْ مَكِّيِّ بْنِ أَحْمَدَ الْيَرْبُوعِيِّ عَنْ نُوحِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ سُوَيْدٍ الرَّمْلِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: غَارَ النِّيلُ عَلَي عَهْدِ فِرْعَوْنَ فَأَتَاهُ أَهْلُ مَمْلَكَتِهِ فَقَالُوا أَيُّهَا الْمَلِكُ أَجْرِ لَنَا النِّيلَ قَالَ إِنِّي لَمْ أَرْضَ عَنْكُمْ ثُمَّ ذَهَبُوا فَأَتَوْهُ فَقَالُوا أَيُّهَا الْمَلِكُ تَمُوتُ الْبَهَائِمُ وَ هَلَكَتْ وَ لَئِنْ لَمْ تُجْرِ لَنَا النِّيلَ لَنَتَّخِذَنَّ إِلَهاً غَيْرَكَ قَالَ اخْرُجُوا إِلَي الصَّعِيدِ فَخَرَجُوا فَتَنَحَّي عَنْهُمْ حَيْثُ لَا يَرَوْنَهُ وَ لَا يَسْمَعُونَ كَلَامَهُ فَأَلْصَقَ خَدَّهُ بِالْأَرْضِ وَ أَشَارَ بِالسَّبَّابَةِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ إِنِّي خَرَجْتُ إِلَيْكَ خُرُوجَ الْعَبْدِ الذَّلِيلِ

پنجم: او فقط به توحید اقرار کرد و به نبوت موسی اقرار نکرد در نتیجه از او قبول نشد.⁽⁶⁾

و دلیل اول روشن ترین دلیل است همان طوری که که خبرها بر آن دلالت دارد چون توبه نزد خدا از نظر عقلی پذیرفته نمی شود بلکه خداوند آن را از نظر لطف و به خاطر عبادت هایشان قبول می کند؛ ودر آیات زیادی به عدم قبول توبه هنگام دیدن قدرت خدا خبر داده است در نتیجه، اشکالی بر عدم قبول توبه به هنگام دیدن عذاب، وارد نیست.

روایت 35

عیون الاخبار: از امام صادق علیه السلام در مورد سخن فرعون «ذرونی أقتل موسی» که چه کسی او را از این کار منع کرده بود؟ گفت: زنازاده نبودن فرعون مانع شد، زیرا انبیا و فرزندان انبیا کشته نمی شوند مگر به دست فرزندان زنا. ⁽⁷⁾

روایت 36

قصص الانبیاء: از العبد الصالح علیه السلام روایت شده است که فرمود: از سخنان موسی هنگامی که بر فرعون وارد شد گفت: «خدایا من بوسیله تو شرش را به خودش برمی گردانم و از شرش به تو پناه می آورم و از تو یاری می طلبم» و خداوند هر آن چه که در قلب فرعون از امنیت و آسایش خاطری بود را به خوف تبدیل کرد. ⁽⁸⁾

روایت 37

عیون الاخبار: از عبدالله بن عمر روایت شده است که گفت: آب نیل بر قوم فرعون بسته شد پس مردم نزد او آمدند وگفتند: ای پادشاه نیل را بر ما جاری بکن گفت: گفت من از شما راضی نیستم آن ها رفتند و دوباره برگشتند و به او گفتند: چارپایان ما به هلاکت رسیدند؛ اگر نیل را بر ما جاری نکنی خدایی غیر از تو برمی گزینیم. گفت: به سمت جلگه بروید سپس خارج شدند. پس از آن ها دوری کرد به طوری که او را نبینند وسخن او را نشنوند. صورتش را به خاک چسباند و با انگشت سبابه اشاره کرد وگفت: خدایا من به سوی تو آمدم همانند یک بنده ذلیل

إِلَي سَيِّدِهِ وَ إِنِّي أَعْلَمُ أَنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَي إِجْرَائِهِ أَحَدٌ غَيْرَكَ فَأَجْرِهِ قَالَ فَجَرَي النِّيلُ جَرْياً لَمْ يَجْرِ مِثْلُهُ فَأَتَاهُمْ فَقَالَ لَهُمْ إِنِّي قَدْ أَجْرَيْتُ لَكُمُ النِّيلَ فَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ عَرَضَ لَهُ جَبْرَئِيلُ فَقَالَ أَيُّهَا الْمَلِكُ أَعِنِّي عَلَي عَبْدٍ لِي قَالَ فَمَا قِصَّتُهُ قَالَ عَبْدٌ لِي مَلَكْتُهُ عَلَي عَبِيدِي وَ خَوَّلْتُهُ مَفَاتِيحِي فَعَادَانِي وَ أَحَبَّ مَنْ عَادَانِي وَ عَادَي مَنْ أَحْبَبْتُ قَالَ لَبِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدُكَ لَوْ كَانَ لِي عَلَيْهِ سَبِيلٌ لَأَغْرَقْتُهُ فِي بَحْرِ الْقُلْزُمِ قَالَ أَيُّهَا الْمَلِكُ اكْتُبْ لِي بِذَلِكَ كِتَاباً فَدَعَا بِكِتَابٍ وَ دَوَاةٍ فَكَتَبَ مَا جَزَاءُ الْعَبْدِ الَّذِي يُخَالِفُ سَيِّدَهُ فَأَحَبَّ مَنْ عَادَي وَ عَادَي مَنْ أَحَبَّ إِلَّا أَنْ يُغْرَقَ فِي بَحْرِ الْقُلْزُمِ قَالَ يَا أَيُّهَا الْمَلِكُ اخْتِمْهُ لِي قَالَ فَخَتَمَهُ ثُمَّ دَفَعَهُ إِلَيْهِ فَلَمَّا كَانَ يَوْمَ الْبَحْرِ أَتَاهُ جَبْرَئِيلُ بِالْكِتَابِ فَقَالَ لَهُ خُذْ هَذَا مَا اسْتَحْقَقْتَ بِهِ عَلَي نَفْسِكَ أَوْ هَذَا مَا حَكَمْتَ بِهِ عَلَي نَفْسِكَ ⁽¹⁾.

«38»

ل، الخصال ع، علل الشرائع ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام سَأَلَ الشَّامِيُّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَنْ يَوْمِ الْأَرْبِعَاءِ وَ التَّطَيُّرِ مِنْهُ فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ آخِرُ أَرْبِعَاءَ فِي الشَّهْرِ وَ هُوَ الْمُحَاقُ وَ سَاقَ الْحَدِيثَ إِلَي أَنْ قَالَ وَ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ طَلَبَ فِرْعَوْنُ مُوسَي لِيَقْتُلَهُ وَ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ أَمَرَ فِرْعَوْنُ بِذَبْحِ الْغِلْمَانِ وَ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ أَظَلَّ قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَوَّلُ الْعَذَابِ ⁽²⁾.

«39»

اشاره

أَقُولُ قَالَ فِي مَجْمَعِ الْبَيَانِ، رُوِيَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ قَالَ: لَمَّا رَجَعَ مُوسَي إِلَي امْرَأَتِهِ قَالَتْ مِنْ أَيْنَ جِئْتَ قَالَ مِنْ عِنْدِ رَبِّ تِلْكَ النَّارِ قَالَ فَغَدَا إِلَي فِرْعَوْنَ فَوَ اللَّهِ لَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ طَوِيلَ الْبَاعِ ذو (ذَا) شَعْرٍ آدِمَ عَلَيْهِ جُبَّةٌ مِنْ صُوفٍ عَصَاهُ فِي كَفِّهِ مَرْبُوطٌ حِقْوُهُ بِشَرِيطٍ ⁽³⁾نَعْلُهُ مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ شِرَاكُهَا مِنْ لِيفٍ فَقِيلَ لِفِرْعَوْنَ إِنَّ عَلَي الْبَابِ فَتًي يَزْعُمُ أَنَّهُ رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ فَقَالَ فِرْعَوْنُ لِصَاحِبِ الْأَسَدِ خَلِّ سَلَاسِلَهَا وَ كَانَ إِذَا غَضِبَ عَلَي أَحَدٍ خَلَّاهَا فَقَطَعَتْهُ فَخَلَّاهَا وَ قَرَعَ مُوسَي الْبَابَ الْأَوَّلَ وَ كَانَتْ تِسْعَةُ أَبْوَابٍ فَلَمَّا قَرَعَ الْبَابَ الْأَوَّلَ انْفَتَحَ لَهُ الْأَبْوَابُ التِّسْعَةُ ⁽⁴⁾فَلَمَّا دَخَلَ جَعَلْنَ ⁽⁵⁾

که به سوی سرور خود رهسپار است و من به این آگاهم که تو می دانی کسی جز تو نمی تواند آن را جاری کند پس آن را بر ما جاری کن. گفت: که آب نیل جاری شد به طوری که به مانند آن قبلا جاری نشده بود. پس نزد آن ها آمد وبه آن ها گفت: من رود نیل را برای شما جاری کردم همه برای او سجده کردند. جبرئیل بر او نمایان شد و به او گفت: ای پادشاه مرا درباره عبدم یاری کن؛ فرعون گفت: داستانش چیست؟ گفت: بنده ای دارم که در میان همه بندگانم پادشاهی را به او دادم همه کلید ها را به او واگذار کردم اما او با من دشمنی ورزید و هر آن کس که با من دشمنی ورزید او را دوست خود قرار داد و کسی که من او را دوست داشته باشم با او دشمنی ورزید. فرعون گفت: بنده تو بنده خوبی نیست، اگر راهی به سوی او داشتم او را در دریای سرخ غرق می کردم. گفت: ای پادشاه آن را به صورت نامه ای برای من بنویس دفتر و دواتی خواست سپس آن را نوشت: مجازات عبدی که با سرور خود مخالفت می ورزد و آن کس را که با سرورش دشمنی بورزد را دوست دارد و با کسی که سرورش او را دوست بدارد دشمنی ورزد، چیزی جز غرق شدن در دریای سرخ نیست. گفت ای پادشاه آن را برای من مهر بزن سپس بر این نامه مهر زد و به او تحویل داد. هنگامی که روز غرق شدن او در دریا فرا رسید جبرئیل نامه را آورد و به او گفت: این نامه را بگیر همان چیزی است که به حکم خودت، استحقاق آن را یافتی یا این همان چیزی است که آن را علیه خودت حکم کردی. ⁽⁶⁾

روایت 38

الخصال، علل الشرائع، عیون الاخبار: شامی از امیرالمؤمنین علیه السلام درباره روز چهارشنبه و به فال بد گرفتن آن پرسید. امام علی علیه السلام جواب داد آخرین چهارشنبه در ماه محاق نامیده می شود. و حدیث را ادامه داد تا این که فرمود: در روز چهارشنبه فرعون موسی را خواست تا او را بکشد و در روز چهارشنبه فرعون دستور داد سر کودکان را ببرند و روز چهارشنبه قوم فرعون اولین عذاب را دیدند.⁽⁷⁾

روایت 39

می گویم: در مجمع البیان آمده: در یک حدیث طولانی از امام باقر علیه السلام روایت شده است، فرمودند: هنگامی که موسی به سوی همسرش بازگشت. به اوگفت: از کجا آمدی؟ موسی جواب داد: از جانب پروردگار آن آتش. در تفسیر آمده که به سوی فرعون روانه شد؛ به خدا قسم گویی او را می بینم: فردی توانا و زورمند، با موهایی تیره و با جامه ای بلند پشمی در حالی که عصایش در دستش وکمرش را با شالی بسته و نعلش از پوست الاغ و بند آن از الیاف خرما بود. به فرعون گفتند: بر در کاخ جوانی است که ادعا می کند فرستاده ای از سوی پروردگار است فرعون به صاحب شیران گفت: «زنجیرهای آن ها را باز کنید» زیرا هنگامی که از کسی خشمگین می شد زنجیر ها را باز می کردند تا شیرها آن فرد را تکه تکه می کردند. زنجیرها را باز کردند ولی هیچ کاری با موسی نکردند. موسی دروازه اول را زد در حالی که تعداد درها نُه در بود. هنگامی که در اول را زد همه نه در باز شدند،

يُبَصْبِصْنَ تَحْتَ رِجْلَيْهِ كَأَنَّهُنَّ جِرَاءٌ ⁽¹⁾فَقَالَ فِرْعَوْنُ لِجُلَسَائِهِ رَأَيْتُمْ مِثْلَ هَذَا قَطُّ فَلَمَّا أَقْبَلَ إِلَيْهِ قالَ أَ لَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً إِلَي قَوْلِهِ وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّينَ فَقَالَ فِرْعَوْنُ لِرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ قُمْ فَخُذْ بِيَدِهِ وَ قَالَ لِلْآخَرِ اضْرِبْ عُنُقَهُ فَضَرَبَ جَبْرَئِيلُ بِالسَّيْفِ حَتَّي قَتَلَ سِتَّةً مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ خَلُّوا عَنْهُ قَالَ فَأَخْرَجَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ قَدْ حَالَ شُعَاعُهَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ وَجْهِهِ وَ أَلْقَي الْعَصَا فَإِذَا هِيَ حَيَّةٌ فَالْتَقَمَتِ الْإِيوَانَ بِلِحْيَيْهَا فَدَعَاهُ أَنْ يَا مُوسَي أَقِلْنِي إِلَي غَدٍ ثُمَّ كَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ ⁽²⁾.

«40»

اشاره

ع، علل الشرائع مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ نُعَيْمِ بْنِ شَاذَانَ النَّيْسَابُورِيُّ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِمُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِمُوسَي اذْهَبا إِلي فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغي فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشي فَقَالَ أَمَّا قَوْلُهُ فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً أَيْ كَنِّيَاهُ وَ قُولَا لَهُ يَا أَبَا مُصْعَبٍ وَ كَانَ اسْمُ فِرْعَوْنَ أَبَا مُصْعَبٍ الْوَلِيدَ بْنَ مُصْعَبٍ وَ أَمَّا قَوْلُهُ لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشي فَإِنَّمَا قَالَ لِيَكُونَ أَحْرَصَ لِمُوسَي عَلَي الذَّهَابِ وَ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنَّ فِرْعَوْنَ لَا يَتَذَكَّرُ وَ لَا يَخْشَي إِلَّا عِنْدَ رُؤْيَةِ الْبَأْسِ أَ لَا تَسْمَعُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ حَتَّي إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَلَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ إِيمَانَهُ وَ قَالَ آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ ⁽³⁾.

«41»

اشاره

ختص، الإختصاص عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: كَانَ عَلَي مُقَدِّمَةِ فِرْعَوْنَ ستمائة ألف و مائتي ألف ⁽⁴⁾(سِتُّمِائَةِ) أَلْفِ أَلْفٍ وَ مِائَتَا أَلْفٍ وَ عَلَي سَاقَتِهِ أَلْفُ أَلْفٍ قَالَ وَ لَمَّا صَارَ مُوسَي فِي الْبَحْرِ أَتْبَعَهُ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ قَالَ فَتَهَيَّبَ فَرَسُ فِرْعَوْنَ أَنْ يَدْخُلَ الْبَحْرَ فَتَمَثَّلَ لَهُ جَبْرَئِيلُ عَلَي مَادِيَانَةٍ ⁽⁵⁾فَلَمَّا رَأَي فَرَسُ فِرْعَوْنَ الْمَادِيَانَةَ أَتْبَعَهَا فَدَخَلَ الْبَحْرَ هُوَ وَ أَصْحَابُهُ فَغَرِقُوا ⁽⁶⁾.

هنگامی که داخل شد، شیرها دم خود را در زیر دو پای او تکان می دادند گویی بچه سگ هستند. فرعون به هم نشینانش گفت مانند این را دیده اید؟! پس هنگامی که جلو آمد گفت «أَلَمْ نُرَبِّکَ فِینَا وَلِیدًا» {آیا تو را از کودکی در میان خود نپروردیم}. تا «وَأَنَا مِنَ الضَّالِّینَ» {که از گمراهان بودم}. فرعون به یکی از یارانش گفت: برخیز و دستش را بگیر، و به دیگری گفت: گردنش را بزن، اما جبرئیل با شمشیر به آن ها زد تا این که شش نفر از یاران او را کشت و گفت: او را رها کنید. گفته اند: پس موسی دستش را در حالی که سفید و درخشان بود بیرون آورد و نور آن بین او و صورتش مانع شد، و عصایش را انداخت که تبدیل به ماری شد و با چانه اش ایوان را بلعید پس او را صدا زد: ای موسی تا فردا به من مهلت بده، سپس آن حوادث اتفاق افتاد. ⁽⁷⁾

روایت 40

علل الشرائع: از أبی عمیر روایت است: به موسی بن جعفر علیه السلام گفتم که در مورد خدای عزّوجل به موسی مرا خبر دهد که به او گفت «اذْهَبَا إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی فَقُولا لَهُ قَوْلا لَّیِّنًا لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَی» {به سوی فرعون بروید که او به سرکشی برخاستهو با او سخنی نرم گویید شاید که پند پذیرد یا بترسد}. أما آیه ی «فَقُولا لَهُ قَوْلا لَّیِّنًا» {و با او سخنی نرم گویید}. یعنی او را با کنیه صدا بزنید و به او بگویید ای ابا مصعب (اسم فرعون أبا مصعب الولید بن مصعب بوده است) و اما آیه «لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَی» {شاید که پند پذیرد یا بترسد}. این را به این دلیل گفت تا موسی را به رفتن تشویق کند و خداوند عزّوجل می دانست که فرعون جز با دیدن قدرت پند نمی گیرد و نمی ترسد، آیا نشنیده که خدای عزّوجل می فرماید «حَتَّی إِذَا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنتُ أَنَّهُ لا إِلِهَ إِلاَّ الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِیلَ وَأَنَاْ مِنَ الْمُسْلِمِینَ» {تا وقتی که در شرف غرق شدن قرار گرفت گفت ایمان آوردم که هیچ معبودی جز آن که فرزندان اسرائیل به او گرویده‌اند نیست و من از تسلیم‌شدگانم}. و خداوند ایمانش را نپذیرفت و فرمود: «آلآنَ وَقَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَکُنتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ» {اکنون در حالی که پیش از این نافرمانی می‌کردی و از تباهکاران بودی}.⁽⁸⁾

روایت 41

الاختصاص: از سخن امام رضا علیه السلام که فرمود: جلو دار سپاه فرعون ششصد هزار نفر و دویست هزار نفر و عقبه سپاه یک میلیون نفر بود. گفت: هنگامی که موسی در دریا رفت فرعون و سربازانش او را تعقیب کرد، گفت: اسب فرعون از رفتن به داخل دریا خودداری کرد، که جبرئیل به صورت مادیانی برای او جلوه پیدا کرد، بنابراین وقتی اسب فرعون مادیان را دید او را دنبال کرد و داخل دریا شدند، در نتیجه او و یارانش غرق شدند.⁽⁹⁾

«42»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله دَعَا مُوسَي وَ أَمَّنَ هَارُونُ وَ أَمَّنَتِ الْمَلَائِكَةُ فَقَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ اسْتَقِيمَا فَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما وَ مَنْ غَزَا فِي سَبِيلِي اسْتَجَبْتُ لَهُ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ ⁽¹⁾.

«43»

اشاره

مع، معاني الأخبار الْقَطَّانُ عَنِ السُّكَّرِيِّ عَنِ الْجَوْهَرِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَارَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ سَعِيدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ الصَّادِقَ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ وَ كَانَ وَ اللَّهِ صَادِقاً كَمَا سُمِّيَ يَقُولُ يَا سُفْيَانُ عَلَيْكَ بِالتَّقِيَّةِ فَإِنَّهَا سُنَّةُ إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلِ عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ لِمُوسَي وَ هَارُونَ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ اذْهَبا إِلي فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغي فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشي يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ كَنِّيَاهُ وَ قُولَا لَهُ يَا أَبَا مُصْعَبٍ وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ كَانَ إِذَا أَرَادَ سَفَراً وَرَّي بِغَيْرِهِ ⁽²⁾وَ قَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَمَرَنِي رَبِّي بِمُدَارَاةِ النَّاسِ كَمَا أَمَرَنِي بِأَدَاءِ الْفَرَائِضِ وَ لَقَدْ أَدَّبَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِالتَّقِيَّةِ فَقَالَ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ وَ ما يُلَقَّاها إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَ ما يُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ يَا سُفْيَانُ مَنِ اسْتَعْمَلَ التَّقِيَّةَ فِي دِينِ اللَّهِ فَقَدْ تَسَنَّمَ الذِّرْوَةَ الْعُلْيَا مِنَ الْعِزِّ إِنَّ عِزَّ الْمُؤْمِنِ فِي حِفْظِ لِسَانِهِ وَ مَنْ لَمْ يَمْلِكْ لِسَانَهُ نَدِمَ قَالَ سُفْيَانُ فَقُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ هَلْ يَجُوزُ أَنْ يُطْمِعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عِبَادَهُ فِي كَوْنِ مَا لَا يَكُونُ قَالَ لَا فَقُلْتُ فَكَيْفَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِمُوسَي وَ هَارُونَ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشي وَ قَدْ عَلِمَ أَنَّ فِرْعَوْنَ لَا يَتَذَكَّرُ وَ لَا يَخْشَي فَقَالَ إِنَّ فِرْعَوْنَ قَدْ تَذَكَّرَ وَ خَشِيَ وَ لَكِنْ عِنْدَ رُؤْيَةِ الْبَأْسِ حَيْثُ لَمْ يَنْفَعْهُ الْإِيمَانُ أَ لَا تَسْمَعُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ حَتَّي إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَلَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِيمَانَهُ وَ قَالَ آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً يَقُولُ نُلْقِيكَ عَلَي نَجْوَةٍ ⁽³⁾مِنَ الْأَرْضِ لِتَكُونَ لِمَنْ بَعْدَكَ عَلَامَةً وَ عِبْرَةً ⁽⁴⁾.

روایت 42

نوادر الراوندی: امام موسی بن جعفر از پدرانش علیهم السلام نقل کرد که فرمودند پیامبر علیه السلام فرمود: موسی دعا کرد وهارون و ملائکه آمین گفتند، و خداوند متعال فرمود: پایدار باشید تا دعایتان را اجابت کنم و هر کس در راه من مبارزه کند تا روز قیامت او را استجابت می کنم. ⁽⁵⁾

روایت 43

معانی الاخبار: سفیان بن سعید گفت از امام صادق علیه السلام که به خدا قسم همان گونه که نامیده شده صادق است، شنیدم که فرمود: ای سفیان تو باید تقیه پیشه کنی چرا که این سنت ابراهیم خلیل علیه السلام است و خدای عزّوجل به موسی و هارون علیه السلام فرمود: «اذْهَبَا إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی فَقُولَپا لَهُ قَوْلا لَّیِّنًا لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَی» {به سوی فرعون بروید که او به سرکشی برخاستهو با او سخنی نرم گویید شاید که پند پذیرد یا بترسد}. خدای عزّوجل فرمود:کنیه اش را صدا بزنید و به او بگویید یا ابامصعب، و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم هنگامی که می خواست به سفر برود خودش را به شکل دیگری درمی آورد - ناشناخته سفر می کرد - و می فرمود: پروردگارم مرا به رفتن و گشتن میان مردم امر کرده همان گونه که به انجام واجبات امر کرده است و او را به تقیه تعلیم داده پس فرمود:«ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَبَیْنَهُ عَدَاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ *وَمَا یُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِینَ صَبَرُوا وَمَا یُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِیمٍ». ای سفیان! کسی که در دین خدا تقیه را به کار ببندد به اوج عزت رسیده است، وهمانا بزرگی مؤمن در حفظ زبانش است و کسی که مالک زبانش نیست پشیمان است. سفیان گفت: به او گفتم: یاابن رسول الله، آیا ممکن است خدای عزوجل بندگانش را به آن چه که امکان ندارد طمع بیندازد؟ امام فرمود: نه، گفتم: پس چگونه خدای عزّوجل به موسی و هارون گفت: «لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَی» {که پند پذیرد یا بترسد}. و این در حالی بود که می دانست فرعون نه پند می گیرد و نه خشیت می ورزد؟ فرمود: فرعون پند گرفت و خشیت ورزید ولی در هنگام دیدن قدرت، که دیگر این ایمان به او نفعی نمی رساند؛ آیا نشنیده ای که خدای عزوجل فرمود: «حَتَّی إِذَا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنتُ أَنَّهُ لا إِلِهَ إِلاَّ الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِیلَ وَأَنَاْ مِنَ الْمُسْلِمِینَ» {تا وقتی که در شرف غرق شدن قرار گرفت گفت ایمان آوردم که هیچ معبودی جز آن که فرزندان اسرائیل به او گرویده‌اند نیست و من از تسلیم‌شدگانم}. که خدای عزّوجل ایمانش را قبول نکرد و فرمود: «آلآنَ وَقَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَکُنتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ آیَةً» {اکنون! در حالی که پیش از این نافرمانی می‌کردی و از تباهکاران بودیپس امروز تو را با زره [زرین] خودت به بلندی [ساحل] می‌افکنیم تا برای کسانی که از پی تو می‌آیند عبرتی باشد} فرمود:تو را بر بلندی زمین انداختیم تا برای افراد بعد از تو نشانه وعبرتی باشد. ⁽⁶⁾

«44»

ع، علل الشرائع الْمُكَتِّبُ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبَانٍ الْأَحْمَرِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ فِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتادِ لِأَيِّ شَيْ‌ءٍ سُمِّيَ ذَا الْأَوْتَادِ قَالَ لِأَنَّهُ كَانَ إِذَا عَذَّبَ رَجُلًا بَسَطَهُ عَلَي الْأَرْضِ عَلَي وَجْهِهِ وَ مَدَّ يَدَيْهِ وَ رِجْلَيْهِ فَأَوْتَدَهَا بِأَرْبَعَةِ أَوْتَادٍ فِي الْأَرْضِ وَ رُبَّمَا بَسَطَهُ عَلَي خَشَبٍ مُنْبَسِطٍ فَوَتَّدَ رِجْلَيْهِ وَ يَدَيْهِ بِأَرْبَعَةِ أَوْتَادٍ ثُمَّ تَرَكَهُ عَلَي حَالِهِ حَتَّي يَمُوتَ فَسَمَّاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِرْعَوْنَ ذَا الْأَوْتَادِ لِذَلِكَ ⁽¹⁾.

«45»

ل، الخصال أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ إِسْحَاقَ شَعِرٍ ⁽²⁾عَنْ هَارُونَ الْغَنَوِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التِّسْعِ الْآيَاتِ الَّتِي أُوتِيَ مُوسَي عَلَيْهِ السَّلَامُ فَقَالَ الْجَرَادُ وَ الْقُمَّلُ وَ الضَّفَادِعُ وَ الدَّمُ وَ الطُّوفَانُ وَ الْبَحْرُ وَ الْحَجَرُ وَ الْعَصَا وَ يَدُهُ ⁽³⁾.

«46»

ل، الخصال أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ سَلَّامِ بْنِ الْمُسْتَنِيرِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسي تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ قَالَ الطُّوفَانُ وَ الْجَرَادُ وَ الْقُمَّلُ وَ الضَّفَادِعُ وَ الدَّمُ وَ الْحَجَرُ وَ الْبَحْرُ وَ الْعَصَا وَ يَدُهُ ⁽⁴⁾.