بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 2 : کتاب عقل و علم و جهل‌ - 2

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة کتاب العقل و العلم و الجهل‌

تتمة أبواب العلم‌

باب 8 ثواب الهدایة و التعلیم و فضلهما و فضل العلماء و ذم إضلال الناس‌

الآیات

الآیات؛هود: « أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (18)» «الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ (19)».

إبراهیم: «الَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ (3)» (و قال تعالی): «وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ (30)».

النحل: «لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ (25)»(و قال تعالی):«ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ (125)».

الأنبیاء: «وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا (73)».

القصص: «وَلَا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ (87)».

العنكبوت: «وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِيلَنَا وَلْنَحْمِلْ خَطَايَاكُمْ وَمَا هُمْ بِحَامِلِينَ مِنْ خَطَايَاهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (12)» «وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ وَلَيُسْأَلُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ (13)».

السجدة: «وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ (24)».

الأحزاب: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا (70)» «يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ (71)».

ادامه کتاب عقل و علم و جهل‌

ادامه أبواب علم‌

باب هشتم: ثواب و فضیلت راهنمایی و آموزش مردمان و فضیلت دانشمندان و مذمت گمراه کردن

آیات

{«هان! لعنت خدا بر ستمگران باد.» همانان که [مردم را] از راه خدا باز می‌دارند و آن را کج می‌شمارند و خود ، آخرت را باور ندارند.»}

{همانان که زندگی دنیا را بر آخرت ترجیح می‌دهند و مانع راه خدا می‌شوند و آن را کج می‌شمارند. آنانند که در گمراهی دور و درازی هستند.}

{و برای خدا مانندهایی قرار دادند تا [مردم را] از راه او گمراه کنند. بگو: «برخوردار شوید که قطعاً بازگشت شما به سوی آتش است.»}

{تا روز قیامت بار گناهان خود را تمام بردارند، و [نیز] بخشی از بار گناهان کسانی را که ندانسته آنان را گمراه می‌کنند. آگاه باشید، چه بد باری را می‌کشند.}

{با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن و با آنان به [شیوه‌ای] که نیکوتر است مجادله نمای.}

{و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کردند.}

{و البته نباید تو را از آیات خدا -بعد از آنکه بر تو نازل شده است- باز دارند، و به سوی پروردگارت دعوت کن.}

{و کسانی که کافر شده‌اند، به کسانی که ایمان آورده‌اند می‌گویند: «راه ما را پیروی کنید و گناهانتان به گردن ما.» و[لی] چیزی از گناهانشان را به گردن نخواهند گرفت؛ قطعاً آنان دروغگویانند. * و قطعاً بارهای گران خودشان و بارهای گران [دیگر] را با بارهای گران خود برخواهند گرفت، و مسلّماً روز قیامت از آنچه به دروغ برمی‌بستند پرسیده خواهند شد.}

{و چون شکیبایی کردند و به آیات ما یقین داشتند، برخی از آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت می‌کردند.}

{ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! تقوای الهی پیشه کنید و سخن حق بگویید تا اعمال شما را به صلاح آورد و گناهانتان را بر شما ببخشاید.}

فصلت : «وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ (26)»«فَلَنُذِيقَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا عَذَابًا شَدِيدًا وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ (27)» (إلی قوله تعالی): وَ ض«وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا رَبَّنَا أَرِنَا اللَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ نَجْعَلْهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا لِيَكُونَا مِنَ الْأَسْفَلِينَ (29)» (و قال تعالی): «وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ (33)».

الذاریات: «وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ (55)».

الأعلی: «فَذَكِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرَى (9)».

الغاشیة: «فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ (21)».

العصر: « وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ (3)».

الأخبار

«1»

م، ج:بِإِسْنَادِهِ إِلَی أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ علیه السلام قَالَ :حَدَّثَنِي أَبِي ،عَنْ آبَائِهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: أَشَدُّ مِنْ یُتْمِ الْیَتِیمِ الَّذِي انْقَطَعَ عَنْ أَبِیهِ یُتْمُ یَتِیمٍ انْقَطَعَ عَنْ إِمَامِهِ وَ لَا یَقْدِرُ عَلَی الْوُصُولِ إِلَیْهِ ،وَ لَا یَدْرِي كَیْفَ حُكْمُهُ فِیمَا یُبْتَلَي بِهِ مِنْ شَرَائِعِ دِینِهِ، أَلَا فَمَنْ كَانَ مِنْ شِیعَتِنَا عَالِماً بِعُلُومِنَا وَ هَذَا الْجَاهِلُ بِشَرِیعَتِنَا الْمُنْقَطِعُ عَنْ مُشَاهَدَتِنَا یَتِیمٌ فِي حِجْرِهِ أَلَا فَمَنْ هَدَاهُ وَ أَرْشَدَهُ وَ عَلَّمَهُ شَرِیعَتَنَا كَانَ مَعَنَا فِي الرَّفِیقِ الْأَعْلَی.

بیان

قال الجزريّ: في حدیث الدعاء :ألحقني بالرفیق الأعلی الرفیق: جماعة الأنبیاء الذین یسكنون أعلی علّیّین ،و هو اسم جاء علی فعیل و معناه الجماعة كالصدیق و الخلیط یقع علی الواحد و الجمع، و منه قوله تعالی: وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفِیقاً.

«2»

م، ج: بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَريّ علیه السلام قَالَ: قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیهما السلام :مَنْ كَانَ مِنْ شِیعَتِنَا عَالِماً بِشَرِیعَتِنَا فَأَخْرَجَ ضُعَفَاءَ شِیعَتِنَا مِنْ ظُلْمَةِ جَهْلِهِمْ إِلَی نُورِ الْعِلْمِ الَّذِي حَبَوْنَاهُ بِهِ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ عَلَی رَأْسِهِ تَاجٌ مِنْ نُورٍ یُضِي‌ءُ لِأَهْلِ جَمِیعِ الْعَرَصَاتِ ،وَ عَلَیْهِ حُلَّةٌ لَا یَقُومُ لِأَقَلِّ سِلْكٍ مِنْهَا الدُّنْیَا بِحَذَافِیرِهَا ،ثُمَّ یُنَادِي مُنَادٍ یَا عِبَادَ اللَّهِ هَذَا عَالِمٌ مِنْ تَلَامِذَةِ بَعْضِ عُلَمَاءِ آلِ مُحَمَّدٍ أَلَا فَمَنْ أَخْرَجَهُ فِي الدُّنْیَا مِنْ حَیْرَةِ جَهْلِهِ فَلْیَتَشَبَّثْ بِنُورِهِ لِیُخْرِجَهُ مِنْ حَیْرَةِ ظُلْمَةِ هَذِهِ الْعَرَصَاتِ إِلَی نُزْهِ الْجِنَانِ فَیُخْرِجُ كُلَّ مَنْ كَانَ عَلَّمَهُ فِي الدُّنْیَا خَیْراً أَوْ فَتَحَ عَنْ قَلْبِهِ مِنَ الْجَهْلِ قُفْلًا، أَوْ أَوْضَحَ لَهُ عَنْ شُبْهَةٍ.

کافران گفتند: گوش به این قرآن فرا ندهید، و به هنگام تلاوت آن جنجال کنید تا پیروز شوید!

به طور مسلم به کافران عذاب شدیدی می چشانیم، و آنها را به بدترین اعمالی که انجام می دادند جزا می دهیم.

(إلی قوله تعالی):

کافران گفتند: پروردگارا! آنهائی را که از جن و انس ما را گمراه کردند به ما نشان ده تا زیر پای خود بگذاریم (و لگدمالشان کنیم ) تا از پستترین مردم باشند!

{و پند ده، که مؤمنان را پند سود بخشد.}

{پس پند ده، اگر پند سود بخشد.}

{پس تذکّر ده که تو تنها تذکّردهنده‌ای.}

{مگر کسانی که گرویده و کارهای شایسته کرده و همدیگر را به حقّ سفارش و به شکیبایی توصیه کرده‌اند.}

روایات

روایت 1

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: امام حسن عسکری علیه السلام از پدران گرامش از رسول خدا صلی الله علیه وآله روایت کرده که آن حضرت فرمودند: «ناگوارتر از یتیمی فرد بی مادر و پدر، یتیمی آن کسی است که از امامش دور افتاده، و توان وصول به او را ندارد، و پاسخ مسائل مورد نیازش را نمی‌داند، پس بدانید که شیعه ما دانای به علوم ما است، و افرادی که - به دلیل عدم دیدار - از علم ما بی‌خبر مانده‌اند، همچون یتیمی در کنف حمایت ایشانند. بدانید، جایگاه کسی که هدایت و ارشاد نموده و دستورات و شرائع ما را تعلیم می‌کند، همراه ما در گروه انبیاء در اعلی علّیین خواهد بود.⁽¹⁾

توضیح

جزری گوید: در حدیث دعا آمده: «ألحقنی بالرفیق الأعلی» مراد از رفیق، گروه پیامبران است آنانی که در بلندترین بلندیها سکونت دارند. «رفیق» بر وزن فعیل، اسم جمع است به معنای گروه مثل صدیق و خلیط که بر یک نفر و جمع اطلاق می‌شود و از این قبیل است قول خدای متعال: «وَ حَسُنَ أُولئِک رَفِیقاً»، {آنآنچه نیکو همدمانند}. ⁽²⁾

روایت 2

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: امام حسن عسکری علیه السلام از امیر المؤمنین علیه السلام نقل کرده است که فرمود: هر که پیرو و شیعه ما بوده و عالم به دستورات ما باشد، و پیروان ضعیف و ناتوان ما را از تاریکی جهل و نادانی به نور علم و دانشی که به او عطا نموده‌ایم خارج سازد، روز قیامت تاجی از نور بر سر دارد و تمامی اهل آن ساحت را روشن سازد، و نیز جامه‌ای دارد که تمام دنیا با ذره‌ای از رشته و نخ آن برابری نمی‌کند. سپس ندا کننده‌ای فریاد بر آورد: ای بندگان خدا، این فرد دانشمند، یکی از شاگردان علمای آل محمد است!!.⁽³⁾

بیان

لا یقوَّم بتشدید الواو من التقویم أو بالتخفیف أی لا یقاومها و لا یعادلها و قوله علیه السلام :بحذافیرها أی بأجمعها.

«3»

م: قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِّيُ علیه السلام: حَضَرَتِ امْرَأَةٌ عِنْدَ الصِّدِّیقَةِ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ علیها السلام فَقَالَتْ :إِنَّ لِي وَالِدَةً ضَعِیفَةً وَ قَدْ لُبِسَ عَلَیْهَا فِي أَمْرِ صَلَاتِهَا شَیْ‌ءٌ وَ قَدْ بَعَثَتْنِی إِلَیْكِ أَسْأَلُكِ ،فَأَجَابَتْهَا فَاطِمَةُ علیها السلام عَنْ ذَلِكَ، فَثَنَّتْ فَأَجَابَتْ ثُمَّ ثَلَّثَتْ إِلَی أَنْ عَشَّرَتْ فَأَجَابَتْ ثُمَّ خَجِلَتْ مِنَ الْكَثْرَةِ فَقَالَتْ: لَا أَشُقُّ عَلَیْكِ یَا ابْنَةَ رَسُولِ اللَّهِ ،قَالَتْ فَاطِمَةُ: هَاتِي وَ سَلِي عَمَّا بَدَا لَكِ، أَ رَأَیْتِ مَنِ اكْتُرِيَ یَوْماً یَصْعَدُ إِلَی سَطْحٍ بِحِمْلٍ ثَقِیلٍ وَ كِرَاهُ مِائَةُ أَلْفِ دِینَارٍ یَثْقُلُ عَلَیْهِ ؟فَقَالَتْ: لَا. فَقَالَتْ: اكْتُرِیتُ أَنَا لِكُلِّ مَسْأَلَةٍ بِأَكْثَرَ مِنْ مِلْ‌ءِ مَا بَیْنَ الثَّرَی إِلَی الْعَرْشِ لُؤْلُؤاً فَأَحْرَی أَنْ لَا یَثْقُلَ عَلَیَّ ،سَمِعْتُ أَبِي صلی اللّٰه علیه و آله یَقُولُ: إِنَّ عُلَمَاءَ شِیعَتِنَا یُحْشَرُونَ فَیُخْلَعُ عَلَیْهِمْ مِنْ خِلَعِ الْكَرَامَاتِ عَلَی قَدْرِ كَثْرَةِ عُلُومِهِمْ وَ جِدِّهِمْ فِي إِرْشَادِ عِبَادِ اللَّهِ حَتَّی یُخْلَعُ عَلَی الْوَاحِدِ مِنْهُمْ أَلْفُ أَلْفِ حُلَّةٍ مِنْ نُورٍ ثُمَّ یُنَادِي مُنَادِي رَبِّنَا عَزَّ وَ جَلَّ :أَیُّهَا الْكَافِلُونَ لِأَیْتَامِ آلِ مُحَمَّدٍ -صلی اللّٰه علیه و آله -النَّاعِشُونَ لَهُمْ عِنْدَ انْقِطَاعِهِمْ عَنْ آبَائِهِمُ الَّذِینَ هُمْ أَئِمَّتُهُمْ، هَؤُلَاءِ تَلَامِذَتُكُمْ وَ الْأَیْتَامُ الَّذِینَ كَفَلْتُمُوهُمْ وَ نَعَشْتُمُوهُمْ فَاخْلَعُوا عَلَیْهِمْ خِلَعَ الْعُلُومِ فِي الدُّنْیَا فَیَخْلَعُونَ عَلَی كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أُولَئِكَ الْأَیْتَامِ عَلَی قَدْرِ مَا أَخَذُوا عَنْهُمْ مِنَ الْعُلُومِ حَتَّی إِنَّ فِیهِمْ یَعْنِی فِي الْأَیْتَامِ لَمَنْ یُخْلَعُ عَلَیْهِ مِائَةُ أَلْفِ خِلْعَةٍ وَ كَذَلِكَ یَخْلَعُ هَؤُلَاءِ الْأَیْتَامُ عَلَی مَنْ تَعَلَّمَ مِنْهُمْ ،ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ: أَعِیدُوا عَلَی هَؤُلَاءِ الْعُلَمَاءِ الْكَافِلِینَ لِلْأَیْتَامِ حَتَّی تُتِمُّوا لَهُمْ خِلَعَهُمْ ،وَ تُضَعِّفُوهَا لَهُمْ فَیَتِمُّ لَهُمْ مَا كَانَ لَهُمْ قَبْلَ أَنْ یَخْلَعُوا عَلَیْهِمْ، وَ یُضَاعَفُ لَهُمْ ،وَ كَذَلِكَ مَنْ یَلِیهِمْ مِمَّنْ خَلَعَ عَلَی مَنْ یَلِیهِمْ .وَ قَالَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام :یَا أَمَةَ اللَّهِ إِنَّ سِلْكَةً مِنْ تِلْكَ الْخِلَعِ لَأَفْضَلُ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَیْهِ الشَّمْسُ أَلْفَ أَلْفِ مَرَّةٍ وَ مَا فَضَلَ فَإِنَّهُ مَشُوبٌ بِالتَّنْغِیصِ وَ الْكَدَرِ.

بیان

نعشه أی رفعه .و یقال :ینغّص اللّٰه علیه العیش تنغیصاً أی كدّرة.

«4»

م، ج: بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ علیه السلام قَالَ: قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيّ علیهما السلام :فَضْلُ كَافِلِ یَتِیمِ آلِ مُحَمَّدٍ الْمُنْقَطِعِ عَنْ مَوَالِیهِ النَّاشِبِ فِي رُتْبَةِ الْجَهْلِ یُخْرِجُهُ مِنْ جَهْلِهِ، وَ یُوضِحُ لَهُ مَا اشْتَبَهَ عَلَیْهِ عَلَی فَضْلِ كَافِلِ یَتِیمٍ یُطْعِمُهُ وَ یَسْقِیهِ كَفَضْلِ الشَّمْسِ عَلَی السُّهَی. ⁽¹⁾.

توضیح

«لا یقوم» با تشدید واو از ماده تقویم است، یا بدون تشدید. یعنی چیزی با او برابری نمی‌کند. و «بحذافیرها» یعنی تمامی آن را.

روایت 3

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: زنی نزد فاطمه زهراعلیها السلام آمد، گفت: مادر ناتوانی دارم که در نمازش دچار اشتباه شده است، مادرم مرا به سوی شما فرستاده است که مشکلش را بپرسم. پس فاطمه زهرا علیها السلام آن مشکل را پاسخ داد و او دوباره یک مسئله دیگر پرسید. فاطمه زهرا علیها السلام جواب داد، پس مسئله سوم را پرسید، حضرت جواب داد. سائل خجل شد، آن زن گفت ای دختر رسول خدا، بر شما سخت نمی‌گیرم. فاطمه زهرا علیها السلام فرمود: بیا از آنچه به دلت افتاده بپرس، به من بگو، آیا کسی که به باربری کرایه بدهد که بار سنگینی را بالای بام ببرد و کرایه آن 100 هزار دینار باشد، آیا این بار بردن برای وی سنگین است؟ گفت: نه! حضرت زهرا علیها السلام فرمود: من برای هر جواب مسئله، به بیشتر از آنچه میان زمین و آسمان تا عرش است، با لؤلؤ اجیر شده‌ام، پس سزاوارترم از اینکه [جواب به تو] بر من سنگین نشود.

از پدرم شنیدم که می‌فرمود: دانشمندان پیرو ما زنده می‌شوند، پس بر آنها از خلعت‌های کرام به اندازه بسیاری علم ایشان و کوشش آنها بر ارشاد و هدایت نمودن بندگان خدا پوشانده می‌شود، حتی بر یکی از این علما، هزار هزار حلّه از نور پوشانده می‌شود، پس منادی خدا صدا می‌زند: ای کسانی که متکفل ایتام آل محمد صلی الله علیه وآله هستید، علوم آل محمد را به آنها برسانید، و آنها را بعد بریدن آنها از پدران‌شان - که پیشوایان آنان هستند - زنده کنید.

آنها شاگردان شما و یتیمانی بودند که شما کفیل علم آن‌ها بودید و آنان را کفالت کردید و به نور علم زنده کردید. بر آنها خلعت‌های علوم را در دنیا بپوشانید، پس بر هر کدام از این شاگردان، به اندازه آنچه علوم و دانش گرفته‌اند، خلعت پوشیده می‌شوند.

حتی در میان ایتام آل محمد کسانی هستند که به او صد هزار خلعت کرام داده می‌شود و همچنین به کسانی که این ایتام را آموزش داده اند، خلعت داده می‌شود. پس خدای تعالی می‌فرماید: دوباره بر این علمای کفیل ایتام آل محمد خلعت بدهید تا آن خلعت‌ها تمام شود، و سپس آنها را چند برابر می‌کند، پس وقتی خلعت‌هایی که خدا برای کفیل‌های ایتام آل محمد آفریده است و قبل از این که به همه آنها خلعت داده شود تمام شود، دوباره آن‌ها دو چندان می‌شود و همچنین به کسانی که شاگرد بودند و کسانی که شاگرد شاگردان بودند هم خلعت داده می‌شود. یعنی وقتی به علمای آنها خلعت داده شد، به پشت سری‌هایشان [شاگردان و شاگردان ایشان و...] نیز خلعت می‌دهند. فاطمه فرمود: ای کنیز خدا، یک نخ از این خلعت‌ها بهتر است از یک میلیون از آنچه آفتاب بر او می‌تابد.⁽²⁾

توضیح

«نعشه»، یعنی او را بلند کرد؛ و «ینغص الله علیه العیش تنغیصا» یعنی خداوند زندگی را بر آنها مکدر می سازد.

روایت 4

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: امام حسن عسکری علیه السلام از امام حسن مجتبی علیه السلام نقل کرده که فرمود: فضیلت کسی که یتیمی از آل محمد را - که از والیانش دور افتاده و گرفتار حیرت جهل شده - کفالت و سرپرستی کرده و از تاریکی جهل بیرون سازد و شبهات او را بر طرف نماید، همچون فضیلت خورشید بر «سها» - کم سوترین ستاره - است.⁽³⁾

بیان

قال الجوهريّ: نشب الشی‌ء فی الشی‌ء بالكسر نشوباً أی علق فیه.

«5»

م، ج: بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ علیه السلام قَالَ :قَالَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِيٍّ علیهما السلام مَنْ كَفَلَ لَنَا یَتِیماً قَطَعَتْهُ عَنَّا مَحَبَّتُنَا بِاسْتِتَارِنَا فَوَاسَاهُ مِنْ عُلُومِنَا الَّتِي سَقَطَتْ إِلَیْهِ حَتَّی أَرْشَدَهُ وَ هَدَاهُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: یَا أَیُّهَا الْعَبْدُ الْكَرِیمُ الْمُوَاسِي أَنَا أَوْلَی بِالْكَرَمِ مِنْكَ ،اجْعَلُوا لَهُ یَا مَلَائِكَتِي فِي الْجِنَانِ بِعَدَدِ كُلِّ حَرْفٍ عَلَّمَهُ أَلْفَ أَلْفِ قَصْرٍ ،وَ ضُمُّوا إِلَیْهَا مَا یَلِیقُ بِهَا مِنْ سَائِرِ النِّعَمِ.

بیان

قطعته عنّا محبّتنا باستتارنا أی كان سبب قطعه عنّا أنا أحببنا الاستتار عنه لحكمة ،و في بعض النسخ «محنتنا »بالنون و هو أظهر.

«6»

م، قَالَ :أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيُّ علیه السلام: قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی مُوسَی: حَبِّبْنِي إِلَی خَلْقِي وَ حَبِّبْ خَلْقِي إِلَیَّ قَالَ یَا رَبِّ كَیْفَ أَفْعَلُ؟ قَالَ :ذَكِّرْهُمْ آلَائِي وَ نَعْمَائِي لِیُحِبُّونِي فَلَأَنْ تَرُدَّ آبِقاً عَنْ بَابِي أَوْ ضَالًّا عَنْ فِنَائِي ⁽¹⁾

أَفْضَلُ لَكَ مِنْ عِبَادَةِ مِائَةِ سَنَةٍ بِصِیَامِ نَهَارِهَا ،وَ قِیَامِ لَیْلِهَا :قَالَ مُوسَی :وَ مَنْ هَذَا الْعَبْدُ الْآبِقُ مِنْكَ؟ قَالَ: الْعَاصِي الْمُتَمَرِّدُ ،قَالَ :فَمَنِ الضَّالُّ عَنْ فِنَائِكَ ؟قَالَ :الْجَاهِلُ بِإِمَامِ زَمَانِهِ تُعَرِّفُهُ، وَ الْغَائِبُ عَنْهُ بَعْدَ مَا عَرَفَهُ ،الْجَاهِلُ بِشَرِیعَةِ دِینِهِ، تُعَرِّفُهُ شَرِیعَتَهُ وَ مَا یَعْبُدُ بِهِ رَبَّهُ وَ یَتَوَصَّلُ بِهِ إِلَی مَرْضَاتِهِ.

قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: فَأَبْشِرُوا عُلَمَاءَ شِیعَتِنَا بِالثَّوَابِ الْأَعْظَمِ وَ الْجَزَاءِ الْأَوْفَرِ.

«7»

م،ج: بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ علیه السلام قَالَ: قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْبَاقِرُ علیهما السلام :الْعَالِمُ كَمَنْ مَعَهُ شَمْعَةٌ تُضِي‌ءُ لِلنَّاسِ، فَكُلُّ مَنْ أَبْصَرَ شَمْعَتَهُ دَعَا لَهُ بِخَیْرٍ كَذَلِكَ الْعَالِمُ مَعَ شَمْعَةٍ تُزِیلُ ظُلْمَةَ الْجَهْلِ وَ الْحَیْرَةِ فَكُلُّ مَنْ أَضَاءَتْ لَهُ فَخَرَجَ بِهَا مِنْ حَیْرَةٍ أَوْ نَجَا بِهَا مِنْ جَهْلٍ فَهُوَ مِنْ عُتَقَائِهِ مِنَ النَّارِ، وَ اللَّهُ یُعَوِّضُهُ عَنْ ذَلِكَ بِكُلِّ شَعْرَةٍ لِمَنْ أَعْتَقَهُ مَا هُوَ أَفْضَلُ لَهُ مِنَ الصَّدَقَةِ بِمِائَةِ أَلْفِ قِنْطَارٍ عَلَی غَیْرِ الْوَجْهِ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ ،بَلْ تِلْكَ الصَّدَقَةُ وَبَالٌ ⁽²⁾عَلَی صَاحِبِهَا لَكِنْ یُعْطِیهِ اللَّهُ مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْ مِائَةِ أَلْفِ رَكْعَةٍ بَیْنَ یَدَیِ الْكَعْبَةِ.

توضیح

جوهری گوید: «نشِب الشی فی الشی» به معنای آویزان شدن چیزی به چیزی است.⁽³⁾

روایت 5

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: امام حسن عسکری علیه السلام از امام حسین علیه السلام نقل کرده که فرمود: هر کس کفالت یتیمی از ما - که رنج غیبت، ارتباطش را از ما بریده - را بر عهده گیرد و با علوم ما او را همراهی و کمک کند تا ارشاد و هدایت شود، خداوند عزوجل به او فرماید: «ای بنده کریم من! که به برادرت یاری نمودی، من به کرم از تو سزاوارترم، ای فرشتگانم، برای او در بهشت‌ها به تعداد هر حرفی که تعلیم داده، هزار هزار قصر قرار دهید. و در خور آن قصرها نیز از سایر نعمت‌ها بدان بیافزاید.»⁽⁴⁾

توضیح

«قطعته عنا محبتنا باستتارنا» یعنی سبب بریده شدن آن یتیم از ما این بوده است که ما دوست داشته ایم از او به خاطر حکمتی پنهان بمانیم. در بعضی نسخه ها «محنتنا» آمده است؛ این معنا آشکارتر است.

روایت 6

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: امام سجاد علیه السلام فرمود: خدا به سوی موسی وحی فرستاد، مرا محبوب مخلوقاتم گردان! و مخلوقاتم را هم محبوب من کن! موسی گفت: ای پروردگار، چه کار کنم؟ فرمود: یادآوری کن نعمت‌های ظاهری و باطنی مرا تا مرا دوست دارند؛ پس اگر به سویم بنده فراری مرا برگردانی، یا گمراهی را به سوی خانه بر گردانی، بهتر است برای تو از عبادت صد سال که روزهایش را روزه بداری و شب‌هایش نماز به پا داری. موسی گفت: پروردگارا! بنده گریخته کیست؟ فرمود: معصیت‌کاری که از فرمان ما تجاوز کرده. گفت: کیست آن گم‌شونده از در خانه تو؟ فرمود: نادانی که امام زمانش را نشناسد، او را بشناسانی و دیگری غایب از امام است، بعد از آن که شناخت امام زمان، شناخت شریعت و راه دینداری‌اش را بشناسانی و آنچه که با آن پروردگارش را بندگی کند و کارهایی که خدا را خشنودی کند.

امام سجاد علیه السلام فرمود: مژده دهید به دانشمندان پیروان ما، به ثواب بزرگ و پاداش بسیار.⁽⁵⁾

روایت 7

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: امام حسن عسکری علیه السلام از امام باقر علیه السلام نقل کرده که فرموده: عالم همچون شمع به دستی است که به مردم روشنی می‌بخشد و مشمول دعای خیرشان گردد. فرد عالم دارای شمع علم و حکمتی است که تاریکی جهل و حیرت را نابود می‌سازد، پس هر که به کمک آن روشنی، از جهل رهیده و از اسارت آن خلاصی یابد، به حساب فرد عالم، از آزاد شدگان آتش است. خداوند به تلافی آن، به تعداد هر تار موی کسی که [از اسارت جهل] آزاد نموده، بیشتر و بهتر از صدقه صد هزار قنطار کسی که در غیر راه خدا خرج نموده، به او دهد، بلکه این صدقه برای صاحبش موجب وبال و گرفتاری است، ولی خداوند به او(عالم) چیزی عطا فرماید که پاداش صد هزار رکعت نماز در مقابل کعبه، بلکه برتر و بهتر باشد. ⁽⁶⁾

بیان

قال الفیروزآباديّ :القنطار بالكسر :وزن أربعین أوقیة من ذهب أو ألف و مائتا دینار ،أو ألف و مائتا أوقیة ،أو سبعون ألف دینار، أو ثمانون ألف درهم، أو مائة رطل من ذهب أو فضة أو ألف دینار ،أو مل‌ء مسك ثور ذهباً ،أو فضّةً.

أقول

لعلّه علیه السلام فضّل تعلیم العلم أولّا علی الصدقة بهذا المقدار الكثیر في غیر مصرفه لدفع ما یتوهّمه عامّة الناس من فضل الظلمة الّذین یعطون بالأموال المحرّمة العطایا الجزیلة علی العلماء الباذلین للعلوم الحقّة من یستحقّه. ثمّ استدرك علیه السلام بأنّ تلك الصدقة وبال علی صاحبها لكونها من الحرام فلا فضل لها حتّی یفضل علیها شی‌ء ،ثمّ ذكر علیه السلام فضله في عمل له فضل جزیل لیظهر مقدار فضله و رفعة قدره.

«8»

م، ج: بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ علیه السلام قَالَ :قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ علیهما السلام :عُلَمَاءُ شِیعَتِنَا مُرَابِطُونَ بِالثَّغْرِ الَّذِي یَلِي إِبْلِیسُ وَ عَفَارِیتُهُ، یَمْنَعُونَهُمْ عَنِ الْخُرُوجِ عَلَی ضُعَفَاءِ شِیعَتِنَا ،وَ عَنْ أَنْ یَتَسَلَّطَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ وَ شِیعَتُهُ النَّوَاصِبُ، أَلَا فَمَنِ انْتَصَبَ لِذَلِكَ مِنْ شِیعَتِنَا كَانَ أَفْضَلَ مِمَّنْ جَاهَدَ الرُّومَ وَ التُّرْكَ وَ الْخَزَرَ أَلْفَ أَلْفِ مَرَّةٍ لِأَنَّهُ یَدْفَعُ عَنْ أَدْیَانِ مُحِبِّینَا، وَ ذَلِكَ یَدْفَعُ عَنْ أَبْدَانِهِمْ.

بیان

المرابطة: ملازمة ثغر العدوّ .و الثغر ما یلي دار الحرب و موضع المخافة من فروج البلدان .و العفریت: الخبیث المنكر و النافذ في الأمر :المبالغ فیه مع دهاء و الخزر بالتحریك :اسم جبل خزر العیون أی ضیّقها.

«9»

ج،م: بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ علیه السلام قَالَ: قَالَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ علیهما السلام :فَقِیهٌ وَاحِدٌ یُنْقِذُ یَتِیماً مِنْ أَیْتَامِنَا الْمُنْقَطِعِینَ عَنَّا وَ عَنْ مُشَاهَدَتِنَا بِتَعْلِیمِ مَا هُوَ مُحْتَاجٌ إِلَیْهِ أَشَدُّ عَلَی إِبْلِیسَ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ لِأَنَّ الْعَابِدَ هَمُّهُ ذَاتُ نَفْسِهِ فَقَطْ وَ هَذَا هَمُّهُ مَعَ ذَاتِ نَفْسِهِ ذَاتُ عِبَادِ اللَّهِ وَ إِمَائِهِ لِیُنْقِذَهُمْ مِنْ یَدِ إِبْلِیسَ وَ مَرَدَتِهِ فَذَلِكَ هُوَ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ أَلْفِ أَلْفِ عَابِدٍ وَ أَلْفِ أَلْفِ عَابِدَةٍ.

«10»

ج،م: بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ علیه السلام قَالَ :قَالَ عَلِيُّ بْنُ مُوسَی الرِّضَا علیهما السلام :یُقَالُ لِلْعَابِدِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ :نِعْمَ الرَّجُلُ كُنْتَ هِمَّتُكَ ذَاتُ نَفْسِكَ وَ كَفَیْتَ النَّاسَ مَئُونَتَكَ فَادْخُلِ الْجَنَّةَ أَلَا إِنَّ الْفَقِیهَ مَنْ أَفَاضَ عَلَی النَّاسِ خَیْرَهُ وَ أَنْقَذَهُمْ مِنْ أَعْدَائِهِم،

توضیح

فیروز آبادی گفته: «القِنطار» اندازه 40 اوقیه طلا یا 1200 دینار یا 1200 اوقیه یا70 هزار دینار یا 80 هزار درهم یا 100 رطل پر از طلا یا نقره یا 1000 دینار، یا پوست گاوی پر از طلا و نقره است.⁽¹⁾

مؤلف

شاید امام علیه السلام آموزش علم را بر صدقه زیادی که در راه صحیح مصرف نمی‌شود، به خاطر دفع توهم عموم مردم، فضیلت داده است؛ زیرا آنها فکر می‌کنند، اموال حرامی را که در تاریکی (جهل) می‌بخشی، بر علمایی که علوم حقه را به مستحقانش بخشش می‌کند، فضیلت دارد. پس امام علیه السلام آن شبهه را دفع نموده، به این که صدقه اگر از مال حرام باشد، بر صاحبش وبال است و فضیلت ندارد و سپس امام علیه السلام فضیلت آموزش علم را زمانی که به آن علم عمل شود، یادآوری نموده، تا اندازه برتری و بلندی ارزش او آشکار شود.

روایت 8

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: از امام حسن عسکری علیه السلام از امام صادق علیه السلام نقل است که فرمود: علمای شیعه ما همچون مرزداران، مانع یورش شیاطین به شیعیان ناتوان شده، و جلوی غلبه غاصبان شیطان صفت را می‌گیرند. پس بدانید، هر که این گونه در مقام دفاع از شیعیان ما بر آید، فضیلتش از جهاد کننده با روم و ترک و خزر، هزاران بار بیشتر است، زیرا آن از کیش پیروان ما دفاع می‌کند و این از جسم آنان.⁽²⁾

توضیح

«المرابطه» نگهبانی مرزهای دشمن است. «ثغر» سرحدات کفار حربی و جاهای ترسناک از بندرگاههای شهرها. «عفریت» چیزی پلید و ناخوشایند و نفوذ کننده در کاری که با زیرکی در آن کار پافشاری کند. «خزر» نام کوه است، «خزر العیون» چشم تنگ را گویند.

روایت 9

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: امام حسن عسکری علیه السلام از امام کاظم علیه السلام نقل کرده که فرمود: فقیهی که در پی نجات یتیمی از ایتام ما - که نه ما را دیده و نه به ما دسترسی دارد - بر آید، و او را در حد نیازش آموزش دهد، [تحمل این یک فقیه] بر ابلیس سخت‌تر از هزار عابد است. زیرا فرد عابد فقط برای نجات خودش تلاش می‌کند، ولی فقیه علاوه بر خود، به فکر تمام بندگان خدا می‌باشد، تا آنان را از دست ابلیس و یارانش نجات دهد، به همین خاطر [مقام او] نزد خداوند از هزار هزار زن و مرد عابد برتر است. ⁽³⁾

روایت 10

الاحتجاج و تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام از امام رضا علیه السلام نقل کرده که فرمود: روز قیامت به عابد گویند: «آفرین! چه آدم خوبی! خودت را نجات دادی و هیچ کاری به دیگران نداشتی. پس داخل بهشت شو. آگاه باشید که فقیه کسی است که خیرش را به همه مردم می‌رساند، و از دست دشمنانشان می‌رهاند.

وَ وَفَّرَ عَلَیْهِمْ نِعَمَ جِنَانِ اللَّهِ وَ حَصَّلَ لَهُمْ رِضْوَانَ اللَّهِ تَعَالَی و.َ یُقَالُ لِلْفَقِیهِ :یَا أَیُّهَا الْكَافِلُ لِأَیْتَامِ آلِ مُحَمَّدٍ الْهَادِي لِضُعَفَاءِ مُحِبِّیهِمْ وَ مَوَالِیهِمْ قِفْ حَتَّی تَشْفَعَ لِمَنْ أَخَذَ عَنْكَ ⁽¹⁾.أَوْ تَعَلَّمَ مِنْكَ فَیَقِفُ فَیُدْخِلُ الْجَنَّةَ مَعَهُ فِئَاماً وَ فِئَاماً وَ فِئَاماً حَتَّی قَالَ عَشْراً، وَ هُمُ الَّذِینَ أَخَذُوا عَنْهُ عُلُومَه، وَ أَخَذُوا عَمَّنْ أَخَذَ عَنْهُ ،وَ عَمَّنْ أَخَذَ عَمَّنْ أَخَذَ عَنْهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ،فَانْظُرُوا كَمْ فَرْقٍ بَیْنَ الْمَنْزِلَتَیْنِ؟!.

بیان

الفئام بالهمز و كسر الفاء :الجماعة من الناس و فسّر في خطبة أمیر المؤمنین علیه السلام في یوم الغدیر بمائة ألف.

«11»

ج، م:ِالْإِسْنَادِ ،عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ علیه السلام قَالَ :قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَوَادُ علیهما السلام :مَنْ تَكَفَّلَ بِأَیْتَامِ آلِ مُحَمَّدٍ الْمُنْقَطِعِینَ عَنْ إِمَامِهِمْ الْمُتَحَیِّرِینَ فِي جَهْلِهِمْ ،الْأُسَرَاءِ فِي أَیْدِي شَیَاطِینِهِمْ، وَ فِي أَیْدِي النَّوَاصِبِ مِنْ أَعْدَائِنَا فَاسْتَنْقَذَهُمْ مِنْهُمْ، وَ أَخْرَجَهُمْ مِنْ حَیْرَتِهِمْ ،وَ قَهَرَ الشَّیَاطِینَ بِرَدِّ وَسَاوِسِهِمْ ،وَ قَهَرَ النَّاصِبِینَ بِحُجَجِ رَبِّهِمْ وَ دَلِیلِ أَئِمَّتِهِمْ لَیُفَضَّلُونَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَی عَلَی الْعِبَادِ بِأَفْضَلِ الْمَوَاقِعِ بِأَكْثَرَ مِنْ فَضْلِ السَّمَاءِ عَلَی الْأَرْضِ وَ الْعَرْشِ وَ الْكُرْسِيِّ وَ الْحُجُبِ عَلَی السَّمَاءِ ،وَ فَضْلُهُمْ عَلَی هَذَا الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ عَلَی أَخْفَي كَوْكَبٍ فِي السَّمَاءِ.

«12»

ج،م:بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: لَوْ لَا مَنْ یَبْقَی بَعْدَ غَیْبَةِ قَائِمِنَا علیه السلام مِنَ الْعُلَمَاءِ الدَّاعِینَ إِلَیْهِ، وَ الدَّالِّینَ عَلَیْهِ وَ الذَّابِّینَ عَنْ دِینِهِ بِحُجَجِ اللَّهِ ،وَ الْمُنْقِذِینَ لِضُعَفَاءِ عِبَادِ اللَّهِ مِنْ شِبَاكِ إِبْلِیسَ وَ مَرَدَتِهِ وَ مِنْ فِخَاخِ النَّوَاصِبِ لَمَا بَقِيَ أَحَدٌ إِلَّا ارْتَدَّ عَنْ دِینِ اللَّهِ وَ لَكِنَّهُمُ الَّذِینَ یُمْسِكُونَ أَزِمَّةَ قُلُوبِ ضُعَفَاءِ الشِّیعَةِ ،كَمَا یُمْسِكُ صَاحِبُ السَّفِینَةِ سُكَّانَهَا أُولَئِكَ هُمُ الْأَفْضَلُونَ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

بیان

الذبّ: الدفع و الشباك بالكسر :جمع الشبكة التّي یصاد بها .و المردة :المتمرّدون العاصون. و الفخّ :المصیدة .و سكّان السفینة:ذنبها.

«13»

م، ج، بِالْإِسْنَادِ ،عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: تَأْتِي عُلَمَاءُ شِیعَتِنَا الْقَوَّامُونَ بِضُعَفَاءِ مُحِبِّینَا وَ أَهْلِ وَلَایَتِنَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ الْأَنْوَارُ تَسْطَعُ مِنْ تِیجَانِهِمْ عَلَی رَأْسِ كُلِ

و آنان نعمت‌های بهشت خدایی را تمام و کمال دریافت می‌کنند، و رضوان الهی را به دست می‌آورند. و به فقیه گفته شود: ای سرپرست ایتام آل محمّد، دوستدار ضعفای شیعه و موالی آنان، بایست تا شفاعتت را مشمول هر که از تو تحصیل کرده و دانشی آموخته، نمایی. پس می‌ایستد و گروه گروه؛ تا ده گروه صد هزار نفری را وارد بهشت می‌کند، و ایشان همان افراد علم آموخته و شاگرد او تا روز قیامتند، حال تفاوت میان دو جایگاه [عابد و فقیه] را بنگرید!. ⁽²⁾

توضیح

«الفئام» گروهی از مردم، و در سخنرانی حضرت علی علیه السلام در روز غدیر، «فئام» به صد هزار تفسیر شده است.

روایت 11

الاحتجاج و تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام از امام جواد علیه السلام نقل کرده که فرمود: به درستی که هر که سرپرستی یتیمان آل محمّد - همان‌ها که از امامشان دور افتاده و در حیرت نادانی غوطه‌ور و در دستان دشمنان ناصبی ما اسیرند - را برعهده گیرد و ایشان را نجات داده و از سرگردانی برهاند، و شیاطین را با دفع وسوسه هایشان مغلوب سازد، و بر ناصبیان [دشمنان اهل بیت‌علیهم السلام] توسط حجت‌های پروردگار و دلائل امامانشان چیره شود، مقام و منزلتش نزد خداوند به بهترین وجهی بر شخص عابد برتری و فضیلت یابد، فضیلتی به مراتب بالاتر از فضل آسمان بر زمین و عرش و کرسی و پرده‌های آسمان، و برتری این جماعت بر گروه عابدان، همچون فضیلتی است که ماه شب بدر بر کم سوترین ستاره آسمان دارد.⁽³⁾

روایت 12

الاحتجاج و تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام از امام هادی علیه السلام نقل کرده که فرمود: اگر در پس غیبت امام قائم علیه السلام علمائی نبودند که داعی به سوی او بوده و اشاره به او کنند، و با براهین الهی از او دفاع نمایند، و بندگان مستضعف خدا را از دام ابلیس و اعوانش برهانند، و از بند نواصب (دشمنان اهل بیت) رهایی بخشند، همه مردم از دین خدا دست کشیده و مرتد می‌شدند. لکن علماء کسانی هستند که زمام قلوب شیعیان ضعیف ما را در دست دارند. این گروه همان شخصیت‌های برتر و افضل در نزد خداوند با عزت و جلال می‌باشند.⁽⁴⁾

توضیح

«الذب»: به معنای دفع است، «شِباک» جمع شبکه، آلتی است که به وسیله آن صید می کنند.

روایت 13

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: از امام حسن عسکری علیه السلام نقل شده که فرمود: روز قیامت علمای شیعه ما عهده‌دار محبین و اهل ولایت ناتوان ما باشند، و در حالی پا در آن ساحت گذارند که نور از تاج سرشان می‌تابد، و بر سر هر کدام

وَاحِدٍ مِنْهُمْ تَاجُ بَهَاءٍ ،قَدِ انْبَثَّتْ ⁽¹⁾تِلْكَ الْأَنْوَارُ فِي عَرَصَاتِ الْقِیَامَةِ ،وَ دُورِهَا مَسِيرَةَ ثَلَاثِمِائَةِ أَلْفِ سَنَة ،فَشُعَاعُ تِیجَانِهِمْ یَنْبَثُّ فِیهَا كُلِّهَا فَلَا یَبْقَی هُنَاكَ یَتِیمٌ قَدْ كَفَلُوهُ ،وَ مِنْ ظُلْمَةِ الْجَهْلِ أَنْقَذُوهُ ،وَ مِنْ حَیْرَةِ التِّیهِ أَخْرَجُوهُ ،إِلَّا تَعَلَّقَ بِشُعْبَةٍ مِنْ أَنْوَارِهِمْ فَرَفَعَتْهُمْ إِلَی الْعُلُوِّ حَتَّی یُحَاذِي بِهِمْ فَوْقَ الْجِنَانِ ثُمَّ یُنْزِلُهُمْ عَلَی مَنَازِلِهِمْ الْمُعَدَّةِ فِي جِوَارِ أُسْتَادِیهِمْ وَ مُعَلِّمِیهِمْ ،وَ بِحَضْرَةِ أَئِمَّتِهِمُ الَّذِینَ كَانُوا یَدْعُونَ إِلَیْهِمْ ،وَ لَا یَبْقَی نَاصِبٌ مِنَ النَّوَاصِبِ یُصِیبُهُ مِنْ شُعَاعِ تِلْكَ التِّیجَانِ إِلَّا عَمِیَتْ عَیْنُهُ، وَ صَمَّتْ أُذُنُهُ ،وَ أَخْرَسَ لِسَانُهُ وَ تَحَوَّلَ عَلَیْهِ ⁽²⁾أَشَدَّ مِنْ لَهَبِ النِّیرَانِ ،فَیَتَحَمَّلُهُمْ حَتَّی یَدْفَعَهُمْ إِلَی الزَّبَانِیَةِ ⁽³⁾فَتَدْعُوهُمْ إِلَی سَوَاءِ الْجَحِیمِ.

وَ قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ الْعَسْكَرِيُّ علیه السلام: إِنَّ مِنْ مُحِبِّي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ صلی اللّٰه علیه و آله مَسَاكِینَ مُوَاسَاتُهُمْ أَفْضَلُ مِنْ مساواة [مُوَاسَاةِ] مَسَاكِینِ الْفُقَرَاءِ وَ هُمُ الَّذِینَ سَكَنَتْ جَوَارِحُهُمْ ،وَ ضَعُفَتْ قُوَاهُمْ عَنْ مُقَابَلَةِ أَعْدَاءِ اللَّهِ الَّذِینَ یُعَیِّرُونَهُمْ بِدِینِهِمْ، وَ یُسَفِّهُونَ أَحْلَامَهُمْ ،أَلَا فَمَنْ قَوَّاهُمْ بِفِقْهِهِ وَ عِلْمِهِ حَتَّی أَزَالَ مَسْكَنَتَهُمْ ثُمَّ سَلَّطَهُمْ عَلَی الْأَعْدَاءِ الظَّاهِرِینَ النَّوَاصِبِ، وَ عَلَی الْأَعْدَاءِ الْبَاطِنِینَ إِبْلِیسَ وَ مَرَدَتِهِ ،حَتَّی یَهْزِمُوهُمْ عَنْ دِینِ اللَّهِ، وَ یَذُودُوهُمْ عَنْ أَوْلِیَاءِ آلِ رَسُولِ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله ،حَوَّلَ اللَّهُ تَعَالَی تِلْكَ الْمَسْكَنَةَ إِلَی شَیَاطِینِهِمْ فَأَعْجَزَهُمْ عَنْ إِضْلَالِهِمْ ،قَضَی اللَّهُ تَعَالَی بِذَلِكَ قَضَاءَ حَقٍّ عَلَی لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله.

بیان

التیه بالكسر: الضلال. و التحوّل :التنقّل ،و ضمّن معنی التسلّط أی انتقل إلیه متسلطا علیه، أو معنی الاقتدار. فیحملهم أی ذلك الشعاع أو شعبته فتدعوهم أی الزبانیة أو الشعاع إلی سواء الجحیم أی وسطه. و یسفهون أحلامهم أی ینسبون عقولهم إلی السفه. قوله علیه السلام :إلی شیاطینهم أی شیاطین هؤلاء العلماء الهادین.

«14»

م،ج: بِالْإِسْنَادِ ،عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ :قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیهما السلام :مَنْ قَوَّي مِسْكِیناً فِي دِینِهِ ضَعِیفاً فِي مَعْرِفَتِهِ عَلَی نَاصِبٍ مُخَالِفٍ فَأَفْحَمَهُ لَقَّنَهُ اللَّهُ ⁽⁴⁾یَوْمَ یُدْلَی فِي

تاجی زیباست، و این انوار در تمام عرصه و سرای قیامت تا مسیر سیصد هزار سال پخش می‌شود، و پرتو نور آن تاج‌ها، تمام صحنه قیامت را در بر می‌گیرد. در آنجا تمام یتیمانی که کفالتشان را بر عهده داشته، و از تاریکی جهل رهایش ساخته، و از حیرت گمراهی خارجشان کرده، با پرتوی از آن انوار مرتبط شده، و چنگ انداخته و بالا روند تا رو به روی بهشت رسند، آن وقت هر کدامشان را در منازل از پیش تعیین شده، در کنار اساتید و معلمینشان فرو آورده، و به خدمت امامانی که به سوی آنان می‌خواندند، حاضر نمایند. و پرتو نور این تاج‌ها، دشمنان اهل بیت را کور و کر و لال نموده و به سوی آتش سوق دهد.

از امام عسکری علیه السلام نقل شده که فرمود: جمعی از دوستداران آل محمّد علیهم السلام [از نظر علمی] مسکین و فقیرند، همان گروهی که در برابر دشمنان ما ناتوان بوده، و مورد اعتراض و ملامت و طعن مخالفان واقع می‌شوند، بنابراین یاری و مساعدت نمودن به این فقرا افضل و برتر از کمک کردن به فقرای معمولی بی‌مال و ثروت است. و هر که از این جماعت دستگیری نموده، و با سلاح علم و برهان در برابر دشمن نیرو بخشد، و فقر و عجز آنان را بر طرف نموده و بر دشمن چیره گرداند، خداوند متعال نیز آنان را پیوسته در مقابل دشمنان - از شیاطین انس و جن - پیروز نموده، و عجز و ناتوانی را بر مخالفینشان مستولی فرماید. ⁽⁵⁾

توضیح

«التِیه» به معنای گمراهی و ضلالت، «التحول» به معنای نقل مکان کردن از جایی به جای دیگر است و معنای تسلط را هم در بردارد. یعنی این شعاع به تمام نواحی می رسد، در حالی که به آنان مسلط است. یا این انتقال متضمن معنای اقتدار است. «فیحملهم» یعنی این شعاع یا بخشی از این شعاع نواصب را در برمی گیرد و زبانیه یا شعاع، آنان را به سوی وسط آتش جهنم می خواند. «یسفهون احلامهم» یعنی عقلهای آنان را به سوی سفاهت و بی خردی نسبت می دهد. «الی شیاطینهم» یعنی شیاطین این گروه دانشمندان هدایت گر.

روایت 14

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: از امام عسکری علیه السلام نقل شده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: هر کس بنده عاجز از علم و معرفتی را تقویت نموده و در برابر دشمن تجهیز و غالب نماید، خداوند نیز به وقت بازپرسی

قَبْرِهِ أَنْ یَقُولَ اللَّهُ رَبِّي ،وَ مُحَمَّدٌ نَبِیِّي وَ عَلِيٌّ وَلِیِّي، وَ الْكَعْبَةُ قِبْلَتِي ،وَ الْقُرْآنُ بَهْجَتِي وَ عُدَّتِي، وَ الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَانِي. فَیَقُولُ اللَّهُ :أَدْلَیْتَ بِالْحُجَّةِ فَوَجَبَتْ لَكَ أَعَالِی دَرَجَاتِ الْجَنَّةِ فَعِنْدَ ذَلِكَ یَتَحَوَّلُ عَلَیْهِ قَبْرُهُ أَنْزَهَ رِیَاضِ الْجَنَّةِ.

إیضاح

الإفحام :الإسكات في الخصومة. و الإدلاء :الإرسال .و البهجة بالفتح :الحسن و السرور.

«15»

م، ج: بِالْإِسْنَادِ ،عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ علیه السلام .قَالَ قَالَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام -وَ قَدِ اخْتَصَمَ إِلَیْهَا امْرَأَتَانِ فَتَنَازَعَتَا فِي شَیْ‌ءٍ مِنْ أَمْرِ الدِّینِ إِحْدَاهُمَا مُعَانِدَةٌ ،وَ الْأُخْرَی مُؤْمِنَةٌ فَفَتَحَتْ عَلَی الْمُؤْمِنَةِ حُجَّتَهَا فَاسْتَظْهَرَتْ عَلَی الْمُعَانِدَةِ فَفَرِحَتْ فَرَحاً شَدِیداً -فَقَالَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام: إِنَّ فَرَحَ الْمَلَائِكَةِ بِاسْتِظْهَارِكِ عَلَیْهَا أَشَدُّ مِنْ فَرَحِكِ، وَ إِنَّ حُزْنَ الشَّیْطَانِ وَ مَرَدَتِهِ بِحُزْنِهَا أَشَدُّ مِنْ حُزْنِهَا ،وَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی قَالَ لِمَلَائِكَتِهِ: أَوْجِبُوا لِفَاطِمَةَ بِمَا فَتَحَتْ عَلَی هَذِهِ الْمِسْكِینَةِ الْأَسِیرَةِ مِنَ الْجِنَانِ أَلْفَ أَلْفِ ضِعْفٍ مِمَّا كُنْتُ أَعْدَدْتُ لَهَا، وَ اجْعَلُوا هَذِهِ سُنَّةً فِي كُلِّ مَنْ یَفْتَحُ عَلَی أَسِیرٍ مِسْكِینٍ فَیَغْلِبُ مُعَانِداً مِثْلَ أَلْفِ أَلْفِ مَا كَانَ مُعَدّاً لَهُ مِنَ الْجِنَانِ.

«16»

م،ج: بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ :قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیهما السلام: وَ قَدْ حَمَلَ إِلَیْهِ رَجُلٌ هَدِیَّةً فَقَالَ لَهُ: أَیُّمَا أَحَبُّ إِلَیْكَ ؟أَنْ أَرُدَّ عَلَیْكَ بَدَلَهَا عِشْرِینَ ضِعْفاً عِشْرِینَ أَلْفَ دِرْهَمٍ أَوْ أَفْتَحَ لَكَ بَاباً مِنَ الْعِلْمِ تَقْهَرُ فُلَانَ النَّاصِبِيِّ فِي قَرْیَتِكَ، تُنْقِذُ بِهِ ضُعَفَاءَ أَهْلِ قَرْیَتِكَ إِنْ أَحْسَنْتَ الِاخْتِیَارَ جَمَعْتُ لَكَ الْأَمْرَیْنِ ،وَ إِنْ أَسَأْتَ الِاخْتِیَارَ خَیَّرْتُكَ لِتَأْخُذَ أَیَّهُمَا شِئْتَ، فَقَالَ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَثَوَابِي فِي قَهْرِي ذَلِكَ النَّاصِبَ وَ اسْتِنْقَاذي لِأُولَئِكَ الضُّعَفَاءِ مِنْ یَدِهِ قَدْرُهُ عِشْرُونَ أَلْفَ دِرْهَمٍ، قَالَ بَلْ أَكْثَرُ مِنَ الدُّنْیَا عِشْرِینَ أَلْفَ أَلْفِ مَرَّةٍ :فَقَالَ :یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَكَیْفَ أَخْتَارُ الْأَدْوَنَ بَلْ أَخْتَارُ الْأَفْضَلَ: الْكَلِمَةَ الَّتِي أَقْهَرُ بِهَا عَدُوَّ اللَّهِ وَ أَذُودُهُ ⁽¹⁾عَنْ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ. فَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ علیهما السلام: قَدْ أَحْسَنْتَ الِاخْتِیَارَ وَ عَلَّمَهُ الْكَلِمَةَ وَ أَعْطَاهُ عِشْرِینَ أَلْفَ دِرْهَمٍ، فَذَهَبَ فَأَفْحَمَ الرَّجُلَ فَاتَّصَلَ خَبَرُهُ بِهِ فَقَالَ لَهُ إِذْ حَضَرَهُ :یَا عَبْدَ اللَّهِ مَا رَبِحَ أَحَدٌ مِثْلَ رِبْحِكَ، وَ لَا اكْتَسَبَ أَحَدٌ مِنَ الْأَوِدَّاءِ مَا اكْتَسَبْتَ،

در قبر، این کلمات را به او تلقین فرماید: الله پروردگار من، و محمّد پیامبر او، و علی بن ابی طالب جانشین پیامبر است، و کعبه، قبله من، و قرآن مایه سعادت و خوشبختی من است، و اهل ایمان برادران من هستند.

آنگاه از جانب خداوند خطاب می‌رسد: حق را اظهار کردی و اعتقاد صحیحت را بیان نمودی، پس مقام و منازل رفیع بهشت را برایت واجب نمودم. در این حال قبر او تبدیل به یکی از باغ‌های خوش منظره بهشت می‌گردد.⁽²⁾

توضیح

«افحام» ساکت نمودن در خصومت و دشمنی است. «اِدلاء» به معنای فرستادن «البَهجَة» به معنای نیکی و خوشحالی است.

روایت 15

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: از امام عسکری علیه السلام نقل شده که فرمود: روزی دو زن که با هم در مسئله‌ای مذهبی اختلاف داشتند، به خدمت حضرت فاطمه علیها السلام رسیده و نظرشان را اظهار نمودند، آنگاه آن حضرت علیها السلام دلیل و برهان خود را مطابق عقیده آن که اعتقادش صحیح و ادعایش درست بود اقامه نمود، و پس از مشاهده سرور و خوشحالی زن مؤمنه به او فرمود: خوشحالی فرشتگان به سبب ظهور و غلبه حق، بیش از شادی تو بوده، و حزن و اندوه شیطان و یارانش بیش از حزن و اندوه آن زنی است که در عقیده باطل خود مغلوب شد. و پروردگار به فرشتگان دستور می‌دهد، به جهت این عمل، برای فاطمه هزار هزار برابر آنچه تهیه دیده بود را مهیا کنند. و این قانونی است همیشگی برای هر که موجبات پیروزی و غلبه بنده‌ام را [بر معاند و ناصب] فراهم کند.⁽³⁾

روایت 16

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: از امام عسکری علیه السلام نقل شده که امام حسن مجتبی علیه السلام به کسی که هدیه‌ای برایش آورده بود فرمود: آیا مایلی در مقابل آن، بیست برابرش به تو بدهم، یا مطالبی به تو بیاموزم که بر فلان فرد ناصبی چیره شده و گروهی از مردم گمراه و ساده لوح را از تبلیغات شوم او نجات دهی؟ و اگر حسن انتخاب داشته و آن را که بهتر است برگزینی، برایت هر دو را جمع می‌کنم. و اگر در تشخیص بهتر خطا کنی، در هر حال، در انتخاب یکی از آن دو مخیر خواهی بود. آن مرد گفت: آیا اجر و ثواب من در غلبه بر دشمن حق، و نجات مردم از شر تبلیغات و سخنانش به اندازه ارزش بیست هزار درهم است؟ حضرت فرمود: نه، بلکه ارزش آن عمل برابر با هزار هزار قیمت همه دنیا است. گفت: پس چطور امر بی‌ارزش و پست‌تر را برگزینم. بلکه آن دیگر را انتخاب می‌کنم. امام علیه السلام فرمود: در اختیاری که داشتی بهترین را برگزیدی. پس آن مطالب را به او آموخته و بیست هزار درهم نیز به او عطا فرمود: باری آن مرد، پس از بازگشت به شهر خویش، با آن فرد ناصبی مباحثه و جدال نموده و او را ساکت و مجاب کرد. خبر این پیروزی به امام علیه السلام رسیده و در ملاقات بعدی به او فرمود: هیچ کس مانند تو در عمل و کسب،

اكْتَسَبْتَ مَوَدَّةَ اللَّهِ أَوَّلًا وَ مَوَدَّةَ مُحَمَّدٍ صلّی اللّٰه علیه و آله وَ عَلِيٍّ ثَانِیاً وَ مَوَدَّةَ الطَّیِّبِینَ مِنْ آلِهِمَا ثَالِثاً ،وَ مَوَدَّةَ مَلَائِكَةِ اللَّهِ رَابِعاً، وَ مَوَدَّةَ إِخْوَانِكَ الْمُؤْمِنِینَ خَامِساً ،فَاكْتَسَبْتَ بِعَدَدِ كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ كَافِرٍ مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنَ الدُّنْیَا أَلْفَ مَرَّةٍ فَهَنِیئاً لَكَ هَنِیئاً.

«17»

م: قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام: قَالَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا لِرَجُلٍ :أَیُّهُمَا أَحَبُّ إِلَیْكَ؟ رَجُلٌ یَرُومُ قَتْلَ مِسْكِینٍ قَدْ ضَعُفَ أَ تُنْقِذُهُ مِنْ یَدِهِ ،أَوْ نَاصِبٌ یُرِیدُ إِضْلَالَ مِسْكِینٍ مِنْ ضُعَفَاءِ شِیعَتِنَا تَفْتَحُ عَلَیْهِ مَا یَمْتَنِعُ بِهِ وَ یُفْحِمُهُ وَ یَكْسِرُهُ بِحُجَجِ اللَّهِ تَعَالَی؟ قَالَ: بَلْ إِنْقَاذُ هَذَا الْمِسْكِینِ الْمُؤْمِنِ مِنْ یَدِ هَذَا النَّاصِبِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ :مَنْ أَحْیاها فَكَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً. أَیْ وَ مَنْ أَحْیَاهَا وَ أَرْشَدَهَا مِنْ كُفْرٍ إِلَی إِیمَانٍ فَكَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً مِنْ قِبَلِ أَنْ یَقْتُلَهُمْ بِسُیُوفِ الْحَدِیدِ.

بیان

إن الإحیاء في الأول المراد به الهدایة من الضلال ،و الإحیاء ثانیا الإنجاء من القتل، و قوله: من قبل بكسر القاف و فتح الباء أی من جهة قتلهم بالسیوف و یحتمل فتح القاف و سكون الباء.

«18»

م: قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام :قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام :لِرَجُلٍ أَیُّهُمَا أَحَبُّ إِلَیْكَ صَدِیقٌ كُلَّمَا رَآكَ أَعْطَاكَ بَدْرَةَ دَنَانِیرَ ،أَوْ صَدِیقٌ كُلَّمَا رَآكَ نَصَرَكَ لِمَصِیدَةٍ مِنْ مَصَایِدِ الشَّیْطَانِ، وَ عَرَّفَكَ مَا تُبْطِلُ بِهِ كَیْدَهُمْ ،وَ تَخْرِقُ شَبَكَتَهُمْ ،وَ تَقْطَعُ حَبَائِلَهُمْ ؟قَالَ :بَلْ صَدِیقٌ كُلَّمَا رَآنِي عَلَّمَنِي كَیْفَ أُخْزِي الشَّیْطَانَ عَنْ نَفْسِي فَأَدْفَعُ عَنِّي بَلَاءَهُ قَالَ فَأَیُّهُمَا أَحَبُّ إِلَیْكَ اسْتِنْقَاذُكَ أَسِیراً مِسْكِیناً مِنْ أَیْدِي الْكَافِرِینَ أَوِ اسْتِنْقَاذُكَ أَسِیراً مِسْكِیناً مِنْ أَیْدِي النَّاصِبِینَ؟ قَالَ :یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ سَلِ اللَّهَ أَنْ یُوَفِّقَنِي لِلصَّوَابِ فِي الْجَوَابِ .قَالَ :اللَّهُمَّ وَفِّقْهُ قَالَ :بَلِ اسْتِنْقَاذِي الْمِسْكِینَ الْأَسِیرَ مِنْ یَدَیِ النَّاصِبِ، فَإِنَّهُ تَوْفِیرُ الْجَنَّةِ عَلَیْهِ وَ إِنْقَاذُهُ مِنَ النَّارِ ،وَ ذَلِكَ تَوْفِیرُ الرُّوحِ عَلَیْهِ فِي الدُّنْیَا ،وَ دَفْعُ الظُّلْمِ عَنْهُ فِیهَا ،وَ اللَّهُ یُعَوِّضُ هَذَا الْمَظْلُومَ بِأَضْعَافِ مَا لَحِقَهُ مِنَ الظُّلْمِ ،وَ یَنْتَقِمُ مِنَ الظَّالِمِ بِمَا هُوَ عَادِلٌ بِحُكْمِهِ .قَالَ: وُفِّقْتَ لِلَّهِ أَبُوكَ: أَخَذْتَهُ مِنْ جَوْفِ صَدْرِي لَمْ تَخْرِمْ مِمَّا قَالَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله حَرْفاً وَاحِداً.

وَ سُئِلَ الْبَاقِرُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ علیهما السلام: إِنْقَاذُ الْأَسِیرِ الْمُؤْمِنِ مِنْ مُحِبِّینَا ⁽¹⁾

سود نبرد. کاری کردی که موجب محبت خدا، و پیامبر، و جانشینان اطهار او، و فرشتگان مقرب، و برادران مؤمن به تو شد، و بهره‌ای که تو بردی، به اندازه تمام اهل ایمان و کفر، و بیش از هزار برابر دنیا بود. پس این نعمت بزرگ بر تو گوارا و خوش باد!.⁽²⁾

روایت 17

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: کدامین نزد شما محبوب‌تر است؟ مردی قصد کشتن مسکینی را می‌کند که بیچاره شده، این بیچاره را از دست قاتل نجات دهی، یا دشمن اهل بیت علیهم السلام که می‌خواهد بیچارگان شیعیان مرا گمراه کند، لال کنی و و آن ناصبی را به حجت خدای متعال بشکنی و مشکل [این بیچاره شیعه] را بگشایی؟ سائل گفت: نجات دادن این مؤمن بیچاره از دست این ناصبی و شکستن حجت آن، چون در قرآن فرمود: «مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً»،⁽³⁾{و هر کس کسی را زنده بدارد، چنان است که گویی تمام مردم را زنده داشته است.} کسی که مردمان را از گمراهی هدایت کند و از کفر به سوی ایمان ارشادشان کند، گویا همه مردمان را پس از کشتن آنها با شمشیرهای آهنین زنده کرده است.⁽⁴⁾

توضیح

مراد از واژه «اِحیاء» اول که در حدیث آمده، هدایت از گمراهی است و مراد از «اِحیاء» دوم، نجات دادن از قتل است.

«من قِبَل»: یعنی در قبال کشتن آنان با شمشیرهای آهنین، و احتمال دارد «قَبل» خوانده شود.

روایت 18

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: امام سجاد علیه السلام به مردی فرمود: کدام یک از این دو نزد تو محبوب‌تر است: رفیقی که یک کیسه دینار به شما دهد، یا رفیقی که هر وقت شما را در شکارگاه شیطان دید یاری کند و شکارگاه‌های شیطان را به تو بشناساند و چیزی را که به آن کید و مکر شیطان را باطل کنی یادت دهد که شبکه شیاطین را بشکنی و ریسمان‌های شیاطین را ببرّی؟ گفت: بلکه آن رفیق که هر وقت مرا دید یادم دهد، چگونه شیطان را خوار گردانم و او را از خودم دور کنم.

امام فرمود: کدامین برای تو محبوب‌تر است: نجات گرفتار بیچاره‌ای را از دست کافران، یا اینکه بیچاره ای را از دست ناصبی و دشمنان ائمه طاهرین علیهم السلام نجات دهی؟ گفت: یابن رسول الله، از خدا بخواه که مرا در درست پاسخ دادن به ناصبی موفق کند. امام علیه السلام دعا فرمود: خدا او را موفق دارد. او گفت: ولی نجات دادن بیچاره گرفتار از دست ناصبی که باعث دخول من در بهشت و نجات او از آتش جهنم می‌شود، بهتر است. خداوند این مظلوم را به چند برابر آنچه او را که از ستم ناصبی رسیده، عوض می‌دهد و از ستمکار انتقام می‌گیرد، زیرا خداوند در حکمش عادل است و از ظالم برای مظلوم انتقام می‌گیرد. حضرت فرمود: خدا پدرت را خیر دهد. در گرفتن سخن از سینه من، یک حرف را هم از آنچه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده بود، ترک نکردی.

از امام باقر علیه السلام پرسیده شد: نجات دادن اسیر مؤمن از

مِنْ یَدِ الْغَاصِبِ یُرِیدُ أَنْ یُضِلَّهُ بِفَضْلِ لِسَانِهِ وَ بَیَانِهِ أَفْضَلُ، أَمْ إِنْقَاذُ الْأَسِیرِ مِنْ أَیْدِي أَهْلِ الرُّومِ ؟قَالَ الْبَاقِرُ علیه السلام :أَخْبِرْنِي أَنْتَ عَمَّنْ رَأَی رَجُلًا مِنْ خِیَارِ الْمُؤْمِنِینَ یَغْرَقُ، وَ عُصْفُورَةٌ تَغْرَقُ لَا یَقْدِرُ عَلَی تَخْلِیصِهِمَا بِأَیِّهِمَا اشْتَغَلَ فَاتَهُ الْآخَرُ ،أَیُّهُمَا أَفْضَلُ أَنْ یُخَلِّصَهُ ؟قَالَ :الرَّجُلُ مِنْ خِیَارِ الْمُؤْمِنِینَ ،قَالَ علیه السلام :فَبُعْدُ مَا سَأَلْتَ فِي الْفَضْلِ أَكْثَرُ مِنْ بُعْدِ مَا بَیْنَ هَذَیْنِ، إِنَّ ذَاكَ یُوَفِّرُ عَلَیْهِ دِینَهُ وَ جِنَانَ رَبِّهِ ،وَ یُنْقِذُهُ مِنْ نِیرَانِهِ، وَ هَذَا الْمَظْلُومُ إِلَی الْجِنَانِ یَصِیرُ.

بیان

بما هو عادل بحكمه أی بانتقام هو تعالی عادل بسبب الحكم به ،أی لا یجور في الانتقام .و قال في النهایة :و في الحدیث: لله أبوك إذا أضیف الشی‌ء إلی عظیم شریف اكتسی عظما و شرفا كما قیل: بیت اللّٰه ،و ناقة اللّٰه. فإذا وجد من الولد ما یحسن موقعه و یحمد قیل لله أبوك. في معرض المدح و التعجب ،أی أبوك لله خالصا حیث أنجب بك و أتی بمثلك. و قال :و فیه: ما خرمت من صلاة رسول اللّٰه صلی اللّٰه علیه و آله شیئا أی ما تركت، و منه الحدیث: لم أخرم منه حرفا أی لم أدع.

«19»

م، ج: بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام :مَنْ كَانَ هَمُّهُ فِي كَسْرِ النَّوَاصِبِ عَنِ الْمَسَاكِینِ مِنْ شِیعَتِنَا الْمُوَالِینَ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ یَكْسِرُهُمْ عَنْهُمْ ،وَ یَكْشِفُ عَنْ مَخَازِیهِمْ، وَ یُبَیِّنُ عَوْرَاتِهِمْ وَ یُفَخِّمُ أَمْرَ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ جَعَلَ اللَّهُ هِمَّةَ أَمْلَاكِ الْجِنَانِ فِي بِنَاءِ قُصُورِهِ وَ دُورِهِ یَسْتَعْمِلُ بِكُلِّ حَرْفٍ مِنْ حُرُوفِ حُجَجِهِ عَلَی أَعْدَاءِ اللَّهِ أَكْثَرَ مِنْ عَدَدِ أَهْلِ الدُّنْیَا أَمْلَاكاً قُوَّةُ كُلِّ وَاحِدٍ تَفْضُلُ عَنْ حَمْلِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ، فَكَمْ مِنْ بِنَاءٍ وَ كَمْ مِنْ نِعْمَةٍ وَ كَمْ مِنْ قُصُورٍ لَا یَعْرِفُ قَدْرَهَا إِلَّا رَبُّ الْعَالَمِینَ؟.

«20»

م: قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام :قَالَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ علیهما السلام: مَنْ أَعَانَ مُحِبّاً لَنَا عَلَی عَدُوٍّ لَنَا فَقَوَّاهُ وَ شَجَّعَهُ حَتَّی یَخْرُجَ الْحَقُّ الدَّالُّ عَلَی فَضْلِنَا بِأَحْسَنِ صُورَتِهِ، وَ یَخْرُجَ الْبَاطِلُ الَّذِي یَرُومُ بِهِ أَعْدَاؤُنَا و دَفْعَ حَقِّنَا فِي أَقْبَحِ صُورَةٍ، حَتَّی یُنَبِّهَ الْغَافِلِینَ وَ یَسْتَبْصِرَ الْمُتَعَلِّمُونَ وَ یَزْدَادَ فِي بَصَائِرِهِمُ الْعَالِمُونَ ،بَعَثَهُ اللَّهُ تَعَالَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِي أَعْلَی مَنَازِلِ الْجِنَانِ، وَ یَقُولُ :یَا عَبْدِيَ الْكَاسِرَ لِأَعْدَائِي، النَّاصِرَ لِأَوْلِیَائِي، الْمُصَرِّحَ بِتَفْضِیلِ مُحَمَّدٍ خَیْرِ أَنْبِیَائِي، وَ بِتَشْرِیفِ عَلِيٍّ أَفْضَلِ أَوْلِیَائِي، وَ یُنَاوِي مَنْ نَاوَاهُمَا ،وَ یُسَمَّی بِأَسْمَائِهِمَا

دست غاصبی که می‌خواهد او را گمراه کند، به فضل بیان و زبانش بهتر است، یا نجات دادن اسیری از دست رومیان؟

امام باقر علیه السلام فرمود: به من بگو، کسی از خوبان مؤمن در حال غرق شدن است و گنجشکی نیز در حال غرق شدن، به نجات کدامین آن‌ها مشغول شوم، و حال آنکه قدرت نجات هر دو را ندارم، کدامین بهتر است؟ گفت: نجات دادن مرد که از خوبان مؤمنین است، افضل است از نجات گنجشک.

امام فرمود: فضیلت نجات اسیر مومن از دست غاصب با بیان و زبان قابل مقایسه با نجات مومن در حال غرق شدن نیست زیرا با نجات اسیر مومن از دست غاصب او دینش را به دست آورده و سزاوار بهشت می شود و از جهنم نجات می یابد اما این مومن مظلوم در حال غرق شدن به خودی خود به سوی بهشت [در اثر غرق شدن] روانه است.⁽¹⁾

توضیح

خداوند در انتقام گرفتن هم عادل بوده، ستم نمی‌کند. در النهایة آمده است: بعضی اضافه‌ها تشریفیه است، مانند بیت اللّه و ناقة اللّه، به همین جهت وقتی فرزند کار در خور ستایشی انجام دهد، برای مدح و ستایش او گفته می‌شود «للّه ابوک» یعنی آفرین به پدرت که چه قدر خوب مانند تو را به دنیا آورده. و در کتاب النهایه گفته است: «ما خرمتُ من صلاة رسول الله شیئا» به معنای «ما ترکتُ» است یعنی چیزی از نماز رسول خدا صلی الله علیه و آله را ترک نکردم. و از این قبیل است حدیث: «لم اُخرم منه حرفاً» به معنای لم أدع است، یعنی واگذار نکردم.

روایت 19

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: از امام حسن عسکری علیه السلام نقل است: حضرت صادق علیه السلام فرمود: هر که تمام کوشش و تلاشش این باشد که شر مخالفان ما را از سر دوستان ناتوان ما کوتاه کند و ما را در شکست و کشف نقائص و نقاط ضعفشان یاری و حمایت نموده، و مقام پیامبر خدا و اهل بیت پاکش را تجلیل و تعظیم نماید، خداوند نیز به فرشتگان بهشت فرمان دهد که در ساختن قصرها و عمارات ویژه او همت گماشته، و به عدد هر سخنی که با دشمنان خدا احتجاج می‌کند، جمعی از فرشتگان مقتدر و توانا، در بنای قصرهای او کار و فعالیت کنند، و آن قدر برای او عمارت و قصر مهیا شود که مقدار آن را جز خداوند متعال نمی‌داند!.⁽²⁾

روایت 20

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: امام موسی کاظم علیه السلام فرمود: هر کس دوست ما را در برابر دشمن ما کمک کند، پس او را نیرو بخشد و شجاعت دهد تا حقیقتی که نشانگر فضیلت ما است به بهترین صورت جلوه کند و باطلی که دشمنان ما برای دفع حق ما در پی آنند، به زشت ترین صورت نمایانده شود تا غافلان بیدار شوند و متعلمان بصیرت یابند و به بصیرت دانشمندان نیز افزوده شود، خداوند روز قیامت او را در بالاترین منازل بهشت بر می‌انگیزاند. خداوند می‌فرماید: ای بنده شکننده دشمنانم و یاور دوستانم و تصریح کننده به فضائل محمد صلی الله علیه وآله بهترین انبیایم و به شرافت علی افضل دوستانم، که [این بنده] دشمنی کرد با کسی که با آن دو (محمد و علی) دشمنی نمود و نام آن دو و نام جانشینان آن دو را بلند آوازه کرد

وَ أَسْمَاءِ خُلَفَائِهِمَا وَ یُلَقَّبُ بِأَلْقَابِهِمْ ،فَیَقُولُ ذَلِكَ وَ یُبَلِّغُ اللَّهُ جَمِیعَ أَهْلِ الْعَرَصَاتِ فَلَا یَبْقَی كَافِرٌ وَ لَا جَبَّارٌ وَ لَا شَیْطَانٌ إِلَّا صَلَّی عَلَی هَذَا الْكَاسِرِ لِأَعْدَاءِ مُحَمَّدٍ علیه السلام، وَ لَعَنَ الَّذِینَ كَانُوا یُنَاصِبُونَهُ فِ الدُّنْیَا مِنَ النَّوَاصِبِ لِمُحَمَّدٍ وَ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا.

«21»

م،ج: بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ عَلِيُّ بْنُ مُوسَی الرِّضَا علیهما السلام: أَفْضَلُ مَا یُقَدِّمُهُ الْعَالِمُ مِنْ مُحِبِّینَا وَ مَوَالِینَا أَمَامَهُ لِیَوْمِ فَقْرِهِ وَ فَاقَتِهِ وَ ذُلِّهِ وَ مَسْكَنَتِهِ أَنْ یُغِیثَ فِي الدُّنْیَا مِسْكِیناً مِنْ مُحِبِّینَا مِنْ یَدِ نَاصِبٍ عَدُوٍّ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ ،یَقُومُ مِنْ قَبْرِهِ وَ الْمَلَائِكَةُ صُفُوفٌ مِنْ شَفِیرِ قَبْرِهِ ⁽¹⁾إِلَی مَوْضِعِ مَحَلِّهِ مِنْ جِنَانِ اللَّهِ فَیَحْمِلُونَهُ عَلَی أَجْنِحَتِهِمْ، وَ یَقُولُونَ :طُوبَاكَ طُوبَاكَ یَا دَافِعَ الْكِلَابِ عَنِ الْأَبْرَارِ، وَ یَا أَیُّهَا الْمُتَعَصِّبُ لِلْأَئِمَّةِ الْأَخْیَارِ.

«22»

م: قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام :قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَوَادُ علیهما السلام: إِنَّ حُجَجَ اللَّهِ عَلَی دِینِهِ أَعْظَمُ سُلْطَاناً یُسَلِّطُ اللَّهُ بِهَا عَلَی عِبَادِهِ، فَمَنْ وَفَّرَ مِنْهَا حَظَّهُ فَلَا یَرَیَنَّ ⁽²⁾أَنَّ مَنْ مَنَعَهُ ذَاكَ فَقَدْ فَضَّلَهُ عَلَیْهِ وَ لَوْ جَعَلَهُ فِي الذِّرْوَةِ ⁽³⁾الْعُلْیَا مِنَ الشَّرَفِ وَ الْمَالِ وَ الْجَمَالِ فَإِنَّهُ إِنْ رَأَی ذَلِكَ فَقَدْ حَقَّرَ عَظِیمَ نِعَمِ اللَّهِ لَدَیْهِ وَ إِنَّ عَدُوّاً مِنْ أَعْدَائِنَا النَّوَاصِبِ یَدْفَعُهُ بِمَا تَعَلَّمَهُ مِنْ عُلُومِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ لَأَفْضَلُ لَهُ مِنْ كُلِّ مَالٍ لِمَنْ فُضِّلَ عَلَیْهِ وَ لَوْ تَصَدَّقَ بِأَلْفِ ضِعْفِهِ.

«23»

م، ج: وَ بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِي مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ لِبَعْضِ تَلَامِذَتِهِ لَمَّا اجْتَمَعَ قَوْمٌ مِنَ الْمَوَالِي وَ الْمُحِبِّینَ لِآلِ رَسُولِ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله بِحَضْرَتِهِ، وَ قَالُوا :یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّ لَنَا جَاراً مِنَ النُّصَّابِ یُؤْذِینَا وَ یَحْتَجُّ عَلَیْنَا فِي تَفْضِیلِ الْأَوَّلِ وَ الثَّانِي وَ الثَّالِثِ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ،وَ یُورِدُ عَلَیْنَا حُجَجاً لَا نَدْرِي كَیْفَ الْجَوَابُ عَنْهَا وَ الْخُرُوجُ مِنْهَا ،قَالَ: مُرَّ بِهَؤُلَاءِ إِذَا كَانُوا مُجْتَمِعِینَ یَتَكَلَّمُونَ فَتَسَمَّعْ عَلَیْهِمْ ،فَیَسْتَدْعُونَ مِنْكَ الْكَلَامَ فَتَكَلَّمْ ،وَ أَفْحِمْ صَاحِبَهُمْ ،وَ اكْسِرْ غِرَّتَهُ وَ فُلَّ حَدَّهُ، وَ لَا تُبْقِ لَهُ بَاقِیَةً ،فَذَهَبَ الرَّجُلُ وَ حَضَرَ الْمَوْضِعَ وَ حَضَرُوا وَ كَلَّمَ الرَّجُلَ فَأَفْحَمَهُ وَ صَیَّرَهُ لَا یَدْرِي فِي السَّمَاءِ هُوَ أَوْ فِي الْأَرْضِ.

و خود را به لقب آنان ملقب نمود، پس خداوند این را می‌گوید و به تمام اهل محشر می‌رساند و هیچ کافر و ظالم و شیطانی نمی‌ماند مگر بر این شکننده دشمنان محمد صلی الله علیه وآله درود می‌فرستد و آن هایی را که با او در دنیا دشمنی می‌کردند، از دشمنان محمد و علی - صلوات خدا بر آن دو باد - مورد لعنت قرار می‌دهد. ⁽⁴⁾

روایت 21

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: از امام حسن عسکری علیه السلام نقل است که حضرت رضا علیه السلام فرمود: بهترین توشه‌ای که شخص دانشمند دوستدار ما برای روز فقر و نیاز و ذلت خود ذخیره می‌کند، حمایت‌های علمی از دوستان ناتوان ما، و نجات ایشان از چنگال دشمنان خدا و رسول او است. (در این صورت) وقتی از قبر برخیزد، صفوف فرشتگانی را مشاهده کند که از محل قبر تا جایگاهش در بهشت برین صف کشیده‌اند، و او را با بال‌های خود بلند نموده و به عمارت مخصوصش در بهشت حمل کرده و به او می‌گویند: آفرین بر تو! خوش باد تو را، ای کسی که دشمنان خوبان را مقهور ساخته و از ائمه اطهار خود حمایت و طرفداری می‌نمودی!

روایت 22

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام از امام جواد علیه السلام روایت کرده که فرمود: حجت‌های خدا بر دینش، بزرگ‌ترین سلطنت و موهبتی است که خدا آن را بر بندگانش مسلط و بخشش نموده است. هر کس بهره خودش را از حجت‌های خدا زیاد کند، هیچ گاه احساس نمی کند کسی که از این حجت ها بی بهره است بر او فضیلت پیدا کرده است، اگرچه این شخص بی بهره، در بلندترین قله مقام و مال و جمال قرار داشته باشد؛ اما اگر کسی که از آن حجت ها بهره مند است گمان برد که آن شخص صاحب مقام و مال و جمال بر او برتری دارد، بدون شک نعمت بزرگ خداوند را که نزدش می باشد، کوچک شمرده است. این که او شرّ دشمنی از دشمنان ناصبی ما را به واسطه آن علمی که از ما اهل بیت آموخته، دفع کند، بهتر است برای او از همه مالی که به آن شخص برتر از او داده شده است حتی اگر هزار برابر آن را صدقه داده باشد.⁽⁵⁾

روایت 23

اشارة

اشاره

اشاره

اشاره

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: و به اسناد گذشته نقل است: روزی گروهی از محبّین آل محمدصلی الله علیه وآله نزد امام حسن عسکری حاضر شده و گفتند: ای زاده رسول خدا، در همسایگی ما فردی از دشمنان اهل بیت زندگی می‌کند که پیوسته موجب آزار ما شده و در برتری خلفای سه گانه بر امیرالمؤمنین علیه السلام دلائلی ذکر می‌کند که ما در پاسخ آن‌ها می‌مانیم.

امام علیه السلام فرمود: فردی را به سوی شما می‌فرستم تا او را مجاب کرده و دلائلش را باطل نماید، سپس یکی از شاگردانش را مأمور ساخت تا در مجلس بحث آنان با فرد مزبور حاضر شده و به گفتارشان گوش دهد، و هنگامی که او تقاضای سخن نمود، تا حد امکان در بطلان سخن و پوچی اعتقاد آن فرد کوشیده و کاملاً مجابش کند. او نیز از جای برخاسته و به همراه آنان در مجلس بحثشان حاضر گشته و به همان شیوه امام علیه السلام وارد بحث شده و او را به سختی شکست داده و مجاب نمود.

قَالُوا :فَوَقَعَ عَلَیْنَا مِنَ الْفَرَحِ وَ السُّرُورِ مَا لَا یَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَی وَ عَلَی الرَّجُلِ وَ الْمُتَعَصِّبِینَ لَهُ مِنَ الْحُزْنِ وَ الْغَمِّ مِثْلُ مَا لَحِقَنَا مِنَ السُّرُورِ، فَلَمَّا رَجَعْنَا إِلَی الْإِمَامِ قَالَ لَنَا :إِنَّ الَّذِي فِي السَّمَاوَاتِ مِنَ الْفَرَحِ وَ الطَّرَبِ بِكَسْرِ هَذَا الْعَدُوِّ لِلَّهِ كَانَ أَكْثَرَ مِمَّا كَانَ بِحَضْرَتِكُمْ وَ الَّذِي كَانَ بِحَضْرَةِ إِبْلِیسَ وَ عُتَاةِ ⁽¹⁾مَرَدَتِهِ مِنَ الشَّیَاطِینِ مِنَ الْحُزْنِ وَ الْغَمِّ أَشَدُّ مِمَّا كَانَ بِحَضْرَتِهِمْ وَ لَقَدْ صَلَّی عَلَی هَذَا الْكَاسِرِ لَهُ مَلَائِكَةُ السَّمَاءِ وَ الْحُجُبِ وَ الْكُرْسِيِّ ،وَ قَابَلَهَا اللَّهُ بِالْإِجَابَةِ فَأَكْرَمَ إِیَابَهُ وَ عَظَّمَ ثَوَابَهُ، وَ لَقَدْ لَعَنَتْ تِلْكَ الْمَلَائِكَةُ عَدُوَّ اللَّهِ الْمَكْسُورَ وَ قَابَلَهَا اللَّهُ بِالْإِجَابَةِ فَشَدَّدَ حِسَابَهُ وَ أَطَالَ عَذَابَهُ.

بیان

التسمّع: الاستماع. و اكسر غرّته أی غلبته و شوكته .و الفلّ: الكسر .و الحدّ :طرف السیف و غیره ،و من الرجل بأسه ،و شدته أی اكسر حدته و بأسه و لا تبق له باقیة أی حجة باقیة. فأكرم إیابه أی رجوعه إلی اللّٰه عز و جل.

«24»

م: قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ الْعَسْكَرِيُّ علیه السلام إِنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَی عَلِيِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام بِرَجُلٍ یَزْعُمُ أَنَّهُ قَاتِلُ أَبِیهِ فَاعْتَرَفَ فَأَوْجَبَ عَلَیْهِ الْقِصَاصَ، وَ سَأَلَهُ أَنْ یَعْفُوَ عَنْهُ لِیُعْظِمَ اللَّهُ ثَوَابَهُ فَكَأَنَّ نَفْسَهُ لَمْ تَطِبْ بِذَلِكَ، فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام :لِلْمُدَّعِي لِلدَّمِ الْوَلِيِّ الْمُسْتَحِقِّ لِلْقِصَاصِ إِنْ كُنْتَ تَذْكُرُ لِهَذَا الرَّجُلِ عَلَیْكَ فَضْلًا فَهَبْ لَهُ هَذِهِ الْجِنَایَةَ وَ اغْفِرْ لَهُ هَذَا الذَّنْبَ .قَالَ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لَهُ عَلَيَّ حَقٌّ وَ لَكِنْ لَمْ یَبْلُغْ أَنْ أَعْفُوَ عَنْ قَتْلِ وَالِدِي. قَالَ: فَتُرِیدُ مَا ذَا ؟قَالَ :أُرِیدُ الْقَوَدَ ،⁽²⁾فَإِنْ أَرَادَ لِحَقِّهِ عَلَيَّ أَنْ أُصَالِحَهُ عَلَی الدِّیَةِ صَالَحْتُهُ وَ عَفَوْتُ عَنْهُ ،فَقَالَ عَليُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام :فَمَا ذَا حَقُّهُ عَلَیْكَ؟ قَالَ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لَقَّنَنِي تَوْحِیدَ اللَّهِ وَ نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ ،وَ إِمَامَةَ عَليّ وَ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام، فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام :فَهَذَا لَا یَفِي بِدَمِ أَبِیكَ ؟بَلَی وَ اللَّهِ هَذَا یَفِي بِدِمَاءِ أَهْلِ الْأَرْضِ كُلِّهِمْ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ سِوَی الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام إِنْ قُتِلُوا، فَإِنَّهُ لَا یَفِي بِدِمَائِهِمْ شَیْ‌ءٌ أَنْ یُقْنَعَ مِنْهُ بِالدِّیَةِ .

قَالَ :بَلَی ،قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَیْنِ لِلْقَاتِلِ :أَ فَتَجْعَلُ لِی ثَوَابَ تَلْقِینِكَ لَهُ حَتَّی أَبْذُلَ لَكَ الدِّیَةَ فَتَنْجُوَ بِهَا مِنَ الْقَتْلِ؟ قَالَ :یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَنَا مُحْتَاجٌ إِلَیْهَا ،وَ أَنْتَ مُسْتَغْنٍ عَنْهَا فَإِنَّ

از این پیروزی، اصحاب و دوستان اهل بیت به قدری خوشحال شدند که جز خدا نداند، و به همان اندازه، مخالفین و معاندین محزون و شکسته گشتند. وقتی نزد امام بازگشتند فرمود: اهل آسمان به شکست و مغلوب شدن آن دشمن خدا، بیش از شما مسرور شدند، و ابلیس و یاران مستکبرش چندین برابر مخالفین، محزون و مغموم گشتند، و فرشتگان آسمان‌ها و عرش و کرسی برای این شخص غالب، طلب رحمت و مغفرت نموده، و برای آن دشمن مخالف لعن و نفرین کردند، و خداوند همه را مستجاب فرمود.⁽³⁾

توضیح

«التَسَمُّع» به معنای استماع و شنیدن است. «اکسر غُرّته» یعنی غلبه و شوکت او را شکست. «الفل» به معنای شکستن، «الحدّ» اطراف شمشیر و مانند آن را گویند. «من الرجل بأسه و شدته» یعنی حدّ، وقتی به مردی نسبت داده شود، به معنای عظمت و شوکت می آید، یعنی شوکت او را شکست و حجتی برای او باقی نگذاشت، بنابر این معنای حدیث چنین می شود. «فاکرم ایابه» یعنی بازگشت او را به سوی خدای عزوجل گرامی داشت.

روایت 24

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: مردی همراه با یک نفر دیگر که فکر می‌کرد قاتل پدرش است و او اعتراف کرده بود و قصاص بر او واجب شده بود، نزد امام سجاد علیه السلام آمد.

آن قاتل از آن مرد خواست که او را ببخشد تا خدا به او ثواب زیاد دهد، گویا نفسش به آن راضی نشده بود. امام سجاد علیه السلام فرمود: ای کسی که خواهان خون و ولی و مستحق قصاص هستی، اگر تو فکر می کنی که این شخص بر تو فضیلتی دارد، این جنایت را بر او ببخش و این گناهش را بیامرز. گفت: ای پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله، او بر من حقی دارد ولی به اندازه ای نیست که از خون پدرم بگذرم! حضرت فرمود: چه می‌خواهی؟ گفت: می‌خواهم قصاص کنم، اگر بخواهد، با دیه مصالحه می‌کنم و او را می‌بخشم. امام سجاد علیه السلام فرمود: او چه حقی بر تو دارد؟ گفت: ای پسر رسول خدا، او توحید پروردگار و نبوت حضرت محمد رسول خدا صلی الله علیه و آله و امامت علی علیه السلام و ائمه علیهم السلام را به من تلقین نموده و یادم داده است. امام سجاد علیه السلام فرمود: آیا این با خون پدرت برابر نیست؟ چرا! به خدا قسم، این کار با خون تمام اهل زمین از اولین و آخرین جز پیامبران و ائمه علیهم السلام برابری می‌کند، زیرا اگر به دیه راضی شوند خون‌های آنها را هیچ چیزی جبران نمی‌کند، ولی مقتول گفت: بلی.

امام سجاد علیه السلام به قاتل فرمود: آیا ثواب تلقینت را برایم قرار می‌دهی تا دیه را برایت ببخشم و از کشتن نجات پیدا کنی؟ گفت: ای پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله، من نیازمند به آن هستم و تو از آن بی‌نیازی،

ذُنُوبِي عَظِیمَةٌ، وَ ذَنْبِي إِلَی هَذَا الْمَقْتُولِ أَیْضاً بَیْنِي وَ بَیْنَهُ لَا بَیْنِي وَ بَیْنَ وَلِیِّهِ هَذَا، قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: فَتَسْتَسْلِمُ لِلْقَتْلِ أَحَبُّ إِلَیْكَ مِنْ نُزُولِكَ عَنْ هَذَا التَّلْقِینِ؟ قَالَ: بَلَی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ .فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَیْنِ لِوَلِيِّ الْمَقْتُولِ: یَا عَبْدَ اللَّهِ قَابِلْ بَیْنَ ذَنْبِ هَذَا إِلَیْكَ وَ بَیْنَ تَطَوُّلِهِ عَلَیْكَ، قَتَلَ أَبَاكَ حَرَمَهُ لَذَّةَ الدُّنْیَا وَ حَرَمَكَ التَّمَتُّعَ بِهِ فِیهَا ،عَلَی أَنَّكَ إِنْ صَبَرْتَ وَ سَلَّمْتَ فَرَفِیقُكَ أَبُوكَ فِي الْجِنَانِ، وَ لَقَّنَكَ الْإِیمَانَ فَأَوْجَبَ لَكَ بِهِ جَنَّةَ اللَّهِ الدَّائِمَةَ وَ أَنْقَذَكَ مِنْ عَذَابِهِ الدَّائِمِ، فَإِحْسَانُهُ إِلَیْكَ أَضْعَافُ أَضْعَافِ جِنَایَتِهِ عَلَیْهِ ،فَإِمَّا أَنْ تَعْفُوَ عَنْهُ جَزَاءً عَلَی إِحْسَانِهِ إِلَیْكَ لِأُحَدِّثَكُمَا بِحَدِیثٍ مِنْ فَضْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله خَیْرٌ لَكَ مِنَ الدُّنْیَا بِمَا فِیهَا ،وَ إِمَّا أَنْ تَأْبَي أَنْ تَعْفُوَ عَنْهُ حَتَّی أَبْذُلَ لَكَ الدِّیَةَ لِتُصَالِحَهُ عَلَیْهَا ،ثُمَّ أَخْبَرْتُهُ بِالْحَدِیثِ دُونَكَ فَلَمَا یَفُوتُكَ مِنْ ذَلِكَ الْحَدِیثِ خَیْرٌ مِنَ الدُّنْیَا بِمَا فِیهَا لَوِ اعْتَبَرْتَ بِهِ فَقَالَ الْفَتَی :یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَدْ عَفَوْتُ عَنْهُ بِلَا دِیَةٍ وَ لَا شَیْ‌ءٍ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَ لِمَسْأَلَتِكَ فِي أَمْرِهِ ،فَحَدِّثْنَا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ بِالْحَدِیثِ. قَالَ عَلِي،ُّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله لَمَّا بُعِثَ إِلَی النَّاسِ كَافَّةً بِالْحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً إِلَی آخِرِ مَا سَیَأْتِي فِي أَبْوَابِ مُعْجِزَاتِهِ صلی اللّٰه علیه و آله.

«25»

م، ج: بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ علیه السلام أَنَّهُ اتَّصَلَ بِهِ أَنَّ رَجُلًا مِنْ فُقَهَاءِ شِیعَتِهِ كَلَّمَ بَعْضَ النُّصَّابِ فَأَفْحَمَهُ بِحُجَّتِهِ حَتَّی أَبَانَ عَنْ فَضِیحَتِهِ، فَدَخَلَ عَلَی عَليِّ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام وَ فِي صَدْرِ مَجْلِسِهِ دَسْتٌ عَظِیمٌ مَنْصُوبٌ وَ هُوَ قَاعِدٌ خَارِجَ الدَّسْتِ، وَ بِحَضْرَتِهِ خَلْقٌ مِنَ الْعَلَوِیِّینَ وَ بَنِي هَاشِمٍ فَمَا زَالَ یَرْفَعُهُ حَتَّی أَجْلَسَهُ فِي ذَلِكَ الدَّسْتِ وَ أَقْبَلَ عَلَیْهِ فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَی أُولَئِكَ الْأَشْرَافِ :فَأَمَّا الْعَلَوِیَّةُ فَأَجَلُّوهُ عَنِ الْعِتَابِ، وَ أَمَّا الْهَاشِمِیُّونَ فَقَالَ لَهُ شَیْخُهُمْ :یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ هَكَذَا تُؤْثِرُ عَامِّیّاً عَلَی سَادَاتِ بَنِي هَاشِمٍ مِنَ الطَّالِبِیِّینَ وَ الْعَبَّاسِیِّینَ ؟فَقَالَ علیه السلام :إِیَّاكُمْ وَ أَنْ تَكُونُوا مِنَ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْكِتابِ یُدْعَوْنَ إِلی كِتابِ اللَّهِ لِیَحْكُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ. أَ تَرْضَوْنَ بِكِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَكَماً ؟قَالُوا :بَلَی .قَالَ :أَ لَیْسَ اللَّهُ یَقُولُ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قِیلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ إِلَی قَوْلِهِ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ. فَلَمْ یَرْضَ لِلْعَالِمِ الْمُؤْمِنِ إِلَّا أَنْ یُرْفَعَ عَلَی الْمُؤْمِنِ

زیرا گناه من بزرگ است و گناه کشتن نیز بین مقتول و من است و نه بین من و این ولی او. حضرت فرمود: پس برای کشته شدن آماده باش که او محبوب‌تر است نزد تو از پائین آمدن ثواب ابن تلقین، گفت: بلی ای پسر رسول خدا. و سپس امام سجاد علیه السلام به ولی مقتول فرمود: ای بنده خدا، اگر بر گناه این شخص نسبت به شما در وارد کردن سختی در کشتن پدرت که لذت دنیا را بر او حرام کرد و تو را از بهره برداری پدر در لذت دنیا محروم کرد، صبر نمائی و تسلیم شوی، پس پدرت، رفیق تو در بهشت می‌باشد. این شخص به تو ایمان را تلقین نموده و بهشت جاویدان را برای تو واجب ساخته و تو را از عذاب همیشگی خدا نجات داده، پس احسان او به سوی تو، چندین برابر جنایت او بر پدرت است. پس اگر به خاطر احسانش به تو او را ببخشی، برای شما حدیث فضیلت رسول خدا صلی الله علیه و آله را نقل می‌کنم که از دنیا و آنچه در آن است بهتر باشد. اگر از بخشیدن او سرباز زنی تا به تو دیه پردازد و مصالحه نمائی سپس حدیث دیگری که فضیلت پایین تری برای شما را برمی شمارد روایت می‌کنم که نسبت به آن حدیث، بهتر از دنیا و آنچه در آن است را از دست می‌دهی، اگر پند گیری.

جوان گفت: ای پسر رسول خدا! من او را بدون پرداخت دیه و فقط برای رضای خدا و درخواست شما در این کار بخشیدم.

وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله به سوی تمام مردم به حق به عنوان بشارت‌دهنده و بیم‌دهنده فرستاده شد... تا آخر حدیث که در باب معجزات آن حضرت خواهد آمد. ⁽¹⁾

روایت 25

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام گوید: خبر به امام هادی علیه السلام رسید که یکی از فقهای شیعه در بحث با فردی ناصبی، او را با حجت خود مجاب ساخته، به طوری که رسوایی او را آشکار نموده است. پس روزی آن فقیه شیعی بر حضرت هادی علیه السلام وارد شد و در آن مجلس تشکی بزرگ پهن شده بود و او خارج از آن نشست، و نزد آن حضرت مردمی بسیار از جماعت علویان و بنی‌هاشم گرد آمده بودند. امام علیه السلام آن فقیه شیعی را پیوسته دعوت به بالا رفتن نمود تا این که بر روی آن تشک بزرگ نشانده و رو به جانب او کرد. این عمل بر اشراف حاضر در مجلس گران آمد، علویان هیچ نگفتند ولی شیخ هاشمیان رو به حضرت کرده و گفت: ای زاده رسول خدا صلی الله علیه و آله، این گونه فردی عامی را بر سادات بنی هاشم از اولاد ابوطالب و هاشم ترجیح می‌دهی؟!

حضرت فرمود: مبادا مشمول افرادی شوید که خداوند درباره ایشان فرموده: «أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یُدْعَوْنَ إِلی کِتابِ اللَّهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ»،⁽²⁾{آیا داستان کسانی را که بهره‌ای از کتاب [تورات] یافته‌اند ندانسته‌ای که [چون] به سوی کتاب خدا فراخوانده می‌شوند تا میانشان حکم کند، آنگه گروهی از آنان به حال اعراض، روی برمی‌تابند؟}آیا به حکم قرآن تن می‌دهید؟ گفتند: آری.

فرمود: مگر خداوند نمی‌فرماید: «یا أَیّهَا الّذینَ آمَنُوا إِذا قیلَ لَکُمْ تَفَسّحُوا فِی الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللّهُ لَکُمْ وَ إِذا قیلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا یَرْفَعِ اللّهُ الّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبیرٌ»،⁽³⁾{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چون به شما گفته شود: «در مجالس جای باز کنید»، پس جای باز کنید تا خدا برای شما گشایش حاصل کند، و چون گفته شود: «برخیزید»، پس برخیزید. تا خدا [رتبه] کسانی از شما را که گرویده و کسانی را که دانشمندند [بر حسب] درجات بلند گرداند، و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است.}و برای دانشمند مؤمن، جز ترفیع بر مؤمن غیر عالم رضایت نداده،

غَیْرِ الْعَالِمِ كَمَا لَمْ یَرْضَ لِلْمُؤْمِنِ إِلَّا أَنْ یُرْفَعَ عَلَی مَنْ لَیْسَ بِمُؤْمِنٍ أَخْبِرُونِي عَنْهُ؟ قَالَ :یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ. أَ وَ قَالَ :یَرْفَعُ اللَّهُ الَّذِینَ أُوتُوا شَرَفَ النَّسَبِ دَرَجَاتٍ؟ أَ وَ لَیْسَ قَالَ اللَّهُ: هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ؟ فَكَیْفَ تُنْكِرُونَ رَفْعِي لِهَذَا لَمَّا رَفَعَهُ اللَّهُ إِنَّ كَسْرَ هَذَا لِفُلَانٍ النَّاصِبِ بِحُجَجِ اللَّهِ الَّتِي عَلَّمَهُ إِیَّاهَا لَأَفْضَلُ لَهُ مِنْ كُلِّ شَرَفٍ فِي النَّسَبِ.

فَقَالَ الْعَبَّاسِيُّ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَدْ شَرَّفْتَ عَلَیْنَا وَ قَصَّرْتَنَا عَمَّنْ لَیْسَ لَهُ نَسَبٌ كَنَسَبِنَا ،وَ مَا زَالَ مُنْذُ أَوَّلِ الْإِسْلَامِ یُقَدَّمُ الْأَفْضَلُ فِي الشَّرَفِ عَلَی مَنْ دُونَهُ فِیهِ .فَقَالَ علیه السلام :سُبْحَانَ اللَّهِ أَ لَیْسَ الْعَبَّاسُ بَایَعَ لِأَبِي بَكْرٍ وَ هُوَ تَیْمِيٌّ وَ الْعَبَّاسُ هَاشِميٌّ؟ أَ وَ لَیْسَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ كَانَ یَخْدُمُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ وَ هُوَ هَاشِمِيٌّ أَبُو الْخُلَفَاءِ وَ عُمَرُ عَدَوِيٌّ ؟وَ مَا بَالُ عُمَرَ أَدْخَلَ الْبُعَدَاءَ مِنْ قُرَیْشٍ فِي الشُّورَی وَ لَمْ یُدْخِلِ الْعَبَّاسَ ؟فَإِنْ كَانَ رَفْعُنَا لِمَنْ لَیْسَ بِهَاشِمِيٍّ عَلَی هَاشِمِيٍّ مُنْكَراً فَأَنْكِرُوا عَلَی الْعَبَّاسِ بَیْعَتَهُ لِأَبِي بَكْرٍ، وَ عَلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ خِدْمَتَهُ لِعُمَرَ بَعْدَ بَیْعَتِهِ ،فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ جَائِزاً فَهَذَا جَائِزٌ فَكَأَنَّمَا أُلْقِمَ الْهَاشِمِيُّ حَجَراً ⁽¹⁾.

بیان

قال الفیروزآباديّ: الدست من الثیاب و الورق ،و صدر البیت ،معربات.

قوله علیه السلام :لما رفعه اللّٰه بالتخفیف و التشدید.

«26»

لی: جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ، عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنِ الْمُعَلَّي بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِيِّ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ،عَنْ عُمَرَ بْنِ زِیَادٍ، عَنْ مُدْرِكِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: إِذَا كَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ جَمَعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ النَّاسَ فِي صَعِیدٍ وَاحِدٍ، وَ وُضِعَتِ الْمَوَازِینُ فَتُوزَنُ دِمَاءُ الشُّهَدَاءِ مَعَ مِدَادِ الْعُلَمَاءِ ،فَیَرْجَحُ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ عَلَی دِمَاءِ الشُّهَدَاءِ.

لی: و أنشدنا الشیخ الفقیه أبو جعفر لبعضهم:

العالم العاقل ابن نفسه *** أغناه جنس علمه عن جنسه

كم بین من تكرمه لغیره *** و بین من تكرمه لنفسه

همچنان که برای مؤمن، جز ترفیع بر غیر مؤمن رضایت نداده، به من بگویید بدانم که آیا خداوند فرموده: «یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ» یا این که فرموده: خدا کسانی از شما را که دارای شرف نسب هستند به پایه‌های بالا برد؟! مگر خداوند خود نفرموده: «هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ»،⁽²⁾{«آیا کسانی که می‌دانند و کسانی که نمی‌دانند یکسانند؟»}پس چگونه منکر این ترفیع من نسبت به این مرد که خدا او را بالا برده، می شوید؟ به تحقیق شکست آن فلان فرد ناصبی با دلائل الهی که خداوند فقط به او تعلیم داده، از هر شرفی در نسب بالاتر است.

عباسی گفت: ای زاده رسول خدا صلی الله علیه و آله، شما کسی را بر ما شرافت دادی که در نسب؛ در پایه و مکان ما نیست، حال اینکه تفضیل شرف نسبی، از آغاز اسلام تاکنون پیوسته متداول بوده است.

حضرت فرمود: سبحان الله! مگر عباس با ابوبکر بیعت نکرد، در حالی که او «تیمی» بود و عباس «هاشمی»؟ مگر عبدالله بن عباس گماشته عمر بن خطاب نشد با این که او هاشمی و پدر خلفای عباسی بود و عمر از قبیله عدی؟ و چرا عمر افراد دور از قریش را در شورای خلافت داخل کرد ولی از عباس صرف نظر نمود؟ اگر عمل ما مبنی بر ترفیع غیر هاشمی بر هاشمی منکر و غریب بوده، پس شما باید منکر عمل عباس در بیعت ابوبکر شده و بر عبدالله بن عباس در خدمت به عمر پس از بیعت با او خرده گیرید. اگر آن جایز بوده پس این هم جایز است، - این فرمایشاتی که بر زبان آن حضرت جاری شد - مانند این بود که سنگ در گلوی هاشمی فرو رفته باشد!!. ⁽³⁾

توضیح

فیروزآبادی گوید: (الدست) کلمه معرب است به معنای صدر مجلس، «الدست الثیاب» «والدست الورق» هم گفته می شود. (لما رفعه الله) با تشدید و بدون تشدید خوانده می شود.

روایت 26

امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: روز قیامت خدای عزوجل مردم را در یک سرزمین جمع کند و موازین نهاده شود و خون شهداء را با مداد علماء بسنجند و مداد علماء بر خون شهداء بچربد.⁽⁴⁾

امالی صدوق: شیخ ما ابوجعفر صدوق این شعرها را برای ما خواند که شاعری به نظم آورده است:

دانای خردمند به خود موجود است

از علم ز جنسیت خود مستغنی است

آن را که به دیگری گرامی داری

از آن که به خود، تا به چه اندازه فرق است

«27»

لی: عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ: عَنِ الْأَسَدِيِّ ،عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِيِّ ،عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَادي، عَنْ آبَائِهِ ،عَنْ عَلِيٍّ علیه السلام قَالَ: لَمَّا كَلَّمَ اللَّهُ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ علیهما السلام قَالَ مُوسَی :إِلَهِي مَا جَزَاءُ مَنْ دَعَا نَفْساً كَافِرَةً إِلَی الْإِسْلَامِ ؟قَالَ: یَا مُوسَی آذَنُ لَهُ فِي الشَّفَاعَةِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ لِمَنْ یُرِیدُ.

أقول: سیجی‌ء الخبر بتمامه.

«28»

فس:حَدَّثَنَا أَبُو الْقَاسِمِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّاسٍ ،عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی، عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِيِّ ،عَنْ عُمَرَ بْنِ رُشَیْدٍ ،عَنْ دَاوُدَ بْنِ كَثِیرٍ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ :قُلْ لِلَّذِینَ آمَنُوا یَغْفِرُوا لِلَّذِینَ لا یَرْجُونَ أَیَّامَ اللَّهِ ،قَالَ :قُلْ لِلَّذِینَ مَنَنَّا عَلَیْهِمْ بِمَعْرِفَتِنَا أَنْ یُعَرِّفُوا الَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ فَإِذَا عَرَّفُوهُمْ فَقَدْ غَفَرُوا لَهُمْ.

«29»

ب: هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ ،عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ: ثَلَاثَةٌ یَشْفَعُونَ إِلَی اللَّهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَیُشَفِّعُهُمُ: الْأَنْبِیَاءُ ،ثُمَّ الْعُلَمَاءُ، ثُمَّ الشُّهَدَاءُ.

بیان

فیشفّعهم علی صیغة التفعیل، أی یقبل شفاعتهم.

«30»

ل: أَبِي، عَنْ عَلِيٍّ ،عَنْ أَبِیهِ، عَنِ ابْنِ مَرَّارٍ، عَنْ یُونُسَ ،یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: كَانَ فِیمَا أَوْصَي بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله عَلِیّاً: یَا عَلِيُّ ثَلَاثٌ مِنْ حَقَائِقِ الْإِیمَانِ: الْإِنْفَاقُ مِنَ الْإِقْتَارِ ،وَ إِنْصَافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِكَ، وَ بَذْلُ الْعِلْمِ لِلْمُتَعَلِّمِ.

بیان

الإقتار التضیق في المعاش.

«31»

ل: ابْنُ مَسْرُورٍ، عَنِ ابْنِ عَامِرٍ، عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اللَّهِ ،عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنِ ابْنِ صُهَیْبٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: لَا یَجْمَعُ اللَّهُ لِمُنَافِقٍ وَ لَا فَاسِقٍ حُسْنَ السَّمْتِ وَ الْفِقْهَ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ أَبَداً.

«32»

ن:بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا ،عَنْ آبَائِهِ ،عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ: مَنْ حَسُنَ فِقْهُهُ فَلَهُ حَسَنَةٌ.

بیان

لعلّ المراد :أن حصول الحسنة مشروط بحسن الفقه ،أو أن حسن الفقه في كلّ مسألة یوجب حسنةً كاملةٌ.

روایت 27

امالی صدوق: عبدالعظیم حسنی از امام هادی از پدرانش از حضرت علی علیه السلام روایت کرده که وقتی خدا با موسی سخن گفت، موسی گفت: معبودا! پاداش کسی که کافری را به اسلام دعوت کند چیست؟ خدا فرمود: ای موسی! روز قیامت برای هر که خواهد، به او اجازه شفاعت دهم.⁽¹⁾

مؤلف

تمام حدیث خواهد آمد.

روایت 28

تفسیر القمی: عبدالعظیم با سند خودش از امام صادق علیه السلام روایت کرده که در تفسیر آیه: «قُلْ لِلَّذِینَ آمَنُوا یَغْفِرُوا لِلَّذِینَ لا یَرْجُونَ أَیَّامَ اللَّهِ»،{ به کسانی که ایمان آورده‌اند بگو تا از کسانی که به روزهای [پیروزیِ] خدا امید ندارند درگذرند.}⁽²⁾، فرمود: برای آنان که به معرفت ما به ایشان منت گذارده‌ایم، این که بشناساند آن‌هایی را که نمی‌دانند، وقتی به آنان شناساند، به تحقیق آن‌ها بخشیده شده است.⁽³⁾

روایت 29

قرب الاسناد: ابن صدقه از امام صادق علیه السلام از پدرانش روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: شفاعت‌کنندگان به سوی خدا در روز قیامت که شفاعت‌شان قبول می‌شود، سه کس است: 1. پیامبران 2. علماء 3. شهداء.⁽⁴⁾

توضیح

«فیشفعهم» صیغه فعل مضارع باب تفعیل، یعنی خداوند شفاعت آنان را قبول می کند.

روایت 30

الخصال: ای علی! سه کار از حقیقت ایمان است: بخشش در تنگی معیشت، حق دادن به مردم درباره خود، و یاد دادن علم به شاگرد.

بیان: «الاقتار» دست تنگی در امر معاش و زندگی است. ⁽⁵⁾

روایت 31

الخصال: سه خصلت را خدای عزوجل در منافق و فاسق جمع نکند. عباد بن صهیب گوید، از امام ششم شنیدم می‌فرمود: خداوند برای منافق و فاسق، نیک منظری و مسئله دانی و خوش خلقی را هرگز جمع نکند. ⁽⁶⁾

روایت 32

عیون اخبار الرضا علیه السلام: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: کسی که مسئله خود را نیکو کند، او را حسنه باشد.⁽⁷⁾

توضیح

مراد این است که به دست آمدن حسنه، مشروط به نیکو کردن آگاهی دینی است؛ یا این که نیکو کردن آگاهی دینی در هر مسئله، باعث حسنه کامل می‌شود.

«33»

ما: الْمُفِیدُ ،عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ ،عَنْ أَبِیهِ، عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی ،عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ :مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ ... فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیاها فَكَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً .قَالَ: مَنْ أَخْرَجَهَا مِنْ ضَلَالٍ إِلَی هُدًی فَقَدْ أَحْیَاهَا ،وَ مَنْ أَخْرَجَهَا مِنْ هُدًی إِلَی ضَلَالٍ فَقَدْ وَ اللَّهِ أَمَاتَهَا.

«34»

ما: بِإِسْنَادِ أَخِي دِعْبِلٍ، عَنِ الرِّضَا، عَنْ آبَائِهِ ،عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: فَقِیهٌ وَاحِدٌ أَشَدُّ عَلَی إِبْلِیسَ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ.

«35»

ما: بِإِسْنَادِ الْمُجَاشِعِيِّ: عَنِ الصَّادِقِ، عَنْ آبَائِهِ ،عَنْ عَلِيٍّ علیه السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: إِذَا كَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ وُزِنَ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ بِدِمَاءِ الشُّهَدَاءِ فَیَرْجَحُ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ عَلَی دِمَاءِ الشُّهَدَاءِ.

«36»

ع: الْعَطَّارُ ،عَنْ أَبِیهِ، عَنِ ابْنِ عِیسَی ،عَنْ یُونُسَ ،عَمَّنْ ذَكَرَهُ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا كَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْعَالِمَ وَ الْعَابِدَ فَإِذَا وَقَفَا بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قِیلَ لِلْعَابِدِ انْطَلِقْ إِلَی الْجَنَّةِ ،وَ قِیلَ لِلْعَالِمِ :قِفْ تَشْفَعْ لِلنَّاسِ بِحُسْنِ تَأْدِیبِكَ لَهُمْ.

یر: الیقطینيّ، عن یونس، عمّن رواه مثله.

«37»

ع: أَبُو الْحَسَنِ طَاهِرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ یُونُسَ الْفَقِیهُ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ الْهَرَوِيِّ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ تَمِیمٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدَةَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمِیدَةَ الرَّازِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی ،عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَزِیدَ ،عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ ⁽¹⁾قَالَ :سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله یَقُولُ :إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَجْمَعُ الْعُلَمَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ یَقُولُ لَهُمْ: لَمْ أَضَعْ نُورِي وَ حِكْمَتِي فِي صُدُورِكُمْ إِلَّا وَ أَنَا أُرِیدُ بِكُمْ خَیْرَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ اذْهَبُوا فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ عَلَی مَا كَانَ مِنْكُمْ.

«38»

مع:الْهَمْدَانِيُّ، عَنْ عَلِيّ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ یَحْیَی بْنِ عِمْرَانَ ،عَنْ یُونُسَ ،عَنْ سَعْدَانَ، عَنْ أَبِي بَصِیرٍ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الم هُوَ حَرْفٌ مِنْ حُرُوفِ اسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ الْمُقَطَّعِ

روایت 33

امالی شیخ طوسی: سماعه گوید: خدمت امام صادق علیه السلام عرض کردم: خداوند آیه «مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ فَکَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً»،⁽²⁾{هر کس کسی را - جز به قصاص قتل، یا [به کیفر] فسادی در زمین - بکشد، چنان است که گویی همه مردم را کشته باشد.} نازل فرمود، [به چه معنی است؟] فرمود: کسی که شخصی را از گمراهی به سوی هدایت بیرون آورد، به تحقیق آن نفس را زنده کرده است و کسی که نفس را از هدایت به سوی گمراهی بیرون برد، قسم به خدا آن را میرانده است.⁽³⁾

روایت 34

امالی شیخ طوسی: برادر دعبل از امام رضا از حضرت امیرالمؤمنین روایت کرده که فرمود: یک فقیه بر شیطان سخت‌تر از هزار عابد است.⁽⁴⁾

روایت 35

امالی شیخ طوسی: مشاجعی از امام رضا از حضرت صادق از پدرانش علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: روز قیامت مداد علماء با خون شهدا سنجیده می‌شود، مداد علماء بر خون شهدا سنگینی می‌کند.⁽⁵⁾

روایت 36

علل الشرائع: احمد بن محمّد، از پدرش، از احمد بن محمّد بن عیسی، از یونس بن عبدالرحمن، از کسی که ذکرش نموده، از حضرت ابی عبدالله علیه السلام که حضرت فرمودند: روز قیامت خداوند عزوجل، عالم و عابد را معبوث نموده و هر دو در مقابل حق می‌ایستند. به عابد گفته می‌شود: به بهشت برو و به عالم فرمان داده می‌شود: به بهشت برو. و به عالم فرمان داده می‌شود: بایست و به واسطه حسن تأدیب و تربیتی که مردم را نمودی، آن‌ها را شفاعت کن.⁽⁶⁾

بصائر الدرجات: یقطینی از یونس، مثل آن را روایت کرده است. ⁽⁷⁾

روایت 37

علل الشرائع: ابو الحسن طاهر بن یونس فقیه از محمّد بن عثمان هروی از ابو حامد احمد بن تمیم از محمّد بن عبیده از محمّد بن حمیده رازی از محمّد بن عیسی، از عبدالله بن زید، از ابی الدرداء نقل کرده که وی گفت: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمودند: خداوند عزوجل روز قیامت علماء را جمع نموده و به ایشان می‌فرماید: نور و حکمت خود را در سینه‌های شما قرار ندادم مگر آن که خیر دنیا و آخرت را از آن قصد نمودم، بروید، تمام شما را آمرزیدم. ⁽⁸⁾

روایت 38

معانی الاخبار: ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «الم»، یک حرف از بعض حروف اسم اعظم خدا است که هر جزئی از آن

فِي الْقُرْآنِ ،الَّذِي یُؤَلِّفُهُ النَّبِيُّ صلی اللّٰه علیه و آله ،أَوِ الْإِمَامُ فَإِذَا دَعَا بِهِ أُجِیبَ، ذلِكَ الْكِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِین.َ قَالَ :بَیَانٌ لِشِیعَتِنَا ،الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ .قَالَ: مِمَّا عَلَّمْنَاهُمْ یَبُثُّونَ ،وَ مِمَّا عَلَّمْنَاهُمْ مِنَ الْقُرْآنِ یَتْلُونَ.

«39»

ل:الْأَرْبَعِمِائَةِ :قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :عَلِّمُوا صِبْیَانَكُمْ مَا یَنْفَعُهُمُ اللَّهُ بِهِ لَا یَغْلِبُ عَلَیْهِمُ الْمُرْجِئَةُ بِرَأْیِهَا.

«40»

یر: أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ ،عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عَاصِمٍ ،عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ سَالِمٍ ،عَنْ جَابِرٍ ،عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: إِنَّ مُعَلِّمَ الْخَیْرِ یَسْتَغْفِرُ لَهُ دَوَابُّ الْأَرْضِ وَ حِیتَانُ الْبَحْرِ ،وَ كُلُّ ذِي رُوحٍ فِي الْهَوَاءِ ،وَ جَمِیعُ أَهْلِ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ، وَ إِنَّ الْعَالِمَ وَ الْمُتَعَلِّمَ فِی الْأَجْرِ سَوَاءٌ ،یَأْتِیَانِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ كَفَرَسَيْ رِهَانٍ یَزْدَحِمَانِ.

بیان

أی كفرسي رهان یتسابق علیهما ،یزحم كل منهما صاحبه أی یجي‌ء بجنبه و یضیق علیه.

«41»

یر: ابْنُ هَاشِمٍ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَیْفٍ ،عَنْ أَبِیهِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ ،عَنْ جَابِرٍ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مُعَلِّمُ الْخَیْرِ تَسْتَغْفِرُ لَهُ دَوَابُّ الْأَرْضِ، وَ حِیتَانُ الْبَحْرِ وَ كُلُّ صَغِیرَةٍ وَ كَبِیرَةٍ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَ سَمَائِهِ.

ثو:أبي، عن سعد ،عن ابن عیسی و ابن هاشم، عن الحسین بن سیف مثله.

«42»

یر: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ، عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :الْمُؤْمِنُ الْعَالِمُ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ الْغَازِي فِي سَبِیلِ اللَّهِ وَ إِذَا مَاتَ ثُلِمَ فِي الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا یَسُدُّهَا شَیْ‌ءٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

بیان

الثلمة بالضمّ فرجة المكسور و المهدوم.

«43»

یر: أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ ،عَنْ أَبِي حَمْزَةَ ،عَنْ أَبِي بَصِیرٍ قَالَ :سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: مَنْ عَلَّمَ خَیْراً فَلَهُ بِمِثْلِ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهِ .قُلْتُ: فَإِنْ عَلَّمَهُ غَیْرَهُ یَجْرِي ذَلِكَ لَهُ؟ قَالَ :إِنْ عَلَّمَهُ النَّاسَ كُلَّهُمْ جَرَی لَهُ. قُلْتُ :فَإِنْ مَاتَ؟ قَالَ: وَ إِنْ مَاتَ.

یر: أحمد ،عن محمّد البرقي، عن ابن أبي عمیر ،عن عليّ بن یقطین ،عن أبي بصیر، عن أبي عبد اللّٰه علیه السلام مثله.

در جایی از قرآن مجید آمده است، و پیامبر و امام معصوم که به مکان آن‌ها آگاهی دارند، هرگاه خواسته باشند خدا را به نام اعظمش بخوانند، آن حروف تقطیع شده را با هم تلفیق کرده و دعا می‌کنند، خدا نیز اجابت می‌فرماید. «ذلِک الْکِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ»،⁽¹⁾{ این است کتابی که در [حقانیت] آن هیچ تردیدی نیست؛ [و] مایه هدایت تقواپیشگان است.}، فرمود: یعنی برای پیروان ما روشنگر است، «الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ»،⁽²⁾{آنان که به غیب ایمان می‌آورند، و نماز را بر پا می‌دارند، و از آنچه به ایشان روزی داده‌ایم انفاق می‌کنند}، از آنچه به آنان می‌آموزیم آگاهی پیدا می‌کنند و همان مقدار از قرآن را که به آن‌ها آموخته‌ایم، خود می‌خوانند، و به دیگران یاد می‌دهند. ⁽³⁾

روایت 39

الخصال: به کودکانتان چیزی بیاموزید که خدا به وسیله آن به آنها سود دهد، نکند که مرجئه عقاید خود را بدان‌ها تحمیل کنند. ⁽⁴⁾

روایت 40

بصائر الدرجات: جابر از امام باقر علیه السلام روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: برای معلم کار خیر، چهار پایان زمین و ماهیان دریا و تمام جانداران هوا و تمام اهل آسمان و زمین استغفار می‌کنند. همانا دانشمندان و دانشجویان، روز قیامت در پاداش برابرند و مانند دو اسب مسابقه، بر همدیگر سبقت می‌گیرند.

توضیح

یعنی مانند دو اسب مسابقه از همدیگر سبقت می گیرند و هریک مزاحم دیگری می شوند، یعنی نزد اسبی که در کنارش است می آید و با همدیگر صحنه را ترک می کنند.⁽⁵⁾

روایت 41

بصائر الدرجات: جابر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: چهار پایان زمین و ماهیان دریا و هر کوچک و بزرگ در زمین و آسمان خدا، برای معلم کار خیر استغفار می‌کنند.

ثواب الأعمال: حسین بن سیف مثل آن را روایت کرده است.

روایت 42

بصائر الدرجات: ابن اسباط از امام صادق علیه السلام روایت کرده که امیرالمؤمنین فرمود: پاداش، مؤمن دانشمند از روزه‌دار، نمازگزار و جهادگر در راه خدا بزرگ‌تر است؛ وقتی مؤمن دانشمند بمیرد، در اسلام رخنه‌ای پیدا می‌شود که تا روز قیامت چیزی او را جبران نمی‌کند.⁽⁶⁾

توضیح

«الثلمه» شکاف چیزی شکسته و خراب شده را گویند.

روایت 43

بصائر الدرجات: ابوحمزه از ابوبصیر روایت کرده که شنیدم امام صادق علیه السلام می‌فرمود: کسی که کار خیری را یاد کرد، پاداشش مانند کسی است که به آن عمل نماید. عرض کردم: اگر به کسی دیگر آن را آموزش دهد، این مقدار ثواب می‌برد؟ فرمود: اگر به تمام مردم آن را یاد دهد، چنان ثوابی می‌برد. گفتم: اگر بمیرد؟ فرمود: گر چه بمیرد!⁽⁷⁾

بصائر الدرجات: ابوبصیر از امام صادق علیه السلام مثل آن را روایت کرده است.⁽⁸⁾

بیان

قوله: فإن علمه غیره أی المتعلم و یحتمل المعلم أیضا.

«44»

یر: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ الْحَارِثِيِ ،عَنْ أَبِیهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله :یَجِی‌ءُ الرَّجُلُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ لَهُ مِنَ الْحَسَنَاتِ كَالسَّحَابِ الرُّكَامِ أَوْ كَالْجِبَالِ الرَّوَاسِي فَیَقُولُ: یَا رَبِّ أَنَّي لِی هَذَا وَ لَمْ أَعْمَلْهَا؟ فَیَقُولُ :هَذَا عِلْمُكَ الَّذِي عَلَّمْتَهُ النَّاسَ یَعْمَلُ بِهِ مَنْ بَعْدَكَ.

بیان

الركام بالضمّ: الضخم المتراكم بعضه فوق بعض.

«45»

یر: ابْنُ یَزِیدَ وَ ابْنُ هَاشِمٍ مَعاً ،عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَیْرٍ ،عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ ،عَنِ الثُّمَالِيِّ ،عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: عَالِمٌ یُنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ سَبْعِینَ أَلْفَ عَابِدٍ.

«46»

یر: أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ ،عَنِ الْأَهْوَازِيِّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی ،عَنِ الْقَدَّاحِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ،عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله :فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَی الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَی سَائِرِ النُّجُومِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ.

«47»

یر: بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: فَضْلُ الْعِلْمِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ فَضْلِ الْعِبَادَةِ.

«48»

یر: مُحَمَّدُ بْنُ حَسَّانَ ،⁽¹⁾عَنْ أَبِي طَاهِرٍ أَحْمَدَ بْنِ عِیسَی ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَبَدٍ، عَنِ الدَّوَاوَنْدِيّ، ⁽²⁾عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: یَأْتِي صَاحِبُ الْعِلْمِ قُدَّامَ الْعَابِدِ بِرَبْوَةٍ مَسِیرَةَ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ.

بیان

الربوة مثلّثةً: ما ارتفع من الأرض، و لعلّ المراد أنّه یأتي إلی مكان مرتفع هو محلّ استقرارهم و موضع شرفهم قبل العابد بخمسمائة عام ،أو ارتفاع الربوة

توضیح

«فان علّمه غیره» دو معنا دارد: مقصود متعلم باشد، یعنی دانشجو چنین پاداشی دارد و احتمال دارد، مراد معلم باشد. یعنی آموزگار چنین پاداشی دارد.

روایت 44

بصائر الدرجات: حماد حارثی از امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: مردی روز قیامت می‌آید در حال که مانند ابر متراکم یا کوه‌های محکم و استوار حسنات دارد. می‌گوید: خدایا این‌ها برایم از کجا آمد، من که برای آن ها عملی نکرده‌ام. خداوند می‌فرماید: این دانش تو است که به مردم آموزش داده‌ای که بعد از تو به آن عمل کردند.⁽³⁾

توضیح

«الرکام» چیزی ضخیم و متراکم را گویند که روی هم انباشته باشد.

روایت 45

بصائر الدرجات: ابوحمزه ثمالی از امام باقر علیه السلام روایت کرده که فرمود: دانشمندی که از دانشش بهره برد، بهتر است از عبادت هزار عابد.⁽⁴⁾

روایت 46

بصائر الدرجات: قداح از امام صادق علیه السلام از پدرانش روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: برتری دانشمند بر عابد، مانند ماه شب چهارده بر سایر ستارگان است. ⁽⁵⁾

روایت 47

بصائر الدرجات: از معصوم روایت شده که فرمود: فضیلت دانش نزد من از فضیلت عبادت دوست داشتنی‌تر می‌باشد.⁽⁶⁾

روایت 48

بصائر الدرجات: امام صادق علیه السلام فرمود: عالم در جایگاه شرف و مقام خود، پانصد سال قبل از عابد وارد می‌گردد و نیز می‌توان گفت: بلندی جایگاه عالم نسبت به عابد، به اندازه پانصد سال راه می‌باشد. ⁽⁷⁾

توضیح

«الربوة» بلندی زمین را گویند، شاید مقصود این باشد که شخص عالم در جایگاه بلندی که محل استقرار و جایگاه شرافت آنان است، 500 سال قبل از عابد قرار می گیرد.

یا مراد طول

خمسمائة عام، أو أنهما یسیران في المحشر و العالم قدام العابد مرتفعا علیه قدر خمس مائة عام.

«49»

یر: عُمَرُ بْنُ مُوسَی، عَنْ هَارُونَ ،عَنِ ابْنِ زِیَادٍ ،عَنِ الصَّادِقِ، عَنْ أَبِیهِ علیه السلام أَنَّ النَّبِيَّ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ: إِنَّ فَضْلَ الْعَالِمِ عَلَی الْعَابِدِ كَفَضْلِ الشَّمْسِ عَلَی الْكَوَاكِبِ وَ فَضْلَ الْعَابِدِ عَلَی غَیْرِ الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَی الْكَوَاكِبِ.

«50»

یر: ابْنُ عِیسَی ،عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ عَمَّنْ ذَكَرَهُ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: عَالِمٌ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ وَ مِنْ أَلْفِ زَاهِدٍ.

وَ قَالَ علیه السلام :عَالِمٌ یُنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ سَبْعِینَ أَلْفَ عَابِدٍ.

ثو: ابن الولید ،عن الصفّار، عن ابن عیسی مثله.

«51»

یر: ابْنُ عِیسَی، عَنِ الْبَزَنْطِيِّ عَمَّنْ ذَكَرَهُ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: رَكْعَةٌ یُصَلِّیهَا الْفَقِیهُ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِینَ أَلْفَ رَكْعَةٍ یُصَلِّیهَا الْعَابِدُ.

«52»

ثو: الْعَطَّارُ، عَنْ أَبِیهِ ،عَنِ ابْنِ عِیسَی ،عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ عَمَّنْ رَوَاهُ ،عَنْ أَبَانٍ ،عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ قَالَ :قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :لَا یَتَكَلَّمُ الرَّجُلُ بِكَلِمَةِ حَقٍّ یُؤْخَذُ بِهَا إِلَّا كَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ أَخَذَ بِهَا ،وَ لَا یَتَكَلَّمُ بِكَلِمَةِ ضَلَالٍ یُؤْخَذُ بِهَا إِلَّا كَانَ عَلَیْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ أَخَذَ بِهَا.

«53»

سن: أَبِي ،عَنِ الْبَزَنْطِيِّ ،عَنْ أَبَانٍ، عَنِ الْعَلَاءِ، عَنْ مُحَمَّدٍ ،عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ عَلَّمَ بَابَ هُدًی كَانَ لَهُ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهِ، وَ لَا یُنْقَصُ أُولَئِكَ مِنْ أُجُورِهِمْ ،وَ مَنْ عَلَّمَ بَابَ ضَلَالٍ كَانَ لَهُ وِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهِ، وَ لَا یُنْقَصُ أُولَئِكَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ.

«54»

سن: أَبِي ،عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْبَطَائِنِيِّ ،⁽¹⁾عَنْ أَبِي بَصِیرٍ ،عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَا تُخَاصِمُوا النَّاسَ فَإِنَّ النَّاسَ لَوِ اسْتَطَاعُوا أَنْ یُحِبُّونَا لَأَحَبُّونَا.

500 سال است، یعنی اینکه عالم و عابد در محشر به گردش می پردازند در حالی که عالم پیش از عابد و 500 سال زودتر از او در آنجا به گردش پرداخته است.

روایت 49

بصائر الدرجات: ابن زیاد از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که پیامبر فرمود: برتری عالم بر عابد مانند برتری و فضیلت خورشید بر سائر ستارگان است و فضیلت عابد بر غیر عابد مانند برتری ماه بر سائر ستارگان است.⁽²⁾

روایت 50

بصائر الدرجات: محمد برقی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: عالم برتر از هزار عابد زاهد است. ⁽³⁾

ثواب الأعمال: صفار بن عیسی مثل آن روایت کرده است.⁽⁴⁾

روایت 51

بصائر الدرجات: بزنطی از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: یک رکعت نماز فقیه افضل است از هفتاد رکعت که عابد می‌گذارد.

روایت 52

ثواب الأعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ کس سخن حقّی نگوید و دیگران به آن عمل کنند، جز آنکه او را پاداشی همانند پاداش عمل‌کننده به آن باشد، و هیچ کس سخن گمراه‌کننده‌ای نگوید که به آن عمل کنند، جز آنکه او را بار گناهی همانند بار گناه عمل‌کننده به آن باشد. ⁽⁵⁾

روایت 53

المحاسن: محمد از امام باقر علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: کسی که باب هدایت را بداند، اجر و پاداش عمل کننده به آن را دارد و از پاداششان کاسته نخواهد شد و کسی که باب گمراهی را می‌داند، و زر و بال عمل کننده به آن را دارد و از بار گناهان آن‌ها چیزی کم نمی‌شود.⁽⁶⁾

روایت 54

المحاسن: ابوبصیر از امام باقر علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: با مردم مجادله و دشمنی نکنید، چون مردم اگر بتوانند ما را دوست داشته باشند، دوست خواهند داشت. ⁽⁷⁾

بیان

لعلّ المراد النهی عن المجادلة و المخاصمة مع المخالفین إذا لم یؤثّر فیهم و لا ینفع في هدایتهم ،و علّل ذلك بأنّهم بسوء اختیارهم بعدوا عن الحقّ بحیث یعسر علیهم قبول الحقّ كأنّهم لا یستطیعونه، أو صاروا بسوء اختیارهم غیر مستطیعین، و سیأتي الكلام فیه في كتاب العدل.

«55»

سن: أَخِي ،عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ ،عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ ،عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :إِنَّ لِي أَهْلَ بَیْتٍ وَ هُمْ یَسْمَعُونَ مِنِّي أَ فَأَدْعُوهُمْ إِلَی هَذَا الْأَمْرِ ؟قَالَ :نَعَمْ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فِي كِتَابِهِ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِیكُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ. الْمُرَادُ بِهَا الْأَصْنَامُ أَوْ حِجَارَةُ الْكِبْرِیتِ.

«56»

سن: عُثْمَانُ بْنُ عِیسَی ،عَنْ سَمَاعَةَ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ قَوْلُ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی: مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیاها فَكَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً فَقَالَ مَنْ أَخْرَجَهَا مِنْ ضَلَالٍ إِلَی هُدًی فَقَدْ أَحْیَاهَا وَ مَنْ أَخْرَجَهَا مِنْ هُدًی إِلَی ضَلَالٍ فَقَدْ قَتَلَهَا.

شی:عن سماعة مثله.

«57»

سن:عَلِيُّ بْنُ الْحَكَمِ ،عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ ،عَنْ فُضَیْلٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام :قَوْلُ اللَّهِ فِي كِتَابِهِ :وَ مَنْ أَحْیاها فَكَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً .قَالَ: مِنْ حَرَقٍ أَوْ غَرَقٍ قُلْتُ فَمَنْ أَخْرَجَهَا منْ ضَلَالٍ إِلَی هُدًی؟ فَقَالَ :ذَلِكَ تَأْوِیلُهَا الْأَعْظَمُ.

«58»

سن: أَبِي عَنِ النَّضْرِ ،عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِيِّ ،عَنْ أَبِي خَالِدٍ الْقَمَّاطِ ،عَنْ حُمْرَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :أَسْأَلُكَ أَصْلَحَكَ اللَّهُ؟ قَالَ: نَعَمْ قَالَ كُنْتُ عَلَی حَالٍ وَ أَنَا الْیَوْمَ عَلَی حَالٍ أُخْرَی كُنْتُ أَدْخُلُ الْأَرْضَ فَأَدْعُو الرَّجُلَ وَ الِاثْنَیْنِ وَ الْمَرْأَةَ فَیُنْقِذُ اللَّهُ مَنْ یَشَاءُ وَ أَنَا الْیَوْمَ لَا أَدْعُو أَحَداً. فَقَالَ: وَ مَا عَلَیْكَ أَنْ تُخَلِّيَ بَیْنَ النَّاسِ وَ بَیْنَ رَبِّهِمْ ؟فَمَنْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یُخْرِجَهُ مِنْ ظُلْمَةٍ إِلَی نُورٍ أَخْرَجَهُ. ثُمَّ قَالَ :وَ لَا عَلَیْكَ إِنْ آنَسْتَ مِنْ أَحَدٍ خَیْراً أَنْ تَنْبِذَ إِلَیْهِ الشَّیْ‌ءَ نَبْذاً .⁽¹⁾فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْیاها فَكَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً .قَالَ :مِنْ حَرَقٍ أَوْ غَرَقٍ أَوْ غَدْرٍ، ثُمَّ سَكَتَ فَقَال: تَأْوِیلُهَا الْأَعْظَمُ أَنْ دَعَاهَا

توضیح

شاید مقصود این باشد که وقتی می‌دانید بحث و جدل در مخالفان اهل بیت اثر ندارد و باعث هدایت آن‌ها نمی‌شود، جدال را ترک کنید، چه این که آنان با اختیار بد خود از حق دور شدند، به گونه‌ای که پذیرش حق بر آنان سخت است و گویا نمی‌توانند آن را بپذیرند. یا آنان با انتخاب بد خود، قدرت و توانایی ندارند. در این مورد در کتاب العدل مطالب خواهد آمد.

روایت 55

المحاسن: سلیمان بن خالد می‌گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم: من اهل بیتی دارم که حرف مرا می‌پذیرند، آیا آنان را به امامت شما دعوت کنم؟ فرمود: بلی، خداوند می‌فرماید: و حضرت آیه «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ»⁽²⁾{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خودتان و کسانتان را از آتشی که سوخت آن، مردم و سنگهاست حفظ کنید.} را تلاوت کرد که مراد از حجارة، بت‌ها یا سنگ آتش زنه است.

روایت 56

المحاسن: سماعه می‌گوید: آیه «مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً»،⁽³⁾{هر کس کسی را - جز به قصاص قتل، یا [به کیفر] فسادی در زمین - بکشد، چنان است که گویی همه مردم را کشته باشد. و هر کس کسی را زنده بدارد، چنان است که گویی تمام مردم را زنده داشته است.} را بر امام صادق علیه السلام عرضه داشتم. فرمود: کسی که مردم از گمراهی به هدایت رسانده است، او را زنده نموده و کسی که کسی را از هدایت به گمراهی برده است، او را کشته است.

تفسیر عیاشی: از سماعه مثل آن روایت شده است.⁽⁴⁾

روایت 57

المحاسن: فضیل گوید: از امام راجع به آیه «وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً»،⁽⁵⁾{و هر کس کسی را زنده بدارد، چنان است که گویی تمام مردم را زنده داشته است.} پرسیدم، فرمود: مراد نجات دادن از سوختن و غرق شدن است. عرض کردم کسی که شخصی را از گمراهی به هدایت رهنمون شده، چگونه است؟ فرمود: این تأویل اعظم این آیه است.⁽⁶⁾

روایت 58

المحاسن: حمران روایت کرده است که گفت: به خدمت امام جعفر صادق علیه السلام عرض کردم که: خدا کارهای شما را اصلاح کند! اجازه می فرمایید، سئوالی کنم؟ فرمود: «آری». عرض کردم که: پیش از این بر حالی بودم و امروز بر حالی دیگرم. پیش از این داخل محلی می‌شدم، پس یک مرد و دو مرد و یا زنی را به سوی حق (تشیّع) می‌خواندم، و خدا هر که را می‌خواست، می‌رهانید و از هلاکت نجات می‌بخشید، و من امروز کسی را دعوت نمی‌کنم. فرمود که: «بر تو حرجی و باکی نیست که میان مردم و پروردگار ایشان وا گذاری و به ایشان کار نداشته باشی؛ زیرا که هر که خدا اراده فرماید که او را از ظلمت و تاریکی ضلالت، به سوی نور و روشنی هدایت بیرون برد، او را بیرون می‌برد». بعد از آن فرمود که: «باکی بر تو نیست اگر خوبی ای را از کسی مشاهده کنی و اثر خیری در او ببینی چیز اندکی به سوی او اندازی» (یعنی گوشه‌ای از حقیقت را برای او بیان کنی).

عرض کردم : مرا خبر ده از قول خدای عز و جل: «وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً» فرمود: «یعنی او را از سوختن یا غرق شدن نجات دهد». بعد از آن خاموش شد. پس فرمود: «تأویل اعظم آن، این است که او را به حق بخواند و آن شخص او را اجابت کند».⁽⁷⁾

فَاسْتَجَابَتْ لَهُ ⁽¹⁾.

شی: عن حمران مثله.

«59»

شی: عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ ،⁽²⁾عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي قَوْلِهِ تَعَالَی :الم ذلِكَ الْكِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ .قَالَ: كِتَابُ عَلِیٍّ لَا رَیْبَ فِیهِ .هُدیً لِلْمُتَّقِینَ .قَالَ :الْمُتَّقُونَ شِیعَتُنَا الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ، وَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ ،وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ ،وَ مِمَّا عَلَّمْنَاهُمْ یَبُثُّونَ.

«60»

شی: عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ ،عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي قَوْلِهِ تَعَالَی :وَ مَنْ أَحْیاها فَكَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً .قَالَ :لَمْ یَقْتُلْهَا ⁽³⁾أَوْ أَنْجَاهَا مِنْ غَرَقٍ أَوْ حَرَقٍ، أَوْ أَعْظَمَ مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ یُخْرِجُهَا مِنْ ضَلَالَةٍ إِلَی هُدًی.

«61»

شی: عَنْ أَبِي بَصِیرٍ ،عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَی :وَ مَنْ أَحْیاها فَكَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً .قَالَ مَنِ اسْتَخْرَجَهَا مِنَ الْكُفْرِ إِلَی الْإِیمَانِ.

«62»

سر: مِنْ كِتَابِ الْمَشِیخَةِ لِابْنِ مَحْبُوبٍ ،عَنِ الْفَضْلِ ،عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی :أَبْلِغْ خَیْراً وَ قُلْ خَیْراً ،وَ لَا تَكُونَنَّ إِمَّعَةً.

مكسورة الألف مشددة المیم المفتوحة و العین غیر المعجمة.

قَالَ: وَ مَا الْإِمَّعَةُ ؟قَال:َ لَا تَقُولَنَّ :أَنَا مَعَ النَّاسِ ،وَ أَنَا كَوَاحِدٍ مِنَ النَّاسِ، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ: أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا هُمَا نَجْدَانِ: نَجْدُ خَیْرٍ، وَ نَجْدُ شَرٍّ، فَمَا بَالُ نَجْدِ الشَّرِّ أَحَبُّ إِلَیْكُمْ مِنْ نَجْدِ الْخَیْرِ..

جا: أحمد بن الولید ،عن أبیه، عن الصفّار ،عن أبي معروف ،عن ابن مهزیار ،عن ابن محبوب ،عن الفضل بن یونس مثله

تفسیر عیاشی: حمران مثل آن را روایت کرده است. ⁽⁴⁾

روایت 59

تفسیر عیاشی: سعد بن مسلم از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که درباره آیه «الم ذلِک الْکِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ»، فرمود کتاب علی علیه السلام است که شکی در آن نیست و «هدی للمتقین» متقین و پرهیزکاران، شیعیان ما هستند که ایمان به غیب داشته، نماز را به پا می‌دارند و انفاق می‌کنند و آنچه را به آنان یاد دادیم، انتشار می‌دهند. ⁽⁵⁾

روایت 60

تفسیر عیاشی: محمد بن مسلم از امام باقر علیه السلام در مورد آیه «وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً»، فرمود: معنایش این است که با این که قتل بر او ثابت است، او را نمی‌کشد؛ یا او را از غرق شدن و سوختن نجات می‌دهد و از همه مهم‌تر این است که کسی را از گمراهی به سوی هدایت بیرون برد. ⁽⁶⁾

روایت 61

تفسیر عیاشی: ابوبصیر می‌گوید: از امام صادق علیه السلام درباره آیه «وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً»، پرسیدم، فرمود: مقصود خارج کردن از کفر به سوی ایمان است.⁽⁷⁾

روایت 62

سرائر: فضل از امام هفتم علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: خیررسان و خیرگو باش. نگو من با مردم و مانند یکی از آنان هستم. به هر کس نگو من با تو هستم، زیرا پیامبر فرمود: دو راه بیشتر نیست، یکی راه خیر و دیگری شر، چرا راه شر از راه خیر نزد شما محبوب‌تر است؟

مجالس مفید: فضل بن یونس مثل آن را روایت کرده است.⁽⁸⁾

بیان

قال في النهایة :اُغد عالماً أو متعلّماً و لا تكن إمعة الإمّعةٌ بكسر الهمزة و تشدید المیم: الذي لا رأی له فهو یتابع كلٌ أحد علی رأیه، و الهاء فیه للمبالغة ،و یقال فیه: إمع أیضا ،و لا یقال للمرأة :إمّعة ،و همزته أصلیة لأنه لا یكون أفعل وصفاً ،و قیل: هو الّذي یقول لكلّ أحد أنا معك .و منه حدیث ابن مسعود لا یكوننَّ أحدكم إمّعةٌ، قیل: و ما الإمّعةً؟ قال :الّذي یقول: أنا مع الناس .انتهي .و النجد: الطریق الواضح المرتفع ،و الحاصل أنّه لا واسطة بین الحقّ و الباطل، فالخروج عن الحقّ لمتابعة الناس ینتهي إلی الباطل.

«63»

سر: مِنْ كِتَابِ الْمَشِیخَةِ ،عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ ،عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ قَالَ: لَقِیَنِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي بَعْضِ طُرُقِ الْمَدِینَةِ لَیْلًا فَقَالَ لِی :یَا حَارِثُ فَقُلْتُ: نَعَمْ فَقَالَ: أَمَا لَتَحْمِلُنَّ ذُنُوبَ سُفَهَائِكُمْ ؟عَلَی عُلَمَائِكُمْ ثُمَّ مَضَی ،قَالَ: ثُمَّ أَتَیْتُهُ فَاسْتَأْذَنْتُ عَلَیْهِ فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ لِمَ قُلْتَ لَتُحْمَلَنَّ ذُنُوبُ سُفَهَائِكُم عَلَی عُلَمَائِكُمْ فَقَدْ دَخَلَنِي مِنْ ذَلِكَ أَمْرٌ عَظِیمٌ ،فَقَالَ: نَعَمْ مَا یَمْنَعُكُمْ إِذَا بَلَغَكُمْ عَنِ الرَّجُلِ مِنْكُمْ مَا تَكْرَهُونَهُ مِمَّا یَدْخُلُ بِهِ عَلَیْنَا الْأَذَي وَ الْعَیْبُ عِنْدَ النَّاسِ أَنْ تَأْتُوهُ فَتُؤَنِّبُوهُ ⁽¹⁾وَ تَعِظُوهُ وَ تَقُولُوا لَهُ قَوْلًا بَلِیغاً ؟فَقُلْتُ لَهُ: إِذًا لَا یَقْبَلُ مِنَّا وَ لَا یُطِیعُنَا ؟قَالَ: فَقَالَ: فَإِذًا فَاهْجُرُوهُ عِنْدَ ذَلِكَ وَ اجْتَنِبُوا مُجَالَسَتَهُ.

«64»

سر: مِنْ كِتَابِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَیْرٍ ،عَنِ الصَّادِقِ ،عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله :مَنْ دَعَا إِلَی ضَلَالٍ لَمْ یَزَلْ فِي سَخَطِ اللَّهِ حَتَّی یَرْجِعَ مِنْهُ.

«65»

غو: قَالَ النَّبِيُّ صلی اللّٰه علیه و آله: إِذَا مَاتَ الْمُؤْمِنُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ: صَدَقَةٍ جَارِیَةٍ أَوْ عِلْمٍ یُنْتَفَعُ بِهِ ،أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ یَدْعُو لَهُ.

«66»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :یَا عَلِيُّ نَوْمُ الْعَالِمِ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ رَكْعَةٍ یُصَلِّیهَا الْعَابِدُ، یَا عَلِيُّ لَا فَقْرَ أَشَدُّ مِنَ الْجَهْلِ، وَ لَا عِبَادَةَ مِثْلُ التَّفَكُّرِ.

«67»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :عُلَمَاءُ أُمَّتِي كَأَنْبِیَاءِ بَنِي إِسْرَائِیلَ.

توضیح

در کتاب «النهایه» ابن اثیر آمده: صبح کنید در حالی که دانشمند یا دانشجو باشید و «امعة» نباشید، یعنی کسی که دارای هیچ رأی و نظری نیست و تابع نظر هر کسی است. ها، در امعه برای مبالغه است و «امع» نیز گفته می شود. برای زن امعه گفته نمی‌شود و همزه آن اصلی می‌باشد، زیرا آن افعل وصفی نیست، گفته شده که آن واژه برای کسی به کار می‌رود که به هر کس برسد بگوید، من با شما هستم. و از آن قبیل است حدیث ابن مسعود که گفت: هیچ کدام شما امعه نباشید. گفته شد: امعه چیست؟ گفت: کسی که می‌گوید من با مردم هستم. «نجد» راه روشن و بلندی را گویند و حاصل مطلب این است که واسطه ای بین حق و باطل نیست، بیرون رفتن از حق به خاطر پیروی کردن از مردم، لاجرم به باطل منجر می‌شود.

روایت 63

سرائر: حارث بن مغیره می‌گوید: شبی در یکی از راه‌های مدینه، امام صادق علیه السلام مرا دید، فرمود: گناه نادانان خود را به گردن علمایتان می‌اندازید. سپس حضرت رفت و من با فاصله‌ای نزد حضرت آمدم و عرض کردم: فرمایش شما بر من گران تمام شد. فرمود: بلی! مردی از شما ما را اذیت و نزد مردم از ما عیب‌جویی می‌کند، چرا شما او را با زبان رسا نصیحت نمی‌کنید؟ عرض کردم قبول نمی‌کند. فرمود: در این صورت از وی دوری کرده و از مجالستش بپرهیزید.⁽²⁾

روایت 64

سرائر: از کتاب عبدالله بن بکر از امام صادق علیه السلام از پدرانش روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که به سوی گمراهی دعوت کند، همیشه در غضب خدا است تا از آن بر گردد.⁽³⁾

روایت 65

عوالی اللئالی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: وقتی مؤمن بمیرد عملش قطع می‌شود مگر از سه چیز: 1. صدقه، جاریه؛ 2. علمی که به واسطه آن مردم منتفع می‌شوند؛ 3. اولاد نیکی که برایش دعا کند.⁽⁴⁾

روایت 66

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: یا علی، خواب عالم بهتر از هزار رکعت نمازی است که عابد بخواند.⁽⁵⁾

روایت 67

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دانشمندان امت من مثل پیامبران بنی اسرائیل هستند.⁽⁶⁾

«68»

جا:أَبُو غَالِبٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الزُّرَارِيِّ، ⁽¹⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَي، عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ،عَنْ خَارِجَةَ بْنِ مُصْعَبٍ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَیْرٍ الْعَبْدِیِّ قَالَ :قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَا أَخَذَ اللَّهُ مِیثَاقاً مِنْ أَهْلِ الْجَهْلِ بِطَلَبِ تِبْیَانِ الْعِلْمِ حَتَّی أَخَذَ مِیثَاقاً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِبَیَانِ الْعِلْمِ لِلْجُهَّالِ، لِأَنَّ الْعِلْمَ قَبْلَ الْجَهْلِ.

بیان

في الكافي: كان قبل الجهل. و هذا دلیل علی سبق أخذ العهد علی العالم ببذل العلم علی أخذ العهد علی الجاهل بالتعلم أو بیان لصحّته ،و المراد أنّ اللّٰه خلق الجاهل من العباد بعد وجود العالم كالقلم و اللوح و سائر الملائكة و كخلیفة اللّٰه آدم بالنسبة إلی أولاده.

«69»

م: قَالَ الْإِمَامُ علیه السلام :قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: فِي قَوْلِهِ تَعَالَی وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَیاةٌ یا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ. عِبَادَ اللَّهِ هَذَا قِصَاصُ قَتْلِكُمْ لِمَنْ تَقْتُلُونَهُ فِي الدُّنْیَا وَ تُفْنُونَ رُوحَهُ .أَ وَ لَا أُنَبِّئُكُمْ بِأَعْظَمَ مِنْ هَذَا الْقَتْلِ ،وَ مَا یُوجِبُ اللَّهُ عَلَی قَاتِلِهِ مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْ هَذَا الْقِصَاصِ؟ قَالُوا :بَلَی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ :أَعْظَمُ مِنْ هَذَا الْقَتْلِ أَنْ تَقْتُلَهُ قَتْلًا لَا یَنْجَبِرُ وَ لَا یَحْیَا بَعْدَهُ أَبَداً .قَالُوا :مَا هُوَ قَالَ أَنْ یُضِلَّهُ عَنْ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ صلّی اللّٰه علیه و آله وَ عَنْ وَلَایَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیهما السلام وَ یَسْلُكَ بِهِ غَیْرَ سَبِیلِ اللَّهِ ،وَ یُغْوِیَهُ بِاتِّبَاعِ طَرِیقِ أَعْدَاءِ عَلِيٍّ علیه السلام وَ الْقَوْلِ بِإِمَامَتِهِمْ ،وَ دَفْعِ عَلِيٍّ علیه السلام عَنْ حَقِّهِ وَ جَحْدِ فَضْلِهِ فَهَذَا هُوَ الْقَتْلُ الَّذِي هُوَ تَخْلِیدُ هَذَا الْمَقْتُولِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ، فَجَزَاءُ هَذَا الْقَتْلِ مِثْلُ ذَلِكَ الْخُلُودِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ.

«70»

ضه: قَالَ النَّبِيُّ صلّی اللّٰه علیه و آله :إِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ :عِلْمٍ یُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ صَدَقَةٍ تَجْرِي لَهُ أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ یَدْعُو لَهُ.

«71»

ضه: قَالَ النَّبِيُّ صلّی اللّٰه علیه و آله: سَاعَةٌ مِنْ عَالِمٍ یَتَّكِيُ عَلَی فِرَاشِهِ یَنْظُرُ فِي عَمَلِهِ خَیْرٌ مِنْ عِبَادَةِ الْعَابِدِ سَبْعِینَ عَاماً.

روایت 68

مجالس مفید: محمد بن ابی عمیر عبدی روایت کرده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: خدا از اهل جهالت پیمان جستجوی روشن کردن علم را نگرفته که از اهل علم، پیمان بیان علم را برای جاهلان گرفته است.

توضیح

در کتاب کافی «کان قبل الجهل»، آمده است، و این دلیل جلو بودن پیمان عالم به بخشش علم، بر گرفتن پیمان بر جاهل به تعلم می‌شود؛ یا بیان برای صحیح بودن آن پیمان می‌شود و مراد این است که خدا بندگان جاهل را بعد از وجود عالم خلق کرده است، مثل لوح و قلم و باقی ملائکه و مثل حضرت آدم خلیفه خدا نسبت به اولادش.⁽²⁾

روایت 69

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام:

امام حسن عسکری علیه السلام از امام سجاد علیه السلام در تفسیر آیه مبارکه «وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ یا أُولِی الْأَلْبابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»، فرمود: بندگان خدا، این قصاص کشتن شما برای کسی است که در دنیا او را می‌کشید و روحش را از بین می‌برید، آیا به بزرگ‌تر از این کشتن به شما خبر ندهم و آنچه خدا بر کشتنش قرار داده، چیزی بزرگ‌تر از قصاص است؟ گفتند: بلی! ای فرزند رسول خدا؛ فرمود: بزرگ‌تر از این کشتن، قتل است که جبران نشود و بعد از آن هرگز زنده نشود. گفتند: آن کدام کشتن است؟ فرمود: این که از نبوت حضرت محمد صلی الله علیه وآله و از ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام کسی را گمراه کنی و راهی غیر راه خدا بروی و کسی را به خاطر پیروی دشمنان علی و قائل شدن به امامت آن‌ها گمراه کنی و علی از حقش دور کنی و فضیلت‌اش را انکار نمائی؛ پس این کشتن است که مقتول را در آتش جهنم جاویدان می‌کند، پس کیفر این کشتن، مثل آن، دائم بودن در آتش جهنم است.⁽³⁾

روایت 70

روضة الواعظین: پیامبرصلی الله علیه وآله فرموده‌اند: چون آدمی می‌میرد عمل او قطع می‌شود مگر در سه مورد: دانشی که از آن بهره برده شود، یا صدقه‌ ای که برای او جاری باشد، یا فرزند شایسته‌ ای که برای او دعا کند.⁽⁴⁾

روایت 71

روضة الواعظین: و فرموده‌اند: یک ساعت عالم که بر بستر خویش تکیه زند و در عمل خویش بنگرد، بهتر از عبادت هفتاد سال عابد است.⁽⁵⁾

«72»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَی الْعَابِدِ سَبْعِینَ دَرَجَةً بَیْنَ كُلِّ دَرَجَتَیْنِ حُضْرُ الْفَرَسِ سَبْعِینَ عَاماً ،وَ ذَلِكَ أَنَّ الشَّیْطَانَ یَدَعُ الْبِدْعَةَ لِلنَّاسِ فَیُبْصِرُهَا الْعَالِمُ فَیَنْهَي عَنْهَا وَ الْعَابِدُ مُقْبِلٌ عَلَی عِبَادَتِهِ لَا یَتَوَجَّهُ لَهَا وَ لَا یَعْرِفُهَا.

«73»

ضه: قَالَ النَّبِيُّ صلّی اللّٰه علیه و آله: أَ لَا أُحَدِّثُكُمْ عَنْ أَقْوَامٍ لَیْسُوا بِأَنْبِیَاءَ وَ لَا شُهَدَاءَ یَغْبِطُهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ الْأَنْبِیَاءُ وَ الشُّهَدَاءُ بِمَنَازِلِهِمْ مِنَ اللَّهِ عَلَی مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ، ⁽¹⁾فَقِیلَ :مَنْ هُمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ ؟قَالَ :هُمُ الَّذِینَ یُحَبِّبُونَ عِبَادَ اللَّهِ إِلَی اللَّهِ ،وَ یُحَبِّبُونَ عِبَادَ اللَّهِ إِلَيَّ ،قَالَ: یَأْمُرُونَهُمْ بِمَا یُحِبُّ اللَّهُ وَ یَنْهَوْنَهُمْ عَمَّا یَكْرَهُ اللَّهُ، فَإِذَا أَطَاعُوهُمْ أَحَبَّهُمُ اللَّهُ.

«74»

غو: قَالَ النَّبِيُّ صلّی اللّٰه علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ لَا یَنْتَزِعُ الْعِلْمَ انْتِزَاعاً وَ لَكِنْ یَنْتَزِعُهُ بِمَوْتِ الْعُلَمَاءِ ،حَتَّی إِذَا لَمْ یَبْقَ مِنْهُمْ أَحَدٌ اتَّخَذَ النَّاسُ رُؤَسَاءَ جُهَّالًا :فَأَفْتَوُا النَّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَضَلُّوا وَ أَضَلُّوا.

«75»

ختص: قَالَ الْعَالِمُ علیه السلام :مَنِ اسْتَنَّ بِسُنَّةٍ حَسَنَةٍ فَلَهُ أَجْرُهَا وَ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ غَیْرِ أَنْ یَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَیْ‌ءٌ ،وَ مَنِ اسْتَنَّ بِسُنَّةٍ سَیِّئَةٍ فَعَلَیْهِ وِزْرُهَا وَ وِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ غَیْرِ أَنْ یَنْقُصَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَیْ‌ءٌ.

«76»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ: بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله :مَنْ یَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً، أَوْ أَمَرَ بِمَعْرُوفٍ، أَوْ نَهَی عَنْ مُنْكَرٍ، أَوْ دَلَّ عَلَی خَیْرٍ ،أَوْ أَشَارَ بِهِ فَهُوَ شَرِیكٌ وَ مَنْ أَمَرَ بِسُوءٍ أَوْ دَلَّ عَلَیْهِ أَوْ أَشَارَ بِهِ فَهُوَ شَرِیكٌ.

«77»

كَنْزُ الْكَرَاجُكِيِّ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :لَمْ یَمُتْ مَنْ تَرَكَ أَفْعَالًا تُقْتَدَی بِهَا مِنَ الْخَیْرِ وَ مَنْ نَشَرَ حِكْمَةً ذُكِرَ بِهَا.

«78»

وَ مِنْهُ: عَنِ النَّبيِّ صلّی اللّٰه علیه و آله قَالَ: أَرْبَعٌ تَلْزَمُ كُلَّ ذِي حِجًي مِنْ أُمَّتِي ،قِیلَ :وَ مَا هُنَّ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ :اسْتِمَاعُ الْعِلْمِ وَ حِفْظُهُ ،وَ الْعَمَلُ بِهِ وَ نَشْرُهُ.

«79»

عدة: عَنِ النَّبِيِّ صلّی اللّٰه علیه و آله قَالَ: مِنَ الصَّدَقَةِ أَنْ یَتَعَلَّمَ الرَّجُلُ الْعِلْمَ وَ یُعَلِّمَهُ النَّاسَ.

روایت 72

و نیز فرموده‌اند: عالم هفتاد درجه بر عابد برتری دارد که میان هر دو درجه، فاصله هفتاد سال دویدن اسب است و این به آن سبب است که شیطان برای مردم بدعت می‌نهد، عالم آن را می‌بیند و از آن نهی می‌کند ولی عابد به عبادت خود روی آورده است و به آن توجه نمی‌کند و آن را نمی‌شناسد.⁽²⁾

روایت 73

روضة الواعظین: و پیامبرصلی الله علیه وآله فرموده‌اند: آیا به شما خبر دهم از گروههایی که پیامبران و شهیدان نیستند و روز رستاخیز، پیامبران و شهیدان به جایگاههای ایشان در پیشگاه الهی که بر منابر نور است غبطه می‌خورند؟ گفته شد: ای رسول خدا! ایشان کیستند؟ فرمودند: آنانی هستند که محبت خدا را در دلهای بندگانش می‌افکنند و بندگان را هم محبوب خداوند قرار می‌دهند. گفتیم: محبت خدا را بر دل بندگان افکندن را فهمیدیم، ولی بندگان را چگونه محبوب خداوند قرار می‌دهند؟ فرمودند: بندگان را به آنچه خداوند دوست دارد فرمان می‌دهند و از آنچه ناخوش می‌دارد باز می‌دارند، و هر گاه آنان اطاعت کنند، خداوند ایشان را دوست می‌دارد.⁽³⁾

روایت 74

عوالی اللئالی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: همانا خدا علم را نمی‌گیرد، ولی با مرگ دانشمند آن را می‌گیرد تا از علماء هیچ کس باقی نمی‌ماند. و مردم جاهلان را رؤسای خود انتخاب می‌کنند، پس آن‌ها بدون علم فتوا می‌دهند، پس گمراه می‌شوند و گمراه می‌کنند. ⁽⁴⁾

روایت 75

اختصاص: امام موسی کاظم علیه السلام فرمود: هر که سنت حسنه ای را بنا گذارد، پاداش آن برایش می‌باشد، و پاداش هر که به آن سنت حسنه عمل می‌کند نیز برای بانی آن است، بدون این که از پاداش عمل‌کنندگان چیزی کم شود؛ و هر که سنت سیئه را بنیان گذاری کند، گناهش به عهده او و گناه هر کس که به آن عمل کند نیز به عهده او است، بدون این که از گناهان آنان چیزی کم شود.⁽⁵⁾

روایت 76

نوادر الراوندی: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فرمود: هر کس وساطت و شفاعت خوبی انجام دهد، یا امر به معروف و نهی از منکر نماید، یا کسی را به کار خیری راهنمایی کند، یا اشاره به کار خیری کند، در این کارهای خیر شریک خواهد بود، چنان که اگر کسی با اشاره یا راهنمایی، کسی را به کار خلاف و ناروایی وادار کند، در عمل و مجازات با خلافکار شریک می‌باشد.⁽⁶⁾

روایت 77

کنز الکراجکی: حضرت علی علیه السلام فرمود: نمیرد آنکه کارهای نیکی از خود به جای نهد و دیگران از او پیروی کنند. هر که سخن حکیمانه‌ای منتشر سازد، بدان یادش کنند.⁽⁷⁾

روایت 78

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: چهار چیز باشد که برای هر خردمند از امتم لازم است. گفتند: یا رسول اللَّه، آنها چه باشند؟ فرمود: گوش گرفتن علم، و بدل سپردن علم، و عمل کردن بدان و نشر آن.⁽⁸⁾

روایت 79

عدة: [عدة الداعی] رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: کسی که علم را یاد بگیرد و برای مردم آموزش دهد، از جمله صدقه دادن است.⁽⁹⁾

«80»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :زَكَاةُ الْعِلْمِ تَعْلِیمُهُ مَنْ لَا یَعْلَمُهُ.

«81»

وَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: لِكُلِّ شَیْ‌ءٍ زَكَاةٌ وَ زَكَاةُ الْعِلْمِ أَنْ یُعَلِّمَهُ أَهْلَهُ.

«82»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :یَا عَليُّ نَوْمُ الْعَالِمِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ الْعَابِدِ ،یَا عَلِيُّ رَكْعَتَانِ یُصَلِّیهِمَا الْعَالِمُ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِینَ رَكْعَةً یُصَلِّیهَا الْعَابِدُ.

«83»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: رَحِمَ اللَّهُ خُلَفَائِي. فَقِیلَ :یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ خُلَفَاؤُكَ ؟قَالَ :الَّذِینَ یُحْیُونَ سُنَّتِي وَ یُعَلِّمُونَهَا عِبَادَ اللَّهِ.

«84»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :فَقِیهٌ وَاحِدٌ أَشَدُّ عَلَی الشَّیْطَانِ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ.

«85»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله: إِنَّ مَثَلَ الْعُلَمَاءِ فِي الْأَرْضِ كَمَثَلِ النُّجُومِ فِي السَّمَاءِ یُهْتَدَی بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ ،فَإِذَا طُمِسَتْ أَوْشَكَ أَنْ تَضِلَّ الْهُدَاةُ.

«86»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِلْعُلَمَاءِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ :إِنِّي لَمْ أَجْعَلْ عِلْمِي وَ حُكْمِي فِیكُمْ إِلَّا وَ أَنَا أُرِیدُ أَنْ أَغْفِرَ لَكُمْ عَلَی مَا كَانَ مِنْكُمْ وَ لَا أُبَالِي.

«87»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَا تَصَدَّقَ النَّاسُ بِصَدَقَةٍ مِثْلَ عِلْمٍ یُنْشَرُ.

«88»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَا أَهْدَي الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ عَلَی أَخِیهِ هَدِیَّةً أَفْضَلَ مِنْ كَلِمَةِ حِكْمَةٍ یَزِیدُهُ اللَّهُ بِهَا هُدًی وَ یَرُدُّهُ عَنْ رَدًي.

«89»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله: أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ أَنْ یَعْلَمَ الْمَرْءُ عِلْماً ثُمَّ یُعَلِّمَهُ أَخَاهُ.

«90»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله: الْعَالِمُ وَ الْمُتَعَلِّمُ شَرِیكَانِ فِي الْأَجْرِ وَ لَا خَیْرَ فِي سَائِرِ النَّاسِ.

«91»

وَ قَالَ مُقَاتِلُ بْنُ سُلَیْمَانَ: وَجَدْتُ فِي الْإِنْجِیلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی قَالَ لِعِیسَی علیه السلام: عَظِّمِ الْعُلَمَاءَ وَ اعْرِفْ فَضْلَهُمْ فَإِنِّي فَضَّلْتُهُمْ عَلَی جَمِیعِ خَلْقِي إِلَّا النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ كَفَضْلِ الشَّمْسِ عَلَی الْكَوَاكِبِ، وَ كَفَضْلِ الْآخِرَةِ عَلَی الدُّنْیَا ،وَ كَفَضْلِی عَلَی كُلِّ شَیْ‌ءٍ ⁽¹⁾.

«92»

كِتَابُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شُرَیْحٍ ،عَنْ حُمَیْدِ بْنِ شُعَیْبٍ ،عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: دَخَلَ عَلَی أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام رَجُلٌ فَقَالَ: رَحِمَكَ اللَّهُ أُحَدِّثُ أَهْلِي ؟قَالَ :نَعَمْ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ :یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِیكُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ .وَ قَالَ: وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها.

روایت 80

از آن حضرت صلی الله علیه وآله: زکات دانش این است که آن را به کسی که نمی‌داند، بیاموزی.⁽²⁾

روایت 81

امام صادق علیه السلام فرمود: هر چیزی زکات و مالیاتی دارد و زکات و مالیات علم این است که آن را به اهلش بیاموزد.

روایت 82

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای علی! خواب عالم برتر از عبادت عابد است. ای علی! دو رکعت نمازی که عالم بگذارد، برتر است از هفتاد رکعت نماز عابد.

روایت 83

منیة المرید: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوندا! جانشینانم را رحمت کن. گفته شد: ای رسول خدا، جانشینان شما کیستند؟ فرمود: آنانی که سنت مرا زنده می‌کنند و سنتم را به بندگانم آموزش می‌دهند.⁽³⁾

روایت 84

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: یک فقیه بر شیطان سخت‌تر از هزار عابد است.⁽⁴⁾

روایت 85

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: مَثَل دانشمندان بر روی زمین مثل ستارگان آسمان است که در تاریکی‌های خشکی‌ها و دریاها به آنها هدایت می‌شوند، هنگامی که ناپدید شود یا شک نماید یا از راه راست گمراه شود. ⁽⁵⁾

روایت 86

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: خداوند روز قیامت به علماء می‌فرماید: من علم و حکمتم را در میان شما قرار ندادم مگر این که می‌خواهم هر گناهی که شما دارید را ببخشم و باکی ندارم.

روایت 87

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: مردم صدقه ای مانند منتشر ساختن دانش نداده اند.

روایت 88

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: مرد مسلمان بر برادرش هدیه‌ای بهتر از کلمه حکمت که خدا هدایتش را بر آن بیافزاید یا او را از پستی برگرداند، نداده است.

روایت 89

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بهترین صدقه آن است که شخصی علمی را بیاموزد و سپس به برادر دینی اش آموزش دهد.⁽⁶⁾

روایت 90

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: عالم و متعلم هر دو در پاداش شریک اند و در سایر مردم خیری نیست.

روایت 91

مقاتل بن سلیمان گوید: در کتاب «انجیل» یافتم: خداوند متعال به عیسی علیه السلام فرمود: دانشمندان را گرامی دار، فضیلت آنان را بشناس، زیرا من دانشمندان را بر تمام آفریدگانم، جز پیامبران و رسولان خود، همانند فضیلت آفتاب بر ستارگان و مزیت آخرت بر دنیا، و همچون برتری من بر تمام اشیاء، برتری بخشیدم.⁽⁷⁾

روایت 92

کتاب جعفر بن محمد بن شریح: جابر جعفی از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: شخصی بر امام باقر علیه السلام وارد شد و گفت: خدا تو را رحمت کند، در مورد خانواده‌ام به من حدیث کن. فرمود: بله! خدا در قرآن فرموده: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ»،⁽⁸⁾{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خودتان و کسانتان را از آتشی که سوخت آن، مردم و سنگهاست، حفظ کنید.} و فرموده: «وَ أْمُرْ أَهْلَک بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها»،{ و کسان خود را به نماز فرمان ده و خود بر آن شکیبا باش}.⁽⁹⁾

باب 9 استعمال العلم و الإخلاص فی طلبه و تشدید الأمر علی العالم‌

الآیات

البقرة: «أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (44)».

آل عمران: «وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (79)».

الشعراء: «وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ (224)»«أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ (225)»«وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ (226)».

الزمر: «فَبَشِّرْ عِبادِ »(17)«الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ (18)».

الصف:«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ (2)» «كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ (3)».

الأخبار

«1»

لی: ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ علیه السلام بِمَ یُعْرَفُ النَّاجِي؟ فَقَالَ :مَنْ كَانَ فِعْلُهُ لِقَوْلِهِ مُوَافِقاً فَهُوَ نَاجٍ وَ مَنْ لَمْ یَكُنْ فِعْلُهُ لِقَوْلِهِ مُوَافِقاً فَإِنَّمَا ذَلِكَ مُسْتَوْدَعٌ ⁽¹⁾.

بیان

المستودع بفتح الدال: من استودع الإیمان أو العلم أیّاماً ثمّ یسلب منه أی یتركه بأدني فتنة.

«2»

لی: فِي كَلِمَاتِ الرَّسُولِ صلّی اللّٰه علیه و آله زِینَةُ الْعِلْمِ الْإِحْسَانُ.

«3»

فس:فِي قَوْلِهِ تَعَالَی: فَكُبْكِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ. قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام :نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ وَصَفُوا عَدْلًا ثُمَّ خَالَفُوهُ إِلَی غَیْرِهِ.

«4»

وَ فِي خَبَرٍ آخَرَ قَالَ: هُمْ بَنُو أُمَیَّةَ وَ الْغاوُونَ بَنُو فُلَانٍ.

بیان

قال الجوهريّ: كبّه لوجهه أی صرعه و كبكبه أی كبّه و منه قوله تعالی

باب نهم : عمل به علم و اخلاص در طلب دانش و وظیفه خطیر دانشمندان

آیات

{آیا مردم را به نیکی فرمان می‌دهید و خود را فراموش می‌کنید، با اینکه شما کتاب [خدا] را می‌خوانید؟ آیا [هیچ] نمی‌اندیشید؟}

{بلکه [باید بگوید:] «به سبب آنکه کتاب [آسمانی] تعلیم می‌دادید و از آن رو که درس می‌خواندید، علمای دین باشید.»}

{و شاعران را گمراهان پیروی می‌کنند. آیا ندیده‌ای که آنان در هر وادیی سرگردانند؟ و آنانند که چیزهایی می‌گویند که انجام نمی‌دهند.}

{و[لی] آنان که خود را از طاغوت به دور می‌دارند تا مبادا او را بپرستند و به سوی خدا بازگشته‌اند، آنان را مژده باد، پس بشارت ده به آن بندگان من که: به سخن گوش فرامی‌دهند و بهترین آن را پیروی می‌کنند؛ اینانند که خدایشان راه نموده و اینانند همان خردمندان.}

{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چرا چیزی می‌گویید که انجام نمی‌دهید؟ نزد خدا سخت ناپسند است که چیزی را بگویید و انجام ندهید.}

روایات

روایت 1

أمالی صدوق: مفضل بن عمر گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: ناجی را به چه می‌توان شناخت؟ فرمود: هر که کردارش موافق گفتار باشد ناجی است و هر که کردارش با گفتارش موافق نیست، ایمان عاریتی دارد. ⁽²⁾

توضیح

«المُستَوْدَعْ» کسی که ایمان یا علم چند روزی نزد وی امانت است و با کوچکترین فتنه از بین می‌رود.

روایت 2

أمالی صدوق: از جمله سخنان رسول خدا صلی الله علیه وآله است: زیور دانش احسان است. ⁽³⁾

روایت 3

تفسیر القمی: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه: «فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ»،⁽⁴⁾{پس آنها و همه گمراهان در آن [آتش] افکنده می‌شوند.} فرمود: این آیه درباره گروهی نازل شده است که عدالت را توصیف می‌کند و در عمل با آن مخالفت می‌نمایند.⁽⁵⁾

روایت 4

در روایت دیگری آمده: مراد از آنها بنی امیه و گمراهان بنی فلان است. ⁽⁶⁾

توضیح

فَكُبْكِبُوا فِیها .

أقول

ذكر أكثر المفسرین أنّ ضمیر «هُمْ »راجع إلی الآلهة، و لا یخفي أنّ ما ذكره علیه السلام أظهر. و العدل :كل أمر حق یوافق العدل و الحكمة من الطاعات و الأخلاق الحسنة و العقائد الحقة.

«5»

فس: أَبِي عَنِ الْأَصْفَهَانِيِّ،عَنِ الْمِنْقَرِيِّ، عَنْ حَفْصٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :یَا حَفْصُ مَا أَنْزَلْتُ ⁽¹⁾الدُّنْیَا مِنْ نَفْسِي إِلَّا بِمَنْزِلَةِ الْمَیْتَةِ إِذَا اضْطُرِرْتُ إِلَیْهَا أَكَلْتُ مِنْهَا یَا حَفْصُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی عَلِمَ مَا الْعِبَادُ[ عَلَیْهِ ]عَامِلُونَ ،وَ إِلَی مَا هُمْ صَائِرُونَ، فَحَلُمَ عَنْهُمْ عِنْدَ أَعْمَالِهِمُ السَّیِّئَةِ لِعِلْمِهِ السَّابِقِ فِیهِمْ، فَلَا یَغُرَّنَّكَ حُسْنُ الطَّلَبِ مِمَّنْ لَا یَخَافُ الْفَوْتَ .ثُمَّ تَلَا قَوْلَهُ تَعَالَی :تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ .الْآیَةَ .وَ جَعَلَ یَبْكِي وَ یَقُولُ :ذَهَبَتْ وَ اللَّهِ الْأَمَانِيُّ عِنْدَ هَذِهِ الْآیَةِ ،ثُمَّ قَالَ: فَازَ وَ اللَّهِ الْأَبْرَارُ ،تَدْرِي مَنْ هُمْ؟[ هُمُ ]الَّذِینَ لَا یُؤْذُونَ الذَّرَّ كَفَي بِخَشْیَةِ اللَّهِ عِلْماً ،وَ كَفَي بِالاغْتِرَارِ بِاللَّهِ جَهْلًا یَا حَفْصُ إِنَّهُ یُغْفَرُ لِلْجَاهِلِ سَبْعُونَ ذَنْباً قَبْلَ أَنْ یُغْفَرَ لِلْعَالِمِ ذَنْبٌ وَاحِدٌ ،وَ مَنْ تَعَلَّمَ وَ عَمِلَ وَ عَلَّمَ لِلَّهِ دُعِیَ فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ عَظِیماً ،فَقِیلَ :تَعَلَّمَ لِلَّهِ ،وَ عَمِلَ لِلَّهِ ،وَ عَلَّمَ لِلَّهِ ،قُلْتُ :جُعِلْتُ فِدَاكَ فَمَا حَدُّ الزُّهْدِ فِي الدُّنْیَا ؟فَقَالَ :فَقَدْ حَدَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ :لِكَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ. إِنَّ أَعْلَمَ النَّاسِ بِاللَّهِ أَخْوَفُهُمْ لِلَّهِ، وَ أَخْوَفَهُمْ لَهُ أَعْلَمُهُمْ بِهِ، وَ أَعْلَمَهُمْ بِهِ أَزْهَدُهُمْ فِیهَا .فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَوْصِنِي، فَقَالَ: اتَّقِ اللَّهَ حَیْثُ كُنْتَ فَإِنَّكَ لَا تَسْتَوْحِشُ.

بیان

ما أنزلت الدنیا من نفسي لفظة من إما بمعنی في أو للتبعیض أی من منازل نفسي ،كان للنفس مواطن و منازل للأشیاء تنزل فیها علی حسب درجاتها و منازلها عند الشخص .قوله علیه السلام :ذهبت و اللّٰه الأماني أی ما یرجوه الناس و یحكمونه و یتمنونه علی اللّٰه بلا عمل، إذ الآیة تدل علی أن الدار الآخرة لیست إلا لمن لا یرید شیئا من العلو في الأرض و الفساد، و كل ظلم علوّ و كل فسق فساد .و الذرّ :النمل الصغار ،و المراد عدم إیذاء أحد من الناس، أو ترك إیذاء جمیع المخلوقات حتّی الذرّ،و لا ینافي ما ورد في بعض الأخبار من جواز قتل النمل و غیرها ،إذ الجواز لا ینافي الكراهة ،مع أنه یمكن حملها علی ما إذا كانت موذیةً ،قوله :لِكَیْلا تَأْسَوْا أی لكیلا تحزنوا .قوله: فإنّك لا تستوحش أی بل یكون اللّٰه تعالی أنیسك في كلّ حال.

جوهری گوید: «کبّه لوجهه» یعنی او را به صورت انداخت. «کبکبه» یعنی او را انداخت، و پرت کرد. و به همین معنا است آیه مبارکه

« فَکُبْکِبُوا فیها هُمْ وَ الْغاوُونَ »،⁽²⁾{پس آنها و همه گمراهان در آن [آتش] افکنده می‌شوند.}

مؤلف

اکثر مفسرین گفته‌اند: ضمیر «هم» به خدایان برمی‌گردد پوشیده نیست آن چیزی که امام علیه السلام فرموده، آشکارتر است و «عدالت» هر کاری است که موافق عدل و حکمت باشد که عبارت از اطاعت ها و اخلاق نیک و اعتقادات بر حق است.

روایت 5

تفسیر القمی: حفص از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: دنیا نزد من فقط به منزله مردار است که در صورت ناچاری از آن استفاده می‌کنم. ای حفص، خداوند می‌داند که بندگآن چه اعمالی انجام داده و سرنوشتشان چیست؟ به همین جهت در صورت بروز اعمال بد از بندگان، خداوند حلم و بردباری می‌ورزد. مبادا اینکه خداوند فعلا پی‌گیر اعمال تو نیست فریبت بدهد، چون از دستش رهایی نداری. خداوند متعال می‌فرماید: «تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذینَ لا یُریدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقینَ»،⁽³⁾{آن سرای آخرت را برای کسانی قرار می‌دهیم که در زمین خواستار برتری و فساد نیستند، و فرجام [خوش] از آنِ پرهیزکاران است.}و شروع به گریه نمود و فرمود: به خدا قسم این آیه باعث رفتن آرزوها می‌گردد. سوگند به خدا که نیکان پیروزند، آنان کسانی اند که مورچه‌ای را نمی‌آزارند. ترس از خدا علم است و مغرور شدن به خداوند نادانی است. ای حفص، هفتاد جاهل آمرزیده می‌شوند، قبل از این که از دانشمند یک گناه آمرزیده شود. یاد گرفتن، عمل کردن، و برای خدا یاد دادن باعث می‌شود که انسان در ملکوت آسمان‌ها عظیم و بزرگ خوانده شود. بنابراین، یاد دادن، عمل کردن، یاد گرفتن تو برای خدا باشد.

از آن حضرت درباره زهد پرسیدم. حضرت فرمود: خدای متعال در قرآن حدود زهد را معین فرموده: «لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ»،⁽⁴⁾{تا بر آنچه از دست شما رفته اندوهگین نشوید و به [سبب] آنچه به شما داده است شادمانی نکنید.}و فرمودند: داناترین مردم به خداوند، خداترس‌ترین آنانند، و اینان داناترین مردم به خداوند و پارساترین آنان در دنیا می‌باشد.

مردی عرض کرد: ای فرزند رسول خدا، سفارشم نما. فرمود: هر جا باشی از خدا بترس که در این صورت وحشت نخواهی کرد.⁽⁵⁾

توضیح

واژه «من» در «ما أنزلت الدنیا من نفسی» به معنای «فی» یا برای تبعیض است. گویا نفس دارای منزل‌گاه‌هایی برای اشیاء می‌باشد که به حسب درجه و منزلت آن جایگاه، نزد شخص فرود می‌آید.

«ذهبت و الله الأمانی» یعنی چیزهایی را که مردم امیدوارند و بدون عمل آن را آرزو می‌کنند؛ زیرا آیه می‌گوید: خانه آخرت برای کسانی است که هیچ تفوق‌طلبی و فساد انگیزی در زمین نداشته باشند. هر ظلمی بلند پروازی و هر فسقی فساد است.

«ذر» یعنی مورچه کوچک و مقصود در این حدیث این است که هیچ انسانی و یا هیچ مخلوقی را نیازارد و این منافاتی ندارد که در بعضی اخبار آمده که کشتن مورچه و غیر آن جایز است، چون جواز با کراهت ناسازگار نیست و می‌توان اخباری که کشتن آنها را جایز می‌داند را در صورتی دانست که آنها باعث اذیت شوند. قوله «لِکَیْلا تَأْسَوْا» یعنی تو را ناراحت نسازد. «فإنک لا تستوحش» بلکه خدا در همه حال مونس توست.

«6»

فس: أَبِي ،عَنِ الْأَصْفَهَانِيّ،ِ عَنِ الْمِنْقَرِيِّ، رَفَعَهُ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی عَلِيِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فَسَأَلَهُ عَنْ مَسَائِلَ ،ثُمَّ عَادَ لِیَسْأَلَ عَنْ مِثْلِهَا، فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: مَكْتُوبٌ فِي الْإِنْجِیلِ: لَا تَطْلُبُوا عِلْمَ مَا لَا تَعْمَلُونَ وَ لَمَّا عَمِلْتُمْ بِمَا عَلِمْتُمْ ،فَإِنَّ الْعِلْمَ إِذَا لَمْ یُعْمَلْ بِهِ لَمْ یَزْدَدْ مِنَ اللَّهِ إِلَّا بُعْداً.

إیضاح

لعلّ المراد النهی عن طلب علم لا یكون غرض طالبه العمل به، و لا یكون عازماً علی الإتیان به ،و یحتمل أن یكون النهی راجعا إلی القید ،أی لا تكونوا غیر عاملین بما علمتم حتّی إذا طلبتم العلم الّذي یلزمكم طلبه یكون بعد عدم العمل بما علمتم ،فیكون مذموما من حیث عدم العمل لا من حیث الطلب.

«7»

ب: ابْنُ سَعْدٍ، عَنِ الْأَزْدِيِّ، قَالَ :قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَبْلِغْ مَوَالِیَنَا عَنَّا السَّلَامَ وَ أَخْبِرْهُمْ أَنَّا لَا نُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً إِلَّا بِعَمَلٍ ،وَ أَنَّهُمْ لَنْ یَنَالُوا وَلَایَتَنَا إِلَّا بِعَمَلٍ أَوْ وَرَعٍ ،وَ أَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَنْ وَصَفَ عَدْلًا ثُمَّ خَالَفَهُ إِلَی غَیْرِهِ.

تبیین

قال الجزريّ: یقال: أغن عنّي الشرك، أی اصرفه و كفّه ،و منه قوله تعالی :لَنْ یُغْنُوا عَنْكَ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً ⁽¹⁾

«8»

ل: ابْنُ الْوَلِیدِ ،عَنِ الصَّفَّارِ ،عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ، عنِ الْقَدَّاحِ ،عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ،عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی النَّبِيِّ صلی اللّٰه علیه و آله فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا حَقُّ الْعِلْمِ ؟قَالَ :الْإِنْصَاتُ لَهُ ،قَالَ :ثُمَّ مَهْ؟ قَالَ: الِاسْتِمَاعُ لَهُ ،قَالَ :ثُمَّ مَهْ ؟قَالَ :الْحِفْظُ لَهُ، قَالَ: ثُمَّ مَهْ ؟قَالَ :ثُمَّ الْعَمَلُ بِهِ ،قَالَ :ثُمَّ مَهْ ؟قَالَ :ثُمَّ نَشْرُهُ.

ما: جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِيِّ ،عَنِ ابْنِ نَهِیكٍ ،عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ، عَنِ الْقَدَّاحِ مِثْلَهُ.

بیان

لعلّ سؤال السائل كان عما یوجب العلم ،أو عن آداب طلب العلم ،و یحتمل أن یكون غرضه استعلام حقیقته ،فأجابه علیه السلام ببیان ما یوجب حصوله لأنه الذي ینفعه فالحمل علی المبالغة .و الإنصات: السكوت عند الاستماع فإن كثرة المجادلة عند العالم توجب الحرمان عن علمه.

روایت 6

تفسیر القمی: منقری گوید: مردی خدمت امام زین العابدین علیه السلام آمد و از آن حضرت سؤالاتی نمود و سپس برگشت تا مانند آن مسائل را سؤال کند. امام زین العابدین علیه السلام فرمود: در «انجیل» نوشته شده: چون به دانشتان عمل نکردید، علم آنچه را که نمی دانید طلب نکنید، زیرا علم، زمانی که به آن عمل نشود، جز از خدا دوری نمی‌افزاید.⁽²⁾

توضیح

شاید مراد، نهی از طلب علمی باشد که هدف طالب علم، عمل به آن نیست، و قصد عمل به آن را ندارد. و احتمال دارد مراد نهی باشد که به قید بر می‌گردد، یعنی شما عالمان بی‌عمل نباشید، که طلب علم شما بعد از ترک عمل به دانش‌های شما باشد که مذموم است، پس مذمت به خاطر عمل نکردن به آن علم است نه به خاطر طلب علم.

روایت 7

قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام به ازدی فرمود: دوستانم را سلام برسان! و به آنان خبر بده، ما را از عذاب خدا چیزی جز عمل باز نمی‌دارد و آنان به ولایت ما نمی‌رسند جز به عمل یا تقوا. و با حسرت‌ترین مردم روز قیامت کسی است که عدالت را توصیف نموده ولی عملاً با آن مخالفت کرده است.⁽³⁾

توضیح

جزری گوید: «أغن عنی الشرک»، گفته می شود، مراد این است که شرک را از من دور گردان و او را بسنده کن.

و مقصود از آیه مبارکه « إِنَّهُمْ لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً وَ إِنَّ الظَّالِمینَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ وَ اللَّهُ وَلِیُّ الْمُتَّقین»،⁽⁴⁾{آنان هرگز در برابر خدا از تو حمایت نمی‌کنند [و به هیچ وجه به کار تو نمی‌آیند] و ستمگران بعضی‌شان دوستان بعضی [دیگر]ند، و خدا یار پرهیزگاران است.} نیز به همین معنا است.⁽⁵⁾

روایت 8

الخصال: علم پنج درجه دارد. امام ششم علیه السلام از قول پدرشان فرمود: مردی خدمت حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و عرض کرد: ای رسول خدا! علم چیست؟ فرمود: خاموشی در برابر معلم. عرض کرد: سپس چیست؟ فرمود: گوش گرفتن علم. عرض کرد: سپس چیست؟ فرمود: حفظ آن. عرض کرد:

سپس چیست؟ فرمود: عمل به آن. عرض کرد: سپس چیست؟ فرمود: نشر دادن برای دیگران.⁽⁶⁾

امالی شیخ طوسی: گروهی از قداح، مثل حدیث بالا را روایت کرده اند.⁽⁷⁾

توضیح

شاید سؤال پرسشگر از چیزی بوده که سبب علم می‌شود. یا از آداب جستجوی علم بوده و احتمال دارد، غرض پرسشگر آگاهی از حقیقت علم باشد و امام علیه السلام او را به چیزی که سبب حاصل شدن علم می‌شود پاسخ گفت. زیرا آن چیز او را منفعت می‌رساند، پس حمل بر مبالغه و سکوت به هنگام استماع می‌شود، زیرا مجادله بسیار در نزد عالم موجب محروم شدن از علم او می‌گردد.

«9»

ن: الْوَرَّاقُ ،عَنِ ابْنِ مَهْرَوَیْهِ ⁽¹⁾،عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الْغَازِي، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عَلِيِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا ،عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ آبَائِهِ، عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ،أَنَّهُ قَالَ: الدُّنْیَا كُلُّهَا جَهْلٌ إِلَّا مَوَاضِعَ الْعِلْمِ ،وَ الْعِلْمُ كُلُّهُ حُجَّةٌ إِلَّا مَا عُمِلَ بِهِ ،وَ الْعَمَلُ كُلُّهُ رِیَاءٌ إِلَّا مَا كَانَ مُخْلَصاً وَ الْإِخْلَاصُ عَلَی خَطَرٍ حَتَّی یَنْظُرَ الْعَبْدُ بِمَا یُخْتَمُ لَهُ.

ید، محمّد بن عمرو بن عليّ البصري، عن عليّ بن الحسن المثنی، عن ابن مهرویه مثله .

بیان

لعلّ المراد بمواضع العلم الأنبیاء و الأئمة و من أخذ عنهم العلم.

«10»

ما:الْمُفِیدُ ،عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ ،عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِيِّ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ هَارُونَ، عَنِ ابْنِ زِیَادٍ ،قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیهما السلام -وَ قَدْ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَی: قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ -فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ لِلْعَبْدِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَبْدِي أَ كُنْتَ عَالِماً ؟فَإِنْ قَالَ :نَعَمْ،،قَالَ لَهُ :أَ فَلَا عَمِلْتَ بِمَا عَلِمْتَ ؟وَ إِنْ قَالَ :كُنْتُ جَاهِلًا ،قَالَ لَهُ :أَ فَلَا تَعَلَّمْتَ حَتَّی تَعْمَلَ؟ فَیُخْصَمُ فَتِلْكَ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ.

بیان

قوله :فیخصم .علی البناء للمفعول، یقال :خاصمه فخصمه أی غلبه.

«11»

ما: الْمُفِیدُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ،عَنْ أَبِیهِ وَ الْمُفِیدُ ،عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ ،عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً ،عَنْ سَعْدٍ ،عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ،عَنِ الْمِنْقَرِيِّ ،عَنْ حَفْصٍ قَالَ :قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :مَنْ تَعَلَّمَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ عَمِلَ لِلَّهِ ،وَ عَلَّمَ لِلَّهِ دُعِيَ فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ عَظِیماً، وَ قِیلَ: تَعَلَّمَ لِلَّهِ ،وَ عَلَّمَ لِلَّهِ⁽²⁾.

«12»

ما: بِإِسْنَادِ أَخِي دِعْبِلٍ ،عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام :أَنَّهُ قَالَ لِخَیْثَمَةَ: أَبْلِغْ شِیعَتَنَا أَنَّهُ لَا یُنَالُ مَا عِنْدَ اللَّهِ إِلَّا بِالْعَمَلِ، وَ أَبْلِغْ شِیعَتَنَا أَنَّ أَعْظَمَ النَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَنْ وَصَفَ عَدْلًا ثُمَّ خَالَفَهُ إِلَی غَیْرِهِ ،وَ أَبْلِغْ شِیعَتَنَا أَنَّهُمْ إِذَا قَامُوا بِمَا أُمِرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

بیان

من وصف عدلا أی لغیره و لم یعمل به .و یحتمل أن یكون المراد أن یقول بحقیة دین و لا یعمل بما قرّر فیه من الأعمال.

روایت 9

عیون أخبار الرضا: داود بن سلیمان گوید: امام رضا علیه السلام از پدرانشان از امیرالمؤمنین علیهم السلام نقل فرمودند: دنیا تماماً جهل است مگر مواضع علم، و علم - تماماً - بر انسان حجت است مگر آنچه به آن عمل شود؛ و عمل تماماً ریا می‌باشد مگر آنچه که خالصانه باشد؛ و اخلاص هم در معرض خطر است تا این که انسان ببیند عاقبت و پایان کارش چه می‌شود.⁽³⁾

توحید: محمد بن عمرو از ابن مهرویه، مثل حدیث بالا را نقل کرده است.⁽⁴⁾

توضیح

شاید مراد جایگاه علم پیامبران و ائمه علیهم السلام و کسی که از آنان علم اخذ می‌کند باشد.

روایت 10

امالی شیخ طوسی: ابن زیاد گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که آن حضرت از آیه: «قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ»، ⁽⁵⁾{بگو: «برهانِ رسا ویژه خداست.»} سؤال شد. آن حضرت فرمود: خدای متعال روز قیامت به بنده‌اش می‌گوید: ای بنده من، آیا عالم بودی؟ اگر گفت بله، می‌فرماید: چرا به علمت عمل نکردی، و اگر گوید: نادان بودم، خداوند می‌فرماید: چرا علم نیاموختی تا عمل کنی؟ پس خدا بر او پیروز شود. پس آن حجت رسا است.⁽⁶⁾

توضیح

«فیخصم» به صیغه مجهول است، گفته می شود: «خاصمه فخصمه» یعنی بر او غلبه پیدا کرد.

روایت 11

امالی شیخ طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که برای خداوند علم آموزش دهد و برای خدا عمل کند و برای خداوند علم بیاموزد، در ملکوت آسمانها انسان بزرگ خوانده شود. و بعضی گفته‌اند: آن حضرت فرمود: کسی که برای خدا علم آموزش دهد و بیاموزد.⁽⁷⁾

روایت 12

امالی شیخ طوسی: برادر دعبل خزاعی روایت کرده که امام محمد تقی علیه السلام به خیثمه فرمود: به شیعیانم بگو، آن چیزی که در نزد خداست جز به عمل به دست نمی‌آید؛ و به شیعیانم برسان که روز قیامت با حسرت‌ترین مردم کسی است که عدالت را برای دیگران توصیف نموده و خودش عمل نکرده؛ و به شیعیانم برسان که آنان وقتی اوامر خدا را انجام دادند، آنگاه روز قیامت از جمله رستگارانند.⁽⁸⁾

توضیح

«من وصف عدلا» یعنی عدالت را برای دیگران تعریف کرده و خودش عملاً مخالفت نموده و احتمال دارد مراد این باشد که حقیقت دین را بیان کرده و به اعمال دینی عمل نکرده.

«13»

مع، ن: ابْنُ عُبْدُوسٍ ،عَنِ ابْنِ قُتَیْبَةَ، عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَیْمَانَ ،عَنِ الْهَرَوِيِّ قَالَ :سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عَلِيَّ بْنَ مُوسَی الرِّضَا علیهما السلام یَقُولُ :رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً أَحْیَا أَمْرَنَا فَقُلْتُ لَهُ وَ كَیْفَ یُحْیِي أَمْرَكُمْ؟ قَالَ :یَتَعَلَّمُ عُلُومَنَا وَ یُعَلِّمُهَا النَّاسَ، فَإِنَّ النَّاسَ لَوْ عَلِمُوا مَحَاسِنَ كَلَامِنَا لَاتَّبَعُونَا ،قَالَ: قُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَقَدْ رُوِيَ لَنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ تَعَلَّمَ عِلْماً لِیُمَارِيَ بِهِ السُّفَهَاءَ، أَوْ یُبَاهِيَ بِهِ الْعُلَمَاءَ ،أَوْ لِیُقْبِلَ بِوُجُوهِ النَّاسِ إِلَیْهِ فَهُوَ فِي النَّارِ .فَقَالَ علیه السلام: صَدَقَ جَدِّی علیه السلام أَ فَتَدْرِي مَنِ السُّفَهَاءُ ؟فَقُلْتُ: لَا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ ،قَالَ :هُمْ قُصَّاصُ مُخَالِفِینَا، وَ تَدْرِی مَنِ الْعُلَمَاءُ ؟فَقُلْتُ: لَا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ ،فَقَالَ :هُمْ عُلَمَاءُ آلِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام الَّذِینَ فَرَضَ اللَّهُ طَاعَتَهُمْ وَ أَوْجَبَ مَوَدَّتَهُمْ ،ثُمَّ قَالَ :وَ تَدْرِي مَا مَعْنَی قَوْلِهِ: أَوْ لِیُقْبِلَ بِوُجُوهِ النَّاسِ إِلَیْهِ ؟قُلْتُ: لَا، قَالَ یَعْنِی وَ اللَّهِ بِذَلِكَ ادِّعَاءَ الْإِمَامَةِ بِغَیْرِ حَقِّهَا، وَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَهُوَ فِي النَّارِ.

«14»

ثو: أَبِي ،عَنْ سَعْدٍ ،عَنِ الْأَصْبَهَانِيِّ ،عَنِ الْمِنْقَرِيِّ، عَنْ حَفْصٍ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ عَمِلَ بِمَا عَلِمَ كُفِيَ مَا لَمْ یَعْلَمْ.

بیان

كُفِيَ مَا لَمْ يَعْلَم أی علمه اللّٰه بلا تعب.

«15»

سن: أَبِي ،عَنْ حَمَّادٍ، عَنْ حَرِیزٍ ،عَنْ یَزِیدَ الصَّائِغِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: یَا یَزِیدُ أَشَدُّ النَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ الَّذِینَ وَصَفُوا الْعَدْلَ ثُمَّ خَالَفُوهُ ،وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ :أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتي عَلی ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ.

بیان

فِي جَنْبِ اللَّهِ أی طاعة اللّٰه أو طاعة ولاة أمر اللّٰه الذین هم مقربوا جنابه فكأنهم بجنبه.

«16»

سن: فِي رِوَایَةِ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی أَوْ غَیْرِهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ :فَكُبْكِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُون.َ قَالَ: مَنْ وَصَفَ عَدْلًا ثُمَّ خَالَفَهُ إِلَی غَیْرِهِ ⁽¹⁾.

«17»

سن: أَبِي ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنِ الْمُفَضَّلِ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْحَسْرَةَ وَ النَّدَامَةَ وَ الْوَیْلَ كُلَّهُ لِمَنْ لَمْ یَنْتَفِعْ بِمَا أَبْصَرَ، وَ مَنْ لَمْ یَدْرِ الْأَمْرَ الَّذِي هُوَ عَلَیْهِ مُقِیمٌ أَ نَفْعٌ هُوَ لَهُ أَمْ ضَرَرٌ ؟قَالَ :قُلْتُ :فَبِمَا یُعْرَفُ النَّاجِي؟ قَالَ: مَنْ كَانَ فِعْلُهُ لِقَوْلِهِ مُوَافِقاً

روایت 13

معانی الأخبار، عیون أخبار الرضا علیه السلام: عبدالسلام بن صالح هروی گوید: از امام رضا علیه السلام شنیدم که چنین می‌فرمود: خداوند رحمت کند کسی را که امر ما را زنده بدارد. عرض کردم: چگونه امر شما را زنده بدارد؟ حضرت فرمودند: علوم ما را فراگیرد و به مردم بیاموزد، زیرا اگر مردم بر آن گفتار نیک اطلاع می‌یافتند، از ما پیروی می‌کردند. - راوی گوید: - عرض کردم: از امام صادق علیه السلام برای ما روایتی نقل شده است که آن حضرت فرمودند: هر کس مطلبی را بیاموزد تا با افراد نادان بحث و جدل کند یا با علماء به مباهات و فخر فروشی بپردازد و جماعتی از مردم را به سوی خود متوجه کند، چنین شخصی اهل جهنم است، امام رضا علیه السلام فرمودند: جدم درست فرمودند، آیا می‌دانی سفهاء و نادان چه کسانی هستند؟ عرض کردم: خیر، یابن رسول الله، حضرت فرمودند: آنان داستان پردازان اهل سنت اند. آیا می‌دانی علما چه کسانی هستند؟ عرض کردم: خیر، یابن رسول الله! حضرت فرمودند، آنان علماء آل محمّد هستند که خداوند اطاعت و دوستی شان را واجب کرده است، سپس فرمودند: آیا می‌دانی منظور آن حضرت از این که فرموده‌اند «تا مردم را به سوی خود متوجه کند» چه بوده است؟ عرض کردم خیر، فرمود: به خدا قسم، منظور آن حضرت، ادعای نابجا و ناروای امامت است، و هر کس چنین کند، اهل جهنم خواهد بود.⁽²⁾

روایت 14

ثواب الأعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که بر آنچه می‌داند عمل کند، از آنچه نمی‌داند بی‌نیاز باشد.⁽³⁾

توضیح

«کفی ما لم یعلم» یعنی خدا او را علم بدون زحمت می‌دهد.

روایت 15

المحاسن: یزید صائغ از امام باقر علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: ای یزید، روز قیامت باحسرت‌ترین مردم کسانی است که عدل را تعریف نموده و سپس با آن مخالفت کرده باشد، و آن قول خدای متعال است «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ»⁽⁴⁾.

توضیح

«فِی جَنْبِ اللَّهِ» یعنی طاعت خدا و یا فرمانبرداری والیان امر خدا، آنانی که به خدا نزدیک‌اند گویا در کنار خدا هستند.

روایت 16

المحاسن: امام صادق علیه السلام در تفسیر قول خدای متعال «فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ و الْغاوُونَ» فرمود: مراد از آن کسی کاست که عدل را برای دیگران توصیف کند و خودش عملاً مخالفت نماید. ⁽⁵⁾

روایت 17

المحاسن: مفضل از امام صادق علیه السلام روایت کرده: آن حضرت فرمود: همانا حسرت و پشیمانی و ویل همه بر کسی باد که به بینائی اش بهره‌مند نگشته، و نداند ولایت اهل بیت را که دارد، آیا برایش مفید بوده یا مضر. عرض کردم: به چه چیزی انسان رستگار می‌شود؟ فرمود: کسی که کردارش موافق گفتارش باشد،

فَأُثْبِتَ لَهُ الشَّهَادَةُ بِالنَّجَاةِ وَ مَنْ لَمْ یَكُنْ فِعْلُهُ لِقَوْلِهِ مُوَافِقاً فَإِنَّمَا ذَلِكَ مُسْتَوْدَعٌ ⁽¹⁾.

«18»

ضا: أَرْوِي مَنْ تَعَلَّمَ الْعِلْمَ لِیُمَارِيَ بِهِ السُّفَهَاءَ، أَوْ یُبَاهِيَ بِهِ الْعُلَمَاءَ ،أَوْ یَصْرِفَ وُجُوهَ النَّاسِ إِلَیْهِ لِیُرَئِّسُوهُ وَ یُعَظِّمُوهُ فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ.

«19»

شا: فِي خُطْبَةٍ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام تَرَكْنَا صَدْرَهَا: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا مِنَ الضَّلَالَةِ ،وَ بَصَّرَنَا مِنَ الْعَمَي، وَ مَنَّ عَلَیْنَا بِالْإِسْلَامِ ،وَ جَعَلَ فِینَا النُّبُوَّةَ ،وَ جَعَلَنَا النُّجَبَاءَ ،وَ جَعَلَ أَفْرَاطَنَا أَفْرَاطَ الْأَنْبِیَاءِ ،وَ جَعَلَنَا خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ ،نَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ ،وَ نَنْهَی عَنِ الْمُنْكَرِ ،وَ نَعْبُدُ اللَّهَ وَ لَا نُشْرِكُ بِهِ شَیْئاً ،وَ لَا نَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ وَلِیّاً ،فَنَحْنُ شُهَدَاءُ اللَّهِ ،وَ الرَّسُولُ شَهِیدٌ عَلَیْنَا، نَشْفَعُ فَنُشَفَّعُ فِیمَنْ شَفَعْنَا لَهُ ،وَ نَدْعُو فَیُسْتَجَابُ دُعَاؤُنَا ،وَ یُغْفَرُ لِمَنْ نَدْعُو لَهُ ذُنُوبُهُ ،أَخْلَصْنَا لِلَّهِ فَلَمْ نَدْعُ مِنْ دُونِهِ وَلِیّاً ،أَیُّهَا النَّاسُ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوي، وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ، وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ.

أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّي ابْنُ عَمِّ نَبِیِّكُمْ وَ أَوْلَاكُمْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ⁽²⁾،فَاسْأَلُونِي ثُمَّ اسْأَلُونِي، وَ كَأَنَّكُمْ بِالْعِلْمِ قَدْ نَفِدَ ،وَ أَنَّهُ لَا یَهْلِكُ عَالِمٌ إِلَّا یَهْلِكُ بَعْضُ عِلْمِهِ ،وَ إِنَّمَا الْعُلَمَاءُ فِي النَّاسِ كَالْبَدْرِ فِي السَّمَاءِ ،یُضِی‌ءُ نُورُهُ عَلَی سَائِرِ الْكَوَاكِبِ ،خُذُوا مِنَ الْعِلْمِ مَا بَدَا لَكُمْ ،وَ إِیَّاكُمْ أَنْ تَطْلُبُوهُ لِخِصَالٍ أَرْبَعٍ :لِتُبَاهُوا بِهِ الْعُلَمَاءَ ،أَوْ تُمَارُوا بِهِ السُّفَهَاءَ، أَوْ تُرَاءُوا بِهِ فِي الْمَجَالِسِ، أَوْ تَصْرِفُوا وُجُوهَ النَّاسِ إِلَیْكُمْ لِلتَّرَؤُّسِ ،لَا یَسْتَوِي عِنْدَ اللَّهِ فِي الْعُقُوبَةِ الَّذِینَ یَعْلَمُونَ، وَ الَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ نَفَعَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاكُمْ بِمَا عَلِمْنَا ،وَ جَعَلَهُ لِوَجْهِهِ خَالِصاً إِنَّهُ سَمِیعٌ مُجِیبٌ.

بیان

الفرط: العلم المستقیم یهتدی به، و ما لم یدرك من الولد، و الذي یتقدم الواردة لیهیئ لهم ما یحتاجون إلیه .فقوله علیه السلام :و جعل أفراطنا أفراط الأنبیاء ،أی جعل أولادنا أولاد الأنبیاء أی نحن و أولادنا من سلالة النبیین، أو المراد أن الهادي منا أی الإمام إمام للأنبیاء، و قدوة لهم أیضا ،أو شفعاؤنا شفعاء الأنبیاء أیضا

كَمَا قَالَ النَّبِيُّ صلّی اللّٰه علیه و آله: أَنَا فَرَطُكُمْ عَلَی الْحَوْضِ.

«20»

مص: قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: الْعِلْمُ أَصْلُ كُلِّ حَالٍ سَنِيٍّ، وَ مُنْتَهَي كُلِّ مَنْزِلَة

من به رستگاری او شهادت می‌دهم. و کسی که کردارش با گفتارش موافق نباشد، ایمان او ایمان عاریه است.⁽³⁾

روایت 18

فقه الرضا علیه السلام: کسی که علم بیاموزد تا با نادانان جدال یا با علماء فخرفروشی کند یا جلب توجه مردم نماید تا رئیس آنها باشد و او را تعظیم نمایند، جایگاهش را در آتش جهنم آماده کند. ⁽⁴⁾

روایت 19

ارشاد: حضرت علی علیه السلام در ضمن خطبه‌ای که ما آغاز آن را رها ساختیم و دنبال آن این است، فرماید:

و سپاس خداوندی را سزاست که ما را از گمراهی (به سعادت) راهنمائی فرمود، و از کوری بینایمان کرد، و به وسیله (دیانت) اسلام بر ما منت نهاد، و پیامبری را در ما قرار داد، و ما را از برگزیدگان گردانید، و نشانه‌های راه ما را نشانه‌های پیمبران قرار داد، و ما را بهترین امتهائی که آمدند گردانید، که امر به معروف کنیم و نهی از منکر نمائیم، و خدای را پرستش کرده و به او شرک نورزیم و جز او صاحب اختیاری نگیریم، پس ما گواهان خدائیم و رسول خدا صلی الله علیه و آله گواه بر ما است، ما (در روز رستاخیز) شفاعت کنیم و شفاعتمان در باره هر کس که شفاعت کرده‌ایم پذیرفته شود، و خدا را بخوانیم و به اجابت رسد، و گناهان هر کس که ما در باره‌اش دعا کنیم آمرزیده شود. ما به خدا اخلاص ورزیده‌ایم (و بندگی خود را خالص او کرده‌ایم) و جز او دیگری را فرمانروا نخوانده‌ایم،

ای گروه مردم، «تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ»،⁽⁵⁾{و در نیکوکاری و پرهیزگاری با یکدیگر همکاری کنید، و در گناه و تعدّی دستیار هم نشوید، و از خدا پروا کنید که خدا سخت‌کیفر است.}.

همدیگر را بر نیکوکاری کمک کنید و بر گناه و ستم کمک نکنید و از خدا بترسید که همانا خداوند در عقوبت سخت است. ای گروه مردم، من پسر عموی پیامبر شما هستم و سزاوارترین شمایم به خدا و رسولش؛ پس از من پرسش کنید و باز پرسش کنید، که گویا شما می‌نگرید به دانش و علمی که برطرف گردیده و نابود شده، و براستی هیچ دانشمندی هلاک نگردد جز اینکه برخی از دانشش با او برود. جز این نیست که دانشمندان در میان مردم مانند ماه در آسمان هستند که نورش بر ستارگان دیگر درخشندگی دارد، هر چه برایتان از دانش آشکار شود، آن را فرا گیرید، و بپرهیزید از اینکه دانش را برای (این) چهار چیز بیاموزید:

1 . برای اینکه به دانشمندان مباهات کنید و به خود ببالید.

2 . یا برای اینکه با سبک مغزان، بدان وسیله پیکار و جدال کنید.

3 . یا بدان وسیله در انجمنها خودنمائی کنید.

توضیح

«الفرط» عبارت از دانش مستقیم است که سبب هدایت می‌گردد و به فرزندی که درک نشود نیز فرط گفته شده، همچنین به کسی که قبل از دیگران زودتر به خانه می‌رود تا مثلاً برای میهمانان وسایل مورد نیازشان را آماده کند، فرط می‌گویند. مقصود امام علیه السلام این است که خداوند فرزندان ما را فرزندان انبیاء قرار داده، یعنی ما و فرزندان ما از نسل انبیاء هستیم؛ یا مقصود این است که هدایتگر از ما است، یعنی امام پیشوای انبیاء و رهبر ایشان نیز است. همچنین می‌تواند معنا چنین باشد که شفاعت گران ما شفیعان انبیاء نیز هستند، چنانکه پیامبر فرمود: من شفیع شما نزد حوض کوثر هستم.

روایت 20

مصباح الشریعة: حضرت صادق علیه السلام فرموده است: علم، اصل و اساس هر حالت و صفت بلند مرتبه ای است و نهایت هر مقام

رَفِیعَةٍ، لِذَلِكَ قَالَ النَّبِيُّ صلّی اللّٰه علیه و آله :طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَی كُلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَةٍ .أَیْ عِلْمِ التَّقْوَی وَ الْیَقِینِ.

«21»

وَ قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّینِ، وَ هُوَ عِلْمُ مَعْرِفَةِ النَّفْسِ ،وَ فِیهِ مَعْرِفَةُ الرَّبِّ عَزَّ وَ جَلَّ.

«22»

قَالَ النَّبِيُّ صلّی اللّٰه علیه و آله: مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ، ثُمَّ عَلَیْكَ مِنَ الْعِلْمِ بِمَا لَا یَصِحُّ الْعَمَلُ إِلَّا بِهِ، وَ هُوَ الْإِخْلَاصُ.

«23»

قَالَ النَّبِيُّ صلّی اللّٰه علیه و آله: نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ عِلْمٍ لَا یَنْفَعُ ،وَ هُوَ الْعِلْمُ الَّذِي یُضَادُّ الْعَمَلَ بِالْإِخْلَاصِ ،وَ اعْلَمْ أَنَّ قَلِیلَ الْعِلْمِ یَحْتَاجُ إِلَی كَثِیرِ الْعَمَلِ لِأَنَّ عِلْمَ سَاعَةٍ یُلْزِمُ صَاحِبَهُ اسْتِعْمَالَهُ طُولَ عُمُرِهِ.

«24»

قَالَ عِیسَی علیه السلام :رَأَیْتُ حَجَراً مَكْتُوباً عَلَیْهِ: قَلِّبْنِي ،فَقَلَّبْتُهُ فَإِذَا عَلَی بَاطِنِهِ: مَنْ لَا یَعْمَلُ بِمَا یَعْلَمُ مَشُومٌ عَلَیْهِ طَلَبُ مَا لَا یَعْلَمُ ،وَ مَرْدُودٌ عَلَیْهِ مَا عَلِمَ.

«25»

أَوْحَی اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی إِلَی دَاوُدَ علیه السلام :أَنَّ أَهْوَنَ مَا أَنَا صَانِعٌ بِعَالِمٍ غَیْرِ عَامِلٍ بِعِلْمِهِ أَشَدُّ مِنْ سَبْعِینَ عُقُوبَةً أَنْ أُخْرِجَ مِنْ قَلْبِهِ حَلَاوَةَ ذِكْرِی ،وَ لَیْسَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ طَرِیقٌ یَسْلُكُ إِلَّا بِعِلْمٍ وَ الْعِلْمُ زَیْنُ الْمَرْءِ فِي الدُّنْیَا وَ سَائِقُهُ إِلَی الْجَنَّةِ ،وَ بِهِ یَصِلُ إِلَی رِضْوَانِ اللَّهِ تَعَالَی ،وَ الْعَالِمُ حَقّاً هُوَ الَّذِي یَنْطِقُ عَنْهُ أَعْمَالُهُ الصَّالِحَةُ، وَ أَوْرَادُهُ الزَّاكِیَةُ وَ صِدْقُهُ وَ تَقْوَاهُ لَا لِسَانُهُ وَ تَصَاوُلُهُ وَ دَعْوَاهُ ،وَ لَقَدْ كَانَ یَطْلُبُ هَذَا الْعِلْمَ فِی غَیْرِ هَذَا الزَّمَانِ مَنْ كَانَ فِیهِ عَقْلٌ وَ نُسُكٌ وَ حِكْمَةٌ وَ حَیَاءٌ وَ خَشْیَةٌ ،وَ أَنَا أَرَی طَالِبَهُ الْیَوْمَ مَنْ لَیْسَ فِیهِ مِنْ ذَلِكَ شَیْ‌ءٌ وَ الْعَالِمُ یَحْتَاجُ إِلَی عَقْلٍ وَ رِفْقٍ وَ شَفَقَةٍ وَ نُصْحٍ وَ حِلْمٍ وَ صَبْرٍ وَ بَذْلٍ وَ قَنَاعَةٍ، وَ الْمُتَعَلِّمُ یَحْتَاجُ إِلَی رَغْبَةٍ وَ إِرَادَةٍ وَ فَرَاغٍ وَ نُسُكٍ وَ خَشْیَةٍ وَ حِفْظٍ وَ حَزْمٍ.

بیان

علم التقوی هو العلم بالأوامر و النواهي و التكالیف التي یتقی بها من عذاب اللّٰه و علم الیقین علم ما یتعلق من المعارف بأصول الدین، و یحتمل أن یكون علم التقوی أعم منهما و یكون الیقینمعطوفا علی العلم و تفسیرا له أی العلم المأمور به هو الیقین .

قوله علیه السلام :و فیه معرفة الرب أی معرفة الشئون التي جعلها اللّٰه تعالی للنفس، و معرفة معایبها و ما یوجب رفعتها و كمالاتها یوجب اكتساب ما یوجب كمال معرفته تعالی

بالا و بلندی می‌باشد، و از این روست که رسول اکرم‌صلی الله علیه وآله فرموده است: طلب کردن و به دست آوردن علم واجب است، برای هر فردی از مرد و زن مسلمان. و مراد، علوم مربوط به تقوی و تحصیل یقین است.⁽¹⁾

روایت 21

امام علی علیه السلام فرمود: علم را بطلبید اگرچه در سرزمین چین باشد، و مراد علومی است که مربوط به معرفة النفس باشد، و شناختن نفس موجب معرفت پروردگار متعال خواهد بود.⁽²⁾

روایت 22

رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرموده است: کسی که نفس خود را بشناسد، البته خدای خود را شناخته است. و سپس بر تو باد که علومی را یاد بگیری که در اصلاح اعمال و تصحیح وظائف تو مؤثر باشد، و آن علوم مربوط به اخلاص است که بدون آن، عملی صحیح و قبول نمی‌شود.

روایت 23

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: پناه می‌برم به خدا از علمی که فایده ندهد. و آن علمی است که با عمل خالصانه ضد است. و متوجه باش که اندکی از علم، مقتضی عمل بسیاری است؛ زیرا چون در موضوعی برای انسان علم حاصل گشت، می‌باید پیوسته و تا آخر عمر خود، مطابق آن عمل کند.

روایت 24

حضرت عیسی علیه السلام فرمود: سنگی را دیدم که روی آن نوشته شده بود: مرا بر گردان! پس آن را برگردانیدم، و در طرف دیگر آن نوشته شده بود: کسی که به علم خود عمل نکند، بر او طلب آنچه نمی‌داند شوم است و آنچه می‌داند، به او برمی گردد.⁽³⁾

روایت 25

خدای متعال به داوود وحی کرد: آسانترین چیزی که عالم بی عمل را به آن عذاب می‌کنند، سخت‌تر است از هفتاد کیفر، و شیرینی یاد خودم را از قلبش بیرون می‌سازم. و راهی که به سوی خدا رود، جز علم نیست و علم زینت مرد در دنیا و کشاننده او به بهشت است و عالم حقیقی که سزاوار است از او استفاده شود کسی است که اعمال صالح و پاک و درستی و پرهیزکاری او از درون و مقام او گواهی بدهد، نه زبان و بحث و جدل کردن و مقابل و برابر شدن با دیگران و نزاع و حمله کردن و ادعا نمودن او، که این معانی، مقام و مرتبت حقیقی او را نشان نخواهد داد. در زمان گذشته، کسی که در طلب علم و تحصیل آن بود، به عقل و عبادت و حیاء و خشوع توأم با خوف متصف می‌شد، ولی در زمان ما کسانی طلب علم می‌کنند که چیزی از این صفات در وجود آنها نیست. و شخص عالم نیازمند است به عقل داشتن و نرم و ملایم بودن و مهربانی و خلوص و صفا در رفتار و کردار و حلیم بودن و صبر و بردباری و بذل علم و دست و دل باز بودن و قناعت.

و شخص دانشجو نیز می‌باید دارای صفات علاقه و شوق و تصمیم و فراغت خاطر و عبادت و بندگی و خشوع توأم با خوف و محافظت بر وظائف و حفظ مطالب و احتیاط در امور باشد، تا بتواند در تحصیل علم توفیق پیدا کرده و در این راه پا برجا بوده و استقامت داشته باشد.

توضیح

«علم تقوا» همان دانش به اوامر و نواهی و تکالیفی است که به وسیله آنها از عذاب خداوند پرهیز می‌شود. «علم یقین» معارف و شناخت اصول دین است، هر چند احتمال دارد دانش تقوا شامل هر دو شود و یقین که بر علم عطف شده، تفسیر آن باشد. «عطف تفسیری» یعنی دانشی که به آن مأمور هستیم و عبارت از یقین است.

«شناخت امور مربوط به نفس» مانند شناخت عیب‌ها و کمالات نفسانی، باعث شناخت نسبتاً کاملی از عظمت و قدرت خداوند می‌گردد، هر چند که این شناخت نسبت

بحسب قابلیة الشخص ،و یوجب العلم بعظمته و كمال قدرته فإنها أعظم خلق اللّٰه إذا عرفت كما هي، أو المراد أن معرفة صفات النفس معیار لمعرفته تعالی إذ لو لا اتصاف النفس بالعلم لم یمكن معرفة علمه بوجه، و كذا سائر الصفات، أو المراد أنه كل ما عرف صفة في نفسه نفاه عنه تعالی لأن صفات الممكنات مشوبة بالعجز و النقص، و إن الأشیاء إنما تعرف بأضدادها ،فإذا رأی الجهل في نفسه و علم أنه نقص نزه ربه عنه ،و إذا نظر في علمه و رأی أنه مشوب بأنواع الجهل،و مسبوق به و مأخوذ من غیره فنفی هذه الأشیاء عن علمه تعالی، و نزهه عن الاتصاف بمثل علمه .و قیل: إن النفس لما كان مجردا یعرف بالتفكر في أمر نفسه ربه تعالی و تجرده، و قد عرفت ما فیه. ⁽¹⁾و قد ورد معنی آخر في بعض الأخبار لهذا الحدیث النبوی، و هو أن المراد أن معرفته تعالی بدیهیة فكل من بلغ حد التمیز و عرف نفسه عرف أن له صانعا .قوله علیه السلام :العالم حقا« إلخ» أی العالم یلزم أن یكون أعماله شواهد علمه و دلائله، لا دعواه التي تكذبها أعماله القبیحة. و التصاول: التطاول و المجادلة، یقال :الفحلان یتساولان أی یتواثبان.

«26»

غو: عَنِ النَّبِيِّ صلّی اللّٰه علیه و آله الْعِلْمُ عِلْمَانِ: عِلْمٌ عَلَی اللِّسَانِ فَذَلِكَ حُجَّةٌ عَلَی ابْنِ آدَمَ ،وَ عِلْمٌ فِي الْقَلْبِ فَذَلِكَ الْعِلْمُ النَّافِعُ ⁽²⁾.

«27»

سر: مِنْ كِتَابِ الْمَشِیخَةِ لِابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ⁽³⁾عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ زَهِدَ فِي الدُّنْیَا أَثْبَتَ اللَّهُ الْحِكْمَةَ فِي قَلْبِهِ، وَ أَنْطَقَ بِهَا لِسَانَهُ ،وَ بَصَّرَهُ عُیُوبَ الدُّنْیَا دَاءَهَا وَ دَوَاءَهَا، وَ أَخْرَجَهُ اللَّهُ مِنَ الدُّنْیَا سَالِماً إِلَی دَارِ السَّلَامِ.

«28»

سر: من كتاب أبي القاسم بن قولویه عن أبي ذر قال :مَنْ تَعَلَّمَ عِلْماً مِنْ عِلْمِ الْآخِرَةِ یُرِیدُ بِهِ الدنیا عَرَضاً مِنْ عَرَضِ الدُّنْیَا لَمْ یَجِدْ رِیحَ الْجَنَّةِ.

«29»

غو: عَنِ النَّبِيِّ صلّی اللّٰه علیه و آله قَالَ: إِنَّ الْعِلْمَ یَهْتِفُ بِالْعَمَلِ ،فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلَّا ارْتَحَلَ عَنْهُ.

به اشخاص متفاوت است. باید توجه داشت که اگر حقیقت نفس شناخته شود، از عظیم‌ترین آفریده‌های خداوند است.

می‌توان گفت: شاید معنا چنین باشد که شناخت صفات نفس، ملاک و میزان شناخت خداوند است، چون اگر نفس انسان از علم بی بهره باشد، به هیچ صورت نمی‌تواند از علم خداوند شناخت پیدا کند و بقیه صفات نیز این چنین‌اند.

احتمال دارد بگوئیم انسان هر صفتی که در نفس خود بیابد، آن صفت را از خداوند نفی می‌کند، چون صفات موجودات ممکن با صفات واجب الوجود و خداوند، قابل مقایسه نیست. صفات ممکن الوجود همراه با عجز و نقص است، به عبارت بهتر، اشیاء به وسیله ضد خود بهتر شناخته می‌شوند. «سیاهی را در مقایسه با سفیدی بهتر می‌توان شناخت، چون ضد همند». بنابراین اگر انسان در خود جهل را ببیند و بداند که جهل نقص است، خدا را از آن پیراسته می‌داند. همچنین وقتی در علم خود نگاه می‌کند که این علم مخلوط با انواع جهل و نادانی است، تازه این علم ناقص را هم از غیر خود دارد. دیدگاه بعضی هر چند ضعیف، چنین است که نفس به دلیل مجرد بودن از ماده، در امورات خودش تفکر می‌کند و با همین تفکر، خدا را نیز مجرد از مادیات می‌شناسد.

معنای دیگری نیز وجود دارد و آن اینکه شناخت خداوند بدیهی و روشن است. هر کس در حد تمیز از خوب و بد باشد و خود را بشناسد، می‌داند که آفریدگاری دارد.

دانشمند حقیقی کسی است که اعمالش گواه و دلیل دانش او باشد نه اینکه کارهای زشت او دانش و ادعاهای او را زیر سؤال ببرد. «والتصاول» به معنای دست درازی و بگو و مگو است. گفته می شود «الفحلان یتساولان» یعنی دو پهلوان به همدیگر پریدند و حمله کردند.

روایت 26

عوالی اللئالی: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: علم دو تا است: 1. علم بر زبان که آن حجت بر اولاد آدم است. 2. علم در قلب که آن علم پرفایده است.⁽⁴⁾

روایت 27

سرائر: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که در دنیا زاهد باشد، خدا حکمت را در دلش پابرجا می‌کند و زبانش را به آن گویا و او را به عیب‌ها و دردها و دواهای دنیا بینا می‌سازد و از دنیا به سوی بهشت به سلامت بیرون می‌برد.⁽⁵⁾

روایت 28

سرائر: ابن قولویه از ابوذر نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که علمی از علوم آخرت را برای رسیدن به متاع بی ارزش دنیا بیاموزد، بوی بهشت را استشمام نمی‌کند.⁽⁶⁾

روایت 29

عوالی اللئالی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: علم طالب عمل است و شخص را به سوی عمل می‌خواند. پس کسی که به مقتضای علمش عمل نکند، علم از او کوچ می‌کند.⁽⁷⁾

بیان

یهتف بالعمل أی العلم طالب للعمل ،و یدعو الشخص إلیه، فإن لم یعمل الشخص بما هو مطلوب العلم و مقتضاه فارقه.

«30»

غو: رُوِيَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ حَدَّثَ عَنِ النَّبِيِّ صلّی اللّٰه علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: الْعُلَمَاءُ رَجُلَانِ: رَجُلٌ عَالِمٌ آخِذٌ بِعِلْمِهِ فَهَذَا نَاجٍ ،وَ رَجُلٌ تَارِكٌ لِعِلْمِهِ فَهَذَا هَالِكٌ ،وَ إِنَّ أَهْلَ النَّارِ لَیَتَأَذَّوْنَ مِنْ رِیحِ الْعَالِمِ التَّارِكِ لِعِلْمِهِ ،وَ إِنَّ أَشَدَّ أَهْلِ النَّارِ نَدَامَةً وَ حَسْرَةً رَجُلٌ دَعَا عَبْداً إِلَی اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَاسْتَجَابَ لَهُ وَ قَبِلَ مِنْهُ، فَأَطَاعَ اللَّهَ فَأَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ، وَ أَدْخَلَ الدَّاعِیَ النَّارَ بِتَرْكِهِ عِلْمَهُ ⁽¹⁾.

«31»

غو: رَوَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله: مَنْهُومَانِ لَا یَشْبَعَانِ :طَالِبُ دُنْیَا ،وَ طَالِبُ عِلْمٍ ،فَمَنِ اقْتَصَرَ مِنَ الدُّنْیَا عَلَی مَا أُحِلَّ لَهُ سَلِمَ ،وَ مَنْ تَنَاوَلَهَا مِنْ غَیْرِ حِلِّهَا هَلَكَ إِلَّا أَنْ یَتُوبَ أَوْ یُرَاجِعَ ،وَ مَنْ أَخَذَ الْعِلْمَ مِنْ أَهْلِهِ وَ عَمِلَ بِهِ نَجَا ،وَ مَنْ أَرَادَ بِهِ الدُّنْیَا فَهُوَ حَظُّهُ.

بیان

قال الجوهريّ: النهمة :بلوغ الهمة في الشی‌ء، و قد نهم فهو منهوم أی مولع انتهی ،و قوله علیه السلام: أو یراجع یحتمل أن یكون التردید من الراوي أو یكون« أو »بمعنی« الواو» أی یتوب إلی اللّٰه و یردّ المال الحرام إلی صاحبه، أو تخص التوبة بما إذا لم یقدر علی رد المال، و المراجعة بما إذا قدر علیه ،و قرأ بعض الأفاضل علی البناء للمفعول أی یراجع اللّٰه علیه بفضله و یغفر له بلا توبة .و قال :یمكن أن یقرأ علی البناء للفاعل أی یراجع إلی اللّٰه بالأعمال الصالحة و ترك أكثر الكبائر.

«32»

م: هُدیً لِلْمُتَّقِینَ. الَّذِینَ یَتَّقُونَ الْمُوبِقَاتِ ،وَ یَتَّقُونَ تَسْلِیطَ السَّفَهِ عَلَی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی إِذَا عَلِمُوا مَا یَجِبُ عَلَیْهِمْ عِلْمُهُ عَمِلُوا بِمَا یُوجِبُ لَهُمْ رِضَا رَبِّهِمْ.

«33»

ضه: رُوِیَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیهما السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله :مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِلَّهِ لَمْ یُصِبْ مِنْهُ بَاباً إِلَّا ازْدَادَ فِي نَفْسِهِ ذُلًّا ،وَ فِي النَّاسِ تَوَاضُعا،ولله خوفاً

توضیح

«یهتف بالعمل» یعنی علم طالب عمل است و شخص را به سوی عمل می خواند، اگر شخص به خواسته و خواهش علم عمل نکرد، علم از او جدا می شود.

روایت 30

عوالی اللئالی: امیرمؤمنان علیه السلام از پیامبر خدا صلی الله علیه وآله روایت کرد که آن حضرت فرمود: دانشمندان دو گروه هستند: 1. مرد عالمی که به علمش عمل می‌کند و اهل نجات است 2. مردی که به علمش عمل نمی‌کند و اهل هلاکت است. اهل آتش از بوی بد عالم بی عمل اذیت می‌شوند، پرحسرت‌ترین و پشیمان‌ترین اهل جهنم مردی است که کسی را به سوی خدا خوانده و او دعوتش را اجابت نموده و از وی پذیرفته پس خدا را اطاعت کرده، خدا آن شخص را وارد بهشت می‌کند. و دعوت کننده را به خاطر بی عملی اش به دوزخ می‌برد.⁽²⁾

روایت 31

عوالی اللئالی: امیرمؤمنان علیه السلام از پیامبر خدا صلی الله علیه وآله روایت کرد که آن حضرت فرمود: دو گرسنه هرگز سیر نشوند: 1. طالب دنیا 2. طالب علم. کسی که بر حلال دنیا اکتفا کند سالم می‌ماند و کسی که حرام دنیا را بخورد هلاک می‌گردد، مگر توبه کند یا برگردد. و کسی که علم را از اهل آن بگیرد و به آن عمل کند نجات می‌یابد. و کسی که به آن علم دنیا را بخواهد، فقط همان دنیا بهره اوست.⁽³⁾

توضیح

جوهری گوید: «النهمة» همت بلند در چیزی را گویند. و «منهم» به معنای ولع کننده آمده است.⁽⁴⁾

مجلسی گوید: امام علیه السلام فرمود: «أو یراجع»، احتمال دارد تردید از راوی باشد یا أو به معنای «واو» باشد، یعنی آن شخص به سوی خدا توبه کند و مال حرام را به صاحبش برگرداند. یا توبه مخصوص زمانی است که قدرت بر رد کردن مال نداشته باشد و مراجعه زمانی است که بر آن قدرت داشته باشد. و بعضی فضلا آن را مجهول خوانده اند. یعنی خدا به فضل و کرمش او را بدون توبه می‌آمرزد و گفته شده، ممکن است معلوم خوانده شود یعنی آن شخص با اعمال نیک و ترک گناه، به سوی خدا برمی گردد.

روایت 32

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: «هُدیً لِلْمُتَّقِینَ» آنانی که از ارتکاب گناهان کبیره پرهیز می‌کنند و از مسلط ساختن نادانان بر خودشان دوری می‌نمایند تا واجباتشان را بدانند و به آنچه مورد رضای خدا است عمل کنند.⁽⁵⁾

روایت 33

روضة الواعظین: از علی بن ابی طالب علیه السلام روایت است که پیامبرصلی الله علیه وآله چنین فرموده‌اند: هر کس علم را برای خدا طلب کند، به هر مرحله از آن که برسد، در نفس خود نرمی بیشتری احساس می‌کند و نسبت به مردم فروتن‌تر می‌شود و بر بیم او از خدا

وَ فِي الدِّینِ اجْتِهَاداً، وَ ذَلِكَ الَّذِي یَنْتَفِعُ بِالْعِلْمِ فَلْیَتَعَلَّمْهُ، وَ مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِلدُّنْیَا وَ الْمَنْزِلَةِ عِنْدَ النَّاسِ وَ الْحُظْوَةِ ⁽¹⁾عِنْدَ السُّلْطَانِ لَمْ یُصِبْ مِنْهُ بَاباً إِلَّا ازْدَادَ فِي نَفْسِهِ عَظَمَةً ،وَ عَلَی النَّاسِ اسْتِطَالَةً ،وَ بِاللَّهِ اغْتِرَاراً ،وَ مِنَ الدِّینِ جَفَاءً ،فَذَلِكَ الَّذِي لَا یَنْتَفِعُ بِالْعِلْمِ فَلْیَكُفَّ وَ لْیُمْسِكْ عَنِ الْحُجَّةِ عَلَی نَفْسِهِ ،وَ النَّدَامَةِ وَ الْخِزْیِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

بیان

لجفاء: البعد.

«34»

ین: النَّضْرُ ،عَنْ دُرُسْتَ ،عَنِ ابْنِ أَبِي یَعْفُورٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ وَصَفَ عَدْلًا وَ خَالَفَهُ إِلَی غَیْرِهِ كَانَ عَلَیْهِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

«35»

ین: النَّضْرُ ،عَنِ الْحَلَبِيِّ ،عَنْ أَبِي سَعِیدٍ الْمُكَارِی، عَنْ أَبِي بَصِیرٍ ،عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي قَوْلِهِ تَعَالَی :فَكُبْكِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُون.َ قَالَ: هُمْ قَوْمٌ وَصَفُوا عَدْلًا بِأَلْسِنَتِهِمْ ثُمَّ خَالَفُوا إِلَی غَیْرِهِ.

«36»

ین، كتاب حسین بن سعید و النوادر عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَحْرٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِیرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي قَوْلِهِ تَعَالَی فَكُبْكِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ فَقَالَ یَا أَبَا بَصِیرٍ هُمْ قَوْمٌ وَصَفُوا عَدْلًا وَ عَمِلُوا بِخِلَافِهِ ⁽²⁾.

«37»

أَقُولُ :وَجَدْتُ فِي كِتَابِ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ الْهِلَالِيِّ أَنَّهُ قَالَ :سَمِعْتُ عَلِیّاً یَقُولُ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: مَنْهُومَانِ لَا یَشْبَعَانِ :مَنْهُومٌ فِی الدُّنْیَا لَا یَشْبَعُ مِنْهَا، وَ مَنْهُومٌ فِي الْعِلْمِ لَا یَشْبَعُ مِنْهُ، فَمَنِ اقْتَصَرَ مِنَ الدُّنْیَا عَلَی مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَهُ سَلِمَ، وَ مَنْ تَنَاوَلَهَا مِنْ غَیْرِ حِلِّهَا هَلَكَ إِلَّا أَنْ یَتُوبَ وَ یُرَاجِعَ ،وَ مَنْ أَخَذَ الْعِلْمَ مِنْ أَهْلِهِ وَ عَمِلَ بِهِ نَجَا، وَ مَنْ أَرَادَ بِهِ الدُّنْیَا هَلَكَ وَ هُوَ حَظُّهُ، الْعُلَمَاءُ عَالِمَانِ :عَالِمٌ عَمِلَ بِعِلْمِهِ فَهُوَ نَاجٍ ،وَ عَالِمٌ تَارِكٌ لِعِلْمِهِ فَقَدْ هَلَكَ، وَ إِنَّ أَهْلَ النَّارِ لَیَتَأَذَّوْنَ مِنْ نَتْنِ رِیحِ الْعَالِمِ التَّارِكِ لِعِلْمِهِ، وَ إِنَّ أَشَدَّ أَهْلِ النَّارِ نَدَامَةً وَ حَسْرَةً رَجُلٌ دَعَا عَبْداً إِلَی اللَّهِ فَاسْتَجَابَ لَهُ فَأَطَاعَ اللَّهَ فَدَخَلَ الْجَنَّةَ، وَ أُدْخِلَ الدَّاعِي إِلَی النَّارِ بِتَرْكِهِ عِلْمَهُ وَ اتِّبَاعِهِ هَوَاهُ وَ عِصْیَانِهِ لِلَّهِ، إِنَّمَا هُمَا اثْنَانِ: اتِّبَاعُ الْهَوَی، وَ طُولُ

و کوشش او در دین افزوده می‌شود، و این کسی است که از علم بهره‌مند می‌شود و باید آن را آموزش دهد. و هر کس علم را برای امور دنیا و منزلت پیش مردم و بهره‌وری در پیشگاه پادشاه بیاموزد، هر چه از آن به او برسد، موجب خود بزرگ بینی و فخر فروشی بیشتر او به مردم می‌شود و مایه فریب خوردن بیشتر او در قبال خداوند و ستم به دین می‌شود. چنین کسی از دانش بهره‌مند نمی‌شود و از دلیل و برهان نسبت به خود عاجز می‌ماند و روز رستاخیز مایه زبونی و پشیمانی بیشتر او خواهد بود.⁽³⁾

توضیح

جوهری گوید: «النهمة» همت کردن چیزی را گویند که اسم فاعل آن منهوم می آید، یعنی حریص و آزمند.

روایت 34

کتاب حسین بن سعید و نوادر: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که عدل را برای دیگران توصیف کند و خودش مخالف آن رفتار نماید، حسرت روز قیامت بر اوست.⁽⁴⁾

روایت 35

کتاب حسین بن سعید و نوادر: امام باقر علیه السلام در قول خدای تعالی: «فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ». فرمود: آنان گروهی هستند که عدل را به زبانشان برای دیگران تعریف نمودند و سپس به آن عمل نکردند.⁽⁵⁾

روایت 36

کتاب حسین بن سعید و نوادر: امام صادق علیه السلام در قول خدای تعالی: «فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ». فرمود: ای ابوبصیر! آنان گروهی هستند که عدل را به زبانشان تعریف نمودند و سپس به آن عمل نکردند.

روایت 37

مجلسی گوید: در کتاب سلیم بن قیس هلالی یافتم که قیس از امیرالمؤمنین از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که آن حضرت فرمود: دو حریصند که سیر نمی‌شوند: حریص دنیا که از آن سیر نمی‌شود، و حریص علم که از آن سیر نمی‌شود. هر کس از دنیا به قدری که خداوند برایش حلال کرده اکتفا کند سالم می‌ماند، و هر کس آن را از غیر راه حلال به دست آورد هلاک می‌شود، مگر آنکه توبه کند و برگردد. هر کس علم را از اهلش فرا گیرد و به آن عمل نماید نجات پیدا می‌کند، و هر کس از آن دنیا را در نظر داشته باشد هلاک می‌شود، و نصیب او همان دنیا خواهد بود.

علما دو نوعند: عالمی که به علمش عمل می‌کند، چنین کسی نجات پیدا می‌کند. و عالمی که عمل به علم خود را ترک می‌کند، چنین کسی هلاک می‌شود.

اهل جهنّم از بوی بد عالمی که علمش را ترک کند، در اذیّت خواهند بود.

پشیمان ترین و پر حسرت‌ترین اهل جهنّم کسی است که بنده‌ای را به سوی خدا دعوت کند و آن بنده قبول نماید و خدا را اطاعت کند و داخل بهشت شود، در حالی که دعوت‌کننده از دستور خداوند سرپیچی کند و به خاطر ترک علمش و دنباله روی از هوس و معصیتش نسبت به خداوند، داخل آتش شود.

دو مطلب در کار است: پیروی از هوای نفس و طولانی بودن

الْأَمَلِ، فَأَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَی فَیَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ ،وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَةَ ⁽¹⁾.

أقول: تمامه في باب علة عدم تغییر أمیر المؤمنین علیه السلام بعض البدع من كتاب الفتن.

«38»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ: بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ،عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله: الْفُقَهَاءُ أُمَنَاءُ الرُّسُلِ مَا لَمْ یَدْخُلُوا فِي الدُّنْیَا. قِیلَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا دُخُولُهُمْ فِی الدُّنْیَا ؟قَالَ :اتِّبَاعُ السُّلْطَانِ، فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ فَاحْذَرُوهُمْ عَلَی أَدْیَانِكُمْ.

«39»

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله: مَنْ أَحَبَّ الدُّنْیَا ذَهَبَ خَوْفُ الْآخِرَةِ مِنْ قَلْبِهِ وَ مَا آتَی اللَّهُ عَبْداً عِلْماً فَازْدَادَ لِلدُّنْیَا حُبّاً إِلَّا ازْدَادَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی بُعْداً وَ ازْدَادَ اللَّهُ تَعَالَی عَلَیْهِ غَضَباً.

«40»

كِتَابُ الدُّرَّةِ الْبَاهِرَةِ: قَالَ النَّبِيُ صلّی اللّٰه علیه و آله :الْعِلْمُ وَدِیعَةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ، وَ الْعُلَمَاءُ أُمَنَاؤُهُ عَلَیْهِ ،فَمَنْ عَمِلَ بِعِلْمِهِ أَدَّی أَمَانَتَهُ ،وَ مَنْ لَمْ یَعْمَلْ بِعِلْمِهِ كُتِبَ فِي دِیوَانِ الْخَائِنِینَ.

«41»

نهج: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَا تَجْعَلُوا عِلْمَكُمْ جَهْلًا وَ یَقِینَكُمْ شَكّاً ،إِذَا عَلِمْتُمْ فَاعْمَلُوا ،وَ إِذَا تَیَقَّنْتُمْ فَأَقْدِمُوا.

«42»

وَ قَالَ علیه السلام :قَطَعَ الْعِلْمُ عُذْرَ الْمُتَعَلِّلِینَ.

«43»

وَ قَالَ علیه السلام :الْعِلْمُ مَقْرُونٌ بِالْعَمَلِ فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ، وَ الْعِلْمُ یَهْتِفُ بِالْعَمَلِ ،فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلَّا ارْتَحَلَ عَنْهُ.

«44»

وَ قَالَ علیه السلام :لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيّ:ِ یَا جَابِرُ قِوَامُ الدُّنْیَا بِأَرْبَعَةٍ: عَالِمٌ مُسْتَعْمِلٌ عِلْمَهُ ،وَ جَاهِلٌ لَا یَسْتَنْكِفُ أَنْ یَتَعَلَّمَ، وَ جَوَادٌ لَا یَبْخَلُ بِمَعْرُوفِهِ ،وَ فَقِیرٌ لَا یَبِیعُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ فَإِذَا ضَیَّعَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ اسْتَنْكَفَ الْجَاهِلُ أَنْ یَتَعَلَّمَ، وَ إِذَا بَخِلَ الْغَنِیُّ بِمَعْرُوفِهِ بَاعَ الْفَقِیرُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ.

«45»

وَ قَالَ علیه السلام فِي بَعْضِ الْخُطَبِ :وَ اقْتَدُوا بِهَدْیِ نَبِیِّكُمْ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ الْهَدْیِ وَ اسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِ فَإِنَّهَا أَهْدَي السُّنَنِ ،وَ تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الْحَدِیثِ ،وَ تَفَقَّهُوا فِیهِ فَإِنَّهُ رَبِیعُ الْقُلُوبِ، وَ اسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ الصُّدُورِ،وَ أَحْسِنُوا تِلَاوَتَهُ فَإِنَّهُ أَنْفَعُ الْقِصَصِ، فَإِنَّ الْعَالِمَ الْعَامِلَ بِغَیْرِ عِلْمِهِ كَالْجَاهِلِ الْحَائِرِ الَّذي لَا یَسْتَفِیقُ مِنْ

آرزوها. پیروی از هوای نفس مانع حق می‌شود و آرزوی طولانی آخرت را به فراموشی می‌سپارد.⁽²⁾

مجلسی گوید: تمام حدیث در باب علّت تغییر ندادن امیرالمؤمنین بعضی از بدعت‌ها را، در کتاب «الفتن» خواهد آمد.

روایت 38

نوادر الراوندی: امام موسی بن جعفر علیه السلام از پدرانش از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده که آن حضرت فرمود: فقها امینان پیامبرانند تا به دنیا داخل نشده‌اند. عرض شد: ای رسول خدا، داخل شدن آنها به دنیا چیست؟ فرمود: پیروی پادشاه؛ پس وقتی که آنان پیروی پادشاه را کردند، از آنها بر دینتان بترسید.⁽³⁾

روایت 39

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: کسی که دنیا را دوست بدارد، ترس آخرت از دلش بیرون می‌رود، هیچ بنده‌ای را خدا علم نداده که او دوستی دنیا را در دلش زیاد کند، مگر به همان اندازه از خدا دور می‌گردد و خدا غضبش را بر او می‌افزاید.⁽⁴⁾

روایت 40

کتاب الدرة الباهرة: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: دانش امانت خدا در زمین و دانشمندان امانتداران آن هستند، پس هر کس که به دانشش عمل کند امانتش را ادا کرده است و هر کس که عمل نکند در دیوان الهی جزو خیانت‌کاران نوشته می‌شود.⁽⁵⁾

روایت 41

نهج البلاغه: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: دانش خود را نادانی نیانگارید، و یقین خویش را گمان مپندارید، و چون دانستید دست به کار شوید، و چون یقین کردید، پای پیش گذارید.⁽⁶⁾

روایت 42

و فرمود: علم راه عذر بر بهانه جویان را بسته است.⁽⁷⁾

روایت 43

و فرمود: علم را با باید عمل همراه ساخت، و آن که آموخت به کار بایدش پرداخت؛ و علم عمل را خواند، اگر پاسخ داد، و گرنه روی از او بگرداند.⁽⁸⁾

روایت 44

و جابر بن عبد اللّه انصاری را فرمود: جابر! دنیا به چهار چیز برپاست: دانایی که دانش خود را به کار برد، و نادانی که از آموختن سرباز نزند، و بخشنده‌ای که در بخشش خود بخل نکند، و درویشی که آخرت خویش را به دنیای خود نفروشد. پس اگر دانشمند دانش خود را تباه سازد و نادان به آموختن نپردازد، و اگر توانگر در بخشش خویش بخل ورزد، درویش آخرتش را به دنیا در بازد.⁽⁹⁾

روایت 45

و آن حضرت در بعضی از خطبه هایش فرمود: به هدایت پیامبرتان اقتدا کنید، چون او بافضیلت‌ترین هدایت است و به سنت آن حضرت عمل کنید، زیرا آن با هدایت‌ترین سنت‌ها است و قرآن را بیاموزید، که بهترین گفتار است، و آن را نیک بفهمید که بهار دل‌هاست. از نور آن شفا و بهبودی خواهید که شفای سینه‌های بیمار است، و قرآن را نیکو تلاوت کنید که سود بخش‌ترین داستان‌هاست، زیرا عالمی که به غیر علم خود عمل کند، چونان جاهل سرگردانی است

جَهْلِهِ ،بَلِ الْحُجَّةُ عَلَیْهِ أَعْظَمُ ،وَ الْحَسْرَةُ لَهُ أَلْزَمُ ،وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ أَلْوَمُ.

«46»

كَنْزُ الْكَرَاجُكِيِّ: عَنِ النَّبِيِّ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ: الْعِلْمُ عِلْمَانِ :عِلْمٌ فِي الْقَلْبِ فَذَلِكَ الْعِلْمُ النَّافِعُ ،وَ عِلْمٌ فِي اللِّسَانِ فَذَلِكَ حُجَّةٌ عَلَی الْعِبَادِ ⁽¹⁾.

«47»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَنِ ازْدَادَ فِي الْعِلْمِ رُشْداً فَلَمْ یَزْدَدْ فِي الدُّنْیَا زُهْداً لَمْ یَزْدَدْ مِنَ اللَّهِ إِلَّا بُعْداً.

«48»

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَوْ أَنَّ حَمَلَةَ الْعِلْمِ حَمَلُوهُ بِحَقِّهِ لَأَحَبَّهُمُ اللَّهُ وَ مَلَائِكَتُهُ وَ أَهْلُ طَاعَتِهِ مِنْ خَلْقِهِ ،وَ لَكِنَّهُمْ حَمَلُوهُ لِطَلَبِ الدُّنْیَا فَمَقَتَهُمُ اللَّهُ وَ هَانُوا عَلَی النَّاسِ.

«49»

وَ قَالَ علیه السلام :تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ وَ تَعَلَّمُوا لِلْعِلْمِ السَّكِینَةَ وَ الْحِلْمَ ،وَ لَا تَكُونُوا جَبَابِرَةَ الْعُلَمَاءِ فَلَا یَقُومُ عِلْمُكُمْ بِجَهْلِكُمْ.

«50»

عدة: عَنِ النَّبِيِّ صلّی اللّٰه علیه و آله قَالَ: مَنِ ازْدَادَ عِلْماً وَ لَمْ یَزْدَدْ هُدًی لَمْ یَزْدَدْ مِنَ اللَّهِ إِلَّا بُعْداً.

«51»

وَ رَوَی حَفْصُ بْنُ الْبَخْتَرِیِّ قَالَ :سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ لِكُمَیْلِ بْنِ زِیَادٍ النَّخَعِيِّ :تَبَذَّلْ وَ لَا تُشْهَرْ ،وَ وَارِ شَخْصَكَ وَ لَا تُذْكَرْ ،وَ تَعَلَّمْ وَ اعْمَلْ وَ اسْكُتْ تَسْلَمْ ،تَسُرُّ الْأَبْرَارَ، وَ تَغِیظُ الْفُجَّارَ، وَ لَا عَلَیْكَ إِذَا عَرَّفَكَ اللَّهُ دِینَهُ أَنْ لَا تَعْرِفَ النَّاسَ وَ لَا یَعْرِفُوكَ.

«52»

وَ رَوَی هِشَامُ بْنُ سَعِیدٍ ،قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :یَقُولُ :فَكُبْكِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ. قَالَ: الْغَاوُونَ هُمُ الَّذِینَ عَرَفُوا الْحَقَّ وَ عَمِلُوا بِخِلَافِهِ.

«53»

وَ قَالَ علیه السلام :أَشَدُّ النَّاسِ عَذَاباً عَالِمٌ لَا یَنْتَفِعُ مِنْ عِلْمِهِ بِشَیْ‌ءٍ.

«54»

وَ قَالَ علیه السلام: تَعَلَّمُوا مَا شِئْتُمْ أَنْ تَعَلَّمُوا فَلَنْ یَنْفَعَكُمُ اللَّهُ بِالْعِلْمِ حَتَّی تَعْمَلُوا بِهِ لِأَنَّ الْعُلَمَاءَ هِمَّتُهُمُ الرِّعَایَةُ، وَ السُّفَهَاءُ هِمَّتُهُمُ الرِّوَایَةُ.

«55»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :الْعِلْمُ الَّذِي لَا یُعْمَلُ بِهِ كَالْكَنْزِ الَّذِي لَا یُنْفَقُ مِنْهُ ،أَتْعَبَ صَاحِبُهُ نَفْسَهُ فِي جَمْعِهِ وَ لَمْ یَصِلْ إِلَی نَفْعِهِ.

که از بیماری نادانی شفا نخواهد گرفت، بلکه حجّت بر او قویتر و حسرت و اندوه بر او استوارتر و در پیشگاه خدا سزاوارتر به نکوهش است.⁽²⁾

روایت 46

کنز الکراجکی: پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: علم دو علم است: علمی در دل که علم سودمند است و علمی در زبان که حجت است بر بندگان.⁽³⁾

روایت 47

و فرمود: کسی که رشد در علم را زیاد کند و زهد در دنیا را نیفزاید، چنین علمی او را از خدا جز دوری نیفزاید.⁽⁴⁾

روایت 48

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: اگر حاملان علم آن را به شایستگی حمل کنند، آنان را خدا و فرشته‌هایش و فرمانبرانش از خلقش، دوست دارند، ولی آنها علم را برای دنیایشان بر می‌دارند، پس خدا آنان را دشمن می‌دارد و نزد مردم خوار باشند.⁽⁵⁾

روایت 49

و فرمود: دانش را بیاموزید و برایش وقار و بردباری بیاموزید و مبادا دانشمند زورگو باشید و شما را به نادانی بکشاند.⁽⁶⁾

روایت 50

عدة: [عدة الداعی] کسی که علمش زیاد شود اما هدایت (و عملش) افزون نگردد، نفعی جز دوری از خدا نبرده است.⁽⁷⁾

روایت 51

حفص بن بختری گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که آن حضرت از امیر المؤمنین علیه السلام نقل می‌کرد که فرمود: ای کمیل! بخشش کن ولی مشهور نشو. خود را پنهان نما و در خاطره‌ها نینداز. علم بیاموز و عمل کن. ساکت باش تا سالم بمانی. نیکان را مسرور و تبهکاران را به خشم آور. اگر خداوند دینش را به تو بشناساند، دیگر چه باک که نه تو مردم را بشناسی و نه مردم تو را بشناسند.⁽⁸⁾

روایت 52

حشام بن سعید گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: «فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ» و می‌فرمود: غاوون، کسانی هستند که حق را شناختند ولی بر خلافش عمل کردند.⁽⁹⁾

روایت 53

و فرمود: شدیدترین عذاب را عالمی دارد که از علمش بهره‌ای نبرده است.⁽¹⁰⁾

روایت 54

و فرمود: هر چه می‌خواهید بیاموزید، ولی خداوند متعال در برابر عملتان به شما بهره می‌رساند، نه علمتان، چون علما سعیشان در به کار بستن دانسته‌هاست ولی، بی‌خردان و سفیهان، همتشان جمع‌آوری و نقل سخنان می‌باشد.⁽¹¹⁾

روایت 55

و فرمود: علمی که بدان عمل نشود مانند گنجی است که خرج نگردد، صاحبش خود را در جمع‌آوری آن به زحمت انداخته، ولی به نفعش نرسیده است.⁽¹²⁾

«56»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَثَلُ الَّذِي یُعَلِّمُ الْخَیْرَ وَ لَا یَعْمَلُ بِهِ مَثَلُ السِّرَاجِ یُضِي‌ءُ لِلنَّاسِ وَ یُحْرِقُ نَفْسَهُ.

«57»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ: مِنْ كَلَامِ الْمَسِیحِ علیه السلام :مَنْ عَلِمَ وَ عَمِلَ فَذَاكَ یُدْعَی عَظِیماً فِی مَلَكُوتِ السَّمَاءِ.

«58»

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَنْ تَعَلَّمَ عِلْماً مِمَّا یُبْتَغَي بِهِ وَجْهُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَا یَتَعَلَّمُهُ إِلَّا لِیُصِیبَ بِهِ عَرَضاً مِنَ الدُّنْیَا لَمْ یَجِدْ عَرْفَ الْجَنَّةِ ⁽¹⁾یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

«59»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله: مَنْ تَعَلَّمَ عِلْماً لِغَیْرِ اللَّهِ وَ أَرَادَ بِهِ غَیْرَ اللَّهِ فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ.

«60»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله: لَا تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ لِتُمَارُوا بِهِ السُّفَهَاءَ ،وَ تُجَادِلُوا بِهِ الْعُلَمَاءَ ،وَ لِتَصْرِفُوا وُجُوهَ النَّاسِ إِلَیْكُمْ ،وَ ابْتَغُوا بِقَوْلِكُمْ مَا عِنْدَ اللَّهِ ،فَإِنَّهُ یَدُومُ وَ یَبْقَي وَ یَنْفَدُ مَا سِوَاهُ كُونُوا یَنَابِیعَ الْحِكْمَةِ ،مَصَابِیحَ الْهُدَی أَحْلَاسَ الْبُیُوتِ ⁽²⁾سُرُجَ اللَّیْلِ ،جُدُدَ الْقُلُوبِ،⁽³⁾خُلْقَانَ الثِّیَابِ ⁽⁴⁾تُعْرَفُونَ فِي أَهْلِ السَّمَاءِ وَ تُخْفَوْنَ فِي أَهْلِ الْأَرْضِ.

«61»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِأَرْبَعٍ دَخَلَ النَّارَ: لِیُبَاهِيَ بِهِ الْعُلَمَاءَ، أَوْ یُمَارِیَ بِهِ السُّفَهَاءَ، أَوْ لِیَصْرِفَ بِهِ وُجُوهَ النَّاسِ إِلَیْهِ ،أَوْ یَأْخُذَ بِهِ مِنَ الْأُمَرَاءِ.

«62»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَا ازْدَادَ عَبْدٌ عِلْماً فَازْدَادَ فِی الدُّنْیَا رَغْبَةً إِلَّا ازْدَادَ مِنَ اللَّهِ بُعْداً.

«63»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله :كُلُّ عِلْمٍ وَبَالٌ عَلَی صَاحِبِهِ إِلَّا مَنْ عَمِلَ بِهِ.

«64»

وَ قَالَ صلّی اللّٰه علیه و آله: أَشَدُّ النَّاسِ عَذَاباً یَوْمَ الْقِیَامَةِ ،عَالِمٌ لَمْ یَنْفَعْهُ عِلْمُهُ.

«65»

وَ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِیُبَاهِيَ بِهِ الْعُلَمَاءَ ،أَوْ یُمَارِيَ بِهِ السُّفَهَاءَ ،أَوْ یَصْرِفَ وُجُوهَ النَّاسِ إِلَیْهِ فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ،إِنَّ الرِّئَاسَةَ لَا تَصْلُحُ إِلَّا لِأَهْلِهَا.

«66»

وَ مِنْ كَلَامِ عِیسَی علیه السلام تَعْمَلُونَ لِلدُّنْیَا وَ أَنْتُمْ تُرْزَقُونَ فِیهَا بِغَیْرِ عَمَلٍ ،وَ لَا تَعْمَلُونَ لِلْآخِرَةِ وَ أَنْتُمْ لَا تُرْزَقُونَ فِیهَا إِلَّا بِالْعَمَلِ، وَیْلَكُمْ عُلَمَاءَ السُّوءِ :الْأَجْرَ تَأْخُذُونَ

روایت 56

و فرمود: آن کس که می‌داند ولی عمل نمی‌کند، مانند چراغی است که به مردم نور می‌رساند، ولی خود را به آتش می‌دهد.⁽⁵⁾

روایت 57

منیة المرید: از سخنان حضرت مسیح است: کسی که علم آموزد و به آن عمل کند، او همان کسی است که در ملکوت آسمانها (به نام) انسان بزرگ یاد می‌شود.⁽⁶⁾

روایت 58

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: کسی که علم دینی را در غیر رضای خدا بیاموزد و هدفش از آن متاع دنیا باشد، روز قیامت به بوی بهشت نمی‌رسد.⁽⁷⁾

روایت 59

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: کسی که علم را برای غیر خدا آموزد و هدفش از آن غیر خدا باشد، باید جایگاهش را در آتش جهنم آماده کند.⁽⁸⁾

روایت 60

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: علم را برای بگومگو با نابخردان و مجادله با علما و جلب توجه مردم به خود نیاموزید. با گفتار خود، رضای خدا را بخواهید، زیرا آن بادوام و ماندگار است و غیر از آن از بین خواهد رفت. چشمه‌های حکمت، چراغ‌های هدایت و خانه‌نشین باشید. چراغ‌های شب، تازه‌گر دل‌ها و کهنه‌کننده لباس‌ها باشید، تا در آسمان‌ها شناخته شده و در زمین گمنام بمانید.⁽⁹⁾

روایت 61

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: داخل جهنم می‌شود کسی که علم را برای چهار چیز بیاموزد؛ 1. به آن نزد دانشمندان فخرفروشی کند؛ 2. با نابخردان بگومگو نماید؛ 3. توجه مردم را به سوی خودش جلب نماید؛ 4. به وسیله آن از پادشاهان چیزی بگیرد.⁽¹⁰⁾

روایت 62

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: بنده‌ای علمش را زیاد نکرده که باعث زیادی رغبت به دنیا گردد؛ مگر همان اندازه از خدا دور می‌گردد.⁽¹¹⁾

روایت 63

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر دانشی بر صاحبش وبال است مگر آنچه بدان عمل شود.⁽¹²⁾

روایت 64

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: معذب‌ترین مردم در روز قیامت دانشمندی است که علمش او را فایده ندهد.⁽¹³⁾

روایت 65

امام باقر علیه السلام فرمود: کسی که علم آموزد تا به آن بر علما فخرفروشی کند، یا با نابخردان جدال نماید، یا جلب توجه مردم را به سوی خود کند، پس جایگاهش را در جهنم آماده سازد. قطعاً ریاست جز برای اهلش صلاحیت ندارد.⁽¹⁴⁾

روایت 66

از سخنان حضرت عیسی علیه السلام است: شما برای دنیا کار می‌کنید در حالی که روزی شما در دنیا بدون زحمت زیاد تأمین شده، لکن برای آخرت نمی‌کوشید در حالی که شما در آخرت روزی داده نمی‌شوید جز در سایه عمل. وای بر شما ای عالمان بد! مزد خویش دریافت می‌کنید،

وَ الْعَمَلَ تُضَیِّعُونَ :یُوشِكُ رَبُّ الْعَمَلِ أَنْ یَطْلُبَ عَمَلَهُ ،وَ تُوشِكُونَ أَنْ تَخْرُجُوا مِنَ الدُّنْیَا الْعَرِیضَةِ إِلَی ظُلْمَةِ الْقَبْرِ وَ ضِیقِهِ، اللَّهُ نَهَاكُمْ عَنِ الْخَطَایَا كَمَا أَمَرَكُمْ بِالصِّیَامِ وَ الصَّلَاةِ ،كَیْفَ یَكُونُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مَنْ سَخِطَ رِزْقَهُ ،وَ احْتَقَرَ مَنْزِلَتَهُ، وَ قَدْ عَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ وَ قُدْرَتِهِ ؟وَ كَیْفَ یَكُونُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مَنِ اتَّهَمَ اللَّهَ فِیمَا قَضَی لَهُ فَلَیْسَ یَرْضَی شَیْئاً أَصَابَهُ ؟كَیْفَ یَكُونُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مَنْ دُنْیَاهُ عِنْدَهُ آثَرُ ⁽¹⁾مِنْ آخِرَتِهِ وَ هُوَ مُقْبِلٌ عَلَی دُنْیَاهُ ،وَ مَا یَضُرُّهُ أَحَبُّ إِلَیْهِ مِمَّا یَنْفَعُهُ؟ كَیْفَ یَكُونُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مَنْ یَطْلُبُ الْكَلَامَ لِیُخْبِرَ بِهِ وَ لَا یَطْلُبُ لِیَعْمَلَ بِهِ؟

«67»

وَ مِنْ كَلَامِهِ علیه السلام وَیْلٌ لِلْعُلَمَاءِ السَّوْءِ تُصْلَی ⁽²⁾عَلَیْهِمُ النَّارُ .ثُمَّ قَالَ :اشْتَدَّتْ مَئُونَةُ الدُّنْیَا وَ مَئُونَةُ الْآخِرَةِ: أَمَّا مَئُونَةُ الدُّنْیَا فَإِنَّكَ لَا تَمُدُّ یَدَكَ إِلَی شَیْ‌ءٍ مِنْهَا إِلَّا فَاجِرٌ قَدْ سَبَقَكَ إِلَیْهِ وَ أَمَّا مَئُونَةُ الْآخِرَةِ فَإِنَّكَ لَا تَجِدُ أَعْوَاناً یُعِینُونَكَ عَلَیْهَا.

«68»

وَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْعَالِمَ إِذَا لَمْ یَعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ كَمَا یَزِلُّ الْمَطَرُ عَنِ الصَّفَا ⁽³⁾.

«69»

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام- فِي كَلَامٍ لَهُ خَطَبَهُ عَلَی الْمِنْبَرِ -:أَیُّهَا النَّاسُ إِذَا عَلِمْتُمْ فَاعْمَلُوا بِمَا عَلِمْتُمْ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ،إِنَّ الْعَالِمَ الْعَامِلَ بِغَیْرِهِ كَالْجَاهِلِ الْحَائِرِ الَّذي لَا یَسْتَفِیقُ عَنْ جَهْلِهِ، بَلْ قَدْ رَأَیْتُ الْحُجَّةَ عَلَیْهِ أَعْظَمَ وَ الْحَسْرَةَ أَدْوَمَ عَلَی هَذَا الْعَالِمِ الْمُنْسَلِخِ عَنْ عِلْمِهِ مِنْهَا عَلَی هَذَا الْجَاهِلِ الْمُتَحَیِّرِ فِي جَهْلِهِ ،وَ كِلَاهُمَا حَائِرٌ بَائِرٌ ⁽⁴⁾لَا تَرْتَابُوا فَتَشُكُّوا وَ لَا تَشُكُّوا فَتَكْفُرُوا ،وَ لَا تُرَخِّصُوا لِأَنْفُسِكُمْ ،فَتُدْهِنُوا ⁽⁵⁾وَ لَا تُدْهِنُوا فِي الْحَقِّ فَتَخْسَرُوا ،⁽⁶⁾وَ إِنَّ مِنَ الْحَقِّ أَنْ تَفَقَّهُوا، وَ مِنَ الْفِقْهِ أَنْ لَا تَغْتَرُّوا ،وَ إِنَّ أَنْصَحَكُمْ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُكُمْ لِرَبِّهِ،

ولی عملتان را تباه می‌سازید. ممکن است صاحب کار از کارش جویا شود؛ شما نزدیک است از این دنیای پهناور به تاریکی قبر منتقل شوید و خداوند قبر را برای شما تنگ خواهد کرد. خدا شما را از گناه آن طور نهی کرد که به شما فرمان روزه گرفتن و نماز خواندن داد، چگونه می توان کسی را که [طلب] روزی وی را به خشم در آورد و مقام و منزلتش را پست سازد، عالم و دانشمند دانست، در حالی که می‌داند این رزق و روزی او به علم و قدرت الهی تعیین می‌شود؟ چگونه از اهل علم به شمار می‌رود، کسی که خدا را در سرنوشت زندگانی خویش متهم می‌کند و به هیچ چیز در زندگانی اش راضی نمی‌شود.

چگونه اهل علم است کسی که دنیایش نزد او بر آخرتش برتری دارد؟ خود به دنیا روی آورده و چیزهایی که به او ضرر می‌رساند نزد او محبوب‌تر است از چیزهایی که به او منفعت می‌بخشد.

چگونه می‌توان کسی را اهل علم دانست که به منظور شهرت و نام سخن می‌گوید، ولی خود طبق گفتارش عمل نمی‌کند؟⁽⁷⁾

روایت 67

از سخنان عیسی علیه السلام است: وای بر دانشمندان بد سیرت که آتش دوزخ آن‌ها را بریان کند! سپس فرمود: چه قدر سخت است مخارج دنیا و آخرت؛ اما خرج دنیا، به چیزی از دنیا دست دراز نمی‌کنی مگر می‌بینی که فاسقی پیش از تو به آن دست یافته؛ و اما هزینه آخرت، یارانی برای خودت نمی‌یابی که در تأمین توشه آخرت تو را یاری دهند.⁽⁸⁾

روایت 68

امام صادق علیه السلام فرمود: اگر عالم به علم خود عمل نکند، موعظه او از دل‌ها همانند باران از روی سنگ صاف می‌لغزد.⁽⁹⁾

روایت 69

امیرالمؤمنین علیه السلام در ضمن خطبه خود بر روی منبر فرمود: ای مردم! آن گاه که دانا شدید به علم خود عمل کنید، شاید به راه راست هدایت شوید؛ عالمی که رفتارش موافق علمش نباشد، مانند نادان سرگردان است که از خواب نادانی بیدار نشود. این عالم و جاهل هر دو سرگردان و بی‌ثمرند، نگرانی به خود راه ندهید که ممکن است به شک منجر شود و شک نکنید که کافر می‌شوید. آن قدر ارزش خود را تنزل ندهید که باعث سازشکاری گردد. در مورد حق، سازشکاری نکنید که زیان می‌بینید. حقا شما باید در دین تفقه و بصیرت پیدا کنید، از بصیرت دین است که دچار غرور نمی‌شوید. هر که خود را بیشتر از دیگران نصیحت می‌کند، کسی است که طاعت او از پروردگارش از دیگران فزون‌تر است و کسی که خود را فزون‌تر از دیگران فریب می‌دهد، نسبت به پروردگارش گناهکارتر محسوب می‌شود، هر که خدای خویش

وَ أَغَشَّكُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصَاكُمْ لِرَبِّهِ ،وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ یَأْمَنْ وَ یَسْتَبْشِرْ ،وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ یَخِبْ ⁽¹⁾وَ یَنْدَمْ.

«70»

وَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: كَانَ لِمُوسَی بْنِ عِمْرَانَ علیه السلام جَلِیسٌ مِنْ أَصْحَابِهِ قَدْ وَعي عِلْماً كَثِیراً ،فَاسْتَأْذَنَ مُوسَی فِي زِیَارَةِ أَقَارِبَ لَهُ ،فَقَالَ لَهُ مُوسَی: إِنَّ لِصِلَةِ الْقَرَابَةِ لَحَقّاً وَ لَكِنْ إِیَّاكَ أَنْ تَرْكَنَ إِلَی الدُّنْیَا فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ حَمَّلَكَ عِلْماً فَلَا تُضَیِّعْهُ وَ تَرْكَنْ إِلَی غَیْرِهِ ،فَقَالَ الرَّجُلُ لَا یَكُونُ إِلَّا خَیْراً ،وَ مَضَی نَحْوَ أَقَارِبِهِ فَطَالَتْ غَیْبَتُهُ ،فَسَأَلَ مُوسَی علیه السلام عَنْهُ فَلَمْ یُخْبِرْهُ أَحَدٌ بِحَالِهِ، فَسَأَلَ جَبْرَئِیلَ علیه السلام عَنْهُ، فَقَالَ لَهُ: أَخْبِرْنِي عَنْ جَلِیسِي فُلَانٍ أَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ؟قَالَ :نَعَمْ هُوَ ذَا عَلَی الْبَابِ قَدْ مُسِخَ قِرْداً فِي عُنُقِهِ سِلْسِلَةٌ فَفَزِعَ مُوسَی علیه السلام إِلَی رَبِّهِ وَ قَامَ إِلَی مُصَلَّاهُ یَدْعُو اللَّهَ ،وَ یَقُولُ: یَا رَبِّ صَاحِبِي وَ جَلِیسِي، فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ یَا مُوسَی لَوْ دَعَوْتَنِي حَتَّی یَنْقَطِعَ تَرْقُوَتَاكَ ⁽²⁾مَا اسْتَجَبْتُ لَكَ فِیهِ ،إِنِّی كُنْتُ حَمَّلْتُهُ عِلْماً فَضَیَّعَهُ وَ رَكِنَ إِلَی غَیْرِهِ.

«71»

وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :الْعِلْمُ مَقْرُونٌ إِلَی الْعَمَلِ، فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ، وَ مَنْ عَمِلَ عَلِمَ ،وَ الْعِلْمُ یَهْتِفُ بِالْعَمَلِ فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلَّا ارْتَحَلَ.

باب 10 حق العالم‌

الآیات

الكهف: «قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا (66)»«قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (67)»«وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا (68)»«قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا (69)»«قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا (70)».(إلی قوله تعالی): «قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا (76)».

تفسیر

اشارة

أقول: یظهر من كیفیّة معاشرة موسی علیه السلام مع هذا العالم الربّانيّ و تعلّمه منه أحكامٌ كثیرةٌ :من آداب التعلیم و التعلّم ،من متابعة العالم ،و ملازمته لطلب العلم، و كیفیّة

را فرمان برد از امنیت برخوردار می‌شود و شایسته بشارت الهی است. ولی آن که از فرمان خدا سرپیچی می‌کند نومید و پشیمان خواهد شد.⁽³⁾

روایت 70

امام صادق علیه السلام فرمود: موسی بن عمران علیه السلام در جمع یاران خود، همنشینی داشت که عملش از دیگران بیشتر بود. روزی از آن حضرت اجازه خواست تا به صله رحم خویشاوندانش رود. حضرت موسی علیه السلام فرمود: صله رحم یکی از حقوق است که خویشاوندان نسبت به هم دارند، ولی مبادا به دنیا تکیه کنی! زیرا خدای متعال بار علم را به دوش تو انداخته که آن را نباید ضایع نمایی و جز خدا تکیه‌گاهی دیگر برای خود انتخاب کنی! آن مرد عرض کرد هدفی جز کار خیر ندارم.

او از جا برخاست و برای صله ارحام به راه افتاد، این مسافرت طولانی شد تا جایی که حضرت موسی علیه السلام جویای احوال او شد، ولی کسی از حال او اطلاع نداشت. موسی از جبرئیل جویای احوال او گردید و از او پرسید، آیا از همنشین من اطلاع داری؟ جبرئیل گفت: آری، اکنون به صورت میمون کنار در ایستاده و زنجیر به گردن دارد.

حضرت موسی از شنیدن این خبر بیمناک شد و به نماز ایستاد. غصه‌اش را با خدا در میان گذاشت و دعا کرد؛ عرض کرد پروردگارا! همنشین مرا از این وضع دلخراش نجات بده! خدا به موسی فرمود: ای موسی! اگر برای نجات همنشینت مرا چنان بخوانی که رگ‌های گردنت قطع شود، دعای تو را در باره او اجابت نخواهم کرد. من بار علم را بر دوش او امانت گذاردم، ولی او علم را ضایع کرد و به دنیا روی آورد.⁽⁴⁾

روایت 71

امام صادق علیه السلام فرمود: دانش همراه با عمل است، هر که دانش آموزد عمل کند، و هر که عمل کند علم آموزد.⁽⁵⁾

دانش، خواهان عمل است، اگر به مقتضای علم عمل شود خوب است، والا علم کوچ می‌کند.

باب دهم : حق دانشمند

آیات

{موسی به او گفت: «آیا تو را - به شرط اینکه از بینشی که آموخته شده‌ای به من یاد دهی - پیروی کنم؟». گفت: «تو هرگز نمی‌توانی همپای من صبر کنی».}

و چگونه می توانی بر چیزی که به شناخت آن احاطه نداری صبر کنی ⁽⁶⁾

گفت ان شاء الله مرا شکیبا خواهی یافت و در هیچ کاری تو را نافرمانی نخواهم کرد⁽⁷⁾

گفت اگر مرا پیروی می کنی پس از چیزی سؤال مکن تا [خود] از آن با تو سخن آغاز کنم⁽⁸⁾

(إلی قوله تعالی):

[موسی] گفت اگر از این پس چیزی از تو پرسیدم دیگر با من همراهی مکن [و] از جانب من قطعا معذور خواهی بود⁽⁹⁾

تفسیر

مجلسی گوید: از کیفیت معاشرت حضرت موسی علیه السلام با این عالم ربّانی و آموزش نزد وی، احکام زیادی آشکار می‌شود که عبارتند:

طلبه منه هذا الأمر مقرونا بغایة الأدب، مع كونه علیه السلام من أولی العزم من الرسل ،و عدم تكلیفه أن یعلمه جمیع علمه بل قال: «مِمَّا عُلِّمْتَ» ،و تأدیب المعلم للمتعلّم، و أخذ العهد منه أولا و عدم معصیة المتعلم للمعلّم، و عدم المبادرة إلی إنكار ما یراه من المعلم و الصبر علی ما لم یحط علمه به من ذلك ،و عدم المبادرة بالسؤال في الأمور الغامضة ،و عفو العالم عن زلة المتعلم في قوله: لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِیتُ وَ لا تُرْهِقْنِي ⁽¹⁾مِنْ أَمْرِی عُسْراً. إلی غیر ذلك مما لا یخفي علی المتدبر.

الأخبار

«1»

لی:أَبِي ،عَنْ سَعْدٍ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ الْأَزْدِيِّ، عَنْ أَبَانٍ وَ غَیْرِهِ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنِّي لَأَرْحَمُ ثَلَاثَةً وَ حَقٌّ لَهُمْ أَنْ یُرْحَمُوا :عَزِیزٌ أَصَابَتْهُ مَذَلَّةٌ بَعْدَ الْعِزِّ، وَ غَنِيٌ أَصَابَتْهُ حَاجَةٌ بَعْدَ الْغِنَي، وَ عَالِمٌ یَسْتَخِفُّ بِهِ أَهْلُهُ وَ الْجَهَلَةُ.

ل:ابن الولید ،عن الصفار ،عن ابن عیسی ،عن ابن محبوب ،عن عبد اللّٰه بن سنان عنه علیه السلام مثله.

«2»

لی: ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ ،عَنِ الْحِمْیَرِیِّ ،عَنْ أَبِي الْخَطَّابِ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ،عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقَ علیه السلام یَقُولُ: اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ تَزَیَّنُوا مَعَهُ بِالْحِلْمِ وَ الْوَقَارِ ،وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ تُعَلِّمُونَهُ الْعِلْمَ، وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ طَلَبْتُمْ مِنْهُ الْعِلْمَ، وَ لَا تَكُونُوا عُلَمَاءَ جَبَّارِینَ فَیَذْهَبَ بَاطِلُكُمْ بِحَقِّكُمْ.

«3»

ب:هَارُونُ ،عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ،عَنْ جَعْفَرٍ، عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ النَّبِيَّ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ: ارْحَمُوا عَزِیزاً ذَلَّ ،وَ غَنِیّاً افْتَقَرَ وَ عَالِماً ضَاعَ فِي زَمَانِ جُهَّالٍ.

«4»

ل: ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ ،عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَی بْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثَةٌ یَشْكُونَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: مَسْجِدٌ خَرَابٌ لَا یُصَلِّي فِیهِ أَهْلُهُ، وَ عَالِمٌ بَیْنَ جُهَّالٍ ،وَ مُصْحَفٌ مُعَلَّقٌ قَدْ وَقَعَ عَلَیْهِ غُبَارٌ لَا یُقْرَأُ فِیهِ.

«5»

ما: جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ الشَّیْبَانِيِّ ،عَنْ مِسْعَرِ بْنِ عَلِّيِ بْنِ زِیَادٍ الْمُقْرِي، عَنْ جَرِیرِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مَالِكٍ الْإِیَادِيِّ، قَالَ: سَمِعْتُ الْعَبَّاسَ بْنَ الْمَأْمُونِ یَقُولُ :قَالَ لِی عَلِيُّ بْنُ

روایات

روایت 1

أمالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: من سه کس را ترحم کنم که سزاوار ترحم‌اند؛ عزیزی که پس از عزت خوار شده، توانگری که محتاج شده، عالمی که خاندانش و نادان‌ها، او را خوار شمارند.⁽²⁾

الخصال: مثل حدیث بالا روایت شده.⁽³⁾

روایت 2

أمالی صدوق: امام صادق علیه السلام می‌فرمود: دانش جویید و با آن بردباری و وقار را زیور خود کنید و برای شاگرد و استادان خود تواضع کنید و دانشمندان جبّار نباشید که رفتار باطل شما، حق شما را از بین ببرد.⁽⁴⁾

روایت 3

قرب الإسناد: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: بر عزیزی که خوار شده و فقیری که محتاج گشته و عالمی که در زمان نادانان، ضایع شده رحم کنید.⁽⁵⁾

روایت 4

الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: سه چیز پیش خدای عزوجل شکایت کنند؛ مسجد ویرانی که اهلش در آن نماز نمی‌خوانند، و دانشمندی که میان نادانان گرفتار است، و قرآنی که به گوشه آویخته‌اند و غبار بر روی آن نشسته و آن را قرائت نمی‌کنند.⁽⁶⁾

روایت 5

امالی شیخ طوسی: عباس بن مأمون گوید:

مُوسَی الرِّضَا علیهما السلام :ثَلَاثَةٌ مُوَكَّلٌ بِهَا ثَلَاثَةٌ: تَحَامُلُ الْأَیَّامِ عَلَی ذَوِي الْأَدَوَاتِ الْكَامِلَةِ ،وَ اسْتِیلَاءُ الْحِرْمَانِ عَلَی الْمُتَقَدِّمِ فِي صَنَعْتِهِ ،وَ مُعَادَاةُ الْعَوَامِّ عَلَی أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ.

بیان

قال الفیروزآباديّ: تحامل علیه: كلفه ما لا یطیقه .و الأدوات الكاملة كالعقل و العلم و السخاء من الكمالات التي هي وسائل السعادات، أو الأعم منها و مما هو من الكمالات الدنیویة كالمناصب و الأموال، أی یحمل الأیام و أهلها علیهم فوق طاقتهم و یلتمسون منهم من ذلك ما لا یطیقون ،و یحتمل أن یكون المراد جور الناس علی أهل الحق و مغلوبیّتهم.

«6»

ضه،ل، لی:- سَیَجِی‌ءُ فِي خَبَرِ الْحُقُوقِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام-: وَ حَقُّ سَائِسِكَ ⁽¹⁾بِالْعِلْمِ :التَّعْظِیمُ لَهُ، وَ التَّوْقِیرُ لِمَجْلِسِهِ، وَ حُسْنُ الِاسْتِمَاعِ إِلَیْهِ ،وَ الْإِقْبَالُ عَلَیْهِ ،وَ أَنْ لَا تَرْفَعَ عَلَیْهِ صَوْتَكَ، وَ لَا تُجِیبَ أَحَداً یَسْأَلُهُ عَنْ شَیْ‌ءٍ حَتَّی یَكُونَ هُوَ الَّذِي یُجِیبُ ،وَ لَا تُحَدِّثَ فِي مَجْلِسِهِ أَحَداً، وَ لَا تَغْتَابَ عِنْدَهُ أَحَداً ،وَ أَنْ تَدْفَعَ عَنْهُ إِذَا ذُكِرَ عِنْدَكَ بِسُوءٍ ،وَ أَنْ تَسْتُرَ عُیُوبَهُ، وَ تُظْهِرَ مَنَاقِبَهُ، وَ لَا تُجَالِسَ لَهُ عَدُوّاً ،وَ لَا تُعَادِيَ لَهُ وَلِیّاً ،فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ شَهِدَ لَكَ مَلَائِكَةُ اللَّهِ بِأَنَّكَ قَصَدْتَهُ وَ تَعَلَّمْتَ عِلْمَهُ لِلَّهِ جَلَّ اسْمُهُ لَا لِلنَّاسِ.

«7»

ل، مع:ابْنُ الْوَلِیدِ ،عَنِ الصَّفَّارِ، عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ، عَنِ النَّوْفَلِيّ،ِ عَنِ السَّكُونِيِّ ،عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ،عَنْ أَبِیهِ، عَنْ آبَائِهِ ،عَنْ عَلِيٍّ علیه السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله :غَرِیبَتَانِ فَاحْتَمِلُوهُمَا :كَلِمَةُ حِكْمَةٍ مِنْ سَفِیهٍ فَاقْبَلُوهَا ،وَ كَلِمَةُ سَفَهٍ مِنْ حَكِیمٍ فَاغْفِرُوهَا.

«8»

ل: عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَسْوَارِيِّ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ ،عَنْ أَبِي یَعْقُوبَ ،عَنْ عَلِيِّ بْنِ خَشْرَمٍ ،عَنْ عِیسَی ،عَنْ أَبِي عُبَیْدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: إِنَّمَا الْخَوْفُ ⁽²⁾عَلَی أُمَّتِي مِنْ بَعْدِي ثَلَاثُ خِصَالٍ: أَنْ یَتَأَوَّلُوا الْقُرْآنَ عَلَی غَیْرِ تَأْوِیلِهِ ،أَوْ یَتَّبِعُوا زَلَّةَ الْعَالِمِ، أَوْ یَظْهَرَ فِیهِمُ الْمَالُ حَتَّی یَطْغَوْا وَ یَبْطَرُوا ،وَ سَأُنَبِّئُكُمُ الْمَخْرَجَ مِنْ ذَلِكَ :َمَّا الْقُرْآنُ فَاعْمَلُوا بِمُحْكَمِهِ وَ آمِنُوا بِمُتَشَابِهِهِ، وَ أَمَّا الْعَالِمُ فَانْتَظِرُوا فَیْئَهُ ⁽³⁾وَ لَا تَتَّبِعُوا زَلَّتَهُ، وَ أَمَّا الْمَالُ فَإِنَّ الْمَخْرَجَ مِنْهُ شُكْرُ النِّعْمَةِ وَ أَدَاءُ حَقِّهِ.

امام رضا علیه السلام به من فرمود: سه چیز موکل سه چیز است: طاقت فرسا بودن روزگار بر انسان‌هایی که از نظر عقل، دانش و سخاوت کاملند، چیره شدن محرومیت بر کسی که در کاری پیش قدم بوده، دشمنی عوام الناس با اهل معرفت و شناخت.⁽⁴⁾

توضیح

فیروز آبادی می‌گوید: «تحامل علیه» به معنای مشقت و فوق توان بودن است. «الأدوات الکاملة» یا به معنای؛ سخاوت و کمالاتی که ابزار خوشبختی است و یا اعم است که هم شامل کمالات مذکور و هم کمالات دنیوی مانند منصب و اموال می‌شود، یعنی روزگار و اهل آن، به صاحبان کمال امور طاقت فرسا را تحمیل می‌کنند و از آنان چیزی می‌خواهند که در توان ایشان نیست.

احتمال دارد معنا این باشد که مردم به اهل حق ظلم نموده، بر آنان چیره می‌گردند.

روایت 6

روضة الواعظین و الخصال و أمالی صدوق: در خبر حقوق که در آینده می‌آید، از امام سجاد علیه السلام روایت شده که آن حضرت فرمود: حق معلم بر تو، تعظیم و احترام مجلس او است، و خوب گوش دادن به او، و رو کردن بر او، و بلند نکردن صدایت بر او، و جواب ندادن سؤالی که از او سؤال می‌شود تا خودش جواب گوید، در حضور او با کسی گفتگو مکن و از کسی غیبت مکن، اگر بد او را گفتند تو از او دفاع کن، عیبش را بپوش، مناقبش را اظهار کن، با دشمنش منشین و با دوستش دشمنی مکن، چون چنین کردی فرشتگان خدا گواهت باشند که به او رو کردی و علم آموختی برای خدای جلّ اسمه، نه برای خاطر مردم.⁽⁵⁾

روایت 7

الخصال و معانی الأخبار: امام صادق علیه السلام از پدرانش از حضرت علی علیه السلام روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: دو غریبند که باید آن‌ها را پذیرایی کنید، سخن حکیمانه‌ای که از سفیه سر زند، آن را بپذیرید؛ و سخن سفیهانه‌ای که از حکیمی سر زند، از آن درگذرید.⁽⁶⁾

روایت 8

الخصال: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: من بر امت خود از سه خصلت پس از مرگ خود ترسانم، از اینکه قرآن را به غیر از معنای حقیقی و صحیح آن تفسیر کنند، یا اینکه لغزش و خطای عالم دانشمند دینی را پیروی کنند، یا اینکه دارایی و ثروت در میان آنها نمایان شود تا سرکشی و هرزگی و خوشگذرانی کنند، اکنون من شما را به راه چاره از این گرفتاری‌ها آگاه می‌کنم:

اما راجع به قرآن، وظیفه شما این است که به محکمات آن یعنی آیاتی که دستورات عملی واضحی را می‌فهماند عمل کنید و به متشابهات آن یعنی آیاتی که مطالب عالم غیب و احوال قبر و قیامت و بهشت و دوزخ را بیان می‌کنند و مفاد آنها در خور فهم ناقص شما نیست، ایمان و عقیده داشته باشید.

اما راجع به شخص عالم، منتظر آزمایش و امتحان او باشید و او را بپایید و لغزش و خطای او را پیروی نکنید.

و اما راجع به مال و ثروت دنیا، چاره آن شکر نعمت و ادای حق آن است.⁽⁷⁾

«9»

سن:أَبِي ،عَنْ سُلَیْمَانَ الْجَعْفَرِيِّ ،عَنْ رَجُلٍ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: كَانَ عَلِيٌّ علیه السلام یَقُولُ :إِنَّ مِنْ حَقِّ الْعَالِمِ أَنْ لَا تُكْثِرَ عَلَیْهِ السُّؤَالَ، وَ لَا تَجُرَّ بِثَوْبِهِ، وَ إِذَا دَخَلْتَ عَلَیْهِ وَ عِنْدَهُ قَوْمٌ فَسَلِّمْ عَلَیْهِمْ جَمِیعاً ،وَ خُصَّهُ بِالتَّحِیَّةِ دُونَهُمْ، وَ اجْلِسْ بَیْنَ یَدَیْه، وَ لَا تَجْلِسْ خَلْفَهُ ،وَ لَا تَغْمِزْ بِعَیْنَیْكَ ،وَ لَا تُشِرْ بِیَدِكَ ،وَ لَا تُكْثِرْ مِنْ قَوْلِ قَالَ فُلَانٌ وَ قَالَ فُلَانٌ خِلَافاً لِقَوْلِهِ ،وَ لَا تَضْجَرْ بِطُولِ صُحْبَتِهِ ،فَإِنَّمَا مَثَلُ الْعَالِمِ مَثَلُ النَّخْلَةِ یُنْتَظَرُ بِهَا مَتَی یَسْقُطُ عَلَیْكَ مِنْهَا شَیْ‌ءٌ ،وَ الْعَالِمُ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ الْغَازِي فِي سَبِیلِ اللَّهِ ،وَ إِذَا مَاتَ الْعَالِمُ ثُلِمَ فِي الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا یَسُدُّهَا شَیْ‌ءٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

بیان

قوله علیه السلام :و لا تجرّ بثوبه، كنایة عن الإبرام في السؤال،و المنع عن قیامه عند تبرّمه.

«10»

سن: أَبِي، عَنْ سَعْدَانَ، ⁽¹⁾عَنْ عَبْدِ الرَّحِیمِ بْنِ مُسْلِمٍ ،⁽²⁾عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :مَنْ قَامَ مِنْ مَجْلِسِهِ تَعْظِیماً لِرَجُلٍ ؟قَالَ :مَكْرُوهٌ إِلَّا لِرَجُلٍ فِي الدِّینِ.

«11»

سن: بَعْضُ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِذَا جَلَسْتَ إِلَی الْعَالِمِ فَكُنْ عَلَی أَنْ تَسْمَعَ أَحْرَصَ مِنْكَ عَلَی أَنْ تَقُولَ، وَ تَعَلَّمْ حُسْنَ الِاسْتِمَاعِ كَمَا تَعَلَّمُ حُسْنَ الْقَوْلِ وَ لَا تَقْطَعْ عَلَی حَدِیثِهِ.

«12»

شا: رَوَی حَارِثٌ الْأَعْوَرُ، قَالَ :سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ: مِنْ حَقِّ الْعَالِمِ أَنْ لَا یُكْثَرَ عَلَیْهِ السُّؤَالُ، وَ لَا یُعَنَّتَ فِي الْجَوَابِ ⁽³⁾وَ لَا یُلَحَّ عَلَیْهِ إِذَا كَسِلَ ،وَ لَا یُؤْخَذَ بِثَوْبِهِ إِذَا نَهَضَ ،وَ لَا یُشَارَ إِلَیْهِ بِیَدٍ فِي حَاجَةٍ ،وَ لَا یُفْشَي لَهُ سِرٌّ، وَ لَا یُغْتَابَ عِنْدَهُ أَحَدٌ ،وَ یُعَظَّمَ كَمَا حَفِظَ أَمْرَ اللَّهِ ،وَ یَجْلِسَ الْمُتَعَلِّمُ أَمَامَهُ ،وَ لَا یُعْرِضَ مِنْ طُولِ صُحْبَتِهِ، وَ إِذَا جَاءَهُ طَالِبُ عِلْمٍ وَ غَیْرُهُ فَوَجَدَهُ فِي جَمَاعَةٍ عَمَّهُمْ بِالسَّلَامِ ،وَ خَصَّهُ بِالتَّحِیَّةِ، وَ لْیَحْفَظْ شَاهِداً وَ غَائِباً ،وَ لْیَعْرِفْ لَهُ حَقَّهُ ،فَإِنَّ الْعَالِمَ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ الْمُجَاهِدِ فِي سَبِیلِ اللَّهِ،

روایت 9

المحاسن: سلیمان جعفری از مردی نقل می‌کند که علی علیه السلام می‌فرمود: بعضی از حقوق دانشمندان، موارد زیر است:

زیاد از او سؤال نکن، لباسش را نکش، وقتی نزد عالم وارد شدی که در محضر گروهی نشسته بود، بر همه سلام نما و سلام دیگری مخصوصاً به عالم کن، پیش روی وی بنشین نه پشت سرش، به روی او چشمک نزن و با دستت به وی اشاره نکن، و نزد وی زیاد، فلان چنین گفت و فلان چنان گفت، بر خلاف قولش نگو. با طولانی نمودن صحبت آزارش نده، چه این که عالم فقط مانند نخل خرما است که منتظر باشی کی میوه‌ای می‌افتد تا استفاده کنی. اجر و پاداش عالم از روزه‌دار نمازگزار مجاهد راه خدا بزرگتر است.

با مردن دانشمند رخنه‌ای در اسلام ایجاد می‌شود که تا قیامت جبران‌ناپذیر است.⁽⁴⁾

توضیح

اینکه گفته شده لباس عالم را نکش، کنایه از این است که سؤال پیچش نکن و وقتی خسته شد و خواست برخیزد، مانع رفتن او مشو.

روایت 10

المحاسن: اسحاق بن عمار می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: از جا برخاستن به احترام کسی، چگونه است؟ فرمود: جز برای مرد دین مکروه است.⁽⁵⁾

روایت 11

المحاسن: علی علیه السلام فرمود: وقتی نزد دانشمندی نشستی، به شنیدن حریص‌تر باش تا گفتن. خوب شنیدن را مانند خوب گفتن بیاموز. کلام دانشمند را قطع مکن.⁽⁶⁾

روایت 12

الإرشاد: حارث اعور گفت: علی علیه السلام می‌فرمود: حق عالم آن است که از وی زیاد پرسش نکنند و در پاسخ به تندی جواب نگوید و هنگامی که کسالت دارد، اصرار بر جواب نداشته باشد، و چون از جا برخاست جامه او را نکشند و با دست به طرف او اشاره نکنند، سرّی را در پیش او افشا نکنند و در حضور او از کسی غیبت ننمایند و به او به خاطر اینکه حافظ ناموس الهی است، احترام گذارند.

شاگرد باید در برابر استاد بنشیند و از مصاحبت طولانی او خسته نشود و چون او را در میان عده ای مشاهده کند، نخست سلام و احترام عمومی بجا آورده و از او بخصوص احترام نموده، سلام کند و در غیبت و حضور از وی نگهداری نماید و حق او را مراعات کند.

زیرا شخص دانشمند از روزه دار پارسا که مجاهد در راه خدا باشد، اجر و مزدش بالاتر است.

فَإِذَا مَاتَ الْعَالِمُ ثُلِمَ فِي الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا یَسُدُّهَا إِلَّا خَلَفٌ مِنْهُ، وَ طَالِبُ الْعِلْمِ یَسْتَغْفِرُ لَهُ كُلُّ الْمَلَائِكَةِ وَ یَدْعُو لَهُ مَنْ فِي السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ.

«13»

غو: قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام :مَنْ أَكْرَمَ فَقِیهاً مُسْلِماً لَقِیَ اللَّهَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ هُوَ عَنْهُ رَاضٍ، وَ مَنْ أَهَانَ فَقِیهاً مُسْلِماً لَقِيَ اللَّهَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ هُوَ عَلَیْهِ غَضْبَانُ.

«14»

وَ رُوِیَ عَنِ النَّبِيِّ صلی اللّٰه علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَنْ عَلَّمَ شَخْصاً ⁽¹⁾مَسْأَلَةً فَقَدْ مَلَكَ رَقَبَتَه،ُ فَقِیلَ لَهُ :یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ یَبِیعُهُ؟ فَقَالَ: لَا وَ لَكِنْ یَأْمُرُهُ وَ یَنْهَاهُ.

«15»

ما: جَمَاعَةٌ ،عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَعْقِلٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ بِنْتِ إِلْیَاسَ ،عَنْ أَبِیهِ ،عَنِ الرِّضَا ،عَنْ آبَائِهِ ،علیهم السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله غَرِیبَانِ :كَلِمَةُ حِكْمَةٍ مِنْ سَفِیهٍ فَاقْبَلُوهَا ،وَ كَلِمَةُ سَفَهٍ مِنْ حَكِیمٍ فَاغْفِرُوهَا ،فَإِنَّهُ لَا حَكِیمَ إِلَّا ذُو عَثْرَةٍ ،وَ لَا سَفِیهَ إِلَّا ذُو تَجْرِبَةِ ⁽²⁾.

«16»

الدُّرَّةُ الْبَاهِرَةُ:قَالَ النَّبِيُّ صلّی اللّٰه علیه و آله: ارْحَمُوا عَزِیزَ قَوْمٍ ذَلَّ وَ غَنِيَّ قَوْمٍ افْتَقَرَ وَ عَالِماً تَتَلَاعَبُ بِهِ الْجُهَّالُ ⁽³⁾.

«17»

نهج: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :لَا تَجْعَلَنَّ ذَرَبَ لِسَانِكَ عَلَی مَنْ أَنْطَقَكَ، وَ بَلَاغَةَ قَوْلِكَ عَلَی مَنْ سَدَّدَكَ.

بیان

الذرابة حدة اللسان ،و الذرب محركة :فساد اللسان ،و الغرض رعایة حق المعلّم ،و ما ذكره ابن أبي الحدید من أن المراد بمن أنطقه و من سدّده هو اللّٰه سبحانه فلا یخفي بعده.

«18»

كَنْزُ الْكَرَاجُكِيِّ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لَا تُحَقِّرَنَّ عَبْداً آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً ،فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ یُحَقِّرْهُ حِینَ آتَاهُ إِیَّاهُ.

«19»

عدة: رَوَی عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ جَدِّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ مِنْ حَقِّ الْمُعَلِّمِ عَلَی الْمُتَعَلِّمِ أَنْ لَا یُكْثِرَ السُّؤَالَ عَلَیْه، و لَا یَسْبِقَهُ فِي الْجَوَابِ ،وَ لَا یُلِحَّ عَلَیْهِ إِذَا أَعْرَضَ، وَ لَا یَأْخُذَ بِثَوْبِهِ إِذَا كَسِلَ، وَ لَا یُشِیرَ إِلَیْهِ بِیَدِهِ ،وَ لَا یَغْمِزَهُ بِعَیْنِهِ ،وَ لَا

چون عالمی بمیرد، رخنه در اسلام بیفتد که چیزی به جز جانشین صالح او نمی‌تواند آن رخنه را مسدود کند.

فرشتگان برای طالب علم استغفار می‌نمایند و تمام موجودات آسمان و زمین برای او دعا می‌کنند.⁽⁴⁾

روایت 13

عوالی اللئالی: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که فقیه مسلمانی را گرامی دارد، روز قیامت خداوند از او راضی است و اگر کسی چنین فقیهی را اهانت نموده، خوار سازد، هنگام ملاقات با خدا در روز قیامت، خداوند بر او خشمناک خواهد بود.⁽⁵⁾

روایت 14

از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمود» کسی که به شخصی مسئله‌ای بیاموزد مالک وی گشته است. عرض شد: آیا می‌تواند او را بفروشد؟ فرمود: نه، ولی می‌تواند او را امر و نهی کند.⁽⁶⁾

روایت 15

امالی شیخ طوسی: ابن الیاس می‌گوید که امام رضا علیه السلام از قول پیامبر فرمود: دو چیز اندک است؛ اول: کلمات حکمت آمیز از انسان‌های نادان و کم عقل که آن را بپذیرید، دوم: کلمات نابخردانه از حکیم که در این صورت وی را ببخشید، چه این که هر حکیمی را لغزش و هر سفیهی را تجربه است.⁽⁷⁾

روایت 16

الدرة الباهرة: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بر سه کس رحم کنید: عزیز قومی که خوار شده، و توانگر قومی که تهی‌دست گشته، و دانایی که نادانان او را به بازی گرفته‌اند.⁽⁸⁾

روایت 17

نهج البلاغه: علی علیه السلام فرمود: به آن کسی که تو را سخن آموخت به تندی سخن مگوی، و با کسی که گفتارت را نیکو گرداند، راه بلاغت‌گویی مپوی.⁽⁹⁾

توضیح

«ذرابه» تیز زبانی و تحریک کننده فساد زبانی می‌باشد و مقصود رعایت کردن حق معلم است. بنابراین گفتار ابن ابی الحدید مبنی بر این که مراد از جمله «ممن انطق» و «من سدته» خداوند باشد، دور از ذهن است.

روایت 18

کنز الکراجکی: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: بنده‌ای را که خدایش دانش داد کوچک مشمار؛ زیرا خدا کوچکش نشمرده که دانشش داده.⁽¹⁰⁾

روایت 19

عدة الداعی: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: از حقوق استاد بر شاگرد این است:

حالش مناسب نیست، دست به دامن او نگردد. 5. با دستش به سوی او اشاره نکند. 6. با گوشه چشم به او نگاه نکند.

یُشَاوِرَ فِي مَجْلِسِهِ ،وَ لَا یَطْلُبَ وَرَاءَهُ ،وَ أَنْ لَا یَقُولَ: قَالَ فُلَانٌ خِلَافَ قَوْلِهِ ،وَ لَا یُفْشِيَ لَهُ سِرّاً وَ لَا یَغْتَابَ عِنْدَهُ، وَ أَنْ یَحْفَظَهُ شَاهِداً وَ غَائِباً ،وَ یَعُمَّ الْقَوْمَ بِالسَّلَامِ،وَ یَخُصَّهُ بِالتَّحِیَّةِ، وَ یَجْلِسَ بَیْنَ یَدَیْهِ، وَ إِنْ كَانَ لَهُ حَاجَةٌ سَبَقَ الْقَوْمَ إِلَی خِدْمَتِهِ، وَ لَا یَمَلَّ مِنْ طُولِ صُحْبَتِهِ ،فَإِنَّمَا هُوَ مِثْلُ النَّخْلَةِ تُنْتَظَرُ مَتَی تَسْقُطُ عَلَیْهِ مِنْهَا مَنْفَعَةٌ ،وَ الْعَالِمُ بِمَنْزِلَةِ الصَّائِمِ الْمُجَاهِدِ فِي سَبِیلِ اللَّهِ ،وَ إِذَا مَاتَ الْعَالِمُ انْثَلَمَ ⁽¹⁾فِي الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا تَنْسَدُّ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ،وَ إِنَّ طَالِبَ الْعِلْمِ یُشَیِّعُهُ سَبْعُونَ أَلْفاً مِنْ مُقَرَّبِي السَّمَاءِ.

وَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ذَلَلْتُ طَالِباً فَعَزَزْتُ مَطْلُوباً.

«20»

وَ عَنِ النَّبِيِّ صلّی اللّٰه علیه و آله لَیْسَ مِنْ أَخْلَاقِ الْمُؤْمِنِ الْمَلَقُ إِلَّا فِي طَلَبِ الْعِلْمِ.

باب 11 صفات العلماء و أصنافهم‌

الآیات

الكهف: «فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا (65)».

الحج: «وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ (54)».

فاطر: « إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ (28)».

الأخبار

«1»

ب: هَارُونُ، عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ، عَنِ الصَّادِقِ ،عنْ أَبِیهِ علیه السلام أَنَّ النَّبِيَّ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ: نِعْمَ وَزِیرُ الْإِیمَانِ الْعِلْمُ، وَ نِعْمَ وَزِیرُ الْعِلْمِ الْحِلْمُ .وَ نِعْمَ وَزِیرُ الْحِلْمِ الرِّفْقُ وَ نِعْمَ وَزِیرُ الرِّفْقِ اللِّینُ.

بیان

الحلم و الرفق و اللّین و إن كانت متقاربةٌ في المعنی لكن بینها فرق یسیر ،فالحلم هو ترك مكافاة من یسی‌ء إلیك و السكوت في مقابلة من یسفه علیك ،و وزیره و معینه :الرفق أی اللطف و الشفقة و الإحسان إلی العباد، فإنه یوجب أن لا یسفه علیك و لا یسی‌ء إلیك أكثر الناس ،و وزیره و معینه: لین الجانب و ترك الخشونة و الغلظة و إضرار الخلق. و في الكافي: و نعم وزیر الرفق الصبر. و في بعض نسخه :العبرة.

عالم نظیر روزه‌دار شب زنده‌دار مجاهد در راه خداست؛ وقتی عالمی بمیرد، شکافی در اسلام ایجاد می‌شود که تا روز قیامت مسدود نخواهد گردید.

طالب علم را هفتاد هزار از مقربین آسمان همراهی می‌کنند.⁽²⁾

ابن عباس گوید: برای طلب علم خواری کشیدم و برای استادی عزّت یافتم.⁽³⁾

روایت 20

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: تملّق از اخلاق انسان با ایمان نیست، مگر در راه کسب دانش.⁽⁴⁾

باب یازدهم : اقسام دانشمندان و ویژگی‌های آنان

آیات

{تا بنده‌ای از بندگان ما را یافتند که از جانب خود به او رحمتی عطا کرده و از نزد خود بدو دانشی آموخته بودیم.}

{و تا آنان که دانش یافته‌اند بدانند که این [قرآن] حق است [و] از جانب پروردگار توست. و بدان ایمان آورند و دلهایشان برای او خاضع گردد. و به راستی خداوند کسانی را که ایمان آورده‌اند، به سوی راهی راست راهبر است.}⁽⁵⁾

{و از مردمان و جانوران و دامها که رنگهایشان همان گونه مختلف است [پدید آوردیم]. از بندگان خدا تنها دانایانند که از او می‌ترسند. آری، خدا ارجمندِ آمرزنده است.}

روایات

روایت 1

قرب الإسناد: امام صادق علیه السلام از پدرانش علیهم السلام روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: دانش وزیری نیکو برای ایمان است و بردباری وزیری نیکو برای دانش و مدارا وزیری نیکو برای برد باری و نرم خویی وزیری نیکو برای مدارا است.

هارون از ابن صدقه از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: علم وزیر ایمان، حلم و بردباری وزیر علم، رفق وزیر حلم و بردباری و رفق وزیر نرمی و مدارا است و همه این وزیران در خور مدح و ستایشند.⁽⁶⁾

توضیح

با این شرح که «حلم» ترک مقابله به مثل با کسی است که به تو بدی کرده و سکوت در مقابل کسی است که با تو بی خردی نموده؛ و «و وزیره و معینه الرفق» همکار و یاور او رفق است، یعنی لطف و مهربانی و احسان با بندگان خدا، زیرا آن باعث می‌شود که بر تو بیخردی روا ندارد و بیشتر مردم با تو بی خردی و بدی نکنند، و وزیر و یاور او «لین» است که همان ترک خشونت، درشتی و ضرر زدن به مردم باشد.

البته باید توجه داشت که در کتاب کافی: «نعم وزیر الرفق الصبر» و در بعضی نسخه‌های «العبرة» آمده است.⁽⁷⁾

«2»

ل: ابْنُ الْوَلِیدِ ،عَنِ الصَّفَّارِ ،عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ ،عَنِ الْفَارِسِيِّ ⁽¹⁾عَنِ الْجَعْفَرِيِّ ،عَنْ أَبِیهِ ،عَنِ الصَّادِقِ ،عَنْ آبَائِهِ ،عَنْ عَلِيٍّ علیه السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَا جُمِعَ شَیْ‌ءٌ إِلَی شَیْ‌ءٍ أَفْضَلُ مِنْ حِلْمٍ إِلَی عِلْمٍ.

لی: ابن شاذویه المؤدب، عن محمّد بن عبد اللّٰه بن جعفر ،عن أبیه ،عن هارون ،عن ابن صدقة، عن الصادق ،عن آبائه ،عن أمیر المؤمنین علیه السلام مثله.

«3»

ل: الخصال سُلَیْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ اللَّخْمِیُّ ،عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ خَرَاجَةَ ،عَنْ أَبِي كُرَیْبٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَفْصٍ الْعَبْسِيِّ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْعَلَوِيِّ ،عَنْ أَبِیهِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ ،عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ،عنْ أَبِیهِ ،عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ:قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: وَ الَّذِي نَفْسِي بِیَدِهِ مَا جُمِعَ شَیْ‌ءٌ إِلَی شَیْ‌ءٍ أَفْضَلُ مِنْ حِلْمٍ إِلَی عِلْمٍ.

«4»

لی: ابْنُ مَسْرُورٍ ،عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِیِّ، عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ الْأَزْدِيِّ، عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ ،عَنِ ابْنِ تَغْلِبَ ⁽²⁾عَنْ عِكْرِمَةَ ،عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ :سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِيَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهم السلام یَقُولُ: طَلَبَةُ هَذَا الْعِلْمِ عَلَی ثَلَاثَةِ أَصْنَافٍ أَلَا فَاعْرِفُوهُمْ بِصِفَاتِهِمْ وَ أَعْیَانِهِمْ :صِنْفٌ مِنْهُمْ یَتَعَلَّمُونَ لِلْمِرَاءِ وَ الْجَهْلِ ،⁽³⁾وَ صِنْفٌ مِنْهُمْ یَتَعَلَّمُونَ لِلِاسْتِطَالَةِ وَ الْخَتْلِ ،وَ صِنْفٌ مِنْهُمْ یَتَعَلَّمُونَ لِلْفِقْهِ وَ الْعَقْل،ِ ⁽⁴⁾فَأَمَّا صَاحِبُ الْمِرَاءِ وَ الْجَهْلِ تَرَاهُ مُؤْذِیاً مُمَارِیاً لِلرِّجَالِ فِي أَنْدِیَةِ الْمَقَالِ، قَدْ تَسَرْبَلَ بِالتَّخَشُّعِ ،وَ تَخَلَّي مِنَ الْوَرَعِ، فَدَقَّ اللَّهُ مِنْ هَذَا حَیْزُومَهُ ،وَ قَطَعَ مِنْهُ خَیْشُومَهُ ،وَ أَمَّا صَاحِبُ الِاسْتِطَالَةِ وَ الْخَتْلِ

روایت 2

الخصال: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: جمع نشده چیزی با چیزی، که بهتر از جمع شدن حلم با علم باشد.⁽⁵⁾

امالی صدوق: امام صادق علیه السلام از پدرانش از امام علی علیه السلام مثل حدیث بالا را نقل کرده است.⁽⁶⁾

روایت 3

الخصال: امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: قسم به کسی که نفس من در دست قدرت او است؛ چیزی با چیزی جمع نشده که بهتر باشد از جمع شدن خصلت حلم با علم.⁽⁷⁾

روایت 4

امالی صدوق: ابن عباس گوید از امیرالمؤمنین علیه السلام شنیدم که آن حضرت می‌فرمود: طالبان این علم سه دسته‌اند، آن‌ها را به وصف و خاصیتشان بشناسید؛ یک دسته برای خودنمایی و جدل می آموزند، و دسته‌ای برای گردن فرازی و به خود بالیدن، و دسته سوم برای فهمیدن و عمل کردن. آن که برای خود نمایی و جدل باشد، ملاحظه‌اش کن که آزار کننده است و با مردان در انجمن‌ها مباحثه دراندازد، برونی خاشع دارد و درونی تهی از تقوی، خدا از این راه کمرش را بشکند و بینیش را ببرّد. آن که گردن فراز است و خودنما،

فَإِنَّهُ یَسْتَطِیلُ عَلَی أَشْبَاهِهِ مِنْ أَشْكَالِهِ ،وَ یَتَوَاضَعُ لِلْأَغْنِیَاءِ مِنْ دُونِهِمْ ،فَهُوَ لِحَلْوَائِهِمْ هَاضِمٌ ،وَ لِدِینِهِ حَاطِمٌ ،⁽¹⁾فَأَعْمَی اللَّهُ مِنْ هَذَا بَصَرَهُ، وَ قَطَعَ مِنْ آثَارِ الْعُلَمَاءِ أَثَرَهُ ،وَ أَمَّا صَاحِبُ الْفِقْهِ وَ الْعَقْلِ ⁽²⁾تَرَاهُ ذَا كَآبَةٍ وَ حَزَنٍ ،قَدْ قَامَ اللَّیْلَ فِي حِنْدِسِهِ وَ قَدِ انْحَنَی فِي بُرْنُسِهِ، یَعْمَلُ وَ یَخْشَی ،خَائِفاً وَجِلًا مِنْ كُلِّ أَحَدٍ إِلَّا مِنْ كُلِّ ثِقَةٍ مِنْ إِخْوَانِهِ، فَشَدَّ اللَّهُ مِنْ هَذَا أَرْكَانَهُ، وَ أَعْطَاهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَمَانَهُ.

«5»

ل: ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ، عَنِ السَّعْدَآبَادِيِّ ،عَنِ الْبَرْقِيّ ،عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ،عَنْ أَبِي الْجَارُودِ ،عَنْ سَعِیدِ بْنِ عِلَاقَةَ قَالَ :قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :طَلَبَةُ إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ وَ فِیهِ :یَتَعَلَّمُونَ الْعِلْمَ لِلْمِرَاءِ.

بیان

روی في الكافي بأدني تغییر بسند مرفوع عن أبي عبد اللّٰه علیه السلام و المراء :الجدال .و الجهل: السفاهة و ترك الحلم ،و الختل بالفتح :الخدعة و الأندیة جمع النادي و هو مجتمع القوم و مجلسهم .و السربال :القمیص، و تسربل أی لبس السربال، و التخشع تكلف الخشوع و إظهاره ،و تخلا أی خلا جدا قوله: فدق اللّٰه من هذا أی بسبب كل واحدة من تلك الخصال ،و یحتمل أن تكون الإشارة إلی الشخص فكلمة من تبعیضیة .و الحیزوم: ما استدار بالظهر و البطن ،أو ضلع الفؤاد ،أو ما اكتنف بالحلقوم من جانب الصدر. و الخیشوم :أقصی الأنف. و هما كنایتان عن إذلاله. و في الكافي: فدق اللّٰه من هذا خیشومه و قطع منه حیزومه. و المراد بالثاني قطع حیاته. قوله: فهو لحلوائهم .أی لأطعمتهم اللذیذة. و في بعض النسخ لحلوانهم أی لرشوتهم .و الحطم: الكسر، و الأثر :ما یبقی في الأرض عند المشی، و قطع الأثر إما دعاء علیه بالزمانة كما ذكره الجزريّ، أو بالموت و لعله أظهر .و الكأبة بالتحریك و المدّ و بالتسكین :سوء الحال و الإنكار من شدة الهم و الحزن، و المراد حزن الآخرة .و الحندس بالكسر :الظلمة .و قوله: في حندسه بدل من اللیل ،و یحتمل أن یكون« في »بمعنی «مع» و یكون حالا من اللیل. و قوله علیه السلام: قد انحني للركوع و السجود كائنا في برنسه. و البرنس :قلنسوة طویلة كان یلبسها النساك في صدر الإسلام كما ذكره

بر همانندش گردن فرازی کند و برای توانگران فرومایه‌تر از خودش تواضع نماید؛ شیرینی آن را بخورد و دین خود را ببرد، خدا از این رو دیده‌اش را نابینا کند و از میان علمایش براندازد. آن که صاحب فهم و عمل است، او را بینی که دل گرفته و غمگین است، در تاریکی شب برخیزد و زیر شب کلاهش بخمد و کار کند و از هر کسی نگران است جز برادران مورد وثوقش، خدا ارکانش را محکم کند و در قیامت امانش دهد.⁽³⁾

روایت 5

الخصال: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: دانشجویان دینی سه دسته‌اند؛ هان که آنان را با علائم و مشخصات بشناسید: دسته‌ای از آنان دانش را به منظور خود نمائی و جهالت‌ورزی می‌آموزند و دسته دیگر هدفشان گردن فرازی و نیرنگ بازی است و یک دسته برای فهمیدن و پایبند بودن... تا آخر حدیث بالا.⁽⁴⁾

توضیح

در کتاب کافی این حدیث با تفاوت اندکی، با سندی مرفوع از امام صادق علیه السلام روایت شده است. «فدق الله من هذا» یعنی به سبب هر یک از این اوصاف، خدا بازرسی می‌کند و احتمال دارد اشاره به سوی شخص باشد، پس «من» تبعیضیه می‌باشد، و در کتاب کافی «فدق الله من هذا خیشومه و قطع منه حیزومه» که مراد از قطع حیزم، بریدن حیاتش است. «فهو لحلوائهم» یعنی تا لذت‌ها را به آنها بچشاند و در بعضی نسخه‌ها «لحلوانهم» به خاطر رشوه دادن آنها. «قطع الأثر» به معنای نفرین به زمین گیر شدن است، چنانچه جزری گوید، یا نفرین به مرگ است و این احتمال دوم آشکارتر است. مراد به «الکأبة» اندوه آخرت است. «برنسه» مراد کلاه قدیمی است که عابدان در صدر اسلام آن‌ها را می‌پوشیدند،

الجوهريّ، أو كل ثوب رأسه منه ملتزق به ،من دراعة أو جبة أو ممطر أو غیره كما ذكره الجزريّ. و في الكافي: قد تحنك في برنسه .قوله :یعمل و یخشی أی أن لا یقبل منه. قوله علیه السلام :فشد اللّٰه من هذا أركانه، أی أعضاءه و جوارحه، أو الأعم منها و من عقله و فهمه و دینه و أركان إیمانه، و الفرق بین الصنفین الأولین بأن الأول غرضه الجاه و التفوق بالعلم ،و الثاني غرضه المال و الترفَّع به ،أو الأوّل غرضه إظهار الفضل علی العوام و إقبالهم إلیه، و الثاني قرب السلاطین و التسلّط علی الناس بالمناصب الدنیویّة.

«6»

ل ن: اَبِي ،َعنِ الْكُمَیْدَانِيِّ ،⁽¹⁾عَنِ ابْنِ عِیسَی، عَنِ الْبَزَنْطِيِّ قَالَ :قَالَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام: مِنْ عَلَامَاتِ الْفِقْهِ الْحِلْمُ وَ الْعِلْمُ وَ الصَّمْتُ إِنَّ الصَّمْتَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْحِكْمَةِ إِنَّ الصَّمْتَ یَكْسِبُ الْمَحَبَّةَ،ِنَّهُ دَلِیلٌ عَلَی كُلِّ خَیْرٍ.

أقول: في ل :ثلاث من علامات.

«7»

ما: الْمُفِیدُ ،عَنْ أَبِي حَفْصٍ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ ،عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْرَوَیْهِ ،عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الْغَازِي ،عَنِ الرِّضَا، عَنْ آبَائِهِ، عَنِ الْحُسَیْنِ علیه السلام قَالَ: سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ :الْمُلُوكُ حُكَّامٌ عَلَی النَّاسِ، وَ الْعِلْمُ حَاكِمٌ عَلَیْهِمْ ،وَ حَسْبُكَ مِنَ الْعِلْمِ أَنْ تَخْشَی اللَّهَ ،وَ حَسْبُكَ مِنَ الْجَهْلِ أَنْ تُعْجَبَ بِعِلْمِكَ.

بیان

حسبك من العلم أی من علامات حصوله، و كذا الفقرة الثانیة.

«8»

مع: أَبِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ ،عَنْ أَبِي سُمَیْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ،عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ ،عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّيِّ ،عَنِ الثُّمَالِيِّ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِالْفَقِیهِ حَقّاً؟ قَالُوا :بَلَی یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ، قَالَ :مَنْ لَمْ یُقَنِّطِ النَّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَ لَمْ یُؤْمِنْهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ ،وَ لَمْ یُرَخِّصْ لَهُمْ فِي مَعَاصِي اللَّهِ ،وَ لَمْ یَتْرُكِ الْقُرْآنَ رَغْبَةً عَنْهُ إِلَی

یا هر چیزی که روی سر گذارند که از سر محافظت کند، مثل کلاه خود یا بارانی یا غیر آن. «فشد الله من هذا» یعنی خدا اعضا و جوارحش را محکم می‌کند، یا مراد اعم از آن است که شامل عقل و فهم و دین و ارکان دینش نیز می‌گردد. فرق بین این دو قسم این است که مراد از اولی مقام و منصب و بلندی به علم است، و مراد از دومی، بلندی به مال است؛ یا مراد از اولی، آشکار کردن فضل بر عوام است و رو آوردن مردم به سوی آن، و مراد از دومی، نزدیکی به سلاطین و تسلط بر مردم است به خاطر منصب‌های دنیایی.

روایت 6

الخصال و عیون اخبار الرضا علیه السلام: ابونصر بزنطی گوید: امام رضا علیه السلام فرمود: از جمله علامات فقیه سه چیز است: حلم، علم و سکوت. سکوت دری از درهای حکمت است. سکوت، جلب محبت می‌کند و راهنمای هر خیری است.⁽²⁾

روایت 7

امالی شیخ طوسی: داود بن سلیمان غازی از امام رضا از پدرانش از امام حسین علیهم السلام روایت می‌کند که فرمود: از علی علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: پادشاهان، حاکمان مردم و دانش حاکم بر پادشاهان است. از نشانه‌های حصول علم این اندازه تو را کفایت می‌کند که از خدا بترسی و از نشانه‌های نادانی تو این است که درباره علمت گرفتار خود پسندی گردی.⁽³⁾

توضیح

«حسبک من العلم» یعنی نشانه‌های حاصل شدن علم.

روایت 8

معانی الأخبار: ابوحمزه ثمالی از حضرت باقر علیه السلام روایت نموده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: آیا آگاه نسازم شما را از کسی که حقیقتاً فقیه (آگاه به مسائل دین) است؟ گفتند: چرا ای امیرالمؤمنین! فرمود: شخصی است که مردم را از رحمت خدا نومید نگرداند، و آنان را از عذاب او ایمن نسازد! و در نافرمانی از خدا برایشان تسهیل قائل نشود و به آنان اجازه نافرمانی ندهد، و قرآن را به دلیل علاقه به چیزهای دیگر ترک نگوید!

غَیْرِهِ ،أَلَا لَا خَیْرَ فِي عِلْمٍ لَیْسَ فِیهِ تَفَهُّمٌ ،أَلَا لَا خَیْرَ فِي قِرَاءَةٍ لَیْسَ فِیهَا تَدَبُّرٌ، أَلَا لَا خَیْرَ فِي عِبَادَةٍ لَیْسَ فِیهَا تَفَقُّهٌ.

«9»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ: رَوَی الْحَلَبِيُّ فِي الصَّحِیحِ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِالْفَقِیهِ حَقِّ الْفَقِیهِ، مَنْ لَمْ یُقَنِّطِ النَّاسَ«إِلَی قَوْلِهِ»: أَلَا لَا خَیْرَ فِي عِبَادَةٍ لَیْسَ فِیهَا تَفَكُّرٌ.

«10»

ل:الْعَطَّارُ، عَنْ أَبِیهِ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ، عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ ،عَنِ ابْنِ غَزْوَانَ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ،عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: صِنْفَانِ مِنْ أُمَّتِي، إِذَا صَلَحَا صَلَحَتْ أُمَّتِي وَ إِذَا فَسَدَا فَسَدَتْ أُمَّتِي قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ هُمَا ؟قَالَ الْفُقَهَاءُ وَ الْأُمَرَاءُ.

«11»

ل: أَبِي ،عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ ،عَنْ عَلِيِّ بْنِ السِّنْدِيِّ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ ،عَنْ مُوسَی بْنِ أُكَیْلٍ ⁽¹⁾قَالَ :سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: لَا یَكُونُ الرَّجُلُ فَقِیهاً حَتَّی لَا یُبَالِيَ أَیَّ ثَوْبَیْهِ ابْتَذَلَ ؟وَ بِمَا سَدَّ فَوْرَةَ الْجُوعِ؟

بیان

ابتذال الثوب :امتهانه و عدم صونه، و البذلة ما یمتهن من الثیاب، و المراد أن لا یبالی أی ثوب لبس ؟سواء كان رفیعاً أو خسیساً ،جدیداً أو خلقاً ،و یمكن أن یقرأ ابتذل علی البناء للمفعول ،أی لا یبالی أی ثوب من أثوابه بلی و خلق؟ و فورة الجوع غلیانه و شدّته.

«12»

ل: الْعَسْكَرِيُّ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أُسَیْدٍ الْأَصْفَهَانِيِّ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی الصُّوفِيِّ ،عَنْ أَبِي غَسَّانَ ،عَنْ مَسْعُودِ بْنِ سَعْدٍ الْجُعْفِيِّ وَ كَانَ مِنْ خِیَارِ مَنْ أَدْرَكْنَا ،عَنْ یَزِیدَ بْنِ أَبِي زِیَادٍ ،عَنْ مُجَاهِدٍ ،عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله :أَشَدُّ مَا یُتَخَوَّفُ عَلَی أُمَّتِی ثَلَاثَةٌ: زَلَّةُ عَالِمٍ ،أَوْ جِدَالُ مُنَافِقٍ بِالْقُرْآنِ، أَوْ دُنْیَا تَقْطَعُ رِقَابَكُمْ فَاتَّهِمُوهَا عَلَی أَنْفُسِكُمْ.

«13»

ل: أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُقْرِي ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمُقْرِي ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْمَوْصِلِيِّ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَاصِمٍ الطَّرِیفِيِّ ،عَنْ عَیَّاشِ بْنِ زَیْدِ بْنِ الْحَسَنِ ،عَنْ یَزِیدَ بْنِ

آگاه باشید! در دانشی که به دیگران انتقال پیدا نکند، خیری نیست و بدانید، در قرائتی که تدبّر و چاره اندیشی در آن نباشد، و در عبادتی که آگاهی و فهم و دانستن مسائل دین در آن نباشد، خیری نیست.⁽²⁾

روایت 9

منیة المرید: امام صادق علیه السلام روایت کرده که امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: آیا آگاه نسازم شما را از کسی که حقیقتاً فقیه (آگاه به مسائل دین) است؟ گفتند: چرا ای امیرالمؤمنین! فرمود: شخصی است که مردم را از رحمت خدا نومید نگرداند. . . و در عبادتی که در آن تفکر نباشد خیری نیست.⁽³⁾

روایت 10

الخصال: امام صادق علیه السلام از قول پدرش فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دو صنف از امت من چون صالح باشند، امت من صالحند، و چون فاسد شوند، امت فاسد می‌شوند. سؤال شد: ای رسول خدا، این دو کدامند؟ فرمود: فقها و امرا.⁽⁴⁾

روایت 11

الخصال: موسی بن اکیل گوید، از امام صادق علیه السلام شنیدم می‌فرمود: مرد فقیه نیست تا این که هوی و هوس را ترک کرده باشد و باک نداشته باشد که چه لباسی پوشیده و با چه چیز شکم خود را سیر کرده.⁽⁵⁾

توضیح

«ابتذال الثوب» کهنه شدن لباس و عدم نگهداری آن. مراد این است که باک نداشته باشد چه لباسی را پوشیده، لباس فاخر یا لباس فقیرانه، جدید یا مندرس و ممکن است «ابتذل» به صیغه مجهول خوانده شود، یعنی باک ندارد لباسهایش نو باشد یا کهنه. «فورة الجوع» شدت گرسنگی .

روایت 12

الخصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: از سه چیز بر امت خود بیش‌تر می‌ترسم، لغزش عالم و استدلال منافق برای مدعای باطل خود به قرآن، یا دنیایی که گردن شما را بزند، از دنیا برای خود بدبین باشید.⁽⁶⁾

الْحَسَنِ قَالَ: حَدَّثَنِي مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ،عَنْ أَبِیهِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: النَّاسُ عَلَی أَرْبَعَةِ أَصْنَافٍ :جَاهِلٌ مُتَرَدٍّ مُعَانِقٌ لِهَوَاهُ ،وَ عَابِدٌ مُتَقَوٍّ كُلَّمَا ازْدَادَ عِبَادَةً ازْدَادَ كِبْراً ،وَ عَالِمٌ یُرِیدُ أَنْ یُوطَأَ عُقْبَاهُ وَ یُحِبُّ مَحْمَدَةَ النَّاسِ، وَ عَارِفٌ عَلَی طَرِیقِ الْحَقِّ یُحِبُّ الْقِیَامَ بِهِ فَهُوَ عَاجِزٌ أَوْ مَغْلُوبٌ ،فَهَذَا أَمْثَلُ أَهْلِ زَمَانِكَ وَ أَرْجَحُهُمْ عَقْلًا.

بیان

الترديّ، الهلاك، و الوقوع في المهالك الّتي یعسر التخلّص منها كالمترديّ في البئر. و قوله علیه السلام :متقوي أی كثیر القوة في العبادة أو غرضه من العبادة ،طلب القوة و الغلبة و العزّ، أو من قوی كرضي إذا جاع شدیداً. قوله علیه السلام :فهو عاجز أی في بدنه، أو مغلوب من السلاطین خائف .فهذا أمثل أی أفضل أهل زمانك.

«14»

ل: أَبِي، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِیِّ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُثْمَانَ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَّالِ ⁽¹⁾عَنْ یَحْیَی بْنِ عِمْرَانَ الْحَلَبِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ :سَبْعَةٌ یُفْسِدُونَ أَعْمَالَهُمْ :الرَّجُلُ الْحَلِیمُ ذُو الْعِلْمِ الْكَثِیرِ لَا یُعْرَفُ بِذَلِكَ وَ لَا یُذْكَرُ بِهِ، وَ الْحَكِیمُ الَّذِي یُدَبِّرُ مَالَهُ كُلُّ كَاذِبٍ مُنْكِرٍ لِمَا يُؤْتِي إِلَيْهِ ،وَ الرَّجُلُ الَّذِي یَأْمَنُ ذَا الْمَكْرِ وَ الْخِیَانَةِ ،وَ السَّیِّدُ الْفَظُّ الَّذِي لَا رَحْمَةَ لَهُ، وَ الْأُمُّ الَّتِي لَا تَكْتُمُ عَنِ الْوَلَدِ السِّرَّ وَ تُفْشِي عَلَیْهِ ،وَ السَّرِیعُ إِلَی لَائِمَةِ إِخْوَانِهِ ،وَ الَّذِي یُجَادِلُ أَخَاهُ مُخَاصِماً لَهُ.

إیضاح

قوله لا یعرف بذلك أی لا ینشر علمه لیعرف به. و قوله :منكر لما یؤتي إلیه صفة للكاذب، أی كلما یعطیه ینكره و لا یقرُّ به، أو لا یعرف ما أحسن إلیه. قال الفیروزآباديّ: أتی إلیه الشی‌ء: ساقه إلیه .و قوله :یأمن ذا المكر أی یكون آمنا منه لا یحترز من مكره و خیانته. قوله علیه السلام :و الذي یجادل أخاه أی في النسب أو في الدین.

روایت 13

الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: مردم چهار صنفند: نادان هلاک شده هواپرست، عابد نیروطلب که هر چه بیشتر عبادت کند بیشتر متکبر شود، و عالمی که می‌خواهد دنبالش افتند و تمجید مردم را خوش دارد، و شخص با معرفتی که بر طریقه حق رود و دوست دارد به حق قیام کند ولی درمانده یا شکست خورده است، این شخص بهترین اهل زمان تو است و عقلش بر همه می‌چربد.⁽²⁾

توضیح

«التردی» هلاک و واقع شدن در پرتگاه که رها شدن ا ز آن سخت باشد، مثل کسی که در چاه افتاده است. «متقوی» کسی که نیروی زیاد برای عبادت داشته باشد یا هدفش از عبادت، نیرو و غلبه و عزت باشد یا از ماده «قوی» بمعنی شدت گرسنگی است. «فهو عاجز» یعنی در بدن او، یا مغلوب پادشاهان ترسان است. «فهذا امثل» یعنی این مرد افضل اهل زمان تو است.

روایت 14

الخصال: عمران حلبی گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم آن حضرت می‌فرمود: هفت کس کار خود را تباه کنند: مرد بردبار، دانشمندی که علم زیادی دارد و علم خود را نشر ندهد و مردم او را نشناسند و از او استفاده نکنند و نام او برده نشود؛ شخص فرزانه و حکمت اندوزی که سرمایه خود را به نااهلان بدهد که دروغگو هستند و باور ندارند؛ کسی که شخص مکار و خیانتکار را امین خود کند؛ بزرگی که مهرورز نیست؛ مادری که راز فرزند خود را نگه ندارد و اسرار او را فاش کند؛ کسی که در سرزنش برادرانش شتاب کند؛ کسی که همیشه با همنوع و همکیش خود ستیزه می‌کند.⁽³⁾

توضیح

«لا یعرف بذلک» علمش را انتشار دهد تا شناخته شود. «منکر لما یؤتی إلیه صفة للکاذب» چیزی که به او بدهند را انکار نموده و اقرار به آن نمی‌کند، یا احسان و نیکی را نمی‌فهمد. «یأمن ذا المکر» از مکر و خیانتش دوری نمی‌جوید. «و الذی یجادل أخاه»، مجادله در نسب یا در دین

فكلّ هؤلاء یفسدون مساعیهم و أعمالهم بترك متمّماتها فالعالم بترك النشر یفسد علمه، و ذو المال یفسد ماله بترك الحزم، و كذا الّذي یأمن ذا المكر یفسد ماله و نفسه و عزّه و دینه. و السیّد الفظّ الغلیظ یفسد سیادته و دولته أو إحسانه إلی الخلق و الأُمّ تفسد رأفتها و مساعیها بولدها و كذا الأخیران.

«15»

ل: الْعَطَّارُ ،عَنْ أَبِیهِ وَ سَعْدٍ ،عَنِ الْبَرْقِيِّ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُثْمَانَ ،عَنْ مُوسَی بْنِ بَكْرٍ ،عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ ،عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ :قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :عَشَرَةٌ یُعَنِّتُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ غَیْرَهُمْ ذُو الْعِلْمِ الْقَلِیلِ یَتَكَلَّفُ أَنْ یُعَلِّمَ النَّاسَ كَثِیراً ،وَ الرَّجُلُ الْحَلِیمُ ذُو الْعِلْمِ الْكَثِیرِ لَیْسَ بِذِي فِطْنَةٍ، وَ الَّذِی یَطْلُبُ مَا لَا یُدْرِكُ وَ لَا یَنْبَغِي لَهُ ،وَ الْكَادُّ غَیْرُ الْمُتَّئِدِ ،وَ الْمُتَّئِدُ: الَّذِي لَیْسَ لَهُ مَعَ تُؤَدَتِهِ عِلْمٌ وَ عَالِمٌ غَیْرُ مُرِیدٍ لِلصَّلَاحِ، وَ مُرِیدٌ لِلصَّلَاحِ وَ لَیْسَ بِعَالِمٍ ،وَ الْعَالِمُ یُحِبُّ الدُّنْیَا ،وَ الرَّحِیمُ بِالنَّاسِ یَبْخَلُ بِمَا عِنْدَهُ ،وَ طَالِبُ الْعِلْمِ یُجَادِلُ فِیهِ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ فَإِذَا عَلَّمَهُ لَمْ یَقْبَلْ مِنْهُ.

توضیح

قال الفیروزآباديّ: العنت محرّكةٌ :الفساد و الإثم و الهلاك و دخول المشقة علی الإنسان ،و أعنته غیره. قوله :لیس بذی فطنة أی حصل علما كثیرا لكن لیس بذی فطانة و فهم یدرك حقائقها فهو ناقص في جمیعها .و التؤدة :الرزانة و التأني، و الفعل: اتأد و توأد .أی من یكدّ و یجدّ في تحصیل أمر لكن لا بالتأنّي بل بالتسرع و عدم التثبّت ،فهؤلاء لا یحصل لهم في سعیهم سوی العنت و المشقّة.

«16»

سن: أَبِي، عَنْ فَضَالَةَ ،عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ ،عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام سُئِلَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَأَجَابَ فِیهَا ،فَقَالَ الرَّجُلُ: إِنَّ الْفُقَهَاءَ لَا یَقُولُونَ هَذَا ،فَقَالَ لَهُ أَبِي :وَیْحَكَ إِنَّ الْفَقِیهَ: الزَّاهِدُ فِي الدُّنْیَا ،الرَّاغِبُ فِي الْآخِرَةِ ،الْمُتَمَسِّكُ بِسُنَّةِ النَّبِيِّ صلی اللّٰه علیه و آله.

«17»

سن: الْوَشَّاءُ ،عَنْ مُثَنَّی بْنِ الْوَلِید،ِ عَنْ أَبِي بَصِیرٍ قَالَ :سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: كَانَ فِي خُطْبَةِ أَبِي ذَرٍّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ: یَا مُبْتَغِیَ الْعِلْمِ لَا یَشْغَلُكَ أَهْلٌ وَ مَالٌ عَنْ نَفْسِكَ، أَنْتَ یَوْمَ تُفَارِقُهُمْ كَضَیْفٍ بِتَّ فِیهِمْ ثُمَّ غَدَوْتَ عَنْهُمْ إِلَی غَیْرِهِمْ، الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةُ كَمَنْزِلٍ تَحَوَّلْتَ مِنْهُ إِلَی غَیْرِهِ، وَ مَا بَیْنَ الْمَوْتِ وَ الْبَعْثِ إِلَّا كَنَوْمَةٍ نِمْتَهَا ثُمَّ اسْتَیْقَظْتَ

با برادران دینی که کار و زحمت و کوشش‌های انسان را نابود می‌کند، بنابر این دانشمندی که علمش را نشر نمی‌دهد، آن را تباه ساخته. صاحب مال با ترک دور اندیشی و احتیاط، مالش را نابود می‌کند، و همچنین با احساس امنیت از اهل مکر، مال و جان، عزت، و دینش را تباه می‌سازد. «السید الفظ» خشونت مایه تباهی آقایی، و دولت یا نیکی به مردم است. مادر با افشای راز فرزند، مهربانی و تلاش خود را به فرزندش و دیگران از دست می‌دهد.

روایت 15

الخصال: امام علی علیه السلام فرمود: ده کسند که خود را و دیگران را گرفتار کنند و به رنج اندازند: کم دانشی که می‌خواهد بسیار به مردم بیاموزد؛ مرد با حلم و دانشمندی که هوشمند نیست؛ کسی که دنبال چیزی رود که به دستش نمی‌آید و سزاوار نیست؛ کسی که رنج فراوان کشد و آرامش ندارد؛ و کسی که آرامش دارد و دانش و بصیرت ندارد؛ و دانشمندی که فکر صلاح در سر او نیست؛ و کسی که در فکر صلاح است و دانشمند نیست؛ و دانشمند دنیا دوست؛ و کسی که به مردم مهربان است و نسبت به آنچه خودش دارد بخل می‌ورزد و می‌خواهد از کیسه دیگران برای مردم دلسوزی کند؛ دانش آموزی که با دانشمندتر از خود جدال می‌کند و چون مطلب را به او می‌آموزد، از او نمی‌پذیرد.⁽¹⁾

توضیح

فیروز آبادی گوید: «عنت» تحریک کننده فساد، گناه، هلاکت و باعث سختی بر انسان است. «بذی فطنة» علم زیاد اما بدون زیرکی و فهم حقائق ناقص است، کسی که زحمت کشد و در کاری بدون درنگ و اندیشه کوشش نماید، بلکه با سرعت و عجله انجام دهد، نتیجه‌ای جز سختی ندارد.

روایت 16

المحاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: از امام باقر علیه السلام از مسئله‌ای پرسش شد، و آن را جواب داد. پرسش کننده گفت: فقها چنین نمی‌گویند!

پدرم به او فرمود: وای بر تو! قطعاً فقیه کسی است که زاهد در دنیا و راغب در آخرت و چنگ زننده به سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله باشد.⁽²⁾

روایت 17

المحاسن: ابو بصیر گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: از جمله سخنان ابوذر - رحمه الله - این بود: ای طالبان علم، خانواده و مال شما را از طلب دانش باز ندارد، مثل مهمان عازم سفر در میان آنهایی، روزی از آنها جدا خواهی شد، سپس دنیا به دست دیگری خواهد افتاد. دنیا و آخرت مانند دو منزل است که از یکی به دیگری منتقل می‌شوی، فاصله بین مرگ و زنده شدن روز قیامت جز خواب کوچکی نیست.

مِنْهَا ،یَا مُبْتَغِيَ الْعِلْمِ إِنَّ قَلْباً لَیْسَ فِیهِ شَیْ‌ءٌ مِنَ الْعِلْمِ كَالْبَیْتِ الْخَرِبِ لَا عَامِرَ لَهُ.

بیان

علّ المراد بقوله :ما بین الموت و البعث أنّه مع قطع النظر عن نعیم القبر و عذابه فهو سریع الانقضاء ،و ینتهي الأمر إلی العذاب أو النعیم بغیر حساب ،و إلّا فعذاب القبر و نعیمه متّصلان بالدنیا ،فهذا كلام علی التنزّل ⁽¹⁾،أو یكون هذا بالنظر إلی الملهوّ عنهم لا جمیع الخلق.

«18»

مص: قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام :الْخَشْیَةُ مِیرَاثُ الْعِلْمِ ،وَ الْعِلْمُ شُعَاعُ الْمَعْرِفَةِ وَ قَلْبُ الْإِیمَانِ، وَ مَنْ حُرِمَ الْخَشْیَةَ لَا یَكُونُ عَالِماً وَ إِنْ شَقَّ الشَّعْرَ فِي مُتَشَابِهَاتِ الْعِلْمِ. قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ وَ آفَةُ الْعُلَمَاءِ .ثَمَانِیَةُ أَشْیَاءَ :الطَّمَعُ ،وَ الْبُخْلُ ،وَ الرِّیَاءُ، وَ الْعَصَبِیَّةُ .وَ حُبُّ الْمَدْحِ ،وَ الْخَوْضُ فِیمَا لَمْ یَصِلُوا إِلَی حَقِیقَتِهِ، وَ التَّكَلُّفُ في تَزْیِینِ الْكَلَامِ بِزَوَائِدِ الْأَلْفَاظِ ،وَ قِلَّةُ الْحَیَاءِ مِنَ اللَّهِ ،وَ الِافْتِخَارُ، وَ تَرْكُ الْعَمَلِ بِمَا عَلِمُوا.

«19»

قَالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ علیه السلام :أَشْقَی النَّاسِ مَنْ هُوَ مَعْرُوفٌ عِنْدَ النَّاسِ بِعِلْمِهِ مَجْهُولٌ بِعَمَلِهِ.

«20»

قَالَ النَّبِيُّ صلی اللّٰه علیه و آله :لَا تَجْلِسُوا عِنْدَ كُلِّ دَاعٍ مُدَّعٍ یَدْعُوكُمْ مِنَ الْیَقِینِ إِلَی الشَّكِّ، وَ مِنَ الْإِخْلَاصِ إِلَی الرِّیَاءِ، وَ مِنَ التَّوَاضُعِ إِلَی الْكِبْرِ ،وَ مِنَ النَّصِیحَةِ إِلَی الْعَدَاوَةِ، وَ مِنَ الزُّهْدِ إِلَی الرَّغْبَةِ .وَ تَقَرَّبُوا إِلَی عَالِمٍ یَدْعُوكُمْ مِنَ الْكِبْرِ إِلَی التَّوَاضُعِ، وَ مِنَ الرِّیَاءِ إِلَی الْإِخْلَاص،ِ وَ مِنَ الشَّكِّ إِلَی الْیَقِینِ ،وَ مِنَ الرَّغْبَةِ إِلَی الزُّهْدِ ،وَ مِنَ الْعَدَاوَةِ إِلَی النَّصِیحَةِ .وَ لَا یَصْلُحُ لِمَوْعِظَةِ الْخَلْقِ إِلَّا مَنْ خَافَ هَذِهِ الْآفَاتِ بِصِدْقِهِ، وَ أَشْرَفَ عَلَی عُیُوبِ الْكَلَامِ ،وَ عَرَفَ الصَّحِیحَ مِنَ السَّقِیمِ وَ عِلَلَ الْخَوَاطِرِ وَ فِتَنَ النَّفْسِ وَ الْهَوَی.

ای طالب علم! دلی که در آن دانش نیست، مانند خانه خرابی است که آبادگر ندارد.⁽²⁾

توضیح

«ما بین الموت و البعث» با قطع نظر از نعمت‌ها و عذاب قبر، دوران قبر کوتاه است که منتهی به عذاب یا نعمت بدون حساب می‌گردد، و گر نه عذاب و سخت قبر متصل به دنیا می‌باشند؛ پس می‌توان گفت، بین مرگ و قیامت که مانند خواب است، یا این جمله نسبت به کسانی است که از آن‌ها اعراض می‌کنند یعنی به آن‌ها کاری ندارند.

روایت 18

مصباح الشریعة: امام صادق علیه السلام می‌فرماید: خوف الهی نتیجه علم است، و علم شعاع معرفت و قلب ایمان است، و هر که از خوف الهی محروم است عالم به حساب نمی‌آید، هر چند در متشابهات علم موشکاف باشد. خداوند متعال فرمود: «إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ»،⁽³⁾{از بندگان خدا تنها دانایانند که از او می‌ترسند.}

آفت دانشمندان ده چیز است که علم را نابود می‌کند: 1. طمع، 2. بخل، 3. ریا، 5. عصبیّت، 6. دوست داشتن ستایش 7. فرو رفتن در چیزی که به حقیقتش نمی‌رسد، 8. تکلف در زینت دادن سخن با حرفهای اضافی، 9. کم شرمی از خدا، 10. افتخار و عمل نکردن به علمش.⁽⁴⁾

روایت 19

حضرت عیسی علی نبیّنا و آله علیه السلام، می‌فرماید: شقی‌ترین مردمان کسی است که در میان مردم به علم مشهور باشد و به عمل مجهول. یعنی با وجود علم، به علم خود عمل نکند.⁽⁵⁾

روایت 20

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: نزد هر دعوت کننده که شما را از یقین به سوی شکّ و از اخلاص به سوی ریا، و از فروتنی به سوی گردن فرازی، و از خیرخواهی به سوی دشمنی، و از زهد به سوی رغبت به دنیا می‌خواند، ننشینید و به عالمی که شما را از گردن فرازی به سوی فروتنی، و از خود نمایی به سوی اخلاص، و از شک به سوی یقین، و از شوق به دنیا به سوی زهد، و از دشمنی به سوی خیرخواهی می‌خواند نزدیک شوید. کسی نمی‌تواند واعظ مردم باشد مگر از این آفات با صدقه دادن بترسد و بر عیب‌های سخن مشرف باشد و سخن سالم را از بیمار بشناسد، و به مرض‌های روحی و فتنه‌ها و هوای نفس آشنا باشد.⁽⁶⁾

«21»

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :كُنْ كَالطَّبِیبِ الرَّفِیقِ⁽¹⁾الَّذِي یَدَعُ الدَّوَاءَ بِحَیْثُ یَنْفَعُ.

إیضاح

قوله علیه السلام :العلم شعاع المعرفة أی هو نور شمس المعرفة و یحصل من معرفته تعالی، أو شعاع به یتّضح معرفته تعالی ،و الأخیر أظهر .و قلب الإیمان أی أشرف أجزاء الإیمان و شرائطه و بانتفائه ینتفی الإیمان. قوله علیه السلام :بصدقه أی خوفاً صادقاً، أو بسبب أنّه صادق فیما یدعیه و فیما یعظ به الناس.

«22»

شا: رَوَی إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ السَّكُونِيُّ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ: مَا شِیبَ شَیْ‌ءٌ أَحْسَنُ مِنْ حِلْمٍ بِعِلْمٍ.

«23»

جا:الْجِعَابِيّ،ُ⁽²⁾عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ خَاقَانَ، عَنْ سُلَیْمٍ الْخَادِمِ،عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُقْبَةَ ،عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: إِنَّ صَاحِبَ الدِّینِ فَكَّرَ فَعَلَتْهُ السَّكِینَةُ ،وَ اسْتَكَان فَتَوَاضَعَ ،وَ قَنِعَ فَاسْتَغْنَي ،وَ رَضِيَ بِمَا أُعْطِيَ، وَ انْفَرَدَ فَكُفِيَ الْأَحْزَانَ ،وَ رَفَضَ الشَّهَوَاتِ فَصَارَ حُرّاً ،وَ خَلَعَ الدُّنْیَا فَتَحَامَي الشُّرُورَ ،وَ طَرَحَ الْحِقْدَ فَظَهَرَتِ الْمَحَبَّةُ ،وَ لَمْ یُخِفِ النَّاسَ فَلَمْ یَخَفْهُمْ ،وَ لَمْ یُذْنِبْ إِلَیْهِمْ فَسَلِمَ مِنْهُمْ ،وَ سَخِطَ نَفْسَهُ عَنْ كُلِّ شَیْ‌ءٍ فَفَازَ وَ اسْتَكْمَلَ الْفَضْلَ، وَ أَبْصَرَ الْعَاقِبَةَ فَأَمِنَ النَّدَامَةَ.

بیان

فكّر أی في خساسة أصله و معایب نفسه و عاقبة أمره أو في الدنیا و فنائها و معایبها .فعلته أی غلبت علیه السكینة و اطمئنان النفس و ترك العلوّ و الفساد و عدم الانزعاج عن الشهوات .و استكان أی خضع و ذلّت نفسه ،و ترك التكبّر فتواضع عند الخالق

روایت 21

حضرت امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرماید: مانند طبیب مهربان باش، چنان که طبیب مهربان دوا را به جایی که نافع باشد و به بیمار منفعت رساند می‌گذارد.⁽³⁾

توضیح

«العلم شعاع المعرفة» علم نور خورشید معرفت است که با شناخت آن، شناخت خداوند حاصل می‌گردد؛ و یا شعاع نوری است که به وسیله آن شناخت خداوند واضح و آشکار گردد و این دیدگاه بهتر است. «قلب الایمان» یعنی شریف‌ترین اجزاء و شرائط ایمان که با نابودی آن‌ها، ایمان نیز نخواهد بود. «بصدقة» یعنی ترس راستین، یا در دعوتش و پندهایی که به مردم می‌دهد راستگو است.

روایت 22

الإرشاد: حسن بن صالح گوید: امام باقر علیه السلام می‌فرمود: بردباری توأم با دانش، از هر دو چیز دیگری که با یکدیگر مخلوط شوند بهتر است.⁽⁴⁾

روایت 23

مجالس مفید: ابراهیم بن عقبه از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: اندیشه نمودن دین‌دار در پستی اصلش یا عیب‌های نفس و عاقبت کارش یا اندیشه درباره دنیا و عیب‌هایش، باعث غلبه آرامش درونی، ترک فساد و شهوت گشته، در نتیجه، خواری نفس باعث ترک تکبر و فروتنی در مقابل خدا و خلق می‌شود. فروتنی و قناعت سبب بی‌نیازی، و رضایت به آنچه دارد می‌شود. جدایی از وابستگی دنیا باعث از میان رفتن اندوهی می‌شود که در طلب دنیا لازم است، ترک شهوت سبب آزادگی، دل از دنیا کندن باعث دوری از آن، و افکندن کینه از دل، باعث آشکار شدن دوستی می‌گردد.

مردم را نترساند تا او را نترسانند، درباره آنان گناهی مرتکب نشود تا از دست آنان سالم بماند، بر نفس از هر چیزی خشمگین باشد تا به پیروی و کمال فضیلت دست یابد، عاقبت کار را اندیشه کند تا از پشیمانی برهد.⁽⁵⁾

توضیح

«فَکَّر»، انسان با دین در پستی اصل و عیب های نفس و عاقبت کارش فکر می کند، یا در باره دنیا و فنای آن و عیب های آن می اندیشد.

«فَعَلَتهُ أی غلبت علیه السَکینه» یعنی آرامش و اطمینان نفس و رها کردن بلند پروازی و فساد و بی قرار نبودن و واندادن در برابر شهوتها.

«استکان» یعنی نفسش خاضع و ذلیل می شود و تکبر را ترک می کند و نزد خدا

و الخلق، و انفرد عن علائق الدنیا فارتفعت عنه أحزانه التي كانت تلزم لتحصیلها. قوله علیه السلام :فتحامي الشرور أی اجتنبها، قال الجوهريّ: تحاماه الناس أی توقوه و اجتنبوه .قوله :عن كلّ شی‌ء عن للبدل، أی بدلا عن سخط كل شی‌ء ،و لا یبعد أن یكون :و سخت نفسه .بالتاء المنقوط فصحف منهم.

«24»

جا:للمفید أَحْمَدُ بْنُ الْوَلِید،ِ عَنْ أَبِیهِ ،عَنِ الصَّفَّارِ، عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ ،عَنِ ابْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ إِسْحَاقَ الْخُرَاسَانِيُّ صَاحِبٌ كَانَ لَنَا قَالَ: كَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ :لَا تَرْتَابُوا فَتَشُكُّوا وَ لَا تَشُكُّوا فَتَكْفُرُوا ،وَ لَا تُرَخِّصُوا لِأَنْفُسِكُمْ فَتُدْهِنُوا ،وَ لَا تُدَاهِنُوا فِي الْحَقِّ فَتَخْسَرُوا ،وَ إِنَّ مِنَ الْحَزْمِ أَنْ تَتَفَقَّهُوا ،وَ مِنَ الْفِقْهِ أَنْ لَا تَغْتَرُّوا ،فوَ إِنَّ أَنْصَحَكُمْ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُكُمْ لِرَبِّهِ، وَ إِنَّ أَغَشَّكُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصَاكُمْ لِرَبِّهِ، مَنْ یُطِعِ اللَّهَ یَأْمَنْ وَ یَرْشُدْ ،وَ مَنْ یَعْصِهِ یَخِبْ وَ یَنْدَمْ ،وَ اسْأَلُوا اللَّهَ الْیَقِینَ، وَ ارْغَبُوا إِلَیْهِ فِی الْعَافِیَةِ، وَ خَیْرُ مَا دَارَ فِي الْقَلْبِ الْیَقِین،ُ أَیُّهَا النَّاسُ إِیَّاكُمْ وَ الْكَذِب،َ فَإِنَّ كُلَّ رَاجٍ طَالِبٌ وَ كُلَّ خَائِفٍ هَارِبٌ.

بیان

لا ترتابوا أی لا تتفكروا فیما هو سبب للریب من الشبهة، أو لا ترخصوا لأنفسكم في الریب في بعض الأشیاء فإنه ینتهي إلی الشك في الدین و الشك فیه كفر. و لا ترخصوا لأنفسكم في ترك الأمر بالمعروف و النهی عن المنكر، أو مطلق الطاعات، فینتهي إلی المداهنة و المساهلة في الدین. و من الفقه أن لا تغتروا أی بالعلم و العمل أو بالدنیا و زهراتها .قوله علیه السلام :إیاكم و الكذب أی في دعوی الخوف و الرجاء بلا عمل فإن كل راج یعمل لما یرجوه و كل خائف یهرب مما یخاف منه.

«25»

ضه: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: عُلَمَاءُ هَذِهِ الْأُمَّةِ رَجُلَانِ :رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً فَطَلَبَ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ بَذَلَهُ لِلنَّاسِ وَ لَمْ یَأْخُذْ عَلَیْهِ طَمَعاً وَ لَمْ یَشْتَرِ بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا، فَذَلِكَ یَسْتَغْفِرُ لَهُ مَنْ فِي الْبُحُورِ ،وَ دَوَابُّ الْبَحْرِ وَ الْبَرِّ ،وَ الطَّیْرُ فِي جَوِّ السَّمَاءِ ،وَ یَقْدَمُ عَلَی اللَّهِ سَیِّداً شَرِیفاً ،وَ رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً فَبَخِلَ بِهِ عَلَی عِبَادِ اللَّه،ِ وَ أَخَذَ عَلَیْهِ طَمَعاً ،وَ اشْتَرَی بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا، فَذَلِكَ یُلْجَمُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ، وَ یُنَادِي مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَلَی رُءُوسِ الْأَشْهَادِ :هَذَا فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً فِي دَارِ الدُّنْیَا فَبَخِلَ بِهِ عَلَی عِبَادِهِ ،حَتَّی یَفْرُغَ مِنَ الْحِسَابِ.

و مردم فروتنی می کند و از علائق و دلبستگی های دنیا دور می شود، پس اندوه هایی که به خاطر به دست آوردن دنیا لازم بود از او برطرف می شود. «فتحامی الشرور» یعنی از بدی ها و شرارت ها دوری می کند. جوهری گوید: «تحاماه الناس» یعنی مردم از او حمایت و از او دوری کردند. «عن کل شی»، عن برای بدلیّت است یعنی به جای خشم بر چیزهای دیگر، بر خودش خشم می کند. و احتمال دارد عبارت «سخت نفسه» باشد، پس اشتباه از صورت نساخ و (سخط نفسه) گردیده است.

روایت 24

مجالس مفید: ابن اسحاق خراسانی می‌گوید: علی علیه السلام می‌فرمود: در مورد چیزهای که سبب شک می‌شود فکر ننموده و به نفس خود این اجازه را ندهید که منجر به شک در دین گردیده و به کفر می‌گرائید؛ اجازه ترک امر به معروف و نهی از منکر را به خود ندهید که کار به سازش و سهل انگاری در دین می‌کشد؛ در مورد حق سازش کاری مکنید که زیان می‌کنید. تفقه و آگاهی دینی، احتیاط و دور اندیشی است. بخشی از فقه این است که مغرور به علم، عمل یا دنیا نشوید. ناصح‌ترین مردم نسبت به خود، فرمان‌بردارترین آنان نسبت به خداوند است. فریب‌کارترین مردم نسبت به خود، نافرمان‌ترین آنان نسبت به خداوند است. اطاعت خدا باعث امنیت و رشد گردیده، معصیت او ناامیدی و پشیمانی به دنبال دارد. از خدا یقین و عافیت بخواهد که بهترین چیز در قلب، یقین است.

ای مردم! از دروغ بپرهیزید: «ادعای خوف و امید بدون عمل، دروغ است»، چه این که هر امیدواری خواهان بر آورده شدن امید به وسیله عمل است و هر ترسانی، از آنچه می‌ترسد فرار می‌کند.⁽¹⁾

توضیح

«لا ترتابوا» یعنی در شبهاتی که موجب شک می شود فکر نکنید. یا در بعضی چیزها اجازه شک کردن به خودتان ندهید، زیرا که این کار به شک در دین می انجامد و شک در دین کفر است. و به خودتان اجازه ترک امر به معروف و نهی از منکر یا مطلق طاعت ها را ندهید که منجر به مسامحه و آسان گیری در دین می شود. «و من الفقه ان لا تغتسروا» یعنی از جمله آگاهی و تفقه در دین این است که به عمل یا به دنیا و آلایش های آن مغرور نشوید. «ایاکم و الکذب» یعنی در ادعای خوف و رجاء بدون عمل کردن از دروغگویی بپرهیزید، زیرا هر امیدواری به آنچه امیدوار است عمل می کند و هر ترسانی از آنچه ترس دارد فرار می کند.

روایت 25

روضة الواعظین: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرود: عالمان این امت دو گروهند، گروهی که خداوند به آنان دانش ارزانی فرموده است و آنان با دانش، رضای خداوند و سعادت جهان دیگر را طلب می‌کنند و آن را برای مردم بذل می‌کنند و طمع و آزی ندارند و دانش خود را به بهای اندک نمی‌فروشند. برای اینان، همه جانداران دریا و خشکی و پرندگان آسمان آمرزش خواهی می‌کنند و به پیشگاه الهی وارد می‌شوند، در حالی که سرور و شریفند. گروه دیگر، خداوند به آنان دانش ارزانی فرموده است ولی آنان در آن باره بر بندگان خدا بخل می‌ورزند و آزمند می‌شوند و آن را به بهای اندک می‌فروشند. اینان روز قیامت به لگام‌های آتشین لگام زده می‌شوند و فرشته‌ای از فرشتگان، در حضور همگان ندا می‌دهد که این فلان پسر فلان است، خدایش در جهان دانش ارزانی داشت ولی او بر بندگان از بخشش آن بخل ورزید، و همچنان تا از حساب فارغ شود، آن فرشته ندا می‌دهد.⁽²⁾

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ: عَنْهُ صلّی اللّٰه علیه و آله مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ :فَبَخِلَ بِهِ عَلَی عِبَادِ اللَّهِ، وَ أَخَذَ عَلَیْهِ طَمَعاً وَ اشْتَرَی بِهِ ثَمَناً، وَ كَذَلِكَ حَتَّی یَفْرُغَ مِنَ الْحِسَابِ

«26»

ختص: قَالَ الرِّضَا علیه السلام :مِنْ عَلَامَاتِ الْفِقْهِ الْحِلْمُ وَ الْعِلْمُ وَ الصَّمْتُ.

«27»

ختص: فُرَاتُ بْنُ أَحْنَفَ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :تَبَذَّلْ لَا تُشْهَرْ، وَ وَارِ شَخْصَكَ لَا تُذْكَرْ ،وَ تَعَلَّمْ وَ اكْتُمْ، وَ اصْمُتْ تَسْلَمْ، قَالَ: وَ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی صَدْرِهِ ،فَقَالَ :یسُرُّ الْأَبْرَارَ وَ یَغِیظُ الْفُجَّارَ.

بیان

قال الجزريّ: في حدیث الاستسقاء: فخرج متبذلا التبذّل: ترك التزّین ،و التهیّؤ بالهیئة الحسنة الجمیلة علی جهة التواضع انتهي. أقول: یحتمل هنا معني آخر بأن یكون المراد ابتذال النفس بالخدمة، و ارتكاب خسائس الأعمال ،و الإیماء إلی الصدر لبیان تعیین الفرد الكامل من الأبرار.

«28»

ما: جَمَاعَةٌ ،عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ ،عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ سُلَیْمَانَ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ قَیْسٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی ،عَنِ ابْنِ أُذَیْنَة،عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِي عَیَّاشٍ، عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ ،عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیهما السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: مِنْ فِقْهِ الرَّجُلِ قِلَّةُ كَلَامِهِ فِیمَا لَا یَعْنِیهِ.

«29»

ما: الْحُسَیْنُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ الْقَزْوِینِيُّ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الزَّعْفَرَانِيِّ ،عَنِ الْبَرْقِيِّ ،عَنْ أَبِیهِ ،عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَیْرٍ ،عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي یَعْفُورٍ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَعْظَمَ النَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَنْ وَصَفَ عَدْلًا ثُمَّ خَالَفَهُ إِلَی غَیْرِهِ.

بیان

أی بیّن للناس خیرا و لم یعمل به، أو قبل دینا حقا و أظهره و لم یعمل بمقتضاه.

«30»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ: بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: یَبْعَثُ اللَّهُ الْمُقَنِّطِینَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مُغَلَّبَةً وُجُوهُهُمْ یَعْنِي غَلَبَةَ السَّوَادِ عَلَی الْبَیَاضِ فَیُقَالُ لَهُمْ: هَؤُلَاءِ: الْمُقَنِّطُونَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ.

«31»

ما: ابْنُ الصَّلْتِ ،عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الضَّرِیرِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَكَرِیَّا

منیة المرید: از رسول خدا صلی الله علیه وآله مثل حدیث فوق نقل شده جز این که در آخر آن دارد: کسی که بر بندگان خدا بخل می‌ورزد و به خاطر طمع، علمش را نگه داری می‌کند و با بهای اندک می‌فروشد، و همچنین آن فرشته ندا می‌کند تا مردم از حساب خارج گردند.⁽¹⁾

روایت 26

اختصاص: امام رضا علیه السلام فرمود: از نشانه‌های فهم دین، بردباری و دانش و سکوت است.⁽²⁾

روایت 27

اختصاص: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: بخشش کن، مشهور نشو. خودت را نشان بده، به سر زبان‌ها میفت. بیاموز، پنهان کن. ساکت بمان، سالم خواهی ماند و با دست مبارکش به سینه‌اش اشاره کرد و فرمود: نیکوکاران خوشحال گردند و بدکاران خشمناک.⁽³⁾

توضیح

جزری گوید: در حدیث استسقاء، «فخرج متبذلا» دارد، یعنی با قیافه خوب و هیئت نیکو بیرون شد. مجلسی گوید: در اینجا معنای دیگری احتمال دارد، این که مراد، واداشتن نفس به خدمت و انجام دادن کارهای پست باشد و اشاره آن حضرت به سینه خودش، به خاطر تعیین فرد کامل از ابرار بوده است.

روایت 28

امالی شیخ طوسی: سلیم بن قیس از علی علیه السلام روایت می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: از دانش و فهم انسان، کم‌گوئی درباره چیزی است که برای او نفعی ندارد.⁽⁴⁾

روایت 29

امالی شیخ طوسی: ابن ابی یعفور از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: پرحسرت ترین مردم روز قیامت کسی است که عدالت را توصیف و بیان نماید و خودش به آن عمل نکند.⁽⁵⁾

توضیح

یعنی برای مردم کار خیری را بیان کند و خودش به آن عمل ننماید، یا دین حق را قبول نموده و اظهار سازد و به مقتضای آن عمل نکند.

روایت 30

نوادر الراوندی: امام موسی کاظم علیه السلام از پدرانش روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خدا روز قیامت ناامیدان را با روی‌های سیاه بر می‌انگیزاند، گفته می‌شود: این‌ها کسانی هستند که از رحمت خدا ناامید بودند.⁽⁶⁾

روایت 31

امالی شیخ طوسی:

الْمَكِّيِّ ،عَنْ كَثِیرِ بْنِ طَارِقٍ ،عَنْ زَیْدٍ، عَنْ أَبِیهِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ: سُئِلَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیهما السلام :مَنْ أَفْصَحُ النَّاسِ؟ قَالَ :الْمُجِیبُ الْمُسْكِتُ عِنْدَ بَدِیهَةِ السُّؤَالِ.

«32»

نهج: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: فِي كَلَامٍ لَهُ :وَ النَّاسُ مَنْقُوصُونَ مَدْخُولُونَ إِلَّا مَنْ عَصَمَ اللَّهُ ،سَائِلُهُمْ مُتَعَنِّتٌ ،وَ مُجِیبُهُمَ مُتَكَلِّفٌ، یَكَادُ أَفْضَلُهُمْ رَأْیاً یَرُدُّهُ عَنْ فَضْلِ رَأْیِهِ الرِّضَاءُ وَ السُّخْطُ وَ یَكَادُ أَصْلَبُهُمْ عُوداً تَنْكَؤُهُ اللَّحْظَةُ وَ تَسْتَحِیلُهُ الْكَلِمَةُ الْوَاحِدَةُ.

«33»

وَ قَالَ علیه السلام :مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَعَلَیْهِ أَنْ یَبْدَأَ بِتَعْلِیمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِیمِ غَیْرِهِ، وَ لْیَكُنْ تَأْدِیبُهُ بِسِیرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِیبِهِ بِلِسَانِهِ ،وَ مُعَلِّمُ نَفْسِهِ وَ مُؤَدِّبُهَا أَحَقُّ بِالْإِجْلَالِ مِنْ مُعَلِّمِ النَّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِمْ.

«34»

وَ قَالَ علیه السلام :الْفَقِیهُ كُلُّ الْفَقِیهِ مَنْ لَمْ یُقَنِّطِ النَّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَ لَمْ یُؤْیِسْهُمْ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ وَ لَمْ یُؤْمِنْهُمْ مِنْ مَكْرِ اللَّهِ.

«35»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ أَوْضَعَ الْعِلْمِ مَا وَقَفَ عَلَی اللِّسَانِ ،وَ أَرْفَعَهُ مَا ظَهَرَ فِي الْجَوَارِحِ وَ الْأَرْكَانِ.

«36»

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ مِنْ أَحَبِّ عِبَادِ اللَّهِ إِلَیْهِ عَبْداً أَعَانَهُ اللَّهُ عَلَی نَفْسِهِ فَاسْتَشْعَرَ ،الْحُزْنَ وَ تَجَلْبَبَ الْخَوْفَ، فَزَهَرَ مِصْبَاحُ الْهُدَی فِي قَلْبِهِ، وَ أَعَدَّ الْقِرَی لِیَوْمِهِ النَّازِلِ بِهِ .فَقَرَّبَ عَلَی نَفْسِهِ الْبَعِیدَ، وَ هَوَّنَ الشَّدِیدَ ،نَظَرَ فَأَبْصَرَ ،وَ ذَكَرَ فَاسْتَكْثَرَ وَ ارْتَوَي مِنْ عَذْبٍ فُرَاتٍ سُهِّلَتْ لَهُ مَوَارِدُهُ ،فَشَرِبَ نَهَلًا ،⁽¹⁾وَ سَلَكَ سَبِیلًا جَدَداً ،⁽²⁾قَدْ خَلَعَ سَرَابِیلَ الشَّهَوَاتِ، وَ تَخَلَّی مِنَ الْهُمُومِ إِلَّا هَمّاً وَاحِداً ⁽³⁾انْفَرَدَ بِهِ، فَخَرَجَ مِنْ صِفَةِ الْعَمَي وَ مُشَارَكَةِ أَهْلِ الْهَوَی، وَ صَارَ مِنْ مَفَاتِیحِ أَبْوَابِ الْهُدَی ،وَ مَغَالِیقِ أَبْوَابِ الرَّدَي قَدْ أَبْصَرَ طَرِیقَهُ ،وَ سَلَكَ سَبِیلَهُ ،وَ عَرَفَ مَنَارَهُ ،وَ قَطَعَ غِمَارَهُ ،وَ اسْتَمْسَكَ مِنَ الْعُرَي بِأَوْثَقِهَا ،وَ مِنَ الْحِبَالِ بِأَمْتَنِهَا ،فَهُوَ مِنَ الْیَقِینِ عَلَی مِثْلِ ضَوْءِ الشَّمْسِ، قَدْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ فِي أَرْفَعِ الْأُمُورِ مِنْ إِصْدَارِ كُلِّ وَارِدٍ عَلَیْهِ ،وَ تَصْیِیرِ كُلِّ فَرْعٍ إِلَی أَصْلِهِ ،مِصْبَاحُ ظُلُمَاتٍ ،كَشَّافُ عَشَوَاتٍ، ⁽⁴⁾مِفْتَاحُ مُبْهَمَاتٍ،

از امام علی علیه السلام از فصیح‌ترین مردم پرسش شد، فرمود: جواب‌گوی ساکت کننده به هنگام سؤال‌های روشن.⁽⁵⁾

روایت 32

نهج البلاغه: امیرمؤمنان علیه السلام فرود: مردم ناقص العقل و بیمارند، جز کسی که خدا او را نگه دارد. پرسنده‌شان مردم آزارند و پاسخ دهنده‌شان به تکلف در گفتار مبتلا هستند. آنهایی که رأیی بهتر دارند، با فضیلت‌ترین آنهایند که خشنودی و خشم رأیش را بگرداند، و آن که از همه استوارتر است، با نیم نگاهی مردم را بیازارد، و یک کلمه وی را دگرگون سازد.⁽⁶⁾

روایت 33

امام علی علیه السلام فرمود: آن که خود را پیشوای مردم سازد، پیش از تعلیم دیگری باید به ادب کردن خویش پردازد، و پیش از آنکه به گفتار تعلیم فرماید، باید به کردار مردم را ادب نماید؛ و آن که خود را تعلیم دهد و ادب اندوزد، شایسته‌تر به تعظیم است، از آن که دیگری را تعلیم دهد و ادب آموزد.⁽⁷⁾

روایت 34

امام علی علیه السلام فرمود: فقیه کامل کسی است که مردم را از آمرزش خدا مأیوس نسازد، و از مهربانی او نومیدشان نکند و از عذاب ناگهانی وی ایمنشان ندارد.⁽⁸⁾

روایت 35

امام علی علیه السلام فرمود: پائین‌ترین علم آن است که بر سر زبان است و برترین، آن که میان دل و جان است.⁽⁹⁾

روایت 36

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: ای بندگان خدا! همانا بهترین و محبوب‌ترین بنده نزد خدا، بنده‌ای است که خدا او را در پیکار با نفس یاری داده است، آن کس که جامه ی زیرین او اندوه، و لباس رویین او ترس از خداست، چراغ هدایت در قلبش روشن شده و وسائل لازم برای روزی او فراهم آمده و دوری‌ها و دشواری‌ها را بر خود نزدیک و آسان ساخته است. حقایق دنیا را با چشم دل نگریسته، همواره به یاد خدا بوده و اعمال نیکو، فراوان انجام داده است. از چشمه گوارای حق سیراب گشته، چشمه‌ای که به آسانی به آن رسید و از آن نوشید و سیراب گردید. در راه هموار و مستقیم قدم برداشته، پیراهن شهوات را از تن بیرون کرده، و جز یک غم، از تمام غم‌ها خود را می‌رهاند. از صف کور دلان و مشارکت با هواپرستان خارج شده، کلید باز کننده درهای هدایت و قفل درهای گمراهی و خواری گردید. راه هدایت را با روشن دلی دید و از همان راه رفت، و نشانه‌های آن را شناخت و از امواج سرکش شهوات گذشت. به استوارترین دستاویزها و محکم‌ترین طناب‌ها چنگ انداخت، چنان به یقین و حقیقت رسید که گویی نور خورشید بر او تابید. در برابر خداوند خود را به گونه‌ای تسلیم کرد که هر فرمان او را انجام می‌دهد و هر فرعی را به اصلش باز می‌گرداند. چراغ تاریکی‌ها، و روشنی بخش تیرگی‌ها، کلید درهای بسته

دَفَّاعُ ⁽¹⁾مُعْضِلَاتٍ دَلِیلُ فَلَوَاتٍ ،یَقُولُ فَیُفْهِمُ ،وَ یَسْكُتُ فَیَسْلَمُ،قَدْ أَخْلَصَ لِلَّهِ فَاسْتَخْلَصَهُ ،فَهُوَ مِنْ مَعَادِنِ دِینِهِ ،وَ أَوْتَادِ أَرْضِهِ قَدْ أَلْزَمَ نَفْسَهُ الْعَدْلَ، فَكَانَ أَوَّلَ عَدْلِهِ نَفْيُ الْهَوَی عَنْ نَفْسِهِ، یَصِفُ الْحَقَّ وَ یَعْمَلُ بِهِ لَا یَدَعُ لِلْخَیْرِ غَایَةً إِلَّا أَمَّهَا ⁽²⁾وَ لَا مَظِنَّةً إِلَّا قَصَدَهَا قَدْ أَمْكَنَ الْكِتَابَ مِنْ زِمَامِهِ فَهُوَ قَائِدُهُ وَ إِمَامُهُ، یَحُلُّ حَیْثُ حَلَّ ثَقَلُهُ ،وَ یَنْزِلُ حَیْثُ كَانَ مَنْزِلُهُ .

وَ آخَرُ قَدْ تَسَمَّی عَالِماً وَ لَیْسَ بِهِ، فَاقْتَبَسَ جَهَائِلَ مِنْ جُهَّالٍ ،وَ أَضَالِیلَ مِنْ ضُلَّالٍ ،وَ نَصَبَ لِلنَّاسِ أَشْرَاكاً مِنْ حِبَالِ غُرُورٍ وَ قَوْلِ زُورٍ ،قَدْ حَمَلَ الْكِتَابَ عَلَی آرَائِهِ ،وَ عَطَفَ الْحَقَّ عَلَی أَهْوَائِهِ ،یُؤْمِنُ مِنَ الْعَظَائِمِ، وَ یُهَوِّنُ كَبِیرَ الْجَرَائِمِ ،یَقُولُ: أَقِفُ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ وَ فِیهَا وَقَعَ ،وَ یَقُولُ: أَعْتَزِلُ الْبِدَعَ وَ بَیْنَهَا اضْطَجَعَ ،فَالصُّورَةُ صُورَةُ إِنْسَانٍ ،وَ الْقَلْبُ قَلْبُ حَیَوَانٍ، لَا یَعْرِفُ بَابَ الْهُدَی فَیَتَّبِعَهُ، وَ لَا بَابَ الْعَمَي فَیَصُدَّ عَنْهُ، فَذَلِكَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ ،فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ؟ فَأَنَّي تُؤْفَكُونَ ؟وَ الْأَعْلَامُ قَائِمَةٌ ،وَ الْآیَاتُ وَاضِحَةٌ، وَ الْمَنَارُ مَنْصُوبَةٌ .إِلَی آخِرِ الْخُطْبَةِ.

بیان

فاستشعر الحزن أی جعله شعارا له. و تجلبب الخوف أی جعله جلبابا ً،و هو ثوب یشمل البدن فزهر أی أضاء .و القری :الضیافة. فقرّب علی نفسه البعید أی مثل الموت بین عینیه. و هوّن الشدید أی الموت و رضي به .و استعد له، أو المراد بالبعید أمله الطویل و بتقریبه تقصیره له بذكر الموت. و هوّن الشدید أی كلّف نفسه الریاضة علی المشاق من الطاعات و قیل أرید بالبعید رحمة اللّٰه أی جعل نفسه مستعدّة لقبولها بالقربات و بالشدید عذاب اللّٰه فهوّنه بالأعمال الصالحة، أو شدائد الدنیا باستحقارها في جنب ما أعد له من الثواب. نظر أی بعینه فاعتبر، أو بقلبه فأبصر الحق من عذب فرات أی العلوم الحقة و الكمالات الحقیقیّة. و قیل: من حبّ اللّٰه .فشرب نهلاً أی شرباً أوّلاً سابقاً علی أمثاله .سبیلاً جدداً أی لا غبار فیه و لا وعث. و السربال :القمیص. و الردي: الهلاك و قطع غماره أی ما كان مغمورا فیه من شدائد الدنیا من إصدار كلّ وارد علیه أی هدایة الناس .فَأَنَّي تُؤْفَكُونَ أی تصرفون.

و بر طرف کننده دشواری‌ها، و راهنمای گمراهان در بیابان‌های سرگردانی است. سخن می‌گوید، خوب می‌فهماند، سکوت کرده، به سلامت می‌گذرد، اعمال خویش را برای خدا خالص کرده، آن چنان که خدا پذیرفته است. از گنجینه‌های آیین خدا و ارکان زمین است. خود را به عدالت واداشته و آغاز عدالت او آن که، هوای نفس را از دل بیرون رانده است، حق را می‌شناساند و به آن عمل می‌کند. کار خیری نیست مگر که به آن قیام می‌کند، و در هیچ جا گمان خیری نبرده جز آن که به سوی آن شتافته. اختیار خود را به قرآن سپرده، و قرآن را راهبر و پیشوای خود قرار داده است، هر جا که قرآن بار اندازد فرود آید، و هر جا که قرآن جای گیرد مسکن گزیند.

و دیگری که او را دانشمند نامند امّا از دانش بی‌بهره است، یک دسته از نادانی‌ها را از جمعی نادان فرا گرفته، و مطالب گمراه کننده را از گمراهان آموخته، و به هم بافته، و دام‌هایی از طناب‌های غرور و گفته‌های دروغین بر سر راه مردم افکنده، قرآن را بر امیال و خواسته‌های خود تطبیق می‌دهد، و حق را به هوس‌های خود تفسیر می‌کند.

مردم را از گناهان بزرگ ایمن می‌سازد، و جرائم بزرگ را سبک جلوه می‌دهد. ادّعا می‌کند از ارتکاب شبهات پرهیز دارد امّا در آنها غوطه می‌خورد. می‌گوید: از بدعت‌ها دورم، ولی در آنها غرق شده است. چهره ظاهر او چهره انسان، و قلبش قلب حیوان درنده است، راه هدایت را نمی‌شناسد که از آن سو برود، و راه خطا و باطل را نمی‌داند که از آن بپرهیزد، پس مرده‌ای است در میان زندگان.

مردم! کجا می‌روید؟ چرا از حق منحرف می‌شوید؟ پرچم‌های حق و نشانه‌های آن آشکار است، با اینکه چراغهای هدایت، روشنگر راهند،... تا آخر خطبه.⁽³⁾

توضیح

«فاستشعر الحزن» یعنی غم و اندوه را شعار خود قرار داده و «تجلبب الخوف» یعنی ترس را لباس خود قرار داده که تمام بدن او را پوشانده است. «فزهر» یعنی روشنایی بخشید. «والقری» یعنی مهمانی. «فقرب علی نفسه البعید» یعنی مرگ را پیش چشمش می‌بیند و «هون الشدید» مرگ را آسان ساخت و به آن راضی شد و برایش آمادگی یافت، یا مراد از «بعید» آرزوهای طولانی است. و مراد از قریب نمودن آرزو، کوتاه کردن آن با یادآوری مرگ است. «و هون الشدید» یعنی نفس خود را به ریاضت کشیدن مشقت اطاعت خدا مکلّف ساخت. و بعضی گویند، مراد از «بعید»، رحمت خدا است که خود را آماده برای قبول رحمت خدا برای تقرّب می‌نماید و عذاب سخت خدا را با اعمال نیک آسان می‌سازد، یا سختی‌های دنیا را به خاطر کوچک شمردن آنها در کنار ثواب‌های آخرتی، در چشمش یا در دلش حقیر می‌نماید و به علوم حقه و کمالات حقیقی بینا می‌شود. «و من عزب فرات» یعنی علوم حقه و کمالات حقه، بعضی گفته اند، مراد دوستی خداست. «فشرب نهلاً» اولین آشامیدنی که بر دیگران پیشی گیرد. «سبیل جدداً» راهی که خار و خاشاک ندارد، «السربال» یعنی پیراهن. «الردی» هلاکت. «قطع غماره» سختی های دنیا را بریده است. «من اصدار کل وارد علیه» یعنی هدایت مردم «و أنی تؤفکون» به کجا می روید.

«37»

نهج:قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْعَالِمُ مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ ،وَ كَفَي بِالْمَرْءِ جَهْلًا أَنْ لَا یَعْرِفَ قَدْرَهُ، وَ إِنَّ أَبْغَضَ الرِّجَالِ إِلَی اللَّهِ الْعَبْدُ وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَی نَفْسِهِ جَائِراً عَنْ قَصْدِ السَّبِیلِ سَائِراً ،إِنْ دُعِيَ إِلَی حَرْثِ الدُّنْیَا عَمِلَ ،وَ إِلَی حَرْثِ الْآخِرَةِ كَسِلَ، كَأَنَّ مَا عَمِلَ لَهُ وَاجِبٌ عَلَیْهِ ،وَ كَأَنَّ مَا وَنَي فِیهِ سَاقِطٌ عَنْهُ.

بیان

قال ابن میثم :من عرف قدره أی مقداره و منزلته بالنسبة إلی مخلوقات اللّٰه تعالی ،و أنه أی شی‌ء منها ،و لأی شی‌ء خلق، و ما طوره المرسوم في كتاب ربّه، و سنن أنبیائه. و كان ما ونی فیه أی ما فتر فیه و ضعف عنه.

«38»

كَنْزُ الْكَرَاجُكِيِّ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :رَأْسُ الْعِلْمِ الرِّفْقُ وَ آفَتُهُ الْخُرْقُ ⁽¹⁾.

«39»

وَ قَالَ علیه السلام :زَلَّةُ الْعَالِمِ كَانْكِسَارِ السَّفِینَةِ تَغْرَقُ وَ تُغْرِقُ.

«40»

وَ قَالَ علیه السلام :الْآدَابُ تَلْقِیحُ الْأَفْهَامِ وَ نَتَائِجُ الْأَذْهَانِ.

و قال رحمه اللّٰه من عجیب ما رأیت و اتفق لی أني توجهت یوما لبعض أشغالی و ذلك بالقاهرة في شهر ربیع الآخر سنة ست و عشرین و أربعمائة، فصحبني في طریقي رجل كنت أعرفه بطلب العلم و كتب الحدیث فمررنا في بعض الأسواق بغلام حدث، ⁽²⁾فنظر إلیه صاحبي نظرا استربت منه.. ثم انقطع عني و مال إلیه و حادثه، فالتفتت انتظارا له فرأیته یضاحكه، فلما لحق بي عذلته ⁽³⁾علی ذلك و قلت له لا یلیق هذا بك فما كان بأسرع من أن وجدنا بین أرجلنا في الأرض ورقة مرمیّة ،فرفعتها لئلا یكون فیها اسم اللّٰه تعالی، فوجدتها قدیمة فیها خط رقیق قد اندرس بعضه و كأنها مقطوعة من كتاب فتأملتها ،فإذا فیها حدیث ذهب أوله و هذه نسخته: قال :إني أنا أخوك في الإسلام ،و وزیرك فی الإیمان ،و قد رأیتك علی أمر لم یسعنی أن أسكت فیه عنك و لست أقبل فیه العذر منك ،قال :و ما هو؟ حتی أرجع عنه و أتوب إلی اللّٰه تعالی منه ،قال :رأیتك تضاحك حدثا غرا جاهلا بأمور اللّٰه و ما یجب من حدود اللّٰه ،و أنت رجل قد رفع اللّٰه قدرك بما تطلب

روایت 37

نهج البلاغه: امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرماید: دانا کسی است که قدر خود را بشناسد، و در نادانی انسان این بس که ارزش خویش نداند. دشمن روی‌ترین افراد نزد خدا کسی است که خدا او را به حال خود واگذاشته تا از راه راست منحرف گردد، و بدون راهنما برود. اگر به محصولات دنیا دعوت شود، تا مرز جان تلاش کند اما چون به آخرت و نعمتهای گوناگونش دعوت شود، سستی ورزد، گویا آنچه برای آن کار می‌کند بر او واجب و آنچه نسبت به آن کوتاهی و تنبلی می‌کند را از او نخواسته‌اند.⁽⁴⁾

توضیح

ابن میثم گوید: «من عرف قدره» یعنی اندازه و منزلت خودش را نسبت به مخلوقات خدا بشناسد که او در چه منزلتی قرار دارد و برای چه خلق شده و در کتاب پروردگار و سنت پیامبرانش چه موقعیتی دارد و از چه چیز سستی ورزیده است.⁽⁵⁾

روایت 38

کنز الکراجکی: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: سرِ دانش نرمش و آفت آن درشتی است.⁽⁶⁾

روایت 39

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: لغزش دانشمند، چون شکستن کشتی است که خود غرق شود و سرنشینان را غرق کند.⁽⁷⁾

روایت 40

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: آداب از فهم مایه می‌گیرد و در ذهن می‌زاید.⁽⁸⁾

کراجکی گوید: از شگفتی‌ها که دیدم و برایم رخ داد این است که روزی در شهر قاهره به دنبال کاری رفتم. ماه ربیع الآخر سال 424 بود. مردی در راه همراهم شد که او را به دانشجوئی و کتابت حدیث واداشته بودم در بازاری به جوانی نورس برخوردیم و آن مرد بدو نگاه عاشقانه‌ای کرد و از من برید و بدو پیوست و به گفتگو نشست و نظر دیگران را به خود جلب کرد و با او خوش گفت و خوش خندید و چون به من رسید، بر آن کار سرزنشش کردم و گفتم شایسته تو نباشد. به زودی زود جلو پای خود روی زمین برگ نوشته‌ای افتاده یافتیم و من آن را برداشتم مبادا در آن نام خدا تعالی باشد. دیدم کهنه است و خط نازکی در آن نوشته و برخی از آن هم محو شده و گویا از یک کتابی بوده و چون آن را مطالعه کردم، در آن یک حدیث نوشته بود که آغازش از میان رفته بود و این قسمتش مانده بود: گفت: من برادر مسلمان توام و پشت و پناهت در ایمان و تو را در کاری بینم که نتوانم دم بندم از آن در باره تو و عذرت را نپذیرم، گفت: آن چیست؟ تا از آن باز گردم و از خدای تعالی توبه خواهم. گفت دیدم تو با یک نوجوان فریبا و نادان به فرمان‌های خدا و حدود او خوش می گوئی و می خندی، با اینکه به خاطر دانشجویی، خدا قدر تو را بالا برده

من العلم ،و إنّما أنت بمنزلة رجل من الصدیقین ،لأنك تقول :حدثنا فلان ،عن فلان، عن رسول اللّٰه صلّی اللّٰه علیه و آله ،عن جبرئیل ،عن اللّٰه فیسمعه الناس منك و یكتبونه عنك و یتخذونه دینا یعوّلون علیه ،و حكما ینتهون إلیه، و إنما أنهاك أن تعود لمثل الذي كنت علیه فإني أخاف علیك غضب من یأخذ العارفین قبل الجاهلین، و یعذّب فسّاق حملة القرآن قبل الكافرین. فما رأیت حالا أعجب من حالنا ،و لا عظة أبلغ مما اتفق لنا ،و لمّا وقف صاحبي اضطرب لها اضطرابا بان فیها أثر لطف اللّٰه تعالی لنا، و حدّثني بعد ذلك أنه انزجر عن تفریطات كانت تقع منه في الدین و الدنیا و الحمد لله.

«41»

عدة: فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی: إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ .قَالَ :یَعْنِي مَنْ یُصَدِّقُ قَوْلَهُ فِعْلُهُ ،وَ مَنْ لَمْ یُصَدِّقْ قَوْلَهُ فِعْلُهُ فَلَیْسَ بِعَالِمٍ.

«42»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ: عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ :كَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ :إِنَّ لِلْعَالِمِ ثَلَاثَ عَلَامَاتٍ: الْعِلْمَ، وَ الْحِلْمَ ،وَ الصَّمْتَ وَ لِلْمُتَكَلِّفِ ثَلَاثَ عَلَامَاتٍ: یُنَازِعُ مَنْ فَوْقَهُ بِالْمَعْصِیَةِ وَ یَظْلِمُ مَنْ دُونَهُ بِالْغَلَبَةِ ،وَ یُظَاهِرُ الظَّلَمَةَ ⁽¹⁾.

باب 12 آداب التعلیم‌

الآیات

الكهف: «قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا (73)».

الأخبار

«1»

ما: أَبُو الْمُفَضَّلِ الشَّیْبَانِيُّ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ الْعَبَّادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ السَّدُوسِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَوْنِ بْنِ أَبِي حَرْبِ بْنِ أَبِي الْأَسْوَدِ الدُّؤَلِيِّ قَالَ :حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ أَبِي حَرْبِ بْنِ أَبِي الْأَسْوَدِ، عَنْ أَبِیهِ ،أَبِي الْأَسْوَدِ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ علیهما السلام عَنْ سُؤَالٍ فَبَا،دَرَ فَدَخَلَ مَنْزِلَهُ ثُمَّ خَرَجَ فَقَالَ :أَیْنَ السَّائِلُ ؟فَقَالَ الرَّجُلُ :هَا ،أَنَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ :مَا مَسْأَلَتُكَ؟ قَالَ :كَیْتَ وَ كَیْتَ، فَأَجَابَهُ عَنْ سُؤَالِهِ، فَقِیلَ :یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ كُنَّا عَهِدْنَاكَ إِذَا سُئِلْتَ عَنِ الْمَسْأَلَةِ كُنْتَ فِیهَا كَالسِّكَّةِ الْمُحْمَاةِ جَوَاباً ،فَمَا بَالُكَ أَبْطَأْتَ الْیَوْمَ عَنْ جَوَابِ هَذَا

و همانا تو چون مردی از صدیقانی که می گوئی. به من باز گفت: فلان از قول فلان از رسول خدا صلی الله علیه و آله، از قول جبرئیل از قول خدای تعالی: و مردم از تو شنوند و بنویسند و احکام دین خود دانند و بدان اعتماد کنند و آن را حکم خدا شمارند و بدان عمل کنند، و همانا من تو را از چنین کاری که کردی، باز دارم؛ زیرا بر تو نگرانم از خشم آن که، عارفان را پیش از نادانان بازپرسی کند و فاسقان قرآن‌دان را پیش از کافران عذاب نماید، و ندیدم شگفت آورتر از آن و پندی رساتر از آنچه برای ما رخ داد، و چون یار همراهم از آن نوشته آگاه شد، سخت پریشان شد که از رخساره‌اش نمایان گردید اثر لطف خدا تعالی به ما، و از آن پس به من گفت که از تقصیرهای گذشته خود در دینداری و در کار دنیا دست کشیده و منزجر شده؛ و الحمد للَّه.⁽²⁾

روایت 41

عدة الداعی: و از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه شریفه: «إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ» آمده است: یعنی: عالم کسی است که کردارش، گفتارش را تصدیق نماید و کسی که گفتارش به وسیله کردارش تصدیق نگردد، عالم نیست.⁽³⁾

روایت 42

منیة المرید: امیرمؤمنان علیه السلام همیشه می‌فرمود: عالم سه نشانه دارد: دانش، بردباری و سکوت. و متکلف سه نشانه دارد: با بالادست با معصیت دشمنی می‌کند و بر زیردستش با غلبه ظلم می‌کند، و پشتیبان ظالمان است.⁽⁴⁾

باب دوازدهم : آداب آموزش

آیات

{[موسی] گفت: «به سبب آنچه فراموش کردم، مرا مؤاخذه مکن و در کارم بر من سخت مگیر.»}

روایات

روایت 1

شخصی از حضرت علی علیه السلام پرسشی نمود و آن حضرت با شتاب وارد خانه اش شد و سپس بیرون آمد و فرمود: پرسشگر کجاست؟ آن شخص گفت یا امیرالمومنین من اینجا هستم. حضرت پرسید: سؤالت چیست؟ او گفت: چنین و چنان است. حضرت پاسخش را داد. به آن حضرت گفته شد: یا امیرالمومنین، هر وقت ما از شما سؤالی داشتیم، مانند سکه داغ، جواب حاضر داشتی، چه شد که امروز جواب این مرد را دیر پاسخ

الرَّجُلِ حَتَّی دَخَلْتَ الْحُجْرَةَ ثُمَّ خَرَجْتَ فَأَجَبْتَهُ ؟فَقَالَ :كُنْتُ حَاقِناً وَ لَا رَأْيَ لِثَلَاثَة:ٍ لَا رَأْیَ لِحَاقِنٍ ،وَ لَا حَازِقٍ، ثُمَّ أَنْشَأَ یَقُولُ:

إِذَا الْمُشْكِلَاتُ تَصَدَّیْنَ لِي*** كَشَفْتُ حَقَائِقَهَا بِالنَّظَرِ

وَ إِنْ بَرَقَتْ فِي مَخِیلِ الصَّوَابِ*** عَمْیَاءُ لَا یَجْتَلِیهَا الْبَصَرُ

مُقَنَّعَةٌ بِغُیُوبِ الْأُمُورِ*** وَضَعْتُ عَلَیْهَا صَحِیحَ النَّظَرِ⁽¹⁾

لِسَاناً كَشِقْشِقَةِ الْأَرْحَبِي***أَوْ كَالْحُسَامِ الْبَتَّارِ الذَّكَرِ

وَ قَلْباً إِذَا اسْتَنْطَقَتْهُ الْهُمُومُ***أَرْبَي عَلَیْهَا بَوَاهِيَ الدُّرَرِ

وَ لَسْتُ بِإِمَّعَةٍ فِي الرِّجَالِ***أُسَائِلُ هَذَا وَ ذَا مَا الْخَبَرُ ⁽²⁾

وَ لَكِنَّنِی مُدَرَّبُ الْأَصْغَرَیْنِ*** أُبَیِّنُ مَعَ مَا مَضَی مَا غَبَرَ

بیان

قال الفیروزآباديّ: كیت و كیت و یكسر آخرهما، أی كذا و كذا و التاء فیهما هاء في الأصل. و السكة: المسمار و المراد هنا الحدیدة التي یكويّ بها ،و هذا كالمثل في السرعة في الأمر، أی كالحدیدة التی حمیت في النار كیف یسرع في النفوذ في الوبر عند الكيّ، كذلك كنت تسرع في الجواب، و سیأتی في الأخبار :كالمسمار المحمرة في الوبر. قوله علیه السلام لا رأی لثلاثة الظاهر أنه سقط أحد الثلاثة من النساخ و هو الحاقب قال الجزريّ: فیه لا رأی لحازق الحازق: الذي ضاق علیه خفه فخرق رجله، أی عصرها و ضغطها ،و هو فاعل بمعني مفعول، و منه الحدیث الآخر :لا یصلي و هو حاقن أو حاقب أو حازق؛ و قال في حقب: فیه لا رأي لحاقب و لا لحاقن الحاقب :الذي احتاج إلی الخلاء فلم یتبرز فانحصر غائطه؛ و قال في حقن: فیه لا رأی لحاقن هو الذي حبس بوله كالحاقب للغائط انتهي. و یحتمل أن یكون المراد بالحاقن هنا حابس الأخبثین فهو في موضع اثنین منهما ،و یقال تصدی له أی تعرض.

و قوله: إن برقت أی تلألأت و ظهرت .في مخیل الصواب أی في محل تخیل الأمر الحق أو التفكر في تحصیل الصواب من الرأی ،و عمیاء فاعل برقت و هي المسألة

گفتی و به خانه وارد شدی و پس از بیرون آمدن جواب دادی؟ حضرت فرمود: نیاز شدید به قضای حاجت داشتم و سه کس رأیش بی ارزش است؛ کسی که نیاز شدید به قضای حاجت داشته باشد (بول یا غائط) و کسی که پاپوشش تنگ باشد، سپس آن حضرت این شعر را انشاء نمود:

توضیح

فیروز آبادی گوید: «کیت و کیت» یعنی کذا و کذا. تاء در کیت و کیت در اصل هاء بوده است. «والسکة» به معنای آهن، مقصود از آن در اینجا آهن داغ است که به واسطه آن داغ نهاده می شود و این ضرب المثل است برای سرعت در کار؛ یعنی مانند آهن که در آتش داغ شده باشد، چگونه هنگام داغ نهادن در پشم سرعت دارد، همچنین شما در جواب دادن سریع بودی. و در آینده احادیثی می آید که در آنها آمده است که شما مانند سیخ داغ در پشم بودی.

«لا رأی لثلاثة» ظاهراً یکی از موارد سه گانه از دست نساخ افتاده است که آن (حاقب) بوده است.«لا رأی لحاذق»، جزری گوید: حازق کسی است که کفشش تنگ باشد، و پایش را در میان کفش بفشارد. «حازق» اسم فاعل به معنای مفعول است یعنی محزوق. و از این قبیل است حدیث دیگری که فرمود: نماز نخواند کسی که در حال حاقن یا حاقب یا حازق باشد. جزری گوید: «حقب» کسی است که بولش او را محصور کرده باشد. پایان کلام جزری. احتمال دارد مراد به «حاقن» در این جا، حبس کننده بول و غایط باشد. «تصدی له» یعنی مشکلات عارضم شد.

«ان برقت» برق زد و تلؤلو کرد و ظاهر شد. «مخیل الصواب» یعنی در جای خیال پردازی امر حق یا اندیشیدن در به دست آوردن رأی درست. «عمیاء» فاعل برقت است. مراد از عمیاء،

المشتبهة الّتي یشكل استعلامها ،یقال :عمي علیه الأمر إذا التبس، و یقال :اجتلیت العروس إذا نظرت إلیها مجلوّةً، و المراد بالبصر بصر القلب ،و قوله: مقنّعة صفة أُخری لعمیاء ،أو حال عنها أی مستورة بالأمور المغیّبة المستورة عن عقول الخلق، و قال الجزریّ: في حدیث علی علیه السلام: إن كثیرا من الخطب من شقاشق الشیطان ،الشقشقة: الجلدة الحمراء الّتي یخرجها الجمل العربيّ من جوفه ینفخ فیها فتظهر من شدقه ،و لا یكون إلّا للعربيّ، كذا قال الهرويّ، و فیه نظر شبّه الفصیح المنطیق بالفحل الهادر و لسانه بشقشقته. ثم قال: و منه حدیث عليّ علیه السلام في خطبة له ،تلك شقشقةٌ هدرت ثمّ قرّت .و یروی له شعر فیه: لسانا كشقشقة الأرحبيّ أو كالحسام الیمان الذكر انتهي .فقوله علیه السلام: لسانا لعله مفعول فعل محذوف أی أُظهر أو أُخرج أو أُعطیت ،و یحتمل عطفها علی صحیح الفكر ،فحذف العاطف للضرورة ،و قال الفیروزآباديّ: بنو رحب محرّكة بطن من همدان، و أرحب قبیلة منهم أو محل أو مكان، و منه النجائب الأرحبیات انتهي .فشبه علیه السلام لسانه بشقشقة الفحل الأرحبيّ النجیب .و في النهایة :كالحسام الیمان أی السیف الیمنيّ فإنّ سیوف الیمن كانت مشهورةً بالجودة، و في المنقول عنه: البتّار قال الفیروزآباديّ: البتر :القطع أو مستأصلاً، و سیف باتر و بتّار و بُتار كغراب و قال :الذكر: أیبس الحدید و أجوده ،و هو أذكر منه: أحدّ. و المذكر من السیف ذو الماء. فتارة أخری شبّه علیه السلام لسانه بالسیف القاطع الأصیل الحدید الّذي هو في غایة الجودة و قوله علیه السلام :أربي أی زاد و ضاعف علیها أی كائنا علی الهموم. بواهي الدرّر جمع باهیة من البهاء بمعنی الحسن أی الدرر الحسنة ،و هی مفعول أربي و فاعله الضمیر الراجع إلی القلب.

و قوله :مدرب الأصغرین في بعض النسخ بالذال المعجمة ،یقال :في لسانه ذرابةٌ أی حدّةٌ و في بعضها بالدال المهملة ،قال الفیروزآباديّ: المدرَّب كمعظَّمً :المنجّذ، المجرَّب. و الذُّربة بالضمّ: عادة و جرأة علی الأمر، و قال :الأصغران: القلب و اللسان .و في بعض النسخ أقیس بما قد مضي ما غبر.

«2»

غو، ل، ف: فِي خَبَرِ الْحُقُوقِ عَنْ زَیْنِ الْعَابِدِینَ علیه السلام قَالَ: وَ أَمَّا حَقُّ رَعِیَّتِكَ

مسئله مشتبه است که آگاهی از آن سخت باشد. و «عمی علیه الأمر» زمانی گفته می شود که کار مشتبه شود. «اجتیت العروس» زمانی گفته می شود که به عروس نگاه کنی در حالی که آرایش کرده و روشنایی می دهد؛ مراد از «بصر» چشم قلب است. «مقنّعة» صفت دیگری برای عمیاء است، یا حال از برای عمیاء می باشد. یعنی به کارهای غیبی پوشیده شده است که از عقل مردمان مخفی است. جزری گوید: در حدیث امام علی علیه السلام آمده است: قطعاً بیشترین سخنرانیها از شقشقه های شیطان است. «الشقشقة» پوست سرخی است که شتر عربی از درونش بیرون می آورد، پس در آن می دمد و از کنج دهانش آشکار می شود و این پوست در غیر شتر عربی نمی باشد. هروی چنین گفته است: در این حدیث، حضرت علی علیه السلام انسان فصیح و زبان آور را به شتر نری که پوستی سرخ رنگ از دهانش یک دفعه بیرون آید تشبیه کرده است. و زبانش را به پوست پربادی که از دهان شتر بیرون می آید، و این محل تأمل است.

پس گفته است: از این جمله است، حدیث علی علیه السلام در خطبه آن حضرت که فرمود: این سخن شقشقه ای بود که بیرون آمد و سپس آرام گرفت.

و در این مورد، شعری هم است: «زبان مانند پوست سرخ پرباد دهان شتر یا مانند تیغ یمنی برنده است.»

«لساناً» شاید مفعول فعل محذوف باشد که آن فعل ها «أظهر» یا «اخرج» یا «أعطیت» می باشد. و احتمال دارد بر صحیح الفکر عطف شود و واو عاطفه حذف شده باشد. فیروز آبادی گوید: «بنو رحب» طائفه ای از همدان است. و «أرحب» قبیله ای از آن طائفه است، یا مکان آن طائفه است؛ از این قبیل است «النجائب الارحبیات» یعنی اسب های نجیب این طائفه . پایان سخن فیروز آبادی. پس امام علیه السلام زبانش را به پوست سرخ بیرون آمده از دهان شتر نر نجیب ارحبی تشبیه کرده است. و در کتاب النهایة آمده است: «کالحسام الیمان» یعنی شمشیر یمنی، زیرا شمشیر های یمنی به خوبی معروف بوده است و در شعر کلمه «بتّار» هم بعد از «حسام» ذکر شده است. فیروز آبادی گوید: «البتر» به معنی قطع یا مستأصل یا از بین رفته است. و «سیف باتر و بتّار» و «بتار» بر وزن غراب هم به کار رفته است. فیروز آبادی گوید: «الذکر» خشک ترین و بهترین آهن را می گویند، و از این جمله است «هو اذکر منه» یعنی از آن دیگر برنده تر است. شمشیر مذکر به شمشیر آبدار گویند. گوید: دفعه دیگر آن حضرت زبانش را به شمشیر برنده اصیل که در آخرین درجه خوبی باشد معرفی کرده است. «أربی» یعنی غمها زیاد شده، و دو برابر گردیده است. «بواهی الدرر» جمع باهیة از ماده بهاء به معنای نیکویی است، یعنی دُر های نیکو «بواهی» مفعول اربی است و فاعل «اربی» ضمیری است که به قلب بر می گردد. «مدرب الأصغرین»، در بعضی از نسخه ها «مذب» آمده است . گفته می شود «فی لسانه ذرابه» یعنی در زبان فلانی، تیزی و برّندگی است. و در بعضی نسخه ها «مدرب» آمده است. فیروز آبادی گوید: «المدّرب» مانند معظّم، چیزی تجربه شده و ثابت را می گویند. «الذربه» عادت و جرأت به کاری را گویند. فیروز آبادی گوید: «اصغران» قلب و زبان را گویند و در بعضی نسخه ها «أقیس بما قد مضی ما غبر» آمده است.

روایت 2

عوالی اللئالی و الخصال و تحف العقول: امام زین العابدین علیه السلام در حدیث حقوق فرمود: و اما حق شاگردانی که در زیر پرورش و سرپرستی

بِالْعِلْمِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّمَا جَعَلَكَ قَیِّماً لَهُمْ فِیمَا آتَاكَ مِنَ الْعِلْمِ ،وَ فَتَحَ لَكَ مِنْ خَزَائِنِهِ، فَإِنْ أَحْسَنْتَ فِي تَعْلِیمِ النَّاسِ وَ لَمْ تَخْرَقْ بِهِمْ وَ لَمْ تَضْجَرْ عَلَیْهِمْ ،زَادَكَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ،وَ إِنْ أَنْتَ مَنَعْتَ النَّاسَ عِلْمَكَ وَ خَرِقْتَ بِهِمْ عِنْدَ طَلَبِهِمُ الْعِلْمَ كَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَسْلُبَكَ الْعِلْمَ وَ بَهَاءَهُ ،وَ یُسْقِطَ مِنَ الْقُلُوبِ مَحَلَّكَ.

بیان

الخرق :ترك الرفق، و الغلظة ،و السفاهة ،و الضجر، التبرم و ضیق القلب عن كثرة السؤال.

«3»

أَقُولُ :وَجَدْتُ بِخَطِّ الشَّیْخِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْجُبَّائِیِّ رَحِمَهُ اللَّهُ نَقْلًا مِنْ خَطِّ الشَّهِیدِ قُدِّسَ سِرُّهُ ،عَنْ یُوسُفَ بْنِ جَابِرٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله مَنْ نَظَرَ إِلَی فَرْجِ امْرَأَةٍ لَا تَحِلُّ لَهُ ،وَ رَجُلًا خَانَ أَخَاهُ فِي امْرَأَتِهِ، وَ رَجُلًا احْتَاجَ النَّاسُ إِلَیْهِ لِیُفَقِّهَهُمْ فَسَأَلَهُمُ الرِّشْوَةَ.

«4»

الدُّرَّةُ الْبَاهِرَةُ: قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: مِنْ أَخْلَاقِ الْجَاهِلِ الْإِجَابَةُ قَبْلَ أَنْ یَسْمَعَ ،وَ الْمُعَارَضَةُ قَبْلَ أَنْ یَفْهَمَ ،وَ الْحُكْمُ بِمَا لَا یَعْلَمُ.

«5»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ: عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ علیه السلام: یَا مَعْشَرَ الْحَوَارِیِّینَ⁽¹⁾لِی إِلَیْكُمْ حَاجَةٌ فَاقْضُوهَا لِی. قَالُوا :قُضِیَتْ حَاجَتُكَ یَا رُوحَ اللَّهِ، فَقَامَ فَغَسَلَ أَقْدَامَهُمْ، فَقَالُوا: كُنَّا نَحْنُ أَحَقَّ بِهَذَا یَا رُوحَ اللَّهِ، فَقَالَ :إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ بِالْخِدْمَةِ الْعَالِمُ ،إِنَّمَا تَوَاضَعْتُ هَكَذَا لِكَیْمَا تَتَوَاضَعُوا بَعْدِي فِي النَّاسِ كَتَوَاضُعِي لَكُمْ، ثُمَّ قَالَ عِیسَی علیه السلام :بِالتَّوَاضُعِ تَعْمَرُ الْحِكْمَةُ لَا بِالتَّكَبُّرِ ،كَذَلِكَ فِي السَّهْلِ یَنْبُتُ الزَّرْعُ لَا فِي الْجَبَلِ.

«6»

وَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي هَذِهِ الْآیَةِ :وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ. قَالَ: لِیَكُنِ النَّاسُ عِنْدَكَ فِي الْعِلْمِ سَوَاءً.

«7»

وَ عَنِ النَّبِيِّ صلّی اللّٰه علیه و آله لَیِّنُوا لِمَنْ تُعَلِّمُونَ وَ لِمَنْ تَتَعَلَّمُونَ مِنْهُ.

«8»

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله لِأَصْحَابِهِ: إِنَّ النَّاسَ لَكُمْ تَبَعٌ وَ إِنَّ رِجَالًا یَأْتُونَكُمْ مِنْ أَقْطَارِ الْأَرْضِ یَتَفَقَّهُونَ فِي الدِّینِ فَإِذَا أَتَوْكُمْ فَاسْتَوْصُوا بِهِمْ خَیْراً.

«9»

وَ قَالَ رَحِمَهُ اللَّهُ :یَدْعُو عِنْدَ خُرُوجِهِ مُرِیداً لِلدَّرْسِ بِالدُّعَاءِ الْمَرْوِیِّ عَنِ النَّبِيِّ صلّی اللّٰه علیه و آله

دانش تو اند این است که بدانی، خدای عزوجل تو را سرپرست آنان کرده و آن دانشی که به تو داده و از گنجینه دانش خویش دری بر تو گشوده، اگر به خوش رفتاری مردم را بیاموزی و با آن‌ها بد اخلاقی نکنی و دلتنگ نشوی، خدا از فضل خویش بیشترت بدهد و اگر از دانش خود به مردم دریغ کنی و چون از دانش تو خواهند بر آن‌ها تنگ خلقی نمایی، سزاوار است که خداوند دانش و آبروی آن را از تو بگیرد و جاه تو را از دل‌ها براند.⁽²⁾

توضیح

«الخرق» رها کردن، مدارا و خشونت و بی خردی را گویند. «الضجر» به ستوه آمدن و ملول گردیدن و دل تنگی از بسیاری پرسش را گویند.

روایت 3

مجلسی گوید: به دست خط شیخ محمد بن علی جبایی - رحمه الله - که از خط شهید نقل کرده بود، از یوسف بن جابر از امام باقر علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله لعنت کرد کسی را که به عورت زنی که برایش حلال نیست نگاه کند، و مردی که به ناموس برادر دینی‌اش خیانت کند، و مردی که مردم نیازمند پرسش مسائل از او شوند و وی درخواست رشوه کند.

روایت 4

الدرة الباهرة: امام صادق علیه السلام فرمود: از ویژگی‌های نادان، پاسخ گفتن پیش از شنیدن، و ستیزه کردن پیش از فهمیدن، و به نادانی حکم دادن است.⁽³⁾

روایت 5

منیة المرید: عیسی ابن مریم علیه السلام فرمود: ای حواریین و یاران پاک من، از شما خواهشی دارم که می خواهم آن را برآورده سازید. گفتند: یا روح الله، حاجتت برآورده است. عیسی بن مریم برخاست و پاهای حواریین را شستشو داد، آنان به عیسی عرض کردند: شایسته بود که ما پای شما را می شستیم. فرمود: سزاوارترین مردم در خدمت کردن، خود عالم است. سپس عیسی علیه السلام فرمود: یگانه هدف من از این کار این بود که با اظهار تواضع خود نسبت به شما، شما بعد از من در میان مردم تواضع کنید. سپس فرمود: علم و حکمت با تواضع آباد می شود نه با تکبر. و همچنین زراعت در زمین نرم و هموار می روید نه در کوه ها.⁽⁴⁾

روایت 6

امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه «وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّک لِلنَّاسِ»،⁽⁵⁾{و از مردم [به نِخوت] رُخ برمتاب.} فرمود: باید همه مردم در آموختن علم نزدت برابر باشند.⁽⁶⁾

روایت 7

پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: در برابر شاگردان و استادانتان نرمخویی کنید.⁽⁷⁾

روایت 8

رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم به اصحابش فرمود: قطعاً مردم از شما پیروی خواهند کرد و مردانی از اطراف زمین برای یادگیری مسائل دینی به نزد شما خواهند آمد؛ وقتی نزدتان آمدند، آنها را به کار خیر وصیت نمایید.⁽⁸⁾

روایت 9

شهید ثانی - رحمه الله - هنگام خارج شدن از منزل برای درس، این دعای روایت شده از پیامبر را می خواند:

اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَضِلَّ أَوْ أُضِلَّ، وَ أَزِلَّ أَوْ أُزِلَّ ،وَ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ، وَ أَجْهَلَ أَوْ یُجْهَلَ عَلَیَّ ،عَزَّ جَارُكَ ،وَ تَقَدَّسَتْ أَسْمَاؤُكَ، وَ جَلَّ ثَنَاؤُكَ ،وَ لَا إِلَهَ غَیْرُكَ .ثُمَّ یَقُولُ :بِسْمِ اللَّهِ ،حَسْبِيَ اللَّهُ، تَوَكَّلْتُ عَلَی اللَّهِ ،وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِیمِ، اللَّهُمَّ ثَبِّتْ جَنَانِي، وَ أَدِرِ الْحَقَّ عَلَی لِسَانِی.

«10»

و قال ناقلا عن بعض العلماء :یقول قبل الدرس اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَضِلَّ أَوْ أُضِلَّ، أَوْ أَزِلَّ أَوْ أُزِلَّ ،أَوْ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ ،أَوْ أَجْهَلَ أَوْ یُجْهَلَ عَلَيَّ ،اللَّهُمَّ انْفَعْنِي بِمَا عَلَّمْتَنِي ،وَ عَلِّمْنِي مَا یَنْفَعُنِي، وَ زِدْنِي عِلْماً ،وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی كُلِّ حَالٍ، اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ عِلْمٍ لَا یَنْفَعُ ،وَ مِنْ قَلْبٍ لَا یَخْشَعُ ،وَ مِنْ نَفْسٍ لَا تَشْبَعُ، وَ مِنْ دُعَاءٍ لَا تُسْمَعُ.

«11»

وَ رُوِیَ أَنَّ مَنِ اجْتَمَعَ مَعَ جَمَاعَةٍ وَ دَعَا یَكُونُ مِنْ دُعَائِهِ: اللَّهُمَّ اقْسِمْ لَنَا مِنْ خَشْیَتِكَ مَا یَحُولُ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ مَعْصِیَتِكَ، وَ مِنْ طَاعَتِكَ مَا تُبَلِّغُنَا بِهِ جَنَّتَكَ ،وَ مِنَ الْیَقِینِ مَا تُهَوِّنُ بِهِ عَلَیْنَا مَصَائِبَ الدُّنْیَا ،اللَّهُمَّ مَتِّعْنَا بِأَسْمَاعِنَا وَ أَبْصَارِنَا وَ قُوَّتِنَا ⁽¹⁾مَا أَحْیَیْتَنَا، وَ اجْعَلْهَا الْوَارِثَ مِنَّا ،وَ اجْعَلْ ثَارَنَا عَلَی مَنْ ظَلَمَنَا ،وَ انْصُرْنَا عَلَی مَنْ عَادَانَا، وَ لَا تَجْعَلْ مُصِیبَتَنَا فِي دِینِنَا، وَ لَا تَجْعَلْ دُنْیَانَا أَكْبَرَ هَمِّنَا ،وَ لَا مَبْلَغَ عِلْمِنَا ،وَ لَا تُسَلِّطْ عَلَیْنَا مَنْ لَا یَرْحَمُنَا.

«12»

وَ رُوِیَ عَنِ النَّبِيِّ صلی اللّٰه علیه و آله: أَنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الصَّوْتَ الْخَفِیضَ، وَ یُبْغِضُ الصَّوْتَ الرَّفِیعَ.

«13»

وَ رُوِیَ أَنَّ النَّبِيَّ صلی اللّٰه علیه و آله كَانَ إِذَا فَرَغَ مِنْ حَدِیثِهِ وَ أَرَادَ أَنْ یَقُومَ مِنْ مَجْلِسِهِ یَقُولُ :اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَنَا مَا أَخْطَأْنَا وَ مَا تَعَمَّدْنَا وَ مَا أَسْرَرْنَا وَ مَا أَعْلَنَّا وَ مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا أَنْتَ الْمُقَدِّمُ وَ أَنْتَ الْمُؤَخِّرُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ .وَ یَقُولُ إِذَا قَامَ مِنْ مَجْلِسِه: سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَ بِحَمْدِكَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ أَسْتَغْفِرُكَ وَ أَتُوبُ إِلَیْكَ ،سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ .رَوَاهُ جَمَاعَةٌ مِنْ فِعْلِ النَّبِيِّ صلی اللّٰه علیه و آله.

«14»

وَ فِي بَعْضِ الرِّوَایَاتِ أَنَّ الثَّلَاثَ آیَاتٍ كَفَّارَةُ الْمَجْلِسِ.

«15»

وَ رُوِيَ أَنَّ أَنْصَارِیّاً جَاءَ إِلَی النَّبِيِّ صلّی اللّٰه علیه و آله یَسْأَلُهُ ،وَ جَاءَ رَجُلٌ مِنْ ثَقِیفٍ، فَقَالَ

«اللَّهُمَ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَضِلَ أَوْ أُضِلَ وَ أَزِلَ أَوْ أُزِلَّ وَ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ وَ أَجْهَلَ أَوْ یُجْهَلَ عَلَیَّ عَزَّ جَارُکَ وَ تَقَدَّسَتْ أَسْمَاؤُکَ وَ جَلَّ ثَنَاؤُکَ وَ لَا إِلَهَ غَیْرُکَ سپس می فرمود: بِسْمِ اللَّهِ حَسْبِیَ اللَّهُ تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ اللَّهُمَّ ثَبِّتْ جَنَانِی وَ أَدِرِ الْحَقَّ عَلَی لِسَانِی.»⁽²⁾

خداوندا، به تو پناه می برم از این که گمراه کنند یا گمراه گردم، بلغزانند یا بلغزم، ستم کنم یا ستم بینم، به نادانی بکشاندم یا خود دچار نادانی گردم. عزیز است همسایگی ات، پاک است نام هایت، با جلالت است مدح و ثنایت، خدایی غیر تو نیست، به نام خدا، مرا خدا کفایت می کند، به خدا توکل می کنم، حول و قوه ای جز به خدای بزرگ نیست. بار خدایا قلبم را ثابت و عقل را بر زبانم جاری گردان.

روایت 10

شهید ثانی از برخی از دانشمندان نقل کرده که پیش از درس این دعا را می خواندند: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَضِلَّ أَوْ أُضِلَّ أَوْ أَزِلَّ أَوْ أُزِلَّ أَوْ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ أَوْ أَجْهَلَ أَوْ یُجْهَلَ عَلَیَّ اللَّهُمَّ انْفَعْنِی بِمَا عَلَّمْتَنِی وَ عَلِّمْنِی مَا یَنْفَعُنِی وَ زِدْنِی عِلْماً وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی کُلِّ حَالٍ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ عِلْمٍ لَا یَنْفَعُ وَ مِنْ قَلْبٍ لَا یَخْشَعُ وَ مِنْ نَفْسٍ لَا تَشْبَعُ وَ مِنْ دُعَاءٍ لَا تُسْمَعُ»،⁽³⁾خداوندا به تو پناه می برم از این که گمراه کنند یا گمراه گردم، بلغزانند یا بلغزم، ستم کنم یا ستم بینم، به نادانی بکشاندم یا خود دچار نادانی گردم. بار خدایا، علمی را که به من آموختی سودمند گردان، مرا به علمی رهنمون ساز که مرا سودمند افتد. خداوندا، بر مراتب علم و آگاهی من بیفزای. سپاس حقیقی در تمام حالات از آن خداوند متعال است، خدایا به تو پناه می برم از علمی که سودمند نیافتد و از قلبی که خشوع و نرمی در برابر حق به آن راه نیابد و از هوسی که اشباع نگردد و از دعایی که اجابت نگردد.

روایت 11

روایت شده که اگر کسی با گروهی جمع شود و بخواهد دعا بخواند، باید این دعا را بخواند: «اللَّهُمَ اقْسِمْ لَنَا مِنْ خَشْیَتِکَ مَا یَحُولُ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ مَعْصِیَتِکَ وَ مِنْ طَاعَتِکَ مَا تُبَلِّغُنَا بِهِ جَنَّتَکَ وَ مِنَ الْیَقِینِ مَا تُهَوِّنُ بِهِ عَلَیْنَا مَصَائِبَ الدُّنْیَا اللَّهُمَّ مَتِّعْنَا بِأَسْمَاعِنَا وَ أَبْصَارِنَا وَ قُوَّتِنَا مَا أَحْیَیْتَنَا وَ اجْعَلْهَا الْوَارِثَ مِنَّا وَ اجْعَلْ ثَارَنَا عَلَی مَنْ ظَلَمَنَا وَ انْصُرْنَا عَلَی مَنْ عَادَانَا وَ لَا تَجْعَلْ مُصِیبَتَنَا فِی دِینِنَا وَ لَا تَجْعَلْ دُنْیَانَا أَکْبَرَ هَمِّنَا وَ لَا مَبْلَغَ عِلْمِنَا وَ لَا تُسَلِّطْ عَلَیْنَا مَنْ لَا یَرْحَمُنَا.»⁽⁴⁾

پروردگارا، ترسی نصیب ما کن که بین ما و نافرمانی تو فاصله شود و به ما از اطاعت خود آن چند ببخش که ما را به بهشت برساند، یقینی بما بده که مصیبتهای دنیا را بر ما آسان کند. بار خدایا، از چشم و گوش و قوت، تا وقتی ما را زنده نگه می داری، بهره خوبی به ما بده و همان را وارث ما قرار ده و خون ما را به ضرر ستمگران و متجاوزان به ما قرار ده، ما را بر دشمنان یاری ده و پیروز کن و مصیبت و گرفتاری ما را در دین ما قرار مده و دنیای ما را به عنوان هدف اساسی کوشش های ما و مقصد نهایی دانش ما قرار مده و کسانی که به ما رحم نمی کنند را بر ما مسلط و چیره نگردان.

روایت 12

از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم روایت شده که خداوند آواز پایین را دوست دارد و صدای بلند را دشمن می دارد.⁽⁵⁾

روایت 13

از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم روایت شده که آن حضرت هنگامی که سخنش تمام می شد و می خواست از مجلس بلند شود، این دعا را می خواند. «اللَّهُمَ اغْفِرْ لَنَا مَا أَخْطَأْنَا وَ مَا تَعَمَّدْنَا وَ مَا أَسْرَرْنَا وَ مَا أَعْلَنَّا وَ مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا أَنْتَ الْمُقَدِّمُ وَ أَنْتَ الْمُؤَخِّرُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْت»، بار خدایا، گناهان ما را ببخش، گناهانی که عمداً یا سهواً، پنهان یا آشکارا مرتکب شده ایم. و گناهی که تو از ما به آن داناتری و تو پیش آهنگ و پایان کاری و خدایی جز تو نیست. و هنگام برخاستن از مجلسش این دعا را می خواند «سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَ بِحَمْدِکَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ أَسْتَغْفِرُکَ وَ أَتُوبُ إِلَیْکَ سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ»، بار خدایا، تو پاک و منزهی، به واسطه حمدت تو را ستایش می کنم و گواهی می دهم که جز تو خدایی نیست و از تو طلب بخشش می کنم و به سوی تو باز می گردم. پاک و منزه است پروردگار تو، پروردگار عزت از آنچه وصف می کنند او را، پس درود بر پیامبران و ستایش مخصوص الله پروردگار آدمیان است. گروهی این دعا را از جمله کارهای پیامبر برشمرده اند.⁽⁶⁾

روایت 14

در بعضی روایات آمده است: این سه آیه، کفاره گناهان مجلس است: «سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ * وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلینَ * وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمین»،⁽⁷⁾{منزّه است پروردگار تو، پروردگار شکوهمند، از آنچه وصف می‌کنند. و درود بر فرستادگان. و ستایش ویژه خدا، پروردگار جهانیان است.} ⁽⁸⁾

روایت 15

روایت شده که مرد انصاری نزد پیامبر آمد و از آن حضرت پرسشی نمود و مردی از طائفه ثقیف هم آمد.

رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله :یَا أَخَا ثَقِیفٍ إِنَّ الْأَنْصَارِيَّ قَدْ سَبَقَكَ بِالْمَسْأَلَةِ فَاجْلِسْ كَیْمَا نَبْدَأَ بِحَاجَةِ الْأَنْصَارِيِّ قَبْلَ حَاجَتِكَ.

باب 13 النهی عن کتمان العلم و الخیانة و جواز الکتمان عن غیر أهله‌

الآیات

البقرة: «وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (42)».

(و قال تعالی): «إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ (159)» (و قال تعالی): «الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (146)» (و قال تعالی): «إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ (174)».

آل عمران:«يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (71)» (و قال تعالی): «وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ (187)».

الأخبار

«1»

جا: ابْنُ قُولَوَیْهِ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ سَعْدٍ ،عَنِ الْبَرْقِيِّ، عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ سَلَمَةَ ،عَنِ ابْنِ غَزْوَانَ، وَ عِیسَی بْنِ أَبِي مَنْصُورٍ، عَنِ ابْنِ تَغْلِبَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: نَفَسُ الْمَهْمُومِ لِظُلْمِنَا تَسْبِیحٌ ،وَ هَمُّهُ لَنَا عِبَادَةٌ، وَ كِتْمَانُ سِرِّنَا جِهَادٌ فِي سَبِیلِ اللَّهِ .ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :یَجِبُ أَنْ یُكْتَبَ هَذَا الْحَدِیثُ بِمَاءِ الذَّهَبِ.

«2»

م: فِي قَوْلِهِ تَعَالَی: هُدیً لِلْمُتَّقِینَ قَالَ :بَیَانٌ وَ شِفَاءٌ لِلْمُتَّقِینَ مِنْ شِیعَةِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيٍّ- صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا -إِنَّهُمُ اتَّقَوْا أَنْوَاعَ الْكُفْرِ فَتَرَكُوهَا ،وَ اتَّقَوُا الذُّنُوبَ الْمُوبِقَاتِ ⁽¹⁾فَرَفَضُوهَا، وَ اتَّقَوْا إِظْهَارَ أَسْرَارِ اللَّهِ تَعَالَی وَ أَسْرَارِ أَزْكِیَاءِ عِبَادِهِ الْأَوْصِیَاءِ بَعْدَ مُحَمَّدٍ صلی اللّٰه علیه و آله فَكَتَمُوهَا وَ اتَّقَوْا سَتْرَ الْعُلُومِ عَنْ أَهْلِهَا الْمُسْتَحِقِّینَ لَهَا وَ فِیهِمْ نَشَرُوهَا.

«3»

ج: عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ ،قَالَ كُنْتُ عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام ،فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای برادر ثقیف، مرد انصاری زودتر از شما مسئله پرسیده، پس بنشین تا اول جواب او را بگویم.⁽²⁾

باب سیزدهم : پرهیز از پنهان داشتن دانش و خیانت به علم و جواز پنهان داشتن علم از نااهل

آیات

{و حق را به باطل درنیامیزید، و حقیقت را - با آنکه خود می‌دانید - کتمان نکنید.}

{کسانی که نشانه‌های روشن، و رهنمودی را که فرو فرستاده‌ایم، بعد از آنکه آن را برای مردم در کتاب توضیح داده‌ایم، نهفته می‌دارند، آنان را خدا لعنت می‌کند، و لعنت‌کنندگان لعنتشان می‌کنند.}

{کسانی که به ایشان کتاب [آسمانی] داده‌ایم، همان گونه که پسران خود را می‌شناسند، او [= محمد] را می‌شناسند؛ و مسلماً گروهی از ایشان حقیقت را نهفته می‌دارند، و خودشان [هم] می‌دانند.}

{کسانی که آنچه را خداوند از کتاب نازل کرده، پنهان می‌دارند و بدان بهای ناچیزی به دست می‌آورند، آنان جز آتش در شکمهای خویش فرو نبرند. و خدا روز قیامت با ایشان سخن نخواهد گفت، و پاکشان نخواهد کرد، و عذابی دردناک خواهند داشت.}

{ای اهل کتاب، چرا حق را به باطل درمی‌آمیزید و حقیقت را کتمان می‌کنید، با اینکه خود می‌دانید؟}

{و [یاد کن] هنگامی را که خداوند از کسانی که به آنان کتاب داده شده، پیمان گرفت که حتماً باید آن را [به وضوح] برای مردم بیان نمایید و کتمانش مکنید. پس، آن [عهد] را پشتِ سرِ خود انداختند و در برابر آن، بهایی ناچیز به دست آوردند، و چه بد معامله‌ای کردند.}

روایات

روایت 1

مجالس مفید: ابن تغلب از امام صادق علیه السلام روایت کرد که آن حضرت فرمود: آه محزون در مظلومیت ما، مانند تسبیح گفتن ثواب دارد. غمناک بودن او به خاطر ما در حکم عبادت است، پوشاندن اسرار ما، جهاد در راه خداست. سپس امام صادق علیه السلام فرمود: واجب است این حدیث با آب طلا نوشته شود.⁽³⁾

روایت 2

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام در تفسیر آیه «هُدیً لِلْمُتَّقِینَ»⁽⁴⁾فرمود: قرآن روشنی بخش و شفای پرهیزکاران از شیعه محمد و علی علیهما السلام است که آنان از همه انواع کفر پرهیز کردند و سپس گناهان کبیره را رها کردند و از آن پرهیز نموده و آنها را ترک نمودند و از آشکار کردن اسرار خداوند متعال و اسرار پاکان بندگان خدا از اوصیاء حضرت محمد صلی الله علیه وآله دوری گزیدند و اسرار آنان را کتمان کردند. و از پرده پوشی دانش برای اهلش پرهیز نمودند و در میان آنان منتشر کردند.⁽⁵⁾

روایت 3

الاحتجاج: از عبدالله بن سلیمان نقل است که گفت: نزد امام باقر علیه السلام نشسته بودم که مردی از

أَهْلِ الْبَصْرَةِ یُقَالُ لَهُ :عُثْمَانُ الْأَعْمَي: إِنَّ الْحَسَنَ الْبَصْرِيَّ ⁽¹⁾یَزْعُمُ أَنَّ الَّذِینَ یَكْتُمُونَ الْعِلْمَ یُؤْذِي رِیحُ بُطُونِهِمْ مَنْ یَدْخُلُ النَّارَ ،فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: فَهَلَكَ إِذاً مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ وَ اللَّهُ مَدَحَهُ بِذَلِكَ ،وَ مَا زَالَ الْعِلْمُ مَكْتُوماً مُنْذُ بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رَسُولَهُ نُوحاً .فَلْیَذْهَبِ الْحَسَنُ یَمِیناً وَ شِمَالًا فَوَ اللَّهِ مَا یُوجَدُ الْعِلْمُ إِلَّاههنَا، وَ كَانَ علیه السلام یَقُولُ :مِحْنَةُ النَّاسِ عَلَیْنَا عَظِیمَةٌ، إِنْ دَعَوْنَاهُمْ لَمْ یُجِیبُونَا، وَ إِنْ تَرَكْنَاهُمْ لَمْ یَهْتَدُوا بِغَیْرِنَا ⁽²⁾.

«4»

لی:ابْنُ شَاذَوَیْهِ الْمُؤَدِّبُ، عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِيِّ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِیهِ ،عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَیْرٍ ،عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ،عَنْ مُدْرِكِ بْنِ الْهَزْهَازِ قَالَ :قَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: یَا مُدْرِكُ رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً اجْتَرَّ مَوَدَّةَ النَّاسِ إِلَیْنَا فَحَدَّثَهُمْ بِمَا یَعْرِفُونَ ،وَ تَرَكَ مَا یُنْكِرُونَ⁽³⁾.

ل: أبي ،عن سعد ،عن أیوب بن نوح ،عن ابن أبي عمیر، مثله.

«5»

كش: آدَمُ بْنُ مُحَمَّدٍ ،عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الدَّقَّاقِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی السَّمَّانِ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ ،عَنْ أَخِیهِ جَعْفَرٍ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام وَ عِنْدَهُ.

اهل بصره به نام عثمان اعمی به آن حضرت گفت: حسن بصری معتقد است، افرادی که علم را کتمان می‌کنند، بوی گند شکمشان اهل جهنم را می‌آزارد. فرمود: پس مؤمن آل فرعون هلاک شده! حال این که قرآن او را به کتمان علم ستوده! از زمان بعثت نوح علیه السلام، علم پنهان و مکتوم بوده، پس حسن بصری به هر راهی که خواهد برود، به خدا سوگند که علم جز در این خاندان یافت نشود.

و پیوسته آن امام می‌فرمود: بلا و آزمایش مردم بر ما سخت گران است، اگر ایشان را بخوانیم اجابت نمی‌کنند، و چون ترکشان گوییم، جز به ما هدایت نشوند.⁽⁴⁾

روایت 4

امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: ای مُدرک! خدا رحمت کند بنده‌ای را که دوستی مردم را برای ما جلب کند، آنچه می‌فهمند برای آن‌ها حدیث کند و آنچه منکرند وانهد.⁽⁵⁾

الخصال: مثل این حدیث نقل شده است.⁽⁶⁾

روایت 5

رجال کشی: عیسی بن عبید از برادرش جعفر روایت کرده که گفت: نزد امام رضا علیه السلام نشسته بودم،

یُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِذِ اسْتَأْذَنَ عَلَیْهِ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ فَأَوْمَأَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام إِلَی یُونُسَ: ادْخُلِ الْبَیْتَ ،فَإِذَا بَیْتٌ مُسْبَلٌ عَلَیْهِ سِتْرٌ ،وَ إِیَّاكَ أَنْ تَتَحَرَّكَ حَتَّی یُؤْذَنَ لَكَ ،فَدَخَلَ الْبَصْرِیُّونَ فَأَكْثَرُوا مِنَ الْوَقِیعَةِ وَ الْقَوْلِ فِي یُونُسَ⁽¹⁾وَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام مُطْرِقٌ حَتَّی لَمَّا أَكْثَرُوا ،فَقَامُوا وَ وَدَّعُوا وَ خَرَجُوا ،فَأَذِنَ یُونُسَ بِالْخُرُوجِ فَخَرَجَ بَاكِیاً، فَقَالَ: جَعَلَنِيَ اللَّهُ فِدَاكَ إِنِّي أُحَامِي عَنْ هَذِهِ الْمَقَالَةِ ،وَ هَذِهِ حَالِی عِنْدَ أَصْحَابِي ،فَقَالَ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام: یَا یُونُسُ فَمَا عَلَیْكَ مِمَّا یَقُولُونَ إِذَا كَانَ إِمَامُكَ عَنْكَ رَاضِیاً یَا یُونُسُ حَدِّثِ النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ، وَ اتْرُكْهُمْ مِمَّا ،لَا یَعْرِفُونَ كَأَنَّكَ تُرِیدُ أَنْ تُكَذَّبَ عَلَی اللَّهِ فِی عَرْشِهِ، یَا یُونُسُ وَ مَا عَلَیْكَ أَنْ لَوْ كَانَ فِي یَدِكَ الْیُمْنَی دُرَّةٌ ثُمَّ قَالَ النَّاسُ: بَعْرَةٌ ،أَوْ بَعْرَةٌ وَ قَالَ النَّاسُ :دُرَّةٌ ،هَلْ یَنْفَعُكَ شَیْئاً ؟فَقُلْتُ :لَا، فَقَالَ: هَكَذَا أَنْتَ یَا یُونُسُ ،إِذَا كُنْتَ عَلَی الصَّوَابِ وَ كَانَ إِمَامُكَ عَنْكَ رَاضِیاً لَمْ یَضُرَّكَ مَا قَالَ النَّاسُ.

«6»

كش: حَمْدَوَیْهِ، عَنِ الْیَقْطِینِيِّ ،عَنْ یُونُسَ، قَالَ: قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ علیه السلام :یَا یُونُسُ ارْفُقْ بِهِمْ ،فَإِنَّ كَلَامَكَ یَدِقُّ عَلَیْهِمْ قَالَ :قُلْتُ :إِنَّهُمْ یَقُولُونَ لِی :زِنْدِیقٌ، قَالَ لِی :مَا یَضُرُّكَ أَنْ تَكُونَ فِي یَدَیْكَ لُؤْلُؤَةٌ فَیَقُولَ لَكَ النَّاسُ :هِيَ حَصَاةٌ ،وَ مَا كَانَ یَنْفَعُكَ إِذَا كَانَ فِي یَدِكَ حَصَاةٌ فَیَقُولُ النَّاسُ: هِيَ لُؤْلُؤَةٌ.

«7»

مع، لی: الْوَرَّاقُ ،عَنْ سَعْدٍ ،عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ، عَنْ أَخِیهِ عَلِيٍّ ،عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ ،عَنِ الْحَارِثِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْأَحْوَلِ ،عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ ،عَنِ الصَّادِقِ ،عَنْ آبَائِهِ ،عَنِ النَّبِیِّ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ: إِنَّ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ قَامَ فِي بَنِي إِسْرَائِیلَ فَقَالَ: یَا بَنِي إِسْرَائِیلَ لَا تُحَدِّثُوا بِالْحِكْمَةِ الْجُهَّالَ فَتَظْلِمُوهَا ⁽²⁾،وَ لَا تَمْنَعُوهَا أَهْلَهَا فَتَظْلِمُوهُمْ، وَ لَا تُعِینُوا الظَّالِمَ عَلَی ظُلْمِهِ فَیَبْطُلَ فَضْلُكُمْ ،الْخَبَرَ.

«8»

لی: ابْنُ الْوَلِیدِ ،عَنِ الصَّفَّارِ، عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ ،عَنِ ابْنِ مَرَّارٍ، عَنْ یُونُسَ ،عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ ،عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: قَامَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ علیه السلام خَطِیباً فِي بَنِي إِسْرَائِیلَ فَقَالَ :یَا بَنِي إِسْرَائِیلَ ،لَا تُحَدِّثُوا الْجُهَّالَ بِالْحِكْمَةِ فَتَظْلِمُوهَا ، وَ لَا تَمْنَعُوهَا أَهْلَهَا فَتَظْلِمُوهُمْ.

یونس بن عبدالرحمان نیز در جمع ما بود، ناگهان گروهی از مردم بصره برای دیدار آن حضرت اجازه خواستند، امام رضا علیه السلام به یونس اشاره نمود وارد اطاق شو و تا به تو اجازه نداده‌ام از جایت برنخیز! بصری‌ها وارد منزل امام شدند، در مورد یونس بن عبدالرحمان حرف و گفتار زیادی زدند و امام رضا علیه السلام خاموش بود، حتی آنها زیاده روی کردند؛ پس از جایشان برخاسته و خداحافظی کرده و بیرون رفتند. پس امام به یونس اجازه بیرون آمدن از اطاق داد. یونس در حالی که اشک می‌ریخت از اطاق بیرون آمده، عرض کرد: فدایت گردم! من از این گفتار دفاع می‌کنم و یاران هم این را به خوبی می‌دانند. امام رضا علیه السلام به او فرمود: ای یونس! وقتی امامت از تو راضی باشد، از گفتار آنآنچه باکی داری؟ ای یونس! با مردم به اندازه معرفت آنها سخن بگوی و چیزهایی را که آنان نمی‌شناسند رها کن، زیرا مانند این است که گویا خدا را روی عرش تکذیب کرده‌ای. ای یونس! اگر در دست راستت دُرّی باشد و مردم بگویند پشکل شتر است، یا در دستت پشکل شتری باشد و مردم بگویند دُرّ است، آیا فایده‌ای برایت دارد؟ عرض کرد: نه. فرمود: همچنین تو ای یونس! وقتی در راه حق باشی و امامت از تو راضی باشد، گفتار مردم به تو ضرری نمی‌رساند.⁽³⁾

روایت 6

رجال کشی: حمدویه از یقطینی از یونس روایت کرده که گفت: امام کاظم علیه السلام فرمود: ای یونس با مردم مدارا کن، زیرا سخنانت بر آنها سخت می‌گذرد. عرض کردم آنها مرا زندیق می‌خوانند. فرمود: وقتی در دستت جواهر باشد و مردم بگویند ریگ است، تو را چه ضرر دارد، و زمانی که در دستت سنگ ریزه باشد و مردم بگویند جواهر است، چه فایده دارد؟⁽⁴⁾

روایت 7

معانی الأخبار و امالی صدوق: امام صادق علیه السلام از پدارنش از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که آن حضرت فرمود: به راستی عیسی بن مریم در بنی اسرائیل به پا خاست و فرمود: ای بنی اسرائیل، حکمت را به نادان نیاموزید تا بدان ستم کنید و از اهلش دریغ مدارید تا بدان‌ها ستم کنید و به ستمکار در ستمش کمک نکنید تا فضل خود را باطل کنید،... تا آخر حدیث.⁽⁵⁾

روایت 8

امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: عیسی بن مریم میان بنی اسرائیل به خطبه ایستاد و فرمود: ای بنی اسرائیل، حکمت را به نادانان نگویید تا بدان ستم کرده باشید و آن را از اهلش دریغ نکنید تا به آنان ستم کرده باشید.⁽⁶⁾

«9»

ل: ابْنُ الْوَلِیدِ ،عَنِ الصَّفَّارِ ،عَنِ الْبَرْقِيِّ، عَنْ أَبِیهِ ،عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَیْرٍ ،عَنْ جَمِیلٍ ،عَنْ زُرَارَةَ ،عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ :قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: قِوَامُ الدِّینِ بِأَرْبَعَةٍ :بِعَالِمٍ نَاطِقٍ مُسْتَعْمِلٍ لَهُ ،وَ بِغَنِيٍّ لَا یَبْخَلُ بِفَضْلِهِ عَلَی أَهْلِ دِینِ اللَّهِ ،وَ بِفَقِیرٍ لَا یَبِیعُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ ،وَ بِجَاهِلٍ لَا یَتَكَبَّرُ عَنْ طَلَبِ الْعِلْمِ ،فَإِذَا كَتَمَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ ،وَ بَخِلَ الْغَنِيُّ بِمَالِهِ، وَ بَاعَ الْفَقِیرُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ ،وَ اسْتَكْبَرَ الْجَاهِلُ عَنْ طَلَبِ الْعِلْمِ ،رَجَعَتِ الدُّنْیَا إِلَی وَرَائِهَا الْقَهْقَرَي، فَلَا تَغُرَّنَّكُمْ كَثْرَةُ الْمَسَاجِدِ وَ أَجْسَادُ قَوْمٍ مُخْتَلِفَةٍ، قِیلَ :یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ كَیْفَ الْعَیْشُ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ؟ فَقَالَ :خَالِطُوهُمْ بِالْبَرَّانِیَّةِ -یَعْنِي فِي الظَّاهِرِ- وَ خَالِفُوهُمْ فِي الْبَاطِنِ، لِلْمَرْءِ مَا اكْتَسَبَ، وَ هُوَ مَعَ مَنْ أَحَبَّ، وَ انْتَظِرُوا مَعَ ذَلِكَ الْفَرَجَ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

«10»

ل:ابْنُ الْوَلِیدِ ،عَنِ الصَّفَّارِ ،عَنِ الْعُبَیْدِيِّ، عَنِ الدِّهْقَانِ ،عَنْ دُرُسْتَ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَرْبَعَةٌ یَذْهَبْنَ ضَیَاعاً: مَوَدَّةٌ تَمْنَحُهَا مَنْ لَا وَفَاءَ لَهُ ،وَ مَعْرُوفٌ عِنْدَ مَنْ لَا یَشْكُرُ لَهُ ،وَ عِلْمٌ عِنْدَ مَنْ لَا اسْتِمَاعَ لَهُ، وَ سِرٌّ تُودِعُهُ عِنْدَ مَنْ لَا حَصَافَةَ لَهُ.

بیان

قال الفیروزآباديّ: حصف ككرم :استحكم عقله فهو حصیف، و أحصف الأمر :أحكمه، و في بعض النسخ من لا حفاظ له.

«11»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ: بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ،عَنْ آبَائِهِ ،علیهم السلام قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله :مَنْ نَكَثَ بَیْعَةً أَوْ رَفَعَ لِوَاءَ ضَلَالَةٍ أَوْ كَتَمَ عِلْماً أَوِ اعْتَقَلَ ⁽¹⁾مَالًا ظُلْماً أَوْ أَعَانَ ظَالِماً عَلَی ظُلْمِهِ وَ هُوَ یَعْلَمُ أَنَّهُ ظَالِمٌ فَقَدْ بَرِيَ مِنَ الْإِسْلَامِ.

«12»

كَنْزُ الْكَرَاجُكِيِّ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :مَنْ كَتَمَ عِلْماً فَكَأَنَّهُ جَاهِلٌ.

«13»

وَ قَالَ علیه السلام :الْجَوَادُ مَنْ بَذَلَ مَا یُضَنُّ بِمِثْلِهِ⁽²⁾.

«14»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ: عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَرَأْتُ فِي كِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّ اللَّهَ لَمْ یَأْخُذْ عَلَی الْجُهَّالِ عَهْداً بِطَلَبِ الْعِلْمِ حَتَّی أَخَذَ عَلَی الْعُلَمَاءِ عَهْداً بِبَذْلِ الْعِلْمِ لِلْجُهَّالِ لِأَنَّ الْعِلْمَ كَانَ قَبْلَ الْجَهْلِ ⁽³⁾.

روایت 9

الخصال: حضرت علی علیه السلام فرمود: قوام دین به چهار کس است: دانشمند سخنوری که به علم خود عمل کند، ثروتمندی که مازاد دارایی خود را از اهل دین دریغ نکند، فقیهی که آخرتش را به دنیا نفروشد، نادانی که از تحصیل علم تکبر نورزد. چون عالم علم خود را کتمان کند و ثروتمند بخل ورزد و فقیر آخرتش را به دنیا بفروشد و نادان از طلب علم تکبر کند، دنیا به قهقرا برگردد. در این حال، بسیاری مساجد و کثرت افرادی که در آن‌ها رفت و آمد کنند، شما را نفریبد.

عرض شد: ای امیرمؤمنان، در آن زمان زندگی چگونه است؟ فرمود: در ظاهر با آنان معاشرت کنید و در باطن مخالفت آنها کنید. برای هر انسان چیزی است که به دست می‌آورد و همراه با کسی است که دوست می‌دارد، و در آن زمان منتظر گشایش از طرف خدا باشید.⁽⁴⁾

روایت 10

الخصال: امام ششم علیه السلام فرمود: چهار چیز هدر شوند. دوستی بی وفایان، احسان به کسی که شکر نکند، آموزش کسی که گوش شنوا ندارد، رازی که به کسی که راز دار نیست سپرده شود.⁽⁵⁾

توضیح

فیروز آبادی گوید: «حصف» بر وزن کرم، به معنی استحکام و رشد عقلی می آید اسم فاعل آن حصیف است. «احصف الامر»: به معنای محکم کردن کاری است. و در بعض نسخه ها: «من لا حفاظ له» دارد.

روایت 11

نوادر راوندی: امام کاظم علیه السلام از پدرانش روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که بیعتی را بشکند یا پرچم گمراهی بلند کند یا دانشی را پنهان کند یا مال شخصی را ظالمانه حبس نماید یا ظالم را بر ستمش کمک کند در حالی که می‌داند آن شخص ظالم است، به تحقیق از اسلام بیرون رفته است.⁽⁶⁾

روایت 12

کنز الکراجکی: حضرت علی علیه السلام فرمود: هر که علم و دانش را (در جایی که بیان آن سزاوار است) پنهان نماید، به آن ماند که جاهل و نادان است.⁽⁷⁾

روایت 13

حضرت علی علیه السلام فرمود: بخشنده کسی است که علمش را ببخشد.⁽⁸⁾

روایت 14

منیة المرید: از حضرت امام صادق علیه السلام رسیده که فرمود: در کتاب علیّ علیه السلام خواندم که خدا از نادانان برای طلب و به دست آوردن علم و دانش عهد و پیمان نگرفته تا آنکه (پیش از آن،) از علماء و دانشمندان به بخشش علم به نادانان پیمان گرفته است، زیرا علم پیش از جهل و نادانی بوده است.⁽⁹⁾

«15»

ما: الْمُفِیدُ ،عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ ،عَنْ أَبِي عَلِيٍّ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ الْإِسْكَافِيِّ، عَنِ الْحِمْیَرِيِّ ،عَنِ ابْنِ عِیسَی ،عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ، عَنِ ابْنِ حَدِیدٍ ،عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ ،عَنْ مُدْرِكِ بْنِ الْهَزْهَازِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: یَا مُدْرِكُ إِنَّ أَمْرَنَا لَیْسَ بِقَبُولِهِ فَقَطْ ،وَ لَكِنْ بِصِیَانَتِهِ وَ كِتْمَانِهِ عَنْ غَیْرِ أَهْلِهِ، أَقْرِيْ أَصْحَابَنَا السَّلَامَ وَ رَحْمَةَ اللَّهِ وَ بَرَكَاتِهِ ،وَ قُلْ لَهُمْ: رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً اجْتَرَّ مَوَدَّةَ النَّاسِ إِلَیْنَا فَحَدَّثَهُمْ بِمَا یَعْرِفُونَ وَ تَرَكَ مَا یُنْكِرُونَ ⁽¹⁾.

بیان

قال الفیروزآباديّ: قرأ علیه :أبلغه،كأقرأه ،و لا یقال: أقرأه إلا إذا كان السلام مكتوبا.

«16»

كش: الْقُتَیْبِيُّ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَصْرِيِّ ⁽²⁾قَالَ: دَخَلْتُ مَعَ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَلَی الرِّضَا علیه السلام فَشَكَا إِلَیْهِ مَا یَلْقَی مِنْ أَصْحَابِهِ مِنَ الْوَقِیعَةِ، فَقَالَ الرِّضَا علیه السلام :دَارِهِمْ فَإِنَّ عُقُولَهُمْ لَا تَبْلُغُ ⁽³⁾.

«17»

ما: الْمُفِیدُ ،عَنْ عَلِيِّ بْنِ خَالِدٍ الْمَرَاغِيِّ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَمْرٍو الْكُوفِيِّ ،عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ الدَّلَّالِ ،عَنْ عُبَیْدِ بْنِ یَعِیشَ ،عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَلَّامٍ ،عَنْ أَبِي سَعِیدٍ ،عَنْ عِكْرِمَةَ ،عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله :تَنَاصَحُوا فِي الْعِلْمِ فَإِنَّ خِیَانَةَ أَحَدِكُمْ فِي عِلْمِهِ أَشَدُّ مِنْ خِیَانَتِهِ فِي مَالِهِ ،وَ إِنَّ اللَّهَ مُسَائِلُكُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

«18»

ما: بِإِسْنَادِ أَخِي دِعْبِلٍ ،عَنِ الرِّضَا ،عَنْ آبَائِهِ، عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ،قَالَ :قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله: لَا خَیْرَ فِي عِلْمٍ إِلَّا لِمُسْتَمِعٍ وَاعٍ أَوْ عَالِمٍ نَاطِقٍ.

«19»

ما: الْحَفَّارُ ،عَنْ إِسْمَاعِیلَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ غَالِبِ بْنِ حَرْبٍ ،عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ الْبَزَّازِ، عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَیْرٍ الْكُوفِيِّ ،عَنِ الْحَكِیمِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ ،عَنِ الْأَسْوَدِ بْنِ یَزِیدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ،قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله: أَیُّمَا رَجُلٍ آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً فَكَتَمَهُ وَ هُوَ یَعْلَمُهُ لَقِيَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مُلْجَماً بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ.

روایت 15

امالی شیخ طوسی: مدرک بن هزهاز گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: ای مدرک! امر ما (تشیع) فقط قبول کردن آن نیست، بلکه نگهداری و پوشاندن از نااهل است. یارانم را سلام برسان و به آنها بگو، خدا کسی را رحمت کند که دوستی مردم را به سوی ما بکشاند و برای آنها حدیثی گوید که می‌شناسند (می فهمند) و احادیثی را که آنان درک نمی‌کنند رها کند.⁽⁴⁾

بیان

قال الفیروزآبادی قرأ علیه أبلغه کأقرأه و لا یقال أقرأه إلا إذا کان السلام مکتوبا.

روایت 16

رجال الکشی: از ابی جعفر بصری رسیده که گفت: من با یونس بن عبد الرّحمن بر حضرت رضا علیه السلام وارد شدم و یونس بن عبد الرّحمن از آنچه می دید، از بدگویی اصحاب و یارانش، به آن حضرت شکایت و گله نمود، حضرت رضا علیه السلام فرمود: با ایشان با مدارا و نرمی رفتار کن، زیرا عقل‌های آنها نمی‌رسد (درک نکرده و نمی فهمند که باید از گفتار و کردار ناروا دوری گزینند).⁽⁵⁾

روایت 17

امالی شیخ طوسی: ابن عباس روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در دانش با همدیگر خیرخواهی کنید؛ زیرا خیانت یکی از شما در دانشش، سخت‌تر از خیانت وی در مالش است و خداوند متعال روز قیامت از شما خواهد پرسید.⁽⁶⁾

روایت 18

امالی شیخ طوسی: امام رضا علیه السلام از پدارانش از حضرت علی علیه السلام روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در دانش خیری جز برای دو کس نیست؛ شنونده با ظرفیت یا دانشمند سخن گو.⁽⁷⁾

روایت 19

امالی شیخ طوسی: عبدالله ابن مسعود گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی را که خدا به او دانش داده و او آگاهانه علمش را کتمان کند، روز قیامت در حالی که لگام آتشین در دهانش زده شده، خدا را ملاقات می‌کند.⁽⁸⁾

«20»

كش:جَبْرَئِیلُ بْنُ أَحْمَدَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی ،عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ، عَنْ ذَرِیحٍ ⁽¹⁾الْمُحَارِبِيِّ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ وَ مَا رَوَی ،فَلَمْ یُجِبْنِي وَ أَظُنُّهُ قَالَ: سَأَلْتُهُ بِجَمْعٍ فَلَمْ یُجِبْنِي فَسَأَلْتُهُ الثَّالِثَةَ فَقَالَ لِی: یَا ذَرِیحُ دَعْ ذِكْرَ جَابِرٍ ،فَإِنَّ السَّفِلَةَ إِذَا سَمِعُوا بِأَحَادِیثِهِ شَنَّعُوا أَوْ قَالَ :أَذَاعُوا ⁽²⁾.

«21»

كش:عليّ بن محمّد ،عن محمّد بن أحمد ،عن ابن یزید ،عن عمرو بن عثمان، عن أبي جمیلة، عن جابر ،قال :رُوِّیتُ خَمْسِینَ أَلْفَ حَدِیثٍ مَا سَمِعَهُ أَحَدٌ مِنِّي.

«22»

كش: جَبْرَئِیلُ بْنُ أَحْمَدَ ،عَنِ الْیَقْطِینِيِّ، عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ ،عَنْ أَبِي جَمِیلَةَ ،عَنْ جَابِرٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام تِسْعِینَ أَلْفَ حَدِیثٍ لَمْ أُحَدِّثْ بِهَا أَحَداً قَطُّ، وَ لَا أُحَدِّثُ بِهَا أَحَداً أَبَداً ،قَالَ جَابِرٌ :فَقُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام :جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّكَ قَدْ حَمَلْتَنِي وِقْراً عَظِیماً بِمَا حَدَّثْتَنِي بِهِ مِنْ سِرِّكُمُ الَّذِي لَا أُحَدِّثُ بِهِ أَحَداً ،فَرُبَّمَا جَاشَ فِي صَدْرِي حَتَّی یَأْخُذَنِي مِنْهُ شِبْهُ الْجُنُونِ ،قَالَ :یَا جَابِرُ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَاخْرُجْ إِلَی الْجِبَالِ: ⁽³⁾فَاحْفِرْ حَفِیرَةً وَ دَلِّ رَأْسَكَ فِیهَا ،ثُمَّ قُلْ :حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ بِكَذَا وَ كَذَا.

«23»

ما: جَمَاعَةٌ ،عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ الشَّیْبَانِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَالِحِ بْنِ فَیْضٍ الْعِجْلِيِّ، عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِيّ،،ِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ ،عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله :إِنَّا أُمِرْنَا مَعَاشِرَ الْأَنْبِیَاءِ أَنْ نُكَلِّمَ النَّاسَ بِقَدْرِ عُقُولِهِمْ ،قَالَ :فَقَالَ النَّبِيُّ صلّی اللّٰه علیه و آله :أَمَرَنِي رَبِّي بِمُدَارَاةِ النَّاسِ كَمَا أَمَرَنَا بِإِقَامَةِ الْفَرَائِضِ.

«24»

ید: ابْنُ الْوَلِیدِ ،عَنِ الصَّفَّارِ ،عَنِ ابْنِ عِیسَی ،عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدٍ ،قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی الرِّضَا علیه السلام فَقَالَ لِی: قُلْ لِلْعَبَّاسِيِّ: یَكُفَّ عَنِ الْكَلَامِ فِي التَّوْحِیدِ وَ غَیْرِهِ، وَ یُكَلِّمِ النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ ،وَ یَكُفَّ عَمَّا یُنْكِرُونَ وَ إِذَا سَأَلُوكَ عَنِ التَّوْحِیدِ فَقُلْ- كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ -:قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ. وَ إِذَا سَأَلُوكَ عَنِ الْكَیْفِیَّةِ فَقُلْ :-كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ -لَیْسَ كَمِثْلِهِ

روایت 20

رجال الکشی: عبدالله پسر جبله گوید: ذریح محاربی گفت: از امام صادق علیه السلام در مورد جابر جعفی و روایت هایش پرسیدم: امام جواب نفرمود - و گمانم گفت: از آن حضرت در جمعی از جابر جعفی و احادیث وی پرسیدم، جواب نداد -. برای سومین بار از آن حضرت پرسیدم، فرمود: ای ذریح، صحبت درباره جابر را رها کن، زیرا مردمان نابخرد وقتی احادیش را شنیدند او را سرزنش کردند، - یا فرمود: پخش کردند -.⁽⁴⁾

روایت 21

رجال الکشی: ابوجمیله از جابر روایت کرده که وی گفت: پنجاه هزار حدیث روایت شده‌ام که هیچ کس آن احادیث را از من نشنیده است.⁽⁵⁾

روایت 22

رجال الکشی: ابو جمیله از جابر جعفی روایت کرده که گفت: امام باقر علیه السلام خود هزار حدیث برایم گفته است که تا کنون به احدی آنها را حدیث نکرده‌ام و در آینده هم به هیچ کس آن احادیث را نخواهم گفت.

جابر گوید: به امام باقر علیه السلام گفتم: فدایت گردم، شما بار سنگینی به دوشم گذاشته‌اید که اسرارتان را برایم حدیث کرده‌اید، و تا کنون آنها را برای هیچ کس نقل نکرده‌ام، چه بسیار سینه‌ام جوش می‌زند حتی نزدیک است دیوانه شوم. امام علیه السلام فرود: ای جابر، وقتی چنین شد به کوه بیرون شو و گودالی حفر کن و سرت را در آن فرو بر، سپس بگو، محمد بن علی برایم چنین و چنین حدیث کرد.⁽⁶⁾

روایت 23

امالی شیخ طوسی: عبدالعظیم حسنی از امام جواد از پدانش از امیرالمؤمنین علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه وآله روایت کرده که آن حضرت فرمود: ما گروه پیامبران مأمور شدیم با مردم به اندازه عقل‌های آنان سخن گوییم.

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: پروردگارم مرا به مدارا کردن با مردم امر نمود، آن طور که برای بپا داشتن واجبات امرم نمود.⁽⁷⁾

روایت 24

توحید: محمد بن عبید گوید: بر امام رضا علیه السلام وارد شدم، پس به من فرمود: به عباسیان بگو، از سخن گفتن در مورد توحید و غیر آن بس کنند. و مردم را به اندازه معرفتشان سخن گویند و از آن چیزی که انکار می‌کنند باز دارند. وقتی از تو در مورد توحید سؤال کردند، پس آن چیزی را بگو که خدای متعال فرموده: «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ»،⁽⁸⁾{به نام خداوند رحمتگر مهربان. بگو: «او خدایی است یکتا، خدای صمد. نه کس را زاده، نه زاییده از کَس، و او را هیچ همتایی نباشد.»} وقتی از کیفیت خدا سؤال کردند، در جواب آنطوری که خدا فرموده بگو: «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ»،⁽⁹⁾{چیزی مانند او نیست.}

شَیْ‌ءٌ .وَ إِذَا سَأَلُوكَ عَنِ السَّمْعِ فَقُلْ- كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ -هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ .كَلِّمِ النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ.

«25»

شی: عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْأُمُورِ الْعِظَامِ الَّتِي تَكُونُ مِمَّا لَمْ تَكُنْ فَقَالَ: لَمْ یَأْنِ أَوَانُ كَشْفِهَا بَعْدُ ،وَ ذَلِكَ قَوْلِهِ: بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ.

«26»

شی: عَنْ حُمْرَانَ ،قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ الْأُمُورِ الْعِظَامِ: مِنَ الرَّجْعَةِ وَ غَیْرِهَا، فَقَالَ :إِنَّ هَذَا الَّذِي تَسْأَلُونِّي عَنْهُ لَمْ یَأْتِ أَوَانُهُ قَالَ اللَّهُ :بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ.

«27»

یر: مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ ،عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِيِّ ،عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام، قَالَ: قَالَ رَجُلٌ -وَ أَنَا عِنْدَهُ-: إِنَّ الْحَسَنَ الْبَصْرِيَّ یَرْوِی أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله قَالَ :مَنْ كَتَمَ عِلْماً جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مُلْجَماً بِلِجَامٍ مِنَ النَّار.ِ قَالَ :كَذَبَ وَیْحَهُ فَأَیْنَ قَوْلُ اللَّهِ ؟وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَكْتُمُ إِیمانَهُ أَ تَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ یَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ. ثُمَّ مَدَّ بِهَا أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام صَوْتَهُ فَقَالَ :لِیَذْهَبُوا حَیْثُ شَاءُوا ،أَمَا وَ اللَّهِ لَا یَجِدُونَ الْعِلْمَ إِلَّا ههنَا ،ثُمَّ سَكَتَ سَاعَةً، ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام :عِنْدَ آلِ مُحَمَّدٍ ⁽¹⁾.

أقول

قد أوردنا بعض أسانید هذا الخبر في باب من یجوز أخذ العلم منه ،و كثیرا من الأخبار في باب أن علمهم صعب مستصعب.

«28»

كش: جَبْرَئِیلُ بْنُ أَحْمَدَ ،عَنِ الشُّجَاعِيِّ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ ،عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ ،،عَنْ جَابِرٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام وَ أَنَا شَابٌّ فَقَالَ: مَنْ أَنْتَ ؟قُلْتُ :مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ جِئْتُكَ لِطَلَبِ الْعِلْمِ ،فَدَفَعَ إِلَیَّ كِتَاباً وَ قَالَ لِی: إِنْ أَنْتَ حَدَّثْتَ بِهِ حَتَّی تَهْلِكَ بَنُو أُمَیَّةَ فَعَلَیْكَ لَعْنَتِی وَ لَعْنَةُ آبَائِي ،وَ إِنْ أَنْتَ كَتَمْتَ مِنْهُ شَیْئاً بَعْدَ هَلَاكِ بَنِي أُمَیَّةَ فَعَلَیْكَ لَعْنَتِي وَ لَعْنَةُ آبَائِی، ثُمَّ دَفَعَ إِلَیَّ كِتَاباً آخَرَ ثُمَّ قَالَ :وَ هَاكَ هَذَا ،فَإِنْ حَدَّثْتَ بِشَیْ‌ءٍ مِنْهُ أَبَداً فَعَلَیْكَ لَعْنَتِي وَ لَعْنَةُ آبَائِي.

«29»

كش: آدَمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَلْخِيُّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ هَارُونَ ،عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَحْمَدَ،

وقتی از شنوایی خدا از تو سؤال کردند، پس آنطور که خدا فرموده بگو: «هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ»،⁽²⁾{و اوست شنوای بینا}. با مردم به اندازه معرفتشان سخن بگو.⁽³⁾

روایت 25

تفسیر عیاشی: مسعدة بن صدقه از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن حضرت از کارهای بزرگی که تاکنون به وجود نیامده و در آینده به وجود خواهد آمد پرسش شد، فرمود: ا کنون وقت کشف آن نرسیده است و اشاره به آن است قول خدای متعال: «بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ»،⁽⁴⁾{بلکه چیزی را دروغ شمردند که به علم آن احاطه نداشتند و هنوز تأویل آن برایشان نیامده است.}⁽⁵⁾

روایت 26

تفسیر عیاشی: حمران گوید: از امام باقر علیه السلام از اتفاقات بزرگ از جمله رجعت و دیگر چیزها پرسیدم، فرمود: چیزی که سؤال می‌کنی، ا کنون وقت آن نرسیده است، خدای متعال فرموده: «بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ»⁽⁶⁾.

روایت 27

بصائر الدرجات: حلبی از پدرش از امام باقر علیه السلام روایت کرده که من نزد امام علیه السلام حاضر بودم که مردی گفت: حسن بصری از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند که رسول خدا فرمود: هر که علم را کتمان کند، روز قیامت لگام زده به لگام آتشین در صحرای محشر خواهد آمد. فرمود: او دروغ گفته، وای بر او! پس کجاست قول خدای متعال که فرمود: «وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اللَّهُ»،⁽⁷⁾{و مردی مؤمن از خاندان فرعون که ایمان خود را نهان می‌داشت، گفت: «آیا مردی را می‌کشید که می‌گوید: پروردگار من خداست؟} پس امام باقر علیه السلام آن آیه را با آواز بلند خواند و فرمود: هر جا می‌خواهند بروند؛ قسم به خدا، دانش را جز در اینجا نمی‌یابند. پس لحظه‌ای سکوت کرد و سپس فرمود: علم نزد آل محمدصلی الله علیه وآله است.⁽⁸⁾

مؤلف:

بعضی از اسناد این حدیث را در «باب کسی که علم گرفتن از او جایز است » و احادیث بسیار «در باب این که علم اهل بیت علیهم السلام سخت و مشکل است» آورده‌ام.

روایت 28

رجال الکشی: عمرو بن شمر از جابر روایت کرد که گفت: در جوانی خدمت امام باقر علیه السلام وارد شدم، فرمود: شما کی هستید؟ عرض کردم: از اهل کوفه و برای طلب علم نزد شما آمده ام. پس کتابی به من داد و فرمود: تا زمانی که بنی امیه زنده‌اند، اگر از این کتاب حدیث نقل کردی، لعنت من و پدارنم بر تو باد! و اگر از او چیزی را بعد از هلاکت بنی امیه پنهان داشتی، پس لعنت من و لعنت پدرانم بر تو باد! و سپس کتابی دیگر به من داد فرمود: این را بگیر، پس اگر هر زمان تو چیزی از آن را نقل کردی، پس بر تو لعنت من و لعنت پدرانم باد.⁽⁹⁾

روایت 29

رجال الکشی:

عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُلَیْمَانَ ،عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ ،عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ، عَنِ الْمُفَضَّلِ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ تَفْسِیرِ جَابِرٍ قَالَ: لَا تُحَدِّثْ بِهِ السَّفِلَةَ فَیُذِیعُونَهُ ،أَ مَا تَقْرَأُ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: فَإِذا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ. إِنَّ مِنَّا إِمَاماً مُسْتَتِراً فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ إِظْهَارَ أَمْرِهِ نَكَتَ في قَلْبِهِ فَظَهَرَ فَقَامَ بِأَمْرِ اللَّهِ.

بیان

لعلّ المراد أنّ تلك الأسرار إنّما تظهر عند قیام القائم علیه السلام و رفع التقیّة، و یحتمل أن یكون الاستشهاد بالآیة لبیان عسر فهم تلك العلوم التي یظهرها القائم علیه السلام و شدتها علی الكافرین، كما یدلّ علیه تمام الآیة و ما بعدها.

«30»

یر:سَلَمَةُ بْنُ الْخَطَّابِ ،عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی ،عَنْ جَدِّهِ ،عَنْ أَبِي بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: خَالِطُوا النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ، وَ دَعُوهُمْ مِمَّا یُنْكِرُونَ، وَ لَا تَحْمِلُوا عَلَی أَنْفُسِكُمْ وَ عَلَیْنَا ،إِنَّ أَمْرَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا مَلَكٌ مُقَرَّبٌ، أَوْ نَبِيٌّ مُرْسَلٌ، أَوْ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ.

«31»

یر: مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ،عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ ،عَنْ جَابِرٍ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَمْرَنَا سِرٌّ مُسْتَتِرٌ ،وَ سِرٌّ ،لَا یُفِیدُهُ إِلَّا سِرٌّ ،وَ سِرٌّ عَلَی سِرٍّ ،وَ سِرٌّ مُقَنَّعٌ بِسِرٍّ.

«32»

یر: مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ ،عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِكٍ الْكُوفِيِّ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي الْیَسَرِ، عَنْ زَیْدِ بْنِ الْمُعَدِّلِ ،عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ، قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :إِنَّ أَمْرَنَا هَذَا مَسْتُورٌ مُقَنَّعٌ بِالْمِیثَاقِ ،مَنْ هَتَكَهُ أَذَلَّهُ اللَّهُ.

«33»

یر: رُوِیَ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ مُرَازِمٍ ،قَالَ :قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :إِنَّ أَمْرَنَا هُوَ الْحَقُّ، وَ حَقُّ الْحَقِّ، وَ هُوَ الظَّاهِرُ، وَ بَاطِنُ الظَّاهِرِ ،وَ بَاطِنُ الْبَاطِنِ، وَ هُوَ السِّرُّ وَ سِرُّ ،السِّرِّ وَ سِرُّ ،الْمُسْتَسِرِّ ⁽¹⁾وَ سِرٌّ مُقَنَّعٌ بِالسِّرِّ.

«34»

یر: ابْنُ أَبِي الْخَطَّابِ، عَنْ مُوسَی بْنِ سَعْدَانَ ،عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ حَفْصٍ التَّمَّارِ ،قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام، أَیَّامَ صَلْبِ الْمُعَلَّي بْنِ خُنَیْسٍ قَالَ :فَقَالَ لِی :یَا حَفْصُ إِنِّي أَمَرْتُ الْمُعَلَّی بْنَ خُنَیْسٍ بِأَمْرٍ فَخَالَفَنِي فَابْتُلِيَ بِالْحَدِیدِ ،إِنِّي نَظَرْتُ إِلَیْهِ

مفضل گوید: از امام صادق علیه السلام از تفسیر جابر جعفی پرسیدم: فرمود: به نابخردان از آن حدیث نگو که ضایعش می‌کنند. آیا در کتاب خدا نخواندی: «فَإِذا نُقِرَ فِی النَّاقُورِ»،⁽²⁾{ پس چون در صور دمیده شود.} قطعاً امامی از ما خانواده پشت پرده غیبت است، وقتی خدا بخواهد ظهور فرماید، دلش را شکوفا نموده، پس ظهور می‌فرماید و امر خدا را بپا می‌دارد.⁽³⁾

توضیح

شاید مراد حدیث این است که آن اسرار فقط هنگام ظهور امام زمان(عج) و برطرف شدن تقیه آشکار می‌شود و احتمال دارد که مراد از استشهاد آیه مبارکه قرآن، مشکل بودن فهم آن علومی است که امام زمان آنها را ظاهر می‌سازد. و سختی آن علوم بر کافران، آنطور که آیه و ما بعد آن دلالت دارد.

روایت 30

بصائر الدرجات: ابو بصیر و محمد بن مسلم از ابی عبدالله علیه السلام نقل می کنند که فرمود: با مردم به آنچه شناخت دارند معاشرت کنید و از آنچه شناخت ندارند دوری کنید و باعث سختی بر ما و خودتان نشوید، براستی که امر و دستور ما سخت و سختگیر است و نیروی حمل آن را جز فرشته‌ای مقرب یا نبی به رسالت بر انگیخته شده و یا بنده مؤمنی که خدا قلبش را از نظر ایمان امتحان نموده، ندارد.⁽⁴⁾

روایت 31

بصائر الدرجات: جابر از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: قطعاً امر ما سرّی پوشیده شده است و سرّی است که او را جز سرّ دیگر فایده نمی‌دهد. و سرّ بالای سرّ، و سرّ سرپوشیده شده به سرّ است.⁽⁵⁾

روایت 32

بصائر الدرجات: ابان بن عثمان گفت: امام صادق علیه السلام برایم فرمود: به راستی این امر ما به پیمانی پوشیده، پوشیده شده است که هر کسی آن را پاره کند، خداوند او را به ذلت افکند.⁽⁶⁾

روایت 33

بصائر الدرجات: مرازم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: قطعاً امر ما حق است و حق حق‌ها است و آن ظاهر و باطن ظاهر است و باطن باطن می‌باشد و آن سرّی است و سرّ سرّ، و سرّ پوشیده شده و سرّ سرپوشیده به سرّ می‌باشد.⁽⁷⁾

روایت 34

بصائر الدرجات: حفص تمار گوید: در ایّامی که معلی بن خنیس بر دار آویخته شده بود، بر امام صادق علیه السلام وارد شدم. آن حضرت به من فرمود: ای حفص! به درستی که من معلی بن خنیس را به کاری دستور دادم و او مخالفت کرد، پس مبتلا به شمشیر شد. من روزی او را دیدم

یَوْماً وَ هُوَ كَئِیبٌ حَزِینٌ ،فَقُلْتُ لَهُ :مَا لَكَ یَا مُعَلَّي كَأَنَّكَ ذَكَرْتَ أَهْلَكَ وَ مَالَكَ وَ وَلَدَكَ وَ عِیَالَكَ ،قَالَ :أَجَلْ ،قُلْتُ :ادْنُ مِنِّي، فَدَنَا مِنِّي، فَمَسَحْتُ وَجْهَهُ ،فَقُلْتُ :أَیْنَ تَرَاكَ؟ قَالَ: أَرَانِي فِي بَیْتِي، هَذِهِ زَوْجَتِي، وَ هَذَا وَلَدِي ،فَتَرَكْتُهُ حَتَّی تَمَلَّأَ مِنْهُمْ ،وَ اسْتَتَرْتُ مِنْهُمْ حَتَّی نَالَ مِنْهَا مَا یَنَالُ الرَّجُلُ مِنْ أَهْلِهِ، ثُمَّ قُلْتُ لَهُ :ادْنُ مِنِّي فَدَنَا مِنِّی، فَمَسَحْتُ وَجْهَهُ ،فَقُلْتُ: أَیْنَ تَرَاكَ ؟فَقَالَ: أَرَانِي مَعَكَ فِي الْمَدِینَةِ، هَذَا بَیْتُكَ ،قَالَ :قُلْتُ لَهُ :یَا مُعَلَّی إِنَّ لَنَا حَدِیثاً، مَنْ حَفِظَ عَلَیْنَا حَفِظَ اللَّهُ عَلَیْهِ دِینَهُ وَ دُنْیَاهُ .یَا مُعَلَّي لَا تَكُونُوا أَسْرَی فِي أَیْدِي النَّاسِ بِحَدِیثِنَا ،إِنْ شَاءُوا مَنُّوا عَلَیْكُمْ ،وَ إِنْ شَاءُوا قَتَلُوكُمْ .یَا مُعَلَّی إِنَّهُ مَنْ كَتَمَ الصَّعْبَ مِنْ حَدِیثِنَا جَعَلَهُ اللَّهُ نُوراً بَیْنَ عَیْنَیْهِ ،وَ رَزَقَهُ اللَّهُ الْعِزَّةَ فِي النَّاسِ ،.وَ مَنْ أَذَاعَ الصَّعْبَ مِنْ حَدِیثِنَا لَمْ یَمُتْ حَتَّی یَعَضَّهُ السِّلَاحُ أَوْ یَمُوتَ كَبْلًا ⁽¹⁾یَا مُعَلَّی بْنَ خُنَیْسٍ وَ أَنْتَ مَقْتُولٌ فَاسْتَعِدَّ.

كش: إبراهیم بن محمّد بن العباس ،عن أحمد بن إدریس ،عن الأشعري ،عن ابن أبي الخطاب، مثله.

«35»

سن: ابْنُ یَزِیدَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ الْقُمِّيِّ رَفَعَهُ ،قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله :إِذَا ظَهَرَتِ الْبِدْعَةُ فِي أُمَّتِي فَلْیُظْهِرِ الْعَالِمُ عِلْمَهُ ،فَإِنْ لَمْ یَفْعَلْ فَعَلَیْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ.

غو: مثله مرسلا.

«36»

سن: أَبِي، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ،عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ،عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام، قَالَ: قَالَ علیه السلام :إِنَّ الْعَالِمَ الْكَاتِمَ عِلْمَهُ یُبْعَثُ أَنْتَنَ أَهْلِ الْقِیَامَةِ رِیحاً، تَلْعَنُهُ كُلُّ دَابَّةٍ حَتَّی دَوَابُّ الْأَرْضِ الصِّغَارُ.

«37»

م:قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيُّ علیه السلام: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله یَقُولُ :مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ فَكَتَمَهُ حَیْثُ یَجِبُ إِظْهَارُهُ ،وَ تَزُولُ عَنْهُ التَّقِیَّةُ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مُلْجَماً بِلِجَامٍ مِنَ النَّارِ،

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ :إِذَا كَتَمَ الْعَالِمُ الْعِلْمَ أَهْلَهُ ،وَ زَهَا ⁽²⁾لْجَاهِلُ فِي تَعَلُّمِ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ ،وَ بَخِلَ الْغَنِيُّ بِمَعْرُوفِهِ ،وَ بَاعَ الْفَقِیرُ دِینَهُ بِدُنْیَا غَیْرِهِ جَلَّ الْبَلَاءُ وَ عَظُمَ الْعِقَابُ.

در حالی که غمگین و اندوهناک بود. پس به او گفتم: ای معلی، چه ناراحتی داری؟ گویا یاد اهل و عیال و فرزندانت افتاده‌ای؟ گفت: بلی. گفتم: نزدیکم بیا. پس نزد من آمد، دست به صورتش کشیدم و به او گفتم، الان کجایی؟ گفت: من در خانه‌ام هستم، و این همسرم و فرزندم است، پس او را در خانه‌اش تنها گذاشتم و خودم را از چشم آنها پنهان کردم تا مدتی نزد همسرش ماند و با او خلوت کرد.

پس دوباره به او گفتم: نزدیک من آی و آمد، و دستی بر صورتش کشیدم و گفتم: چه می‌بینی؟ گفت: خودم را با شما در مدینه می‌بینم، این خانه شماست. گفتم: ای معلی! ما احادیثی داریم، کسی که آنها را بر ما حفظ کند، خدا دین و دنیایش را بر او حفظ نماید. ای معلی! به خاطر احادیث ما اسیر دست مردم نباشید که اگر خواستند شما را امان دهند و اگر خواستند شما را بکشند. ای معلی! هر کس احادیث مشکل ما را کتمان کند، خداوند میان دو چشمش نوری قرار می‌دهد و عزت را در میان مردم روزی او می‌گرداند و هر کسی امور مشکل از احادیث ما را افشا کند، نمی‌میرد مگر با سلاح و او را به قتل می‌رسانند و یا به بند و زندان اندازند، و تو کشته می‌شوی ای معلی بن خنیس! آماده باش.⁽³⁾

رجال الکشی: ابن ابی الخطاب مثل حدیث فوق را نقل کرده است.⁽⁴⁾

روایت 35

المحاسن: محمد بن جمهور قمی به سندی مرفوع از رسول خدا خدا صلی الله علیه وآله روایت کرد که آن حضرت فرمود: هنگامی که در امت من بدعت آشکار گشت، باید عالم و دانشمند علم خود را ظاهر کند و اگر علم خود را ظاهر نکند، پس لعنت خدا بر او باد.⁽⁵⁾

عوالی اللئالی: با سند مرسل مثل حدیث فوق نقل شده است.⁽⁶⁾

روایت 36

المحاسن: امام صادق علیه السلام از پدرانش روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: به درستی که عالِمی که علم خود را کتمان می‌کند، خداوند متعال روز قیامت او را بدبوترین اهل قیامت برمی انگیزاند که تمام جنبنده‌ها حتی حشرات زمین او را لعنت می‌کنند.⁽⁷⁾

روایت 37

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام از امیرمؤمنان علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که همیشه می‌فرمود: کسی که از دانش پرسش شود و آن را در جایی که آشکار ساختنش واجب باشد و تقیه در کار نباشد کتمان کند، روز قیامت در حالی که لگام آتشین بر دهانش بسته‌اند در صحرای محشر می‌آید.⁽⁸⁾

و امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: وقتی دانشمندی علم را از اهلش کتمان کند و جاهل در مسائل مبتلابه‌اش کاهلی ورزد و مال‌دار در انفاق مالش بخل ورزد و فقیر دینش را به دنیای دیگران بفروشد، بلای بزرگ و عقاب عظیم خواهد آمد.⁽⁹⁾

بیان

أقول :بهذا الخبر یجمع بین أخبار هذا الباب، و الّذي یظهر من جمیع الأخبار إذا جمع بعضها مع بعض أنّ كتمان العلم عن أهله و عمّن لا ینكره و لا یخاف منه الضرر مذموم ،و في كثیر من الموارد محرّم .و في مقام التقیّة، و خوف الضرر ،أو الإنكار و عدم القبول ،لضعف العقل أو عدم الفهم و حیرة المستمع، لا یجوز إظهاره ،بل یجب أن یحمل علی الناس ما تطیقه عقولهم ،و لا تأبي عنه أحلامهم.

«38»

سن: بَعْضُ أَصْحَابِنَا ،عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْحَضْرَمِيِّ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ لَیَتَكَلَّمُ بِالْكَلِمَةِ فَیَكْتُبُ اللَّهُ بِهَا إِیمَاناً فِي قَلْبِ آخَرَ ،فَیَغْفِرُ لَهُمَا جَمِیعاً.

«39»

غط:قَرْقَارَةُ ،عَنْ أَبِي حَاتِمٍ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَزِیدَ الْآدَمِيِّ بَغْدَادِيٌّ عَابِدٌ، عَنْ یَحْیَی بْنِ سُلَیْمٍ الطَّائِفِيِّ ،عَنْ سمیل شِبْلِ بْنِ عَبَّادٍ ،قَالَ :سَمِعْتُ أَبَا الطُّفَیْلِ یَقُولُ :سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ علیهما السلام یَقُولُ: أَظَلَّكُمْ فِتْنَةٌ مُظْلِمَةٌ عَمْیَاءُ مُكْتَنِفَةٌ لَا یَنْجُو مِنْهَا إِلَّا النُّوَمَةُ ،قِیلَ: یَا أَبَا الْحَسَنِ وَ مَا النُّوَمَةُ قَالَ: الَّذِي لَا یَعْرِفُ النَّاسُ مَا فِي نَفْسِهِ.

بیان

قال الجزريّ: في حدیث علیّ علیه السلام و ذكر آخر الزمان و الفتن ثمّ قال: خیر ذلك الزمان كلّ مؤمن نومة، النومة بوزن الهمزة: الخامل الذكر الّذی لا یؤبه له. ⁽¹⁾و قیل: الغامض في الناس الّذي لا یعرف الشرّ و أهله ،و قیل النومة بالتحریك: الكثیر النوم، فأمّا الخامل الّذي لا یؤبه له فهو بالتسكین. و من الأوّل حدیث ابن عباس أنّه قال لعليّ علیه السلام: ما النومة؟ قال الّذي یسكت في الفتنة فلا یبدو منه شی‌ءٌ.

«40»

سن:أَبِي ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ، عَنِ حُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ زَیْدٍ الشَّحَّامِ، قَالَ :قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :أُمِرَ النَّاسُ بِخَصْلَتَیْنِ فَضَیَّعُوهُمَا فَصَارُوا مِنْهُمَا عَلَی غَیْرِ شَیْ‌ءٍ :كَثْرَةِ الصَّبْرِ وَ الْكِتْمَانِ.

«41»

سن: أَبِي ،عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَحْیَی ،عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ السِّجِسْتَانِيِّ، عَنْ مُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ ،قَالَ :قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: یَا مُعَلَّی، اكْتُمْ أَمْرَنَا وَ لَا تُذِعْهُ، فَإِنَّهُ مَنْ كَتَمَ أَمْرَنَا وَ لَمْ یُذِعْهُ أَعَزَّهُ اللَّهُ فِي الدُّنْیَا ،وَ جَعَلَهُ نُوراً بَیْنَ عَیْنَیْهِ فِي الْآخِرَةِ یَقُودُهُ إِلَی الْجَنَّةِ یَا مُعَلَّي مَنْ أَذَاعَ حَدِیثَنَا وَ أَمْرَنَا وَ لَمْ یَكْتُمْهَا أَذَلَّهُ اللَّهُ فِي الدُّنْیَا ،وَ نَزَعَ النُّورَ مِنْ

توضیح

مؤلف: با این خبر بین احادیث این باب جمع می‌شود، آنچه از تمام احادیث، وقتی بعضی از آنها را با بعضی دیگر جمع کنی آشکار می‌شود، این است که کتمان علم از اهلش و از کسی که او را انکار نمی‌کند و از او خوف و ضرر مذمت شده‌ای نیست و در بسیاری از جاها، حرام است. و اما در جای تقیه و خوف و ضرر و یا انکار و یا قبول نکردن به خاطر ناتوانی عقل یا نفهمیدن یا سرگردانی شنونده، آشکار کردن علم جایز نیست بلکه بر مردم به اندازه‌ای که عقلهایشان توان دارد، واجب است بار شود [تا حدی ] که بردباری شان تمام نشود.

روایت 38

المحاسن: ابوبکر حضرمی از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: مردی حرف می‌زند و خداوند به وسیله آن حرف، ایمان را در قلب شخص دیگر ثبت می‌کند که در نتیجه هر دو آمرزیده می‌شوند.⁽²⁾

روایت 39

غیبة شیخ طوسی: ابوطفیل می‌گوید: از علی علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: فتنه کور و تاریکی شما را می‌گیرد و جز «نومه» نجات نمی‌یابد. عرض کردند: یا اباالحسن، نومه چیست؟ فرمود: کسی که مردم ندانند در قلب او چیست.⁽³⁾

توضیح

جزری گوید: «نومة» عبارت است از فرد گمنامی که به او توجه نمی‌شود، یا کسی که اهل خیر و شر را نمی‌شناسد، یا کسی که در فتنه خاموش است و در این رابطه چیزی از او آشکار نمی‌شود.⁽⁴⁾

روایت 40

المحاسن: زید شحام می‌گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: مردم به دو خصلت و ویژگی مأمور شدند اما آن دو را تباه ساخته و ناچیز شمردند؛ یکی صبر و دیگری کتمان و رازداری.⁽⁵⁾

روایت 41

المحاسن: معلی بن خنیس می‌گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امر ما را پنهان دار و افشا مکن که در صورت رازداری در دنیا عزیز می‌شوی و در آخرت خداوند آن را به صورت نور پیش دو چشمت در آخرت قرار می‌دهد که تو را به بهشت می‌کشاند.

ای معلی! هر کس حدیث ما را افشا نماید، در دنیا ذلیل گشته، و در آخرت نیز نور از

بَیْنِ عَیْنَیْهِ فِي الْآخِرَةِ :وَ جَعَلَهُ ظُلْمَةً یَقُودُهُ إِلَی النَّارِ ،یَا مُعَلَّي إِنَّ التَّقِیَّةَ دِینِي وَ دِینُ آبَائِي،وَ لَا دِینَ لِمَنْ لَا تَقِیَّةَ لَهُ. یَا مُعَلَّي إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ أَنْ یُعْبَدَ فِي السِّرِّ كَمَا یُحِبُّ أَنْ یُعْبَدَ فِي الْعَلَانِیَةِ .یَا مُعَلَّی إِنَّ الْمُذِیعَ لِأَمْرِنَا كَالْجَاحِدِ بِهِ.

«42»

كش: أَحْمَدُ بْنُ عَلِیٍّ السُّكَّرِيُّ ،عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ،عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ ⁽¹⁾عَنِ ابْنِ یَزِیدَ ،عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ ،عَنِ الْمُفَضَّلِ، قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَوْمَ صُلِبَ فِیهِ الْمُعَلَّي فَقُلْتُ لَهُ :یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ ،أَ لَا تَرَی هَذَا الْخَطْبَ الْجَلِیلَ الَّذِي نَزَلَ بِالشِّیعَةِ فِي هَذَا الْیَوْمِ ؟قَالَ: وَ مَا هُوَ؟ قَالَ :قُلْتُ: قُتِلَ الْمُعَلَّي بْنُ خُنَیْسٍ قَالَ :رَحِمَ اللَّهُ الْمُعَلَّی قَدْ كُنْتُ أَتَوَقَّعُ ذَلِكَ لِأَنَّهُ أَذَاعَ سِرَّنَا ،وَ لَیْسَ النَّاصِبُ لَنَا حَرْباً بِأَعْظَمَ مَئُونَةً عَلَیْنَا مِنَ الْمُذِیعِ عَلَیْنَا سِرَّنَا .فَمَنْ أَذَاعَ سِرَّنَا إِلَی غَیْرِ أَهْلِهِ لَمْ یُفَارِقِ الدُّنْیَا حَتَّی یَعَضَّهُ السِّلَاحُ أَوْ یَمُوتَ بِخَبْلٍ⁽²⁾.

«43»

سن:ابْنُ الدَّیْلَمِيِّ ،عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّيِّ، وَ مُفَضَّلٍ، وَ فُضَیْلٍ ،قَالَ: كُنَّا جَمَاعَةً عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي مَنْزِلِهِ یُحَدِّثُنَا فِي أَشْیَاءَ، فَلَمَّا انْصَرَفْنَا وَقَفَ عَلَی بَابِ مَنْزِلِهِ قَبْلَ أَنْ یَدْخُلَ ،ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَیْنَا فَقَالَ: رَحِمَكُمُ اللَّهُ لَا تُذِیعُوا أَمْرَنَا وَ لَا تُحَدِّثُوا بِهِ إِلَّا أَهْلَهُ، فَإِنَّ الْمُذِیعَ عَلَیْنَا سِرَّنَا أَشَدُّ عَلَیْنَا مَئُونَةً مِنْ عَدُوِّنَا ،انْصَرِفُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ وَ لَا تُذِیعُوا سِرَّنَا.

«44»

سن: ابْنُ سِنَانٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ ،قَالَ: تَلَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام هَذِهِ الْآیَةَ :ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا یَكْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَ كانُوا یَعْتَدُونَ.

فَقَالَ :وَ اللَّهِ مَا ضَرَبُوهُمْ بِأَیْدِیهِمْ وَ لَا قَتَلُوهُمْ بِأَسْیَافِهِمْ ،وَ لَكِنْ سَمِعُوا أَحَادِیثَهُمْ فَأَذَاعُوهَا، فَأُخِذُوا عَلَیْهَا ،فَقُتِلُوا، فَصَارَ ذَلِكَ قَتْلًا وَ اعْتِدَاءً وَ مَعْصِیَةً.

شی:عن إسحاق مثله.

«45»

سن: ابْنُ فَضَّالٍ ،عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا قَتَلَنَا مَنْ أَذَاعَ حَدِیثَنَا خَطَأً وَ لَكِنْ قَتَلَنَا قَتْلَ عَمْدٍ.

«46»

سن: أَبِي ،عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ،عَنْ أَبَانٍ، عَنْ ضُرَیْسٍ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ

پیش دو چشمش برداشته شده، تبدیل به تاریکی گشته، او را به آتش می‌کشاند. ای معلی! تقیه دین من و دین پدران من است. آنکه تقیه نمی‌کند دین ندارد. ای معلی! خداوند دوست دارد در پنهان و آشکار پرستش شود. معلی! کسی که امر ما را افشا کند، مانند منکر آن است.⁽³⁾

روایت 42

رجال الکشی: مفضل می‌گوید نزد امام صادق علیه السلام رفتم - در روزی که معلی بن خنیس به دار آویخته شده بود - و عرض کردم: ای فرزند رسول خدا، نمی‌بینی چه حادثه مهمی به شیعه وارد شده که معلی به دار زده شد؟! حضرت فرمود: خدا او را رحمت کند، انتظار چنین حادثه‌ای را داشتم؛ زیرا او را راز ما را فاش کرد. افشای راز ما از جنگ با ما کم هزینه‌تر نیست. هر کس راز ما را به غیر اهلش بسپارد، از دنیا نمی‌رود جز با کشته شدن با اسلحه یا با رنج، تباهی و قطع اعضاء.⁽⁴⁾

روایت 43

المحاسن: مفضل و فضیل می‌گویند: گروهی در منزل امام صادق علیه السلام نزد ایشان بودیم، درباره چیزهایی با ما سخن گفت؛ وقتی خواستیم برگردیم، ایشان بر در منزلش ایستاد و قبل از اینکه وارد خانه شود رو به ما کرده و فرمود: خدا شما را رحمت کند، درباره امر و راز ما (ولایت) جز با اهلش سخن مگوئید، چه اینکه هزینه آن از دشمنی با ما سنگین‌تر است. بروید خدا شما را رحمت کند، راز ما را فاش نکنید.⁽⁵⁾

روایت 44

المحاسن: اسحاق بن عمار می‌گوید: امام صادق علیه السلام آیه «ذلِک بِأَنَّهُمْ کانُوا یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ ذلِک بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ»،⁽⁶⁾{چرا که آنان به نشانه‌های خدا کفر ورزیده بودند، و پیامبران را بناحق می‌کشتند؛ این، از آن روی بود که سرکشی نموده، و از حد درگذرانیده بودند.} را تلاوت نموده، فرمود: به خدا سوگند آنان انبیاء را با دست هایشان نزده و با شمشیرهایشان نکشته بودند، بلکه احادیثشان را شنیده و افشا می‌کردند، و در نتیجه افشای آنها، انبیاء دستگیر و کشته می‌شدند. این کار باعث قتل، تجاوز و گناه می‌شد.⁽⁷⁾

تفسیر عیاشی: از اسحاق مثل حدیث فوق روایت شده است.⁽⁸⁾

روایت 45

المحاسن: یونس بن یعقوب از افرادی روایت می‌کند، که امام صادق علیه السلام فرمود: افشاء کننده راز ما، ما را به قتل عمد کشته است نه از روی اشتباه.⁽⁹⁾

روایت 46

المحاسن: واحد بن

الْمُخْتَارِ ،عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَوْ أَنَّ لِأَلْسِنَتِكُمْ أَوْكِیَةً ⁽¹⁾لَحُدِّثَ كُلُّ امْرِئٍ بِمَا لَهُ.

«47»

سن: أَبِي، عَنْ بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِيِّ ،عَنْ أَبِي بَصِیرٍ ،قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :مَا لَنَا لَنْ تُخْبِرَنَا بِمَا یَكُونُ كَمَا كَانَ عَلِيٌّ علیه السلام یُخْبِرُ أَصْحَابَهُ ،فَقَالَ: بَلَی وَ اللَّهِ ،وَ لَكِنْ هَاتِ حَدِیثاً وَاحِداً حَدَّثْتُكَهُ فَكَتَمْتَهُ ؟فَقَالَ أَبُو بَصِیرٍ :فَوَ اللَّهِ مَا وَجَدْتُ حَدِیثاً وَاحِداً كَتَمْتُهُ.

«48»

سن: أَبِي ،عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی، عَنْ حُسَیْنِ بْنِ مُخْتَارٍ ،عَنْ أَبِي بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ حَدِیثٍ كَثِیرٍ، فَقَالَ :هَلْ كَتَمْتَ عَلَیَّ شَیْئاً قَطُّ؟ فَبَقِیتُ أَتَذَكَّرُ ،فَلَمَّا رَأَی مَا بِي قَالَ أَمَّا مَا حَدَّثْتَ بِهِ أَصْحَابَكَ فَلَا بَأْسَ ،إِنَّمَا الْإِذَاعَةُ أَنْ تُحَدِّثَ بِهِ غَیْرَ أَصْحَابِكَ.

«49»

شی: عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلَانَ، قَالَ :سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَیَّرَ قَوْماً بِالْإِذَاعَةِ فَقَالَ: وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ .فَإِیَّاكُمْ وَ الْإِذَاعَةَ.

«50»

كش: رُوِیَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ،عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ ،عَنْ ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِيِّ ،قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :بِالْمَدِینَةِ "مَا تَقُولُ فِي أَحَادِیثِ جَابِرٍ؟ فَقَالَ تَلْقَانِي بِمَكَّةَ ؛قَالَ: فَلَقِیتُهُ بِمِنًی فَقَالَ لِی: مَا تَصْنَعُ بِأَحَادِیثِ جَابِرٍ ؟الْهُ عَنْ أَحَادِیثِ جَابِرٍ ،فَإِنَّهَا إِذَا وَقَعَتْ إِلَی السَّفِلَةِ أَذَاعُوهَا ⁽²⁾.

«51»

كش: مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی ،عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا، عَنْ دَاوُدَ بْنِ كَثِیرٍ ،قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :یَا دَاوُدُ إِذَا حَدَّثْتَ عَنَّا بِالْحَدِیثِ فَاشْتَهَرْتَ بِهِ فَأَنْكِرْهُ.

«52»

كش: حَمْدَوَیْهِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی، عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَنْصُورٍ ،عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُوَیْدٍ السَّائِيِّ قَالَ: كَتَبَ إِلَیَّ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام وَ هُوَ فِي الْحَبْسِ: لَا تُفْشِ مَا اسْتَكْتَمْتُكَ ،أُخْبِرُكَ أَنَّ مِنْ أَوْجَبِ حَقِّ أَخِیكَ أَنْ لَا تَكْتُمَهُ شَیْئاً یَنْفَعُهُ لَا مِنْ دُنْیَاهُ وَ لَا مِنْ آخِرَتِهِ.

مختار می‌گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: اگر زبان بند می‌داشتید (رازدار می‌بودید) از سرنوشت هر یک از شما خبر داده می‌شد.⁽³⁾

روایت 47

المحاسن: ابوبصیر می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: در ما چه اشکالی وجود دارد که ما را هرگز از آینده خبر نمی‌دهید؟ امام علی علیه السلام اصحابش را از آینده خبر می‌داد. امام فرمود: بلی، حدیثی را بیاور که به تو گفته باشم و تو پنهان کرده باشی؟ ابوبصیر می‌گوید: به خدا سوگند یک حدیث نیافتم که پنهان کرده باشم (همه را گفته بودم).⁽⁴⁾

روایت 48

المحاسن: ابوبصیر می‌گوید: از امام صادق علیه السلام حدیث زیاد پرسیدم، فرمود: آیا حدیثی را پنهان هم کرده‌ای یا همه را گفتی؟ می‌خواستم به یاد بیاورم که چه بگویم، وقتی امام آن حالت را در من دید فرمود: حدیث گفتن به یارانت مانعی ندارد، افشای راز ما این است که به غیر اصحابت (غیر شیعیان) حدیث بگویی.⁽⁵⁾

روایت 49

تفسیر عیاشی: محمد بن عجلان می‌گوید: از وی شنیدم که فرمود: خداوند گروهی را به خاطر افشاکاری سرزنش کرده «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ»،⁽⁶⁾{و چون خبری [حاکی] از ایمنی یا وحشت به آنان برسد، انتشارش دهند.} بپرهیزید از افشای راز.⁽⁷⁾

روایت 50

رجال الکشی: ذریح محاربی می‌گوید: در مدینه به امام صادق علیه السلام عرض کردم: درباره احادیث جابر چه می‌فرمائید؟ فرمود: در مکه نزدم بیا. آن حضرت را در منی زیارت نمودم، فرمود: چه کار به احادیث جابر داری؟! از آن بپرهیز، چون اگر در دست انسان‌های پست بیفتد، آن را فاش می‌کنند.⁽⁸⁾

روایت 51

رجال الکشی: داود بن کثیر می‌گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: اگر از ما حدیث گفتی و مشهور گشتی، آن حدیث را انکار نما.⁽⁹⁾

روایت 52

رجال الکشی: علی بن سوید سائی می‌گوید: امام موسی کاظم علیه السلام از زندان به من نامه نوشت که آنچه از تو خواستم که پنهان داری را به تو می‌گویم: از واجب‌ترین حق برادرت این است که آنچه به درد دنیا و آخرت او می‌خورد را از وی پنهان نداری.⁽¹⁰⁾

«53»

شی: عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَیْرٍ ،عَمَّنْ ذَكَرَهُ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:إِنَّ الَّذِینَ یَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی فِي عَلِيٍّ علیه السلام .

«54»

شی: عَنْ حُمْرَانَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي قَوْلِ اللَّهِ :إِنَّ الَّذِینَ یَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ. یَعْنِي بِذَلِكَ نَحْنُ ،وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ.

«55»

شی: عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ عَذَابِ الْقَبْرِ قَالَ: إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام حَدَّثَنَا أَنَّ رَجُلًا أَتَی سَلْمَانَ الْفَارِسِيَّ فَقَالَ :حَدِّثْنِي ،فَسَكَتَ عَنْهُ ،ثُمَّ عَادَ فَسَكَتَ، فَأَدْبَرَ الرَّجُلُ وَ هُوَ یَقُولُ وَ یَتْلُو هَذِهِ الْآیَةَ: إِنَّ الَّذِینَ یَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ. فَقَالَ لَهُ: أَقْبِلْ إِنَّا لَوْ وَجَدْنَا أَمِیناً لَحَدَّثْنَاهُ ،وَ لَكِنْ أَعِدَّ لِمُنْكَرٍ وَ نَكِیرٍ إِذَا أَتَیَاكَ فِي الْقَبْرِ فَسَأَلَاكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلّی اللّٰه علیه و آله ،فَإِنْ شَكَكْتَ أَوِ الْتَوَیْتَ ضَرَبَاكَ عَلَی رَأْسِكَ بِمِطْرَقَةٍ ⁽¹⁾مَعَهُمَا ،تَصِیرُ مِنْهُ رَمَاداً ،فَقُلْتُ: ثُمَّ مَهْ؟ قَالَ: تَعُودُ ثُمَّ تُعَذَّبُ، قُلْتُ :وَ مَا مُنْكَرٌ وَ نَكِیرٌ؟ قَالَ :هُمَا قَعِیدَا الْقَبْرِ قُلْتُ :أَ مَلَكَانِ یُعَذِّبَانِ النَّاسَ فِي قُبُورِهِمْ ؟فَقَالَ: نَعَمْ.

بیان

قال الجزريّ: القعید: الّذي یصاحبك في قعودك، فعیل بمعنی مفاعل

«56»

شی: عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ: أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِهِ :إِنَّ الَّذِینَ یَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ.

قَالَ :نَحْنُ یَعْني بِهَا ،وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ، إِنَّ الرَّجُلَ مِنَّا إِذَا صَارَتْ إِلَیْهِ لَمْ یَكُنْ لَهُ أَوْ لَمْ یَسَعْهُ إِلَّا أَنْ یُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَنْ یَكُونُ بَعْدَهُ ⁽²⁾.

«57»

وَ رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ قَالَ: هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ.

«58»

شی: عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَیْرٍ، عَمَّنْ حَدَّثَهُ، عَنْ أَبي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ. قَالَ :نَحْنُ هُمْ .وَ قَدْ قَالُوا :هَوَامُّ الْأَرْضِ.

بیان

ضمیر «هم »راجع إلی اللاعنین. قوله: و قد قالوا إمّا كلامه علیه السلام فضمیر

روایت 53

تفسیر عیاشی: ابن ابی عمیر از کسانی نقل می‌کند، که امام صادق علیه السلام فرمود: آیه «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی»،⁽³⁾{کسانی که نشانه‌های روشن، و رهنمودی را که فرو فرستاده‌ایم، بعد از آنکه آن را برای مردم در کتاب توضیح داده‌ایم، نهفته می‌دارند.}، درباره علی نازل شده است.⁽⁴⁾

روایت 54

تفسیر عیاشی: حمران از امام باقر علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: مقصود از آیه: «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتابِ»،⁽⁵⁾ما هستیم و خداوند یاور است.⁽⁶⁾

روایت 55

تفسیر عیاشی: زید شحام می‌گوید: از امام صادق علیه السلام درباره عذاب قبر سؤال شد؟ فرمود: امام باقر علیه السلام فرموده است که مردی نزد سلمان فارسی آمد و گفت: برایم حدیث بگو. سلمان ساکت شد، دوباره پرسید باز ساکت ماند، آن مرد خواست برود ولی آیه «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتابِ» را تلاوت کرد. سلمان گفت بیا! اگر ما شخص امینی می‌یافتیم به او حدیث می‌گفتیم، ولی خود را برای نکیر و منکر آماده کن که در قبر درباره پیامبر از تو می‌پرسند، اگر شک نموده یا بر تو گران آید، با گرزی بر سرت می‌کوبند که تبدیل به خاکستر می‌شوی. پرسیدم بعدش چه؟ گفت: به حالت اول بازمی گردی و عذاب می‌شوی! گفتم: منکر و نکیر چیستند؟ فرمود: آن دو همراه تو در قبرند. عرض کردم: آیا دو فرشته‌اند که مردم را در قبرهایشان عذاب می‌کنند؟ فرمود: بلی.⁽⁷⁾

توضیح

«القعید» بر وزن فعیل به معنای فاعل آمده است، یعنی کسی که تو را در نشستنت در میان قبر همراهی می کند.⁽⁸⁾

روایت 56

تفسیر عیاشی: عیاشی از بعضی اصحاب از امام صادق علیه السلام روایت کرده که به آن حضرت عرض کردم: مرا از تفسیر آیه «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتابِ» خبر بده؟ فرمود: مراد از آن آیه ما هستیم. خدا کمک کننده است. مردی از ما وقتی به پیشش بیایند، نمی‌تواند و وسعت ندارد مگر این که برای مردم بیان کند که چه کسی بعد از اوست.⁽⁹⁾

روایت 57

محمد بن مسلم روایت کرده: مراد از این آیه، اهل کتاب (یهود و نصاری که علم را کتمان می‌کردند) است.⁽¹⁰⁾

روایت 58

تفسیر عیاشی: عبدالله بن بکیر از امام صادق علیه السلام روایت کرد که ایشان در تفسیر آیه مبارکه: «أُولئِک یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ»، {آنان را خدا لعنت می‌کند، و لعنت‌کنندگان لعنتشان می‌کنند.} فرمود: مراد از لعنت کنندگان آن آیه، ما هستیم و دیگران گفته‌اند: جنبندگان زمین است!⁽¹¹⁾

توضیح

ضمیر «هم» راجع به لعنت کنندگان است. «و قد قالوا» ضمیر جمع

الجمع راجع إلی العامة، أو كلام المؤلف ،أو الرواة فیحتمل إرجاعه إلی أهل البیت علیهم السلام أیضا.

«59»

كِتَابُ النَّوَادِرِ:لِعَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ أَبِي بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام :حَمِّلْنِي حَمْلَ الْبَاذِلِ ،قَالَ: فَقَالَ لِی: إِذًا تَنْفَسِخَ.

بیان

حمل الباذل أی حملا ثقیلا من العلم .إذا تنفسخ أی لا تطیق حمله و تهلك.

«60»

ني: ابْنُ عُقْدَةَ ،عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ حَازِمٍ ،عَنْ عُبَیْسِ بْنِ هِشَامٍ ،عَنِ ابْنِ جَبَلَةَ ،عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ ⁽¹⁾،عَنْ أَبِي الطُّفَیْلِ عَامِرِ بْنِ وَاثِلَةَ، قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :أَ تُحِبُّونَ أَنْ یُكَذَّبَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ ؟حَدِّثُوا النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ وَ أَمْسِكُوا عَمَّا یُنْكِرُونَ.

«61»

ني: الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّد،ٍ عَنْ یُوسُفَ بْنِ یَعْقُوبَ ،عَنْ خَلَفٍ الْبَزَّازِ ،عَنْ یَزِیدَ بْنِ هَارُونَ، عَنْ حُمَیْدٍ الطَّوِیلِ، قَالَ: سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ قَالَ :سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله یَقُولُ :لَا تُحَدِّثُوا النَّاسَ بِمَا لَا یَعْرِفُونَ، أَ تُحِبُّونَ أَنْ یُكَذَّبَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ.

«62»

ني: ابْنُ عُقْدَةَ، عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ، عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِيِّ ،عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی ،قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام :یَا عَبْدَ الْأَعْلَی إِنَّ احْتِمَالَ أَمْرِنَا لَیْسَ مَعْرِفَتَهُ وَ قَبُولَهُ إِنَّ احْتِمَالَ أَمْرِنَا هُوَ صَوْنُهُ وَ سترته سَتْرُهُ عَمَّنْ لَیْسَ مِنْ أَهْلِه،ِ فَأَقْرِئْهُمُ السَّلَامَ وَ رَحْمَةَ اللَّهِ -یَعْنِی الشِّیعَةَ- وَ قُلْ" قَالَ لَكُمْ "رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً اسْتَجَرَّ مَوَدَّةَ النَّاسِ إِلَی نَفْسِهِ وَ إِلَیْنَا ؛بِأَنْ یُظْهِرَ لَهُمْ مَا یَعْرِفُونَ وَ یَكُفَّ عَنْهُمْ مَا یُنْكِرُونَ ⁽²⁾.

«63»

ني:ابْنُ عُقْدَةَ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ،عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ ،عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی ،عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ، عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: لَیْسَ هَذَا الْأَمْرُ مَعْرِفَتَهُ وَ وَلَایَتَهُ فَقَطْ حَتَّی تَسْتُرَهُ عَمَّنْ لَیْسَ مِنْ أَهْلِهِ، وَ بِحَسْبِكُمْ أَنْ تَقُولُوا مَا قُلْنَا ،وَ تَصْمُتُوا عَمَّا صَمَتْنَا، فَإِنَّكُمْ إِذَا قُلْتُمْمَا نَقُولُ وَ سَلَّمْتُمْ لَنَا فِیمَا سَكَتْنَا عَنْهُ

راجع به اهل سنت است، یا سخن مؤلف یا راوی، و احتمال دارد به اهل بیت علیهم السلام نیز برگردد.

روایت 59

کتاب النوادر: ابو بصیر گوید: خدمت امام باقر علیه السلام عرض کردم: بار سنگینی از علم بر دوش ما است. و به من فرمود: اگر شما طاقت داشته باشید!⁽³⁾

توضیح

یعنی شما طاقت بار سنگین را ندارید و هلاک می‌شوید.

روایت 60

الغیبة النعمانی: ابو الطّفیل گوید: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: مگر می‌خواهید خدا و رسولش مورد انکار واقع شوند؟ با مردم از آنچه که می‌شناسند از سخنان ما بگوئید و از نقل آنچه باور ندارند خودداری کنید.⁽⁴⁾

روایت 61

الغیبة النعمانی: انس بن مالک گوید: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: «با مردم در باره آنچه نسبت به آن آشنایی ندارند حدیث نگوئید، آیا می‌خواهید خدا و رسول او را مورد تکذیب قرار دهند؟⁽⁵⁾

روایت 62

الغیبة النعمانی: عبد الأعلی بن أعین گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای عبد الأعلی، بر دوش داشتن و پایداری بر ولایت ما، تنها آگاهی بدان و پذیرفتن آن نیست، بلکه بر دوش داشتن آن، همانا نگهداری و پوشیده داشتنش از کسی است که با آن بیگانه است، پس سلام ما و رحمت خدا را به آنان (شیعیان) برسان و بگو: آن حضرت به شما فرموده است: خداوند رحمت کند آن کسی را که با بیان آنچه مردم بدان آشنائی دارند و خودداری از اظهار آنچه بدان باور ندارند، محبّت و دوستی آنان را نسبت به خود و نیز به سوی ما جلب نمایند.⁽⁶⁾

روایت 63

الغیبة النعمانی: عبد الأعلی بن أعین از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: ولایت ما تنها به شناختن آن و دوست داشتن آن نیست، مگر هنگامی که آن را از کسی که با آن بیگانه است پوشیده بداری، و برای شما همین قدر کافی است که آنچه ما گفته‌ایم بگوئید و نسبت به آنچه ما خاموش بوده‌ایم، شما نیز لب فرو بندید. پس اگر شما فقط آنچه را ما گفته‌ایم بگوئید و در باره آنچه ما سکوت کرده‌ایم تسلیم باشید،

فَقَدْ آمَنْتُمْ بِمِثْلِ مَا آمَنَّا ،وَ قَالَ اللَّهُ: فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا.

قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام: حَدِّثُوا النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ وَ لَا تُحَمِّلُوهُمْ مَا لَا یُطِیقُونَ، فَتَغُرُّونَهُمْ بِنَا.

«64»

نی:ابْنُ عُقْدَةَ ،عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادٍ ،عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی ،قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: إِنَّ احْتِمَالَ أَمْرِنَا سَتْرُهُ وَ صِیَانَتُهُ عَنْ غَیْرِ أَهْلِهِ فَأَقْرِئْهُمُ السَّلَامَ وَ رَحْمَةَ اللَّهِ- یَعْنِي الشِّیعَةَ وَ قُلْ لَهُمْ :یَقُولُ لَكُمْ :رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً اجْتَرَّ مَوَدَّةَ النَّاسِ إِلَیَّ وَ إِلَی نَفْسِهِ یُحَدِّثُهُمْ بِمَا یَعْرِفُونَ ،وَ یَسْتُرُ عَنْهُمْ مَا یُنْكِرُونَ ⁽¹⁾.

«65»

نی: ابْنُ عُقْدَةَ ،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الدِّینَوَرِیِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ الْكُوفِيِّ، عَنْ عَمِیرَةَ بِنْتِ أَوْسٍ قَالَتْ حَدَّثَنِي جَدِّي الْخَضِرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ،عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ جَدِّهِ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ ،عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ لِحُذَیْفَةَ بْنِ الْیَمَانِ :یَا حُذَیْفَةُ لَا تُحَدِّثِ النَّاسَ بِمَا لَا یَعْلَمُونَ فَیَطْغَوْا وَ یَكْفُرُوا. إِنَّ مِنَ الْعِلْمِ صَعْباً شَدِیداً مَحْمَلُهُ ،لَوْ حُمِّلَتْهُ الْجِبَالُ عَجَزَتْ عَنْ حَمْلِهِ ،إِنَّ عِلْمَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ یُسْتَنْكَرُ وَ یُبْطَلُ،وَ تُقْتَلُ رُوَاتُهُ ،وَ یُسَاءُ إِلَی مَنْ یَتْلُوهُ بَغْیاً وَ حَسَداً لِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ عِتْرَةَ الْوَصِيِّ وَصِیِّ النَّبِيِّ صلّی اللّٰه علیه و آله.

«66»

غو: قَالَ النَّبِيُّ صلی اللّٰه علیه و آله :مَنْ كَتَمَ عِلْماً نَافِعاً أَلْجَمَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ ⁽²⁾.

«67»

وَ رُوِیَ عَنْ عَلِيٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَی الْجُهَّالِ أَنْ یَتَعَلَّمُوا حَتَّی أَخَذَ عَلَی الْعُلَمَاءِ أَنْ یُعَلِّمُوا ⁽³⁾

«68»

وَ رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنِ احْتَاجَ النَّاسُ إِلَیْهِ لِیُفَقِّهَهُمْ فِي دِینِهِمْ فَیَسْأَلُهُمُ الْأُجْرَةَ كَانَ حَقِیقاً عَلَی اللَّهِ تَعَالَی أَنْ یُدْخِلَهُ نَارَ جَهَنَّمَ.

«69»

غو: قَالَ النَّبِيُّ صلّی اللّٰه علیه و آله :لَا تُؤْتُوا الْحِكْمَةَ غَیْرَ أَهْلِهَا فَتَظْلِمُوهَا ،وَ لَا تَمْنَعُوهَا أَهْلَهَا فَتَظْلِمُوهُمْ ⁽⁴⁾.

مسلّما به آنچه ما ایمان آورده‌ایم، شما نیز همانند ما ایمان آورده‌اید. خدای تعالی می‌فرماید: «فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا»⁽⁵⁾{پس اگر آنان [هم] به آنچه شما بدان ایمان آورده‌اید، ایمان آوردند، قطعاً هدایت شده‌اند.} علیّ بن حسین علیهما السّلام فرمود: با مردم در باره آنچه می‌شناسند سخن بگوئید، و آنچه را که بیرون از توان ایشان است بر دوششان مگذارید که به وسیله ما آنان را فریفته باشید (یا که آنان را بر ما جرأت دهید).⁽⁶⁾

روایت 64

الغیبة النعمانی: عبد الأعلی بن أعین گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: بر دوش کشیدن و گردن نهادن امر ما، تنها تصدیق و پذیرفتن آن نیست، بلکه پوشیده داشتن و نگهداری آن از کسانی که اهلش نیستند، خود نوعی به دوش کشیدن امر ما است، سلام ما و رحمت خدا را به آنان (شیعیان) برسان و بگو: امام صادق علیه السلام به شما پیغام می‌دهد: خدا رحمت کند کسی را که دوستی و محبّت مردم را نسبت به من و خودش جلب نماید و به مردم آنچه را که می‌شناسند بگوید، و آنچه را مورد انکار آنان است، از آنان پوشیده بدارد.⁽⁷⁾

روایت 65

الغیبة النعمانی: عمرو بن سعد از امیر المؤمنین علیه السلام روایت کرده است: روزی حضرت به حذیفة بن یمان فرمود: ای حذیفه، با مردم آنچه را نمی‌دانند (نمی‌فهمند) نگو که سرکشی کنند و کفر ورزند، همانا پاره‌ای از دانشها سخت و گرانبار است که اگر کوهها آن را بر دوش کشند، از بردن آن ناتوان باشند. همانا علم ما اهل بیت در آتیه نزدیک مورد انکار و ابطال مردم قرار می‌گیرد و راویانش کشته خواهند شد و با کسی که آن را بخواند بد رفتاری خواهد شد، از روی ظلم و حسد نسبت به آنچه که خدا به عترت وصیّ، یعنی وصیّ پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله بدان وسیله برتری داده است.⁽⁸⁾

روایت 66

عوالی اللئالی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که علم پر منفعت را کتمان کند، خداوند متعال روز قیامت او را با لگام آتشین دهان بند می‌زند.⁽⁹⁾

روایت 67

از امیرمؤمنان علیه السلام روایت شده که آن حضرت فرمود: خداوند بر نادانان تعهد نگرفته که بیاموزند، اما از علما تعهد گرفته که آموزش دهند.⁽¹⁰⁾

روایت 68

از امام صادق علیه السلام روایت شده آن حضرت فرمود: کسی که مردم به سوی او نیازمند باشند تا مسائل دین را به آنان بیاموزد، پس آن شخص از آن ها مزد بخواهد، سزاور است بر خدا که او را وارد آتش جهنم کند.⁽¹¹⁾

روایت 69

عوالی اللئالی: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: حکمت را به نااهل نیاموزید که بر آنها ظلم کنید و حکمت را از اهلش منع نکنید تا بر آنان ظلم شود.⁽¹²⁾

«70»

ني: ابْنُ عُقْدَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ ،عَنْ أَخَوَیْهِ أَحْمَدَ وَ مُحَمَّدٍ ،عَنْ أَبِیهِمَا ،عَنْ ثَعْلَبَةَ ،عَنْ أَبِي كَهْمَشٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مِیثَمٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ ضَمْرَةَ، قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :لِشِیعَتِهِ كُونُوا فِي النَّاسِ كَالنَّحْلِ فِي الطَّیْرِ ،لَیْسَ شَیْ‌ءٌ مِنَ الطَّیْرِ إِلَّا وَ هُوَ یَسْتَضْعِفُهَا، وَ لَوْ یَعْلَمُ مَا فِي أَجْوَافِهَا لَمْ یَفْعَلْ. بِهَا مَا یَفْعَلُ خَالِطُوا النَّاسَ بِأَبْدَانِكُمْ ،وَ زَایِلُوهُمْ بِقُلُوبِكُمْ وَ أَعْمَالِكُمْ ،فَإِنَّ لِكُلِّ امْرِئٍ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ ،وَ هُوَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَعَ مَنْ أَحَبَّ أَمَا إِنَّكُمْ لَنْ تَرَوْا مَا تُحِبُّونَ وَ مَا تَأْمُلُونَ یَا مَعْشَرَ الشِّیعَةِ حَتَّی یَتْفُلَ بَعْضُكُمْ فِي وُجُوهِ بَعْض، وَ حَتَّی یُسَمِّیَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً كَذَّابِینَ ،وَ حَتَّی لَا یَبْقَی مِنْكُمْ عَلَی هَذَا الْأَمْرِ إِلَّا كَالْكُحْلِ فِي الْعَیْنِ ،وَ الْمِلْحِ فِي الزَّادِ وَ هُوَ أَقَلُّ الزَّادِ.

«71»

ختص:قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الْمَاضِي علیه السلام :قُلِ الْحَقَّ وَ إِنْ كَانَ فِیهِ هَلَاكُكَ فَإِنَّ فِیهِ نَجَاتَكَ، وَ دَعِ الْبَاطِلَ وَ إِنْ كَانَ فِیهِ نَجَاتُكَ فَإِنَّ فِیهِ هَلَاكَكَ.

«72»

وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام :لَیْسَ مِنَّا مَنْ أَذَاعَ حَدِیثَنَا فَإِنَّهُ قَتَلَنَا قَتْلَ عَمْدٍ لَا قَتْلَ خَطَإٍ ⁽¹⁾.

«73»

ختص: ابْنُ الْوَلِیدِ ،عَنِ الصَّفَّارِ ،عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَی، عَنْ أَبِي سَعِیدٍ الزَّنْجَانِيِّ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی، عَنْ أَبِي سَعِیدٍ الْمَدَائِنِيِّ، قَالَ :قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :أَقْرِئْ مَوَالِیَنَا السَّلَامَ وَ أَعْلِمْهُمْ أَنْ یَجْعَلُوا حَدِیثَنَا فِي حُصُونٍ حَصِینَةٍ، وَ صُدُورٍ فَقِیهَةٍ، وَ أَحْلَامٍ رَزِینَةٍ ،وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ مَا الشَّاتِمُ لَنَا عِرْضاً وَ النَّاصِبُ لَنَا حَرْباً أَشَدَّ مَئُونَةً مِنَ الْمُذِیعِ عَلَیْنَا حَدِیثَنَا عِنْدَ مَنْ لَا یَتَحَمَّلُهُ.

«74»

ني:مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ الْحَسَنِيُّ، عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِيِّ ،عَنْ أَبِیهِ ،عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَدَّادِ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَنْ أَذَاعَ عَلَیْنَا حَدِیثَنَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ جَحَدَنَا حَقَّنَا.

«75»

ني:ِهَذَا الْإِسْنَادِ، عَنِ الْبَطَائِنِيِّ ،عَنِ الْحَسَنِ بْنِ السَّرِيِّ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام :إِنِّي لَأُحَدِّثُ الرَّجُلَ الْحَدِیثَ فَیَنْطَلِقُ فَیُحَدِّثُ بِهِ عَنِّي كَمَا سَمِعَهُ ،فَأَسْتَحِلُّ بِهِ لَعْنَهُ وَ الْبَرَاءَةَ مِنْهُ.

یرید علیه السلام بذلك أن یحدث به من لا یحتمله و لا یصلح أن یسمعه.

روایت70

الغیبة النعمانی: امیر المؤمنین به شیعیان خود فرمود: شما در میان مردم همچون زنبور عسل در میان پرندگان باشید که همه پرندگان او را ضعیف می پندارند و اگر بدانند که در اندرون جثّه کوچک آن چیست، با او چنین رفتار نکنند. شما با مردم به صورت معاشر باشید، ولی به دل و رفتارتان از آنان بر کنار باشید که دست آورد هر کس نصیب خودش خواهد گردید، و هر کس در روز رستاخیز با همان کس خواهد بود که دوستش می‌داشته. هان که شماها ای گروه شیعه، هرگز آنچه را که دوست می‌دارید و ایده شما است نخواهید دید تا آنکه یکی از شما به روی دیگری تف کند و یکی آن دیگری را دروغگو بخواند و تا آنکه از شما بر این امر (امر ولایت) پای بر جا نماند مگر به قدر سرمه‌ای که در چشم کشند و یا نمکی که در خوراک ریزند و پیداست که آن بسیار اندک است. ⁽²⁾

روایت71

اختصاص: امام موسی کاظم علیه السلام فرمود: حق را بگویید گرچه هلاک شما در آن باشد، زیرا نجات در حق گویی است، و باطل را واگذارید گرچه نجات شما در آن باشد، زیرا هلاکت در باطل گویی است.⁽³⁾

روایت 72

اختصاص: امام صادق علیه السلام فرمود: از ما نیست کسی که احادیث و اسرار ما را افشا کند، زیرا او عمداً ما را به کشتن داده است نه از روی اشتباه.⁽⁴⁾

روایت 73

اختصاص: ابوسعید مدائنی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: دوستانم را سلام برسان و به آنها اعلام کن که احادیث ما را در قلعه‌های محکم و سینه‌های فقیهان و در صندوقچه‌ها حفظ نمایند. قسم به کسی که دانه را شکافت. . . شماتت کننده آبروی ما و دشمن جنگ افروز ما، پرخرج‌تر از افشاء کننده احادیث ما نزد کسی که تحمل آن را ندارد نیست.⁽⁵⁾

روایت 74

الغیبة النعمانی: محمّد خزّاز از امام صادق علیه السلام نقل کرده که آن حضرت فرمود: هر کس سخن ما را با نظر سوء، علیه ما پخش کند، همانند کسی است که حقّ ما را رویاروی انکار کند.⁽⁶⁾

روایت 75

الغیبة النعمانی: حسن بن سری گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: گاهی حدیثی را با یک نفر می‌گویم، بعد از اینکه از من جدا شد، آن سخن را به همان صورت که آن را شنیده روایت می‌کند، و در نتیجه من نفرین و بیزاری از وی را حلال می‌شمارم.

منظور آن حضرت از این سخن این است که حدیث را به کسی بگوید که گنجایش و کشش و تحمّل شنیدنش را ندارد.

«76»

ني: بِهَذَا الْإِسْنَادِ، عَنِ الْبَطَائِنِيِّ، عَنِ الْقَاسِمِ الصَّیْرَفِيِّ ،عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ ،عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَوْمٌ یَزْعُمُونَ أَنِّي إِمَامُهُمْ وَ اللَّهِ مَا أَنَا لَهُمْ بِإِمَامٍ، لَعَنَهُمُ اللَّهُ كُلَّمَا سَتَرْتُ سِتْراً هَتَكُوهُ، أَقُولُ :كَذَا وَ كَذَا، فَیَقُولُونَ: إِنَّمَا یَعْنِی كَذَا وَ كَذَا ،إِنَّمَا أَنَا إِمَامُ مَنْ أَطَاعَنِي.

«77»

ني:بِهَذَا الْإِسْنَادِ ،عَنِ الْبَطَائِنِيِّ ،عَنْ أَبِي بَصِیرٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ :سِرٌّ أَسَرَّهُ اللَّهُ إِلَی جَبْرَئِیلَ وَ أَسَرَّهُ جَبْرَئِیلُ إِلَی مُحَمَّدٍ صلّی اللّٰه علیه و آله ،وَ أَسَرَّهُ مُحَمَّدٌ صلی اللّٰه علیه و آله إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام وَ أَسَرَّهُ عَلِيٌّ علیه السلام إِلَی مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ ،وَ أَنْتُمْ تَتَكَلَّمُونَ بِهِ فِي الطُّرُقِ.

«78»

ني: مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ، عَنْ سُهَیْلٍ ،عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَلَاءِ الْمَدَائِنِيِّ ،عَنْ إِدْرِیسَ بْنِ زِیَادٍ الْكُوفِيِّ قَالَ :حَدَّثَنَا بَعْضُ شُیُوخِنَا ،قَالَ: قَالَ: أَخَذْتُ بِیَدِكَ كَمَا أَخَذَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بِیَدِي ،وَ قَالَ لِی :یَا مُفَضَّلُ إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَیْسَ بِالْقَوْلِ فَقَطْ لَا وَ اللَّهِ حَتَّی تَصُونَهُ كَمَا صَانَهُ اللَّهُ، وَ تُشَرِّفَهُ كَمَا شَرَّفَهُ اللَّهُ وَ تُؤَدِّيَ حَقَّهُ كَمَا أَمَرَ اللَّهُ.

«79»

نی: بِهَذَا الْإِسْنَادِ، عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِيِّ ،عَنْ حَفْصٍ ،قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام، فَقَالَ لِی :یَا حَفْصُ حَدَّثْتُ الْمُعَلَّي بِأَشْیَاءَ فَأَذَاعَهَا فَابْتُلِيَ بِالْحَدِیدِ .إِنِّي قُلْتُ لَهُ :إِنَّ لَنَا حَدِیثاً مَنْ حَفِظَهُ عَلَیْنَا حَفِظَهُ اللَّهُ وَ حَفِظَ عَلَیْهِ دِینَهُ وَ دُنْیَاهُ ،وَ مَنْ أَذَاعَهُ سَلَبَهُ اللَّهُ دِینَهُ وَ دُنْیَاهُ .یَا مُعَلَّي إِنَّهُ مَنْ كَتَمَ الصَّعْبَ مِنْ حَدِیثِنَا جَعَلَهُ اللَّهُ نُوراً بَیْنَ عَیْنَیْهِ وَ رَزَقَهُ الْعِزَّ فِي النَّاسِ، وَ مَنْ أَذَاعَ الصَّغِیرَ مِنْ حَدِیثِنَا لَمْ یَمُتْ حَتَّی یَعَضَّهُ السِّلَاحُ، أَوْ یَمُوتَ مُتَحَیِّراً ⁽¹⁾.

«80»

كش: حَمْدَوَیْهِ ،عَنِ ابْنِ یَزِیدَ ،عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَیْرٍ ،عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ ،عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ ،عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ، قَالَ قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنِّي أَقْعُدُ فِي الْمَسْجِدِ فَیَجِی‌ءُ النَّاسُ فَیَسْأَلُونِّي فَإِنْ لَمْ أُجِبْهُمْ لَمْ یَقْبَلُوا مِنِّي ،وَ أَكْرَهُ أَنْ أُجِیبَهُمْ بِقَوْلِكُمْ وَ مَا جَاءَ عَنْكُمْ فَقَالَ لِیَ: انْظُرْ مَا عَلِمْتَ أَنَّهُ مِنْ قَوْلِهِمْ فَأَخْبِرْهُمْ بِذَلِكَ.

«81»

أَقُولُ :رَوَی الطَّبْرِسِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ فِي مَجْمَعِ الْبَیَانِ عَنِ الثَّعْلَبِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ قَالَ: أَتَیْتُ الزُّهْرِيَّ بَعْدَ أَنْ تَرَكَ الْحَدِیثَ وَ أَلْفَیْتُهُ⁽²⁾عَلَی بَابِهِ، فَقُلْتُ:

روایت 76

الغیبة النعمانی: ابن مسکان گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: گروهی مرا امام خود می‌پندارند، به خدا قسم من پیشوای آنان نیستم. خدا آنان را لعنت کند که هر چه را من پرده‌پوشی می‌کنم، آنان پرده‌اش را می‌درند (آشکارش می‌کنند). من چنین و چنان می‌گویم، آنان می‌گویند حتما مرادش فلان و بهمان بوده است. من فقط امام کسی هستم که از من فرمانبرداری کند.⁽³⁾

روایت 77

الغیبة النعمانی: از ابو بصیر نقل شده که گفت: شنیدم امام باقر علیه السلام می‌فرمود: سرّی را خداوند پنهان به جبرئیل گفت و جبرئیل نیز پنهانی به محمّد صلّی اللَّه علیه و آله، و محمّد نیز پنهانی به علیّ علیه السلام، و علی نیز به هر کس که خدا خواست، و هر یک همچنان به دیگری سپردند؛ آنگاه شما بر سر هر کوچه و برزن از آن سخن می‌گوئید.⁽⁴⁾

روایت 78

الغیبة النعمانی: ادریس بن زیاد کوفی گوید: بعضی از استادان ما روایت کرده و گفت: دستت را گرفتم، آن طور که امام صادق علیه السلام دستم را گرفت و فرمود: ای مفضل، این امر (ولایت) فقط گفتار نیست - نه قسم به خدا - تا او را نگهداری کنی آن طور که خدا او را نگهداری کرده است و شریف نگهدارید آن طور که خدا او را شریف نگه داشته است و حقش را ادا کنید آن طوری که خدا حقش را ادا کرده است.⁽⁵⁾

روایت 79

الغیبة النعمانی: حفص بن نسیب گوید: در آن روزها که معلّی بن خنیس (کارگر امام صادق علیه السلام) کشته شده بود، نزد آن حضرت رفتم، پس به من فرمود: ای حفص، من پاره‌ای چیزها به معلّی گفته بودم، او آنها را منتشر کرد و خود را به دم تیغ داد. به او گفته بودم ما را سخنی است که هر که آن را نگهدارد (از گفتن آن خودداری کند) خداوند نیز او را حفظ می‌کند و دین و دنیای او را از آسیب نگه می‌دارد و هر کس آن را بر خلاف [خواست ما] ما منتشر کند، خداوند نیز دین و دنیایش را از او می‌گیرد. ای معلّی، هر کس حدیثی از ما را که فهمش مشکل و باور کردنش بر مردم عادی سخت است پنهان نگهدارد، خداوند آن را به صورت نوری در برابر چشمانش قرار می‌دهد و عزّت در میان مردم را نصیب او می‌کند، و هر کس که آن حدیث را منتشر کند، مرگ به سراغ او نمی‌رود تا اینکه اسلحه او را دریابد (با سلاح بقتل برسد) یا با سرگردانی و آوارگی از دنیا برود.⁽⁶⁾

روایت 80

رجال الکشی: ابان بن تغلب گوید: خدمت امام صادق علیه السلام عرض کردم: در مسجد می‌نشینم و مردم می‌آیند از من سؤال می‌کنند، اگر جواب ایشان را نگویم، از من قبول نمی‌کنند و دوست ندارم به گفتار شما و احادیث منقول از شما پاسخ گویم؟ به من فرمود: آنچه از اقوال آنان می‌دانی، برای ایشان بگو.⁽⁷⁾

روایت 81

مؤلف:

طبرسی در مجمع البیان از ثعلبی به سندش از حسن بن عماره روایت کرده که گفت: نزد زهری آمدم - بعد از آن که حدیث گفتن را ترک کرده بود - و او را بر در خانه‌اش ملاقات کردم، گفتم:

إِنْ رَأَیْتَ أَنْ تُحَدِّثَنِي فَقَالَ :أَ مَا عَلِمْتَ أَنِّي تَرَكْتُ الْحَدِیثَ ؟فَقُلْتُ: إِمَّا أَنْ تُحَدِّثَنِي وَ إِمَّا أَنْ أُحَدِّثَكَ ،فَقَالَ: حَدِّثْنِي فَقُلْتُ حَدَّثَنِيَ الْحَكَمُ بْنُ عُتَیْبَةَ، عَنْ نَجْمٍ الْجَزَّارِ ،قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ علیهما السلام یَقُولُ :مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَی أَهْلِ الْجَهْلِ أَنْ یَتَعَلَّمُوا .حَتَّی أَخَذَ عَلَی أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ یُعَلِّمُوا قَالَ فَحَدَّثَنِي بِأَرْبَعِینَ حَدِیثاً.

«82»

نهج: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام :لَا خَیْرَ فِي الصَّمْتِ عَنِ الْحُكْمِ كَمَا أَنَّهُ لَا خَیْرَ فِي الْقَوْلِ بِالْجَهْلِ.

«83»

وَ قَالَ علیه السلام :مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَی أَهْلِ الْجَهْلِ أَنْ یَتَعَلَّمُوا حَتَّی أَخَذَ عَلَی أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ یُعَلِّمُوا ⁽¹⁾.

«84»

كَنْزُ الْكَرَاجُكِيِّ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام، شُكْرُ الْعَالِمِ عَلَی عِلْمِهِ أَنْ یَبْذُلَهُ لِمَنْ یَسْتَحِقُّهُ.

باب 14 (من یجوز أخذ العلم منه و من لا یجوز و ذم التقلید و النهي عن متابعة )(غیر المعصوم في كل ما یقول و وجوب التمسك بعروة اتباعهم )(علیهم السلام و جواز الرجوع إلی رواة الأخبار و الفقهاء الصالحین)

الآیات

اشارة

المائدة:«وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ (104)».

الأعراف: «وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا (28)».

یونس: « أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (35)». (و قال تعالی): «قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا (78)».

مریم: «يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا (43)».

الشعراء: «قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ (74)».

اگر می‌خواهی برایم حدیث بگو. گفت: نمی‌دانم، من حدیث گفتن را رها کرده ام. گفتم: یا تو برایم حدیث بگو یا من برایت حدیث می‌گویم. گفت: برایم حدیث بگو. گفتم: حکم بن عتیبه از نجم جزار روایت کرده که از علی علیه السلام شنیدم می‌فرمود: خدا از نادانان تعهد نگرفته که علم آموزند ولی از اهل علم تعهد گرفته که به مردم علم یاد دهند. حسن بن عماره گفت: پس زهری برایم چهل حدیث روایت کرد.⁽²⁾

روایت 82

نهج البلاغه: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: آنجا که باید سخن درست گفت، در خاموشی خیری نیست، چنانکه در سخن ناآگاهانه نیز خیری نخواهد بود.⁽³⁾

روایت 83

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: خدا از مردم نادان عهد نگرفت که بیاموزند، تا آن که از دانایان عهد گرفت که آموزش دهند.⁽⁴⁾

روایت 84

کنز الکراجکی: و فرمود: شکرگزاری عالم از نعمت علمش این است که آن را به هر که اهلش باشد بذل کند و یاد دهد.⁽⁵⁾

باب چهاردهم : گرفتن علم از چه کسی جایز است، و از چه کسی جایز نیست؟ و مذمت تقلید و پرهیز از پیروی غیر معصوم در تمام گفتارش و وجوب چنگ زدن به طناب محکم اصحاب معصومین علیهم السلام و جواز رجوع به سوی راویان اخبار و فقهای نیکوکار

آیات

{و چون به آنان گفته شود: «به سوی آنچه خدا نازل کرده و به سوی پیامبر[ش] بیایید»، می‌گویند: «آنچه پدران خود را بر آن یافته‌ایم ما را بس است.» آیا هر چند پدرانشان چیزی نمی‌دانسته و هدایت نیافته بودند؟}

{و چون کار زشتی کنند، می‌گویند: «پدران خود را بر آن یافتیم و خدا ما را بدان فرمان داده است.» بگو: «قطعاً خدا به کار زشت فرمان نمی‌دهد، آیا چیزی را که نمی‌دانید به خدا نسبت می‌دهید؟»}

{بگو: «آیا از شریکان شما کسی هست که به سوی حقّ رهبری کند؟» بگو: «خداست که به سوی حقّ رهبری می‌کند» پس، آیا کسی که به سوی حقّ رهبری می‌کند سزاوارتر است مورد پیروی قرار گیرد یا کسی که راه نمی‌یابد مگر آنکه هدایت شود؟ شما را چه شده، چگونه داوری می‌کنید؟}

{گفتند: «آیا به سوی ما آمده‌ای تا ما را از شیوه‌ای که پدرانمان را بر آن یافته‌ایم بازگردانی، و بزرگی در این سرزمین برای شما دو تن باشد؟ ما به شما دو تن ایمان نداریم.»}

{ای پدر، به راستی مرا از دانش [وحی، حقایقی به دست] آمده که تو را نیامده است. پس، از من پیروی کن تا تو را به راهی راست هدایت نمایم.}

{گفتند: «نه، بلکه پدران خود را یافتیم که چنین می‌کردند.»}

لقمان:«وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ (21)».

الصافات: «إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ (69)» «فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ (70)».

الزمر: «وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرَى(17)».

الزخرف: «وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ (23)».

الروایات

«1»

كش: مُحَمَّدُ بْنُ سَعْدٍ الْكَشِّيُّ، ⁽¹⁾وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَوْفٍ الْبُخَارِيُّ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ حَمَّادٍ الْمَرْوَزِيِّ رَفَعَهُ ،قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام :اعْرِفُوا مَنَازِلَ شِیعَتِنَا بِقَدْرِ مَا یُحْسِنُونَ مِنْ رِوَایَاتِهِمْ عَنَّا ،فَإِنَّا لَا نَعُدُّ الْفَقِیهَ مِنْهُمْ فَقِیهاً حَتَّی یَكُونَ مُحَدَّثاً، فَقِیلَ لَهُ :أَ وَ یَكُونُ الْمُؤْمِنُ مُحَدَّثاً ؟قَالَ :یَكُونُ مُفَهَّماً وَ الْمُفَهَّمُ مُحَدَّثٌ.

«2»

كش:حَمْدَوَیْهِ وَ إِبْرَاهِیمُ ابْنَا نُصَیْرٍ ،عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الرَّازِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَبِیبٍ الْمَدَائِنِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُوَیْدٍ السَّائِيِّ، قَالَ: كَتَبَ إِلَيَّ أَبُو الْحَسَنِ الْأَوَّلُ وَ هُوَ فِي السِّجْنِ: وَ أَمَّا مَا ذَكَرْتَ یَا عَلِيُّ مِمَّنْ تَأْخُذُ مَعَالِمَ دِینِكَ ؟لَا تَأْخُذَنَّ مَعَالِمَ دِینِكَ عَنْ غَیْرِ شِیعَتِنَا فَإِنَّكَ إِنْ تَعَدَّیْتَهُمْ أَخَذْتَ دِینَكَ عَنِ الْخَائِنِینَ الَّذِینَ خَانُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ خَانُوا أَمَانَاتِهِمْ ،إِنَّهُمُ اؤْتُمِنُوا عَلَی كِتَابِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَلَا فَحَرَّفُوهُ وَ بَدَّلُوهُ ،فَعَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ لَعْنَةُ رَسُولِهِ وَ مَلَائِكَتِهِ وَ لَعْنَةُ آبَائِيَ الْكِرَامِ الْبَرَرَةِ وَ لَعْنَتِي وَ لَعْنَةُ شِیعَتِي إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

«3»

كش: جَبْرَئِیلُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَاتِمِ بْنِ مَاهَوَیْهِ ،⁽²⁾قَالَ: كَتَبْتُ إِلَیْهِ یَعْنِي أَبَا الْحَسَنِ الثَّالِثَ علیه السلام أَسْأَلُهُ عَمَّنْ آخُذُ مَعَالِمَ دِینِي ؟وَ كَتَبَ أَخُوهُ أَیْضاً بِذَلِكَ ،فَكَتَبَ إِلَیْهِمَا: فَهِمْتُ مَا ذَكَرْتُمَا فَاعْتَمِدَا فِي دِینِكُمَا عَلَی مُسِنٍّ فِي حُبِّكُمَا وَ كُلِّ كَثِیرِ الْقَدَمِ فِي أَمْرِنَا ،فَإِنَّهُمْ كَافُوكُمَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی.

«4»

مع: أَبِي ،عَنْ سَعْدٍ، عَنِ الْبَرْقِيِّ ،عَنْ أَبِیهِ، بِإِسْنَادِهِ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ لِرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ: لَا تَكُونُ إِمَّعَةً ⁽³⁾تَقُولُ: أَنَا مَعَ النَّاسِ وَ أَنَا كَوَاحِدٍ مِنَ النَّاسِ.

{و چون به آنان گفته شود: «آنچه را که خدا نازل کرده پیروی کنید»، می‌گویند: «[نه!] بلکه آنچه که پدرانمان را بر آن یافته‌ایم پیروی می‌کنیم»؛ آیا هر چند شیطان آنان را به سوی عذاب سوزان فرا خواند؟}

{آنها پدران خود را گمراه یافتند، پس ایشان به دنبال آنها می‌شتابند.}

{و[لی] آنان که خود را از طاغوت به دور می‌دارند تا مبادا او را بپرستند و به سوی خدا بازگشته‌اند آنان را مژده باد، پس بشارت ده به آن بندگان من...}

{و بدین گونه در هیچ شهری پیش از تو هشداردهنده‌ای نفرستادیم مگر آنکه خوشگذرانان آن گفتند: «ما پدران خود را بر آیینی [و راهی] یافته‌ایم و ما از پی ایشان راهسپریم.»}

روایات

روایت 1

رجال الکشی: ابن حماد مروزی در حدیث مرفوعی روایت می‌کند که امام صادق علیه السلام فرمودند: جایگاه شیعیان ما را به اندازه آگاهی آنان از روایات ما بشناسید، زیرا ما آنان را فقیه نمی‌دانیم مگر این که محدث باشند (به آنان الهام گردد). عرض شد یابن رسول الله، آیا مؤمن محدث می‌شود؟ فرمود: مفهم می‌شود. (مفهم همان محدث است.)⁽⁴⁾

روایت 2

رجال الکشی: ابن سوید سائی می‌گوید: امام موسی کاظم علیه السلام از زندان به من نامه نوشت: مسائل دینی خود را از غیر شیعیان ما مپرس، در غیر این صورت، دین خود را از خیانت گران به خدا و رسول گرفته‌ای؛ چه این که کتاب خدا نزد آنان امانت بود و آنان امین بودند ولی آن را تحریف و تبدیل نمودند، پس لعنت خدا، رسول، فرشتگان، پدران گرامی و نیکوکار من، لعنت من و شیعه من تا روز قیامت بر آنان باد.⁽⁵⁾

روایت 3

رجال الکشی: حاتم بن ماهویه می‌گوید: به امام هادی علیه السلام نوشتم - برادر وی نیز چنین نوشته بود - که مسائل دینی خود را از چه کسی بپرسم؟ امام در جواب آن دو برادر نوشت: آنچه گفته بودید دانستم. در امور دین خود به کسی که سن و سالش در دوستی شما گذشته و در راه امر و ولایت زیاد گام برداشته اعتماد کنید که برای شما به خواست خداوند کافی است.⁽⁶⁾