بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 11

1) الملّة: اسم لما شرع اللّه تعالی علی لسان الأنبیاء، و الفرق بینها و بین الدین أنّها لا تضاف الا الی النبیّ الذی اتی بها، بخلاف الدین فانه یضاف للّه و للنبی و لآحاد الأمة، و الشریعة تضاف إلی اللّه و الی النبیّ و الأمة دون الآحاد. و الحنف: المیل عن الضلال الی الاستقامة، و عن الشرک الی التوحید، و الحنیف: المائل الی ذلک.

2) الشقاق: المخالفة و المعاداة و المباینة، و کونک فی شق غیر شق صاحبک، یعنی انهم صاروا فی غیر شق النبیّ و أولیائه.

1) هکذا فی النسخ، و الآیة متأخرة فی المصحف الشریف عن الآیتین، فتقدیمها سهو منه قدس سره أو من النسّاخ.

2) الاصر: العهد المؤکد الذی یثبط ناقضه عن الثواب و الخیرات.

1) جمع زبر و هو کتاب غلیظ الکتابة، و قیل: الزبور کل کتاب صعب الوقوف علیه من الکتب الإلهیّة، و قیل: اسم لکل کتاب لا یتضمن شیئا من الاحکام الشرعیة، و لذا سمی کتاب داود النبیّ به لانه لا یتضمن شیئا من الاحکام الشرعیة.

1) قیل فی معناه اقوال: أحدها: أنه کانت له ملاعب من أوتاد یلعب له علیها.

2) الایکة: الغیضة و هی الاجمة. مجتمع الشجر فی مغیض الماء، نسبوا أصحاب شعیب إلیها لانهم کانوا یسکنون غیضة قرب مدین. و قیل: هی اسم بلد.

1) أی لیبطلوا به الحق.

2) الرس: البئر التی لم تبن بالحجارة، و أصحاب الرس هم أصحاب البئر التی رسوا نبیهم فیها.

إِخْوانُ لُوطٍ وَ أَصْحابُ الْأَیْکَةِ وَ قَوْمُ تُبَّعٍ ⁽¹⁾کُلٌّ کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِیدِ»(12-14)

النجم: «وَ أَنَّهُ أَهْلَکَ عاداً الْأُولی* وَ ثَمُودَ فَما أَبْقی* وَ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ کانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَ أَطْغی* وَ الْمُؤْتَفِکَةَ أَهْوی* فَغَشَّاها ما غَشَّی»(50-54)

الحدید: «لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمِیزانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ»(25) (و قال تعالی): «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً وَ إِبْراهِیمَ وَ جَعَلْنا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ* ثُمَّ قَفَّیْنا عَلی آثارِهِمْ بِرُسُلِنا وَ قَفَّیْنا ⁽²⁾بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ»(26-27)

المجادلة: «کَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِی إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ»(21)

الحاقة: «وَ جاءَ فِرْعَوْنُ وَ مَنْ قَبْلَهُ وَ الْمُؤْتَفِکاتُ بِالْخاطِئَةِ *فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِیَةً»(9-10)

الجن: «عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً* إِلَّا مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً* لِیَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَ أَحاطَ بِما لَدَیْهِمْ وَ أَحْصی کُلَّ شَیْ‌ءٍ عَدَداً»(26-28)

البروج: «هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ الْجُنُودِ* فِرْعَوْنَ وَ ثَمُودَ»(17-18)

الفجر: «أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعادٍ* إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ* الَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُها فِی الْبِلادِ* وَ ثَمُودَ الَّذِینَ جابُوا الصَّخْرَ بِالْوادِ* وَ فِرْعَوْنَ ذِی الْأَوْتادِ* الَّذِینَ طَغَوْا فِی الْبِلادِ* فَأَکْثَرُوا فِیهَا الْفَسادَ* فَصَبَّ عَلَیْهِمْ رَبُّکَ سَوْطَ عَذابٍ»(6-13)

{و [اهل کتاب] گفتند یهودی یا مسیحی باشید تا هدایت‌یابید بگو نه بلکه [بر] آیین ابراهیم حق‌گرا [هستم] و وی از مشرکان نبود * بگویید ما به خدا و به آنچه بر ما نازل شده و به آنچه بر ابراهیم و اسحاق و یعقوب و اسباط نازل آمده و به آنچه به موسی و عیسی داده شده و به آنچه به همه پیامبران از سوی پروردگارشان داده شده ایمان آورده‌ایم میان هیچ یک از ایشان فرق نمی‌گذاریم و در برابر او تسلیم هستیم * پس اگر آنان [هم] به آنچه شما بدان ایمان آورده‌اید ایمان آوردند قطعا هدایت‌شده‌اند ولی اگر روی برتافتند جز این نیست که سر ستیز [و جدایی] دارند و به زودی خداوند [شر] آنان را از تو کفایت خواهد کرد که او شنوای داناست.}

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ وَإِسْحَ-قَ وَیَعْقُوبَ وَالأسْبَاطَ کَانُواْ هُودًا أَوْ نَصَارَی قُلْ أَأَنتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن کَتَمَ شَهَادَةً عِندَهُ مِنَ اللّهِ وَمَا اللّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ. - بقره/ 140 -

{یا می‌گویید ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط

ص: 1

[دوازده‌گانه] یهودی یا نصرانی بوده‌اند بگو آیا شما بهتر می‌دانید یا خدا و کیست‌ستمکارتر از آن کس که شهادتی از خدا را در نزد خویش پوشیده دارد و خدا از آنچه می‌کنید غافل نیست}

• کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ فِیمَا اخْتَلَفُواْ فِیهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ الْبَیِّنَاتُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ فَهَدَی اللّهُ الَّذِینَ آمَنُواْ لِمَا اخْتَلَفُواْ فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللّهُ یَهْدِی مَن یَشَاء إِلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ. - . بقره/ 213 -

{مردم امتی یگانه بودند پس خداوند پیامبران را نویدآور و بیم‌دهنده برانگیخت و با آنان کتاب [خود] را بحق فرو فرستاد تا میان مردم در آنچه با هم اختلاف داشتند داوری کند و جز کسانی که [کتاب] به آنان داده شد پس از آنکه دلایل روشن برای آنان آمد به خاطر ستم [و حسدی] که میانشان بود [هیچ کس] در آن اختلاف نکرد پس خداوند آنان را که ایمان آورده بودند به توفیق خویش به حقیقت آنچه که در آن اختلاف داشتند هدایت کرد و خدا هر که را بخواهد به راه راست هدایت می‌کند}

• تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ مِّنْهُم مَّن کَلَّمَ اللّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَیْنَا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنَاتِ وَأَیَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاء اللّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِینَ مِن بَعْدِهِم مِّن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ الْبَیِّنَاتُ وَلَ-کِنِ اخْتَلَفُواْ فَمِنْهُم مَّنْ آمَنَ وَمِنْهُم مَّن کَفَرَ وَلَوْ شَاء اللّهُ مَا اقْتَتَلُواْ وَلَ-کِنَّ اللّهَ یَفْعَلُ مَا یُرِیدُ. - . بقره/ 253 -

{برخی از آن پیامبران را بر برخی دیگر برتری بخشیدیم از آنان کسی بود که خدا با او سخن گفت و درجات بعضی از آنان را بالا برد و به عیسی پسر مریم دلایل آشکار دادیم و او را به وسیله روح القدس تایید کردیم و اگر خدا می‌خواست کسانی که پس از آنان بودند بعد از آن [همه] دلایل روشن که برایشان آمد به کشتار یکدیگر نمی‌پرداختند ولی با هم اختلاف کردند پس بعضی از آنان کسانی بودند که ایمان آوردند و بعضی از آنان کسانی بودند که کفر ورزیدند و اگر خدا می‌خواست با یکدیگر جنگ نمی‌کردند ولی خداوند آنچه را می‌خواهد انجام می‌دهد}

• إِنَّ اللّهَ اصْطَفَی آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِیمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَی الْعَالَمِینَ * ذُرِّیَّةً بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ وَاللّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ. - . آل عمران/ 33-34 -

{به یقین خداوند آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر مردم جهان برتری داده است* فرزندانی که بعضی از آنان از [نسل] بعضی دیگرند و خداوند شنوای داناست}

• قُلْ آمَنَّا بِاللّهِ وَمَا أُنزِلَ عَلَیْنَا وَمَا أُنزِلَ عَلَی إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ وَإِسْحَقَ وَیَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِیَ مُوسَی وَعِیسَی وَالنَّبِیُّونَ مِن رَّبِّهِمْ لاَ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ. - . آل عمران/ 84 -

{بگو به خدا و آنچه بر ما نازل شده و آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط نازل گردیده و آنچه به موسی و عیسی و انبیای [دیگر] از جانب پروردگارشان داده شده گرویدیم و میان هیچ یک از آنان فرق نمی‌گذاریم و ما او را فرمانبرداریم}

• مَا کَانَ لِبَشَرٍ أَن یُؤْتِیَهُ اللّهُ الْکِتَابَ وَالْحُکْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ یَقُولَ لِلنَّاسِ کُونُواْ عِبَادًا لِّی مِن دُونِ اللّهِ وَلَ-کِن کُونُواْ رَبَّانِیِّینَ بِمَا کُنتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتَابَ وَبِمَا کُنتُمْ تَدْرُسُونَ * وَلاَ یَأْمُرَکُمْ أَن تَتَّخِذُواْ الْمَلاَئِکَةَ وَالنِّبِیِّیْنَ أَرْبَابًا أَیَأْمُرُکُم بِالْکُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ * وَإِذْ أَخَذَ اللّهُ مِیثَاقَ النَّبِیِّیْنَ لَمَا آتَیْتُکُم مِّن کِتَابٍ وَحِکْمَةٍ ثُمَّ جَاءکُمْ رَسُولٌ مُّصَدِّقٌ لِّمَا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَی ذَلِکُمْ إِصْرِی قَالُواْ

أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُواْ وَأَنَاْ مَعَکُم مِّنَ الشَّاهِدِینَ * فَمَن تَوَلَّی بَعْدَ ذَلِکَ فَأُوْلَ-ئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ. - . آل عمران/ 79- 82 -

{هیچ بشری را نسزد که خدا به او کتاب و حکم و پیامبری بدهد سپس او به مردم بگوید به جای خدا بندگان من باشید بلکه [باید بگوید] به سبب آنکه کتاب [آسمانی] تعلیم می‌دادید و از آن رو که درس می‌خواندید علمای دین باشید* و [نیز] شما را فرمان نخواهد داد که فرشتگان و پیامبران را به خدایی بگیرید آیا پس از آنکه سر به فرمان [خدا] نهاده‌اید [باز] شما را به کفر وامی‌دارد* و [یاد کن] هنگامی را که خداوند از پیامبران پیمان گرفت که هر گاه به شما کتاب و حکمتی دادم سپس شما را فرستاده‌ای آمد که آنچه را با شماست تصدیق کرد البته به او ایمان بیاورید و حتما یاریش کنید آنگاه فرمود آیا اقرار کردید و در این باره پیمانم را پذیرفتید گفتند آری اقرار کردیم فرمود پس گواه باشید و من با شما از گواهانم* پس کسانی که بعد از این [پیمان] روی برتابند آنان خود نافرمانانند.}

• إِنَّا أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ کَمَا أَوْحَیْنَا إِلَی نُوحٍ وَالنَّبِیِّینَ مِن بَعْدِهِ وَأَوْحَیْنَا إِلَی إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ وَإْسْحَقَ وَیَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطِ وَعِیسَی وَأَیُّوبَ وَیُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَیْمَانَ وَآتَیْنَا دَاوُودَ زَبُورًا * وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَیْکَ مِن قَبْلُ وَرُسُلاً لَّمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْکَ وَکَلَّمَ اللّهُ مُوسَی تَکْلِیمًا * رُّسُلاً مُّبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ لِئَلاَّ یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَکَانَ اللّهُ عَزِیزًا حَکِیمًا. - . نساء/ 163- 165 -

{اسحاق و یعقوب و اسباط و عیسی و ایوب و یونس و هارون و سلیمان [نیز] وحی نمودیم

ص: 2

و به داوود زبور بخشیدیم* و پیامبرانی [را فرستادیم] که در حقیقت [ماجرای] آنان را قبلا بر تو حکایت نمودیم و پیامبرانی [را نیز برانگیخته‌ایم] که [سرگذشت] ایشان را بر تو بازگو نکرده‌ایم و خدا با موسی آشکارا سخن گفت * پیامبرانی که بشارتگر و هشداردهنده بودند تا برای مردم پس از [فرستادن] پیامبران در مقابل خدا [بهانه و] حجتی نباشد و خدا توانا و حکیم است}

• وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَقَ وَیَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنَا وَنُوحًا هَدَیْنَا مِن قَبْلُ وَمِن ذُرِّیَّتِهِ دَاوُودَ وَسُلَیْمَانَ وَأَیُّوبَ وَیُوسُفَ وَمُوسَی وَهَارُونَ وَکَذَلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ * وَزَکَرِیَّا وَیَحْیَی وَعِیسَی وَإِلْیَاسَ کُلٌّ مِّنَ الصَّالِحِینَ * وَإِسْمَاعِیلَ وَالْیَسَعَ وَیُونُسَ وَلُوطًا وَکُلاًّ فضَّلْنَا عَلَی الْعَالَمِینَ * وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّیَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَیْنَاهُمْ وَهَدَیْنَاهُمْ إِلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ * ذَلِکَ هُدَی اللّهِ یَهْدِی بِهِ مَن یَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَکُواْ لَحَبِطَ عَنْهُم مَّا کَانُواْ یَعْمَلُونَ * أُوْلَ-ئِکَ الَّذِینَ آتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ وَالْحُکْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِن یَکْفُرْ بِهَا هَ-ؤُلاء فَقَدْ وَکَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَّیْسُواْ بِهَا بِکَافِرِینَ * أُوْلَ-ئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ قُل لاَّ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِکْرَی لِلْعَالَمِینَ. - . انعام/ 84- 90 -

{نسل او داوود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون را [هدایت کردیم] و این گونه نیکوکاران را پاداش می‌دهیم* و زکریا و یحیی و عیسی و الیاس را که همه از شایستگان بودند* و اسماعیل و یسع و یونس و لوط که جملگی را بر جهانیان برتری دادیم* و از پدران و فرزندان و برادرانشان برخی را [بر جهانیان برتری دادیم] و آنان را برگزیدیم و به راه راست راهنمایی کردیم* این هدایت‌خداست که هر کس از بندگانش را بخواهد بدان هدایت می‌کند و اگر آنان شرک ورزیده بودند قطعا آن چه انجام می‌دادند از دستشان می‌رفت* آنان کسانی بودند که کتاب و داوری و نبوت بدیشان دادیم و اگر اینان [مشرکان] بدان کفر ورزند بی‌گمان گروهی [دیگر] را بر آن گماریم که بدان کافر نباشند* اینان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده است پس به هدایت آنان اقتدا کن بگو من از شما هیچ مزدی بر این [رسالت] نمی‌طلبم این [قرآن] جز تذکری برای جهانیان نیست}

• أَلَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِیمَ وِأَصْحَابِ مَدْیَنَ وَالْمُؤْتَفِکَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَیِّنَاتِ فَمَا کَانَ اللّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَلَ-کِن کَانُواْ أَنفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ. - . توبه/ 70 -

{آیا گزارش [حال] کسانی که پیش از آنان بودند قوم نوح و عاد و ثمود و قوم ابراهیم و اصحاب م دی ن و شهرهای زیر و رو شده به ایشان نرسیده است

پیامبرانشان دلایل آشکار برایشان آوردند خدا بر آن نبود که به آنان ستم کند ولی آنان بر خود ستم روا می‌داشتند}

• حَتَّی إِذَا اسْتَیْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّواْ أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُواْ جَاءهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّیَ مَن نَّشَاء وَلاَ یُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِینَ. - . یوسف/ 110 -

{تا هنگامی که فرستادگان [ما] نومید شدند و [مردم] پنداشتند که به آنان واقعا دروغ گفته شده یاری ما به آنان رسید پس کسانی را که میخواستیم نجات یافتند و[لی] عذاب ما از گروه مجرمان برگشت ندارد.}

• وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلاً مِّن قَبْلِکَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّیَّةً وَمَا کَانَ لِرَسُولٍ أَن یَأْتِیَ بِآیَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللّهِ لِکُلِّ أَجَلٍ کِتَابٌ. - . رعد/ 38 -

{و قطعا پیش از تو [نیز] رسولانی فرستادیم و برای آنان زنان و فرزندانی قرار دادیم و هیچ پیامبری را نرسد که جز به اذن خدا معجزهای بیاورد برای هر زمانی کتابی است}

• وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلاَّ بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ فَیُضِلُّ اللّهُ مَن یَشَاء وَیَهْدِی مَن یَشَاء وَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ. - . ابراهیم/ 4 -

{و ما هیچ پیامبری را جز به زبان قومش نفرستادیم تا [حقایق را] برای آنان بیان کند پس خدا هر که را بخواهد بیراه میگذارد و هر که را بخواهد هدایت میکند و اوست ارجمند حکیم}

• أَلَمْ یَأْتِکُمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِینَ مِن بَعْدِهِمْ لاَ یَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللّهُ جَاءتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَیِّنَاتِ فَرَدُّواْ أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوَاهِهِمْ وَقَالُواْ إِنَّا کَفَرْنَا بِمَا أُرْسِلْتُم بِهِ وَإِنَّا لَفِی شَکٍّ مِّمَّا تَدْعُونَنَا إِلَیْهِ مُرِیبٍ * قَالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِی اللّهِ شَکٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُم مِّن ذُنُوبِکُمْ وَیُؤَخِّرَکُمْ إِلَی أَجَلٍ مُّسَ-مًّی قَالُواْ إِنْ أَنتُمْ إِلاَّ بَشَرٌ مِّثْلُنَا تُرِیدُونَ أَن تَصُدُّونَا عَمَّا کَانَ یَعْبُدُ آبَآؤُنَا

ص: 3

فَأْتُونَا بِسُلْطَانٍ مُّبِینٍ *قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِن نَّحْنُ إِلاَّ بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ وَلَ-کِنَّ اللّهَ یَمُنُّ عَلَی مَن یَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَمَاکَانَ لَنَا أَن نَّأْتِیَکُم بِسُلْطَانٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللّهِ وَعلَی اللّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ * وَمَا لَنَا أَلاَّ نَتَوَکَّلَ عَلَی اللّهِ وَقَدْ هَدَانَا سُبُلَنَا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَی مَا آذَیْتُمُونَا وَعَلَی اللّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ * وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُواْ لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّ-کُم مِّنْ أَرْضِنَآ أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنَا فَأَوْحَی إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظَّالِمِینَ * وَلَنُسْکِنَنَّ-کُمُ الأَرْضَ مِن بَعْدِهِمْ ذَلِکَ لِمَنْ خَافَ مَقَامِی وَخَافَ وَعِیدِ * وَاسْتَفْتَحُواْ وَخَابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ. - . ابراهیم/ 9- 15 -

{آیا خبر کسانی که پیش از شما بودند قوم نوح و عاد و ثمود و آنانکه بعد از ایشان بودند [و] کسی جز خدا از آنان آگاهی ندارد به شما نرسیده است فرستادگانشان دلایل آشکار برایشان آوردند ولی آنان دستهایشان را [به نشانه اعتراض] بر دهانهایشان نهادند و گفتند ما به آنچه شما بدان ماموریت دارید کافریم و از آنچه ما را بدان میخوانید سخت در شکیم* پیامبرانشان گفتند مگر در باره خدا پدید آورنده آسمانها و زمین تردیدی هست او شما را دعوت میکند تا پارهای از گناهانتان را بر شما ببخشاید و تا زمان معینی شما را مهلت دهد گفتند شما جز بشری مانند ما نیستید میخواهید ما را از آنچه پدرانمان میپرستیدند باز دارید پس برای ما حجتی آشکار بیاورید* پیامبرانشان به آنان گفتند ما جز بشری مثل شما نیستیم ولی خدا بر هر یک از بندگانش که بخواهد منت مینهد و ما را نرسد که جز به اذن خدا برای شما حجتی بیاوریم و مؤمنان باید تنها بر خدا توکل کنند* و چرا بر خدا توکل نکنیم و حال آنکه ما را به راههایمان رهبری کرده است و البته ما بر آزاری که به ما رساندید شکیبایی خواهیم کرد و توکل کنندگان باید تنها بر خدا توکل کنند* و کسانی که کافر شدند به پیامبرانشان گفتند شما را از سرزمین خودمان بیرون خواهیم کرد مگر اینکه به کیش ما بازگردید پس پروردگارشان به آنان وحی کرد که حتما ستمگران را هلاک خواهیم کرد* و قطعا شما را پس از ایشان در آن سرزمین سکونت خواهیم داد این برای کسی است که از ایستادن [در محشر به هنگام حساب] در پیشگاه من بترسد و از تهدیدم بیم داشته باشد* و [پیامبران از خدا] گشایش خواستند و [سرانجام] هر زورگوی لجوجی نومید شد.}

• وَمَا أَهْلَکْنَا مِن قَرْیَةٍ إِلاَّ وَلَهَا کِتَابٌ مَّعْلُومٌ * مَّا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا یَسْتَأْخِرُونَ. - . حجر/ 4- 5 -

{و هیچ شهری را هلاک نکردیم مگر اینکه برای آن اجلی معین بود* هیچ امتی از اجل خویش نه پیش می‌افتد و نه پس می‌ماند}

• إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ * وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ فِی شِیَعِ الأَوَّلِینَ. - . حجر/ 9- 10 -

{بی‌تردید ما این قرآن را به تدریج نازل کرده‌ایم و قطعا نگهبان آن خواهیم بود* و به یقین پیش از تو [نیز] در گروههای پیشینیان [پیامبرانی] فرستادیم}

• وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ إِلاَّ رِجَالاً نُّوحِی إِلَیْهِمْ فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ * بِالْبَیِّنَاتِ وَالزُّبُرِ. - . نحل/ 43- 44 -

{و پیش از تو [هم] جز مردانی که بدیشان وحی میکردیم گسیل نداشتیم پس اگر نمیدانید از پژوهندگان کتابهای آسمانی جویا شوید* [زیرا آنان را] با دلایل آشکار و نوشته ها [فرستادیم].}

• وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلَی بَعْضٍ. - . اسرا/ 55 -

{و در حقیقت بعضی از انبیا را بر بعضی برتری بخشیدیم}

• وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلَّا مُبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ. - . کهف/ 56 -

{و پیامبران [خود] را جز بشارت‌دهنده و بیم‌رسان گسیل نمی‌داریم}

• أُوْلَئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِم مِّنَ النَّبِیِّینَ مِن ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِن ذُرِّیَّةِ إِبْرَاهِیمَ وَإِسْرَائِیلَ وَمِمَّنْ هَدَیْنَا وَاجْتَبَیْنَا إِذَا تُتْلَی عَلَیْهِمْ آیَاتُ الرَّحْمَن خَرُّوا سُجَّداً وَبُکِیّاً * فَخَلَفَ مِن بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیّاً. - . مریم/ 58- 59 -

{آنان کسانی از پیامبران بودند که خداوند بر ایشان نعمت ارزانی داشت از فرزندان آدم بودند و از کسانی که همراه نوح [بر کشتی] سوار کردیم و از فرزندان ابراهیم و اسرائیل و از کسانی که [آنان را] هدایت نمودیم و برگزیدیم [و] هر گاه آیات [خدای] رحمان بر ایشان خوانده میشد سجدهکنان و گریان به خاک میافتادند* آنگاه پس از آنان جانشینانی به جای ماندند که نماز را تباه ساخته و از هوسها پیروی کردند و به زودی [سزای] گمراهی [خود] را خواهند دید}

• مَا آمَنَتْ قَبْلَهُم مِّن قَرْیَةٍ أَهْلَکْنَاهَا أَفَهُمْ یُؤْمِنُونَ * وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَکَ إِلاَّ رِجَالاً نُّوحِی إِلَیْهِمْ فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ * وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَدًا لَّا یَأْکُلُونَ الطَّعَامَ وَمَا کَانُوا خَالِدِینَ * ثُمَّ صَدَقْنَاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنجَیْنَاهُمْ وَمَن نَّشَاء وَأَهْلَکْنَا الْمُسْرِفِینَ. - . انبیا/ 6- 9 -

{قبل از آنان [نیز مردم] هیچ شهری که آن را نابود کردیم [به آیات ما] ایمان نیاوردند پس آیا اینان [به معجزه] ایمان می‌آورند* و پیش از تو [نیز] جز مردانی را که به آنان وحی می‌کردیم گسیل نداشتیم اگر نمی‌دانید از پژوهندگان کتابهای آسمانی بپرسید* و ایشان را جسدی که غذا نخورند قرار ندادیم و جاویدان [هم] نبودند* سپس وعده [خود] به آنان را راست گردانیدیم و آنها و هر که را خواستیم نجات دادیم و افراطکاران را به هلاکت رسانیدیم.}

• وَإِن یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَثَمُودُ * وَقَوْمُ إِبْرَاهِیمَ وَقَوْمُ لُوطٍ * وَأَصْحَابُ مَدْیَنَ وَکُذِّبَ مُوسَی فَأَمْلَیْتُ لِلْکَافِرِینَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کَانَ نَکِیرِ * فَکَأَیِّن مِّن قَرْیَةٍ أَهْلَکْنَاهَا وَهِیَ ظَالِمَةٌ فَهِیَ خَاوِیَةٌ عَلَی عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُّعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَّشِیدٍ. - . حج/ 42- 45 -

{و اگر تو را تکذیب کنند قطعا پیش از آنان قوم نوح و عاد و ثمود [نیز] به تکذیب پرداختند* و [نیز] قوم ابراهیم

ص:4

و قوم لوط* و [همچنین] اهل مدین و موسی تکذیب شد پس کافران را مهلت دادم سپس [گریبان] آنها را گرفتم بنگر عذاب من چگونه بود* و چه بسیار شهرها را که ستمکار بودند هلاکشان کردیم و [اینک] آن

[شهرها] سقفهایش فرو ریخته است و [چه بسیار] چاههای متروک و کوشکهای افراشته را}

• یَا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّی بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ * وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ * فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُم بَیْنَهُمْ زُبُرًا کُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ. - . مؤمنون/ 51- 53 -

{ای پیامبران از چیزهای پاکیزه بخورید و کار شایسته کنید که من به آنچه انجام می‌دهید دانایم* و در حقیقت این امت شماست که امتی یگانه است و من پروردگار شمایم پس از من پروا دارید* تا کار [دین]شان را میان خود قطعه قطعه کردند [و] دسته دسته شدند هر دسته‌ای به آنچه نزدشان بود دل خوش کردند}

• وَما أَرْسَلْنَا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَیَأْکُلُونَ الطَّعَامَ وَیَمْشُونَ فِی الْأَسْوَاقِ. - . فرقان/ 20 -

{و پیش از تو پیامبران [خود] را نفرستادیم جز اینکه آنان [نیز] غذا می‌خوردند و در بازارها راه می‌رفتند}

خداوند فرمود: وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِیرًا * فَقُلْنَا اذْهَبَا إِلَی الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِیرًا * وَقَوْمَ نُوحٍ لَّمَّا کَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْنَاهُمْ وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آیَةً وَأَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِینَ عَذَابًا أَلِیمًا * وَعَادًا وَثَمُودَ وَأَصْحَابَ الرَّسِّ وَقُرُونًا بَیْنَ ذَلِکَ کَثِیرًا * وَکُلًّا ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ وَکُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِیرًا * وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَی الْقَرْیَةِ الَّتِی أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ یَکُونُوا یَرَوْنَهَا بَلْ کَانُوا لَا یَرْجُونَ نُشُورًا. - . فرقان/ 35- 40 -

{و به یقین [ما] به موسی کتاب [آسمانی] عطا کردیم و برادرش هارون را همراه او دستیار[ش] گردانیدیم* پس گفتیم هر دو به سوی قومی که نشانه‌های ما را به دروغ گرفتند بروید پس[ما] آنان را به سختی هلاک نمودیم* و قوم نوح را آنگاه که پیامبران [خدا] را تکذیب کردند غرقشان ساختیم و آنان را برای [همه] مردم عبرتی گردانیدیم و برای ستمکاران عذابی پر درد آماده کرده‌ایم* و [نیز] عادیان و ثمودیان و اصحاب ر س و نسلهای بسیاری میان این [جماعتها] را [هلاک کردیم]* و برای همه آنان مثلها زدیم و همه را زیر و ز ب ر کردیم* و قطعا بر شهری که باران بلا بر آن بارانده شد گذشته‌اند مگر آن را ندیده‌اند [چرا] ولی امید به زنده‌شدن ندارند}

• وَإِن تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِّن قَبْلِکُمْ وَمَا عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِینُ. - . عنکبوت/ 18 -

{و اگر تکذیب کنید قطعا امتهای پیش از شما [هم] تکذیب کردند و بر پیامبر [خدا] جز ابلاغ آشکار [وظیفه‌ای] نیست}

خداوند فرمود: وَعَادًا وَثَمُودَ وَقَد تَّبَیَّنَ لَکُم مِّن مَّسَاکِنِهِمْ وَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَکَانُوا مُسْتَبْصِرِینَ * وَقَارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَلَقَدْ جَاءهُم مُّوسَی بِالْبَیِّنَاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَمَا کَانُوا سَابِقِینَ * فَکُلًّا أَخَذْنَا بِذَنبِهِ فَمِنْهُم مَّنْ أَرْسَلْنَا عَلَیْهِ حَاصِبًا وَمِنْهُم مَّنْ أَخَذَتْهُ الصَّیْحَةُ وَمِنْهُم مَّنْ خَسَفْنَا بِهِ الْأَرْضَ وَمِنْهُم مَّنْ أَغْرَقْنَا وَمَا کَانَ اللَّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَلَکِن کَانُوا أَنفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ. - . عنکبوت/ 38- 40 -

{و عاد و ثمود را [نیز هلاک نمودیم] قطعا [فرجام آنان] از سراهایشان بر شما آشکار گردیده است و شیطان کارهایشان را در نظرشان بیاراست و از راه بازشان داشت با آنکه [در کار دنیا] بینا بودند* و قارون و فرعون و هامان را [هم هلاک کردیم] و به راستی موسی برای آنان دلایل آشکار آورد و[لی آنها] در آن سرزمین سرکشی نمودند و [با این همه بر ما] پیشی نجستند* و هر یک [از ایشان] را به گناهش گرفتار [عذاب] کردیم از آنان کسانی بودند که بر [سر] ایشان بادی همراه با شن فرو فرستادیم و از آنان کسانی بودند که فریاد [مرگبار] آنها را فرو گرفت و برخی از آنان را در زمین فرو بردیم و بعضی را غرق کردیم و [این] خدا نبود که بر ایشان ستم کرد بلکه خودشان بر خود ستم می‌کردند.}

• أَوَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ کَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَأَثَارُوا الْأَرْضَ وَعَمَرُوهَا أَکْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا وَجَاءتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَیِّنَاتِ فَمَا کَانَ

اللَّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَلَکِن کَانُوا أَنفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ * ثُمَّ کَانَ عَاقِبَةَ الَّذِینَ أَسَاؤُوا السُّوأَی أَن کَذَّبُوا بِآیَاتِ اللَّهِ وَکَانُوا بِهَا یَسْتَهْزِؤُون. - . روم/ 9- 10 -

{آیا در زمین نگردیده‌اند تا ببینند فرجام کسانی که پیش از آنان بودند چگونه بوده است آنها بس نیرومندتر از ایشان بودند و زمین را زیر و رو کردند و بیش از آنچه آنها آبادش کردند آن را آباد ساختند و پیامبرانشان دلایل آشکار برایشان آوردند بنابراین خدا بر آن نبود که بر ایشان ستم کند لیکن خودشان بر خود ستم می‌کردند* آنگاه فرجام کسانی که بدی کردند [بسی] بدتر بود [چرا] که آیات خدا را تکذیب کردند و آنها را به ریشخند می‌گرفتند}

• وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ رُسُلًا إِلَی قَوْمِهِمْ فَجَاؤُوهُم بِالْبَیِّنَاتِ فَانتَقَمْنَا مِنَ الَّذِینَ أَجْرَمُوا وَکَانَ حَقًّا عَلَیْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ. - . روم/ 47 -

{و در حقیقت پیش از تو فرستادگانی به سوی قومشان گسیل داشتیم پس دلایل آشکار برایشان آوردند و از کسانی که مرتکب جرم شدند انتقام گرفتیم و یاری‌کردن مؤمنان بر ما فرض است}

ص:5

• وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثَاقَهُمْ وَمِنکَ وَمِن نُّوحٍ وَإِبْرَاهِیمَ وَمُوسَی وَعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُم مِّیثَاقًا غَلِیظًا. - . احزاب/ 7 -

{و [یاد کن] هنگامی را که از پیامبران پیمان گرفتیم و از تو و از نوح و ابراهیم و موسی و عیسی پسر مریم و از [همه] آنان پیمانی استوار گرفتیم}

• وَإِن یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِکَ وَإِلَی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ. - . فاطر/ 4 -

{و اگر تو را تکذیب کنند قطعا پیش از تو [هم] فرستادگانی تکذیب شدند و [همه] کارها به سوی خدا بازگردانیده می‌شود}

خداوند فرمود: وَإِن مِّنْ أُمَّةٍ إِلَّا خلَا فِیهَا نَذِیرٌ * وَإِن یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ جَاءتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَیِّنَاتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْکِتَابِ الْمُنِیرِ * ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَکَیْفَ کَانَ نَکِیرِ. - . فاطر/ 24- 26 -

{و هیچ امتی نبوده مگر اینکه در آن هشداردهنده‌ای گذشته است* و اگر تو را تکذیب کنند قطعا کسانی که پیش از آنها بودند [نیز] به تکذیب پرداختند پیامبرانشان دلایل آشکار و نوشته‌ها و کتاب روشن برای آنان آوردند* آنگاه کسانی را که کافر شده بودند فرو گرفتم پس چگونه بود کیفر من}

• یَا حَسْرَةً عَلَی الْعِبَادِ مَا یَأْتِیهِم مِّن رَّسُولٍ إِلاَّ کَانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُون * أَلَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُم مِّنْ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَیْهِمْ لاَ یَرْجِعُونَ. - . یس/ 30- 31 -

{دریغا بر این بندگان هیچ فرستاده‌ای بر آنان نیامد مگر آنکه او را ریشخند می‌کردند* مگر ندیده‌اند که چه بسیار نسلها را پیش از آنان هلاک گردانیدیم که دیگر آنها به سویشان بازنمی‌گردند}

• وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَکْثَرُ الْأَوَّلِینَ * وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِیهِم مُّنذِرِینَ * فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُنذَرِینَ * إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِینَ. - . صافات/ 71- 74 -

{و قطعا پیش از آنها بیشتر پیشینیان به گمراهی افتادند* و حال آنکه مسلما در میانشان هشداردهندگانی فرستادیم* پس ببین فرجام هشدارداده‌شدگان چگونه بود* به استثنای بندگان پاکدل خدا}

• وَلَقَدْ سَبَقَتْ کَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِینَ * إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنصُورُونَ * وَإِنَّ جُندَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ. - . صافات/ 171- 173 -

{و قطعا فرمان ما در باره بندگان فرستاده ما از پیش [چنین] رفته است * که آنان [بر دشمنان خودشان] حتما پیروز خواهند شد * و سپاه ما هرآینه غالب‌آیندگانند}

• وَسَلَامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ. - . صافات/ 181 -

{و درود بر فرستادگان}

• کَمْ أَهْلَکْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍ فَنَادَوْا وَلَاتَ حِینَ مَنَاصٍ. - . ص/ 3 -

{چه بسیار نسلها که پیش از ایشان هلاک کردیم که [ما را] به فریاد خواندند و[لی] دیگر مجال گریز نبود}

• کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَفِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ * وَثَمُودُ وَقَوْمُ لُوطٍ وَأَصْحَابُ الأَیْکَةِ أُوْلَئِکَ الْأَحْزَابُ * إِن کُلٌّ إِلَّا کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقَابِ. - . ص/ 12- 14 -

{پیش از ایشان قوم نوح و عاد و فرعون صاحب [عمارت و] خرگاهها تکذیب کردند* و ثمود و قوم لوط و اصحاب ایکه [نیز به تکذیب پرداختند] آنها دسته‌های مخالف بودند* هیچ کدام نبودند که پیامبران [ما] را تکذیب نکنند پس عقوبت [من بر آنان] سزاوار آمد}

• کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَالْأَحْزَابُ مِن بَعْدِهِمْ وَهَمَّتْ کُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِیَأْخُذُوهُ وَجَادَلُوا بِالْبَاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کَانَ عِقَابِ. - . مؤمن/ 5 -

{پیش از اینان قوم نوح و بعد از آنان دسته‌های مخالف [دیگر] به تکذیب پرداختند و هر امتی آهنگ فرستاده خود را کردند تا او را بگیرند و به[وسیله] باطل جدال نمودند تا حقیقت را با آن پایمال کنند

ص:6

پس آنان را فروگرفتم آیا چگونه بود کیفر من}

خداوند فرمود: أَوَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الَّذِینَ کَانُوا مِن قَبْلِهِمْ کَانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثَارًا فِی الْأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَمَا کَانَ لَهُم

مِّنَ اللَّهِ مِن وَاقٍ * ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ کَانَت تَّأْتِیهِمْ رُسُلُهُم بِالْبَیِّنَاتِ فَکَفَرُوا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ إِنَّهُ قَوِیٌّ شَدِیدُ الْعِقَابِ. - . مؤمن/ 21- 22 -

{آیا در زمین نگردیده‌اند تا ببینند فرجام کسانی که پیش از آنها [زیسته]اند چگونه بوده است آنها از ایشان نیرومندتر [بوده] و آثار [پایدارتری] در روی زمین [از خود باقی گذاشتند] با این همه خدا آنان را به کیفر گناهانشان گرفتار کرد و در برابر خدا حمایتگری نداشتند* این [کیفر] از آن روی بود که پیامبرانشان دلایل آشکار برایشان می‌آوردند ولی [آنها] انکار می‌کردند پس خدا [گریبان] آنها را گرفت زیرا او نیرومند سخت‌کیفر است}

• إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَیَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهَادُ. - . مؤمن/ 51 -

{در حقیقت ما فرستادگان خود و کسانی را که گرویده‌اند در زندگی دنیا و روزی که گواهان برپای می‌ایستند قطعا یاری می‌کنیم}

• وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِّن قَبْلِکَ مِنْهُم مَّن قَصَصْنَا عَلَیْکَ وَمِنْهُم مَّن لَّمْ نَقْصُصْ عَلَیْکَ وَمَا کَانَ لِرَسُولٍ أَنْ یَأْتِیَ بِآیَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذَا جَاء أَمْرُ اللَّهِ قُضِیَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِکَ الْمُبْطِلُونَ. - . مؤمن/ 78 -

{و مسلما پیش از تو فرستادگانی را روانه کردیم برخی از آنان را [ماجرایشان را] بر تو حکایت کرده‌ایم و برخی از ایشان را بر تو حکایت نکرده‌ایم و هیچ فرستاده‌ای را نرسد که بی‌اجازه خدا نشانه‌ای بیاورد پس چون فرمان خدا برسد به حق داوری می‌شود و آنجاست که باطل‌کاران زیان می‌کنند}

• أَفَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ کَانُوا أَکْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِی الْأَرْضِ فَمَا أَغْنَی عَنْهُم مَّا کَانُوا یَکْسِبُونَ * فَلَمَّا جَاءتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَیِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِندَهُم مِّنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِم مَّا کَانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُون * فَلَمَّا

رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَکَفَرْنَا بِمَا کُنَّا بِهِ مُشْرِکِینَ * فَلَمْ یَکُ یَنفَعُهُمْ إِیمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِی قَدْ خَلَتْ فِی عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِکَ الْکَافِرُونَ. - . مؤمن/ 82- 85 -

{آیا در زمین نگشته‌اند تا ببینند فرجام کسانی که پیش از آنان بودند چگونه بوده است [آنها به مراتب از حیث تعداد] بیشتر از آنان و [از حیث] نیرو و آثار در روی زمین استوارتر بودند و[لی] آنچه به دست می‌آوردند به حالشان سودی نبخشید* و چون پیامبرانشان دلایل آشکار برایشان آوردند به آن چیز [مختصری] از دانش که نزدشان بود خرسند شدند و [سرانجام] آنچه به ریشخند می‌گرفتند آنان را فروگرفت* پس چون سختی [عذاب] ما را دیدند گفتند فقط به خدا ایمان آوردیم و بدانچه با او شریک می‌گردانیدیم کافریم* [ولی] هنگامی که عذاب ما را مشاهده کردند دیگر ایمانشان برای آنها سودی نداد نت‌خداست که از [دیرباز] در باره بندگانش چنین جاری شده و آنجاست که ناباوران زیان کرده‌اند.}

• شَرَعَ لَکُم مِّنَ الدِّینِ مَا وَصَّی بِهِ نُوحًا وَالَّذِی أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ وَمَا وَصَّیْنَا بِهِ إِبْرَاهِیمَ وَمُوسَی وَعِیسَی أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ. - . حمعسق/ 13 -

{از [احکام] دین آنچه را که به نوح در باره آن سفارش کرد برای شما تشریع کرد و آنچه را به تو وحی کردیم و آنچه را که در باره آن به ابراهیم و موسی و عیسی سفارش نمودیم که دین را برپا دارید و در آن تفرقه‌اندازی مکنید.}

• وَمَا کَانَ لِبَشَرٍ أَن یُکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْیًا أَوْ مِن وَرَاء حِجَابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولًا فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مَا یَشَاء إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ. - . حمعسق/ 51 -

{و هیچ بشری را نرسد که خدا با او سخن گوید جز [از راه] وحی یا از فراسوی حجابی یا فرستاده‌ای بفرستد و به اذن او هر چه بخواهد وحی نماید آری اوست بلندمرتبه سنجیده‌کار}

• کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَأَصْحَابُ الرَّسِّ وَثَمُودُ * وَعَادٌ وَفِرْعَوْنُ وَإِخْوَانُ لُوطٍ * وَأَصْحَابُ الْأَیْکَةِ وَقَوْمُ تُبَّعٍ کُلٌّ کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِیدِ. - . ق/ 12- 14 -

{پیش از ایشان قوم نوح و اصحاب رس و ثمود* و عاد و فرعون

ص:7

و برادران لوط* و بیشه‌نشینان و قوم تبع به تکذیب پرداختند همگی فرستادگان [ما] را به دروغ گرفتند و [در نتیجه] تهدید [من] واجب آمد}

• وَأَنَّهُ أَهْلَکَ عَادًا الْأُولَی * وَثَمُودَ فَمَا أَبْقَی * وَقَوْمَ نُوحٍ مِّن قَبْلُ إِنَّهُمْ کَانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغَی * وَالْمُؤْتَفِکَةَ أَهْوَی * فَغَشَّاهَا مَا غَشَّی. - . نجم/ 50- 54 -

{و هم اوست که عادیان قدیم را هلاک کرد* و ثمود را [نیز هلاک کرد] و [کسی را] باقی نگذاشت* و پیشتر [از همه آنها] قوم نوح را زیرا که آنان ستمگرتر و سرکش‌تر بودند* و شهرها[ی س دوم و عاموره] را فرو افکند* پوشاند بر آن [دو شهر از باران گوگردی] آنچه را پوشاند.}

• لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ. - . حدید/ 25 -

{ به راستی [ما] پیامبران خود را با دلایل آشکار روانه کردیم و با آنها کتاب و ترازو را فرود آوردیم تا مردم به انصاف برخیزند}

• وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا وَإِبْرَاهِیمَ وَجَعَلْنَا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْکِتَابَ فَمِنْهُم مُّهْتَدٍ وَکَثِیرٌ مِّنْهُمْ فَاسِقُونَ* ثُمَّ قَفَّیْنَا عَلَی آثَارِهِم بِرُسُلِنَا وَقَفَّیْنَا بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ. - . حدید/ 26- 27 -

{و در حقیقت نوح و ابراهیم را فرستادیم و در میان فرزندان آن دو نبوت و کتاب را قرار دادیم از آنها [برخی] راه‌یاب [شدند] [ولی] بسیاری از آنان بدکار بودند* آنگاه به دنبال آنان پیامبران خود را پی‌درپی آوردیم و عیسی پسر مریم را در پی [آنان] آوردیم.}

• کَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِی إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ. - . مجادله/ 21 -

{خدا مقرر کرده است که حتما من و فرستادگانم چیره خواهیم گردید آری خدا نیرومند شکست‌ناپذیر است.}

• وَجَاء فِرْعَوْنُ وَمَن قَبْلَهُ وَالْمُؤْتَفِکَاتُ بِالْخَاطِئَةِ * فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رَّابِیَةً. - . حاقه/ 9- 10 -

{و فرعون و کسانی که پیش از او بودند و [مردم] شهرهای سرنگون شده [سدوم و عاموره] مرتکب خطا شدند* و از امر فرستاده پروردگارشان سرپیچی کردند و [خدا هم] آنان را به گرفتنی سخت فرو گرفت.}

• عَالِمُ الْغَیْبِ فَلَا یُظْهِرُ عَلَی غَیْبِهِ أَحَدًا * إِلَّا مَنِ ارْتَضَی مِن رَّسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا * لِیَعْلَمَ أَن قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ وَأَحَاطَ بِمَا لَدَیْهِمْ وَأَحْصَی کُلَّ شَیْءٍ عَدَدًا. - . جن/ 26- 28 -

{دانای نهان است و کسی را بر غیب خود آگاه نمی‌کند* جز پیامبری را که از او خشنود باشد که [در این صورت] برای او از پیش رو و از پشت‌سرش نگاهبانانی بر خواهد گماشت* تا معلوم بدارد که پیامهای پروردگار خود را رسانیده‌اند و [خدا] بدانچه نزد ایشان است احاطه دارد و هر چیزی را به عدد شماره کرده است}

• هَلْ أَتَاکَ حَدِیثُ الْجُنُودِ * فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ. - . بروج/ 17- 18 -

{آیا حدیث [آن] سپاهیان* فرعون و ثمود بر تو آمد}

• أَلَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعَادٍ * إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ * الَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُهَا فِی الْبِلَادِ * وَثَمُودَ الَّذِینَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ * وَفِرْعَوْنَ ذِی الْأَوْتَادِ * الَّذِینَ طَغَوْا فِی الْبِلَادِ * فَأَکْثَرُوا فِیهَا الْفَسَادَ * فَصَبَّ عَلَیْهِمْ رَبُّکَ سَوْطَ عَذَابٍ. - . فجر/ 6- 13 -

{مگر ندانسته‌ای که پروردگارت با عاد چه کرد* با عمارات ستون‌دار ارم* که مانندش در شهرها ساخته نشده بود* و با ثمود همانان که در دره تخته‌سنگها را می‌بریدند* و با فرعون صاحب خرگاه‌ها [و بناهای بلند]* همانان که در شهرها سر به طغیان برداشتند* و در آنها بسیار تبهکاری کردند* [تا آنکه] پروردگارت بر سر آنان تازیانه عذاب را فرونواخت.}

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی رحمه الله فی قوله تعالی: وَ قالُوا کُونُوا هُوداً أی قالت الیهود کونوا هودا و قالت النصاری کونوا نصاری بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِیمَ أی بل نتبع دین إبراهیم وَ الْأَسْباطِ أی یوسف ⁽³⁾و إخوته بنو یعقوب ولد کل واحد منهم أمة من

1) قال الطبرسیّ: التبایعة: اسم ملوک الیمن فتبع لقب له، کما یقال: خاقان لملک الترک و قیصر لملک الروم، و تبع الحمیری الذی سار بالجیوش حتّی حیر الحیرة ثمّ اتی سمرقند فهدمها ثمّ بناها، و اسمه اسعد أبو کرب. قلت: سیأتی ذکره فی محله.

2) من قفوت اثره: إذا اتبعته. أی أتبعنا و أرسلنا.

3) فی المصدر: قال قتادة: هم یوسف اه.

الناس فسموا بالأسباط و ذکروا أسماء الاثنی عشر یوسف و بنیامین و روبیل و یهودا و شمعون و لاوی و دون ⁽¹⁾و قهاب و یشجر و تفتالی و حاد ⁽²⁾و أسر. ⁽³⁾قال کثیر من المفسرین إنهم کانوا أنبیاء و الذی یقتضی ⁽⁴⁾مذهبنا أنهم لم یکونوا أنبیاء بأجمعهم لعدم عصمتهم لما فعلوا بیوسف ⁽⁵⁾و قوله وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ لا یدل علی أنهم کانوا أنبیاء لأن الإنزال یجوز أن یکون علی بعضهم و یحتمل أن یکون مثل قوله وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْنا و إن کان المنزل علی النبی صلی الله علیه و آله خاصة لکن المسلمین لما کانوا مأمورین بما فیه أضیف الإنزال إلیهم.

وَ قَدْ رَوَی الْعَیَّاشِیُّ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَ وَ کَانَ وُلْدُ یَعْقُوبَ أَنْبِیَاءَ قَالَ لَا وَ لَکِنَّهُمْ کَانُوا أَسْبَاطاً أَوْلَادَ الْأَنْبِیَاءِ وَ لَمْ یَکُونُوا فَارَقُوا الدُّنْیَا إِلَّا سُعَدَاءَ تَابُوا وَ تَذَکَّرُوا مَا صَنَعُوا.

لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أی بأن نؤمن ببعضهم و نکفر ببعض کما فعله الیهود و النصاری وَ نَحْنُ لَهُ أی لما تقدم ذکره أو لله مُسْلِمُونَ خاضعون بالطاعة مذعنون بالعبودیة فِی شِقاقٍ أی فی خلاف و قریب منه

ما رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِی کُفْرٍ.

و قیل فی منازعة و محاربة فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللَّهُ وعد بالنصر و هو من معجزات نبینا صلی الله علیه و آله. ⁽⁶⁾کانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً أی ذوی أمة واحدة أی أهل ملة واحدة و اختلف فی أنهم علی أی دین کانوا فقیل إنهم کانوا علی الکفر فقال الحسن کانوا کفارا بین آدم و نوح و قیل بعد نوح إلی أن بعث الله إبراهیم و النبیین بعده و قیل قبل مبعث کل نبی و هذا غیر صحیح.

فإن قیل کیف یجوز أن یکون الناس کلهم کفارا و لا یجوز أن یخلو الأرض من حجة قلنا یجوز أن یکون الحق هناک فی واحد أو جماعة قلیلة لم یمکنهم إظهار

1) فی نسخة: دان.

2) فی نسخة: جاد.

3) فی نسخة: أشر. و فی المصدر هکذا: یوسف و بنیامین و زابالون و روبیل و یهوذا و شمعون و لاوی و قهاب و یشجر و نفتالی و جاد و اشر. م.

4) فی المصدر: و الذی یقتضیه. م.

5) منقول بالمعنی. م.

6) مجمع البیان 1: 216 و 217 و 218 و بعضها منقول بالمعنی. م.

الدین خوفا و تقیة فلم یعتد بهم و قال آخرون إنهم کانوا علی الحق فقال ابن عباس کانوا بین آدم و نوح علی شریعة من الحق فاختلفوا بعد ذلک و قیل هم أهل سفینة نوح علیه السلام فالتقدیر حینئذ کانوا أمة واحدة فاختلفوا و بعث الله النبیین و قال المجاهد المراد به آدم کان علی الحق إماما لذریته فبعث الله النبیین فی ولده

وَ رَوَی أَصْحَابُنَا عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّهُ کَانُوا قَبْلَ نُوحٍ أُمَّةً وَاحِدَةً عَلَی فِطْرَةِ اللَّهِ لَا مُهْتَدِینَ وَ لَا ضُلَّالًا فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ.

و علی هذا فالمعنی أنهم کانوا متعبدین بما فی عقولهم غیر مهتدین إلی نبوة و لا شریعة. ⁽¹⁾

و قیل: ان المراد من وحدة الأمة لیس وحدة العقیدة و العمل بل المراد أن اللّه خلق الإنسان بطبیعته و فطرته امة واحدة مدنیا بالطبع یرتبط بعضه ببعض فی المعاش، و یحتاج فی توفیة جمیع ما یحتاج إلیه الی مشارکة غیره و معاضدة افراد بنی نوعه، لا یستغنی بعضه عن بعض، و کانوا مع ذلک ینحون فی أعمالهم نحو المنافع التی یرونها لازمة لقوام معیشتهم، و لم یمنحوا من قوة الالهام ما یعرف کلا منهم وجه المصلحة فی حفظ حقّ غیره لیتوفر المنفعة بذلک لنفسه، فکان لا بد لهم من الاختلاف فی أمور معاشهم، فأرسل اللّه من رحمته بهم الرسل مبشرین و منذرین، یبشرونهم بالخیر و السعادة فی الدنیا و الآخرة إذا لزم کل واحد منهم ما حدد له و اکتفی بما له من الحق و لم یعتد علی غیره، و ینذرونهم بخیبة الامل و حبوط العمل و عذاب الآخرة إذا اتبعوا شهواتهم الحاضرة و لم ینظروا العاقبة.

فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ بالشرائع لما علم أن مصالحهم فیها مُبَشِّرِینَ لمن أطاعهم بالجنة وَ مُنْذِرِینَ لمن عصاهم بالنار وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتابَ أی مع بعضهم لِیَحْکُمَ أی الرب تعالی أو الکتاب إِلَّا الَّذِینَ أُوتُوهُ أی أعطوا العلم بالکتاب مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَیِّناتُ أی الحجج الواضحة و قیل التوراة و الإنجیل و قیل معجزات محمد صلی الله علیه و آله بَغْیاً أی ظلما و حسدا لِمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ أی للحق الذی اختلف فیه من اختلف بِإِذْنِهِ أی بعلمه أو بلطفه. ⁽²⁾مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللَّهُ و هو موسی علیه السلام أو موسی و محمد صلی الله علیه و آله وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ

1) و قیل: ان لفظة کان یحتمل أن تکون للثبوت دون المضی، و المراد الاخبار عن الناس انهم امة واحدة فی خلوهم عن الشرائع و جهلهم بالحقائق لو لا أن اللّه من علیهم بارسال الرسل و انزال الکتب تفضلا منه.

2) مجمع البیان 2: 306 و 307 مع حذف و نقل بعضها بالمعنی. م.

قال مجاهد أراد به محمدا صلی الله علیه و آله فإنه فضله علی أنبیائه بأن بعثه إلی جمیع المکلفین من الجن و الإنس بأن أعطاه جمیع الآیات التی أعطاها من قبله من الأنبیاء و بأن خصه بالقرآن و هو المعجزة القائمة إلی یوم القیامة و بأن جعله خاتم النبیین الْبَیِّناتِ أی المعجزات وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ أی من بعد الرسل بأن کان یلجئهم إلی الإیمان لکنه ینافی التکلیف و قیل معناه لو شاء الله ما أمرهم بالقتال مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَیِّناتُ من بعد وضوح الحجة فإن المقصود من بعثة الرسل قد حصل بإیمان من آمن قبل القتال وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا کرر تأکیدا و قیل الأول مشیة الإکراه و الثانی الأمر للمؤمنین بالکف عن قتالهم ما یُرِیدُ أی ما تقتضیه المصلحة. ⁽¹⁾إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی أی اختار و اجتبی آدَمَ وَ نُوحاً لنبوته وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ أی علی عالمی زمانهم بأن جعل الأنبیاء منهم و قیل اختار دینهم و قیل اختارهم بالتفضیل علی غیرهم بالنبوة و غیرها من الأمور الجلیلة لمصالح الخلق و قوله وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ قیل أراد نفسهما و قیل آل إبراهیم أولاده و فیهم من فیهم من الأنبیاء و فیهم نبینا صلی الله علیه و آله و قیل هم المتمسکون بدینه و أما آل عمران فقیل هم من آل إبراهیم أیضا فهم موسی و هارون ابنا عمران و هو عمران بن یصهر بن ماهث ⁽²⁾بن لاوی بن یعقوب و قیل یعنی بآل عمران مریم و عیسی و هو عمران بن أشهم ⁽³⁾بن أمون من ولد سلیمان علیه السلام و هو أبو مریم و فی قراءة أهل البیت علیهم السلام و آل محمد علی العالمین و قالوا أیضا إن آل إبراهیم هم آل محمد الذین هم أهله و یجب أن یکون الذین اصطفاهم الله مطهرین معصومین عن القبائح لأنه سبحانه لا یختار و لا یصطفی إلا من کان کذلک و یکون ظاهره مثل باطنه فی الطهارة و العصمة فعلی هذا یختص الاصطفاء بمن کان معصوما من آل إبراهیم و آل عمران سواء کان نبیا أو إماما و یقال الاصطفاء علی وجهین أحدهما أنه اصطفاه لنفسه أی جعله خالصا له یختص به و الثانی أنه پ

1) مجمع البیان 2: 359. م.

2) الصحیح کما فی المصدر و فی العرائس للثعلبی: یصهر بن قاهث.

3) فی المصدر: الهشم؛ و فی العرائس: عمران بن ساهم بن أمور بن میشا، و حکی فیه عن ابن عبّاس أنّه عمران بن ماثان، و بنو ماثان رءوس بنی إسرائیل و احبارهم و ملوکهم.

اصطفاه علی غیره أی اختصه بالتفضیل علی غیره و علی هذا الوجه معنی الآیة و فیها دلالة علی تفضیل الأنبیاء علی الملائکة ذُرِّیَّةً أی أولادا و أعقابا بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ أی فی التناصر فی الدین أو فی التناسل و التوالد و الأخیر هو المروی عن أبی عبد الله علیه السلام لأنه قال الذین اصطفاهم الله بعضهم من نسل بعض. ⁽¹⁾ما کانَ لِبَشَرٍ أی لا یجوز و لا یحل له أَنْ یُؤْتِیَهُ اللَّهُ أی یعطیه الْکِتابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ أی العلم و الرسالة إلی الخلق ثُمَّ یَقُولَ لِلنَّاسِ کُونُوا عِباداً لِی مِنْ دُونِ اللَّهِ أی اعبدونی من دونه و اعبدونی ⁽²⁾معه رَبَّانِیِّینَ أی حکماء أتقیاء أو معلمین الناس من علمکم و قیل الربانی العالم ⁽³⁾بالحلال و الحرام و الأمر و النهی و ما کان و ما یکون. ⁽⁴⁾بِما کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتابَ قال البیضاوی أی بسبب کونکم معلمین الکتاب و بسبب کونکم دارسین له فإن فائدة التعلیم و التعلم معرفة الحق و الخیر للاعتقاد و العمل. ⁽⁵⁾وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ النَّبِیِّینَ قال الطبرسی روی عن أمیر المؤمنین و ابن عباس و قتادة أن الله تعالی أخذ المیثاق علی الأنبیاء قبل نبینا صلی الله علیه و آله أن یخبروا أممهم بمبعثه و نعته و یبشروهم به و یأمروهم بتصدیقه و قال طاوس أخذ الله المیثاق علی الأنبیاء علی الأول و الآخر فأخذ میثاق الأول لتؤمنن بما جاء به الآخر

و قال الصَّادق علیه السلام تقدیره و إذ أخذ الله میثاق أمم النبیین بتصدیق نبیها و العمل بما جاءهم به و أنهم خالفوه بعد ما جاءوا و ما وفوا به و ترکوا کثیرا من شریعته و حرفوا کثیرا منها.

وَ لَتَنْصُرُنَّهُ أی بالتصدیق و الحجة أو أن المیثاق أخذ علی الأنبیاء لیأخذوه علی

1) مجمع البیان 2: 433. م.

2) فی المصدر: او اعبدونی. م.

3) منسوب الی الرب بزیادة الالف و النون للمبالغة، و قیل: هو من الرب بمعنی التربیة یربی المتعلمین بصغائر العلوم قبل کبارها، و قیل: الربانی العالم الکامل الراسخ فی العلم و الدین المستدیم عملا بما علم، أو الذی یطلب بعلمه وجه اللّه، و قیل: هو المتأله العارف باللّه.

4) مجمع البیان 2: 466.

5) أنوار التنزیل 1: 79. م.

أممهم بتصدیق محمد إذا بعث و یأمرهم بنصره علی أعدائه إن أدرکوه و هو المروی عن علی علیه السلام.

أقول: سیأتی عن أئمتنا علیهم السلام أن النصرة فی الرجعة.

و قال فی قوله وَ أَخَذْتُمْ عَلی ذلِکُمْ إِصْرِی أی قبلتم علی ذلک عهدی و قیل معناه و أخذتم العهد بذلک علی أممکم قالُوا أی قال أممهم ⁽¹⁾قالَ الله فَاشْهَدُوا بذلک علی أممکم وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشَّاهِدِینَ علیکم و علی أممکم عن علی علیه السلام و قیل فَاشْهَدُوا أی فاعلموا ذلک وَ أَنَا مَعَکُمْ أعلم و قیل معناه لیشهد بعضکم علی بعض و قیل قال الله للملائکة اشهدوا علیهم

وَ قَدْ رُوِیَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَمْ یَبْعَثِ اللَّهُ نَبِیّاً آدَمَ وَ مَنْ بَعْدَهُ إِلَّا أَخَذَ عَلَیْهِ الْعَهْدَ عَلَی أَنْ بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً وَ هُوَ حَیٌّ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ وَ لَیَنْصُرَنَّهُ وَ أَمَرَهُ بِأَنْ یَأْخُذَ الْعَهْدَ بِذَلِکَ عَلَی قَوْمِهِ ⁽²⁾.

کَما أَوْحَیْنا إِلی نُوحٍ قدم نوحا لأنه أبو البشر و قیل لأنه کان أطول الأنبیاء عمرا و کانت معجزته فی نفسه لبث فی قومه أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِینَ عاماً لم یسقط له سن و لم تنقص قوته و لم یشب شعره و قیل لأنه لم یبالغ أحد منهم فی الدعوة مثل ما بالغ فیها و لم یقاس أحد من قومه ما قاساه و هو أول من عذبت أمته بسبب أن ردت دعوته. ⁽³⁾وَ رُسُلًا أی قصصنا رسلا أو أرسلنا رسلا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ بالوحی فی غیر القرآن أو فی القرآن وَ رُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْکَ هذا یدل علی أن لله رسلا کثیرا لم یذکرهم فی القرآن.

حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ بأن یقولوا لو أرسلت إلینا رسولا آمنا بک وَ کانَ اللَّهُ عَزِیزاً أی مقتدرا علی الانتقام ممن یعصیه حَکِیماً فیما أمر به عباده. ⁽⁴⁾وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ قال البیضاوی الضمیر لإبراهیم و قیل لنوح لأنه أقرب و لأن یونس و لوطا لیسا من ذریة إبراهیم فلو کان لإبراهیم اختص البیان بالمعدودین فی تلک

1) فی المصدر: ای قال الأنبیاء و اممهم. م.

2) مجمع البیان 2: 468. م.

3) مجمع البیان 3: 140. م.

4) مجمع البیان 3: 141- 142. م.

الآیة و التی بعدها و المذکورون فی الآیة الثالثة عطف علی نُوحاً و من آبائهم عطف علی کلّا أو نوحا و من للتبعیض فإن منهم من لم یکن نبیا و لا مهدیا ذلِکَ هُدَی اللَّهِ إشارة إلی ما دانوا به وَ لَوْ أَشْرَکُوا أی هؤلاء الأنبیاء مع علو شأنهم فکیف غیرهم و الْحُکْمَ الحکمة أو فصل الأمر علی ما یقتضیه الحق فَإِنْ یَکْفُرْ بِها أی بهذه الثلاثة هؤُلاءِ یعنی قریشا فَقَدْ وَکَّلْنا بِها أی بمراعاتها قَوْماً لَیْسُوا بِها بِکافِرِینَ و هم الأنبیاء المذکورون و متابعوهم و قیل هم الأنصار أو أصحاب النبی صلی الله علیه و آله أو کل من آمن به أو الفرس و قیل الملائکة فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ أی ما توافقوا علیه من التوحید و أصول الدین. ⁽¹⁾وَ الْمُؤْتَفِکاتِ قال الطبرسی أی المنقلبات و هی ثلاثة قری کان فیها قوم لوط بِالْبَیِّناتِ أی بالبراهین و المعجزات. ⁽²⁾وَ جَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَ ذُرِّیَّةً أی نساء و أولادا أکثر من نسائک و أولادک و کان لسلیمان ثلاث مائة امرأة مهیرة و سبعمائة سریة و لداود مائة امرأة عن ابن عباس أی فلا ینبغی أن یستنکر منک أن تتزوج و یولد لک

وَ رُوِیَ أَنَّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَرَأَ هَذِهِ الْآیَةَ ثُمَّ أَوْمَأَ إِلَی صَدْرِهِ وَ قَالَ نَحْنُ وَ اللَّهِ ذُرِّیَّةُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.

وَ ما کانَ لِرَسُولٍ أَنْ یَأْتِیَ بِآیَةٍ أی دلالة إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ أی إلا بعد أن یأذن الله فی ذلک و یطلق له فیه. ⁽³⁾إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ أی لم یرسل فیما مضی من الأزمان رسولا إلا بلغة قومه حتی إذا بین لهم فهموا عنه و لا یحتاجون إلی مترجم و قد أرسل الله نبینا صلی الله علیه و آله إلی الخلق کافة بلسان قومه قال الحسن امتن الله علی نبیه صلی الله علیه و آله أنه لم یبعث رسولا إلا إلی قومه و بعثه خاصة إلی جمیع الخلق و قیل إن معناه کما أرسلناک إلی العرب بلغتهم لتبین لهم الدین ثم إنهم یبینونه للناس کذلک أرسلنا کل رسول بلغة قومه لیظهر لهم الدین. ⁽⁴⁾لا یَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ أی لا یعلم تفاصیل أحوالهم و عددهم و ما فعلوه و فعل بهم من

1) أنوار التنزیل 1: 150. م.

2) مجمع البیان 5: 49.

3) مجمع البیان 6: 297. م.

4) مجمع البیان 6: 303. م.

العقوبات إلا الله قال ابن الأنباری إن الله أهلک أمما من العرب و غیرها فانقطعت أخبارهم و عفت آثارهم فلیس یعرفهم أحد إلا الله و کان ابن مسعود إذا قرأ هذه الآیة قال کذب النسابون فعلی هذا یکون قوله وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ لا یَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ مبتدأ و خبرا فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْواهِهِمْ أی عضوا علی أصابعهم من شدة الغیظ أو جعلوا أیدیهم فی أفواه الأنبیاء تکذیبا لهم أی أشاروا بأیدیهم إلی أفواه الرسل تسکیتا لهم أو وضعوا أیدیهم علی أفواههم مومئین بذلک إلی رسل أن اسکتوا أو الضمیران کلاهما للرسل أی أخذوا أیدی الرسل فوضعوها علی أفواههم لیسکتوا فسکتوا عنهم لما یئسوا منهم هذا کله إذا حمل معنی الأیدی و الأفواه علی الحقیقة و من حملها علی المجاز فقیل المراد بالید ما نطقت به الرسل من الحجج أی فردوا حججهم فی حیث جاءت ⁽¹⁾لأنها تخرج من الأفواه أو مثله من الوجوه. ⁽²⁾

ثانیهما: أن یکون المراد بذلک أن الکفّار کانوا إذا بدأ الرسل بکلامهم سددوا بأیدیهم أسماعهم دفعة و أفواههم دفعة، اظهارا منهم لقلة الرغبة فی سماع کلامهم و جواب مقالهم لیدلوهم بذلک الفعل علی أنهم لا یصغون لهم الی مقال و لا یجیبونهم عن سؤال، اذ قد أبهموا طریقی السماع و الجواب و هما الاذان و الافواه، و شاهد ذلک قوله سبحانه حاکیا عن نوح علیه السلام و یعنی قومه: «وَ إِنِّی کُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فِی آذانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِیابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْباراً» فیکون معنی ردّ أیدیهم فی أفواههم أن یمسکوا أفواههم بأکفهم کما یفعل المظهر للامتناع من الکلام، و یکون انما ذکر تعالی ردّ الأیدی هاهنا و هو یفید فعل الشی‌ء ثانیا بعد أن فعل أولا لانهم کانوا یکثرون هذا الفعل عند کلام الرسل علیهم السلام، فوصفوا فی هذه الآیة بما قد سبق لهم مثله و ألف منهم فعله اه. قلت: و یمکن أن یکون المراد أنهم عضوا علی أناملهم تعجبا أو اظهارا للتعجب ممّا یدعو إلیه الأنبیاء و الرسل.

مُرِیبٍ أی یوقعنا فی الریب بکم أنکم تطلبون الرئاسة و تفترون الکذب مِنْ ذُنُوبِکُمْ أی بعضها لأنه لا یغفر الشرک و قیل وضع البعض موضع الجمیع توسعا

1) فی نسخة: من حیث جاءت.

2) أضاف السیّد الرضیّ فی تلخیص البیان: 95 علی هذه الوجوه وجهین آخرین: أحدهما ما نقل عن بعض أن المراد بذلک ضرب من الهزء یفعله المجان و السفهاء إذا أرادوا الاستهزاء ببعض الناس و قصدوا الوضع منه و الازراء علیه یجعلون أصابعهم فی أفواههم و یتبعون هذا الفعل بأصوات تشبه و تجانسه، یستدل بها علی قصد السخف و تعمد الفحش. ثم قال: و هذا القول عندی بعید من الصواب.

إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی أی إلی الوقت الذی ضربه الله لکم أن یمیتکم فیه و لا یؤاخذکم بعاجل العقاب بِسُلْطانٍ مُبِینٍ أی بحجة واضحة و إنما قالوا ذلک لأنهم اعتقدوا أن ما جاءت به الرسل من المعجزات لیست بمعجزة و لا دلالة و قیل إنهم طلبوا معجزات مقترحات سوی ما ظهرت فیما بینهم.

وَ لکِنَّ اللَّهَ یَمُنُّ أی ینعم علیهم بالنبوة و المعجزات وَ قَدْ هَدانا سُبُلَنا أی عرفنا طریق التوکل أو هدانا إلی معرفته و توجیه العبادة إلیه ذلِکَ لِمَنْ خافَ أی ذلک الفوز لمن خاف وقوفه للحساب بین یدی وَ خافَ وَعِیدِ ⁽¹⁾أی عقابی و إنما قالوا أَوْ لَتَعُودُنَّ و هم لم یکونوا علی ملتهم قط إما لأنهم توهموا علی غیر حقیقة أنهم کانوا علی ملتهم و إما لأنهم ظنوا بالنشو بینهم أنهم کانوا علیها.

وَ اسْتَفْتَحُوا أی طلب الرسل الفتح و النصر من الله و قیل هو سؤالهم أن یحکم الله بینهم و بین أممهم لأن الفتح الحکم و قیل معناه و استفتح الکفار العذاب وَ خابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ أی خسر کل متکبر معاند مجانب للحق دافع له. ⁽²⁾وَ ما أَهْلَکْنا أی لم نهلک أهل قریة فیما مضی علی وجه العقوبة إلا و کان لهم أجل معلوم مکتوب لا بد أن سیبلغونه فلا یغرن هؤلاء الکفار إمهالی إیاهم ما

1) قال السیّد الرضیّ قدّس سرّه فی تلخیص البیان: قوله: «ذلِکَ لِمَنْ خافَ مَقامِی» هذه استعارة، لان المقام لا یضاف الا الی من یجوز علیه القیام، و ذلک مستحیل علی اللّه سبحانه، فإذا المراد به یوم القیامة، لان الناس یقومون فیه للحساب و عرض الاعمال علی الثواب و العقاب، فقال سبحانه فی صفة ذلک الیوم: «یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِینَ» و انما أضاف تعالی هذا المقام الی نفسه فی هذا الموضع و فی قوله: «وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ» لان الحکم فی ذلک الیوم له خالصا لا یشارکه فیه حکم حاکم و لا یحاده أمر آمر، و قد یجوز أن یکون المقام هنا بمعنی آخر و هو أن العرب تسمی المجامع التی تجتمع فیها لتدارس مفاخرها و تذاکر مآثرها مقامات و مقاوم، فیجوز أن یکون المراد بالمقام هنا الموضع الذی یحصی اللّه تعالی فیه علی بریته محاسن أعمالهم و مقابح أفعالهم لاستحقاق ثوابه و عقابه و استیجاب رحمته و عذابه، و قد یقولون: هذا مقام فلان و مقامته علی هذا الوجه و ان لم یکن الإنسان المذکور فی ذلک المکان قائما، بل کان قاعدا أو مضطجعا.

2) مجمع البیان 6: 305- 308. م.

تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أی لم تکن أمة فیما مضی تسبق أجلها فتهلک قبل ذلک و لا تتأخر عن أجلها ⁽¹⁾فِی شِیَعِ الْأَوَّلِینَ الشیع الفرق و الأمم. ⁽²⁾إِلَّا رِجالًا نُوحِی إِلَیْهِمْ و ذلک أن کفار قریش کانوا ینکرون أن یرسل إلیهم بشر مثلهم فبین سبحانه أنه لا یصلح أن یکون الرسل إلی الناس إلا من یشاهدونه و یخاطبونه و یفهمون عنه و أنه لا وجه لاقتراحهم إرسال الملک فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ أی أهل العلم بأخبار من مضی من الأمم أو أهل الکتاب أو أهل القرآن لأن الذکر القرآن ⁽³⁾

وَ یَقْرُبُ مِنْهُ مَا رَوَاهُ جَابِرٌ وَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: نَحْنُ أَهْلُ الذِّکْرِ.

و قد سمی الله رسوله فی قوله ذِکْراً رَسُولًا علی أحد الوجهین و قوله بِالْبَیِّناتِ وَ الزُّبُرِ العامل فیه قوله أَرْسَلْنا و التقدیر و ما أرسلنا بالبینات ⁽⁴⁾و الزبر أی البراهین و الکتب إلا رجالا و قیل فی الکلام إضمار و التقدیر أرسلناهم بالبینات.

أُولئِکَ أی الذین تقدم ذکرهم الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ بالنبوة و غیرها مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ إنما فرق سبحانه ذکر نسبهم مع أن کلهم کانوا من ذریة آدم لتبیان مراتبهم فی شرف النسب فکان لإدریس شرف القرب من آدم و کان إبراهیم من ذریة من حمل مع نوح و کان إسماعیل و إسحاق و یعقوب من ذریة إبراهیم لما تباعدوا من آدم حصل لهم شرف إبراهیم و کان موسی و هارون و زکریا و یحیی و عیسی من ذریة إسرائیل وَ مِمَّنْ هَدَیْنا قیل إنه تم الکلام عند قوله وَ إِسْرائِیلَ ثم ابتدأ و قال مِمَّنْ هَدَیْنا وَ اجْتَبَیْنا من الأمم قوم إِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُ الرَّحْمنِ

و رُوِیَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: نَحْنُ عُنِینَا بِهَا.

و قیل بل المراد به الأنبیاء الذین تقدم ذکرهم خَرُّوا سُجَّداً لله وَ بُکِیًّا أی باکین فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ الخلف البدل السیئ

1) مجمع البیان 6: 329. م.

2) مجمع البیان 6: 331. م.

3) قد استعمل الذکر بهذا المعنی فی مواضع کثیرة من القرآن منها فی آل عمران آیة 58 و 63 و 69، و سورة الحجر آیة 5 و 9 و یس آیة 69 و فصلت آیة 40 و القمر آیة 25 و الطلاق آیة 10 و القلم آیة 51.

4) مجمع البیان 6: 361- 362. م.

أی بقی بعد النبیین المذکورین قوم سوء من الیهود و من تبعهم أَضاعُوا الصَّلاةَ أی ترکوها أو أخروها عن مواقیتها و هو المروی عن أبی عبد الله علیه السلام وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فیما حرم علیهم فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا أی مجازاة الغی و قیل أی شرا و خیبة. ⁽¹⁾ما آمَنَتْ قَبْلَهُمْ أی لم یؤمن قبل هؤلاء الکفار مِنْ أهل قَرْیَةٍ جاءتهم الآیات التی طلبوها فأهلکناهم مصرین علی الکفر أَ فَهُمْ یُؤْمِنُونَ عند مجیئها هذا إخبار عن حالهم و أن سبیلهم سبیل من تقدم من الأمم طلبوا الآیات فلم یؤمنوا بها و أهلکوا فهؤلاء أیضا لو أتاهم ما اقترحوا لم یؤمنوا و استحقوا عذاب الاستیصال و قد حکم الله فی هذه الأمة أن لا یعذبهم عذاب الاستیصال ⁽²⁾فلذلک لم یجبهم فی ذلک و قیل ما حکم الله سبحانه بهلاک قریة إلا و فی المعلوم أنهم لا یؤمنون فلذلک لم یأت هؤلاء بالآیات المقترحة.

وَ ما جَعَلْناهُمْ جَسَداً الجسد المجسد الذی فیه الروح و یأکل و یشرب و قیل ما لا یأکل و لا یشرب ثُمَّ صَدَقْناهُمُ الْوَعْدَ أی أنجزنا ما وعدناهم به من النصر و النجاة و الظهور علی الأعداء و ما وعدناهم به من الثواب فَأَنْجَیْناهُمْ وَ مَنْ نَشاءُ أی من المؤمنین بهم وَ أَهْلَکْنَا الْمُسْرِفِینَ علی أنفسهم بتکذیبهم الأنبیاء. ⁽³⁾فَأَمْلَیْتُ لِلْکافِرِینَ أی أخرت عقوبتهم و أمهلتهم ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ أی بالعذاب فَکَیْفَ کانَ نَکِیرِ استفهام للتقریر أی فکیف أنکرت علیهم ما فعلوا من التکذیب فأبدلتهم بالنعمة نقمة و بالحیاة هلاکا فَکَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ أی و کم من قری أَهْلَکْناها وَ هِیَ ظالِمَةٌ أی و أهلها ظالمون بالتکذیب و الکفر فَهِیَ خاوِیَةٌ عَلی عُرُوشِها أی خالیة من أهلها ساقطة علی سقوفها وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ أی و کم من بئر باد أهلها و غار ماؤها و تعطلت من دلائها وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ أی و کم من قصر رفیع مجصص تداعی للخراب بهلاک أهله

1) مجمع البیان 6: 519. م.

2) حکم اللّه بذلک فی قوله: «وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ وَ ما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ» الأنفال: 33.

3) مجمع البیان 7: 39- 40. م.

و أصحاب الآبار ملوک البدو و أصحاب القصور ملوک الحضر و فی تفسیر أهل البیت علیهم السلام کم من بئر معطلة أی عالم لا یرجع إلیه و لا ینتفع بعلمه ⁽¹⁾.

کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ خطاب للرسل کلهم أمرهم أن یأکلوا من الحلال وَ إِنَّ هذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً واحِدَةً أی دینکم دین واحد و قیل هذه جماعتکم و جماعة من قبلکم واحدة کلکم عباد الله فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ زُبُراً أی تفرقوا فی دینهم و جعلوه کتبا دانوا بها و کفروا بما سواها کالیهود کفروا بالإنجیل و القرآن و النصاری بالقرآن و قیل أحدثوا کتبا یحتجون بها لمذاهبهم کُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ أی کل فریق بما عندهم من الدین راضون یرون أنهم علی الحق. ⁽²⁾وَزِیراً أی معینا علی تبلیغ الرسالة فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِیراً أی أهلکناهم إهلاکا بأمر فیه أعجوبة وَ کُلًّا ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ أی بینا لهم أن العذاب نازل بهم إن لم یؤمنوا و قیل بینا لهم الأحکام فی الدین و الدنیا وَ کُلًّا تَبَّرْنا تَتْبِیراً أی أهلکنا إهلاکا علی تکذیبهم وَ لَقَدْ أَتَوْا عَلَی الْقَرْیَةِ الَّتِی أُمْطِرَتْ یعنی قوم لوط أمطروا بالحجارة أَ فَلَمْ یَکُونُوا یَرَوْنَها فی أسفارهم إذا مروا بهم فیعتبروا بَلْ کانُوا لا یَرْجُونَ نُشُوراً أی بل رأوها و إنما لم یعتبروا لأنهم لا یخافون البعث ⁽³⁾وَ کانُوا مُسْتَبْصِرِینَ أی کانوا عقلاء یمکنهم التمییز بین الحق و الباطل بالنظر أو یحسبون أنهم علی هدی.

وَ ما کانُوا سابِقِینَ أی فائتین الله کما یفوت السابق حاصِباً أی حجارة و قیل ریحا فیها حصباء و هم قوم لوط و قیل هم عاد وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّیْحَةُ و هم قوم شعیب وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا و هم قوم قارون. ⁽⁴⁾

و هو قارون.

وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا قوم نوح و فرعون و قومه ⁽⁵⁾وَ أَثارُوا الْأَرْضَ أی قلبوها و حرثوها لعمارتها ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذِینَ أَساؤُا إلی نفوسهم بالکفر بالله و تکذیب رسله السُّوای أی الخلة التی تسوء صاحبها إذا أدرکها و هی عذاب النار أَنْ کَذَّبُوا

1) مجمع البیان 7: 88. م.

2) مجمع البیان 7: 109. م.

3) مجمع البیان 7: 170. م.

4) هکذا فی النسخ، و الصحیح کما فی المصدر:

5) مجمع البیان 8: 283. م.

أی لتکذیبهم وَ کانَ حَقًّا عَلَیْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ أی دفعنا السوء و العذاب عن المؤمنین و کان واجبا علینا نصرهم بإعلاء الحجة و دفع الأعداء عنهم. ⁽¹⁾وَ إِذْ أَخَذْنا أی و اذکر یا محمد حین أخذ الله المیثاق مِنَ النَّبِیِّینَ خصوصا بأن یصدق بعضهم بعضا و یتبع بعضهم بعضا و قیل أخذ میثاقهم علی أن یعبدوا الله و یدعوا إلی عبادة الله و أن یصدق بعضهم بعضا و أن ینصحوا لقومهم وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ خص هؤلاء بالذکر لأنهم أصحاب الشرائع وَ أَخَذْنا مِنْهُمْ مِیثاقاً غَلِیظاً أی عهدا شدیدا علی الوفاء بما حملوا من إعباء الرسالة و قیل علی أن یعلنوا أن محمدا رسول الله صلی الله علیه و آله و یعلن محمد صلی الله علیه و آله أن لا نبی بعده. ⁽²⁾وَ إِلَی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ فیجازی من کذب رسله و ینصر من کذب من رسله. ⁽³⁾وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ أی و ما من أمة من الأمم الماضیة إِلَّا خَلا فِیها نَذِیرٌ أی إلا مضی فیها مخوف یخوفهم و فی هذا دلالة علی أنه لا أحد من المکلفین إلا و قد بعث إلیه الرسول و أنه سبحانه أقام الحجة علی جمیع الأمم بالبینات ⁽⁴⁾قال البیضاوی بالمعجزات الشاهدة علی نبوتهم وَ بِالزُّبُرِ کصحف إبراهیم وَ بِالْکِتابِ الْمُنِیرِ کالتوراة و الإنجیل علی إرادة التفصیل دون الجمع و یجوز أن یراد بهما واحد و العطف لتغایر الوصفین فَکَیْفَ کانَ نَکِیرِ أی إنکاری بالعقوبة. ⁽⁵⁾یا حَسْرَةً قال الطبرسی أی یا ندامة عَلَی الْعِبادِ فی الآخرة باستهزائهم بالرسل فی الدنیا أَنَّهُمْ إِلَیْهِمْ لا یَرْجِعُونَ أی أ لم یروا أن القرون التی أهلکناهم لا یرجعون إلی الدنیا ⁽⁶⁾وَ لَقَدْ سَبَقَتْ کَلِمَتُنا أی سبق الوعد منا إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ فی الدنیا و الآخرة علی الأعداء بالقهر و الغلبة و بالحجة الظاهرة و قیل معناه سبقت کلمتنا لهم بالسعادة ثم ابتدأ فقال إِنَّهُمْ أی إن المرسلین لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ و قیل عنی بالکلمة قوله لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِی ⁽⁷⁾قال الحسن المراد بالآیة نصرتهم فی الحرب فإنه لم یقتل

1) مجمع البیان 8: 309. م.

2) مجمع البیان 8: 339. م.

3) مجمع البیان 8: 400. م.

4) مجمع البیان 8: 405. م.

5) أنوار التنزیل 2: 123.

6) مجمع البیان 8: 422 و 423. م.

7) المجادلة: 21.

نبی قط فی الحرب و إن مات نبی أو قتل قبل النصرة فقد أجری الله تعالی العادة بأن ینصر قومه من بعده فیکون فی نصرة قومه نصرة له و قال السدی المراد النصرة بالحجة وَ إِنَّ جُنْدَنا أی المؤمنین أو المرسلین لَهُمُ الْغالِبُونَ بالقهر أو بالحجة وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ أی سلام و أمان لهم من أن ینصر علیهم أعداءهم و قیل هو خبر و معناه أمر أی سلموا علیهم کلهم لا تفرقوا بینهم ⁽¹⁾.

وَ لاتَ حِینَ مَناصٍ قال البیضاوی أی لیس الحین حین مناص زیدت علیها تاء التأنیث للتأکید أُولئِکَ الْأَحْزابُ یعنی المتحزبین علی الرسل الذین جعل الجند المهزوم منهم فَحَقَّ عِقابِ أی فوجب علیهم عقابی. ⁽²⁾وَ الْأَحْزابُ مِنْ بَعْدِهِمْ و الذین تحزبوا علی الرسل و ناصبوهم بعد قوم نوح وَ هَمَّتْ کُلُّ أُمَّةٍ من هؤلاء لِیَأْخُذُوهُ لیتمکنوا من إصابته بما أرادوا من تعذیب و قتل من الأخذ بمعنی الأسر لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ لیزیلوه به فَکَیْفَ کانَ عِقابِ فإنکم تمرون علی دیارهم و هو تقریر فیه تعجیب. ⁽³⁾وَ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَیْکَ

قال الطبرسی رحمه الله روی عن علی علیه السلام أنه قال بعث الله نبیا أسود لم یقص علینا قصته.

و اختلف الأخبار فی عدد الأنبیاء فروی فی بعضها أن عددهم مائة ألف و أربعة و عشرون ألفا و فی بعضها أن عددهم ثمانیة آلاف نبی أربعة آلاف من بنی إسرائیل و أربعة آلاف من غیرهم بِآیَةٍ أی بمعجزة و دلالة ⁽⁴⁾.

فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قال البیضاوی أی بالعذاب فی الدنیا و الآخرة قُضِیَ بِالْحَقِّ بإنجاء المحق و تعذیب المبطل⁽⁵⁾.

فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ و استحقروا علم الرسل و المراد بالعلم عقائدهم الزائغة و شبههم الداحضة أو علم الأنبیاء و فرحهم به ضحکهم منه و استهزاؤهم به و یؤیده وَ حاقَ بِهِمْ ما

1) مجمع البیان 8: 462. م.

2) أنوار التنزیل 2: 137 و 138. و لم نجد الجملة الأخیرة فیه. م.

3) أنوار التنزیل 2: 149. م.

4) مجمع البیان 8: 533. م.

5) أنوار التنزیل 2: 156. م.

کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ و قیل الفرح أیضا للرسل شکرا لله علی ما أوتوا من العلم بَأْسَنا أی شدة عذابنا فَلَمْ یَکُ یَنْفَعُهُمْ لامتناع قبوله حینئذ سُنَّتَ اللَّهِ أی سن الله ذلک سنة ماضیة فی العباد ⁽¹⁾شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصَّی أی شرع لکم من الدین دین نوح و محمد صلی الله علیه و آله و من بینهما من أرباب الشرائع و هو الأصل المشترک فیما بینهما المفسر بقوله أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ و هو الإیمان بما یجب تصدیقه و الطاعة فی أحکام الله وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ و لا تختلفوا فی هذا الأصل أما فروع الشرائع فمختلفة وَ ما کانَ لِبَشَرٍ و ما صح له أَنْ یُکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْیاً کلاما خفیا یدرکه بسرعة لأنه تمثل ⁽²⁾لیس فی ذاته مرکبا من حروف مقطعة تتوقف علی تموجات متعاقبة و هو ما یعم المشافهة به کما روی فی حدیث المعراج و المهتف به کما اتفق لموسی فی طوی و الطور لکن عطف قوله أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ علیه یخصه بالأول و قیل المراد به الإلهام و الإلقاء فی الروع و الوحی المنزل به إلی الرسل ⁽³⁾فیکون المراد بقوله أَوْ یُرْسِلَ رَسُولًا فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ ما یَشاءُ أو یرسل إلیه نبیا فیبلغ إلیه وحیه کما أمره و علی الأول المراد بالرسول الملک الموحی إلی الرسول. ⁽⁴⁾وَ إِخْوانُ لُوطٍ أی قومه لأنهم کانوا أصهاره ⁽⁵⁾فَحَقَّ وَعِیدِ فوجب و حل علیه وعیدی ⁽⁶⁾عاداً الْأُولی القدماء لأنهم أولی الأمم هلاکا بعد نوح و قیل عاد الأولی قوم هود و عاد الأخری إرم فَما أَبْقی الفریقین أَظْلَمَ وَ أَطْغی أی من الفریقین لأنهم کانوا یؤذونه و ینفرون عنه و یضربونه حتی لا یکون به حراک وَ الْمُؤْتَفِکَةَ قری قوم لوط ⁽⁷⁾أَهْوی بعد أن رفعها فقلبها فَغَشَّاها ما غَشَّی فیه تهویل و تعمیم لما أصابهم ⁽⁸⁾

1) أنوار التنزیل 2: 382. م.

2) کذا فی الکتاب، و فی المصدر: لانه تمثیل. م.

3) فی المصدر: أو الوحی المنزل به علی الرسل. م.

4) أنوار التنزیل 2: 402. م.

5) قال الطبرسیّ: سماهم إخوانه لکونهم من نسبه. م.

6) أنوار التنزیل 2: 465. م.

7) فی المصدر: و القری التی ائتفکت بأهلها ای انقلبت و هی قری قوم لوط. م.

8) أنوار التنزیل 2: 447. م.

لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا أی الملائکة إلی الأنبیاء أو الأنبیاء إلی الأمم بِالْبَیِّناتِ بالحجج و المعجزات وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ لیبین الحق و یمیز صواب العمل وَ الْمِیزانَ لیسوی به الحقوق و یقام به العدل کما قال لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ و إنزاله إنزال أسبابه و الأمر بإعداده و قیل أنزل المیزان إلی نوح و یجوز أن یراد به العدل لیقام به السیاسة و یدفع به الأعداء.

وَ جَعَلْنا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتابَ بأن استنبأناهم و أوحینا إلیهم الکتاب و قیل المراد بالکتاب الخط فَمِنْهُمْ أی من الذریة أو من المرسل إلیهم ⁽¹⁾.

کَتَبَ اللَّهُ ⁽²⁾فی اللوح لَأَغْلِبَنَّ أی بالحجة ⁽³⁾.

بِالْخاطِئَةِ أی الخطاء أو بالفعلة أو الأفعال ذات الخطاء أَخْذَةً رابِیَةً ⁽⁴⁾زائدة فی الشدة زیادة أعمالهم فی القبح. ⁽⁵⁾فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً قال الطبرسی أی لا یطلع علی الغیب أحدا من عباده إِلَّا مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ یعنی الرسل فإنه یستدل علی نبوتهم بأن یخبروا بالغیب لیکون آیة معجزة لهم و معناه إلا من ارتضاه و اختاره للنبوة و الرسالة فإنه یطلعه علی ما شاء من غیبه فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً و الرصد الطریق أو جمع راصد بمعنی الحافظ أی یجعل له إلی علم من کان قبله من الأنبیاء و السلف و علم ما یکون بعده طریقا أو یحفظ الذی یطلع علیه الرسول فیجعل بین یدیه و خلفه رصدا من الملائکة یحفظون الوحی من أن تسترقه الشیطان فتلقیه إلی الکهنة و قیل رصدا من بین یدی الرسول و من خلفه و هم الحفظة من الملائکة یحرسونه عن شر الأعداء و کیدهم و قیل المراد به جبرئیل علیه السلام أی یجعل من بین یدیه و من خلفه رصدا کالحجاب تعظیما لما یتحمله

1) أنوار التنزیل 2: 212. م.

2) قال السیّد الرضیّ قدّس سرّه فی التلخیص: المراد بالکتابة هاهنا الحکم و القضاء و انما کنی تعالی عن ذلک بالکتابة مبالغة فی وصف ذلک الحکم بالثبات، و أن بقاءه کبقاء المکتوبات.

3) أنوار التنزیل 2: 215. م.

4) قال السیّد قدّس سرّه: المراد بالرابیة هاهنا الغالبة القاهرة من قولهم: ربا الشی‌ء: اذا زاد، و الرباء مأخوذ من هذا، فکأن تلک الآخذة کانت قاهرة لهم و غالبة علیهم.

5) أنوار التنزیل 2: 235. م.

من الرسالة کما جرت عادة الملوک بأن یضموا إلی الرسول جماعة من خواصهم تشریفا له و هذا کما

روی أن سورة الأنعام نزلت و معها سبعون ألف ملک.

لِیَعْلَمَ الرَّسُولُ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا یعنی الملائکة قال سعید بن جبیر ما نزل جبرئیل بشی‌ء من الوحی إلا و معه أربعة من الملائکة حفظة فیعلم الرسول أن قد أبلغ الرسالة علی الوجه الذی قد أمر به و قیل لیعلم من کذب الرسل أن الرسل قد أبلغوا رسالات الله و قیل لیعلم محمد أن الرسل قبله قد أبلغوا رسالات ربهم کما أبلغ هو إذ کانوا محروسین محفوظین بحفظ الله و قیل لیعلم الله أن قد أبلغوا و معناه لیظهر المعلوم علی ما کان سبحانه عالما به و قیل أراد لیبلغوا فجعل بدل ذلک قوله لیعلم إبلاغهم توسعا کما یقول الإنسان ما علم الله ذلک منی أی ما کان ذلک أصلا لأنه لو کان لعلم الله وَ أَحاطَ بِما لَدَیْهِمْ أی أحاط الله علما بما لدی الأنبیاء و الخلائق وَ أَحْصی کُلَّ شَیْ‌ءٍ عَدَداً أی أحصی ما خلق الله و عرف عددهم لم یفته علم شی‌ء حتی مثاقیل الذر و الخردل. ⁽¹⁾هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ الْجُنُودِ أی هل بلغک أخبار الجنود الذین تجندوا علی أنبیاء الله و قیل أراد قد أتاک. ⁽²⁾سَوْطَ عَذابٍ أی فجعل سوطه الذی ضربهم به العذاب أو قسط عذاب کالعذاب بالسوط الذی یعرف مقدار ما عذبوا به و قیل أجری علی العذاب اسم السوط مجازا شبه الله العذاب الذی أحله بهم بانصباب السوط و تواتره علی المضروب ⁽³⁾.

**[ترجمه]طبرسی رحمۀ الله علیه در خصوص آیه «و قالوا کونوا هوداً: و گفتند هود باشید» گفته است: یعنی یهود گفتند شما از هود باشید و نصاری گفتند نصاری باشید. «بل ملۀ ابراهیم: بلکه دین ابراهیم» یعنی بلکه از دین ابراهیم تبعیت می کنیم. «والاسباط» منظور یوسف و برادرانش از فرزندان یعقوب هستند که از هر یک از آنها جمعی از مردم متولد شده

ص:8

و اسباط نامیده میشوند. نام این دوازده تن از فرزندان یعقوب اینگونه ذکر شده است: یوسف، ابن یامین، روبیل، یهودا، شمعون، لاوی، دون، قهاب، یشجر، تفتالی، حاد، أسر.

بسیاری از مفسران گفته اند: آنها پیامبر بودند. اما به اقتضای مذهب ما تمامی آنها پیامبر نبودند؛ چرا که به علت آنچه در مورد یوسف مرتکب شدند از عصمت برخوردار نیستند. و آیه «ما أنزل إلیهم: آنچه بر آنان نازل شد» نیز بر پیامبر بودن آنان دلالت نمی کند؛ چون این نازل کردن جایز است که بر برخی از آنان صورت گرفته باشد و ممکن است شبیه آیه «و ما أنزل إلینا: آنچه بر ما نازل شد» باشد که اگر چه بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل شده است اما چون مسلمانان نیز در خصوص آن مأمور و مسؤول بودند انزال به آنان نیز نسبت داده شده است.

امام باقر علیه السلام میفرماید: به ایشان گفتم: آیا فرزندان یعقوب پیامبر بودند؟ فرمود: خیر، ولی از فرزندان انبیا بوده و در سعادت، دنیا را ترک گفتند چرا که توبه کرده و آنچه انجام داده بودند را به یاد آوردند. «لا نفرق بین أحد منهم: بین هیچ یک از آنان تفاوت قائل نیستیم» یعنی به برخی ایمان آوریم و به برخی کفر بورزیم، درست مانند آنچه یهود و نصاری انجام دادند. «و نحن له: و ما برای او» یعنی برای آنچه که اکنون ذکر شد و یا برای خدا. «مسلمون» یعنی فرمانبرداران و

اطاعت کنندگان از بندگی خداوند. «فی شقاق» یعنی در اختلاف. نزدیک به همین مضمون حدیثی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرموده: در کفر؛ و همچنین گفته شده در مبارزه و نزاع. «فسیکفیکهم الله: پس خداوند ایشان را کفایت خواهد کرد» یعنی به پیروزی وعده داده است که این نیز از معجزات پیامبر ما صلی الله علیه و آله به شمار می آید. - . مجمع البیان 1 : 216 و 217 و 218 و برخی نقل به مضمون شده است. -

«مردم امت واحد بودند» یعنی دارای امت واحد، أهل ملت واحد، و در مورد اینکه آن ها به چه دینی بوده اند اختلاف نظر وجود دارد. گفته شده است: آن ها کافر بودند. حسن نیز گفته است: آن ها کافران مدت زمان بین آدم و نوح هستند. و برخی معتقدند کافران زمان بعد از نوح تا زمانی که خداوند ابراهیم و پیامبران بعد از او را بر انگیخت. در قولی دیگر آمده که قبل از بعثت پیامبران بوده که این قول صحیح نیست. اگر گفته شود: چگونه امکان دارد که تمام مردم کافر باشند در حالی که جایز نیست زمین خالی از حجت باشد؟ در جواب می گوییم: ممکن است که حق در آنجا، نزد یک نفر یا گروه اندکی بوده که به

ص:9

علت ترس و تقیه از اظهار دین خود داری کردهاند و به همین علت به شمار نیامدهاند. برخی دیگر گفته اند: آنها بر حق بوده اند. ابن عباس معتقد است که آنان در مدت زمان ما بین آدم و نوح بر شریعتی از حق بوده ولی پس از آن زمان دچار اختلاف شده اند. همچنین گفته شده است : آنان اهل کشتی نوح هستند که در این صورت تقدیر آیه این گونه است: کانوا أمۀ واحدۀ فاختلفوا و بعث الله النبیین (امت واحدی بودند وسپس پراکنده شدند و پس از آن خداوند پیامبران را مبعوث گردانید). مجاهد معتقد است : منظور از آن آدم است که بر حق بوده و پیشوای فرزندان خود بود. پس از او نیز خداوند پیامبران را از فرزندان و ذریه وی مبعوث گردانید. از امام باقر علیه السلام نیز روایت شده است که فرمود: قبل از نوح امتی واحد وجود داشت که بر فطرت خداوند قرار داشته و نه گمراه بودند و نه هدایت شده، سپس خداوند پیامبران را فرستاد. طبق این روایت مفهوم آیه این است که آنها از عقل خود تبعیت کرده و با نبوت یا شریعتی هدایت نشده بودند. - . گفته شده که ممکن است لفظ «کان» در آیه برای دلالت بر ماضی نیامده باشد و تنها منظور از آن ثبوت باشد که در این صورت منظور آیه، خبر دادن از این مسأله است که مردم در نداشتن شریعت و جهلشان نسبت به حقایق امتی واحد بوده و خداوند به فضل خود با ارسال پیامبران و نزول کتابهای آسمانی بر آنان منت گذاشته است.

گفته شده است: منظور از وحدت امت، وحدت عقیده و عمل نیست بلکه یعنی خداوند انسان را مطابق با فطرت و طبیعت خود امتی واحد آفرید که ذاتا موجودی اجتماعی است و در امور معیشتی خود با دیگران در ارتباط است. این انسان در برآوردن تمام نیازهای خود نیاز به مشارکت با دیگران و کمک گرفتن از هم نوعان خود دارد. هیچ یک از افراد بشر بی نیاز از دیگران نیست ولی با وجود این هر کدام در کارهای خود به دنبال منافعی رفته که برای امرار معاش ضروری است. به انسانها قدرت الهام داده نشده است تا هر یک از آنان طریقه حفظ حقوق دیگران در عین دستیابی به منفعت خود را بشناسد. لذا ناگزیر در امور معیشتی خود دچار اختلاف شده و خداوند به همین علت از رحمت خود برای آنان پیامبران را فرستاد تا به هر یک از آنان که به حدود معین شده برای وی پاینبند بوده و بدون تعرض به دیگران به مالی حق وی است اکتفا کند به خیر و خوبی و سعادت در دنیا و آخرت بشارت دهند. این پیامبران انسان ها را در صورتی که از شهوات آنی خود تبعیت کرده و عاقبت اندیشی نکنند به نا امیدی، باطل شدن اعمال و عذاب آخرت بیم میدهند. - «سپس خداوند پیامبران را برانگیخت» یعنی خداوند پیامبران را با شریعتها مبعوث گرداند چون می دانست که منافع مردم در شریعت است. «بشارت دهندگان» بشارت دهنده به بهشت برای کسانی که از آنان اطاعت کنند. «بیم دهندگان» بیم دهنده از آتش برای کسانی که نافرمانی کنند. «و با آنان کتاب را نازل کرد» یعنی با برخی از آنان کتاب نازل کرد. «لیحکم: تا حکم کند» یعنی خداوند و یا کتاب. «جز کسانی که آن به آنان داده شده است» یعنی جز کسانی که علم کتاب به آنان اعطا شده است. «بعد از آنکه بینات برای آنان آمد» یعنی برهانها و دلایل روشن. و گفته شده است: منظور تورات و انجیل است. برخی نیز گفته اند: منظور معجزات محمد صلی الله علیه و آله و سلم است. «بغیا» یعنی از روی ظلم و حسد. «لما اختلفوا فیه:

در آن چه اختلاف پیدا کردند» یعنی برای حقی که در آن دچار اختلاف نظر شده اند. «با اذن او» یعنی به علم و لطف او. - . مجمع البیان 2 : 306 و 307 با برخی حذفها و نقل به مضمون در برخی از مطالب. م -

«کسی از میان آنان که با خداوند سخن گفت» یعنی موسی علیه السلام یا موسی و محمدصلی الله علیه و آله و سلم. در مورد «و مقام برخی را بالا برد»

ص:10

نیز مجاهد گفته است: منظور محمد صلی الله علیه و آله و سلم است که خداوند وی را بر تمام پیامبران خود برتری داد. خداوند محمد را برای تمام مکلفان از جن و انس مبعوث کرد و تمام آیاتی را که به پیامبران پیش از او داده بود به طور یک جا به وی داد. خداوند محمد صلی الله علیه و آله و سلم را با قرآن که معجزه وی تا روز قیامت به شمار می آید مختص گردانید و وی را خاتم پیامبران قرار داد. «بینات» یعنی معجزات. «اگر خدا می‌خواست کسانی که پس از آنان بودند به کشتار یکدیگر نمی‌پرداختند» یعنی بعد از پیامبران، به این صورت که آنان را به ایمان پناه دهد؛ اما این مفهوم با تکلیف منافات دارد. و گفته شده که معنا این گونه است : اگر خدا می خواست به آن ها فرمان جنگ نمی داد.«من بعد جاءتهم البینات» یعنی بعد از روشن شدن حجت و برهان. منظور از مبعوث کردن پیامبران نیز با ایمان کسانی که قبل از جنگ ایمان آورده اند حاصل میشود.«اگر خدا میخواست به کشتار یکدیگر نمیپرداختند» نیز برای تأکید تکرار شده است. البته این گونه نیز گفته شده است که : اولی برای بیان اکراه آمده و دومین بار نیز برای امر کردن به مؤمنان جهت دست کشیدن از جنگ آورده شده است.«آنچه میخواهد» یعنی آنچه مصلحت اقتضا کند. - . مجمع البیان 2 : 359، م -

« همانا خداوند برگزید» یعنی برگزید وانتخاب نمود. «آدم و نوح» یعنی برای نبوت خویش آنها را برگزید. «و آل ابراهیم و آل عمران را بر عالمیان» یعنی بر جهانیان زمان همین پیامبران تا اینکه از میان آنان این پیامبران انتخاب شوند. همچنین گفته شده است : دین آنها را برگزید. برخی نیز گفته اند: یعنی آنها را با برتری دادن نسبت به دیگران از طریق پیامبری و دیگر امور والامرتبه، در راستای منافع خلق برگزید. در آیه «و آل ابراهیم و آل عمران» نیز منظور خود این دو پیامبر هستند ولی برخی نیز گفتهاند که آل ابراهیم فرزندان وی و پیامبران برگزیده شده از میان آنان هستند که پیامبر ما صلی الله علیه و آله و سلم نیز از جمله آنان است. برخی بر این عقیدهاند که منظور کسانی هستند که به دین ابراهیم تمسک جسته اند. در مورد آل عمران نیز گفته شده که این ها نیز از آل ابراهیم بوده و منظور موسی و هارون دو فرزند عمران هستند. عمران نیز فرزند یصهر بن ماهث - . طبق منبع و همچنین کتاب عرائس متعلق به ثعلبی، یصهر بن قاهث صحیح است. -

ابن لاوی بن یعقوب است. همچنین گفته شده که منظور از آل عمران، مریم و عیسی هستند که در این صورت عمران نیز فرزند أشهم - . در منبع الهشم آمده و در عرائس نیز اینگونه آمده است: عمران بن ساهم بن امور بن میشا، و در این زمینه از ابن عباس روایت شده که منظور از وی عمران ماثان است. فرزندان ماثان همان سران، احبار و پادشاهان بنی اسرائیل هستند. -

بن أمون از فرزندان سلیمان علیه السلام است. این عمران پدر حضرت مریم است. در قراءت اهل بیت علیه السلام نیز آمده است: «و آل محمد بر جهانیان». همچنین گفته شده است که آل ابراهیم همان آل محمد یعنی اهل بیت پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم هستند. کسانی که خداوند آنها را برگزیده ناگزیر باید مطهر و معصوم از خطاها و زشتیها باشند چرا که خداوند جز کسانی را که چنین صفتی داشته باشند انتخاب نمیکند. ظاهر این افراد نیز باید مانند باطنشان از طهارت و عصمت برخوردار بوده که در این صورت انتخاب و گزینش صرف نظر از پیامبر یا امام بودن، به معصومان آل ابراهیم و آل عمران اختصاص پیدا می کند. گفته شده است که : انتخاب به دو شکل است: یکی آنکه خداوند دیگری را برای خود انتخاب میکند؛ یعنی او را برای خود مخلص قرار داده و مختص خود میداند. و دوم اینکه

ص:11

شخصی را با برتری دادن بر دیگران برمیگزیند و مختص میگرداند. در معنی آیه وجه دوم مورد نظر است چرا که در آیه نشانههایی از برتری دادن انبیا بر ملائکه به چشم می خورد. «ذریۀ» یعنی از نظر اولاد وعقبه. «با یکدیگر» یعنی در یاری رساندن به یکدیگر در دین یا در تولید نسل، که این نظراخیر از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمودند: کسانی که خداوند آنها را برگزیده است برخی از نسل برخی دیگرند. - . مجمع البیان 2 : 433، م -

«برای هیچ بشری نبود» یعنی برای او جایز و حلال نیست. «اینکه خدا به او بدهد» یعنی اینکه به وی اعطا کند. «کتاب و حکمت و نبوت» یعنی علم و رسالت به سوی خلق. «سپس به مردم میگوید: به غیر از خدا بندگان من باشید» یعنی صرف نظر از خداوند از من اطاعت کرده و همراه با خدا از من پیروی کنید. «ربانیین» یعنی حکیمان پرهیزگار، یا تعلیم دهندگان مردم با علم خداوندی؛ همچنین گفته شده: ربانی یعنی عالم به حلال و حرام و امر و نهی و آنچه بوده و هست. - . مجمع البیان 2 : 466 -

«چون کتاب را آموزش میدهید» قرضاوی گفته است: یعنی به این دلیل که آنها به آموزش کتاب میپردازند. فایده تعلیم و تعلم شناخت حق و خیر برای دستیابی به اعتقاد و عمل است. - . انوار التنزیل1 : 79 -

«و چون خدا از پیامبران تعهد گرفت» طبرسی گفته است : از امیر مؤمنان و ابن عباس و قتاده روایت شده است که خداوند تبارک و تعالی از پیامبران پیش از پیامبر ما تعهد گرفته است که امت خود را از بعثت محمد صلی الله علیه و آله و سلم و صفات وی با خبر ساخته و ضمن بشارت دادن آنان به این پیامبر، امت خود را به تأیید وی امر کنند. طاووس گفته است: خداوند از تک تک پیامبران از اولین تا آخرینشان تعهد گرفته است که به آنچه پیامبر خاتم میآورد ایمان داشته باشند. امام صادق علیه السلام نیز فرموده اند: تقدیر آیه چنین است: و إذ أخذ الله میثاق أمم النبیین بتصدیق نبیها (و هنگامیکه خداوند از امتهای پیامبران در خصوص تصدیق پیامبرانشان تعهد گرفت). یعنی از امت پیامبران در خصوص تصدیق پیامبر خاتم و عمل به آنچه او میآورد تعهد گرفته است اما این مردم به مخالفت با او پرداخته، بسیاری از قوانین شریعت وی را ترک کرده و بسیاری دیگر را تحریف نمودند. «و لتنصرنه: باید وی را یاری دهند» یعنی با تصدیق و دلیل وبرهان، یا اینکه این تعهد از انبیا گرفته شده باشد

ص:12

و آنها نیز از امت خود تعهد بگیرند که زمان بعثت محمد صلی الله علیه و آله و سلم وی را تصدیق نمایند. آنان باید به امت خود دستور دهند که اگر دوران محمد صلی الله علیه و آله و سلم را درک نمودند وی را در مقابله با دشمنان یاری دهند. این قول از امام علی علیه السلام روایت شده است.

میگویم: به زودی از ائمه اطهار علیهم السلام نقل میکنیم که نصر و پیروزی در دوران رجعت اتفاق میافتد.

«عهد مرا در مورد آن پذیرفتید» یعنی عهد من در این مورد را پذیرفتید. و گفته شده که یعنی شما از امتهای خود در این زمینه تعهد گرفتید. « گفتند» یعنی امتهای آنان گفتند.

«گفت» یعنی خدا گفت. «در خصوص آن شهادت بگیرید» یعنی از امت هایتان در این خصوص تعهد بگیرید. «من نیز با شما از شاهدان هستم» یعنی بر شما و بر امت هایتان. این قول از علی علیه السلام روایت شده است. همچنین روایت شده که «شهادت دهید» یعنی آن را بدانید و «و من با شما هستم» یعنی من میدانم؛ در قولی دیگر نیز آمده است که این آیه یعنی : هر کدام از شما بر دیگری شاهد وگواه باشد. همچنین گفته شده است: خداوند به ملائکه فرمود: شما شاهد آنان باشید. از علی علیه السلام نیز روایت شده است که فرمود: خداوند از زمان حضرت آدم هیچ پیامبری را مبعوث نگردانید مگر اینکه از وی تعهد گرفت که اگر محمد صلی الله علیه و آله و سلم مبعوث شد و آن پیامبر هنوز در قید حیات است به محمد ایمان آورده و وی را یاری دهد. خداوند به تمام پیامبران فرمان داد که در این خصوص از امت خود نیز تعهد بگیرند. - . مجمع البیان 2 : 468، -

«همچنان که به نوح وحی کردیم» نوح را جلو تر آورده است چون او ابو البشر است. برخی نیز گفتهاند چون وی نسبت به سایر پیامبران عمر طولانی تری داشته و همین عمر طولانی از معجزات وی به شمار میآمده است. نوح علیه السلام بدون آنکه کهنسالی بر وی چیره شود یا مویش سفید گردد و در اثر پیری قدرتش از بین رود 950 سال در میان قوم خود زیست. در قولی دیگر آمده است: چون هیچ پیامبری به اندازه وی در ابلاغ دعوت خود تلاش نکرد و هیچ یک از پیامبران به اندازه نوح مورد ظلم و قساوت قوم خود واقع نشدند. نوح اولین پیامبری بود که امتش به علت نپذیرفتن دعوت پیامبرشان مورد عذاب واقع شدند. - . مجمع البیان 3 : 140، م -

«و پیامبرانی» یعنی داستان پیامبرانی را بازگو کردیم یا اینکه پیامبرانی را فرستادیم. «از پیش داستانشان را برای تو گفتیم» با وحی یا در قرآن یا در غیر از قرآن. «و پیامبرانی که داستانشان را برای نگفتیم» این آیه نشان می دهد که خداوند پیامبران زیادی داشته که نام آنها را در قرآن نیاورده است.

«حجتی بعد از پیامبران» به اینکه میگویند: اگر برای ما پیامبری بفرستی به تو ایمان میآوریم. «خداوند قدرتمند است» یعنی قادر به انتقام گرفتن از کسانی است که از وی اطاعت نکردهاند. «حکیما» یعنی در آنچه که به بندگان خود دستور داده است حکیم است. - . مجمع البیان 3: 141- 142 . -

«و از ذریه او» بیضاوی گفته است: منظور از ضمیر «ه» ابراهیم است و نیز گفته شده که به نوح باز می گردد چرا که نوح نزدیکتر است و یونس و لوط نیز از ذریه ابراهیم نیستند. اگر منظور از این ضمیر ابراهیم باشد مفهوم آیه مختص کسانی است که

ص:13

در این آیه و آیه بعد ذکر شدهاند. و اسامی ذکر شده در آیه سوم نیز عطف بر «نوحاً» بوده و «من آبائهم: از پدرانشان» نیز عطف بر کلّاً و یا نوحاً است. «من: از» نیز تبعیضیه بوده و نشان میدهد که برخی ازآنان پیامبر و هدایت شده نبودهاند. «آن هدایت خداست» اشاره به چیزی است که به آن گردن نهادند. «واگر شرک ورزند» یعنی اگر این پیامبران با وجود چنین مقام و منزلتی اینگونهاند دیگران چگونه خواهند بود؟ «و حکم» حکمت، یا فیصله دادن به امر آنگونه که حق اقتضا کند. «اگر به آن کفر ورزد» یعنی به این سه «اینان» یعنی قریش «به آن موظف کردیم» یعنی به مراعات آن. «قومی که نسبت به آن کافر نیستند» منظور از قوم یعنی پیامبرانی که نام آنها آورده شده و همچنین پیروان آنها. هچنین گفته شده منظور انصار یا اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم یا هرکس که به وی ایمان آورده باشد و یا ایرانیان است. برخی نیز گفته اند منظور ملائکه هستند. «پس به هدایتشان اقتدا کن» یعنی توحید و اصول دینی که در مورد آن به اتفاق نظر رسیده اند. - . انوار التنزیل 1 : 150 -

«مؤتکفات» طبرسی گفته است: یعنی زیر و رو شده، و آن سه روستا است که قوم لوط در آن زندگی می کردند. «با بینات» یعنی با برهانها و معجزات. - . مجمع البیان 5 : 49 -

«و برایشان همسرها و ذریه قرار دادیم» یعنی زنان و فرزندانی بیشتر از زنان و فرزندان تو. سلیمان سیصد زن آزاد و هفتصد کنیز داشت. داوود نیز به نقل از ابن عباس صد زن داشته است. و شایسته نیست که تو ازدواج و صاحب فرزند شدن را ناپسند بدانی. روایت شده است که امام صادق علیه السلام این آیه را خواند و دستش را بر سینه گذاشت و فرمود: به خدا سوگند که ما ذریه رسول خدا هستیم. «و ما کان لرسول أن یأتی بآیۀ: هیچ پیامبری نبوده که آیهای آورده باشد» یعنی دلالتی «مگر به اذن خدا» یعنی مگر بعد از اینکه خداوند اجازه آن را بدهد و دست او را در آن باز بگذارد. - . مجمع البیان 6: 297 -

«مگر به زبان قومش» یعنی تمام پیامبران پیشین را همزبان با قوم خود فرستاد تا زبان او را بفهمند و نیازی به مترجم نداشته باشند. خداوند رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم را با زبان قوم خود برای تمام جهانیان مبعوث گرداند. حسن گفته است: خداوند بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم منت نهاد چراکه او هر پیامبری را تنها برای قوم خود مبعوث گرداند اما پیامبر را به طور ویژه برای تمام خلایق، پیامبر قرارداد. همچنین گفته شده که معنی آیه اینگونه است: همانطور که تو را برای عرب و با زبان آنان مبعوث گردانیدیم تا دین را برای آنان شرح دهی و آنان نیز برای دیگر مردم، تمام پیامبران را با زبان قوم خود فرستادیم تا دین را برای آنان شرح دهند. - . مجمع البیان 6 : 303 -

«فقط آنان را میداند» یعنی جزئیات احوال، تعداد، کارهایی که انجام میدهند

ص:14

و عقوبتهای آنان را تنها خدا می داند. ابن انباری گفته است: خداوند امتهایی از عرب و دیگر امتها را هلاک ساخته و آثار آنان را از بین برد و کسی جز خدا آنها را نمی شناسد. ابن مسعود هنگام قراءت این آیه گفته است : نسّابون - شجره نویسان - دروغ گفته اند. طبق این گفته آیه «و کسانی که بعد از آنانند را فقط میداند» متشکل از مبتدا و خبر است. «دستانشان را به دهانشان بردند» یعنی از شدت خشم انگشت به دهان گزیده و یا اینکه دستان خود را به نشانه تکذیب پیامبران بر دهان آنها گذاشتهاند. یعنی برای ساکت کردن پیامبران با انگشت به دهان آنان اشاره کردهاند و یا اینکه دستان خود را بر دهان خود گذاشته و از این طریق به پیامبران اشاره می کنند که ساکت باشید. شاید هر دو ضمیر در آیه به پیامبران باز گردد و به این معنا باشد که دستان پیامبران را گرفته و بر دهانهایشان گذاشتند که ساکت شوند. پیامبران نیز که از آنان ناامید شدهاند سکوت میکنند. تمام این تفسیرات زمانی صحیح است که منظور از دستان و دهانها معنای حقیقی آنها باشد. اما در معنای مجازی گفته شده است که منظور از دست برهانها و دلایلی است که پیامبران به زبان میآورند که با نپذیرفتن آن گویی آن را به مکان خروج آن بازمیگردانند چون این استدلالات از دهان یا شبیه آن یعنی صورت خارج می شود.

«شک کننده» یعنی ما را در خصوص شما به شک میاندازد که شما خواستار ریاست بوده و با دروغ به فریبکاری میپردازید. «از گناهانتان» یعنی برخی از گناهانتان، چرا که خداوند شرک را نمیآمرزد. و گفته شده: توسعا بعض را به جای همگی آورده است.

ص:15

«تا زمانی مشخص» یعنی تا زمانی که خداوند آن را برای شما در نظر گرفته و در آن زمان شما را میمیراند. خداوند شما بندگان را سریع عقوبت و مؤاخذه نمیکند. «با سلطنتی آشکار» یعنی با دلیلی آشکار و معتقدان به این قول بر این باورند که معجزاتی که پیامبران آوردهاند معجزه و برهان نیست؛ برخی نیز گفته اند : عدهای خواستار معجزات پیشنهادی خود و چیزی غیر از معجزهای بودند که برای آنان ظاهر میشد.

«ولی خدا منت مینهد» یعنی با نبوت و معجزات به آنها نعمت می دهد. «ما را به راههایمان هدایت کرد» یعنی راه توکل را به ما شناساند و یا اینکه ما را به سوی شناخت و عبادت خود هدایت نمود. «آن برای کسی است که بترسد» یعنی این پیروزی از آن کسی است از زمان ایستادن در مقابل من برای حساب ترسیده باشد. «و از تهدید بترسد» یعنی مجازات من؛ و آنها میگویند: «أو لتعودن» و این در حالی است که هرگز از ملتشان نبودند؟ شاید به این علت بوده که آنها گمان کردهاند که جزئی از امت آنان بوده و یا اینکه به علت نشو و نما در میان آنها تصور کردهاند که از جمله آنان به شمار میآیند.

«طلب فتح کردند» یعنی پیامبران از خداوند طلب فتح و پیروزی نمودند. و نیز گفته شده که یعنی از خداوند خواستند تا میان آنان و امتشان حکم کند؛ چرا که فتح همان حکم است. در قولی دیگر آمده : برای کفار درخواست عذاب نمودند. «هر جبار لجوجی ناامید شد» یعنی هر متکبر لجوجی که از حق دوری کرده و آن را نپذیرد زیان می کند. - . مجمع البیان 6 : 305-308 -

«هلاک نکردیم» یعنی تاکنون هیچ قریه و روستایی را به خاطر عقوبت هلاک نکردهایم مگر اینکه زمان معلوم و مشخصی برای آنان در نظر گرفته شده که ناگزیر باید بدان تن دهند. پس مهلت دادن من (خداوند) به این کفار نباید آنان را غرّه و فریفته سازد. «ما

ص:16

تسبق من أمۀ: امتی سبقت نمیگیرد» یعنی هیچ امتی تاکنون پیش از أجلش به هلاکت نرسیده است و اجلش به تأخیر نیز نیفتاده است. - . مجمع البیان 6: 329 -

«فی شیع الأولین: در گروههای اولیه» الشیع: فرقهها و امتها. - . مجع البیان 6: 331 -

«مگر مردانی که به آنان وحی میکنیم» یعنی کفار قریش نمیپذیرفتند که بشری مانند خودشان برای آنان به عنوان پیامبر فرستاده شود؛ لذا خداوند سبحان توضیح میدهد که مصلحت آن است که برای مردم کسی فرستاده شود که وی را دیده، با اوصحبت کرده و سخنانش را بفهمند. خداوند همچنین میفرماید که پیشنهاد آنان مبنی بر فرستادن فرشتگان وجهی ندارد.«پس از اهل ذکر سؤال کنید» یعنی عالمان به اخبار امتهای گذشته و یا اهل کتاب و یا اهل قرآن؛ چرا که منظور از ذکر، قرآن است. نزدیک به همین تفسیر را جابر و محمد بن مسلم از امام باقر علیه السلام نقل کردهاند که ایشان فرمود: ما اهل ذکر هستیم. خداوند رسول خود را در آیه « ذکرا رسولا» ذکر نامیده است که مفهوم آن یکی از دو وجه ذکر شده است.

عامل جار و مجرور در «بالبینات و الزبر: با آیهها و کتابها» فعل «أرسلنا: فرستادیم»

بوده و تقدیر آن این چنین است: ما أرسلنا بالبینات و الزبر إلا رجالا؛ یعنی تنها مردانی را همراه با دلایل و کتاب ها فرستادیم. برخی نیز معتقدند که یک ضمیر در آیه در تقدیر است و منظور ارسلناهم بالبینات بوده است؛ یعنی آن ها را با دلایل روشن فرستادیم. - . مجمع البیان 6: 361- 362 -

«آنان» یعنی همان کسانی که قبلا ذکر کردیم. «کسانی که خداوند به آنان نعمت داد» یعنی با نبوت یا چیزهای دیگر به آنان نعمت داد. «از پیامبرانی از ذریه آدم» هرچند تمام پیامبران از ذریه آدم بودهاند اما خداوند نسب هر یک را برای روشن ساختن مراتب شرف و بزرگی نسبشان به طور جداگانه ذکر میکند. شرافت ادریس به علت نزدیکی به آدم است و ابراهیم نیز از ذریه کسانی است که بر کشتی نوح سوار شدند. اسماعیل و اسحاق و یعقوب نیز از ذریه ابراهیم بودند که چون نسبت به آدم فاصله زمانی زیادی داشتند شرف ابراهیم برای آنان حاصل شده است. موسی و هارون و زکریا و یحیی و عیسی نیز از ذریه اسرائیل هستند. «و از کسانی که هدایت کردیم» در این مورد گفته شده که سخن قبل تا « اسرائیل» به پایان رسیده و سخنی جدید آغاز شده که می فرماید: «ممن هدینا و اجتبینا: از کسانی که هدایت کرده و برگزیدیم» از امتها؛ قومی که «إذا تتلی علیهم آیات الرحمن: هنگامی که آیات خداوند رحمان بر ایشان تلاوت شود». از علی بن حسین علیه السلام روایت شده است که فرمود: منظور از آیه ما هستیم. برخی نیز گفته اند که منظور انبیایی هستند که نامشان در قسمتهای قبلی آیه ذکر شده است. «خروا سجدا: به سجده افتادند» یعنی برای خدا سجده کردند. «و بکیّا» یعنی گریه کنان. «جانشین بد جایگزین ایشان شد» خلف: جانشین ناشایست و جایگزین بد؛

ص:17

یعنی بعد از پیامبران مذکور قومی نادرست از یهود و پیروان آنان به جا خواهند ماند.«نماز را ضایع کردند» به روایت از امام صادق علیه السلام یعنی نماز را ترک گفته و یا از زمان خود به تأخیر اندازند. «و از شهوتها پیروی کردند» تبعیت از چیزهایی که برای آنان حرام شده است.«گمراه باقی خواهند ماند» یعنی مجازات گناه و برخی نیز گفتهاند یعنی شر و نا امیدی. - . ممجمع البیان 6: 519 -

«قبل از آنان ایمان نیاورد» یعنی قبل از این کفار، ایمان نیاورد. «از» اهل در تقدیر است. «قریۀ» آیاتی که می خواستند برای آنان آورده شد و در حالی که بر کفر خود مصر بودند آنها را به هلاکت رساندیم. «پس آیا آنان ایمان میآورند» یعنی زمان آمدن آن. این جمله بیان حال آنان است و میگوید که راه آنان نیز مانند راه امتهای پیشین است که آیاتی را طلب کرده ولی به آن ایمان نیاوردند و سپس هلاک شدند. این افراد نیز اگر آنچه در نظر دارند برایشان آورده شود باز ایمان نیاورده و مستحق عذاب نابودی میشوند. خداوند در مورد این امت اینگونه حکم کرده است که با نابودی آنها را عذاب نکند، لذا این درخواست آنان را نیز (ارسال آیات مورد نظرشان) اجابت نکرد. در قول دیگری آمده است که خداوند برای اهل قریهای که معلوم است ایمان نخواند آورد به هلاکت حکم نکرده و به همین علت آیات مورد نظرشان را برای آنان نفرستاد.

«و ما آنان را جسد قرار ندادیم» جسد: شکل و هیأت مادی که روح داشته و میخورد و میآشامد. برخی نیز گفتهاند: چیزی که خورده و نوشیده نمیشود.

«سپس به وعدهای که به آنان داده بودیم عمل کردیم» یعنی به وعده ای که در مورد پیروزی، نجات، غلبه بر دشمنان و ثواب کارشان به آنان داده بودیم وفا نمودیم. «پس آنان را و هر کس را که بخواهیم نجات دادیم» یعنی کسانی که به آنان ایمان دارند. «و اسرافکاران را هلاک کردیم» یعنی کسانی که با تکذیب انبیا بر نفس خود اسراف ورزیدند. - . مجمع البیان 7: 39-40 -

«پس به کافران مهلت دادم» یعنی به کافران مهلت داده و عقوبتشان را به تعویق انداختم. «سپس آنان را فراگرفتم» یعنی با عذاب. «پس چگونه بود انکار» استفهام در این آیه مفهوم تقریر دارد یعنی چگونه تکذیبی که انجام دادند را انکار کردم و نعمت آنان را به نقمت و حیات آنان را به هلاک تبدیل نمودم؟ «چه بسیار قریهای» قریه مفرد آورده شده ولی منظور جمع آن است و معنی آن «چه بسیار روستاها!» می باشد.«آن را هلاک کردیم در حالیکه ظالم بود» یعنی اهل آن قریهها به واسطه تکذیب و کفر ظالم بودند. «پس ستونهای آن ویران است» یعنی خالی از سکنه است و سقف خانههای آن فرو ریخته است. «و بئر معطلة: و چاه بیاستفاده» یعنی چه بسیار چاههای آبی که آب آن فرو نشسته و اهل آن نابود شدهاند؛ که در اثر آن نیز سطلها و دلوهای آب کشیدن معطل و بی استفاده مانده است. «و قصر محکم» یعنی چه بسیار قصر های بزرگ و گچ اندود شدهای که پس از هلاکت اهل آن، ویران شده است.

ص:18

اهل چاههای آب همان رؤسای بادیه نشین بوده و اهل قصرها نیز پادشاهان متمدن و شهرنشین بودهاند. در تفسیر اهل بیت علیهم السلام آمده است: منظور از (بئر معطلۀ: چاه بیاستفاده) عالمی است که کسی به وی مراجعه نکرده و از علمش به کسی نفعی نمی رسد. - . مجمع البیان7: 88 -

«از طیبات بخورید» خطاب به تمام پیامبران است که به آنها امر میکند از چیزهای حلال بخورند. «و إن هذه أمتکم أمۀ واحدة: این امت شما امت واحدی است.» یعنی دین شما دینی واحد است و گفته شده: این گروه شماست و گروهی نیز قبل از شما بوده اند که همگی واحد و از بندگان خدا هستید. «کار [دین]شان را میان

خود قطعه قطعه کردند [و] دسته دسته شدند» یعنی در دینشان دچار تفرقه شده و کتابهای ساختگی نوشته که به آن نزدیک شده و به غیر از آن کفر میورزیدند. نمونه این قوم یهود هستند که به انجیل و قرآن کفر ورزیدند. نصاری نیز قرآن را نپذیرفتند. در تفسیری دیگر آمده: کتابهایی از خود ساختند و در خصوص مذاهبشان به آن استناد میکردند. «هر حزبی به آنچه دارد شاد است» یعنی هر گروهی به دینی که دارد راضی است و گمان میکند که همان حق است. - . مجمع البیان 7: 109 -

«وزیر» یعنی یار و یاور در ابلاغ رسالت. «فدمرناهم تدمیرا: آنان را ویران کردیم» یعنی آنها را با فرمانی شگفت انگیز به هلاکت رساندیم. «و کلا ضربنا له الأمثال» یعنی برای آنان توضیح دادیم که اگر ایمان نیاورند بر آنان عذاب نازل خواهد شد. در نظر دیگری آمده است: یعنی احکام دین و دنیا را برای آنان بیان نمودیم. «همه را زیر و زبر کردیم» یعنی آنها را به خاطر تکذیبشان به هلاکت رساندیم. «و قطعا بر شهری که باران بلا بر آن بارانده شد گذشته‌اند» منظور قوم لوط است که از آسمان بر آنان بارانی از سنگ بارید. « مگر آن را ندیده‌اند» یعنی آیا در سفرهای خود به هنگام عبور از این قریه چنین حوادثی را ندیدند تا عبرت بگیرند؟ «ولی امید به زنده‌شدن ندارند» یعنی آنها دیدند اما عبرت نگرفتند چون از روز قیامت و برانگیخته شدن نمیترسند. - . مجمع البیان 7: 170 -

«و اهل بصیرت بودند» یعنی عاقل بوده و میتوانستند با تفکر بین حق و باطل را تشخیص دهند و یا به این معنا که گمان میکردند هدایت شدهاند.

«مانند پیشینیان نبودند» یعنی مانند گذشتگان خدا را از دست داده باشند. «حاصب» یعنی سنگ و در قولی دیگر یعنی بادی که سنگ ریزه به همراه دارد و به طور کلی منظور قوم لوط است و برخی نیز معتقدند منظور قوم عاد است. «و برخی از آنان را فریاد فراگرفت» منظور قوم شعیب است و «برخی از آنان را در زمین فرو بردیم» منظور از آن ها قوم قارون است.

«برخی از آنان را غرق کردیم» قوم نوح، فرعون و قومش. - . مجمع البیان 8: 283 -

«زمین را زیر و رو کردند» یعنی زمین را زیر رو کرده و شخم زدند تا آن را آباد سازند. «آنگاه فرجام کسانی که بدی کردند» منظور این است که با کفر به خدا و تکذیب پیامبران به نفس خود بدی کردند. «السوأی» یعنی دوستی که چون به دوست خود برسد به وی بدی کند و منظور عذاب آتش است. «که تکذیب کردند»

ص:19

یعنی به علت تکذیبشان. «پیروزی مؤمنان بر ما حق بود» یعنی بدی و عذاب را از مؤمنان دور کردیم و یاری آنان با اقامه حجت و دلیل و همچنین دور ساختن دشمنان از آنان بر ما واجب است. - . مجمع البیان 8: 309 -

«و آنگاه که گرفتیم» یعنی ای محمد به یاد آور زمانی را که خداوند به طور ویژه از تمام پیامبران تعهد گرفت که یگدیکر را تأیید نموده و از هم تبعیت نمایند. در قولی دیگر آمده است: از آنان تعهد گرفته شد تا خدا را عبادت کرده و مردم را به بندگی خداوند دعوت نمایند. یکدیگر را تصدیق و تأیید کرده و قوم خود را نصیحت و راهنمایی نمایند. «از تو و از نوح» نام این پیامبران را به طور جداگانه ذکر کرده است چرا که دارای کتاب و شریعت بودند. «از آنان تعهد محکمی گرفت» یعنی از آنها پیمانی سخت و محکم گرفت تا به باری که از رسالت بر دوش دارند وفادار باشند. و نیز گفته شده است: پیمان گرفته شد که اعلام کنند که محمد صلی الله علیه و آله و سلم، پیامبر خداست و پس از او پیامبری نخواهد بود. - . مجمع البیان 8: 339 -

«و همه امور به سوی خدا بازمیگردد» یعنی هر کس پیامبران خدا را تکذیب کرده و تکذیب کنندگانشان را یاری دهد مجازات می شود. - . مجمع البیان 8: 400 -

«و امتی نیست» یعنی هیچ امتی از امت های پیش نیست. «مگر اینکه بیمدهندهای در آن بوده است» یعنی مگر اینکه بیمدهندهای در میان آنان بوده که آنها را بر حذر میداشته است. این معنی بر این مسأله دلالت میکند که برای تمام مکلفین، پیامبر فرستاده شده و خداوند سبحان با برهان و جحتهای روشن بر تمام امتها اقامه دلیل کرده است. - . مجمع البیان 8: 405 -

بیضاوی گفته است: منظور از نذیر معجزاتی است که شاهد بر نبوت پیامبران است. «و با زبر» مانند صحف ابراهیم. «و با کتاب منیر» مانند تورات و انجیل که ذکر جداگانه هریک به منظور تفصیل است و نه جمع است که البته می تواند منظور از هر دو یکی بوده و عطف آنها به یکدیگر نیز به علت تفاوت در اوصاف باشد. « پس انکار چگونه است» یعنی انکار من با عقوبت. - . انوار التنزیل 2: 123 -

«یا حسرۀ» طبرسی گفته است: ای ندامت و پشیمانی. «بر بندگان» یعنی وای بر بندگان در آخرت! که به علت استهزا و به سخره گرفتن پیامبران در دنیا حسرت خواهند خورد. «که آنها به سویشان بازنمیگردند» یعنی آیا ندیدند که قرنها و سدههایی که به امر ما سپری شد دیگر به دنیا باز نمیگردند. - . مجمع البیان 8: 422 و 423، م -

«و قطعا فرمان ما در باره بندگان فرستاده ما از پیش [چنین] رفته است» یعنی وعده ما پیش از این تحقق یافته است. «که آنان [بر دشمنان خودشان] حتما پیروز خواهند شد» یعنی آنها در دنیا و آخرت با چیرگی بر دشمنان و برهانهای روشن یاری میشوند. و نیز گفته شده: یعنی پیش از این با سعادتمند کردن آنها کلام ما جاری شده و به پایان رسیده و سپس جملهای جدید را آغاز میکند و میگوید: «همانا آنان» یعنی مرسلین «که آنان [بر دشمنان خودشان] حتما پیروز خواهند شد» گفته شده که منظور از کلمه و فرمان این آیه است: «لأغلبن أنا و رسلی: حتما من و فرستادگانم چیره خواهیم گردید» - . مجادله/21 -

حسن گفته است: منظور از آیه یاری آنان در جنگ است چرا که

ص:20

هیچ پیامبری در جنگ کشته نشده است. اگر پیامبری نیز قبل از این یاری وپیروزی کشته شده و یا در گذشته باشد خداوند طبق همین منوال قوم وی را یاری می کند؛چراکه پیروزی قوم رسول پیروزی خود اوست. سدّیّ گفته است: منظور از نصرت یا همان یاری وپیروزی، حجت و برهان است. «و هرآینه سپاه ما» یعنی مؤمنین یا مرسلین. «بر آنان چیرهاند» یا با غلبه و چیرگی و یا با حجت و برهان. «وسلام بر مرسلین» یعنی آنها در برابر اینکه دشمنانشان بر ایشان پیروز شوند از سلامت و امنیت برخوردار هستند. در نظری دیگر آمده است که سلام خبر است و مفهوم امر دارد؛ یعنی بر تمام آنان و بدون تفاوت قائل شدن میانشان درود و سلام بفرستید. - . مجمع البیان 8: 462 -

«ولات حین مناص: دیگر مجال گریز نبود » بیضاوی گفته است: یعنی اکنون زمان گریز نیست و تاء تأنیث برای تأکید به لا اضافه شده است. «آن احزاب» یعنی کسانی که علیه پیامبران تشکیل حزب و گروه داده و همان ارتش شکست خورده هستند. «پس عقاب محقق شد» یعنی عقوبت من بر آنان واجب است. - . انوار التنزیل 2: 137 و 138، اما جمله آخر در این منبع نیامده است. -

«و احزاب بعد از ایشان» یعنی کسانی که علیه پیامبران تشکیل حزب داده و پس از قوم نوح با این پیامبران به خصومت و دشمنی پرداختند. «و هر امتی تلاش کرد» یعنی هر امتی از اینها. «تا آن را بگیرند» تا بتوانند هر آنچه از عذاب و قتل میخواهند بر پیامبران وارد سازند؛ أخذ نیز به معنای اسارت است. «تا حق را با آن باطل کنند» تا از این طریق حق را از بین ببرند. «پس چگونه بود عقاب» پرسشی است که مفهوم تقریر و تعجب دارد؛ یعنی زمانی که بر دیار آنان گذر کردید عقاب آنها را چگونه دیدید؟ - . انوار التنزیل 2: 149 -

«و داستان برخی را برای تو ذکر نکردیم» طبرسی رحمۀ الله علیه گفته است: از امام علی علیه السلام روایت شده است که فرمود: خداوند پیامبری سیاه پوست مبعوث گردانیده که قصه وی را برای ما در قرآن حکایت نکرده است. در مورد تعداد پیامبران روایات مختلفی در دست است که برخی گفته اند تعداد آنان 124 هزار و برخی دیگر گفته اند 8000 نفر بوده اند که 4000 نفر از آنان پیامبران بنی اسرائیل و 4000 نفر دیگر از دیگر امتها بوده اند. «با آیهای» یعنی با معجزه و دلالت. - . مجمع البیان 8: 533 -

«و آنگاه که آمد خداوند ویران کرد» بیضاوی گفته است: یعنی با عذاب در دنیا و آخرت. «برسد به حق داوری می‌شود» یعنی با نجات صاحب حق و عذاب اهل باطل. - . انوار التنزیل 2: 156 -

«به آنچه نزدشان بود خوشحال شدند» علم پیامبران را تحقیر کرده و منظور از علم نیز یا عقاید باطل و شبهههای غیر منطقی آنان است و یا علم پیامبران. منظور از فرح و خوشحالی نیز به سخره گرفتن است. مؤید این قول نیز این آیه است: «و حاق بهم ما

ص:21

کانوا به یستهزءون: آنچه را که مسخره می‌کردند آنان را فرو خواهد گرفت». همچنین گفته شده که این فرح برای پیامبران همان تشکر از خداوند برای علمی است که به آنان داده است. « عذاب ما» یعنی شدت عذاب ما. «به آنان نفع نرساند» به علت نپذیرفتن آن در آن زمان. «سنت الله» یعنی خداوند آن را سنت قاطع در میان بندگان خود قرار داد. - . انوار التنزیل 2: 382 -

«از دین آنچه را که بدان توصیه کرده برای شما شرع قرار داد» یعنی در مورد دین خداوند شریعت نوح و محمد صلی الله علیه و آله و سلم و دیگر پیامبران صاحب شریعت ما بین آن دو را برای شما قرار داد و اصل مشترک میان این دو پیامبر نیز همان دین است. این گفته با آیه بعد نیز تفسیر می شود که می فرماید: «که دین را بهپا دارید» و دین همان اطاعت از احکام خدا و ایمان به چیزی است که تأیید آن واجب است. «در آن متفرق نشوید» یعنی در این اصل دچار اختلاف و تفرقه نشوید؛ ولی فروع شریعتها مختلف است. «برای بشری نبود» برای بشر صحیح نیست که «خدا جز با وحی با وی سخن گوید» وحی کلام پنهانی است که بشر آن را به سرعت درک می کند چرا که نوعی ظهور و جلوه است. وحی ذاتا مرکب از حروف جداگانهای که در پی هم بیایند و معنایی را القا کنند نیست بلکه کسی را که با او سخن گفته میشود؛ مانند روایتی که در خصوص معراج وجود دارد، و کسی را که با فریاد مورد خطاب واقع میشد؛ مانند خطاب موسی در طور و طوی، در برمیگیرد. در این جا عطف «یا از پشت حجاب» نوع وحی را مختص نوع اول یعنی صحبت با مخاطب میسازد. برخی نیز معتقدند: منظور الهام و به وحشت انداختن است و وحی چیزی است که تنها به پیامبران نازل میشود. منظور از آیه «یا پیامبری را فرستاده و با اذن خود هر آنچه بخواهد به وی وحی کند» این است که خداوند فرستادهای را به سوی پیامبر خود میفرستد تا آنچنان که به وی امر شده وحی خداوند را به پیامبر برساند. در این صورت منظور از رسول فرشته وحی است که بر رسول نازل می شود. - . انوار التنزیل2: 402، م -

«و برادران لوط» یعنی قوم لوط؛ و آنها را براداران لوط خوانده است چون دامادها و از اقوام لوط بودند. «پس تهدید حق است» پس بیم و هشدار من واجب شده و بر وی نازل شد. - . انوار التنزیل2: 465، م -

«عادیان قدیم» یعنی قدما؛ چرا که آنان پس از نوح از اولین امتهایی هستند که به هلاکت رسیدند. برخی نیز گفتهاند: منظور از عاد اولی، قوم هود و منظور از عاد اخری(دیگر) ارم است. «چیزی که ماندگارتر است» یعنی باقی تر از این دو گروه(عاد اولی و اخری). «ظلم و طغیان کرد» یعنی ظالم تر از این دو گروه؛ چرا که آنها از لوط نفرت داشته و وی را آزار میدادند و گاهی نیز او را تا جایی مورد ضرب و شتم قرار میدادند که دیگر توان حرکت نداشت. «و المؤتکفۀ: شهرهای سدوم و عاموره» روستاهای قوم لوط. « أهوی» پس از آنکه آن روستاها را زیر و رو و دگرگون ساخت. «فغشها ما غشی: پوشاند بر آن [دو شهر از باران گوگردی] آنچه را پوشاند» در سیاق این آیه نوعی تهویل و تعمیم در خصوص آنچه برای قوم لوط اتفاق افتاد وجود دارد. - . انوار التنزیل2: 447 -

ص:22

«همانا ما پیامبرانمان را فرستادیم» یعنی ملائکه را به سوی انبیا فرستادیم و یا اینکه انبیا را به سوی امتها فرستادیم. «با بینات» با حجتها و معجزات. «و با آنان کتاب را نازل کردیم» تا حق را روشن و آشکار نموده و کارهای نیکو و درست را از سایر کارها جدا سازد. «و میزان» تا به وسیله آن حقوق خلق داده شده و عدالت اجرا شود. نظیر آن، آیه«تا مردم قسط را به پادارند» است که وسیله برپایی قسط (یعنی میزان) را به جای خود آن آورده تا به فراهم ساختن اسباب اجرای عدالت فرمان دهد. وگفته شده: خداوند میزان را بر نوح نازل کرد و ممکن است منظور از آن عدل باشد که به وسیله آن نیز سیاستها اتخاذ شده و دشمنان رانده میشوند.

«در ذریه آن دو نبوت و کتاب قرار دادیم» از آنها طلب نبوت کردیم و کتاب را بر آنان وحی نمودیم. و نیز گفته شده: منظور از کتاب خط است. «پس از میان آنان» یعنی از ذریه و یا از کسانی که پیامبر به سوی آنان فرستاده شده است. - . انوار التنزیل 2: 212 -

«خداوند نوشت» در لوح نوشته است. «یقینا چیره شدند» یعنی با حجت. - . انوار التنزیل 2: 215 -

«با خطا» یعنی خطا، یا با یک بار انجام دادن و یا کارهای خطا. « أخذة رابیة: و [خدا هم] آنان را به گرفتنی سخت فرو گرفت» رابیه یعنی زشتی و پلیدی اعمال آنها شدت گرفته است. - . انوار التنزیل 2: 235 -

«و کسی را بر غیب خود آگاه نمی‌کند» طبرسی گفته است: یعنی هیچ یک از بندگان خداوند از غیب آگاه نمیشوند. «جز پیامبری را که از او خشنود باشد» یعنی پیامبران، خداوند از این طریق که پیامبران از غیب خبر دهند بر نبوت آنان استدلال کرده و خبر از غیب را معجزه آنان قرار میدهد. معنی آیه نیز این است که : مگر کسی که خداوند از او راضی بوده و وی را برای نبوت و رسالت برگزیده باشد که در این صورت آن پیامبر را از هر چه از غیب بخواهد مطلع میسازد. «[در این صورت] برای او از پیش رو و از پشت‌سرش نگاهبانانی بر خواهد گماشت» رصد: راه یا جمع راصد و به معنی حافظ؛ یعنی برای وی راهی به روی علم انبیای پیشین و پیامبران پس از وی قرار میدهد. یا به این معنی که از اطلاعاتی که به پیامبر داده میشود محافظت میکند و در پیش و پس او حافظانی از ملائکه قرار میدهد که از وحی محافظت میکنند تا شیاطین آن را سرقت نکرده و به پیشگویان انتقال ندهند. در قول دیگری آمده است که : حافظانی از ملائکه در پیش و پس پیامبر قرار میدهد تا او را از شر و حیله دشمنان محافظت کنند. برخی نیز معتقدند که منظور جبرئیل است؛ یعنی برای تعظیم و احترام به وحیی که جبرئیل حامل آن است در پشت و مقابل پیامبر صفی از فرشتگان مانند حجاب قرار میدهد.

ص:23

درست مثل عادت پادشاهان که گروهی از خواص را جهت احترام به فرستاده به او ملحق میکنند. مشابه همین مسأله روایت شده است که سوره انعام نازل شد و با آن هفتاد هزار فرشته فرود آمدند.« تا پیامبر بداند که آنان ابلاغ کردهاند» یعنی ملائکه.

سعید بن جبیر میگوید: جبرئیل چیزی از وحی را نازل نکرد مگر اینکه چهار فرشته محافظ وی را همراهی میکردند و پیامبر متوجه میشد که جبرئیل رسالت خدا را همانگونه که به وی امر شده به پیامبر ابلاغ نموده است. و برخی معتقدند که منظور این است که کسانی که پیامبران را تکذیب میکردند بدانند که پیامبران رسالت خداوند را ابلاغ کردهاند. در نظرات دیگر آمده است: تا محمد صلی الله علیه و آله و سلم بداند که پیامبران قبل از او نیز مانند وی رسالت خداوند را ابلاغ کردهاند چرا که آنها نیز از سوی خدا مورد حفاظت و نظارت بودهاند. و گفته شده: که خداوند بداند که آنها ابلاغ کردهاند، و معنای آن این است: تا آنچه که خداوند نسبت به آن علم داشته است معلوم و آشکار شود. گفته شده: شاید هم منظور لیبلغوا بوده است یعنی تا اینکه ابلاغ کنند اما به جای آن توسعا گفته است تا از ابلاغشان آگاه باشد. درست مانند اینکه کسی بگوید خدا چنین چیزی از من ندیده است و منظور او این است که چنین چیزی اصلا وجود نداشته که خداوند نسبت به آن آگاه باشد. «و نسبت به آنچه نزدشان بود احاطه پیدا کرد» یعنی علم خداوند به تمام آنچه که نزد پیامبران و دیگر خلایق است احاطه دارد. «و تعداد هر چیز برشمرده است» یعنی هر آنچه را که خداوند آفریده است را شمرده و شمار آن را میداند. علم نسبت به هیچ چیز حتی مثقالی از یک ذره و یک دانه خردل نیز از نظرش دور نمانده است. - . مجمع البیان 374:10 -

«آیا داستان سپاهیان به تو رسیده است» یعنی آیا اخبار سربازانی را که علیه پیامبران خدا بسیج شدند شنیدهای؟ گفته شده: منظور این است که قطعا رسیده است. - . مجمع البیان 469:10 -

«شلاق عذاب» یعنی عذاب را همان ضربه شلاقی قرار داد که به آنها نواخته میشود یا قسط عذاب، مانند عذاب با ضربه تازیانه که مقدار آن نیز مشخص است. شاید هم برای عذاب مجازاً از واژه تازیانه استفاده کرده است و خداوند عذابی را که بر آنان نازل میکند به نواختن تازیانه و ضربات مکرر آن بر فرد مضروب تشبیه کرده است. - . مجمع البیان 487:10 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

فس، تفسیر القمی کانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً قَالَ قَبْلَ نُوحٍ عَلَی مَذْهَبٍ وَاحِدٍ فَاخْتَلَفُوا فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ ⁽⁴⁾

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «مردم امت واحد بودند» یعنی قبل از نوح یک مذهب داشتند اما بعدها دچار اختلاف و تفرقه شدند «پس آنگاه خداوند پیامبران بشارت دهنده و بیم دهنده فرستاد» - . تفسیر علی بن ابراهیم : 61 -

**[ترجمه]

«2»

فس، تفسیر القمی إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی الْآیَةَ لَفْظُ الْآیَةِ عَامٌّ وَ مَعْنَاهُ خَاصٌّ وَ إِنَّمَا فَضَّلَهُمْ عَلَی عَالَمِی زَمَانِهِمْ وَ قَالَ الْعَالِمُ علیه السلام نَزَلَ وَ آلَ إِبْرَاهِیمَ وَ آلَ عِمْرَانَ وَ آلَ مُحَمَّدٍ عَلَی الْعَالَمِینَ ⁽⁵⁾

1) مجمع البیان 10: 374. م.

2) مجمع البیان 10: 469. م.

3) مجمع البیان 10: 487. م.

4) تفسیر علیّ بن إبراهیم ص 61. م.

5) هذه الروایة و أمثالها ممّا ورد فی تحریف القرآن من الاخبار الشواذ التی لا تقاوم ما اجتمع علیه الشیعة الإمامیّة و غیرهم من عدم تحریف القرآن، و أن ما بأیدینا الیوم هو المنزل علی نبیّنا محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلم، مع أن جلها مراسیل و ضعاف.

فَأَسْقَطُوا آلَ مُحَمَّدٍ مِنَ الْکِتَابِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «و همانا خداوند برگزید» لفظ آیه عام است و معنای آن خاص. خداوند آنها را بر عالمان زمانشان ترجیح داده است و عالم - موسی بن جعفر - علیه السلام فرموده است که در اصل آیه این گونه نازل شد: و آل ابراهیم و آل عمران و آل محمد را بر جهانیان [ برگزید].

ص:24

سپس واژه آل محمد را از قرآن حذف کردهاند. - . تفسیر علی بن ابراهیم: 90-91 -

**[ترجمه]

«3»

فس، تفسیر القمی ثُمَّ یَقُولَ لِلنَّاسِ کُونُوا عِباداً لِی أَیْ إِنَّ عِیسَی علیه السلام لَمْ یَقُلْ لِلنَّاسِ إِنِّی خَلَقْتُکُمْ فَکُونُوا عِبَاداً لِی مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لکِنْ قَالَ لَهُمْ کُونُوا رَبَّانِیِّینَ أَیْ عُلَمَاءَ قَوْلُهُ وَ لا یَأْمُرَکُمْ قَالَ کَانَ قَوْمٌ یَعْبُدُونَ الْمَلَائِکَةَ وَ قَوْمٌ مِنَ النَّصَارَی زَعَمُوا أَنَّ عِیسَی رَبٌّ وَ الْیَهُودُ قَالُوا عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ فَقَالَ اللَّهُ: «لا یَأْمُرَکُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِکَةَ وَ النَّبِیِّینَ أَرْباباً» ⁽²⁾

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «سپس به مردم میگوید که بندگان من باشید» یعنی اینکه عیسی علیه السلام به مردم نگفت که من شما را خلق کردم پس شما بنده من باشید«و خدا را نپرستید ولی» به آنها گفت که « از ربانیها باشید» یعنی از علما باشید. «و شما را امر نمیکند» در مورد این قسمت از آیه گفته شده است که: قومی فرشتگان را میپرستیدند و قومی از نصارا نیز گمان میکردند که عیسی پروردگار است و یهود نیز معتقد بودند که عزیر فرزند خداوند است اما خداوند فرمود «به شما فرمان نداد که ملائکه و پیامبران را پروردگارهای خود بگیرید» - . تفسیر علی بن ابراهیم : 96. م -

**[ترجمه]

«4»

فس، تفسیر القمی وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ الْآیَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَخَذَ مِیثَاقَ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی الْأَنْبِیَاءِ أَنْ یُؤْمِنُوا بِهِ وَ یَنْصُرُوهُ وَ یُخْبِرُوا أُمَمَهُمْ بِخَبَرِهِ.

حَدَّثَنِی أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً مِنْ لَدُنْ آدَمَ فَهَلُمَّ جَرّاً إِلَّا وَ یَرْجِعُ إِلَی الدُّنْیَا وَ یَنْصُرُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ هُوَ قَوْلُهُ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ یَعْنِی بِرَسُولِ اللَّهِ وَ لَتَنْصُرُنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ثُمَّ قَالَ لَهُمْ فِی الذَّرِّ: «أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلی ذلِکُمْ إِصْرِی أَیْ عَهْدِی قالُوا أَقْرَرْنا قالَ اللَّهُ لِلْمَلَائِکَةِ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشَّاهِدِینَ» وَ هَذِهِ مَعَ الْآیَةِ الَّتِی فِی سُورَةِ الْأَحْزَابِ فِی قَوْلِهِ وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ الْآیَةُ الَّتِی فِی سُورَةِ الْأَعْرَافِ قَوْلُهُ وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ قَدْ کُتِبَتْ هَذِهِ الثَّلَاثُ آیَاتٍ فِی ثَلَاثِ سُوَرٍ ⁽³⁾.

**[ترجمه]«و هرگاه خدا گرفت» آیه؛ یعنی خداوند در مورد پیامبر از دیگر انبیا تعهد گرفت که به وی ایمان بیاورند و یاریش کنند و حتی امتهای خود را از اخبار محمد صلی الله علیه و آله و سلم آگاه کنند.

در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است: هر آن تعداد از پیامبرانی را که خداوند از آدم تا خاتم مبعوث گردانیده است به دنیا باز میگردند و امیرالمؤمنین علیه السلام را یاری میدهند. این بخش از آیه «یقینا به او ایمان میآورند» یعنی به رسول خدا ایمان آورند و بخش بعدی یعنی«یقینا یاری میدهند» یعنی امیر المؤمنین را یاری میدهند. و سپس در عالم ذر به تمام این پیامبران گفته شده است که«آیا اعتراف کردید و در این زمینه به پیمان من عمل می کنید» و واژه «اصری» یعنی پیمان من. «سپس گفتند اقرار می کنیم. گفت» خداوند به ملائکه «پس شهادت دهید و من نیز با شما یکی از شاهدان هستم» این آیه با آیه دیگری در سوره احزاب همراه است که میفرماید: «و آن هنگام که از پیامبران پیمانشان را گرفتیم و از تو و از نوح» و همچنین این آیه از سوره انعام «و هنگامی که پروردگارت از ذریه بنی آدم پیمان گرفت» این سه آیه با یکدیگر همراه بوده اما در سه سوره جداگانه گنجانده شده است. - . تفسیر علی بن ابراهیم : 96 -

**[ترجمه]

«5»

فس، تفسیر القمی وَ لَوْ أَشْرَکُوا یَعْنِی الْأَنْبِیَاءَ الَّذِینَ قَدْ تَقَدَّمَ ذِکْرُهُمْ- فَإِنْ یَکْفُرْ بِها هؤُلاءِ یَعْنِی أَصْحَابَهُ وَ قُرَیْشاً وَ الَّذِینَ أَنْکَرُوا بَیْعَةَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام «فَقَدْ وَکَّلْنا بِها قَوْماً» ⁽⁴⁾یَعْنِی شِیعَةَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم : «و اگر شرک بورزند» یعنی همان پیامبرانی که قبلا در مورد آنها صحبت شد. «و اگر اینها به آن کفر بورزند» یعنی پیامبر و قریش و کسانی که بیعت با امیر المؤمنین علیه السلام را نپذیرفتند. «و با آن وکالت قومی را به عهده گرفتیم» منظور شیعه امیر المؤمنین علیه السلام است. - . تفسیر علی بن ابراهیم : 197 -

**[ترجمه]

«6»

فس، تفسیر القمی فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْواهِهِمْ یَعْنِی فِی أَفْوَاهِ الْأَنْبِیَاءِ.

وَ حَدَّثَنِی أَبِی رَفَعَهُ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ آذَی جَارَهُ طَمَعاً فِی مَسْکَنِهِ وَرَّثَهُ اللَّهُ دَارَهُ وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ قالَ الَّذِینَ

1) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 90- 91. م.

2) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 96. م.

3) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 96. م.

4) فی المصدر: قوما لیسوا بها بکافرین.

5) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 197. م.

کَفَرُوا إِلَی قَوْلِهِ فَأَوْحی إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظَّالِمِینَ وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ قَوْلُهُ وَ اسْتَفْتَحُوا أَیْ دَعَوْا، «وَ خابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ» أَیْ خَسِرَ.

وَ فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: الْعَنِیدُ الْمُعْرِضُ عَنِ الْحَقِّ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «دستهایشان را در دهانهایشان قرار دادند» یعنی در دهان پیامبران. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس از روی طمع در مسکن و منزل همسایهاش وی را بیازارد خداوند خانه خودش را برای آن همسایه به ارث میگذارد. در آیه: «گفتند کسانی که»

ص:25

تا «زمین را پس از ایشان» به همین مطلب اشاره شده است. «استفتحوا: طلب فتح و گشایش کردند» یعنی فراخواندند و

خاب در آیه «و خاب کل جبار عنید» یعنی زیان کرد. و عنید نیز یعنی کسی که از حق روی بگرداند. - . تفسیر علی بن ابراهیم : 344 -

**[ترجمه]

«7»

فس، تفسیر القمی إِلَّا وَ لَها کِتابٌ مَعْلُومٌ أَیْ أَجَلٌ مَکْتُوبٌ ⁽²⁾.

**[ترجمه]«مگر این که برای آن کتاب معلومی هست» یعنی اجل و زمان مرگی از پیش تعیین شده و ثبت شده. - . تفسیر علی بن ابراهیم : 349 -

**[ترجمه]

«8»

فس، تفسیر القمی فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَ هُوَ الرَّدِی‌ءُ وَ الدَّلِیلُ عَلَی ذَلِکَ قَوْلُهُ أَضاعُوا الصَّلاةَ ⁽³⁾

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «و بعد از آنان جانشینی به جاگذاشت» و این جانشین انسانی فرومایه است و دلیل این مطلب این آیه است که میفرماید: «نماز را فروگذاشتند» - . تفسیر علی بن ابراهیم : 412 -

**[ترجمه]

«9»

فس، تفسیر القمی أَ فَهُمْ یُؤْمِنُونَ أَیْ کَیْفَ یُؤْمِنُونَ وَ لَمْ یُؤْمِنْ مَنْ کَانَ قَبْلَهُمْ بِالْآیَاتِ حَتَّی هَلَکُوا- فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ قَالَ آلَ مُحَمَّدٍ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «آیا آنها ایمان میآورند» یعنی چگونه ایمان میآورند در حالیکه پیشینیان آنان تا زمان هلاکتشان، به آیات ایمان نیاوردند؟ «پس از اهل ذکر سؤال کنید» اهل ذکر یعنی آل محمد. - . تفسیر علی بن ابراهیم : 426 -

**[ترجمه]

«10»

فس، تفسیر القمی أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ غِیَاثٍ ⁽⁵⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِهِ وَ کُلًّا تَبَّرْنا تَتْبِیراً یَعْنِی کَسَّرْنَا تَکْسِیراً قَالَ هِیَ بِالْقِبْطِیَّةِ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «و هر کدام را تکه تکه کردیم» در این آیه تبَّرنا یعنی شکستیم و برخی گفتهاند که این واژه قبطی است. - . تفسیر علی بن ابراهیم : 466 -

**[ترجمه]

«11»

فس، تفسیر القمی فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَیْهِ حاصِباً وَ هُمْ قَوْمُ لُوطٍ- وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّیْحَةُ وَ هُمْ قَوْمُ شُعَیْبٍ وَ صَالِحٍ- وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَ هُمْ قَوْمُ هُودٍ- وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا فِرْعَوْنُ وَ أَصْحَابُهُ ثُمَّ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ تَأْکِیداً وَ رَدّاً عَلَی الْمُجَبِّرَةِ- وَ ما کانَ اللَّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ ⁽⁷⁾

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «و بر برخی از آنان طوفانی فرستادیم» و منظور قوم لوط است. «و بر خی از آنان را فریاد و صیحه ای در بر گرفت» منظور قوم شعیب و صالح است. «خداوند فرمود که زمین برخی از آنان را ببلعد» یعنی قوم هود.«برخی از آنان را غرق کردیم» یعنی فرعون و اصحابش. سپس خداوند متعال برای تأکید و در پاسخ به جباران زورگو فرمود:«خداوند به آنان ظلم نمیکند بلکه آنها خود به خودشان ظلم میکنند». - . تفسیر علی بن ابراهیم : 496 -

**[ترجمه]

«12»

فس، تفسیر القمی وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثاقَهُمْ وَ مِنْکَ قَالَ هَذِهِ الْوَاوُ زِیَادَةٌ فِی قَوْلِهِ وَ مِنْکَ وَ إِنَّمَا هُوَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ فَأَخَذَ اللَّهُ الْمِیثَاقَ لِنَفْسِهِ عَلَی الْأَنْبِیَاءِ ثُمَّ أَخَذَ لِنَبِیِّهِ

1) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 344. م.

2) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 349. م.

3) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 412. م.

4) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 426. و فیه: آل محمّد هم أهل الذکر. م.

5) فی الهامش استظهر أن الصحیح حفص بن غیاث، و فی المصدر: جعفر بن غیاث.

6) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 466. و فی نسخة: هی بالنبطیة. م.

7) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 496. م.

عَلَی الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام ثُمَّ أَخَذَ لِلْأَنْبِیَاءِ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «و آن هنگام که از پیامبران میثاقشان را گرفتیم و از تو» گفته شده که واو در این آیه زائد است و معنی آن اینگونه است که آن از تو و از نوح است و خداوند ابتدا در مورد خودش از پیامبران تعهد گرفته و سپس برای پیامبرش

ص:26

از ائمه و انبیا تعهد گرفته و بعد از آن نیز از رسول خدا برای پیامبران دیگر پیمان گرفته است. - . تفسیر علی بن ابراهیم : 516 -

**[ترجمه]

«13»

فس، تفسیر القمی وَ لاتَ حِینَ مَناصٍ أَیْ لَیْسَ هُوَ وَقْتَ مَفَرٍّ ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «و وقت گریز نیست» یعنی آن زمان، فرصتی برای فرار وجود ندارد. - . تفسیر علی بن ابراهیم : 561 -

**[ترجمه]

«14»

فس، تفسیر القمی وَ الْأَحْزابُ مِنْ بَعْدِهِمْ هُمْ أَصْحَابُ الْأَنْبِیَاءِ الَّذِینَ تَحَزَّبُوا- وَ هَمَّتْ کُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِیَأْخُذُوهُ یَعْنِی یَقْتُلُوهُ- وَ جادَلُوا بِالْباطِلِ أَیْ خَاصَمُوا- لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ أَیْ یُبْطِلُوهُ وَ یَدْفَعُوهُ ⁽³⁾قَوْلُهُ مِنْ واقٍ أَیْ مِنْ دَافِعٍ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «و حزبهایی بعد از آنان» آنها اصحاب پیامبران هستند که حزب حزب و گروه گروه شده اند.«و هر امتی آهنگ فرستاده خود را کردند تا او را بگیرند » منظور از بگیرند یعنی تا پیامبر را بکشند. «به باطل به مجادله پرداختند» مجادله یعنی با یکدیگر دشمنی کردن. «تا حق را با آن از بین ببرند» یعنی حق را باطل کرده و کنار بگذارند. - . تفسیر علی بن ابراهیم : 582 - « واقٍ» یعنی دفع کننده. - تفسیر علی بن ابراهیم : 342 -

**[ترجمه]

«15»

فس، تفسیر القمی إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُوَ فِی الرَّجْعَةِ إِذَا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ وَ الْأَئِمَّةُ علیهم السلام.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ قَوْلُ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهادُ قَالَ ذَاکَ وَ اللَّهِ فِی الرَّجْعَةِ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ أَنْبِیَاءَ کَثِیرَةً ⁽⁵⁾لَمْ یُنْصَرُوا فِی الدُّنْیَا وَ قُتِلُوا وَ الْأَئِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِمْ قُتِلُوا وَ لَمْ یُنْصَرُوا فِی الدُّنْیَا وَ ذَلِکَ فِی الرَّجْعَةِ وَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ الْأَشْهَادُ الْأَئِمَّةُ ⁽⁶⁾قَوْلُهُ وَ آثاراً فِی الْأَرْضِ یَقُولُ أَعْمَالًا فِی الْأَرْضِ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «همانا ما پیامبرانمان و کسانی راکه در زندگی دنیا ایمان آوردند را یاری می دهیم» منظور دوران رجعت است که رسول خدا و ائمه علیهم السلام باز میگردند.

احمد بن ادریس نقل میکند که وقتی این آیه را خواندم امام صادق علیه السلام فرمود: به خدا که منظور از آن زمان رجعت است. آیا ندیدید که پیامبران با وجود این همه کثرت هیچ یک در دنیا یاری نشده و همگی به قتل رسیدند و ائمه نیز پس از ایشان به قتل رسیده و کسی در دنیا آنها را یاری نداد؟ لذا منظور دوران رجعت است. «الأشهاد: شاهدان» یعنی ائمه. - . تفسیر علی بن ابراهیم : 586 -

«آثاری در زمین» یعنی کارها و اعمالی در زمین. - . تفسیر علی بن ابراهیم : 588 -

**[ترجمه]

«16»

فس، تفسیر القمی شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مُخَاطَبَةٌ لِمُحَمَّدٍ ص- أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ أَیْ تَعَلَّمُوا الدِّینَ یَعْنِی التَّوْحِیدَ وَ إِقَامَ الصَّلَاةِ وَ إِیتَاءَ الزَّکَاةِ وَ صَوْمَ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ حِجَّ الْبَیْتِ وَ السُّنَنَ وَ الْأَحْکَامَ الَّتِی فِی الْکُتُبِ وَ الْإِقْرَارَ بِوَلَایَةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ أَیْ لَا تَخْتَلِفُوا فِیهِ ⁽⁸⁾قَوْلُهُ وَ ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْیاً قَالَ وَحْیَ مُشَافَهَةٍ وَ وَحْیَ إِلْهَامٍ وَ هُوَ الَّذِی یَقَعُ فِی الْقَلْبِ أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ کَمَا کَلَّمَ اللَّهُ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله وَ کَمَا کَلَّمَ اللَّهُ مُوسَی مِنَ النَّارِ

1) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 516. م.

2) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 561. م.

3) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 582. م.

4) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 342. م.

5) فی نسخة: اما علمت أن أنبیاء اللّه کثیرة؟.

6) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 586. م.

7) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 588. م.

8) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 600. م.

أَوْ یُرْسِلَ رَسُولًا فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ ما یَشاءُ قَالَ وَحْیَ مُشَافَهَةٍ ⁽¹⁾یَعْنِی إِلَی النَّاسِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «قرار داد برای شما از دین» مخاطب این آیه حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم است. «که دین را بهپادارید» یعنی دین را بیاموزید و منظور از دین، توحید، اقامه نماز، دادن زکات، روزه گرفتن ماه

رمضان،حج و سنتها واحکامی است که در کتابها آمده وهمچنین اقرار به ولایت امیر المؤمنین علیه السلام. «و در آن متفرق نشوید» یعنی در زمینه دین با یکدیگر دچار اختلاف و درگیری نشوید. - . تفسیر علی بن ابراهیم : 600 -

«هیچ بشری نیست که خداوند با او سخن گفته باشد مگر از طریق وحی» منظور هم وحی کلامی و شفاهی است و هم وحی الهامی است. الهام همان چیزی که بر قلب واقع میشود. «یا از پشت حجاب» مانند سخن گفتن خدا با پیامبر و سخن گفتنش با موسی با متجلی شدن در آتش.

ص:27

«یا فرستاده ای را میفرستد که به اذن خدا هر چه را که خداوند بخواهد بر دیگران وحی میکند» این جا منظور وحی کلامی و شفاهی است و پیامبر از سوی خدا پیام پروردگار را به مردم میرساند. - . تفسیر علی بن ابراهیم: 605 -

**[ترجمه]

بیان

یمکن إرجاع ما ذکره إلی بعض ما مر فی کلام المفسرین بأن یکون قوله و وحی إلهام عطف تفسیر لقوله وحی مشافهة و قوله آخرا وحی مشافهة المراد به وحی الملک فإن النبی یشافه الملک أو وحی الله إلی الملک فیکون المشافهة بالمعنی الأول أو المراد وحی النبی إلی الناس فإن سماع الناس الوحی إنما یکون مشافهة من النبی و یؤیده قوله یعنی إلی الناس فعلی هذا یحتمل أن یکون المراد بوحی المشافهة فی الأول وحی الملک مشافهة إلی النبی و لعل هذا أظهر المحتملات و إرجاع الضمیر المستتر فی قوله فَیُوحِیَ علی التقادیر غیر خفی علی المتأمل.

**[ترجمه]البته میتوان آنچه را ذکر شده به کلام برخی از مفسرین ارجاع داد و گفت که وحی الهام، عطف تفسیری به به وحی شفاهی است. در نظر دیگری آمده است که منظور از وحی کلامی، وحی به عالم مُلک است که پیامبر یا خود خدا با عالم ملک سخن میگویند. در این صورت وحی کلامی به معنای اول است یا مشافهه به این معنا است که پیامبر وحی را به مردم ابلاغ میکند و شنیدن وحی توسط مردم، مشافهه از سوی پیامبر است و این گفته او: «یعنی به مردم» این نظر را تأیید میکند. بنابراین ممکن است منظور از وحی مشافهه در اول، وحی ملک به صورت شفاهی با پیامبر باشد و شاید این توضیح آسانترین احتمال ممکن برای تفسیر این مطلب است و در این صورت برای مرجع ضمیر مستتر در فعل یوحی نیازی به تقدیر گرفتن چیز های محذوف نیس که عیب آن بر تأمل کننده پوشیده نیست.

**[ترجمه]

«17»

فس، تفسیر القمی وَ الْمُؤْتَفِکَةَ أَهْوی قَالَ الْمُؤْتَفِکَةُ الْبَصْرَةُ وَ الدَّلِیلُ عَلَی ذَلِکَ قَوْلُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَا أَهْلَ الْبَصْرَةِ وَ یَا أَهْلَ الْمُؤْتَفِکَةِ إِلَی قَوْلِهِ علیه السلام ائْتَفَکَتْ ⁽³⁾بِأَهْلِهَا مَرَّتَیْنِ وَ عَلَی اللَّهِ تَمَامُ الثَّالِثَةِ وَ تَمَامُ الثَّالِثَةِ فِی الرَّجْعَةِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «و شهرهارا فرو افکند» میگوید منظور بصره است و دلیل آن نیز این روایت از امیر مؤمنان علیه السلام است که میفرماید: ای اهل بصره و ای اهل مؤتفکة –تا آنجا که میفرماید- : دو بار با ساکنانش زیر و رو شد و خدا باید بار سوم را به انجام برساند و سومین بار در رجعت خواهد بود. - . تفسیر علی بن ابراهیم: ص 655 -

**[ترجمه]

«18»

فس، تفسیر القمی وَ الْمِیزانَ قَالَ الْمِیزَانُ الْإِمَامُ ⁽⁵⁾.

عد، العقائد اعتقادنا فی عدد الأنبیاء أنهم مائة ألف نبی و أربعة و عشرون ألف نبی و مائة ألف وصی و أربعة و عشرون ألف وصی لکل نبی منهم وصی أوصی إلیه بأمر الله تعالی و نعتقد فیهم أنهم جاءوا بالحق من عند الحق و أن قولهم قول الله تعالی و أمرهم أمر الله تعالی و طاعتهم طاعة الله و معصیتهم معصیة الله و أنهم علیهم السلام لم ینطقوا إلا عن الله تعالی عن وحیه و أن سادة الأنبیاء خمسة الذین علیهم دارت الرحی و هم أصحاب الشرائع من أتی بشریعة مستأنفة نسخت شریعة من تقدمه و هم خمسة نوح و إبراهیم و موسی و عیسی و محمد و هم أولو العزم صلوات الله علیهم إن محمدا سیدهم و أفضلهم جاءَ بِالْحَقِّ وَ صَدَّقَ الْمُرْسَلِینَ ⁽⁶⁾

1) قوله: مشافهة یتعلق بیوحی، و الی الناس یتعلق بیرسل؛ و لعلّ المعنی: فیرسل رسولا الی الناس فیخبر مشافهة باذن اللّه ما یشاء.

2) تفسیر علیّ بن إبراهیم ص 605. م.

3) ائتفک البلد باهله: انقلب.

4) تفسیر علیّ بن إبراهیم ص 655. م.

5) تفسیر علیّ بن إبراهیم ص 666. م.

6) اعتقادات الصدوق ص 96- 97. م.

أقول: سیأتی الکلام فی تفضیلهم علی الملائکة فی کتاب السماء و العالم.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «و المیزان» منظور از میزان امام است. - . تفسیر علی بن ابراهیم: 666 -

العقائد: به نظر ما تعداد پیامبران صد و بیست و چهار هزار نفر بوده و و هر کدام از آنان یک وصی داشتهاند که به امر خداوند متعال وی را وصی خود قرار میدادهاند لذا تعداد اوصیا نیز صد و بیست و چهار هزار نفر است. هر یک از این انبیا به حق و از جانب حق آمده است و کلامشان، کلام خدا؛ امرشان امر خدا؛ و طاعتشان طاعت خدا و معصیتشان معصیت خداوند است. این انبیا تنها وحی خداوند را به زبان آورده و پنج تن از آنان محور بودهاند و بر دیگران سرورند که هر کدام با خود شریعت جدیدی آورده و شریعت پیامبران پیشین را نسخ کرده است. این پنج پیامبر اولوالعزم نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد صلی الله علیهم اجمعین هستند و حضرت محمد سرور آنان و برترین آنان است که «حق را آورد و پیامبران پیشین را تصدیق نمود». - . اعتقادات الصدوق: ص 96-97 -

ص:28

میگویم: علت برتری این پیامبران نسبت به ملائکه در کتاب السماء و العالم ذکر خواهد شد.

**[ترجمه]

«19»

مع، معانی الأخبار ابْنُ عُبْدُوسٍ عَنِ ابْنِ قُتَیْبَةَ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ فَضْلَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْمَرْوَزِیِّ عَنْ ثَابِتِ بْنِ أَبِی صَفِیَّةَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جُبَیْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ أَعْرَابِیٌّ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا نَبِی‌ءَ اللَّهِ قَالَ لَسْتُ نَبِی‌ءَ اللَّهِ وَ لَکِنِّی نَبِیُّ اللَّهِ.

النبوة لفظ مأخوذ من النبوة و هو ما ارتفع من الأرض فمعنی النبوة الرفعة و معنی النبی الرفیع سمعت ذلک من أبی بشر اللغوی بمدینة السلام. ⁽¹⁾

**[ترجمه]ابن عباس میگوید: یک اعرابی به پیامبر خدا گفت: سلام یا نبیء الله و پیامبر در جواب فرمود: من نبیء الله نیستم بلکه نبی الله هستم.

نبوت از لفظ نبوه گرفته شده که به معنی چیزی است که از زمین ارتفاع گرفته باشد لذا معنای نبوت برتری و بلند مرتبگی است و معنای نبی نیز فرد بلند مرتبه است. این نظر را از ابی بشر لغوی در مدینة السلام شنیدم. - . معانی الاخبار: ص 39 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجزری فیه أن رجلا قال له یا نبی‌ء الله فقال لا تنبر اسمی ⁽²⁾فإنما أنا نبی الله النبی فعیل بمعنی فاعل للمبالغة من النبإ الخبر لأنه أنبأ عن الله أی أخبر و یجوز فیه تحقیق الهمزة و تخفیفه یقال نبأ و نبّأ و أنبأ قال سیبویه لیس أحد من العرب إلا و یقول تنبأ مسیلمة بالهمز غیر أنهم ترکوا الهمز فی النبی کما ترکوه فی الذریة و البریة و الخابیة إلا أهل مکة فإنهم یهمزون هذه الأحرف الثلاثة و لا یهمزون غیرها و یخالفون العرب فی ذلک.

قال الجوهری یقال نبأت علی القوم إذا طلعت علیهم و نبأت من أرض إلی أرض إذا خرجت من هذه إلی هذه قال و هذا المعنی أراد الأعرابی بقوله یا نبی‌ء الله لأنه خرج من مکة إلی المدینة فأنکر علیه الهمز لأنه لیس من لغة قریش و قیل إن النبی مشتق من النباوة و هی الشی‌ء المرتفع.

و قال الجزری فی النبر بالراء المهملة فیه قیل له یا نبی الله فقال إنا معشرَ قریش لا نَنْبِرُ و فی روایة لا تنبر باسمی النبر همز الحروف و لم تکن قریش تهمز فی کلامها.

**[ترجمه]جزری نیز نقل کرده است که: در آن آمده است: فردی به پیامبر گفت ای نبیء الله و پیامبر نیز فرمود: نام مرا مخفف نکن من نبی الله هستم. نبی بر وزن

فعیل و اسم مبالغه از واژه نبأ بمعنی خبر است. یعنی پیامبر از خدا خبر میدهد. در این صورت میتوان همزه را مخفف کرد و با تبدیل آن به ی به جای نبیء گفت نبی. در کلمات نبأ، نبّأ و أنبأ نیز این همزه مخفف میشود. سیبویه میگوید: تمام عربها تنبأ را با همزه و بدون تخفیف تلفظ میکنند اما در واژه نبی و دیگر واژههایی چون ذریه، بریه و خابیه همزه را مخفف میکنند جز اهل مکه که بر خلاف دیگر عربها تنها در سه فعل مذکور همزه را مخفف و در بقیه جاها به طور اصلی تلفظ میکنند.

جوهری میگوید: گفته شده است: نبأت علی القوم یعنی بر آن قوم وارد شدم و نبأت من الارض إلی ارض یعنی از سرزمینی خارج شده و به سرزمین دیگری وارد شدم. منظور آن اعرابی از نبیء الله نیز همین معنا بوده است چرا که پیامبر از مکه به مدینه رفته بود. اما همزه را مخفف میکند چون در لهجه قریش تلفظ همزه کمی ثقیل است. برخی نیز معتقدند که واژه نبی از نباوه مشتق شده و به معنای چیز مرتفع است.

جزری در مورد واژه نبر با سکون راء میگوید: در خصوص آن آمده است: وقتی به پیامبر گفته شد یا نبیء الله فرمود: ما قریشیها نبر در کلام را جایز نمیدانیم و نبر یعنی تبدیل حرفی به همزه و ظاهرا قریش حرفی را به صورت همزه تلفظ نمیکردند.

**[ترجمه]

«20»

ید، التوحید الدَّقَّاقُ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ الْعَلَوِیِّ عَنِ الْبَرْمَکِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ الْقُمِّیِّ عَنِ الْفُقَیْمِیِّ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ قَالَ: سَأَلَ الزِّنْدِیقُ الَّذِی أَتَی أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ مِنْ أَیْنَ أَثْبَتَّ أَنْبِیَاءَ وَ رُسُلًا قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّا لَمَّا أَثْبَتْنَا أَنَ

1) معانی الأخبار ص 39. م.

2) أی لا تهمز اسمی، من نبر الحرف: همزه.

لَنَا خَالِقاً صَانِعاً مُتَعَالِیاً عَنَّا وَ عَنْ جَمِیعِ مَا خَلَقَ وَ کَانَ ذَلِکَ الصَّانِعُ حَکِیماً لَمْ یَجُزْ أَنْ یُشَاهِدَهُ خَلْقُهُ وَ لَا یُلَامِسُوهُ وَ لَا یُبَاشِرَهُمْ وَ لَا یُبَاشِرُوهُ وَ یُحَاجَّهُمْ وَ یُحَاجُّوهُ فَثَبَتَ أَنَّ لَهُ سُفَرَاءَ فِی خَلْقِهِ ⁽¹⁾یَدُلُّونَهُمْ عَلَی مَصَالِحِهِمْ وَ مَنَافِعِهِمْ وَ مَا بِهِ بَقَاؤُهُمْ وَ فِی تَرْکِهِ فَنَاؤُهُمْ فَثَبَتَ الْآمِرُونَ وَ النَّاهُونَ عَنِ الْحَکِیمِ الْعَلِیمِ فِی خَلْقِهِ وَ ثَبَتَ عِنْدَ ذَلِکَ أنه (أَنَ) لَهُ مُعَبِّرِینَ ⁽²⁾وَ هُمُ الْأَنْبِیَاءُ وَ صَفْوَتُهُ مِنْ خَلْقِهِ حُکَمَاءَ مُؤَدَّبِینَ بِالْحِکْمَةِ مَبْعُوثِینَ بِهَا غَیْرَ مُشَارِکِینَ لِلنَّاسِ فِی أَحْوَالِهِمْ عَلَی مُشَارَکَتِهِمْ لَهُمْ فِی الْخَلْقِ وَ التَّرْکِیبِ مُؤَیَّدِینَ مِنْ عِنْدِ الْحَکِیمِ الْعَلِیمِ بِالْحِکْمَةِ- ⁽³⁾وَ الدَّلَائِلِ وَ الْبَرَاهِینِ وَ الشَّوَاهِدِ مِنْ إِحْیَاءِ الْمَوْتَی وَ إِبْرَاءِ الْأَکْمَهِ وَ الْأَبْرَصِ فَلَا تَخْلُو أَرْضُ اللَّهِ مِنْ حُجَّةٍ یَکُونُ مَعَهُ عِلْمٌ یَدُلُّ عَلَی صِدْقِ مَقَالِ الرَّسُولِ وَ وُجُوبِ عَدَالَتِهِ ⁽⁴⁾.

ع، علل الشرائع حمزة بن محمد العلوی عن علی عن أبیه عن العباس بن عمر الفقیمی مثله ⁽⁵⁾.

ج، الإحتجاج مرسلا مثله ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]التوحید: هشام بن حکم نقل میکند که زندیقی نزد امام صادق علیه السلام آمد و گفت: چگونه انبیا و رسل را اثبات میکنی؟ ایشان فرمود: اگر به ما ثابت شود که

ص:29

خالق و آفرینندهای داریم که نسبت به ما و هر آنچه آفریده است برتری دارد و آن خالق حکیمی است که مخلوقاتش نمیتوانند او را مشاهده و لمس کنند و هیچ کدام نمیتوانند با دیگری معاشرت داشته و با یکدیگر به مناظره بنشینند در این صورت ثابت میشود که خداوند از میان خلق خود سفیرانی دارد که مردم را به مصالح و منافعشان راهنمایی میکنند. اگر به گفتههایشان عمل کنند ضامن بقای آنان خواهد بود و اگر راهنماییهایشان را ترک کنند نابود میشوند. پس کسانی از میان بندگان هستند که در مورد خداوند حکیم به امر و نهی پرداخته و ثابت میشود که اینها اوامر الهی را برای مردم آورده و در حقیقت همان انبیا و برگزیدگان خداوند از میان مردم هستند. حکیمانی که با حکمت پرورده شده و با آن مبعوث میشوند. در ظاهر مانند دیگر مردم هستند اما در احوالات و اخلاق با آنان بسیار تفاوت دارند و حکمتشان از سوی خداوند حکیم علیم مورد تأیید است. - . این حدیث در العلل اینگونه آمده است: سپس در هر دوره و زمانی آنچه پیامبران و انبیا از دلایل و براهین آوردند آن را ثابت کرد تا زمین خدا از حجت خالی نباشد. حجتی که با آن علمی است که بر صدق گفته اش و جواز عدالتش صدق میکند. - دلایل، براهین و شواهدی چون زنده کردن مردگان، شفای کور مادرزاد و بیماری پیسی نیز برای اثبات پیامبری آنان وجود دارد. زمین خدا هرگز خالی از اینگونه حجتها نیست و همیشه بر درستی گفته پیامبر و لزوم عدالت پیشه بودن وی دلالت میکند. - . توحید الصدوق: 253 -

در علل الشرایع نیز این روایت عینا آمده است. - . علل الشرائع : 51 -

در الاحتجاج - . الاحتجاج: 183 - نیز این روایت عینا آمده است.

**[ترجمه]

«21»

ل، الخصال لی، الأمالی للصدوق بِالْإِسْنَادِ إِلَی دَارِمٍ ⁽⁷⁾عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِائَةَ أَلْفِ نَبِیٍّ وَ أَرْبَعَةً وَ عِشْرِینَ أَلْفَ نَبِیٍّ أَنَا أَکْرَمُهُمْ عَلَی اللَّهِ وَ لَا فَخْرَ وَ خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِائَةَ أَلْفِ وَصِیٍّ وَ أَرْبَعَةً وَ عِشْرِینَ أَلْفَ وَصِیٍّ فَعَلِیٌّ أَکْرَمُهُمْ عَلَی اللَّهِ وَ أَفْضَلُهُمْ.

قَالَ دَارِمٌ وَ حَدَّثَنِی بِذَلِکَ عَبْدُ اللَّهِ ⁽⁸⁾

حدّثنا علیّ بن محمّد مولی الرشید قال: حدّثنی دارم بن قبیصة قال: حدّثنی عبد اللّه اه.

بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ

1) فی العلل: فثبت أن له سفراء فی خلقه، یعبرون عنه الی خلقه و عباده، و یدلونهم.

2) فی المصدر: أن له معبرین.

3) الحدیث فی العلل هکذا: ثم ثبت ذلک فی کل دهر و زمان ما أتت به الرسل و الأنبیاء من الدلائل و البراهین لکیلا تخلو أرض اللّه من حجة یکون معه علم یدلّ علی صدق مقالته و جواز عدالته.

4) توحید الصدوق: 253. و قد تقدم الایعاز الی أن للحدیث قطعات اخری و بینا مواضعها فی کتاب الاحتجاجات.

5) علل الشرائع : ٥١. م

6) الاحتجاج: 183 مع اختلاف یسیر. م.

7) تقدم السند بتمامه فی مقدّمة الکتاب. راجع ج 1 ص 52.

8) فی المصدر: قال الشیخ: و حدّثنی بهذا الحدیث محمّد بن أحمد البغدادیّ الوراق قال:

عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ⁽¹⁾

عن أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السلام عن النبیّ صلی الله علیه و آله. م.

**[ترجمه]الخصال، الأمالی: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: خداوند عز و جل صد و بیست و چهار هزار پیامبر آفرید که نزد خداوند گرامی ترین آنها هستم و البته فخری بر آن نیست. خداوند صد و بیست و چهار هزار وصی نیز آفرید که علی علیه السلام نزد وی گرامی ترین و بهترین آنان است. دارم

ص:30

گفت: این حدیث از امیر المؤمنین علیه السلام روایت شده است. - . الخصال 2: 172-173، امالی الصدوق: 142-143. در دو منبع آمده است: این روایت از امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است. -

**[ترجمه]

«22»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی ابْنُ بُسْرَانَ ⁽²⁾(بُشْرَانَ) عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الدَّقَّاقِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَلَّامٍ السَّوَّاقِ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ عَدِیٍّ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ زِیَادِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْکَدِرِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَیْمٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بُعِثْتُ عَلَی أَثَرِ ثَمَانِیَةِ آلَافِ نَبِیٍّ مِنْهُمْ أَرْبَعَةُ آلَافٍ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]الامالی: پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: من پس از هشت هزار پیامبر مبعوث شدم که چهار هزار نفر از آنان از بنی اسرائیل هستند.

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد هنا عظماء الأنبیاء علیهم السلام لئلا ینافی الخبر السابق و اللاحق.

**[ترجمه]شاید منظور در اینجا بزرگان انبیا باشد که دراین صورت این قول با روایات قبل و بعد تناقضی نخواهد داشت.

**[ترجمه]

«23»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ- وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ قَالَ کَانُوا أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ لِیَتَّخِذَ عَلَیْهِمُ الْحُجَّةَ.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: در مورد این آیه از امام صادق علیه السلام سؤال شد: «اگر پروردگارت بخواهد یقینا مردم را امت واحدی قرار میدهد و آنها همچنان دچار اختلاف هستند مگر کسی که پروردگارت به او رحم کند» ایشان فرمود: امت واحدی بودند

و خداوند پیامبران را فرستاد تا حجت بر آنان تمام شود.

**[ترجمه]

بیان

ذکر المفسرون أن المراد بجعلهم أمة واحدة جبرهم علی الإسلام لیکونوا جمیعا مسلمین و قوله علیه السلام کانوا أمة واحدة لعله إشارة إلی قوله تعالی کانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ الآیة و ظاهره أن المراد أنهم کانوا جمیعا علی الشرک و الضلالة و لو شاء لترکهم کذلک و لکن بعث الله النبیین لیتخذ علیهم الحجة فأسلم بعضهم فلذا صاروا مختلفین و إن احتمل أن یکون المراد أنهم کانوا فی زمن آدم علیه السلام فی بدو التکلیف کلهم مؤمنین

ع، علل الشرائع ابن الولید عن الصفار عن ابن عیسی عن الأهوازی عن النضر عن ابن سنان مثله ⁽⁴⁾

1) الخصال ج 2: 172- 173؛ أمالی الصدوق: 142- 143 و فی المصدرین:

2) هکذا فی نسخ، و الصحیح: ابن بشران، و هو أبو الحسین علیّ بن محمّد بن عبد اللّه بن بشران المعدل، راجع ترجمة الطوسیّ: المقدّمة ص 56.

3) أمالی الطوسیّ: 253. م.

4) علل الشرائع: 51. م.

**[ترجمه]برخی از مفسرین معتقدند که امت واحد قرار دادن آنها برای مجبور کردنشان به اسلام است تا همه مسلمان باشند. و سخن امام مبنی بر این که «امت واحدی بودهاند» اشاره به این آیه «مردم امت واحدی بودند و سپس خداوند پیامبران را آفرید» دارد و ظاهرا منظور این است که همگی آنان مشرک و گمراه بودهاند و اگر خداوند میخواست میتوانست آنها را در همان حال رها کند، اما پیامبران را فرستاد تا برایشان حجتی باشند. از این طریق برخی اسلام آورده و در نتیجه دارای دین و منشی متفاوت از دیگران شدند. علاوه بر این احتمال دارد منظور این باشد که همگی در زمان آدم علیه السلام و در ابتدای تکلیف، مؤمن بودهاند.

در علل الشرائع نیز این روایت آورده شده است. - . علل الشرائع : 51 -

ص:31

**[ترجمه]

«24»

مع، معانی الأخبار ل، الخصال عَلِیُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَسْوَارِیُّ ⁽¹⁾عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ حَفْصٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَسَدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ یَحْیَی بْنِ سَعِیدٍ الْبَصْرِیِّ عَنِ ابْنِ جَرِیحٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ عُتْبَةَ اللَّیْثِیِّ عَنْ أَبِی ذَرٍّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ: قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ کَمِ النَّبِیُّونَ قَالَ مِائَةُ أَلْفٍ وَ أَرْبَعَةٌ وَ عِشْرُونَ أَلْفَ نَبِیٍّ قُلْتُ کَمِ الْمُرْسَلُونَ مِنْهُمْ قَالَ ثَلَاثُ مِائَةٍ وَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ جَمّاً غَفِیراً قُلْتُ مَنْ کَانَ أَوَّلَ الْأَنْبِیَاءِ قَالَ آدَمُ قُلْتُ وَ کَانَ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ مُرْسَلًا قَالَ نَعَمْ خَلَقَهُ اللَّهُ بِیَدِهِ وَ نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ ثُمَّ قَالَ یَا أَبَا ذَرٍّ أَرْبَعَةٌ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ سُرْیَانِیُّونَ آدَمُ وَ شَیْثٌ وَ أَخْنُوخُ وَ هُوَ إِدْرِیسُ وَ هُوَ أَوَّلُ مَنْ خَطَّ بِالْقَلَمِ وَ نُوحٌ- وَ أَرْبَعَةٌ مِنَ الْعَرَبِ هُودٌ وَ صَالِحٌ وَ شُعَیْبٌ وَ نَبِیُّکَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله وَ أَوَّلُ نَبِیٍّ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ مُوسَی وَ آخِرُهُمْ عِیسَی وَ سِتُّمِائَةِ نَبِیٍّ قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ کَمْ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی مِنْ کِتَابٍ قَالَ مِائَةَ کِتَابٍ وَ أَرْبَعَةَ کُتُبٍ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی عَلَی شَیْثٍ علیه السلام خَمْسِینَ صَحِیفَةً وَ عَلَی إِدْرِیسَ ثَلَاثِینَ صَحِیفَةً وَ عَلَی إِبْرَاهِیمَ عِشْرِینَ صَحِیفَةً وَ أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ الزَّبُورَ وَ الْفُرْقَانَ الْخَبَرَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار، الخصال: از ابوذر رحمه الله نقل شده است: به پیامبر گفتم ای رسول خدا تعداد پیامبران چند نفر بوده است؟ فرمود: صد و بیست و چهار هزار پیامبر. پرسیدم: چند نفر از آنان از مرسلین بوده اند؟ فرمود: 313 نفر جمّا غفیرا. گفتم: و چه کسی اولین انبیا بود؟ فرمود: آدم. گفتم: از انبیای مرسل بود؟ فرمود: بله و خداوند وی را با دست خودش آفرید و از روح خود در آن دمید. سپس فرمود: ای ابوذر چهار نفر از پیامبران یعنی آدم، شیث، اخنوخ و ادریس سریانی بودند. ادریس و نوح اولین پیامبرانی بودند که با قلم مینوشتند. چهار نفر از آنان نیز عرب هستند: هود، صالح، شعیب و پیامبرت محمد. موسی اولین پیامبر بنی اسرائیل و آخرینشان عیسی بود و 600 پیامبر دیگر. گفتم یا رسول الله خدا چند کتاب آسمانی نازل کرد؟ فرمود: 104 کتاب. بر شیث 50 صحیفه، بر ادریس 30 صحیفه ، بر ابراهیم 20 صحیفه ، و سپس تورات، انجیل، زبور و فرقان را نازل کرد. ادامه روایت. - . معانی الاخبار : 95. الخصال 2: 104 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجزری

فی حدیث أبی ذر قلت یا رسول الله کم الرسل قال ثلاث مائة و خمسة عشر و فی روایة ثلاثة عشر جم الغفیر.

هکذا جاءت الروایة قالوا و الصواب جما غفیرا و الجماء الغفیر و جماء غفیرا أی مجتمعین کثیرین ثم قال و أصل الکلمة من الجموم و الجمة و هو الاجتماع و الکثرة و الغفیر من الغفر و هو التغطیة و الستر فجعلت الکلمتان فی موضع الشمول و الإحاطة.

و قوله صلی الله علیه و آله و ستمائة نبی یحتمل أن یکون معطوفا علی عیسی أی ستمائة نبی بعد عیسی و یمکن أن یکون المراد أنه کان غیر موسی و عیسی من أنبیاء بنی إسرائیل ستمائة نبی فالمراد عظماؤهم لئلا ینافی الخبر السابق.

**[ترجمه]جزری گفت: در روایت ابوذر است که گفتم: ای رسول خدا! تعداد پیامبران چند نفر است؟ فرمود: 315 و در روایتی دیگر 313 نفر و در روایت بعد از عدد 313 واژه جمّ الغفیر آمده است که صحیح آن جماٌ غفیراٌ و الجماء الغفیر و جماء غفیرا و به معنای جمع کثیر است. اصل این کلمه از جموم و جمّة به معنی اجتماع و کثرت است. غفیر نیز از غفر به معنی پوشش و حجاب است که این دو واژه در موضع شمولیت و جامعیت قرار داده شده است.

آن جا که پیامبر فرمود (و 600 پیامبر) شاید منظور عطف این واژه به عیسی بوده تا بیان کند که این 600 نفر بعد از عیسی مبعوث شده اند. شاید منظور این بوده که به غیر از عیسی و موسی 600 پیامبر دیگر نیز از بنی اسرائیل بوده اند. برای اینکه این روایت با روایت سابق تناقض نداشته باشد ظاهرا باید به پیامبران برجسته این قوم اشاره داشته باشد.

**[ترجمه]

«25»

مل، کامل الزیارات أَبِی وَ جَمَاعَةُ مَشَایِخِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الزَّیْتُونِیِّ وَ غَیْرِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالا

1) بفتح الالف و یضم نسبة الی أسواریة: قریة من قری أصفهان خرج منها جماعة من العلماء.

2) معانی الأخبار: 95. الخصال ج 2: 104. م.

مَنْ أَحَبَّ أَنْ یُصَافِحَهُ مِائَةُ أَلْفِ نَبِیٍّ وَ أَرْبَعَةٌ وَ عِشْرُونَ أَلْفَ نَبِیٍّ فَلْیَزُرْ قَبْرَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام فِی النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ فَإِنَّ أَرْوَاحَ النَّبِیِّینَ علیهم السلام یَسْتَأْذِنُونَ اللَّهَ فِی زِیَارَتِهِ فَیُؤْذَنُ لَهُمْ مِنْهُمْ خَمْسَةٌ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ قُلْنَا مَنْ هُمْ قَالَ نُوحٌ وَ إِبْرَاهِیمُ وَ مُوسَی وَ عِیسَی وَ مُحَمَّدٌ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِمْ قُلْنَا لَهُ مَا مَعْنَی أُولُو الْعَزْمِ قَالَ بُعِثُوا إِلَی شَرْقِ الْأَرْضِ وَ غَرْبِهَا جِنِّهَا وَ إِنْسِهَا ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کامل الزیارات: از علی بن حسین علیه السلام نقل شده است:

ص:32

هر کس میخواهد با 124 هزار پیامبر دیدار داشته باشد، در نیمه شعبان قبر امام حسین علیه السلام را زیارت کند. در این روز ارواح پیامبران برای زیارت امام حسین علیه السلام از خداوند اجازه میگیرند و خداوند به آنها اجازه میدهد. «پنج پیامبر اولوالعزم» نیز در بین آنها هستند. پرسیدیم این پیامبران اولوالعزم چه کسانی هستند؟ فرمود: نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد صلی الله علیهم. پرسیدیم: معنای اولوالعزم چیست؟ فرمود: برای جن و انس، از شرق تا غرب زمین مبعوث شدهاند. - . کامل الزیاره : 179-180 -

**[ترجمه]

بیان

یدل علی أن موسی و عیسی علیهما السلام کانا مبعوثین إلی کافة الخلق و ینافیه بعض الأخبار ⁽²⁾.

**[ترجمه]بر این دلالت دارد که موسی و عیسی علیهما السلام برای همه خلق به پیامبری مبعوث شده بودند و برخی روایات با آن منافات دارد. - . به این روایت ذیل شمارههای 28، 49، 55 مراجعه شود. -

**[ترجمه]

«26»

ل، الخصال ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ أَبَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ خَمْسَةٌ- نُوحٌ وَ إِبْرَاهِیمُ وَ مُوسَی وَ عِیسَی وَ مُحَمَّدٌ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبران اولوالعزم پنج نفرند: نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد صلی الله علیهم اجمعین. - . الخصال 1 : 144 -

**[ترجمه]

«27»

الْبُرْسِیُّ فِی مَشَارِقِ الْأَنْوَارِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَاصِمٍ الْکُوفِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام فَقَالَ لِی یَا عَلِیُّ انْظُرْ إِلَی مَا تَحْتَ قَدَمَیْکَ فَإِنَّکَ عَلَی بِسَاطٍ قَدْ جَلَسَ عَلَیْهِ کَثِیرٌ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ الْأَئِمَّةِ الرَّاشِدِینَ ثُمَّ قَالَ ادْنُ مِنِّی فَدَنَوْتُ مِنْهُ فَمَسَحَ یَدَهُ عَلَی وَجْهِی فَصِرْتُ بَصِیراً قَالَ فَرَأَیْتُ فِی الْبِسَاطِ أَقْدَاماً وَ صُوَراً فَقَالَ هَذَا أَثَرُ قَدَمِ آدَمَ علیه السلام وَ مَوْضِعُ جُلُوسِهِ وَ هَذَا أَثَرُ هَابِیلَ وَ هَذَا أَثَرُ شَیْثٍ وَ هَذَا أَثَرُ نُوحٍ وَ هَذَا أَثَرُ قَیْدَارَ ⁽⁴⁾وَ هَذَا أَثَرُ مَهْلَائِیلَ ⁽⁵⁾وَ هَذَا أَثَرُ یَارَةَ ⁽⁶⁾وَ هَذَا أَثَرُ خَنُوخَ ⁽⁷⁾

و یسمی إدریس أیضا، و فی اثبات الوصیة ان اسمه إدریس و هرمس أیضا. و سیأتی ذلک فی باب قصة إدریس.

وَ هَذَا أَثَرُ إِدْرِیسَ

1) کامل الزیارة: 179- 180. م.

2) راجع الخبر الآتی تحت رقم 28 و 49 و 55.

3) الخصال ج 1: 144. م.

4) لعل الصحیح قینان، و هو قینان بن أنوش بن شیث بن آدم، و فی اثبات الوصیة للمسعودیّ أن اسمه أیضا محوق. راجع تاریخ الیعقوبی 1: 4 و المحبر ص 3.

5) هو ابن قینان. و فی المحبر: مهلالیل، خلافا للیعقوبی فأثبته: مهلائیل.

6) هکذا فی النسخ: و فی تاریخ الیعقوبی 1: 3 و المحبر ص 4: «یرد» و هو یرد بن مهلائیل.

7) فی تاریخ الیعقوبی و اثبات الوصیة: اخنوخ، و فی المحبر احنوخ، و هو اخنوخ بن یرد.

وَ هَذَا أَثَرُ مُتَوَشْلِخُ ⁽¹⁾وَ هَذَا أَثَرُ سَامٍ ⁽²⁾وَ هَذَا أَثَرُ أَرْفَخْشَدَ ⁽³⁾وَ هَذَا أَثَرُ هُودٍ ⁽⁴⁾وَ هَذَا أَثَرُ صَالِحٍ وَ هَذَا أَثَرُ لُقْمَانَ وَ هَذَا أَثَرُ إِبْرَاهِیمَ وَ هَذَا أَثَرُ لُوطٍ وَ هَذَا أَثَرُ إِسْمَاعِیلَ وَ هَذَا أَثَرُ إِلْیَاسَ وَ هَذَا أَثَرُ إِسْحَاقَ وَ هَذَا أَثَرُ یَعْقُوبَ وَ هَذَا أَثَرُ یُوسُفَ وَ هَذَا أَثَرُ شُعَیْبٍ وَ هَذَا أَثَرُ مُوسَی وَ هَذَا أَثَرُ یُوشَعَ بْنِ نُونٍ وَ هَذَا أَثَرُ طَالُوتَ وَ هَذَا أَثَرُ دَاوُدَ وَ هَذَا أَثَرُ سُلَیْمَانَ وَ هَذَا أَثَرُ الْخَضِرِ وَ هَذَا أَثَرُ دَانِیَالَ وَ هَذَا أَثَرُ الْیَسَعِ وَ هَذَا أَثَرُ ذِی الْقَرْنَیْنِ الْإِسْکَنْدَرِ ⁽⁵⁾وَ هَذَا أَثَرُ شَابُورَ بْنِ أَرْدَشِیرَ ⁽⁶⁾وَ هَذَا أَثَرُ لُوَیٍّ وَ هَذَا أَثَرُ کِلَابٍ وَ هَذَا أَثَرُ قُصَیٍّ وَ هَذَا أَثَرُ عَدْنَانَ ⁽⁷⁾وَ هَذَا أَثَرُ عَبْدِ الْمَنَافِ وَ هَذَا أَثَرُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ هَذَا أَثَرُ عَبْدِ اللَّهِ ⁽⁸⁾وَ هَذَا أَثَرُ سَیِّدِنَا رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ⁽⁹⁾وَ هَذَا أَثَرُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ هَذَا أَثَرُ الْأَوْصِیَاءِ مِنْ بَعْدِهِ إِلَی الْمَهْدِیِّ علیه السلام لِأَنَّهُ قَدْ وَطِئَ وَ جَلَسَ عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ انْظُرْ إِلَی الْآثَارِ وَ اعْلَمْ أَنَّهَا آثَارُ دِیْنِ اللَّهِ وَ أَنَّ الشَّاکَّ فِیهِمْ کَالشَّاکِّ فِی اللَّهِ وَ مَنْ جَحَدَ فِیهِمْ کَمَنْ جَحَدَ اللَّهَ ثُمَّ قَالَ اخْفِضْ طَرْفَکَ یَا عَلِیُّ فَرَجَعْتُ مَحْجُوباً کَمَا کُنْتُ ⁽¹⁰⁾.

**[ترجمه]برسی در مشارق الانوار از علی بن عاصم کوفی نقل کرده است: بر امام حسن عسکری علیه السلام وارد شدم. فرمود: به زیر پاهایت نگاه کن. تو به روی فرشی پا گذاشتهای که بسیاری از پیامبران، مرسلین و ائمه بر آن نشستهاند. سپس فرمود: نزدیکتر بیا. جلوتر رفتم و او دستش را به روی صورتم کشید و من بصیرت پیدا کردم. در آن هنگام بر روی فرش آثار و تصاویری را دیدم. پیامبر فرمود: این جای پای آدم و مکان نشستن وی است و اینها نیز آثار هابیل، شیث، نوح، قیدار - . شاید صحیح آن قینان باشد. و او قینان بن انوش بن شیث بن آدم است. در اثبات الوصیه مسعودی آمده است که اسم وی محوق نیز بوده است. مراجعه شود به تاریخ یعقوبی 1: 4 و المحبر: 3 - ، مهلالیل - . او فرزند قینان است. و در المحبر آمده است: مهلالیل، بر خلاف یعقوبی که مهلائیل ثبت کرده است. - ، یاره - . در نسخهها اینگونه آمده است: در تاریخ یعقوبی1: 3 و المحبر ص 4: «یرد» و او یرد بن مهلائیل است. - ، خنوخ - . در تاریخ یعقوبی و اثبات الوصیه : اخنوخ، و در المحبر احنوخ، و او اخنوخ فرزند یرد است. وی ادریس نیز نامیده شده است، و در اثبات الوصیه آمده که نام وی ادریس و هرمس نیز هست. این موضوع در باب داستان ادریس نیز خواهد آمد. - ، ادریس،

ص:33

متوشلخ - . در برخی نسخههای کتاب و در المحبر و اثبات الوصیه اینگونه آمده است و در تاریخ یعقوبی: «متوشلح» با حاء آمده و او متوشبح فرزند اخنوخ است. - ، سام - . وی سام بن نوح است و شاید خود نوح دراین بین جا افتاده باشد. - ، ارفخشد - . او فرزند سام است. - ، هود - . در اثبات الوصیه: او هود بن شالخ بن ارفخشد است و نسب وی در باب مربوط خواهد آمد. - ، صالح، لقمان، ابراهیم، لوط، اسماعیل، الیاس، اسحاق، یعقوب، یوسف، شعیب، موسی، یوشع بن نون، طالوت، داوود، سلیمان، خضر، دانیال، یسع، اسکندر ذوالقرنین، شاپور بن اردشیر - . ذکر نام وی در شمار افراد مذکور بسیار عجیب بوده و احتمال میرود راوی و یا کاتب آن را اضافه کرده باشند. - ، لوی، کلاب، قصی، عدنان، عبد مناف، عبد المطلب، عبدالله، و این اثر سرور ما رسولالله و این اثر امیر المؤمنین و این آثار دیگر اوصیای پس از ایشان تا مهدی علیه السلام است، زیرا او پا گذاشته و بر آن نشسته است. سپس فرمود: به این آثار نگاه کن و بدان که اینها آثار دین خداست و کسی که در آن شک کند گویی در وجود الله تعالی شک کرده است و انکار آن به منزله انکار خداوند است. سپس فرمود: پلکهایت را به روی هم بگذار ای علی! و پس از آن به حالت اول که حجابی در پیش چشمانم بود بازگشتم. - . مشارق الانوار: 128-130 -

**[ترجمه]

«28»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام الطَّالَقَانِیُّ عَنْ أَحْمَدَ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: إِنَّمَا سُمِّیَ أُولُو الْعَزْمِ أُوْلِی الْعَزْمِ لِأَنَّهُمْ کَانُوا أَصْحَابَ الْعَزَائِمِ وَ الشَّرَائِعِ وَ ذَلِکَ أَنَّ کُلَّ نَبِیٍّ کَانَ بَعْدَ نُوحٍ علیه السلام کَانَ عَلَی شَرِیعَتِهِ وَ مِنْهَاجِهِ وَ تَابِعاً لِکِتَابِهِ إِلَی زَمَنِ إِبْرَاهِیمَ الْخَلِیلِ وَ کُلَّ نَبِیٍّ کَانَ فِی أَیَّامِ إِبْرَاهِیمَ وَ بَعْدَهُ کَانَ عَلَی شَرِیعَةِ إِبْرَاهِیمَ وَ مِنْهَاجِهِ وَ

1) هکذا فی نسخ من الکتاب و المحبر و اثبات الوصیة، و فی تاریخ الیعقوبی: «متوشلح» بالحاء، و هو متوشلح بن اخنوخ.

2) هو سام بن نوح، و لعلّ نوح سقط عن البین.

3) هو ابن سام.

4) فی اثبات الوصیة: هو هود بن شالخ بن ارفخشد، و یأتی نسبه فی بابه.

5) یأتی ذکرهم فی أبوابهم.

6) ذکره فی عدادهم غریب جدا، و لعله من إضافة الراوی أو الناسخ.

7) هو عدنان بن ادد بن الهمیسع من ولد إبراهیم و الترتیب یقتضی ذکره قبلا.

8) سیأتی ذکرهم فی باب آباء النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلم.

9) فی نسخة: سیدنا محمّد رسول اللّه صلی الله علیه و آله.

10) مشارق الأنوار: 128- 130. م.

تَابِعاً لِکِتَابِهِ إِلَی زَمَنِ مُوسَی وَ کُلَّ نَبِیٍّ کَانَ فِی زَمَنِ مُوسَی وَ بَعْدَهُ کَانَ عَلَی شَرِیعَةِ مُوسَی ⁽¹⁾وَ مِنْهَاجِهِ وَ تَابِعاً لِکِتَابِهِ إِلَی أَیَّامِ عِیسَی وَ کُلَّ نَبِیٍّ کَانَ فِی أَیَّامِ عِیسَی وَ بَعْدَهُ کَانَ عَلَی مِنْهَاجِ عِیسَی وَ شَرِیعَتِهِ وَ تَابِعاً لِکِتَابِهِ إِلَی زَمَنِ نَبِیِّنَا مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَهَؤُلَاءِ الْخَمْسَةُ أُولُو الْعَزْمِ وَ هُمْ أَفْضَلُ الْأَنْبِیَاءِ وَ الرُّسُلِ علیه السلام وَ شَرِیعَةُ مُحَمَّدٍ لَا تُنْسَخُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ لَا نَبِیَّ بَعْدَهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَمَنِ ادَّعَی بَعْدَهُ نُبُوَّةً أَوْ أَتَی بَعْدَ الْقُرْآنِ بِکِتَابٍ فَدَمُهُ مُبَاحٌ لِکُلِّ مَنْ سَمِعَ ذَلِکَ مِنْهُ ⁽²⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار: امام رضا علیه السلام فرمود: پیامبران اولوالعزم را به این دلیل اولوالعزم نامیدهاند که دارای همت و عزم راسخ و شریعت هستند. هر پیامبری که بعد از نوح مبعوث شده است شریعت نوح را داشته و تابع کتاب و منش وی بوده است تا اینکه زمان ابراهیم خلیل الله فرارسیده است. پیامبران بعد از ابراهیم نیز تا

ص:34

زمان موسی از شریعت وی و سپس تا زمان عیسی از شریعت موسی و تا زمان ظهور پیامبر ما محمد صلی الله علیه و آله و سلم از شریعت عیسی و کتابش تبعیت کردهاند. این پیامبران، اولوالعزم و برترین انبیای الهی هستند و شریعت محمد تا روز قیامت هرگز منسوخ نخواهد شد و هیچ پیامبری بعد از او نیست؛ اگر کسی پس از او ادعای پیامبری کند یا اینکه پس از قرآن کتاب دیگری بیاورد خونش برای کسانی که ادعای او را شنیدهاند مباح است. - . عیون الاخبار : 234-235 -

**[ترجمه]

«29»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام فِی رِوَایَةِ سَمَاعَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَوْلُهُ تَعَالَی- فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ قَالَ هُمْ أَصْحَابُ الْکُتُبِ إِنَّ نُوحاً جَاءَ بِشَرِیعَةٍ وَ ذَکَرَ مِثْلَ مَا مَرَّ ⁽³⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیا: امام صادق علیه السلام در مورد آیه «صبر کنید مانند صبر کردن پیامبران اولوالعزم» فرمود: این پیامبران، صاحب کتاب بوده و نوح، شریعتی را آورده است. بقیه روایت نیز مانند روایت فوق ذکر شده است. - . قصص الانبیا، نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

کون هؤلاء الخمسة علیهم السلام أولی العزم هو المروی فی أخبارنا المستفیضة و

• روی المخالفون أیضا عن ابن عباس و قتادة و ذهب بعضهم إلی أنهم ستة نوح و إبراهیم و إسحاق و یعقوب و یوسف و أیوب و قیل هم الذین أمروا بالجهاد و القتال و أظهروا المکاشفة و جاهدوا فی الدین و قیل هم أربعة إبراهیم و نوح و هود و رابعهم محمد صلی الله علیه و آله و لا عبرة بأقوالهم بعد ورود النصوص المعتبرة عن أهل البیت علیهم السلام

**[ترجمه]اولوالعزم بودن این پنج پیامبر در روایات فراوانی آمده است. اما برخی از مخالفان نیز به نقل از ابنعباس و قتاده آنها را شش نفر از جمله نوح، ابراهیم، اسحاق، سعقوب، یوسف و ایوب دانستهاند و گفتهاند که این پیامبران همان کسانی هستند که به جهاد و مبارزه دعوت کرده و علاوه بر نشان دادن برخی مکاشفهها در راه دین بسیار تلاش کردهاند. برخی نیز معتقدند که آنها چهار نفرند: ابراهیم، نوح، هود و چهارمین آنان محمد صلی الله علیه و آله است، اما با توجه به احادیث وارده از اهل بیت علیهم السلام اعتباری به گفته آنان نیست.

**[ترجمه]

«30»

فس، تفسیر القمی فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ هُمْ نُوحٌ وَ إِبْرَاهِیمُ وَ مُوسَی وَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ علیهم السلام وَ مَعْنَی أُولُو الْعَزْمِ أَنَّهُمْ سَبَقُوا الْأَنْبِیَاءَ إِلَی الْإِقْرَارِ بِاللَّهِ وَ أَقَرُّوا بِکُلِّ نَبِیٍّ کَانَ قَبْلَهُمْ وَ بَعْدَهُمْ وَ عَزَمُوا عَلَی الصَّبْرِ مَعَ التَّکْذِیبِ لَهُمْ وَ الْأَذَی ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «صبر کن آنچنان که پیامبران اولوالعزم صبر کردند» این پیامبران اولوالعزم نوح، ابراهیم، موسی و عیسی بن مریم علیهم السلام هستند. معنای اولوالعزم آن است که این پیامبران در اقرار به خداوند از همه پیشی گرفته و ضمن اقرار به پیامبران قبل و بعد از خود، در مقابل تکذیب و آزار و اذیتشان از سوی مردم صبر پیشه کردند. - . تفسیر علی بن ابراهیم : 624 -

**[ترجمه]

«31»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً قَالَ عَهِدَ إِلَیْهِ فِی مُحَمَّدٍ وَ الْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِهِ فَتَرَکَ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ عَزْمٌ فِیهِمْ أَنَّهُمْ هَکَذَا وَ إِنَّمَا سُمِّیَ أُولُو الْعَزْمِ لِأَنَّهُمْ عُهِدَ إِلَیْهِمْ فِی مُحَمَّدٍ وَ الْأَوْصِیَاءِ مِنْ بَعْدِهِ وَ الْمَهْدِیِّ وَ سِیرَتِهِ فَأَجْمَعَ عَزْمُهُمْ أَنَّ ذَلِکَ کَذَلِکَ وَ الْإِقْرَارُ بِهِ ⁽⁵⁾

1) فی نسخة: علی شریعته و منهاجه.

2) عیون الأخبار: 234- 235. م.

3) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

4) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 624. م.

5) علل الشرائع: 52. م.

فس، تفسیر القمی أبی عن ابن عیسی مثله ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: «قبلا از آدم پیمان گرفتیم اما فراموش کرد و نزد او عزمی نیافتیم» امام صادق علیه السلام در مورد این آیه فرمود: خداوند در مورد محمد و ائمه بعد از او از آدم عهد گرفت اما عزم آن را نداشت که آنها را آن طور که هستند بپذیرد. دیگر پیامبران، اولوالعزم نامیده شدند چراکه در مورد محمد و اوصیای بعد از او تا مهدی علیهم السلام و سیرت او از آنان عهد گرفت، پس عزم آنان را جمع کرد که قبول کنند آنها همانگونه هستند و به آنها اقرار کنند. - . علل الشرائع : 52 -

ص:35

در تفسیر علی بن ابراهیم نیز این روایت عینا آورده شده است. - . تفسیر علی بن ابراهیم : 424 -

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد عدم الاهتمام و العزم التام الذی کان مندوبا إلیه فی مثل ذلک ⁽²⁾.

**[ترجمه]شاید منظور عدم اهتمام و عزم کاملی است که در چنین شرایطی از آنان خواسته شده بوده است.

**[ترجمه]

«32»

ل، الخصال ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام ع، علل الشرائع سَأَلَ الشَّامِیُّ ⁽³⁾أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنْ خَمْسَةٍ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ تَکَلَّمُوا بِالْعَرَبِیَّةِ فَقَالَ هُودٌ وَ صَالِحٌ وَ شُعَیْبٌ وَ إِسْمَاعِیلُ وَ مُحَمَّدٌ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ وَ سَأَلَهُ مَنْ وُلِدَ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ مَخْتُوناً فَقَالَ خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ مَخْتُوناً وَ وُلِدَ شَیْثٌ مَخْتُوناً وَ إِدْرِیسُ وَ نُوحٌ وَ سَامُ بْنُ نُوحٍ وَ إِبْرَاهِیمُ وَ دَاوُدُ وَ سُلَیْمَانُ وَ لُوطٌ وَ إِسْمَاعِیلُ وَ مُوسَی وَ عِیسَی وَ مُحَمَّدٌ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ وَ سَأَلَهُ عَنْ سِتَّةٍ لَمْ یُرْکَضُوا فِی رَحِمٍ فَقَالَ آدَمُ وَ حَوَّاءُ وَ کَبْشُ إِبْرَاهِیمَ وَ عَصَا مُوسَی وَ نَاقَةُ صَالِحٍ وَ الْخُفَّاشُ الَّذِی عَمِلَهُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ وَ طَارَ بِإِذْنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ سَأَلَهُ عَنْ سِتَّةٍ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ لَهُمُ اسْمَانِ فَقَالَ یُوشَعُ بْنُ نُونٍ وَ هُوَ ذُو الْکِفْلِ وَ یَعْقُوبُ وَ هُوَ إِسْرَائِیلُ وَ الْخَضِرُ وَ هُوَ تَالِیَا وَ یُونُسُ وَ هُوَ ذُو النُّونِ وَ عِیسَی وَ هُوَ الْمَسِیحُ وَ مُحَمَّدٌ وَ هُوَ أَحْمَدُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الخصال، عیون الاخبار، علل الشرائع: فردی شامی - . این حدیث طولانی است و سلسله راویان آن به طور کامل در کتاب احتجاجات در باب سؤالهای فرد شامی از امیرالمؤمنین علیه السلام آمده است. - از امیر المؤمنین درمورد پنج پیامبری که به عربی سخن میگفتهاند سؤال کرد. ایشان پاسخ داد: هود، صالح، شعیب، اسماعیل، محمد صلوات الله علیهم. سپس در مورد پیامبرانی سؤال کرد که ختنه شده به دنیا آمدند. ایشان فرمود: خداوند آدم را این گونه خلق کرد و پیامبرانی چون: شیث، ادریس، نوح، سام بن نوح، ابراهیم، داوود، سلیمان، لوط، اسماعیل، موسی، عیسی و محمد صلوات الله علیهم ختنه شده به دنیا آمدند. سپس از شش تایی سؤال کرد که در رحم رشد نکردند. ایشان فرمود: آدم، حوا، گوسفند ابراهیم، عصای موسی، شتر صالح، خفاشی که عیسی بن مریم ساخت و به اذن خداوند عز و جل به پرواز در آمد. از شش پیامبری که دو اسم داشتند سؤال کرد و ایشان جواب داد: یوشع بن نون و نام دیگرش ذو الکفل، یعقوب و نام دیگرش اسرائیل، خضر و نام دیگرش تالیا، یونس و نام دیگرش ذو النون، عیسی و نام دیگرش مسیح، محمد و نام دیگرش احمد صلوات الله علیهم. - . الخصال ج 1: 154 و 156 اما در این کتاب نامی از پیامبرانی که ختنه شده اند نیامده است. عیون الاخبار : 135-136، علل الشرائع : 198 -

**[ترجمه]

بیان

کون ذی الکفل هو یوشع علیه السلام خلاف المشهور و لکنه أحد الأقوال فیه و سیأتی فی باب ذکر أحواله علیه السلام تحقیق ذلک قال الرازی فی تفسیره الکبیر قیل إن ذا الکفل زکریا و قیل یوشع و قیل إلیاس ثم قالوا خمسة من الأنبیاء علیهم السلام سماهم الله باسمین إسرائیل و یعقوب إلیاس و ذو الکفل عیسی و المسیح یونس و ذو النون محمد و أحمد صلی الله علیه و آله انتهی.

و قال بعض المؤرخین إنه حزقیل و قیل إنه وصی الیسع بن أخطوب.

**[ترجمه]اینکه ذوالکفل یوشع باشد خلاف قول مشهور بوده ولی یکی از اقوال است که تحقیق در باره آن در باب احوال این پیامبر خواهد آمد. رازی در تفسیر کبیر خود آورده است که برخی ذوالکفل را زکریا میدانند و برخی یوشع و الیاس. سپس آورده است که خداوند برای پنج تن از پیامبران دو اسم انتخاب کرده است: اسرائیل و یعقوب، الیاس و ذو الکفل، عیسی و مسیح، یونس و ذو النون، محمد و احمد. پایان.

برخی از مورخین نیز معتقدند که ذو الکفل نام حزقیل بوده و برخی دیگر میگویند این نام وصی یسع بن اخطوب است.

**[ترجمه]

«33»

ل، الخصال مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْیَشْکُرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ أَبِی لَیْلَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام

1) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 424 مع اختلاف یسیر. م.

2) مع ان فی الاسناد ضعفا بالمفضل بن صالح.

3) الحدیث طویل تقدم مسندا بتمامه فی کتاب الاحتجاجات فی باب أسئلة الشامیّ عن أمیر المؤمنین علیه السلام.

4) الخصال ج 1: 154 و 156 و لم نجد فیه خبر من ولد من الأنبیاء مختونا، عیون الاخبار: 135- 136، علل الشرائع: 198. م.

فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ ⁽¹⁾أَنَّ مَلِکَ الرُّومِ سَأَلَهُ عَنْ سَبْعَةِ أَشْیَاءَ خَلَقَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ تَخْرُجْ مِنْ رَحِمٍ فَقَالَ آدَمُ وَ حَوَّاءُ وَ کَبْشُ إِبْرَاهِیمَ وَ نَاقَةُ صَالِحٍ وَ حَیَّةُ الْجَنَّةِ وَ الْغُرَابُ الَّذِی بَعَثَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ وَ إِبْلِیسُ لَعَنَهُ اللَّهُ ⁽²⁾.

فس، تفسیر القمی الحسین بن عبد الله السکینی عن أبی سعید البجلی عن عبد الملک بن هارون عن أبی عبد الله عن آبائه صلوات الله علیهم مثله ⁽³⁾.

**[ترجمه]الخصال: از حسن بن علی علیه السلام نقل شده است - . این حدیث طولانی در کتاب احتجاجات در باب مناظرات حسن و حسین علیهما السلام ذکر شده است. - :

ص:36

پادشاه روم از ایشان در مورد هفت چیزی سؤال کرد که خداوند آنها را خلق کرده اما از هیچ رحمی خارج نشده اند. ایشان فرمود: آدم، حوا، گوسفند ابراهیم، شتر صالح، مار بهشت، کلاغی که خداوند عزوجل آن را برای جست و جو در زمین فرستاد، و ابلیس لعنة الله علیه. - . الخصال 2 : 8 -

تفسیر علی بن ابراهیم نیز عین این روایت را آورده است. - . تفسیر علی بن ابراهیم : 598 -

**[ترجمه]

«34»

مص، مصباح الشریعة قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مَکَّنَ أَنْبِیَاءَهُ مِنْ خَزَائِنِ لُطْفِهِ وَ کَرَمِهِ وَ رَحْمَتِهِ وَ عَلَّمَهُمْ مِنْ مَخْزُونِ عِلْمِهِ وَ أَفْرَدَهُمْ مِنْ جَمِیعِ الْخَلَائِقِ لِنَفْسِهِ فَلَا یُشْبِهُ أَخْلَاقَهُمْ وَ أَحْوَالَهُمْ أَحَدٌ مِنَ الْخَلَائِقِ أَجْمَعِینَ إِذْ جَعَلَهُمْ وَسَائِلَ سَائِرِ الْخَلْقِ إِلَیْهِ وَ جَعَلَ حُبَّهُمْ وَ طَاعَتَهُمْ سَبَبَ رِضَاهُ وَ خِلَافَهُمْ وَ إِنْکَارَهُمْ سَبَبَ سَخَطِهِمْ وَ أَمَرَ کُلَّ قَوْمٍ بِاتِّبَاعِ مِلَّةِ رَسُولِهِمْ ثُمَّ أَبَی أَنْ یَقْبَلَ طَاعَةَ أَحَدٍ إِلَّا بِطَاعَتِهِمْ وَ مَعْرِفَةِ حَقِّهِمْ وَ حُرْمَتِهِمْ وَ وَقَارِهِمْ وَ تَعْظِیمِهِمْ وَ جَاهِهِمْ عِنْدَ اللَّهِ فَعَظِّمْ جَمِیعَ أَنْبِیَاءِ اللَّهِ وَ لَا تُنَزِّلْهُمْ بِمَنْزِلَةِ أَحَدٍ مِنْ دُونِهِمْ وَ لَا تَتَصَرَّفْ بِعَقْلِکَ فِی مَقَامَاتِهِمْ وَ أَحْوَالِهِمْ وَ أَخْلَاقِهِمْ إِلَّا بِبَیَانٍ مُحْکَمٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ إِجْمَاعِ أَهْلِ الْبَصَائِرِ بِدَلَائِلَ تَتَحَقَّقُ بِهَا فَضَائِلُهُمْ وَ مَرَاتِبُهُمْ وَ أَنَّی بِالْوُصُولِ إِلَی حَقِیقَةِ مَا لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَ إِنْ قَابَلْتَ أَقْوَالَهُمْ وَ أَفْعَالَهُمْ بِمَنْ دُونَهُمْ مِنَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ فَقَدْ أَسَأْتَ صُحْبَتَهُمْ وَ أَنْکَرْتَ مَعْرِفَتَهُمْ وَ جَهِلْتَ خُصُوصِیَّتَهُمْ بِاللَّهِ وَ سَقَطْتَ عَنْ دَرَجَةِ حَقِیقَةِ الْإِیمَانِ وَ الْمَعْرِفَةِ فَإِیَّاکَ ثُمَّ إِیَّاکَ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]مصباح الشریعه : امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند عز و جل پیامبرانش را از خزائن لطف، کرم و رحمت خود بهرهمند ساخت و از مخزن علمش به آنها علم بخشید و از میان تمام خلائق آنها را برای خودش یگانه ساخت به گونه ای که احدی از خلائق در اخلاق و احوال با آنان شباهتی ندارد. آنها را وسیله ارتباط سایر خلایق با خودش قرار داد و دوست داشتن و اطاعت از آنان را موجب رضای خویش قرار داد. انکار آنان موجب خداوند شده و هر قومی را به تبعیت از سنن رسولش فرمان داده است. خداوند طاعت هیچ بنده ای را بدون اطاعت وی از پیامبران، شناخت حق، حرمت، وقار، عظمت و جایگاهشان نزد خداوند را نمیپذیرد. پس تمام پیامبران را بزرگ بشمار و آنها را هم ردیف کسانی کمتر از ایشان قرار نده. مطابق با عقل خود با مقام، احوال و اخلاق آنان برخورد نکن. تنها به سخن قاطع خداوند در مورد ایشان و نظر اهل بصیرت در خصوص فضائل و مراتب آنان عمل کن چرا که هرگز نمیتوانی به جایگاه آنان در نزد خداوند برسی واگر گفتار و کردار ایشان را با سایر مردم مقایسه کنی یقینا در نوع معاشرت با این پیامبران به خطا رفته و ضمن انکار شناخت آنها خاص بودن آنها نزد خداوند را فراموش کردهای. در این صورت از درجه ایمان و معرفت حقیقی تو کاسته خواهد شد. پس بسیار بر حذر باش! - . مصباح الشریعه: نسخه خطی -

**[ترجمه]

«35»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ غَالِبٍ ⁽⁵⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی کَلَامٍ لَهُ یَقُولُ فِیهِ

1) تقدم الحدیث بطوله فی کتاب الاحتجاجات فی باب مناظرات الحسن و الحسین علیهما السلام.

2) الخصال ج 2: 8. م.

3) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 598 مع اختلاف فی الألفاظ. م.

4) مصباح الشریعة مخطوط. م.

5) أخرجه الصدوق فی کتابه التوحید ص 31 أیضا ضمن خطبة لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم، و الاسناد هکذا: محمّد بن الحسن بن أحمد بن الولید، عن محمّد بن الحسن الصفار و سعد بن عبد اللّه، جمیعا عن أحمد بن محمّد بن عیسی، و الهیثم بن أبی مسروق النهدی، و محمّد بن الحسین بن أبی الخطاب، کلهم عن الحسن بن محبوب، عن عمرو بن أبی المقدام، عن إسحاق بن غالب.

الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُحْتَجِبِ بِالنُّورِ ⁽¹⁾دُونَ خَلْقِهِ فِی الْأُفُقِ الطَّامِحِ وَ الْعِزِّ الشَّامِخِ وَ الْمُلْکِ الْبَاذِخِ فَوْقَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلَا وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ دَنَا فَتَجَلَّی لِخَلْقِهِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونَ یُرَی وَ هُوَ یَرَی وَ هُوَ بِالْمَنْظَرِ الْأَعْلَی فَأَحَبَّ الِاخْتِصَاصَ بِالتَّوْحِیدِ إِذَا احْتَجَبَ بِنُورِهِ وَ سَمَا فِی عُلُوِّهِ وَ اسْتَتَرَ عَنْ خَلْقِهِ ⁽²⁾لِتَکُونَ لَهُ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ وَ انْبَعَثَ (ابْتَعَثَ) فِیهِمُ ⁽³⁾النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ- لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ لِیَعْقِلَ الْعِبَادُ عَنْ رَبِّهِمْ مَا جَهِلُوا وَ عَرَفُوهُ بِرُبُوبِیَّتِهِ بَعْدَ مَا أَنْکَرُوا وَ یُوَحِّدُوهُ بِالْإِلَهِیَّةِ بَعْدَ مَا أَضَدُّوهُ ⁽⁴⁾

بعد ما أضدوا. م.

**[ترجمه]علل الشرائع: امام صادق علیه السلام فرمود:

ص:37

سپاس خداوندی را که در پس حجاب نور است - . خداوند را به خورشید تشبیه کرده است که از شدت نورش نمیتوان به او نگاه کرد. - نسبت به خلق خود، در افق والا و عزت بلند و مُلک مرتفع؛ بر فراز هر چیزی قرار گرفته و به هر چیزی نزدیک است. بر خلقش متجلی میشود بدون اینکه دیده شود. او از منظری والا - مخلوقات را- میبیند. دوست دارد توحید مختص او دانسته شود چرا که با نورش در حجاب قرار گرفته و با علوش برتری یافته و از مخلوقاتش پنهان شده است تا حجت قوی از آن او باشد. پیامبر را بشارت دهنده و بیم دهنده در میان آنان برانگیخت تا هر کس را که هلاک میشود از روی بیّنه - آگاهی - هلاک شود و هر کس حیات مییابد از آگاهی حیات یابد. تا بندگان در آنچه در مورد پروردگارشان نمیدانند تعقل کرده و او را پس از انکار با ربوبیتش بشناسند. و سپس از اینکه برایش شریک قائل شدند او را در الوهیت و خداوندی یگانه بدانند. - . علل الشرائع: 51 -

**[ترجمه]

بیان

المحتجب بالنور أی بکونه نورا أی مجردا لا تدرکه الحواس و العقول فلیس حجابه إلا تقدسه و کماله و الطامح و الشامخ المرتفع و الباذخ العالی و الفقرات الثلاث کنایات عن أنه تعالی أرفع من أن یدرک بالحواس و الأوهام و العقول.

فوق کل شی‌ء علا أی قدرة و شرفا و من کل شی‌ء دنا أی لطفا و جودا و رحمة و تربیة فتجلی أی ظهر لخلقه بإظهار جوده و قدرته و علمه فی کل شی‌ء و المنظر الموضع المرتفع الذی ینظر إلیه أی هو بمحل من الرفعة و العلو هو أعلی من أن یدرکه أبصار العقول فأحب و اقتضی حکمته البالغة أن یعرفه خلقه بالتوحید و یخصوه به و لم یکن ذلک ممکنا إلا بإرسال الرسل لما قد تمهد من کمال علوه و نهایة سموه و انحطاط درجة المکلفین و جهلهم و عجزهم فلذا جعل بینه و بین خلقه سفراء یفیض علیهم من جهة کمالهم و یفیضوا علی الخلق من جهة بشریتهم و مجانستهم لهم و قد أوردنا تحقیق ذلک علی وجه أبسط فی الفوائد الطریفة.

**[ترجمه]در پشت حجاب نور یعنی با نور بودن خداوند و مجرد بودن او، به گونهای که عقل و حواس آدمی قادر به شناخت او نیست؛ پس حجابش چیزی جز قداست و کمالش نیست. «طامح و شامخ» یعنی مرتفع؛ باذخ یعنی بلند؛ این سه بخش کنایه از آن است که خداوند والاتر از آن است که با عقل، خیال و حواس درک شود. از هر چیز بلند برتر است یعنی از نظر قدرت و شرف برتر است و از هر چیزی پایین تر است یعنی از نظر لطف، سخاوت، رحمت و تربیت نسبت به هر چیزی برتری دارد. تجلی کرد یعنی با اظهار جود، قدرت و علمش نسبت به هرچیز خود را به خلقش نشان داد. منظر یعنی جایگاه مرتفعی که به آن چشم بدوزند و منظور این است که خداوند در جایگاهی از رفعت و برتری قرار دارد که بسیار فراتر از آن است تا چشمها و عقلها قادر به درک آن باشند. حکمت فراوان و برتر خداوندی اقتضا کرده است که خلقش وی را با توحید شناخته و خداوند را با توحید از دیگران متمایز بدانند. این مسأله نیز امکان پذیر نبود مگر از طریق ارسال پیامبران که به خاطر کمال برتری و نهایت رفعت و منزلت خود و نهایت انحطاط و پایین بودن منزلت مکلّفین و جهل و ناتوانی آنان، خداوند بین خود و بندگانش سفیرانی را قرار داد که از یک سو در کمال، صفات خداوند را داشته و در ظاهر به دیگر خلائق در جنس و بشر بودن شباهت دارند. ما تحقیق این مطلب را به گونهای سادهتر در الفوائد الطریفة آوردیم.

**[ترجمه]

«36»

شی، تفسیر العیاشی عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَانَ مَا بَیْنَ نُوحٍ مِنَ الْأَتْقِیَاءِ

1) شبهه تعالی بالشمس حیث لا یکاد یری لشدة نوره.

2) الحدیث فی التوحید هکذا: و استتر عن خلقه، و بعث الیهم الرسل لیکون له الحجة البالغة علی خلقه، و یکون رسله الیهم شهداء علیهم، و انبعث فیهم النبیین. و فیه: فیعرفوه بربوبیته بعد ما أنکروا، و یوحدوه بالالهیة بعد ما عندوا.

3) فی نسخة: و ابتعث فیهم.

4) علل الشرائع: 51. و فیه: و یوحدوه بالالهیة بعد ما عضدوا. و فی نسخة من الکتاب:

مُسْتَخْفِینَ وَ لِذَلِکَ خَفِیَ ذِکْرُهُمْ فِی الْقُرْآنِ فَلَمْ یُسَمَّوْا کَمَا سُمِّیَ مَنِ اسْتَعْلَنَ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ وَ رُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْکَ وَ کَلَّمَ اللَّهُ مُوسی تَکْلِیماً یَعْنِی لَمْ أُسَمِّ الْمُسْتَخْفِینَ کَمَا سَمَّیْتُ الْمُسْتَعْلِنِینَ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از امام صادق علیه السلام نقل شده است: در زمان نوح علیه السلام برخی از پیامبران بودند که به طور پنهانی به رسالت مشغول بودند

ص:38

لذا نام آنان در قرآن نیامده و مانند دیگر پیامبرانی که به طور علنی به رسالت مشغول بوده اند برای آنان نامی ذکر نشده است. این مطلب در آیه «و پیامبرانی که داستان آنان را برای تو حکایت نکردیم و خداوند با موسی سخن گفت» یعنی خداوند برای پیامبران در خفا نامی مانند دیگر پیامبران در نظر نگرفت. - . تفسیر عیاشی : نسخه خطی -

**[ترجمه]

«37»

ع، علل الشرائع الدَّقَّاقُ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ النَّخَعِیِّ عَنْ عَمِّهِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ سَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ بَعَثَ اللَّهُ الْأَنْبِیَاءَ وَ الرُّسُلَ إِلَی النَّاسِ فَقَالَ لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَی اللَّهِ حُجَّةٌ مِنْ بَعْدِ الرُّسُلِ وَ لِئَلَّا یَقُولُوا ما جاءَنا مِنْ بَشِیرٍ وَ لا نَذِیرٍ وَ لِتَکُونَ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ أَ لَا تَسْمَعُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ حِکَایَةً عَنْ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ وَ احْتِجَاجِهِمْ عَلَی أَهْلِ النَّارِ بِالْأَنْبِیَاءِ وَ الرُّسُلِ- أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ قالُوا بَلی قَدْ جاءَنا نَذِیرٌ فَکَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِی ضَلالٍ کَبِیرٍ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: مردی از امام صادق علیه السلام سؤال کرد: خداوند برای چه پیامبران و انبیا را برای مردم فرستاد؟ ایشان پاسخ داد: تا بعد از آمدن پیامبران «مردم بهانهای بر خداوند نداشته باشند» و نیز نگویند «بشارتدهنده و بیمدهنده ای برای ما نیامد» و برای این که پیامبران، حجت خدا بر مردم باشند. آیا نشنیدهای که خداوند عزوجل حکایتی از زبان نگهبانان جهنم و استدلال آنان برای جهنمیان در مورد پیامبران آورده و فرموده است: «آیا بیم دهنده ای برای شما فرستاده نشد گفتند آری بیم دهنده ای به سراغ ما آمد اما تکذیبش کردیم و گفتیم خداوند چیزی را نازل نکرده است و شما در گمراهی و جهلی بزرگ به سر می برید». - . علل الشرایع: 51 -

**[ترجمه]

«38»

یه، من لا یحضر الفقیه عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ ابْنِ حُمَیْدٍ عَنِ ابْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اسْمَ النَّبِیِّ علیه السلام فِی صُحُفِ إِبْرَاهِیمَ الْمَاحِی وَ فِی تَوْرَاةِ مُوسَی الْحَادُّ وَ فِی إِنْجِیلِ عِیسَی أَحْمَدُ وَ فِی الْفُرْقَانِ مُحَمَّدٌ قِیلَ فَمَا تَأْوِیلُ الْمَاحِی فَقَالَ الْمَاحِی صُورَةَ الْأَصْنَامِ وَ مَاحِی الْأَوْثَانِ وَ الْأَزْلَامِ وَ کُلِّ مَعْبُودٍ دُونَ الرَّحْمَنِ قِیلَ فَمَا تَأْوِیلُ الْحَادِّ قَالَ یُحَادُّ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ دِینَهُ قَرِیباً کَانَ أَوْ بَعِیداً قِیلَ فَمَا تَأْوِیلُ أَحْمَدَ قَالَ حَسُنَ ثَنَاءُ اللَّهِ عَلَیْهِ فِی الْکِتَابِ بِمَا حُمِدَ مِنْ أَفْعَالِهِ قِیلَ فَمَا تَأْوِیلُ مُحَمَّدٍ قَالَ إِنَّ اللَّهَ وَ مَلَائِکَتَهُ وَ جَمِیعَ أَنْبِیَائِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جَمِیعَ أُمَمِهِمْ یَحْمَدُونَهُ وَ یُصَلُّونَ عَلَیْهِ وَ إِنَّ اسْمَهُ الْمَکْتُوبَ عَلَی الْعَرْشِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ الْحَدِیثَ⁽³⁾.

**[ترجمه]من لا یحضره الفقیه: امام صادق علیه السلام فرمود: اسم پیامبر در صحف ابراهیم ماحی، در تورات موسی الحادّ، در انجیل عیسی احمد و در فرقان محمد است. گفته شد: تأویل ماحی چیست؟ فرمود: از بین برنده تصویر صنمها، بتها، مجسمهها و هر معبود دیگر جز خداوند رحمان. گفته شد: تأویل حاد چیست؟ فرمود: حاد یعنی با هر کس که با خداوند و دینش دشمنی کند دیر یا زود در افتاده و با او مقابله میکند. گفته شد: تأویل احمد چیست؟ فرمود: حسن ثنای خداوند بر او در کتابها به خاطر افعال پسندیده او. گفته شد: تأویل محمد چیست؟ فرمود: همانا خداوند، ملائکه، تمام پیامبران و همه امتها وی را حمد گفته و بر وی سلام و درود میفرستند. همانا نام نوشته شده او بر عرش «محمد رسول الله» است. - . الفقیه: 2 : 264 -

**[ترجمه]

«39»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ نُعَیْمٍ الصَّحَّافِ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام- أَ یَکُونُ الرَّجُلُ مُؤْمِناً قَدْ ثَبَتَ لَهُ الْإِیمَانُ ثُمَ

1) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

2) علل الشرائع: 51. م.

3) الفقیه: ج 2 ص 246 باب الوصیة من لدن آدم و الحدیث طویل أخرجه المصنّف عنه و عن الأمالی فی المجلد السادس فی باب اسمه صلّی اللّه علیه و آله و سلم فی الکتب الأربعة.

یَنْقُلُهُ اللَّهُ بَعْدَ الْإِیمَانِ إِلَی الْکُفْرِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَدْلُ وَ إِنَّمَا بَعَثَ الرُّسُلَ لِیَدْعُوا النَّاسَ إِلَی الْإِیمَانِ بِاللَّهِ وَ لَا یَدْعُوا أَحَداً إِلَی الْکُفْرِ قُلْتُ فَیَکُونُ الرَّجُلُ کَافِراً قَدْ ثَبَتَ لَهُ الْکُفْرُ عِنْدَ اللَّهِ فَیَنْقُلُهُ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِکَ مِنَ الْکُفْرِ إِلَی الْإِیمَانِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ النَّاسَ عَلَی الْفِطْرَةِ الَّتِی فَطَرَهُمُ اللَّهُ عَلَیْهَا لَا یَعْرِفُونَ إِیمَاناً بِشَرِیعَةٍ وَ لَا کُفْراً بِجُحُودٍ ثُمَّ ابْتَعَثَ اللَّهُ ⁽¹⁾الرُّسُلَ إِلَیْهِمْ یَدْعُونَهُمْ إِلَی الْإِیمَانِ بِاللَّهِ حُجَّةً لِلَّهِ عَلَیْهِمْ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَاهُ اللَّهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ یَهْدِهِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: حسین بن نعیم صحاف نقل کرده است که از امام صادق علیه السلام سؤال کردم: آیا میشود که فردی مؤمن باشد و نور ایمان در قلب وی ثابت شده باشد

ص: 39

اما خداوند پس از ایمان او را به کفر بکشاند؟ ایشان فرمود: خداوند

عادل است و پیامبران را برانگیخته تا مردم را به ایمان به خدا دعوت کند اما هرگز کسی را به کفر دعوت نمیکند. در این جا پرسید آیا میشود که کسی کافر باشد و خداوند او را پس از کفر به ایمان هدایت کند؟ فرمودند: خداوند عز و جل مردم را از فطرتی که آنان را بر آن سرشته است خلق کرده و هیچ یک نه ایمان به شریعتی را میشناختند و نه کفر و انکاری را. سپس خداوند برای آنان پیامبران را برایشان مبعوث کرد تا پیامبران مردم را به عنوان حجت خداوند بر ایشان، به ایمان به الله دعوت کنند. برخی از آنان را خدا هدایت میکند و برخی دیگر را خیر. - . علل الشرایع: 51-51 -

**[ترجمه]

«40»

ع، ⁽³⁾علل الشرائع ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام فِی عِلَلِ الْفَضْلِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام فَإِنْ قَالَ فَلِمَ وَجَبَ عَلَیْهِمْ مَعْرِفَةُ الرُّسُلِ وَ الْإِقْرَارُ بِهِمْ وَ الْإِذْعَانُ لَهُمْ بِالطَّاعَةِ قِیلَ لِأَنَّهُ لَمَّا لَمْ یَکُنْ فِی خَلْقِهِمْ وَ قُوَاهُمْ مَا یکملوا ⁽⁴⁾(یَکْمُلُونَ) لِمَصَالِحِهِمْ وَ کَانَ الصَّانِعُ مُتَعَالِیاً عَنْ أَنْ یُرَی وَ کَانَ ضَعْفُهُمْ وَ عَجْزُهُمْ عَنْ إِدْرَاکِهِ ظَاهِراً لَمْ یَکُنْ بُدٌّ ⁽⁵⁾مِنْ رَسُولٍ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُمْ مَعْصُومٍ یُؤَدِّی إِلَیْهِمْ أَمْرَهُ وَ نَهْیَهُ وَ أَدَبَهُ وَ یَقِفُهُمْ ⁽⁶⁾عَلَی مَا یَکُونُ بِهِ إِحْرَازُ مَنَافِعِهِمْ ⁽⁷⁾وَ دَفْعُ مَضَارِّهِمْ إِذْ لَمْ یَکُنْ فِی خَلْقِهِمْ مَا یَعْرِفُونَ بِهِ مَا یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ (مِنْ) مَنَافِعِهِمْ وَ مَضَارِّهِمْ فَلَوْ لَمْ یَجِبْ عَلَیْهِمْ مَعْرِفَتُهُ وَ طَاعَتُهُ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ فِی مَجِی‌ءِ الرَّسُولِ مَنْفَعَةٌ وَ لَا سَدُّ حَاجَةٍ وَ لَکَانَ إِتْیَانُهُ عَبَثاً لِغَیْرِ مَنْفَعَةٍ وَ لَا صَلَاحٍ وَ لَیْسَ هَذَا مِنْ صِفَةِ الْحَکِیمِ الَّذِی أَتْقَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ ⁽⁸⁾

1) فی نسخة: ثم بعث اللّه.

2) علل الشرائع: 51- 52. م.

3) الحدیث طویل جدا من ص 248 الی ص 264 من العیون لما سمع ابن قتیبة النیسابوریّ هذه العلل من الفضل بن شاذان سأل عنه: اخبرنی عن هذه العلل أ هی من الاستنباط و الاستخراج و من نتائج العقل او سمعتها و رویتها؟ قال: لا اعلل من ذات نفسی بل سمعتها من مولای ابی الحسن الرضا علیه السلام. م.

4) فی العلل: لما لم یکتف فی خلقهم و قواهم ما یثبتون به لمباشرة الصانع عزّ و جلّ حتّی یکلمهم و یشافههم. و کان الصانع اه. و فی الخصال: ما یکلمون به مصالحهم. م.

5) فی العلل: لم یکن بدلهم. و فی الخصال: لم یکن لهم بد. م.

6) فی نسخة: یوفقهم.

7) فی العلل: اجتلاب منافعهم.

8) علل الشرائع: 95. عیون الأخبار: 249. م.

**[ترجمه]علل الشرائع، عیون الاخبار: امام رضا علیه السلام از مردم پرسید: چرا شناخت پیامبران و اقرار به آنان و اذعان به طاعت از آنان بر مردم واجب است؟ گفتند: از آنجا که در خلقت و ساختار مردم آنچه که منافع ایشان را به طور کامل تأمین کند وجود نداشت و خداوند متعاول برتر از آن بود که دیده شود و ضعف و عجز مردم از درک وی آشکار و ظاهر بود؛ لذا چارهای جز این نبود که پیامبری معصوم بین خداوند با آنها باشد که امر و نهی و دستورات خدا را به مردم رسانده و برای تحقق منافعشان و دفع ضرر از آنان در کنارشان باشد. زیرا در خلق مردمان چیزی نبود که مردم از طریق آن به نیازشان مبنی بر شناخت منافع و زیانها اطلاع پیدا کنند و اگر شناخت و اطاعت از پیامبر واجب نبود، آمدن پیامبر برای آنها نفعی نداشته و هیچ یک از نیازهایشان تأمین نمیشد. در این صورت فرستادن پیامبران کاری عبث و بیفایده بود و کار عبث از صفات خداوند حکیمی که «هر چیز را در نهایت کمال قرار داده است» نیست. - . علل الشرائع : 95. عیون الاخبار: 249 -

ص: 40

**[ترجمه]

«41»

کا، الکافی عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ کانَ رَسُولًا نَبِیًّا مَا الرَّسُولُ وَ مَا النَّبِیُّ قَالَ النَّبِیُّ الَّذِی یَرَی فِی مَنَامِهِ وَ یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ لَا یُعَایِنُ الْمَلَکَ وَ الرَّسُولُ الَّذِی یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ یَرَی الْمَنَامَ وَ یُعَایِنُ الْمَلَکَ قُلْتُ الْإِمَامُ مَا مَنْزِلَتُهُ قَالَ یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ لَا یَرَی وَ لَا یُعَایِنُ الْمَلَکَ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ- وَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لَا نَبِیٍّ وَ لَا مُحَدَّثٍ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: از زراره نقل شده است: از امام صادق علیه السلام در مورد آیه: «و رسول و نبی بود» پرسیدم که رسول و نبی به چه معنا است؟ ایشان فرمود: نبی کسی است که در خواب می بیند و صداها را میشنود اما فرشته را نمیبیند. رسول کسی است که در خواب میبیند و میشنود و علاوه بر این فرشته مقرب الهی را نیز میبیند. پرسیدم منزلت امام چیست؟ پاسخ دادند: صداها را می شنود اما در خواب چیزها را نمیبیند و با فرشته نیز دیدار ندارد. سپس این آیه را خواند: ما قبل از تو رسول، نبی و محدثی را نفرستادیم. - . اصول کافی: 1: 176. در برخی روایات آمده است که امام باقر و امام صادق علیهما السلام محدث را با فتحه و تشدید دال قرائت کرده اند. -

**[ترجمه]

«42»

کا، الکافی عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَرَّارٍ قَالَ: کَتَبَ الْحَسَنُ بْنُ الْعَبَّاسِ الْمَعْرُوفِیُّ إِلَی الرِّضَا علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ أَخْبِرْنِی مَا الْفَرْقُ بَیْنَ الرَّسُولِ وَ النَّبِیِّ وَ الْإِمَامِ قَالَ فَکَتَبَ أَوْ قَالَ الْفَرْقُ بَیْنَ الرَّسُولِ وَ النَّبِیِّ وَ الْإِمَامِ أَنَّ الرَّسُولَ الَّذِی یَنْزِلُ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ فَیَرَاهُ وَ یَسْمَعُ کَلَامَهُ ⁽²⁾وَ یَنْزِلُ عَلَیْهِ الْوَحْیُ وَ رُبَّمَا رَأَی فِی مَنَامِهِ نَحْوَ رُؤْیَا إِبْرَاهِیمَ علیه السلام وَ النَّبِیُّ رُبَّمَا یَسْمَعُ الْکَلَامَ وَ رُبَّمَا رَأَی الشَّخْصَ وَ لَمْ یَسْمَعْ وَ الْإِمَامُ هُوَ الَّذِی یَسْمَعُ الْکَلَامَ وَ لَا یَرَی الشَّخْصَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: حسن بن عباس معروفی در نامهای به امام رضا علیه السلام مینویسد: جانم فدای شما! به من بگویید که فرق بین رسول نبی و امام چیست؟ ایشان پاسخ دادند: فرق بین این سه آن است که رسول کسی است که جبرئیل بروی نازل میشود و در حالی که وحی بر وی نازل می شود فرشته خدا را دیده و صدایش را میشنود. البته این دیدار میتواند در خواب اتفاق بیفتد؛ مانند رؤیای ابراهیم علیه السلام. نبی ممکن است فرشته را دیده و صدایش را بشنود و نیز احتمال دارد که گاهی نیز ندیده و نشنود اما امام کسی است که سخن فرشته وحی را میشنود اما او را نمیبیند. - . اصول کافی 1: 176 -

**[ترجمه]

«43»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ بُکَیْرٍ الْهَجَرِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ أَوَّلَ وَصِیٍّ کَانَ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ هِبَةُ اللَّهِ بْنُ آدَمَ- وَ مَا مِنْ نَبِیٍّ مَضَی إِلَّا وَ لَهُ وَصِیٌّ کَانَ عَدَدُ جَمِیعِ الْأَنْبِیَاءِ مِائَةَ أَلْفِ نَبِیٍّ وَ أَرْبَعَةً وَ عِشْرِینَ أَلْفَ نَبِیٍّ خَمْسَةٌ مِنْهُمْ أُولُو الْعَزْمِ- نُوحٌ وَ إِبْرَاهِیمُ وَ مُوسَی وَ عِیسَی وَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله وَ إِنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ کَانَ هِبَةَ اللَّهِ لِمُحَمَّدٍ وَرِثَ عِلْمَ الْأَوْصِیَاءِ وَ عِلْمَ مَنْ کَانَ قَبْلَهُ أَمَا إِنَّ مُحَمَّداً وَرِثَ عِلْمَ مَنْ کَانَ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْمُرْسَلِینَ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام صادق علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نقل میکند: اولین وصی خداوند بر روی زمین فرزند آدم بود. تمام پیامبران یک وصی داشته و تعداد پیامبران صد و بیست و چهار هزار نفر است که پنج نفر از آنان یعنی نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد اولوالعزم هستند. علی بن ابی طالب علیه السلام بخشش خدا برای محمد مصطفی بود که علم تمامی اوصیا و پیشینیان را به ارث برد همانطور که محمد نیز علم تمام پیامبران و انبیای پیش از خود را به ارث برد. - . بصائر الدرجات: 33 -

**[ترجمه]

بیان

أی کان بمنزلة هبة الله بالنسبة إلی محمد صلی الله علیه و آله أو کان علیه السلام هبة و عطیة وهبه الله له.

1) أصول الکافی ج 1: 176. و روی فیه فی حدیث أن أبا جعفر و أبا عبد اللّه علیهما السلام قرءا «المحدث» بفتح الدال و تشدیده.

2) فی نسخة: و یسمع کلماته.

3) أصول الکافی: 1: 176.

4) بصائر الدرجات: 33. م.

**[ترجمه]علی علیه السلام به منزله هدیه خداوند برای محمد صلی الله علیه و آله بوده و عطایی بوده که خداوند به پیامبر بخشیده است.

ص: 41

**[ترجمه]

«44»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنِ الْعَلَاءِ عَنِ الْفُضَیْلِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَمْ یَبْعَثِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الْعَرَبِ إِلَّا خَمْسَةَ أَنْبِیَاءَ- هُوداً وَ صَالِحاً وَ إِسْمَاعِیلَ وَ شُعَیْباً وَ مُحَمَّداً خَاتَمَ النَّبِیِّینَ صلی الله علیه و آله ⁽¹⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیا: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند از میان عرب تنها پنج پیامبر: هود، صالح، اسماعیل، شعیب و محمد خاتم الانبیا را آفرید. - . قصص الانبیا: نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

هذا الخبر و خبر الشامی ⁽²⁾یدلان علی کون إسماعیل من العرب و یظهر من خبر أبی ذر ⁽³⁾أنه لیس منهم و هذان أقوی سندا منه لکون أکثر رجاله من العامة لکن سیأتی خبر آخر عن الفضیل علی وفق خبر أبی ذر و یمکن الجمع بینهما بأن یکون إسماعیل قد یتکلم بغیر العربیة أیضا أو یکون علم قومه العربیة و لم یکونوا قبل ذلک عارفین بها و الله تعالی یعلم.

**[ترجمه]این روایت به همراه روایت شامی - . و همچنین روایات شمارههای 47 و 48 - بر این دلالت دارند که اسماعیل علیه السلام از عرب بوده است اما از روایت ابوذر ظاهر میشود که وی از عرب نبوده است - . در شماره 46 نیز آمده است. - . سند این دوروایت قویتر است چراکه اکثر راویان آن از اهل تسنن هستند. اما روایت دیگری از فضیل خواهد آمد که مطابق روایت ابوذر است. البته میتوان هر دو قول را با یکدیگر جمع کرد و گفت اسماعیل علیه السلام گاهی به غیر عربی نیز سخن میگفته یا به قومش عربی آموخته است که قبل از این عربی نمیدانستند و خدا متعال به این امر آگاه است.

**[ترجمه]

«45»

ک، إکمال الدین أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ جَرِیرٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الدَّیْلَمِ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام یَا عَبْدَ الْحَمِیدِ إِنَّ لِلَّهِ رُسُلًا مُسْتَعْلِنِینَ وَ رُسُلًا مُسْتَخْفِینَ فَإِذَا سَأَلْتَهُ بِحَقِّ الْمُسْتَعْلِنِینَ فَسَلْهُ بِحَقِّ الْمُسْتَخْفِینَ ⁽⁴⁾.

ک، إکمال الدین أبی و ابن الولید معا عن سعد عن ابن عیسی و علی بن إسماعیل عن محمد بن عمرو بن سعید عن الجریری عن ابن أبی الدیلم مثله ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]اکمال الدین: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند هم پیامبرانی داشته که به طور علنی پیامبری کرده و شناخته شده بودند و هم پیامبرانی مخفی و ناشناخته. هر گاه به حق پیامبران علنی از خدا درخواست کردی به حق پیامبران مخفی نیز درخواست کن. - . اکمال الدین : 14 -

در اکمال الدین از ابن ابی دیلم نیز این روایت عینا نقل شده است. - . اکمال الدین : 197 -

**[ترجمه]

«46»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ جَمَاعَةٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنِ الْفَضْلِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: لَمْ یَبْعَثِ اللَّهُ مِنَ الْعَرَبِ إِلَّا أَرْبَعَةً- هُوداً وَ صَالِحاً وَ شُعَیْباً وَ مُحَمَّداً صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیا: امام صادق علیه السلام میفرماید: خداوند تنها چهار نفر از پیامبران یعنی هود، صالح، شعیب و محمد را از میان عرب مبعوث کرد. - . قصص الانبیا: نسخه خطی -

**[ترجمه]

«47»

وَ رُوِیَ أَنَّهُمْ خَمْسَةٌ وَ إِسْمَاعِیلُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ مِنْهُمْ وَ قَالَ إِنَّ الْوَحْیَ یَنْزِلُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِالْعَرَبِیَّةِ فَإِذَا أَتَی نَبِیّاً مِنَ الْأَنْبِیَاءِ أَتَاهُ بِلِسَانِ قَوْمِهِ ⁽⁷⁾.

1) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

2) و کذا ما یأتی تحت رقم 47 و 48.

3) و کذا ما یأتی تحت رقم 46.

4) کمال الدین: 14. و فیه: فاسأله. و کذا فی الحدیث الذی بعده. م.

5) کمال الدین: 197. م.

6) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

7) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

**[ترجمه]همچنین روایت شده است که آنها پنج نفر بوده و اسماعیل را نیز شامل میشود. در روایتی دیگر آمده است که خداوند وحی را به زبان عربی نازل میکرد اما هر یک از پیامبران آن وحی را با زبان قوم خود به آنها انتقال میدادند. - . قصص الانبیا: نسخه خطی -

ص: 42

**[ترجمه]

«48»

ختص، الإختصاص رُوِیَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: أَوَّلُ الْمُرْسَلِینَ آدَمُ وَ آخِرُهُمْ مُحَمَّدٌ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ عَلَیْهِمْ ⁽¹⁾وَ کَانَتِ الْأَنْبِیَاءُ مِائَةَ أَلْفٍ وَ أَرْبَعَةً وَ عِشْرِینَ أَلْفَ نَبِیٍّ الرُّسُلُ مِنْهُمْ ثَلَاثُ مِائَةٍ وَ خَمْسَةٌ مِنْهُمْ أُولُو الْعَزْمِ- نُوحٌ وَ إِبْرَاهِیمُ وَ مُوسَی وَ عِیسَی وَ مُحَمَّدٌ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ خَمْسَةٌ مِنَ الْعَرَبِ وَ هُودٌ وَ صَالِحٌ وَ شُعَیْبٌ وَ إِسْمَاعِیلُ وَ مُحَمَّدٌ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ خَمْسَةٌ سُرْیَانِیُّونَ آدَمُ وَ شَیْثٌ وَ إِدْرِیسُ وَ نُوحٌ وَ إِبْرَاهِیمُ علیهم السلام وَ أَوَّلُ أَنْبِیَاءِ بَنِی إِسْرَائِیلَ مُوسَی وَ آخِرُهُمْ عِیسَی- وَ الْکُتُبُ الَّتِی أُنْزِلَتْ عَلَی الْأَنْبِیَاءِ علیهم السلام مِائَةُ کِتَابٍ وَ أَرْبَعَةُ کُتُبٍ مِنْهَا عَلَی آدَمَ خَمْسُونَ صَحِیفَةً وَ عَلَی إِدْرِیسَ ثَلَاثُونَ وَ عَلَی إِبْرَاهِیمَ عِشْرُونَ وَ عَلَی مُوسَی التَّوْرَاةُ وَ عَلَی دَاوُدَ الزَّبُورُ وَ عَلَی عِیسَی الْإِنْجِیلُ وَ عَلَی مُحَمَّدٍ الْفُرْقَانُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِمْ ⁽²⁾.

**[ترجمه]الاختصاص: از ابن عباس نقل شده است: حضرت آدم اولین پیامبران و محمد صلی الله علیه و آله و علیهم آخرینشان است. تعداد پیامبران در مجموع 124 هزار نبی است که 300 نفر از آنان رسول و پنج نفر از جمله نوح ، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد صلی الله علیه و آله اولو العزم هستند. پنج نفر از جمله هود، صالح، شعیب، اسماعیل و محمد عرب و پنج نفر نیز ازجمله : آدم، شیث، ادریس، نوح و ابراهیم سریانی هستند. موسی اولین پیامبر بنی اسرائیل و عیسی آخرینشان است. صد و چهار کتاب نیز بر پیامبران نازل شده که پنجاه تای آن بر آدم، سی تا بر ادریس، بیست تا بر ابراهیم، تورات بر موسی، زبور بر داوود، انجیل بر عیسی و فرقان بر محمد صلی الله علیه و آله نازل شد. - . الاختصاص: نسخه خطی -

**[ترجمه]

«49»

ک، ⁽³⁾إکمال الدین الطَّالَقَانِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَمَدَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَهِدَ إِلَی آدَمَ علیه السلام أَنْ لَا یَقْرَبَ الشَّجَرَةَ فَلَمَّا بَلَغَ الْوَقْتُ الَّذِی کَانَ فِی عِلْمِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَنْ یَأْکُلَ مِنْهَا نَسِیَ فَأَکَلَ مِنْهَا وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی- وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً فَلَمَّا أَکَلَ آدَمُ مِنَ الشَّجَرَةِ أُهْبِطَ إِلَی الْأَرْضِ فَوُلِدَ لَهُ هَابِیلُ وَ أُخْتُهُ تَوْأَمٌ وَ وُلِدَ لَهُ قَابِیلُ وَ أُخْتُهُ تَوْأَمٌ ثُمَّ إِنَّ آدَمَ أَمَرَ هَابِیلَ وَ قَابِیلَ أَنْ یُقَرِّبَا قُرْبَاناً وَ کَانَ هَابِیلُ صَاحِبَ غَنَمٍ وَ کَانَ قَابِیلُ صَاحِبَ زَرْعٍ فَقَرَّبَ هَابِیلُ کَبْشاً وَ قَرَّبَ قَابِیلُ مِنْ زَرْعِهِ مَا لَمْ یُنَقَّ وَ کَانَ کَبْشُ هَابِیلَ مِنْ أَفْضَلِ غَنَمِهِ وَ کَانَ زَرْعُ قَابِیلَ غَیْرَ مُنَقًّی فَتُقُبِّلَ قُرْبَانُ هَابِیلَ وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ قُرْبَانُ قَابِیلَ وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ الْآیَةَ وَ کَانَ الْقُرْبَانُ إِذَا قُبِلَ تَأْکُلُهُ النَّارُ فَعَمَدَ قَابِیلُ ⁽⁴⁾فَبَنَی لَهَا بَیْتاً وَ کَانَ أَوَّلَ مَنْ بَنَی لِلنَّارِ الْبُیُوتَ وَ قَالَ

1) هکذا فی نسخ من الکتاب، و لعلّ لفظة «و علیهم» زائدة.

2) الاختصاص مخطوط. م.

3) رواه الکلینی فی روضة الکافی بإسناده عن علیّ بن إبراهیم، عن أبیه، عن الحسن بن محبوب، عن محمّد بن الفضیل، عن أبی حمزة، و ألفاظه تختلف، و نحن نشیر الی بعض الاختلافات حیث یحتاج فهم الحدیث إلیها.

4) فی الکافی و فی نسخة: فعمد قابیل الی النار.

لَأَعْبُدَنَّ هَذِهِ النَّارَ حَتَّی تُقُبِّلَ قُرْبَانِی ثُمَّ إِنَّ عَدُوَّ اللَّهِ إِبْلِیسَ قَالَ لِقَابِیلَ إِنَّهُ تُقُبِّلَ ⁽¹⁾قُرْبَانُ هَابِیلَ وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ قُرْبَانُکَ وَ إِنْ تَرَکْتَهُ یَکُونُ لَهُ عَقِبٌ یَفْتَخِرُونَ عَلَی عَقِبِکَ ⁽²⁾فَقَتَلَهُ قَابِیلُ فَلَمَّا رَجَعَ إِلَی آدَمَ قَالَ لَهُ یَا قَابِیلُ أَیْنَ هَابِیلُ فَقَالَ مَا أَدْرِی وَ مَا بَعَثْتَنِی لَهُ رَاعِیاً فَانْطَلَقَ آدَمُ فَوَجَدَ هَابِیلَ مَقْتُولًا ⁽³⁾فَقَالَ لُعِنْتِ مِنْ أَرْضٍ کَمَا قَبِلْتِ دَمَ هَابِیلَ فَبَکَی آدَمُ عَلَی هَابِیلَ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً ثُمَّ إِنَّ آدَمَ سَأَلَ رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَهَبَ لَهُ وَلَداً فَوُلِدَ لَهُ غُلَامٌ فَسَمَّاهُ هِبَةَ اللَّهِ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَهَبَهُ لَهُ فَأَحَبَّهُ آدَمُ حُبّاً شَدِیداً فَلَمَّا انْقَضَتْ نُبُوَّةُ آدَمَ علیه السلام وَ اسْتَکْمَلَ أَیَّامَهُ أَوْحَی اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلَیْهِ أَنْ یَا آدَمُ إِنَّهُ قَدِ انْقَضَتْ نُبُوَّتُکَ وَ اسْتَکْمَلْتَ أَیَّامَکَ فَاجْعَلِ الْعِلْمَ الَّذِی عِنْدَکَ وَ الْإِیمَانَ وَ الِاسْمَ الْأَکْبَرَ وَ مِیرَاثَ الْعِلْمِ وَ آثَارَ النُّبُوَّةِ فِی الْعَقِبِ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ عِنْدَ ابْنِکَ هِبَةِ اللَّهِ فَإِنِّی لَنْ أَقْطَعَ الْعِلْمَ ⁽⁴⁾وَ الْإِیمَانَ وَ الِاسْمَ الْأَکْبَرَ وَ مِیرَاثَ الْعِلْمِ وَ آثَارَ النُّبُوَّةِ مِنَ الْعَقِبِ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ لَنْ أَدَعَ الْأَرْضَ إِلَّا وَ فِیهَا عَالِمٌ یُعْرَفُ بِهِ دِینِی وَ تُعْرَفُ بِهِ طَاعَتِی فَیَکُونُ نَجَاةً لِمَنْ یُولَدُ فِیمَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ نُوحٍ وَ ذَکَرَ آدَمُ نُوحاً وَ قَالَ ⁽⁵⁾إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بَاعِثٌ نَبِیّاً اسْمُهُ نُوحٌ وَ إِنَّهُ یَدْعُو إِلَی اللَّهِ فَیُکَذِّبُونَهُ ⁽⁶⁾فَیَقْتُلُهُمُ اللَّهُ بِالطُّوفَانِ وَ کَانَ بَیْنَ آدَمَ وَ نُوحٍ عَشَرَةُ آبَاءٍ کُلُّهُمْ أَنْبِیَاءُ اللَّهِ ⁽⁷⁾وَ أَوْصَی آدَمُ إِلَی هِبَةِ اللَّهِ أَنَّ مَنْ أَدْرَکَهُ مِنْکُمْ فَلْیُؤْمِنْ بِهِ وَ لْیَتَّبِعْهُ وَ لْیُصَدِّقْ بِهِ فَإِنَّهُ یَنْجُو مِنَ الْغَرَقِ

1) فی الکافی: ثم ان إبلیس لعنه اللّه أتاه- و هو یجری من ابن آدم مجری الدم فی العروق- فقال له: یا قابیل قد تقبل.

2) فی الکافی: و انک ان ترکته یکون له عقب یفتخرون علی عقبک، و یقولون: نحن أبناء الذی تقبل قربانه، فاقتله کیلا یکون له عقب یفتخرون علی عقبک، فقتله.

3) فی الکافی: أین هابیل؟ فقال: اطلبه حیث قربنا القربان، فانطلق آدم فوجد هابیل قتیلا.

4) فی نسخة: فانی لم أقطع العلم.

5) فی الکافی: و بشر آدم بنوح فقال.

6) فی الکافی: فیکذبه قومه فیقتلهم اللّه.

7) فی الکافی: عشرة آباء أنبیاء و أوصیاء کلهم انبیاء اللّه.

ثُمَّ إِنَّ آدَمَ مَرِضَ ⁽¹⁾الْمَرْضَةَ الَّتِی قُبِضَ فِیهَا فَأَرْسَلَ إِلَی هِبَةِ اللَّهِ ⁽²⁾فَقَالَ لَهُ إِنْ لَقِیتَ جَبْرَئِیلَ أَوْ مَنْ لَقِیتَ مِنَ الْمَلَائِکَةِ فَأَقْرِئْهُ السَّلَامَ وَ قُلْ لَهُ إِنَّ أَبِی یَسْتَهْدِیکَ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ فَفَعَلَ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ یَا هِبَةَ اللَّهِ إِنَّ أَبَاکَ قَدْ قُبِضَ وَ مَا نَزَلْتُ إِلَّا لِلصَّلَاةِ عَلَیْهِ فَارْجِعْ فَرَجَعَ فَوَجَدَ أَبَاهُ قَدْ قُبِضَ فَأَرَاهُ جَبْرَئِیلُ کَیْفَ یُغَسِّلُهُ فَغَسَّلَهُ حَتَّی إِذَا بَلَغَ الصَّلَاةَ عَلَیْهِ قَالَ هِبَةُ اللَّهِ یَا جَبْرَئِیلُ تَقَدَّمْ فَصَلِّ عَلَی آدَمَ- فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ یَا هِبَةَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَمَرَنَا أَنْ نَسْجُدَ لِأَبِیکَ فِی الْجَنَّةِ وَ لَیْسَ لَنَا أَنْ نَؤُمَّ أَحَداً مِنْ وُلْدِهِ فَتَقَدَّمَ هِبَةُ اللَّهِ فَصَلَّی عَلَی آدَمَ- وَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام خَلْفَهُ وَ حِزْبٌ مِنَ الْمَلَائِکَةِ ⁽³⁾وَ کَبَّرَ عَلَیْهِ ثَلَاثِینَ تَکْبِیرَةً فَأَمَرَ جَبْرَئِیلُ فَرُفِعَ مِنْ ذَلِکَ خَمْسٌ وَ عِشْرُونَ تَکْبِیرَةً ⁽⁴⁾فَالسُّنَّةُ الْیَوْمَ فِینَا خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ وَ قَدْ کَانَ یُکَبَّرُ عَلَی أَهْلِ بَدْرٍ سَبْعٌ وَ تِسْعٌ ⁽⁵⁾ثُمَّ إِنَّ هِبَةَ اللَّهِ لَمَّا دَفَنَ آدَمَ أَتَاهُ قَابِیلُ فَقَالَ لَهُ یَا هِبَةَ اللَّهِ إِنِّی قَدْ رَأَیْتُ آدَمَ أَبِی قَدْ خَصَّکَ مِنَ الْعِلْمِ بِمَا لَمْ أُخَصَّ بِهِ وَ هُوَ الْعِلْمُ الَّذِی دَعَا بِهِ أَخُوکَ هَابِیلُ فَتُقُبِّلَ قُرْبَانُهُ وَ إِنَّمَا قَتَلْتُهُ لِکَیْلَا یَکُونَ لَهُ عَقِبٌ فَیَفْتَخِرُونَ عَلَی عَقِبِی فَیَقُولُونَ نَحْنُ أَبْنَاءُ الَّذِی تُقُبِّلَ قُرْبَانُهُ وَ أَنْتُمْ أَبْنَاءُ الَّذِی لَمْ یُتَقَبَّلْ قُرْبَانُهُ وَ إِنَّکَ إِنْ أَظْهَرْتَ مِنَ الْعِلْمِ الَّذِی اخْتَصَّکَ بِهِ أَبُوکَ شَیْئاً قَتَلْتُکَ کَمَا قَتَلْتُ أَخَاکَ هَابِیلَ فَلَبِثَ هِبَةُ اللَّهِ وَ الْعَقِبُ مِنْهُ مُسْتَخْفِینَ بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ الْإِیمَانِ وَ الِاسْمِ الْأَکْبَرِ وَ مِیرَاثِ الْعِلْمِ وَ آثَارِ عِلْمِ النُّبُوَّةِ حَتَّی بُعِثَ نُوحٌ علیه السلام وَ ظَهَرَتْ وَصِیَّةُ هِبَةِ اللَّهِ حِینَ نَظَرُوا فِی وَصِیَّةِ آدَمَ- فَوَجَدُوا نُوحاً قَدْ بَشَّرَ ⁽⁶⁾بِهِ أَبُوهُمْ آدَمُ علیه السلام- فَآمَنُوا بِهِ وَ اتَّبَعُوهُ وَ صَدَّقُوهُ وَ قَدْ کَانَ آدَمُ أَوْصَی ⁽⁷⁾هِبَةَ اللَّهِ أَنْ یَتَعَاهَدَ هَذِهِ الْوَصِیَّةَ عِنْدَ رَأْسِ کُلِّ سَنَةٍ فَیَکُونَ یَوْمَ عِیدٍ لَهُمْ فَیَتَعَاهَدُونَ بَعْثَ نُوحٍ فِی زَمَانِهِ الَّذِی بُعِثَ

1) فی المصدر: لما مرض. م.

2) فی الکافی: فارسل هبة اللّه.

3) فی الکافی: و جنود الملائکة.

4) هکذا فی نسخ من الکتاب، و فی المصدر: خمسة و عشرین، و فی الکافی: فرفع خمسة و عشرین تکبیرة.

5) هکذا فی نسخ، و فی المصدر: سبعا و تسعا، و فی الکافی: تسعا و سبعا.

6) فی الکافی: فوجدوا نوحا علیه السلام نبیّا قد بشر.

7) فی الکافی: وصی.

فِیهِ ⁽¹⁾وَ کَذَلِکَ جَرَی فِی وَصِیَّةِ کُلِّ نَبِیٍّ حَتَّی بَعَثَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله وَ إِنَّمَا عَرَفُوا نُوحاً بِالْعِلْمِ الَّذِی عِنْدَهُمْ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَی وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلَی آخِرِ الْآیَةِ وَ کَانَ مَا بَیْنَ آدَمَ وَ نُوحٍ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ مُسْتَخْفِینَ وَ مُسْتَعْلِنِینَ وَ لِذَلِکَ خَفِیَ ذِکْرُهُمْ فِی الْقُرْآنِ فَلَمْ یُسَمَّوْا کَمَا سُمِّیَ مَنِ اسْتَعْلَنَ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَی- وَ رُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ وَ رُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْکَ یَعْنِی مَنْ لَمْ یُسَمِّهِمْ مِنَ الْمُسْتَخْفِینَ کَمَا سَمَّی الْمُسْتَعْلِنِینَ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ ⁽²⁾فَمَکَثَ نُوحٌ فِی قَوْمِهِ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِینَ عاماً لَمْ یُشَارِکْهُ فِی نُبُوَّتِهِ أَحَدٌ وَ لَکِنَّهُ قَدِمَ عَلَی قَوْمٍ مُکَذِّبِینَ لِلْأَنْبِیَاءِ الَّذِینَ کَانُوا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ آدَمَ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ یَعْنِی مَنْ کَانَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ آدَمَ إِلَی أَنِ انْتَهَی إِلَی قَوْلِهِ وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ ثُمَّ إِنَّ نُوحاً لَمَّا انْقَضَتْ نُبُوَّتُهُ وَ اسْتُکْمِلَتْ أَیَّامُهُ أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ یَا نُوحُ قَدِ انْقَضَتْ نُبُوَّتُکَ وَ اسْتَکْمَلْتَ أَیَّامَکَ فَاجْعَلِ الْعِلْمَ الَّذِی عِنْدَکَ وَ الْإِیمَانَ وَ الِاسْمَ الْأَکْبَرَ وَ مِیرَاثَ الْعِلْمِ وَ آثَارَ عِلْمِ النُّبُوَّةِ ⁽³⁾فِی الْعَقِبِ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ عِنْدَ سَامٍ کَمَا لَمْ أَقْطَعْهَا مِنْ بُیُوتَاتِ الْأَنْبِیَاءِ الَّذِینَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ آدَمَ- ⁽⁴⁾وَ لَنْ أَدَعَ الْأَرْضَ إِلَّا وَ عَلَیْهَا عَالِمٌ یُعْرَفُ بِهِ دِینِی وَ تُعْرَفُ بِهِ طَاعَتِی وَ یَکُونُ نَجَاةً لِمَنْ یُولَدُ فِیمَا بَیْنَ قَبْضِ النَّبِیِّ إِلَی خُرُوجِ النَّبِیِّ الْآخَرِ وَ لَیْسَ بَعْدَ سَامٍ إِلَّا هُودٌ فَکَانَ بَیْنَ نُوحٍ وَ هُودٍ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ ⁽⁵⁾مُسْتَخْفِینَ وَ مُسْتَعْلِنِینَ وَ قَالَ نُوحٌ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بَاعِثٌ نَبِیّاً یُقَالُ لَهُ هُودٌ وَ إِنَّهُ یَدْعُو قَوْمَهُ إِلَی اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَیُکَذِّبُونَهُ وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مُهْلِکُهُمْ فَمَنْ أَدْرَکَهُ مِنْکُمْ فَلْیُؤْمِنْ بِهِ وَ لْیَتَّبِعْهُ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ ذِکْرُهُ یُنْجِیهِ مِنْ عَذَابِ الرِّیحِ وَ أَمَرَ نُوحٌ ابْنَهُ سَاماً أَنْ

1) فی الکافی: فیتعاهدون نوحا و زمانه الذی یخرج فیه و کذلک جاء فی وصیة کلّ نبیّ.

2) فی الکافی: یعنی لم اسم المستخفین کما سمیت المستعلنین من الأنبیاء.

3) فی المصدر: و آثار النبوّة.

4) فی المصدر: فانی لم اقطعها من بیوتات الأنبیاء الذی بینک و بین آدم. و فی الکافی فانی لم اقطعها کما لم اقطعها من بیوتات الأنبیاء التی بینک و بین آدم.

5) فی الکافی: و بشر نوح ساما بهود علیه السلام، و کان اه. و هو یخلو عن قوله: مستخفین و مستعلنین.

یَتَعَاهَدَ هَذِهِ الْوَصِیَّةَ عِنْدَ رَأْسِ کُلِّ سَنَةٍ وَ یَکُونَ یَوْمَ عِیدٍ لَهُمْ فَیَتَعَاهَدُونَ فِیهِ بَعْثَ هُودٍ وَ زَمَانَهُ الَّذِی یَخْرُجُ فِیهِ فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی هُوداً نَظَرُوا فِیمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ الْإِیمَانِ وَ مِیرَاثِ الْعِلْمِ وَ الِاسْمِ الْأَکْبَرِ وَ آثَارِ عِلْمِ النُّبُوَّةِ فَوَجَدُوا هُوداً نَبِیّاً قَدْ بَشَّرَهُمْ بِهِ أَبُوهُمْ- نُوحٌ- فَآمَنُوا بِهِ وَ صَدَّقُوهُ وَ اتَّبَعُوهُ فَنَجَوْا مِنْ عَذَابِ الرِّیحِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ وَ إِلی عادٍ أَخاهُمْ هُوداً وَ قَوْلُهُ کَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِینَ إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَ لا تَتَّقُونَ وَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ وَصَّی بِها إِبْراهِیمُ بَنِیهِ وَ یَعْقُوبُ وَ قَوْلُهُ وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلًّا هَدَیْنا لِنَجْعَلَهَا فِی أَهْلِ بَیْتِهِ- وَ نُوحاً هَدَیْنا مِنْ قَبْلُ لِنَجْعَلَهَا فِی أَهْلِ بَیْتِهِ فَآمَنَ الْعَقِبُ مِنْ ذُرِّیَّةِ الْأَنْبِیَاءِ مَنْ کَانَ قَبْلَ إِبْرَاهِیمَ لِإِبْرَاهِیمَ وَ کَانَ بَیْنَ هُودٍ وَ إِبْرَاهِیمَ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ عَشَرَةُ أَنْبِیَاءَ ⁽¹⁾وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ما قَوْمُ لُوطٍ مِنْکُمْ بِبَعِیدٍ وَ قَوْلُهُ فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَ قالَ إِنِّی مُهاجِرٌ إِلی رَبِّی إِنَّهُ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ وَ قَوْلُهُ تَعَالَی- وَ إِبْراهِیمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اتَّقُوهُ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ فَجَرَی بَیْنَ کُلِّ نَبِیٍّ وَ نَبِیٍّ عَشَرَةُ آبَاءٍ ⁽²⁾وَ تِسْعَةُ آبَاءٍ وَ ثَمَانِیَةُ آبَاءٍ کُلُّهُمْ أَنْبِیَاءُ وَ جَرَی لِکُلِّ نَبِیٍّ مَا جَرَی لِنُوحٍ وَ کَمَا جَرَی لآِدَمَ وَ هُودٍ وَ صَالِحٍ وَ شُعَیْبٍ وَ إِبْرَاهِیمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ حَتَّی انْتَهَی إِلَی یُوسُفَ بْنِ یَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ ثُمَّ صَارَتْ بَعْدَ یُوسُفَ فِی الْأَسْبَاطِ إِخْوَتِهِ ⁽³⁾حَتَّی انْتَهَتْ إِلَی مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ وَ کَانَ بَیْنَ یُوسُفَ وَ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ عَشَرَةٌ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ ⁽⁴⁾فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ- مُوسَی وَ هَارُونَ إِلَی فِرْعَوْنَ وَ هَامَانَ وَ قَارُونَ ثُمَّ أَرْسَلَ اللَّهُ الرُّسُلَ تَتْرَی- کُلَّ ما جاءَ أُمَّةً رَسُولُها کَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَ جَعَلْناهُمْ أَحادِیثَ فَکَانَتْ بَنُو إِسْرَائِیلَ تَقْتُلُ فِی الْیَوْمِ نَبِیَّیْنِ وَ ثَلَاثَةً وَ أَرْبَعَةً حَتَّی إِنَّهُ کَانَ یُقْتَلُ فِی الْیَوْمِ الْوَاحِدِ سَبْعُونَ نَبِیّاً وَ یَقُومُ سُوقُ بَقْلِهِمْ فِی آخِرِ النَّهَارِ- ⁽⁵⁾

1) الکافی یخلو عن قوله: عشرة.

2) فی الکافی: عشرة أنبیاء.

3) فی نسخة: فی أسباط اخوته.

4) الکافی یخلو عن قوله: عشرة.

5) أی کانوا یشتغلون بقتلهم و لا یبالون أن یقوم أسواقهم حتّی سوق بقلهم آخر النهار. و فی المصدر: و یقوم فی سوق من فی ح آخر النهار. م.

فَلَمَّا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ عَلَی مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ تُبَشِّرُ بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ⁽¹⁾وَ کَانَ بَیْنَ یُوسُفَ وَ مُوسَی مِنَ الْأَنْبِیَاءِ عَشَرَةٌ ⁽²⁾وَ کَانَ وَصِیُّ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ یُوشَعَ بْنَ نُونٍ وَ هُوَ فَتَاةٌ الَّذِی قَالَ فِیهِ عَزَّ وَ جَلَّ ⁽³⁾فَلَمْ تَزَلِ الْأَنْبِیَاءُ تُبَشِّرُ بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ⁽⁴⁾وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ یَجِدُونَهُ یَعْنِی الْیَهُودَ وَ النَّصَارَی یَعْنِی صِفَةَ مُحَمَّدٍ وَ اسْمَهُ- مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَی یَحْکِی عَنْ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ- وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ فَبَشَّرَ مُوسَی وَ عِیسَی بِمُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ کَمَا بَشَّرَتِ الْأَنْبِیَاءُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً حَتَّی بَلَغَتْ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله فَلَمَّا قَضَی مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله نُبُوَّتَهُ وَ اسْتَکْمَلَ أَیَّامَهُ أَوْحَی اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلَیْهِ أَنْ یَا مُحَمَّدُ قَدْ قَضَیْتَ نُبُوَّتَکَ وَ اسْتَکْمَلْتَ أَیَّامَکَ فَاجْعَلِ الْعِلْمَ الَّذِی عِنْدَکَ وَ الْإِیمَانَ وَ الِاسْمَ الْأَکْبَرَ وَ مِیرَاثَ الْعِلْمِ وَ آثَارَ عِلْمِ النُّبُوَّةِ عِنْدَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام فَإِنِّی لَنْ أَقْطَعَ الْعِلْمَ ⁽⁵⁾وَ الْإِیمَانَ وَ الِاسْمَ الْأَکْبَرَ وَ مِیرَاثَ الْعِلْمِ وَ آثَارَ عِلْمِ النُّبُوَّةِ مِنَ الْعَقِبِ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ کَمَا لَمْ أَقْطَعْهَا مِنْ بُیُوتَاتِ الْأَنْبِیَاءِ الَّذِینَ کَانُوا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ أَبِیکَ آدَمَ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ تَعَالَی إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمْ یَجْعَلِ الْعِلْمَ جَهْلًا وَ لَمْ یَکِلْ أَمْرَهُ إِلَی مَلَکٍ مُقَرَّبٍ ⁽⁶⁾وَ لَا إِلَی نَبِیٍّ مُرْسَلٍ وَ لَکِنَّهُ أَرْسَلَ رَسُولًا مِنْ مَلَائِکَتِهِ إِلَی نَبِیِّهِ فَقَالَ لَهُ کَذَا وَ کَذَا ⁽⁷⁾فَأَمَرَهُ بِمَا یُحِبُّ وَ نَهَاهُ عَمَّا یُنْکِرُ فَقَصَّ عَلَیْهِ مَا قَبْلَهُ وَ مَا بَعْدَهُ بِعِلْمٍ

1) فی نسخة: بشر بمحمّد صلی الله علیه و آله.

2) المصدر و الکافی یخلو عن قوله: عشرة.

3) فی الکافی: و هو فتاة الذی ذکره اللّه عزّ و جلّ فی کتابه. قلت: فی قوله: «فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِینا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً» الکهف: 62.

4) فی الکافی تبشر بمحمّد ص: حتی بعث اللّه تبارک و تعالی المسیح عیسی بن مریم فبشر بمحمّد صلی الله علیه و آله و ذلک قوله.

5) فی نسخة: فانی لم اقطع العلم.

6) فی الکافی: و لم یکل امره الی أحد من خلقه، لا الی ملک مقرب.

7) فی الکافی: فقال له: قل: کذا و کذا.

فَعَلَّمَ ذَلِکَ الْعِلْمَ ⁽¹⁾أَنْبِیَاءَهُ وَ أَصْفِیَاءَهُ مِنَ الْآبَاءِ وَ الْإِخْوَانِ بِالذُّرِّیَّةِ ⁽²⁾الَّتِی بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ فَذَلِکَ قَوْلُهُ فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً ⁽³⁾فَأَمَّا الْکِتَابُ فَالنُّبُوَّةُ وَ أَمَّا الْحِکْمَةُ فَهُمُ الْحُکَمَاءُ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَصْفِیَاءِ مِنَ الصَّفْوَةِ ⁽⁴⁾وَ کُلُّ هَؤُلَاءِ مِنَ الذُّرِّیَّةِ الَّتِی بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ الَّذِینَ جَعَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فِیهِمُ النُّبُوَّةَ- ⁽⁵⁾وَ فِیهِمُ الْعَاقِبَةَ وَ حِفْظَ الْمِیثَاقِ حَتَّی یَنْقَضِیَ الدُّنْیَا فَهُمُ الْعُلَمَاءُ وُلَاةُ الْأَمْرِ ⁽⁶⁾وَ اسْتِنْبَاطِ الْعِلْمِ وَ الْهُدَاةُ فَهَذَا بَیَانُ الْفَضْلِ فِی الرُّسُلِ وَ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْحُکَمَاءِ وَ أَئِمَّةِ الْهُدَی وَ الْخُلَفَاءِ الَّذِینَ هُمْ وُلَاةُ أَمْرِ اللَّهِ وَ أَهْلُ اسْتِنْبَاطِ عِلْمِ اللَّهِ وَ أَهْلُ آثَارِ عِلْمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الذُّرِّیَّةِ الَّتِی بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ مِنَ الصَّفْوَةِ بَعْدَ الْأَنْبِیَاءِ مِنَ الْآلِ وَ الْإِخْوَانِ وَ الذُّرِّیَّةِ مِنْ بُیُوتَاتِ الْأَنْبِیَاءِ فَمَنْ عَمِلَ بِعِلْمِهِمْ انْتَهَی إِلَی إِبْرَاهِیمَ فَجَاءَ بِنَصْرِهِمْ ⁽⁷⁾وَ مَنْ وَضَعَ وَلَایَةَ اللَّهِ ⁽⁸⁾وَ أَهْلِ اسْتِنْبَاطِ عِلْمِهِ فِی غَیْرِ أَهْلِ الصَّفْوَةِ مِنْ بُیُوتَاتِ الْأَنْبِیَاءِ فَقَدْ خَالَفَ أَمْرَ اللَّهِ وَ جَعَلَ الْجُهَّالَ وُلَاةَ أَمْرِ اللَّهِ وَ الْمُتَکَلِّفِینَ بِغَیْرِ هُدًی ⁽⁹⁾وَ زَعَمُوا أَنَّهُمْ أَهْلُ اسْتِنْبَاطِ عِلْمِ اللَّهِ فَقَدْ کَذَبُوا عَلَی اللَّهِ وَ زَاغُوا عَنْ وَصِیَّةِ اللَّهِ وَ طَاعَتِهِ ⁽¹⁰⁾فَلَمْ یَضَعُوا فَضْلَ اللَّهِ حَیْثُ وَضَعَهُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَضَلُّوا وَ أَضَلُّوا أَتْبَاعَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ حُجَّةٌ إِنَّمَا الْحُجَّةُ فِی آلِ إِبْرَاهِیمَ لِقَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی- فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً ⁽¹¹⁾

1) فی الکافی: عما یکره، لقص الیهم أمر خلقه بعلم فعلم ذلک العلم و علم انبیاؤه اه.

2) فی الکافی: و الذرّیة.

3) هکذا فی الکتاب و المصدر، و فی المصحف الشریف: «فَقَدْ آتَیْنا». و لعله سهو من النسّاخ.

4) فی الکافی زیادة و هی: و أمّا الملک العظیم فهم الأئمّة الهداة من الصفوة.

5) فی الکافی: و العلماء الذین جعل اللّه فیهم البقیة و فیهم العاقبة و حفظ المیثاق حتّی تنقضی الدنیا و العلماء.

6) فی المصدر: و ولاة الأمر. و فی الکافی: و لولاة الأمر استنباط العلم و للهداة، فهذا شأن الفضل من الصفوة و الرسل اه.

7) فی المصدر: و انتهی الی امرهم فجزا فجری خ ل فجاء خ ل بنصرهم. م.

8) فی الکافی: من الآباء و الاخوان و الذرّیة من الأنبیاء، فمن اعتصم بالفضل انتهی بعلمهم و نجا بنصرتهم، و من وضع ولاة أمر اللّه اه.

9) فی الکافی: و المتکلفین بغیر هدی من اللّه. قلت: أی جعل الذین یتکلفون فی أمور الناس بغیر هدی منسوبا من اللّه تعالی.

10) فی الکافی: و رغبوا عن وصیه و طاعته.

11) قد عرفت ان الآیة فی المصحف الشریف: «فَقَدْ آتَیْنا»

فَالْحُجَّةُ لِلْأَنْبِیَاءِ وَ أَهْلِ بُیُوتَاتِ الْأَنْبِیَاءِ حَتَّی تَقُومَ السَّاعَةُ لِأَنَّ کِتَابَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یَنْطِقُ بِذَلِکَ وَ وَصِیَّةَ اللَّهِ خَبَّرَتْ بِذَلِکَ ⁽¹⁾فِی الْعَقِبِ مِنَ الْبُیُوتِ الَّتِی رَفَعَهَا اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَلَی النَّاسِ فَقَالَ فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَ هِیَ بُیُوتُ الْأَنْبِیَاءِ وَ الرُّسُلِ وَ الْحُکَمَاءِ وَ أَئِمَّةِ الْهُدَی فَهَذَا بَیَانُ عُرْوَةِ الْإِیمَانِ الَّتِی نَجَا بِهَا مَنْ نَجَا قَبْلَکُمْ وَ بِهَا یَنْجُو مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَی قَبْلَکُمْ ⁽²⁾وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فِی کِتَابِهِ ⁽³⁾- وَ نُوحاً هَدَیْنا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسی وَ هارُونَ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ وَ زَکَرِیَّا وَ یَحْیی وَ عِیسی وَ إِلْیاسَ کُلٌّ مِنَ الصَّالِحِینَ وَ إِسْماعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلًّا فَضَّلْنا عَلَی الْعالَمِینَ وَ مِنْ آبائِهِمْ وَ ذُرِّیَّاتِهِمْ وَ إِخْوانِهِمْ وَ اجْتَبَیْناهُمْ وَ هَدَیْناهُمْ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ- أُولئِکَ الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَکَّلْنا بِها قَوْماً لَیْسُوا بِها بِکافِرِینَ فَإِنَّهُ وَکَّلَ بِالْفُضَّلِ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ- ⁽⁴⁾وَ الْإِخْوَانِ وَ الذُّرِّیَّةِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهَا أُمَّتُکَ ⁽⁵⁾یَقُولُ فَقَدْ وَکَّلْنَا أَهْلَ بَیْتِکَ بِالْإِیمَانِ الَّذِی أَرْسَلْتُکَ بِهِ فَلَا یَکْفُرُونَ بِهَا أَبَداً وَ لَا أُضِیعُ الْإِیمَانَ الَّذِی أَرْسَلْتُکَ بِهِ وَ جَعَلْتُ أَهْلَ بَیْتِکَ بَعْدَکَ عَلَماً عَنْکَ وَ وُلَاةً مِنْ بَعْدِکَ ⁽⁶⁾وَ أَهْلَ اسْتِنْبَاطِ عِلْمِیَ الَّذِی لَیْسَ فِیهِ کَذِبٌ وَ لَا إِثْمٌ وَ لَا وِزْرٌ ⁽⁷⁾وَ لَا بَطَرٌ وَ لَا رِئَاءٌ هَذَا تِبْیَانُ ⁽⁸⁾مَا بَیَّنَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَمْرِ هَذِهِ الْأُمَّةِ بَعْدَ نَبِیِّهَا إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی طَهَّرَ أَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّهِ وَ جَعَلَ لَهُمْ أَجْرَ الْمَوَدَّةِ وَ أَجْرَی لَهُمُ الْوَلَایَةَ وَ جَعَلَهُمْ أَوْصِیَاءَهُ وَ أَحِبَّاءَهُ وَ أَئِمَّتَهُ فِی

1) خبره الشی‌ء و بالشی‌ء: اعلمه إیّاه و انبأه به. و الظاهر أنّه مصحف جرت کما فی المصدر.

2) فی الکافی: و بها ینجو من یتبع الأئمّة.

3) فی المصدر: و بها ینجو من اتبع الأئمّة و قد ذکر اللّه تعالی فی کتابه اه. م.

4) الکافی خال عن قوله: الأنبیاء، و فی المصدر: الآباء.

5) تفسیر لقوله تعالی له قبل ذلک: «فَإِنْ یَکْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَکَّلْنا بِها قَوْماً لَیْسُوا بِها بِکافِرِینَ»

6) فی نسخة: و ولاة الأمر من بعدک، و فی أخری: و جعلت أهل بیتک بعدک علم امتک و ولاة الامر خ من بعدک، و فی المصدر: و جعلت أهل بیتک بعدک علی امتک ولاة من بعدک.

7) فی المصدر و فی الکافی: و لا زور.

8) فی المصدر: فهذا تبیان. و فی الکافی: فهذا بیان ما ینتهی إلیه أمر هذه الأمة.

أُمَّتِهِ مِنْ بَعْدِهِ ⁽¹⁾فَاعْتَبِرُوا أَیُّهَا النَّاسُ وَ تَفَکَّرُوا فِیمَا قُلْتُ حَیْثُ وَضَعَ اللَّهُ ⁽²⁾عَزَّ وَ جَلَّ وَلَایَتَهُ وَ طَاعَتَهُ وَ مَوَدَّتَهُ وَ اسْتِنْبَاطَ عِلْمِهِ وَ حُجَّتَهُ فَإِیَّاهُ فَتَعَلَّمُوا ⁽³⁾وَ بِهِ فَاسْتَمْسِکُوا تَنْجُوا وَ یَکُونُ لَکُمْ بِهِ حُجَّةٌ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ الْفَوْزُ فَإِنَّهُمْ صِلَةُ بَیْنِکُمْ وَ بَیْنِ رَبِّکُمْ وَ لَا تَصِلُ الْوَلَایَةُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا بِهِمْ فَمَنْ فَعَلَ ⁽⁴⁾ذَلِکَ کَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یُکْرِمَهُ وَ لَا یُعَذِّبَهُ وَ مَنْ یَأْتِ بِغَیْرِ مَا أَمَرَهُ کَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یُذِلَّهُ وَ یُعَذِّبَهُ- ⁽⁵⁾وَ إِنَّ الْأَنْبِیَاءَ بُعِثُوا خَاصَّةً وَ عَامَّةً فَأَمَّا نُوحٌ فَإِنَّهُ أُرْسِلَ إِلَی مَنْ فِی الْأَرْضِ بِنُبُوَّةٍ عَامَّةٍ وَ رِسَالَةٍ عَامَّةٍ وَ أَمَّا هُودٌ فَإِنَّهُ أُرْسِلَ إِلَی عَادٍ بِنُبُوَّةٍ خَاصَّةٍ وَ أَمَّا صَالِحٌ فَإِنَّهُ أُرْسِلَ إِلَی ثَمُودَ قَرْیَةٍ وَاحِدَةٍ وَ هِیَ لَا تَکْمُلُ أَرْبَعِینَ بَیْتاً عَلَی سَاحِلِ الْبَحْرِ صَغِیرَةٍ وَ أَمَّا شُعَیْبٌ فَإِنَّهُ أُرْسِلَ إِلَی مَدْیَنَ وَ هِیَ لَا تَکْمُلُ أَرْبَعِینَ بَیْتاً وَ أَمَّا إِبْرَاهِیمُ نُبُوَّتُهُ بکونی‌ویا (بِکُوثَی‌رَبَّی) وَ هِیَ ⁽⁶⁾قَرْیَةٌ مِنْ قُرَی السَّوَادِ فِیهَا مَبْدَأُ أَوَّلِ أَمْرِهِ ثُمَّ هَاجَرَ مِنْهَا وَ لَیْسَتْ بِهِجْرَةِ قِتَالٍ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ تَعَالَی- وَ قالَ إِنِّی مُهاجِرٌ إِلی رَبِّی فَکَانَتْ هِجْرَةُ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام بِغَیْرِ قِتَالٍ وَ أَمَّا إِسْحَاقُ فَکَانَتْ نُبُوَّتُهُ بَعْدَ إِبْرَاهِیمَ وَ أَمَّا یَعْقُوبُ فَکَانَتْ نُبُوَّتُهُ فِی أَرْضِ کَنْعَانَ- ثُمَّ هَبَطَ إِلَی أَرْضِ مِصْرَ فَتُوُفِّیَ فِیهَا ثُمَّ حُمِلَ بَعْدَ ذَلِکَ جَسَدُهُ حَتَّی دُفِنَ بِأَرْضِ کَنْعَانَ- وَ الرُّؤْیَا الَّتِی رَأَی یُوسُفُ الْأَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَهُ سَاجِدِینَ فَکَانَتْ نُبُوَّتُهُ فِی أَرْضِ مِصْرَ بَدْؤُهَا ثُمَّ کَانَتِ الْأَسْبَاطُ اثْنَیْ عَشَرَ بَعْدَ یُوسُفَ ثُمَّ مُوسَی وَ هَارُونَ إِلَی فِرْعَوْنَ وَ مَلَئِهِ إِلَی مِصْرَ وَحْدَهَا ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَرْسَلَ یُوشَعَ بْنَ نُونٍ إِلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَی نُبُوَّتُهُ بَدْؤُهَا ⁽⁷⁾فِی الْبَرِّیَّةِ الَّتِی تَاهَ فِیهَا ⁽⁸⁾بَنُو إِسْرَائِیلَ

1) فی المصدر: فاثبته بعده فی امته من بعده. م.

2) فی المصدر: فاعتبروا ایها الناس فیما قلت و تفکروا حیث وضع اللّه اه.

3) فی نسخة و فی الکافی: فایاه فتقبلوه.

4) فی نسخة: فمن یقل یفعل خ ذلک. م.

5) إلی هنا انتهی الحدیث فی الکافی.

6) لعله مصحف بکوثی ربی، و المصدر خلی عن قوله: «ویا» و هی بالضم فالسکون بلدة بسواد العراق فی أرض بابل، تسمی «کوثی‌ربی» بها مولد إبراهیم الخلیل علیه السلام و بها مشهده و بها طرح فی النار. راجع معجم البلدان 4: 487.

7) فی المصدر: فنبوّته بدؤها.

8) أی ضلوا و ذهبوا فیها متحیرا.

ثُمَّ کَانَتْ أَنْبِیَاءُ کَثِیرُونَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَّهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ یَقُصَّهُ عَلَیْهِ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْسَلَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ إِلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ خَاصَّةً فَکَانَتْ نُبُوَّتُهُ بِبَیْتِ الْمَقْدِسِ وَ کَانَ مِنْ بَعْدِهِ الْحَوَارِیُّونَ اثْنَیْ عَشَرَ فَلَمْ یَزَلِ الْإِیمَانُ یُسْتَسَرُّ فِی بَقِیَّةِ أَهْلِهِ ⁽¹⁾مُنْذُ رَفَعَ اللَّهُ عِیسَی علیه السلام وَ أَرْسَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله إِلَی الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ عَامَّةً وَ کَانَ خَاتَمَ الْأَنْبِیَاءِ وَ کَانَ مِنْ بَعْدِهِ الِاثْنَا عَشَرَ الْأَوْصِیَاءَ مِنْهُمْ مَنْ أَدْرَکْنَا وَ مِنْهُمْ مَنْ سَبَقَنَا وَ مِنْهُمْ مَنْ بَقِیَ فَهَذَا أَمْرُ النُّبُوَّةِ وَ الرِّسَالَةِ وَ کُلُّ نَبِیٍّ أُرْسِلَ إِلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ خَاصٍّ أَوْ عَامٍّ لَهُ وَصِیٌّ جَرَتْ بِهِ السُّنَّةُ وَ کَانَ الْأَوْصِیَاءُ الَّذِینَ بَعْدَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله عَلَی سُنَّةِ أَوْصِیَاءِ عِیسَی وَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَلَی سُنَّةِ الْمَسِیحِ- وَ هَذَا تِبْیَانُ السُّنَّةِ وَ أَمْثَالِ الْأَوْصِیَاءِ بَعْدَ الْأَنْبِیَاءِ ⁽²⁾.

شی، تفسیر العیاشی عن الثمالی بعض الخبر مع اختصار ⁽³⁾و رواه فی الکافی ⁽⁴⁾عن علی عن أبیه عن ابن محبوب عن محمد بن فضیل عن الثمالی.

**[ترجمه]اکمال الدین: امام باقر علیه السلام میفرماید: خداوند عزوجل از آدم تعهد گرفت که به درخت نزدیک نشود. و هنگامی که وقت آن رسید تا مطابق با علم خداوند تبارک و تعالی آدم از میوه آن درخت بخورد آدم این عهد را از یاد برد و از میوه درخت خورد. خداوند در این زمینه فرموده است: «از پیش از آدم پیمان گرفتیم اما فراموش کرد و ما نزد او عزمی نیافتیم» وقتی آدم از میوه درخت خورد به زمین فرود آمد. هابیل و خواهرش که دو قلو بودند و قابیل و خواهرش که دو قلو بودند از او متولد شد. این جا بود که آدم به هابیل و قابیل دستور داد برای نزدیکی به خدا قربانی کنند. هابیل گوسفند داشت و قابیل نیز زمین کشاورزی. هابیل بهترین گوسفند و قابیل محصول نامرغوب مزرعه اش را قربانی کردند. قربانی هابیل پذیرفته شد اما قربانی قابیل مورد قبول خداوند واقع نشده و در این باب فرموده است: «و به حق خبر بنی آدم را بر ایشان تلاوت کن. آن هنگام که یک قربانی به پیشگاه خدا عرضه کرده و تنها از یکی از آنان پذیرفته و از دیگری پذیرفته نشد» در آن زمان اگر قربانی پذیرفته میشد آتش آن را میخورد. لذا قابیل دست به کار شد و جایگاهی را برای آتش ساخت و او اولین کسی بود که خانه را برای آتش بنا کرد. قابیل گفت

ص: 43

من این آتش را پرستش میکنم تا قربانی من پذیرفته شود. سپس دشمن خداوند، ابلیس به قابیل گفت که خداوند قربانی هابیل را پذیرفته، اما قربانی تو را خیر. اگر او را وابگذاری نسلی خواهد داشت که بر نسل تو فخر فروشی میکنند. به همین علت قابیل؛ هابیل را کشت و به سوی آدم بازگشت. آدم به او گفت: ای قابیل!هابیل کجاست؟ جواب داد: نمیدانم تو مرا مسؤول حفاظت از او نکرده بودی. آدم خود به سراغ هابیل رفت و او را کشته شده و بی جان پیدا کرد و گفت: لعنت بر آن زمینی که خون هابیل را به خود پذیرفت. آدم چهل شب بر هابیل گریست.آدم سپس از خداوند خواست تا فرزند دیگری به وی بدهد. آدم صاحب یک فرزند پسر شد و او را هبة الله یعنی بخشش خدا نامید چراکه این فرزند هدیه و عطیهای از جانب خداوند بود. آدم این فرزند را بسیار دوست داشت. زمانی که دوران پیامبری آدم به پایان رسید خداوند به او وحی کرد که ای آدم دوران نبوت تو به پایان رسیده است پس علم، ایمان، نام اصلی، میراث علم و آثار نبوت خود را به ذریه خود یعنی هبة الله ببخش. من علم، ایمان، اسم اکبر، میراث علم و آثار نبوت تو را تا روز قیامت از ذریه تو پاک نخواهم کرد. همیشه در زمین عالمی را قرار خواهم داد که به وسیله او دین و طاعت من شناخته میشود. این عالم وسیله نجات بشر پس از تو و پس از نوح است. حضرت آدم نام نوح را ذکر کرده و فرموده است که خداوند پیامبر را بر میانگیزد که نامش نوح است. وی مردم را به سوی خدا فرا میخواند اما او را تکذیب میکنند و به همین علت خداوند آنها را با طوفان به هلاکت میرساند. از آدم تا نوح ده نسل بوده و همگی از پیامبران خدا بودند. آدم به هبة الله سفارش کرده بود که هر کدام از شما که نوح را دید باید به او ایمان آورده و پس از تصدیق دعوتش از وی تبعیت کند. این تبعیت شما را از هلاکت نجات میدهد.

ص: 44

سپس آدم به سختی مریض شده و زمینگیر شد. پیکی برای هبة الله فرستاد و به او پیغام داد که اگر جبرئیل یا یکی دیگر از فرشتگان را زیارت کردی به آنها سلام برسان و بگو که آدم برای پیدا کردن راه بهشت از شما کمک میطلبد. جبرئیل هنگام عمل هبة الله به سفارش پدر، به او گفت: پدر تو وفات کرده و من تنها برای خواندن نماز بر وی فرود آمدهام پس بازگرد. هبة الله بازگشت و دید که پدرش در گذشته است. جبرئیل به او یاد داد که چگونه جنازه پدر را غسل دهد. پس از غسل نوبت به نماز میت رسید. هبة الله از جبرئیل خواست تا بر جنازه آدم نماز بگزارد اما جبرئیل گفت: خداوند تبارک و تعالی به ما فرمان داده است که در بهشت بر پدرت سجده کنیم و دستور نداده که پیشوای نماز یکی از فرزندانش به جنازه وی باشیم. هبة الله

جلو آمد و خود بر جنازه پدر نماز خواند و جبرئیل و گروهی از ملائکه نیز در پشت سر وی به نماز ایستادند. در این نماز هبة الله سی بار تکبیر گفت و سپس به دستور جبرئیل بیست و پنج تکبیر نماز را حذف کرد. سنت امروز ما نیز این است که پنج بار تکبیر میگوییم. اما در نماز بر پیکر شهدای بدر هفت و نه بار تکبیر گفته شد. وقتی هبة الله آدم را دفن کرد قابیل نزد او آمد و گفت: ای هبة الله من دیدم که آدم علم ویژه خود را به تو داد اما آن علم را به من نسپرد. آن علم همان علمی است که هابیل با آن دعا کرد و قربانیش پذیرفته شد. من به همین علت او را کشتم تا نسلهای بعد از او بر ذریه من فخر فروشی نکرده و نگویند که ما فرزندان همان کسی هستیم که قربانیش پذیرفته شد و شما فرزندان کسی هستید که قربانیش پذیرفته نشد. پس اگر تو نیز علمی را که پدرت به تو داده است را آشکار کنی تو را نیز مانند هابیل خواهم کشت. لذا هبة الله در اظهار آن درنگ کرد و ذریه او پیامبرانی ناشناختهاند. علم، ایمان، نام، میراث علم و حتی آثار علم نبوی در زمان آنان آشکار نشد تا اینکه نوح علیه السلام به پیامبری رسید. ذریه هبة الله وصیت وی را که همان وصیت آدم در مورد نوح بود را به یاد آورده و متوجه شدند که نوح همان کسی است که آدم علیه السلام پیش از این بشارت آمدنش را به فرزندان خود داده بود. لذا به وی ایمان آورده و علاوه بر تصدیقش از ما اطاعت کردند. آدم به هبة الله وصیت کرده بود که وصیت پیشین در مورد نوح را هر ساله یادآوری کند. لذا ذریه نوح هر ساله در زمانی که نوح به بعثت رسید جشن شادی و عید برگزاری میکردند.

ص: 45

و همینطور در وصیت همه پیامبران به همین شکل آمده است تا اینکه خداوند تبارک و تعالی محمد صلی الله علیه و آله را فرستاد و آنها نوح را با علمی که در نزدشان بود میشناختند و آن علم این سخن خداوند متعال بود: «همانافروفرستایم نوح را» تا آخر آیه. و از زمان آدم تا نوح، هم پیامبرانی بودند که به طور مخفیانه فعالیت میکردند و هم پیامبرانی بودند که به صورت آشکار فعالیت داشتند و به همین خاطر ذکر آنها در قرآن پنهان شد و مانند پیامبرانی که به صورت آشکار فعالیت داشتند نام برده نشدند و سخن خداوند متعال در مورد آنها این است: «قبلا از پیامبرانی برایت حکایت کردیم و از پیامبرانی برایت سخن نگفتیم.» یعنی پیامبران پنهانکار مانند پیامبرانی که به صورت آشکار فعالیت داشتند نام برده نشدند. نوح نهصد و پنجاه سال در میان قومش سکنی گزید و کسی در نبوت با وی مشارکت نکرد. نوح در قومی وارد شد که پیامبران ما بین خودش و حضرت آدم را تکذیب میکردند. همانطور که خداوند فرمود: «قوم نوح فرستاده شدگان را تکذیب کردند.» یعنی پیامبرانی که ما بین حضرت نوح و حضرت آدم بودند تا پایان سخن خداوند: «همانا پروردگار شکست ناپذیر و مهربان است.» پس هنگامی که نبوت نوح و دوران پیامبریش پایان یافت خداوند عزّوجل به او وحی کرد که: ای نوح نبوّت و دوران پیامبری تو پایان یافت پس علمی را که در نزد توست، ایمان، اسم اکبر، میراث علم و آثار علم نبوّت را به ذریهات از نسل سام قرار بده وآن را از منازل انبیایی که بین تو و آدم بودند قطع نکردم و همیشه در زمین عالمی قرار دادم که به وسیله او دین و طاعتم شناخته میشود. آن عالم وسیله نجاتی است برای کسانی که از زمان مرگ یک پیامبر تا زمان آمدن پیامبری دیگر متولد میشوند. بعد از سام فقط هود است اما بین نوح و هود هم پیامبران ناشناس بودند وهم پیامبران علنی. نوح گفت: همانا خداوند تبارک و تعالی پیامبری را مبعوث میگرداند که هود نام دارد. او قومش را به سوی خداوند تبارک وتعالی دعوت میکرد اما تکذیبش میکردند وخداوند آنها را هلاک میگرداند. پس هرکس از شما او را درک کرد باید به او ایمان آورد و از او تبعیت کند که در این صورت خداوند او را از عذاب طوفان نجات میدهد. نوح به فرزندش سام دستور داد که

ص: 46

در آغاز هر سال این وصیت را زنده کرده و یادآور شود. آن روز، روز عیدی برای آنها خواهد بود که در آن به مبعوث شدن هود و زمانیکه مبعوث میشود اقرار میکردند وقتی خداوند تبارک وتعالی هود را مبعوث گرداند با توجه به چیزهایی که در اختیارشان بود یعنی علم، ایمان، میراث علم، اسم اکبر وآثار علم نبوت، متوجه شدند که هود پیامبری است که پدرشان نوح بشارت وی را به آنها داده بود پس به او ایمان آورده وپس از تصدیقش از او تبعیت کردند و به همین علت از عذاب طوفان نجات یافتند. این مطلب در آیات زیر آمده است: «وبه سوی عاد برادرشان، هود را فرستاد.» «عاد پیامبران را تکذیب کردند آنهنگام که برادرشان هود به آنها گفت هان تقوا پیشه کنید» «و ابراهیم فرزندانش و یعقوب را به آن وصیت کرد» «به او اسحاق و یعقوب را دادیم و همه را هدایت کردیم.» تا رسالت را در اهل بیتش قرار دهیم. «قبلا نوح را هدایت کردیم.» تا رسالت را در اهل بیتش قرار دهیم، ذریه انبیایی که قبل از ابراهیم بودند به ابراهیم ایمان آوردند. بین هود و ابراهیم ده پیامبر بودند و خداوند فرموده است: «قوم لوط از شما دور نبودند» «پس لوط به او ایمان آورد و گفت: همانا من به سوی پروردگارم خواهم رفت و او مرا هدایت خوهد کرد» و قول خدای متعال:« ابراهیم آنگاه که به قومش گفت: خدا را بپرستید و تقوای او را پیشه کنید که این برای شما بهتر است» پس بین هر دو پیامبر، ده پدر و نه پدر و هشت پدر بود که همگی انبیا بودند. برای هر پیامبری همان اتفاق افتاد که برای نوح اتفاق افتاده بود و همان طور که برای آدم، هود، صالح، شعیب و ابراهیم صلوات الله علیهم اتفاق افتاده بود تا اینکه به یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم رسید. سپس بعد از یوسف رسالت به برادرانش انتقال یافت و در نهایت به موسی به عمران رسید. بین یوسف و موسی بن عمران ده پیامبر بودند. خداوند عزّوجل موسی و هارون را به سوی فرعون، هامان و قارون فرستاد و پیامبران بعدی را پیاپی مبعوث گرداند. «هرگاه رسول امتی آمد او را تکذیب کردند.» بنیاسرائیل در هر روز دو یا سه یا چهار پیامبر را میکشتند و حتی در یک روز هفتاد پیامبر را میکشتند و بازارهای سبزیجات خود آخر روز بر پا میکردند.

ص: 47

وقتی تورات بر موسی بن عمران نازل شد بشارت محمد صلی الله علیه و آله را داد. بین یوسف و موسی ده پیامبر مبعوث شد. وصی موسی بن عمران، یوشع بن نون بود. و این همان جوانی است که خدوند در قرآن به وی اشاره کرده است. و به همین ترتیب تمام پیامبران بشارت محمد را میدادند. ومعنی آیه «او را مییابند» همین است. یعنی یهود و نصاری محمد را درک خواهند کردند و او را مییابند یعنی اوصاف و نام محمد را. «در تورات و انجیل ثبت و نوشته شده مییابند و آمده است که آنها را امر به معروف و نهی از منکر میکند» خداوند از قول عیسی بن مریم فرموده است: «وبشارت میدهم شما را به پیامبری که بعد از من میآید و نامش احمد است» موسی و عیسی نیز به محمد بشارت دادند و دیگر پیامبران نیز بشارت مبعوث شدن پیامبر خدا را به یکدیگر میدادند تا اینکه حضرت محمد به پیامبری رسید. زمانیکه نبوت محمد به پایان رسید خداوند به او وحی کرد که ای محمد دوران نبوت تو به پایان رسیده است لذا علم، ایمان، اسم اکبر، میراث علم و آثار علم نبوتی را که در نزد توست به علی بن ابی طالب بسپار. من اینها را از ذریه پس از تو قطع نخواهم کرد. همانطور که قبلا نیز اینها را از انبیایی که قبل از تو از زمان آدم تا زمان تو بودند را قطع نکردم. این مطلب در این آیه آمده است: «همانا خداوند آدم ونوح و آل ابراهیم و آل عمران را از میان تمام جهانیان برگزید* برخی از آنان ذریه برخی دیگرند و خداوند شنوا و داناست». خداوند تبارک و تعالی هرگز علم را به جهل تبدیل نکرده و این امرش را نه به ملک مقرب و نه به هیچ نبی مرسلی واگذار نکرده است؛ بلکه یکی از فرشتگانش را به سوی پیامبرش فرستاده و به این واسطه امرش را ابلاغ کرده است. پیامبر را به آنچه خود دوست دارد امر کرده و به آنچه که ناپسند میدارد نهی کرده است. همچنین علم پیشینیان و پسینیان را برای آن پیامبر حکایت کرده است.

ص: 48

خداوند آن علم را به انبیا و اولیای خود که همگی برادر یا از ذریه یکدیگرند آموخت. این مطلب در این آیه آمده است: «و ما به آل ابراهیم کتاب و حکمت عطا کردیم و به سوی آنان فرشتهای ارجمند فرستادیم» منظور از کتاب ، نبوت است و منظور از حکمت یعنی انبیا و اصفیا از برگزیدگان. تمام این پیامبران ذریه یکدیگر هستند که خداوند تبارک و تعالی نبوت، عاقبت و حفظ میثاق را تا پایان دنیا درمیان آنان قرار داده است. آنان عالمان و اولیاء امر و استنباط علم و هدایتند. این توصیف برتری پیامبران، انبیا، حکیمان، ائمه هدی و خلفایی است که ولی امر خداوند هستند. آنها اهل استنباط علم خداوند عزوجل و اهل آثار علم وی بوده که همگی از ذریه برگزیدگان خداوند هستند وپس از انبیایی آمدهاند که پیامبری به خانواده و برادران و ذریه آنان انتقال یافته است. هر کس به علم این برگزیدگان عمل کند به ابراهیم علیه السلام متصل شده و پیروز میشود و هر کس ولایت امر خدا و اهل استنباط علمش را در غیر اهل بیت برگزیده انبیا قرار دهد خلاف امر خداوند عمل کرده و انسانهای جاهل و کسانی که به تکلف به راه غیر هدایت میروند را والیان امر خدا قرار داده و و گمان کردهاند که شایسته استنباط علم خدا هستند؛ آنان خداوند را تکذیب کرده و به از وصیت و طاعت خداوند منحرف شدهاند. فضل خداوند را در جایی که خودش قرار داده بود قرار ندادند لذا گمراه شده و پیروانشان را گمراه کردند. آنان در روز قیامت حجتی ندارند. طبق فرموده خداوند تبارک و تعالی در آیه «و همانا کتاب و حکمت را به آل ابراهیم دادیم و به آنان ملک عظیم اعطا کردیم»

ص: 49

حجت تنها در میان آل ابراهیم است. سپس حجت تا روز قیامت مختص انبیا و اهل بیت آنان است چراکه کتاب خدا به این مطلب اشاره کرده و وصیت خداوند به آن خبر داده است، در نسل خانههایی که خداوند آنتها را بر مردمان رفعت داد. خداوند میفرماید: «در خانه‌هایی که خدا رخصت داده که [قدر و منزلت] آنها رفعت‌یابد و نامش در آنها یاد شود» و آن اهل بیت انبیا، رسولان، حکما و ائمه هدی است. پس این توضیح ریسمان ایمانی است که هر کس پیش از شما نجات یافته تنها به واسطه آن نجات یافته و به وسیل هآن هر کس که پیش از شما از هدایت تبعیت کرده است، نجات مییابد. خداوند تبارک و تعالی در کتابش فرموده است: «و نوح را از پیش راه نمودیم و از نسل او داوود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون را [هدایت کردیم] و این گونه نیکوکاران را پاداش می‌دهیم* و زکریا و یحیی و عیسی و الیاس را که همه از شایستگان بودند* و اسماعیل و یسع و یونس و لوط که جملگی را بر جهانیان برتری دادیم* و از پدران و فرزندان و برادرانشان برخی را [بر جهانیان برتری دادیم] و آنان را برگزیدیم و به راه راست راهنمایی کردیم* این هدایت‌خداست که هر کس از بندگانش را بخواهد بدان هدایت می‌کند و اگر آنان شرک ورزیده بودند قطعا آن چه انجام می‌دادند از دستشان می‌رفت» خداوند با فضل خود کتاب، حکمت، نبوت را به اهل بیتش از انبیا و برادران و ذریه آنها سپرده است و به همین دلیل فرموده است که امت تو به آن کفر نمی‌ورزند - . تفسیر آیهای است که قبلا ذکر شد: «و اگر آنان شرک ورزیده بودند قطعا آن چه انجام می‌دادند از دستشان می‌رفت» - و می‌فرماید ما همان ایمانی را به اهل بیتت عطا کردیم که تو را با آن ایمان مبعوث گردانیم و این اهل بیت هرگز به آن کفر نمی‌ورزند و من ایمانی را که تو با آن مبعوث گردانیدم ضایع نمی‌کنم. من اهل بیتت را پس از تو ولی امر و عالم به علم تو قرار دادم. آنها اهل استنباط علم من هستند و در این علم کذب، گناه، سنگینی، سرکشی و ریا راه ندارد. مطالب ذکرشده توضیحی برای آیاتی بود که خداوند در خصوص امت پیامبر بعد از او آورده است. خداوند تبارک و تعالی اهل بیت پیامبرش را مطهر گردانیده و برای آنها اجر مودت را قرار داده است. ولایت به آنها سپرده شده و خداوند آنها را اوصیا، دوستان و ائمه خود

ص: 50

در بین مردم قرار داده است. پس ای مردم عبرت گرفته و در مسائلی که گفتم به تفکر بپردازید و چرا که خداوند عزوجل ولایت، طاعت، مودت، استنباط علم و حجتش را کجا قرار داده است. ای مردم باید با یاد گرفتن این مطالب به آن تمسک جویید تا نجات یابید و در روز قیامت حجتی در اختیار داشته و پیروز شوید. اینها حلقه وصل بین شما و پروردگار هستند و ولایت تنها به واسطه آنها به خداوند عزوجل می‌رسد هر کس به این دستورات عمل کند یقیناً خداوند وی را اکرام کرده و عذاب نمی‌دهد و هر کس خلاف امر خدا عمل کند خدا حق دارد که او را خوار کرده و عذاب دهد. - . در الکافی این حدیث در همینجا به پایان میرسد. - پیامبران به صورت خاص و عام برانگیخته شدند، نوح با نبوت عامه و رسالت عام به سوی زمینیان فرستاده شد و هود با نبوتی خاص به سوی قوم عاد فرستاده شده و صالح به یک روستا از قوم ثمود فرستاده شد که آن روستا کمتر از 40 خانه کوچک در کنار ساحل دریا را شامل می‌شد و شعیب به مدین فرستاده شد که به 40 خانه نمی‌رسید. نبوت ابراهیم در کونی ویا - . شاید این کلمه خطای املایی و در اصل کوثی ربی باشد. در مرجع کلمه «ویا» نیامده است و کوثی با ضمه حرف اول و سکون حرف دوم شهری در حومه عراق در سرزمین بابل است...... این مکان محل تولد و ........ ابراهیم خلیل علیه السلام است و در همین مکان به آتش انداخته شد. مراجعه شود به معجم البلدان4: 487 - بود.

کونی ویا یکی از روستاهای سواد بود که آغاز نبوت ابراهیم در آنجا بود. سپس از آنجا مهاجرت کرد. و این مهاجرت برای جنگ نبود. این مطلب در این آیه آمده است. «و گفت: من به سوی خدا هجرت‌کننده‌ام و او مرا حتماً هدایت خواهد کرد.» پس هجرت ابراهیم علیه السلام برای غیر جنگ بود.

اما اسحاق، نبوت وی بعد از ابراهیم بود. نبوت یعقوب در سرزمین کنعان بود و بعد به سرزمین مصر فرود آمد و در آنجا وفات یافت. سپس جسد او حمل شد تا در سرزمین کنعان به خاک سپرده شود.

و خوابی که یوسف در آن یازده ستاره و ماه و خورشید را دید که برای او سجده می‌کنند آغاز نبوت او در مصر بود و سپس دوازده نوه یعقوب بعد از یوسف که به پیامبری رسیدند. پس هارون و موسی برای هدایت فرعون و مردم مصر برانگیخته شدند و پیامبری آنها محدود به مصر بود. پس خداوند متعال بعد از موسی، یوشع بن نون را به سوی بنی اسرائیل فرستاد. آغاز نبوت وی در صحرایی بود که بنی اسرائیل در آن حیران بودند

ص: 51

و بعد از آن پیامبران زیادی بودند که حکایت برخی از آنها را خداوند برای محمدصلی الله علیه و آله و سلم ذکر کرد و حکایت برخی را برای او ذکر نکرد.

سپس خداوند عزوجل عیسی بن مریم را به طور خاص به سوی بنی اسرائیل فرستاد که نبوت وی در بیت‌المقدس بود و بعد از او حواریون دوازده نفر بودند و از زمانی که خداوند عیسی علیه السلام را به آسمان برد ایمان در دیگر افراد اهل بیت او پنهانی باقی میماند؛ و خداوند تبارک و تعالی محمد صلی الله علیه و آله و سلم را به سوی جن و انس به طور خاص فرستاد. محمد آخرین پیامبران بود و بعد از وی دوازده نفر از اوصیا بودند که برخی از آنها در زمان ما و برخی پیش از ما و پس از ما بودند. مسأله نبوت و رسالت همینگونه است هر پیامبری که به طور عام یا خاص به سوی بنی اسرائیل فرستاده شد یک وصی داشت که سنت الهی توسط او به اجرا در می‌آمد. اوصیایی که پس از محمد صلی الله علیه و آله بودند همان سنت اوصیای عیسی را داشته و بدان عمل می‌کردند. امیرالمؤمنین علیه السلام بر سنت مسیح بود؛ و این بیان سنت و نظایر اوصیا بعد از انبیا است. - . اکمال الدین: 122-127 -

عیاشی: این روایت با اختصار از ثمالی نقل شده است. - . تفسیر عیاشی: نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

قوله و الاسم الأکبر أی الاسم الأعظم أو کتب الأنبیاء و علومهم کما فسر به فی خبر أورده فی الکافی قوله علیه السلام و هو قوله عز و جل وَ ما قَوْمُ لُوطٍ لعل المراد الإشارة إلی الآیات الدالة علی بعثة إبراهیم علیه السلام و من آمن به من الأنبیاء لأن لوطا علیه السلام کان بعثته بعد بعثة إبراهیم علیه السلام و کان معاصرا له لا متقدما علیه قوله علیه السلام و جری لکل نبی ما جری لنوح أی الوصیة و الأمر بتعاهدها و کتمانها.

قوله علیه السلام تتری أی متواترین واحدا بعد واحد من الوتر و هو الفرد و التاء بدل من الواو و الألف للتأنیث لأن الرسل جماعة فأتبعنا بعضهم بعضا أی فی الإهلاک وَ جَعَلْناهُمْ أَحادِیثَ أی لم یبق منهم إلا حکایات یسمر بها.

1) فی المصدر: یستتر فی بقیة أهله. م.

2) کمال الدین: 122- 127. م.

3) تفسیر العیّاشیّ: مخطوط. م.

4) أشرنا إلی موضعه قبلا.

قوله علیه السلام و یقوم سوق بقلهم أی کانوا لا یبالون بذلک بحیث کان یقوم بعد قتل سبعین نبیا جمیع أسواقهم حتی سوق بقلهم إلی آخر النهار قوله علیه السلام حتی بلغت أی سلسلة الأنبیاء أو النبوة أو البشارة.

قوله علیه السلام قد قضیت علی بناء الخطاب المعلوم أو الغیبة المجهول قوله علیه السلام و ذلک قوله تعالی أی آل إبراهیم هم آل محمد علیهم السلام و هم الذریة التی بعضها من بعض قوله علیه السلام لم یجعل العلم جهلا أی لم یجعل العلم مبنیا علی الجهل بأن یکون أمر الحجة مجهولا أو لم یجعل العلم مخلوطا بالجهل بل لا بد أن یکون العالم عالما بجمیع ما یحتاج إلیه الخلق.

قوله علیه السلام و فیهم العاقبة إشارة إلی قوله تعالی وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ قوله علیه السلام فهذا بیان الفضل و فی الکافی شأن الفضل فیمکن أن یقرأ بضم الفاء و تشدید الضاد المفتوحة جمع فاضل.

قوله علیه السلام و المتکلفین عطف علی الجهال قوله علیه السلام و زاغوا أی مالوا و انحرفوا قوله علیه السلام فإنه وکل بالفضل یمکن أن یقرأ وکل بالتخفیف و یکون الباء بمعنی إلی و الفضل علی صیغة الجمع أی وکل الإیمان و العلم إلی الأفاضل من أهل بیته و بالتشدید علی سبیل القلب أو بتخفیف الفضل فیکون قوله من أهل بیته مفعولا لقوله وکل أی وکل جماعة عن أهل بیته بالفضل و هو العلم و الإیمان قوله علیه السلام علی سنة المسیح أی بسبب افتراق الأمة فیه ثلاث فرق.

**[ترجمه]در توضیح کلام امام باید گفت منظور از (اسم اکبر) اسم اعظم یا کتابهای انبیا و علم آنها است چنان که در روایتی که در کتاب کافی آمده است تفسیر شده است. گفته ایشان: که همان آیه (و قوم لوط نیست) است، شاید منظور اشاره به آیاتی باشد که به بعثت ابراهیم و انبیایی که به او ایمان آوردند دلالت می‌کند چرا که بعثت لوط بعد از بعثت ابراهیم و هم‌زمان با او بوده و مقدم بر آن نبوده است. گفتهایشان: (و برای هر پیامبری همان چیزی واقع شد که برای نوح واقع شد) منظور وصیت خدا و امر به تعاهد بدان و کتمان آن است. در گفته ایشان (تتری: پی در پی آمدن) یعنی یکی پس از دیگری به طور متواتر آمدن. این واژه از کلمه وتر به معنای فرد و تک است و تاء بدل از واو می‌باشد. الف نیز برای تأنیث است چون که پیامبران جماعت بودند و جماعت مؤنث است. (برخی را تابع برخی دیگر قرار دادیم) یعنی در هلاک کردن. (آنها را احادیث قرار دادیم) یعنی از آنها چیزی جز حکایت‌هایی که بر سر زبان‌ها می‌چرخید باقی نماند.

ص: 52

در گفته وی علیه السلام: (و بازار سبزیجاتشان برپا بود) یعنی بدان توجه نمی‌کردند به گونه‌ای که بعد از قتل هفتاد پیامبر تمام بازارهای آنها حتی بازار سبزیجاتشان به پا میشد تا آخر روز. (تا اینکه رسید) یعنی سلسله انبیا یا نبوت یا بشارت.

(قد قضیت) این فعل می‌تواند مخاطب معلوم باشد یا فعل غائب مجهول. (و آن قول خداوند متعال) یعنی آل ابراهیم همان آل محمد هستند آنها از ذریه و نوادگان یکدیگر بودند. (علم را جهل قرار نداد) یعنی مبنای علم را بر مبنای جهل قرار نداد تا امر حجت مجهول باقی نماند و یا اینکه علم را با جهل مخلوط نکرده است چرا که عالم ناگزیر باید نسبت به تمام چیزهایی که مردم به آن احتیاج دارند آگاه باشد.(و عاقبت را در آنان قرار داد) اشاره به این آیه دارد: «و العاقبة للمتقین» (این توضیح فضل است): در کافی آمده است: شأن فضل. واژه فضل را می‌توان با ضم فاء و تشدید ضاد مفتوح خواند که در این صورت جمع فاضل است.

(متکلفین) در جمله عطف به جهال است. در سخن ایشان (زاغوا) یعنی روی برگردانده و منحرف شدند. در جمله (فإنه وکل بالفضل) می‌توان وکل را بدون تشدید خواند در این صورت به معنی إلی(: به سوی) می‌باشد و فضل نیز جمع است. پس معنا این می‌شود که ایمان و علم را به افراد فاضل اهل بیت پیامبر سپرد؛ یا با تشدید بنابر قلب، یا با تخفیف فضل و در این صورت، «من اهل بیته» مفعول فعل (وکل) باشد که در اینصورت معنی جمله این است که: به هر جماعتی از اهل بیت، فضیلت داد و منظور از فضیلت علم و ایمان است. (علی سنة المسیح) یعنی به دلیل سه فرقه شدن امت به خاطر او.

**[ترجمه]

«50»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: الْأَنْبِیَاءُ عَلَی خَمْسَةِ ⁽¹⁾أَنْوَاعٍ مِنْهُمْ مَنْ یَسْمَعُ الصَّوْتَ مِثْلَ صَوْتِ السِّلْسِلَةِ فَیَعْلَمُ مَا عُنِیَ بِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یُنَبَّأُ فِی مَنَامِهِ مِثْلُ یُوسُفَ وَ إِبْرَاهِیمَ علیهما السلام وَ مِنْهُمْ مَنْ یُعَایِنُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یُنْکَتُ فِی قَلْبِهِ وَ یُوقَرُ ⁽²⁾فِی أُذُنِهِ ⁽³⁾.

1) استظهر فی الهامش أنّه أربعة.

2) هکذا فی الکتاب و المصدر، و لعله مصحف: ینقر، و استظهره: فی هامش الکتاب.

3) بصائر الدرجات: 107. م.

شی، تفسیر العیاشی عن زرارة مثله ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائرالدرجات: از امام باقر علیه السلام نقل شده است: پیامبران پنج گروه بودند، بعضی از آنها صداها را مانند صدای زنجیر می‌شنیده و مفهوم آن را می‌فهمیدند. برخی مانند یوسف و ابراهیم در خواب به آنها خبر داده می‌شد. برخی چشم مشاهده داشتند و برخی دیگر به قلبشان الهام می‌شد و به گوششان کوبیده میشد. - . بصائر الدرجات: 107 -

ص: 53

عیاشی: از زراره نظیر این روایت نقل شده است. - . تفسیر عیاشی نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

لعله کان مکان خمسة أربعة أو النقر فی الأذن هو الخامس.

**[ترجمه]ممکن است به جای پنج، چهار باشد و یا اینکه «نقر الاذن» - کوبیدن در گوش - پنجمین گروه باشد.

**[ترجمه]

«51»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْأَحْوَلِ قَالَ: سَمِعْتُ زُرَارَةَ یَسْأَلُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ أَخْبِرْنِی عَنِ الرَّسُولِ وَ النَّبِیِّ وَ الْمُحَدَّثِ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام الرَّسُولُ الَّذِی یَأْتِیهِ جَبْرَئِیلُ قُبُلًا فَیَرَاهُ وَ یُکَلِّمُهُ فَهَذَا الرَّسُولُ وَ أَمَّا النَّبِیُّ فَإِنَّهُ یَرَی فِی مَنَامِهِ ⁽²⁾عَلَی نَحْوِ مَا رَأَی إِبْرَاهِیمُ- وَ نَحْوِ مَا کَانَ رَأَی رَسُولُ اللَّهِ مِنْ أَسْبَابِ النُّبُوَّةِ قَبْلَ الْوَحْیِ حَتَّی أَتَاهُ جَبْرَئِیلُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِالرِّسَالَةِ وَ کَانَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله حِینَ جُمِعَ لَهُ النُّبُوَّةُ وَ جَاءَتْهُ الرِّسَالَةُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ یَجِیئُهُ بِهَا جَبْرَئِیلُ وَ یُکَلِّمُهُ بِهَا قُبُلًا ⁽³⁾وَ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ مَنْ جُمِعَ لَهُ النُّبُوَّةُ وَ یَرَی فِی مَنَامِهِ یَأْتِیهِ الرُّوحُ فَیُکَلِّمُهُ وَ یُحَدِّثُهُ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونَ رَآهُ فِی الْیَقَظَةِ وَ أَمَّا الْمُحَدَّثُ فَهُوَ الَّذِی یُحَدَّثُ فَیَسْمَعُ وَ لَا یُعَایِنُ وَ لَا یَرَی فِی مَنَامِهِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائرالدرجات: احول گوید: شنیدم زراره از امام باقر علیه السلام میپرسید: مرا از مفهوم رسول، نبی و محدّث آگاه کن. ایشان فرمود: رسول کسی است که جبرئیل رویاروی نزد او میآید و او را می‌بیند و با او سخن می‌گوید، اما نبی کسی است که خواب میبیند مانند ابراهیم که در خواب دید و همان طور که رسول الله قبل از وحی در مورد اسباب و علائم نبوتش خواب دید تا این که جبرئیل از جانب خدا بر وی نازل شد و رسالت را برای او آورد. لذا محمد صلی الله علیه و آله هم از نبوت برخوردار شد و هم جبرئیل رسالت را برای او آورد و رویاروی با او سخن میگفت - هم رسول و هم نبی بود -. برخی از انبیا نبوت برایشان جمع شده و در خواب میبینند، روح بر آنان وارد شده و با آن‌ها سخن می‌گوید اما آن را در بیداری نمی‌بینند. اما محدث کسی است که با او سخن گفته میشود پس می‌شنود ولی مشاهده نمیکند و در خواب نمی‌بیند. - . بصائر الدرجات: 107-108 کلینی نیز این روایت را در الکافی در باب تفاوت میان رسول، نبی و محدث با اختلاف در سلسله راویان آورده است. -

**[ترجمه]

بیان

اعلم أن العلماء اختلفوا فی الفرق بین الرسول و النبی فمنهم من قال لا فرق بینهما و أما من قال بالفرق فمنهم من قال إن الرسول من جمع إلی المعجزة الکتاب المنزل علیه و النبی غیر الرسول من لم ینزل علیه کتاب و إنما یدعو إلی کتاب من قبله و منهم من قال إن من کان صاحب المعجز و صاحب الکتاب و نسخ شرع من قبله فهو الرسول و من لم یکن مستجمعا لهذه الخصال فهو النبی غیر الرسول و منهم من قال إن من جاءه الملک ظاهرا و أمره بدعوة الخلق فهو الرسول و من لم یکن کذلک بل رأی فی النوم فهو النبی کذا ذکره الرازی و غیره و قد ظهر لک من الأخبار فساد ما سوی القول الأخیر لما قد ورد من عدد المرسلین و الکتب و کون من نسخ شرعه لیس إلا خمسة

1) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

2) فی نسخة: فانه یؤتی فی منامه.

3) أی عیانا و مقابلة.

4) بصائر الدرجات: 107- 108 و رواه الکلینی أیضا فی الکافی فی باب الفرق بین الرسول و النبیّ و المحدث بإسناده عن محمّد بن یحیی، عن أحمد بن محمّد، عن الحسن بن محبوب، عن الاحول قال: سألت أبا جعفر علیه السلام.

فالمعول علی هذا الخبر المؤید بأخبار کثیرة مذکورة فی الکافی ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علما در مورد فرق بین رسول و نبی اختلاف نظر دارند برخی معتقدند این دو تفاوتی ندارند و برخی دیگر که مابین آن دو فرقی قائلند می‌گویند: رسول کسی است که علاوه بر معجزه کتاب نیز دارد اما نبی کتابی بر وی نازل نشده و مردم را به کتاب پیامبران قبل از خود فرا می‌خواند. برخی میگویند: رسول کسی است که معجزه و کتاب داشته باشد و شریعت پیامبر قبلی را نسخ کند و اگر هر سه را با هم نداشته باشد دیگر رسول نیست، بلکه نبی است. نظری دیگری می‌گوید: کسی که فرشته وحی در ظاهر - رویاروی - بر او وارد شده و او را به دعوت مردم امر کند رسول است و اگر در خواب ببیند نبی می‌باشد. رازی و دیگران نیز این قول اخیر را روایت کرده‌اند. بر اساس روایات بر تو معلوم شد که تمام نظرات به جز قول اخیر نادرست است به دلیل روایتی که در باره تعداد مرسلین و کتابها وارد شد و این که کسانی که شریعت آنان نسخ شد پنج نفر بیشتر نبودند.

ص: 54

پس باید به این روایت تکیه کرد که با روایات زیادی که در الکافی ذکر شده است تأیید میشود.

**[ترجمه]

«52»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ ⁽²⁾عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ الْوَاسِطِیِّ عَنْهُمَا علیهم السلام قَالا الْأَنْبِیَاءُ وَ الْمُرْسَلُونَ عَلَی أَرْبَعِ طَبَقَاتٍ فَنَبِیٌّ مُنَبَّأٌ فِی نَفْسِهِ لَا یَعْدُو غَیْرَهَا وَ نَبِیٌّ یَرَی فِی النَّوْمِ وَ یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ لَا یُعَایِنُ فِی الْیَقَظَةِ وَ لَمْ یُبْعَثْ إِلَی أَحَدٍ وَ عَلَیْهِ إِمَامٌ مِثْلُ مَا کَانَ إِبْرَاهِیمُ عَلَی لُوطٍ وَ نَبِیٌّ یَرَی فِی مَنَامِهِ وَ یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ یُعَایِنُ الْمَلَکَ وَ قَدْ أُرْسِلَ إِلَی طَائِفَةٍ قَلُّوا أَوْ کَثُرُوا کَمَا قَالَ اللَّهُ ⁽³⁾وَ أَرْسَلْناهُ إِلی مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ یَزِیدُونَ قَالَ یَزِیدُونَ ثَلَاثِینَ أَلْفاً ⁽⁴⁾وَ نَبِیٌّ یَرَی فِی نَوْمِهِ وَ یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ یُعَایِنُ فِی الْیَقَظَةِ وَ هُوَ إِمَامٌ مِثْلُ أُولِی الْعَزْمِ وَ قَدْ کَانَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام نَبِیّاً وَ لَیْسَ بِإِمَامٍ حَتَّی قَالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِأَنَّهُ یَکُونُ فِی وُلْدِهِ کُلِّهِمْ- قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ أَیْ مَنْ عَبَدَ صَنَماً أَوْ وَثَناً ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]

بیان

لعل التشبیه بلوط علیه السلام فی محض کون الإمام علیه فإنه علیه السلام قد عاین الملک و بعث إلی قومه قوله علیه السلام فی ولده کلهم أی فی کل صنف و قبیلة منهم و یحتمل کون من فی الآیة ابتدائیة.

**[ترجمه]شاید دلیل مثال آوردن لوط علیه السلام امام بودن محض وی باشد و لوط علیه السلام درعالم واقع فرشتگان را می‌دید و به سوی قومش فرستاده شد و این سخن امام: (در میان تمام فرزندانش) یعنی در هر دسته و قبیله‌ای از آنها و احتمال می‌رود که (مَن: هر کس) در آیه‌ی مذکور مبتدا باشد.

**[ترجمه]

«53»

یر، بصائر الدرجات الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ یَحْیَی بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبَانٍ الْأَحْمَرِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِیَاءِ تَنَامُ عُیُونُنَا وَ لَا تَنَامُ قُلُوبُنَا وَ نَرَی مِنْ خَلْفِنَا کَمَا نَرَی مِنْ بَیْنِ أَیْدِینَا ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]بصائرالدرجات: رسول صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ما گروه انبیا چشمهایمان می‌خوابد و قلب‌هایمان به خواب فرو نمی‌رود، و پشت سرمان را می‌بینیم همان گونه که جلویمان را می‌نگریم. - . بصائر الدرجات: 124 -

**[ترجمه]

«54»

سن، المحاسن مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی الْیَقْطِینِیُّ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ

1) راجع اصول کافی بابطبقاتالانبیاوباب الفرق بین الرسول والنبی والمحدث

2) أخرجه الکلینی فی الأصول من الکافی فی باب طبقات الأنبیاء بإسناده عن محمّد بن یحیی عن أحمد بن محمّد، عن أبی یحیی الواسطی.

3) فی الکافی قلوا أو کثروا کیونس، قال اللّه لیونس اه.

4) زاد فی الکافی: و علیه امام.

5) بصائر الدرجات: 108- 109. و فی الکافی: من عبد صنما أو وثنا لا یکون اماما.

6) بصائر الدرجات: 124. م.

إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام قَالَ: مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً قَطُّ إِلَّا عَاقِلًا وَ بَعْضُ النَّبِیِّینَ أَرْجَحُ مِنْ بَعْضٍ وَ مَا اسْتَخْلَفَ دَاوُدُ سُلَیْمَانَ حَتَّی اخْتَبَرَ عَقْلَهُ وَ اسْتَخْلَفَ دَاوُدُ سُلَیْمَانَ وَ هُوَ ابْنُ ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً وَ مَکَثَ فِی مُلْکِهِ أَرْبَعِینَ سَنَةً وَ مَلِکَ ذُو الْقَرْنَیْنِ وَ هُوَ ابْنُ اثْنَیْ عَشَرَ وَ مَکَثَ فِی مُلْکِهِ ثَلَاثِینَ سَنَةً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]خداوند هرگز پیامبری را نفرستاد مگر اینکه عاقل بود. و بعضی از پیامبران برتر از دیگر پیامبران هستند. داوود را جانشین سلیمان قرار نداد مگر زمانی که عقل وی را آزمایش کرد و داوود را در حالی که پسری سیزده ساله بود جانشین سلیمان قرار داد و خلافت وی چهل سال به طول انجامید. ذوالقرنین در حالیکه پسری دوازده ساله بود به پادشاهی رسید و دوران پادشاهی او سی سال بود. - . المحاسن: 193 -

**[ترجمه]

«55»

سن، المحاسن عُثْمَانُ بْنُ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَوْلُ اللَّهِ فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ فَقَالَ نُوحٌ وَ إِبْرَاهِیمُ وَ مُوسَی وَ عِیسَی وَ مُحَمَّدٌ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ وَ عَلَی جَمِیعِ أَنْبِیَاءِ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ قُلْتُ کَیْفَ صَارُوا أُولِی الْعَزْمِ قَالَ لِأَنَّ نُوحاً بُعِثَ بِکِتَابٍ وَ شَرِیعَةٍ فَکُلُّ مَنْ جَاءَ بَعْدَ نُوحٍ أَخَذَ بِکِتَابِ نُوحٍ وَ شَرِیعَتِهِ وَ مِنْهَاجِهِ حَتَّی جَاءَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام بِالصُّحُفِ وَ بِعَزِیمَةِ تَرْکِ کِتَابِ نُوحٍ لَا کُفْراً بِهِ فَکُلُّ نَبِیٍّ جَاءَ بَعْدَ إِبْرَاهِیمَ جَاءَ بِشَرِیعَتِهِ وَ مِنْهَاجِهِ وَ بِالصُّحُفِ حَتَّی جَاءَ مُوسَی بِالتَّوْرَاةِ وَ بِعَزِیمَةِ تَرْکِ الصُّحُفِ- فَکُلُّ نَبِیٍّ جَاءَ بَعْدَ مُوسَی أَخَذَ بِالتَّوْرَاةِ وَ شَرِیعَتِهِ وَ مِنْهَاجِهِ حَتَّی جَاءَ الْمَسِیحُ بِالْإِنْجِیلِ وَ بِعَزِیمَةِ تَرْکِ شَرِیعَةِ مُوسَی وَ مِنْهَاجِهِ ⁽²⁾فَکُلُّ نَبِیٍّ جَاءَ بَعْدَ الْمَسِیحِ أَخَذَ بِشَرِیعَتِهِ وَ مِنْهَاجِهِ حَتَّی جَاءَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله فَجَاءَ بِالْقُرْآنِ وَ شَرِیعَتِهِ وَ مِنْهَاجِهِ فَحَلَالُهُ حَلَالٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ حَرَامُهُ حَرَامٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَهَؤُلَاءِ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ ⁽³⁾

**[ترجمه]محاسن: از امام صادق علیه السلام در مورد این سخن خداوند سؤال شده: «پس صبر کن همانگونه که پیامبران اولوالعزم صبر کردند» جواب داد: منظور از پیامبران اولوالعزم نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و محمد هستند که صلوات

خداوند بر آنها و بر همه انبیا و پیامبران خدا باد. گفت: چگونه اولوالعزم شدند؟ جواب داد: زیرا نوح با کتاب و شریعت برانگیخته شد و تمام کسانی که بعد از نوح آمدند کتاب و شریعت و طریقه او را پیشه خود ساختند تا اینکه حضرت ابراهیم صحف و عزیمتی را آورد و کتاب نوح را ترک گفت و نه اینکه به آن کتاب کفر بورزد. هر پیامبری که بعد از ابراهیم آمد شریعت و طریقه و صحف وی را آورد تا اینکه موسی تورات و عزیمت را آورد و آن صحف را ترک کرد. و هر پیامبری که بعد از موسی آ‌مد تورات و شریعت و مسلک موسی را پیش گرفت تا اینکه مسیح انجیل و عزیمتی جدید را آورد و شریعت موسی و مسلک او را ترک گفت، پس هر پیامبری بعد از مسیح آمد شریعت و طریقه وی را برگزید تا اینکه محمد صلی الله علیه و آله و سلم قرآن و شریعت و طریقه خویش را آورد. پس حلال شریعت محمد تا روز قیامت حلال است و حرامش تا روز قیامت حرام است. پس اینها همگی پیامبران الوالعزم هستند. - . المحاسن: 269-270 -

**[ترجمه]

«56»

سن، المحاسن أَبِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ کَیْفَ عَلِمَتِ الرُّسُلُ أَنَّهَا رُسُلٌ قَالَ کُشِفَ عَنْهَا الْغِطَاءُ الْخَبَرَ.

**[ترجمه]

«57»

ختص، الإختصاص مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْمُؤَدِّبُ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ بَعْضِهِمْ قَالَ: کَانَ خَمْسَةٌ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ سُرْیَانِیُّونَ- آدَمُ وَ شَیْثٌ وَ إِدْرِیسُ وَ نُوحٌ وَ إِبْرَاهِیمُ وَ کَانَ لِسَانُ آدَمَ الْعَرَبِیَّةَ وَ هُوَ لِسَانُ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَلَمَّا عَصَی رَبَّهُ أَبْدَلَهُ بِالْجَنَّةِ وَ نَعِیمِهَا الْأَرْضَ وَ الْحَرْثَ وَ بِلِسَانِ الْعَرَبِیَّةِ السُّرْیَانِیَّةَ قَالَ وَ کَانَ خَمْسَةٌ عِبْرَانِیُّونَ إِسْحَاقُ وَ یَعْقُوبُ وَ مُوسَی وَ دَاوُدُ وَ عِیسَی وَ خَمْسَةٌ مِنَ الْعَرَبِ- هُودٌ وَ صَالِحٌ وَ شُعَیْبٌ وَ إِسْمَاعِیلُ

1) المحاسن: 193.

2) أی ترک بعض الفروع من شریعته، لان المسیح علیه السلام کان تابعا لموسی علیه السلام فی الفروع.

3) المحاسن: 269- 270. م.

وَ مُحَمَّدٌ علیهم السلام وَ خَمْسَةٌ بُعِثُوا فِی زَمَنٍ وَاحِدٍ- إِبْرَاهِیمُ وَ إِسْحَاقُ وَ یَعْقُوبُ وَ لُوطٌ- ⁽¹⁾بَعَثَ اللَّهُ إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْحَاقَ إِلَی الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ وَ بَعَثَ یَعْقُوبَ إِلَی أَرْضِ مِصْرَ وَ إِسْمَاعِیلَ إِلَی أَرْضِ جُرْهُمَ وَ کَانَتْ جُرْهُمُ حَوْلَ الْکَعْبَةِ سَکَنَتْ بَعْدَ عَمَالِیقَ وَ سُمُّوا عَمَالِیقَ لِأَنَّ أَبَاهُمْ کَانَ عِمْلَاقَ بْنَ لَوْدِ بْنِ ⁽²⁾سَامِ بْنِ نُوحٍ علیه السلام وَ بُعِثَ لُوطٌ إِلَی أَرْبَعِ مَدَائِنَ- سَدُومَ وَ عَامُورَ وَ صَنْعَا وَ دَارُومَا وَ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ مُلُوکٌ- یُوسُفُ وَ دَاوُدُ وَ سُلَیْمَانُ وَ مَلِکَ الدُّنْیَا مُؤْمِنَانِ وَ کَافِرَانِ فَالْمُؤْمِنَانِ ذُو الْقَرْنَیْنِ وَ سُلَیْمَانُ علیه السلام وَ أَمَّا الْکَافِرَانِ فَنُمْرُودُ بْنُ کُوشِ بْنِ کَنْعَانَ ⁽³⁾

نمرود بن کنعان بن سنجاریب بن کوش بن حام بن نوح. روی الثعلبی فی العرائس ذیل الحدیث فقال: و فی الحدیث: ملل الأرض الأربعة اه.

وَ بُخْتُ‌نَصَّرَ ⁽⁴⁾.

ص: 56

و محمد علیهم السلام و پنج تن در یک زمان مبعوث شدند: ابراهیم، اسحاق، یعقوب و لوط. - . در نسخهها اینگونه آمده است. مصنف اینگونه نشان میدهد که صحیح چهار نفر است، ظاهرا پنجمین نفر اسماعیل است. - خداوند ابراهیم و اسحاق را بر سرزمین مقدس فرو فرستاد. و یعقوب را بر سرزمین مصر، اسماعیل را بر جرهم فرو فرستاد جرهم در حوالی کعبه و بعد از عمالیق بود. و آن را عمالیق نامیدند چون پدرشان عملاق بن لود بن سام بن نوح علیه السلام بود. لوط به چهار شهر: سدوم، عامور، صنعا و داروما فرستاده شد و سه تن از پیامبران پادشاه بودند: یوسف، داود و سلیمان؛ دو مؤمن و دو کافر بر دنیا پادشاهی کردند: مؤمنان ذوالقرنین و سلیمان علیه السلام و کافران نمرود بن کوش بن کنعان و بخت نصر بودند. - . الاختصاص نسخه خطی -

**[ترجمه]

«58»

کا، الکافی الْعِدَّةُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی دَاوُدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبَانٍ قَالَ: دَخَلْنَا عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَسَأَلَنَا أَ فِیکُمْ أَحَدٌ عِنْدَهُ عِلْمُ عَمِّی زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ أَنَا عِنْدِی عِلْمٌ مِنْ عِلْمِ عَمِّکَ کُنَّا عِنْدَهُ ذَاتَ لَیْلَةٍ فِی دَارِ مُعَاوِیَةَ بْنِ إِسْحَاقَ الْأَنْصَارِیِّ إِذْ قَالَ انْطَلِقُوا بِنَا نُصَلِّی فِی مَسْجِدِ السَّهْلَةِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ فَعَلَ فَقَالَ لَا جَاءَهُ أَمْرٌ فَشَغَلَهُ عَنِ الذَّهَابِ فَقَالَ أَمَا وَ اللَّهِ لَوِ أعاذ (اسْتَعَاذَ) اللَّهَ ⁽⁵⁾بِهِ (لَهُ خ ل) حَوْلًا لَأَعَاذَهُ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّهُ مَوْضِعُ بَیْتِ إِدْرِیسَ النَّبِیِّ الَّذِی کَانَ یَخِیطُ فِیهِ وَ مِنْهُ سَارَ إِبْرَاهِیمُ عَلَیْهِ السَّلَامُ إِلَی الْیَمَنِ بِالْعَمَالِقَةِ وَ مِنْهُ سَارَ دَاوُدُ إِلَی جَالُوتَ وَ إِنَّ فِیهِ لَصَخْرَةً خَضْرَاءَ فِیهَا مِثَالُ کُلِّ نَبِیٍّ وَ مِنْ تَحْتِ تِلْکَ الصَّخْرَةِ أُخِذَتْ طِینَةُ کُلِّ نَبِیٍّ وَ إِنَّهُ لَمُنَاخُ الرَّاکِبِ قِیلَ مَنِ الرَّاکِبُ قَالَ الْخَضِرُ علیه السلام ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]

«59»

یب، تهذیب الأحکام أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الْکَاهِلِیِ

1) هکذا فی النسخ، و استظهر المصنّف أن الصحیح أربعة. قلت: و الظاهر أن الخامسة هو إسماعیل.

2) الصحیح: عملاق بن لاود بن سام. و یقال لعملاق: عملیق ایضا.

3) فی تاریخ الطبریّ: نمرود بن کوش بن کنعان بن حام بن نوح. و فی العرائس:

4) الاختصاص مخطوط. م.

5) فی المصدر لو استعاذ اللّه. م.

6) فروع الکافی ج 1: 139. م.

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَسْجِدُ الْکُوفَةِ صَلَّی فِیهِ سَبْعُونَ نَبِیّاً وَ سَبْعُونَ وَصِیّاً أَنَا أَحَدُهُمْ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]التهذیب: امام صادق علیه السلام از امیر المؤمنین علیه السلام نقل میکند: در مسجد کوفه هفتاد پیامبر و هفتاد وصی نماز خوانده و من یکی از آنها هستم.

**[ترجمه]

«60»

یب، تهذیب الأحکام عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَسْجِدُ کُوفَانَ صَلَّی فِیهِ أَلْفُ نَبِیٍّ وَ سَبْعُونَ نَبِیّاً وَ فِیهِ عَصَا مُوسَی وَ شَجَرَةُ یَقْطِینٍ وَ خَاتَمُ سُلَیْمَانَ وَ مِنْهُ فارَ التَّنُّورُ وَ نُجِرَتِ السَّفِینَةُ ⁽²⁾وَ هِیَ سُرَّةُ بَابِلَ وَ مَجْمَعُ الْأَنْبِیَاءِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]التهذیب: امام صادق علیه السلام میفرماید: در مسجد کوفان هزار و هفتاد نبی نماز خواندند. در آن عصای موسی و درخت یقطین و انگشتر سلیمان در آن است و از آنجا تنور شعلهور شد و کشتی ساخته شد. آنجا مرکز بابل و مجمع انبیا است. - . التهذیب1: 193 -

**[ترجمه]

«61»

قل، إقبال الأعمال بِالْإِسْنَادِ إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ دَاوُدَ الْقُمِّیِّ بِإِسْنَادِهِ إِلَی الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الثُّمَالِیِّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام یَقُولُ مَنْ أَحَبَّ أَنْ یُصَافِحَهُ مِائَةُ أَلْفِ نَبِیٍّ وَ أَرْبَعَةٌ وَ عِشْرُونَ أَلْفَ نَبِیٍّ فَلْیَزُرِ الْحُسَیْنَ علیه السلام لَیْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ فَإِنَّ أَرْوَاحَ النَّبِیِّینَ ⁽⁴⁾یَسْتَأْذِنُونَ اللَّهَ فِی زِیَارَتِهِ فَیَأْذَنُ لَهُمْ فَطُوبَی لِمَنْ صَافَحَهُمْ وَ صَافَحُوهُ مِنْهُمْ خَمْسَةٌ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الْمُرْسَلِینَ- نُوحٌ وَ إِبْرَاهِیمُ وَ مُوسَی وَ عِیسَی وَ مُحَمَّدٌ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ قُلْتُ وَ لِمَ سُمُّوا أُولِی الْعَزْمِ قَالَ لِأَنَّهُمْ بُعِثُوا إِلَی شَرْقِهَا وَ غَرْبِهَا وَ جِنِّهَا وَ إِنْسِهَا ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]اقبال الاعمال: علی بن حسین علیه السلام می‌فرماید: هر کس دوست دارد صد و بیست و چهار هزار پیامبر با او دست دهند در شب نیمه شعبان به زیارت حسین علیه السلام برود. در این زمان ارواح پیامبران برای زیارت وی از خداوند اجازه میخواهند و خداوند به آنان اجازه میدهد. پس خوشا به حال کسی که با آنان مصافحه کرده و آنان با وی دست میدهند. از جمله این پیامبران، پنج نفر اولوالعزم هستند: نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد صلی الله علیه و علیهم اجمعین. پنج تن از آنها پیامبران اولوالعزم هستند. نوح: ابراهیم، موسی، عیسی و محمد صلی الله علیه و علیهم أجمعین. پرسیدم: چرا اولوالعزم نامیده شدند: گفت: زیرا آنها بر شرق و غرب زمین و جن و انس آن فرو فرستاده شدند. - . اقبال الاعمال: 710 -

**[ترجمه]

«62»

فر، تفسیر فرات بن إبراهیم جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِی مَرْیَمَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَانَ بْنَ تَغْلِبَ قَالَ: سَأَلْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیهما السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی- یا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ قَالَ الرِّزْقُ الْحَلَالُ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر فرات بن ابراهیم: أبان بن تغلب میگوید: از جعفر بن محمد علیه السلام در مورد این قول خداوند متعال پرسیدم: «ای رسولان از پاکیزه‌ها بخورید» جواب داد: منظور از طیبات، رزق و روزی حلال است. - . تفسیر فرات: 101 -

**[ترجمه]

«63»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی ابْنُ عُبْدُونٍ عَنِ ابْنِ الزُّبَیْرِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْمَرٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ جُعْفِیٍّ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ رَجُلٌ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ رِزْقاً طَیِّباً قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ هَذَا قُوتُ الْأَنْبِیَاءِ

1) التهذیب ج 1: 193. م.

2) فی نسخة: جرت السفینة. قلت: نجرت السفینة أی نحتت و صنعت.

3) التهذیب ج 1: 193. م.

4) فی المصدر: فان الملائکة و ارواح النبیین. م.

5) اقبال الاعمال: 710. م.

6) تفسیر فرات: 101. م.

وَ لَکِنْ سَلْ رَبَّکَ رِزْقاً لَا یُعَذِّبُکَ عَلَیْهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ هَیْهَاتَ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ یا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]امالی الطوسی: علی بن معمر نقل میکند: نزد امام صادق علیه السلام بودیم که مردی گفت: خداوندا از تو رزق طیب می‌طلبم. سپس امام صادق علیه السلام فرمود: هیهات هیهات رزق طیب قوت انبیا است

ص: 58

و لکن از پروردگارت رزقی را بخواه که در روز قیامت به خاطر آن تو را عذاب ندهد. هیهات، خداوند می‌فرماید: «ای پیامبران از طیبات بخورید و عمل صالح انجام دهید.» - . امالی ابن الشیخ: 67 -

**[ترجمه]

«64»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: نَزَلَتِ التَّوْرَاةُ فِی سِتٍّ مَضَتْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ نَزَلَ الْإِنْجِیلُ فِی اثْنَتَیْ عَشْرَةَ لَیْلَةً مَضَتْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ نَزَلَ الزَّبُورُ فِی لَیْلَةِ ثَمَانِیَ عَشْرَةَ مَضَتْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ نَزَلَ الْقُرْآنُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام میفرماید: تورات در شش روز گذشته از ماه رمضان و انجیل در دوازده شب گذشته از ماه رمضان و زبور در هجده شب گذشته از رمضان نازل شدند و قرآن در شب لیلة‌القدر نازل شد. - . فروع الکافی 1: 206 -

**[ترجمه]

«65»

أَقُولُ فِی الْمِصْبَاحِ وَ الْإِقْبَالِ فِی دُعَاءِ أُمِّ دَاوُدَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی هَابِیلَ وَ شَیْثٍ وَ إِدْرِیسَ وَ نُوحٍ وَ هُودٍ وَ صَالِحٍ وَ إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْمَاعِیلَ وَ إِسْحَاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ یُوسُفَ وَ الْأَسْبَاطِ وَ لُوطٍ وَ شُعَیْبٍ وَ أَیُّوبَ وَ مُوسَی وَ هَارُونَ وَ یُوشَعَ وَ مِیشَا وَ الْخَضِرِ وَ ذِی الْقَرْنَیْنِ وَ یُونُسَ وَ إِلْیَاسَ وَ الْیَسَعِ وَ ذِی الْکِفْلِ وَ طَالُوتَ وَ دَاوُدَ وَ سُلَیْمَانَ وَ زَکَرِیَّا وَ شَعْیَا وَ یَحْیَی وَ تُورَخَ وَ مَتَّی وَ أَرْمِیَا وَ حَیْقُوقَ وَ دَانِیَالَ وَ عُزَیْرٍ وَ عِیسَی وَ شَمْعُونَ وَ جِرْجِیسَ وَ الْحَوَارِیِّینَ وَ الْأَتْبَاعِ وَ خَالِدٍ وَ حَنْظَلَةَ وَ لُقْمَانَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]میگویم: در کتاب المصباح و الامثال در دعای ام داود آمده است. خداوندا بر هابیل و شیث و ادریس، نوح، هود، صالح، ابراهیم، اسماعیل، اسحاق، یعقوب، یوسف و اسباط - نوادگان -، لوط، شعیب، ایوب، موسی، هارون، یوشع، میشا، خضر، ذوالقرنین، یونس، الیاس، یسع، ذو الکفل، طالوت، داوود، سلیمان، زکریا، شعیا، یحیی، تورخ و متی، ارمیا، حیقوق، دانیال، عزیر، عیسی، شمعون، جرجیس، حواریون، اتباع، خالد، حنظله و لقمان درود فرست. - . مصباح المتهجد: 563، الاقبال: 660 -

**[ترجمه]

«66»

ختص، الإختصاص مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْأَنْبِیَاءَ وَ أَوْلَادَ الْأَنْبِیَاءِ وَ أَتْبَاعَ الْأَنْبِیَاءِ خُصُّوا بِثَلَاثِ خِصَالٍ السُّقْمِ فِی الْأَبْدَانِ وَ خَوْفِ السُّلْطَانِ وَ الْفَقْرِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کتاب الاختصاص: ابوالحسن موسی علیه السلام میفرماید: انبیا و فرزندان انبیا با سه ویژگی متمایز می‌شدند: لاغری اندام، ترس از خدا و فقر. - . الاختصاص نسخه خطی -

**[ترجمه]

«67»

ختص، الإختصاص جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمُؤَدِّبِ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی یَا صَفْوَانَ هَلْ تَدْرِی کَمْ بَعَثَ اللَّهُ مِنْ نَبِیٍّ قَالَ قُلْتُ مَا أَدْرِی قَالَ بَعَثَ اللَّهُ مِائَةَ أَلْفِ نَبِیٍّ وَ أَرْبَعَةً وَ أَرْبَعِینَ أَلْفَ نَبِیٍّ وَ مِثْلَهُمْ أَوْصِیَاءَ بِصِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ

1) أمالی ابن الشیخ: 67. م.

2) فروع الکافی ج 1: 206. م.

3) مصباح المتهجد: 563، الاقبال: 660.

4) الاختصاص مخطوط. م.

الْأَمَانَةِ وَ الزُّهْدِ فِی الدُّنْیَا وَ مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً خَیْراً مِنْ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ لَا وَصِیّاً خَیْراً مِنْ وَصِیِّهِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]

کتاب الاختصاص: صفوان جمال از امام صادق علیه السلام نقل میکند: ایشان از من پرسید: ای صفوان آیا می‌دانی خداوند چند نبی را فرستاد؟ گفتم: نمی‌دانم او گفت: خداوند صد و چهل و چهار هزار نبی را برانگیخت و همانند آنان اوصیا را برانگیخت با صداقت در گفتار و ادای

ص: 59

امانت و زهد در دنیا؛ و خداوند هیچ پیامبری را نفرستاد که برتر از محمد صلی الله علیه و آله باشد و هیچ وصی را نفرستاد که بهتر از این وصی او باشد. - . الاختصاص نسخه خطی -

**[ترجمه]

«68»

ختص، الإختصاص أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُطَهَّرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْمِیثَمِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَبُو ذَرٍّ یَا رَسُولَ اللَّهِ کَمْ بَعَثَ اللَّهُ مِنْ نَبِیٍّ فَقَالَ ثَلَاثَ مِائَةِ أَلْفِ نَبِیٍّ وَ عِشْرِینَ أَلْفَ نَبِیٍّ قَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَکَمِ الْمُرْسَلُونَ فَقَالَ ثَلَاثُ مِائَةٍ وَ بِضْعَةَ عَشَرَ قَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَکَمْ أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ کِتَابٍ فَقَالَ مِائَةَ کِتَابٍ وَ أَرْبَعَةً وَ عِشْرِینَ کِتَاباً أَنْزَلَ عَلَی إِدْرِیسَ خَمْسِینَ صَحِیفَةً وَ هُوَ أَخْنُوخُ وَ هُوَ أَوَّلُ مَنْ خَطَّ بِالْقَلَمِ وَ أَنْزَلَ عَلَی نُوحٍ ⁽²⁾وَ أَنْزَلَ عَلَی إِبْرَاهِیمَ عَشْراً وَ أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَی مُوسَی وَ الزَّبُورَ عَلَی دَاوُدَ وَ الْإِنْجِیلَ عَلَی عِیسَی وَ الْقُرْآنَ عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله⁽³⁾.

**[ترجمه]کتاب الاختصاص: امام صادق علیه السلام فرمود: ابوذر از پیامبر پرسید: ای رسول خدا، خداوند چند پیامبر را برانگیخت؟ ایشان فرمودند. سیصد و بیست هزار پیامبر و باز پرسید: ای رسول خدا مُرسَلین چند تن هستند؟ فرمودند: سیصد و چند نفر. پرسید، ای رسول خدا، خداوند چند کتاب فرو فرستاد؟ فرمودند: صد وبیست و چهار کتاب: بر ادریس پنجاه صحیفه فرو فرستاد. او همان اخنوخ است که اولین کسی است که با قلم نوشت. بر نوح و ابراهیم ده کتاب و تورات را بر موسی و زبور را بر داود و انجیل را بر عیسی و قرآن را بر محمد صلی الله علیه و آله و سلم نازل کرد. - . الاختصاص نسخه خطی -

**[ترجمه]

«69»

ختص، الإختصاص ابْنُ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی حَفْصٍ الْعَبْدِیِّ عَنْ أَبِی هَارُونَ الْعَبْدِیِّ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ: رَأَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ یَا عَلِیُّ مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً إِلَّا وَ قَدْ دَعَاهُ إِلَی وَلَایَتِکَ طَائِعاً أَوْ کَارِهاً ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کتاب الاختصاص: ابی سعید خدری میگوید: رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم را دیدم و شنیدم که می‌فرمود: ای علی خداوند هیچ نبی را مبعوث نکرد مگر اینکه او را به ولایت تو دعوت کرد، خواه از روی میل یا از روی اجبار. - . الاختصاص نسخه خطی -

**[ترجمه]

«70»

نهج، نهج البلاغة قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی خُطْبَةٍ طَوِیلَةٍ یَذْکُرُ فِیهَا آدَمَ علیه السلام فَأَهْبَطَهُ إِلَی دَارِ الْبَلِیَّةِ وَ تَنَاسُلِ الذُّرِّیَّةِ وَ اصْطَفَی سُبْحَانَهُ مِنْ وُلْدِهِ أَنْبِیَاءَ أَخَذَ عَلَی الْوَحْیِ مِیثَاقَهُمْ وَ عَلَی تَبْلِیغِ الرِّسَالَةِ أَمَانَتَهُمْ ⁽⁵⁾لَمَّا بَدَّلَ أَکْثَرُ خَلْقِهِ عَهْدَ اللَّهِ إِلَیْهِمْ فَجَهِلُوا حَقَّهُ وَ اتَّخَذُوا الْأَنْدَادَ مَعَهُ وَ اجْتَالَتْهُمُ ⁽⁶⁾الشَّیَاطِینُ عَنْ مَعْرِفَتِهِ وَ اقْتَطَعَتْهُمْ عَنْ عِبَادَتِهِ فَبَعَثَ فِیهِمْ رُسُلَهُ وَ وَاتَرَ إِلَیْهِمْ أَنْبِیَاءَهُ لِیَسْتَأْدُوهُمْ مِیثَاقَ فِطْرَتِهِ ⁽⁷⁾وَ یُذَکِّرُوهُمْ مَنْسِیَّ نِعْمَتِهِ وَ یَحْتَجُّوا عَلَیْهِمْ بِالتَّبْلِیغِ وَ یُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ وَ یُرُوهُمْ آیَاتِ الْمَقْدِرَةِ مِنْ سَقْفٍ فَوْقَهُمْ مَرْفُوعٍ

1) الاختصاص مخطوط. م.

2) کذا فی النسخ، و تقدم عن ابن عبّاس ان اللّه انزل علی آدم و إدریس و إبراهیم و موسی و داود و عیسی و محمّد علیه السلام و علیهم مائة کتاب و أربعة کتب، و علیه فیکون لنوح عشرون کتابا.

3) الاختصاص مخطوط. م.

4) الاختصاص مخطوط. م.

5) بأن لا یشرعوا للناس الا ما یوحی الیهم.

6) بالجیم أی حولهم عن قصدهم و عن مقتضی فطرتهم و هو الإقرار بربوبیته و وحدانیته، و أصله من الدوران کان الصارف یصرفک تارة هکذا؛ و اخری هکذا؛ و فی بعض النسخ بالحاء.

7) أی لیطالبوهم أداء میثاق فطرته، أی ما تقتضی فطرته أن یصرف ما آتاه اللّه فیما خلق له، و یشکره فیما أنعم به علیه.

وَ مِهَادٍ تَحْتَهُمْ مَوْضُوعٍ وَ مَعَایِشَ تُحْیِیهِمْ وَ آجَالٍ تُفْنِیهِمْ وَ أَوْصَابٍ تُهْرِمُهُمْ وَ أَحْدَاثٍ تَتَتَابَعُ عَلَیْهِمْ وَ لَمْ یُخْلِ اللَّهُ سُبْحَانَهُ خَلْقَهُ مِنْ نَبِیٍّ مُرْسَلٍ أَوْ کِتَابٍ مُنْزَلٍ أَوْ حُجَّةٍ لَازِمَةٍ أَوْ مَحَجَّةٍ قَائِمَةٍ رُسُلٌ لَا یُقَصِّرُ بِهِمْ قِلَّةُ عَدَدِهِمْ وَ لَا کَثْرَةُ الْمُکَذِّبِینَ لَهُمْ مِنْ سَابِقٍ سُمِّیَ لَهُ مَنْ بَعْدَهُ أَوْ غَابِرٍ عَرَّفَهُ مَنْ قَبْلَهُ عَلَی ذَلِکَ نَسَلَتِ الْقُرُونُ ⁽¹⁾وَ مَضَتِ الدُّهُورُ وَ سَلَفَتِ الْآبَاءُ وَ خَلَفَتِ الْأَبْنَاءُ إِلَی أَنْ بَعَثَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مُحَمَّداً لِإِنْجَازِ عِدَتِهِ وَ تَمَامِ نُبُوَّتِهِ إِلَی آخِرِ الْخُطْبَةِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]نهج‌البلاغة: امیر المؤمنین علیه السلام در خطبهای طولانی که در آن از حضرت آدم علیه السلام یاد میکند میفرماید: آنگاه آدم را به زمین، خانه آزمایشها و مشکلات، فرود آورد، تا ازدواج کند و فرزندانی پدید آورد، و خدای سبحان از فرزندان او پیامبرانی برگزید و خدا پیمان وحی را از پیامبران گرفت تا امانت رسالت را به مردم برسانند، آنگاه که در عصر جاهلیتها بیشتر مردم، پیمان خدا را نادیده انگاشتند و حق پروردگار را نشناختند و برابر او به خدایان دروغین روی آوردند، و شیطان مردم را از معرفت خدا بازداشت و از پرستش او جدا کرد، خداوند پیامبران خود را مبعوث فرمود، و هر چندگاه، متناسب با خواستههای انسانها، رسوان خود را پی در پی اعزام کرد تا وفاداری به پیمان فطرت را از آنان باز جویند و نعمتهای فراموش شده را به یاد آورند و با ابلاغ احکام الهی، حجّت خدا را بر آنها تمام نمایند و توانمندیهای پنهان شده عقلها را آشکار سازند و نشانههای قدرت خدا را معرّفی کنند، مانند: سقف بلند پایه آسمانها بر فراز انسانها،

ص: 60

گاهواره گسترده زمین در زیر پای آنها، و وسائل و عوامل حیات و زندگی، و راههای مرگ و مردن، و مشکلات و رنجهای پیر کننده، و حوادث پی در پی، که همواره بر سر راه آدمیان است. خداوند هرگز انسانها را بدون پیامبر، یا کتابی آسمانی، یا برهانی قاطع، یا راهی استوار، رها نساخته است، پیامبرانی که با اندک بودن یاران، و فراوانی انکار کنندگان، هرگز در انجام وظیفه خود کوتاهی نکردند. بعضی از پیامبران، بشارت ظهور پیامبر آینده را دادند و برخی دیگر را پیامبران گذشته معرّفی کردند. بدین گونه قرنها پدید آمد، و روزگاران سپری شد، پدران رفتند و فرزندان جای آنها را گرفتند تا این که خدای سبحان، برای وفای به وعده خود، و کامل گردانیدن دوران نبوّت،

حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم را مبعوث کرد... تا آخر خطبه - . نهج البلاغه بخش اول خطبه اول[1] - .

**[ترجمه]

بیان

علی الوحی أی علی أدائه و اجتالتهم أی أدارتهم تارة هکذا و تارة هکذا و واتر إلیهم أی أرسلهم وترا بعد وتر و الإضافة فی دفائن العقول بتقدیر فی أی العلوم الکامنة فی العقول أو بیانیة أی العقول المغمورة فی الجهالات و الأوصاب الأمراض و الأحداث المصائب علی ذلک نسلت أی درجت و مضت.

1) أی مضت متتابعة.

2) نهج البلاغة: القسم الأوّل الخطبة الأولی، و هی طویلة یأتی قطعة منها فی باب مبعث الرسول صلّی اللّه علیه و آله و سلم، و تمامه فی باب الخطب.

**[ترجمه]بر وحی یعنی بر ادای آن. (اجتالتهم: آنها را سرگردان کرد) یعنی یک بار به این سو و بار دیگر به سوی دیگر کشاند. (واتر إلیهم)یعنی پیامبران را یکی پس از دیگری برایشان فرستاد. اضافه در دفائن العقول به تقدیر فی است، یعنی علم نهان در عقلهاست، یا اینکه اضافه بیانیه است یعنی عقلهای غرق شده در جهالت. (اوصاب) امراض. (احداث) مصیبتها. ( علی ذلک نسلت) یعنی به این ترتیب آمد و رفت.

ص: 61

**[ترجمه]

باب 2 نقش خواتیمهم و أشغالهم و أمزجتهم و أحوالهم فی حیاتهم و بعد موتهم صلوات الله علیهم‌

الأخبار

«1»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام لی، الأمالی للصدوق أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِی الْعُقْبَةِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ الصَّیْرَفِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا علیهما السلام الرَّجُلُ یَسْتَنْجِی وَ خَاتَمُهُ فِی إِصْبَعِهِ وَ نَقْشُهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَالَ أَکْرَهُ ذَلِکَ لَهُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَ وَ لَیْسَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْ آبَائِکَ علیهم السلام یَفْعَلُ ذَلِکَ وَ خَاتَمُهُ فِی إِصْبَعِهِ قَالَ بَلَی وَ لَکِنْ أُولَئِکَ کَانُوا ⁽¹⁾یَتَخَتَّمُونَ فِی الْیَدِ الْیُمْنَی فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ انْظُرُوا لِأَنْفُسِکُمْ قُلْتُ مَا کَانَ نَقْشُ خَاتَمِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام- فَقَالَ وَ لِمَ لَا تَسْأَلُنِی عَمَّنْ کَانَ قَبْلَهُ قُلْتُ فَإِنِّی أَسْأَلُکَ قَالَ کَانَ نَقْشُ خَاتَمِ آدَمَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ هَبَطَ بِهِ مَعَهُ وَ إِنَّ نُوحاً لَمَّا رَکِبَ السَّفِینَةَ أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ یَا نُوحُ إِنْ خِفْتَ الْغَرَقَ فَهَلِّلْنِی أَلْفاً ثُمَّ سَلْنِی النَّجَاةَ أُنَجِّکَ مِنَ الْغَرَقِ وَ مَنْ آمَنَ مَعَکَ قَالَ فَلَمَّا اسْتَوَی نُوحٌ وَ مَنْ مَعَهُ فِی السَّفِینَةِ وَ رَفَعَ الْقَلْسَ عَصَفَتِ الرِّیحُ عَلَیْهِمْ فَلَمْ یَأْمَنْ نُوحٌ الْغَرَقَ فَأَعْجَلَتْهُ الرِّیحُ فَلَمْ یُدْرِکْ أَنْ یُهَلِّلَ أَلْفَ مَرَّةٍ فَقَالَ بِالسُّرْیَانِیَّةِ هلولیا أَلْفاً أَلْفاً یَا ماریا أتقن- ⁽²⁾قَالَ فَاسْتَوَی الْقَلْسُ وَ اسْتَمَرَّتِ السَّفِینَةُ ⁽³⁾فَقَالَ نُوحٌ علیه السلام إِنَّ کَلَاماً نَجَّانِیَ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْغَرَقِ لَحَقِیقٌ أَنْ لَا یُفَارِقَنِی قَالَ فَنَقَشَ فِی خَاتَمِهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَلْفَ مَرَّةٍ یَا رَبِّ أَصْلِحْنِی

1) فی العیون: و لکن کانوا. م.

2) فی العیون: یا ماریا یا ماریا اتقن. م.

3) فی نسخة و فی العیون: فاستقرت السفینة. م.

قَالَ وَ إِنَّ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام لَمَّا وُضِعَ فِی کِفَّةِ الْمَنْجَنِیقِ غَضِبَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام- فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ مَا یُغْضِبُکَ یَا جَبْرَئِیلُ قَالَ یَا رَبِّ خَلِیلُکَ لَیْسَ مَنْ یَعْبُدُکَ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ غَیْرُهُ سَلَّطْتَ عَلَیْهِ عَدُوَّکَ وَ عَدُوَّهُ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ عَزَّ وَ جَلَّ اسْکُتْ إِنَّمَا یَعْجَلُ الْعَبْدُ الَّذِی یَخَافُ الْفَوْتَ مِثْلَکَ فَأَمَّا أَنَا فَإِنَّهُ عَبْدِی آخُذُهُ إِذَا شِئْتُ قَالَ فَطَابَتْ نَفْسُ جَبْرَئِیلَ علیه السلام فَالْتَفَتَ إِلَی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام فَقَالَ هَلْ لَکَ مِنْ حَاجَةٍ فَقَالَ أَمَّا إِلَیْکَ فَلَا فَأَهْبَطَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عِنْدَهَا خَاتَماً ⁽¹⁾فِیهِ سِتَّةُ أَحْرُفٍ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ فَوَّضْتُ أَمْرِی إِلَی اللَّهِ أَسْنَدْتُ ظَهْرِی إِلَی اللَّهِ حَسْبِیَ اللَّهُ فَأَوْحَی اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ إِلَیْهِ أَنْ تَخَتَّمْ بِهَذَا الْخَاتَمِ فَإِنِّی أَجْعَلُ النَّارَ عَلَیْکَ بَرْداً وَ سَلَاماً قَالَ وَ کَانَ نَقْشُ خَاتَمِ مُوسَی علیه السلام حَرْفَیْنِ اشْتَقَّهُمَا مِنَ التَّوْرَاةِ اصْبِرْ تُؤْجَرْ اصْدُقْ تَنْجُ قَالَ وَ کَانَ نَقْشُ خَاتَمِ سُلَیْمَانَ علیه السلام سُبْحَانَ مَنْ أَلْجَمَ الْجِنَّ بِکَلِمَاتِهِ وَ کَانَ نَقْشُ خَاتَمِ عِیسَی علیه السلام حَرْفَیْنِ اشْتَقَّهُمَا مِنَ الْإِنْجِیلِ- طُوبَی لِعَبْدٍ ذُکِرَ اللَّهُ مِنْ أَجْلِهِ وَ وَیْلٌ لِعَبْدٍ نُسِیَ اللَّهُ مِنْ أَجْلِهِ وَ کَانَ نَقْشُ خَاتَمِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ کَانَ نَقْشُ خَاتَمِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام الْمُلْکُ لِلَّهِ وَ کَانَ نَقْشُ خَاتَمِ الْحَسَنِ علیه السلام الْعِزَّةُ لِلَّهِ وَ کَانَ نَقْشُ خَاتَمِ الْحُسَیْنِ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ وَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام یَتَخَتَّمُ بِخَاتَمِ أَبِیهِ الْحُسَیْنِ علیه السلام وَ کَانَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام یَتَخَتَّمُ بِخَاتَمِ الْحُسَیْنِ علیه السلام وَ کَانَ نَقْشُ خَاتَمِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام اللَّهُ وَلِیِّی ⁽²⁾وَ عِصْمَتِی مِنْ خَلْقِهِ وَ کَانَ نَقْشُ خَاتَمِ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام حَسْبِیَ اللَّهُ قَالَ الْحُسَیْنُ بْنُ خَالِدٍ وَ بَسَطَ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ کَفَّهُ وَ خَاتَمُ أَبِیهِ علیه السلام فِی إِصْبَعِهِ حَتَّی أَرَانِیَ النَّقْشَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا علیه السلام، امالی الصدوق: حسین بن خالد صیرفی میگوید: به ابی الحسن علی بن موسی الرضا علیه السلام گفتم: مرد استنجا می‌کند و انگشترش در انگشتش است و نقش آن «لا اله الا الله» می‌باشد. حضرت فرمود: آن را برایش ناپسند می‌دانم. من گفتم: جانم به فدایت آیا رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم و هر کدام از پدرانت علیه السلام استنجا نمی‌کرد در حالی که انگشترش در انگشتش بود؟ جواب دادند: بله، ولی آنها انگشتر را در دست راست می‌کردند. پس تقوای خدا را پیشه کنید و به خودتان بنگرید. پرسیدیم: نقش انگشتری امیرالمؤمنین علیه السلام چه بود؟ فرمود: برای چه از من در مورد کسانی که قبل از امیرالمؤمنین بودند نمی‌پرسی؟ گفتم: در مورد آنها سؤال می‌کنم. فرمود: نقش انگشتر آدم (لا اله الا الله، محمد رسول‌الله) بود که با آن بر زمین فرود آورده شد.

هنگامی که نوح سوار کشتی شد خداوند عز و جل به او وحی کرد که ای نوح اگر ازغرق شدن ترسیدی هزار بار لا اله الا الله بگو هم از من نجات را بخواه من تو و هر کس که با تو ایمان آورده را از غرق شدن نجات می‌دهم. پس هنگامی که نوح و همراهیانش در کشتی نشستند و بادبان‌ها را بالا برد. بادی بر آنها وزید. پس نوح از غرق شدن در امان نبود و بادها به شدت می‌وزید و فرصت نبود که نوح هزار بار تحلیل بگوید لذا به سریانی گفت: «هلولیا الفاً الفاً یا ماریّا اتقن» در این هنگام بادبان‌ها آرام ایستاد و کشتی بی‌حرکت ماند. نوح علیه السلام می‌فرماید: کلامی که

خداوند به واسطه آن مرا از غرق شدن نجات داد هرگز از زبانم نمی‌افتد. و از من جدا نمی‌شود روایت شده است که نوح بر روی انگشترش این نقش را زده بود: لا اله الا الله، هزار بار، خداوندا مرا صالح گردان.

ص: 62

علی بن موسی الرضا علیه السلام می‌فرماید: هنگامی که ابراهیم در منجنیق قرار داده شد جبرئیل خشمگین شد و خداوند به او فرمود چه چیز تو را خشمگین کرده است ای جبرئیل. گفت: پروردگارا بر روی زمین کسی جز ابراهیم خلیل‌الله تو را عبادت نمی‌کند و هم اکنون دشمن تو و او بر وی مسلط شده است. خداوند به جرئیل وحی کرد: ساکت باش. کسی که مثل تو از فوت وقت بترسد عجله میکند اما در مورد من، او بنده من است و هر وقت بخواهم او را نجات خواهم داد. جبرئیل آرام گرفت و خوشحال شد رو به ابراهیم کرد و گفت: آیا حاجتی داری؟ ابراهیم پاسخ داد از تو خیر. در آن هنگام خداوند عز وجل انگشتری بر ابراهیم نازل کرد که بر روی آن شش جمله نوشته شده بود «لا اله الا الله، محمد رسول‌الله، لا حول و لاقوة الا بالله فوّضت امری الی الله اسندت ظهری الی الله، حسبی‌الله» خداوند به ابراهیم وحی کرد که این انگشتری را در دست کن و آنگاه من آتش را بر تو سرد و ایمن می‌گردانم.

علی بن موسی علیه السلام در مورد نقش انگشتری موسی می‌فرماید: نقش آن دو جمله برگرفته شده از تورات بود «اصبر توجر اصدق تنج: صبر کن پاداش داده میشوی، راست بگو نجات پیدا میکنی» ایشان می‌فرماید: نقش انگشتری سلیمان «سبحان الله من ألجم الجن بکلماته: پاک و منزه است خدا؛ کسی که جن را با کلماتش رام کرد.» نقش انگشتری عیسی علیه السلام نیز دو جمله از انجیل بود: خوشا به حال بنده‌ای که خداوند را به خاطر خودش یاد کند و وای بر بنده‌ای که به خاطر نفس خود خداوند را فراموش کند. نقش انگشتری محمد (لا اله الله، محمد رسول‌الله) بود. نقش انگشتری امیرالمؤمنین (الملک لله) ، نقش انگشتری حسن علیه السلام (العزة لله)، حسین علیه السلام (إن الله بالغ أمره: همانا خداوند امرش را محقق میکند)، علی بن حسین علیه السلام و محمد بن علی علیه السلام همان نقش انگشتری حسین علیه السلام بود. نقش انگشتری جعفر بن محمد علیه السلام (الله ولیی و عصمتی من خلقه: خداوند ولی و محافظ من در برابر خلقش است است) و ابو الحسن موسیبن جعفر علیه السلام (حسبی الله: خداوند مرا کفایت میکند) بود. حسین بن خالد میگوید: ابوالحسن رضا علیه السلام دستش را در حالی که انگشتری پدرش در انگشتش بود باز کرد تا نقش آن انگشتری را به من نشان دهد. - . عیون الاخبار: 217-218، امالی الصدوق: 273-274 -

**[ترجمه]

«2»

ل، الخصال أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الصَّیْرَفِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام مَا کَانَ نَقْشُ خَاتَمِ آدَمَ علیه السلام فَقَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هَبَطَ بِهِ آدَمُ مَعَهُ مِنَ الْجَنَّةِ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی قَوْلِهِ بَرْداً وَ سَلَاماً ⁽⁴⁾.

1) فی العیون: عنده خاتما. م.

2) فی العیون: انه ولیی. م.

3) عیون الأخبار: 217- 218، أمالی الصدوق: 273- 274. م.

4) الخصال ج 1: 162- 163 مع اختلاف یسیر. م.

**[ترجمه]الخصال: از موسی بن جعفرعلیه السلام در مورد نقش انگشتری آدم سؤال شد. ایشان فرمود: (لا اله الا الله محمد رسول‌الله). آدم با این انگشتری وارد بهشت شد. این حدیث تا جایی که گفته شد آتش بر ابراهیم سرد می‌شود مانند روایت قبلی آمده است. - . الخصال 1: 162-163 -

ص: 63

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی القلس حبل ضخم من لیک أو خوص أو غیرهما من قلوس سفن البحر و ما خرج من الحلق مل‌ء الفم أو دونه و غیثان النفس و قذف الکأس و البحر امتلاء انتهی.

أقول: الظاهر أن المراد هنا الأول أی تسویة شراع السفینة و إن احتمل الأخیر علی بعد و ضمیر من أجله فی الموضعین راجع إلی العبد و یحتمل إرجاعه فی الأول إلی الله إن قرئ علی بناء المعلوم و لا یخفی بعده.

**[ترجمه]فرهنگ فیروزآبادی. قلس: ریسمان کلفتی از لیک یا برگ درخت خرما یا غیره است از طنابهای کشتیها و نیز به معنای آن چیزی است که از حلق خارج شود و به اندازه دهان یا کمتر از آن باشد و نیز غیثان. قذف الکأس و البحر یعنی آن را پر کرد. پایان. میگویم: ظاهراً در اینجا معنای اول موردنظر است یعنی صاف نگه داشتن بادبان کشتی. اگر چه معنای آخر نیز با وجود بعید بودنش احتمال دارد. ضمیر در «من أجله» در هر دو جا به بنده باز می‌گردد. البته می‌توان در جمله اول به خدا باز گرداند اگر فعل معلوم خوانده شود، و بعید بودن آن پوشیده نیست.

**[ترجمه]

«3»

فس، تفسیر القمی یَاسِرٌ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً إِلَّا صَاحِبَ مِرَّةٍ سَوْدَاءَ صَافِیَةٍ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: ابی الحسن علیه السلام می‌فرماید: خداوند پیامبری را نفرستاد مگر این که دارای خلط سیاه شفاف بود. - . تفسیر علی بن ابراهیم: 651 -

**[ترجمه]

بیان

لما کان صاحب هذه المرة فی غایة الحذق و الفطانة و الحفظ لکن قد یجامعها الخیالات الفاسدة و الجبن و الغضب و الطیش فلذا وصفها علیه السلام بالصافیة أی صافیة عن هذه الأمور التی تکون فی غالب من استولی علیه هذه المرة من الأخلاق الردیئة.

**[ترجمه]چون صاحب این خلط در نهایت هوش و زیرکی و مهارت بود ممکن است تصورات فاسد، ترس، غضب و خیره‌سری نیز در او جمع شده باشد لذا آن را به صافیة توصیف کرد یعنی از این اخلاق ناپسند و اموری که در اغلب اوقات بر ایشان مستولی می‌شود به دور است.

**[ترجمه]

«4»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی ابْنُ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَسَنِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: رُؤْیَا الْأَنْبِیَاءِ وَحْیٌ ⁽²⁾.

**[ترجمه]الأمالی: علی علیه السلام می‌فرماید: رویای انبیا وحی است. - . امالی الطوسی: 215 -

**[ترجمه]

«5»

مع، معانی الأخبار أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ کُلًّا تَبَّرْنا تَتْبِیراً قَالَ یَعْنِی کَسَّرْنَا تَکْسِیراً قَالَ وَ هِیَ بِالنَّبَطِیَّةِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی‌الاخبار: امام صادق علیه السلام در مورد آیه: «و کلاً تبرنا تتبیرا: و همه را تکه تکه کردیم» می‌فرماید: یعنی شکستیم شکستنی! و این واژه نبطی است. - . معانی الاخبار: 66 -

**[ترجمه]

«6»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَطِیَّةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَحَبَّ لِأَنْبِیَائِهِ علیهم السلام مِنَ الْأَعْمَالِ الْحَرْثَ وَ الرَّعْیَ لِئَلَّا یَکْرَهُوا شَیْئاً مِنْ قَطْرِ السَّمَاءِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام می‌فرماید: خداوند در میان کارها کشاورزی و دامداری را برای انبیایش می‌پسندد تا آنها هیچ چیز از قطرههای آسمان را ناپسند ندانند. - . علل الشرائع: 23 -

**[ترجمه]

«7»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عُقْبَةَ عَنْ أَبِی

1) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 651. م.

2) أمالی الطوسیّ: 215. م.

3) معانی الأخبار: 66. م.

4) علل الشرائع: 23. م.

عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً قَطُّ حَتَّی یَسْتَرْعِیَهُ الْغَنَمَ یُعَلِّمُهُ بِذَلِکَ رِعْیَةَ النَّاسِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل‌الشرایع: امام صادق علیه السلام می‌فرماید: خداوند چراندن گوسفندان را به تک‌تک انبیا آموخت تا از این طریق سرپرستی مردم را به آنان بیاموزد. - . علل الشرائع: 23 -

**[ترجمه]

«8»

ع، علل الشرائع بِالْإِسْنَادِ إِلَی وَهْبٍ فِی قِصَّةِ زَکَرِیَّا علیه السلام ثُمَّ بَعَثَ اللَّهُ الْمَلَائِکَةَ فَغَسَّلُوا زَکَرِیَّا وَ صَلَّوْا عَلَیْهِ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُدْفَنَ وَ کَذَلِکَ الْأَنْبِیَاءُ لَا یَتَغَیَّرُونَ وَ لَا یَأْکُلُهُمُ التُّرَابُ وَ یُصَلَّی عَلَیْهِمْ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ ثُمَّ یُدْفَنُونَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل‌الشرایع: در روایت وهب در خصوص داستان ذکریا آمده است: خداوند فرشتگان را فرستاد تا ذکریا را غسل داده و سه روز قبل از دفن کردن وی، بر او نماز بگذارند. امر الهی در خصوص دیگر پیامبران نیز به همین شکل است که قبل از به خاک سپرده شدن سه روز بر آنها نماز خوانده می‌شود و پس از دفن شدن، جسد آنان تغییر نکرده و خاک آن را تجزیه نمی‌کند . - . علل الشرائع: 38 -

**[ترجمه]

«9»

فس، تفسیر القمی فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِهِ فَإِنْ کَذَّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ جاؤُ بِالْبَیِّناتِ الْآیَاتِ وَ الزُّبُرِ هُوَ کُتُبُ الْأَنْبِیَاءِ بِالنُّبُوَّةِ- وَ الْکِتابِ الْمُنِیرِ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: امام باقر علیه السلام می‌فرماید: در آیه «پس اگر تو را تکذیب کردند بدان که پیامبرانی [هم] که پیش از تو دلایل روشن آورده بودند تکذیب شدند» تا آخر آیات. «زبر» کتابهای نبوت انبیا است «الکتاب المنیر» حلال و حرام است. - . تفسیر علی بن ابراهیم: 116 -

**[ترجمه]

«10»

ک، إکمال الدین أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ مَعاً عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یُوسُفَ التَّمِیمِیِّ ⁽⁴⁾عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیه السلام عَنْ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ: عَاشَ آدَمُ أَبُو الْبَشَرِ تِسْعَمِائَةٍ ⁽⁵⁾وَ ثَلَاثِینَ سَنَةً وَ عَاشَ نُوحٌ أَلْفَیْ سَنَةٍ وَ أَرْبَعَ مِائَةِ سَنَةٍ وَ خَمْسِینَ سَنَةً وَ عَاشَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام مِائَةً وَ خَمْساً وَ سَبْعِینَ سَنَةً وَ عَاشَ إِسْمَاعِیلُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَلَیْهِ السَّلَامُ مِائَةً وَ عِشْرِینَ سَنَةً وَ عَاشَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام مِائَةً وَ ثَمَانِینَ سَنَةً وَ عَاشَ یَعْقُوبُ مِائَةَ سَنَةٍ وَ عِشْرِینَ سَنَةً وَ عَاشَ یُوسُفُ مِائَةً وَ عِشْرِینَ سَنَةً وَ عَاشَ مُوسَی علیه السلام مِائَةً وَ ست (سِتّاً) وَ عِشْرِینَ سَنَةً وَ عَاشَ هَارُونُ مِائَةً وَ ثَلَاثِینَ سَنَةً وَ عَاشَ دَاوُدُ علیه السلام مِائَةَ سَنَةٍ مِنْهَا أَرْبَعُونَ سَنَةً مَلِکاً وَ عَاشَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ سَبْعَمِائَةِ سَنَةٍ وَ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ سَنَةً ⁽⁶⁾

**[ترجمه]اکمال‌الدین: پیامبر می‌فرماید: آدم ابوالبشر 930 سال، نوح 2450 سال، ابراهیم 175 سال، اسماعیل بن ابراهیم 120، اسحاق بن ابراهیم 180، یعقوب 120، یوسف 120، موسی 126، هارون 130، داوود 100 سال که 40 سال آن پادشاه بود سلیمان بن داوود 712 سال عمر کردند. - . اکمال الدین: 289 -

**[ترجمه]

«11»

جا، المجالس للمفید مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ طَاهِرٍ الْمُوسَوِیُّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ یَحْیَی بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الْقُمِّیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنْ کَانَ النَّبِیُ

1) علل الشرائع: 23. م.

2) علل الشرائع: 38. م.

3) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 116. م.

4) لم نظفر بترجمته.

5) فی المصدر: سبعمائة و ثلاثین سنة و هو مصحف، قال الیعقوبی: و کانت حیاة آدم تسعمائة سنة و ثلاثین سنة اتفاقا. و أرخه ابی حبیب فی المحبر أیضا بذلک، و فی العرائس: ان اللّه تعالی اکمل لآدم الف سنة.

6) کمال الدین: 289. و سیأتی ذکر الخلاف فی مدة اعمارهم فی باب أحوالهم علیهم السلام.

مِنَ الْأَنْبِیَاءِ لَیُبْتَلَی بِالْجُوعِ حَتَّی یَمُوتَ جُوعاً وَ إِنْ کَانَ النَّبِیُّ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ لَیُبْتَلَی بِالْعَطَشِ حَتَّی یَمُوتَ عَطَشاً وَ إِنْ کَانَ النَّبِیُّ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ لَیُبْتَلَی بِالْعَرَاءِ حَتَّی یَمُوتَ عُرْیَاناً وَ إِنْ کَانَ النَّبِیُّ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ لَیُبْتَلَی بِالسُّقْمِ وَ الْأَمْرَاضِ حَتَّی تُتْلِفَهُ وَ إِنْ کَانَ النَّبِیُّ لَیَأْتِی قَوْمَهُ فَیَقُومُ فِیهِمْ یَأْمُرُهُمْ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَ یَدْعُوهُمْ إِلَی تَوْحِیدِ اللَّهِ وَ مَا مَعَهُ مَبِیتُ لَیْلَةٍ فَمَا یَتْرُکُونَهُ یَفْرَغُ مِنْ کَلَامِهِ وَ لَا یَسْتَمِعُونَ إِلَیْهِ حَتَّی یَقْتُلُوهُ وَ إِنَّمَا یَبْتَلِی اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عِبَادَهُ عَلَی قَدْرِ مَنَازِلِهِمْ عِنْدَهُ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]مجالس‌المفید: امام صادق علیه السلام می‌فرماید: اگر پیامبری با

ص: 65

گرسنگی آزمایش شود با گرسنگی می‌میرد، اگر با تشنگی آزمایش شود تشنه می‌میرد، اگر با برهنگی آزمایش شود برهنه می‌میرد و اگر یکی از پیامبران با بیماری آزمایش شود از بیماری تلف می‌شود. اگر پیامبری به سوی قومی فرستاده شود که باید آنها را به اطاعت خدا امر کرده و به توحید فرا خواند حتی یک شب نیز او را راحت نمی‌گذارند و اجازه نمیدهند سخنش را تمام کند و به کلامش گوش نمی‌دهند تا این که او را می‌کشند. خداوند تبارک و تعالی بندگانش را بر حسب قدر و منزلتشان در نزد خود آزمایش می‌کند. - . مجالس المفید: 24 -

**[ترجمه]

«12»

کا، الکافی عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ الصَّیْقَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْمِیثَمِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ نَبِیّاً إِلَّا حَسَنَ الصَّوْتِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام می‌فرماید: خداوند تمام انبیا را با صدایی نیکو مبعوث گرداند. - . اصول کافی 2: 616 -

**[ترجمه]

«13»

کا، الکافی عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ أَوْ غَیْرِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِیَاءِ التَّنَظُّفُ وَ التَّطَیُّبُ وَ حَلْقُ الشَّعْرِ وَ کَثْرَةُ الطَّرُوقَةِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: ابوالحسن علیه السلام می‌فرماید: نظافت، عطر زدن، شانه کردن مو، زیادی همسران از اخلاق انبیاست. - . فروع کافی 1: 78 -

**[ترجمه]

«14»

کا، الکافی عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَشَاءُ الْأَنْبِیَاءِ بَعْدَ الْعَتَمَةِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: شام انبیا پس از تاریکی هواست. - . فروع کافی 2: 162 -

**[ترجمه]

«15»

کا، الکافی عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ نَبِیٍّ إِلَّا وَ قَدْ دَعَا لِأَکْلِ الشَّعِیرِ وَ بَارَکَ عَلَیْهِ وَ مَا دَخَلَ جَوْفاً إِلَّا وَ أَخْرَجَ کُلَّ دَاءٍ فِیهِ وَ هُوَ قُوتُ الْأَنْبِیَاءِ وَ طَعَامُ الْأَبْرَارِ أَبَی اللَّهُ تَعَالَی أَنْ یَجْعَلَ قُوتَ أَنْبِیَائِهِ إِلَّا شَعِیراً ⁽⁵⁾.

1) مجالس المفید: 24. م.

2) أصول الکافی: ج 2: 616. م.

3) فروع الکافی ج 1: 78. م.

4) فروع الکافی ج 2: 162. م.

5) فروع الکافی ج 2: 166. م.

**[ترجمه]کافی: ابوالحسن امام رضا علیه السلام می‌فرماید: هیچ پیامبری نیست مگر این که مردم را به خوردن جو دعوت کرده و آن را پربرکت نموده است. به محض ورود جو به معده تمام بیماریها را از بدن دفع می‌کند. جو قوت پیامبران و غذای صالحان است و خداوند تبارک و تعالی امتناع کرد از این که چیزی جز جو را غذای پیامبرانش قرار دهد. - . فروع کافی 2: 166 -

ص: 66

**[ترجمه]

«16»

کا، الکافی عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ خَالِدِ بْنِ نَجِیحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: السَّوِیقُ طَعَامُ الْمُرْسَلِینَ أَوْ قَالَ النَّبِیِّینَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام می‌فرماید: سویق (غذایی از جو و خرما) غذای مرسلین است یا فرمود: غذای انبیا. - . فروع کافی 2: 166 -

**[ترجمه]

«17»

کا، الکافی عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: اللَّحْمُ بِاللَّبَنِ مَرَقُ الْأَنْبِیَاءِ علیهم السلام ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام می‌فرماید: گوشت با شیر غذای انبیا است. - . فروع کافی 2: 169 -

**[ترجمه]

«18»

کا، الکافی عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ أَحَبَّ الْأَصْبَاغِ ⁽³⁾إِلَی رَسُولِ اللَّهِ الْخَلُّ وَ الزَّیْتُ وَ قَالَ هُوَ طَعَامُ الْأَنْبِیَاءِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام می‌فرماید: محبوب‌ترین خورشتها نزد پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم سرکه و روغن بود. و فرمود: این غذای پیامبران است. - . فروع کافی 2: 172 -

**[ترجمه]

«19»

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَا افْتَقَرَ أَهْلُ بَیْتٍ یَأْتَدِمُونَ بِالْخَلِّ وَ الزَّیْتِ وَ ذَلِکَ أُدْمُ الْأَنْبِیَاءِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: اهل خانهای که خورشتشان سرکه و روغن باشد فقیر نمیشوند و غذای پیامبران نیز همین بود. - . فروع کافی 2: 172 -

**[ترجمه]

«20»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ جَمِیعاً عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: السِّوَاکُ مِنْ سُنَنِ الْمُرْسَلِینَ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام می‌فرماید: مسواک کردن از سنتهای پیامبران است. - . فروع کافی 2: 218 -

**[ترجمه]

«21»

کا، الکافی مُحَمَّدٌ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَبْعَثْ نَبِیّاً إِلَّا بِصِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ إِلَی الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام می‌فرماید: خداوند تمام پیامبران را با راستگویی در گفتار و ادای امانت به انسان‌های خوب یا بد مبعوث گرداند. - . اصول کافی 2: 104 -

**[ترجمه]

«22»

کا، الکافی عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ زِیَادِ بْنِ أَبِی الْحَلَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ نَبِیٍّ وَ لَا وَصِیِّ نَبِیٍّ یَبْقَی فِی الْأَرْضِ أَکْثَرَ مِنْ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ حَتَّی یُرْفَعَ رُوحُهُ وَ عَظْمُهُ وَ لَحْمُهُ إِلَی السَّمَاءِ وَ إِنَّمَا یُؤْتَی مَوَاضِعُ آثَارِهِمْ وَ یُبَلِّغُونَهُمْ مِنْ بَعِیدٍ السَّلَامَ وَ یُسْمِعُونَهُمْ فِی مَوَاضِعِ آثَارِهِمْ مِنْ قَرِیبٍ⁽⁸⁾

1) فروع الکافی: ج 2: 166.

2) فروع الکافی ج 2: 169.

3) جمع الصبغ بالکسر: الادام، و هو بالفارسیة: خورش.

4) فروع الکافی ج 2: 172. م.

5) فروع الکافی ج 2: 172. م.

6) فروع الکافی ج 2: 218. م.

7) أصول الکافی ج 2: 104. م.

8) فروع الکافی ج 1: 320. م.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام می‌فرماید: تمام پیامبران و اوصیای آنها در کمتر از سه روز پس از مرگشان روح، استخوان و گوشتشان به آسمان می‌رود مردم به سراغ جایگاه دفن و قبر آنها رفته و از دور به آنها سلام می‌کنند و آنها صدای مردم را در مرقدهایشان از نزدیک می‌شنوند. - . فروع کافی 1: 320 -

ص: 67

**[ترجمه]

«23»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ مُعَمَّرٍ وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: نَظَرَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِلَی رَجُلٍ وَ هُوَ یَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مِنْ رِزْقِکَ الْحَلَالِ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام سَأَلْتَ قُوتَ النَّبِیِّینَ قُلِ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ رِزْقاً وَاسِعاً طَیِّباً مِنْ رِزْقِکَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام موسی کاظم علیه السلام می‌فرماید: امام باقر علیه السلام به مردی رسید که دعا می‌کرد: خدایا من از تو رزق حلال می‌خواهم. امام باقر به او فرمود: تو قوت انبیا را طلب کردی. از این پس بگو پروردگارا از تو رزقی وسیع و پاک و نیکو می‌طلبم. - . اصول کافی 2: 552 -

**[ترجمه]

«24»

کا، الکافی عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلٍ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ أَرْزَاقَ أَنْبِیَائِهِ فِی الزَّرْعِ وَ الضَّرْعِ لِئَلَّا یَکْرَهُوا شَیْئاً مِنْ قَطْرِ السَّمَاءِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: ابوالحسن علیه السلام می‌فرماید: خداوند رزق پیامبرانش را در کشاورزی و کشت و کار قرار داد تا چیزی از قطره آسمان - باران - را ناپسند ندانند. - . اصول کافی 1: 403 -

**[ترجمه]

«25»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ اسْمَهُ الْأَعْظَمَ عَلَی ثَلَاثَةٍ وَ سَبْعِینَ حَرْفاً فَأَعْطَی آدَمَ مِنْهَا خَمْسَةً وَ عِشْرِینَ حَرْفاً وَ أَعْطَی نُوحاً مِنْهَا خَمْسَةً وَ عِشْرِینَ حَرْفاً وَ أَعْطَی مِنْهَا إِبْرَاهِیمَ علیه السلام ثَمَانِیَةَ أَحْرُفٍ ⁽³⁾وَ أَعْطَی مُوسَی مِنْهَا أَرْبَعَةَ أَحْرُفٍ وَ أَعْطَی عِیسَی مِنْهَا حَرْفَیْنِ وَ کَانَ یُحْیِی بِهِمَا الْمَوْتَی وَ یُبْرِئُ بِهِمَا الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ وَ أَعْطَی مُحَمَّداً اثْنَیْنِ وَ سَبْعِینَ حَرْفاً وَ احْتَجَبَ حَرْفاً لِئَلَّا یُعْلَمَ مَا فِی نَفْسِهِ وَ یَعْلَمَ مَا فِی نَفْسِ الْعِبَادِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام صادق علیه السلام می‌فرماید: خداوند اسم اعظم خود را بر هفتاد و سه حرف قرار داده است، به آدم بیست و پنج حرف، به نوح بیست و پنج حرف، به ابراهیم هشت حرف، به موسی چهار حرف، به عیسی دو حرف داد که با آن مردگان را زنده و کور و فرد پیس را شفا می‌داد. به محمد صلی الله علیه و آله هفتاد و دو حرف اعطا کرد و یک حرف را مخفی نگه داشت تا از آنچه در جان مردم می‌گذرد آگاه باشد اما دیگران از آنچه در وجود او می‌گذرد اطلاع نداشته باشند. - . بصائر الدرجات: 56 -

**[ترجمه]

«26»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ مَعَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ حَرْفَانِ یَعْمَلُ بِهِمَا وَ کَانَ مَعَ

1) أصول الکافی ج 2: 552. م.

2) فروع الکافی ج 1: 403.

3) قال المحدث الجزائریّ رحمه اللّه: أما آدم أعطی من الاسم الأعظم أزید من إبراهیم، و کذلک أعطی نوح علیه السلام فلا یلزم منه فضلهما و شرفهما علی إبراهیم علیه السلام، لان الأفضلیّة لا یلزم أن یکون بکل فرد فرد و شخص شخص من أنواع التکامل فی التفاضل بین أولی العزم الأربعة و الذی یظهر من إشارات الاخبار انه الخلیل لأمور سیأتی التنبیه علیها فی مواضعها. قلت: کما ان أسماء اللّه الحسنی مظاهر و مجال لنعوت کمالیة و صفات جمالیة له تعالی فکذلک هذه الحروف و کما ان بعض تلک الأسماء أعظم من غیره لجامعیته و شدة اقتضائه و منشئیته للآثار فکذلک حال هذه الحروف، فالتفاضل لا یکون بحسب وجدان کثرة افراد الحروف و قلتها، بل یکون بحسب وجدان ما هو الأجمع و الأبسط و الأقوی للاقتضاء و التأثیر، فلعل ما أعطاه اللّه إبراهیم علیه السلام کان من هذه الحروف الجامعة، أو کان إعطاء الازید غیره لأمور خارجة من خصیصة زمانیة او مکانیة اوجبت ذلک.

4) بصائر الدرجات: 56. م.

مُوسَی علیه السلام أَرْبَعَةُ أَحْرُفٍ وَ کَانَ مَعَ إِبْرَاهِیمَ سِتَّةُ أَحْرُفٍ وَ کَانَ مَعَ آدَمَ خَمْسَةٌ وَ عِشْرُونَ حَرْفاً وَ کَانَ مَعَ نُوحٍ ثَمَانِیَةٌ وَ جُمِعَ ذَلِکَ کُلُّهُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ اسْمَ اللَّهِ ثَلَاثَةٌ وَ سَبْعُونَ حَرْفاً وَ حُجِبَ عَنْهُ وَاحِدٌ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائرالدرجات: امام صادق علیه السلام می‌فرماید: عیسی بن مریم دو حرف داشت که با آن کار می‌کرد.

ص: 68

موسی چهار حرف، ابراهیم شش حرف، آدم بیست و پنج حرف، نوح هشت حرف داشت و تمام اینها برای رسول خدا صلی الله علیه و آله جمع شده بود. نام خدا هفتاد و سه حرف است که یک حرف آن از پیامبر مخفی ماند. - . بصائر الدرجات: 56 -

**[ترجمه]

«27»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: لَمَّا أَشْرَفَ نُوحٌ عَلَی الْغَرَقِ دَعَا اللَّهَ بِحَقِّنَا فَدَفَعَ اللَّهُ عَنْهُ الْغَرَقَ وَ لَمَّا رُمِیَ إِبْرَاهِیمُ فِی النَّارِ دَعَا اللَّهَ بِحَقِّنَا فَجَعَلَ اللَّهُ النَّارَ عَلَیْهِ بَرْداً وَ سَلَاماً وَ إِنَّ مُوسَی علیه السلام لَمَّا ضَرَبَ طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ دَعَا اللَّهَ بِحَقِّنَا فَجَعَلَهُ یَبَساً وَ إِنَّ عِیسَی علیه السلام لَمَّا أَرَادَ الْیَهُودُ قَتْلَهُ دَعَا اللَّهَ بِحَقِّنَا فَنَجَّاهُ مِنَ الْقَتْلِ وَ رَفَعَهُ إِلَیْهِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]قصص‌الانبیا: امام رضا علیه السلام می‌فرماید: وقتی نوح در آستانه غرق شدن بود خدا را به حق ما قسم داد و خدا او را نجات داد. ابراهیم نیز در آتش خدا را به حق ما فراخواند و خدا آتش را بر او سرد و گلستان کرد. موسی وقتی در راهش به دریا رسید خدا را به حق ما فراخواند و خدا آن دریا را خشک کرده و عیسی نیز وقتی یهودیان قصد قتل او را داشتند خدا را به حق ما قسم داد و خدا او را نجات داد و او را به سوی خود بالا برد. - . قصص الانبیا: نسخه خطی -

**[ترجمه]

«28»

نی، الغیبة للنعمانی عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ ⁽³⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی وَصْفِ الْقَائِمِ علیه السلام قَالَ فَإِذَا نَشَرَ رَایَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هَبَطَ لَهَا تِسْعَةُ آلَافِ مَلَکٍ وَ ثَلَاثُ مِائَةٍ وَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ مَلَکاً وَ هُمُ الَّذِینَ کَانُوا مَعَ نُوحٍ فِی السَّفِینَةِ وَ الَّذِینَ کَانُوا مَعَ إِبْرَاهِیمَ حِینَ أُلْقِیَ فِی النَّارِ وَ هُمُ الَّذِینَ کَانُوا مَعَ مُوسَی لَمَّا فَلَقَ الْبَحْرَ وَ الَّذِینَ کَانُوا مَعَ عِیسَی لَمَّا رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَیْهِ الْخَبَرَ⁽⁴⁾.

وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ عَنْهُ علیه السلام مِثْلَهُ وَ فِیهِ ثَلَاثَةَ عَشَرَ أَلْفاً وَ ثَلَاثُ مِائَةٍ وَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ مَلَکاً ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]غیبة النعمانی: امام صادق علیه السلام در توصیف حضرت مهدی علیه السلام می‌فرماید: وقتی وی پرچم رسول‌الله را در دست بگیرد 9313 فرشته از آسمان فرود می‌آیند. این فرشتگان همان‌هایی هستند که در کشتی با نوح بوده و وقتی ابراهیم در آتش انداخته شد او را همراهی می‌کردند و هنگام شکاف دریا با موسی و هنگام نجات یافتن عیسی از دست یهود با عیسی همراه بودند. حدیث. - . غیبة النعمانی: 169 -

در روایت دیگری آمده است تعداد این فرشتگان 13313 فرشته بوده است. - . غیبة النعمانی: 169 -

**[ترجمه]

«29»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْحُسَیْنُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ الْقَزْوِینِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الزَّعْفَرَانِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَشَدَّ النَّاسِ بَلَاءً الْأَنْبِیَاءُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ ثُمَّ الَّذِینَ یَلُونَهُمْ ثُمَّ الْأَمْثَلُ فَالْأَمْثَلُ ⁽⁶⁾.

1) بصائر الدرجات: 56.

2) قصص الأنبیاء: مخطوط.

3) رواه النعمانیّ بإسناده عن أحمد بن محمّد بن سعید، عن علیّ بن الحسین التیمی، عن الحسن و محمّد ابنی علیّ بن یوسف، عن سعدان بن مسلم، عن أبان بن تغلب.

4) غیبة النعمانیّ: 169، و یأتی تمام الحدیث فی أحوال القائم علیه السلام.

5) غیبة النعمانیّ: 169، و قد رواه النعمانیّ بإسناده عن عبد الواحد بن عبد اللّه بن یونس، عن محمّد بن جعفر القرشیّ، عن ابی جعفر الهمدانیّ، عن موسی بن سعدان، عن عبد اللّه بن القاسم الحضرمی، عن عمر بن ابان الکلبی، عن أبان بن تغلب.

6) أمالی ابن الشیخ: 58. م.

**[ترجمه]الأمالی: امام صادق علیه السلام می‌فرماید: انبیا علیهم السلام بیشترین بلا و مصیبت را کشیدهاند و سپس کسانی که طریق آنان را پیش گرفتند، سپس بهترینها و بهترینها. - . امالی ابن الشیخ: 58 -

ص: 69

**[ترجمه]

باب 3 علة المعجزة و أنه لم خص الله کل نبی بمعجزة خاصة

الأخبار

«1»

ع، علل الشرائع ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام ابْنُ مَسْرُورٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ السَّیَّارِیِّ ⁽¹⁾عَنْ أَبِی یَعْقُوبَ الْبَغْدَادِیِّ ⁽²⁾قَالَ: قَالَ ابْنُ السِّکِّیتِ ⁽³⁾لِأَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام لِمَا ذَا بَعَثَ اللَّهُ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ بِیَدِهِ الْبَیْضَاءِ وَ الْعَصَا وَ آلَةِ السِّحْرِ وَ بَعَثَ عِیسَی بِالطِّبِّ وَ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله بِالْکَلَامِ وَ الْخُطَبِ فَقَالَ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمَّا بَعَثَ مُوسَی علیه السلام کَانَ الْأَغْلَبُ عَلَی أَهْلِ عَصْرِهِ السِّحْرَ فَأَتَاهُمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِمَا لَمْ یَکُنْ فِی وُسْعِ الْقَوْمِ مِثْلُهُ- ⁽⁴⁾وَ بِمَا أَبْطَلَ بِهِ سِحْرَهُمْ وَ أَثْبَتَ بِهِ الْحُجَّةَ عَلَیْهِمْ وَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بَعَثَ عِیسَی فِی وَقْتٍ ظَهَرَتْ فِیهِ الزَّمَانَاتُ وَ احْتَاجَ النَّاسُ إِلَی الطِّبِّ فَأَتَاهُمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِمَا لَمْ یَکُنْ عِنْدَهُمْ مِثْلُهُ وَ بِمَا أَحْیَا لَهُمُ الْمَوْتَی وَ أَبْرَأَ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أَثْبَتَ بِهِ الْحُجَّةَ عَلَیْهِمْ وَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بَعَثَ مُحَمَّداً فِی وَقْتٍ کَانَ الْأَغْلَبُ عَلَی أَهْلِ عَصْرِهِ الْخُطَبَ وَ الْکَلَامَ وَ أَظُنُّهُ قَالَ وَ الشِّعْرَ فَأَتَاهُمْ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَوَاعِظِهِ وَ أَحْکَامِهِ مَا أَبْطَلَ ⁽⁵⁾بِهِ قَوْلَهُمْ وَ أَثْبَتَ الْحُجَّةَ عَلَیْهِمْ فَقَالَ ابْنُ السِّکِّیتِ تَاللَّهِ مَا رَأَیْتُ مِثْلَ الْیَوْمِ قَطُّ- ⁽⁶⁾فَمَا

1) هو أحمد بن محمّد بن سیار أبو عبد اللّه الکاتب البصری، تقدم ترجمته فی ج 1: 162.

2) هو یزید بن حماد الأنباری السلمی تقدم ترجمته فی ج 1 ص 105.

3) هو یعقوب بن إسحاق السکیت أبو یوسف الامامی الثقة الثبت، کان وجیها فی علم العربیة و اللغة، ثقة مصدق لا یطعن علیه، و کان مقدما عند ابی جعفر الثانی و ابی الحسن علیهما السلام له کتب کثیرة فی اللغة و الأدب و غیرهما، قتل رحمه اللّه فی سادس شهر رجب سنة 244، قتله المتوکل لاجل تشیعه و قصته مشهور.

4) فی العیون: بما لم یکن عند القوم و فی وسعتهم. م.

5) فی نسخة: بما ابطل به، و فی الاحتجاج: فاتاهم من عند اللّه من مواعظه و احکامه ما ابطل. م.

6) فی العیون: مثلک الیوم قط. م.

الْحُجَّةُ عَلَی الْخَلْقِ الْیَوْمَ فَقَالَ علیه السلام الْعَقْلُ تَعْرِفُ بِهِ الصَّادِقَ عَلَی اللَّهِ فَتُصَدِّقُهُ وَ الْکَاذِبَ عَلَی اللَّهِ فَتُکَذِّبُهُ فَقَالَ ابْنُ السِّکِّیتِ هَذَا وَ اللَّهِ الْجَوَابُ ⁽¹⁾.

ج، الإحتجاج مرسلا مثله ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل‌الشرایع، عیون‌الاخبار: ابن سکیت از امام رضا علیه السلام پرسید: چرا خداوند موسی بن عمران را با ید بیضاء و عصا و ابزار سحر مبعوث گرداند وعیسی را با طب و محمد صلی الله علیه و آله را با کلام و خطبه‌ها؟

امام رضا علیه السلام فرمود: هنگامی که خداوند موسی علیه السلام را برانگیخت سحر برای هم‌عصرانش بسیار مهم و غالب بود و خداوند چیزی را آورد که آوردن نظیر آن در توان آن قوم نبود. با آن معجزه، سحر آنان را باطل کرد و حجت خویش را بر آنان ثابت نمود. خداوند عیسی را در زمانی به پیامبری مبعوث کرد که بیماریها شایع شده بود و مردم به پزشکی احتیاج داشتند و عیسی از جانب خداوند چیزی را آورد که مردم مانند آن را نداشته و به اذن خدا با آن مردگان را زنده کرد و کور مادرزاد و فرد پیس را شفا داد و از این طریق حجت خویش را بر آنان ثابت نمود. محمد صلی الله علیه و آله نیز زمانی مبعوث شد که خطابه‌گویی و سخن - گمان کنم فرمود: شعر - در میان مردم رواج داشت پس کتاب خداوند متعال را با مواعظ و احکامش برایشان آورد تا با باطل کردن سخنان آنان حجت خویش را بر آنان ثابت کند. ابن سکیت گفت: به خدا قسم که هرگز مثل امروز را ندیده بودم

ص: 70

امروز حجت بر خلق چیست؟ ایشان فرمود: عقل؛ با عقل، کسی را که بر خدا صادق باشد میشناسی و او را تصدیق می‌کنی و هر کس را که کاذب بر خدا باشد تکذیب می‌کنی. ابن سکیت گفت: به خدا که جواب همین بود. - . علل الشرائع: 52. عیون الاخبار: 234 -

احتجاج: این روایت عیناً آمده است. - . الاحتجاج: 237 -

**[ترجمه]

«2»

ع، علل الشرائع عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ عَنْ عَمِّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لِأَیِّ عِلَّةٍ أَعْطَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْبِیَاءَهُ وَ رُسُلَهُ وَ أَعْطَاکُمُ الْمُعْجِزَةَ فَقَالَ لِیَکُونَ دَلِیلًا عَلَی صِدْقِ مَنْ أَتَی بِهِ وَ الْمُعْجِزَةُ عَلَامَةٌ لِلَّهِ لَا یُعْطِیهَا إِلَّا أَنْبِیَاءَهُ وَ رُسُلَهُ وَ حُجَجَهُ لِیُعْرَفَ بِهِ صِدْقُ الصَّادِقِ مِنْ کَذِبِ الْکَاذِبِ ⁽³⁾.

1) علل الشرائع: 52. عیون الأخبار: 234. م.

2) الاحتجاج: 237 مع اختلاف. و قال الطبرسیّ فی آخر الحدیث: قد ضمن الرضا علیه السلام فی کلامه هذا ان العالم لا یخلو فی زمان التکلیف من صادق من قبل اللّه یلتجئ إلیه المکلف فیما اشتبه علیه من امر الشریعة صاحب دلالة تدلّ علی صدقه علیه تعالی یتوصل المکلف الی معرفته بالعقل، و لولاه لما عرف الصادق من الکاذب فهو حجة اللّه علی الخلق اولا. قلت: قد اخرج الحدیث الکلینی أیضا فی الکافی فی کتاب العقل و الجهل.

3) علل الشرائع: 52. م.

**[ترجمه]علل‌الشرایع: از امام صادق علیه السلام سؤال شد که چرا خداوند به انبیا و پیامبرانش و به شما معجزه عطا کرده است. ایشان فرمود: تا دلیلی بر صدق گفته کسی باشد که آن را میآورد و معجزه، علامتی مختص خداوند است که آن را جز به انبیا و پیامبران و حجتهای خود بر روی زمین عطا نمی‌کند تا از این طریق درستی سخن راستگو و دروغ بودن سخن دروغگو مشخص باشد. - . علل الشرائع: 52 -

ص: 71

**[ترجمه]

باب 4 عصمة الأنبیاء علیهم السلام و تأویل ما یوهم خطأهم و سهوهم‌

اشاره

عد، العقائد اعتقادنا فی الأنبیاء و الرسل و الأئمة و الملائکة صلوات الله علیهم أنهم معصومون مطهرون من کل دنس و أنهم لا یذنبون ذنبا صغیرا و لا کبیرا و لا یَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ و من نفی عنهم العصمة فی شی‌ء من أحوالهم فقد جهلهم و اعتقادنا فیهم أنهم موصوفون بالکمال و التمام و العلم من أوائل أمورهم إلی أواخرها لا یوصفون فی شی‌ء من أحوالهم بنقص و لا جهل ⁽¹⁾.

**[ترجمه]العقاید: اعتقاد ما در مورد انبیا و پیامبران صلی الله علیه و آله و سلم و ملائکه این است که آنها معصوم و پاک از هر گونه گناهی هستند و آنها هیچ گناه کوچک و بزرگی را مرتکب نمی‌شوند و از امر خداوند سرپیچی نمی‌کنند و آنچه بدان فرمان داده شوند را انجام می‌دهند و هر کس آنان را از عصمت عاری بداند آنان را نشناخته و ما معتقدیم که آن‌ها متصف به کمال و تمام و آگاهی هستند از ابتدای امرشان تا انتهای آن، و متصف به صفات نقص و جهل نیستند. - . اعتقادات صدوق: 99 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

لی، الأمالی للصدوق الْهَمْدَانِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْمَکِیِّ عَنْ أَبِی الصَّلْتِ الْهَرَوِیِّ قَالَ: لَمَّا جَمَعَ الْمَأْمُونُ لِعَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا علیهما السلام أَهْلَ الْمَقَالاتِ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ وَ الدِّیَانَاتِ مِنَ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی وَ الْمَجُوسِ وَ الصَّابِئِینَ وَ سَائِرِ أَهْلِ الْمَقَالاتِ فَلَمْ یَقُمْ أَحَدٌ إِلَّا وَ قَدْ أُلْزِمَ حُجَّتَهُ کَأَنَّهُ قَدْ أُلْقِمَ حَجَراً فَقَامَ إِلَیْهِ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْجَهْمِ فَقَالَ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَ تَقُولُ بِعِصْمَةِ الْأَنْبِیَاءِ قَالَ بَلَی قَالَ فَمَا تَعْمَلُ فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عَصی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی وَ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ وَ قَوْلِهِ فِی یُوسُفَ وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها وَ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی دَاوُدَ وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ وَ قَوْلِهِ فِی نَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ تُخْفِی فِی نَفْسِکَ مَا اللَّهُ مُبْدِیهِ وَ تَخْشَی النَّاسَ وَ اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَقَالَ مَوْلَانَا الرِّضَا علیه السلام وَیْحَکَ یَا عَلِیُّ اتَّقِ اللَّهَ وَ لَا تَنْسُبْ إِلَی أَنْبِیَاءِ اللَّهِ الْفَوَاحِشَ وَ لَا تَتَأَوَّلْ کِتَابَ اللَّهِ بِرَأْیِکَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ- وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ أَمَّا قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی آدَمَ علیه السلام وَ عَصی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ آدَمَ حُجَّةً فِی أَرْضِهِ وَ خَلِیفَتَهُ فِی بِلَادِهِ لَمْ یَخْلُقْهُ لِلْجَنَّةِ وَ کَانَتِ الْمَعْصِیَةُ مِنْ آدَمَ فِی الْجَنَّةِ لَا فِی الْأَرْضِ لِتَتِمَّ مَقَادِیرُ أَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَمَّا أُهْبِطَ إِلَی الْأَرْضِ وَ جُعِلَ حُجَّةً وَ خَلِیفَةً عُصِمَ بِقَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ

1) اعتقادات الصدوق: 99.

وَ أَمَّا قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ إِنَّمَا ظَنَّ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَا یُضَیِّقُ عَلَیْهِ رِزْقَهُ أَ لَا تَسْمَعُ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ أَیْ ضَیَّقَ عَلَیْهِ وَ لَوْ ظَنَّ أَنَّ اللَّهَ لَا یَقْدِرُ عَلَیْهِ لَکَانَ قَدْ کَفَرَ وَ أَمَّا قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی یُوسُفَ- وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها فَإِنَّهَا هَمَّتْ بِالْمَعْصِیَةِ وَ هَمَّ یُوسُفُ بِقَتْلِهَا إِنْ أَجْبَرَتْهُ لِعِظَمِ مَا دَاخَلَهُ فَصَرَفَ اللَّهُ عَنْهُ قَتْلَهَا وَ الْفَاحِشَةَ وَ هُوَ قَوْلُهُ کَذلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ یَعْنِی الْقَتْلَ- وَ الْفَحْشاءَ یَعْنِی الزِّنَا وَ أَمَّا دَاوُدُ فَمَا یَقُولُ مَنْ قِبَلَکُمْ فِیهِ فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْجَهْمِ یَقُولُونَ إِنَّ دَاوُدَ کَانَ فِی مِحْرَابِهِ یُصَلِّی إِذْ تَصَوَّرَ لَهُ إِبْلِیسُ عَلَی صُورَةِ طَیْرٍ أَحْسَنَ مَا یَکُونُ مِنَ الطُّیُورِ فَقَطَعَ صَلَاتَهُ وَ قَامَ لِیَأْخُذَ الطَّیْرَ فَخَرَجَ إِلَی الدَّارِ فَخَرَجَ فِی أَثَرِهِ فَطَارَ الطَّیْرُ إِلَی السَّطْحِ فَصَعِدَ فِی طَلَبِهِ فَسَقَطَ الطَّیْرُ فِی دَارِ أُورِیَا بْنِ حَنَانٍ فَأَطْلَعَ دَاوُدُ فِی أَثَرِ الطَّیْرِ فَإِذَا بِامْرَأَةِ أُورِیَا تَغْتَسِلُ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَیْهَا هَوَاهَا وَ کَانَ أُورِیَا قَدْ أَخْرَجَهُ فِی بَعْضِ غَزَوَاتِهِ فَکَتَبَ إِلَی صَاحِبِهِ أَنْ قَدِّمْ أُورِیَا أَمَامَ الْحَرْبِ فَقَدَّمَ فَظَفِرَ أُورِیَا بِالْمُشْرِکِینَ فَصَعُبَ ذَلِکَ عَلَی دَاوُدَ فَکَتَبَ الثَّانِیَةَ أَنْ قَدِّمْهُ أَمَامَ التَّابُوتِ فَقُتِلَ أُورِیَا رَحِمَهُ اللَّهُ وَ تَزَوَّجَ دَاوُدُ بِامْرَأَتِهِ فَضَرَبَ الرِّضَا علیه السلام بِیَدِهِ عَلَی جَبْهَتِهِ وَ قَالَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ لَقَدْ نَسَبْتُمْ نَبِیّاً مِنْ أَنْبِیَاءِ اللَّهِ إِلَی التَّهَاوُنِ بِصَلَاتِهِ حَتَّی خَرَجَ فِی أَثَرِ الطَّیْرِ ثُمَّ بِالْفَاحِشَةِ ثُمَّ بِالْقَتْلِ فَقَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا کَانَتْ خَطِیئَتُهُ فَقَالَ وَیْحَکَ إِنَّ دَاوُدَ إِنَّمَا ظَنَّ أَنْ مَا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَلْقاً هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ فَبَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ الْمَلَکَیْنِ فَتَسَوَّرَا الْمِحْرَابَ فَقَالا خَصْمانِ بَغی بَعْضُنا عَلی بَعْضٍ فَاحْکُمْ بَیْنَنا بِالْحَقِّ وَ لا تُشْطِطْ وَ اهْدِنا إِلی سَواءِ الصِّراطِ إِنَّ هذا أَخِی لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِیَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ فَقالَ أَکْفِلْنِیها وَ عَزَّنِی فِی الْخِطابِ فَعَجَّلَ دَاوُدُ علیه السلام عَلَی الْمُدَّعَی عَلَیْهِ فَقَالَ لَقَدْ ظَلَمَکَ بِسُؤالِ نَعْجَتِکَ إِلی نِعاجِهِ فَلَمْ یَسْأَلِ الْمُدَّعِیَ الْبَیِّنَةَ عَلَی ذَلِکَ وَ لَمْ یُقْبِلْ عَلَی الْمُدَّعَی عَلَیْهِ فَیَقُولَ مَا تَقُولُ فَکَانَ هَذَا خَطِیئَةَ حُکْمِهِ لَا مَا ذَهَبْتُمْ إِلَیْهِ أَ لَا تَسْمَعُ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةًفِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ إِلَی آخِرِ الْآیَةِ فَقُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا قِصَّتُهُ مَعَ أُورِیَا فَقَالَ الرِّضَا علیه السلام إِنَّ الْمَرْأَةَ

فِی أَیَّامِ دَاوُدَ کَانَتْ إِذَا مَاتَ بَعْلُهَا أَوْ قُتِلَ لَا تَتَزَوَّجُ بَعْدَهُ أَبَداً وَ أَوَّلُ مَنْ أَبَاحَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ أَنْ یَتَزَوَّجَ بِامْرَأَةٍ قُتِلَ بَعْلُهَا دَاوُدُ فَذَلِکَ الَّذِی شَقَّ عَلَی أُورِیَا وَ أَمَّا مُحَمَّدٌ نَبِیُّهُ صلی الله علیه و آله وَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ وَ تُخْفِی فِی نَفْسِکَ مَا اللَّهُ مُبْدِیهِ وَ تَخْشَی النَّاسَ وَ اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَرَّفَ نَبِیَّهُ أَسْمَاءَ أَزْوَاجِهِ فِی دَارِ الدُّنْیَا وَ أَسْمَاءَ أَزْوَاجِهِ فِی الْآخِرَةِ وَ أَنَّهُنَّ أُمَّهَاتُ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَحَدُ مَنْ سَمَّی لَهُ زَیْنَبُ بِنْتُ جَحْشٍ وَ هِیَ یَوْمَئِذٍ تَحْتَ زَیْدِ بْنِ حَارِثَةَ فَأَخْفَی صلی الله علیه و آله اسْمَهَا فِی نَفْسِهِ وَ لَمْ یُبْدِ لَهُ لِکَیْلَا یَقُولَ أَحَدٌ مِنَ الْمُنَافِقِینَ إِنَّهُ قَالَ فِی امْرَأَةٍ فِی بَیْتِ رَجُلٍ إِنَّهَا أَحَدُ أَزْوَاجِهِ مِنْ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِینَ وَ خَشِیَ قَوْلَ الْمُنَافِقِینَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فِی نَفْسِکَ وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مَا تَوَلَّی تَزْوِیجَ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ إِلَّا تَزْوِیجَ حَوَّاءَ مِنْ آدَمَ وَ زَیْنَبَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ فَاطِمَةَ مِنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ فَبَکَی عَلِیُّ بْنُ الْجَهْمِ وَ قَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَنَا تَائِبٌ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ أَنْطِقَ فِی أَنْبِیَاءِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بَعْدَ یَوْمِی هَذَا إِلَّا بِمَا ذَکَرْتَهُ ⁽¹⁾.

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام الهمدانی و المکتب و الوراق جمیعا عن علی بن إبراهیم إلی آخر الخبر ⁽²⁾.

**[ترجمه]الامالی: از ابی صلت روایت شده است: هنگامیکه مأمون دانشمندان اهل اسلام و دیگر ادیان مانند یهود، نصاری، مجوس، صائبین و دیگر اهل علم را برای بحث با امام رضا علیه السلام جمع کرد هیچیک نتوانستند حجتی برای امام رضا بیاورند بلکه استدلال‌های آن حضرت مانند سنگی بود که در گلوی آنان بماند - مانع استدلال آنان شد-. علی بن محمد جهم به امام علیه السلام گفت: یابن رسول‌الله آیا تو به عصمت انبیا معتقدی؟ فرمود: بله.گفت: پس این آیات را چه میکنی؟ «آدم پروردگارش را عصیان کرد و گمراه شد»، «و ذوالنون را [یاد کن] آنگاه که خشمگین رفت و پنداشت که ما هرگز بر او قدرتی نداریم»، «[آن زن] آهنگ وی کرد و [یوسف نیز] آهنگ او کرد»، «داوود دانست که ما او را آزمایش کرده‌ایم»، در خطاب به

پیامبر«و آنچه را که خدا آشکارکننده آن بود در دل خود نهان می‌کردی و از مردم می‌ترسیدی با آنکه خدا سزاوارتر بود که از او بترسی». امام رضا علیه السلام فرمود: وای بر تو ای علی! تقوای خدا پیشه کن و این سخنان ناپسند را به انبیا نسبت نده و کتبا خدا را طبق نظر خود تفسیر نکن و خداوند می‌فرماید: «تفسیر آن را جز خدا و راسخان در علم نمی‌دانند» در مورد آیه‌ای که در مورد حضرت آدم است باید گفت که خداوند آدم را به عنوان حجت و خلیفه خود در زمین خلق کرد نه برای بهشت. اشتباه آدم در بهشت اتفاق افتاد نه در زمین. و هنگامی به زمین فرود آمد و حجت و جانشین خدا بر روی زمین قرار داده شد خداوند در مورد عصمت او فرمود: «همانا خداوند آدم، نوح، آل، ابراهیم و آل عمران را بر تمام جهانیان برگزید و برتری داد.»

ص: 72

در مورد آیه «و ذوالنون را [یاد کن] آنگاه که خشمگین رفت و پنداشت که ما هرگز بر او قدرتی نداریم» باید گفت که آدم گمان می‌کرد که خدا هرگز رزق او را تنگ نمی‌گرداند. آیا این آیه را نشنیده‌ای که خداوند فرموده است: «و آنگاه که او را آزمایش کرد رزقش را بر او تنگ گردانید» اگر آدم گمان می‌کرد که خداوند بر او تسلط ندارد یقینا کفر ورزیده بود - معنای «قدّر علیه» در آیه «ضمن علیه» است یعنی تنگ کردن روزی.- اما آیه «[آن زن] آهنگ وی کرد و [یوسف نیز] آهنگ او کرد» که در مورد یوسف است یعنی آن زن بر معصیت اصرار کرد. یوسف تصمیم داشت اگر او را مجبور به آن کار کند تصمیم به قتل وی بگیرد به خاطر خشمی که بر او گرفت، اما خداوند قتل آن زن و این هرزگی را از یوسف دور کرد. این معنا در آیه «کذلک لنصرف عنه السوء: و اینگونه بدی را از او دور میکنیم» آمده است. سوء در اینجا یعنی قتل و «الفحشاء» یعنی زنا. و اما در مورد داود؛ پیشینیان شما در مورد او چه می‌گویند؟ علی بن جهم گفت: می‌گویند: داود در محراب نماز می‌خواند که ناگهان ابلیس در شکل زیباترین پرنده بر وی ظاهر شد. او نمازش را شکست و رفت که پرنده را بگیرد. پرنده از خانه خارج شد. داود نیز به دنبال پرنده رفت. پرنده بر روی پشت‌بام نشست. داود نیز به دنبال آن به روی پشت‌بام رفت. پرنده وارد خانه اوریا بن حنان شد. داود به

دنبال پرنده وارد خانه شد. زن اوریا را در حال حمام کردن دید. وقتی نگاهش به او افتاد عاشق آن زن شد. داوود اوریا را در آن زمان به جنگ فرستاه بود. پس در نامه‌ای به دوستش - فرمانده - نوشت که اوریا با به میدان جنگ بفرستد. وی اوریا را به میدان فرستاد و اوریا بر مشرکین پیروز شد. این مسأله بر داوود گران آمد و دوباره به فرمانده نوشت که اوریا را جلوی تابوت قرار دهد. پس اوریا رحمه الله کشته شد و داود با زن اوریا ازدواج کرد. امام رضا با دست بر پیشانی زد و گفت: «إنا لله وإنا إلیه راجعون» شما به پیامبری از انبیای خدا بی‌توجهی از نماز را نسبت می‌دهید؟ یعنی او نماز را به خاطر پرنده رها کرده و سپس هرزگی کرده و سپس مرتکب قتل شده است! آن شخص گفت: ای رسول خدا پس خطای او چه بوده است؟ وای بر تو! داود گمان می‌کرد که خداوند خلقی را نیافریده که از او آگاهتر باشد؛ لذا خداوند دو ملک را به سوی او فرستاد که در محراب نماز در مقابل او مجسم شدند و به داود گفتند: «[ما] دو مدعی [هستیم] که یکی از ما بر دیگری تجاوز کرده پس میان ما به حق داوری کن و از حق دور مشو و ما را به راه راست راهبر باش* این [شخص] برادر من است او را نود و نه میش و مرا یک میش است و می‌گوید آن را به من بسپار و در سخنوری بر من غالب آمده است» داود به سرعت خطاب به کسی که از او شکایت کرده بود گفت: «[ داوود] گفت قطعا او در مطالبه میش تو [اضافه] بر میش‌های خودش بر تو ستم کرده» و از مدعی شاهدی برای این مطلب نخواست و به مدعا علیه روی نکرد که بگوید: تو چه میگویی؟ لذا خطای او در شیوه حکم کردن بود نه چیزی که شما به آن معتقد هستید. آیا این آیه را نشنیده‌ای که خداوند می‌فرماید: «ای داوود ما تو را بر روی زمین خلیفه قرار دادیم پس بین مردم به حق داوری کن» تا آخر آیه. سپس پرسیدم: ای رسول خدا جریان او با اوریا چیست؟ امام علیه السلام فرمود: در زمان داود اگر زنی

ص: 73

شوهرش می‌مرد یا کشته می‌شد هرگز پس از او ازدواج نمی‌کرد. خداوند برای اولین بار به داود اجازه داد که با زنی که شوهرش کشته شده ازدواج کند و آن بود که بر اوریا گران بود.

اما در مورد این آیه که در خصوص محمد صلی الله علیه و آله و سلم است. خداوند می‌فرماید: «و آنچه را که خدا آشکارکننده آن بود در دل خود نهان می‌کردی و از مردم می‌ترسیدی با آنکه خدا سزاوارتر بود که از او بترسی» باید بگویم که خداوند عزوجل نام همسران پیامبر در دنیا و آخرت را به او گفته بود و تمام آنها امهات المؤمنین بودند یعنی از زنان نیکو و پاکدامن. یکی از آنها زینب دختر جحش بود. در آن زمان این دختر در خانه زیدبن حارثه بود. لذا پیامبر نام او را مخفی کرده و فاش نکرد تا یکی از منافقین بر او خرده نگیرد که نام زنی را که در خانه مرد دیگری است به عنوان یکی از همسران خود به زبان می‌آورد. پیامبر از گفته منافقان ترسید و لذا خداوند فرمود: «خدا سزاوارتر بود که از او بترسی» یعنی خداوند شایسته‌تر است از اینکه نسبت به آنچه در دل توست بترسد. خداوند تنها در ازدواج آدم و حوا و زینب و رسول الله و فاطمه و علی دستور ازدواج را خودش صادر کرده است. علی بن جهم شروع به گریستن کرد و گفت: یا رسول الله من توبه می‌کنم که از این پس در مورد انبیای خدا چیزی جز آنچه که شما فرمودید بر زبان نیاورم. - . امالی الصدوق: 55-57 -

عیون الاخبار: این حدیث به طور کامل در کتاب عیون الاخبار از علی بن ابراهیم نقل شده است. - . عیون الاخبار: 107-108 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام و کانت المعصیة من آدم فی الجنة ظاهره یوهم تجویز الخطیئة علیه علی بعض الجهات إما لأنها کانت فی الجنة و إنما تجب عصمتهم فی الدنیا أو لأنها کانت قبل البعثة و إنما تجب عصمتهم بعد النبوة و کلاهما خلاف ما أجمعت علیه الإمامیة رضوان الله علیهم من وجوب عصمتهم علی جمیع الأحوال و دلت علیه الأخبار المستفیضة علی ما سیأتی فی هذا الکتاب و کتاب الإمامة و غیرهما فیمکن أن یحمل کلامه علیه السلام علی أن المراد بالخطیئة ارتکاب المکروه و یکونون بعد البعثة معصومین عن مثلها أیضا و یکون ذکر الجنة لبیان کون النهی تنزیهیا و إرشادیا إذ لم تکن دار تکلیف حتی یتصور فیها النهی التحریمی.

و یحتمل أن یکون إیراد الکلام علی هذا النحو لنوع من التقیة مماشاة مع العامة لموافقة بعض أقوالهم کما سنشیر إلیه أو علی سبیل التنزل و الاستظهار ردا علی من جوز

1) أمالی الصدوق: 55- 57. م.

2) عیون الأخبار: 107- 108. و بینهما اختلافات یسیرة. م.

الذنب مطلقا علیهم صلوات الله علیهم و فی تنزیه یونس علیه السلام فی العیون زیادة و هی قوله إنما ظن بمعنی استیقن أن الله لن یضیق علیه رزقه ففی تفسیر الظن بالیقین فائدتان إحداهما أنه لو لم یستیقن ذلک لما خرج من بین القوم و إن کان مغاضبا لهم الثانیة أن لا یتوهم فیه نسبة خطاء و منقصة علی هذا التفسیر أیضا بأنه لم یستیقن رزاقیته تعالی لا سیما بالنسبة إلی أولیائه و أما ظن داود علیه السلام فیحتمل أن یکون علیه السلام ظن أنه أعلم أهل زمانه و هذا و إن کان صادقا إلا أنه لما کان مصادفا لنوع من العجب نبهه الله تعالی بإرسال الملکین و علی تقدیر أن یکون المراد ظن أنه أعلم من السابقین أیضا فیحتمل أن یکون المراد التجویز و الاحتمال بأن یقال لم یکن ظهر علیه بعد أعلمیتهم بالنسبة إلیه أو یخص بعلم المحاکمة أو یکون ذلک الظن کنایة عن نهایة الإعجاب بعلمه و أما تعجیله علیه السلام فی حال الترافع فلیس المراد أنه حکم بظلم المدعی علیه قبل البینة إذ المراد بقوله لَقَدْ ظَلَمَکَ أنه لو کان کما تقول فقد ظلمک بل کان الأصوب و الأولی أن لا یقول ذلک أیضا إلا بعد وضوح الحکم.

**[ترجمه]آنجا که امام می‌فرماید: (خطای حضرت آدم در بهشت بوده است) اینگونه گمان می‌شود که خطای این پیامبر در برخی جاها جایز بوده است یا به این دلیل که چون عصمت آنها مربوط به دنیاست در بهشت این خطا جایز است یا اینکه عصمت آنها مربوط به بعد از نبوت است و قبل از مبعوث شدن احتمال خطا وجود دارد. اما هر دوی این نظرات با نظر امامیه که عصمت را در تمام حالات واجب می‌دانند اختلاف دارد. تمام روایاتی که در این کتاب و دیگر کتابهای حدیثی و کتاب الامامه آمده است نیز خلاف این را می‌گوید. لذا می‌توان گفت که شاید منظور امام از خطا و گناه، انجام عمل مکروه باشد. چرا که پیامبران بعد ازبعثت حتی از انجام عمل مکروه نیز معصومند و در اینجا واژه جنت ذکر شده است تا بیان کند نهی، تنزیهی و ارشادی است یعنی اینکه بهشت دار تکلیف و وظیفه نیست تا نهی تحریمی در آن تصور شود.

ممکن است این نوع شیوه بیان برای رعایت تقیه و همراهی با عامه باشد تا در برخی از جاها با سخنان آنان همراه باشد که بعدا به این مسأله اشاره خواهیم کرد، یا می‌توان گفت که منظور تنها منصرف کردن مخاطب از اعتقاد قاطعش است که می‌گوید

ص: 74

ارتکاب گناه توسط پیامبران به طور مطلق امکان پذیر است. در مورد منزه دانستن حضرت یونس در کتاب عیون الاخبار این مطلب اضافه آمده است که: (ظن به معنای اطمینان حاصل کردن است یعنی حضرت یونس یقین داشت که خدا رزق او را تنگ نمی‌کند) تفسیر واژه‌ی ظن به معنای یقین اشاره به دو چیز دارد: یکی اینکه اگر یونس یقین پیدا نمی‌کرد هر چند که بسیار عصبانی بود اما از میان قوم خود خارج نمی‌شد. دوم اینکه مخاطب گمان نکند که پیامبر خدا در مورد رزاق بودن پروردگار به ویژه در زمینه اولیایش یقین نداشته و در این خصوص دچار خطا و اشتباه شده است. اما در مورد ظن داود می‌توان گفت که این ظن واقعا معنای گمان کردن دارد و داود واقعا گمان می‌کرده است که نسبت به تمام اهل زمان خود داناتر است. این موضوع هرچند هم درست بوده باشد اما چون با نوعی تکبر همراه بود خداوند با ارسال آن دو فرشته او را آگاه ساخت. با فرض این که منظور، گمان او بر این باشد که از پیشینیان خود داناتر است احتمال میرود که مراد، تجویز و احتمال این باشد که گفته شود: اعلمیت او نسبت به ایشان هنوز بر او ثابت نشده بود یا اختصاص به علم محاکمه دارد یا آن گمان کنایه از نهایت شیفتگی به علم خویش است. اما در باره تعجیل وی علیه السلام در حال مرافعه باید گفت منظور این نیست که وی قبل از بیّنه و دلیل، به ظلم مدعی علیه حکم داده است، زیرا منظور از «لقد ظلمتک» این است که اگر چنان باشد که تو میگویی به تو ظلم کرده است، بلکه بهتر و درستتر این بود که تا وضوح حکم، چنین چیزی را نمیگفت.

**[ترجمه]

«2»

ل، الخصال أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ مَعاً عَنِ الْأَشْعَرِیِّ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثٌ لَمْ یَعْرَ مِنْهَا نَبِیٌّ فَمَنْ دُونَهُ الطِّیَرَةُ وَ الْحَسَدُ وَ التَّفَکُّرُ فِی الْوَسْوَسَةِ فِی الْخَلْقِ.

قال الصدوق رحمه الله معنی الطیرة فی هذا الموضع هو أن یتطیر منهم قومهم فأما هم علیه السلام فلا یتطیرون و ذلک کما قال عز و جل عن قوم صالح قالُوا اطَّیَّرْنا بِکَ وَ بِمَنْ مَعَکَ قالَ طائِرُکُمْ عِنْدَ اللَّهِ ⁽¹⁾و کما قال آخرون لأنبیائهم إِنَّا تَطَیَّرْنا بِکُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّکُمْ ⁽²⁾الآیة و أما الحسد فی هذا الموضع هو أن یحسدوا لا أنهم یحسدون غیرهم و ذلک کما قال الله عز و جل أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً ⁽³⁾و أما التفکر فی الوسوسة فی الخلق فهو بلواهم علیهم السلام بأهل الوسوسة لا غیر ذلک و ذلک کما حکی الله عن

1) النمل: 47.

2) یس: 18.

3) النساء: 54.

الولید بن المغیرة المخزومی إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ فَقُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ ⁽¹⁾یعنی قال للقرآن إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ یُؤْثَرُ إِنْ هذا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ ⁽²⁾

**[ترجمه]الخصال: امام صادق علیه السلام میفرماید: سه چیز است که هیچ پیامبری و کسانی که پایینتر از نبی هستند از آن خالی نشدهاند: فال بد، حسد و وسوسه در آفرینش.

شیخ صدوق می‌گوید: معنای به فال بد گرفتن در اینجا این است که قومشان آن‌ها را به فال بد می‌گرفتند. اما آنها مرتکب چنین خطایی نمی‌شدند همانگونه که خداوند عزوجل در مورد قوم صالح فرمود: «گفتند: ما تو و همرانیانت را به فال بد گرفتیم گفت: فال نیک و بد شما در نزد خداست» - . نمل/47 -

دیگر اقوام نیز به پیامبرانشان گفتند: «ما شما را به فال بد می‌گیریم. اگر به دعوتتان پایان ندهید شما را سنگسار می‌کنیم.» - . یس/18 - و حسد در اینجا یعنی اینکه به آنها حسد میشد نه این که آنان به غیر خود حسد می‌ورزیدند. خداوند می‌فرماید: «آیا حسد می‌ورزند (یهود) با مردم (یعنی با مسلمین) چون آنها را خدا از فضل خود برخوردار نمود. البته ما برای آل ابراهیم کتاب و حکمت فرستادیم و به آنها ملک و سلطنتی بزرگ عطا کردیم». - . نساء/54 - اما تفکر در وسوسه خلق: خداوند پیامبران علیهم السلام را به وسیله اهل وسوسه آزمایش کرده است و چیزی جز این نیست. این همان چیزی است که خداوند در مورد

ص: 75

ولید بن مغیره مخزومی گفته است: « آن [دشمن حقّ] اندیشید و سنجید* کُشته بادا، چگونه[او] سنجید.» - . مدثر/18 و 19 -

یعنی در مورد قرآن گفت: «این [قرآن] جز سحری که [به برخی] آموخته‌اند نیست* این غیر از سخن بشر نیست». - . الخصال 1: 44 -

**[ترجمه]

بیان

ما ذکره رحمه الله توجیه وجیه لکن فی الکافی و غیره ورد فیه تتمة تأبی عنه و هی لَکِنَّ الْمُؤْمِنَ لَا یَظْهَرُ الْحَسَدَ و یمکن أن یکون المراد بالحسد أعم من الغبطة أو یقال القلیل منه مع عدم إظهاره لیس بمعصیة و الطیرة هی التشؤم بالشی‌ء و انفعال النفس بما یراه أو یسمعه مما یتشأم به و لا دلیل علی أنه لا یجوز ذلک علی الأنبیاء و المراد بالتفکر فی الوسوسة فی الخلق التفکر فیما یحصل فی نفس الإنسان من الوساوس فی خالق الأشیاء و کیفیة خلقها و خلق أعمال العباد و التفکر فی الحکمة فی خلق بعض الشرور فی العالم من غیر استقرار فی النفس و حصول شک بسببها و یحتمل أن یکون المراد بالخلق المخلوقات و بالتفکر فی الوساوس التفکر و حدیث النفس بعیوبهم و تفتیش أحوالهم و یؤید کلّا من الوجهین بعض الأخبار کما سیأتی فی أبواب المکارم و بعض أفراد هذا الأخیر أیضا علی الوجهین لا یستبعد عروضها لهم علیهم السلام.

**[ترجمه]آنچه شیخ صدوق رحمه الله گفته است توجیه پسندیدهای است ولی در کافی و دیگر کتابها تتمهای ذکر شده که این توجیه صدوق را دور میکند و آن تتمه به این قرار است: ولی مؤمن حسد را ظاهر نمیکند. و ممکن است منظور از حسد اعم از غبطه باشد یا اینکه گفته شود: اندکی از آن با عدم اظهار آن معصیت نیست. فال بد: یعنی بدبینی نسبت به چیزی، و انفعال و تأثیرپذیری نفس به چیزی که میبیند و میشنود که موجب بدبینی نسبت به آن میشود، و هیچ دلیلی وجود ندارد که چنین چیزی برای پیامبران جایز نباشد. منظور از تفکر در وسوسه خلق، تفکر به چیزی است که در جان و نفس انسان به شکل وسواسهایی در مورد خالق اشیا، کیفیت خلقت آنها و خلق اعمال بندگان ایجاد میشود. همچنین تفکر در حکمت خلق برخی شرارتها در جهان بدون استقرار این افکار در جان آدمی و ایجاد شک در خصوص سبب این خلقت. احتمال دارد منظور از خلق، مخلوقات بوده و منظور از تفکر در وسوسهها نیز اقرار نفس آدمی به عیوب آنان و تفتیش احوال آنان باشد. برخی روایات وجود دارد که هر دو وجه را تأیید میکند و در ابواب مکارم به آن اشاره خواهد شد، و برخی از مصادیق این وجه اخیر بر دو وجه است که بعید نیست برای انبیا علیهم السلام پیش بیاید.

**[ترجمه]

«3»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام ⁽³⁾

فِیمَا کَتَبَ الرِّضَا علیه السلام لِلْمَأْمُونِ مِنْ دِیْنِ الْإِمَامِیَّةِ لَا یَفْرِضُ اللَّهُ طَاعَةَ مَنْ یَعْلَمُ أَنَّهُ یُضِلُّهُمْ وَ یُغْوِیهِمْ وَ لَا یَخْتَارُ لِرِسَالَتِهِ وَ لَا یَصْطَفِی مِنْ عِبَادِهِ مَنْ یَعْلَمُ أَنَّهُ یَکْفُرُ بِهِ وَ بِعِبَادَتِهِ وَ یَعْبُدُ الشَّیْطَانَ دُونَهُ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]عیون الاخبار: امام رضا علیه السلام - . این حدیث به طور کامل در کتاب الاحتجاجات در ابواب احتجاج امام رضا علیه السلام آمده است. -

خطاب به مأمون می‌نویسد: در دین و اعتقاد امامیه، خداوند اطاعت از کسی را که می‌داند مردم را گمراه کرده و فریب می‌دهد واجب نمی‌کند و چنین فردی را برای رسالت خود انتخاب نکرده و برای بندگانش برنمی‌گزیند؛ چرا که می‌داند این فرد به او کفر ورزیده و از عبادت خدا روی برمی‌گرداند و به جای او شیطان را می پرستد. - . عیون الاخبار: 267-268 -

**[ترجمه]

«4»

مع، معانی الأخبار أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی قِصَّةِ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام- قالَ بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ کانُوا یَنْطِقُونَ قَالَ مَا فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ وَ مَا کَذَبَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام فَقُلْتُ وَ کَیْفَ ذَاکَ؟ قَالَ: إِنَّمَا قَالَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام فَسْئَلُوهُمْ إِنْ کانُوا یَنْطِقُونَ إِنْ نَطَقُوا فَکَبِیرُهُمْ فَعَلَ وَ إِنْ لَمْ یَنْطِقُوا فَلَمْ یَفْعَلْ کَبِیرُهُمْ شَیْئاً فَمَا نَطَقُوا وَ مَا کَذَبَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام فَقُلْتُ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی یُوسُفَ- أَیَّتُهَا الْعِیرُ إِنَّکُمْ لَسارِقُونَ

1) المدّثّر: 18 و 19.

2) الخصال ج 1: 44. م.

3) تقدم الحدیث بتمامه فی کتاب الاحتجاجات فی أبواب احتجاج الرضا علیه السلام.

4) عیون الأخبار: 267- 268. م.

قَالَ إِنَّهُمْ سَرَقُوا یُوسُفَ مِنْ أَبِیهِ أَ لَا تَرَی أَنَّهُ قَالَ لَهُمْ حِینَ قَالَ- ⁽¹⁾ما ذا تَفْقِدُونَ قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِکِ وَ لَمْ یَقُلْ سَرَقْتُمْ صُوَاعَ الْمَلِکِ إِنَّمَا عَنَی سَرَقْتُمْ یُوسُفَ مِنْ أَبِیهِ فَقُلْتُ قَوْلُهُ إِنِّی سَقِیمٌ قَالَ مَا کَانَ إِبْرَاهِیمُ سَقِیماً وَ مَا کَذَبَ إِنَّمَا عَنَی سَقِیماً فِی دِینِهِ ⁽²⁾مُرْتَاداً وَ قَدْ رُوِیَ أَنَّهُ عَنَی بِقَوْلِهِ إِنِّی سَقِیمٌ أَیْ سَأَسْقُمُ وَ کُلُّ مَیِّتٍ سَقِیمٌ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّکَ مَیِّتٌ أَیْ سَتَمُوتُ- ⁽³⁾وَ قَدْ رُوِیَ أَنَّهُ عَنَی أَنِّی سَقِیمٌ بِمَا یُفْعَلُ بِالْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام ⁽⁴⁾.

ج، الإحتجاج مرسلا مثله إلی قوله مرتادا ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: صالحبن سعید میگوید: از امام صادق علیه السلام در مورد آیه «گفت بلکه بزرگترین آنها (بت‌ها) این را انجام داد پس از آنها بپرس اگر سخن بگویند.» سؤال کردم. ایشان فرمود: بت بزرگ این کار را انجام نداده بود و ابراهیم علیه السلام دروغ نگفته است. پرسیدم: چگونه؟ ایشان فرمود: ابراهیم علیه السلام فقط می‌فرماید: «از خودشان بپرسید اگر سخن بگویند» یعنی اگر سخن بگویند پس بت بزرگ این کار را کرده است و اگر سخن نگویند بت بزرگ کاری نکرده است. چون بت‌ها سخن نمی‌گویند پس ابراهیم هم دروغ نگفته است. سپس

در مورد آیه: «ای کاروان شما دزد هستید»

ص: 76

که در مورد یوسف است سؤال کردم. امام جواب داد: آنها یوسف را از پدرشان دزدیدند. آیا ندیدی که زمانی این جمله را به آنان گفت: «به دنبال چه می‌گردید گفتند به دنبال جام پادشاه میگردیم» نگفت: جام پادشاه را دزدیدید، بلکه بلکه منظور این بود که شما یوسف را از پدرش دزدیدید. در مورد آیه «همانا من بیمارم» نیز امام فرمود: ابراهیم بیمار نبود و وقتی گفت من سقیم (بیمار) هستم نیز دروغ نگفت چرا که منظور او این بود که در دینش شک کرده است.

در روایت دیگری گفته شده که منظور این است که من بیمار خواهم شد و هر مردهای بیمار است. همانطور که خداوند به پیامبرش فرمود : «تو مرده هستی» یعنی خواهی مرد. و در روایت دیگری آمده است که منظور ابراهیم ناراحتی و نگرانی از حوادثی است که برای حسین بن علی علیه السلام اتفاق خواهد افتاد. - . معانی الاخبار: 63-64 -

احتجاج: عین روایت تا اینگفته وی: «شک کرده است» ذکر شده است. - . الاحتجاج: 194 -

**[ترجمه]

بیان

قوله و کل میت سقیم لعل المراد أنه عند الإشراف علی الموت یعرض السقم لا محالة بوجه إما بمرض أو بجرح.

**[ترجمه]گفته وی: «هر مردهای بیماراست» شاید منظور این باشد که هنگام قرار گرفتن در آستانه مرگ، ناگزیر مرگ بر اثر بیماری یا زخم و جراحت اتفاق می‌افتد.

**[ترجمه]

«5»

فس، تفسیر القمی سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ إِبْرَاهِیمَ هذا رَبِّی لِغَیْرِ اللَّهِ هَلْ أَشْرَکَ فِی قَوْلِهِ هذا رَبِّی ⁽⁶⁾فَقَالَ مَنْ قَالَ هَذَا الْیَوْمَ فَهُوَ مُشْرِکٌ وَ لَمْ یَکُنْ مِنْ إِبْرَاهِیمَ شِرْکٌ وَ إِنَّمَا کَانَ فِی طَلَبِ رَبِّهِ وَ هُوَ مِنْ غَیْرِهِ شِرْکٌ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: از امام صادق علیه السلام سؤال شد که وقتی ابراهیم به چیزهایی غیر از خدا می‌گفت: «هذا ربی: این پروردگار من است» آیا شرک نورزیده است. ایشان فرمود: اگر کسی امروز چنین حرفی بزند مشرک است، اما ابراهیم مشرک نبود چون او به دنبال پروردگارش می‌گشت و این سخن از غیر او شرک است. - . تفسیر علیبن ابراهیم: 195 -

**[ترجمه]

«6»

فس، تفسیر القمی وَ ما کانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِیمَ لِأَبِیهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِیَّاهُ قَالَ إِبْرَاهِیمُ لِأَبِیهِ إِنْ لَمْ تَعْبُدِ الْأَصْنَامَ اسْتَغْفَرْتُ لَکَ فَلَمَّا لَمْ یَدَعِ الْأَصْنَامَ تَبَرَّأَ مِنْهُ ⁽⁸⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «و طلب آمرزش ابراهیم برای پدرش جز برای وعده‌ای که به او داده بود نبود» ابراهیم به پدرش گفت: اگر بتها را پرستش نمیکردی برایت استغفار میکردم. و هنگامیکه بتها را رها نکرد از او تبری جست. - . تفسیر علیبن ابراهیم: 282 -

**[ترجمه]

«7»

فس، تفسیر القمی فَنَظَرَ نَظْرَةً فِی النُّجُومِ فَقالَ إِنِّی سَقِیمٌ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ اللَّهِ مَا کَانَ سَقِیماً وَ مَا کَذَبَ وَ إِنَّمَا عَنَی سَقِیماً فِی دِینِهِ مُرْتَاداً ⁽⁹⁾.

1) الظاهر أنّه مصحف «قالوا».

2) أی سقیما فی دین یظنون انه علیه و هو دینهم، طالبا للحق و دینه.

3) فی نسخة: إنک ستموت.

4) معانی الأخبار: 63- 64. م.

5) الاحتجاج: 194 مع اختلاف فی الألفاظ. م.

6) یأتی توجیه لذلک عن الرضا علیه السلام فی الخبر الآتی تحت رقم 10.

7) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 195. و فیه: فقال: لا بل من قال هذا الیوم اه. م.

8) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 282. م.

9) تفسیر علیّ بن إبراهیم: 557. م.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «پس نگاهی به ستاره‌ها انداخت و گفت: همانا من بیمار هستم.» امام صادق علیه السلام می‌فرماید: سوگند به خدا که ابراهیم بیمار نبود و دروغ نگفت و منظور او از بیمار کسی است که در دینش شک کرده است. - . تفسیر علیبن ابراهیم: 557 -

ص: 77

**[ترجمه]

«8»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام تَمِیمٌ الْقُرَشِیُّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْجَهْمِ قَالَ: حَضَرْتُ مَجْلِسَ الْمَأْمُونِ وَ عِنْدَهُ الرِّضَا عَلِیُّ بْنُ مُوسَی علیهما السلام فَقَالَ لَهُ الْمَأْمُونُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَ لَیْسَ مِنْ قَوْلِکَ أَنَّ الْأَنْبِیَاءَ مَعْصُومُونَ قَالَ بَلَی قَالَ فَمَا مَعْنَی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عَصی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی فَقَالَ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَالَ لآِدَمَ- اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلا مِنْها رَغَداً حَیْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ وَ أَشَارَ لَهُمَا إِلَی شَجَرَةِ الْحِنْطَةِ- فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ وَ لَمْ یَقُلْ لَهُمَا لَا تَأْکُلَا مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ وَ لَا مِمَّا کَانَ مِنْ جِنْسِهَا فَلَمْ یَقْرَبَا تِلْکَ الشَّجَرَةَ وَ إِنَّمَا أَکَلَا مِنْ غَیْرِهَا لَمَّا أَنْ وَسْوَسَ الشَّیْطَانُ إِلَیْهِمَا وَ قالَ ما نَهاکُما رَبُّکُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ وَ إِنَّمَا نَهَاکُمَا أَنْ تَقْرَبَا غَیْرَهَا وَ لَمْ یَنْهَکُمَا عَنِ الْأَکْلِ مِنْهَا- إِلَّا أَنْ تَکُونا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونا مِنَ الْخالِدِینَ وَ قاسَمَهُما إِنِّی لَکُما لَمِنَ النَّاصِحِینَ وَ لَمْ یَکُنْ آدَمُ وَ حَوَّاءُ شَاهَدَا قَبْلَ ذَلِکَ مَنْ یَحْلِفُ بِاللَّهِ کَاذِباً- فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ فَأَکَلَا مِنْهَا ثِقَةً بِیَمِینِهِ بِاللَّهِ وَ کَانَ ذَلِکَ مِنْ آدَمَ قَبْلَ النُّبُوَّةِ وَ لَمْ یَکُنْ ذَلِکَ بِذَنْبٍ کَبِیرٍ اسْتَحَقَّ بِهِ دُخُولَ النَّارِ وَ إِنَّمَا کَانَ مِنَ الصَّغَائِرِ الْمَوْهُوبَةِ الَّتِی تَجُوزُ عَلَی الْأَنْبِیَاءِ قَبْلَ نُزُولِ الْوَحْیِ عَلَیْهِمْ ⁽¹⁾فَلَمَّا اجْتَبَاهُ اللَّهُ وَ جَعَلَهُ نَبِیّاً کَانَ مَعْصُوماً لَا یُذْنِبُ صَغِیرَةً وَ لَا کَبِیرَةً قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عَصی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَیْهِ وَ هَدی وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ فَقَالَ لَهُ الْمَأْمُونُ فَمَا مَعْنَی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فِیما آتاهُما فَقَالَ الرِّضَا علیه السلام إِنَّ حَوَّاءَ وَلَدَتْ لآِدَمَ خَمْسَمِائَةِ بَطْنٍ فِی کُلِّ بَطْنٍ ذَکَراً وَ أُنْثَی وَ إِنَّ آدَمَ وَ حَوَّاءَ عَاهَدَا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ دَعَوَاهُ وَ قَالا لَئِنْ آتَیْتَنا صالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحاً مِنَ النَّسْلِ خَلْقاً سَوِیّاً بَرِیئاً مِنَ الزَّمَانَةِ وَ الْعَاهَةِ کَانَ مَا آتَاهُمَا صِنْفَیْنِ صِنْفاً ذُکْرَاناً وَ صِنْفاً إِنَاثاً فَجَعَلَ الصِّنْفَانِ لِلَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ شُرَکَاءَ فِیمَا آتَاهُمَا وَ لَمْ یَشْکُرَاهُ کَشُکْرِ أَبَوَیْهِمَا لَهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَتَعالَی اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ ⁽²⁾فَقَالَ الْمَأْمُونُ أَشْهَدُ أَنَّکَ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ حَقّاً فَأَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی

1) راجع بیان المصنّف بعد الخبر الأوّل.

2) و لو کان الضمیر راجعا إلی آدم و حواء لقال: تعالی اللّه عما یشرکان.

اِبْرَاهِیمَ علیه السلام- فَلَمَّا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَأی کَوْکَباً قالَ هذا رَبِّی فَقَالَ الرِّضَا علیه السلام إِنَّ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام وَقَعَ إِلَی ثَلَاثَةِ أَصْنَافٍ صِنْفٍ یَعْبُدُ الزُّهَرَةَ وَ صِنْفٍ یَعْبُدُ الْقَمَرَ وَ صِنْفٍ یَعْبُدُ الشَّمْسَ وَ ذَلِکَ حِینَ خَرَجَ مِنَ السَّرَبِ ⁽¹⁾الَّذِی أُخْفِیَ فِیهِ فَلَمَّا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ فَرَأَی الزُّهَرَةَ فَقَالَ هَذَا رَبِّی عَلَی الْإِنْکَارِ وَ الِاسْتِخْبَارِ- فَلَمَّا أَفَلَ الْکَوْکَبُ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِینَ لِأَنَّ الْأُفُولَ مِنْ صِفَاتِ الْحَدَثِ لَا مِنْ صِفَاتِ الْقِدَمِ ⁽²⁾- فَلَمَّا رَأَی الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هذا رَبِّی عَلَی الْإِنْکَارِ وَ الِاسْتِخْبَارِ- فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّینَ یَقُولُ لَوْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَکُنْتُ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّینَ- فَلَمَّا أَصْبَحَ وَ رَأَی الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّی هذا أَکْبَرُ مِنَ الزُّهَرَةِ وَ الْقَمَرِ عَلَی الْإِنْکَارِ وَ الِاسْتِخْبَارِ لَا عَلَی الْإِخْبَارِ وَ الْإِقْرَارِ- فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ لِلْأَصْنَافِ الثَّلَاثَةِ مِنْ عَبَدَةِ الزُّهَرَةِ وَ الْقَمَرِ وَ الشَّمْسِ- یا قَوْمِ إِنِّی بَرِی‌ءٌ مِمَّا تُشْرِکُونَ إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ إِنَّمَا أَرَادَ إِبْرَاهِیمُ بِمَا قَالَ أَنْ یُبَیِّنَ لَهُمْ بُطْلَانَ دِینِهِمْ وَ یُثْبِتَ عِنْدَهُمْ أَنَّ الْعِبَادَةَ لَا تَحِقُّ لِمَا کَانَ بِصِفَةِ الزُّهَرَةِ وَ الْقَمَرِ وَ الشَّمْسِ وَ إِنَّمَا تَحِقُّ الْعِبَادَةُ لِخَالِقِهَا وَ خَالِقِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کَانَ مَا احْتَجَّ بِهِ عَلَی قَوْمِهِ بِمَا أَلْهَمَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ آتَاهُ کَمَا قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ تِلْکَ حُجَّتُنا آتَیْناها إِبْراهِیمَ عَلی قَوْمِهِ فَقَالَ الْمَأْمُونُ لِلَّهِ دَرُّکَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَأَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ إِبْرَاهِیمَ رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتی قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلی وَ لکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی قَالَ الرِّضَا علیه السلام إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی کَانَ أَوْحَی إِلَی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام أَنِّی مُتَّخِذٌ مِنْ عِبَادِی خَلِیلًا إِنْ سَأَلَنِی إِحْیَاءَ الْمَوْتَی أَجَبْتُهُ فَوَقَعَ فِی نَفْسِ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام أَنَّهُ ذَلِکَ الْخَلِیلُ فَقَالَ رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتی قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلی وَ لکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی عَلَی الْخُلَّةِ- قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّیْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَیْکَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلی کُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ یَأْتِینَکَ سَعْیاً وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ فَأَخَذَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام نَسْراً وَ بَطّاً وَ طَاوُساً وَ دِیکاً فَقَطَّعَهُنَّ وَ خَلَطَهُنَ ثُمَّ جَعَلَ عَلَی کُلِّ جَبَلٍ مِنَ الْجِبَالِ الَّتِی حَوْلَهُ وَ کَانَتْ عَشَرَةً مِنْهُنَّ جُزْءاً وَ جَعَلَ

1) السرب بفتح السین و الراء: الحفیر تحت الأرض.

2) فی نسخة: من صفات الحدیث لا من صفات القدیم، و فی المصدر: من صفات المحدث لا من صفات القدیم.

مَنَاقِیرَهُنَّ بَیْنَ أَصَابِعِهِ ثُمَّ دَعَاهُنَّ بِأَسْمَائِهِنَّ وَ وَضَعَ عِنْدَهُ حَبّاً وَ مَاءً فَتَطَایَرَتْ تِلْکَ الْأَجْزَاءُ بَعْضُهَا إِلَی بَعْضٍ حَتَّی اسْتَوَتِ الْأَبْدَانُ وَ جَاءَ کُلُّ بَدَنٍ حَتَّی انْضَمَّ إِلَی رَقَبَتِهِ وَ رَأْسِهِ فَخَلَّی إِبْرَاهِیمُ علیه السلام عَنْ مَنَاقِیرِهِنَّ فَطِرْنَ ثُمَّ وَقَعْنَ فَشَرِبْنَ مِنْ ذَلِکَ الْمَاءِ وَ الْتَقَطْنَ مِنْ ذَلِکَ الْحَبِّ وَ قُلْنَ یَا نَبِیَّ اللَّهِ أَحْیَیْتَنَا أَحْیَاکَ اللَّهُ فَقَالَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام بَلِ اللَّهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ قَالَ الْمَأْمُونُ بَارَکَ اللَّهُ فِیکَ یَا أَبَا الْحَسَنِ فَأَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَوَکَزَهُ مُوسی فَقَضی عَلَیْهِ قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ قَالَ الرِّضَا علیه السلام إِنَّ مُوسَی علیه السلام دَخَلَ مَدِینَةً مِنْ مَدَائِنِ فِرْعَوْنَ عَلَی حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا وَ ذَلِکَ بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ فَوَجَدَ فِیها رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلانِ هذا مِنْ شِیعَتِهِ وَ هذا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ فَقَضَی مُوسَی علیه السلام عَلَی الْعَدُوِّ بِحُکْمِ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ- فَوَکَزَهُ فَمَاتَ- قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ یَعْنِی الِاقْتِتَالَ الَّذِی کَانَ وَقَعَ بَیْنَ الرَّجُلَیْنِ لَا مَا فَعَلَهُ مُوسَی علیه السلام مِنْ قَتْلِهِ- إِنَّهُ یَعْنِی الشَّیْطَانَ عَدُوٌّ مُضِلٌّ قَالَ الْمَأْمُونُ فَمَا مَعْنَی قَوْلِ مُوسَی- رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی قَالَ یَقُولُ إِنِّی وَضَعْتُ نَفْسِی غَیْرَ مَوْضِعِهَا بِدُخُولِی هَذِهِ الْمَدِینَةَ فَاغْفِرْ لِی أَیِ اسْتُرْنِی مِنْ أَعْدَائِکَ لِئَلَّا یَظْفَرُوا بِی فَقَتَلُونِی- فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ قالَ مُوسَی رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَیَّ مِنَ الْقُوَّةِ حَتَّی قَتَلْتُ رَجُلًا بِوَکْزَةٍ- فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ بَلْ أُجَاهِدُ فِی سَبِیلِکَ بِهَذِهِ الْقُوَّةِ حَتَّی تَرْضَی- فَأَصْبَحَ مُوسَی فِی الْمَدِینَةِ خائِفاً یَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِی اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ یَسْتَصْرِخُهُ عَلَی آخَرَ- قالَ لَهُ مُوسی إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُبِینٌ قَاتَلْتَ رَجُلًا بِالْأَمْسِ وَ تُقَاتِلُ هَذَا الْیَوْمَ لَأُؤَدِّبَنَّکَ- ⁽¹⁾وَ أَرَادَ أَنْ یَبْطِشَ بِهِ- فَلَمَّا أَنْ أَرادَ أَنْ یَبْطِشَ بِالَّذِی هُوَ عَدُوٌّ لَهُما وَ هُوَ مِنْ شِیعَتِهِ- قالَ یا مُوسی أَ تُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِیدُ إِلَّا أَنْ تَکُونَ جَبَّاراً فِی الْأَرْضِ وَ ما تُرِیدُ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ قَالَ الْمَأْمُونُ جَزَاکَ اللَّهُ خَیْراً یَا أَبَا الْحَسَنِ فَمَا مَعْنَی قَوْلِ مُوسَی لِفِرْعَوْنَ- فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّینَ قَالَ الرِّضَا علیه السلام إِنَّ فِرْعَوْنَ قَالَ لِمُوسَی لَمَّا أَتَاهُ- وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَکَ

1) فی المصدر: لاوذینک لاؤدبنک خ ل. م.

الَّتِی فَعَلْتَ وَ أَنْتَ مِنَ الْکافِرِینَ لِی- قالَ مُوسَی فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّینَ عَنِ الطَّرِیقِ بِوُقُوعِی إِلَی مَدِینَةٍ مِنْ مَدَائِنِکَ- فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ لَمَّا خِفْتُکُمْ فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْماً وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُرْسَلِینَ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِنَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ ص- أَ لَمْ یَجِدْکَ یَتِیماً فَآوی یَقُولُ أَ لَمْ یَجِدْکَ وَحِیداً فَآوَی إِلَیْکَ النَّاسَ- وَ وَجَدَکَ ضَالًّا یَعْنِی عِنْدَ قَوْمِکَ- فَهَدی أَیْ هَدَاهُمْ إِلَی مَعْرِفَتِکَ- وَ وَجَدَکَ عائِلًا فَأَغْنی یَقُولُ أَغْنَاکَ بِأَنْ جَعَلَ دُعَاءَکَ مُسْتَجَاباً قَالَ الْمَأْمُونُ بَارَکَ اللَّهُ فِیکَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا مَعْنَی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ لَمَّا جاءَ مُوسی لِمِیقاتِنا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ قالَ لَنْ تَرانِی الْآیَةَ کَیْفَ یَجُوزُ أَنْ یَکُونَ کَلِیمُ اللَّهِ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ لَا یَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی ذِکْرُهُ لَا تَجُوزُ عَلَیْهِ الرُّؤْیَةُ حَتَّی یَسْأَلَهُ هَذَا السُّؤَالَ فَقَالَ الرِّضَا علیه السلام إِنَّ کَلِیمَ اللَّهِ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ علیه السلام عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَعَزُّ ⁽¹⁾مِنْ أَنْ یُرَی بِالْأَبْصَارِ وَ لَکِنَّهُ لَمَّا کَلَّمَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَرَّبَهُ نَجِیّاً رَجَعَ إِلَی قَوْمِهِ فَأَخْبَرَهُمْ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ کَلَّمَهُ وَ قَرَّبَهُ وَ نَاجَاهُ فَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی نَسْمَعَ کَلَامَهُ کَمَا سَمِعْتَ وَ کَانَ الْقَوْمُ سَبْعَمِائَةِ أَلْفِ رَجُلٍ فَاخْتَارَ مِنْهُمْ سَبْعِینَ أَلْفاً ثُمَّ اخْتَارَ مِنْهُمْ سَبْعَةَ آلَافٍ ثُمَّ اخْتَارَ مِنْهُمْ سَبْعَمِائَةٍ ثُمَّ اخْتَارَ مِنْهُمْ سَبْعِینَ رَجُلًا لِمِیقَاتِ رَبِّهِ فَخَرَجَ بِهِمْ إِلَی طُورِ سَیْنَاءَ فَأَقَامَهُمْ فِی سَفْحِ الْجَبَلِ ⁽²⁾وَ صَعِدَ مُوسَی علیه السلام إِلَی الطُّورِ وَ سَأَلَ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَنْ یُکَلِّمَهُ وَ یُسْمِعَهُمْ کَلَامَهُ فَکَلَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَی ذِکْرُهُ وَ سَمِعُوا کَلَامَهُ مِنْ فَوْقُ وَ أَسْفَلُ وَ یَمِینُ وَ شِمَالُ وَ وَرَاءُ وَ أَمَامُ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَحْدَثَهُ فِی الشَّجَرَةِ وَ جَعَلَهُ مُنْبَعِثاً مِنْهَا حَتَّی سَمِعُوهُ مِنْ جَمِیعِ الْوُجُوهِ فَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ بِأَنَّ هَذَا الَّذِی سَمِعْنَاهُ کَلَامُ اللَّهِ- حَتَّی نَرَی اللَّهَ جَهْرَةً فَلَمَّا قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ الْعَظِیمَ وَ اسْتَکْبَرُوا وَ عَتَوْا بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِمْ صَاعِقَةً فَأَخَذَتْهُمْ بِظُلْمِهِمْ فَمَاتُوا فَقَالَ مُوسَی یَا رَبِّ مَا أَقُولُ لِبَنِی إِسْرَائِیلَ إِذَا رَجَعْتُ إِلَیْهِمْ وَ قَالُوا إِنَّکَ ذَهَبْتَ بِهِمْ فَقَتَلْتَهُمْ لِأَنَّکَ لَمْ تَکُنْ صَادِقاً فِیمَا ادَّعَیْتَ مِنْ مُنَاجَاةِ اللَّهِ إِیَّاکَ فَأَحْیَاهُمُ اللَّهُ وَ بَعَثَهُمْ مَعَهُ فَقَالُوا إِنَّکَ لَوْ سَأَلْتَ اللَّهَ أَنْ یُرِیَکَ تَنْظُرُ إِلَیْهِ لَأَجَابَکَ وَ کُنْتَ تُخْبِرُنَا کَیْفَ هُوَ نَعْرِفُهُ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ فَقَالَ مُوسَی علیه السلام یَا قَوْمِ إِنَّ اللَّهَ لَا یُرَی بِالْأَبْصَارِ

1) فی المصدر: منزه اعز خ ل عن ان یری. م.

2) سفح الجبل: اصله و أسفله. عرضه و مضجعه الذی یسفح ای ینصب فیه الماء.

وَ لَا کَیْفِیَّةَ لَهُ وَ إِنَّمَا یُعْرَفُ بِآیَاتِهِ وَ یُعْلَمُ بِأَعْلَامِهِ فَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی تَسْأَلَهُ فَقَالَ مُوسَی علیه السلام یَا رَبِّ إِنَّکَ قَدْ سَمِعْتَ مَقَالَةَ بَنِی إِسْرَائِیلَ- وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِصَلَاحِهِمْ فَأَوْحَی اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ إِلَیْهِ یَا مُوسَی سَلْنِی مَا سَأَلُوکَ فَلَنْ أُؤَاخِذَکَ بِجَهْلِهِمْ فَعِنْدَ ذَلِکَ قَالَ مُوسَی- رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ قالَ لَنْ تَرانِی وَ لکِنِ انْظُرْ إِلَی الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَکانَهُ وَ هُوَ یَهْوِی فَسَوْفَ تَرانِی فَلَمَّا تَجَلَّی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ بِآیَةٍ مِنْ آیَاتِهِ- جَعَلَهُ دَکًّا وَ خَرَّ مُوسی صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَکَ تُبْتُ إِلَیْکَ یَقُولُ رَجَعْتُ إِلَی مَعْرِفَتِی بِکَ عَنْ جَهْلِ قَوْمِی- وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ مِنْهُمْ بِأَنَّکَ لَا تُرَی فَقَالَ الْمَأْمُونُ لِلَّهِ دَرُّکَ یَا أَبَا الْحَسَنِ فَأَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأی بُرْهانَ رَبِّهِ فَقَالَ الرِّضَا علیه السلام لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ لَوْ لَا أَنْ رَأَی بُرْهَانَ رَبِّهِ لَهَمَّ بِهَا کَمَا هَمَّتْ لَکِنَّهُ کَانَ مَعْصُوماً ⁽¹⁾وَ الْمَعْصُومُ لَا یَهُمُّ بِذَنْبٍ وَ لَا یَأْتِیهِ وَ لَقَدْ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ أَبِیهِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ هَمَّتْ بِأَنْ تَفْعَلَ وَ هَمَّ بِأَنْ لَا یَفْعَلَ فَقَالَ الْمَأْمُونُ لِلَّهِ دَرُّکَ یَا أَبَا الْحَسَنِ فَأَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ قَالَ الرِّضَا علیه السلام ذَاکَ یُونُسُ بْنُ مَتَّی ع- ذَهَبَ مُغاضِباً لِقَوْمِهِ فَظَنَّ بِمَعْنَی اسْتَیْقَنَ- أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ أَنْ لَنْ نُضَیِّقَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ وَ مِنْهُ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ أَیْ ضَیَّقَ وَ قَتَرَ- فَنادی فِی الظُّلُماتِ ظُلْمَةِ اللَّیْلِ وَ ظُلْمَةِ الْبَحْرِ وَ ظُلْمَةِ بَطْنِ الْحُوتِ- أَنْ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ بِتَرْکِی مِثْلَ هَذِهِ الْعِبَادَةِ الَّتِی قَدْ فَرَّغْتَنِی لَهَا فِی بَطْنِ الْحُوتِ فَاسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُ وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَوْ لا أَنَّهُ کانَ مِنَ الْمُسَبِّحِینَ لَلَبِثَ فِی بَطْنِهِ إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ فَقَالَ الْمَأْمُونُ لِلَّهِ دَرُّکَ یَا أَبَا الْحَسَنِ فَأَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- حَتَّی إِذَا اسْتَیْأَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا قَالَ الرِّضَا علیه السلام یَقُولُ عَزَّ وَ جَلَّ حَتَّی إِذَا اسْتَیْأَسَ الرُّسُلُ مِنْ قَوْمِهِمْ وَ ظَنَّ قَوْمُهُمْ أَنَّ الرُّسُلَ قَدْ کُذِبُوا جَاءَ الرُّسُلَ نَصْرُنَا

1) تقدم فی الخبر الأوّل عنه علیه السلام: انها همت بالمعصیة، و هم یوسف علیه السلام بالقتل إن اجبرته لعظم ما داخله.

فَقَالَ الْمَأْمُونُ لِلَّهِ دَرُّکَ یَا أَبَا الْحَسَنِ فَأَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ قَالَ الرِّضَا علیه السلام لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ عِنْدَ مُشْرِکِی أَهْلِ مَکَّةَ أَعْظَمَ ذَنْباً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِأَنَّهُمْ کَانُوا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ثَلَاثَمِائَةٍ وَ سِتِّینَ صَنَماً فَلَمَّا جَاءَهُمْ صلی الله علیه و آله بِالدَّعْوَةِ إِلَی کَلِمَةِ الْإِخْلَاصِ کَبُرَ ذَلِکَ عَلَیْهِمْ وَ عَظُمَ وَ قَالُوا أَ جَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً إِنَّ هذا لَشَیْ‌ءٌ عُجابٌ وَ انْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَ اصْبِرُوا عَلی آلِهَتِکُمْ إِنَّ هذا لَشَیْ‌ءٌ یُرادُ ما سَمِعْنا بِهذا فِی الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هذا إِلَّا اخْتِلاقٌ فَلَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی نَبِیِّهِ مَکَّةَ قَالَ لَهُ یَا مُحَمَّدُ- إِنَّا فَتَحْنا لَکَ مَکَّةَ فَتْحاً مُبِیناً لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ عِنْدَ مُشْرِکِی أَهْلِ مَکَّةَ بِدُعَائِکَ إِلَی تَوْحِیدِ اللَّهِ فِیمَا تَقَدَّمَ وَ مَا تَأَخَّرَ لِأَنَّ مُشْرِکِی مَکَّةَ أَسْلَمَ بَعْضُهُمْ وَ خَرَجَ بَعْضُهُمْ عَنْ مَکَّةَ وَ مَنْ بَقِیَ مِنْهُمْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی إِنْکَارِ التَّوْحِیدِ عَلَیْهِ إِذَا دَعَا النَّاسَ إِلَیْهِ فَصَارَ ذَنْبُهُ عِنْدَهُمْ فِی ذَلِکَ مَغْفُوراً بِظُهُورِهِ عَلَیْهِمْ فَقَالَ الْمَأْمُونُ لِلَّهِ دَرُّکَ یَا أَبَا الْحَسَنِ فَأَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَفَا اللَّهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ قَالَ الرِّضَا علیه السلام هَذَا مِمَّا نَزَلَ بِإِیَّاکِ أَعْنِی وَ اسْمَعِی یَا جَارَةِ خَاطَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِذَلِکَ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله وَ أَرَادَ بِهِ أُمَّتَهُ فَکَذَلِکَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ- لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ وَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ لَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلًا قَالَ صَدَقْتَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَأَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِی أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ أَمْسِکْ عَلَیْکَ زَوْجَکَ وَ اتَّقِ اللَّهَ وَ تُخْفِی فِی نَفْسِکَ مَا اللَّهُ مُبْدِیهِ وَ تَخْشَی النَّاسَ وَ اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ قَالَ الرِّضَا علیه السلام إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ- صلی الله علیه و آله قَصَدَ دَارَ زَیْدِ بْنِ حَارِثَةَ بْنِ شَرَاجِیلَ الْکَلْبِیِّ فِی أَمْرٍ أَرَادَهُ فَرَأَی امْرَأَتَهُ تَغْتَسِلُ فَقَالَ لَهَا سُبْحَانَ الَّذِی خَلَقَکِ وَ إِنَّمَا أَرَادَ بِذَلِکَ تَنْزِیهَ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَنْ قَوْلِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْمَلَائِکَةَ بَنَاتُ اللَّهِ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ- أَ فَأَصْفاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِکَةِ إِناثاً إِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِیماً فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لَمَّا رَآهَا تَغْتَسِلُ سُبْحَانَ الَّذِی خَلَقَکِ أَنْ یَتَّخِذْ وَلَداً یَحْتَاجُ إِلَی هَذَا التَّطْهِیرِ وَ الِاغْتِسَالِ فَلَمَّا عَادَ زَیْدٌ إِلَی مَنْزِلِهِ أَخْبَرَتْهُ امْرَأَتُهُ بِمَجِی‌ءِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَوْلِهِ لَهَا سُبْحَانَ الَّذِی خَلَقَکِ فَلَمْ یَعْلَمْ زَیْدٌ مَا أَرَادَ بِذَلِکَ وَ ظَنَ

أَنَّهُ قَالَ ذَلِکَ لِمَا أَعْجَبَهُ مِنْ حُسْنِهَا فَجَاءَ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ امْرَأَتِی فِی خُلُقِهَا سُوءٌ وَ إِنِّی أُرِیدُ طَلَاقَهَا فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَمْسِکْ عَلَیْکَ زَوْجَکَ وَ اتَّقِ اللَّهَ وَ قَدْ کَانَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَرَّفَهُ عَدَدَ أَزْوَاجِهِ وَ أَنَّ تِلْکَ الْمَرْأَةَ مِنْهُنَّ فَأَخْفَی ذَلِکَ فِی نَفْسِهِ وَ لَمْ یُبْدِهِ لِزَیْدٍ وَ خَشِیَ النَّاسَ أَنْ یَقُولُوا إِنَّ مُحَمَّداً یَقُولُ لِمَوْلَاهُ إِنَّ امْرَأَتَکَ سَتَکُونُ لِی زَوْجَةً فَیَعِیبُونَهُ بِذَلِکَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِی أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِ یَعْنِی بِالْإِسْلَامِ- وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ یَعْنِی بِالْعِتْقِ- أَمْسِکْ عَلَیْکَ زَوْجَکَ وَ اتَّقِ اللَّهَ وَ تُخْفِی فِی نَفْسِکَ مَا اللَّهُ مُبْدِیهِ وَ تَخْشَی النَّاسَ وَ اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ ثُمَّ إِنَّ زَیْدَ بْنَ حَارِثَةَ طَلَّقَهَا وَ اعْتَدَّتْ مِنْهُ فَزَوَّجَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ نَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ أَنْزَلَ بِذَلِکَ قُرْآناً فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَمَّا قَضی زَیْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناکَها لِکَیْ لا یَکُونَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ حَرَجٌ فِی أَزْواجِ أَدْعِیائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَ کانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا ثُمَّ عَلِمَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ الْمُنَافِقِینَ سَیَعِیبُونَهُ بِتَزْوِیجِهَا فَأَنْزَلَ ما کانَ عَلَی النَّبِیِّ مِنْ حَرَجٍ فِیما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ فَقَالَ الْمَأْمُونُ لَقَدْ شَفَیْتَ صَدْرِی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ أَوْضَحْتَ لِی مَا کَانَ مُلْتَبِساً عَلَیَّ فَجَزَاکَ اللَّهُ عَنْ أَنْبِیَائِهِ وَ عَنِ الْإِسْلَامِ خَیْراً قَالَ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْجَهْمِ فَقَامَ الْمَأْمُونُ إِلَی الصَّلَاةِ وَ أَخَذَ بِیَدِ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ کَانَ حَاضِرَ الْمَجْلِسِ وَ تَبِعْتُهُمَا فَقَالَ لَهُ الْمَأْمُونُ کَیْفَ رَأَیْتَ ابْنَ أَخِیکَ فَقَالَ عَالِمٌ وَ لَمْ نَرَهُ یَخْتَلِفُ إِلَی أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فَقَالَ الْمَأْمُونُ إِنَّ ابْنَ أَخِیکَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِ النَّبِیِّ الَّذِینَ قَالَ صلی الله علیه و آله فِیهِمْ أَلَا إِنَّ أَبْرَارَ عِتْرَتِی وَ أَطَایِبَ أَرُومَتِی ⁽¹⁾أَحْلَمُ النَّاسِ صِغَاراً وَ أَعْلَمُ النَّاسِ کِبَاراً لَا تُعَلِّمُوهُمْ فَإِنَّهُمْ أَعْلَمُ مِنْکُمْ لَا یُخْرِجُونَکُمْ مِنْ بَابِ هُدًی وَ لَا یُدْخِلُونَکُمْ فِی بَابِ ضَلَالٍ وَ انْصَرَفَ الرِّضَا علیه السلام إِلَی مَنْزِلِهِ فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ غَدَوْتُ عَلَیْهِ وَ أَعْلَمْتُهُ مَا کَانَ مِنْ قَوْلِ الْمَأْمُونِ وَ جَوَابِ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ لَهُ فَضَحِکَ علیه السلام ثُمَّ قَالَ یَا ابْنَ الْجَهْمِ لَا یَغُرَّنَّکَ مَا سَمِعْتَهُ مِنْهُ فَإِنَّهُ سَیَغْتَالُنِی ⁽²⁾وَ اللَّهُ یَنْتَقِمُ لِی مِنْهُ.

1) فی المصدر: اطائب ذرّیتی و اطهار ارومتی. م.

2) فی المصدر: سیقتلنی سیفتالنی خ ل و فی الاحتجاج: سیغتالنی. م.

قال الصدوق رحمه الله هذا الحدیث عجیب من طریق علی بن محمد بن الجهم مع نصبه و بغضه و عداوته لأهل البیت علیهم السلام ⁽¹⁾- ج، الإحتجاج مرسلا مثله ⁽²⁾

*[ترجمه]عیون الاخبار: علیبن محمدبن جهم میگوید:در مجلس مأمون حاضر شدم. امام رضا علیبن موسی علیه السلام نزد وی بود. مأمون به علی‌بن‌موسی‌الرضا علیه السلام گفت: ای فرزند رسول خدا آیا تو نمی‌گویی که انبیا معصوم هستند؟ فرمود: بله. گفت: پس معنی این آیه که خدا فرمود: «آدم پروردگارش را عصیان کرد و گمراه شد» چیست؟ فرمود: خدا به آدم گفت: «تو و همسرت در بهشت ساکن شوید و هر آنچه خواستید از نعمت آن بخورید ولی به این درخت نزدیک نشوید» و به بوته گندم اشاره کرد «در این صورت از ظالمین خواهید بود». خدا به آنان نگفت که از این درخت و از درختی که از جنس آن است نخورید. آنان به آن درخت نزدیک نشدند. آن دو از میوه‌های دیگر درختان می‌خوردند تا اینکه شیطان آنها را وسوسه کرد و گفت: «پروردگارتان شما را از این درخت نهی نکرد» و فقط شما را از نزدیک شدن به آن نهی کرد نه از خوردن از آن. «جز [برای] آنکه [مبادا] دو فرشته گردید یا از [زمره] جاودانان شوید و برای آن دو سوگند یاد کرد که من قطعا از خیرخواهان شما هستم» آدم و حوا تا قبل از آن کسی را ندیده بودند که به خدا قسم بخورد ولی دروغ بگوید «پس آنها را با نیرنگ فریب داد.» آن دو با اعتماد به قسم خوردن شیطان به خدا، از میوه درخت خوردند. این اتفاق قبل از نبوت آدم رخ داد و گناه بزرگی نبود که به موجب آن مستحق دخول در آتش باشد بلکه از خطاهای کوچکی بود که تا قبل نزول وحی برای پیامبران جائز است. اما پس از آنکه خداوند او را برگزید و پیامبر قرار داد معصوم بود و هیچ گناه کوچک و

بزرگی مرتکب نشد. خداوند می‌فرماید: «آدم نسبت به پروردگارش عصیان کرد و گمراه شد سپس پروردگارش او را برگزید پس او توبه کرد و هدایت شد.» خداوند فرمود: «خداوند آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را بر تمام جهانیان برگزید» مأمون پرسید پس معنی آیه «و چون به آن دو [فرزندی] شایسته داد در آنچه [خدا] به ایشان داده بود برای او شریکانی قرار دادند» چیست؟ امام فرمود: حوا پانصد شکم برای آدم زائید و هر شکم یک دختر و یک پسر. آدم و حوا با خدا عهد بستند و او را خواندند و گفتند: «اگر به ما نسل صالحی عطا کنی از شاکران خواهیم بود» و وقتی نسلی صالح با ظاهری نیکو و مبرا از هر گونه نقص و بیماری به آنان عطا شد این نسل متشکل از دو گروه مذکر و مؤنث بود هر دو گروه جنس مذکر را در نسل به وجود آمده شریک خدا می‌دانستند و مانند آدم و حوا خدا را شکر نمی‌کردند. لذا خداوند فرمود: «خداوند از آنچه شرک می‌ورزید بالاتر و مبرا است». مأمون گفت: شهادت می‌دهم که تو حقیقتاً فرزند رسول خدا هستی. در مورد آیه

ص: 78

«و چون صبح شد ستاره‌ای را دید و گفت: این پروردگار من است» برای من توضیح بده [که چرا ابراهیم به ستاره گفت: «هذا ربی»]. امام فرمود: در زمان ابراهیم سه گروه بودند. گروهی ستاره، گروهی ماه و گروهی خورشید را می‌پرستیدند. ابراهیم وقتی از سردابی که در آن مخفی شده بود بیرون آمد شب شده بود و ستاره را دید. برای انکار و آگاه کردن مردم گفت این پروردگار من است «و وقتی افول کرد» یعنی: ستاره، «گفت: افولکنندگان را دوست ندارم» چرا که افول و زوال از ویژگی‌های محدث است نه قدیم. «و هنگامی که ماه را درخشان دید گفت این پروردگار من است.» این قول نیز برای انکار و آگاهی دادن بود و «وقتی ماه افول کرد گفت: اگر پروردگارم مرا هدایت نکند من از قوم گمراهان خواهم بود» این آیه میگوید: اگر پروردگارم مرا هدایت نمیکرد یقینا من از زمره گمراهان بودم. «وقتی» صبح شد و «خورشید را درخشان دید گفت: این پروردگار من است این بزرگتر است» از ستاره و ماه. معنای این جملات انکار و استخبار است نه خبر دادن و اقرار کردن. «وقتی خورشید افول کرد» به کسانی که ماه و خورشید و ستاره می‌پرستیدند گفت: «ای قوم من از چیزهایی که شما به آن شرک می‌ورزید مبرا هستم من رویم را به سوی کسی می‌کنم که یکتاست و آسمان‌ها و زمین را خلق کرده است و من از مشرکان نیستم» منظور ابراهیم از گفته‌های قبل اثبات باطل بودن دین و اعتقاد آن مردم بود و به آنها ثابت کرد که چیزهایی مانند خورشید و ماه وستاره شایستگی پرستیدن را ندارند و عبادت مستحق خالق ماه و خورشید و ستاره و آسمان‌ها و زمین است. استدلالی که او برای قومش آورد چیزی بود که خدا به او الهام کرده بود و خدا خود می‌فرماید: «و آن حجت ما بود که به ابراهیم در مقابل قومش اعطا کردیم».

مأمون گفت: شگفتا از تو یابن رسول الله! در مورد این گفته ابراهیم نیز برایم توضیح بده: «پروردگارا به من نشان بده که چگونه مردگان را زنده می‌کنی گفت: آیا ایمان نداری؟ گفت: ایمان دارم ولی میخواهم قلبم مطمئن گردد» امام رضا علیه السلام فرمود: خدا به ابراهیم وحی کرد: من از میان بندگانم فردی را به عنوان دوست و خلیل خود برمی‌گزینم اگر از من زنده شدن مردگان را بخواهی تو را اجابت می‌کنم. لذا به ابراهیم تلقین شد که او خلیل خداست و سپس گفت «پروردگارا به من نشان بده چگونه مردگان را زنده میکنی. گفت: آیا ایمان نداری؟ گفت: ایمان دارم ولی میخواهم قلبم مطمئن گردد» یعنی بر دوستی تو مطمئن گردد. «خدا فرمود چهار پرنده را بگیر، آنها را بکوب. سپس هر قسمت از آنها را بر کوهی قرار بده. بعد از آن آنان را فرابخوان تا به سوی تو بشتابند. و بدان که خدا شکست ناپذیر و حکیم است.» ابراهیم یک عقاب و مرغابی و طاووس و خروس گرفت. آنان را قطعه قطعه و با یکدیگر مخلوط کرد. سپس بخشی از آن مخلوط را بر روی تک تک کوههای اطرافش که تعدادشان ده کوه بود قرار داد.

ص: 79

و منقارهایشان را بین انگشتانش گرفت. بعد آنها را با اسمهایشان فراخواند و در مقابل آنها آب و دانه گذاشت. اجزاء به یکدیگر پیوسته و بدن پرندگان دوباره شکل گرفت و هر بدن به سمت گردن و سر پرنده مربوط حرکت کرد و به آن وصل شد. ابراهیم منقارهای آنها را رها کرد منقارها نیز به سمت بدن‌ها رفته پس از آن پرندگان از آب و دانه خوردند و به ابراهیم گفتند ای پیامبر خدا تو ما را زنده کردی خداوند تو را زنده بدارد. ابراهیم فرمود: خیر، بلکه خداوند زنده می‌کند و می‌میراند و او بر هر چیزی قادر و تواناست.

مأمون گفت: آفرین بر تو ای اباالحسن! در مورد این آیه مرا آگاه ساز: «موسی به او مشت زد و او را کشت. گفت این از کارهای شیطان است» امام رضا علیه السلام فرمود: موسی علیه السلام بین مغرب و عشاء به طور ناشناس وارد شهری از شهرهای تحت تسلط فرعون شد. «در آن شهر چهار مرد را دید که با یکدیگر می‌جنگیدند. یکی از پیروان موسی و دیگری از دشمنان او بود. کسی که شیعه موسی بود از وی در مقابل دشمن موسی کمک خواست» موسی به حکم خدا آن دشمن را محکوم کرد «پس به او مشت زد» آن دشمن مرد. سپس گفت: «این از کارهای شیطان است» یعنی جنگ و جدالی که بین آن دو مرد بود کار شیطان است نه کاری که موسی کرد. و منظور از «همانا او دشمن گمراه کننده است» نیز شیطان است. مأمون پرسید سپس چرا موسی گفت: «پروردگارا همانا من به خودم ظلم کردم پس مرا ببخش» امام فرمود: موسی در واقع می‌گوید من با وارد شدن به این شهر خودم را در جایی قرار داده‌ام که نباید قرار می‌دادم «پس غفران کن» یعنی مرا از چشم دشمنانت مخفی بدار تا به من دست نیافته و با من وارد جنگ نشوند «و خداوند او را بخشید چرا که او غفور و رحیم است. موسی گفت: پروردگارا با آنچه به من نعمت دادی» یعنی قدرتی که تنها با یک مشت مردی را به قتل رساندم «هرگز پشتیبان مجرمان نخواهم بود» بلکه با این قدرت در راه تو جهاد می‌کنم تا تو راضی باشی. موسی «در شهر ترسان و مضطرب بود که ناگهان متوجه شد کسی که دیروز از او یاری خواسته بود او را فرا می‌خواند» تا در مقابل فرد دیگری یاریش کند.«موسی به او گفت که تو انسان واقعاً نادانی هستی» دیروز با مردی جنگیدی و امروز نیز در حال جنگ هستی تو را ادب خواهم کرد. موسی خواست که به سمت مرد حمله ور شود. «هنگامی که خواست به سمت کسی که دشمن هر دوی آنها بود حملهور شود» آن فرد که از پیروان موسی بود «گفت ای موسی آیا می‌خواهی مرا بکشی چنانکه دیروز شخصی را کشتی تو می‌خواهی در این سرزمین فقط زورگو باشی و نمی‌خواهی از اصلاحگران باشی».

مأمون گفت: یا ابا الحسن خداوند خیرت دهد. منظور موسی از اینکه به فرعون گفت: «بنابراین آن را انجام دادم و من از گمراهان هستم» چیست؟ امام رضا علیه السلام فرمود: وقتی موسی نزد فرعون رفت فرعون به او گفت: «آن کاری که انجام دادی، انجام دادی!

ص: 80

و تو از کافران هستی» یعنی نسبت به من کافر هستی و موسی در جواب گفت: «بنابراین چنین کرده‌ام. و من از گمگشتگان بودم» که راه را گم کرده و به شهری از شهرهای تو وارد شدم «لذا از شما فرار کردم چون از شما ترسیدم پروردگارم به من حکمی عطا کرد و مرا از مرسلین قرار داد» خداوند به پیامبرش محمد صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «آیا تو را یتیمی نیافت. و پس از آن به تو مأوی داد.» منظور این است که آیا تو را تنها نیافت و سپس مردم را با تو مأنوس گرداند. «و تو را گمراه یافت» یعنی گمگشته در میان قومت «پس هدایت کرد» یعنی مردم را به سوی شناخت تو هدایت کرد «تو را عائلهمند یافت پس تو را بی‌نیاز کرد» میگوید: تو را با مستجاب کردن دعایت غنی ساخت. مأمون گفت: یابن رسول الله تبارک الله! معنی این آیه چیست: «وقتی موسی به دیدار ما آمد پروردگارش با او سخن گفت. موسی گفت: پروردگارا خود را به من نشان بده تا به تو نگاه کنم خدا گفت هرگز مرا نخواهی دید» ادامه آیه. چگونه می‌شود که موسی بن عمران نداند که دیدار خدا برای او جائز نیست. اگر می‌دانست این سؤال را نمی‌پرسید. امام رضا علیه السلام فرمود: موسی بن عمران می‌دانست که خداوند فراتر از آن است که با چشم دیده شود اما وقتی خداوند با موسی سخن گفت او را به خود نزدیک گرداند موسی به سوی قومش بازگشت و به آنها گفت که خداوند پس از سخن گفتن با او وی را نجات داده و او را مقرب درگاه خویش قرار داده است آنها گفتند: هرگز به تو ایمان نمی‌آوریم جز اینکه کلام خدا را همانگونه که تو شنیدی بشنویم. و قوم موسی 700 هزار نفر بودند. از میانشان 70 هزار نفر را برگزید و از آنها 7 هزار نفر بعد از این تعداد 70 نفر و پس از 70 نفر 7 مرد را برای ملاقات با پروردگارش انتخاب کرد. با آنها به طورسیناء رفت. آنان را در دامنه کوه مستقر کرد. موسی از طور بالا رفت و از خدا خواست که با وی سخن بگوید و آنان سخن او را بشنوند. سپس خداوند متعال با او سخن گفت و آنان صدای او را از بالا و پایین و راست و چپ و پشت و جلو شنیدند. چرا که خداوند عزوجل آن صوت را در یک درخت ایجاد و از آنجا منتشر کرد تا آن را از همه جهات بشوند. آنها گفتند: «هرگز به [سخن] تو ایمان نمی‌آوریم» که چیزی که شنیدیم سخن خدا بود «تا زمانیکه خدا را آشکارا ببینیم.» وقتی این سخن درشت را گفته و تکبر ورزیدند و سرکشی کردند خداوند عزوجل صاعقه‌ای بر آنها فرو فرستاد و آنها به خاطر ستمشان مردند. سپس موسی گفت: ای پروردگار هنگامی که بازگشتم به بنی اسرائیل چه بگویم؟ هنگامی که بگویند: تو آنها را بردی و به قتل رساندی زیرا در ادعایت مبنی بر مناجات تو با خدا صادق نبودی. پس خداوند آنها را زنده کرد. سپس موسی علیه السلام گفت: ای قوم خدا با چشمها دیده نمی‌شود

ص: 81

و کم و کیف ندارد. او فقط با آیات و نشانه‌هایش شناخته می‌شود. آنها گفتند: تا از او درخواست نکنی به تو ایمان نخواهیم آورد. موسی علیه السلام گفت: ای پروردگار تو سخن بنی اسرائیل را شنیدی و تو از مصلحت آنان آگاهی. خداوند جل جلاله به او وحی کرد که: ای موسی آنچه از تو خواستند را بخواه من تو را به خاطر جهل آنان مؤاخذه نخواهم کرد. در آن زمان موسی گفت: «ای پروردگار خود را به من نشان بده تا به تو بنگرم گفت مرا نخواهی دید ولی به کوه بنگر که در جای خویش مستقر است» و سقوط میکند «پس مرا خواهی دید هنگامی که پروردگار بر کوه نمایان می‌گردد» با آیهای از آیاتش «آن را ریز ریز ساخت و موسی بیهوش بر زمین افتاد و چون به خود آمد گفت تو منزهی به درگاهت توبه کردم» می‌گوید: از جهل قوم خود به شناخت تو بازگشتم «و من نخستین مؤمنانم» از میان قومم به اینکه تو دیده نمی‌شوی.

مأمون گفت: ای اباالحسن شگفتا از تو. مرا از فرموده خداوند متعال آگاه کن: «و در حقیقت [آن زن] آهنگ وی کرد و [یوسف نیز] اگر برهان پروردگارش را ندیده بود آهنگ او میکرد» پس امام رضا علیه السلام فرمود: آن زن آهنگ یوسف کرد و اگر یوسف برهان پروردگارش بر ایشان را نمیدید آهنگ آن زن را میکرد همانطور که او آهنگ یوسف را کرده بود. ولی یوسف معصوم بود و معصوم به گناه توجهی نکرده و مرتکب آن نمیشود. پدرم از پدرش امام صادق علیه السلام برایم

نقل فرمود که ایشان فرموده است: آن زن قصد کرد که انجام دهد و یوسف قصد کرد که انجام ندهد.

مأمون گفت: ای اباالحسن شگفتا از تو. مرا از فرموده خداوند متعال آگاه کن: «و ذوالنون را [یاد کن] آنگاه که خشمگین رفت و پنداشت که ما هرگز بر او قدرتی نداریم» امام رضا علیه السلام فرمود: آن یونس بن متی علیه السلام است. «خشمگین رفت» به خاطر قومش «پس گمان کرد» به معنی یقین حاصل کرد. «که هرگز بر او قادر نیستیم» که هرگز رزقش را بر او تنگ نمیکنیم. از آن جمله است فرموده خداوند: «و اما هنگامی که او را مبتلا ساخت پس رزقش را برای او مقدر ساخت» یعنی رزقش را تنگ و کم کرد. «پس در تاریکیها ندا داد» تاریکی شب و تاریک دریا و تاریکی درون شکم ماهی. «اینکه خدایی جز تو نیست. تو پاک و منزهی و همانا من از ظالمان بودم» به علت ترک کردن مثل چنین عبادتی که اوقات فراغت لازم برای انجام آن را در شکم ماهی برایم فراهم ساختی. پس خداوند او را اجابت کرد. خداوند عزوجل فرمود: « و اگر او از زمره تسبیح‌کنندگان نبود قطعا تا روزی که برانگیخته می‌شوند در شکم آن [ماهی] می‌ماند».

مأمون گفت: ای اباالحسن شگفتا از تو. مرا از فرموده خداوند متعال آگاه کن: « تا هنگامی که فرستادگان [ما] نومید شدند و [مردم] پنداشتند که به آنان واقعا دروغ گفته شده یاری ما به آنان رسید» امام رضا علیه السلام فرمود: خداوند عزوجل میگوید تا زمانی که پیامبران از قومشان ناامید شده و قومشان گمان کردند که پیامبران دروغ گفتهاند، در این هنگام یاری ما به پیامبران رسید.

ص: 82

مأمون گفت: ای اباالحسن شگفتا از تو. مرا از فرموده خداوند متعال آگاه کن «تا خداوند از گناهان گذشته و آینده تو بگذرد». امام رضا علیه السلام فرمود: نزد مشرکان مکه کسی گناهکارتر از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نبوده. زیرا آنان 360 بت غیر از خدا را میپرستیدند. زمانی که پیامبر صلی الله علیه آله و سلم با دعوت به اخلاص بر آنان وارد شد، این امر بر آنان سنگین آمد و گفتند «آیا خدایان متعدد را خدای واحدی قرار داده. این واقعا چیز عجیبی است* و بزرگانشان روان شدند و گفتند بروید و بر خدایان خود ایستادگی نمایید که این امر قطعا هدف ماست* از طرفی این مطلب را در آیین عیسوی هم نشنیده ایم. این ادعا جز دروغ بافی نیست.» پس زمانی که خداوند متعال مکه را بر پیامبر گشود فرمود: ای محمد «ما برای تو گشودیم» مکه را «گشودنی درخشان* تا خداوند از گناه گذشته و آینده تو» نزد مشرکان مکه با دعوت گذشته و آینده تو به یکتا پرستی خداوند «درگذرد» زیرا عدهای از مشرکان مکه اسلام آوردند و عدهای از مکه خارج شدند و وقتی پیامبر مردم را به یکتاپرستی دعوت می کرد دیگر کسانی که مانده بودند نمیتوانستند یکتاپرستی را انکار کنند. پس گناه او نزد ایشان در این زمینه، با ظهور پیامبر بر ایشان آمرزیده شد.

پس مأمون گفت آفرین اباالحسن! پس مرا از این فرموده ایزد متعال آگاه کن: «خدایت ببخشاید چرا به آنان اجازه دادی» امام رضا علیه السلام فرمود: این بر مبنای «ای در به تو میگویم دیوار تو بشنو» نازل شده است. خداوند متعال با این آیه پیامبر خود را مورد خطاب قرار داد و امت او را اراده فرمود. در این سخن پروردگار عز و جل نیز چنین است «اگر شرک بورزی حتما کردارت تباه و مسلما از زیانکاران خواهی شد» و همچنین این فرموده باری تعالی «و اگر تو را استوار نمیداشتیم قطعا نزدیک بود کمی به سوی آنان متمایل شوی» [مأمون] گفت: ای پسر رسول خدا درست میگویی. پس مرا از این سخن باری تعالی آگاه کن «و آنگاه که به کسی که خدا بر او نعمت ارزانی داشته بود و تو تیز به او نعمت داده بودی می گفتی همسرت را پیش خود نگاه دار و از خدا پروا دار و آنچه را که خدا آشکار کننده آن بود در دل خود نهان میکردی و از مردم میترسیدی با آنکه خدا سزاوارتر بود که از او بترسی». امام رضا علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم میخواست برای کاری به خانه زید بن حارثة بن شراجیل کلبی برود. همسر زید را در حال شستشو دید. به آن زن فرمودند: پاک و منزه است کسی که تو را آفرید. و منظور پیامبر منزه دانستن خداوند تبارک و تعالی از گفته کسانی بود که ملائکه را دختران خداوند میپندارند. پس خداوند متعال فرمود: «آیا پنداشتید که پروردگارتان شما را به داشتن پسران اختصاص داده و خود از فرشتگان دخترانی برگرفته است. حقا که شما سخنی بس بزرگ می گویید» پس پیامبر زمانی که همسر زید را در حال شستن دید فرمود کسی که تو را آفرید منزه از این است که فرزندی اختیار کند که به این طهارت و شستشو نیاز داشته باشد. پس وقتی زید به خانه برگشت همسرش به زید گفت پیامبر آمده و فرمود منزه است کسی که تو را آفرید. زید منظور پیامبر را نفهمید و فکر کرد

ص: 83

پیامبر از زیبایی همسرش خوشش آمده. پس پیش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم رفت و گفت: ای رسول خدا همسرم بد اخلاق است. میخواهم طلاقش دهم. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «همسرت را نگه دار و از خدا پروا دار». خداوند تعداد همسرانش را به او خبر داده بود و این زن یکی از آنها بود. این موضوع را در دل خود پنهان داشت و به زید نگفت. ترسید که مردم بگویند محمد صلی الله علیه و آله و سلم به غلامش گفته همسر تو، همسر من خواهد بود و این را بر پیامبر عیب میگیرند. پس خداوند عزوجل این آیه را نازل نمود «و اذ تقول للذی انعم الله علیه: و آنگاه که به کسی که خدا بر او نعمت ارزانی داشته بود» یعنی با اسلام «و انعمت علیه: و تو [نیز] به او نعمت داده بودی» یعنی با آزاد کردن غلام «همسرت را پیش خود نگاه دار و از خدا پروا بدار و آنچه را که خدا آشکارکننده آن بود در دل خود نهان می‌کردی و از مردم می‌ترسیدی با آنکه خدا سزاوارتر بود که از او بترسی» سپس زید بن حارثه همسرش را طلاق داد و همسرش عده را به جاآورد. پس خداوند متعال او را به همسری محمد صلی الله علیه و آله و سلم درآورد و به این خاطر این آیه را نازل نمود: «پس چون زید از آن زن کام برگرفت و او را ترک گفت وی را به نکاح تو در آوردیم تا در آینده در مورد ازدواج مؤمنان با زنان پسرخواندگانشان چون آنان را طلاق گفتند گناهی نباشد و فرمان خدا صورت پذیرد» و چون خداوند متعال میدانست منافقین ازدواج پیامبر را بر او عیب خواهند شمرد فرمود: «بر پیامبر در آنچه خدا بر او فرض گردانیده گناهی نیست».

مأمون گفت: ای پسر رسول خدا سینهام را شفا دادی و آنچه را که بر من مشتبه بود واضح ساختی. پس خداوند تو را از پیامبرانش و از اسلام جزای خیر دهد.

علیبن محمدبن جهم میگوید: مأمون به نماز ایستاد و دست محمد بن جعفر بن محمد که حاضر در مجلس بود را گرفت و من پشت سر او رفتم. مأمون به او گفت برادرزادهات را چگونه دیدی؟ گفت او عالم است در حالی که ندیدهایم با کسی از اهل علم نشست و برخاست کند.

مأمون گفت: برادرزاده ات از اهل بیت پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم است که پیامبر در مورد آنان فرموده: «آگاه باشید همانا نیکان عترت من و پاکان ذریه من در کودکی صبورترین و در بزرگی داناترین مردم هستند. آنان را آموزش ندهید. آنان از شما داناترند و شما را از راه هدایت خارج نمیکنند و شما را به گمراهی وارد نمیسازند.» امام رضا علیه السلام به سمت خانه رفتند. فردا صبح بر ایشان وارد شدم و ایشان را از سخن مأمون و پاسخ عمویش محمدبن جعفر آگاه کردم. ایشان خندید و فرمود: ای ابن جهم سخن او تو را مغرور نکند. او مرا خواهد کشت و خداوند انتقام مرا از او می گیرد.

ص: 84

صدوق رحمت الله علیه گفت: این حدیث با اسناد علی بن محمد جهم به خاطر ناصبی بودن و کینه و دشمنیاش با اهل بیت علیهم السلام عجیب است. - . عیون الاخبار: 108-114 -

الاحتجاج: عین این روایت را آورده است. - . الاحتجاج: 233-237 -

**[ترجمه]

بیان

أقول ما ذکره فی خطیئة آدم علیه السلام قریب مما ذکره بعض العامة من أنه تعالی أشار لهما حین نهاهما إلی شجرة واحدة و کان المراد نوع تلک الشجرة فوسوس إلیهما الشیطان أن المراد کان ذلک الشخص من الشجرة فقبلا ذلک منه و هذا مثل ما ورد فی الخبر السابق فی مخالفة الأصول و التوجیه مشترک و لعل ذکر هذا الوجه لبیان علة ارتکاب ترک الأولی لا أن یکون جوابا مستقلا و الضمیر فی قوله عن الأکل منها راجع إلی غیرها و یحتمل أن یکون راجعا إلی هذه الشجرة بأن یکون الاستثناء منقطعا أی لیست هذه الشجرة منهیة بل هی سبب لکونکما ملکین أو خالدین إذا أکلتما منها و قال الجوهری یقال فی المدح لله دره أی عمله و قال الشیخ الرضی رضی الله عنه الدر فی الأصل ما یدر أی ینزل من الضرع من اللبن و من الغیم من المطر و هو هاهنا کنایة عن فعل الممدوح الصادر عنه و إنما نسب فعله إلیه تعالی قصدا للتعجب و إن الله منشئ العجائب فکل شی‌ء عظیم یریدون التعجب منه ینسبونه إلیه تعالی نحو قولهم لله أنت و لله أبوک فمعنی لله دره ما عجب فعله.

قوله تعالی وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا قال الشیخ أمین الدین الطبرسی قرأ أهل الکوفة و أبو جعفر کُذِبُوا بالتخفیف و هی قراءة علی و زین العابدین و محمد بن علی و جعفر بن محمد علیهم السلام و زید بن علی و ابن عباس و ابن مسعود و سعید بن جبیر و عکرمة و الضحاک و الأعمش و قرأ الباقون کذبوا بالتشدید و هی قراءة عائشة و الحسن و عطاء و الزهری و قتادة ثم قال و المعنی أنا أخرنا العقاب عن الأمم السالفة المکذبة لرسلنا کما أخرناه عن أمتک یا محمد حتی إذا بلغوا إلی حالة یأس الرسل عن إیمانهم و تحقق یأسهم بإخبار الله تعالی إیاهم و ظنوا أنهم قد کذبوا أی تیقن الرسل أن

1) عیون الأخبار: 108- 114. م.

2) الاحتجاج: 233- 237 مع اختلاف بینهما. م.

قومهم قد کذبوهم تکذیبا عاما حتی أنه لا یصلح واحد منهم عن عائشة و الحسن و قتادة و أبی علی الجبائی و من خفف فمعناه ظن الأمم أن الرسل کذبوهم فیما أخبروهم به من نصر الله تعالی إیاهم و إهلاک أعدائهم عن ابن عباس و ابن مسعود و ابن جبیر و مجاهد و ابن زید و الضحاک و أبی مسلم و قیل یجوز أن یکون الضمیر فی ظنوا راجعا إلی الرسل أیضا و یکون معناه و علم الرسل أن الذین وعدوهم الإیمان من قومهم أخلفوهم أو کذبوا فیما أظهروه من الإیمان و روی أن سعید بن جبیر و الضحاک اجتمعا فی دعوة فسئل سعید بن جبیر عن هذه الآیة کیف تقرؤها فقال وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا بالتخفیف بمعنی و ظن المرسل إلیهم أن الرسل کذبوهم فقال الضحاک ما رأیت کالیوم قط لو رحلت فی هذه إلی الیمن کان قلیلا.

و روی ابن أبی ملیکة عن ابن عباس قال کانوا بشرا فضعفوا و یئسوا و ظنوا أنهم أخلفوا ثم أخلفوا ثم تلا قوله تعالی حَتَّی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتی نَصْرُ اللَّهِ الآیة و هذا باطل لا یجوز أن ینسب مثله إلی الأنبیاء انتهی.

أقول: ما ذکره علیه السلام غیر تلک الوجوه و توجیهه واضح و یمکن إرجاعه إلی أول وجهی التخفیف کما روی عن ابن عباس بأن یقرأ کذبوا علی المعلوم فیکون بیانا لحاصل المعنی لکنه بعید.

و أما ما ذکره علیه السلام فی قوله تعالی لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ فالظاهر أن الغفر فیه بمعنی الستر کما هو معناه فی أصل اللغة و سیأتی الکلام فیه و فی غیره فی مواضعها مفصلا إن شاء الله تعالی و سیجی‌ء بعض أخبار هذا الباب فی ذکر أحوال الأنبیاء علیهم السلام و سیجی‌ء خبر آدم و أنه وهب عمره لداود فی خبر الثمالی و یدل علی جواز السهو علی بعض الأنبیاء علیهم السلام و سنتکلم علیه.

**[ترجمه]می گویم آنچه در اشتباه حضرت آدم علیه السلام ذکر کرد به آنچه بعضی از اهل تسنن میگویند نزدیک است. بعضی از اهل تسنن میگویند: خداوند متعال هنگامی که آدم و حوا را نهی کرد خطاب به آن دو به یک درخت اشاره کرد و منظور نوع آن درخت بود. شیطان آن دو را وسوسه کرد که منظور آن درخت مشخص است. پس از او پذیرفتند - به آن درخت نزدیک شدند - و این روایت از نظر مخالفت اصول مثل روایت قبلی است و توجیه مشترک است. شاید ذکر این وجه، برای بیان علت ارتکاب گناه، ترک اولی است نه اینکه جواب مستقلی باشد. و ضمیر در (عن الأکل منها: از خوردن از آن) به غیر آن درخت برمیگردد، و احتمال دارد مرجع ضمیر این درخت باشد و استثناء منقطع باشد یعنی این درخت نهی شده نیست، بلکه سببی است برای این که اگر از آن بخورید فرشته یا جاوید میشوید. جوهری میگوید در مدح گفته می شود: لله دره یعنی عملش. شیخ رضی می گوید: «دَرّ» در اصل یعنی آنچه از شیر از پستان جاری میشود یعنی میآید و یا باران از ابر و اینجا کنایه از کار مورد ستایشی است که او انجام داده و کارش به خاطر تعجب به خداوند متعال نسبت داده شده است؛ و این همانا خداوند ایجاد کننده چیزهای شگفت است پس هر چیزی که بزرگ است و بخواهند تعجب را از آن قصد کنند به خدا نسبت میدهند مانند این سخن عرب که میگویند: لله انت و لله ابوک. پس لله درّه یعنی چقدر کارش تعجب برانگیز است.

سخن خداوند «و گمان کردند آنان دروغ گفته اند» شیخ امین الدین طبرسی میگوید: اهل کوفه و ابوجعفر فعل کذبوا را با تخفیف (بدون تشدید) خواندهاند و این قراءت علی، زین العابدین، محمد بن علی، جعفربن محمد علیهم السلام و زید بن علی، ابن مسعود، سعید بن جبیر، عکرمه و ضحاک و اعمش است. و دیگران یعنی عایشه، حسن، عطا، زهری و قتاده «کذبوا» را با تشدید خواندهاند. سپس گفت: یعنی: ما عقاب (مجازات) را از امتهای پیشین که رسولانمان را تکذیب میکردند عقب انداختیم. همچنان که از امت تو عقب انداختیم ای محمد. پیامبران از ایمان آوردن امتشان و تحقق خبرهای خداوند تعالی در مورد آنان مأیوس شده و «گمان کردند که آنان دروغ می گویند» یعنی پیامبران به این باور رسیدند که

ص: 85

قومشان به طور کلی آنان را تکذیب کرده و حتی یکی از مردم امتشان هم اصلاح نمیشود. از عایشه و حسن و قتاده و ابن علی الجبایی. و کسانی که بدون تشدید می خوانند معنی آن چنین می شود: امت ها وعده پیامبرانشان که خداوند آنان را یاری و دشمنانشان را نابود می سازد دروغ می پنداشتند. از ابن عباس و ابن مسعود و ابن جبیر و مجاهد و ابن زید و ضحاک و ابی مسلم. و گفته شده جایز است ضمیر در «ظنوا» به رسل برگردد و معنی آن میشود: پیامبران فهمیدند قومشان در مورد وعده به ایمان، خلف وعده کردند یا ایمانی که آن را آشکار کردهاند دروغ بوده است. و روایت شده سعیدبن جبیر و ضحاک در دعوتی جمع شده بودند. از سعید بن جبیر پرسیدند چگونه این آیه را تلاوت میکنی؟ گفت: « وظنوا انهم قد کذبوا: گمان کردند

که آنان دروغ میگویند» کذبوا بدون تشدید به این معنی که: کسانی که پیامبر به سوی آنان فرستاده شده گمان کردند پیامبران به آنان دروغ گفتهاند. پس ضحاک گفت هرگز مانند امروز ندیدهام. اگر تنها به خاطر این به یمن بروم کم است.

ابن ابی ملیکه از ابن عباس نقل کرده است: بشر بودند و ضعیف و ناامید شدند و گمان کردند که آنان خلف وعده می کنند سپس خلف وعده کردند. سپس این آیه را تلاوت نمود: «تا جایی که پیامبر خدا و کسانی که با وی ایمان آورده بودند گفتند یاری خدا کی خواهد بود» آیه. و این باطل است. صحیح نیست که مانند این به انبیا نسبت داده شود. پایان.

میگویم: آنچه که ایشان علیه السلام ذکر کرد غیر از آن وجوه است. و توجیه آن واضح است و ممکن است به اولین آن دو وجه تخفیف رجوع داد همچنان که از ابن عباس روایت شده است که کذبوا به صورت فعل معلوم خوانده شود. و این بیانی برای حاصل معنی می باشد، اما دور است.

اما آنچه که امام علیه السلام در مورد سخن خداوند متعال ذکر کرده «لیغفر لک الله: تا خداوند تو ببخشد» واضح است که در غفر (بخشش) معنای ستر و پوشش نهفته است. همچنان که در اصل لغت نیزچنین است. و دراین مورد و دیگر موارد آن در جای خود به طور مفصل سخن خواهد آمد. ان شاءالله تعالی. و بعضی روایات این باب در ذکر احوال انبیا علیهم السلام خواهد آمد. و خبر آدم و اینکه عمرش را طبق روایت ثمالی به داوود بخشیده خواهد آمد، و این دلیلی است بر جایز بودن سهو بر بعضی از پیامبران و از آن سخن خواهیم گفت.

**[ترجمه]

«9»

فس، تفسیر القمی قَوْلُهُ حَتَّی إِذَا اسْتَیْأَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا- فَإِنَّهُ حَدَّثَنِی أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: وَکَلَهُمْ اللَّهُ إِلَی أَنْفُسِهِمْ فَظَنُّوا أَنَّ الشَّیْطَانَ قَدْ تَمَثَّلَ لَهُمْ فِی صُورَةِ الْمَلَائِکَةِ ⁽¹⁾.

1) تفسیر القمّیّ: 335. و فیه: ان الشیاطین قد تمثلت. م.

**[ترجمه]تفسیر علیبن ابراهیم: سخن خداوند «تا هنگامی که فرستادگان ما ناامید شدند و مردم پنداشتند که به آنان واقعا دروغ گفته شده یاری ما به آنان رسید» امام صادق علیه السلام میفرماید: خداوند آنان را به خود واگذار کرد. پس پنداشتند که شیطان برای آنان به صورت فرشتگان نمایانگر شده است. - . تفسیر القمی : 335 -

ص: 86

**[ترجمه]

بیان

لعل هذا الخبر محمول علی التقیة کما عرفت أو المراد بالظن محض خطور البال أو المراد أن النصر تأخر عنهم حتی کان مظنة أن یتوهموا ذلک و إرجاع الضمیر المنصوب فی وکلهم و المرفوع فی فظنوا إلی الأمم بعید جدا ⁽¹⁾.

**[ترجمه]شاید این روایت همچنان که فهمیدی حمل بر تقیه شود. یا منظور از ظن و گمان محض خطور کردن افکار است، یا منظور این است که دیر یاری داده شدهاند. تا اینکه به چنین توهمی افتادند. و ارجاع دادن ضمیر نصب در «وکلهم» و رفع در «فظنوا» به امم، بسیار بعید است.

**[ترجمه]

«10»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ فِی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام إِذْ رَأَی کَوْکَباً قَالَ إِنَّمَا کَانَ طَالِباً لِرَبِّهِ وَ لَمْ یَبْلُغْ کُفْراً وَ إِنَّهُ مَنْ فَکَّرَ مِنَ النَّاسِ فِی مِثْلِ ذَلِکَ فَإِنَّهُ بِمَنْزِلَتِهِ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از محمد بن مسلم از یکی از آن دو امام علیهما السلام نقل شده است که درباره ابراهیم علیه السلام هنگامی که ستارهای دید فرمود: ابراهیم جوینده پروردگارش بود و به کفر نرسید و هر کس [از مردم] چنین فکر کند به منزله اوست. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«11»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْهُمْ أَنَّهُ کَانَ مِنْ حَدِیثِ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام أَنَّهُ وُلِدَ وَلَدٌ فِی زَمَانِ نُمْرُودَ بْنِ کَنْعَانَ وَ کَانَ قَدْ مَلَکَ الْأَرْضَ أَرْبَعَةٌ مُؤْمِنَانِ وَ کَافِرَانِ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ وَ ذُو الْقَرْنَیْنِ وَ نُمْرُودُ بْنُ کَنْعَانَ وَ بُخْتُ‌نَصَّرَ وَ أَنَّهُ قِیلَ لِنُمْرُودَ إِنَّهُ یُولَدُ الْعَامَ غُلَامٌ یَکُونُ هَلَاکُکَ وَ هَلَاکُ دِینِکَ وَ هَلَاکُ أَصْنَامِکَ عَلَی یَدَیْهِ وَ أَنَّهُ وَضَعَ الْقَوَابِلَ عَلَی النِّسَاءِ وَ أَمَرَ أَنْ لَا یُولَدَ هَذِهِ السَّنَّةَ ذَکَرٌ إِلَّا قَتَلُوهُ وَ أَنَّ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام حَمَلَتْهُ أُمُّهُ فِی ظَهْرِهَا وَ لَمْ تَحْمِلْهُ فِی بَطْنِهَا وَ أَنَّهُ لَمَّا وَضَعَتْهُ أَدْخَلَتْهُ سَرَباً وَ وَضَعَتْ عَلَیْهِ غِطَاءً إِنَّهُ کَانَ یَشِبُّ شَبّاً لَا یُشْبِهُ الصِّبْیَانَ وَ کَانَتْ تُعَاهِدُهُ فَخَرَجَ إِبْرَاهِیمُ علیه السلام مِنَ السَّرَبِ فَرَأَی الزُّهَرَةَ فَلَمْ یَرَ کَوْکَباً أَحْسَنَ مِنْهَا فَقَالَ هذا رَبِّی فَلَمْ یَلْبَثْ أَنْ طَلَعَ الْقَمَرُ فَلَمَّا رَآهُ قَالَ هَذَا أَعْظَمُ هذا رَبِّی فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِینَ فَلَمَّا رَأَی النَّهَارَ وَ طَلَعَتِ الشَّمْسُ- قالَ هذا رَبِّی هذا أَکْبَرُ مِمَّا رَأَیْتُ- فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّینَ- إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً مُسْلِماً- وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ ⁽³⁾

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابان بن عثمان میگوید: در قصه ابراهیم علیه السلام آمده است که در زمان نمرود بن کنعان پسری به دنیا آمد و آن زمان چهار نفر بر زمین پادشاهی میکردند. دو نفر مؤمن و دو نفر کافر. سلیمان بن داود و ذوالقرنین و نمرود بن کنعان و بخت نصر. و اینکه به نمرود گفته شده بود امسال پسری به دنیا میآید که نابودی تو و دین و بت هایت به دست اوست. او برای زنان قابلههایی گذاشت و به آنان دستور داد هر پسری را که امسال متولد شد، بکشید. مادر ابراهیم علیه السلام فرزندش را در پشتش حامله شد نه در شکمش. وقتی وضع حمل نمود کودک خود را در سرداب گذاشت و رویش پوششی قرار داد. ابراهیم بزرگ و جوان شد و به کودکان شباهت نداشت و مادرش از او سر میزد. ابراهیم علیه السلام از سرداب خارج شد، زهره را دید و ستارهای زیباتر از آن ندیده بود. گفت «هذا ربی: این پروردگار من است». طولی نکشید ماه طلوع کرد. ماه را دید و گفت این بزرگ تر است. «هذا ربی فلما افل قال لا احب الآفلین این پروردگار من است. وقتی غروب کرد، گفت غروب کنندگان را دوست ندارم» وقتی روز و طلوع خورشید را دید گفت «قال هذا ربی هذا اکبر: این پروردگار من است. این بزرگتر است» از هر چیزی که دیده ام. «زمانی که خورشید نیز غروب کرد گفت اگر پروردگارم مرا هدایت نکند، از گمراهان خواهم بود من از روی اخلاص پاکدلانه روی خود را به سوی کسی گردانیدم که آسمان ها و زمین را پدید آورده است و من از مشرکان نیستم» - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«12»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ حُجْرٍ قَالَ: أَرْسَلَ الْعَلَاءُ بْنُ سَیَابَةَ یَسْأَلُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام هذا رَبِّی وَ قَالَ إِنَّهُ مَنْ قَالَ هَذَا الْیَوْمَ فَهُوَ عِنْدَنَا مُشْرِکٌ قَالَ علیه السلام لَمْ یَکُنْ مِنْ إِبْرَاهِیمَ شِرْکٌ إِنَّمَا کَانَ فِی طَلَبِ رَبِّهِ وَ هُوَ مِنْ غَیْرِهِ شِرْکٌ⁽⁴⁾.

1) هکذا فی المطبوع، و فی النسخة المخطوطة: و یمکن أن یکون ضمیر المنصوب فی وکلهم و المرفوع فی ظنوا راجعا إلی الأمة، و المعنی ان اللّه وکل الأمة إلی انفسهم فظنوا ان إخبار الرسل بمجی‌ء الفتح و النصرة لیس من اللّه باعلام الملائکة بل من الشیطان.

2) مخطوط. م.

3) مخطوط. م.

4) مخطوط. م.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: حجر میگوید: علاء بن سیابه از امام صادق علیه السلام در مورد سخن ابراهیم علیه السلام «هذا ربی» پرسید و ایشان فرمود: کسی که امروز این را بگوید، نزد ما مشرک است. امام علیه السلام فرمود: این سخن از ابراهیم، شرک نبوده، بلکه او تنها در جستجوی پروردگارش بود ولی این سخن از دیگران شرک به شمار میآید. - . نسخه خطی -

ص: 87

**[ترجمه]

«13»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ فِیمَا أَخْبَرَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ- هذا رَبِّی قَالَ لَمْ یَبْلُغْ بِهِ شَیْئاً أَرَادَ غَیْرَ الَّذِی قَالَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: محمد بن عمران میگوید از امام صادق علیه السلام در مورد آیهای که خداوند در داستان ابراهیم فرموده «هذا ربی» پرسیدم. فرمود: این سخن او را به چیزی نرسانده، بلکه غیر از آنچه گفته است را اراده کرده است - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

لم یبلغ به شیئا أی لا کفرا و لا فسقا بل أراد غیر الذی کان ظاهر کلامه إما بأنه کان فی مقام النظر و التفکر و إنما قال ذلک علی سبیل الفرض لیتفکر فی أنه هل یصلح لذلک أم لا أو قال ذلک علی سبیل الإنکار أو علی سبیل الاستفهام ⁽²⁾و سیأتی تمام القول فیه.

**[ترجمه]

«14»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا یَقُولُ النَّاسُ فِی قَوْلِ اللَّهِ- وَ ما کانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِیمَ لِأَبِیهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِیَّاهُ قُلْتُ یَقُولُونَ إِبْرَاهِیمُ وَعَدَ أَبَاهُ لِیَسْتَغْفِرَ لَهُ قَالَ لَیْسَ هُوَ هَکَذَا وَ إِنَّ إِبْرَاهِیمَ وَعَدَهُ أَنْ یُسْلِمَ فَاسْتَغْفَرَ لَهُ- فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ ⁽³⁾

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابراهیم بن أبی بلاد نقل کرده که امام صادق علیه السلام فرمود: مردم در مورد سخن خداوند چه میگویند «و طلب آمرزش ابراهیم برای پدرش تنها برای وعدهای بود که به او داده بود» گفتم میگویند ابراهیم پدرش را وعده داده که برایش استغفار کند. فرمود: اینچنین نیست بلکه ابراهیم به پدرش وعده داده که اگر اسلام آورد (تسلیم امر خدا شود) برایش طلب آمرزش کند و هنگامی که برایش روشن شد که او دشمن خداست، از او بیزاری جست. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«15»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ الْهَمَذَانِیِّ عَنْ رَجُلٍ قَالَ: صَلَّی رَجُلٌ إِلَی جَنْبِی فَاسْتَغْفَرَ لِأَبَوَیْهِ وَ کَانَا مَاتَا فِی الْجَاهِلِیَّةِ فَقُلْتُ تَسْتَغْفِرُ لِأَبَوَیْکَ وَ قَدْ مَاتَا فِی الْجَاهِلِیَّةِ فَقَالَ قَدِ اسْتَغْفَرَ إِبْرَاهِیمُ لِأَبِیهِ فَلَمْ أَدْرِ مَا أَرُدُّ عَلَیْهِ فَذَکَرْتُ ذَلِکَ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَ ما کانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِیمَ لِأَبِیهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِیَّاهُ فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ قَالَ لَمَّا مَاتَ تَبَیَّنَ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ فَلَمْ یَسْتَغْفِرْ لَهُ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابو اسحاق همدانی میگوید: مردی در کنارم به نماز ایستاده بود و برای پدر و مادرش طلب آمرزش می کرد. آن دو در جاهلیت مرده

بودند. پرسیدم برای پدر و مادرت آمرزش میطلبی در حالیکه آنان در جاهلیت مردهاند ؟ گفت ابراهیم برای پدرش استغفار کرد. نمیدانستم چه جوابی به او بدهم، پس آن را برای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به یاد آوردم که خداوند نازل کرد: «و طلب آمرزش ابراهیم برای پدرش تنها برای وعدهای بود که به او داده بود و هنگامی که برایش روشن شد که او دشمن خداست، از او بیزاری جست» گفت: وقتی که مُرد معلوم شد دشمن خداست، پس برایش استغفار نکرد. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

قال الشیخ الطبرسی رضی الله عنه أی لم یکن استغفاره له إلا صادرا عن موعدة وعدها إیاه و اختلف فی صاحب هذه الموعدة هل هو إبراهیم أو أبوه فقیل إن الموعدة کانت من الأب وعد إبراهیم أنه یؤمن إن یستغفر له فاستغفر له لذلک فلما تبین له أنه عدو الله و لا یفی بما وعد تبرأ منه و ترک الدعاء له و هو المروی عن ابن عباس و مجاهد و قتادة إلا أنهم قالوا إنما تبین عداوته لما مات علی کفره و قیل إن الموعدة کانت من إبراهیم قال لأبیه إنی لأستغفر لک ما دمت حیا و کان یستغفر له مقیدا

1) مخطوط.

2) او علی سبیل المناظرة و الاحتجاج علی الخصم بأن یوافق معهم اولا و یسلم ما یسلمون، ثمّ یرد علیهم بما فیه إبطال ما کان مسلما عندهم.

3) مخطوط. م.

4) مخطوط. م.

بشرط الإیمان فلما أیس من إیمانه تبرأ منه و هذا یوافق قراءة الحسن إلا عن موعدة وعدها أباه بالباء و یقویه قوله إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ⁽¹⁾

**[ترجمه]شیخ طبرسی رضی الله عنه می گوید: یعنی استغفار او تنها به دلیل وعدهای است که به او داده بود. در مورد وعدهدهنده اختلاف نظر است که آیا ابراهیم است یا پدرش. گفته شده این وعده از طرف پدرش بوده که به ابراهیم وعده داد که اگر ابراهیم برایش آمرزش بخواهد ایمان میآورد. ابراهیم نیز برای پدرش آمرزش خواسته است. اما زمانی که برایش روشن شده پدرش دشمن خداست و به وعدهاش عمل نمیکند از او بیزازی جسته واز دعا کردنش دست شست. و این قول از ابن عباس، مجاهد و قتاده نقل شده است. اما آنها گفتند: دشمنیاش بعد از اینکه کافر مُرد آشکار شده است. و گفته شده این وعده از سوی ابراهیم بوده که به

ص: 88

پدرش گفته تا زندهام برایت طلب آمرزش میکنم و در این کار به شرط ایمان آوردن پدرش ملزم و مقید بوده است. زمانی که از ایمان آوردن پدرش ناامید گشت، از او بیزاری جست. این مطابق با قرائت حسن است. «جز برای وعده‌ای که به پدرش داده بود» با باء، و آیه «جز [در] سخن ابراهیم [که] به [نا]پدر[ی] خود [گفت] حتما برای تو آمرزش خواهم خواست» نظر حسن را قوت می بخشد. - . مجمع البیان 4: 77 -

**[ترجمه]

«16»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الطَّلْحِیِّ ⁽²⁾قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا حَالُ بَنِی یَعْقُوبَ فَهَلْ خَرَجُوا مِنَ الْإِیمَانِ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ لَهُ فَمَا تَقُولُ فِی آدَمَ قَالَ دَعْ آدَمَ ⁽³⁾

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: سلمان بن عبد الله طلحی میگوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: سرگذشت فرزندان یعقوب چه شد. آیا از ایمان خارج شدند؟ فرمود بله. به ایشان عرض کردم در مورد آدم چه میفرمایید. فرمود آدم را رها کن. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

أقول لما أوردنا بعض الأخبار الدالة علی عصمة الأنبیاء المتضمنة لتأویل ما یوهم صدور الذنب و الخطاء عنهم فلنتکلم علیها جملة إذ تفصیل القول فی ذلک یوجب الإطناب و یکثر حجم الکتاب.

اعلم أن الاختلاف الواقع فی هذا الباب بین علماء الفریقین یرجع إلی أقسام أربعة أحدها ما یقع فی باب العقائد و ثانیها ما یقع فی التبلیغ و ثالثها ما یقع فی الأحکام و الفتیا و رابعها فی أفعالهم و سیرهم علیهم السلام و أما الکفر و الضلال فی الاعتقاد فقد أجمعت الأمة علی عصمتهم عنهما قبل النبوة و بعدها غیر أن الأزارقة ⁽⁴⁾من الخوارج جوزوا علیهم الذنب و کل ذنب عندهم کفر فلزمهم تجویز الکفر علیهم بل یحکی عنهم أنهم قالوا یجوز أن یبعث الله نبیا علم أنه یکفر بعد نبوته.

و أما النوع الثانی و هو ما یتعلق بالتبلیغ فقد اتفقت الأمة بل جمیع أرباب الملل و الشرائع علی وجوب عصمتهم عن الکذب و التحریف فیما یتعلق بالتبلیغ عمدا و سهوا إلا القاضی أبو بکر ⁽⁵⁾فإنه جوز ما کان من ذلک علی سبیل النسیان و فلتات

1) مجمع البیان ج 4: 77.

2) الصحیح سلیمان مکبرا، عده الشیخ فی رجاله من أصحاب الصادق علیه السلام، و لکنه مجهول الحال.

3) مخطوط. م.

4) الازارقة أصحاب ابی راشد نافع بن الأزرق الحروریّ من رءوس الخوارج، خرج هو و أصحابه من البصرة إلی الأهواز فغلبوا علیها و علی کورها و ما ورائها من بلدان فارس و کرمان فی أیّام عبد اللّه بن زبیر و قتلوا عماله بهذه النواحی، له مقالات رائقة أوردها الشهرستانی فی الملل و النحل 1: 179.

5) هو القاضی أبو بکر محمّد بن الطیب الباقلانیّ البصری المتکلم علی مذهب الأشعریّ سکن بغداد، و له تصانیف مشهورة، و توفی فی 403، یحکی انه ناظر الشیخ المفید قدس اللّه روحه فغلبه المفید، فقال للشیخ: أ لک فی کل قدر معرفة؟ فقال الشیخ: نعم ما تمثلت بأدوات ابیک.

اللسان و أما النوع الثالث و هو ما یتعلق بالفتیا فأجمعوا علی أنه لا یجوز خطاؤهم فیه عمدا و سهوا إلا شرذمة قلیلة من العامة و أما النوع الرابع و هو الذی یقع فی أفعالهم فقد اختلفوا فیه علی خمسة أقوال.

الأول مذهب أصحابنا الإمامیة و هو أنه لا یصدر عنهم الذنب لا صغیرة و لا کبیرة و لا عمدا و لا نسیانا و لا لخطاء فی التأویل و لا للإسهاء من الله سبحانه و لم یخالف فیه إلا الصدوق ⁽¹⁾و شیخه محمد بن الحسن بن الولید رحمهما الله فإنهما جوزا الإسهاء لا السهو الذی یکون من الشیطان و کذا القول فی الأئمة الطاهرین علیهم السلام.

الثانی أنه لا یجوز علیهم الکبائر و یجوز علیهم الصغائر إلا الصغائر الخسیسة المنفرة کسرقة حبة أو لقمة و کل ما ینسب فاعله إلی الدناءة و الضعة و هذا قول أکثر المعتزلة.

الثالث أنه لا یجوز أن یأتوا بصغیرة و لا کبیرة علی جهة العمد لکن یجوز علی جهة التأویل أو السهو و هو قول أبی علی الجبائی.

الرابع أنه لا یقع منهم الذنب إلا علی جهة السهو و الخطاء لکنهم مأخوذون بما یقع منهم سهوا و إن کان موضوعا عن أممهم لقوة معرفتهم و علو رتبتهم و کثرة دلائلهم و أنهم یقدرون من التحفظ علی ما لا یقدر علیه غیرهم و هو قول النظام و جعفر بن مبشر و من تبعهما.

الخامس أنه یجوز علیهم الکبائر و الصغائر عمدا و سهوا و خطأ و هو قول الحشویة و کثیر من أصحاب الحدیث من العامة.

ثم اختلفوا فی وقت العصمة علی ثلاثة أقوال.

الأول أنه من وقت ولادتهم إلی أن یلقوا الله سبحانه و هو مذهب أصحابنا الإمامیة.

1) قال شیخنا الصدوق قدس اللّه روحه فی کتاب من لا یحضره الفقیه: و لیس سهو النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلم کسهونا لان سهوه من اللّه عزّ و جلّ، و انما هو إسهاء لیعلم انه بشر مخلوق فلا یتخذ ربا و معبودا دونه، و لیعلم الناس بسهوه حکم السهو متی یسهوا، و سهونا عن الشیطان، و لیس للشیطان علی النبیّ صلّی اللّه علیه و سلم و الأئمّة صلوات اللّه علیهم سلطان، انما سلطانه علی الذین یتولونه و الذین هم به مشرکون و علی من تبعه من الغاوین.

الثانی أنه من حین بلوغهم و لا یجوز علیهم الکفر و الکبیرة قبل النبوة و هو مذهب کثیر من المعتزلة.

الثالث أنه وقت النبوة و أما قبله فیجوز صدور المعصیة عنهم و هو قول أکثر الأشاعرة و منهم الفخر الرازی و به قال أبو هذیل و أبو علی الجبائی من المعتزلة.

إذا عرفت هذا فاعلم أن العمدة فیما اختاره أصحابنا من تنزیه الأنبیاء و الأئمة علیهم السلام من کل ذنب و دناءة و منقصة قبل النبوة و بعدها قول أئمتنا سلام الله علیهم بذلک المعلوم لنا قطعا بإجماع أصحابنا رضوان الله علیهم مع تأیده بالنصوص المتظافرة حتی صار ذلک من قبیل الضروریات فی مذهب الإمامیة.

و قد استدل علیه أصحابنا بالدلائل العقلیة و قد أوردنا بعضها فی شرح کتاب الحجة و من أراد تفصیل القول فی ذلک فلیراجع إلی کتاب الشافی و تنزیه الأنبیاء و غیرهما من کتب أصحابنا و الجواب مجملا عما استدل به المخطئون من إطلاق لفظ العصیان و الذنب فیما صدر عن آدم علیه السلام هو أنه لما قام الدلیل علی عصمتهم نحمل هذه الألفاظ علی ترک المستحب و الأولی أو فعل المکروه مجازا و النکتة فیه کون ترک الأولی و مخالفة الأمر الندبی و ارتکاب النهی التنزیهی منهم مما یعظم موقعه لعلو درجتهم و ارتفاع شأنهم و لنذکر بعض ما احتج به المنزهون من الفریقین علی سبیل الإجمال و لهم فی ذلک مسالک.

الأول ما أورده السید المرتضی قدس الله سره فی کتاب تنزیه الأنبیاء حیث قال اعلم أن جمیع ما ننزه الأنبیاء علیهم السلام عنه و نمنع من وقوعه منهم یستند إلی دلالة العلم المعجز إما بنفسه أو بواسطة و تفسیر هذه الجملة أن العلم المعجز إذا کان واقعا موقع التصدیق لمدعی النبوة و الرسالة و جاریا مجری قوله تعالی له صدقت فی أنک رسولی و مؤد عنی فلا بد من أن یکون هذا المعجز مانعا من کذبه علی الله تعالی فیما یؤدیه لأنه تعالی لا یجوز أن یصدق الکذاب لأن تصدیق الکذاب قبیح کما أن الکذب قبیح فأما الکذب فی غیر ما یؤدیه و سائر الکبائر فإنما دل المعجز علی نفیها من حیث کان دالا

علی وجوب اتباع الرسول و تصدیقه فیما یؤدیه و قبوله منه لأن الغرض فی بعثة الأنبیاء علیهم السلام و تصدیقهم بالأعلام المعجزة هو أن یمتثل بما یأتون به فما قدح فی الامتثال و القبول و أثر فیهما یجب أن یمنع المعجز منه فلهذا قلنا إنه یدل علی نفی الکذب و الکبائر عنهم فی غیر ما یؤدونه بواسطة و فی الأول یدل بنفسه.

فإن قیل لم یبق إلا أن یدلوا ⁽¹⁾علی أن تجویز الکبائر یقدح فیما هو الغرض بالبعثة من القبول و الامتثال قلنا لا شبهة فی أن من نجوز علیه کبائر المعاصی و لا نأمن منه الإقدام علی الذنوب لا تکون أنفسنا ساکنة إلی قبول قوله و استماع وعظه سکونها إلی من نجوز علیه شیئا من ذلک و هذا هو معنی قولنا إن وقوع الکبائر ینفر عن القبول و المرجع فیما ینفر و لا ینفر إلی العادات و اعتبار ما یقتضیه و لیس ذلک مما یستخرج بالأدلة و المقاییس و من رجع إلی العادة علم ما ذکرناه و أنه من أقوی ما ینفر عن قبول القول و أن حظ الکبائر فی هذا الباب إن لم یزد عن حظ السخف و المجون و الخلاعة ⁽²⁾

خلع خلاعة: انقاد لهواه و تهتک. استخف.

لم ینقص منه.

فإن قیل أ لیس قد جوز کثیر من الناس علی الأنبیاء علیهم السلام الکبائر مع أنهم لم ینفروا عن قبول أقوالهم و العمل بما شرعوه من الشرائع و هذا ینقض قولکم إن الکبائر منفرة قلنا هذا سؤال من لم یفهم ما أوردنا لأنا لم نرد بالتنفیر ارتفاع التصدیق و أن لا یقع امتثال الأمر جملة و إنما أردنا ما فسرناه من أن سکون النفس إلی قبول قول من یجوز ذلک علیه لا یکون علی حد سکونها إلی من لا نجوز ذلک علیه و إنا مع تجویز الکبائر نکون أبعد من قبول القول کما أنا مع الأمان من الکبائر نکون أقرب إلی القبول و قد یقرب من الشی‌ء ما لا یحصل الشی‌ء عنده کما یبعد عنه ما لا یرتفع عنده. أ لا تری أن عبوس الداعی للناس إلی طعامه و تضجره و تبرمه ⁽³⁾منفر فی العادة

1) فی المصدر: تدلوا. م.

2) السخف: رقة العقل و نقصانه. مجن مجونا: مزح و قل حیاؤه کانه صلب وجهه، فهو ماجن.

3) التبرم: التضجر و السأمة.

عن حضور دعوته و تناول طعامه و قد یقع مع ما ذکرناه الحضور و التناول و لا یخرجه من أن یکون منفرا و کذلک طلاقة وجهه و استبشاره و تبسمه یقرب من حضور دعوته و تناول طعامه و قد یرتفع الحضور مع ما ذکرناه و لا یخرجه من أن یکون مقربا فدل علی أن المعتبر فی باب المنفر و المقرب ما ذکرناه دون وقوع الفعل المنفر عنه أو ارتفاعه.

فإن قیل فهذا یقتضی أن الکبائر لا تقع منهم فی حال النبوة فمن أین أنها لا تقع منهم قبل النبوة و قد زال حکمها بالنبوة المسقطة للعقاب و الذم و لم یبق وجه یقتضی التنفیر قلنا الطریقة فی الأمرین واحدة لأنا نعلم أن من نجوز علیه الکفر و الکبائر فی حال من الأحوال و إن تاب منه و خرج من استحقاق العقاب به لا نسکن إلی قبول قوله مثل سکوننا إلی من لا نجوز ذلک علیه فی حال من الأحوال و لا علی وجه من الوجوه و لهذا لا یکون حال الواعظ لنا الداعی إلی الله تعالی و نحن نعرفه مقارفا للکبائر مرتکبا لعظیم الذنوب و إن کان قد فارق جمیع ذلک و تاب منه عندنا و فی نفوسنا کحال من لم یعهد منه إلا النزاهة و الطهارة و معلوم ضرورة الفرق بین هذین الرجلین فیما یقتضی السکون و النفور و لهذا کثیرا ما یعیر الناس من یعهدون منه القبائح المتقدمة بها و إن وقعت التوبة منها و یجعلون ذلک عیبا و نقصا و قادحا و مؤثرا و لیس إذا کان تجویز الکبائر قبل النبوة منخفضا عن تجویزها فی حال النبوة و ناقصا عن رتبته فی باب التنفیر وجب أن لا یکون فیه شی‌ء من التنفیر لأن الشیئین قد یشترکان فی التنفیر و إن کان أحدهما أقوی من صاحبه أ لا تری أن کثیر السخف و المجون و الاستمرار علیه و الانهماک فیه منفر لا محالة و أن القلیل من السخف الذی لا یقع إلا فی الأحیان و الأوقات المتباعدة منفر أیضا و إن فارق الأول فی قوة التنفیر و لم یخرجه نقصانه فی هذا الباب عن الأول من أن یکون منفرا فی نفسه.

فإن قیل فمن أین أن الصغائر لا تجوز علی الأنبیاء علیهم السلام فی حال النبوة و قبلها قلنا الطریقة فی نفی الصغائر فی الحالین هی الطریقة فی نفی الکبائر فی الحالین عند التأمل لأنا کما نعلم أن من نجوز کونه فاعلا لکبیرة متقدمة قد تاب منها و أقلع عنها و لم یبق معه شی‌ء من استحقاق عقابها و ذمها لا یکون سکوننا إلیه سکوننا ⁽¹⁾إلی من لا نجوز ذلک

1) فی المصدر: کسکوننا إلی من لا یجوز علیه ذلک، کذلک نعلم ان من یجوز علیه اه. م.

علیه فکذلک أن من نجوز علیه من الأنبیاء علیهم السلام أن یکون مقدما علی القبائح مرتکبا للمعاصی فی حال نبوته أو قبلها و إن وقعت مکفرة لا یکون سکوننا إلیه سکوننا ⁽¹⁾إلی من نأمن منه کل القبائح و لا نجوز علیه فعل شی‌ء منها انتهی ما أردنا إیراده من کلامه قدس الله روحه. ⁽²⁾أقول لا یخفی علیک أن من جوز صدور الصغائر عن الأنبیاء و لو نفی صدور الخسیسة منها یلزمه تجویز أکثر الذنوب و عظائمها علیهم بل لا فرق کثیرا بینه و بین من یجوّز جمیعها إذ الکبائر علی ما رووه عن النبی صلی الله علیه و آله سبع و رووا عن ابن عمر أنه زاد فیها اثنتین و عن ابن مسعود أنه زاد علی قول ابن عمر ثلاثة و لا شک أن کثیرا من عظائم الذنوب التی سوی ما ذکروه لیست من الصغائر الخسیسة کسرقة درهم و التطفیف بحبة فیلزمهم تجویز ما لم یکن من الصنفین المذکورین کالاشتغال بأنواع المعازف و الملاهی و ترک الصلاة و أصناف المعاصی التی تقارفها ملوک الجور علی رءوس الأشهاد و فی الخلوات فهؤلاء أیضا مخطئون للأنبیاء و لکن فی لباس التنزیه و لا یرتاب عاقل فی أن من هذا شأنه لا یصلح لرئاسة الدین و الدنیا و أن النفوس تتنفر عنه بل لا یجوز أحد أن یکون مثله صالحا لأن یکون واعظا و هادیا للخلق فی أدنی قریة فکیف یجوز أن یکون ممن قال تعالی فیهم اللَّهُ یَصْطَفِی مِنَ الْمَلائِکَةِ رُسُلًا وَ مِنَ النَّاسِ ⁽³⁾و إذا ثبت بطلان هذا النوع من التنزیه أمکن التمسک فی إثبات ما ذهب إلیه أصحابنا من تنزههم صلوات الله علیهم عن کل منقصة و لو علی سبیل السهو و النسیان من حین الولادة إلی الوفاة بالإجماع المرکب و لا یضر خروج شاذ من المعروفین من أصحابنا بعد تحقیق الإجماع.

الثانی أنه لو صدر عن النبی ذنب لزم اجتماع الضدین و هما وجوب متابعته و مخالفته أما الأول فللإجماع و لقوله تعالی قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ ⁽⁴⁾و إذا ثبت فی حق نبینا صلی الله علیه و آله ثبت فی حق باقی الأنبیاء لعدم

1) فی المصدر: کسکوننا. م.

2) تنزیه الأنبیاء: 4- 6. م.

3) الحجّ: 75.

4) آل عمران: 31.

القائل بالفرق و أما الثانی فلأن متابعة المذنب حرام الثالث أنه لو صدر عنه ذنب لوجب منعه و زجره و الإنکار علیه لعموم أدلة الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر و لکنه حرام لاستلزام إیذائه المحرم بالإجماع و لقوله تعالی إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ ⁽¹⁾الرابع أنه لو أقدم علی الفسق لزم أن یکون مردود الشهادة لقوله تعالی إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا ⁽²⁾و للإجماع علی عدم قبول شهادة الفاسق فیلزم أن یکون أدون حالا من آحاد الأمة مع أن شهادته تقبل فی الدین القویم و هو شاهد علی الکل یوم القیامة قال الله تعالی لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النَّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً ⁽³⁾الخامس أنه یلزم أن یکونوا أقل درجة من عصاة الأمة فإن درجاتهم فی غایة الرفعة و الجلالة و نعم الله سبحانه بالاصطفاء علی الناس و جعلهم أمناء علی وحیه و خلفاء فی عباده و بلاده و غیر ذلک علیهم أتم و أبلغ فارتکابهم المعاصی و الإعراض عن أوامر ربهم و نواهیه للذة فانیة أفحش و أشنع من عصیان هؤلاء و لا یلتزمه عاقل.

السادس أنه یلزم استحقاقه العذاب و اللعن و استیجابه التوبیخ و اللوم لعموم قوله تعالی وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَتَعَدَّ حُدُودَهُ یُدْخِلْهُ ناراً خالِداً فِیها وَ لَهُ عَذابٌ مُهِینٌ ⁽⁴⁾و قوله تعالی أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ ⁽⁵⁾و هو باطل بالضرورة و الإجماع.

السابع أنهم کانوا یأمرون الناس بطاعة الله فهم لو لم یطیعوا لدخلوا تحت قوله تعالی أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ ⁽⁶⁾و اللازم باطل بالإجماع و لکونه من أعظم المنفرات فإن کل واعظ لم یعمل بما یعظ الناس به لا یرغب الناس فی الاستماع منه و حضور مجلسه و لا یعبئون بقوله.

الثامن أنه تعالی حکی عن إبلیس قوله فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ إِلَّا

1) الأحزاب: 57.

2) الحجرات: 6.

3) البقرة: 143.

4) النساء: 14.

5) هود: 18.

6) البقرة: 44.

عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ ⁽¹⁾فلو عصی نبی لکان ممن أغواه الشیطان و لم یکن من المخلصین مع أن الأنبیاء من المخلصین للإجماع و لأنه تعالی قال وَ اذْکُرْ عِبادَنا إِبْراهِیمَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ أُولِی الْأَیْدِی وَ الْأَبْصارِ إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِکْرَی الدَّارِ وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَیْنَ الْأَخْیارِ ⁽²⁾و إذا ثبت وجوب العصمة فی البعض ثبت فی الکل لعدم القائل بالفرق.

التاسع أنه یلزم أن یکون من حزب الشیطان و قال الله تعالی أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ ⁽³⁾و لا یقول به إلا الخاسرون.

العاشر أن الرسول أفضل من الملک لقوله تعالی إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ ⁽⁴⁾و أفضلیة البعض یدل علی أفضلیة الکل للإجماع المرکب و لو صدرت المعصیة عنه لامتنع کونه أفضل لقوله تعالی أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ کَالْفُجَّارِ ⁽⁵⁾الحادی عشر النبی لو کان غاصبا لکان من الظالمین و قد قال الله تعالی لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ ⁽⁶⁾قال الرازی فی تفسیره المراد بهذا العهد إما عهد النبوة أو عهد الإمامة فإن کان المراد عهد النبوة ثبت المطلوب و إن کان المراد عهد الإمامة فکذلک لأن کل نبی لا بد أن یکون إماما یؤتم به و یقتدی به فالآیة علی جمیع التقدیرات تدل علی أن النبی لا یکون مذنبا.

الثانی عشر أنه تعالی قال وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ⁽⁷⁾و الأنبیاء من ذلک الفریق بالاتفاق و قد ذکروا وجوها أخر و فیما ذکرناه کفایة لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَی السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِیدٌ و أما الجواب عن حجج المخطئة فسنذکر فی کل باب ما یناسبه إن شاء الله تعالی.

1) ص: 82 و 83.

2) ص: 45- 47.

3) المجادلة: 19.

4) آل عمران: 33.

5) ص: 28.

6) البقرة: 124.

7) سبا: 20.

**[ترجمه]میگویم: وقتی در مورد بعضی از روایاتی سخن گفتهایم که بر عصمت انبیاء دلالت کرده و شامل تأویل چیزهایی است که این وهم را ایجاد میکند که پیامبران مرتکب گناه و خطا شدهاند، باید به صورت کلی به آن بپردازیم. زیرا بیان جزئیات اطناب است و حجم کتاب را زیاد می کند.

بدان که اختلاف موجود در این باب بین علمای دو فرقه به 4 قسم است: یکی از آنها چیزی است در باب عقاید است و دومی آنچه در تبلیغ واقع می شود. سومی آنچه در احکام و فتواها مطرح است. و چهارمی در مورد افعال و سیره پیامبران علیهم السلام است. اما کفر و گمراهی: امت - به جز ازارقه از گروه خوارج - بر عصمت پیامبران از کفر و گمراهی، قبل و بعد از نبوت اتفاق نظر دارند. اما ازارقه ارتکاب گناه را جایز میدانند و از آنجا که به عقیده آنان هر گناهی کفر است لازم مینمود کفر را نیز بر انبیا جایز بدانند. از آنان حکایت میشود که گفتهاند جایز است خداوند پیامبری را مبعوث کند با آنکه میداند بعد از پیامبری کفر پیشه می کند.

و اما نوع دوم که مربوط به تبلیغ است. امت و همه بزرگان آیین و شریعتها به جز قاضی ابوبکر بر وجوب عصمت آنان از دروغ و تحریف در باب تبلیغ معتقدند عمدی باشد یا سهوی، اما قاضی ابوبکر آن را اگر از روی فراموشی

ص: 89

یا لغزش زبان باشد جایز میداند. نوع سوم که به فتواها مربوط میشود همه به جز گروه کمی از اهل تسنن بر جواز عمدی و سهوی خطاهایشان اجماع دارند و نوع چهارم در بیان مواردی است که در کارهایشان صورت میپذیرد. و در این زمینه پنج قول وجود دارد:

اول: مذهب اصحاب امامیه است که معتقدند هیچ گناهی صغیره باشد یا کبیره، عمدی باشد یا از روی فراموشی یا به دلیل اشتباه در تأویل یا اسهاء - به سهو افکندن - از سوی خدا از آنان سرنمیزند. تنها صدوق - . شیخ ما، صدوق قدس الله روحه در کتاب «من لا یحضره الفقیه» میگوید: سهو نبی صلی الله علیه و آله و سلم مانند سهو ما نیست چرا که سهو وی از جانب خداوند عزوجل است که به آن اسهاء (مورد فراموشی قرار دادن) گفته میشود و برای آن است تا پیامبر بداند که بشری مخلوق است و نباید پروردگار و معبودی جز خدا داشته باشد. و برای اینکه مردم با سهو او بدانند که هر وقت چیزی را فراموش کنند حکم سهو چیست. سهو ما از شیطان است و شیطان بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه صلوات الله علیهم چیرگی ندارد. شیطان بر کسانی غلبه دارد که از او پیروی کرده و به خداوند شرک میورزند. شیطان بر گمراهانی چیرگی دارد که از او تبعیت میکنند. - و استادش محمد بن حسن بن ولید رحمهما الله اسهاء را جایز می دانند نه سهو را. زیرا سهو از سوی شیطان است - و اسهاء از رحمان -. در مورد ائمه مطهر علیهم السلام نیز همین نظر را دارند.

دوم: بنا بر قول بیشتر معتزله بر پیامبران جایز نیست گناهان کبیره انجام دهند، اما گناهان صغیره را میتوانند مرتکب شوند به شرطی که آن گناه مانند دزدیدن دانه یا لقمه پست و مشمئزکننده نباشد و مرتکب شوندهاش به پستی و ضعف نسبت داده نشود.

سوم: بنا به قول ابو علی جبائی جایزنیستند عمدا گناه صغیره یا کبیرهای انجام دهند. اما از روی تأویل - خطا در تأویل - یا سهوا اشکال ندارد مرتکب شوند.

چهارم: ایشان تنها از روی سهو یا اشتباه گناه میکنند، اما به دلیل گناهان سهوی به خاطر قوّت شناخت و جایگاه والا و کثرت دلایلی که دارند مؤاخذه میشوند. هر چند امتشان به خاطر گناهان سهوی مؤاخذه نمیشوند. این نظر نظام، جعفر بن مبشر و پیروان ایشان است.

پنجم: بر آنان جایز است عمدی و سهوی یا از روی خطا گناهان کبیره یا صغیرهای مرتکب شوند و این قول حشویه و بسیاری از اصحاب حدیث از عامه است.

سپس در مورد زمان عصمت انبیا بر سه قول اختلاف نظر کردهاند:

اول: اینکه عصمتشان از زمان تولدشان است تا زمانی که با خداوند سبحان دیدار کنند، و این نظر اصحاب ما از امامیه است.

ص: 90

دوم: بسیاری از معتزلیان معتقدند از زمان بلوغ معصومند و قبل از نبوت جایز نیست کافر باشند یا گناه کبیرهای انجام دهند.

سوم: در زمان پیامبری معصومند. اما قبل از آن صدور معصیت از آنان جایز است، و این قول بیشتر اشعریان از جمله فخر رازی است. از معتزلیان نیز ابوهذیل و ابوعلی جبایی چنین نظری دارند.

اگر این را فهمیدی، بدان نظر کلی اصحاب ما منزه دانستن پیامبران و ائمه علیهم السلام از هر گناه، پستی و نقص، قبل و بعد از زمان پیامبری است و قول ائمه ما سلام الله علیهم بر این نظر به اجماع اصحاب ما رضوان الله علیهم کاملا بر ما معلوم است و این نظر با روایات متعدد و هماهنگ، مؤید است، تا جایی که در مذهب امامیه از ضروریات است.

اصحاب ما با دلایل عقلی آن را ثابت کرده‌اند و بعضی از آن‌ها را در شرح کتاب الحجة آورده‌ایم. علاقه‌مندان به تفصیل و جزئیات این مطلب می‌توانند به کتاب الشافی و تنزیه الانبیاء و دیگر کتاب‌های اصحاب ما مراجعه کنند و جواب کوتاه و مختصر در خصوص استدلال کسانی که را خطا رفتهاند و لفظ عصیان (نافرمانی) و گناه را بر کار آدم علیه السلام اطلاق کردهاند آن است که: زمانی که برای عصمت آنان دلیل آورده شد، این الفاظ را بر ترک مستحب و ترک اولی یا انجام کار مکروه مجازاً حمل میکنیم. نکته اصلی در این نظر آن است که مطرح بودن مسأله ترک اولی و مخالفت با کار مستحبی و مرتکب شدن نهی تنزیهی از پیامبران، از جمله مواردی است که در مورد آنان بزرگ و گران است زیرا جایگاه آنان را رفیع و مقامشان بلند است. در اینجا بعضی از دلایل تنزیه کنندگان از دو گروه را به طور مختصر ذکر کنیم. آنان در این زمینه چند مسلک دارند:

اول: چیزی است که سید مرتضی قدس‌الله سره در کتاب تنزیه الأنبیاء روایت کرده است. او گفته است: بدان همه چیزهایی که پیامبران علیهم السلام را از آن منزه می‌دانیم و انجامش را بر آنان ممنوع می‌دانیم، بر پایه علم معجز است به طور بیواسطه و یا باواسطه. تفسیر این جمله چنین می‌شود: اگر علم معجز مورد تصدیق مدعی نبوت و رسالت واقع شود و جاری مجرای جایی باشد این سخن خدای متعال قرار گیرد: (راست گفتی که پیامبر و تأییدکننده من هستی) پس ناگزیر باید این معجزه مانع از دروغ گفتن او بر خداوند متعال در چیزی که مأمور به انجام آن است باشد. زیرا جایز نیست که خداوند متعال دروغگو را تصدیق کند زیرا همان‌طور که دروغ زشت است، تصدیق دروغگو نیز زشت است. اما در باره دروغ در غیر از وظیفه ابلاغ پیامبری و دیگر گناهان کبیره - باید گفت - معجزه بر نفی چنین اموری دلالت دارد زیرا معجزه بر این دلالت دارد

ص: 91

که باید از رسول تبعیت و او را در آنچه آورده است تصدیق کرد و از او پذیرفت، زیرا هدف از بعثت انبیا و تصدیق ایشان با اعلام معجزه، آن است که به آنچه ایشا میآورند عمل - امتثال امر - کند، پس آنچه را که به این امتثال و پذیرش آسیب میرساند و در آن دو اثر میگذارد، باید معجزه از او منع شود؛ و به این دلیل گفتیم اعجاز دلیلی است بر نفی دروغ و گناهان کبیره از آنان در غیر آنچه به واسطه انجام می‌دهند و در اول، بر خودش دلالت میکند.

پس اگر گفته شود: تنها راهی که باقی میماند این است که استدلال کنند: تجویز ارتکاب به گناهان کبیره به هدف بعثت یعنی پذیرش و فرمانبری خلل وارد می‌کند، می‌گوییم شبهه‌ای نیست بر اینکه کسی که مجوز ارتکاب به گناهان کبیره به او بدهیم و از ارتکابش به گناه آسوده و مطمئن نباشیم، نفس ما برای پذیرش سخنان و گوش دادن به موعظه‌های او آسوده نیست مثل آرامش در برابر کسی که چیزی از آن را بر او تجویز میکنیم، و این همان معنای سخن ماست که: وقوع گناهان کبیره باعث اجتناب از پذیرش سخنان او می‌شود و برای تشخیص کراهت داشتن و نداشتن آن باید به عادت‌ها و اعتبار آنچه اقتضا میکند رجوع کرد و این با دلایل و معیارها استخراج نمی‌شود و کسی که به عادت رجوع کند، منظور ما را می‌فهمد و این مورد از مواردی است که باعث اجتناب از پذیرش قول میشود و سهم ارتکاب گناهان کبیره در این باب اگر از سهم سبک مغزی و فسق و فجور بیشتر نباشد از آن کمتر نیست.

و اگر گفته شود: آیا اینگونه نیست که بسیاری از مردم ارتکاب گناهان کبیره را برای انبیا جایز میدانند و در عین حال از پذیرش سخنانشان و عمل به شرایع آن‌ها اجتناب نمی‌کنند؟ و این با سخن شما که گناهان کبیره دوری و کراهت ایجاد می‌کند متناقض است. در پاسخ می‌گوییم این سؤال برای کسی مطرح می‌شود که منظور ما را نفهمیده باشد زیرا منظور ما از کراهت یا اجتناب، رد تصدیق و این که امتثال امر در همه امور صورت نگیرد نیست بلکه فقط قصدمان از این تفسیر این بود که آرامش خاطر نفس در برابر کسی که اجازه ارتکاب داشته باشد به اندازه کسی که ارتکاب را برای او جایز نمیدانیم نیست. و ما با تجویز ارتکاب گناهان کبیره دورتر از قبول قول هستیم همچنان که با امان از ارتکاب گناهان کبیره، به پذیرفتن نزدیک‌تر هستیم می‌پذیریم، و گاهی به چیز نزدیک میشود آنچه که آن چیز نزد آن حاصل نمیشود، همچنان که آنچه که از آن چیز برکنار نمیشود از آن دور میشود. آیا ندیدی کسی که با ترشرویی و اخم مردم را به غذای خود دعوت کند معمولا کسی

ص: 92

در دعوتش حضور نیافته و غذایش را نمیخورد و ممکن است با وجود آنچه که گفتیم بر سفره‌اش حاضر شود و از غذایش بخورد، اما از کراهت او نمی‌کاهد. همچنین گشاده‌رویی و شادی و لبخند، پذیرش دعوت (مهمانی) او و خوردن غذایش را راحت‌تر و نزدیک‌تر می‌کند و ممکن با آنچه ذکر کردیم حضوری در کار نباشد و این موضوع، او را از مقرّب بودن خارج نمیکند. بنابراین ملاک در باب کراهت (اجتناب) و نیز مقرّب بودن، چیزی است که ذکر کردیم نه واقع شدن عمل مورد کراهت یا واقع نشدن آن. و اگر این طور گفته شود: این مسأله اقتضا میکند که در حالت نبوت، گناه کبیره از آنان سر نزند. پس از کجا معلوم که قبل از پیامبری مرتکب نشونددر حالی که حکم آن با نبوتی که ساقط کننده مجازات و نکوهش است زائل شده و وجهی که کراهت را ایجاب کند باقی نمانده است؟ میگوییم: شیوه در هر دو، یکی است، زیرا می‌دانیم که اگر کسی در هر صورت، کفر و گناهان کبیره را برای او تجویز کنیم هر چند توبه کند و مستوجب عقاب آن نباشد، به قبول سخن او، به اندازه کسی که در هیچ صورت و به هیچ وجه من‌الوجوه اجازه ارتکاب به او داده نشده، راضی نمیشویم. و به همیین دلیل حال واعظ و دعوت‌کننده به خدای تعالی -در حالی که ما می‌دانیم او مرتکب گناهان بزرگی شده هرچند که از آن‌ها دست شسته و توبه کرده باشد- با وضعیت موعظه‌گری که تنها پاکی و طهارت از او دیده‌ایم یکسان نیست. و ضرورت اختلاف بین این دو فرد به خاطر حالت آرامش و انزجاری که اقتضا میکند، واضح است. لذا میبینیم بسیاری از مردم بر کسی که سوء پیشینه داشته باشد

هرچند توبه کند، عیب و نقص می‌گیرند و آن را عیب و نقص و مُخلّ و مؤثر می‌دانند و این گونه نیست که اگر تجویز گناهان کبیره قبل از نبوت کمتر از تجویز آن در حال نبوت باشد و از مقدار کراهت و اجتناب آن بکاهد واجب باشد که چیزی از کراهت در آن نباشد، زیرا این دو در تنفیر و ایجاد کراهت مشترکند، اگرچه یکی از آنها از دیگری قویتر است. مگر نمیبینی که فردی که فسق و فجور زیادی انجام میدهد و بر آن استمرار دارد و در آن غرق شده است ناگزیر مورد کراهت قرار میگیرد و همانا مقدار اندکی از سبکسری (گناه) که بعضی وقتها و با فاصله زیاد انجام میگیرد نیز ایجاد کراهت میکند و فرق آندو در مقدار و شدت ایجاد کراهت است و اندک بودن کراهت در وجه دوم، او را از وجه اول در این زمینه جدا نمیکند و باعث نمیشود به خودی خود مورد کراهت نباشد.

اگر گفته شود: از کجا معلوم که گناهان صغیره در زمان نبوت و پیش از آن بر انبیا جایز نباشد؟ میگوییم: وقتی تأمل کنیم درمییابیم که شیوه در نفی گناهان صغیره در این دو حالت، همان شیوه در نفی گناهان کبیره در این دو حالت است، زیرا چنان که میدانیم آرامش ما نسبت به کسی که تجویز میکنیم انجام دهنده گناه کبیرهای در گذشته باشد که از آن توبه کرده و از آن دست کشیده است و چیزی از استحقاق مجازات و نکوهش به خاطر آن برای او باقی نمانده است مانند آرامش ما نسبت به کسی که این تجویز را برای او نمیکنیم نیست.

ص: 93

همچنان که پیامبری که پیشینه انجام زشتی‌ها و ارتکاب گناهان را در زمان نبوت یا قبل از آن داشته باشد، هرچند توبه کند آرامش و اطمینان ما به او در مقایسه با کسی که او را از همه زشتی‌ها مصون بدانیم و انجام هیچ خطایی را برای او تجویز نمیکنیم یکسان نیست. سخن شیخ قدس الله روحه تا آنجا که قصد داشتیم آن را ذکر کنیم به پایان رسید. - . تنزیه الأنبیاء : 4-6 -

می‌گویم: بر تو پوشیده نماند که کسی که صدور گناه صغیره را برای انبیا تجویز میکند هرچند صدور مقدار اندکی از آن را نفی کند باید بیشتر گناهان و گناهان کبیره را برای آنان تجویز کند و فرق زیادی بین او و کسی که ارتکاب همه

گناهان را تجویز میکند نیست. زیرا طبق آنچه از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است گناهان کبیره هفت تاست و از ابن عمر روایت شده که دو تا را اضافه کرد، و از ابن‌مسعود روایت شده سه‌تای دیگر به قول ابن‌عمر اضافه کرد.

و هیچ شکی نیست که بسیاری از گناهان کبیره غیر از آنچه آنان ذکر کردهاند از گناهان صغیره کوچکی مانند دزدیدن درهم یا کم‌فروشی یک دانه نیست. پس باید آنچه که از این دو قسم مذکور نباشد را تجویز کنند مثل مشغول بودن به انواع ساز و آلات لهو و لعب و ترک نماز و انواع گناهانی که پادشاهان ظالم علنی و در خلوت مرتکب می‌شوند. پس اینها باید بر انبیا عیب بگیرند اما در لباس تنزیه؛ و در این صورت هیچ عاقلی شک ندارد که چنین فردی برای ریاست دین و دنیا صالح نیست و مردم از او دوری می‌کنند و کراهت دارند و هیچ کس تجویز نمیکند که چنین شخصی نصیحت‌گر و هدایت‌کننده مردم در کوچکترین ده باشد پس چگونه ممکن است جزء کسانی باشد که خداوند تعالی درباره آن‌ها گفته «خداوند از فرشتگان و از مردم فرستادگانی را برمیگزیند» - . حج / 75 - اگر بطلان این گونه تنزیه ثابت شود، در اثبات گفته اصحاب ما در مورد منزه دانستن انبیاء صلوات الله علیهم از هر نقصی از روی سهو یا فراموشی، از زمان تولد تا مرگ، امکان تمسک به اجماع مرکب وجود دارد و خارج شدن تعداد کمی از اصحاب معروف ما از این قاعده بعد از تحقق اجماع، خلل و ضرری نمی‌رساند.

دوم: اگر از پیامبری گناهی سر بزند، مستلزم اجتماع ضدین است. و آن دو ضد، وجوب پیروی از او و مخالفت با اوست. اما اولی بنابر نظر اجماع و برای سخن خداوند تعالی «بگو اگر خدا را دوست دارید پس از من اطاعت کنید که در این صورت خدا شما را دوست خواهد داشت» - . آل عمران/ 31 -

و اگر در مورد پیامبر ما صلی الله علیه و آله و سلم ثابت شود، در مورد دیگر انبیاء نیز اثبات می‌شود زیرا

ص: 94

کسی بین آنها تفاوتی قائل نشده است. و اما دومی به دلیل اینکه پیروی از گناهکار حرام است.

سوم: این که اگر گناهی از او سر بزند، با توجه به عموم ادله امر به معروف و نهی از منکر واجب است که او منع شود و جلوی اوگرفته شود، و مورد انکار قرار گیرد، اما این کار حرام است، زیرا مستلزم آزار رساندن به انبیاست طبق نظر اجماع و این آیه قرآن «بی‌گمان کسانی که خدا و پیامبر او را آزار می‌رسانند خدا آنان را در دنیا و آخرت لعنت کرده و برایشان عذابی خفت‌آور آماده ساخته است» حرام است. - . احزاب / 57 -

چهارم: اگر مرتکب فسق شد، لازم می‌نماید که شهادت او مردود باشد. زیرا خداوند می‌فرماید: «اگر فاسقی برایتان خبری آورد نیک وارسی کنید» - . حجرات / 6 - و نیز برای اجماع بر عدم قبول شهادت فاسق. پس لازم میآید از آحاد امت پایینتر باشد با اینکه شهادت او در دین استوار پذیرفته میشود و او روز قیامت بر همه، شاهد و گواه است. خداوند تعالی می‌فرماید: «تا بر مردم گواه باشید و پیامبر بر شما گواه باشد». - . بقره / 143 -

پنجم: لازم است درجهای کمتری از درجه نافرمایان امت را داشته باشند. اما آنان دارای عالی‌ترین درجه و مرتبه از بزرگی و شکوه هستند و خداوند سبحان با گزینش آن‌ها بر مردم و قرار دادن آنان به عنوان امین وحی خود و جانشینانش بر بندگان و سرزمینش و غیره قرار داد، نعمت را بر ایشان تمام کرد و به نهایت رساند، پس ارتکاب گناهان توسط ایشان و دوری و نافرمانی آنان از اوامر و نواهی پروردگارشان برای رسیدن به لذت فانی، زشتتر و شنیعتر از عصیان و نافرمانی اینان است و عاقل چنین چیزی را نمی‌پذیرد.

ششم: مستلزم این است که ایشان مستحق عذاب، نفرین، توبیخ و سرزنش باشند به خاطر عموم این فرموده خدای تعالی: «و هر کس از خدا و پیامبر او نافرمانی کند و از حدود مقرر او تجاوز نماید وی را در آتشی درآورد که همواره درآن خواهد بود و برای او عذابی خفت‌آور است». - . نساء / 14 -

و فرموده خداوند: «هان لعنت خدا بر ستمگران باد» - . هود / 18 - زیر سؤال می‌رود و این بنا به ضرورت و اجماع، باطل است.

هفتم: آنان مردم را به فرمان خداوند فرا می‌خوانند و اگر خودشان از آن نافرمانی کنند، مشمول این آیه می‌شوند «آیا مردم را به نیکی فرمان می‌دهید و خود را فراموش می‌کنید با اینکه شما کتاب [خدا] را می‌خوانید آیا [هیچ] نمی‌اندیشید» - . بقره / 44 -

و آنچه لازم میآید به اجماع، باطل است، چرا که این مسأله از بزرگترین امور ناپسند است و اینکه واعظی که خود به آنچه مردم را به آن پند و اندرز می‌دهد عمل نکند، مردم نیز به گوش دادن سخنان او و حضور در جلسات او بی‌میل می‌شوند و به سخنانش اهمیت نمی‌دهند.

هشتم: خداوند متعال از زبان ابلیس می‌گوید: «[شیطان] گفت پس به عزت تو سوگند که همگی را جدا از راه به در می‌برم* مگر

ص: 95

آن بندگان پاکدل تو را» - . ص / 82 و 83 - پس اگر پیامبری نافرمانی کند، از جمله کسانی خواهد بود که شیطان او را فریب داده و از مخلصان نخواهد بود. با اینکه پیامبران بنابر اتفاق اجماع و سخن خداوند تعالی «و بندگان ما ابراهیم و اسحاق و یعقوب را که نیرومند و دیده‌ور بودند به یادآور* ما آنان را با موهبت ویژه‌ای که یادآوری آن سرای بود خالص گردانیدیم* و آنان در پیشگاه ما جدا از برگزیدگان نیکانند» - . ص / 45-47 -

از مخلصان هستند و اگر وجوب عصمت برای برخی ثابت شود، برای همه ثابت می‌شود، زیرا کسی به تفاوت قائل نیست.

نهم: اینکه باید از گروه و دسته شیطان باشد و خداوند متعال فرمود: «آگاه باش که حزب شیطان همان زیانکارانند» - . مجادله / 19 -

و فقط زیان‌کاران این را می‌گویند.

دهم: اینکه پیامبران از فرشتگان برترند. به دلیل قول خداوند که می‌فرماید: «به یقین خداوند آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر مردم جهان

برتری داده است» - . آل عمران / 33 -

و برتر بودن برخی، بنابر اجماع مرکب، بر برتر بودن همه دلالت می‌کند و اگر معصیتی از او سر بزند، برتر بودن از او سلب می‌شود. خداوند می‌فرماید: «یا پرهیزگاران را چون پلیدکاران قرار می‌دهیم». - . ص / 28 -

یازدهم: اگر پیامبر غاصب باشد از ظالمین است و خداوند متعال فرموده است: «پیمان من به بیدادگران نمی‌رسد». - . بقره / 124 -

رازی در تفسیر خود می‌گوید: مراد از عهد، یا عهد و پیمان نبوت یا امامت است. اگر منظور عهد نبوت باشد، مراد، محقق می‌شود و اگر منظور عهد امامت باشد نیز چنین است. زیرا هر پیامبری باید امام باشد که امام قرار داده شود و به او اقتدا شود. پس آیه با همه فرض‌ها نشانه این است که پیامبر گناهکار نمیشود.

دوازدهم: خداوند می‌فرماید: «و قطعا شیطان گمان خود را در مورد آنها راست‌یافت و جز گروهی از مؤمنان [بقیه] از او پیروی کردند» - . سبا / 20 - و ابنیاء همگی به اتفاق جزو این دسته هستند. و وجوه دیگری ذکر کردهاند ولی آنچه آورده‌ایم برای کسی که قلبی داشته باشد و یا گوش فرادهد کافی است و او آگاه است. اما پاسخ همه دلایل اشتباه را انشاءالله تعالی در هر بابی که به آن مربوط است خواهیم آورد.

ص: 96

**[ترجمه]

أبواب قصص آدم و حواء و أولادهما صلوات الله علیهما

باب 1 فضل آدم و حواء و علل تسمیتهما و بعض أحوالهما و بدء خلقهما و سؤال الملائکة فی ذلک‌

الآیات

البقرة: «وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ* وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ* قالُوا سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ* قالَ یا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ»(30-33)

النساء: «یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالًا کَثِیراً وَ نِساءً»(1)

الرحمن: «خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ کَالْفَخَّارِ»(14)

{و چون پروردگار تو به فرشتگان گفت من در زمین جانشینی خواهم گماشت [فرشتگان] گفتند آیا در آن کسی را می‌گماری که در آن فساد انگیزد و خونها بریزد و حال آنکه ما با ستایش تو [تو را] تنزیه می‌کنیم و به تقدیست می‌پردازیم فرمود من چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید* و [خدا] همه [معانی] نامها را به آدم آموخت سپس آنها را بر فرشتگان عرضه نمود و فرمود اگر راست می‌گویید از اسامی اینها به من خبر دهید* گفتند منزهی تو ما را جز آنچه [خود] به ما آموخته‌ای هیچ دانشی نیست تویی دانای حکیم* فرمود ای آدم ایشان را از اسامی آنان خبر ده و چون [آدم] ایشان را از اسماءشان خبر داد فرمود آیا به شما نگفتم که

من نهفته آسمانها و زمین را می‌دانم و آنچه را آشکار می‌کنید و آنچه را پنهان می‌داشتید می‌دانم}

• یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً کَثِیرًا وَنِسَاء. - . نساء/ 1 -

{ ای مردم از پروردگارتان که شما را از نفس واحدی آفرید و جفتش را [نیز ] از او آفرید و از آن دو مردان و زنان بسیاری پراکنده کرد پروا دارید}

• خَلَقَ الْإِنسَانَ مِن صَلْصَالٍ کَالْفَخَّارِ. - . الرحمن/ 14 -

{انسان را از گل خشکیده‌ای سفال مانند آفرید}

**[ترجمه]

تفسیر

إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قال البیضاوی الخلیفة من یخلف غیره و ینوب منابه و التاء للمبالغة قالُوا أَ تَجْعَلُ فِیها تعجب من أن یستخلف لعمارة الأرض و إصلاحها مَنْ یُفْسِدُ فِیها أو یستخلف مکان أهل الطاعة أهل المعصیة و استکشاف عما خفی علیهم من الحکمة التی بهرت تلک المفاسد ⁽¹⁾و استخبار عما یرشدهم و یزیح شبهتهم ⁽²⁾و لیس باعتراض علی الله و لا طعن فی بنی آدم علی وجه الغیبة فإنهم أعلی من أن یظن بهم ذلک و إنما عرفوا ذلک بإخبار من الله أو تلق من اللوح المحفوظ أو استنباط عما رکز فی عقولهم أن العصمة من خواصهم أو قیاس لأحد الثقلین علی الآخر ⁽³⁾وَ نَحْنُ

1) أی غلبت تلک المفاسد.

2) أی یزیل شبهتهم.

3) او لما عرفوا من حال من کان قبلهم من نوع الإنسان علی احتمال.

نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ حال مقررة لجهة الإشکال و کأنهم علموا أن المجعول خلیفة ذو ثلاث قوی علیها مدار أمره شهویة و غضبیة تؤدیان به إلی الفساد و سفک الدماء و عقلیة تدعوه إلی المعرفة و الطاعة و نظروا إلیها مفردة و قالوا ما الحکمة فی استخلافه و هو باعتبار تینک القوتین لا تقتضی الحکمة إیجاده فضلا عن استخلافه و أما باعتبار القوة العقلیة فنحن نقیم بما یتوقع منها سلیما عن معارضة تلک المفاسد و غفلوا عن فضیلة کل واحدة من القوتین إذا صارت مهذبة مطواعة للعقل متمرنة علی الخیر کالعفة و الشجاعة و مجاهدة الهوی و الإنصاف و لم یعلموا أن الترکیب یفید ما یقصر عنه الآحاد کالإحاطة بالجزئیات و استنباط الصناعات و استخراج منافع الکائنات من القوة إلی الفعل الذی هو المقصود من الاستخلاف و إلیه أشار تعالی إجمالا بقوله قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ و التسبیح تبعید الله عن السوء و کذلک التقدیس و بِحَمْدِکَ فی موضع الحال أی متلبسین بحمدک علی ما ألهمتنا معرفتک و وفقتنا لتسبیحک وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها إما بخلق علم ضروری بها فیه أو إلقاء فی روحه و لا یفتقر إلی سابقة اصطلاح لیتسلسل و الاسم ما یکون علامة للشی‌ء و دلیلا یرفعه إلی الذهن من الألفاظ و الصفات و الأفعال و استعماله عرفا فی اللفظ الموضوع لمعنی سواء کان مرکبا أو مفردا مخبرا عنه أو خبرا أو رابطة بینهما و اصطلاحا فی المعنی المعروف و المراد فی الآیة إما الأول أو الثانی و هو یستلزم الأول لأن العلم بالألفاظ من حیث الدلالة متوقف علی العلم بالمعانی و المعنی أنه تعالی خلقه من أجزاء مختلفة و قوی متباینة مستعدا لإدراک أنواع المدرکات من المعقولات و المحسوسات و المتخیلات و الموهومات و ألهمه معرفة ذوات الأشیاء و خواصها و أسمائها و أصول العلم و قوانین الصناعات و کیفیة آلاتها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ الضمیر للمسمیات المدلول علیها ضمنا فَقالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْماءِ هؤُلاءِ تبکیت لهم ⁽¹⁾و تنبیه علی عجزهم عن أمر الخلافة فإن التصرف و التدبیر و إقامة المعدلة قبل تحقق المعرفة و الوقوف علی مراتب الاستعدادات و قدر الحقوق محال و لیس بتکلیف لیکون من باب التکلیف بالمحال إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ فی زعمکم أنکم أحقاء بالخلافة لعصمتکم أو أن خلقهم و استخلافهم و هذه صفتهم لا یلیق

1) التبکیت: الغلبة بالحجة. التعنیف و التقریع.

بالحکیم قالُوا سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا اعتراف بالعجز و القصور و إشعار بأن سؤالهم کان استفسارا قالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ استحضار لقوله أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ لکنه جاء به علی وجه أبسط لیکون کالحجة علیه فإنه تعالی لما علم ما خفی علیهم من أمور السماوات و الأرض و ما ظهر لهم من الأحوال الظاهرة و الباطنة علم ما لا یعلمون و فیه تعریض بمعاتبتهم علی ترک الأولی و هو أن یتوقفوا مترصدین لأن یبین لهم و قیل ما تُبْدُونَ قولهم أَ تَجْعَلُ فِیها و ما تکتمون استیطانهم أحقاء بالخلافة و إنه تعالی لا یخلق خلقا أفضل منهم و قیل ما أظهروا من الطاعة و أسر منهم إبلیس من المعصیة ⁽¹⁾. أقول سیأتی تمام الکلام فی تفسیر تلک الآیات و سائر الآیات الواردة فی ذلک و دفع الشبه الواردة علیها فی کتاب السماء و العالم.

قوله مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ قال الطبرسی رحمه الله المراد بالنفس هنا آدم وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها ذهب أکثر المفسرین إلی أنها خلقت من ضلع من أضلاع آدم

وَ رَوَوْا عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: خُلِقَتِ الْمَرْأَةُ مِنْ ضِلْعٍ إِنْ أَقَمْتَهَا کَسَرْتَهَا وَ إِنْ تَرَکْتَهَا وَ فِیهَا عِوَجٌ اسْتَمْتَعْتَ بِهَا.

وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیهما السلام أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ حَوَّاءَ مِنْ فَضْلِ الطِّینَةِ الَّتِی خَلَقَ مِنْهَا آدَمَ.

فی تفسیر علی بن إبراهیم أنها خلقت من أسفل أضلاعه ⁽²⁾.

خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ قال البیضاوی الصلصال الطین الیابس الذی له صلصلة و الفخار الخزف و قد خلق الله آدم من تراب جعله طینا ثم حمأ مسنونا ⁽³⁾ثم صلصالا ⁽⁴⁾فلا یخالف ذلک قوله خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ و نحوه⁽⁵⁾.

**[ترجمه]«من در زمین جانشینی خواهم گماشت» بیضاوی می‌گوید: خلیفه کسی است که جانشین دیگری است و به جای او می‌نشیند و تاء آن برای مبالغه است. «گفتند آیا قرار میدهی در آن» تعجب از این که - به جای آن که - کسی بر زمین بنشیند که آن را اصلاح کند «کسی که در زمین فساد کند» یا اهل گناه به جای مردم فرمانبردار بنشینند و آشکارساختن حکمتی که بر آن مفاسد غلبه داشته و بر آنان مخفی و پوشیده است و کسب اطلاع از آنچه آنان را ارشاد کرده و شبهاتشان را از بین ببرد، و این، اعتراض به خداوند یا اعتراض به بنی‌آدم به صورت غائب نیست بلکه آنان برتر از آنند که چنین گمانی به آن‌ها شود. آن‌ها این مطلب را یا از طریق خبر دادن خداوند به آنان و یا با دریافت از لوح محفوظ فهمیدهاند. شاید هم استنباط آنان برگرفته از چیزی است که در ذهنشان حک شده بود؛ مبنی بر اینکه عصمت تنها مختص به خودشان است یا قیاس یکی از ثقلین بر دیگری است. «و حال آنکه

ص: 97

ما با ستایش تو [تو را] تنزیه می‌کنیم و به تقدیست می‌پردازیم» جمله حالیهای است که دلیل اشکال وارد کردن را تقریر میکند. گویا آن‌ها دانسته‌اند کسی که خلیفه قرار داده میشود دارای سه نوع قوه است که محور کار او قرار میگیرد. از جمله قوه شهویه و غضبیه است که به فساد و خونریزی منجر می‌شود و قوه عقلیه که او را به شناخت و اطاعت دعوت می‌کند.

آنان تنها به این قوه نگاه کرده وگفتند: حکمت جانشین شدن او چیست؟ در حالی که با اتکا به این دو قوه، حکمت اقتضا نمیکند که خلق شود چه رسد به این که به جانشینی برگزیده شود. اما به اعتبار قوه عقلیه: پس ما آنطور که انتظار می‌رود و بدون معارضه آن مفاسد، به آن می‌پردازیم. آنان از فضیلت هر یک از آن دو قوه زمانی که تهذیب یافته و پیرو عقل و مزین به خوبیهایی چون عفت، شجاعت، مبارزه با هوا و هوس، انصاف شوند غفلت کرده‌اند و نفهمیده‌اند که ترکیب، مزیتی دارد که تک تک، آن ارزش را ندارد مانند احاطه به جزئیات و استنباط صناعات و از قوه به فعل درآوردن منافع کائنات که هدف و مقصود از جانشین کردن و استخلاف است. و خداوند متعال در این آیه به اجمال اشاره‌ای به آن فرموده است: «گفت من میدانم چیزی را که شما نمیدانید» و تسبیح یعنی بعید دانستند خداوند از زشتی. تقدیس نیز چنین است و «با ستایش تو» حال واقع شده است و یعنی در حالیکه لباس حمد تو را بر تن کردهایم با آنچه که از شناخت خود به ما الهام کردی و ما را به تنزیه و تسبیح خویش موفق ساختی. «و [خدا] همه [معانی] نامها را به آدم آموخت» یا با آفرینش علم ضروری به آن در او یا القاء کردن در روحش. و به پیشینه اصطلاحی که تسلسلش را بیان کند نیاز ندارد. و اما اسم: آنچه که علامت چیزی است و راهنمایی است که الفاظ، صفات و افعال را به ذهن می رساند، و کاربرد عرفی آن، در لفظی است که برای معنایی وضع شده است. چه مرکب باشد یا مفردی که از آن خبر میدهد یا خبر یا رابط بین آن دو. و کاربرد اصطلاحی آن در معنای شناخته شده است. مقصود از آن در آیه یا اولی است یا دومی که البته آن هم مستلزم اولی است، زیرا از نظر دلالت، علم به الفاظ بسته به علم معانی است. و خداوند متعال معنا را از اجزای گوناگون و نیروهای مختلفی آفریده است که آمادگی ادراک انواع مدرکات، از معقولات گرفته تا محسوسات، متخیلات و موهومات را دارا می باشد و به او شناخت ذات اشیا، خواص و اسماء آن، اصول علم و قوانین صناعات و چگونگی لوازم آن را الهام نموده است. «سپس آن ها را بر فرشتگان عرضه کرد» ضمیر به آن اسمایی برمیگردد که ضمنا بر آنان دلالت دارد. سپس فرموده« و فرمود از اسامی این ها (این معانی) به من خبر دهید» واین برای غلبه

ص: 131

نمودن بر آن ها(فرشتگان) همراه با برهان و آگاه نمودن آنان از ناتوانی در امر جانشینی (خداوند) است. زیرا تصرف و تدبیر و برپایی عدالت قبل از شناخت و آشنایی با میزان توانایی و اندازه حقوق، محال است. «اگر صادق بودید» در پندار خویش که به دلیل عصمتتان، شایستگی جانشینی را دارید. یا اینکه منظور آفرینش و جانشینی آنان باشد. این صفت آنان است و شایسته

ص: 98

خداوند حکیم نیست. «گفتند تو منزهی. ما را جز آنچه (خود) به ما آموختهای هیچ دانشی نیست» اعتراف به عجز و ناتوانی و اشاره به اینکه سؤالشان برای پی بردن به تفسیر و حقیقت مسأله است. «فرمود آیا به شما نگفتم» مقدمهچینی برای این آیه است: «من چیزی می دانم که شما نمی دانید» اما آن را ساده تر آورده تا مانند دلیل و برهانی بر آن باشد. چرا که خداوند متعال امور آسمانها و زمین را که بر آنها پوشیده بود و آنچه از ظاهر و باطن بر آنان آشکار بود را میداند و در آن تعریضی - گوشه و کنایه - است به به سرزنش ایشان به خاطر ترک اولی، و آن این که آنها منتظر و مترصد بمانند تا پروردگار برایشان روشن سازد و گفته شده: «آنچه آشکار می کنید». سخن آنان: «آیا در آن کسی را می گماری» و «آنچه پنهان میکنید» پنهان میکنند که خود را شایسته جانشینی میدانند و معتقدند خداوند متعال آفرینشی بهتر از آنها ندارد. گفته شده: طاعتی که آنان اظهار کردند و نافرمانی که از میان آنان، ابلیس پنهان کرد. - . انوار التنزیل 1: 18، 19، 20 -

میگویم: تفسیر کامل آن آیهها و سایر آیاتی که در اینباره آمده و دفع شبهه وارده بر آن در کتاب السماء و العالم به طور کامل خواهد آمد.

فرموده خداوند: «از نفسی واحد» طبرسی رضی الله عنه میگوید: اینجا مقصود از نفس آدم است. «و جفتش را نیز از آن آفرید» بیشتر مفسرین بر این باورند که همسرش از دنده آدم آفریده شده است. از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم

روایت شده است: «زن از دندهای آفریده شده که اگر راستش کنی، آن را میشکنی و اگر با کجیاش رهایش کنی از آن بهره میبری» امام باقر علیه السلام فرمود: خداوند حوا را از بهترین بخش خاکی که آدم را از آن آفرید خلق کرد. و در تفسیر علی بن ابراهیم آمده: حوا از پایینترین بخش دنده آدم آفریده شد. - . مجمع البیان2: 204 -

« انسان را از گل خشکیده آفرید» بیضاوی میگوید: صلصال گِل خشکی است که طنین دارد و فخار گِل سفالی است. خداوند آدم را از خاک آفرید. آن را گل و سپس لجن بدبو و بعد گل خشکیده قرار داد. پس با این بخش از سخن خداوند در تضاد نیست «او را از خاک آفرید» و مانند آن. - . انوار التنزیل 2: 204 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

فس، تفسیر القمی فَقَالَ اللَّهُ یا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَأَقْبَلَ آدَمُ یُخْبِرُهُمْ فَقَالَ اللَّهُ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ الْآیَةَ فَجَعَلَ آدَمَ حُجَّةً عَلَیْهِمْ ⁽⁶⁾.

1) أنوار التنزیل ج 1: 18 و 19 و 20. م.

2) مجمع البیان 2: 204. م.

3) أی طین اسود متغیر منتن.

4) الصلصال: طین یابس سمّی بذلک لأنّه یصل ای یسمع له صلصلة إذا نقربه.

5) أنوار التنزیل ج 2: 204. م.

6) تفسیر القمّیّ: 38. م.

**[ترجمه]تفسیر قمی: خداوند میفرماید: « ای آدم آنان را از نامهایشان آگاه گردان» پس آدم آمد تا به آنها بگوید. خداوند فرمود: «آیا به شما نگفتم» آیه. پس آدم را حجتی برایشان قرار داد. - . تفسیر قمی: 38 -

ص: 99

**[ترجمه]

«2»

فس، تفسیر القمی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ یَعْنِی آدَمَ- وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها یَعْنِی حَوَّاءَ بَرَأَهَا ⁽¹⁾مِنْ أَسْفَلِ أَضْلَاعِهِ⁽²⁾

**[ترجمه]تفسیر قمی:«شما را از نفسی واحد آفرید» یعنی آدم « و از همسرش را خلق کرد» یعنی حوا و او را از پایین دندههای آدم آفرید. - . تفسیر قمی: 118 -

**[ترجمه]

«3»

ج، الإحتجاج عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلَ طَاوُسٌ الْیَمَانِیُّ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام لِمَ سُمِّیَ آدَمُ آدَمَ قَالَ لِأَنَّهُ رُفِعَتْ طِینَتُهُ مِنْ أَدِیمِ الْأَرْضِ السُّفْلَی قَالَ فَلِمَ سُمِّیَتْ حَوَّاءُ حَوَّاءَ قَالَ لِأَنَّهَا خُلِقَتْ مِنْ ضِلْعِ حَیٍّ یَعْنِی ضِلْعَ آدَمَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]الاحتجاج: ابی بصیر میگوید: طاوس یمانی از امام باقر علیه السلام پرسید: چرا آدم ، آدم نامیده شد؟ امام فرمود: چون خاکش از پوسته زیرین زمین برگرفته شده است. گفت: چرا حوا، حوا نامیده شد. فرمود چون از دنده زندهای یعنی آدم آفریده شده است. - . الاحتجاج: 179 -

**[ترجمه]

«4»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّمَا سُمِّیَ آدَمُ آدَمَ لِأَنَّهُ خُلِقَ مِنْ أَدِیمِ الْأَرْضِ.

قال الصدوق رحمه الله اسم الأرض الرابعة أدیم و خلق آدم منها فلذلک قیل خلق من أدیم الأرض ⁽⁴⁾

**[ترجمه]علل الشرائع: امام صادق علیه السلام فرمود: آدم آدم نامیده شد چون از پوست زمین آفریده شده است.

صدوق رحمه الله میگوید: اسم زمین چهارم ادیم است. و آدم از آن آفریده شده به همین دلیل گفته شده که از ادیم - پوسته - زمین خلق شده است. - . علل الشرائع: 16 -

**[ترجمه]

«5»

ع، علل الشرائع الدَّقَّاقُ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ النَّخَعِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سُمِّیَتْ حَوَّاءُ حَوَّاءَ لِأَنَّهَا خُلِقَتْ مِنْ حَیٍّ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها ⁽⁵⁾

**[ترجمه]علل الشرائع: امام صادق علیه السلام فرمود: حوا حوا نامیده شد چون از زنده آفریده شد. خداوند عزوجل فرمود: «شما را از نفس واحد آفرید و از آن همسرش را خلق کرد». - . علل الشرائع: 17 -

**[ترجمه]

بیان

اختلف فی اشتقاق اسم آدم فقیل اسم أعجمی لا اشتقاق له کآذر و قیل اشتق من الأدمة بمعنی السمرة لأنه علیه السلام کان أسمر اللون و قیل من الأدمة بالفتح بمعنی الأسوة و قیل من أدیم الأرض أی وجهها و قد روی هذا فی أخبار العامة أیضا و قیل من الإدام بمعنی ما یؤتدم به و قیل من الأدم بمعنی الألفة و الاتفاق و ما ورد فی الخبر هو المتبع ⁽⁶⁾و أما ما ذکره الصدوق رحمه الله من کون الأدیم اسما للأرض الرابعة فلم نجد له أثرا فی کتب اللغة و لعله وصل إلیه بذلک خبر.

و أما اشتقاق حواء من الحی أو الحیوان لکون الأولی ⁽⁷⁾واویا و الأخریان من الیائی یخالف القیاس و یمکن أن یکون مبنیا علی قیاس لغة آدم علیه السلام أو یکون مشتقا من لفظ

1) أی خلقها.

2) تفسیر القمّیّ: 118. م.

3) الاحتجاج: 179. م.

4) علل الشرائع: 16. م.

5) علل الشرائع: 17. م.

6) قال الجزریّ فی النهایة: ادمة الأرض: هو لونها و به سمی آدم علیه السلام.

7) فی النسخة المخطوطة: أن یکون الأولی واویا.

یکون فی لغتهم بمعنی الحیاة مع أنه کثیرا ما یرد الاشتقاق فی لغة العرب علی خلاف قیاسهم فیسمونه سماعیا و شاذا فلیکن هذا منها.

**[ترجمه]در مورد اشتقاق اسم آدم اختلاف نظر است. گفته شده اسم اعجمی است و اشتقاقی ندارد مانند آذر. و گفته شده از ادمه به معنی گندمگون است. چون آدم علیه السلام گندمگون بود و گفته شده ادمه با فتحه به معنای اسوه و الگو است. و گفته شده از ادیم الارض یعنی پوسته زمین گرفته شده است. این موضوع در روایات اهل تسنن نیز روایت شده و گفته شده از اِدام به معنای «ما یؤتدم به» است و گفته شده از أدم به معنی الفت و اتفاق نظر است. آنچه در روایت آمده مورد تبعیت است. - . جزری در کتاب النهایة میگوید: ادمة الارض: یعنی رنگ زمین و اسم آدم علیه السلام از این واژه مشتق شده است. - در کتب لغت هیچ اثری از نظر صدوق رحمة الله علیه که آدم را از ادیم اسم چهارم زمین ذکر کرده ندیدیم. شاید در اینباره روایتی به دست او رسیده باشد. و اما اشتقاق حوا از حی یا حیوان مخالف قاعده است. چون در ریشه حوا واو است و اما در ریشه این دو واژه یاء وجود دارد. و ممکن است مبنی باشد از قیاس لغت آدم علیه السلام، یا مشتق از لفظی

ص: 100

باشد که در لغت آنها به معنای حیات و زندگی است. البته باید توجه داشت که در زبان عرب بسیار اتفاق می‌افتد که لفظی برخلاف قیاس مشتق شود که در این صورت به آن سماعی و شاذ می‌گویند، باید این کلمه نیز از آن جمله باشد.

**[ترجمه]

«6»

ع، علل الشرائع فِی خَبَرِ ابْنِ سَلَّامٍ ⁽¹⁾أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله عَنْ آدَمَ لِمَ سُمِّیَ آدَمَ قَالَ لِأَنَّهُ خُلِقَ مِنْ طِینِ الْأَرْضِ وَ أَدِیمِهَا قَالَ فَآدَمُ خُلِقَ مِنَ الطِّینِ کُلِّهِ أَوْ مِنْ طِینٍ وَاحِدٍ قَالَ بَلْ مِنَ الطِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ خُلِقَ مِنْ طِینٍ وَاحِدٍ لَمَا عَرَفَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً وَ کَانُوا عَلَی صُورَةٍ وَاحِدَةٍ قَالَ فَلَهُمْ فِی الدُّنْیَا مَثَلٌ قَالَ التُّرَابُ فِیهِ أَبْیَضُ وَ فِیهِ أَخْضَرُ وَ فِیهِ أَشْقَرُ وَ فِیهِ أَغْبَرُ وَ فِیهِ أَحْمَرُ وَ فِیهِ أَزْرَقُ وَ فِیهِ عَذْبٌ وَ فِیهِ مِلْحٌ وَ فِیهِ خَشِنٌ وَ فِیهِ لَیِّنٌ وَ فِیهِ أَصْهَبُ فَلِذَلِکَ صَارَ النَّاسُ فِیهِمْ لَیِّنٌ وَ فِیهِمْ خَشِنٌ وَ فِیهِمْ أَبْیَضُ وَ فِیهِمْ أَصْفَرُ وَ أَحْمَرُ وَ أَصْهَبُ وَ أَسْوَدُ عَلَی أَلْوَانِ التُّرَابِ قَالَ فَأَخْبِرْنِی عَنْ آدَمَ خُلِقَ مِنْ حَوَّاءَ أَوْ خُلِقَتْ حَوَّاءُ مِنْ آدَمَ ⁽²⁾قَالَ بَلْ حَوَّاءُ خُلِقَتْ مِنْ آدَمَ وَ لَوْ کَانَ آدَمُ خُلِقَ مِنْ حَوَّاءَ لَکَانَ الطَّلَاقُ بِیَدِ النِّسَاءِ وَ لَمْ یَکُنْ بِیَدِ الرِّجَالِ قَالَ فَمِنْ کُلِّهِ خُلِقَتْ أَمْ مِنْ بَعْضِهِ قَالَ بَلْ مِنْ بَعْضِهِ وَ لَوْ خُلِقَتْ مِنْ کُلِّهِ لَجَازَ الْقِصَاصُ فِی النِّسَاءِ کَمَا یَجُوزُ فِی الرِّجَالِ قَالَ فَمِنْ ظَاهِرِهِ أَوْ بَاطِنِهِ قَالَ بَلْ مِنْ بَاطِنِهِ وَ لَوْ خُلِقَتْ مِنْ ظَاهِرِهِ لَانْکَشَفْنَ النِّسَاءُ کَمَا یَنْکَشِفُ الرِّجَالُ فَلِذَلِکَ صَارَ النِّسَاءُ مُسْتَتِرَاتٍ قَالَ فَمِنْ یَمِینِهِ أَوْ مِنْ شِمَالِهِ قَالَ بَلْ مِنْ شِمَالِهِ وَ لَوْ خُلِقَتْ مِنْ یَمِینِهِ لَکَانَ لِلْأُنْثَی کَحَظِّ الذَّکَرِ مِنَ الْمِیرَاثِ فَلِذَلِکَ صَارَ لِلْأُنْثَی سَهْمٌ وَ لِلذَّکَرِ سَهْمَانِ وَ شَهَادَةُ امْرَأَتَیْنِ مِثْلَ شَهَادَةِ رَجُلٍ وَاحِدٍ قَالَ فَمِنْ أَیْنَ خُلِقَتْ قَالَ مِنَ الطِّینَةِ الَّتِی فَضَلَتْ مِنْ ضِلْعِهِ الْأَیْسَرِ ⁽³⁾

خاک‌ها شیرین و برخی شور هستند، برخی خشن و برخی نرم و برخی سرخ‌گون هستند. به همین دلیل مردم نیز در میانشان نرم خو و خشن دیده می‌شود و مانند رنگ‌های خاک، به رنگهای سفید، زرد، قرمز، گل گون و سیاه هستند.

گفت: پس مرا در مورد آدم آگاه ساز که آیا او از حوا آفریده شد یا حوا از آدم؟ گفت: بلکه حوا از آدم خلق شد، و اگر آدم از حوا خلق می‌شد طلاق به دست زنان بود و در دست مردان نبود.

گفت: پس از کل آدم خلق شد یا از بخشی از وی؟ گفت: بلکه از بخشی از او، و اگر از کل او خلق می‌شد جایز بود قصاص در مورد زنان مانند مردان اجرا شود.

گفت: از ظاهر او خلق شد یا از باطنش؟ گفت: بلکه از باطنش. اگر از ظاهر او خلق می‌شد زنان مکشوف میشدند چنان که مردان مکشوفند. پس به همین دلیل زنان پوشیده و در حجاب شدند.

گفت: پس از راستش خلق شد یا از چپش؟ گفت: از چپش. و اگر از راستش خلق می‌شد زنان در ارث مانند مردان بودند. به همین علت برای مؤنث یک سهم و برای مذکر دو سهم است و شهادت دو زن مانند شهادت یک مرد است.

گفت: حوا از کجا خلق شد؟ گفت: از گل باقی مانده دنده چپ آدم - . علل الشرائع: 161 - .

**[ترجمه]

بیان

الأشقر الشدیدة الحمرة و قال الفیروزآبادی الصهب محرکة حمرة أو شقرة فی الشعر کالصهبة و الأصهب بعیر لیس بشدید البیاض و الصیهب کصیقل الصخرة الصلبة و الموضع الشدید و الأرض المستویة و الحجارة.

1) و الخبر طویل أخرجه مسندا فی کتاب الاحتجاجات فی باب احتجاج النبیّ صلّی اللّه علیه و آله علی الیهود فی مسائل شتّی.

2) فی نسخة: ام خلقت حواء من آدم؟.

3) علل الشرائع: 161. م.

**[ترجمه]اشقر: بسیار قرمز، قرمز تند. فیروزآبادی می‌گوید: الصَهَب با حرکت هر سه حرف: قرمزی یا زردی در مو مانند صُحبه. اصهب: شتری که خیلی سفید نباشد. صهیب بر وزن صیقل: صخره سخت و مکان محکم، زمین صاف و سنگ.

ص: 101

**[ترجمه]

«7»

ع، ⁽¹⁾علل الشرائع الدَّقَّاقُ عَنِ الْکُلَیْنِیِّ عَنْ عَلَّانَ رَفَعَهُ قَالَ: أَتَی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ یَهُودِیٌّ فَقَالَ لِمَ سُمِّیَ آدَمُ آدَمَ وَ حَوَّاءُ حَوَّاءَ قَالَ إِنَّمَا سُمِّیَ آدَمُ آدَمَ لِأَنَّهُ خُلِقَ مِنْ أَدِیمِ الْأَرْضِ وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بَعَثَ جَبْرَئِیلَ علیه السلام وَ أَمَرَهُ أَنْ یَأْتِیَهُ مِنْ أَدِیمِ الْأَرْضِ بِأَرْبَعِ طِینَاتٍ طِینَةٍ بَیْضَاءَ وَ طِینَةٍ حَمْرَاءَ وَ طِینَةٍ غَبْرَاءَ وَ طِینَةٍ سَوْدَاءَ وَ ذَلِکَ مِنْ سَهْلِهَا وَ حَزْنِهَا ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ یَأْتِیَهُ بِأَرْبَعِ مِیَاهٍ مَاءٍ عَذْبٍ وَ مَاءٍ مِلْحٍ وَ مَاءٍ مُرٍّ وَ مَاءٍ مُنْتِنٍ ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ یُفْرِغَ الْمَاءَ فِی الطِّینِ وَ أَدَمَهُ اللَّهُ بِیَدِهِ فَلَمْ یَفْضُلْ شَیْ‌ءٌ مِنَ الطِّینِ یَحْتَاجُ إِلَی الْمَاءِ وَ لَا مِنَ الْمَاءِ شَیْ‌ءٌ یَحْتَاجُ إِلَی الطِّینِ فَجَعَلَ الْمَاءَ الْعَذْبَ فِی حَلْقِهِ وَ جَعَلَ الْمَاءَ الْمَالِحَ فِی عَیْنَیْهِ وَ جَعَلَ الْمَاءَ الْمُرَّ فِی أُذُنَیْهِ وَ جَعَلَ الْمَاءَ الْمُنْتِنَ فِی أَنْفِهِ وَ إِنَّمَا سُمِّیَتْ حَوَّاءُ حَوَّاءَ لِأَنَّهَا خُلِقَتْ مِنَ الْحَیَوَانِ الْخَبَرَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: یک فرد یهودی نزد امیرالمؤمنین آمد و گفت: چرا آدم، آدم نامیده شد و حوا، حوا؟ فرمود: آدم، آدم نامیده شد چون او از پوسته زمین (ادیم الارض) آفریده شد. ماجرا این است که خداوند تبارک وتعالی جبرئیل را فرستاد تا از پوسته زمین چهار نوع گل بیاورد: گل سفید، قرمز، غبارآلود و سیاه که این خاکها از قسمت نرم و سخت زمین بود. سپس به او فرمان داد تا چهار نوع آب بیاورد آب شیرین، شور، تلخ و بدبو. سپس به او فرمان داد که آب را بر روی خاک خالی کند و خداوند با دستش آن را سرشت به طوری که هیچ قسمتی از خاک باقی نماند که آب به آن نرسیده باشد و هیچ قسمتی از آب نیز نبود که به خاک احتیاج داشته باشد. پس آب شیرین را در حلقش قرار داد و آب شور را در چشمش و آب تلخ را در گوش و آب بدبو را در بینی او قرار داد. حوا نیز حوا نامیده شد چون از حیوان یعنی جان دار خلق شد. حدیث - . علل الشرائع : 12 - .

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری الأدم الألفة و الاتفاق یقال آدم الله بینهما أی أصلح و ألف و کذلک أدم الله بینهما فعل و أفعل بمعنی انتهی و الید هنا بمعنی القدرة.

**[ترجمه]جوهری می‌گوید: الأدم: الفت و هماهنگی، گفته می‌شود: آدم الله بینهما، یعنی بین آن دو الفت و دوستی برقرار کرد و آن دو را آشتی داد. همچنین أدم الله بینهما نیز به همین معنی است یعنی وزن فعل و أفعل آن یک معنا دارد؛ پایان. دست در اینجا یعنی قدرت.

**[ترجمه]

«8»

ختص، الإختصاص الْمُعَلَّی بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَوَّلَ مَنْ قَاسَ إِبْلِیسُ فَقَالَ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ وَ لَوْ عَلِمَ إِبْلِیسُ مَا جَعَلَ اللَّهُ فِی آدَمَ لَمْ یَفْتَخِرْ عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْمَلَائِکَةَ مِنْ نُورٍ وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنَ النَّارِ وَ خَلَقَ الْجِنَّ صِنْفاً مِنَ الْجَانِّ مِنَ الرِّیحِ وَ خَلَقَ الْجِنَّ صِنْفاً مِنَ الْجِنِّ ⁽³⁾مِنَ الْمَاءِ وَ خَلَقَ آدَمَ مِنْ صَفْحَةِ الطِّینِ ⁽⁴⁾ثُمَّ أَجْرَی فِی آدَمَ النُّورَ وَ النَّارَ وَ الرِّیحَ وَ الْمَاءَ فَبِالنُّورِ أَبْصَرَ وَ عَقَلَ وَ فَهِمَ وَ بِالنَّارِ أَکَلَ وَ شَرِبَ وَ لَوْ لَا أَنَّ النَّارَ فِی الْمَعِدَةِ لَمْ یَطْحَنْ الْمَعِدَةُ الطَّعَامَ وَ لَوْ لَا أَنَّ الرِّیحَ فِی جَوْفِ ابْنِ آدَمَ تُلَهِّبُ النَّارَ الْمَعِدَةُ لَمْ تَلْتَهِبْ وَ لَوْ لَا أَنَّ الْمَاءَ فِی جَوْفِ ابْنِ آدَمَ یُطْفِئُ حَرَّ نَارِ الْمَعِدَةِ لَأَحْرَقَتِ النَّارُ جَوْفَ ابْنِ آدَمَ فَجَمَعَ اللَّهُ ذَلِکَ فِی آدَمَ الْخَمْسَ خِصَالٍ وَ کَانَتْ فِی إِبْلِیسَ خَصْلَةٌ فَافْتَخَرَ بِهَا ⁽⁵⁾.

1) تقدم الخبر بطوله فی کتاب الاحتجاجات فی باب احتجاج أمیر المؤمنین علیه السلام علی الیهود.

2) علل الشرائع: 12. م.

3) استظهر فی الهامش ان الصحیح: الجان.

4) الصفحة من الشی‌ء: جانبه و وجهه، و هو یؤید ما تقدم فی معانی آدم انه اشتق من ادیم الأرض بمعنی وجهها.

5) مخطوط. م.

ص: 102

**[ترجمه]

«9»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْقَبْضَةَ الَّتِی قَبَضَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الطِّینِ الَّذِی خَلَقَ مِنْهُ آدَمَ علیه السلام أَرْسَلَ إِلَیْهَا جَبْرَئِیلَ علیه السلام أَنْ یَقْبِضَهَا فَقَالَتِ الْأَرْضُ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ تَأْخُذَ مِنِّی شَیْئاً فَرَجَعَ إِلَی رَبِّهِ فَقَالَ یَا رَبِّ تَعَوَّذَتْ بِکَ مِنِّی فَأَرْسِلْ إِلَیْهَا إِسْرَافِیلَ فَقَالَتْ مِثْلَ ذَلِکَ فَأَرْسَلَ إِلَیْهَا مِیکَائِیلَ فَقَالَتْ مِثْلَ ذَلِکَ فَأَرْسَلَ إِلَیْهَا مَلَکَ الْمَوْتِ فَتَعَوَّذَتْ بِاللَّهِ أَنْ یَأْخُذَ مِنْهَا شَیْئاً ⁽¹⁾فَقَالَ مَلَکُ الْمَوْتِ وَ أَنَا أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَرْجِعَ إِلَیْهِ حَتَّی أَقْبِضَ مِنْکِ قَالَ وَ إِنَّمَا سُمِّیَ آدَمُ آدَمَ لِأَنَّهُ خُلِقَ مِنْ أَدِیمِ الْأَرْضِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: امام صادق علیه السلام می‌فرماید: مشتی که خداوند از گل برداشت و آدم را از آن خلق کرد مشت گلی بود که جبرئیل را فرستاده بود تا آن را بیاورد. پس زمین گفت: پناه میبرم به خدا از اینکه تو از من چیزی برگیری. پس جبرئیل به سوی پروردگارش بازگشت. پس گفت: پروردگارا زمین از من به تو پناه آورد. پس اسرافیل را به زمین فرستاد. پس زمین همان را گفت. پس میکائیل را فرستاد و زمین باز همان را گفت. پس خداوند ملک‌الموت را به سوی زمین فرستاد و زمین از اینکه از او چیزی برگیرد به خدا پناه برد. ملک‌الموت گفت: و من پناه می‌برم به خدا از اینکه نزد وی بازگردم مگر اینکه از تو مشتی خاک برگیرم. گفت: همانا آدم، آدم نامیده شد چرا که او از پوسته زمین خلق شده است - . علل الشرائع، 193 - .

**[ترجمه]

«10»

فس، تفسیر القمی أَبِی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنْ ثَابِتٍ الْحَذَّاءِ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَرَادَ أَنْ یَخْلُقَ ⁽³⁾خَلْقاً بِیَدِهِ وَ ذَلِکَ بَعْدَ مَا مَضَی مِنَ الْجِنِّ وَ النَّسْنَاسِ فِی الْأَرْضِ سَبْعَةُ آلَافِ سَنَةٍ وَ کَانَ مِنْ شَأْنِهِ خَلْقُ آدَمَ کَشَطَ ⁽⁴⁾عَنْ أَطْبَاقِ السَّمَاوَاتِ وَ قَالَ لِلْمَلَائِکَةِ انْظُرُوا إِلَی أَهْلِ الْأَرْضِ مِنْ خَلْقِی مِنَ الْجِنِّ وَ النَّسْنَاسِ فَلَمَّا رَأَوْا مَا یَعْمَلُونَ مِنَ الْمَعَاصِی وَ سَفْکِ الدِّمَاءِ وَ الْفَسَادِ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ عَظُمَ ذَلِکَ عَلَیْهِمْ وَ غَضِبُوا لِلَّهِ وَ تَأَسَّفُوا عَلَی أَهْلِ الْأَرْضِ وَ لَمْ یَمْلِکُوا غَضَبَهُمْ فَقَالُوا رَبَّنَا ⁽⁵⁾أَنْتَ الْعَزِیزُ الْقَادِرُ الْجَبَّارُ الْقَاهِرُ الْعَظِیمُ الشَّأْنِ وَ هَذَا خَلْقُکَ الضَّعِیفُ الذَّلِیلُ یَتَقَلَّبُونَ فِی قَبْضَتِکَ وَ یَعِیشُونَ بِرِزْقِکَ وَ یَسْتَمْتِعُونَ بِعَافِیَتِکَ وَ هُمْ یَعْصُونَکَ بِمِثْلِ هَذِهِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ لَا تَأْسَفْ عَلَیْهِمْ ⁽⁶⁾وَ لَا تَغْضَبْ وَ لَا تَنْتَقِمْ لِنَفْسِکَ لِمَا تَسْمَعُ مِنْهُمْ وَ تَرَی وَ قَدْ عَظُمَ ذَلِکَ عَلَیْنَا وَ أَکْبَرْنَاهُ

فِیکَ قَالَ فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِکَ مِنَ الْمَلَائِکَةِ قَالَ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً یَکُونُ حُجَّةً فِی أَرْضِی

1) فی المصدر: فتعوذت باللّه منه ان یستثنی یأخذ خ ل منها اه. م.

2) علل الشرائع: 193. م.

3) فی العلل: احب ان یخلق. م.

4) فی العلل: و لما کان من شأن اللّه ان یخلق آدم علیه السلام للذی أراد من التدبیر و التقدیر لما هو مکنونه فی السماوات و الأرض و علمه لما أراد من ذلک کله کشط اه. و کشط الشی‌ء: نزعه و کشف عنه. م.

5) فی العلل. و لم یملکوا غضبهم ان قالوا: یا ربّ اه. م.

6) فی نسخة: و لا تأسف علیهم. ای فلا تحزن و لا تلهف.

عَلَی خَلْقِی فَقَالَتِ الْمَلَائِکَةُ سُبْحَانَکَ- أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها کَمَا أَفْسَدَ بَنُو الْجَانِّ ⁽¹⁾وَ یَسْفِکُونَ الدِّمَاءَ کَمَا سَفَکَتْ بَنُو الْجَانِّ وَ یَتَحَاسَدُونَ وَ یَتَبَاغَضُونَ فَاجْعَلْ ذَلِکَ الْخَلِیفَةَ مِنَّا فَإِنَّا لَا نَتَحَاسَدُ وَ لَا نَتَبَاغَضُ وَ لَا نَسْفِکُ الدِّمَاءَ وَ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ فَقَالَ جَلَّ وَ عَزَّ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أَخْلُقَ خَلْقاً بِیَدِی وَ أَجْعَلَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ أَنْبِیَاءَ وَ مُرْسَلِینَ وَ عِبَاداً صَالِحِینَ وَ أَئِمَّةً مُهْتَدِینَ أَجْعَلُهُمْ خُلَفَاءَ عَلَی خَلْقِی فِی أَرْضِی یَنْهَوْنَهُمْ عَنْ مَعْصِیَتِی وَ یُنْذِرُونَهُنَّ مِنْ عَذَابِی وَ یَهْدُونَهُمْ إِلَی طَاعَتِی وَ یَسْلُکُونَ بِهِمْ سَبِیلِی ⁽²⁾وَ أَجْعَلُهُمْ لِی حُجَّةً عَلَیْهِمْ وَ عُذْراً وَ نُذْراً وَ أُبِینُ النَّسْنَاسَ عَنْ أَرْضِی ⁽³⁾وَ أُطَهِّرُهَا مِنْهُمْ وَ أَنْقُلُ مَرَدَةَ الْجِنِّ الْعُصَاةَ عَنْ بَرِیَّتِی وَ خَلْقِی وَ خِیَرَتِی وَ أُسْکِنُهُمْ فِی الْهَوَاءِ وَ فِی أَقْطَارِ الْأَرْضِ فَلَا یُجَاوِرُونَ نَسْلَ خَلْقِی وَ أَجْعَلُ بَیْنَ الْجِنِّ وَ بَیْنَ خَلْقِی حِجَاباً فَلَا یَرَی نَسْلُ خَلْقِیَ الْجِنَّ وَ لَا یُجَالِسُونَهُمْ وَ لَا یُخَالِطُونَهُمْ فَمَنْ عَصَانِی مِنْ نَسْلِ خَلْقِیَ الَّذِینَ اصْطَفَیْتُهُمْ أُسْکِنُهُمْ مَسَاکِنَ الْعُصَاةِ وَ أَوْرَدْتُهُمْ مَوَارِدَهُمْ وَ لَا أُبَالِی قَالَ فَقَالَتِ الْمَلَائِکَةُ یَا رَبَّنَا افْعَلْ مَا شِئْتَ- لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ قَالَ فَبَاعَدَهُمُ اللَّهُ مِنَ الْعَرْشِ مَسِیرَةَ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ قَالَ فَلَاذُوا بِالْعَرْشِ فَأَشَارُوا بِالْأَصَابِعِ فَنَظَرَ الرَّبُّ جَلَّ جَلَالُهُ إِلَیْهِمْ وَ نَزَلَتِ الرَّحْمَةُ فَوَضَعَ لَهُمُ الْبَیْتَ الْمَعْمُورَ فَقَالَ طُوفُوا بِهِ وَ دَعُوا الْعَرْشَ فَإِنَّهُ لِی رِضًا فَطَافُوا بِهِ وَ هُوَ الْبَیْتُ الَّذِی یَدْخُلُهُ کُلَّ یَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ لَا یَعُودُونَ إِلَیْهِ أَبَداً فَوَضَعَ اللَّهُ الْبَیْتَ الْمَعْمُورَ تَوْبَةً لِأَهْلِ السَّمَاءِ وَ وَضَعَ الْکَعْبَةَ تَوْبَةً لِأَهْلِ الْأَرْضِ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی- إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ قَالَ وَ کَانَ ذَلِکَ مِنَ اللَّهِ تَقْدِمَةً فِی آدَمَ قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَهُ وَ احْتِجَاجاً مِنْهُ عَلَیْهِمْ قَالَ فَاغْتَرَفَ رَبُّنَا تَبَارَکَ وَ تَعَالَی غُرْفَةً بِیَمِینِهِ مِنَ الْمَاءِ الْعَذْبِ الْفُرَاتِ وَ کِلْتَا یَدَیْهِ یَمِینٌ فَصَلْصَلَهَا فِی کَفِّهِ حَتَّی جَمَدَتْ- ⁽⁴⁾فَقَالَ لَهَا مِنْکِ أَخْلُقُ النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ عِبَادِیَ الصَّالِحِینَ وَ الْأَئِمَّةَ الْمُهْتَدِینَ

1) فی نسخة: کما افسدت بنو الجان.

2) فی نسخة: و یسلکون بهم طریق سبیلی.

3) أی افصل النسناس من ارضی. و فی نسخة: ابیر. و فی أخری و المصدر: ابید ای اهلکهم.

4) فی نسخة: فجمدت.

وَ الدُّعَاةَ إِلَی الْجَنَّةِ وَ أَتْبَاعَهُمْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ⁽¹⁾وَ لَا أُبَالِی وَ لَا أُسْأَلُ عَمَّا أَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْأَلُونَ ثُمَّ اغْتَرَفَ غُرْفَةً أُخْرَی مِنَ الْمَاءِ الْمَالِحِ الْأُجَاجِ فَصَلْصَلَهَا فِی کَفِّهِ فَجَمَدَتْ ثُمَّ قَالَ لَهَا مِنْکِ أَخْلُقُ الْجَبَّارِینَ وَ الْفَرَاعِنَةَ وَ الْعُتَاةَ وَ إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ وَ الدُّعَاةَ إِلَی النَّارِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ أَشْیَاعَهُمْ وَ لَا أُبَالِی وَ لَا أُسْأَلُ عَمَّا أَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْئَلُونَ قَالَ وَ شَرَطَ فِی ذَلِکَ الْبَدَاءَ فِیهِمْ وَ لَمْ یَشْتَرِطْ فِی أَصْحَابِ الْیَمِینِ الْبَدَاءَ ⁽²⁾ثُمَّ خَلَطَ الْمَاءَیْنِ جَمِیعاً فِی کَفِّهِ فَصَلْصَلَهُمَا ثُمَّ کَفَأَهُمَا قُدَّامَ عَرْشِهِ وَ هُمَا سُلَالَةٌ مِنْ طِینٍ ثُمَّ أَمَرَ الْمَلَائِکَةَ الْأَرْبَعَةَ الشَّمَالَ وَ الْجَنُوبَ وَ الصَّبَا وَ الدَّبُورَ ⁽³⁾أَنْ یَجُولُوا عَلَی هَذِهِ السُّلَالَةِ الطِّینِ فَأَبْدَوْهَا ⁽⁴⁾وَ أَنْشَئُوهَا ثُمَّ أَبْرَوْهَا ⁽⁵⁾وَ جَزُّوهَا وَ فَصَّلُوهَا وَ أَجْرَوْا فِیهَا الطَّبَائِعَ الْأَرْبَعَةَ الرِّیحَ وَ الدَّمَ وَ الْمِرَّةَ وَ الْبَلْغَمَ فَجَالَتِ الْمَلَائِکَةُ عَلَیْهَا وَ هِیَ الشَّمَالُ وَ الْجَنُوبُ وَ الصَّبَا وَ الدَّبُورُ وَ أَجْرَوْا فِیهَا الطَّبَائِعَ الْأَرْبَعَةَ فَالرِّیحُ مِنَ الطَّبَائِعِ الْأَرْبَعَةِ مِنَ الْبَدَنِ مِنْ نَاحِیَةِ الشَّمَالِ وَ الْبَلْغَمُ فِی الطَّبَائِعِ الْأَرْبَعَةِ مِنْ نَاحِیَةِ الصَّبَا وَ الْمِرَّةُ فِی الطَّبَائِعِ الْأَرْبَعَةِ مِنْ نَاحِیَةِ الدَّبُورِ وَ الدَّمُ فِی الطَّبَائِعِ الْأَرْبَعَةِ مِنْ نَاحِیَةِ الْجَنُوبِ قَالَ فَاسْتَقَلَّتِ ⁽⁶⁾النَّسَمَةُ وَ کَمُلَ الْبَدَنُ فَلَزِمَهُ مِنْ نَاحِیَةِ الرِّیحِ حُبُّ النِّسَاءِ وَ طُولُ الْأَمَلِ وَ الْحِرْصُ وَ لَزِمَهُ مِنْ نَاحِیَةِ الْبَلْغَمِ حُبُّ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ وَ الْبِرِّ وَ الْحِلْمُ وَ الرِّفْقُ وَ لَزِمَهُ مِنْ نَاحِیَةِ الْمِرَّةِ الْغَضَبُ وَ السَّفَهُ وَ الشَّیْطَنَةُ وَ التَّجَبُّرُ وَ التَّمَرُّدُ وَ الْعَجَلَةُ وَ لَزِمَهُ مِنْ نَاحِیَةِ الدَّمِ حُبُّ النِّسَاءِ ⁽⁷⁾وَ اللَّذَّاتِ وَ رُکُوبُ الْمَحَارِمِ وَ الشَّهَوَاتِ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام وَجَدْنَا هَذَا فِی کِتَابِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ⁽⁸⁾.

-ع، علل الشرائع ابن الولید عن الصفار عن ابن عیسی عن ابن محبوب عن عمرو بن أبی

1) فی نسخة: إلی یوم الدین.

2) تقدم معنی البداء فی بابه، راجع.

3) قد اطلق هنا لفظه الملائکة علی الشمال و غیره، فانها من ملائکة اللّه و جنوده، او اراد الملائکة الموکلین بهذه الجوانب، و الأول اظهر.

4) فی نسخة: فأبردها.

5) فی نسخة: فأبدءوها.

6) استقل الشی‌ء: حمله و رفعه.

7) فی نسخة: حب الفساد.

8) تفسیر القمّیّ: 32- 34. م.

المقدام عن جابر مثله ⁽¹⁾و قد أوردناه بلفظه فی باب قوام بدن الإنسان.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: علی علیه‌السلام فرمود: خداوند تبارک و تعالی خواست که با دستش خلقی را خلق کند. و در آن زمان هفت هزار سال از خلقت جن و نسناس در زمین می‌گذشت و او هنگامی که خواست آدم را خلق کند پرده از طبقات آسمان برداشت و به ملائکه گفت: به خلق من از جن و نسناس در زمین نگاه کنید. پس هنگامی که کارهای آنان از جمله گناهان خون‌ریزی و فساد در زمین و اعمال ناحق را دیدند، این مسائل برای آنان سخت آمد، به خاطر خدا به خشم آمده و برای اهل زمین تأسف خورده و خشمشان را کنترل نکردند پس گفتند: پروردگارا تو عزیز، قادر، جبار، قاهر و عظیم الشأن هستی و این خلق ضعیف و ذلیل تو که در قبضه تو بوده و با رزق تو زندگی می‌کنند در عین حال که از عافیت و نعمت تو برخوردار می‌شوند تو را عصیان کرده و چنین گناهان بزرگی مرتکب می‌شوند، پس بر آنان تأسف نمیخوری، خشمگین نمیشوی و به خاطر آنچه از آنان می‌شنوی و می‌بینی از آنان انتقام نمیگیری. چنین چیزهایی بر ما بسیار سخت است و ارتکاب آن در خصوص تو را بسیار بزرگ می‌دانیم. گفت: وقتی خدا آن مطالب را از فرشتگان شنید «گفت همانا من در زمین جانشینی قرار می‌دهم» که بر روی زمین من برای مخلوقاتم حجت

ص: 103

است. پس ملائکه گفتند: «پاک و منزهی تو.

آیا در زمین کسی را قرار می‌دهی که در آن فساد کند» درست مانند فساد کردن طایفه جنیان؛ کسی که مانند جنیان -که خون‌ریزی کرده، حسادت و کینه‌توزی می‌کنند- خون‌ریزی کند؟ پس آن خلیفه را از ما قرار بده چرا که ما حسد و کینه‌توزی نکرده و قتل و خون‌ریزی به پا نمی‌کنیم «و ما خود تو را تسبیح و تقدیس می‌کنیم» پس خداوند عزوجل فرمود: «همانا من چیزی را می‌دانم که شما نمی‌دانید» همانا من می‌خواهم خلقی را با دست خود خلق کرده و از ذریه او انبیا، مرسلین، بندگان صالح و ائمه هدی را قرار دهم. من آنان را جانشینان خود بر روی زمین برای خلقم قرار می‌دهم که آنها را از معصیت من بازداشته و از عذاب من برحذر می‌دارند. آنان را به اطاعت من هدایت کرده و راه مرا به آنان نشان می‌دهند. من آنان را حجت، عذر و نذر خود بر خلق قرار می‌دهم. نسناس را از زمینم دور می‌کنم و زمین را از وجود آنان پاک می‌سازم. من جنیان عصیانگر شورشی را از مردم، خلق و برگزیدگانم دور می‌کنم و آن را در اطراف زمین و در هوا ساکن می‌کنم تا در مجاورت نسل خلق من نباشند. بین جن و خلقم حجابی قرار می‌دهم تا نسل خلقم جنیان را نبینند و با آنان همنشینی نکنند. هرکدام از نسل خلق من که آنها را برگزیده‌ام مرا عصیان کند او را در همان جایی سکنی می‌دهم که عصیان گران را سکنی داده‌ام و آنان را در محل ورود ایشان وارد میکنم و اهمیتی نمیدهم. گفت: ملائکه گفتند: هرچه می‌خواهی بکن. «علمی جز آنچه تو به ما آموخته‌ای در نزد ما نیست. همانا تو دانا وحکیم هستی». گفت: پس خداوند آنان را تا مسافتی به اندازه راه پانصد ساله از عرش خود دور کرد. گفت: پس به عرش پناه بردند و با انگشت اشاره کردند. خداوند متعال به آنان نگاه کرد و سپس رحمت را نازل کرده و برای آنان بیت المعمور را قرار داد. پس گفت: اطراف بیت المعمور طواف کنید و عرش را رها کنید که آن برای من رضایت است. پس بیت المعمور را طواف کردند و آن خانه‌ای است که هر روز هفتاد هزار فرشته وارد آن شده و هرگز به سوی آن بازنمیگردند. خداوند بیت‌المعمور را مکانی برای توبه اهل آسمان‌ها قرار داد و کعبه را مکانی برای توبه اهل زمین. خداوند تبارک و تعالی فرمود: «من بشری را از گل خشکیده و گل بدبو خلق کردم. هنگامی که آن را خلق کردم از روح خود در آن

دمیدم و ملائکه برای او سجده کردند» گفت: این کار خدا مقدمه‌ای برای خلقت آدم و استدلالی در دفاع از آدم در مقابل فرشتگان بود. گفت: پس خداوند تبارک و تعالی مشتی از آب شیرین فرات را با دست راست خود برداشت -این درحالی که هر دو دست خدا، دست راست است– و گل آن را در دست نگه داشت تا خشک شد. سپس به او گفت: از تو، پیامبران، مرسلین، بندگان صالحم، ائمه هدی وکسانی را خلق می‌کنم که

ص: 104

ایشان و پیروانشان تا روز قیامت به بهشت فرا خوانده شده‌اند و توجهی نمی‌کنم. من در مورد آنچه انجام می‌دهم مورد سؤال واقع نمی‌شوم اما از آنان سؤال می‌شود. سپس مشتی دیگر از آب شور برداشت و گل او را در دستش نگه داشت تا خشک شود. سپس به او (مشت خاک) گفت: از تو جباران، فرعون‌ها، عصیانگران، برادران شیاطین و کسانی را خلق خواهم کرد که تا روز قیامت به همراه پیروانشان به آتش فرا خوانده می‌شوند و توجهی نمی‌کنم. من در مورد آنچه انجام می‌دهم مورد سؤال واقع نمی‌شوم اما از آنان سؤال می‌شود. گفت: و برای آنان در این مسأله بداء را شرط کرد اما برای اصحاب یمین بداء - [1] . معنی بداء در باب آن آمده است. مراجعه کنید. - را شرط نکرد. سپس هر دو آب را در دستش با یکدیگر مخلوط کرد و آن را به صدا درآورد سپس آن مخلوط را در جلوی عرش خود خالی کرد در حالی که سلالهای - ممزوجی از طعام و شراب - بودند که از گِل گرفته شدهاند. سپس به چهار گروه فرشتگان از جمله: شمال جنوب، صبا و دبور دستور داد در اطراف این سلاله چرخیده و آن را گوارا ساخته و پرورش داده و سخت و محکمش نموده و سپس آن را قطعه قطعه و تکه تکه نمایند و در آن قطعات و تکهها، اخلاط اربعه - طبایع چهارگانه - یعنی: باد، خون، صفرا و بلغم را جاری کنند. پس ملائکه از جمله شمال، جنوب، صبا و دبور در اطراف آن چرخیده و اخلاط اربعه را در آن جاری می‌کردند. پس باد از اخلاط اربعه بدن از سمت شمال، بلغم از ناحیه صبا، صفرا از ناحیه دبور و خون از ناحیه جنوب جاری شد. گفت: پس تک‌تک اجزا بر هم سوار شده و بدن کامل شد. به خاطر باد، حب زنان، حرص و آرزوهای بلندمدت در او به وجود آمد و به خاطربلغم، حب غذا، نوشیدنی، نیکی، بردباری و مدارا. به خاطر صفرا نیز غضب، نادانی، شیطان صفتی، زورگویی، عصیان‌گری و عجله به وجود آمد و به خاطر خون حب زنان، لذات و ارتکاب کارهای حرام و تن دادن به شهوات به وجود آمد. امام باقر علیه‌السلام فرمود: این مطالب را در کتاب امیرالمؤمنین علیه‌السلام یافته‌ایم - . تفسیر قمی : 32-34 - .

علل الشرائع: این روایت با اسناد دیگر

ص: 105

از جابر عیناً نقل شده است - . علل الشرائع: 46 - . این حدیث در باب قوام و شکل‌گیری بدن انسان آمده است.

**[ترجمه]

«11»

فس، تفسیر القمی ذَکَرَ بَعْدَ الْخَبَرِ الْمُتَقَدِّمِ فَخَلَقَ اللَّهُ آدَمَ فَبَقِیَ أَرْبَعِینَ سَنَةً مُصَوَّراً وَ کَانَ یَمُرُّ بِهِ ⁽²⁾إِبْلِیسُ اللَّعِینُ فَیَقُولُ لِأَمْرٍ مَا خُلِقْتَ فَقَالَ الْعَالِمُ علیه السلام فَقَالَ إِبْلِیسُ لَئِنْ أَمَرَنِیَ اللَّهُ بِالسُّجُودِ لِهَذَا لَعَصَیْتُهُ قَالَ ثُمَّ نَفَخَ فِیهِ فَلَمَّا بَلَغَتْ فِیهِ الرُّوحُ إِلَی دِمَاغِهِ عَطَسَ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَقَالَ اللَّهُ لَهُ یَرْحَمُکَ اللَّهُ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام فَسَبَقَتْ لَهُ مِنَ اللَّهِ الرَّحْمَةُ ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: بعد از روایت پیشین آمده است: پس خدا آدم را خلق کرد و آدم چهل سال به صورت مصور باقی ماند. ابلیس لعین از او می‌گذشت و می‌گفت: خلق آن دلیلی دارد. امام موسی کاظم علیه السلام فرمود: ابلیس گفت: اگر خداوند مرا به سجده در مقابل او امر کند یقیناً او را عصیان و نافرمانی می‌کنم. فرمود: سپس در او دمید و هنگامی که روح در بدن او به دماغش رسید عطسه کرد. پس گفت: الحمدلله. خداوند به او گفت: خدا تو را رحمت کند. امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: رحمت خدا بر او پیشی گرفت - . تفسیر قمی: 34 - .

**[ترجمه]

بیان

سیأتی تمام الخبر فی الباب الآتی و یقال کشطت الغطاء عن الشی‌ء أی کشفته عنه و النسناس حیوان شبیه بالإنسان ⁽⁴⁾

قلت: و یمکن أن یکون المراد بهم من کان قبل آدم علیه السلام من الإنسان الوحشی الغیر المتمدن.

یقال إنه یوجد فی بعض بلاد الهند و قال الجوهری جنس من الخلق یثب أحدهم علی رجل واحدة و أسف غضب وزنا و معنی و الصلصال قیل إنه المتغیر و قیل الطین الحر خلط بالرمل و قیل و الطین الیابس یصلصل أی یصوت إذا نقر أو لأنه کانت الریح إذا مرت به سمعت له صلصلة و صوت و الحمأ الطین الأسود و المسنون المتغیر المنتن.

قوله علیه السلام و کلتا یدیه یمین قال الجزری أی إن یدیه تبارک و تعالی بصفة الکمال لا نقص فی واحدة منهما لأن الشمال تنقص عن الیمن و إطلاق هذه الأسماء أنما هو علی سبیل المجاز و الاستعارة و الله منزه عن التشبه و التجسم انتهی أقول یمکن توجیهه بوجوه ثلاثة.

الأول أن یکون المراد بالید القدرة و الیمین کنایة عن قدرته علی اللطف و الإحسان و الرحمة و الشمال کنایة عن قدرته علی القهر و البلایا و النقمات و المراد

1) علل الشرائع: 46: و بینهما اختلافات أشرنا إلی بعضها. م.

2) فی نسخة: و کان مر به إبلیس.

3) تفسیر القمّیّ: 34. م.

4) قال الجزریّ فی النهایة: فی حدیث أبی هریرة: ذهب الناس و بقی النسناس. قیل: هم یأجوج و مأجوج، و قیل: خلق علی صورة الناس أشبهوهم فی شی‌ء و خالفوهم فی شی‌ء و لیسوا من بنی آدم، و منه الحدیث: ان عادا عصوا رسولهم فمسخهم اللّه نسناسا لکل رجل منهم ید و رجل من شق واحد ینقرون کما ینقر الطائر و یرعون کما ترعی البهائم. و نونها مکسورة و قد تفتح.

بکون کل منهما یمینا کون قهره و نقمته و بلائه أیضا لطفا و خیرا و رحمة.

و الثانی أن یکون المراد علی هذا التأویل أیضا أن کلا منهما کامل فی ذاته لا نقص فی شی‌ء منهما.

و الثالث أن یکون المراد بیمینه یمین الملک الذی أمره بذلک و بکون کلتا یدیه یمینا مساواة قوة یدیه و کمالهما ⁽¹⁾.

و سلالة الشی‌ء ما انسل منه و استخرج بجذب و نزع قوله علیه السلام فأبروها یمکن أن یکون مهموزا من برأه الله أی خلقه و جاء غیر المهموز أیضا بهذا المعنی فیکون مجازا أی اجعلوها مستعدة للخلق کما فی قوله أنشئوها و یحتمل أن یکون من البری بمعنی النحت کنایة عن التفریق أو من التأبیر من قولهم أبر النخل أی أصلحه و المراد بالریح السوداء و بالمرة الصفراء أو بالعکس أو المراد بالریح الروح الحیوانی و بالمرة الصفراء و السوداء معا إذ تطلق علیها و تکرار حب النساء لمدخلیتهما معا فیه و لیس فی بعض النسخ الأخیر و فی بعضها حب الفساد و هو أصوب و قد مر بیان الطینة و معناها فی کتاب العدل و سیأتی توضیح سائر ما یستشکل منه عن قریب إن شاء الله تعالی.

**[ترجمه]این روایت به طور کامل در باب بعد خواهد آمد و گفته می‌شود: کشط الغطاء عن الشیء: یعنی حجاب را از روی آن کنار زد. نسناس: حیوانی شبیه انسان. گفته شده: نسناس در برخی از نقاط هند وجود دارد. جوهری می‌گوید: نوع و جنسی از خلق است که یکی از آنان بر یک پا میجهد. أسف: بر وزن غضب و به معنی خشمگین شد. در مورد صلصال گفته شده: همانا آن متغیر است و گفته شده: خاک داغی که با ریگ مخلوط شده است. گفته شده: خاک خشک. یصلصل یعنی وقتی به آن ضربه زده می‌شود صدا می‌دهد. یا اینکه: چون وقتی باد از آن می‌گذرد صدا و صوتی از آن خارج می‌شود به آن صلصال گفته شده است. حمأ: خاک سیاه. مسنون: متغیر بدبو.گفته ایشان علیه‌السلام: (هر دو دست خدا، راست است) جزری می‌گوید: دستان خداوند تبارک و تعالی در نهایت کمال بوده و هیچ نقصی در هیچ یک از آن دو وجود ندارد؛ چون چپ در مقایسه با راست ناقص است. اطلاق این گونه اسامی از باب مجاز و استعاره بوده و خداوند منزه از هرگونه تشابه و تجسم است. پایان.

می‌گویم: می‌توان آن را به سه صورت توجیه کرد: اول: منظور از دست، قدرت باشد و راست کنایه از قدرت خداوند بر لطف کردن و احسان و رحمت است. چپ کنایه از قدرت خدا بر قهر، مصیبت‌ها و بلاهاست. منظور

ص: 106

از اینکه هر دو دست خدا راست است این بوده که قهر، مصیبت و بلای خداوند نیز عین لطف و خیر و رحمت است.

دوم: مراد از این تأویل آن باشد که هریک از دست‌های خدا در ذات خود کامل است و هیچ نقصی در هیچ یک از آن دو نیست.

سوم: منظور از دست راست خدا، دست راست فرشته‌ای باشد که به او این دستور داده شده و منظور از راست بودن هر دو دست، تساوی قدرت و کمال هر دو دست است.

سلالة الشیء: آنچه از آن بیرون کشیده شده و با جذب کردن یا کندن از آن استخراج شده است. فرموده ایشان علیه‌السلام: (فأبروها) ممکن است این واژه، مهموز باشد. برأه الله یعنی خداوند او را خلق کرد. با همین معنی به صورت غیرمهموز نیز آمده است که در این صورت از باب مجاز است یعنی او را برای خلقت آماده کنید. همین نظر در مورد گفته امام در (انشؤوها) نیز صادق است. ممکن است از بری به معنی کندن و تراشیدن باشد که در این صورت کنایه از متفرق شدن است. شاید از واژه تأبیر باشد. عرب‌ها می‌گویند: أبرّ النخل: یعنی خرما را اصلاح کرد. منظور از ریح، سودا و منظور از مرة، صفرا است یا بالعکس. شاید منظور از ریح، روح حیوانی و منظور از مرة، صفرا و سودا، هر دو با هم باشد. تکرار حب زنان از آن جهت است که هر دو در ایجاد حب زنان نقش دارند. البته این اخیر در برخی نسخه‌ها نیامده و در بعضی نیز «حب فساد» ثبت شده که درست‌تر است. واژه طینه و معنای آن در کتاب العدل ذکر شد. توضیح دیگر مسائلی که ممکن است مورد اشکال واقع شود ان شاءالله به زودی خواهد آمد.

**[ترجمه]

«12»

ع، علل الشرائع ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام سَأَلَ الشَّامِیُّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لِمَ سُمِّیَ آدَمُ آدَمَ قَالَ لِأَنَّهُ خُلِقَ مِنْ أَدِیمِ الْأَرْضِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع، عیون اخبار الرضا: فرد شامی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام سؤال کرد: چرا آدم، آدم نامیده شد؟ گفت: چون از ادیم یا همان پوسته زمین آفریده شد - . علل الشرائع: 198، عیون الاخبار: 134 - .

**[ترجمه]

«13»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام لی، الأمالی للصدوق قَدْ مَرَّ فِی خَبَرِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ ⁽³⁾عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: کَانَ نَقْشُ خَاتَمِ آدَمَ علیه السلام لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ هَبَطَ بِهِ مَعَهُ مِنَ الْجَنَّةِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا، امالی الصدوق: پیش از این در حدیثی - . در حدیث اول از باب دوم - آمد که امام رضا علیه‌السلام فرمود: نقش انگشتری آدم علیه‌السلام «لااله‌الا الله، محمد رسول الله» بود که با او از بهشت به زمین هبوط کرد - . عیون الاخبار: 217، امالی الصدوق: 274 - .

**[ترجمه]

«14»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَهْلُ الْجَنَّةِ لَیْسَتْ لَهُمْ کُنًی إِلَّا آدَمَ علیه السلام فَإِنَّهُ یُکَنَّی بِأَبِی مُحَمَّدٍ تَوْقِیراً وَ تَعْظِیماً ⁽⁵⁾.

1) فی المطبوع: و یکون کلتا یدیه یمینا لمساواة قوة یدیه و کمالهما.

2) علل الشرائع: 198. عیون الأخبار: 134. م.

3) فی الحدیث الأول من الباب الثانی.

4) عیون الأخبار: 217. أمالی الصدوق: 274 و لیس فیه کلمة «من الجنة».

5) النوادر: 9.

**[ترجمه]نوادر الراوندی: امام باقر علیه‌السلام از رسول الله صلی الله علیه و آله نقل می‌کند: هیچ یک از اهل بهشت به جز آدم علیه‌السلام کنیه ندارند. کنیه آدم علیه‌السلام برای تعظیم و احترام به وی ابومحمد گفته شده است - . النوادر: 9 - .

ص: 107

**[ترجمه]

«15»

ب، قرب الإسناد هَارُونُ عَنِ ابْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام أَنَّ رُوحَ آدَمَ علیه السلام لَمَّا أُمِرَتْ أَنْ تَدْخُلَ فِیهِ فَکَرِهَتْهُ فَأَمَرَهَا أَنْ تَدْخُلَ کُرْهاً وَ تَخْرُجَ کُرْهاً.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید: هنگامی که به روح آدم فرمان داده شد تا به جسم او وارد شود اکراه داشت. پس خداوند به او فرمان داد: از روی اکراه وارد شو و از روی اکراه نیز خارج شو.

**[ترجمه]

«16»

ع، علل الشرائع الدَّقَّاقُ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ النَّخَعِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لِأَیِّ عِلَّةٍ خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ مِنْ غَیْرِ أَبٍ وَ أُمٍّ وَ خَلَقَ عِیسَی مِنْ غَیْرِ أَبٍ وَ خَلَقَ سَائِرَ النَّاسِ مِنَ الْآبَاءِ وَ الْأُمَّهَاتِ فَقَالَ لِیَعْلَمَ النَّاسُ تَمَامَ قُدْرَتِهِ وَ کَمَالَهَا وَ یَعْلَمُوا أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَی أَنْ یَخْلُقَ خَلْقاً مِنْ أُنْثَی مِنْ غَیْرِ ذَکَرٍ کَمَا هُوَ قَادِرٌ عَلَی أَنْ یَخْلُقَهُ مِنْ غَیْرِ ذَکَرٍ وَ لَا أُنْثَی وَ إِنَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَعَلَ ذَلِکَ لِیُعْلَمَ أَنَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: ابوبصیر می‌گوید: به امام صادق علیه‌السلام گفتم: به چه علت خداوند آدم علیه‌السلام را بدون پدر و مادر آفرید و عیسی را بدون پدر خلق کرد؟ درحالی که خداوند سایر مردم را از پدران و مادران خلق کرده است. پس گفت: تا مردم به تمام قدرت خدا و کمال آن پیبرده و بدانند که خدا قادر است خلقی را از جنس مؤنث بدون مشارکت مذکر به وجود آورد. همچنان که قادر است حتی بدون مذکر و مؤنث آن را خلق کند. خداوند عزوجل چنین کرد تا مردم بدانند او بر هر چیزی تواناست - . علل الشرائع: 17 - .

**[ترجمه]

«17»

ع، علل الشرائع عَلِیُّ بْنُ حَبَشِیِّ بْنِ قُونِیٍّ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ الرَّازِیِّ أَنَّ رَجُلًا دَخَلَ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ وَ أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِإِبْلِیسَ- فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ وَ أَخْبِرْنِی عَنْ هَذَا الْبَیْتِ کَیْفَ صَارَ فَرِیضَةً عَلَی الْخَلْقِ أَنْ یَأْتُوهُ قَالَ فَالْتَفَتَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِلَیْهِ وَ قَالَ مَا سَأَلَنِی عَنْ مَسْأَلَتِکَ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَکَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَّا قَالَ لِلْمَلَائِکَةِ- إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً ضَجَّتِ الْمَلَائِکَةُ ⁽²⁾مِنْ ذَلِکَ وَ قَالُوا یَا رَبِّ إِنْ کُنْتَ لَا بُدَّ جَاعِلًا فِی أَرْضِکَ خَلِیفَةً فَاجْعَلْهُ مِنَّا مَنْ یَعْمَلُ فِی خَلْقِکَ بِطَاعَتِکَ فَرَدَّ عَلَیْهِمْ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ فَظَنَّتِ الْمَلَائِکَةُ أَنَّ ذَلِکَ سَخَطٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِمْ فَلَاذُوا بِالْعَرْشِ یَطُوفُونَ بِهِ فَأَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُمْ بِبَیْتٍ مِنْ مَرْمَرٍ سَقْفُهُ یَاقُوتَةٌ حَمْرَاءُ وَ أَسَاطِینُهُ الزَّبَرْجَدُ یَدْخُلُهُ کُلَّ یَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ لَا یَدْخُلُونَهُ بَعْدَ ذَلِکَ إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ قَالَ وَ یَوْمَ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ فَیَمُوتُ إِبْلِیسُ مَا بَیْنَ النَّفْخَةِ الْأُولَی وَ الثَّانِیَةِ وَ أَمَّا نُونٌ فَکَانَ نَهَراً فِی الْجَنَّةِ أَشَدَّ بَیَاضاً مِنَ الثَّلْجِ وَ أَحْلَی مِنَ الْعَسَلِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ کُنْ مِدَاداً فَکَانَ مِدَاداً ثُمَّ أَخَذَ شَجَرَةً فَغَرَسَهَا بِیَدِهِ ثُمَّ قَالَ وَ الْیَدُ الْقُوَّةُ وَ لَیْسَ

1) علل الشرائع: 17. م.

2) فی المصدر: فضجت. م.

بِحَیْثُ تَذْهَبُ إِلَیْهِ الْمُشَبِّهَةُ ثُمَّ قَالَ لَهَا کُونِی قَلَماً ثُمَّ قَالَ لَهُ اکْتُبْ فَقَالَ یَا رَبِّ وَ مَا أَکْتُبُ قَالَ مَا هُوَ کَائِنٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَفَعَلَ ذَلِکَ ثُمَّ خَتَمَ عَلَیْهِ وَ قَالَ لَا تَنْطِقَنَّ إِلَی یَوْمَ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: ابوالعلا رازی می‌گوید: مردی بر امام صادق علیه‌السلام وارد شد و گفت: جانم به فدایت! مرا از این گفته خداوند عزوجل آگاه کن: «نون. قسم به قلم و آنچه می‌نویسند» و مرا از این گفته خداوند خطاب به ابلیس آگاه کن: «پس همانا تو تا روز وقت معلوم از منتظران خواهی بود.» و به من بگو چرا بر مردم واجب شده که به خانه خدا بروند؟ گفت: امام صادق علیه‌السلام به او رو کرد و فرمود: تاکنون هرگز سؤالی را که تو پرسیدی کسی از من نپرسیده بود. همانا خداوند عزوجل هنگامی که به فرشتگان گفت: «من در زمین جانشینی قرار می‌دهم» ملائکه از شنیدن آن ضجه زده و همهمه کرده و گفتند: پروردگارا اگر چاره‌ای نیست باید در زمینت جانشینی قرار دهی پس از میان ما کسی را جانشین گردان که در میان خلقت به اطاعت از تو می‌پردازد. پس خداوند به آنان جواب داد: «همانا من چیزی را می‌دانم که شما نمی‌دانید» ملائکه گمان کردند که این گفته بیانگر خشم خداوند عزوجل بر آنان است. پس به عرش پناه برده و اطراف آن می‌چرخیدند. خداوند عزوجل برای آنان دستور ساخت خانه‌ای از مرمر را داد که سقف آن از یاقوت قرمز و ستون‌هایش از زبرجد بود. هر روز هفتاد هزار فرشته وارد آن می‌شدند که تا روز وقت معلوم دیگر وارد آن نمی‌شدند. گفت: روز وقت معلوم روزی است که در صور یک بار دمیده می‌شود و ابلیس مابین دمیدن اول و دوم می‌میرد. اما (نون): نهری است در بهشت، سفیدتر از برف و شیرین‌تر از عسل، خداوند عزوجل به او گفت: مداد باش. پس مداد شد. سپس درختی را گرفت و با دست خود آن را کاشت سپس گفت : ید: قدرت

ص: 108

وخداوند آن گونه نیست که بتوان او را به چیزی تشبیه کرد. پس به درخت گفت: قلم شو. سپس به قلم گفت: بنویس. پس گفت: پروردگارا چه بنویسم؟ گفت: هر آنچه تا روز قیامت وجود دارد. پس چنین کرد. پس بر او مهر زد و گفت: تا روز وقت معلوم سخن نگو - . علل الشرانع: 140 - .

**[ترجمه]

«18»

فس، تفسیر القمی خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ ⁽²⁾قَالَ لَمَّا أَجْرَی اللَّهُ الرُّوحَ مِنْ قَدَمَیْهِ فَبَلَغَتْ إِلَی رُکْبَتَیْهِ أَرَادَ أَنْ یَقُومَ فَلَمْ یَقْدِرْ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «انسان از عجله آفریده شد» گفت: وقتی خداوند روح را در پاهای او جاری کرد، روح به زانوهای او رسید و آدم خواست که بایستد اما نتوانست. خداوند عزوجل فرمود: «انسان از عجله آفریده شد» - . تفسیر قمی: 429 - .

**[ترجمه]

«19»

**[ترجمه]علل الشرائع: امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: زن (مرأه) زن نامیده شد چون از مرد (مرء) خلق شده است یعنی حوا از آدم خلق شده است - . علل الشرائع: 17 - .

**[ترجمه]

«20»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ وَ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الدَّیْلَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ قَالَ: سُمِّیَ النِّسَاءُ نِسَاءً لِأَنَّهُ لَمْ یَکُنْ لآِدَمَ أُنْسٌ غَیْرُ حَوَّاءَ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: امام صادق علیه‌السلام در حدیثی طولانی می‌فرماید: زنان (نساء) زنان نامیده شدند چون آدم انس و مونسی جز حوا نداشت - . علل الشرائع: 17 - .

**[ترجمه]

بیان

کأنه مبنی علی القلب أو علی الاشتقاق الکبیر.

**[ترجمه]گویا آن مبتنی بر قلب است (ریشه أنس با دگرگونی در حروف ریشه از آن واژه نساء ساخته شده است). یا اینکه از باب اشتقاق کبیر است.

**[ترجمه]

«21»

ل، الخصال عَنْ أَبِی لُبَابَةَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ فِی یَوْمِ الْجُمُعَةِ.

أقول: سیجی‌ء الخبر بتمامه فی فضائل الجمعة.

**[ترجمه]الخصال: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خداوند آدم را در روز جمعه آفرید.

می گویم: این حدیث به طور کامل در فضیلت روز جمعه خواهد آمد.

**[ترجمه]

«22»

ع، علل الشرائع الدَّقَّاقُ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی علیه السلام أَسْأَلُهُ عَنْ عِلَّةِ الْغَائِطِ وَ نَتْنِهِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ آدَمَ علیه السلام وَ کَانَ جَسَدُهُ طَیِّباً وَ بَقِیَ أَرْبَعِینَ سَنَةً مُلْقًی تَمُرُّ بِهِ الْمَلَائِکَةُ فَتَقُولُ لِأَمْرٍ مَا خُلِقْتَ وَ کَانَ إِبْلِیسُ یَدْخُلُ فِی فِیهِ ⁽⁵⁾وَ یَخْرُجُ مِنْ دُبُرِهِ فَلِذَلِکَ صَارَ مَا فِی جَوْفِ آدَمَ علیه السلام مُنْتِناً خَبِیثاً غَیْرَ طَیِّبٍ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: عبدالعظیم حسنی می‌گوید: به امام جواد علیه‌السلام نوشتم: از شما در مورد علت غائط و بدبویی آن سؤال دارم. ایشان فرمود: خداوند عزوجل آدم را درحالی خلق کرد که بدنش خوش بو بود و چهل روز به همین صورت در گوشه‌ای قرار گرفته بود و ملائکه از آن می‌گذشتند و می‌گفتند: برای کاری آفریده شده است. در این هنگام ابلیس وارد دهان او شده و از مؤخره‌اش خارج شد. به همین علت آنچه در جوف آدم علیه‌السلام است بدبو، کثیف و ناپاک است - . علل الشرائع: 101 - .

**[ترجمه]

«23»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ ابْتِدَاءِ الطَّوَافِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ

1) علل الشرائع: 140. م.

2) تفسیر القمّیّ: 429. م.

3) علل الشرائع: 17. و یأتی عن قریب أنّها خلقت من فاضل طینته، و سیأتی بعد الخبر 46 بیان من المصنّف حول روایات تدلّ علی انها خلقت من ضلعه الایسر.

4) علل الشرائع: 17. و الانس: من تأنس به.

5) فی نسخة: یدخل من فیه.

6) علل الشرائع: 101. م.

وَ تَعَالَی لَمَّا أَرَادَ خَلْقَ آدَمَ علیه السلام قَالَ- لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً فَقَالَ مَلَکَانِ مِنَ الْمَلَائِکَةِ- أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ فَوَقَعَتِ الْحُجُبُ فِیمَا بَیْنَهُمَا وَ بَیْنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ کَانَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی نُورُهُ ظَاهِراً لِلْمَلَائِکَةِ فَلَمَّا وَقَعَتِ الْحُجُبُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُمَا عَلِمَا أَنَّهُ سَخِطَ قَوْلَهُمَا فَقَالا لِلْمَلَائِکَةِ مَا حِیلَتُنَا وَ مَا وَجْهُ تَوْبَتِنَا فَقَالُوا مَا نَعْرِفُ لَکُمَا مِنَ التَّوْبَةِ إِلَّا أَنْ تَلُوذَا بِالْعَرْشِ قَالَ فَلَاذَا بِالْعَرْشِ حَتَّی أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ تَوْبَتَهُمَا وَ رَفَعَتِ الْحُجُبُ فِیمَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُمَا وَ أَحَبَّ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَنْ یُعْبَدَ بِتِلْکَ الْعِبَادَةِ فَخَلَقَ اللَّهُ الْبَیْتَ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلَ عَلَی الْعِبَادِ الطَّوَافَ حَوْلَهُ وَ خَلَقَ الْبَیْتَ الْمَعْمُورَ فِی السَّمَاءِ یَدْخُلُهُ کُلَّ یَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ لَا یَعُودُونَ إِلَیْهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: در مورد ابتدای طواف از امام باقر و یا امام صادق علیهماالسلام سؤال شد. فرمود: خداوند تبارک و تعالی

ص: 109

هنگامی که تصمیم بر خلق آدم گرفت «به فرشتگان» گفت: «همانا من در زمین جانشینی قرار می‌دهم». دو نفر از فرشتگان گفتند: «آیا در زمین کسی را قرار می‌دهی که در آن فساد کرده و

خون‌ریزی کند» در این هنگام حجاب‌های بین آن دو و خداوند کنار رفت. تا پیش از این نور خداوند بر ملائکه ظاهر می‌شد. اما وقتی حجاب‌ها از میان خداوند و آن دو فرشته کنار رفت، آنها فهمیدند که خداوند بر گفته ایشان خشم گرفته است. پس به دیگر فرشتگان گفتند: چاره کار ما چیست؟ و وجه توبه ما چگونه است (چگونه توبه کنیم)؟ پس گفتند: راهی برای توبه شما نمی‌شناسیم مگر اینکه به عرش پناه برید. گفت: پس آن دو به عرش پناه بردند تا اینکه خداوند توبه آنان را نازل کرد و حجاب‌های میان آنان و خداوند کنار رفت. خداوند تبارک و تعالی دوست داشت که به همین صورت مورد عبادت قرار گیرد. پس، خانه خدا را در زمین خلق کرد و طواف پیرامون آن را بر بندگان واجب ساخت. در آسمان نیز بیت المعمور را خلق کرد که هر روز هفتاد هزار فرشته وار آن شده و سپس تا روز قیامت دیگر به آنجا بازنمی‌گردند - . علل الشرائع: 140 - .

**[ترجمه]

بیان

المراد بنوره تعالی إما الأنوار المخلوقة فی عرشه أو أنوار الأئمة صلوات الله علیهم أو أنوار معرفته و فیضه و فضله فالمراد بالحجب علی الأخیر الحجب المعنویة.

**[ترجمه]منظور از نور خداوند متعال یا نورهای خلق شده در عرش اوست و یا اینکه منظور، انوار ائمه صلوات الله علیهم است. شاید هم منظور، نورهای معرفت، فیض و فضل خداوند باشد. منظور از حجاب‌ها که در آخر حدیث به آن اشاره شد، حجاب‌های معنوی است.

**[ترجمه]

«24»

ع، علل الشرائع ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام فِی عِلَلِ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: کَتَبَ الرِّضَا علیه السلام إِلَیْهِ عِلَّةُ الطَّوَافِ بِالْبَیْتِ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَالَ لِلْمَلَائِکَةِ- إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ فَرَدُّوا عَلَی اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی هَذَا الْجَوَابَ فَعَلِمُوا أَنَّهُمْ أَذْنَبُوا فَنَدِمُوا فَلَاذُوا بِالْعَرْشِ وَ اسْتَغْفَرُوا فَأَحَبَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُتَعَبَّدَ بِمِثْلِ ذَلِکَ الْعِبَادِ فَوَضَعَ فِی السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ بَیْتاً بِحِذَاءِ الْعَرْشِ یُسَمَّی الضُّرَاحَ ثُمَّ وَضَعَ فِی السَّمَاءِ الدُّنْیَا بَیْتاً یُسَمَّی الْمَعْمُورَ بِحِذَاءِ الضُّرَاحِ ثُمَّ وَضَعَ الْبَیْتَ بِحِذَاءِ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ علیه السلام فَطَافَ بِهِ فَتَابَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ جَرَی ذَلِکَ فِی وُلْدِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع، عیون اخبار الرضا: امام رضا علیه‌السلام فرمود: علت طواف خانه خدا آن است که خداوند تبارک و تعالی به ملائکه گفت: «همانا من در زمین جانشینی را قرار می‌دهم. [فرشتگان] گفتند: آیا در آن کسی را قرار می‌دهی که فساد کرده و خون می‌ریزد» آنها به خداوند عزوجل چنین پاسخی دادند و متوجه شدند که گناه کرده‌اند. پس پشیمان شده و پس از پناه بردن به عرش استغفار کردند. پس از آن خداوند خوشش آمد که بندگان او را به همین صورت عبادت کنند پس در آسمان چهارم، خانه‌ای را در مقابل عرش به نام ضراح قرار داد. سپس در آسمان دنیا، درست رو به روی ضراح، خانه‌ای به نام معمور ایجاد کرد و پس از آن در مقابل معمور کعبه را ایجاد کرد. سپس خداوند به آدم علیه‌السلام فرمان داد و آدم آن

خانه را طواف کرده و خداوند توبه او را پذیرفت. پس از آن همین شیوه در میان فرزندان آدم تا روز قیامت جاری شد - . علل الشرائع: 141، عیون الاخبار: 242 - .

**[ترجمه]

«25»

ع، علل الشرائع عَلِیُّ بْنُ حَاتِمٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی لِمَ صَارَ الطَّوَافُ سَبْعَةَ أَشْوَاطٍ قَالَ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَالَ لِلْمَلَائِکَةِ- إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً فَرَدُّوا عَلَی اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ قالُوا أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ قَالَ اللَّهُ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ وَ کَانَ لَا یَحْجُبُهُمْ عَنْ نُورِهِ فَحَجَبَهُمْ عَنْ نُورِهِ سَبْعَةَ آلَافِ عَامٍ فَلَاذُوا بِالْعَرْشِ سَبْعَةَ آلَافِ سَنَةٍ فَرَحِمَهُمْ وَ تَابَ عَلَیْهِمْ وَ جَعَلَ لَهُمُ الْبَیْتَ

1) علل الشرائع: 140. م.

2) علل الشرائع: 141، عیون الأخبار: 242. م.

الْمَعْمُورَ الَّذِی فِی السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ فَجَعَلَهُ مَثَابَةً وَ أَمْناً وَ وَضَعَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ تَحْتَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ فَجَعَلَهُ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً فَصَارَ الطَّوَافُ سَبْعَةَ أَشْوَاطٍ وَاجِباً عَلَی الْعِبَادِ لِکُلِّ أَلْفِ سَنَةٍ شَوْطاً وَاحِداً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: علی بن حسین علیه‌السلام فرمود: به پدرم گفتم: چرا طواف هفت شوط - دور - است؟ فرمود: چون خداوند عزوجل به ملائکه گفت: همانا من در زمین جانشینی قرار می‌دهم» پس آنان به خداوند تبارک و تعالی چنین پاسخ دادند که: «و گفتند آیا در زمین کسی را قرار می‌دهد که فساد کرده و خون می‌ریزد» خداوند فرمود: «همانا من چیزی را می‌دانم که شما نمی دانید» تا آن زمان نور خداوند از فرشتگان پوشیده نبود اما پس از آن خداوند تا هفت هزار سال حجابی بین نور خود و فرشتگان قرار داد. به همین علت فرشتگان هفت هزار سال به عرش پناه برده و پس از آن خداوند بر ایشان رحم کرده و توبه آنان را پذیرفت. پس از آن بیت المعمور را برای آنان

ص: 110

خلق کرد که در آسمان چهارم قرار دارد و مکان ثواب وامنیت است. خداوند بیت الحرام را در زیر بیتالمعمور به عنوان محل ثواب مردم و امنیت آنان قرار داد. پس از آن هفت بار طواف بر بندگان واجب شد. هر شوط برای هزار سال - . علل الشرائع: 141 - .

**[ترجمه]

بیان

مثابة أی مرجعا أو محلا لحصول الثواب.

أقول: سیأتی بعض الأخبار المناسبة لهذا الباب فی باب قوام بدن الإنسان و قد مر معنی قوله تعالی نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی و

قَوْلُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ عَلَی صُورَتِهِ.

فی کتاب التوحید ⁽²⁾لأنها کانت أنسب بتلک الأبواب و کذا أوردنا بعض الأخبار المناسبة لهذا الباب فی باب العوالم و ما خلق الله قبل آدم.

**[ترجمه]مثابه یعنی مرجع یا محل دستیابی به صواب.

می‌گویم: برخی روایات مناسب در این زمینه، در باب قوام و شکل‌گیری بدن انسان خواهد آمد. معنی آیه «از روح خود در او دمیدم» و فرموده پیامبر: «خداوند آدم را مطابق صورت و شکل خود آفرید» در کتاب التوحید آمده است چرا که آن کتاب برای پرداختن به چنین ابواب و موضوعاتی مناسب‌تر است. همچنین برخی روایات متناسب با این باب را در باب عوالم و مخلوقات خداوند پیش از آدم علیه‌السلام آورده‌ایم.

**[ترجمه]

«26»

ل، الخصال ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْآبَاءُ ثَلَاثَةٌ آدَمُ وَلَدَ مُؤْمِناً وَ الْجَانُّ وَلَدَ کَافِراً وَ إِبْلِیسُ وَلَدَ کَافِراً وَ لَیْسَ فِیهِمْ نِتَاجٌ إِنَّمَا یَبِیضُ وَ یُفْرِخُ وَ وُلْدُهُ ذُکُورٌ لَیْسَ فِیهِمْ إِنَاثٌ ⁽³⁾.

**[ترجمه]امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: پدران سه دسته‌اند: آدم که مؤمنان از او هستند. جنیان که کافر می‌زایند و ابلیس که کافر می‌زاید. در شیاطین ولادت نیست؛

شیطان تخم می‌گذارد و جوجه می‌کند و فرزندان او ذکور بوده و در میان آنان مؤنث وجود ندارد - . الخصال 1: 73 - .

**[ترجمه]

«27»

ل، الخصال أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِیَادٍ ⁽⁴⁾عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الصُّرَدُ کَانَ دَلِیلَ آدَمَ علیه السلام مِنْ بِلَادِ سَرَانْدِیبَ إِلَی بِلَادِ جُدَّةَ شَهْراً الْخَبَرَ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]الخصال: امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: صرد به مدت یک ماه راهنمای آدم علیه السلام از سرزمین سرندیب تا جده بود. ادامه حدیث - . الخصال 1: 159 - .

**[ترجمه]

«28»

ع، علل الشرائع بِإِسْنَادِ الْعَلَوِیِّ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله سُئِلَ کَیْفَ صَارَتِ الْأَشْجَارُ بَعْضُهَا مَعَ أَحْمَالٍ وَ بَعْضُهَا بِغَیْرِ أَحْمَالٍ فَقَالَ کُلَّمَا سَبَّحَ اللَّهَ آدَمُ تَسْبِیحَةً صَارَتْ لَهُ فِی الدُّنْیَا شَجَرَةً مَعَ حِمْلٍ وَ کُلَّمَا سَبَّحَتْ حَوَّاءُ تَسْبِیحَةً صَارَتْ فِی الدُّنْیَا شَجَرَةً مِنْ غَیْرِ حِمْلٍ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرماید: از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سؤال شد: چگونه برخی درخت ها میوه دار شده و برخی بدون میوه هستند؟ فرمود: هر بار آدم خداوند را تسبیح کرد، درختی میوه دار در ازای آن در دنیا به وجود آمد. و هر بار که حوا خدا را تسبیح کرد در ازای آن درختی بدون میوه در دنیا پدیدار شد - . علل الشرائع: 191 - .

**[ترجمه]

«29»

وَ سُئِلَ مِمَّا خَلَقَ اللَّهُ الشَّعِیرَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَمَرَ آدَمَ علیه السلام أَنِ

1) علل الشرائع: 141. م.

2) تقدم فی الباب الثانی من أبواب تأویل الآیات راجع ج 3 ص 11- 15.

3) الخصال ج 1: 73. م.

4) فی نسخة و فی المصدر: الحسین بن زیاد.

5) الخصال ج 1: 159.

6) علل الشرائع: 191. م.

ازْرَعْ مِمَّا اخْتَرْتَ لِنَفْسِکَ وَ جَاءَهُ جَبْرَئِیلُ بِقَبْضَةٍ مِنَ الْحِنْطَةِ فَقَبَضَ آدَمُ عَلَی قَبْضَةٍ وَ قَبَضَتْ حَوَّاءُ عَلَی أُخْرَی فَقَالَ آدَمُ لِحَوَّاءَ لَا تَزْرَعِی أَنْتِ فَلَمْ تَقْبَلْ أَمْرَ آدَمَ فَکُلُّ مَا زَرَعَ آدَمُ جَاءَ حِنْطَةً وَ کُلُّ مَا زَرَعَتْ حَوَّاءُ جَاءَ شَعِیراً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]و سؤال شد جو از چه چیز خلق شده است؟ پس فرمود: خداوند تبارک وتعالی به آدم علیه‌السلام فرمان داد:

ص: 111

از آنچه برای خود برگزیدی بکار. در این هنگام جبرئیل نزد او آمد و مشتی از گندم برایش آورد. آدم مشتی از آن گندم برداشت. حوا نیز مشت دیگری برداشت. آدم به حوا گفت: تو نکار. اما حوا دستور آدم را نپذیرفت. هر آنچه آدم کاشت گندم آورد و هر آنچه حوا کاشت جو شد - . علل الشرائع: 191 - .

**[ترجمه]

«30»

فس، تفسیر القمی أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ- وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً قَالَ عَهِدَ إِلَیْهِ فِی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ الْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِهِ فَتَرَکَ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ عَزْمٌ فِیهِمْ أَنَّهُمْ هَکَذَا وَ إِنَّمَا سُمُّوا أولو (أُولِی) الْعَزْمِ لِأَنَّهُ عُهِدَ إِلَیْهِمْ فِی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ أَوْصِیَائِهِ علیهم السلام مِنْ بَعْدِهِ ⁽²⁾وَ الْقَائِمِ علیه السلام وَ سِیرَتِهِ فَأَجْمَعَ عَزْمُهُمْ ⁽³⁾أَنَّ ذَلِکَ کَذَلِکَ وَ الْإِقْرَارُ بِهِ ⁽⁴⁾.

-ع، علل الشرائع أبی عن سعد عن ابن عیسی عن علی بن الحکم مثله ⁽⁵⁾.

علل الشرائع: از علی بن حکم نیز مانند این حدیث روایت شده است - . علل الشرائع: 52 - .

**[ترجمه]

«31»

فس، تفسیر القمی أَبِی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ بُرَیْدٍ الْعِجْلِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی- وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی خَلَقَ آدَمَ مِنَ الْمَاءِ الْعَذْبِ وَ خَلَقَ زَوْجَتَهُ مِنْ سِنْخِهِ فَبَرَأَهَا مِنْ أَسْفَلِ أَضْلَاعِهِ ⁽⁶⁾فَجَرَی بِذَلِکَ الضِّلْعِ بَیْنَهُمَا سَبَبُ نَسَبٍ ثُمَّ زَوَّجَهَا إِیَّاهُ فَجَرَی بِسَبَبِ ذَلِکَ بَیْنَهُمَا صِهْرٌ فَذَلِکَ قَوْلُکَ نَسَباً وَ صِهْراً فَالنَّسَبُ یَا أَخَا بَنِی عِجْلٍ مَا کَانَ مِنْ نَسَبِ الرِّجَالِ وَ الصِّهْرُ مَا کَانَ مِنْ سَبَبِ النِّسَاءِ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]

«32»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام الصَّدُوقُ عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ وَ مَاجِیلَوَیْهِ مَعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْعَبْقَرِیِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَبَّةَ الْعُرَنِیِّ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی خَلَقَ آدَمَ علیه السلام مِنْ أَدِیمِ الْأَرْضِ فَمِنْهُ السِّبَاخُ وَ الْمَالِحُ وَ الطِّیِّبُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ الصَّالِحُ وَ الطَّالِحُ

1) علل الشرائع: 191. و فی نسخة: فکل ما زرعه آدم جاء حنطة، و کل ما زرعته حواء جاء شعیرا.

2) فی نسخة: و الأوصیاء من بعده.

3) فی نسخة: فأجمعوا عزمهم.

4) تفسیر القمّیّ: 424. م.

5) علل الشرائع: 52. م.

6) راجع بیان المصنّف بعد الخبر 46.

7) تفسیر القمّیّ: 664. و فیه: بسبب نسب النساء.

وَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمَّا خَلَقَ آدَمَ وَ نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ نَهَضَ لِیَقُومَ فَقَالَ اللَّهُ وَ خُلِقَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا.

و هذا علامة ⁽¹⁾للملائکة أن من أولاد آدم علیه السلام یکون من یصیر بفعله صالحا و منهم من یکون طالحا بفعله لا أن من خلق من الطیب لا یقدر علی القبیح و لا أن من خلق من السبخة لا یقدر علی الفعل الحسن. ⁽²⁾

ص: 112

و گفت: همانا خداوند متعال آدم را خلق کرد و از روح خود در او دمید. آدم برخاست تا بر روی پا بایستد پس خداوند گفت: «و انسان عجول آفریده شد».

آفرینش آدم از خاک شور و شیرین، علامتی برای ملائکه است تا بدانند که اولاد آدم علیه‌السلام با کارهایشان صالح شده و آنان که عصیان‌گرند به واسطه اعمالشان است نه اینکه کسی که از خاک پاک آفریده شده توانایی کار زشت نداشته باشد و نه اینکه کسی که از خاک شور آفریده شده توانایی انجام کار خوب را نداشته باشد - . قصص الانبیاء، نسخه خطی - .

**[ترجمه]

بیان

قوله و هذا علامة کلام الراوندی ذکره لتأویل الخبر.

**[ترجمه]گفته ایشان: (این علامتی است) کلام راوندی است که برای تأویل این حدیث آورده است.

**[ترجمه]

«33»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَتِ الْمَلَائِکَةُ تَمُرُّ بِآدَمَ علیه السلام أَیْ بِصُورَتِهِ وَ هُوَ مُلْقًی فِی الْجَنَّةِ مِنْ طِینٍ فَتَقُولُ لِأَمْرٍ مَا خُلِقْتَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]

«34»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْقَبْضَةَ الَّتِی قَبَضَهَا اللَّهُ تَعَالَی مِنَ الطِّینِ الَّذِی خَلَقَ آدَمَ علیه السلام مِنْهُ أَرْسَلَ اللَّهُ إِلَیْهَا جَبْرَئِیلَ أَنْ یَأْخُذَ مِنْهَا إِنْ شَاءَ فَقَالَتِ الْأَرْضُ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ تَأْخُذَ مِنِّی شَیْئاً فَرَجَعَ فَقَالَ یَا رَبِّ تَعَوَّذَتْ بِکَ فَأَرْسَلَ اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهَا إِسْرَافِیلَ وَ خَیَّرَهُ فَقَالَتْ مِثْلَ ذَلِکَ فَرَجَعَ فَأَرْسَلَ اللَّهُ إِلَیْهَا مِیکَائِیلَ وَ خَیَّرَهُ أَیْضاً فَقَالَتْ مِثْلَ ذَلِکَ فَرَجَعَ فَأَرْسَلَ اللَّهُ إِلَیْهَا مَلَکَ الْمَوْتِ فَأَمَرَهُ عَلَی الْحَتْمِ فَتَعَوَّذَتْ بِاللَّهِ أَنْ یَأْخُذَ مِنْهَا فَقَالَ مَلَکُ الْمَوْتِ وَ أَنَا أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَرْجِعَ إِلَیْهِ حَتَّی آخُذَ مِنْکِ قَبْضَةً وَ إِنَّمَا سُمِّیَ آدَمَ لِأَنَّهُ أُخِذَ مِنْ أَدِیمِ الْأَرْضِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]

«35»

وَ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی خَلَقَ آدَمَ مِنَ الطِّینِ وَ خَلَقَ حَوَّاءَ مِنْ آدَمَ فَهِمَّةُ الرِّجَالِ الْأَرْضُ وَ هِمَّةُ النِّسَاءِ الرِّجَالُ.

و قیل أدیم الأرض أدنی الرابعة إلی اعتدال لأنه خلق وسط بین الملائکة و البهائم ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]

«36»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا بَکَی آدَمُ علیه السلام عَلَی الْجَنَّةِ وَ کَانَ رَأْسُهُ فِی بَابٍ مِنْ أَبْوَابِ السَّمَاءِ وَ کَانَ یَتَأَذَّی بِالشَّمْسِ فَحَطَّ مِنْ قَامَتِهِ ⁽⁶⁾.

1) أی خلقه من السباخ و المالح و الطیب علامة.

2) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

3) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

4) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

5) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

6) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

ص: 113

**[ترجمه]

«37»

وَ قَالَ: إِنَّ آدَمَ علیه السلام لَمَّا أُهْبِطَ مِنَ الْجَنَّةِ وَ أَکَلَ مِنَ الطَّعَامِ وَجَدَ فِی بَطْنِهِ ثِقْلًا فَشَکَا ذَلِکَ إِلَی جَبْرَئِیلَ علیه السلام فَقَالَ یَا آدَمُ فَتَنَحَّ فَنَحَّاهُ فَأَحْدَثَ وَ خَرَجَ مِنْهُ الثِّقْلُ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]

«38»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَتَی آدَمُ هَذَا الْبَیْتَ أَلْفَ أَتْیَةٍ عَلَی قَدَمَیْنِ ⁽²⁾مِنْهَا سَبْعُمِائَةِ حَجَّةٍ وَ ثَلَاثُمِائَةِ عُمْرَةٍ ⁽³⁾.

**[ترجمه]

«39»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام الْمُرْتَضَی بْنُ الدَّاعِی عَنْ جَعْفَرٍ الدُّورْیَسْتِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فُرَاتِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْفَضْلِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الزَّعْفَرَانِیِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الطَّائِفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الْوَاقِدِیِّ عَنِ الْهُذَیْلِ عَنْ مَکْحُولٍ عَنْ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَمَّا أَنْ خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَی آدَمَ وَقَفَهُ بَیْنَ یَدَیْهِ فَعَطَسَ فَأَلْهَمَهُ اللَّهُ أَنْ حَمِدَهُ فَقَالَ یَا آدَمُ أَ حَمِدْتَنِی فَوَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی لَوْ لَا عَبْدَانِ أُرِیدُ أَنْ أَخْلُقَهُمَا فِی آخِرِ الزَّمَانِ مَا خَلَقْتُکَ قَالَ آدَمُ یَا رَبِّ بِقَدْرِهِمْ عِنْدَکَ مَا اسْمُهُمْ ⁽⁴⁾فَقَالَ تَعَالَی یَا آدَمُ انْظُرْ نَحْوَ الْعَرْشِ فَإِذَا بِسَطْرَیْنِ مِنْ نُورٍ أَوَّلُ السَّطْرِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ نَبِیُّ الرَّحْمَةِ وَ عَلِیٌّ مِفْتَاحُ الْجَنَّةِ وَ السَّطْرُ الثَّانِی آلَیْتُ عَلَی نَفْسِی أَنْ أَرْحَمَ مَنْ وَالاهُمَا وَ أُعَذِّبَ مَنْ عَادَاهُمَا ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]

«40»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْفَزَارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ عَنِ اللُّؤْلُؤِیِّ عَنِ ابْنِ بَزِیعٍ عَنِ ابْنِ ظَبْیَانَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام اجْتَمَعَ وُلْدُ آدَمَ فِی بَیْتٍ فَتَشَاجَرُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ خَیْرُ خَلْقِ اللَّهِ أَبُونَا آدَمُ- وَ قَالَ بَعْضُهُمْ الْمَلَائِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَ قَالَ بَعْضُهُمْ حَمَلَةُ الْعَرْشِ إِذْ دَخَلَ عَلَیْهِمْ هِبَةُ اللَّهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لَقَدْ جَاءَکُمْ مَنْ یُفَرِّجُ عَنْکُمْ

1) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

2) فی نسخة: علی قدمیه.

3) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

4) فی النسخة المخطوطة: بقدرهما عندک ما اسمهما. ظ.

5) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

فَسَلَّمَ ثُمَّ جَلَسَ فَقَالَ فِی أَیِّ شَیْ‌ءٍ کُنْتُمْ فَقَالُوا کُنَّا نُفَکِّرُ فِی خَیْرِ خَلْقِ اللَّهِ فَأَخْبَرُوهُ فَقَالَ اصْبِرُوا لِی قَلِیلًا حَتَّی أَرْجِعَ إِلَیْکُمْ فَأَتَی أَبَاهُ فَقَالَ یَا أَبَتِ إِنِّی دَخَلْتُ عَلَی إِخْوَتِی وَ هُمْ یَتَشَاجَرُونَ فِی خَیْرِ خَلْقِ اللَّهِ فَسَأَلُونِی فَلَمْ یَکُنْ عِنْدِی مَا أُخْبِرُهُمْ فَقُلْتُ اصْبِرُوا حَتَّی أَرْجِعَ إِلَیْکُمْ فَقَالَ آدَمُ علیه السلام یَا بُنَیَّ وَقَفْتُ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ فَنَظَرْتُ إِلَی سَطْرٍ عَلَی وَجْهِ الْعَرْشِ مَکْتُوبٍ- بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- مُحَمَّدٌ وَ آلُ مُحَمَّدٍ خَیْرُ مَنْ بَرَأَ اللَّهُ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: فرزندان آدم در خانه‌ای جمع شده و به مشاجره پرداختند. برخی می‌گفتند: بهترین خلق خدا، پدر ما، آدم است و برخی دیگر می‌گفتند: ملائکه مقرب و برخی نیز می‌گفتند: حاملان عرش بهترین خلق خدا هستند. در این هنگام هبة الله بر آنان وارد شد. بعضی از آنان گفتند: کسی آمد که مشکلتان را حل خواهد کرد.

ص: 114

پس هبة الله سلام کرد و نشست. سپس گفت: به چه چیز می‌پرداختید؟ گفتند: در مورد اینکه بهترین خلق خدا کیست فکر می‌کردیم. پس ما را آگاه ساز. او گفت: اندکی صبر کرده و منتظرم بمانید تا بازگردم. نزد پدرش آمد و گفت: ای پدر! بر برادرانم وارد شدم و آنان مشغول مشاجره بودند که چه کسی بهترین خلق خداست. از من سؤال کردند ولی من چیزی نمی‌دانستم تا به آنها بگویم. به همین دلیل به آنان گفتم: صبر کنید تا بازگردم. آدم علیه‌السلام گفت: ای فرزندم من در مقابل پروردگار ایستادم و به این سطری که بر روی عرش نگاشته شده بود نگاه کردم: بسم‌الله الرحمن الرحیم. محمد و آل محمد علیهم‌السلام بهترین خلقی هستند که خداوند آفریده است - . قصص الانبیاء، نسخه خطی - .

**[ترجمه]

«41»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَسْوَارِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَیْمُونٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ أُبَیِّ بْنِ کَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ أَبَاکُمْ کَانَ طُوَالًا کَالنَّخْلَةِ السَّحُوقِ سِتِّینَ ذِرَاعاً ⁽²⁾.

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری الطوال بالضم الطویل فإذا أفرط فی الطول قیل طوال بالتشدید و قال السحوق من النخل الطویلة انتهی.

أقول: هذا الخبر عامی و علی تقدیر صحته یمکن الجمع بینه و بین ما سیأتی باختلاف الأذرع و سیظهر لک عند إیراد ذلک الخبر بعض الوجوه و أما ما قیل إن ستین ذراعا صفة للنخلة و التشبیه فی أصل الطول لا فی مقداره فلا یخفی بعده.

**[ترجمه]جوهری می‌گوید: الطوال با ضمه یعنی بلند و طویل. و اگر خیلی بلند باشد، گفته شده: طوال (با تشدید). وگفت: نخل سحوق یعنی بلند. پایان سخن.

می‌گویم: این حدیث عامی است. با فرض اینکه صحیح باشد می‌توان آن را با روایات بعدی در اختلاف ذراعها جمع کرد. با روایت آن حدیث، برخی وجوه برای شما مشخص می‌شود. اما در مورد اینکه گفته شده: شصت ذراع صفتی برای نخل است و تشبیه در اصل طول است نه در مقدار آن؛ البته بعید بودن آن پوشیده نیست.

**[ترجمه]

«42»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی وَهْبٍ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی خَلَقَ حَوَّاءَ مِنْ فَضْلِ طِینَةِ آدَمَ عَلَی صُورَتِهِ وَ کَانَ أَلْقَی عَلَیْهِ النُّعَاسَ وَ أَرَاهُ ذَلِکَ فِی مَنَامِهِ وَ هِیَ أَوَّلُ رُؤْیَا کَانَتْ فِی الْأَرْضِ فَانْتَبَهَ وَ هِیَ جَالِسَةٌ عِنْدَ رَأْسِهِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ یَا آدَمُ مَا هَذِهِ الْجَالِسَةُ قَالَ الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْتَنِی فِی مَنَامِی فَأَنِسَ وَ حَمِدَ اللَّهَ فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی آدَمَ أَنِّی أَجْمَعُ لَکَ الْعِلْمَ کُلَّهُ فِی أَرْبَعِ کَلِمَاتٍ وَاحِدَةٌ لِی وَ وَاحِدَةٌ لَکَ وَ وَاحِدَةٌ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَکَ وَ وَاحِدَةٌ فِیمَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ النَّاسِ فَأَمَّا الَّتِی لِی فَتَعْبُدُنِی لَا تُشْرِکُ بِی شَیْئاً وَ أَمَّا الَّتِی لَکَ فَأَجْزِیکَ بِعَمَلِکَ أَحْوَجَ مَا تَکُونُ إِلَیْهِ وَ أَمَّا الَّتِی فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَکَ فَعَلَیْکَ الدُّعَاءُ وَ عَلَیَّ الْإِجَابَةُ وَ أَمَّا الَّتِی فِیمَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ النَّاسِ فَتَرْضَی لِلنَّاسِ مَا تَرْضَی لِنَفْسِکَ ⁽³⁾

**[ترجمه]قصص الانبیا: وهب نقل می‌کند: خداوند متعال، حوا را از باقی مانده گل آدم و به شکل او آفرید. خداوند خواب را بر آدم مستولی کرد و در خواب حوا را به او نشان داد. این اولین رؤیایی بود که در زمین دیده شد. پس بیدار شد و دید حوا در بالای سر او نشسته است. خداوند عزوجل گفت: ای آدم این که اینجا نشسته است، کیست؟ گفت: همان رؤیایی است که در خوابم به من نشان دادی. پس آدم با او انس گرفت و خدا را شکر کرد. خداوند به آدم وحی کرد: من تمام علمم را در چهار کلمه برای توجمع می‌کنم: یکی برای من، یکی برای تو، یکی بین من و تو و یکی بین تو و مردم. علمی که برای من است این است که مرا عبادت کرده و چیزی را شریک من قرار ندهی. علمی که برای تو است: این است که تو را با عملت جزا می‌دهم به چیزی که بیشترین نیاز را به آن داری. علمی که بین من و توست: تو باید دعا کنی و من اجابت می‌کنم. علمی که بین تو و مردم است: آنچه برای خود می‌پسندی برای مردم بپسند - . قصص الانبیاء، نسخه خطی - .

**[ترجمه]

«43»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع

1) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

2) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

3) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

قَالَ: خُلِقَتْ حَوَّاءُ مِنْ قُصَیْرَا جَنْبِ آدَمَ وَ الْقُصَیْرَا هُوَ الضِّلْعُ الْأَصْغَرُ وَ أَبْدَلَ اللَّهُ مَکَانَهُ لَحْماً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرماید:

ص: 115

حوا از قصیرا در پهلوی آدم خلق شد -و قصیرا همان دنده کوچک است– و خداوند گوشت را جایگزین آن کرد - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی - .

**[ترجمه]

«44»

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: خُلِقَتْ حَوَّاءُ مِنْ جَنْبِ آدَمَ وَ هُوَ رَاقِدٌ ⁽²⁾.

**[ترجمه]فرمود: حوا از پهلوی آدم و درحالی که او خوابیده بود آفریده شد - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی - .

**[ترجمه]

«45»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْوَاسِطِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ مِنَ الْمَاءِ وَ الطِّینِ فَهِمَّةُ آدَمَ فِی الْمَاءِ وَ الطِّینِ وَ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ حَوَّاءَ مِنْ آدَمَ فَهِمَّةُ النِّسَاءِ فِی الرِّجَالِ فَحَصِّنُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: خداوند آدم را از خاک و آب آفرید. پس همت آدم در آب و خاک است. خداوند حوا را از آدم آفرید پس همت زنان در مردان است پس آنها را در خانه‌ها محجوب و پوشیده نگه دارید - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی - .

**[ترجمه]

«46»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام مِنْ أَیِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَ اللَّهُ حَوَّاءَ فَقَالَ أَیُّ شَیْ‌ءٍ یَقُولُ هَذَا الْخَلْقُ قُلْتُ یَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَهَا مِنْ ضِلْعٍ مِنْ أَضْلَاعِ آدَمَ فَقَالَ کَذَبُوا کَانَ یُعْجِزُهُ أَنْ یَخْلُقَهَا مِنْ غَیْرِ ضِلْعِهِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مِنْ أَیِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهَا فَقَالَ أَخْبَرَنِی أَبِی عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَبَضَ قَبْضَةً مِنْ طِینٍ فَخَلَطَهَا بِیَمِینِهِ وَ کِلْتَا یَدَیْهِ یَمِینٌ فَخَلَقَ مِنْهَا آدَمَ وَ فَضَلَتْ فَضْلَةٌ مِنَ الطِّینِ فَخَلَقَ مِنْهَا حَوَّاءَ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: عمر بن ابی مقدام می‌گوید: از امام باقر علیه‌السلام پرسیدم: خداوند حوا را از چه آفرید؟ پس گفت: این مردم چه می‌گویند؟ گفتم: می‌گویند: خداوند او را از دنده‌ای از دنده‌های آدم آفرید. پس گفت: دروغ می‌گویند. یعنی خداوند نمی‌توانست حوا را از چیزی غیر از دنده آدم بیافریند؟ گفتم: جانم به فدایت یابن رسول الله از چه چیز حوا را خلق کرد؟ فرمود: پدرم از اجدادش نقل کرد که رسول الله فرموده است: خداوند تبارک و تعالی مشتی از خاک برگرفت و با دست راست خود آن را مخلوط کرد – و هر دو دست خدا راست است – پس آدم را از آن گل آفرید و باقی مانده آن گل را برداشت و از آن حوا را آفرید - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی - .

**[ترجمه]

بیان

فالأخبار السابقة إما محمولة علی التقیة أو علی أنها خلقت من طینة ضلع من أضلاعه ⁽⁵⁾و قال بعض أصحاب الأرثماطیق إن عدد التسعة بمنزلة آدم فإن للآحاد نسبة الأبوة إلی سائر الأعداد و الخمسة بمنزلة حواء فإنها التی یتولد منها فإن کل عدد فیه خمسة إذا ضرب فیما فیه الخمسة فلا بد من وجود الخمسة بنفسها فی حال الضرب البتة و قالوا فی قوله تعالی طه إشارة إلی آدم و حواء و کل من هذین العددین إذا جمع من الواحد إلیه علی النظم الطبیعی اجتمع ما یساوی عدد الاسم المختص له فإذا جمعنا من الواحد إلی التسعة کان خمسة و أربعین و هو عدد آدم و إذا جمعنا من الواحد إلی الخمسة کان خمسة عشر و هی عدد حواء و قد تقرر فی الحساب أنه إذا ضرب عدد فی عدد یقال لکل من المضروبین ضلعا و للحاصل مربعا و إذا ضربنا الخمسة و التسعة حصل خمسة و أربعون و هی عدد آدم و ضلعاه الخمسة و التسعة قالوا و ما ورد فی لسان الشارع صلی الله علیه و آله

1) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

2) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

3) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

4) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

5) النسخة المخطوطة خلت من قوله: «و قال بعض» إلی الخبر الآتی.

من قوله خلقت من الضلع الأیسر لآدم إنما ینکشف سره بما ذکرناه فإن الخمسة هی الضلع الأیسر للخمسة و الأربعین و التسعة الضلع الأکبر و الأیسر من الیسر و هو القلیل لا من الیسار.

**[ترجمه]روایات سابق یا حمل بر تقیه می‌شود یا اینکه بگوییم حوا از گل دنده‌ای از دنده‌های آدم آفریده شده است. برخی از اصحاب ارثماطیق گفته‌اند: عدد نه به منزله آدم است چون اعداد فرد نسبت ابوت (پدری) به سایر اعداد دارند. پنج به منزله حوا است. او کسی است که می‌زاید. هر عددی که در آن پنج وجود داشته باشد اگر در عدد دیگری که پنج دارد ضرب شود بدون شک درحاصل آن پنج وجود خواهد داشت. آنها در مورد «طه» گفته‌اند: اشاره به آدم و حوا دارد. هرکدام از این دو عدد اگر از یک با آن به صورت نظم طبیعی جمع شود جمع آن مساوی عدد مختص به آن میشود؛ اگر از یک تا نه را جمع زنیم عدد چهل و پنج به دست می‌آید که عدد آدم است. اگر از یک تا پنج را جمع بزنیم عدد 15، یعنی همان عدد حوا به دست می‌آید. در علم حساب مقرر شده است که اگر عددی در عدد دیگر ضرب شود به هریک از مضروب‌ها، ضلع گفته شود و به حاصل آن مربع می‌گویند. اگر پنج را در نه ضرب کنیم عدد چهل و پنج به دست می‌آید که عدد آدم است و دو ضلع آن پنج و نه است. آنان گفته‌اند: سرّ گفته پیامبر صلی الله علیه وآله

ص: 116

مبنی بر اینکه حوا از ضلع کمتر آدم خلق شده است با آنچه ما ذکر کردیم آشکار می‌شود چون پنج، ضلع کوچکتر عدد چهل و پنج است و نه ضلع بزرگتر. در واقع ایسر از واژه یسیر به معنای کم گرفته شده و نه از واژه یسار به معنای چپ.

**[ترجمه]

«47»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ مَا عَلِمَ الْمَلَائِکَةُ بِقَوْلِهِمْ أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ لَوْ لَا أَنَّهُمْ قَدْ کَانُوا رَأَوْا مَنْ یُفْسِدُ فِیهَا وَ یَسْفِکُ الدِّمَاءَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: ملائکه به این گفته خود: «آیا در زمین کسی را قرار می‌دهی که فساد کرده وخون می‌ریزد» علم نداشتند اگر ندیده بودند که کسی در آن فساد میکند و خونها را میریزد. - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی -

**[ترجمه]

«48»

م، تفسیر الإمام علیه السلام قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ قالُوا سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ قالَ یا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ قَالَ الْإِمَامُ لَمَّا قِیلَ لَهُمْ هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً الْآیَةَ قَالُوا مَتَی کَانَ هَذَا فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ ابْتِدَائِی هَذَا الْخَلْقَ أَیْ مَا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً لَکُمْ حِینَ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ الَّذِینَ کَانُوا فِی الْأَرْضِ مَعَ إِبْلِیسَ وَ قَدْ طَرَدُوا عَنْهَا الْجِنَّ بَنِی الْجَانِّ وَ حَقَّتِ الْعِبَادَةُ- إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً بَدَلًا مِنْکُمْ وَ رَافِعُکُمْ مِنْهَا فَاشْتَدَّ ذَلِکَ عَلَیْهِمْ لِأَنَّ الْعِبَادَةَ عِنْدَ رُجُوعِهِمْ إِلَی السَّمَاءِ تَکُونُ أَثْقَلَ عَلَیْهِمْ فَ قالُوا رَبَّنَا أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ کَمَا فَعَلَتْهُ الْجِنُّ بَنُو الْجَانِّ الَّذِینَ قَدْ طَرَدْنَاهُمْ عَنْ هَذِهِ الْأَرْضِ- وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ نُنَزِّهُکَ عَمَّا لَا یَلِیقُ بِکَ مِنَ الصِّفَاتِ وَ نُقَدِّسُ لَکَ نُطَهِّرُ أَرْضَکَ مِمَّنْ یَعْصِیکَ- قالَ اللَّهُ تَعَالَی إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ إِنِّی أَعْلَمُ مِنَ الصَّلَاحِ الْکَائِنِ فِیمَنْ أَجْعَلُهُمْ بَدَلًا مِنْکُمْ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَ أَعْلَمُ أَیْضاً أَنَّ فِیکُمْ مَنْ هُوَ کَافِرٌ فِی بَاطِنِهِ مَا لَا تَعْلَمُونَهُ وَ هُوَ إِبْلِیسُ لَعَنَهُ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها أَسْمَاءَ أَنْبِیَاءِ اللَّهِ وَ أَسْمَاءَ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ الطَّیِّبِینَ مِنْ آلِهِمَا وَ أَسْمَاءَ رِجَالٍ مِنْ خِیَارِ شِیعَتِهِمْ وَ عُصَاةِ أَعْدَائِهِمْ- ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَرَضَ مُحَمَّداً وَ عَلِیّاً وَ الْأَئِمَّةَ- عَلَی الْمَلائِکَةِ

1) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

أَیْ عَرَضَ أَشْبَاحَهُمْ وَ هُمْ أَنْوَارٌ فِی الْأَظِلَّةِ ⁽¹⁾- فَقالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ أَنَّ جَمِیعَکُمْ تُسَبِّحُونَ وَ تُقَدِّسُونَ وَ أَنَّ تَرْکَکُمْ هَاهُنَا أَصْلَحُ مِنْ إِیرَادِ مَنْ بَعْدَکُمْ أَیْ فَکَمَا لَمْ تَعْرِفُوا غَیْبَ مَنْ فِی خِلَالِکُمْ فَبِالْحَرِیِّ أَنْ لَا تَعْرِفُوا الْغَیْبَ الَّذِی لَمْ یَکُنْ کَمَا لَا تَعْرِفُونَ أَسْمَاءَ أَشْخَاصٍ تَرَوْنَهَا قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ الْحَکِیمُ الْمُصِیبُ فِی کُلِّ فِعْلٍ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی- یا آدَمُ أَنْبِئْ هَؤُلَاءِ الْمَلَائِکَةَ بِأَسْمائِهِمْ أَسْمَاءِ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَئِمَّةِ ع- فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ عَرَفُوهَا أَخَذَ عَلَیْهِمُ الْعَهْدَ وَ الْمِیثَاقَ ⁽²⁾بِالْإِیمَانِ بِهِمْ وَ التَّفْضِیلِ لَهُمْ- قالَ اللَّهُ تَعَالَی عِنْدَ ذَلِکَ- أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ سِرَّهُمَا- وَ أَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ مَا کَانَ یَعْتَقِدُهُ إِبْلِیسُ مِنَ الْإِبَاءِ عَلَی آدَمَ إِذْ أُمِرَ بِطَاعَتِهِ وَ إِهْلَاکِهِ إِنْ سُلِّطَ عَلَیْهِ وَ مِنِ اعْتِقَادِکُمْ أَنَّهُ لَا أَحَدٌ یَأْتِی بَعْدَکُمْ إِلَّا وَ أَنْتُمْ أَفْضَلُ مِنْهُ بَلْ مُحَمَّدٌ وَ آلُهُ الطَّیِّبُونَ أَفْضَلُ مِنْکُمُ الَّذِینَ أَنْبَأَکُمْ آدَمُ بِأَسْمَائِهِمْ.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه‌السلام: در مورد آیات: «به یاد آر آنگاه که پروردگار تو به ملائکه فرمود: من در زمین خلیفه برمی‌گمارم. ملائکه گفتند: پروردگارا می‌خواهی کسانی را بگماری که فساد کنند در زمین وخون‌ها بریزند و حال آنکه ما خود تو را تسبیح و تقدیس می‌کنیم. خداوند فرمود: من می‌دانم چیزی را که شما نمی‌دانید و خدای عالم همه اسماء را به آدم تعلیم فرمود و آنگاه حقایق

آن اسما را در نظر فرشتگان پدید آورد و فرمود: خبر دهید مرا به اسماء اینان اگر راست می‌گویید. فرشتگان عرضه داشتند: پروردگارا تو پاک و منزهی. ما نمی‌دانیم چیزی جز آنچه تو خود به ما تعلیم دادی و همانا تو دانا و حکیم هستی. خداوند فرمود: ای آدم ملائکه را به حقایق این اسما آگاه ساز. پس چون آدم ملائکه را بدان آگاه ساخت خدا به ملائکه فرمود: «آیا به شما نگفتم که من غیب آسمان‌ها و زمین را می‌دانم و می‌دانم آنچه را که آشکار و پنهان دارید.» امام فرمود: وقتی به آنها گفته شد: «او است کسی که هر آنچه در زمین است را همه برای شما خلق کرد» ادامه آیه، گفتند: این چه زمانی بوده است؟ خداوند عزوجل فرمود: «و آن گاه که پروردگارت گفت» آغاز کار من به خلقت هرآنچه در زمین است برای شما، زمانی بود که پروردگارت به فرشتگانی که با ابلیس در زمین بودند و بنی الجان - فرزندان جن -، را از زمین طرد کرده بودند و عبادت محقق شده بود، گفت: «همانا من در زمین جانشینی قرار می‌دهم» به جای شما، و شما را از زمین به آسمان می‌آورم. این مسأله برای آنان سخت و سنگین بود چون در صورت بازگشت به آسمان عبادت برای آنان سنگین‌تر می‌شد. پس گفتند: پروردگارا «آیا در زمین کسانی را قرار می‌دهی که فساد کرده و خون‌ها می‌ریزند» درست مانند کارهای جنیانی که ما آن‌ها را از زمین طرد کردیم؟ «حال آنکه ما خود تو را تسبیح می‌کنیم» یعنی تو را از آن صفاتی که شایسته تو نیست منزه می‌دانیم. «و تو را تقدیس می‌کنیم» یعنی زمین را از کسانی که از تو نافرمانی می‌کنند پاک می‌کنیم. خداوند متعال گفت: «همانا من چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید» من از صلاح موجود در قراردادن آن‌ها به عنوان جانشنان شما در زمین آگاه هستم درحالی که شما از این مصلحت چیزی نمی‌دانید. همانطور که می‌دانم چه کسی از میان شما در درون کافر است درحالی که شما نمی‌دانید. و آن کافر، ابلیس است که خدا لعنتش کند. سپس گفت: «پس تمامی اسما را به آدم آموخت» منظور، اسامی انبیای خدا است. همچنین اسامی محمد، علی، فاطمه، حسن، حسین و پاکان خاندانشان علیهم السلام، اسامی مردان برگزیده از پیروان آنان و مخالفان دشمنانشان و «سپس بر آنان عرضه کرد» یعنی نام محمد، علی، و ائمه راعرضه کرد. «بر فرشتگان»

ص: 117

یعنی اشباح آنان را که همان نورهای میان تاریکی‌ها هستند عرضه کرد. «گفت: مرا از اسامی این‌ها آگاه سازید، اگر راست می‌گویید» که همه شما تسبیح و تقدیس مرا می‌کنید. ترک کردن شما در اینجا بهتر از وارد کردن کسی است که بعد از شماست یعنی همان طور که شما از غیب کسانی که در میان شما هستند آگاه نبودید و بهتر است که غیبی را که تاکنون از آن خبر نداشته‌اید اکنون نیز ندانید، همچنان که اسامی اشخاصی را که می‌بینید نمی‌شناسید. ملائکه گفتند: «پاک و منزهی تو، ما علمی جز آنچه تو به ما آموختی نداریم. همانا تو دانا و حکیم هستی» دانا به هر چیزی، حکیم یعنی کسی که در هر کاری، درست عمل می‌کند. خداوند فرمود: «ای آدم» این فرشتگان را آگاه کن «به اسامی آنان» یعنی اسامی انبیا و ائمه علیهم السلام. «هنگامی که آنان را آگاه ساخت» یعنی هنگامی که فرشتگان آن اسامی را شناختند خدا از آنان تعهد گرفت که به صاحبان این اسامی ایمان آورده و آنها را برتر از همه بدانند. در آن هنگام خدا گفت: «آیا به شما نگفتم که همانا من غیب آسمان‌ها و زمین را می‌دانم» یعنی سرّ آسمان‌ها و زمین. «و می‌دانم آنچه آشکار و پنهان دارید». یعنی اعتقاد ابلیس مبنی بر اینکه اگر خداوند او را به اطاعت از آدم امر کند از او نافرمانی کرده و اگر آدم بر او مسلط شود او را به هلاکت برساند. همچنین اعتقاد فرشتگان مبنی بر اینکه هرکس بعد از آنان بیاید بدون شک آنان از او برتر خواهند بود. اما حقیقت آن است که محمد و خاندان پاکش برتر از شما فرشتگانی هستند که آدم شما را از اسامی آنان (محمد و خاندانش) آگاه ساخت.

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام ابتدائی هذا الخلق یدل علی أن هذا غیر ما خلقه الله فی بدء الخلق عند خلق السماء و الأرض و ینافیه ظاهرا قوله تعالی ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ و توجیهه أنه یمکن أن یکون هذا المراد بتسویة السماوات تعمیرها و تدبیرها و إسکان الملائکة فیها بعد رفعهم عن الأرض و به یظهر وجه لرفع ما یتوهم من التنافی بین هذه الآیة و بین قوله تعالی وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها و سیأتی تحقیقه فی کتاب السماء و العالم.

**[ترجمه]فرموده ایشان: (زمان آغاز کردن من این خلقت را) دلالت بر آن دارد که مخلوق جدید خدا چیزی غیر از مخلوقاتی است که خداوند در آغاز خلقت آسمان‌ها و زمین آفریده است و ظاهراً با این گفته خداوند متعال «سپس به خلقت آسمان نظر گماشت» در تعارض است. این مشکل اینگونه توجیه می‌شود که: شاید منظور از تسویه آسمان در اینجا آبادسازی و تدبیر و اسکان ملائکه‌ای باشد که از زمین به آسمان آورده شده بودند. در این صورت تعارض ظاهری موجود میان این آیه و آیه «و زمین را پس از آن گسترانید» نیز حل می‌شود. تحقیق در این زمینه در کتاب السماء و العالم (آسمان‌ها و جهان) خواهد آمد.

**[ترجمه]

«49»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِیِّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَمَّا خَلَقَ آدَمَ فَکَانَ أَوَّلَ مَا خَلَقَ عَیْنَاهُ فَجَعَلَ یَنْظُرُ إِلَی جَسَدِهِ کَیْفَ یُخْلَقُ فَلَمَّا حَانَتْ ⁽³⁾وَ لَمْ یَتَبَالَغِ الْخَلْقُ فِی رِجْلَیْهِ ⁽⁴⁾أَرَادَ الْقِیَامَ فَلَمْ یَقْدِرْ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ خُلِقَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَّا خَلَقَ

1) فی نسخة: و هی أنوار فی الاظلة.

2) فی نسخة: فعرفوها. و فی نسخة: أخذ لهم العهد و المیثاق. و فی المصدر: أخذ علیهم لهم العهد و المیثاق.

3) حان الشی‌ء: قرب وقته.

4) فی نسخة: و إن لم یتبالغ الخلق فی رجلیه.

آدَمَ وَ نَفَخَ فِیهِ لَمْ یَلْبَثْ أَنْ تَنَاوَلَ عُنْقُوداً فَأَکَلَهُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: سلمان فارسی رضی الله عنه می‌گوید: وقتی خداوند آدم را خلق کرد اولین چیزی که آفرید چشمانش بود. پس آدم شروع کرد به نگاه کردن به اینکه چگونه بدنش آفریده می‌شود. وقتی زمان اتمام خلقتش نزدیک شد هنوز کار خلقت پاها به پایان نرسیده بود که آدم خواست برخیزد اما نتوانست. به همین علت خدا گفت: «انسان عجول خلق شد» خداوند زمانی که آدم را خلق کرد

ص: 118

و در او دمید طولی نکشید که خوشه‌ای انگور فراهم آورد و آن را خورد - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی - .

**[ترجمه]

«50»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ وَثَبَ لِیَقُومَ قَبْلَ أَنْ یُسْتَتَمَّ خَلْقُهُ فَسَقَطَ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خُلِقَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا ⁽²⁾.

ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْحُسَیْنُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ الْقَزْوِینِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الزَّعْفَرَانِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّ فِیهِ قَبْلَ أَنْ تُسْتَتَمَّ فِیهِ الرُّوحُ ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: زمانی که خدا آدم را خلق کرد و از روحش در او دمید قبل از اینکه خلقتش به پایان برسد از جایش جهید تا بایستد، پس افتاد و خداوند گفت: «انسان، عجول خلق شد» - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی - .

امالی الطوسی: عین این روایت آمده است با این اختلاف که آمده: قبل از اینکه روح به طور کامل در بدن او جای بگیرد - . امالی ابن شیخ: 58 - .

**[ترجمه]

«51»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ إِبْلِیسَ أَ کَانَ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ هَلْ کَانَ یَلِی مِنْ أَمْرِ السَّمَاءِ شَیْئاً قَالَ لَمْ یَکُنْ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ لَمْ یَکُنْ یَلِی مِنَ السَّمَاءِ شَیْئاً کَانَ مِنَ الْجِنِّ وَ کَانَ مَعَ الْمَلَائِکَةِ وَ کَانَتِ الْمَلَائِکَةُ تَرَاهُ أَنَّهُ مِنْهَا وَ کَانَ اللَّهُ یَعْلَمُ أَنَّهُ لَیْسَ مِنْهَا فَلَمَّا أُمِرَ بِالسُّجُودِ کَانَ مِنْهُ الَّذِی کَانَ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: جمیل بن دراج می‌گوید: از امام صادق علیه‌السلام پرسیدم: آیا ابلیس از ملائکه بود؟ و آیا چیزی از امر آسمان‌ها را ولایت میکرد؟ فرمود: از فرشتگان نبود و چیزی از آسمان را ولایت نمیکرد. او از جنیان و همرا با فرشتگان بود. به همین علت فرشتگان گمان می‌کردند که او از آنهاست ولی خدا می‌دانست که او از فرشتگان نیست. هنگامی که او فرمان داده شد سجده کند آنچه از او معلوم شد اتقاق افتاد - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی - .

**[ترجمه]

«52»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَمَرَ اللَّهُ إِبْلِیسَ بِالسُّجُودِ لآِدَمَ مُشَافَهَةً فَقَالَ وَ عِزَّتِکَ لَئِنْ أَعْفَیْتَنِی مِنَ السُّجُودِ لآِدَمَ لَأَعْبُدَنَّکَ عِبَادَةً مَا عَبَدَهَا خَلْقٌ مِنْ خَلْقِکَ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: خداوند به طور شفاهی به ابلیس دستور سجده بر آدم را صادر کرد. پس شیطان گفت: به عزتت سوگند که اگر مرا از سجده بر آدم معاف کنی طوری تو را عبادت می‌کنم که هیچ یک از خلایق، تو را آن گونه عبادت نکرده‌اند - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی - .

**[ترجمه]

«53»

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی عَنْ هِشَامٍ عَنْهُ علیه السلام وَ لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ قَبْلَ أَنْ یَنْفُخَ فِیهِ الرُّوحَ کَانَ إِبْلِیسُ یَمُرُّ بِهِ فَیَضْرِبُهُ بِرِجْلِهِ فَیَدِبُّ فَیَقُولُ إِبْلِیسُ لِأَمْرٍ مَا خُلِقْتَ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]امام صادق علیه‌السلام در روایتی دیگر می‌فرماید: هنگامی که خدا آدم را خلق کرد پیش از آنکه روح در او بدمد، ابلیس بر آدم میگذشت و با پایش به او ضربه میزد پس میخزید. سپس شیطان میگفت: برای کاری خلق شده است - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی - .

**[ترجمه]

«54»

کا، الکافی عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبَّادٍ عِمْرَانَ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: بَیْنَا أَبِی علیه السلام وَ أَنَا فِی الطَّوَافِ إِذْ أَقْبَلَ رَجُلٌ سَرْحَبٌ ⁽⁷⁾مِنَ الرِّجَالِ فَقُلْتُ وَ مَا السَّرْحَبُ ⁽⁸⁾

الطویل. م.

أَصْلَحَکَ اللَّهُ فَقَالَ الطَّوِیلُ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ أَدْخَلَ رَأْسَهُ بَیْنِی وَ بَیْنَ أَبِی قَالَ فَالْتَفَتَ إِلَیْهِ أَبِی وَ أَنَا فَرَدَدْنَا عَلَیْهِ السَّلَامَ ثُمَّ قَالَ أَسْأَلُکَ

1) تفسیر العیّاشیّ: مخطوط. م.

2) تفسیر العیّاشیّ: مخطوط. م.

3) أمالی ابن الشیخ: 58. و فیه: قبل ان یتم فیه الروح. م.

4) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

5) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

6) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

7) السرحوب: الطویل المتناسب الأعضاء.

8) فی المصدر: شرحب من الرجال فقلت و ما الشرحب اه. قال الفیروزآبادی: الشرحب:

رَحِمَکَ اللَّهُ فَقَالَ لَهُ أَبِی نَقْضِی طَوَافَنَا ثُمَّ تَسْأَلُنِی فَلَمَّا قَضَی أَبِی الطَّوَافَ دَخَلْنَا الْحِجْرَ فَصَلَّیْنَا الرَّکَعَاتِ ثُمَّ الْتَفَتَ فَقَالَ أَیْنَ الرَّجُلُ یَا بُنَیَّ فَإِذَا هُوَ وَرَاءَهُ قَدْ صَلَّی فَقَالَ مِمَّنِ الرَّجُلُ فَقَالَ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ فَقَالَ وَ مِنْ أَیِّ أَهْلِ الشَّامِ فَقَالَ مِمَّنْ یَسْکُنُ بَیْتَ الْمَقْدِسِ فَقَالَ قَرَأْتَ الْکِتَابَیْنِ قَالَ نَعَمْ قَالَ سَلْ عَمَّا بَدَا لَکَ فَقَالَ أَسْأَلُکَ عَنْ بَدْءِ هَذَا الْبَیْتِ وَ عَنْ قَوْلِهِ ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ وَ عَنْ قَوْلِهِ- وَ الَّذِینَ فِی أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ فَقَالَ یَا أَخَا أَهْلِ الشَّامِ اسْمَعْ حَدِیثَنَا وَ لَا تَکْذِبْ عَلَیْنَا فَإِنْ مَنْ کَذَبَ عَلَیْنَا فِی شَیْ‌ءٍ فَإِنَّهُ کَذَبَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ⁽¹⁾وَ مَنْ کَذَبَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ فَقَدْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ وَ مَنْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ عَذَّبَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَّا بَدْءُ هَذَا الْبَیْتِ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَالَ لِلْمَلَائِکَةِ- إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً فَرَدَّتِ الْمَلَائِکَةُ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَتْ أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ فَأَعْرَضَ عَنْهَا فَرَأَتْ أَنَّ ذَلِکَ مِنْ سَخَطِهِ فَلَاذَتْ بِعَرْشِهِ فَأَمَرَ اللَّهُ مَلَکاً مِنَ الْمَلَائِکَةِ أَنْ یَجْعَلَ لَهُ بَیْتاً فِی السَّمَاءِ السَّادِسَةِ ⁽²⁾یُسَمَّی الضُّرَاحَ بِإِزَاءِ عَرْشِهِ فَصَیَّرَهُ لِأَهْلِ السَّمَاءِ یَطُوفُونَ بِهِ یَطُوفُ بِهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ فِی کُلِّ یَوْمٍ لَا یَعُودُونَ وَ یَسْتَغْفِرُونَ فَلَمَّا أَنْ هَبَطَ آدَمُ إِلَی الدُّنْیَا أَمَرَهُ بِمَرَمَّةِ هَذَا الْبَیْتِ وَ هُوَ بِإِزَاءِ ذَلِکَ فَصَیَّرَهُ لآِدَمَ وَ ذُرِّیَّتِهِ کَمَا صَیَّرَ ذَلِکَ لِأَهْلِ السَّمَاءِ قَالَ صَدَقْتَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: ابن عطیه می‌گوید: امام صادق علیه‌السلام فرمود: هنگامی که من و پدرم در طواف بودیم مردی (سرحب) نزد ما آمد. پرسیدم: خداوند تو را صالح گرداند. سرحب یعنی چه؟ فرمود: بلند قد. سپس آن مرد گفت: سلام علیکم و سرش را بین من و پدرم قرار داد. گفت: من و پدرم رو به او کردیم و پاسخ دادیم: علیک السلام. سپس گفت:

ص: 119

خدا بر شما رحمت کند، سؤالی دارم. پدرم به او فرمود: طواف را تمام می‌کنیم سپس از من سؤال کن. وقتی پدرم طواف را به جا آورد، وارد حجر شدیم وچند رکعت نماز به جا آوردیم. سپس پدرم سرش را برگرداند و گفت: پسرم آن مرد کجاست؟ ناگهان متوجه شد که آن مرد در پشت سرش به نماز ایستاده است. پس گفت: این مرد از کجاست؟ گفت: از اهل شام است. گفت: از کدام اهل شام؟ گفت: کسانی که در بیت‌المقدس ساکن هستند. گفت: دو کتاب را خوانده‌ای؟ پاسخ داد: بله. گفت: سؤالت را بپرس. گفت: در مورد آفرینش خانه خدا و آیه «نون و قسم به قلم و آنچه می‌نویسید» و آیه «و کسانی که در اموالشان حقی مشخص برای فقیر و محروم است» از شما سؤال دارم. گفت: ای برادرم از اهل شام! سخن ما را بشنو و بر ما دروغ نبند چرا که هر که بر ما دروغ ببندد بر رسول خدا دروغ بسته و هرکس بر رسول خدا دروغ ببندد بر خداوند دروغ بسته است. هرکس بر خدا دروغ ببندد، خداوند او را عذاب می‌دهد. اما در مورد آفرینش این خانه: خداوند تبارک وتعالی به فرشتگان گفت: «همانا من در زمین جانشینی قرار می‌دهم» فرشتگان به خداوند عزوجل جواب داده و گفتند: «آیا در زمین کسانی را قرار می‌دهی که فساد کرده و خون‌ها می‌ریزند» خدا از آنان روی برگرداند و فرشتگان گمان کردند که این روی برگرداندن به علت خشم خدا بر آنان است پس به عرش پناه بردند. خداوند به فرشته‌ای از فرشتگان دستور داد که برای او خانه‌ای در آسمان ششم به نام ضراح به موازات عرشش بسازد. خداوند این خانه را برای اهل آسمان قرار داد تا آن را طواف کنند و هر روز هفتاد هزار فرشته به آنجا رفته و بدون اینکه بازگردند طلب مغفرت می‌کنند. وقتی آدم به دنیا هبوط کرد خداوند به او دستور داد تا این خانه - کعبه - را که درست به موازات آن خانه بود مرمت کند. سپس خداوند همانگونه که ضراح را برای اهل آسمان قرار داده بود کعبه را برای آدم و ذریه او قرار داد. گفت: راست گفتی یابن رسول الله. - . فروع کافی 1: 215-216 -

**[ترجمه]

«55»

أَقُولُ قَالَ السَّیِّدُ بْنُ طَاوُسٍ فِی کِتَابِ سَعْدِ السُّعُودِ، مِنْ صَحَائِفِ إِدْرِیسَ النَّبِیِّ علیه السلام قَالَ: فِی صِفَةِ خَلْقِ آدَمَ إِنَّ الْأَرْضَ عَرَّفَهَا اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ ⁽⁴⁾أَنَّهُ یَخْلُقُ مِنْهَا خَلْقاً فَمِنْهُمْ مَنْ یُطِیعُهُ وَ مَنْ یَعْصِیهِ فَاقْشَعَرَّتِ الْأَرْضُ وَ اسْتَعْطَفَتِ اللَّهَ وَ سَأَلَتْهُ لَا یَأْخُذُ عَنْهَا مَنْ یَعْصِیهِ وَ یَدْخُلُ النَّارَ وَ إِنَّ جَبْرَئِیلَ أَتَاهَا لِیَأْخُذَ مِنْهَا طِینَةَ آدَمَ علیه السلام

1) فی نسخة: فقد کذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله.

2) تقدم فی الخبر 23 و 24: أنه فی السماء الرابعة.

3) فروع الکافی ج 1: 215- 216. و تقدم الحدیث مشروحا بطریق آخر تحت رقم 16 و لعله أضبط من هذا.

4) فی المصدر بعد ذلک: «و لعله بلسان الحال» و الظاهر أنّه من کلام السیّد و لهذا لم یذکره المصنّف. م.

فَسَأَلَتْهُ بِعِزَّةِ اللَّهِ أَنْ لَا یَأْخُذَ مِنْهَا شَیْئاً حَتَّی تَتَضَرَّعَ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی وَ تَضَرَّعَتْ فَأَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَی بِالانْصِرَافِ عَنْهَا فَأَمَرَ اللَّهُ مِیکَائِیلَ فَاقْشَعَرَّتْ وَ تَضَرَّعَتْ وَ سَأَلَتْ فَأَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَی بِالانْصِرَافِ عَنْهَا فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَی إِسْرَافِیلَ بِذَلِکَ فَاقْشَعَرَّتْ وَ سَأَلَتْ وَ تَضَرَّعَتْ فَأَمَرَهُ اللَّهُ بِالانْصِرَافِ عَنْهَا فَأَمَرَ عِزْرَائِیلَ فَاقْشَعَرَّتْ وَ تَضَرَّعَتْ فَقَالَ قَدْ أَمَرَنِی رَبِّی بِأَمْرٍ أَنَا مَاضٍ لَهُ سَرَّکِ ذَاکِ أَمْ سَاءَکِ فَقَبَضَ مِنْهَا کَمَا أَمَرَ اللَّهُ ثُمَّ صَعِدَ بِهَا إِلَی مَوْقِفِهِ فَقَالَ اللَّهُ لَهُ کَمَا وُلِّیتَ قَبْضَهَا مِنَ الْأَرْضِ وَ هِیَ کَارِهَةٌ کَذَلِکَ تَلِی قَبْضَ أَرْوَاحِ کُلِّ مَنْ عَلَیْهَا وَ کُلِّ مَا قَضَیْتُ عَلَیْهِ الْمَوْتَ مِنَ الْیَوْمِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَلَمَّا کَانَ صَبَاحُ یَوْمِ الْأَحَدِ الثَّانِی الْیَوْمَ الثَّامِنَ مِنْ خَلْقِ الدُّنْیَا فَأَمَرَ اللَّهُ مَلَکاً فَعَجَنَ طِینَةَ آدَمَ فَخَلَطَ بَعْضَهَا بِبَعْضٍ ثُمَّ خَمَّرَهَا أَرْبَعِینَ سَنَةً ثُمَّ جَعَلَهَا لَازِباً ⁽¹⁾ثُمَّ جَعَلَهَا حَمَأً مَسْنُوناً أَرْبَعِینَ سَنَةً ثُمَّ جَعَلَهَا صَلْصَالًا ⁽²⁾کَالْفَخَّارِ أَرْبَعِینَ سَنَةً ثُمَّ قَالَ لِلْمَلَائِکَةِ بَعْدَ عِشْرِینَ وَ مِائَةِ سَنَةٍ مُذْ خُمِّرَ طِینَةُ آدَمَ- إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ فَقَالُوا نَعَمْ فَقَالَ فِی الصُّحُفِ مَا هَذَا لَفْظُهُ فَخَلَقَ اللَّهُ آدَمَ عَلَی صُورَتِهِ الَّتِی صَوَّرَهَا فِی اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ یقول علی بن طاوس فأسقط بعض المسلمین بعض هذا الکلام و قال إن الله خلق آدم علی صورته فاعتقد الجسم فاحتاج المسلمون إلی تأویلات الحدیث وَ قَالَ فِی الصُّحُفِ ثُمَّ جَعَلَهَا جَسَداً مُلْقًی عَلَی طَرِیقِ الْمَلَائِکَةِ الَّتِی (الَّذِی خ ل) تَصْعَدُ فِیهِ إِلَی السَّمَاءِ أَرْبَعِینَ سَنَةً ثُمَّ ذَکَرَ تَنَاسُلَ الْجِنِّ وَ فَسَادَهُمْ وَ هَرَبَ إِبْلِیسَ مِنْهُمْ إِلَی اللَّهِ وَ سُؤَالَهُ أَنْ یَکُونَ مَعَ الْمَلَائِکَةِ وَ إِجَابَةَ سُؤَالِهِ وَ مَا وَقَعَ مِنَ الْجِنِّ حَتَّی أَمَرَ اللَّهُ إِبْلِیسَ أَنْ یَنْزِلَ مَعَ الْمَلَائِکَةِ لِطَرْدِ الْجِنِّ فَنَزَلَ وَ طَرَدَهُمْ عَنِ الْأَرْضِ الَّتِی أَفْسَدُوا فِیهَا وَ شَرَحَ کَیْفِیَّةَ خَلْقِ الرُّوحِ فِی أَعْضَاءِ آدَمَ وَ اسْتِوَائِهِ جَالِساً وَ أَمَرَ اللَّهُ الْمَلَائِکَةَ بِالسُّجُودِ فَسَجَدُوا لَهُ إِلَّا إِبْلِیسَ کَانَ مِنَ الْجِنِّ فَلَمْ یَسْجُدْ لَهُ فَعَطَسَ آدَمُ فَقَالَ اللَّهُ یَا آدَمُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ قَالَ اللَّهُ رَحِمَکَ اللَّهُ لِهَذَا خَلَقْتُکَ لِتُوَحِّدَنِی وَ تَعْبُدَنِی وَ تَحْمَدَنِی وَ تُؤْمِنَ بِی وَ لَا تَکْفُرَ بِی وَ لَا تُشْرِکَ بِی شَیْئاً ⁽³⁾.

أقول: تمامه فی کتاب السماء و العالم.

1) اللازب: اللاصق ای الطین الملتزج المتماسک الذی یلزم بعضه بعضا.

2) تقدم قریبا معنی الصلصال و غیره.

3) سعد السعود: 33- 34.

**[ترجمه]می‌گویم: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در وصف خلقت آدم می‌فرماید: خداوند عزوجل زمین را آگاه کرد که از او خلقی را خواهد آفرید که برخی از آنان خدا را اطاعت کرده و برخی دیگر نافرمانی می‌کنند. زمین به خود لرزید و با التماس از خدا خواست کسی را که خدا را نافرمانی می‌کند وارد آتش می‌شود از او نیافریند. هنگامی که جبرئیل به زمین آمد تا گل آدم علیه‌السلام را از زمین برگیرد،

ص: 120

زمین، جبرئیل را به عزت خدا سوگند داد تا چیزی از او برنگیرد و صبر کند تا زمین بتواند نزد خدا تضرع والتماس کند. زمین به خدا التماس کرد و خداوند متعال به جبرئیل دستور داد تا بازگردد سپس خداوند به میکائیل دستور داد. زمین به خود لرزید و در مقابل خدا التماس و درخواست کرد. خداوند به میکائیل نیز دستور داد بازگردد. سپس به اسرافیل دستور دادو باز زمین به خود لرزید و التماس و درخواست کرد. خدا به اسرافیل فرمان بازگشت داد. سپس به عزرائیل فرمان داد. زمین باز به خود لرزید و التماس کرد اما عزرائیل گفت: پروردگارم به من دستوری داده است که من آن راحتماً اجرا خواهم کرد. چه تو خوشت بیاید و چه بدت بیاید. سپس طبق دستور خدا مشتی از خاک زمین برگرفت و آن خاک را به جایگاهش در آسمان برد. خداوند به او گفت: همان طور که اکنون علی‌رغم ناخشنودی زمین این مشت خاک را برگرفتی از این پس تا روز قیامت باید ارواح تمام کسانی را که برروی زمین بوده و زمان مرگشان فرا می‌رسد، علی‌رغم ناخشنودی آنان گرفته و قبض روح کنی. وقتی صبح روز دومین یکشنبه یعنی

هشتمین روز از خلقت دنیا فرا رسید خداوند به یکی از فرشتگان دستور داد تا گل آدم را سرشته و خوب مخلوط کند. سپس گذاشت تا چهل سال آن خمیر قوام آید سپس آن را به گل چسبناک تبدیل کرد و سپس به مدت چهل سال آن را به گلی بدبو تبدیل کرده و سپس به مدت چهل سال تبدیل به صلصال (گل خشک) مانند سفال کرد. سپس خداوند، صد و بیست سال پس از آنکه گل آدم را سرشت به فرشتگان گفت: «همانا من خالق بشری از خاک هستم. پس چون آن را خلق کردم و از روح خود در آن دمیدم در مقابل او به سجده بیفتید» گفتند: بله، پس در صحیفهها چیزی گفت که لفظ آن چنین است: پس خداوند آدم را به همان شکل و صورتی آفرید که در لوح محفوظ او را تصویر کرده بود.

علی بن طاووس می‌گوید: برخی از مسلمانان بخشی از این حدیث را نادیده گرفته واز قلم انداخته‌اند و گفت: در گفته (خداوند آدم را به شکل آن آفرید) پس جسم آدم صورت بست. لذا مسلمانان به تأویل‌های مختلف از این حدیث احتیاج پیدا کردند.

در صحف گفت: سپس آن را جسدی دراز کشیده به مدت چهل سال در مسیر فرشتگانی قرارداد که از آن مسیر به آسمان میرفتند. سپس تولید مثل جن و فساد آنان را ذکر کرد و اینکه ابلیس از دست آنان به سوی خدا گریخت و از خدا خواست تا او را با فرشتگان قرار دهد و خداوند درخواست او را پذیرفت. سپس حادثه‌ای که برای جنیان رخ داد را آورده است تا آنجا که خداوند به شیطان دستور داد برای طرد جنیان از زمین به همراه فرشتگان فرود آید. پس شیطان فرود آمد و جنیان را که در زمین فساد کرده بودند طرد کرد. سپس چگونگی خلقت روح در اعضای آدم را و نشستن او را شرح کرده و آورده است که پس از آن خدا ملائکه را به سجده بر او فرمان داد. پس همگی سجده کردند به جز شیطان که از جنیان بود و بر آدم سجده نکرد. آدم عطسه کرد. پس خداوند گفت: ای آدم بگو: الحمدلله رب العالمین. پس گفت: الحمدلله رب العالمین. خدا گفت: خدا تو را رحمت کند، به همین علت تو را خلق کردم تا مرا یگانه بداری و مرا عبادت و ستایش کنی. به من ایمان آوری و کفر نورزی و چیزی را شریک من قرار ندهی - . سعدالسعود: 33-34 - .

می‌گویم: کامل آن در کتاب السماء و العالم آمده است.

ص: 121

**[ترجمه]

«56»

نهج، نهج البلاغة فِی صِفَةِ خَلْقِ آدَمَ ثُمَّ جَمَعَ سُبْحَانَهُ مِنْ حَزْنِ الْأَرْضِ وَ سَهْلِهَا وَ عَذْبِهَا وَ سَبَخِهَا تُرْبَةً سَنَّهَا بِالْمَاءِ حَتَّی خَلَصَتْ ⁽¹⁾وَ لَاطَهَا بِالْبِلَّةِ حَتَّی لَزَبَتْ فَجَبَلَ مِنْهَا صُورَةً ذَاتَ أَحْنَاءٍ وَ وُصُولٍ وَ أَعْضَاءٍ وَ فُضُولٍ- أَجْمَدَهَا حَتَّی اسْتَمْسَکَتْ وَ أَصْلَدَهَا حَتَّی صَلْصَلَتْ لِوَقْتٍ مَعْدُودٍ وَ أَجَلٍ مَعْلُومٍ ⁽²⁾ثُمَّ نَفَخَ فِیهَا مِنْ رُوحِهِ فَمَثُلَتْ إِنْسَاناً ذَا أَذْهَانٍ یُجِیلُهَا ⁽³⁾وَ فِکَرٍ یَتَصَرَّفُ بِهَا ⁽⁴⁾وَ جَوَارِحَ یَخْتَدِمُهَا وَ أَدَوَاتٍ یُقَلِّبُهَا ⁽⁵⁾وَ مَعْرِفَةٍ یَفْرُقُ بِهَا بَیْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ وَ الْأَذْوَاقِ وَ الْمَشَامِّ وَ الْأَلْوَانِ وَ الْأَجْنَاسِ مَعْجُوناً بِطِینَةِ الْأَلْوَانِ الْمُخْتَلِفَةِ وَ الْأَشْبَاهِ الْمُؤْتَلِفَةِ وَ الْأَضْدَادِ الْمُتَعَادِیَةِ وَ الْأَخْلَاطِ الْمُتَبَایِنَةِ مِنَ الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ وَ الْبِلَّةِ وَ الْجُمُودِ وَ الْمَسَاءَةِ وَ السُّرُورِ وَ اسْتَأْدَی اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی الْمَلَائِکَةَ وَدِیعَتَهُ لَدَیْهِمْ ⁽⁶⁾وَ عَهْدَ وَصِیَّتِهِ إِلَیْهِمْ فِی الْإِذْعَانِ بِالسُّجُودِ لَهُ وَ الْخُنُوعِ لِتَکْرِمَتِهِ ⁽⁷⁾فَقَالَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی اسْجُدُوا لآِدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ وَ قَبِیلَهُ اعْتَرَتْهُمُ الْحَمِیَّةُ وَ غَلَبَتْ عَلَیْهِمُ الشِّقْوَةُ وَ تَعَزَّزُوا بِخِلْقَةِ النَّارِ وَ اسْتَوْهَنُوا خَلْقَ الصَّلْصَالِ فَأَعْطَاهُ اللَّهُ النَّظِرَةَ اسْتِحْقَاقاً لِلسُّخْطَةِ وَ اسْتِتْمَاماً لِلْبَلِیَّةِ وَ إِنْجَازاً لِلْعِدَةِ فَقَالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ ثُمَّ أَسْکَنَ سُبْحَانَهُ آدَمَ دَاراً أَرْغَدَ فِیهَا عَیْشَهُ ⁽⁸⁾وَ آمَنَ فِیهَا مَحَلَّتَهُ وَ حَذَّرَهُ إِبْلِیسَ وَ عَدَاوَتَهُ فَاغْتَرَّهُ عَدُوُّهُ نَفَاسَةً عَلَیْهِ بِدَارِ الْمُقَامِ وَ مُرَافَقَةِ الْأَبْرَارِ فَبَاعَ الْیَقِینَ بِشَکِّهِ وَ الْعَزِیمَةَ بِوَهْنِهِ وَ اسْتَبْدَلَ بِالْجَدَلِ وَجَلًا وَ بِالاغْتِرَارِ نَدَماً ثُمَّ بَسَطَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَهُ فِی تَوْبَتِهِ وَ لَقَّاهُ کَلِمَةَ رَحْمَتِهِ ⁽⁹⁾وَ

1) فی نسخة: حتی خضلت.

2) فی المصدر: و أمد معلوم.

3) أی یتحرکها فی المعقولات.

4) فی نسخة: و فکر یتصرف فیها.

5) الادوات: الآلات. و تقلیبها: تحریکها و تصرفها فی العمل بها فیما احتاج إلیه.

6) أی طلب منهم أداءها، و الودیعة هی عهده إلیهم بقوله: «إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ»

7) فی نسخة: و الخشوع لتکرمته.

8) فی نسخة: أرغد فیها عیشته.

9) قال ابن میثم: قال القفال: أصل التلقی فی قوله تعالی: «فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ» و قوله: «و لقاء کلمة رحمته» هو التعرض للقادم، وضع موضع الاستقبال للمسی‌ء و الجانی ثمّ وضع موضع القبول و الاخذ، قال تعالی: «وَ إِنَّکَ لَتُلَقَّی الْقُرْآنَ» أی تلقنه، و یقال: تلقینا الحاجّ أی استقبلناهم: و تلقیت هذه الکلمة من فلان أی اخذتها منه، و إذا کان هذا أصل الکلمة و کان من تلقی رجلا فتلاقیا لقی کل واحد منهما صاحبه و اضیف بالاجتماع إلیهما معا فصلح أن یشترکا فی الوصف بذلک فکل ما تلقیته فقد تلقاک فجاز أن یقال: تلقی آدم من ربّه کلمات أی أخذها و رعاها و استقبلها بالقبول و لقاء اللّه ایاها أی ارسلها إلیه و واجهه بها.

وَعَدَهُ الْمَرَدَّ إِلَی جَنَّتِهِ فَأَهْبَطَهُ إِلَی دَارِ الْبَلِیَّةِ وَ تَنَاسُلِ الذُّرِّیَّةِ إِلَی آخِرِ الْخُطْبَةِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]نهج‌البلاغه: در توصیف خلقت آدم: سپس خداوند بزرگ، خاکی از قسمتهای گوناگون زمین، از قسمتهای سخت و نرم، شور و شیرین، گرد آورد، آب بر آن افزود تا گلی خالص و آماده شد، و با افزودن رطوبت، چسبناک گردید، که از آن، اندامی شایسته، و عضوهایی جدا و به یکدیگر پیوسته آفرید. آن را خشکانید تا محکم شد. خشکاندن را ادامه داد تا سخت شد تا زمانی معیّن و سر انجامی مشخّص، اندام انسان کامل گردید. آنگاه از روحی که آفرید در آن دمید تا به صورت انسانی زنده در آمد، دارای نیروی اندیشه، که وی را به تلاش اندازد و دارای افکاری که در دیگر موجودات، تصرّف نماید. به انسان اعضاء و جوارحی بخشید، که در خدمت او باشند، و ابزاری عطا فرمود، که آنها را در زندگی به کار گیرد. قدرت تشخیص به او داد تا حق و باطل را بشناسد، و حواس چشایی، و بویایی، و وسیله تشخیص رنگها، و أجناس مختلف در اختیار او قرار داد. انسان را مخلوطی از رنگهای گوناگون، و چیزهای همانند و سازگار، و نیروهای متضاد، و مزاجهای گوناگون، گرمی، سردی، تری، خشکی، قرار داد. سپس از فرشتگان خواست تا آن چه در عهده دارند انجام دهند، و عهدی را که پذیرفتهاند وفا کنند، اینگونه که بر آدم سجده کنند و او را بزرگ بشمارند، و فرمود: « بر آدم سجده کنید پس فرشتگان همه سجده کردند جز شیطان» و قبیله او که غرور و خود بزرگ بینی آنان را گرفت و شقاوت و بدی بر آنان غلبه کرد، و به آفرینش خود از آتش افتخار نمودند، و آفرینش انسان از خاک را پست شمردند. خداوند برای سزاوار بودن شیطان به خشم الهی، و برای کامل شدن آزمایش، و تحقّق وعدهها، به او مهلت داد و فرمود: «تا روز رستاخیز مهلت داده شدی» سپس خداوند آدم را در خانهای مسکن داد که زندگی در آن گوارا بود. جایگاه او را امن و امان بخشید و او را از شیطان و دشمنی او ترساند. پس شیطان او را فریب داد، بدان علّت که از زندگی آدم در بهشت و هم نشینی او با نیکان حسادت ورزید. پس آدم علیه السّلام یقین را به تردید، و عزم استوار را به گفتههای ناپایدار شیطان فروخت و شادی خود را به ترس تبدیل کرد، که فریب خوردن برای او پشیمانی آورد آنگاه خدای سبحان در توبه را بر روی آدم گشود و کلمه رحمت، بر زبان او جاری ساخت

ص: 122

و به او وعده بازگشت به بهشت را داد. آنگاه آدم را به زمین، خانه آزمایشها و مشکلات، فرود آورد، تا ازدواج کند، و فرزندانی پدید آورد تا آخر خطبه - . قصص الانبیا، نسخه خطی - .

**[ترجمه]

بیان

الحزن بالفتح المکان الغلیظ الخشن و السهل ضده و سن الماء صبه من غیر تفریق و خلصت أی صارت طینة خالصة و فی بعض النسخ خضلت بالخاء المعجمة و الضاد المعجمة المکسورة أی ابتلت و لاطها بالبلة أی جعلها ملتصقا بعضها ببعض بسبب البلة و لزبت بالفتح أی لصقت کما قال تعالی إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِینٍ لازِبٍ و جبل بالفتح أی خلق و الأحناء الأطراف جمع حنو بالکسر ⁽²⁾و الوصول هی الفصول و الاعتبار مختلف و أجمدها أی جعلها جامدة و أصلدها أی صیرها صلبة و صلصلت أی صارت صلصالا و اللام فی قوله علیه السلام لوقت إما متعلق بجبل أی خلقها لوقت نفخ الصور أو لیوم القیامة أو بمحذوف أی کائنة لوقت فینفخ حینئذ روحه فیه و یحتمل أن یکون الوقت مدة الحیاة و الأجل منتهاها أو یوم القیامة و مثلت بضم الثاء و فتحها أی قامت منتصبا و إنسانا منصوب بالحالیة و یختدمها أی یستخدمها و قوله علیه السلام معجونا صفة لقوله إنسانا أو حال عنه و طینة الإنسان خلقته و جبلته و لعل المراد بالألوان الأنواع و استأدی ودیعته أی طلب أداءها و الخنوع الذل و الخضوع و المراد بقوله علیه السلام و قبیله إما ذریته بأن یکون له فی السماء نسل و ذریة و هو خلاف ظواهر الآثار أو طائفة خلقها الله فی السماء غیر الملائکة أو یکون الإسناد إلی القبیل مجازیا لرضاهم بعد ذلک بفعله و اعترتهم أی غشیتهم و الشقوة بالکسر نقیض السعادة و التعزز التکبر و النظرة بکسر الظاء التأخیر و الإمهال و البلیة الابتلاء و إنجاز عدته إعطاؤه ما وعده من الثواب علی عبادته و قیل قد وعده الله الإبقاء و أرغد عیشته أی جعلها رغدا و الرغد من العیش الواسع الطیب و المحلة مصدر قولک حل بالمکان و الإسناد مجازی و اغتره أی طلب غفلته و أتاه علی غرة و غفلة منه و نفست علیه الشی‌ء و بالشی‌ء بالکسر نفاسة إذا لم تره له أهلا و نفست به بالکسر أیضا

1) نهج البلاغة: القسم الأوّل: 22- 25.

2) أو کل ما فیه اعوجاج من البدن کالضلع.

أی بخلت به و المقام بالضم الإقامة و قیل فی بیع الیقین بالشک وجوه.

الأول أن معیشة آدم فی الجنة کانت علی حال یعلمها یقینا و ما کان یعلم کیف یکون معاشه بعد مفارقتها.

الثانی أن ما أخبره الله من عداوة إبلیس بقوله إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَکَ وَ لِزَوْجِکَ کان یقینا فباعه بالشک فی نصح إبلیس إذ قال إِنِّی لَکُما لَمِنَ النَّاصِحِینَ الثالث أن هذا مثل قدیم للعرب لمن عمل عملا لا ینفعه و ترک ما ینبغی له أن یفعله.

الرابع أن کونه فی الجنة کان یقینا فباعه بأن أکل من الشجرة فأهبط إلی دار التکلیف التی من شأنها الشک فی أن المصیر منها إلی الجنة أو إلی النار.

و جذل کفرح لفظا و معنی و سیتضح لک ما تضمنته الخطبة فی الأبواب الآتیة.

بسط مقال لرفع شبهة و إشکال.

اعلم أنه أجمعت الفرقة المحقة و أکثر المخالفین علی عصمة الملائکة صلوات الله علیهم أجمعین من صغائر الذنوب و کبائرها و سیأتی الکلام فی ذلک فی کتاب السماء و العالم و طعن فیهم بعض الحشویة بأنهم قالوا أَ تَجْعَلُ و الاعتراض علی الله من أعظم الذنوب و أیضا نسبوا بنی آدم إلی القتل و الفساد و هذا غیبة و هی من الکبائر و مدحوا أنفسهم بقولهم وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ و هو عجب و أیضا قولهم لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا اعتذار و العذر دلیل الذنب و أیضا قوله إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ دل علی أنهم کانوا کاذبین فیما قالوه و أیضا قوله أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ یدل علی أنهم کانوا مرتابین فی علمه تعالی بکل المعلومات و أیضا علمهم بالإفساد و سفک الدماء إما بالوحی و هو بعید و إلا لم یکن لإعادة الکلام فائدة و إما بالاستنباط و الظن و هو منهی عنه.

و أجیب عن اعتراضهم علی الله بأن غرضهم من ذلک السؤال لم یکن هو الإنکار و لا تنبیه الله علی شی‌ء لا یعلمه و إنما المقصود من ذلک أمور.

منها أن الإنسان إذا کان قاطعا بحکمة غیره ثم رآه یفعل فعلا لا یهتدی ذلک الإنسان إلی وجه الحکمة فیه استفهم عن ذلک متعجبا فکأنهم قالوا إعطاء هذا النعم

العظام من یفسد و یسفک لا تفعله إلا لوجه دقیق و سر غامض فما أبلغ حکمتک.

و منها أن إبداء الإشکال طلبا للجواب غیر محظور فکأنه قیل إلهنا أنت الحکیم الذی لا تفعل السفه البتة و تمکین السفیه من السفه قبیح من الحکیم فکیف یمکن الجمع بین الأمرین أو أن الخیرات فی هذا العالم غالبة علی شرورها و ترک الخیر الکثیر لأجل الشر القلیل شر کثیر فالملائکة نظروا إلی الشرور فأجابهم الله تعالی بقوله إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ أی من الخیرات الکثیرة التی لا یترکها الحکیم لأجل الشرور القلیلة.

و منها أن سؤالهم کان علی وجه المبالغة فی إعظام الله تعالی فإن العبد المخلص لشدة حبه لمولاه یکره أن یکون له عبد یعصیه.

و منها أن قولهم أَ تَجْعَلُ مسألة منهم أن یجعل الأرض أو بعضها لهم إن کان ذلک صلاحا نحو قول موسی أَ تُهْلِکُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا أی لا تهلک فقال تعالی إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ من صلاحکم و صلاح هؤلاء فبین أنه اختار لهم السماء و لهؤلاء الأرض لیرضی کل فریق بما اختار الله له.

و منها أن هذا الاستفهام خارج مخرج الإیجاب کقول جریر

أ لستم خیر من رکب المطایا

أی أنتم کذلک و إلا لم یکن مدحا فکأنهم قالوا إنک تفعل ذلک و نحن مع هذا نسبح بحمدک لأنا نعلم فی الجملة أنک لا تفعل إلا الصواب و الحکمة فقال تعالی إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ فأنتم علمتم ظاهرهم و هو الفساد و القتل و أنا أعلم ظاهرهم و ما فی باطنهم من الأسرار الخفیة التی یقتضی اتخاذهم.

و الجواب عن الغیبة أن من أراد إیراد السؤال وجب أن یتعرض لمحل الإشکال فلذلک ذکروا الفساد و السفک مع أن المراد أن مثل تلک الأفعال یصدر عن بعضهم و مثل هذا لا یعد غیبة و لو سلم فلا نسلم ذلک فی حق من لم یوجد بعد و لو سلم فیکون غیبة للفساق و هی مجوزة و لو سلم فلا نسلم أن ذکر مثل ذلک لعلام الغیوب یکون محرما لا سیما من الملائکة الذین جماعة منهم مأمورون بتفتیش أحوال الخلائق و إثباتها فی الصحف و عرضها علی الباری جل اسمه.

و عن العجب بأن مدح النفس غیر ممنوع منه مطلقا کما قال تعالی وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ علی أنهم إنما ذکروه لتتمة تقریر الشبهة.

و عن الاعتذار بأنه لا یستلزم الذنب بل قد یکون لترک الأولی.

ثم إن العلماء ذکروا فی أخبار الملائکة عن الفساد و السفک وجوها.

منها أنهم قالوا ذلک ظنا لما رأوا من حال الجن الذین کانوا قبل آدم علیه السلام فی الأرض و هو المروی عن ابن عباس و الکلبی و یؤیده ما رویناه عن تفسیر الإمام علیه السلام سابقا أو أنهم عرفوا خلقته و علموا أنه مرکب من الأرکان المتخالفة و الأخلاط المتنافیة الموجبة للشهوة التی منها الفساد و الغضب الذی منه سفک الدماء.

و منها أنهم قالوا ذلک علی الیقین لما یروی عن ابن مسعود و غیره أنه تعالی لما قال للملائکة إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قالوا ربنا و ما یکون الخلیفة قال تکون له ذریة یفسدون فی الأرض و یتحاسدون و یقتل بعضهم بعضا فعند ذلک قالوا ربنا أ تجعل فیها أو أنه تعالی کان قد أعلم الملائکة أنه إذا کان فی الأرض خلق عظیم أفسدوا فیها و یسفک الدماء ⁽¹⁾أو أنه لما کتب القلم فی اللوح ما هو کائن إلی یوم القیامة فلعلهم طالعوا اللوح فعرفوا ذلک أو لأن معنی الخلیفة إذا کان النائب عن الله فی الحکم و القضاء و الاحتیاج ⁽²⁾أنما یکون عند التنازع و التظالم کأن الإخبار عن وجود الخلیفة إخبار عن وقوع الفساد و الشر بطریق الالتزام و قیل لما خلق الله النار خافت الملائکة خوفا شدیدا فقالوا لم خلقت هذه النار قال لمن عصانی من خلقی و لم یکن یومئذ لله خلق إلا الملائکة فلما قال إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً عرفوا أن المعصیة منهم و جملة القول فی ذلک أنه لما ثبت بالنصوص و إجماع الفرقة المحقة عصمة الملائکة لا بد من تأویل ما یوهم صدور المعصیة منهم علی نحو ما مر فی عصمة الأنبیاء علیهم السلام.

**[ترجمه]حزن با فتحه: مکان سخت و خشن. سهل: ضد آن است. سن الماء: آن را یکباره و بی‌وقفه ریخت. خلصت: یعنی تبدیل به خاک خالص شد. در برخی نسخه‌ها (خضلت) باخ و ض مکسور آمده، به معنی: مبتلا شد. لاطها بالبله: با نمناکی آن را چسبنده قرار داد. لزبت با فتحه: چسبید. همان طور که در این آیه آمده است: «همانا ما شما را از خاک چسبنده خلق کردیم» جبل با فتحه: خلق کرد. احناء: کناره‌ها و جمع حنو است با کسره - . الروضه: 233 - .

وصول: همان محل‌های جدایی. و معناهای مختلفی دارد. اجمدها: آن را جامد قرار داد. اصلدها: آن را سخت و محکم کرد. صلصلت: تبدیل به سفال شد. لام در این گفتة امام: (لوقت) یا متعلق به جبل است به معنای: آن را برای زمانی خلق کرد که در صور دمیده می‌شود یا اینکه برای روز قیامت آفرید، و یا اینکه متعلق آن محذوف است: (کائنة) برای وقتی که او از روح خودش در او می‌دمد. امکان دارد منظور از وقت، مدت حیات باشد. و اجل به معنی انتهای این زندگی یا به معنای روز قیامت. مثلت با ضمه ثاء و فتحه آن یعنی راست ایستاد. انساناً: منصوب و حال است. یختدمها: یعنی آن را به کار می‌گیرد. وگفته ایشان علیه‌السلام: (معجونا) صفت است برای (انسانا) و یا اینکه حال از آن واقع شده است. طینة الانسان: خلقت و ذات انسان. شاید منظور از رنگها، انواع باشد. استأدی ودیعته: یعنی انجام آن ودیعه را درخواست کرد. الخنوع: ذلت و خشوع و تواضع.

منظور از گفته ایشان علیه‌السلام: (و قبیله) یا ذریه او است که در این صورت باید شیطان در آسمان نسل و سلاله داشته باشد که البته خلاف ظاهر احادیث منقول است، یا اینکه منظور طایفه‌ای غیر از فرشتگان است که خداوند آنان را در آسمان خلق کرده است. شاید هم اسناد به قبیل مجازی است چون پس از آن به کار او راضی بودند. اعترتهم: آنها را فراگرفت. شقوه با کسره: ضد سعادت. تعزز: تکبر. النظره با کسره ظاء: به تأخیر انداختن و مهلت دادن. بلیه: ابتلا و گرفتاری. انجاز عدته: یعنی ثوابی را که در ازای عبادت به او وعده داده بود به او اعطا کرد و گفته شده: خدا به او وعده ابقا (باقی گذاشتن در بهشت) داده بود. ارغد عیشته: زندگی‌اش را راحت قرار داد. الرغد من العیش: زندگی راحت و خوب. المحله: مصدر از فعل حل بالمکان و اسناد آن مجازی است. اغتره: یعنی غفلتش را خواست و غافلگیرانه و هنگام غفلت او نزد او آمد. نفست علیه الشیء و بالشیء – با کسره – نفاسةً: هرگاه او را بدون دوست و خانواده ببینی. نفست به – با کسره –

ص: 123

یعنی به او بخل ورزیدی. مقام با ضمه: اقامت. و گفته شده در خصوص فروختن یقین به شک چند وجه وجود دارد:

اول: زندگی آدم در بهشت به گونه‌ای بوده که در خصوص یقین داشته و نمی‌دانسته که بعد از دوری از بهشت زندگی‌اش چگونه خواهد بود.

دوم: همان چیزی که خداوند در خصوص عداوت و دشمنی ابلیس در این آیه به او خبر داده است: «همانا این دشمن تو و همسرت است» آدم در خصوص این دشمنی یقین داشت اما این یقین را با شک در خیرخواه بودن ابلیس عوض کرد چرا که ابلیس به او گفت: «همانا من خیرخواه شما هستم».

سوم: این جمله یک ضرب المثل قدیمی عربی است که برای کسی به کار می‌رود که کاری را انجام می‌دهد که نفعی به او نمی‌رساند و به جای آن کاری را که شایسته است انجام دهد ترک می‌کند.

چهارم: بودن او در بهشت یقین بود پس آن را با خوردن از میوه درخت فروخت و به سرزمین تکلیف فرود آمد که یکی از ویژگی‌های شکست در مصیر و سرنوشت است که آیا این راه به بهشت می‌رسد یا به آتش.

جذل در لفظ و معنا مانند فرح به معنای خوشحالی است. مفاهیم گنجانده شده در خطبه در باب بعدی برای شما توضیح داده خواهد شد.

بسط سخن برای رفع شبهه و اشکال: بدان: فرقه بر حق و اکثر مخالفان بر عصمت فرشتگان صلوات الله علیهم اجمعین از گناهان کوچک و بزرگ اجماع دارند. سخن در این زمینه در کتاب السماء و العالم خواهد آمد. برخی از حشویه به آنان ایراد وارد کردهاند که فرشتگان گفتند: «آیا قرار می‌دهی» و اعتراض به خدا یکی از بزرگترین گناهان است. همچنین فرشتگان به بنی‌آدم قتل و فساد را نسبت دادند و این غیبت بوده از گناهان کبیره به شمار می‌آید. آنها با این گفته: «و ما خود تو را تسبیح و تقدیس می کنیم» خود را ستودند که نوعی عجب و خودپسندی است. در گفته آنان: «ما علمی جز آنچه تو به ما آموخته‌ای نداریم» نوعی عذرآوردن دیده می‌شود و عذر، نشانه گناه است. این سخن خداوند: «اگر صادق بودید» نیز نشان می‌دهد که آنها در گفته‌هایشان دروغ گفته‌اند. آیه: «آیا به شما نگفتم» بر این دلالت دارد که آنها شک داشتند آیا علم خداوند تمام معلومات را شامل می‌شود یا خیر. علم آنان نسبت به فساد و خونریزی نیز یا با وحی بوده که البته بعید به نظر می‌رسد – چرا که در این صورت فایده و دلیلی برای تکرار سخن وجود ندارد – و یا با استنباط و گمان بوده که البته از آن نهی شده است.

در خصوص اعتراض آنان به خدا اینگونه پاسخ داده شده که منظور ملائکه از آن سؤال، انکار و یا آگاه کردن خداوند از چیزی که نمی‌داند نیست بلکه منظور از آن چند مسأله است:از جمله اینکه: همانا انسان اگر به حکمت غیر خود یقین داشته باشد سپس ببیند کاری انجام میدهد که آن انسان در آن کار چیزی از حکمت نمیبیند با تعجب در پی فهم آن برمیآید؛ پس گویی آن‌ها گفته‌اند: دادن چنین نعمت‌های

ص: 124

بزرگی به کسی که فساد میکند و خون می‌ریزد از سوی خداوند جز از روی علتی دقیق و رازی پنهان و پوشیده صورت نمی‌گیرد. پس ای پروردگار! چقدر حکمت تو زیاد است!.

دیگر اینکه: اشکال وارد کردن تنها با هدف رسیدن به جواب ممنوع نیست. انگار گفته شده باشد: پروردگارا! تو حکیمی هستی که یقیناً بی‌خردی از تو سر نمی‌زند. نگاه داشتن نادان در نادانی از سوی حکیم، زشت و ناپسند است. پس چگونه می‌توان این دو مسأله را با هم جمع کرد؟ یا اینکه: خیرها در این دنیا بر بدی‌ها غالب است. ترک خیر بسیار، به خاطر بدی اندک خود شر و بدی بزرگی است. پس ملائکه به بدی‌ها نگاه کردند و خداوند متعال به آنان پاسخ داد: «همانا من چیزی را می‌دانم که شما نمی‌دانید» یعنی از خیرهای زیادی که حکیم آن را به خاطر بدی‌های کم رها و ترک نمی‌کند.

دیگر اینکه: سؤال آنها از باب مبالغه در بزرگ دانستن خداوند متعال است. بنده مخلص از شدت حب و دوستی به مولایش ناپسند می‌داند که او بنده‌ای داشته باشد که از او نافرمانی کند.

دیگر اینکه: سخن آنان: «آیا قرار می‌دهد» نوعی درخواست از سوی فرشتگان است که اگر صلاح است خداوند زمین را و یا بخشی از آن را در اختیار آنان قرار دهد. مانند این گفته موسی: «آیا تو به خاطر آنچه که سفیهانی از میان ما انجام داده‌اند، ما را هلاک می‌کنی» یعنی: هلاک نکن. پس خداوند فرمود: «همانا من چیزی را می دانم که شما نمی‌دانید» یعنی از صلاح شما و از صلاح اینان. سپس روشن شد که خداوند آسمان را برای آنان و زمین را برای اینان برگزیده است تا هر گروه به خاطر آنچه خدا برای آنان انتخاب کرده است خشنود شوند.

دیگر اینکه: این سؤال در موضع پاسخ قرار گرفته است. مانند سخن جریر: (آیا شما بهترین کسانی نیستید که سوار بر مرکب‌ها شدند) یعنی شما این گونه هستید. در غیر این صورت این شعر دیگر مدح نخواهد بود. پس انگار که فرشتگان گفته‌اند: تو چنین کاری را می‌کنی و ما با وجود این، تو را حمد و ستایش کرده و تسبیح می‌گوییم؛ چرا که ما همگی می‌دانیم تو جز صواب و حکمت کاری انجام نمی‌دهی. پس خداوند متعال گفت: همانا من می‌دانم آنچه را که شما نمی‌دانید» شما ظاهر آنان را که فساد و قتل است دیده‌اید اما من هم از ظاهر آنان خبر دارم و هم از اسرار نهفته در باطنشان. اسراری که اقتضا می‌کند آنها را برگزینم.

در پاسخ به غیبت کردن – فرشتگان نیز باید گفت: کسی که بخواهد سؤالی را مطرح کند ناگزیر باید به محل اشکال اشاره کند. به همین علت فرشتگان فساد و قتل را مطرح کردند. باید توجه داشت که البته منظور این بوده است که مثل چنین کارهایی تنها از برخی از انسان‌ها سر می‌زند و چنین چیزهایی غیبت به حساب نمی‌آید. و اگر این پذیرفته شود ما آن را در حق کسانی که هنوز خلق نشدهاند نمیپذیریم و اگر بپذیریم این غیبت فاسقان است و آن مُجاز است و اگر بپذیریم نمیپذیریم که چنین چیزی برای علام الغیوب حرام و ممنوع باشد به ویژه از فرشتگانی که گروهی از آنان مأمور تفتیش احوال خلایق و ثبت آن در نامه اعمال و عرضه آن به خداوند باری تعالی هستند.

ص: 125

و در مورد عجب: مدح خود مطلقاً ممنوع نیست. همانطور که خداوند متعال فرموده است: «پس نعمت پروردگارت را بر زبان آور». فرشتگان این خودستایی را برای کامل کردن تقریر شبهه ذکر کرده‌اند.

در مورد عذر آوردن: عذر آوردن فقط مستلزم گناه نیست بلکه می‌تواند به خاطر ترک اولی نیز باشد.

علما در خصوص خبردادن و سخن گفتن ملائکه در مورد فساد و قتل چند وجه ذکر کرده‌اند:

یک وجه آنکه: فرشتگان چون اعمال جنیانی را دیده بودند که پیش از آدم علیه‌السلام بر روی زمین بودند چنین گفتند. این قول از ابن عباس و کلبی نقل شده و روایتی که پیش از این از تفسیر امام حسن عسکری علیه‌السلام آوردیم آن را تأیید می‌کند. یا اینکه فرشتگان با خلقت آدم آشنا شده و دانستند که او مرکب از ارکان متضاد و اخلاط متعارضی است که موجب شهوت می‌شود و فساد و خشمی که منجر به قتل می‌شود از این شهوت سرچشمه می‌گیرد.

دیگر اینکه: فرشتگان این سخن را از روی یقین گفتند به خاطر آنچه از ابن مسعود و دیگران نقل شده است که وقتی خداوند به فرشتگان گفت: «همانا من در زمین جانشینی قرار می‌دهم» آنان به پروردگار گفتند: جانشین چیست؟ گفت: او ذریه‌ای دارد که بر روی زمین فساد کرده و به یکدیگر حسد می‌ورزند و همدیگر را می‌کشند. در این هنگام فرشتگان گفتند: پروردگارا، آیا قرار می‌دهی.... . یا اینکه پروردگار فرشتگان را آگاه کرده بود که اگر خلقی عظیم در زمین باشند، فساد و قتل مرتکب می‌شوند. یا اینکه: وقتی قلم هر آنچه بود تا روز قیامت را بر لوح محفوظ نوشت فرشتگان لوح را خوانده و متوجه این مطلب شدند. یا اینکه: اگر معنای خلیفه، جانشین خدا در حکم و قضاوت باشد و احتیاج فقط هنگام تنازع و تظالُم است گویی خبر دادن به وجود جانشین، مستلزم خبردادن به وقوع فساد و شر باشد. و گفته شده: وقتی خداوند آتش را آفرید: فرشتگان بسیار ترسیدند و گفتند: برای چه این آتش را خلق کردی؟ گفت: برای کسانی از خلقم که نافرمانی مرا می‌کنند. در آن زمان خداوند خلقی جز ملائکه نداشت. وقتی خدا گفت: «همانا من در زمین جانشینی قرار می‌دهم» آنان دانستند که معصیت از این خلق سر می‌زند. خلاصه کلام آن که: وقتی از طریق متون احادیث و اجماع فرقه اهل حق، عصمت ملائکه ثابت شود ناگزیر باید مانند قول ما در خصوص عصمت انبیا، تمام احادیثی را که به نوعی گمان می‌شود بر صدور گناه از ملائکه دلالت دارد، تأویل کرد.

**[ترجمه]

«57»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ سُلَیْمَانَ ⁽³⁾

1) فی المطبوع: و أسفکوا الدماء.

2) أی و الاحتیاج بوجود الخلیفة.

3) الحدیث ضعیف بمقاتل بن سلیمان، و الرجل هو مقاتل بن سلیمان بن بشیر الأزدیّ الخراسانیّ أبو الحسن البلخیّ المفسر نزیل مرو، یقال له ابن دوال دوز، عدوه أصحابنا فی کتبهم الرجالیة من البتریة و من العامّة، و رماه العامّة بالکذب و التجسیم، راجع تقریب ابن حجر ص 505.

قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام کَمْ کَانَ طُولُ آدَمَ عَلَی نَبِیِّنَا وَ آلِهِ وَ عَلَیْهِ السَّلَامُ حِینَ هُبِطَ بِهِ إِلَی الْأَرْضِ وَ کَمْ کَانَتْ طُولُ حَوَّاءَ قَالَ وَجَدْنَا فِی کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَّا أَهْبَطَ آدَمَ وَ زَوْجَتَهُ حَوَّاءَ عَلَی الْأَرْضِ کَانَتْ رِجْلَاهُ عَلَی ثَنِیَّةِ الصَّفَا ⁽¹⁾وَ رَأْسُهُ دُونَ أُفُقِ السَّمَاءِ وَ أَنَّهُ شَکَا إِلَی اللَّهِ مَا یُصِیبُهُ مِنْ حَرِّ الشَّمْسِ فَصَیَّرَ طُولَهُ سَبْعِینَ ذِرَاعاً بِذِرَاعِهِ وَ جَعَلَ طُولَ حَوَّاءَ خَمْسَةً وَ ثَلَاثِینَ ذِرَاعاً بِذِرَاعِهَا ⁽²⁾.

کا، الکافی عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ مِنْ حَرِّ الشَّمْسِ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی جَبْرَئِیلَ علیه السلام أَنَّ آدَمَ قَدْ شَکَا مَا یُصِیبُهُ مِنْ حَرِّ الشَّمْسِ فَاغْمِزْهُ غَمْزَةً ⁽³⁾وَ صَیِّرْ طُولَهُ سَبْعِینَ ذِرَاعاً بِذِرَاعِهِ وَ اغْمِزْ حَوَّاءَ غَمْزَةً فَصَیِّرْ طُولَهَا خَمْسَةً وَ ثَلَاثِینَ ذِرَاعاً بِذِرَاعِهَا ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء:

ص: 126

از امام صادق علیه‌السلام پرسیده شد: حوا و آدم هنگام هبوط از آسمان به زمین چند سال داشتند؟ فرمود: در نوشته‌های علی علیه‌السلام یافتیم که خداوند عزوجل زمانی که آدم و حوا را بر زمین فرود آورد، پاهایش در پیچ واقع در صفا قرار داشت و سرش فراتر از افق آسمان‌ها. آدم از گرمای خورشید که او را می‌آزرد نزد خدا شکایت کرد. پس طول قامت آدم را هفتاد ذراع، مطابق اندازه ذراع آدم، و طول قامت حوا را سی و پنج ذراع، مطابق با ذراع حوا قرار داد.

کافی: از ابن محجوب عین این روایت تا قسمت گرمای خورشید آمده است و در ادامه گفته است: پس خداوند عزوجل به جبرئیل وحی کرد: آدم از گرمای خورشید به من شکایت آورده است. پس در این هنگام او آدم را لمس کرد و طول قامتش به هفتاد ذراع، مساوی ذراع خود آدم، رسید. حوا را نیز لمس کرد و طول حوا به سی و پنج ذراع، معادل ذراع حوا رسید.

**[ترجمه]

إیضاح

اعلم أن هذا الخبر من مشکلات الأخبار و معضلات الآثار و الإعضال فیه من وجهین ⁽⁵⁾

أحدهما أن طول القامة کیف یصیر سببا للتأذی بحر الشمس و الثانی أن کونه علیه السلام سبعین ذراعا بذراعه یستلزم عدم استواء خلقته علی نبینا و آله و علیه السلام و أن یتعسر بل یتعذر علیه کثیر من الأعمال الضروریة.

و الجواب عن الأول بوجهین الأول أنه یمکن أن یکون للشمس حرارة من غیر جهة الانعکاس أیضا و یکون قامته طویلة جدا بحیث تتجاوز الطبقة الزمهریریة و یتأذی من تلک الحرارة و یؤیده ما اشتهر من قصة عوج بن عناق أنه کان یرفع السمک إلی عین الشمس لیشویه بحرارتها.

و الثانی أنه لطول قامته کان لا یمکنه الاستظلال ببناء و لا جبل و لا شجر فکان یتأذی من حرارة الشمس لذلک.

و أما الثانی فقد أجیب عنه بوجوه الأول ما ذکره بعض الأفاضل أن استواء

1) أی منعطفه، و هو منحناه و منعرجه.

2) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

3) غمزه: جسه و کبسه بیده أی مسه بیده و لینه.

4) الروضة: 233. م.

5) بل من ثلاثة أوجه، و الوجه الثالث أن قامته کیف صار قصیرا و ما کان غمز جبرئیل.

الخلقة لیس منحصرا فیما هو معهود الآن فإن الله تعالی قادر علی خلق الإنسان علی هیئات أخر کل منها فیه استواء الخلقة و ذراع آدم علی نبینا و آله و علیه السلام یمکن أن یکون قصیرا مع طول العضد و جعله ذا مفاصل أو لینا بحیث یحصل الارتفاق به و الحرکة کیف شاء.

الثانی ما ذکره أیضا و هو أن یکون المراد بالسبعین سبعین قدما أو شبرا و ترک ذکرهما لشیوعهما و المراد الأقدام و الأشبار المعهودة فی ذلک الزمان فیکون قوله ذراعا بدلا من السبعین بمعنی أن طوله الآن و هو السبعون بقدر ذراعه قبل ذلک و فائدته معرفة طوله أولا فیصیر أشد مطابقة للسؤال کما لا یخفی و أما ما ورد فی حواء علیه السلام فالمعنی أنه جعل طولها خمسة و ثلاثین قدما بالأقدام المعهودة و هی ذراع بذراعها الأول فیظهر أنها کانت علی النصف من آدم.

الثالث ما ذکره أیضا و هو أن یکون سبعین بضم السین تثنیة سبع أی صیر طوله بحیث صار سبعی الطول الأول و السبعان ذراع فیکون الذراع بدلا أو مفعولا بتقدیر أعنی و کذا فی حواء جعل طولها خمسه بضم الخاء أی خمس ذلک الطول و ثلثین تثنیة ثلث أی ثلثی الخمس فصارت خمسا و ثلثی خمس و حینئذ التفاوت بینهما قلیل إن کان الطولان الأولان متساویین و إلا فقد لا یحصل تفاوت و یحتمل بعیدا عود ضمیر خمسه و ثلثیه إلی آدم و المعنی أنها صارت خمس آدم الأول و ثلثیه فتکون أطول منه أو بعد القصر فتکون أقصر و فیه أن الخمس و ثلثی الخمس یرجع إلی الثلث و نسبة التعبیر عن الثلث بتلک العبارة إلی أفصح الفصحاء بعید عن العلماء.

الرابع ما یروی عن شیخنا البهائی قدس الله روحه من أن فی الکلام استخداما بأن یکون المراد بآدم حین إرجاع الضمیر إلیه آدم ذلک الزمان من أولاده و لا یخفی بعده عن استعمالات العرب و محاوراتهم مع أنه لا یجری فی حواء إلا بتکلف رکیک و لعل الروایة غیر صحیحة.

الخامس ما خطر بالبال بأن تکون إضافة الذراع إلیهما علی التوسعة و المجاز بأن نسب ذراع صنف آدم علیه السلام إلیه و صنف حواء إلیها أو یکون الضمیران راجعین إلی الرجل و المرأة بقرینة المقام.

السادس ما حل ببالی أیضا و هو أن یکون المراد الذراع الذی وضعه علیه السلام لمساحة الأشیاء و هذا یحتمل وجهین أحدهما أن یکون الذراع الذی عمله آدم علی نبینا و آله و علیه السلام للرجال غیر الذی وضعته حواء للنساء و ثانیهما أن یکون الذراع واحدا لکن نسب فی بیان طول کل منهما إلیه لقرب المرجع.

السابع ما سمحت به قریحتی أیضا و إن أتت ببعید عن الأفهام و هو أن یکون المعنی اجعل طول قامته بحیث یکون بعد تناسب الأعضاء طوله الأول سبعین ذراعا بالذراع الذی حصل له بعد الغمز فیکون المراد بطوله طوله الأول و نسبة التسییر إلیه باعتبار أن کونه سبعین ذراعا أنما یکون بعد حصول ذلک الذراع فیکون فی الکلام شبه قلب أی اجعل ذراعه بحیث یصیر جزءا من سبعین جزءا من قامته قبل الغمز و مثل هذا قد یکون فی المحاورات و لیس تکلفه أکثر من بعض الوجوه التی تقدم ذکرها و به تظهر النسبة بین القامتین إذ طول قامة مستوی الخلقة ثلاثة أذرع و نصف تقریبا فإذا کان طول قامته الأولی سبعین بذلک الذراع تکون النسبة بینهما نصف العشر و ینطبق الجواب علی السؤال إذ الظاهر منه أن غرض السائل استعلام قامته الأولی فلعله کان یعرف طول القامة الثانیة بما اشتهر بین أهل الکتاب أو بما روت العامة من ستین ذراعا.

الثامن أن یکون الباء فی قوله بذراعه للملابسة أی کما قصر من طوله قصر من ذراعه لتناسب أعضائه و إنما خص بذراعه لأن جمیع الأعضاء داخلة فی الطول بخلاف الذراع و المراد حینئذ بالذراع فی قوله علیه السلام سبعین ذراعا إما ذراع من کان فی زمن آدم علی نبینا و آله علیه السلام أو من کان فی زمان من صدر عنه الخبر و هذا وجه قریب.

التاسع أن یکون الضمیر فی قوله بذراعه راجعا إلی جبرئیل علیه السلام و لا یخفی بعده و رکاکته من وجوه شتی لا سیما بالنظر إلی ما فی الکافی ثم اعلم أن الغمز یمکن أن یکون باندماج الأجزاء و تکاثفها أو بالزیادة فی العرض أو بتحلل بعض الأجزاء بإذنه تعالی أو بالجمیع و قد بسطنا الکلام فی ذلک فی المجلد الآخر من کتاب مرآة العقول.

**[ترجمه]بدان که این روایت از مشکلات و معضلات احادیث و آثار است. به دو صورت بر این حدیث اشکال وارد شده است:

اول آنکه: چگونه طول قامت موجب آزار و اذیت شدن از حرارت خورشید می‌شود؟ و دوم اینکه اگر آدم علیه‌السلام قدی به طول هفتاد ذراع داشته پس اندام او متناسب نبوده و در انجام برخی کارهای ضروری ناتوان بوده و یا اینکه بسیار برایش سخت بوده است.

پاسخ اشکال اول: اول آنکه: شاید حرارت خورشید به جهاتی غیر از جهت انعکاس نور نیز می‌رسیده است و قامت آدم آن قدر بلند بوده که حتی از طبقه زمهریر نیز گذشته و از آن حرارت رنج می‌برده است. قصه مشهور عوج بن عناق که ماهی را تا سرچشمه خورشید بالا می برده و با حرارت آن، ماهی را سرخ کرده است، این گفته را تأیید می کند.

دوم آنکه: به علت طول قامت، آدم نمی‌توانست از سایه ساختمان، کوه و یا درختی بهره ببرد و به همین علت از حرارت خورشید اذیت شده است.

در مورد اشکال دوم نیز به چند صورت پاسخ داده شده است: اول: برخی بزرگان گفته‌اند تناسب اندام

ص: 127

تنها منحصر به شکل معمولی امروزی نیست. خداوند متعال می‌تواند انسان را به شکلهای دیگری در عین حال که خلقت و اندام متناسبی داشته باشد خلق کند و علاوه بر این ممکن است طول ذراع (از آرنج تا نوک انگشت دست) آدم علی‌رغم بلند بودن طول بازو کوتاه بوده و مفاصلی داشته و یا اینکه آن قدر نرم بوده است که آدم بتواند با آن هر کاری را که می‌خواسته انجام دهد و به راحتی آن را به حرکت درآورد.

دوم: به گفته برخی بزرگان شاید منظور از هفتاد، هفتاد پا و یا هفتاد وجب بوده است که به علت شایع بودن از ذکر آن خودداری شده است. البته منظور پا و وجب معمول در آن زمان بوده است. و در آنجا که ذراع را با هفتاد آورده است به این معنی است که طول قامت آدم علیه‌السلام در حالت فعلی که هفتاد ذراع است به اندازه ذراع آدم، پیش از این بوده است یعنی قبلاً ذراع آدم به تنهایی به طول هفتاد ذراع فعلی آدم که طول تمام قامت اوست، بوده است. فایده آن شناخت طول قامت او در اول است پس مطابق با سئوال شدیدتر میشود، چنان که پوشیده نیست. اما روایاتی که در مورد حوا آمده است منظور آن است که طول قامت او را به اندازه سی و پنج پا با اندازه معمولی پا، قرار داد و این مقدار به اندازه ذراع اولیه اوست و مشخص است که طول او نصف طول قامت آدم بوده است.

سوم: اینکه سبعین (هفتاد) با ضمه سین خوانده شود که در این صورت مثنای سبع است یعنی طول قامت او به دو هفتم اندازه قبلی رسید. و این دو هفتم معادل یک ذراع سابق آدم بوده و ذراع یا بدل از سبعین یا مفعول به برای فعل محذوفی است که تقدیر آن (أعنی) است. در مورد طول قامت حوا نیز چنین است و خمسه را باید با ضم خ تلفظ کرد. یعنی یک پنجم طول قامت قبلی. ثلثین مثنای ثلث بوده و معنای آن ثلث خمس است. پس طول قامت حوا می‌شود یک پنجم و ثلث یک پنجم. در این صورت تفاوت میان قد آدم و حوا بسیار کم خواهد بود. در این صورت، پیش از این آدم و حوا قدی مساوی و یک اندازه داشتند وگرنه چنین تفاوتی در قد آنان حاصل نمی‌شد. احتمال دیگری نیز وجود دارد که البته بعید است. اینکه ضمیر در خمسه و ثلثیه به آدم باز گردد. که در این صورت معنا اینگونه می‌شود که حوا یک پنجم و ثلث یک پنجم آدم شد. اگر این نسبت مربوط به اندازه اولیه آدم باشد طول حوا پس از کوتاه شدن از آدم بلندتر است و اگر این نسبت مربوط به طول قامت آدم پس از کوتاه شدن باشد حوا کوتاه‌تر از او خواهد بود. این ایراد وارد است که: دیگر اینکه یک پنجم و ثلث یک پنجم معادل ثلث یک چیز است. علما این نوع تعبیر را از کسی که فصیح‌ترین اهل زبان است بعید میدانند.

چهارم: به گفته شیخ بهایی قدس الله روحه در این جمله صنعت استخدام وجود دارد. یعنی مراد از آدم هنگام بازگشت ضمیر به آن، آدم آن زمان است از فرزندانش. البته پوشیده نیست که این نوع تعبیر از استعمال و محاوره‌های عرب به دور است. به ویژه اینکه در خصوص حوا صدق نمی‌کند مگر اینکه به تکلفی رکیک و سخت متوسل شویم. شاید این نقل صحیح نباشد.

پنجم: به نظر می‌رسد اضافه ذراع به آدم و حوا از باب تسامح و مجاز باشد. به این صورت که ذراع صنف و جنس آدم را به شخص آدم نسبت داده است و ذراع صنف و جنس حوا را به حوا، یا هر دو ضمیر باتوجه به قرینه مقام، به مرد و زن باز گردد.

ص: 128

ششم: همچنین به نظرم رسیده که ممکن است منظور، ذراعی باشد که آدم علیه‌السلام برای مساحت اشیا درنظر گرفته است. در این صورت دو احتمال وجود دارد: اول: ذراعی که آدم علیه‌السلام برای مردان به کار گرفته است چیزی غیر از ذراعی باشد که حوا برای زنان درنظر گرفته است. دوم: ذراع، یکی باشد ولی به دلیل نزدیکی مرجع، برای بیان طول هر دوی آنها به آن نسبت داده شده است.

هفتم: اگرچه دور از فهم است اما ذوق و قریحه من اجازه می‌دهد که بگویم معنا این گونه بوده است: طول قامتش را به گونهای قرار بده که بعد از تناسب اعضاء، طول اول آن هفتاد ذراع باشد به همان ذراعی که بعد از غمز - فشار - برای او حاصل شد. پس مراد از طول او همان طول اول او میشود و نسبت تسییر به او به این اعتبار است که هفتاد ذراع بودنش بعد از حصول آن ذراع میباشد؛ پس در سخن، شبه قلب وجود دارد، یعنی ذراعش را به گونهای در نظر بگیر که جزئی از هفتاد جزء از قامت وی، تا قبل از غمز - فشار - باشد. امثال این نوع تعبیر در محاوره به کار میرود و تکلف آن بیش از تکلف برخی از وجوهی که قبلا ذکر شد نیست. از این طریق نسبت بین دو قامت به دست میآید. بدینگونه که طول قامت متناسب تقریبا سه ذراع و نیم خواهد بود. اگر طول قامت اولیه آدم با آن ذراع، هفتاد ذراع باشد در این صورت نسبت بین دو قامت نصف یک دهم است و جواب نیز با سؤال منطبق میشود؛ چراکه ظاهرا هدف سؤالکننده جویا شدن از قامت اولیه اوست. شاید سؤال کننده اندازه طول ثانویه قامت آدم را مطابق با آنچه بین اهل کتاب مشهور بوده میدانسته است یا اینکه روایت اهل تسنن را مبنی بر شصت ذراع میدانسته است.

هشتم: باء در قول: (بذراعه) برای ملابست باشد یعنی همان طور که قدش را کوتاه کرد ذراعش را نیز کوتاه کرد تا تناسب اندام داشته باشد. ذراع را به طور ویژه و جداگانه آورده است چون تمام اعضا به جز ذراع شامل طول قامت می‌شوند. در این صورت منظور از ذراع در گفته امام علیه‌السلام: هفتاد (ذراع) یا ذراع کسانی است که در زمان آدم علیه‌السلام بوده‌اند یا ذراع کسانی که با راوی حدیث هم دوره بوده‌اند و این وجه نزدیک است.

نهم: ضمیر در قول: (بذراعه) به جبرئیل باز گردد، البته دور بودن و رکیک بودن این معنی باتوجه به وجوه مختلف موجود به ویژه مطالب وارد شده در کتاب الکافی کاملاً مشخص است. بدان که ممکن است غمز - فشار - با اندماج اجزاء و به هم پیوستن آنها باشد یا با افزودن به عرض، یا اینکه به اذن خداوند متعال برخی اجزا یا تمام اجزا به تحلیل رود. این مطلب را در جلد آخر کتاب مرآة العقول به طور مفصل شرح کرده‌ایم.

ص: 129

**[ترجمه]

باب 2 سجود الملائکة و معناه و مدة مکثه علیه السلام فی الجنة و أنها أیة جنة کانت و معنی تعلیمه الأسماء

الآیات

البقرة: «وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ أَبی وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ»(34)

الأعراف: «وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السَّاجِدِینَ* قالَ ما مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ* قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیها فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرِینَ* قالَ أَنْظِرْنِی إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ قالَ إِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ قالَ فَبِما أَغْوَیْتَنِی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقِیمَ* ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرِینَ* قالَ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً لَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکُمْ أَجْمَعِینَ»(11-18)

الحجر: «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ* وَ الْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ* وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِیسَ أَبی أَنْ یَکُونَ مَعَ السَّاجِدِینَقالَ یا إِبْلِیسُ ما لَکَ أَلَّا تَکُونَ مَعَ السَّاجِدِینَ قالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّکَ رَجِیمٌ وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلی یَوْمِ الدِّینِ قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ قالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ* إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِقالَ رَبِّ بِما أَغْوَیْتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ إِلَّا عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ* قالَ هذا صِراطٌ عَلَیَّ مُسْتَقِیمٌ *إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغاوِینَ»(26-42)

الأسری: «وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ قالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً قالَ أَ رَأَیْتَکَ هذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلَّا قَلِیلًا قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُکُمْ جَزاءً مَوْفُوراً* وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ وَ شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ وَ عِدْهُمْ وَ ما یَعِدُهُمُ الشَّیْطانُ إِلَّا غُرُوراً *إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ وَ کَفی بِرَبِّکَ وَکِیلًا»(61-65)

الکهف: «وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ کانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ»(5)

ص: «إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ* فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ* إِلَّا إِبْلِیسَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ* قالَ یا إِبْلِیسُ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِینَ* قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ* قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّکَ رَجِیمٌ* وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلی یَوْمِ الدِّینِ* قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ* قالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ قالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ *إِلَّا عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ قالَ فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکَ وَ مِمَّنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعِینَ»(71-85)

{ و چون فرشتگان را فرمودیم برای آدم سجده کنید پس بجز ابلیس که سر باز زد و کبر ورزید و از کافران شد [همه] به سجده درافتادند}

• وَلَقَدْ خَلَقْنَاکُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاکُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلآئِکَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِیسَ لَمْ یَکُن مِّنَ السَّاجِدِینَ * قَالَ مَا مَنَعَکَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قَالَ أَنَاْ خَیْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِی مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِینٍ * قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا یَکُونُ لَکَ أَن تَتَکَبَّرَ فِیهَا فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرِینَ * قَالَ فَأَنظِرْنِی إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ * قَالَ إِنَّکَ مِنَ المُنظَرِینَ * قَالَ فَبِمَا أَغْوَیْتَنِی لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَکَ الْمُسْتَقِیمَ * ثُمَّ لآتِیَنَّهُم مِّن بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَیْمَانِهِمْ وَعَن شَمَآئِلِهِمْ وَلاَ تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شَاکِرِینَ * قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْؤُومًا مَّدْحُورًا لَّمَن تَبِعَکَ مِنْهُمْ لأَمْلأنَّ جَهَنَّمَ مِنکُمْ أَجْمَعِینَ. - . اعراف/ 11-18 -

{و در حقیقت‌شما را خلق کردیم سپس به صورتگری شما پرداختیم آنگاه به فرشتگان گفتیم برای آدم سجده کنید پس [همه] سجده کردند جز ابلیس که از سجده‌کنندگان نبود* فرمود چون تو را به سجده امر کردم چه چیز تو را باز داشت

از اینکه سجده کنی گفت من از او بهترم مرا از آتشی آفریدی و او را از گل آفریدی* فرمود از آن [مقام] فرو شو تو را نرسد که در آن [جایگاه] تکبر نمایی پس بیرون شو که تو از خوارشدگانی* گفت مرا تا روزی که [مردم] برانگیخته خواهند شد مهلت ده* فرمود تو از مهلت‌یافتگانی* گفت پس به سبب آنکه مرا به بیراهه افکندی من هم برای [فریفتن] آنان حتما بر سر راه راست تو خواهم نشست* آنگاه از پیش رو و از پشت‌سرشان و از طرف راست و از طرف چپشان بر آنها می‌تازم و بیشترشان را شکرگزار نخواهی یافت* فرمود نکوهیده و رانده از آن [مقام] بیرون شو که قطعا هر که از آنان از تو پیروی کند جهنم را از همه شما پر خواهم کرد}

• وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ مِن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ * وَالْجَآنَّ خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ مِن نَّارِ السَّمُومِ * وَإِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلاَئِکَةِ إِنِّی خَالِقٌ بَشَرًا مِّن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ * فَإِذَا سَوَّیْتُهُ وَنَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی فَقَعُواْ لَهُ سَاجِدِینَ * فَسَجَدَ الْمَلآئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إِلاَّ إِبْلِیسَ أَبَی أَن یَکُونَ مَعَ السَّاجِدِینَ * قَالَ یَا إِبْلِیسُ مَا لَکَ أَلاَّ تَکُونَ مَعَ السَّاجِدِینَ * قَالَ لَمْ أَکُن لِّأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ * قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ * وَإِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلَی یَوْمِ الدِّینِ * قَالَ رَبِّ فَأَنظِرْنِی إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ * قَالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنظَرِینَ * إِلَی یَومِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ * قَالَ رَبِّ بِمَآ أَغْوَیْتَنِی لأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الأَرْضِ وَلأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ * إِلاَّ عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ * قَالَ هَذَا صِرَاطٌ عَلَیَّ مُسْتَقِیمٌ * إِنَّ عِبَادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطَانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغَاوِینَ. - . حجر/ 26-42 -

{و در حقیقت انسان را از گلی خشک از گلی سیاه و بدبو آفریدیم* و پیش از آن جن را از آتشی سوزان و بی‌دود خلق کردیم* و [یاد کن] هنگامی را که پروردگار تو به فرشتگان گفت من بشری را از گلی خشک از گلی سیاه و بدبو خواهم آفرید* پس وقتی آن را درست کردم و از روح خود در آن دمیدم پیش او به سجده درافتید* پس فرشتگان همگی یکسره سجده کردند* جز ابلیس که خودداری کرد از اینکه با سجده‌کنندگان باشد* فرمود ای ابلیس تو را چه شده است که با سجده‌کنندگان نیستی}

ص: 130

• وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلآئِکَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إَلاَّ إِبْلِیسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِینًا * قَالَ أَرَأَیْتَکَ هَ-ذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ لأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إَلاَّ قَلِیلاً * قَالَ اذْهَبْ فَمَن تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَآؤُکُمْ جَزَاء مَّوْفُورًا * وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ وَأَجْلِبْ عَلَیْهِم بِخَیْلِکَ وَرَجِلِکَ وَشَارِکْهُمْ فِی الأَمْوَالِ وَالأَوْلادِ وَعِدْهُمْ وَمَا یَعِدُهُمُ الشَّیْطَانُ إِلاَّ غُرُورًا * إِنَّ عِبَادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطَانٌ وَکَفَی بِرَبِّکَ وَکِیلاً. - . اسرا/ 61-65 -

{و هنگامی را که به فرشتگان گفتیم برای آدم سجده کنید پس [همه] جز ابلیس سجده کردند گفت آیا برای کسی که از گل آفریدی سجده کنم* [سپس] گفت به من بگو این کسی را که بر من برتری دادی [برای چه بود] اگر تا روز قیامت مهلتم دهی قطعا فرزندانش را جز اندکی [از آنها] ریشه‌کن خواهم کرد* فرمود برو که هر کس از آنان تو را پیروی کند مسلما جهنم سزایتان خواهد بود که کیفری تمام است* و از ایشان هر که را توانستی با آوای خود تحریک کن و با سواران و پیادگانت بر آنها بتاز و با آنان در اموال و اولاد شرکت کن و به ایشان وعده بده و شیطان جز فریب به آنها وعده نمی‌دهد* در حقیقت تو را بر بندگان من تسلطی نیست و حمایتگری [چون] پروردگارت بس است}

• مَّا لَهُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَلَا لِآبَائِهِمْ کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ إِن یَقُولُونَ إِلَّا کَذِبًا. - . کهف/ 5 -

{ نه آنان و نه پدرانشان به این [ادعا] دانشی ندارند بزرگ سخنی است که از دهانشان برمی‌آید [آنان] جز دروغ نمی‌گویند}

• إِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلَائِکَةِ إِنِّی خَالِقٌ بَشَرًا مِن طِینٍ * فَإِذَا سَوَّیْتُهُ وَنَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِینَ * فَسَجَدَ الْمَلَائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إِلَّا إِبْلِیسَ اسْتَکْبَرَ وَکَانَ مِنْ الْکَافِرِینَ * قَالَ یَا إِبْلِیسُ مَا مَنَعَکَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنتَ مِنَ الْعَالِینَ * قَالَ أَنَا خَیْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِی مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِینٍ * قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ * وَإِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلَی یَوْمِ الدِّینِ * قَالَ رَبِّ فَأَنظِرْنِی إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ * قَالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنظَرِینَ * إِلَی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ * قَالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ * إِلَّا عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ * قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ * لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنکَ وَمِمَّن تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعِینَ. - . صاد/ 71-85 -

{آنگاه که پروردگارت به فرشتگان گفت من بشری را از گل خواهم آفرید* پس چون او را [کاملا] درست کردم و از روح خویش در آن دمیدم سجده‌کنان برای او [به خاک] بیفتید* پس همه فرشتگان یکسره سجده کردند* مگر ابلیس [که] تکبر نمود و از کافران شد* فرمود ای ابلیس چه چیز تو را مانع شد که برای چیزی که به دستان قدرت خویش خلق کردم سجده آوری آیا تکبر نمودی یا از [جمله] برتری‌جویانی* گفت من از او بهترم مرا از آتش آفریده‌ای و او را از گل آفریده‌ای* فرمود پس از آن [مقام] بیرون شو که تو رانده‌ای* و تا روز جزا لعنت من بر تو باد* گفت پروردگارا پس مرا تا روزی که برانگیخته می‌شوند مهلت ده* فرمود در حقیقت تو از مهلت‌یافتگانی* تا روز معین معلوم* [شیطان] گفت پس به عزت تو سوگند که همگی را جدا از راه به در می‌برم* مگر آن بندگان پاکدل تو را* فرمود حق [از من] است و حق را می‌گویم* هرآینه جهنم را از تو و از هر کس از آنان که تو را پیروی کند از همگی‌شان خواهم انباشت}

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی رحمه الله فی قوله تعالی: وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ بعد ذکر ما سیأتی من الخلاف فی معنی السجود و حقیقة إبلیس و أن المأمورین هل کانوا کل الملائکة أو بعضهم و اختار الأول

رُوِیَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْمَلَائِکَةَ کَانَتْ تُقَاتِلُ الْجِنَّ فَسُبِیَ إِبْلِیسُ وَ کَانَ صَغِیراً وَ کَانَ مَعَ الْمَلَائِکَةِ فَتُعُبِّدَ مَعَهَا بِالْأَمْرِ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ فَسَجَدُوا وَ أَبَی إِبْلِیسُ فَلِذَلِکَ قَالَ اللَّهُ إِلَّا إِبْلِیسَ کانَ مِنَ الْجِنِ

و روی مجاهد و طاوس عنه أیضا أنه کان إبلیس قبل أن یرتکب المعصیة ملکا من الملائکة اسمه عزازیل و کان من سکان الأرض و کان سکان الأرض من الملائکة یسمون الجن و لم یکن من الملائکة أشد اجتهادا و أکثر علما منه فلما تکبر علی الله و أبی

للسجود لآدم و عصاه لعنه و جعله شیطانا و سماه إبلیس ⁽¹⁾و کان من الکافرین أی کان کافرا فی الأصل أو کان فی علمه تعالی منهم أو صار منهم⁽²⁾.

وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ أی خلقنا أباکم و صورناه و قیل خلقنا آدم ثم صورناکم فی ظهره و قیل إن الترتیب وقع فی الأخبار أی ثم نخبرکم أنا قلنا للملائکة اسجدوا ما مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ لا زائد أو المعنی ما دعاک إلی أن لا تسجد خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ قال ابن عباس أول من قاس إبلیس فأخطأ القیاس فمن قاس الدین بشی‌ء من رأیه قرنه الله بإبلیس و وجه دخول الشبهة علی إبلیس أنه ظن أن النار إذا کانت أشرف من الطین لم یجز أن یسجد الأشرف للأدون و هذا خطأ ⁽³⁾لأن ذلک تابع لما یعلم الله سبحانه من مصالح العباد و قد قیل أیضا إن الطین خیر من النار لأنه أکثر منافع للخلق من حیث إن الأرض مستقر الخلق و فیها معایشهم و منها تخرج أنواع أرزاقهم و الخیریة إنما یراد بها کثرة المنافع فَاهْبِطْ أی انزل و انحدر مِنْها أی من السماء و قیل من الجنة و قیل انزل عما أنت علیه من الدرجة الرفیعة إلی الدرجة الدنیة التی هی درجة العاصین فَما یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ عن أمر الله فِیها أی الجنة أو فی السماء فإنها لیست بموضع المتکبرین فَاخْرُجْ من المکان الذی أنت فیه أو المنزلة التی أنت علیها إِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرِینَ أی من الأذلاء بالمعصیة و هذا الکلام أنما صدر من الله سبحانه علی لسان بعض الملائکة و قیل إن إبلیس رأی معجزة تدله علی أن ذلک کلام الله قالَ أَنْظِرْنِی أی أخرنی فی الأجل إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ أی من قبورهم للجزاء قال الکلبی أراد الخبیث أن لا یذوق الموت فی النفخة الأولی و أجیب بالإنظار إلی یوم الوقت المعلوم و هی النفخة الأولی ⁽⁴⁾لیذوق

1) قال الراغب: الابلاس: الحزن المعترض من شدة الیأس، یقال: أبلس، و منه اشتق إبلیس فیما قیل.

2) مجمع البیان 1: 83. م.

3) و أخطأ أیضا حیث ظنّ أن الفضیلة تکون بواسطة المادة فقال: خلقتنی من نار و خلقته من طین، مع أن الفضیلة تکون بما هو منشأ للآثار و مصدر الأمور و الافعال، و إلیه أشار اللّه تعالی بقوله: فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ أضاف الروح إلی نفسه تشریفا و تعظیما له، و إیعازا إلی أنّه الموجب لاستحقاق السجود و التعظیم.

4) أو ظهور المهدی علیه السلام علی ما روی.

الموت بین النفختین و هو أربعون سنة فَبِما أَغْوَیْتَنِی أی بما خیبتنی من رحمتک و جنتک أو امتحنتنی بالسجود لآدم فغویت عنده أو حکمت بغوایتی أو أهلکتنی بلعنک إیای و لا یبعد أن یکون إبلیس اعتقد أن الله یغوی الخلق و یکون ذلک من جملة ما کان اعتقده من الشر لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ أی لأولاد آدم صِراطَکَ الْمُسْتَقِیمَ أی علی طریقک المستوی لأصدهم عنه بالإغواء.

ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ الآیة فیه أقوال أحدها أن المعنی من قبل دنیاهم و آخرتهم و من جهة حسناتهم و سیئاتهم أی أزین لهم الدنیا و أشککهم فی الآخرة و أثبطهم عن الحسنات ⁽¹⁾و أحبب إلیهم السیئات.

و ثانیها أن معنی مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ من حیث یبصرون و مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ من حیث لا یبصرون.

و ثالثها ما

روی عن أبی جعفر علیه السلام قال ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ معناه أهون علیهم أمر الآخرة.

وَ مِنْ خَلْفِهِمْ آمرهم بجمع الأموال و البخل بها عن الحقوق لتبقی لورثتهم وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ أفسد علیهم أمر دینهم بتزیین الضلالة و تحسین الشبهة وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ بتحبیب اللذات إلیهم و تغلیب الشهوات علی قلوبهم وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرِینَ إما أن یکون قال ذلک من جهة الملائکة بإخبار الله إیاهم و إما عن ظن منه کما قال سبحانه وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ ⁽²⁾فإنه لما استزل آدم ظن أن ذریته أیضا سیجیبونه لکونهم أضعف منه مَذْؤُماً أی مذموما أو معیبا أو مهانا لعینا مَدْحُوراً أی مطرودا لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکُمْ أی منک و من ذریتک و کفار بنی آدم أَجْمَعِینَ ⁽³⁾وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ یعنی آدم مِنْ صَلْصالٍ أی من طین یابس تسمع له عند النقر صلصلة أی صوت و قیل طین صلب یخالطه الکثیب و قیل منتن مِنْ حَمَإٍ أی

1) أی أحبسهم و أمنعهم عن الحسنات، یقال: ثبطه المرض و أثبطه: إذا منعه و لم یکد یفارقه.

2) سباء: 20.

3) مجمع البیان 4: 400- 405. م.

من طین متغیر مَسْنُونٍ أی مصبوب کأنه أفرغ حتی صار صورة کما یصب الذهب و الفضة و قیل إنه الرطب و قیل مصور عن سیبویه قال أخذ منه سنة الوجه وَ الْجَانَّ أی إبلیس أو هو أب الجن و قیل هم الجن نسل إبلیس مِنْ قَبْلُ خلق آدم مِنْ نارِ السَّمُومِ أی من نار لها ریح حارة تقتل و قیل نار لا دخان لها و الصواعق تکون منها و قیل السموم النار الملتهبة و أصل آدم کان من تراب و ذلک قوله خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثم جعل التراب طینا و ذلک قوله وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ ثم ترک ذلک الطین حتی تغیر و استرخی و ذلک قوله مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ ثم ترک حتی جف و ذلک قوله مِنْ صَلْصالٍ فهذه الأقوال لا تناقض فیها إذ هی إخبار عن حالاته المختلفة بَشَراً یعنی آدم و سمی بشرا لأنه ظاهر الجلد لا یواریه شعر و لا صوف فَإِذا سَوَّیْتُهُ بإکمال خلقه ⁽¹⁾.

وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی قال البیضاوی أصل النفخ إجراء الریح فی تجویف جسم آخر و لما کان الروح یتعلق أولا بالبخار اللطیف المنبعث من القلب و یفیض علیه القوة الحیوانیة فیسری حاملا لها فی تجاویف الشرایین إلی أعماق البدن جعل تعلیقه بالبدن نفخا و إضافة الروح إلی نفسه للتشریف فَاخْرُجْ مِنْها أی من الجنة أو من السماء أو زمر الملائکة فَإِنَّکَ رَجِیمٌ مطرود من الخیر و الکرامة أو شیطان یرجم بالشهب وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ هذا الطرد و الإبعاد إِلی یَوْمِ الدِّینِ فإنه منتهی أمد اللعن لأنه یناسب أیام التکلیف و قیل إنما حد اللعن به لأنه أبعد غایة تضربها الناس أو لأنه یعذب فیه بما ینسی اللعن معه فیصیر کالزائل إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ المسمی فیه أجلک عند الله أو انقراض الناس کلهم و هو النفخة الأولی أو یوم القیامة رَبِّ بِما أَغْوَیْتَنِی الباء للقسم و ما مصدریة و جوابه لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ و المعنی أقسم بإغوائک إیای لأزینن لهم المعاصی فی الدنیا التی هی دار الغرور و قیل للسببیة و المعتزلة أولو الإغواء بالنسبة إلی الغی أو التسبب له بأمره إیاه بالسجود أو بالإضلال عن طریق الجنة و اعتذروا عن إمهال الله تعالی له و هو سبب لزیادة غیه و تسلیطه له علی بنی آدم بأن الله علم منه و ممن تبعه أنهم یموتون علی الکفر أمهل أو لم یمهل و أن فی إمهاله

1) مجمع البیان ج 6: 335- 343.

تعریضا لمن خالفه لاستحقاق مزید الثواب⁽¹⁾.

هذا صِراطٌ عَلَیَّ مُسْتَقِیمٌ قال الطبرسی فیه وجوه أحدها أنه علی جهة التهدید له کما تقول لغیرک افعل ما شئت و طریقک علی أی لا تفوتنی و ثانیها معناه أن ما تذکره من أمر المخلصین و الغاوین طریق ممره علی أی ممر من سلکه مستقیم لا عدول فیه عنی و أجازی کلا من الفریقین بما عمل و ثالثها هذا دین مستقیم علی بیانه و الهدایة إلیه لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ أی قدرة علی إکراههم علی المعصیة.

إِلَّا مَنِ اتَّبَعَکَ لأنه إذا قبل منه صار علیه سلطان بعدوله عن الهدی إلی ما یدعوه إلیه و قیل استثناء منقطع و المراد و لکن من اتبعک من الغاوین جعل لک علی نفسه سلطانا ⁽²⁾.

أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً استفهام إنکار هذَا الَّذِی کَرَّمْتَ أی فضلته عَلَیَّ یعنی آدم علی نبینا و آله و علیه السلام لَأَحْتَنِکَنَّ أی لأغوین ذُرِّیَّتَهُ و أقودنهم معی إلی المعاصی کما یقاد الدابة بحنکها إذا شد فیه حبل تجر به إِلَّا قَلِیلًا و هم المخلصون و قیل لأحتنکنهم أی لأستولین علیهم و قیل لأستأصلنهم بالإغواء من احتناک الجراد الزرع و هو أن یأکله و یستأصله ⁽³⁾

و اختار من الوجوه الوجه الأوّل المذکور فی المتن.

وَ اسْتَفْزِزْ الاستفزاز الإزعاج و الاستنهاض علی خفة و إسراع بِصَوْتِکَ أی أضلهم بدعائک و وسوستک من قولهم صوت فلان بفلان إذا دعاه و هذا تهدید فی صورة الأمر و قیل بصوتک أی بالغناء و المزامیر و الملاهی و قیل کل صوت یدعی به إلی الفساد فهو من صوت الشیاطین وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ الإجلاب السوق بجلبة و هی شدة الصوت أی أجمع علیهم ما قدرت علیه من مکایدک و أتباعک و ذریتک و أعوانک فالباء مزیدة و کل راکب أو ماش فی معصیة الله من الإنس و الجن

1) أنوار التنزیل: ج 1: 25.

2) مجمع البیان 6: 537 و 538.

3) أضاف الرضی قدّس سرّه فی کتابه تلخیص البیان علی هذه الوجوه وجوها أخر منها: أن المعنی: لالقین فی أحناکهم حلاوة المعاصی حتّی یستلذوها و یرغبوا فیها و یطلبوها. و منها: أن المراد بذلک: لاضیقن علیهم مجاری الانفاس من أحناکهم بابطال الوسوسة لهم و تضاعف الإغواء علیهم، یقال: احتنک فلان فلانا: إذا أخذ مجری النفس من حنکه، فکان کالشبا فی مقتله و الشجا فی مسعله.

فهو من خیل إبلیس و رجله و قیل هو من أجلب القوم و جلبوا أی صاحوا أی صح بخیلک و رجلک فاحشرهم علیهم بالإغواء وَ شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ و هو کل مال أصیب من حرام و کل ولد زنا عن ابن عباس و قیل مشارکته فی الأموال أنه أمرهم أن یجعلوها سائبة و بحیرة و نحو ذلک و فی الأولاد أنه هودهم و نصرهم و مجسهم و قیل إن المراد بالأولاد تسمیتهم عبد شمس و عبد الحارث و نحوهما و قیل قتل الموءودة من أولادهم وَ عِدْهُمْ و منهم البقاء ⁽¹⁾و طول الأمل و أنهم لا یبعثون و کل هذا زجر و تهدید فی صورة الأمر وَ کَفی بِرَبِّکَ وَکِیلًا أی حافظا لعباده من الشرک. ⁽²⁾کانَ مِنَ الْجِنِّ هذا دلیل من قال إنه لیس من الملائکة و قال الآخرون أی کان من الذین یستترون عن الأبصار من الجن و هو الستر ⁽³⁾

لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أی تولیت خلقه بنفسی من غیر واسطة و ذکر الیدین لتحقیق الإضافة لخلقه إلی نفسه و قیل أی خلقته بقدرتی أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِینَ أی أ رفعت نفسک فوق قدرک و تعظمت عن امتثال أمری أم کنت من الذین تعلو أقدارهم عن السجود فتعالیت عنه ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]طبرسی رحمه الله در مورد آیه «و هنگامی که به ملائگه گفتیم» بعد از ذکر اختلافی که خواهد آمد و در معنای سجود و ماهیت شیطان است و این که آیا مأمورین همه ملائکه هستند یا برخی از آنان، اولی را انتخاب کرده و میگوید: ابن عباس می‌گوید: ملائکه مشغول نبرد با جنیان بودند که ابلیس درحالی که کوچک بود به اسارت گرفته شد و با فرشتگان بود و همراه با آنان متعبد به امر به سجده بر آدم شد. پس فرشتگان سجده کردند و ابلیس سرباززد. به همین علت خداوند متعال فرمود: «مگر ابلیس. او از جنیان بود».

به گفته مجاهد و طاووس: ابلیس قبل از اینکه مرتکب این گناه شود، فرشته‌ای از فرشتگان به نام عزازیل بود. او از ساکنان زمین بود. ساکنان زمین، ملائکه‌ای بودند که جن نامیده می‌شدند. از میان فرشتگان کسی مجتهدتر و عالم تر از ابلیس نبود. هنگامی که او بر خداوند تکبر ورزید

ص: 131

و از سجده بر آدم سرباز زده و نافرمانی خدا را کرد، خداوند او را لعنت کرده و او را شیطان قرار داد و او را ابلیس نام نهاد. «و از کافران بود» یعنی در اصل کافر بود، یا اینکه در علم خداوند متعال یکی از کافران شد، یا از کافران شد - . مجمع البیان 1: 83 - .

«و یقیناً شما را خلق کردیم سپس شما را ترسیم کرده و شکل دادیم» یعنی پدرتان را خلق کردیم و به او شکل بخشیدیم. گفته شده: آدم را خلق کردیم و شما را از پشت او آفریدیم. گفته شده: در خبر دادن ترتیب رعایت شده است یعنی سپس شما را آگاه می‌کنیم که همانا ما به فرشتگان گفتیم سجده کنید. «چه چیز تو را بازداشت تا سجده نکنی» حرف نفی لا در أن لا تسجد، زائد است. یا به این معنی است که: چه چیز تو را به سوی اینکه سجده نکنی فرا خواند؟ «مرا از آتش خلق کردی» ابن عباس می‌گوید: ابلیس اولین کسی بود که مقایسه کرد و در این مقایسه مرتکب خطا شد. پس هرکس دین را مطابق با نظر و رأی خویش قیاس کند خداوند او را قرین ابلیس می‌گرداند. وجه ورود شبهه بر ابلیس، آن است که او گمان کرد آتش شریف‌تر از خاک است و جایز نیست شریف‌تر بر چیزی که پایین تر است سجده کند. و این، خطا است. چرا که آن مسأله تابع چیزی است که خداوند سبحان در خصوص مصلحت بندگان می‌داند. همچنین گفته شده: خاک از آتش برتر و بهتر است چرا که منافعش برای خلق بیشتر است. پرمنفعت بودن خاک از آن جهت است که زمین محل استقرار خلق و وسیله معیشت آنها در آن بوده و از زمین است که انواع رزق مخلوقات خارج می‌شود. منظور از بهتر بودن [خاک] تنها کثرت منافع است. «فرود آی» یعنی پایین آمده و سرازیر شود. «از آن» یعنی از آسمان. و گفته شده از بهشت. و گفته شده: از درجه رفیعی که در آن قرار داری به درجه پست و

ص: 175

پایین نزول کن. درجه پستی که متعلق به گناهکاران است. «تو را چه می‌شود که تکبر می‌ورزی» از امر خدا. «در آن» یعنی در بهشت یا در آسمان چرا که آن، جایگاه متکبران نیست. «پس خارج شو» از مکانی که تو در آن هستی، یا منزلت و مقامی که تو در آن قرار داری. «همانا تو از کوچک شدنگان هستی» یعنی از کسانی که با گناه ذلیل و خوار شده‌اند. و این سخن تنها از سوی خداوند سبحان بر زبان برخی فرشتگان جاری شده است. و گفته شده: همانا ابلیس معجزهای دید که به او نشان داد آن کلام خداوند است. «گفت: به من مهلت بده» یعنی مهلت مرا به تأخیر بینداز. «تا روزی که برانگیخته می‌شوند» از قبرهایشان برای مجازات، کلبی می‌گوید: آن خبیث درخواست کرد که در نفخه نخست صور، طعم مرگ را نچشد و خواسته‌اش با مهلت دادن تا روز وقت معلوم اجابت شد. روز وقت معلوم، همان نفخه اول است

ص: 132

که ابلیس مابین دو نفخه که چهل سال طول می‌کشد مرگ را خواهد چشید. «پس با آنچه مرا اغوا کردی» یعنی با آنچه مرا از رحم و بهشتت ناامید کردی، یا اینکه مرا با سجده بر آدم امتحان کردی پس در آنگاه ناامید شدم یا اینکه تو بر ناامیدی من حکم کردی، یا با لعنت کردنت بر من، مرا هلاک کردی. بعید نیست که ابلیس اعتقاد داشته باشد که خداوند خلق را فریب داده و ناامید می‌کند. این اعتقاد نیز از جمله اعتقادات شر و نادرست ابلیس است. «یقیناً برای آنان خواهم نشست» یعنی برای اولاد آدم. «راه راست تو» یعنی بر سر راه مستقیم تو تا آن‌ها را با فریب از آن راه باز دارم. «سپس از مقابل آنها بر آنان وارد می‌شوم» آیه. در مورد آن چند قول و نظر وجود دارد: اول آنکه معنی این باشد: از جانب دنیا و آخرتشان، و از جهت خوبی‌ها و بدهی‌هایشان، یعنی دنیا را برای آنان زینت داده و آنان را در مورد آخرت به شک می‌اندازم. آنان را از خوبی‌ها بازداشته و بدی‌ها را برایشان محبوب می‌گردانم.

دوم: معنی اینگونه باشد: «از مقابل و از سمت راست آنان» یعنی از جایی که میبینند و «از پشت و چپ آنان» یعنی از جایی که نمی‌بینند.

سوم: روایت امام باقر علیه‌السلام که فرمود: «سپس از مقابلشان بر آنان وارد می‌شوم» معنایش این است که: امر آخرت را در نظر آنان کوچک و خوار می‌کنم.

از پشتشان» آنان را به جمع اموال و بخل ورزیدن در آن به هنگام ادای حقوق دستور می‌دهم تا اموالشان برای ورثه آنان باقی بماند. «از راستشان» با تزیین گمراهی و خوب جلوه دادن شبهه آنان را در امر دینشان به فساد می‌کشم. «از چپشان» با محبوب گرداندن لذت‌ها برای آنان و غلبه دادن انواع شهوت بر قلب‌هایشان. «اکثر آنان را شکرگزار نمی‌یابی» یا آن را از جانب ملائکه که خداوند به آنان خبر داده، نقل می‌کند و گمانی از جانب خود شیطان است. چنان که خداوند سبحان می‌فرماید: «ابلیس گمان خود را برای آنان صادق جلوه داد» - . سبأ / 20 - پس هنگامی که شیطان آدم را به لغزش واداشت گمان کرد که ذریه آدم نیز او را اجابت خواهند کرد چرا که آنان از خود آدم ضعیف‌تر هستند. «مذموم» یعنی ناپسند یا معیوب، یا خوار شده و ملعون. «رانده شده» یعنی طرد شده. «یقیناً جهنم را از شما پر خواهم کرد» یعنی از تو و ذریه تو و فرزندان کافر آدم. «همه را» - . مجمع البیان 4: 400-405 - .

«همانا ما انسان را خلق کردیم« یعنی آدم را. «از گل خشک» یعنی از گل خشکی که هنگام ضربه زدن به آن، از آن آهنگ یا صدا شنیده می‌شود. و گفته شده: خاک سفتی که با ریگ مخلوط شده باشد. و گفته شده: بدبو. «از حمأ» یعنی

ص: 133

از خاک متغیر. «مسنون» یعنی ریخته شده. انگار که خالی شده و از آن شکل و تصویر به وجود آمده. همچنان که طلا و نقره [در قالب] ریخته می‌شود و گفته شده: نمدار. و گفته شده: مصور. سیبویه می‌گوید: «سنة الوجه» از آن گرفته شده است. «و جانّ» یعنی ابلیس یا منظور پدر جنیان است. و گفته شده: جنیان از نسل ابلیس. «قبل از» خلقت آدم «از آتش تند» یعنی آتشی که باد داغ و کشنده‌ای دارد. و گفته شده: آتشی که دودی نداشته باشد و صاعقه‌ها یک نوع از آن هستند. و گفته شده: سموم یعنی آتش سوزان و شعله ور. اصل آدم از خاک بوده است که در این آیه آمده: «او را از خاک خلق کرد» سپس خاک را به گل تبدیل کرد. و این مطلب در این آیه آمده است: «او را گل خلق کردم» سپس آن گل را رها کرد تا تغییر کرده و نرم شد. و این مطابق آیه «از گل بد بوی نمناک» است. سپس آن را رها کرد تا خشک شود،

که در این آیه آمده است: «از گل خشک» پس در این گفته‌ها هیچ تناقضی وجود ندارد چرا که خبرهایی از حالات مختلف آن است. «بشری را» یعنی آدم و بشر نامیده شده است چون پوستش ظاهر است و مو و پشم آن را پنهان نمیکند «پس هنگامی که او را خلق کردم» با تکمیل خلقتش - . مجمع البیان 6: 335-343 - .

«از روح خود در آن دمیدم» بیضاوی می‌گوید: اصل معنای نفخ، جاری کردن باد در داخل جسمی دیگر است. چون روح به بخار لطیف برخاسته از قلب، متعلق است که قدرت حیوانی بر آن غلبه کرده و سپس با آن قدرت در داخل رگ‌ها تا عمق بدن جریان پیدا می‌کند. به همین علت برای بیان تعلق یافتن روح به بدن از واژه نفخ استفاده شده است. اضافه شدن روح به خود، برای تشریف - بزرگداشت - است. «از آن خارج شو» یعنی از بهشت یا از آسمان، یا از زمره فرشتگان «پس همانا تو رانده شده هستی» طرد شده از خیر و کرامت، یا اینکه شیطان با شهاب‌ها رانده شود. «و اینکه لعنت بر تو است» لعنت یعنی همین طرد و دورکردن. «تا روز قیامت» و این منتهای مدت لعنت است، چرا که آن متناسب با روزهای تکلیف است. وگفته شده: از آن جهت لعنت فرستادن بر ابلیس را تعیین کرد چون دورترین غایتی است که مردم - برای انتهای غایت زمانی - از آن استفاده میکنند یا به این خاطر است که در آن عذاب میشود به طوری که لعن با آن به فراموش سپرده میشود و مثل از بین رفته میگردد. «تا روز وقت معلوم» روزی که در نزد خدا، مدت زمان و مهلت تو درنظر گرفته شده است یا روز انقراض تمام مردم که همان زمان نفخه (دمیدن در صور) اول است. یا روز قیامت. «پروردگارا به آنچه مرا فریب دادی» [بما أغویتنی] باء حرف قسم است و ما، حرف مصدریه و جواب قسم این است: «یقیناً برای آنان در زمین تزیین می‌کنم» و معنای آن چنین است: قسم به اغوا کردنت مرا، گناهان را برای آنان در دنیایی که دار و مکان غرور و فریب است زینت خواهم بخشید. و گفته شده: باء حرف سببیه است و معتزله اغواء را به نسبت به غیّ تأویل کرده‌اند یا تسبّب برای او به امر خداوند برای سجده یا با گمراه کردن از راه

بهشت. آنان در مورد مهلت دادن خداوند به شیطان نیز اینگونه توجیه می‌آورند که این ملهت دادن موجب افزایش گمراهی او می‌شود. مسلط کردن شیطان بر بنی‌آدم را نیز این‌گونه توجیه می‌کنند که خداوند با توجه به علمش نسبت به او وپیروانش می‌دانست که آنان چه شیطان مهلت داده شود یا نشود کافر خواهند مُرد. همچنین مهلت دادن به شیطان،

ص: 134

تعریضی است برای کسانی که با او مخالفت کنند مبنی بر اینکه مستحق ثواب بیشتری خواهند بود - . انوار التنزیل 1: 25 - .

«این راهی است مستقیم به سوی من» طبرسی می‌گوید: این آیه چند وجه دارد: اول آنکه: این آیه از جهت تهدید برای شیطان آمده باشد؛ همانطور که تو به دیگری می‌گویی: هر کار می‌خواهی بکن، در آخر به من خواهی رسید، یعنی از چشم من دور نمی‌ماند. دوم: معنای آن، این است که هر آنچه در مورد امر مخلصان و گمراهان بیان می‌کنی، راه عبورش از کنار من است. یعنی گذرگاه این راه برای هرکس که از آن عبور کند مستقیم بوده و در این راه از من عدول نخواهد کرد. من هر دو گروه را طبق اعمالی که انجام داده‌اند جزا خواهم داد. سوم: این دین مستقیم است. و توضیح دادن در مورد آن و هدایت به سوی آن برعهده من است. «تو بر آنان قدرت نداری» سلطان یعنی قدرت بر واداشتن آنان به گناه.

«جز کسی که از تو پیروی کند» چرا که اگر آن فرد از شیطان بپذیرد با منحرف شدن از هدایت به سمت چیزی که شیطان به آن دعوت می‌کند، شیطان بر وی قدرت پیدا می‌کند و گفته شده: استثنای منقطع است و منظور آن است که: اما هرکس از گمراهان، تو را تبعیت کند تو را بر خویش مسلط و صاحب قدرت کرده است - . مجمع البیان 6: 537-538 - .

«آیا برای کسی سجده کنم که از خاک او را آفریدی» استفهام انکاری است. «این را که گرامی داشتی» یعنی برتری دادی «بر من» یعنی آدم – بر پیامبر ما و خاندانش و بر اوسلام باد - «لأحتنکن» یعنی یقیناً فریب خواهم داد «ذریه‌اش را» و آنان را با خود به سمت گناهان می‌کشانم درست مانند راندن و کشاندن چهار پا با گلویش، هنگامی که در آن طنابی بسته میشود که با آن کشیده میشود «مگر تعداد کمی را» و آن‌ها انسان‌های مخلص هستند. و گفته شده: «یقیناً آنان را رام خواهم کرد» یعنی بر آنان چیره می‌شوم. و گفته شده: آنان را با اغوا و فریب ریشه‌کن خواهم کرد از «احتناک الجراد الزرع» است و آن این است که ملخ آن را خورده و از ریشه در‌آورد. «استفزز: تحریک کرد» استفزاز: مزاحمت، تحریک به صورت نرم و آهسته، سرعت بخشیدن. «با صدایت» یعنی آنان را با دعوت و وسوسه‌ات گمراه کردی. صوت از این اصطلاح گرفته شده: صوّت فلان بفلان: هنگامی که فردی، شخص دیگری را فرا بخواند. و این تهدید به شکل جمله امری است. و گفته شده: با صدایت یعنی با آوازه خوانی، آهنگ و لهو و لعب و گفته شده: هر صدایی که با آن به سمت فساد فرا خوانده شود از صداهای شیاطین است. «با لشکر سواره و پیاده ات آنان را احاطه کن» اجلاب: رفتن با جلبه یعنی با سر و صدای فراوان و شدید یعنی هر آنچه می‌توانی، ازحیله‌ها، پیروان، ذریه و یارانت علیه آنان جمع‌آوری کن. باء حرف زائد است. هر سواره و پیاده از جن و انس در راه معصیت خدا،

ص: 135

لشکر سواره و پیاده شیطان به شمار میآید. و گفته شده: از اجلب القوم و جلبوا است یعنی آنان سر و صدا کرده و فریاد کشیدند. یعنی بر سواره و پیاده‌ات فریاد برآور و آنان را با فریب و نیرنگ علیه‌شان بسیج کن. «و آنان را در اموال و فرزندان مشارکت ده» هر مالی که از راه حرام به دست آمده و هر فرزند زنا. این قول از ابن عباس روایت شده است. و گفته شده: مشارکت او در اموال یعنی شیطان آنان را امر کرده که آن را سائبه و بحیره و امثال آن قرار دهند. و مشارکت او در اولاد یعنی آن‌ها را یهودی، نصرانی و مجوس کرد. و گفته شده: منظور از اولاد، نامگذاری آنها به عبد شمس، عبدحارث و امثال آن است. و گفته شده: کشتن دختران زنده به گور شده از فرزندانشان است «وعده دادن به آنان» یعنی باعث شد آنان آرزوی جاودانگی را داشته و آرزوهای بلند داشته باشند و اینکه آنان برانگیخته نمی‌شوند. تمامی اینها ممانعت و تهدیدی به شکل امر است. «تنها محافظت و نگهبانی خدا آن‌ها را کفایت می‌کند» یعنی حافظ بندگانش از شرک است - . مجمع البیان 6: 425-426 - .

«از جن بود» این دلیل کسانی است که می‌گویند: شیطان از ملائکه نیست. و دیگران گفته‌اند: یعنی از آن دسته از جنیانی است که از چشم پنهان هستند و جن به معنی پوشش است - . مجمع‌البیان 6: 475 - .

«برای آنچه با دو دستم خلق کردم» یعنی خودم و بدون واسطه خلقتش را برعهده گرفتم و دو دست را ذکر کرده تا خلق کردن را به خودش اضافه کرده و نسبت دهد. و گفته شده: یعنی با قدرتم او را خلق کردم. «آیا تکبر ورزیدی یا از بلندمرتبگان بودی» یعنی آیا خود را بیش از قدر و منزلتت بالا بردی و خود را از انجام دستور من بزرگتر می‌دانی یا اینکه از کسانی بودی که ارزششان بالاتر از آن است که سجده کنند که از سجده کردن روی برتافتی - . مجمع البیان 8: 485 - .

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

م، تفسیر الإمام علیه السلام ج، الإحتجاج بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام فِی خَبَرٍ طَوِیلٍ یَذْکُرُ فِیهِ أَمْرَ الْعَقَبَةِ أَنَّ الْمُنَافِقِینَ قَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَخْبِرْنَا عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَ هُوَ أَفْضَلُ أَمْ مَلَائِکَةُ اللَّهِ الْمُقَرَّبُونَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ هَلْ شُرِّفَتْ مَلَائِکَةُ اللَّهِ إِلَّا بِحُبِّهَا لِمُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ قَبُولِهَا لِوَلَایَتِهِمَا إِنَّهُ لَا أَحَدَ مِنْ مُحِبِّی عَلِیٍّ علیه السلام نَظَّفَ قَلْبَهُ مِنْ قَذَرِ الْغِشِّ وَ الدَّغَلِ وَ الْغِلِّ وَ نَجَاسَةِ الذُّنُوبِ إِلَّا لَکَانَ أَطْهَرَ وَ أَفْضَلَ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ هَلْ أَمَرَ اللَّهُ الْمَلَائِکَةَ بِالسُّجُودِ لآِدَمَ إِلَّا لِمَا کَانُوا قَدْ وَضَعُوهُ فِی نُفُوسِهِمْ أَنَّهُ لَا یَصِیرُ فِی الدُّنْیَا خَلْقٌ بَعْدَهُمْ إِذَا رُفِعُوا عَنْهَا ⁽⁵⁾إِلَّا وَ هُمْ یَعْنُونَ أَنْفُسَهُمْ أَفْضَلُ مِنْهُمْ فِی الدِّینِ فَضْلًا وَ أَعْلَمُ بِاللَّهِ وَ بِدِینِهِ عِلْماً ⁽⁶⁾

1) من منی الرجل الشی‌ء و بالشی‌ء: جعله یتمناه.

2) مجمع البیان ج 6: 425- 426. م.

3) مجمع البیان ج 6: ص 475. م.

4) مجمع البیان ج 8: 485. م.

5) فی نسخة: إذا رفعوهم عنها.

6) فی نسخة : وأعلم بالله وبنیه علما.

فَأَرَادَ اللَّهُ أَنْ یُعَرِّفَهُمْ أَنَّهُمْ قَدْ أَخْطَئُوا فِی ظُنُونِهِمْ وَ اعْتِقَادَاتِهِمْ فَخَلَقَ آدَمَ وَ عَلَّمَهُ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهَا عَلَیْهِمْ فَعَجَزُوا عَنْ مَعْرِفَتِهَا فَأَمَرَ آدَمَ أَنْ یُنَبِّئَهُمْ بِهَا وَ عَرَّفَهُمْ فَضْلَهُ فِی الْعِلْمِ عَلَیْهِمْ ثُمَّ أَخْرَجَ مِنْ صُلْبِ آدَمَ ذُرِّیَّةً ⁽¹⁾مِنْهُمُ الْأَنْبِیَاءُ وَ الرُّسُلُ وَ الْخِیَارُ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ أَفْضَلُهُمْ مُحَمَّدٌ ثُمَّ آلُ مُحَمَّدٍ وَ مِنَ الْخِیَارِ الْفَاضِلِینَ مِنْهُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ وَ خِیَارُ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ وَ عَرَّفَ الْمَلَائِکَةَ بِذَلِکَ أَنَّهُمْ أَفْضَلُ مِنَ الْمَلَائِکَةِ إِذَا احْتَمَلُوا مَا حُمِّلُوهُ مِنَ الْأَثْقَالِ ⁽²⁾وَ قَاسُوا مَا هُمْ فِیهِ مِنْ تَعَرُّضِ أَعْوَانِ الشَّیَاطِینِ ⁽³⁾وَ مُجَاهَدَةِ النُّفُوسِ وَ احْتِمَالِ أَذَی ثِقْلِ الْعِیَالِ وَ الِاجْتِهَادِ فِی طَلَبِ الْحَلَالِ وَ مُعَانَاةِ مُخَاطَرَةِ الْخَوْفِ مِنَ الْأَعْدَاءِ ⁽⁴⁾مِنْ لُصُوصٍ مُخَوِّفِینَ وَ مِنْ سَلَاطِینَ جَوَرَةٍ قَاهِرِینَ وَ صُعُوبَةٍ فِی الْمَسَالِکِ فِی الْمَضَایِقِ وَ الْمَخَاوِفِ وَ الْأَجْزَاعِ وَ الْجِبَالِ وَ التِّلَالِ لِتَحْصِیلِ أَقْوَاتِ الْأَنْفُسِ وَ الْعِیَالِ مِنَ الطَّیِّبِ الْحَلَالِ عَرَّفَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنَّ خِیَارَ الْمُؤْمِنِینَ یَحْتَمِلُونَ هَذِهِ الْبَلَایَا وَ یَتَخَلَّصُونَ مِنْهَا وَ یَتَحَارَبُونَ الشَّیَاطِینَ وَ یَهْزِمُونَهُمْ ⁽⁵⁾وَ یُجَاهِدُونَ أَنْفُسَهُمْ بِدَفْعِهَا عَنْ شَهَوَاتِهَا وَ یَغْلِبُونَهَا مَعَ مَا رَکِبَ فِیهِمْ مِنْ شَهْوَةِ الْفُحُولَةِ وَ حُبِّ اللِّبَاسِ وَ الطَّعَامِ وَ الْعِزِّ وَ الرِّئَاسَةِ وَ الْفَخْرِ وَ الْخُیَلَاءِ وَ مُقَاسَاةِ الْعَنَاءِ وَ الْبَلَاءِ مِنْ إِبْلِیسَ لَعَنَهُ اللَّهُ وَ عَفَارِیتِهِ وَ خَوَاطِرِهِمْ وَ إِغْوَائِهِمْ وَ اسْتِهْوَائِهِمْ وَ دَفْعِ مَا یَکِیدُونَهُ ⁽⁶⁾مِنْ أَلَمِ الصَّبْرِ عَلَی سَمَاعِ الطَّعْنِ مِنْ أَعْدَاءِ اللَّهِ وَ سَمَاعِ الْمَلَاهِی وَ الشَّتْمِ لِأَوْلِیَاءِ اللَّهِ وَ مَعَ مَا یُقَاسُونَهُ فِی أَسْفَارِهِمْ لِطَلَبِ أَقْوَاتِهِمْ وَ الْهَرَبِ مِنْ أَعْدَاءِ دِینِهِمْ أَوِ الطَّلَبِ لِمَا یألمون (یَأْمُلُونَ) مُعَامَلَتَهُ ⁽⁷⁾مِنْ مُخَالِفِیهِمْ فِی دِینِهِمْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَا مَلَائِکَتِی وَ أَنْتُمْ مِنْ جَمِیعِ ذَلِکَ بِمَعْزِلٍ لَا شَهَوَاتُ الْفُحُولَةِ تُزْعِجُکُمْ ⁽⁸⁾وَ لَا

1) فی نسخة: ثم أخرج من صلب آدم ذریته.

2) فی نسخة: إذا احتملوا ما حملوا من الاثقال.

3) فی الاحتجاج: و قاسوا ما هم فیه یعرض یعرض من أعوان الشیاطین.

4) فی نسخة: و معاناة مقامات الخوف من الاعداء.

5) فی نسخة: و یحاربون الشیاطین و یعرفونهم، و فی النسخة المخطوطة و یحزمونهم بالحاء و لعله- لو لم یکن مصحفا- من حزم الفرس: شد حزامه، و الحزام: ما یشد به وسط الدابّة.

6) فی نسخة و فی الاحتجاج: ما یکابدونه أی ما یقاسونه و یتحملون من المشاق.

7) فی نسخة و فی الاحتجاج: لمن یأملون معاملته. و فی نسخة: معاملتهم.

8) زعجه: أقلقه و قلعه من مکانه.

شَهْوَةُ الطَّعَامِ تَحْفِزُکُمْ وَ لَا خَوْفٌ مِنْ أَعْدَاءِ دِینِکُمْ وَ دُنْیَاکُمْ یُنْخَبُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ لَا لِإِبْلِیسَ فِی مَلَکُوتِ سَمَاوَاتِی وَ أَرْضِی شُغُلٌ عَلَی إِغْوَاءِ مَلَائِکَتِیَ الَّذِینَ قَدْ عَصَمْتُهُمْ مِنْهُمْ یَا مَلَائِکَتِی فَمَنْ أَطَاعَنِی مِنْهُمْ وَ سَلَّمَ دِینَهُ مِنْ هَذِهِ الْآفَاتِ وَ النَّکَبَاتِ فَقَدِ احْتَمَلَ فِی جَنْبِ مَحَبَّتِی مَا لَمْ تَحْتَمِلُوا وَ اکْتَسَبَ مِنَ الْقُرُبَاتِ إِلَی مَا لَمْ تَکْتَسِبُوا فَلَمَّا عَرَّفَ اللَّهُ مَلَائِکَتَهُ فَضْلَ خِیَارِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ شِیعَةِ عَلِیٍّ وَ خُلَفَائِهِ علیهم السلام عَلَیْهِمْ وَ احْتِمَالَهُمْ فِی جَنْبِ مَحَبَّةِ رَبِّهِمْ مَا لَا یَحْتَمِلُهُ الْمَلَائِکَةُ أَبَانَ بَنِی آدَمَ الْخِیَارَ الْمُتَّقِینَ بِالْفَضْلِ عَلَیْهِمْ ثُمَّ قَالَ فَلِذَلِکَ فَاسْجُدُوا لآِدَمَ- ⁽¹⁾لِمَا کَانَ مُشْتَمِلًا عَلَی أَنْوَارِ هَذِهِ الْخَلَائِقِ الْأَفْضَلِینَ وَ لَمْ یَکُنْ سُجُودُهُمْ لآِدَمَ إِنَّمَا کَانَ آدَمُ قِبْلَةً لَهُمْ یَسْجُدُونَ نَحْوَهُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ کَانَ بِذَلِکَ مُعَظِّماً مُبَجِّلًا لَهُ وَ لَا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ أَنْ یَسْجُدَ لِأَحَدٍ مِنْ دُونِ اللَّهِ یَخْضَعَ لَهُ خُضُوعَهُ لِلَّهِ وَ یُعَظِّمَهُ بِالسُّجُودِ لَهُ کَتَعْظِیمِهِ لِلَّهِ وَ لَوْ أَمَرْتُ أَحَداً أَنْ یَسْجُدَ هَکَذَا لِغَیْرِ اللَّهِ لَأَمَرْتُ ضُعَفَاءَ شِیعَتِنَا وَ سَائِرَ الْمُکَلَّفِینَ مِنْ شِیعَتِنَا- ⁽²⁾أَنْ یَسْجُدُوا لِمَنْ تَوَسَّطَ فِی عُلُومِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مَحَّضَ وِدَادَ خَیْرِ خَلْقِ اللَّهِ عَلَیَّ بَعْدَ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ وَ احْتَمَلَ الْمَکَارِهَ وَ الْبَلَایَا فِی التَّصْرِیحِ بِإِظْهَارِ حُقُوقِ اللَّهِ وَ لَمْ یُنْکِرْ عَلَیَّ حَقّاً أَرْقُبُهُ عَلَیْهِ قَدْ کَانَ جَهِلَهُ أَوْ أَغْفَلَهُ ⁽³⁾الْخَبَرَ.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری، الاحتجاج: امام حسن عسکری علیه‌السلام در حدیثی طولانی در مورد مسأله عقبه می‌فرماید: منافقان به رسول خدا صلی الله و علیه و آله و سلم گفتند: ما را در مورد علی علیه‌السلام آگاه ساز که آیا او برتر است یا فرشتگان مقرب خدا؟ رسول خدا فرمود: آیا ملائکه با چیزی جز حب محمد و علی شرف و بزرگی پیدا کردند؟ هریک از محبان علی علیه‌السلام که قلبش را از پلیدی غش و دغل، کینه و پلیدی گناهان پاک کند مطهرتر و برتر از ملائکه است. آیا مگر جز این است که وقتی خداوند ملائکه به سجده بر آدم فرمان داد آنان آدم را اینگونه در جاهای خود جای دادند که هیچ خلقی در دنیا پس از آنان نخواهد بود مگر اینکه آنان – یعنی خود فرشتگان – در دین از آنها برتر بوده و نسبت به خدا و دینش علم بیشتری داشته و داناترند.

ص: 136

پس خداوند خواست که به آنان نشان دهد که در گمان‌ها و اعتقاداتشان دچار خطا شده‌اند. پس آدم را خلق کرد و تمام اسامی را به او آموخت سپس آن اسامی را بر فرشتگان عرضه کرد اما آنان از شناخت آن اسامی عاجز و ناتوان بودند. در این هنگام خداوند به آدم فرمان داد تا فرشتگان را از آن اسامی آگاه کند و از این طریق برتری‌اش نسبت به آنان در علم را به ایشان نشان دهد.

سپس از صلب آدم ذریه‌اش را خارج کرد که انبیا، پیامبران و بندگان برگزیده خدا از آنها هستند. برترین این ذریه نیز محمد سپس آل محمد است و از جمله برگزیدگان فاضل، اصحاب محمد و برگزیدگان امت محمد هستند. به این ترتیب به فرشتگان شناساند که اگر آنان سنگینی‌هایی را که بر دوش آنان نهاده شده، تحمل کنند و اگر تعرض یاران شیاطین، مبارزه با نفس، تحمل آزار و اذیت سنگینی بار عیال، تلاش برای کسب حلال، رنج مخاطره. ترس از دشمنان یعنی دزدان هراسناک و سلاطین زورگوی قدرتمند و سختی در راهها، تنگناها، ترس‌ها، وادی‌ها، کوه‌ها و تپه‌ها برای به دست آوردن قوت جان خود و خانواده از مال پاک و حلال را تحمل کنند در این صورت برتر از فرشتگان هستند. خداوند به فرشتگان نشان داد که مؤمنان برگزیده این سختی‌ها را تحمل کرده و از آن رهایی می‌یابند. با شیاطین نبرد کرده و آنان را شکست می‌دهند. با دور کردن نفس از شهوت‌ها به جهاد با نفس می‌روند و علی‌رغم اینکه در ذات آنها شهوت مردانگی، حب لباس، غذا، عزت، ریاست، فخر، خودبینی و تکبر قرار داده شده است بر شهوت‌ها غلبه می‌کنند و از شیطان که خدا او و عفریت‌هایش را لعنت کند رنج و بلاء میکشند و در برابر وسوسه‌ها، فریب ها و گمراه کردن‌های آنان میایستند و رنج مصیبتهایی که از دشمنان میبینند تحمل میکنند مانند درد صبر بر شنیدن طعنه از دشمنان خدا و شنیدن آواز لهو لعب و دشنام به اولیای خدا، و سفرهایشان را تحمل میکنند برای کسب روزی و فرار از دشمنان دینشان یا به دست آوردن چیزی که از معامله آن با مخالفان دینشان به درد می‌آیند. خداوند عزوجل فرمود: ای فرشتگان من، شما از تمام این [سختی]ها دور هستید: نه شهوت‌های مردانگی شما را رنج می‌دهد و نه

ص: 137

شهوت غذا شما را تحریک می کند. نه ترسی از دشمنان دین و دنیایتان در قلب‌هایتان رخنه می‌کند و نه ابلیس در ملکوت آسمان‌ها و زمین من مشغول فریفتن فرشتگان من است. فرشتگانی که آنان را از چنین مسائلی عصمت داده و معصوم گرداندم. ای فرشتگان من هریک از آنان مرا اطاعت کرده و دینش را از این آفات و مصیبت‌ها سالم نگه دارد در کنار محبت من ظرفیتی را پیدا می‌کند که شما پیدا نکردید و از نزدیکی به من چیزی را کسب می‌کند که شما کسب نکردید. وقتی خداوند فرشتگان را با فضیلت و برتری برگزیدگان امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم و پیروان علی و جانشینان وی بر آنان آشنا کرد و این که آنان در ظرفیت پذیرش محبت پروردگارشان چنانند که ملائکه قادر با آن نیستند برگزیدگان باتقوا را با تفضّل بر ایشان به فرزندان آدم نشان داد.

سپس فرمود: پس به این دلیل بر آدم سجده کنید چون او دربرگیرنده نورهای این خلایق برتر است. و در حقیقت سجده آنان بر آدم نبود بلکه آدم برای آنان قبله‌ای بود که به سمت آن برای خداوند عزوجل سجده می‌کردند و از این طریق او را تعظیم و تبجیل میکردند. شایسته نیست کسی برای احدی غیر از خدا سجده کرده و چنان که برای خدا خشوع می‌کند برای او خشوع کرده و مانند تعظیمش برای خدا، فرد دیگری را با سجده بزرگ و گرامی دارد. اگر بخواهم به کسی فرمان دهم که اینگونه برای غیرخدا سجده کند، یقیناً به ضعفای شیعه ما و سایر مکلفین از شیعه ما امر می‌کردم تا پس از محمد بر علی کسی که واسطه علوم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است و خود را وقف دوستی بهترین خلق خدا کرده و در تصریح به اظهار حقوق خدا سختی‌ها و مشکلات را تحمل کرده است سجده کنند. کسی که هیچ حقی را که آن را نمیشناخته یا از آن غافل بوده بر من انکار نکرده است در حالی که بر او ناظر و مراقب بودم - . الاحتجاج: 32-32 - . ادامه حدیث.

**[ترجمه]

بیان

المقاساة المکابدة و تحمل الشدة فی الأمر و الأجزاع جمع الجزع بالکسر و قد یفتح و هو منعطف الوادی و وسطه أو مفتتحه أو مکان بالوادی لا شجر فیه و ربما کان رملا و العفریت الخبیث المنکر و النافذ فی الأمر المبالغ فیه مع دهاء و حفزه أی دفعه من خلفه و النخب النزع و رجل نخب بکسر الخاء أی جبان لا فؤاد له ذکره الجوهری و قوله علیه السلام أرقبه علیه أی أرصده له و أنتظر رعایته منه أو من قولهم رقبه أی جعل الحبل فی رقبته.

**[ترجمه]مقاساة: سرسختی و تحمل سختی در یک کار، اجزاع جمع جزع با کسره، گاهی نیز فتحه می‌گیرد و به معنی پیچ یک وادی، وسط یا محل ورودی آن است. یا مکانی در وادی که هیچ درختی در آن نیست. شاید معنایش ریگ باشد. عفریت: خبیث منکر و متنفذ در کار درحالی که با زیرکی در آن مبالغه می‌کند. حفزه یعنی او را از پشت هل داد. النخب: کندن. مرد نخب با کسره خاء یعنی مرد ترسوی بزدل. جوهری آن را ذکر کرده است. و گفته امام علیه‌السلام: (ارقبه علیه) یعنی بر او نظارت دارم و منتظر سرپرستی او از آن هستم. یا از این گفته عرب گرفته شده باشد: رقبه (گردن) یعنی ریسمان را بر گردن او قرار داد.

**[ترجمه]

«2»

ج، الإحتجاج فِی جَوَابِ مَسَائِلِ الزِّنْدِیقِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ سَأَلَ أَ یَصْلُحُ السُّجُودُ لِغَیْرِ اللَّهِ قَالَ لَا قَالَ فَکَیْفَ أَمَرَ اللَّهُ الْمَلَائِکَةَ بِالسُّجُودِ فَقَالَ إِنَّ مَنْ سَجَدَ بِأَمْرِ اللَّهِ فَقَدْ سَجَدَ لِلَّهِ فَکَانَ سُجُودُهُ لِلَّهِ إِذْ کَانَ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ علیه السلام فَأَمَّا إِبْلِیسُ فَعَبْدٌ خَلَقَهُ

1) فی نسخة: فلذلک قال فاسجدوا لآدم.

2) فی نسخة: و سائر المکلفین من متبعینا.

3) الاحتجاج: 31- 32. و فیه: «جهلة او غفلة». م.

لِیَعْبُدَهُ وَ یُوَحِّدَهُ وَ قَدْ عَلِمَ حِینَ خَلَقَهُ مَا هُوَ وَ إِلَی مَا یَصِیرُ فَلَمْ یَزَلْ یَعْبُدُهُ مَعَ مَلَائِکَتِهِ حَتَّی امْتَحَنَهُ بِسُجُودِ آدَمَ فَامْتَنَعَ مِنْ ذَلِکَ حَسَداً وَ شَقَاوَةً غَلَبَتْ عَلَیْهِ فَلَعَنَهُ عِنْدَ ذَلِکَ وَ أَخْرَجَهُ عَنْ صُفُوفِ الْمَلَائِکَةِ وَ أَنْزَلَهُ إِلَی الْأَرْضِ مَدْحُوراً فَصَارَ عَدُوَّ آدَمَ وَ وُلْدِهِ بِذَلِکَ السَّبَبِ وَ مَا لَهُ مِنَ السَّلْطَنَةِ عَلَی وُلْدِهِ إِلَّا الْوَسْوَسَةُ وَ الدُّعَاءُ إِلَی غَیْرِ السَّبِیلِ وَ قَدْ أَقَرَّ مَعَ مَعْصِیَتِهِ لِرَبِّهِ بِرُبُوبِیَّتِهِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]الاحتجاج: در پاسخ به سؤالات زندیق از امام صادق علیه‌السلام آمده است که او سؤال کرد: آیا سجده برای غیر خدا صحیح است؟ فرمود: نه. گفت: پس چگونه خداوند فرشتگان را به سجده فرمان داد؟ پس فرمود: کسانی که به امر خدا سجده کردند برای خدا سجده کرده بودند. اگر سجده با دستور خدا باشد، پس برای خدا نیز صورت گرفته است. سپس فرمود: اما ابلیس،او بندهای است که خداوند خلقش کرد

ص: 138

تا او را عبادت کرده و یگانه بداند و هنگامی که خداوند او را خلق کرد می‌دانست او کیست و سرنوشتش چیست. شیطان پیوسته به همراه فرشتگان خدا را عبادت می‌کرد تا اینکه خداوند او را با سجده بر آدم آزمود. شیطان از روی حسد و سنگ‌دلی که بر او چیره شده بود امتناع ورزید و خداوند در آن هنگام او را لعن کرده، از صف فرشتگان بیرونش کرد و سرگردان و رانده شده او را به سوی زمین پایین فرستاد. پس شیطان به این علت دشمن آدم و فرزندان او شد. او بر فرزندان آدم قدرتی جز وسوسه و دعوت به راه نادرست ندارد. او علی رغم نافرمانی از پروردگارش به ربوبیت او معترف است - . الاحتجاج: 184-185 - .

**[ترجمه]

«3»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ وَ مَاجِیلَوَیْهِ مَعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَیْفٍ عَنْ أَخِیهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام سَجَدَتِ الْمَلَائِکَةُ لآِدَمَ علیه السلام وَ وَضَعُوا جِبَاهَهُمْ عَلَی الْأَرْضِ قَالَ نَعَمْ تَکْرِمَةً مِنَ اللَّهِ تَعَالَی ⁽²⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیا: ابی بصیر می‌گوید: از امام صادق علیه‌السلام پرسیدم: آیا ملائکه بر آدم علیه‌السلام سجده کرده و پیشانی‌هایشان را بر زمین گذاشتند؟ فرمود: بله، برای احترام به خداوند متعال - . قصص الانبیاء، نسخه خطی - .

**[ترجمه]

«4»

ف، تحف العقول عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ السُّجُودَ مِنَ الْمَلَائِکَةِ لآِدَمَ لَمْ یَکُنْ لآِدَمَ وَ إِنَّمَا کَانَ ذَلِکَ طَاعَةً لِلَّهِ وَ مَحَبَّةً مِنْهُمْ لآِدَمَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]تحف العقول: امام هادی علیه السلام می‌فرماید: سجده فرشتگان بر آدم، برای آدم نبود بلکه تنها برای اطاعت خدا و از روی محبت آنان به آدم بود - . تحف العقول: 478 - .

**[ترجمه]

«5»

ج، الإحتجاج عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ یَهُودِیّاً سَأَلَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام- عَنْ مُعْجِزَاتِ النَّبِیِّ فِی مُقَابَلَةِ مُعْجِزَاتِ الْأَنْبِیَاءِ فَقَالَ هَذَا آدَمُ أَسْجَدَ اللَّهُ لَهُ مَلَائِکَتَهُ فَهَلْ فَعَلَ بِمُحَمَّدٍ شَیْئاً مِنْ هَذَا فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام لَقَدْ کَانَ ذَلِکَ وَ لَکِنْ أَسْجَدَ اللَّهُ لآِدَمَ مَلَائِکَتَهُ فَإِنَّ سُجُودَهُمْ لَمْ یَکُنْ سُجُودَ طَاعَةٍ أَنَّهُمْ عَبَدُوا آدَمَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَکِنِ اعْتِرَافاً لآِدَمَ بِالْفَضِیلَةِ وَ رَحْمَةً مِنَ اللَّهِ لَهُ وَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله أُعْطِیَ مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْ هَذَا إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَلَا صَلَّی عَلَیْهِ فِی جَبَرُوتِهِ وَ الْمَلَائِکَةَ بِأَجْمَعِهَا وَ تَعَبَّدَ الْمُؤْمِنُونَ بِالصَّلَاةِ عَلَیْهِ فَهَذِهِ زِیَادَةٌ لَهُ یَا یَهُودِیُّ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الاحتجاج: موسی بن جعفر علیه‌السلام می‌فرماید: فرد یهودی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام در مورد معجزه‌های پیامبر در مقایسه با معجزه‌های دیگر پیامبران سؤال کرد و گفت: خداوند فرشتگانش را برای آدم به سجده درآورد. آیا برای محمد نیز چنین کاری کرد؟ امام علی علیهالسلام فرمود: چنین اتفاقی افتاده است ولی خداوند فرشتگانش را برای آدم به سجده درآورد و سجده آنان سجده اطاعت نبود. آنان غیر ازخدای عزوجل آدم را عبادت کردند ولی معترف به فضیلت و برتری آدم بودند و می‌دانستند که این رحمتی از جانب خداوند برای اوست. اما به محمد صلی الله علیه و آله چیزی برتر از این داده شد. خداوند عزوجل و تمام فرشتگان در جبروت خود بر محمد نماز گزاردند و مؤمنان به نماز خواندن بر وی دستور داده شدند. ای یهودی! این همان چیز بیشتری است که او داشت - . الاحتجاج: 111 - .

**[ترجمه]

«6»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ الْهَاشِمِیُّ عَنْ فُرَاتِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْهَمْدَانِیِّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبُخَارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی الصَّلْتِ الْهَرَوِیِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله

1) الاحتجاج: 184- 185. و السؤال عن إبلیس واقع قبل السؤال عن السجود. م.

2) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

3) تحف العقول: 478. م.

4) الاحتجاج: 111. م.

إِنَّ اللَّهَ فَضَّلَ أَنْبِیَاءَهُ الْمُرْسَلِینَ عَلَی مَلَائِکَتِهِ الْمُقَرَّبِینَ وَ فَضَّلَنِی عَلَی جَمِیعِ النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ الْفَضْلُ بَعْدِی لَکَ یَا عَلِیُّ وَ لِلْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِکَ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی أَنْ قَالَ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی خَلَقَ آدَمَ فَأَوْدَعَنَا صُلْبَهُ وَ أَمَرَ الْمَلَائِکَةَ بِالسُّجُودِ لَهُ تَعْظِیماً لَنَا وَ إِکْرَاماً وَ کَانَ سُجُودُهُمْ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عُبُودِیَّةً وَ لآِدَمَ إِکْرَاماً وَ طَاعَةً لِکَوْنِنَا فِی صُلْبِهِ فَکَیْفَ لَا نَکُونُ أَفْضَلَ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ قَدْ سَجَدُوا لآِدَمَ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ الْخَبَرَ ⁽¹⁾.

تحقیق: اعلم أن المسلمین قد أجمعوا علی أن ذلک السجود لم یکن سجود عبادة لأنها لغیر الله تعالی توجب الشرک ثم اختلفوا علی ثلاثة أقوال.

الأول أن ذلک السجود کان لله تعالی و آدم علی نبینا و آله و علیه السلام کان قبلة و هو قول أبی علی الجبائی و أبی القاسم البلخی و جماعة.

و الثانی أن السجود فی أصل اللغة هو الانقیاد و الخضوع قال الشاعر:

تری الأُکم فیها سُجَّدا للحوافر

أی الجبال الصغار و التِلال کانت مذللة لحوافر الخیول و منه قوله تعالی وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدانِ ⁽²⁾و أورد علیه بأن المتبادر من السجود وضع الجبهة علی الأرض فیجب الحمل علیه ما لم یدل دلیل علی خلافه و یؤیده قوله تعالی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ ⁽³⁾و یدل علیه صریحا بعض الأخبار المتقدمة.

و الثالث أن السجود کان تعظیما لآدم علی نبینا و آله و علیه السلام و تکرمة له و هو فی الحقیقة عبادة لله تعالی لکونه بأمره و هو مختار جماعة من المفسرین و هو الأظهر من مجموع الأخبار التی أوردناها و إن کان الخبر الأول یؤید الوجه الأول ⁽⁴⁾.

ثم اعلم أنه قد ظهر مما أوردنا من الأخبار أن السجود لا یجوز لغیر الله ما لم یکن عن أمره و أن المسجود له لا یکون معبودا مطلقا بل قد یکون السجود تحیة لا عبادة و إن لم یجز إیقاعه إلا بأمره تعالی و أن أمره سبحانه للملائکة بالسجود لآدم علی

1) عیون الأخبار: 145. م.

2) الرحمن: 6.

3) الحجر: 29 و ص: 72.

4) بل فیه جمع بین القول الأوّل و الثالث حیث قال علیه السلام: و لم یکن سجودهم لآدم، انما کان آدم قبلة لهم یسجدون نحوه للّه عزّ و جلّ و کان بذلک معظما مبجلا له أی لآدم.

نبینا و آله و علیه السلام یدل علی أفضلیته و تقدمه علیهم لا کما زعمه الجبائی و غیره من أنه لا یدل علی أفضلیة آدم علیه السلام.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

ص: 139

خداوند انبیا مرسلین را بر فرشتگان مقرب برتری داد و مرا بر تمام پیامبران و مرسلین برتری داد. فضل و برتری بعد از من از آن تو و امامان پس از تو است ای علی - حدیث را ادامه داد تا اینکه ایشان فرمود - : سپس خداوند تبارک و تعالی آدم را آفرید و صلب او را برای ما به امانت گذاشت. خداوند برای بزرگداشت و احترام به ما به فرشتگان فرمان داد بر او [آدم] سجده کنند و سجده آنان برای خداوند عزوجل از روی عبودیت و برای آدم برای احترام و اطاعت بود چون ما در کمر آدم بودیم. چگونه ما از فرشتگان برتر نیستیم درحالی که تمامی آنان بر آدم سجده کردند؟ ادامه حدیث - . عیون الاخبار: 145 - .

تحقیق: بدان که مسلمانان بر این مسأله اجماع دارند که آن سجده، سجده عبادت نبوده است چراکه چنین سجده‌ای برای غیر خداوند متعال موجب شرک است. سپس در سه قول اختلاف نظر پیدا کرده‌اند: اول اینکه: آن سجده برای خداوند متعال بود و آدم علیه‌السلام قبله بود. این نظر ابوعلی حبایی و ابوالقاسم بلخی و گروهی است.

دوم اینکه: سجده در اصل لغت به معنی فرمانبرداری و خشوع است. شاعر می‌گوید: آن بلندی‌ها را می‌بینی که برای سم‌ها سجده‌کنان هستند. یعنی کوه‌های کوچک و تپه‌ها در مقابل سم‌های اسبان خاشع بودند. از آن جمله است قول خداوند متعال که فرمود: «و گیاه و درخت سجده می‌کنند» - . الرحمن / 6 - و در جواب آورده شده است که

آنچه از شنیدن لفظ سجده به ذهن متبادر می‌شود قراردادن پیشانی بر زمین است پس تا زمانی که دلیل و قرینه‌ای بر خلاف این مضمون دلالت نکند باید سجده را بر همین معنا حمل کرد. و این قول خداوند متعال آن را تأیید می‌کند: «برای او به سجده بیفتید» - . حجر / 29 ، ص/ 72 -

برخی روایات پیشین نیز صراحتاً بر این مسأله دلالت می‌کنند.

سوم اینکه: سجده برای احترام و تکریم آدم علیه‌السلام بوده است و در حقیقت چون خداوند به آن امر کرده بوده عبادت خدا به شمار می‌آید. گروهی از مفسرین همین نظر را برگزیده‌اند و این نظر، روشن‌تر از تمام روایت‌هایی است که تاکنون آورده‌ایم. اگرچه روایت اول، وجه اول را تأیید می‌کند.

سپس بدان از آنچه که از احادیث روایت کردیم مشخص شد که سجده برای غیر خدا تا زمانی که خود خداوند دستور نداده باشد جایز نیست و اینکه کسی که بر او سجده می‌شود معبود مطلق نیست بلکه گاهی ممکن است سجده تنها برای تحیت و احترام باشد نه عبادت اگرچه همین نوع سجده نیز جز با دستور و فرمان خداوند متعال جایز نیست و اینکه فرمان خداوند سبحان به فرشتگان برای سجده بر آدم علیه‌السلام

ص: 140

دال بر برتری و تقدم وی بر آنان است، نه آن چنان که جبایی و دیگران گمان کرده‌اند؛ مبنی بر اینکه بر برتری آدم علیه‌السلام دلالت نمیکند.

**[ترجمه]

«7»

فس، تفسیر القمی خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ فَبَقِیَ أَرْبَعِینَ سَنَةً مُصَوَّراً وَ کَانَ یَمُرُّ بِهِ إِبْلِیسُ اللَّعِینُ ⁽¹⁾فَیَقُولُ لِأَمْرٍ مَا خُلِقْتَ فَقَالَ الْعَالِمُ علیه السلام فَقَالَ إِبْلِیسُ لَئِنْ أَمَرَنِیَ اللَّهُ بِالسُّجُودِ لِهَذَا لَعَصَیْتُهُ ⁽²⁾قَالَ ثُمَّ نَفَخَ فِیهِ فَلَمَّا بَلَغَتْ فِیهِ الرُّوحُ إِلَی دِمَاغِهِ عَطَسَ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَقَالَ اللَّهُ لَهُ یَرْحَمُکَ اللَّهُ قَالَ الصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَسَبَقَتْ لَهُ مِنَ اللَّهِ الرَّحْمَةُ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لِلْمَلَائِکَةِ- اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا لَهُ فَأَخْرَجَ إِبْلِیسُ مَا کَانَ فِی قَلْبِهِ مِنَ الْحَسَدِ فَأَبَی أَنْ یَسْجُدَ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ما مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ فَ قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام فَأَوَّلُ مَنْ قَاسَ إِبْلِیسُ وَ اسْتَکْبَرَ وَ الِاسْتِکْبَارُ هُوَ أَوَّلُ مَعْصِیَةٍ عُصِیَ اللَّهُ بِهَا قَالَ فَقَالَ إِبْلِیسُ یَا رَبِّ أَعْفِنِی مِنَ السُّجُودِ لآِدَمَ وَ أَنَا أَعْبُدُکَ عِبَادَةً لَمْ یَعْبُدْکَهَا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ فَقَالَ اللَّهُ لَا حَاجَةَ لِی إِلَی عِبَادَتِکَ إِنَّمَا أُرِیدُ أَنْ أُعْبَدَ مِنْ حَیْثُ أُرِیدُ لَا مِنْ حَیْثُ تُرِیدُ فَأَبَی أَنْ یَسْجُدَ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّکَ رَجِیمٌ وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلی یَوْمِ الدِّینِ قَالَ إِبْلِیسُ یَا رَبِّ فَکَیْفَ وَ أَنْتَ الْعَدْلُ الَّذِی لَا تَجُورُ فَثَوَابُ عَمَلِی بَطَلَ قَالَ لَا وَ لَکِنْ سَلْنِی مِنْ أَمْرِ الدُّنْیَا مَا شِئْتَ ثَوَاباً لِعَمَلِکَ أُعْطِکَ فَأَوَّلُ مَا سَأَلَ الْبَقَاءُ إِلَی یَوْمِ الدِّینِ فَقَالَ اللَّهُ قَدْ أَعْطَیْتُکَ قَالَ سَلِّطْنِی عَلَی وُلْدِ آدَمَ قَالَ سَلَّطْتُکَ قَالَ أَجْرِنِی فِیهِمْ ⁽³⁾مَجْرَی الدَّمِ فِی الْعُرُوقِ قَالَ قَدْ أَجْرَیْتُکَ قَالَ لَا یُولَدُ لَهُمْ وَاحِدٌ ⁽⁴⁾إِلَّا وُلِدَ لِیَ اثْنَانِ وَ أَرَاهُمْ وَ لَا یَرَوْنِی وَ أَتَصَوَّرُ لَهُمْ فِی کُلِّ صُورَةٍ شِئْتُ فَقَالَ قَدْ أَعْطَیْتُکَ قَالَ یَا رَبِّ زِدْنِی قَالَ قَدْ جَعَلْتُ لَکَ وَ لِذُرِّیَّتِکَ صُدُورَهُمْ أَوْطَاناً قَالَ رَبِّ حَسْبِی قَالَ إِبْلِیسُ ⁽⁵⁾عِنْدَ ذَلِکَ- فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ إِلَّا عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ- ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرِینَ ⁽⁶⁾

1) فی نسخة: و کان مر به إبلیس اللعین.

2) فی المصدر: لاعصینه. م.

3) فی نسخة: أجری فیهم اه.

4) فی نسخة: لا یولد لهم ولد واحد.

5) فی نسخة: فقال إبلیس.

6) تفسیر القمّیّ: 34- 35. م.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: خداوند آدم را خلق کرد و او چهل سال به شکل مصوّر - مجسمه‌- باقی ماند. ابلیس ملعون بر او می‌گذشت و می‌گفت: برای امری خلق شده است. امام موسی به جعفر علیه‌السلام فرمود: ابلیس گفت: به خدا قسم که اگر خداوند مرا به سجده بر او فرمان دهد یقیناً از او نافرمانی می‌کنم. گفت: سپس در او دمیده شد. وقتی روح در بدن او به دماغش رسید عطسه کرد. پس گفت: الحمدلله. خداوند به او فرمود: یرحمک الله (خدا تو را رحم کند). امام صادق علیه‌السلام فرمود: از جانب خدا، رحمت بر او پیشی گرفت. سپس خداوند تبارک و تعالی به فرشتگان گفت: بر آدم سجده کنید. پس بر او سجده کردند. ابلیس آنچه از حسد در قلبش بود را خارج کرده و از اینکه سجده کند سر باز زد. خداوند عزوجل فرمود: «آن هنگام که تو را فرمان دادم چه چیز تو را بازداشت از اینکه سجده کنی» پس گفت: «من بهتر از او هستم. مرا از آتش خلق کردی و او را از خاک آفریدی» امام صادق علیه‌السلام فرمود: اولین کسی که مقایسه کرد و تکبر ورزید، ابلیس بود و تکبر اولین گناه و عصیانی بود که خداوند با آن مورد نافرمانی قرار گرفت. فرمود: پس ابلیس گفت: پروردگارا مرا از سجده بر آدم معاف کن و آنگاه من به گونه‌ای تو را عبادت می‌کنم که هیچ فرشته مقربی و نه هیچ پیامبر مرسلی آن گونه تو را عبادت نکرده است. پس خداوند فرمود: من نیازی به عبادت تو ندارم. من می‌خواهم آنگونه که خود دوست دارم مورد عبادت قرار بگیرم نه آنگونه که تو می‌خواهی. پس شیطان از سجده کردن سر باز زد. خداوند تبارک و تعالی فرمود: «از آن خارج شو. پس همانا تو رانده شده‌ای و همانا تا روز قیامت لعنت من بر تو است» ابلیس گفت: پروردگارا چگونه ممکن است درحالی که تو همان عادل مطلق هستی که ستم نمی‌کند. پس ثواب عمل من باطل شد؟ فرمود: خیر ولی از امور دنیا هر آنچه می خواهی به عنوان پاداش و ثواب عملت از من طلب کن، به تو عطا خواهم کرد. پس اولین چیزی که خواست باقی ماندن تا روز قیامت بود. پس خداوند فرمود: یقیناً به تو عطا کردم. گفت: مرا بر فرزندان آدم مسلط گردان. فرمود: تو را مسلط کردم. گفت: مرا مانند جاری شدن خون در رگ در [وجود] آنان جاری کن. فرمود: تو را جاری کردم. گفت: از آنان فرزندی متولد نشود مگر اینکه برای من دو فرزند متولد شود و من آنان را ببینم و آنان مرا نبینند و برای آنان در هر شکلی که بخواهم ظاهر شوم. پس فرمود: به تو عطا کردم. گفت: پروردگارا بیشتر به من بده. فرمود: سینه‌های آنان را برای تو و ذریه‌ات موطن قرار دادم. گفت: پروردگارا مرا کفایت کرد. اینجا بود که ابلیس گفت: «پس قسم به عزتت همه آنان جز بندگان مخلصت را فریب خواهم داد. سپس از مقابل رویشان و از پشت، راست و چپشان بر آنان وارد می‌شوم و اکثر آنان را شکرگزار نمی‌یابی» - . تفسیر قمی: 34-35 - .

ص: 141

**[ترجمه]

«8»

فس، تفسیر القمی أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا أَعْطَی اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِبْلِیسَ مَا أَعْطَاهُ مِنَ الْقُوَّةِ قَالَ آدَمُ یَا رَبِّ سَلَّطْتَ إِبْلِیسَ عَلَی وُلْدِی وَ أَجْرَیْتَهُ فِیهِمْ مَجْرَی الدَّمِ فِی الْعُرُوقِ وَ أَعْطَیْتَهُ مَا أَعْطَیْتَهُ فَمَا لِی وَ لِوُلْدِی فَقَالَ لَکَ وَ لِوُلْدِکَ السَّیِّئَةُ بِوَاحِدَةٍ وَ الْحَسَنَةُ بِعَشَرَةِ أَمْثَالِهَا قَالَ یَا رَبِّ زِدْنِی قَالَ التَّوْبَةُ مَبْسُوطَةٌ إِلَی أَنْ تَبْلُغَ النَّفَسُ الْحُلْقُومَ قَالَ یَا رَبِّ زِدْنِی قَالَ أَغْفِرُ وَ لَا أُبَالِی قَالَ حَسْبِی قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ بِمَا ذَا اسْتَوْجَبَ إِبْلِیسُ مِنَ اللَّهِ أَنْ أَعْطَاهُ مَا أَعْطَاهُ فَقَالَ بِشَیْ‌ءٍ کَانَ مِنْهُ شَکَرَهُ اللَّهُ عَلَیْهِ قُلْتُ وَ مَا کَانَ مِنْهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ رَکْعَتَیْنِ رَکَعَهُمَا فِی السَّمَاءِ فِی أَرْبَعَةِ آلَافِ سَنَةٍ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]

«9»

کِتَابُ فَضَائِلِ الشِّیعَةِ لِلصَّدُوقِ رَحِمَهُ اللَّهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ: کُنَّا جُلُوساً مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذْ أَقْبَلَ إِلَیْهِ رَجُلٌ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِإِبْلِیسَ- أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِینَ فَمَنْ هُمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ الَّذِینَ هُمْ أَعْلَی مِنَ الْمَلَائِکَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَا وَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ کُنَّا فِی سُرَادِقِ الْعَرْشِ نُسَبِّحُ اللَّهَ وَ تُسَبِّحُ الْمَلَائِکَةُ بِتَسْبِیحِنَا قَبْلَ أَنْ خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ بِأَلْفَیْ عَامٍ فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ أَمَرَ الْمَلَائِکَةَ أَنْ یَسْجُدُوا لَهُ وَ لَمْ یَأْمُرْنَا بِالسُّجُودِ فَسَجَدَتِ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِیسَ فَإِنَّهُ أَبَی أَنْ یَسْجُدَ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِینَ أَیْ مِنْ هَؤُلَاءِ الْخَمْسِ الْمَکْتُوبِ أَسْمَاؤُهُمْ فِی سُرَادِقِ الْعَرْشِ الْخَبَرَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]ابوسعید خدری می‌گوید: با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نشسته بودیم که مردی نزد ایشان آمد و گفت: ای پیامبر خدا مرا از این فرموده خداوند خطاب به ابلیس آگاه ساز: «آیا تکبر ورزیدی یا از برترین‌ها بودی» ای رسول خدا آنها کیستند که از فرشتگان برترند؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: من، علی، فاطمه، حسن و حسین، دو هزار سال پیش از خلقت آدم در سراپرده بزرگ عرش خدا را تسبیح گفته و فرشتگان نیز با تسبیح ما خداوند را تسبیح می‌گفتند. وقتی خداوند آدم علیه‌السلام را خلق کرد به فرشتگان دستور داد که بر او سجده کنند ولی به ما فرمان سجده نداد. پس تمام فرشتگان سجده کردند جز شیطان که از سجده کردن سرباز زد. پس خداوند تبارک و تعالی فرمود: «آیا تکبر می‌ورزی یا از برترین‌ها هستی» یعنی از این پنج نفری که اسامی‌شان در سراپرده عرش نوشته شده است. ادامه حدیث - . نسخه خطی - .

**[ترجمه]

«10»

ل، الخصال أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ وَ الْحِمْیَرِیِّ مَعاً عَنِ ابْنِ عِیسَی وَ الْبَرْقِیِّ وَ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّمَا کَانَ لَبْثُ آدَمَ وَ حَوَّاءَ فِی الْجَنَّةِ حَتَّی أُخْرِجَا مِنْهَا سَبْعَ سَاعَاتٍ مِنْ أَیَّامِ الدُّنْیَا حَتَّی أَهْبَطَهُمَا اللَّهُ مِنْ یَوْمِهِمَا ذَلِکَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]الخصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آدم و حوا تا زمانی که از بهشت بیرون رانده شدند، به مقدار هفت ساعت از روزهای دنیا در بهشت باقی مانده بودند تا اینکه خداوند از آن روز آنان را فرود آورد - . الخصال 2: 33 - .

**[ترجمه]

«11»

ع، علل الشرائع بِالْإِسْنَادِ إِلَی وَهْبٍ قَالَ: لَمَّا أَسْجَدَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْمَلَائِکَةَ لآِدَمَ علیه السلام وَ أَبَی إِبْلِیسُ أَنْ یَسْجُدَ قَالَ لَهُ رَبُّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّکَ رَجِیمٌ وَ إِنَ

1) تفسیر القمّیّ: 35. م.

2) مخطوط.

3) الخصال ج 2: 33. م.

عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلی یَوْمِ الدِّینِ ثُمَّ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ لآِدَمَ یَا آدَمُ انْطَلِقْ إِلَی هَؤُلَاءِ مِنَ الْمَلَائِکَةِ فَقُلْ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ فَسَلَّمَ عَلَیْهِمْ فَقَالُوا وَ عَلَیْکَ السَّلَامُ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ فَلَمَّا رَجَعَ إِلَی رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ لَهُ رَبُّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی هَذِهِ تَحِیَّتُکَ وَ تَحِیَّةُ ذُرِّیَّتِکَ مِنْ بَعْدِکَ فِیمَا بَیْنَهُمْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ⁽¹⁾.

*[ترجمه]وهب می‌گوید: وقتی خداوند عزوجل فرشتگان را برای آدم علیه‌السلام به سجده درآورد و شیطان از سجده کردن سرباز زد، پروردگارش عزوجل به او گفت: «از آن بیرون رو که رانده شده‌ای و همانا

ص: 142

تا روز قیامت لعنت من بر تو است «سپس خداوند عزوجل به آدم فرمود: ای آدم به سمت این فرشتگان برو و بگو: السلام علیکم و رحمة الله و برکاته. پس آدم به آنان سلام کرد. سپس گفتند: وعلیک السلام و رحمة الله و برکاته. پس هنگامی که به سوی پروردگارش عزوجل بازگشت، خداوند تبارک و تعالی به او گفت: این تحیت و سلام تو است و پس از تو تا روز قیامت تحیت فرزندان تو نیز در میان خودشان است - . علل الشرائع: 45 - .

**[ترجمه]

«12»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عُثْمَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ بَشَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ جَنَّةِ آدَمَ فَقَالَ جَنَّةٌ مِنْ جِنَانِ الدُّنْیَا یَطْلُعُ عَلَیْهَا الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ لَوْ کَانَتْ مِنْ جِنَانِ الْخُلْدِ مَا خَرَجَ مِنْهَا أَبَداً ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: حسن بن بشار می‌گوید: در مورد بهشت آدم از امام صادق علیه‌السلام سؤال کردم. ایشان فرمود: بهشتی از بهشت‌های دنیا بود که خورشید و ماه در آن طلوع می‌کردند. اگر از بهشت‌های جاودان بود هرگز خورشید و ماه در آن طلوع نمی‌کرد - . علل الشرائع: 200 - .

**[ترجمه]

«13»

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: ابورفعه می‌گوید: از امام صادق علیه‌السلام در مورد بهشت آدم سؤال شد که آیا از بهشت‌های دنیا بود یا از بهشت‌های آخرت؟ پس فرمود: از بهشت‌های دنیا بود که خورشید و ماه در آن طلوع می‌کرد و اگر از بهشت‌های آخرت بود هرگز خورشید و ماه در آن طلوع نمی‌کرد - . تفسیر قمی: 35-36 - .

**[ترجمه]

تبیان

اختلف فی جنة آدم علیه السلام هل کانت فی الأرض أم فی السماء و علی الثانی هل هی الجنة التی هی دار الثواب أم غیرها فذهب أکثر المفسرین و أکثر المعتزلة إلی أنها جنة الخلد و قال أبو هاشم هی جنة من جنان السماء غیر جنة الخلد و قال أبو مسلم الأصفهانی و أبو القاسم البلخی و طائفة هی بستان من بساتین الدنیا فی الأرض کما یدل علیه هذان الخبران و إن أمکن اتحادهما و احتج الأولون بأن الظاهر أن الألف و اللام للعهد و المعهود المعلوم بین المسلمین هی جنة الخلد و بأن المتبادر منها جنة الخلد حتی صار کالعلم لها فوجب الحمل علیها و جوابهما ظاهر و احتجت الطائفة الثانیة بأن قوله تعالی اهْبِطُوا یدل علی الإهباط من السماء إلی الأرض و لیست بجنة الخلد کما سیذکر فلزم المطلوب و أجیب بأن الانتقال من أرض إلی أخری قد یسمی هبوطا کما فی قوله تعالی اهْبِطُوا مِصْراً لکن الظاهر من آخر الآیة کون الهبوط من غیر الأرض

وَ یُؤَیِّدُهُ مَا سَیَأْتِی فِی حَدِیثِ الشَّامِیِّ أَنَّهُ سَأَلَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنْ أَکْرَمِ وَادٍ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ فَقَالَ لَهُ وَادٍ یُقَالُ لَهُ سَرَنْدِیبُ سَقَطَ فِیهِ آدَمُ مِنَ السَّمَاءِ.

1) علل الشرائع: 45. م.

2) علل الشرائع: 200. م.

3) تفسیر القمّیّ: 35- 36. م.

و احتج القائلون بأنها من بساتین الأرض بوجوه.

الأول أنها لو کانت دار الخلد لما خرج آدم منها لقوله وَ ما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِینَ ⁽¹⁾الثانی أن جنة الخلد لا یفنی نعیمها لقوله تعالی أُکُلُها دائِمٌ وَ ظِلُّها ⁽²⁾و لقوله تعالی وَ أَمَّا الَّذِینَ سُعِدُوا فَفِی الْجَنَّةِ خالِدِینَ فِیها ⁽³⁾الآیة.

و أجیب عنهما بأن عدم الخروج إنما یکون إذا استقروا فیها للثواب و قد ذکروا وجوها أخر ذکروها فی التفاسیر و الکتب الکلامیة و لا نطیل الکلام بذکرها و هذان الخبران و إن کانا یدلان علی المذهب الأخیر لکن یعارضهما ظواهر بعض الأخبار کقول أمیر المؤمنین علیه السلام فیما أوردنا فی الباب السابق و وعده المرد إلی جنته و خبر الشامی و غیرهما مما سیأتی فالجزم بأحد المذاهب لا یخلو من إشکال و الله تعالی یعلم.

**[ترجمه]در مورد بهشت آدم علیه‌السلام اختلاف نظر است که آیا در زمین بود یا در آسمان؟ و اگر دومی [یعنی بهشت‌های آسمان] بود آیا همان بهشتی بود که دارالثواب است یا چیزی غیر از آن؟ اکثر مفسران و معتزله معتقدند که آن، بهشت

جاودان بوده است. ابوهاشم می‌گوید: آن بهشتی از بهشت‌های آسمان، غیر از جنة الخلد است. ابومسلم اصفهانی و ابوالقاسم بلخی و گروهی معتقدند: همان طور که این دو حدیث نشان می‌دهد – اگرچه می‌توان آن دو را یکی دانست – باغی از باغ‌های دنیوی در زمین بوده است. گروه اول این گونه استدلال می‌آورند که ظاهراً الف و لام، الف و لام عهد است و معهود معلوم در نزد مسلمانان همان جنة الخلد است. و اینکه آنچه از آن به ذهن متبادر می‌شود جنة الخلد است تا اینکه به عَلَم برای آن تبدیل شد. پس باید بر همین معنی حمل شود. و جواب آن دو ظاهر است. گروه دوم این گونه استدلال می‌کنند که فرموده خداوند: «فرود آیید» دال بر فرود آمدن از آسمان به زمین است و همانطور که ذکر خواهد شد منظور جنة الخلد نیست و مطلوب لازم میآید و حاصل میشود. این گونه پاسخ داده شده که انتقال از زمین به هرجای دیگر «هبوط» نامیده می‌شود چنان که در این آیه آمده است: «به مصر هبوط کنید» ولی از آخر آیه مشخص می‌شود که هبوط از جایی غیر زمین بوده است. حدیث فرد شامی که از امیرالمؤمنین در مورد گرامی‌ترین وادی بر زمین سؤال می‌کند این گفته را تأیید می‌کند و حدیث آن بعداً ذکر خواهد شد. امام علیه‌السلام در جواب او می‌فرماید: آن وادی که به آن سرندیب گفته می‌شود و آدم از آسمان بر آنجا فرود آمد.

ص: 143

کسانی که معتقدند آن بهشت از باغ‌های زمین بوده به چند شکل استدلال می‌کنند:

اول آنکه: اگر آن بهشت، دارالخلد بود باید بگویم که آدم از آن اخراج نشده است چون خداوند فرمود: «و ما آن را از آن بیرون نراندیم - . حجر / 48 - »

دوم اینکه: نعمت‌های جنةالخلد طبق گفته خداوند فناناپذیر است: «خوراکی‌ها و سایه‌اش دائم است» - . رعد / 35 - .

و آیه: «اما کسانی که سعادتمند شدند پس در بهشت، جاودان هستند» - . هود / 108 - تا آخر آیه.

به این دو وجه اینگونه پاسخ داده شده است: عدم خروج مربوط به زمانی است که به خاطر ثواب و پاداش اعمال در آن بهشت استقرار یابند. آنان وجوه دیگری نیز در تفسیرها و کتب اسلامی آورده‌اند که در اینجا کلام را با ذکر آن طولانی نمی‌کنیم. این دو حدیث، اگرچه دال بر نظر اخیر هستند اما با ظاهر برخی روایات در تعارض است. مانند این فرموده امام علی علیه‌السلام که در آن در باب پیشین ذکر کردیم: «و به او وعده بازگشت به بهشت را داد» و روایت فرد شامی و احادیثی غیر از این دو که ذکر خواهد شد. پس قاطعانه پذیرفتن یکی از این اعتقادات خالی از اشکال نیست. و خداوند متعال می‌داند.

**[ترجمه]

«14»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَ کَانَ إِبْلِیسُ مِنَ الْمَلَائِکَةِ أَمْ مِنَ الْجِنِّ قَالَ کَانَتِ الْمَلَائِکَةُ تَرَی أَنَّهُ مِنْهَا وَ کَانَ اللَّهُ یَعْلَمُ أَنَّهُ لَیْسَ مِنْهَا فَلَمَّا أُمِرَ بِالسُّجُودِ کَانَ مِنْهُ الَّذِی کَانَ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیا: جمیل بن دراج می‌گوید: از امام صادق علیه‌السلام پرسیدم: ابلیس از فرشتگان بود یا از جنیان؟ فرمود: فرشتگان گمان می‌کردند که او از آنهاست ولی خداوند می‌دانست که او از آنها نیست. پس هنگامی که به سجده فرمان داده شد از او آن چیزی سرزد که سرزد - . قصص الانبیاء، نسخه خطی. این روایت را به طور مفصل از عیاشی نقل کرده و در ذیل شماره 23 خواهد آمد. - .

**[ترجمه]

إیضاح

اعلم أن العلماء اختلفوا فی أنه هل کان إبلیس من الملائکة أم لا فذهب أکثر المتکلمین لا سیما المعتزلة و کثیر من أصحابنا کالشیخ المفید قدس سره إلی أنه لم یکن من الملائکة بل کان من الجن قال و قد جاءت الأخبار به متواترة عن أئمة الهدی سلام الله علیهم و هو مذهب الإمامیة و ذهب جماعة من المتکلمین و کثیر من فقهاء الجمهور إلی أنه منهم و اختاره شیخ الطائفة رحمه الله فی التبیان قال و هو المروی عن أبی عبد الله علیه السلام و الظاهر فی تفاسیرنا ثم اختلفت الطائفة الأخیرة فقیل إنه کان خازنا للجنان و قیل کان له سلطان سماء الدنیا و سلطان الأرض ⁽⁵⁾و قیل کان یسوس ما بین السماء

1) الحجر: 48.

2) الرعد: 35.

3) هود: 108.

4) قصص الأنبیاء: مخطوط، و أخرجه مفصلا عن العیّاشیّ و سیأتی تحت رقم 23.

5) سیأتی ابطال ذلک فی الخبر الآتی تحت رقم 23.

و الأرض و الحق ما اختاره المفید رحمه الله و سنورد الأخبار فی ذلک فی کتاب السماء و العالم.

**[ترجمه]بدان که علما در مورد اینکه آیا ابلیس از فرشتگان بود یا نه اختلاف نظر دارند. اکثر متکلمان به ویژه معتزله و بسیاری از اصحاب ما مانند شیخ مفید قدس سره معتقدند که او از فرشتگان نبود بلکه از جنیان بود. گفت: روایات متواتر از ائمه هدی سلام الله علیهم در این زمینه آمده و امامیه نیز همین نظر را دارند. برخی از متکلمان و بسیاری از فقها معتقدند که شیطان از فرشتگان بود. شیخ طایفه که رحمت خدا بر او باد همین نظر را برگزیده در کتاب التبیان آورده است: این قول از امام صادق علیه‌السلام روایت شده و در تفسیرهای ما نیز آمده است. سپس گروه اخیر اختلاف کردند، گفته شده: شیطان نگهبان بهشت بود وگفته شده: سیطره بر آسمان دنیا و زمین از آن او بود. و گفته شده: آنچه بین آسمان و زمین بود را وسوسه می‌کرد.

ص: 144

قول صحیح همان است که شیخ مفید رحمه الله برگزیده است. روایات در این زمینه را در کتاب السماء و العالم نقل خواهیم کرد.

**[ترجمه]

«14»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: أُمِرَ إِبْلِیسُ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ فَقَالَ یَا رَبِّ وَ عِزَّتِکَ إِنْ أَعْفَیْتَنِی مِنَ السُّجُودِ لآِدَمَ لَأَعْبُدَنَّکَ عِبَادَةً مَا عَبَدَکَ أَحَدٌ قَطُّ مِثْلَهَا قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ إِنِّی أُحِبُّ أَنْ أُطَاعَ مِنْ حَیْثُ أُرِیدُ وَ قَالَ إِنَّ إِبْلِیسَ رَنَّ أَرْبَعَ رَنَّاتٍ أَوَّلُهُنَّ یَوْمَ لُعِنَ وَ یَوْمَ أُهْبِطَ إِلَی الْأَرْضِ وَ حَیْثُ بُعِثَ ⁽¹⁾مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله عَلَی فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ وَ حِینَ أُنْزِلَتْ أُمُّ الْکِتَابِ وَ نَخَرَ نَخْرَتَیْنِ حِینَ أَکَلَ آدَمُ مِنَ الشَّجَرَةِ وَ حِینَ أُهْبِطَ مِنَ الْجَنَّةِ وَ قَالَ فِی قَوْلِهِ تَعَالَی فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما کَانَتْ سَوْآتُهُمَا لَا تُرَی فَصَارَتْ تُرَی بَارِزَةً وَ قَالَ الشَّجَرَةُ الَّتِی نُهِیَ عَنْهَا آدَمُ هِیَ السُّنْبُلَةُ ⁽²⁾

**[ترجمه]قصص الانبیا: امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: ابلیس به سجده بر آدم فرمان داده شد. پس گفت: پروردگارا قسم به عزتت اگر مرا از سجده بر آدم معاف کنی تو را آن گونه عبادت می‌کنم که هرگز احدی مانند آن تو را عبادت نکرده باشد. خداوند عزوجل فرمود: من دوست دارم آنطور که خودم می‌خواهم مورد اطاعت قرار بگیرم. و گفت: ابلیس چهار بار ناله کرد. اولین بار در روز لعن، و روز هبوط بر زمین، روز بعثت محمد صلی الله علیه و آله در دوران فترت و ختم نبوت و روزی که امالکتاب، قرآن نازل شد. و دو بار خرناس کشید: هنگامی که آدم از درخت خورد و هنگامی که آدم از بهشت هبوط کرد. در مورد این آیه «عورت‌هایشان بر ایشان آشکار شد» فرمود: عورت آنان دیده نمی‌شد پس در آن زمان آشکارا دیده می‌شد. و گفت: درختی که آدم از آن نهی شد، سنبله (گندم) بود - . قصص الانبیاء : نسخه خطی - .

**[ترجمه]

توضیح

الرنة الصوت یقال رنت المرأة ترن رنینا و أرنت أیضا أی صاحت و النخیر صوت بالأنف.

**[ترجمه]رنه: صدا. گفته می‌شود: رنت المرأة ترن رنینا و أرنت یعنی فریاد کشید. نخیر: تولید صدا در بینی، خرناس.

**[ترجمه]

«15»

ک، إکمال الدین ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ الْبَرْمَکِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَیْمَنَ بْنِ مُحْرِزٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَلَّمَ آدَمَ علیه السلام أَسْمَاءَ حُجَجِ اللَّهِ کُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ وَ هُمْ أَرْوَاحٌ عَلَی الْمَلَائِکَةِ- فَقالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ أَنَّکُمْ أَحَقُّ بِالْخِلَافَةِ فِی الْأَرْضِ لِتَسْبِیحِکُمْ وَ تَقْدِیسِکُمْ مِنْ آدَمَ- قالُوا سُبْحانَکَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ قالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی- یا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ وَقَفُوا عَلَی عَظِیمِ مَنْزِلَتِهِمْ ⁽³⁾عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ فَعَلِمُوا أَنَّهُمْ أَحَقُّ بِأَنْ یَکُونُوا خُلَفَاءَ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ حُجَجَهُ عَلَی بَرِیَّتِهِ ثُمَّ غَیَّبَهُمْ عَنْ أَبْصَارِهِمْ وَ اسْتَعْبَدَهُمْ بِوَلَایَتِهِمْ وَ مَحَبَّتِهِمْ وَ قالَ لَهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ.

وَ حَدَّثَنَا بِذَلِکَ الْقَطَّانُ عَنِ السُّکَّرِیِّ عَنِ الْجَوْهَرِیِّ عَنِ ابْنِ عُمَارَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام ⁽⁴⁾

1) فی نسخة: و یوم بعث.

2) قصص الأنبیاء: مخطوط.

3) أی منزلة حجج اللّه.

4) کمال الدین: 9- 10. م.

**[ترجمه]اکمال الدین: امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: خداوند تبارک و تعالی اسامی تمامی حجت‌های خدا را به آدم علیه‌السلام آموخت. پس آنها را درحالی که ارواح بودند بر فرشتگان عرضه کرد. پس گفت: «مرا آگاه سازید از اسامی اینان، اگر صادق هستید» که شما به خاطر تسبیح و تقدیستان برای جانشینی در زمین شایسته‌تر از آدم هستید. «گفتند: تو پاک و منزهی ما علمی جز آنچه تو به ما آموخته‌ای نداریم. همانا تو دانا و حکیم هستی» خداوند تبارک و تعالی گفت: ای آدم آنان را از اسامی ایشان آگاه ساز پس هنگامی که آنان را از اسامی ایشان آگاه ساخت» بر عظمت منزلت و جایگاه ایشان نزد خداوند ذکرش بلند مرتبه باد واقف شده و دانستند که آنها برای اینکه جانشینان خداوند در زمین و حجتهای او بر مردم باشند شایستهتر هستند. سپس آنان را از دیدگان فرشتگان غایب ساخت و فرشتگان را در دوستی و محبت آنان به بندگی گرفت. خداوند به فرشتگان فرمود:

«آیا به شما نگفتم که من غیب آسمان‌ها و زمین را می‌دانم و می‌دانم آنچه را که آشکار و نهان دارید».

قطان این روایت را از امام صادق علیه‌السلام نقل کرده است - . اکمال الدین: 9-10 - .

ص: 145

**[ترجمه]

«16»

فس، تفسیر القمی وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها قَالَ أَسْمَاءَ الْجِبَالِ وَ الْبِحَارِ وَ الْأَوْدِیَةِ وَ النَّبَاتِ وَ الْحَیَوَانِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «و نام همگان را به آدم آموخت» منظور نامهای کوهها، دریاها، درهها، گیاهان و حیوانات است. - . تفسیر علی بن ابراهیم: 38 -

**[ترجمه]

بیان

قال الشیخ أمین الدین الطبرسی رحمه الله وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ أی علمه معانی الأسماء إذ الأسماء بلا معان لا فائدة فیها و لا وجه لإشادة ⁽²⁾الفضیلة بها و قد نبه الله الملائکة علی ما فیها من لطیف الحکمة فأقروا عند ما سئلوا عن ذکرها و الإخبار عنها أنه لا علم لهم بها قال الله تعالی یا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ عن قتادة و قیل إنه سبحانه علمه جمیع الأسماء و الصناعات و عمارة الأرضین و الأطعمة و الأودیة و استخراج المعادن و غرس الأشجار و منافعها و جمیع ما یتعلق بعمارة الدین و الدنیا عن ابن عباس و مجاهد و سعید بن جبیر و عن أکثر المتأخرین و قیل إنه علمه أسماء الأشیاء کلها ما خلق و ما لم یخلق بجمیع اللغات التی یتکلم بها ولده بعده عن أبی علی الجبائی و علی بن عیسی و غیرهما قالوا فأخذ عنه ولده اللغات فلما تفرقوا تکلم کل قوم بلسان ألفوه و اعتادوه و تطاول الزمان علی ما خالف ذلک فنسوه و یجوز أن یکونوا عالمین بجمیع تلک اللغات إلی زمن نوح علی نبینا و آله و علیه السلام فلما أهلک الله الناس إلا نوحا و من تبعه کانوا هم العارفین بتلک اللغات فلما کثروا و تفرقوا اختار کل قوم منهم لغة تکلموا بها و ترکوا ما سواه و نسوه و قد

روی عن الصادق علیه السلام أنه سئل عن هذه الآیة فقال الأرضین و الجبال و الشعاب و الأودیة ثم نظر إلی بساط تحته فقال و هذا البساط مما علمه.

و قیل إنه علمه أسماء الملائکة و أسماء ذریته عن الربیع و قیل إنه علمه ألقاب الأشیاء و معانیها و خواصها و هو أن الفرس یصلح لما ذا و الحمار یصلح لما ذا و هذا أبلغ لأن معانی الأشیاء و خواصها لا تتغیر بتغیر الأزمنة و الأوقات و ألقاب الأشیاء تتغیر علی طول الزمان انتهی ⁽³⁾.

أقول: الأظهر الحمل علی المعنی الأعم و ما ذکر فی خبر ابن محرز بیان لبعض

1) تفسیر القمّیّ: 38. م.

2) أشار بذکره: رفعه بالثناء علیه. و فی المخطوط بالراء، و لعله مصحف.

3) مجمع البیان 1: 76. م.

أفراد المسمیات و أشرفها و أرفعها ⁽¹⁾.

**[ترجمه]شیخ امین الدین طبرسی رحمه الله گفته است: «نام همگان را به آدم آموخت» یعنی به انسان معانی نامها را یاد داد چراکه نامها بدون معانی فایده ای ندارند و دلیلی برای بیان برتری آنها نیست. خداوند فرشتگان را به آن چه از لطایف حکمت است آگاه ساخت و هنگامی که از فرشتگان از توضیح و آگاهی از نامها پرسیده شد، ارار کردند که هیچ علمی بدان ندارند. خداوند متعال فرمود: «ای آدم، از نام آنان به فرشتگان خبر بده» و گفته شده که خداوند سبحان همه نامها و صناعت و ساختن زمین، آسمان، غذاها، درهها، استخراج معادن، کاشت درختها و منافع آنها و همه آن چه به آبادانی دین و دنیا مربوط میشود را به او آموخت. در روایت دیگری آمده است: او نام همه اشیا، آن چه که خلق کرده بود و آن چه که خلق نکرده بود را به همه زبانهایی که فرزندانش بعد از او به آن سخن میگفتند، آموخت. ابن علی الجبایی و علی بن عیسی و دیگران گفتهاند: فرزندانش از او زبانهایی را آموختند و هنگامی که متفرق شدند هر قومی به زبانی که با آن انس گرفته و به آن عادت کرده بود، سخن میگفت و گذشت زمان باعث شد تا آن زبان را فراموش کنند. همچنین میتوان گفت که آنها به همه آن زبانها تا زمان نوح علیه السلام آگاه بودند. پس هنگامی که خداوند مردم به جز نوح و پیروانش را به هلاکت رساند، آنها به این زبانها علم داشتند و هنگامی که زیاد شدند و متفرق شدند، هر قومی از آنان زبانی را انتخاب کردو به آن صحبت میکرد و بقیه را ترک و فراموش کردند. امام صادق علیه السلام در خصوص این آیه میفرماید: منظور زمین، آسمان، کوهها،پرتگاهها و درهها است. سپس به زیرانداز زیر پایش نگاه کرد و فرمود: حتی این زیرانداز نیز جزو آن چیزهایی است که به او آموخت. و آمده است که خداوند نامهای فرشتگان و نامهای ذریه او را یاد داد. و آمده که خداوند به آدم نامهای اشیاء و معانی آنها و خواصشان را یاد داد و این که مثلا اسب برای چه کاری خوب است و خر برای چه کار؟ این بسیار شایستهتر است زیرا که معانی اشیاء و خواص آنها با تغییر زمانها و عصرها تغییر نمیکند. ولی نامهای اشیاء در طول زمان تغییر میکند. پایان. - . مجمع البیان 1: 76 -

میگویم: واضح تر، حمل بر معنای اعم است و آنچه در خبر ابن محرز ذکر شده است توضیحی برای بیان برخی

ص: 146

از افراد مسمّیات و بالاترین و برترین آنهاست.

**[ترجمه]

«17»

سن، المحاسن الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مَیَّاحٍ ⁽²⁾عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ إِبْلِیسَ قَاسَ نَفْسَهُ بِآدَمَ فَقَالَ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ فَلَوْ قَاسَ الْجَوْهَرَ الَّذِی خَلَقَ اللَّهُ مِنْهُ آدَمَ بِالنَّارِ کَانَ ذَلِکَ أَکْثَرَ نُوراً وَ ضِیَاءً مِنَ النَّارِ⁽³⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام میفرماید: شیطان خودش را با آدم مقایسه کرد و گفت: «من را از آتش و او را از خاک آفریدی» در حالی که اگر جوهری که خداوند، آدم را از آن آفرید را با آتش مقایسه میکرد، میدانست که آن جوهر نور و روشنایی بیشتری نسبت به آتش دارد. - . المحاسن: 211 -

**[ترجمه]

«18»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها مَا ذَا عَلَّمَهُ قَالَ الْأَرَضِینَ وَ الْجِبَالَ وَ الشِّعَابَ ⁽⁴⁾وَ الْأَوْدِیَةَ ثُمَّ نَظَرَ إِلَی بِسَاطٍ تَحْتَهُ فَقَالَ وَ هَذَا الْبِسَاطُ مِمَّا عَلَّمَهُ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از امام صادق علیه السلام در مورد آیه «و خداوند تمام نامها را به آدم آموخت» سؤال شد که چه چیزی را خداوند به او آموخت. ایشان فرمود: آسمان و زمین، کوهها، پرتگاهها و درهها. سپس به زیراندازش نگاه کرد و گفت : این فرش نیز جزو آن چیزهایی است که به او آموخت. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«19»

شی، تفسیر العیاشی عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها مَا هِیَ قَالَ أَسْمَاءُ الْأَوْدِیَةِ وَ النَّبَاتِ وَ الشَّجَرِ وَ الْجِبَالِ مِنَ الْأَرْضِ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از امام صادق علیه السلام سؤال شد که آن نامهایی که در این آیه«و تمامی اسامی را به آدم آموخت» آمده کدام است. ایشان فرمود: نام اماکن، گیاهان، درختان و کوههای بر روی زمین. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«20»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ الْعَطَّارِ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَدَعَا بِالْخِوَانِ فَتَغَدَّیْنَا ⁽⁷⁾ثُمَّ جَاءُوا بِالطَّشْتِ وَ الدَّسْتِ سنانه ⁽⁸⁾فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَوْلُهُ وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها الطَّسْتُ وَ الدَّسْتُ سنانه مِنْهُ فَقَالَ الْفِجَاجُ ⁽⁹⁾وَ الْأَوْدِیَةُ وَ أَهْوَی بِیَدِهِ کَذَا وَ کَذَا ⁽¹⁰⁾

1) قلت: أما الآیات فالظاهر منها أنّه علمه نفس الأسماء و اللغات، و أن المسمیات کانت مشهودة لآدم و للملائکة و معروفة لهم، و أمّا الاخبار فأکثرها تدلّ علی ذلک، و بعضها تدلّ علی أنه المسمیات، فتجمع بینهما اما بالحمل علی الأعمّ کما قال المصنّف، أو علی تقدیر مضاف أی أسماء تلک المسمیات.

2) میاح بفتح المیم و تشدید الیاء.

3) المحاسن: 211. م.

4) الشعاب جمع الشعب: الطریق فی الجبل. مسیل الماء فی بطن الأرض. ما انفرج بین الجبلین. و یمکن أن یکون مصحف النبات کما یأتی بعد ذلک، بل یحتمل قویا اتّحاد الخبرین و أن الفضل بن عبّاس مصحف الفضل أبو العباس و هو الفضل بن عبد الملک البقباق الکوفیّ الثقة من أصحاب أبی عبد اللّه علیه السلام.

5) مخطوط.

6) مخطوط.

7) تغدی: أکل أول النهار. الغداء بالمد: الطعام الذی یؤکل اول النهار و هو خلاف العشاء.

8) هکذا فی النسخ، و فی هامشها استظهر أن الصحیح «ثم جاءوا بالطشت و الدست‌شویه» و هکذا فیما یأتی، و علیه فیکون الکلمة فارسیة أی جاءوا بالطشت و الاناء الذی یغسل فیه الأیدی أو یغسل به و هو الابریق.

9) الفجاج جمع الفج: الطریق الواسع الواضح بین الجبلین.

10) مخطوط.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: داوود بن سرحان العطار میگوید: نزد امام صادق علیه السلام بودم. ما را به ناهار دعوت کرد و ناهار خوردیم. سپس تشت و ظرفی برای

شستشوی دستها آوردند. به او گفتم فدایت بشوم، آیه «و خداوند تمام نامها را به آدم آموخت» شامل این تشت و ظرفها نیز میشود؟ فرمودند: راه بین کوهها و درهها و دستش را اینگونه و این گونه پایین انداخت. - . نسخه خطی -

ص: 147

**[ترجمه]

«21»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ حَرِیزٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا أَنْ خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ أَمَرَ الْمَلَائِکَةَ أَنْ یَسْجُدُوا لَهُ فَقَالَتِ الْمَلَائِکَةُ فِی أَنْفُسِهَا مَا کُنَّا نَظُنُّ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ خَلْقاً أَکْرَمَ عَلَیْهِ مِنَّا فَنَحْنُ جِیرَانُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ خَلْقِهِ إِلَیْهِ فَقَالَ اللَّهُ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ فِیمَا أَبْدَوْا مِنْ أَمْرِ بَنِی الْجَانِّ وَ کَتَمُوا مَا فِی أَنْفُسِهِمْ فَلَاذَتِ الْمَلَائِکَةُ الَّذِینَ قَالُوا مَا قَالُوا بِالْعَرْشِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام میفرماید: هنگامی که خداوند آدم را آفرید به فرشتگان فرمان داد تا به او سجده کنند و فرشتگان با خود گفتند گمان نمیکنیم که خداوند مخلوقی را گرامیتر از ما آفریده باشد؛ چراکه ما همسایگان او و نزدیک ترین خلق به او هستیم. خداوند فرمود: «آیا به شما نگفتم که همانا من آنچه آشکار و آنچه پنهان میکنید را میدانم» مانند آنچه از امر طایفه جنها آشکار کردند. و آنچه در درونشان بود را مخفی کردند. پس فرشتگانی که گفتند آنچه گفتند به عرش پناه بردند. - . تفسیر عیاشی نسخه خطی -

**[ترجمه]

«22»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ إِبْلِیسَ أَ کَانَ مِنَ الْمَلَائِکَةِ أَوْ کَانَ یَلِی شَیْئاً مِنْ أَمْرِ السَّمَاءِ فَقَالَ لَمْ یَکُنْ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ کَانَتِ الْمَلَائِکَةُ تَرَی أَنَّهُ مِنْهَا وَ کَانَ اللَّهُ یَعْلَمُ أَنَّهُ لَیْسَ مِنْهَا وَ لَمْ یَکُنْ یَلِی شَیْئاً مِنْ أَمْرِ السَّمَاءِ وَ لَا کَرَامَةَ فَأَتَیْتُ الطَّیَّارَ فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا سَمِعْتُ فَأَنْکَرَ وَ قَالَ کَیْفَ لَا یَکُونُ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ اللَّهُ یَقُولُ لِلْمَلَائِکَةِ- اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ فَدَخَلَ عَلَیْهِ الطَّیَّارُ ⁽²⁾فَسَأَلَهُ وَ أَنَا عِنْدَهُ فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا فِی غَیْرِ مَکَانٍ فِی مُخَاطَبَةِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَدْخُلُ فِی هَذِهِ الْمُنَافِقُونَ فَقَالَ نَعَمْ یَدْخُلُونَ فِی هَذِهِ الْمُنَافِقُونَ وَ الضُّلَّالُ وَ کُلُّ مَنْ أَقَرَّ بِالدَّعْوَةِ الظَّاهِرَةِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: جمیل بن دراج میگوید: از امام صادق درباره شیطان سؤال کردم که آیا او از فرشتگان بود یا چیز دیگری از موجودات آسمان بود؟ ایشان فرمود: از فرشتگان نبود ولی فرشتگان گمان میکردند که او از آنهاست و خداوند میدانست که او از آنها نیست و چیز دیگری از موجودات است. سپس نزد طیار آمدم و او را به آنچه شنیده بودم آگاه ساختم ولی او انکار کرد و گفت چگونه از فرشتگان نبود در حالی که خداوند به فرشتگان میگوید: «به آدم سجده کنید سپس سجده میکنند به جز شیطان». در این هنگام طیار نزد امام آمد و من هم حاضر بودم. از امام پرسید: فدایت شوم سخن خداوند عزوجل در آیه «ای کسانی که ایمان آوردید» در جایی که مخاطبش غیر مؤمنان نیز باشند منافقان را هم شامل میشود؟ فرمودند: بله. در این سخن منافقان و راه گم کردهها و هر کسی که به دعوت آشکار اقرار کرده است داخل میشود. - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

حاصله أن الله تعالی إنما أدخله فی لفظ الملائکة لأنه کان مخلوطا بهم و کونه ظاهرا منهم و إنما وجه الخطاب فی الأمر بالسجود إلی هؤلاء الحاضرین و کان من بینهم فشمله الأمر أو المراد أنه خاطبهم بیا أیها الملائکة مثلا و کان إبلیس أیضا مأمورا لکونه ظاهرا منهم و مظهرا لصفاتهم کما أن خطاب یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا یشمل المنافقین لکونهم ظاهرا من المؤمنین و أما ظن الملائکة فیحتمل أن یکون المراد أنهم ظنوا أنه منهم فی الطاعة و عدم العصیان لأنه یبعد أن لا یعلم الملائکة أنه لیس منهم

1) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

2) المشهور بهذا اللقب محمّد بن عبد اللّه، و قد یطلق علی ابنه حمزة أیضا و لعله المراد هنا بقرینة، و الحدیث مذکور فی روضة الکافی ص 274 باسناد الکلینی، عن أبی علی الأشعریّ، عن محمّد بن عبد الجبار، عن علیّ بن حدید، عن جمیل بن دراج. و فیه: و کیف لا یکون من الملائکة و اللّه عزّ و جلّ یقول: «وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ»

3) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

مع أنهم رفعوه إلی السماء و أهلکوا قومه فیکون من قبیل

قولهم علیهم السلام: سلمان منا أهل البیت.

علی أنه یحتمل أن یکون الملائکة ظنوا أنه کان ملکا جعله الله حاکما علی الجان و یحتمل أن یکون هذا الظن من بعض الملائکة الذین لم یکونوا بین جماعة منهم قتلوا الجان و رفعوا إبلیس.

**[ترجمه]نتیجه آن که خداوند متعال ابلیس را در لفظ فرشتگان وارد کرد چون با آنان مخلوط و در ظاهر از آنان بود و خداوند آنها را برای امر کردن به سجود مورد خطاب قرار داد. به کسانی که در آن جمع حاضر بودند و شیطان نیز در بین آنها بود و به همین دلیل این دستور شامل او هم شد. به بیان دیگر منظور این بود که خداوند آنها را مثلا با لفظ (ای ملائکه) مورد خطاب قرار داد و ابلیس هم مأمور به انجام دستور بود زیرا ظاهرا از آنان بود و ویژگیها و صفات آنها را داشت. همانطور که خطاب (یا ایها الذین آمنوا: ای کسانی که ایمان آوردید) منافقان را شامل میشود چون از نظر ظاهر همانند مؤمنان هستند. در مورد گمان فرشتگان نیز ممکن است که مقصود آن باشد که آنها گمان کردند که او نیز در طاعت و گناه نکردن همانند آنهاست ؛ چرا که بسیار بعید است که فرشتگان ندانند که او از آنها نیست؛

ص: 148

با وجود این که آنها او را تا آسمان بالا بردند و قومش را هلاک کردند. سخن ائمه نیز از همین قبیل است که فرمودند: (سلمان از ما اهل بیت است). چرا که احتمال دارد فرشتگان گمان کرده باشند ابلیس فرشتهای است که خداوند وی را بر اجنه مسلط گردانده است و احتمال دارد که این گمان از بعضی از فرشتگانی باشد که جزو جماعتی نبودند که اجنه را کشته و شیطان را بالا بردند.

**[ترجمه]

«23»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ أَوَّلَ کُفْرٍ کَفَرَ بِاللَّهِ حَیْثُ خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ کُفْرُ إِبْلِیسَ حَیْثُ رَدَّ عَلَی اللَّهِ أَمْرَهُ وَ أَوَّلَ الْحَسَدِ ⁽¹⁾حَیْثُ حَسَدَ ابْنُ آدَمَ أَخَاهُ وَ أَوَّلَ الْحِرْصِ حِرْصُ آدَمَ نُهِیَ عَنِ الشَّجَرَةِ فَأَکَلَ مِنْهَا فَأَخْرَجَهُ حِرْصُهُ مِنَ الْجَنَّةِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام میفرماید: اولین کفر، کفر به خدا است چرا که از زمانی که خداوند آدم را آفرید ، شیطان کفر ورزید؛ چراکه از فرمان خداوند سرپیچی کرد. و اولین حسد زمانی بود که فرزند آدم به برادرش حسد ورزید و اولین حرص، حرص آدم بود که از آن درخت نهی شد ولی از آن خورد و این حرص و طمع او را از بهشت بیرون کرد. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«24»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ بَدْرِ بْنِ خَلِیلٍ الْأَسَدِیِّ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَوَّلُ بُقْعَةٍ عُبِدَ اللَّهُ عَلَیْهَا ظَهْرُ الْکُوفَةِ لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ الْمَلَائِکَةَ أَنْ یَسْجُدُوا لآِدَمَ سَجَدُوا عَلَی ظَهْرِ الْکُوفَةِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امیر المؤمنین علیه السلام میفرماید: اولین مکانی که خداوند در آن مورد عبادت قرار گرفت، پشت کوفه بوده است و هنگامی که خداوند به فرشتگان فرمان داد که به آدم سجده کنند، در پشت کوفه سجده کردند. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«25»

م، تفسیر الإمام علیه السلام قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ أَبی وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ قَالَ الْإِمَامُ علیه السلام قَالَ اللَّهُ تَعَالَی کَانَ خَلَقَ اللَّهُ لَکُمْ مَا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً إِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکَةِ اسْجُدُوا لآِدَمَ فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ خَلَقَ لَکُمْ قَالَ علیه السلام وَ لَمَّا امْتُحِنَ الْحُسَیْنُ علیه السلام وَ مَنْ مَعَهُ بِالْعَسْکَرِ الَّذِینَ قَتَلُوهُ وَ حَمَلُوا رَأْسَهُ قَالَ لِعَسْکَرِهِ أَنْتُمْ فِی حِلٍّ مِنْ بَیْعَتِی فَالْحَقُوا بِعَشَائِرِکُمْ وَ مَوَالِیکُمْ وَ قَالَ لِأَهْلِ بَیْتِهِ قَدْ جَعَلْتُکُمْ فِی حِلٍّ مِنْ مُفَارَقَتِی- ⁽⁴⁾فَإِنَّکُمْ لَا تُطِیقُونَهُمْ لِتَضَاعُفِ أَعْدَادِهِمْ وَ قُوَاهُمْ وَ مَا الْمَقْصُودُ غَیْرِی فَدَعُونِی وَ الْقَوْمَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُعِینُنِی وَ لَا یُخَلِّینِی مِنْ حُسْنِ نَظَرِهِ کَعَادَاتِهِ فِی أَسْلَافِنَا الطَّیِّبِینَ فَأَمَّا عَسْکَرُهُ فَفَارَقُوهُ وَ أَمَّا أَهْلُهُ الْأَدْنَوْنَ مِنْ أَقْرِبَائِهِ فَأَبَوْا وَ قَالُوا لَا نُفَارِقُکَ وَ یَحْزُنُنَا مَا یَحْزُنُکَ وَ یُصِیبُنَا مَا یُصِیبُکَ وَ إِنَّا أَقْرَبَ مَا نَکُونُ إِلَی اللَّهِ إِذَا کُنَّا

1) هکذا فی النسخ و فی تفسیر البرهان و لعلّ فیه سقطا و صحیحه: و أول الحسد حسد بنی آدم اه.

2) مخطوط. م.

3) مخطوط. م.

4) فی نسخة: من مرافقتی.

مَعَکَ فَقَالَ لَهُمْ فَإِنْ کُنْتُمْ قَدْ وَطَّنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ عَلَی مَا وَطَّنْتُ نَفْسِی عَلَیْهِ ⁽¹⁾فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ إِنَّمَا یَهَبُ الْمَنَازِلَ الشَّرِیفَةَ لِعِبَادِهِ بِاحْتِمَالِ الْمَکَارِهِ وَ أَنَّ اللَّهَ وَ إِنْ کَانَ خَصَّنِی مَعَ مَنْ مَضَی مِنْ أَهْلِیَ الَّذِینَ أَنَا آخِرُهُمْ بَقَاءً فِی الدُّنْیَا مِنَ الْکَرَامَاتِ بِمَا یُسَهِّلُ عَلَیَّ مَعَهَا احْتِمَالَ الْمَکْرُوهَاتِ فَإِنَّ لَکُمْ شَطْرَ ذَلِکَ مِنْ کَرَامَاتِ اللَّهِ تَعَالَی وَ اعْلَمُوا أَنَّ الدُّنْیَا حُلْوَهَا وَ مُرَّهَا حُلُمٌ- ⁽²⁾وَ الِانْتِبَاهَ فِی الْآخِرَةِ وَ الْفَائِزَ مَنْ فَازَ فِیهَا وَ الشَّقِیَّ مَنْ شَقِیَ فِیهَا أَ وَ لَا أُحَدِّثُکُمْ بِأَوَّلِ أَمْرِنَا وَ أَمْرِکُمْ مَعَاشِرَ أَوْلِیَائِنَا وَ مُحِبِّینَا وَ الْمُتَعَصِّبِینَ لَنَا لِیُسَهِّلَ عَلَیْکُمُ احْتِمَالَ مَا أَنْتُمْ لَهُ مُقِرُّونَ قَالُوا بَلَی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمَّا خَلَقَ آدَمَ وَ سَوَّاهُ وَ عَلَّمَهُ أَسْمَاءَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلَائِکَةِ جَعَلَ مُحَمَّداً وَ عَلِیّاً وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ أَشْبَاحاً خَمْسَةً فِی ظَهْرِ آدَمَ وَ کَانَتْ أَنْوَارُهُمْ تُضِی‌ءُ فِی الْآفَاقِ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَ الْحُجُبِ وَ الْجِنَانِ وَ الْکُرْسِیِّ وَ الْعَرْشِ فَأَمَرَ اللَّهُ الْمَلَائِکَةَ بِالسَّجْدَةِ لآِدَمَ تَعْظِیماً لَهُ إِنَّهُ قَدْ فَضَّلَهُ بِأَنْ جَعَلَهُ وِعَاءً لِتِلْکَ الْأَشْبَاحِ الَّتِی قَدْ عَمَّ أَنْوَارُهَا فِی الْآفَاقِ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ أَبَی أَنْ یَتَوَاضَعَ لِجَلَالِ عَظَمَةِ اللَّهِ وَ أَنْ یَتَوَاضَعَ لِأَنْوَارِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ قَدْ تَوَاضَعَتْ لَهَا الْمَلَائِکَةُ کُلُّهَا فَاسْتَکْبَرَ وَ تَرَفَّعَ وَ کَانَ بِإِبَائِهِ ذَلِکَ وَ تَکَبُّرِهِ مِنَ الْکَافِرِینَ.

-قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: قَالَ یَا عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ آدَمَ لَمَّا رَأَی النُّورَ سَاطِعاً مِنْ صُلْبِهِ إِذْ کَانَ اللَّهُ قَدْ نَقَلَ أَشْبَاحَنَا ⁽³⁾

فأجاب: الصحیح من حدیث الاشباح الروایة التی جاءت عن الثقات بأن آدم علیه السلام رأی علی العرش أشباحا یلمع نورها، فسأل اللّه تعالی عنها فأوحی اللّه إلیه: أنها أشباح رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و أمیر المؤمنین و الحسن و الحسین و فاطمة علیهم السلام، و أعلمه لو لا الاشباح التی رآها ما خلقه اللّه و لا خلق سماء و لا أرضا، ثمّ قال: و الوجه فیما أظهره اللّه من الاشباح و الصور لآدم علیه السلام أن دله علی تعظیمهم و تقبیلهم و جعل ذلک اجلالا لهم و مقدّمة لما یعرضه من طاعتهم و دلیلا علی أن مصالح الدین و الدنیا لا تتم إلّا بهم، و لم یکونوا فی تلک الحال صورا مجسمة و لا أرواحا ناطقة و لکنها کانت علی صورهم فی البشریة تدلّ علی ما یکونون علیه فی المستقبل. و لقد روی أن آدم لما تاب إلی اللّه و ناجاه بقبول توبته سأله بحقهم علیه و محلهم عنده فأجابه، قال: و هذا غیر منکر من القول و لا مضاد للشرع، و قد رواه الثقات الصالحون المأمونون و سلم لروایته طائفة الحق فلا طریق إلی إنکاره انتهی. قلت: و القول بکونهم علیهم السلام أرواحا ناطقة کما وردت علیه أخبار لا یکون أیضا منکرا من القول و لا مضادا للشرع و العقل.

مِنْ ذِرْوَةِ الْعَرْشِ إِلَی ظَهْرِهِ رَأَی النُّورَ وَ لَمْ یَتَبَیَّنِ الْأَشْبَاحَ فَقَالَ یَا رَبِّ مَا هَذِهِ الْأَنْوَارُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْوَارُ أَشْبَاحٍ نَقَلْتُهُمْ مِنْ أَشْرَفِ بِقَاعِ عَرْشِی إِلَی ظَهْرِکَ وَ لِذَلِکَ أَمَرْتُ الْمَلَائِکَةَ بِالسُّجُودِ لَکَ إِذْ کُنْتَ وِعَاءً لِتِلْکَ الْأَشْبَاحِ فَقَالَ آدَمُ یَا رَبِّ لَوْ

1) وطن نفسه علی الامر و للامر: هیأها لفعله و حملها علیه.

2) الحلم: ما یراه النائم فی نومه.

3) قال الطریحی فی مجمع البحرین: فی الحدیث: خلق اللّه محمّدا و عترته أشباح نور بین یدی اللّه، قلت: و ما الاشباح؟ قال: ظل النور، أبدان نورانیة بل أرواح. فالاشباح جمع الشبح بالتحریک و قد یسکن و هو الشخص. و سئل الشیخ الجلیل محمّد بن النعمان ما معنی الاشباح؟

بَیَّنْتَهَا لِی فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی انْظُرْ یَا آدَمُ إِلَی ذِرْوَةِ الْعَرْشِ ⁽¹⁾فَنَظَرَ آدَمُ وَ وَقَعَ نُورُ أَشْبَاحِنَا مِنْ ظَهْرِ آدَمَ عَلَی ذِرْوَةِ الْعَرْشِ فَانْطَبَعَ فِیهِ صُوَرُ أَنْوَارِ أَشْبَاحِنَا کَمَا یَنْطَبِعُ وَجْهُ الْإِنْسَانِ فِی الْمِرْآةِ الصَّافِیَةِ فَرَأَی أَشْبَاحَنَا فَقَالَ مَا هَذِهِ الْأَشْبَاحُ یَا رَبِّ فَقَالَ اللَّهُ یَا آدَمُ هَذِهِ الْأَشْبَاحُ أَفْضَلُ خَلَائِقِی وَ بَرِیَّاتِی هَذَا مُحَمَّدٌ وَ أَنَا الْحَمِیدُ وَ الْمَحْمُودُ فِی أَفْعَالِی شَقَقْتُ لَهُ اسْماً مِنِ اسْمِی وَ هَذَا عَلِیٌّ وَ أَنَا الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ شَقَقْتُ لَهُ اسْماً مِنِ اسْمِی وَ هَذِهِ فَاطِمَةُ وَ أَنَا فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ فَاطِمُ أَعْدَائِی عَنْ رَحْمَتِی ⁽²⁾یَوْمَ فَصْلِ قَضَائِی وَ فَاطِمُ أَوْلِیَائِی عَمَّا یَعْتَرِیهِمْ وَ یَشِینُهُمْ فَشَقَقْتُ لَهَا اسْماً مِنِ اسْمِی وَ هَذَا الْحَسَنُ وَ هَذَا الْحُسَیْنُ وَ أَنَا الْمُحْسِنُ الْمُجْمِلُ شَقَقْتُ لَهُمَا اسْماً مِنِ اسْمِی هَؤُلَاءِ خِیَارُ خَلِیقَتِی وَ کِرَامُ بَرِیَّتِی بِهِمْ آخُذُ وَ بِهِمْ أُعْطِی وَ بِهِمْ أُعَاقِبُ وَ بِهِمْ أُثِیبُ فَتَوَّسَلْ إِلَیَّ بِهِمْ یَا آدَمُ وَ إِذَا دَهَتْکَ دَاهِیَةٌ ⁽³⁾فَاجْعَلْهُمْ إِلَیَّ شُفَعَاءَکَ فَإِنِّی آلَیْتُ عَلَی نَفْسِی قَسَماً حَقّاً لَا أُخَیِّبُ بِهِمْ آمِلًا وَ لَا أَرُدُّ بِهِمْ سَائِلًا فَلِذَلِکَ حِینَ نَزَلَتْ مِنْهُ الْخَطِیئَةُ دَعَا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِمْ فَتَابَ عَلَیْهِ وَ غَفَرَ لَهُ.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: در مورد آیه «و هنگامی که به فرشتگان گفتیم که به آدم سجده کنید، سجده کردند به جز شیطان که خودداری کرد و تکبر ورزید و از کافران بود» فرمودند: خداوند متعال هر آنچه در زمین است را

زمانی که به فرشتگان گفت که به آدم سجده کنید برای شما خلق کرد. امام فرمود: و هنگامی که خداوند حسین علیه السلام و همراهانش را با سپاهیانی که او را کشتند و سرش را حمل کردند، امتحان کرد امام حسین به سپاهش گفت: شما از بیعت من آزادید پس به قبیله و دوستانتان بپیوندید و به اهل بیتش فرمود: شما نیز از من جدا شوید چراکه شما طاقت و تحمل دشمنان را به سبب زیادی آنها و نیروهایشان ندارید. هدف آنان فقط من هستم پس مرا ترک کنید چراکه خداوند عز وجل از حسن نظرش مرا کمک و یاری میکند و تنهایم نمیگذارد؛ همانگونه که درباره گذشتگان پاکمان نیز چنین کرد.

سپاهیان او را رها کردند ولی خانوادهاش و نزدیکانش از این کار امتناع کردند و گفتند تو را رها نمیکنیم و هر آنچه تو را ناراحت کند، ما را ناراحت میکند و هر مصیبتی به تو برسد، بر ما نیز وارد میشود و ما هنگامی که با تو باشیم نزد خدا بسیار مقرب تر از آنچه بودیم، خواهیم بود.

ص: 149

سپس فرمود اگر خودتان را برای آنچه که من خودم را برایش آماده کردهام، مهیا ساختهاید پس بدانید که خداوند منازل شریفی به سبب تحمل سختیها به بندگانش میبخشد و چنان چه به من و درگذشتگان خاندانم که من آخرین نفر از آنان هستم که زنده میمانم کراماتی اختصاس دهد که با آن تحمل سختیها بر من آسان شود، نیمی از این کرامات خداوند متعال برای شماست و بدانید که دنیا، شیرین و تلخش رؤیاست. توجه و عنایت برای آخرت است و برنده کسی است که در آن جا پیروز شود و بدبخت کسی است که در آن جا بد بخت باشد. ای اولیا دوستداران و محبین! آیا من در ابتدای کار خودمان و کار شما با شما سخن نگفتم تا تحمل آنچه که شما به آن اقرار دارید، برایتان آسان گردد؟ گفتند بله ای پسر رسول خدا. فرمود: خداوند متعال هنگامی که آدم را آفرید و او را از دیگران متمایز ساخت وهمه نامها را به او آموخت و آن را بر فرشتگان عرضه کرد، روح پنج تن: محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم‌السلام را در پشت آدم قرار داد و نورهای آنان در آفاق، آسمانها و حجابها و بهشتها، کرسی و عرش میدرخشید. پس خداوند فرشتگان را برای تکریم آدم به سجده کردن به او فرمان داد و او را برتری داد تا ظرفی باشد برای ارواحی که نورشان آفاق را فراگرفته است، پس سجده کردند به جز شیطان که امتناع ورزید برای جلال و عظمت خداوند تواضع و فروتنی کند و به نورهای ما اهل بیت تواضع کند، در حالی که همه فرشتگان در برابر آنها تواضع کردند. ولی شیطان کبر ورزید و خودداری کرد و به سبب غرور و امتناعش از آن، از کافران شد.

علی بن حسین علیهما السلام میفرماید: رسول الله صلی الله علیه و آله فرمود: ای بندگان خدا همانا آدم هنگامی که خداوند ارواح ما را از بالاترین نقطه عرش به پشت او منتقل کرد نوری که از صلبش ساطع میشد را دید ولی آن ارواح را نشناخت. گفت: خداوندا این نورها کیستند؟ خداوند عز و جل فرمود: نورهای ارواحی هستند که آنها را از رفیع ترین مکان عرشم به پشت تو انتقال دادم وبه همین دلیل فرشتگان را به سجده کردن به تو فرمان دادم تا آن که ظرفی برای آن اشباح باشی. آدم گفت: پروردگارا ای کاش

ص: 150

آن را برای من آشکار میکردی. خداوند متعال فرمود: ای آدم به فراز عرش نگاه کن پس آدم نگاه کرد و نور ارواح ما از پشت آدم در بالای عرش قرار گرفت. سپس تصویر نور ارواح ما بر عرش نقش بست، همانطور که صورت انسان در آیه صاف منعکس میشود. پس ارواح ما را دید و گفت این ارواح کیستند؟ خداوند فرمود: ای آدم این ارواح بهترین آفریدهها و مخلوقات من هستند. او محمد است و من حمید و محمود در اعمالم هستم. از اسم خود اسمی را برای او در نظر گرفتم. دیگری علی است و من علی عظیم هستم و اسمی برای او از اسم خودم مشتق کردم. دیگری فاطمه است و من فاطر(شکافنده) آسمانها وزمین هستم. جدا کننده دشمنانم از رحمتم در روز قیامت و جدا کننده دوستدارانم از چیزهایی که بر آنان عارض میشود و مایه عیب و نقص ایشان میگردد. پس از بین اسامی خود اسمی را برای او بیرون آوردم. دیگری حسن و حسین هستند. من محسن مجمل هستم که برای این دو نفر نیز اسمی از اسم خودم بیرون کشیدم. اینها برگزیدگان و برترین آفریدههای من هستند. به واسطه آنان میگیرم، میبخشم، عقوبت میکنم و پاداش میدهم. پس ای آدم به واسطه اینها به من متوسل شو و هنگامی که مصیبتی بر تو وارد میشود آنان را شفیع خودت قرار ده؛ چرا که من به خودم سوگند میخورم که به واسطه آنان امیدی را نا امید نمیکنم و سائلی را باز نمیگردانم. پس به همین دلیل هنگامی که اشتباهی از او سر زد خداوند عز و جل را به واسطه آنان خواند و توبه کرد و آمرزش طلبید.

**[ترجمه]

«26»

أَقُولُ قَالَ السَّیِّدُ بْنُ طَاوُسٍ فِی سَعْدِ السُّعُودِ رَأَیْتُ فِی صُحُفِ إِدْرِیسَ عَلَی نَبِیِّنَا وَ آلِهِ وَ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی ذِکْرِ سُؤَالِ إِبْلِیسَ وَ جَوَابِ اللَّهِ لَهُ قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ قَالَ لَا وَ لَکِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ إِلَی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ فَإِنَّهُ یَوْمٌ قَضَیْتُ وَ حَتَمْتُ أَنْ أُطَهِّرَ الْأَرْضَ ذَلِکَ الْیَوْمَ مِنَ الْکُفْرِ وَ الشِّرْکِ وَ الْمَعَاصِی وَ أَنْتَخِبَ لِذَلِکَ الْوَقْتِ عِبَاداً لِی امْتَحَنْتُ قُلُوبَهُمْ لِلْإِیمَانِ وَ حَشَوْتُهَا بِالْوَرَعِ وَ الْإِخْلَاصِ وَ الْیَقِینِ وَ التَّقْوَی وَ الْخُشُوعِ وَ الصِّدْقِ وَ الْحِلْمِ وَ الصَّبْرِ وَ الْوَقَارِ وَ الزُّهْدِ فِی الدُّنْیَا وَ الرَّغْبَةِ فِیمَا عِنْدِی یَدِینُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ أُولَئِکَ

1) ذروة العرش: أعلاه.

2) أی قاطعهم عن رحمتی.

3) أی أصابتک داهیة.

أَوْلِیَائِی حَقّاً اخْتَرْتُ لَهُمْ نَبِیّاً مُصْطَفَی وَ أَمِیناً مُرْتَضَی فَجَعَلْتُهُ لَهُمْ نَبِیّاً وَ رَسُولًا وَ جَعَلْتُهُمْ لَهُ أَوْلِیَاءَ وَ أَنْصَاراً تِلْکَ أُمَّةٌ اخْتَرْتُهَا لِلنَّبِیِّ الْمُصْطَفَی وَ أَمِینِیَ الْمُرْتَضَی ذَلِکَ وَقْتٌ حَجَبْتُهُ فِی عِلْمِ غَیْبِی وَ لَا بُدَّ أَنَّهُ وَاقِعٌ أُبِیدُکَ ⁽¹⁾یَوْمَئِذٍ وَ خَیْلَکَ وَ رَجِلَکَ وَ جُنُودَکَ أَجْمَعِینَ فَاذْهَبْ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ إِلَی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ لِآدَمَ قُمْ فَانْظُرْ إِلَی هَؤُلَاءِ الْمَلَائِکَةِ الَّذِینَ قِبَالَکَ فَإِنَّهُمْ مِنَ الَّذِینَ سَجَدُوا لَکَ فَقُلْ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ فَأَتَاهُمْ فَسَلَّمَ عَلَیْهِمْ کَمَا أَمَرَهُ اللَّهُ فَقَالُوا وَ عَلَیْکَ السَّلَامُ یَا آدَمُ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ فَقَالَ اللَّهُ هَذِهِ تَحِیَّتُکَ یَا آدَمُ وَ تَحِیَّةُ ذُرِّیَّتِکَ فِیمَا بَیْنَهُمْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ثُمَّ ذَکَرَ شَرْحَ خَلْقِ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ شَهَادَةِ مَنْ تَکَلَّفَ مِنْهُمْ بِالرُّبُوبِیَّةِ وَ الْوَحْدَانِیَّةِ لِلَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ ثُمَّ قَالَ وَ نَظَرَ آدَمُ إِلَی طَائِفَةٍ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ یَتَلَأْلَأُ نُورُهُمْ یَسْعَی قَالَ آدَمُ مَا هَؤُلَاءِ قَالَ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِیَاءُ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ قَالَ کَمْ هُمْ یَا رَبِّ قَالَ هُمْ مِائَةُ أَلْفِ نَبِیٍّ وَ أَرْبَعَةٌ وَ عِشْرُونَ أَلْفَ نَبِیٍّ الْمُرْسَلُونَ مِنْهُمْ ثَلَاثُمِائَةٍ وَ خَمْسَةَ عَشَرَ نَبِیّاً مُرْسَلًا قَالَ یَا رَبِّ فَمَا بَالُ نُورِ هَذَا الْأَخِیرِ سَاطِعاً عَلَی نُورِهِمْ جَمِیعاً قَالَ لِفَضْلِهِ عَلَیْهِمْ جَمِیعاً قَالَ وَ مَنْ هَذَا النَّبِیُّ یَا رَبِّ وَ مَا اسْمُهُ قَالَ هَذَا مُحَمَّدٌ نَبِیِّی وَ رَسُولِی وَ أَمِینِی وَ نَجِیبِی وَ نَجِیِّی وَ خِیَرَتِی وَ صَفْوَتِی وَ خَالِصَتِی وَ حَبِیبِی وَ خَلِیلِی وَ أَکْرَمُ خَلْقِی عَلَیَّ وَ أَحَبُّهُمْ إِلَیَّ وَ آثَرُهُمْ عِنْدِی وَ أَقْرَبُهُمْ مِنِّی وَ أَعْرَفُهُمْ لِی وَ أَرْجَحُهُمْ حِلْماً وَ عِلْماً وَ إِیمَاناً وَ یَقِیناً وَ صِدْقاً وَ بِرّاً وَ عَفَافاً وَ عِبَادَةً وَ خُشُوعاً وَ وَرَعاً وَ سِلْماً وَ إِسْلَاماً أَخَذْتُ لَهُ مِیثَاقَ حَمَلَةِ عَرْشِی فَمَا دُونَهُمْ مِنْ خَلَائِقِی فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ بِالْإِیمَانِ بِهِ وَ الْإِقْرَارِ بِنُبُوَّتِهِ فَآمِنْ بِهِ یَا آدَمُ تَزِدْ مِنِّی قُرْبَةً وَ مَنْزِلَةً وَ فَضْلًا وَ نُوراً وَ وَقَاراً قَالَ آدَمُ آمَنْتُ بِاللَّهِ وَ بِرَسُولِهِ مُحَمَّدٍ قَالَ اللَّهُ قَدْ أَوْجَبْتُ لَکَ یَا آدَمُ وَ قَدْ زِدْتُکَ فَضْلًا وَ کَرَامَةً أَنْتَ یَا آدَمُ أَوَّلُ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ ابْنُکَ مُحَمَّدٌ خَاتَمُ الْأَنْبِیَاءِ وَ الرُّسُلِ وَ أَوَّلُ مَنْ تَنْشَقُّ الْأَرْضُ عَنْهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ أَوَّلُ مَنْ یُکْسَی وَ یُحْمَلُ إِلَی الْمَوْقِفِ وَ أَوَّلُ شَافِعٍ وَ أَوَّلُ مُشَفَّعٍ وَ أَوَّلُ قَارِعٍ لِأَبْوَابِ الْجِنَانِ وَ أَوَّلُ مَنْ یُفْتَحُ لَهُ وَ أَوَّلُ مَنْ یَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَدْ کَنَّیْتُکَ بِهِ فَأَنْتَ أَبُو مُحَمَّدٍ فَقَالَ آدَمُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی جَعَلَ مِنْ ذُرِّیَّتِی مَنْ فَضَّلَهُ بِهَذِهِ الْفَضَائِلِ وَ سَبَقَنِی إِلَی الْجَنَّةِ وَ لَا أَحْسُدُهُ ثُمَّ ذَکَرَ مُشَاهَدَةَ آدَمَ لِمَنْ أَخْرَجَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ مِنْ ظَهْرِهِ مِنْ جَوْهَرِ ذُرِّیَّتِهِ إِلَی

1) أی اهلکک.

یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ اخْتِیَارِهِ لِلْمُطِیعِینَ وَ إِعْرَاضِهِ علیه السلام عَنِ الْعُصَاةِ لَهُ سُبْحَانَهُ وَ ذَکَرَ خَلْقَ حَوَّاءَ مِنْ ضِلْعِ آدَمَ علیه السلام ⁽¹⁾.

**[ترجمه]سید بن طاووس در سعد السعود نقل میکند: در صحف ادریس علی نبینا و علی آله و علیه السلام دیدم در ذکر سؤال شیطان و جواب خداوند آمده: ابلیس گفت: پروردگارا مرا تا روزی که خلایق برانگیخته شوند مهلت بده. فرمود: البته تا روز معلوم مهلت خواهی داشت. چرا که آن روزی است که در آن روز زمین را از کفرش و شرک و گناهان پاک میکنم و در این وقت، بندگانی را برای خودم انتخاب میکنم که ایمان قلبهایشان را آزمودهام و از ورع و اخلاص، یقین، تقوا، خشوع، صدق، بردباری، صبر و وقار، زهد در دنیا و رغبت به آنچه نزد من است پر کردهام. آنان به حق دیندار هستند و عدالت میورزند. اینان

ص: 151

یقینا اولیای من هستند که برای آنان پیامبر برگزیده و فرد امین مورد رضایتی را اختیار کردم و او را پیامبری برای آنان قرار دادم. آنان را برای او دوستداران و یارانی قرار دادم و این امتی است که آن را برای پیامبر برگزیده و امین مورد رضایتم اختیار کردم. این زمانی است که زمان آن را در علم غیبم پنهان ساختم و آن حقیقتی است که اتفاق میافتد و در آن روز تو و سپاهیان و سربازانت همگی را به هلاکت میرسانم. پس برو که تا آن وقت معلوم به تو مهلت داده میشود. سپس خداوند به آدم گفت برخیز و به این فرشتگان که در برابرت هستند نگاه کن.پس همانا آنان از کسانی هستند که به تو سجده کردند. پس بگو سلام و رحمت خداوند بر شما باد. خداوند فرمود: ای آدم این تحیت تو و ذریه تو به آنان بود تا روز قیامت. سپس شرح آفرینش ذریه آدم و شهادتشان به ربوبیت و وحدانیت خداوند را بیان کرد. سپس گفت: آدم به گروهی از ذریهاش که نورشان میدرخشید نگریست. آدم گفت: اینان کیستند؟ فرمود: اینان پیامبرانی از ذریه تو هستند. گفت: پروردگارا آنان چند نفر هستند؟ گفت: آنان 124 هزار پیامبر هستند که از بین آنان 315 پیامبر، مرسل هستند. گفت پروردگارا چرا نور آخرین آنان بر نور بقیه ساطع است؟ فرمود: به سبب برتری او بر همه آنان. گفت: پروردگارا این پیامبر کیست و اسم او چیست؟ فرمود: محمد، پیامبر، فرستاده و امین من، نجیب، برترین و برگزیده، دوست و همنشین و بهترین مخلوق من، دوست داشتنیترین

نزدیکترین فرد به من و با معرفتترین مخلوقات است. از نظر حلم، علم، ایمان، یقین، صدق، نیکی، عفاف، عبادت، خشوع، ورع، صلح و اسلام بهترین است. از او پیمان حمل عرش را گرفتم و هیچ کسی در بین آنها در آسمانها و زمین به اندازه ایمان او اقرار به پیامبرش نیست. پس ای آدم به او ایمان بیاور که نزدیکی و منزلت و فضل و نور و وقارت نزد من افزون بگردد. آدم گفت: به خدا و رسولش محمد ایمان آوردم. خداوند فرمود: ای آدم بر تو واجب ساختم. تو اولین پیامبران و فرستادگانی و پسرت محمد خاتم پیامران و فرستادگان است و اولین کسی است که روز قیامت زمین از وجود او دو نیم میشود و اولین کسی است که پوشانده میشود، به جایگاه برده میشود، درهای بهشت را میکوبد و درهای بهشت برایش گشوده شده و به آن وارد میشود. من نام او را کنیه تو قرار دادم و تو ابو محمد هستی. آدم گفت: شکر خدایی را که از ذریه من کسی را قرار داده که او را به این فضایل برتری داده و در ورود به بهشت بر من پیشی دارد و من به او حسادت نمیکنم.

سپس آنچه آدم مشاهده کرده بود را بیان کرد: از آنچه که خداوند جل جلاله از پشتش خارج کرده بود، از جوهر ذریه او تا

ص: 152

روز قیامت، و از گزینش او اطاعت کنندگان را، و روی گرداندن او از گناهکاران درگاهش و آفرینش حوا از پهلوی آدم علیه السلام. - . سعد السعود: 34-36 -

**[ترجمه]

«27»

فس، تفسیر القمی ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ الْآیَةَ أَمَّا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ فَهُوَ مِنْ قِبَلِ الْآخِرَةِ لَأُخْبِرَنَّهُمْ أَنَّهُ لَا جَنَّةَ وَ لَا نَارَ وَ لَا نُشُورَ وَ أَمَّا خَلْفَهُمْ یَقُولُ مِنْ قِبَلِ دُنْیَاهُمْ آمُرُهُمْ بِجَمْعِ الْأَمْوَالِ وَ آمُرُهُمْ أَنْ لَا یَصِلُوا فِی أَمْوَالِهِمْ رَحِماً وَ لَا یُعْطُوا مِنْهُ حَقّاً وَ آمُرُهُمْ أَنْ لَا یُنْفِقُوا عَلَی ذَرَارِیِّهِمْ ⁽²⁾وَ أُخَوِّفُهُمْ عَلَی الضَّیْعَةِ ⁽³⁾وَ أَمَّا عَنْ أَیْمَانِهِمْ یَقُولُ مِنْ قِبَلِ دِینِهِمْ فَإِنْ کَانُوا عَلَی ضَلَالَةٍ زَیَّنْتُهَا لَهُمْ وَ إِنْ کَانُوا عَلَی الْهُدَی أُخْرِجُهُمْ مِنْهُ- ⁽⁴⁾وَ أَمَّا عَنْ شَمَائِلِهِمْ یَقُولُ مِنْ قِبَلِ اللَّذَّاتِ وَ الشَّهَوَاتِ یَقُولُ اللَّهُ وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ قَوْلُهُ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً فَالْمَذْءُومُ الْمَعِیبُ وَ الْمَدْحُورُ الْمُقْصَی أَیْ مُلْقًی فِی جَهَنَّمَ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: « آنگاه از پیش رو بر آنها می‌تازم» آیه. از پیش رو یعنی قبل از آخرت آگاهشان میسازم که نه بهشت و نه جهنم و نه رستاخیزی در کار نیست؛ اما درپشت سر آنان میگوید: در دنیایشان به آنان فرمان میدهم که به جمع اموال بپردازند و دستور میدهم که در اموالشان، خویشاوندان را در نظر نگیرند و از آن حقی را ندهند. به آنان فرمان میدهم که به برادرانشان انفاق نکنند و آنان را از فقر و تنگدستی میترسانم و اما درباره ایمانشان میگوید: در باره دینشان، اگر در گمراهی باشند آن را برای آنها زینت میدهم و اگر در راه هدایت باشند آنها را از

این راه خارج میسازم و درباره ویژگیهای آنان میگوید: درباره شهوات و لذتها، خداوند میفرماید: «و بر آنها گمان شیطان صدق میکند».

در آیه: «اخرج منها مذوماً مدحوراً: یعنی از بهشت بیرون برو که تو نکوهیده و رانده درگاه مایی». مذموم یعنی دارای عیب و نقص و مدحور یعنی افتاده در جهنم. - . تفسیر قمی : 212 -

**[ترجمه]

«28»

فس، تفسیر القمی مِنْ صَلْصالٍ قَالَ الْمَاءِ الْمُتَصَلْصِلِ بِالطِّینِ- مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ قَالَ حَمَإٍ مُتَغَیِّرٍ- وَ الْجَانَّ قَالَ أَبُو إِبْلِیسَ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «از گل خشک» گفت: آب گل آلود مخلوط با خاک « از گل و لای بدبود» گفت گل و لای کهنه متغیر «و الجان» گفت: ابوابلیس. - . تفسیر قمی : 351 -

**[ترجمه]

«29»

فس، تفسیر القمی مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ ثَابِتٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْهَاشِمِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَیَّارٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَوْ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ کُلَّهُمْ بِیَدِهِ لَمْ یَحْتَجَّ فِی آدَمَ أَنَّهُ خَلَقَهُ بِیَدِهِ فَیَقُولَ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَ فَتَرَی اللَّهَ یَبْعَثُ الْأَشْیَاءَ بِیَدِهِ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر علیبن ابراهیم: امام صادق علیه السلام میفرماید: اگر خداوند همه خلق را با دستش میآفرید، درباره آدم حجت نمیآورد که او را با دستش خلق کرده است پس میگوید «چه چیز مانع شد و تو را واداشت که بر آنچه با دستم آفریدم سجده نکنی؟» آیا فکر میکنی که خداوند همه چیز را با دستش برمیانگیزد؟ - . تفسیر قمی : 573 -

**[ترجمه]

بیان

أ فتری الله أنما ذکر ذلک لئلا یحمل الید علی الحقیقة أو المعنی أنه لو کان خلقه تعالی الأشیاء بالجوارح لکان خلق الجمیع بها فلا وجه للاختصاص.

1) سعد السعود: 34- 36.

2) فی المصدر: ذراریهم و اخوانهم، و اخوفهم اه. م.

3) فی نسخة: و اخوفهم الضیقة. أی سوء الحال و الفقر.

4) فی نسخة: و ان کانوا علی الهدی جهدت علیهم حتّی اخرجهم منه. م.

5) تفسیر القمّیّ: 212. م.

6) تفسیر القمّیّ: 351. م.

7) تفسیر القمّیّ: 573. و فی نسخة: أ فتری ینعت الأشیاء بیده.

**[ترجمه]«أفتری الله» را فقط به این خاطر ذکر کرده است تا دست حمل بر حقیقت نشود یا معنا این است که اگر خداوند متعال همه اشیاء را با اعضا و جوارح خلق کرده بود، پس همه آفریدهها را با آن اعضا خلق کرده است و اختصاص - به آدم در این آیه - هیچ وجهی نداشت.

ص: 153

**[ترجمه]

«30»

فس، تفسیر القمی أَبِی عَنْ سَعِیدِ بْنِ أَبِی سَعِیدٍ ⁽¹⁾عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ جَرِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَیَّ شَیْ‌ءٍ یَقُولُ أَصْحَابُکَ فِی قَوْلِ إِبْلِیسَ- خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَدْ قَالَ ذَلِکَ وَ ذَکَرَهُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ قَالَ کَذَبَ یَا إِسْحَاقُ مَا خَلَقَهُ اللَّهُ إِلَّا مِنْ طِینٍ ثُمَّ قَالَ قَالَ اللَّهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ خَلَقَهُ اللَّهُ مِنْ ذَلِکَ النَّارِ مِنْ تِلْکَ الشَّجَرَةِ وَ الشَّجَرَةُ أَصْلُهَا مِنْ طِینٍ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: امام صادق علیه السلام به اسحاقبن جریر میفرماید: یاران تو درباره گفته شیطان «من را از آتش و او را از خاک آفریدی» چه میگویند؟ گفتم فدایت شوم او این را گفته و خداوند نیز در کتابش آن را ذکر کرده است. گفت: ای اسحاق دروغ گفت خداوند او را نیافرید مگر از خاک. سپس گفت خداوند فرمود: « همو که برایتان در درخت‌سبزفام اخگر نهاد که از آن [چون نیازتان افتد] آتش می‌افروزید». خداوند او را از این آتش و از این درخت آفرید و اصل این درخت از خاک است. - . تفسیر قمی: 573 -

**[ترجمه]

«31»

فس، تفسیر القمی أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یُونُسَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ قَالَ یَوْمُ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ یَوْمٌ یَذْبَحُهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی الصَّخْرَةِ الَّتِی فِی بَیْتِ الْمَقْدِسِ ⁽³⁾

-قَالَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فَقَالَ اللَّهُ الْحَقَّ أَیْ إِنَّکَ تَفْعَلُ ذَلِکَ وَ الْحَقَّ أَقُولُهُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکَ وَ مِمَّنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعِینَ ⁽⁴⁾

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: امام صادق علیه السلام درباره سخن خداوند « تا روز [و] وقت معلوم» گفت یوم وقت المعلوم، روزی است که رسول خدا او را بر صخرهای که در بیت المقدس است، ذبح میکند.

علی بن ابراهیم گفت: خداوند فرمود: «حق» یعنی تو این کار را انجام میدهی، و من حق را به تو میگویم: «که جهنم را از تو و کسانی که از تو تبعیت میکنند، پر میکنم». - . تفسیر قمی: 573 -

**[ترجمه]

بیان

قال البیضاوی فی قوله تعالی فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ أی فأحق الحق و أقوله و قیل إن الحق اسم الله و نصبه بحذف حرف القسم و جوابه لَأَمْلَأَنَّ و ما بینهما اعتراض و قرأ عاصم و حمزة برفع الأول علی الابتداء أی الحق یمینی أو قسمی أو الخبر أی أنا الحق انتهی ⁽⁵⁾.

أقول: ما ذکره علی بن إبراهیم یصح علی القراءتین فلا تغفل.

1) الحدیث مجهول بسعد بن أبی سعید.

2) تفسیر القمّیّ: ص 573. م.

3) و هو عند ظهور المهدی علیه السلام.

4) تفسیر القمّیّ: ص 573. م.

5) أنوار التنزیل ج 2: 142.

**[ترجمه]بیضاوی درباره سخن خداوند متعال «حق [از من] است و حق را می‌گویم » گفت: یعنی حق را محقق کرده و حق را میگویم. و گفته شده: حق اسم خدا است و نصب گرفته به سبب حذف حرف قسم و جوابش «پر میکنم» است. در این زمینه اخلاف نظر وجود دارد. عاصمم و حمزه با رفع اول به سبب مبتدا بودنش خواندهاند یعنی حق قسم و سوگند من است یا خبر است یعنی من حق هستم. پایان. - . انوار التنزیل2: 142 -

میگویم: آنچه علی بن ابراهیم ذکر کرده بنا بر هر دو قرائت صحیح است. پس غافل نشو.

ص: 154

**[ترجمه]

باب 3 ارتکاب ترک الأولی و معناه و کیفیته و کیفیة قبول توبته و الکلمات التی تلقاها من ربه‌

الآیات

البقرة: «وَ قُلْنا یا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلا مِنْها رَغَداً حَیْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ* فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا کانا فِیهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ* فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ *قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِیعاً فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً فَمَنْ تَبِعَ هُدایَ فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ»(35-38)

الأعراف: «وَ یا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ فَکُلا مِنْ حَیْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ* فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطانُ لِیُبْدِیَ لَهُما ما وُورِیَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما وَ قالَ ما نَهاکُما رَبُّکُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَکُونا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونا مِنَ الْخالِدِینَ وَ قاسَمَهُما إِنِّی لَکُما لَمِنَ النَّاصِحِینَ فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَ طَفِقا یَخْصِفانِ عَلَیْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ ناداهُما رَبُّهُما أَ لَمْ أَنْهَکُما عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُما إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُما عَدُوٌّ مُبِینٌ* قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ* قالَ اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ *قالَ فِیها تَحْیَوْنَ وَ فِیها تَمُوتُونَ وَ مِنْها تُخْرَجُونَ»(19-25)

(و قال تعالی): «یا بَنِی آدَمَ لا یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطانُ کَما أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِیُرِیَهُما سَوْآتِهِما»(27)

طه: «وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ أَبی فَقُلْنا یا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَکَ وَ لِزَوْجِکَ فَلا یُخْرِجَنَّکُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقی* إِنَّ لَکَ أَلَّا تَجُوعَ فِیها وَ لا تَعْری* وَ أَنَّکَ لا تَظْمَؤُا فِیها وَ لا تَضْحی* فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطانُ قالَ یا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلی شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لا یَبْلی*

فَأَکَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَ طَفِقا یَخْصِفانِ عَلَیْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ عَصی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی* ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَیْهِ وَ هَدی* قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِیعاً بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدایَ فَلا یَضِلُّ وَ لا یَشْقی* وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً»(115-124)

{و گفتیم ای آدم خود و همسرت در این باغ سکونت گیر[ید] و از هر کجای آن خواهید فراوان بخورید و[لی] به این درخت نزدیک نشوید که از ستمکاران خواهید بود* پس شیطان هر دو را از آن بلغزانید و از آنچه در آن بودند ایشان را به درآورد و فرمودیم فرود آیید شما دشمن همدیگرید و برای شما در زمین قرارگاه و تا چندی برخورداری خواهد بود* سپس آدم از پروردگارش کلماتی را دریافت نمود و [خدا] بر او ببخشود آری او[ست که] توبه‌پذیر مهربان است* فرمودیم جملگی از آن فرود آیید پس اگر از جانب من شما را هدایتی رسد آنان که هدایتم را پیروی کنند بر ایشان بیمی نیست و غمگین نخواهند شد}

• وَیَا آدَمُ اسْکُنْ أَنتَ وَزَوْجُکَ الْجَنَّةَ فَکُلاَ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمَا وَلاَ تَقْرَبَا هَ-ذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونَا مِنَ الظَّالِمِینَ * فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطَانُ لِیُبْدِیَ لَهُمَا مَا وُورِیَ عَنْهُمَا مِن سَوْءَاتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَاکُمَا رَبُّکُمَا عَنْ هَ-ذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَن تَکُونَا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونَا مِنَ الْخَالِدِینَ * وَقَاسَمَهُمَا إِنِّی لَکُمَا لَمِنَ النَّاصِحِینَ * فَدَلاَّهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْءَاتُهُمَا وَطَفِقَا یَخْصِفَانِ عَلَیْهِمَا مِن وَرَقِ الْجَنَّةِ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَکُمَا عَن تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُل لَّکُمَا إِنَّ الشَّیْطَآنَ لَکُمَا عَدُوٌّ مُّبِینٌ * قَالاَ رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ * قَالَ اهْبِطُواْ بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَکُمْ فِی الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَی حِینٍ * قَالَ فِیهَا تَحْیَوْنَ وَفِیهَا تَمُوتُونَ وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ. - . اعراف/ 19-25 -

{و ای آدم تو با جفت‌خویش در آن باغ سکونت گیر و از هر جا که خواهید بخورید و[لی] به این درخت نزدیک مشوید که از ستمکاران خواهید شد* پس شیطان آن دو را وسوسه کرد تا آنچه را از عورتهایشان برایشان پوشیده مانده بود برای آنان نمایان گرداند و گفت پروردگارتان شما را از این درخت منع نکرد جز [برای] آنکه [مبادا] دو فرشته گردید یا از [زمره] جاودانان شوید* و برای آن دو سوگند یاد کرد که من قطعا از خیرخواهان شما هستم* پس آن دو را با فریب به سقوط کشانید پس چون آن دو از [میوه] آن درخت [ممنوع] چشیدند برهنگی‌هایشان بر آنان آشکار شد و به چسبانیدن برگ[های درختان] بهشت بر خود آغاز کردند و پروردگارشان بر آن دو بانگ بر زد مگر شما را از این درخت منع نکردم و به شما نگفتم که در حقیقت‌شیطان برای شما دشمنی آشکار است* گفتند پروردگارا ما بر خویشتن ستم کردیم و اگر بر ما نبخشایی و به ما رحم نکنی مسلما از زیانکاران خواهیم بود* فرمود فرود آیید که بعضی از شما دشمن بعضی [دیگر]ید و برای شما در زمین تا هنگامی [معین] قرارگاه و برخورداری است* فرمود در آن زندگی می‌کنید و در آن می‌میرید و از آن برانگیخته خواهید شد}

خداوند فرمود: یَا بَنِی آدَمَ لاَ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطَانُ کَمَا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُم مِّنَ الْجَنَّةِ یَنزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِیُرِیَهُمَا سَوْءَاتِهِمَا إِنَّهُ یَرَاکُمْ هُوَ وَقَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاَ تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّیَاطِینَ أَوْلِیَاء لِلَّذِینَ لاَ یُؤْمِنُونَ. - . اعراف/ 27 -

ص: 204

{ای فرزندان آدم زنهار تا شیطان شما را به فتنه نیندازد چنانکه پدر و مادر شما را از بهشت بیرون راند و لباسشان را از ایشان برکند تا عورتهایشان را بر آنان نمایان کند در حقیقت او و قبیله‌اش شما را از آنجا که آنها را نمی‌بینید می‌بینند ما شیاطین را دوستان کسانی قرار دادیم که ایمان نمی‌آورند}

• وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَی آدَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِیَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا * وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ أَبَی * فَقُلْنَا یَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَّکَ وَلِزَوْجِکَ فَلَا یُخْرِجَنَّکُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَی * إِنَّ لَکَ أَلَّا تَجُوعَ فِیهَا وَلَا تَعْرَی * وَأَنَّکَ لَا تَظْمَأُ فِیهَا وَلَا تَضْحَی * فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطَانُ قَالَ یَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلَی شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْکٍ لَّا یَبْلَی * فَأَکَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا یَخْصِفَانِ عَلَیْهِمَا مِن وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَی * ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَیْهِ وَهَدَی * قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِیعًا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُم مِّنِّی هُدًی فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَایَ فَلَا یَضِلُّ وَلَا یَشْقَی * وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنکًا وَنَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَعْمَی. - . طه/ 115-124 -

{و به یقین پیش از این با آدم پیمان بستیم و[لی آن را] فراموش کرد و برای او عزمی [استوار] نیافتیم * و [یاد کن] هنگامی را که به فرشتگان گفتیم برای آدم سجده کنید پس جز ابلیس که سر باز زد [همه] سجده کردند * پس گفتیم ای آدم در حقیقت این [ابلیس] برای تو و همسرت دشمنی [خطرناک] است زنهار تا شما را از بهشت به در نکند تا تیره‌بخت گردی * در حقیقت برای تو در آنجا این [امتیاز] است که نه گرسنه می‌شوی و نه برهنه می‌مانی* و [هم] اینکه در آنجا نه تشنه می‌گردی و نه آفتاب‌زده * پس شیطان او را وسوسه کرد گفت ای آدم آیا تو را به درخت جاودانگی و ملکی که زایل نمی‌شود راه نمایم *

ص: 155

آنگاه از آن [درخت ممنوع] خوردند و برهنگی آنان برایشان نمایان شد و شروع کردند به چسبانیدن برگهای بهشت بر خود و [این گونه] آدم به پروردگار خود عصیان ورزید و بیراهه رفت * سپس پروردگارش او را برگزید و بر او ببخشود و [وی را] هدایت کرد * فرمود همگی از آن [مقام] فرود آیید در حالی که بعضی از شما دشمن بعضی دیگر است

پس اگر برای شما از جانب من رهنمودی رسد هر کس از هدایتم پیروی کند نه گمراه می‌شود و نه تیره‌بخت* و هر کس از یاد من دل بگرداند در حقیقت زندگی تنگ [و سختی] خواهد داشت و روز رستاخیز او را نابینا محشور می‌کنیم}

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی رحمه الله: اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ أی اتخذاها مسکنا و روی عن ابن عباس و ابن مسعود أنه لما أخرج إبلیس من الجنة و لعن بقی آدم وحده فاستوحش إذ لیس معه من یسکن إلیه فخلقت حواء لیسکن إلیها.

و روی أن الله تعالی ألقی علی آدم النوم و أخذ منه ضلعا فخلق منه حواء فاستیقظ آدم فإذا عند رأسه امرأة فسألها من أنت قالت امرأة قال لم خلقت قال لتسکن إلی فقالت الملائکة ما اسمها یا آدم فقال حواء قالوا و لم سمیت حواء قال لأنها خلقت من حی فعندها قال الله اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ و قیل إنها خلقت قبل أن یسکن آدم الجنة ثم أدخلا معا الجنة..

و فی کتاب النبوة أن الله تعالی خلق آدم من الطین و خلق حواء من آدم فهمة الرجال الماء و الطین و همة النساء الرجال.

قال أهل التحقیق لیس یمتنع أن یخلق الله حواء من جملة جسد آدم بعد أن لا یکون مما لا یتم الحی حیا إلا معه لأن ما هذه صفته لا یجوز أن ینقل إلی غیره أو یخلق منه حی آخر من حیث یؤدی إلی أن لا یمکن إیصال الثواب إلی مستحقه ⁽¹⁾رَغَداً أی کثیرا واسعا لا عناء فیه وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ أی لا تأکلا منها و هو المروی عن الباقر علیه السلام و کان هذا نهی تنزیه فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ یجوز أن یقال لمن یبخس نفسه الثواب ⁽²⁾إنه ظالم لنفسه فَأَزَلَّهُمَا أی حملهما علی الزلة عَنْها أی عن الجنة فَأَخْرَجَهُما مِمَّا کانا فِیهِ من النعمة و الدعة أو من الجنة أو من الطاعة و إنما

1) و لکن قد عرفت قبل ذلک أن التحقیق أن حواه خلقت من فاضل طینة آدم علیه السلام.

2) أو یترک الراحة و یختار المشقة.

أخرج من الجنة لا علی وجه العقوبة بل لأن المصلحة قد تغیرت بتناوله من الشجرة فاقتضت الحکمة إهباطه إلی الأرض و ابتلاءه و التکلیف بالمشقة و سلبه ما ألبسه من ثیاب الجنة لأن إنعامه بذلک کان علی وجه التفضل و الامتنان فله أن یمنع ذلک تشدیدا للبلوی و الامتحان کما له أن یفقر بعد الإغناء و یمیت بعد الإحیاء و یسقم بعد الصحة وَ قُلْنَا اهْبِطُوا الخطاب لآدم و حواء و إبلیس و إن کان إبلیس قد أخرج قبل ذلک لأنهم قد اجتمعوا فی الهبوط و إن کانت أوقاتهم متفرقة و قیل أراد آدم و حواء و الحیة و قیل أراد آدم و حواء و ذریتهما و قیل خاطب الاثنین خطاب الجمع بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ یعنی آدم و ذریته و إبلیس و ذریته مُسْتَقَرٌّ أی مقر و مقام و ثبوت وَ مَتاعٌ أی استمتاع إِلی حِینٍ أی إلی الموت أو إلی القیامة فَتَلَقَّی أی قبل و أخذ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ و أغنی قوله فَتَلَقَّی عن أن یقول فرغب إلی الله بهن أو سأله بحقهن لأن التلقی یفید ذلک و اختلف فی الکلمات فقیل هی قوله رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا الآیة و قیل هی قوله اللهم لا إله إلا أنت سبحانک و بحمدک رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی إنک خیر الغافرین اللهم لا إله إلا أنت سبحانک و بحمدک رب إنی ظلمت نفسی فتب علی إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ و هو المروی عن الباقر علیه السلام و قیل بل هی سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله و الله أکبر و قیل و هی روایة تختص بأهل البیت علیهم السلام إن آدم رأی مکتوبا علی العرش أسماء مکرمة معظمة فسأل عنها فقیل له هذه أسماء أجلة الخلق عند الله منزلة و الأسماء محمد و علی و فاطمة و الحسن و الحسین علیهم السلام فتوسل آدم إلی ربه بهم فی قبول توبته و رفع منزلته فَتابَ عَلَیْهِ أی تاب آدم فتاب الله علیه أی قبل توبته و قیل أی وفقه للتوبة و هداه إلیها إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ أی کثیر القبول للتوبة و إنما قال فَتابَ عَلَیْهِ و لم یقل علیهما لأنه اختصر و حذف للإیجاز و التغلیب و قال الحسن لم یخلق الله آدم إلا للأرض ⁽¹⁾و لو لم یعص لأخرجه إلی الأرض علی غیر تلک الحال و قال غیره یجوز أن یکون خلقه للأرض إن عصی و لغیرها إن لم یعص و هو الأقوی

1) یدل علی ذلک قوله تعالی: «وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً» و علی الثانی قوله تعالی: «فَلا یُخْرِجَنَّکُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقی

قُلْنَا اهْبِطُوا قیل الهبوط الأول من الجنة إلی السماء و هذا من السماء إلی الأرض و قیل إنما کرر للتأکید و قیل لاختلاف الحالین فقد بین بالأول أن الإهباط إنما کان حال عداوة بعضهم لبعض و بهذا أن الإهباط للابتلاء و التکلیف فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً أی بیان و دلالة و قیل أنبیاء و رسل و علی الأخیر یکون الخطاب فی اهبطوا لآدم و حواء و ذریتهما فَمَنْ تَبِعَ هُدایَ أی اقتدی برسلی فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ فی القیامة من العقاب وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ علی فوات الثواب ⁽¹⁾.

لِیُبْدِیَ لَهُما قال البیضاوی أی لیظهر لهما و اللام للعاقبة أو للغرض علی أنه أراد أیضا بوسوسته أن یسوأهما بانکشاف عورتهما و لذلک عبر عنها بالسوءة ما وُورِیَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما أی ما غطی عنهما من عوراتهما و کانا لا یریانها من أنفسهما و لا أحدهما من الآخر إِلَّا أَنْ تَکُونا إلا کراهة أن تکونا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونا مِنَ الْخالِدِینَ الذین لا یموتون أو یخلدون فی الجنة و استدل به علی فضل الملائکة علی الأنبیاء و جوابه أنه کان من المعلوم أن الحقائق لا تنقلب و إنما کان رغبتهما فی أن یحصل لهما أیضا ما للملائکة من الکمالات الفطریة و الاستغناء عن الأطعمة و الأشربة و ذلک لا یدل علی فضلهم مطلقا وَ قاسَمَهُما أی أقسم لهما و أخرجه علی زنة المفاعلة للمبالغة و قیل أقسم لهما بالقبول و قیل أقسما علیه بالله إنه لَمِنَ النَّاصِحِینَ و أقسم لهما فجعل ذلک مقاسمة فَدَلَّاهُما فنزلهما إلی الأکل من الشجرة نبه به علی أنه أهبطهما بذلک من درجة عالیة إلی رتبة سافلة فإن التدلیة و الإدلاء إرسال الشی‌ء من أعلی إلی أسفل بِغُرُورٍ بما غرهما به من القسم فإنهما ظنا أن أحدا لا یحلف بالله کاذبا أو متلبسین بغرور ⁽²⁾.

فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ قال الطبرسی أی ابتدءا بالأکل و نالا منها شیئا یسیرا علی خوف شدید بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما قال الکلبی فلما أکلا منها تهافت لباسهما عنهما فأبصر کل منهما سوءة صاحبه فاستحیا وَ طَفِقا یَخْصِفانِ عَلَیْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ أی أخذا

1) مجمع البیان ج 1: 84- 91. م.

2) أنوار التنزیل ج 1: 161. م.

یجعلان ورقة علی ورقة لیسترا سوآتهما و قیل جعلا یرقعان و یصلان علیهما من ورق الجنة و هو ورق التین حتی صار کهیئة الثوب و الخصف أصله الضم و الجمع و منه خصف النعل ظَلَمْنا أَنْفُسَنا أی بخسناها الثواب ⁽¹⁾بترک المندوب إلیه و قیل ظلمنا أنفسنا بالنزول إلی الأرض و مفارقة العیش الرغد وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا أی و إن تستر علینا وَ تَرْحَمْنا أی و لم تتفضل علینا بنعمتک التی تتم بها ما فوتناه نفوسنا من الثواب لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ أی ممن خسر و لم یربح ⁽²⁾.

کَما أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ نسب الإخراج إلیه لما کان بإغوائه لِباسَهُما قیل کان لباسهما الظفر ⁽³⁾عن ابن عباس أی کان شبه الظفر و علی خلقته و قیل کان نورا عن وهب. ⁽⁴⁾وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ أی أمرناه و أوصینا إلیه أن لا یقرب الشجرة فَنَسِیَ أی فترک الأمر وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ثابتا و قیل فنسی من النسیان وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً علی الذنب لأنه لم یتعمد فَتَشْقی أی فتقع فی تعب العمل و کد الاکتساب و النفقة علی زوجتک و لذلک قال فَتَشْقی و لم یقل فتشقیا و قیل لأن أمرهما فی السبب واحد فاستوی حکمهما و قیل لیستقیم رءوس الآی قال ابن جبیر أهبط علی آدم ثور أحمر فکان یحرث علیه و یرشح العرق عن جبینه فذلک هو الشقاوة إِنَّ لَکَ أَلَّا تَجُوعَ فِیها وَ لا تَعْری أی فی الجنة لسعة طعامها و ثیابها وَ أَنَّکَ لا تَظْمَؤُا فِیها وَ لا تَضْحی أی لا تعطش و لا یصیبک حر الشمس فإنه لیس فی الجنة شمس و إنما فیها ضیاء و نور و ظل ممدود عَلی شَجَرَةِ الْخُلْدِ أی من أکل منها لم یمت وَ مُلْکٍ لا یَبْلی جدید لا ینفی وَ عَصی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی أی خالف ما أمره به ربه فخاب من ثوابه ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ أی اختاره للرسالة فَتابَ عَلَیْهِ وَ هَدی أی قبل توبته و هداه إلی ذکره أو إلی الکلمات التی تلقاها منه قالَ اهْبِطا یعنی آدم و حواء فَلا یَضِلُّ أی فی الدنیا وَ لا یَشْقی أی فی الآخرة

1) أی نقصناها.

2) مجمع البیان ج 4: 407. م.

3) فی النهایة: کان لباس آدم من ظفر أی شی‌ء یشبه الظفر فی بیاضه و صفائه و کثافته.

4) مجمع البیان ج 4: 409. م.

فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً أی عیشا ضیقا فی الدنیا أو هو عذاب القبر أو طعام الضریع و الزقوم فی جهنم ⁽¹⁾.

**[ترجمه]طبری میگوید: «تو و همسرت در جنت ساکن شوید» یعنی بهشت را محل سکونت خودتان قرار دهید. از ابن عباس و ابن مسعود روایت شده که هنگامی که شیطان از بهشت رانده و مورد لعن واقع شد، آدم تنها شد و احساس وحشت کرد زیرا کسی نبود که با او زندگی کند. بنابراین حوا برای اینکه در کنارش زندگی کند، خلق شد. و آمده است که خداوند، خواب را برآدم چیره کرد و از پهلوی او، حوا را خلق کرد. هنگامی که آدم از خواب بیدار شد، در کنار سرش زنی را دید از او پرسید تو کیستی؟ گفت: یک زن. گفت: چرا آفریده شدی؟ گفت: برای اینکه در کنار من زندگی کنی. فرشتگان گفتند اسم او چیست ای آدم. گفت: حوا. گفتند: چرا او را حوا نامیدی؟ گفت: بخاطر اینکه او از یک «حی» (موجود زنده) آفریده شد. پس در این هنگام خداوند فرمود: «تو و همسرت در بهشت ساکن شوید» و گفته شده که او - حوا - قبل از سکونت آدم در بهشت آفریده شده بود سپس هر دو وارد بهشت شدند.

در کتاب النبوه آمده است که خداوند متعال، آدم را از خاک آفرید و حوا را از آدم آفرید. پس همت مردان آب و خاک است و همت زنان، مردان هستند.

اهل تحقیق میگویند: ممتنع نیست که خداوند حوا را از همه بدن آدم آفریده باشد البته نباید آن چیزی باشد که قوام موجود زنده به آن است، زیرا چنین چیزی - مایه حیات - نمیتواند به دیگری منتقل شود یا موجود زنده دیگری از آن خلق شود زیرا به این منجر میشود که رساندن ثواب به مستحق آن ممکن نباشد «رغداً» یعنی زیاد و وسیع طوری که سختی و رنجی در آن نیست. «به این درخت نزدیک نشوید» یعنی از آن نخورید و این از امام باقر علیه السلام روایت شده است و این نهی تنزیه است. «پس از ظالمان میشوید» جایز است به کسی که خودش را از ثواب و راحتی محروم میکند گفته شود: او به خودش ظلم میکند. «پس آن دو را دچار لغزش کرد» یعنی آن دو را وادار به لغزش کرد. «پس آن دو را از جایی که در آن بودند

بیرون کرد» یعنی از نعمت و راحتی بیرون راند یا از جنت یا اطاعت خارج کرد.

ص: 156

آدم به خاطر عقوبت از بهشت اخراج نشد بلکه مصلحت، به سبب خوردن از آن درخت تغییر کرد و حکمت بر این قرار گرفت که به زمین فرود آید و مورد آزمایش و سختی قرار بگیرد و آنچه از لباس بهشتی پوشیده بودند از آنان سلب شد چرا که نعمت دادن خداوند در این مورد به خاطر تفضّل و امتنان بود پس این حق را داشت که به خاطر شدت امتحان و آزمایش، آن را منع کند همانگونه که میتواند بعد از ثروت دادن، فقیر کند و بعد از زنده کردن، بمیراند و بعد از سلامتی بیمار کند. «گفتیم فرود آیید» خطاب به آدم و حوا و شیطان است. اگرچه شیطان قبل از آن بیرون رانده شده بود اما همه آنها اگرچه در زمانهای مختلف، همگی در فرود آمدن به زمین اشتراک دارند. و گفته شده منظور آدم و حوا و مار است. و گفته شده منظور آدم و حوا و ذریه آن دو هستند. و گفته شده: خطاب جمع در جایگاه خطاب مثنی قرار گرفته است. «برخی از شما دشمن برخی دیگر هستید» یعنی آدم و ذریهاش با شیطان و ذریهاش. «مستقر» یعنی استقرار ساقته و اقامت یافته و ثابت «متاع» یعنی لذت جویی «إلی حین: تا زمان» یعنی تا مرگ و روز قیامت. «فتلقی: دریافت کرد» یعنی گرفت و پذیرفت. «از پروردگارت کلماتی را» یعنی غنی شد. این بخش از آیه «فتلقی» یعنی به واسطه آنان به خداوند متمایل شد یا به حق آنان از او درخواست کرد چرا که «تلقی» این معنا را میدهد و در کلمات اختلاف شده است. و گفته شده منظور این سخن خداوند است: «پروردگارا بر خودمان ظلم کردیم» آیه. و گفته شده: منظور این سخن آدم علیه السلام است: «بار خدایا جز تو خدایی نیست و تو منزهی و تو را ستایش میکنم. پروردگارا همانا من به خودم ظلم کردم پس مرا ببخش که همانا تو بهترین بخشندگانی. بار خدایا جز تو خدایی نیست و تو منزهی و تو را ستایش میکنم. پروردگارا همانا من به خودم ظلم کردم پس مرا ببخش که همانا تو بسیار توبهپذیر مهربان است» و این از امام باقر علیه السلام روایت شده است و گفته شده: منظور این سخن بوده است «سبحان الله و الحمدالله و لا اله الا الله و الله اکبر» و گفته شده: - این روایت به اهل بیت علیهم السلام اختصاص دارد-. آدم علیه السلام این نامهای مکرم را به صورت مکتوب بر عرش دید و درباره آنها پرسید و به او گفته شد که این نامها والاترین مخلوقات نزد خدا هستند و آن نامها محمد، علی، فاطمه، حسن، حسین علیهم السلام هستند. پس آدم بهواسطه آنها به خداوند متوسل شد که توبهاش را بپذیرد و جایگاهش بالاتر رود. «فتاب علیه» یعنی آدم توبه کرد و خداوند توبه او را پذیرفت. و گفته شده با توبه او موافقت کرد و او را به سمت آن هدایت نمود. «انه هوالتواب: همانا او همان بسیار توبهپذیر است» یعنی خداوند بسیار توبهپذیر است. و خداوند فرموده: «فتاب علیه: یعنی فقط بر آدم» و نگفته است «علیهما: بر آن دو» چراکه به این صورت مختصرتر است و برای ایجاز و غلبه دادن مذکر بر مؤنث آورده شده است. حسن گفت: خداوند آدم را خلق نکرد مگر برای - خلیفه شدن - بر روی زمین و اگر گناه هم نمیکرد، باز هم در این حالت او را از بهشت خارج میکرد. دیگران نیز گفتهاند: جایز است که آفرینش او برای زمین باشد اگر گناه کند. و اگر گناه نمیکرد برای چیزی غیر از زمین باشد و این قویتر است.

ص: 157

«قلنا اهبطوا: گفتیم فرود آیید» گفته شده هبوط اول، از بهشت به آسمان بود و این هبوط از آسمان به زمین بود و گفته شده که این برای تاکید تکرار شده است. و گفته شده که به دلیل وجود اختلاف بین این دو حالت تکرار شد، چرا که هبوط اول، دشمنی بعضی با بعضی دیگر را بیان میکند و به همین دلیل اهباط - فرود آوردن - برای آزمایش و تکلیف بوده است. « پس اگر از جانب من شما را هدایتی رسد» هدی یعنی بیان و دلالت؛ و گفته شده: یعنی پیامبران و فرستادگان. بنا بر قول اخیر خطاب در «اهبطوا» به آدم و حوا و ذریه آن دو است. « آنان که هدایتم را پیروی کنند» یعنی به فرستادگانم اقتدا کنند. « بر ایشان بیمی نیست» در قیامت از عذاب ترسی ندارند. «و غمگین نخواهند شد» آنها ناراحت نمیشوند به خاطر از دست دادن ثواب. - . مجمع البیان1: 84-91 -

«لیبدی لهما: تا برای آنان نمایان گرداند» بیضاوی میگوید: یعنی تا برای آن دو ظاهر و آشکار شود و لام برای بیان عاقبت یا غرض است زیرا شیطان همچنین میخواست با وسوسهاش زشتیهای آنان آشکار کند با انکشاف عورت آن دو، و به

همین دلیل به سوءه (یعنی زشتی) تعبیر شده است. «آنچه را از عورتهایشان برایشان پوشیده مانده بود» یعنی آنچه را که از عوراتشان پوشیده مانده بود و خودشان آن را نمیدیدند و مال همدیگر را نیز نمیدیدند. «جز اینکه باشید» مگر کراهت این که باشید «دو فرشته و یا از جاودانان باشید» کسانی که نمیمیرند یا در بهشت جاودان هستند. و با این گفته بر برتری فرشتگان بر پیامبران استدلال شده است و جوابش آن است که مسلما واقعیتها دگرگون نمیشوند و آن دو دوست داشتند که آنچه برای فرشتگان است از کمالات فطری و بینیازی از خوردنیها و نوشیدنیها برای آن دو به حاصل شود. این به هیچ وجه بر برتری آنها دلالت نمیکند. «و قاسمهما: و برای آن دو سوگند یاد کرد» یعنی سوگند میخورد برای آن دو و آن را از باب مفاعله آورده تا مبالغه کند. و گفته شده که در مورد قبول کردن برای آن دو قسم خورد. گفته شده برای آن دو به خداوند سوگند خورد. «که من قطعا از خیرخواهان شما هستم» برای آن دو سوگند خورد و آن را مقاسمه قرار داد «فدلاهما: آن دو را کشاند» یعنی آن دو را تا خوردن از درخت پایین آورد. با این تعبیر نشان داد که با این کار، آن دو را از مقام بالا به رتبه و جایگاه پائین تنزّل داد، پس تدلیة و ادلاء، فرستادن چیزی از بالاترین مکان به پستترین مکان است. «بغرور» با فریبی که با قسم خوردن داد، چرا که آن دو گمان کردند که هیچ کس به خداوند، سوگند دروغ نمیخورد یا آن که متلبّس به غرور بودند - . انوار التنزیل1: 161 -

«پس چون آن دو از [میوه] آن درخت [ممنوع] چشیدند» طبرسی میگوید: یعنی شروع به خوردن کردند و با ترس شدید مقدار اندکی از آن را به دست آورند. «برهنگی‌هایشان بر آنان آشکار شد» کلبی میگوید: هنگامیکه از آن خوردند، لباسشان از بدنشان فرو افتاد، پس هرکدام از آن دو، عورت ]شرمگاه[ دیگری را دید و خجالت کشید. «و به چسبانیدن برگ[های درختان] بهشت بر خود آغاز کردند». یعنی شروع کردند

ص: 158

به قرار دادن برگها بر روی هم تا عورتهایشان را با آن بپوشانند. و گفته شده: شروع کردن به وصله زدن و از برگهای بهشتی که همان

برگ درخت انجیر بود به هم میچسباندند که به صورت لباس درآمد. «خصف» اصل آن به هم پیوند دادن و جمع کردن است و خصف النعل - پینه زدن به کفش - از آن است «به خودمان ظلم کردیم» یعنی با ترک چیزی که از ما خواسته شده بود راه درست را از دست دادیم و گفته شده که یعنی با فرود آمدن به زمین و از دست دادن زندگی راحت به خودمان ظلم کردیم. «اگر برما نبخشی» یعنی و اگر بر ما بپوشانی «و ترحمنا: و بر ما رحم نکنی» یعنی اگر با نعمتهایی که بر ما تمام کرده بودی و ما خودمان آنها را از دست دادیم، بر ما مرحمت نفرمایی. «لنکونن من الخاسرین: مسلما از زیانکاران خواهیم بود» یعنی از کسانی که زیان دیدند و هیچ نفعی نبردند. - . مجمع البیان4: 407 -

«چنانکه پدر و مادر شما را از بهشت بیرون راند» اخراج کردن از بهشت را به شیطان نسبت داده است چون به خاطر فریب او بود. «لباس آن دو» گفته شده: که لباس آن دو ناخن بوده است. این قول از ابن عباس است یعنی شبیه ناخن و از جنس آن بوده است. و از وهب نقل شده که نور بوده است. - . مجمع البیان4 : 409 -

«و به یقین پیش از این با آدم پیمان بستیم» یعنی به او فرمان دادیم و او را توصیه کردیم که به این درخت نزدیک نشود. «پس فراموش کرد» یعنی آن دستور را ترک کرد. «و عزمی نزد او نیافتیم» یعنی او تصمیمی برای گناه کردن نداشت چرا که از روی عمد انجام نداد. «تا تیره‌بخت گردی» یعنی تا در کار و رنج به دست آوردن روزی و نفقه همسرت به سختی بیفتی. و به همین دلیل گفت تو به سختی میافتی «فتشقی» و نگفت شما به سختی میافتید «فتشقیا»گفته شده: چون امر آن دو در سبب یکی بود پس حکمشان مساوی است. و گفته شده که برای هماهنگی و رعایت وزن در اواخر آیات اینطور آمده است. ابن جبیر میگوید: برآدم، گاو قرمزی فرود آورده شد که با آن شخم میزد و عرق از پیشانیش جاری میشد. و این همان شقاوت و سختی است. « تو در آنجا نه گرسنه می‌شوی و نه برهنه می‌مانی» یعنی در بهشت به سبب وسعت طعام و لباس در آنجا گرسنه و عریان نمیشوی. « در آنجا نه تشنه می‌گردی و نه آفتاب‌زده» یعنی تشنه نمیشوی و گرمای خورشید به تو نمیرسد چرا که در بهشت خورشید نیست و در آنجا نور و روشنایی و سایه گسترده وجود دارد. « به درخت جاودانگی» یعنی هرکس از این درخت جاودان بخورد نمیمیرد. « ملکی که زایل نمی‌شود» یعنی مکانی است که کهنه و فرسوده نمیشود. «آدم به پروردگار خود عصیان ورزید و بیراهه رفت» یعنی با آنچه پروردگارش به او فرمان داده بود مخالفت کرد و از ثوابش ناامید شد. «سپس پروردگارش او را برگزید» یعنی پروردگارش او را برای رسالت برگزید. «و بر او ببخشود و [وی را] هدایت کرد» یعنی توبه او را پذیرفت و او را به ذکر یاد خود هدایت کرد یا به کلماتی که از او آموخته بود هدایت شد. « فرمود همگی از آن [مقام] فرود آیید» یعنی آدم و حوا «نه گمراه می‌شود» یعنی در دنیا گمراه نمیشود «و نه تیره‌بخت میشود» یعنی در آخرت بدبخت نمیشود.

ص: 159

«در حقیقت زندگی تنگ [و سختی] خواهد داشت» یعنی زندگی در دنیا، یا عذاب قبر، یا غذای ضریع و زقوم در جهنم. - . مجمع البیان7: 34 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

فس، تفسیر القمی أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما قَالَ کَانَتْ سَوْآتُهُمَا لَا تَبْدُو لَهُمَا فَبَدَتْ یَعْنِی کَانَتْ مِنْ دَاخِلٍ ⁽²⁾

قلت: الحدیث لا یخلو عن غرابة. و یأتی مثله عن العیّاشیّ تحت رقم 45.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: امام صادق علیه السلام درباره آیه «زشتیهایشان را برایشان نمایان شد» میفرماید: شرمگاههای (عورتها) آن دو برایشان نمایان نبود و در آن هنگام نمایان شد یعنی از داخل بود. - . تفسیر قمی: 213 -

**[ترجمه]

«2»

فس، تفسیر القمی اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ یَعْنِی آدَمَ وَ إِبْلِیسَ إِلی حِینٍ یَعْنِی إِلَی الْقِیَامَةِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «فرود آیید شما دشمن همدیگرید» یعنی آدم و شیطان. «تا روز» یعنی تا روز قیامت. - . تفسیر قمی: 213 -

**[ترجمه]

«3»

فس، تفسیر القمی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً أَیْ ضَیِّقَةً ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: ««در حقیقت زندگی تنگ [و سختی] خواهد داشت» یعنی زندگانی سخت همراه با تنگدستی برای اوست. - . تفسیر قمی: 424 -

**[ترجمه]

«4»

ع، علل الشرائع لی، الأمالی للصدوق مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام قَالَ: جَاءَ نَفَرٌ مِنَ الْیَهُودِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَسَأَلُوهُ عَنْ مَسَائِلَ فَکَانَ فِیمَا سَأَلُوهُ أَخْبِرْنِی عَنِ اللَّهِ لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ وَقَّتَ هَذِهِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ فِی خَمْسِ مَوَاقِیتَ عَلَی أُمَّتِکَ فِی سَاعَاتِ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ فَأَجَابَ علیه السلام إِلَی أَنْ قَالَ وَ أَمَّا صَلَاةُ الْعَصْرِ فَهِیَ السَّاعَةُ الَّتِی أَکَلَ فِیهَا آدَمُ مِنَ الشَّجَرَةِ فَأَخْرَجَهُ اللَّهُ مِنَ الْجَنَّةِ فَأَمَرَ اللَّهُ ذُرِّیَّتَهُ بِهَذِهِ الصَّلَاةِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ اخْتَارَهَا لِأُمَّتِی فَهِیَ مِنْ أَحَبِّ الصَّلَوَاتِ ⁽⁵⁾إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَوْصَانِی أَنْ أَحْفَظَهَا مِنْ بَیْنِ الصَّلَوَاتِ وَ أَمَّا صَلَاةُ الْمَغْرِبِ فَهِیَ السَّاعَةُ الَّتِی تَابَ اللَّهُ فِیهَا عَلَی آدَمَ- وَ کَانَ بَیْنَ مَا أَکَلَ مِنَ الشَّجَرَةِ وَ بَیْنَ مَا تَابَ اللَّهُ عَلَیْهِ ثَلَاثُمِائَةِ سَنَةٍ مِنْ أَیَّامِ الدُّنْیَا وَ فِی أَیَّامِ الْآخِرَةِ یَوْمٌ کَأَلْفِ سَنَةٍ مِنْ وَقْتِ صَلَاةِ الْعَصْرِ إِلَی الْعِشَاءِ فَصَلَّی آدَمُ ثَلَاثَ رَکَعَاتٍ رَکْعَةً لِخَطِیئَتِهِ رَکْعَةً لِخَطِیئَةِ حَوَّاءَ وَ رَکْعَةً لِتَوْبَتِهِ فَافْتَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ هَذِهِ الثَّلَاثَ الرَّکَعَاتِ عَلَی أُمَّتِی

1) مجمع البیان 7: 34. م.

2) تفسیر القمّیّ: 213. و فیه: بدت لهما سوآتهما: و فی نسخة من الکتاب: یعنی کانت داخلة.

3) تفسیر القمّیّ: 213. م.

4) تفسیر القمّیّ: 424. م.

5) فی المصدرین: من أحبّ الصلاة. م.

ثُمَّ قَالَ فَأَخْبِرْنِی لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ تُوَضَّأُ هَذِهِ الْجَوَارِحُ الْأَرْبَعُ وَ هِیَ أَنْظَفُ الْمَوَاضِعِ فِی الْجَسَدِ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لَمَّا أَنْ وَسْوَسَ الشَّیْطَانُ إِلَی آدَمَ وَ دَنَا آدَمُ مِنَ الشَّجَرَةِ وَ نَظَرَ إِلَیْهَا ذَهَبَ مَاءُ وَجْهِهِ ثُمَّ قَامَ وَ هُوَ أَوَّلُ قَدَمٍ مَشَتْ إِلَی الْخَطِیئَةِ ثُمَّ تَنَاوَلَ بِیَدِهِ ثُمَّ مَسَّهَا فَأَکَلَ مِنْهَا فَطَارَ الْحُلِیُّ وَ الْحُلَلُ عَنْ جَسَدِهِ ثُمَّ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی أُمِّ رَأْسِهِ وَ بَکَی فَلَمَّا تَابَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِ فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِ وَ عَلَی ذُرِّیَّتِهِ الْوُضُوءَ عَلَی هَذِهِ الْجَوَارِحِ الْأَرْبَعِ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَغْسِلَ الْوَجْهَ لِمَا نَظَرَ إِلَی الشَّجَرَةِ وَ أَمَرَهُ بِغَسْلِ السَّاعِدَیْنِ إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ لِمَا تَنَاوَلَ مِنْهَا وَ أَمَرَهُ بِمَسْحِ الرَّأْسِ لِمَا وَضَعَ یَدَهُ عَلَی رَأْسِهِ وَ أَمَرَهُ بِمَسْحِ الْقَدَمَیْنِ لِمَا مَشَی إِلَی الْخَطِیئَةِ ثُمَّ قَالَ أَخْبِرْنِی لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الصَّوْمَ عَلَی أُمَّتِکَ بِالنَّهَارِ ثَلَاثِینَ یَوْماً وَ فَرَضَ عَلَی الْأُمَمِ أَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِنَّ آدَمَ لَمَّا أَکَلَ مِنَ الشَّجَرَةِ بَقِیَ فِی بَطْنِهِ ثَلَاثِینَ یَوْماً وَ فَرَضَ اللَّهُ عَلَی ذُرِّیَّتِهِ ثَلَاثِینَ یَوْماً الْجُوعَ وَ الْعَطَشَ وَ الَّذِی یَأْکُلُونَهُ تَفَضُّلٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِمْ وَ کَذَلِکَ کَانَ عَلَی آدَمَ فَفَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی أُمَّتِی ذَلِکَ ثُمَّ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هَذِهِ الْآیَةَ- کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ أَیَّاماً مَعْدُوداتٍ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع، امالی الصدوق: حسن بن علی علیه السلام میفرماید: یکی از یهودیان نزد رسول خدا آمد و از او درباره مسائلی پرسید. در بین پرسشهایش از او پرسید: مرا آگاه ساز که چرا خداوند نمازهای پنجگانه را در پنج زمان برای امت تو در ساعات شب و روز قرار داده است؟ امام علیه السلام جواب داد. و به آنجا رسید که نماز عصر زمانی است که در آن ساعت، آدم از آن درخت خورد و خداوند او را از بهشت بیرون کرد و خداوند ذریه او را به این نماز تا روز قیامت فرمان داد و آن را برای امت من نیز قرار داد و همانا از دوست داشتیترین نمازها در نزد خداست. مرا سفارش کرد که از بین نمازها، آن را مراقبت کنم. نماز مغرب ساعتی است که در آن خداوند توبه آدم را پذیرفت. بین آنچه از درخت خورد و بین پذیرش توبه از سوی خداوند 300 سال از روزهای دنیا فاصله بود، و از روزهای آخرت یک روز طول کشید که معادل هزار سال است از وقت نماز عصر تا عشاء. پس آدم سه رکعت نماز خواند، یک رکعت برای اشتباهش و یک رکعت برای اشتباه حوا و یک رکعت برای توبهاش. پس خداوند این سه رکعت را بر امت من واجب کرد.

ص: 160

سپس گفت: مرا آگاه کن که چرا این عضوهای چهارگانه برای وضو هستند درحالی که این عضوها، پاکترین اعضای بدن هستند. پیامبر فرمود: هنگامی که شیطان آدم را وسوسه کرد و آدم به درخت نزدیک شد و هنگامی که به آن نگاه کرد، آب صورتش ریخت سپس برخاست و آن اولین قدمی بود که سمت اشتباه و خطا برداشت سپس با دستش آن را برداشت و آن را لمس کرد و از آن خورد پس زیور و زینتها از بدنش جدا شد سپس دستش را بر فرق سرش گذاشت و گریست و هنگامی که به درگاه خداوند عز و جل توبه کرد. خداوند بر او و بر ذریه او وضو گرفتن بر این اعضای چهارگانه را واجب نمود و او را فرمان داد که صورتش را بشوید به سبب آن که به درخت نگاه کرد و فرمان داد که دو دستش را تا آرنج بشوید به سبب خوردن آن و او را فرمان داد به مسح سر به سبب آن که دستش را بر سرش گذاشت و فرمان داد او را به مسح دو پا به سبب آن که به سمت گناه رفت.

سپس گفت مرا باخبر ساز که چرا خداوند بر امت تو، سی روز روزه را واجب کرد و بر امتهای دیگر بیشتر از این را واجب کرده است. پیامبر گفت: هنگامی که آدم از درخت خورد، سی روز در شکمش باقی ماند به همین سبب خدا بر ذریه او سی روز گرسنگی و تشنگی را واجب کرد و آنچه را که میخورید، فضل و رحمت از جانب خداوند متعال است همانگونه که بر آدم نیز بود. پس خداوند عزو جل بر امت من آن را واجب کرد سپس رسول خدا این آیه را تلاوت کرد: «روزه بر شما مقرر شده است همان گونه که بر کسانی که پیش از شما [بودند] مقرر شده بود باشد که پرهیزگاری کنید * [روزه در] روزهای معدودی [بر شما مقرر شده است]». - . علل الشرائع: 120، 103، 132. الامالی: 114-116 -

**[ترجمه]

«5»

فس، تفسیر القمی أَبِی رَفَعَهُ قَالَ: سُئِلَ الصَّادِقُ علیه السلام عَنْ جَنَّةِ آدَمَ أَ مِنْ جِنَانِ الدُّنْیَا کَانَتْ أَمْ مِنْ جِنَانِ الْآخِرَةِ فَقَالَ کَانَتْ مِنْ جِنَانِ ⁽²⁾الدُّنْیَا تَطْلُعُ فِیهَا الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ لَوْ کَانَتْ مِنْ جِنَانِ الْآخِرَةِ مَا خَرَجَ ⁽³⁾مِنْهَا أَبَداً قَالَ فَلَمَّا أَسْکَنَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ أَتَی جَهَالَةً إِلَی الشَّجَرَةِ ⁽⁴⁾لِأَنَّهُ خُلِقَ خَلْقُهُ لَا تَبْقَی إِلَّا بِالْأَمْرِ وَ النَّهْیِ وَ الْغِذَاءِ وَ اللِّبَاسِ وَ الْأَکْنَانِ ⁽⁵⁾وَ التَّنَاکُحِ وَ لَا یُدْرِکُ مَا یَنْفَعُهُ مِمَّا یَضُرُّهُ إِلَّا بِالتَّوْقِیفِ فَجَاءَهُ إِبْلِیسُ فَقَالَ لَهُ إِنَّکُمَا إِنْ أَکَلْتُمَا مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ الَّتِی نَهَاکُمَا اللَّهُ عَنْهَا صِرْتُمَا مَلَکَیْنِ وَ بَقِیتُمَا فِی الْجَنَّةِ أَبَداً وَ إِنْ لَمْ

1) علل الشرائع: 120 و 103 و 132، الأمالی: 114- 116. م.

2) فی نسخة: «جنات» فی المواضع.

3) فی المصدر: ما اخرج. م.

4) فی نسخة: و أم جهالة من الشجرة.

5) الاکنان جمع الکن: البیت. وقاء کل شی‌ء و ستره. و فی المصدر: و الإکثار و النکاح.

تَأْکُلَا مِنْهَا أَخْرَجَکُمَا اللَّهُ مِنَ الْجَنَّةِ وَ حَلَفَ لَهُمَا أَنَّهُ لَهُمَا نَاصِحٌ کَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی حِکَایَةً عَنْهُ ما نَهاکُما رَبُّکُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَکُونا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونا مِنَ الْخالِدِینَ وَ قاسَمَهُما إِنِّی لَکُما لَمِنَ النَّاصِحِینَ فَقَبِلَ آدَمُ قَوْلَهُ فَأَکَلَا مِنَ الشَّجَرَةِ وَ کَانَ کَمَا حَکَی اللَّهُ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَ سَقَطَ عَنْهُمَا مَا أَلْبَسَهُمَا اللَّهُ تَعَالَی مِنْ لِبَاسِ الْجَنَّةِ وَ أَقْبَلَا یَسْتَتِرَانِ مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ ⁽¹⁾- وَ ناداهُما رَبُّهُما أَ لَمْ أَنْهَکُما عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُما إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُما عَدُوٌّ مُبِینٌ فَقَالا کَمَا حَکَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْهُمَا- رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ فَقَالَ اللَّهُ لَهُمَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ قَالَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ قَوْلُهُ فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا کانا فِیهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ ⁽²⁾قَالَ فَهَبَطَ آدَمُ عَلَی الصَّفَا وَ إِنَّمَا سُمِّیَتِ الصَّفَا لِأَنَّ صَفْوَةَ اللَّهِ نَزَلَ عَلَیْهَا وَ نَزَلَتْ حَوَّاءُ عَلَی الْمَرْوَةِ وَ إِنَّمَا سُمِّیَتِ الْمَرْوَةَ لِأَنَّ الْمَرْأَةَ نَزَلَتْ عَلَیْهَا فَبَقِیَ آدَمُ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً سَاجِداً یَبْکِی عَلَی الْجَنَّةِ فَنَزَلَ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَقَالَ یَا آدَمُ أَ لَمْ یَخْلُقْکَ اللَّهُ بِیَدِهِ وَ نَفَخَ فِیکَ مِنْ رُوحِهِ وَ أَسْجَدَ لَکَ مَلَائِکَتَهُ قَالَ بَلَی قَالَ وَ أَمَرَکَ أَنْ لَا تَأْکُلَ مِنَ الشَّجَرَةِ فَلِمَ عَصَیْتَهُ قَالَ یَا جَبْرَئِیلُ إِنَّ إِبْلِیسَ حَلَفَ لِی بِاللَّهِ أَنَّهُ لِی نَاصِحٍ وَ مَا ظَنَنْتُ أَنَّ خَلْقاً یَخْلُقُهُ اللَّهُ یَحْلِفُ بِاللَّهِ کَاذِباً ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: از امام صادق علیه السلام پرسیده شد که آیا بهشت آدم از بهشتهای دنیا بود یا از بهشتهای آخرت، پس فرمود که از بهشتهای دنیا بود که در آن خورشید و ماه میدرخشند و اگر از بهشتهای آخرت بود هیچگاه از آن خارج نمیشد. گفت هنگامی که خداوند او را در بهشت اسکان داد از روی جهالت به سمت درخت رفت، چرا که او آفریده شد و آفرینش او جز با امر و نهی و غذا و لباس و خانه و ازدواج دوام نمییابد و او آنچه را که به نفع اوست را از آنچه به ضرر اوست تشخیص نمیدهد جز با توقیف. پس شیطان به سوی او آمد و گفت که شما دو نفر اگر از این درختی که خداوند شما را از آن نهی کرده، بخورید، هر دو فرشته میشوید و در بهشت تا ابد باقی میمانید. ولی اگر

ص: 161

از آن نخورید، خداوند شما را از بهشت بیرون میراند و به آن دو سوگند میخورد که او از خیرخواهان است، همانطور که خداوند متعال از آن دو حکایت کرده است: « پروردگارتان شما را از این درخت منع نکرد جز [برای] آنکه [مبادا] دو فرشته گردید یا از [زمره] جاودانان شوید* پس آدم سخن او را پذیرفت و از درخت خورد و همانگونه که خداوند حکایت میکند، «عورتهای آن دو نمایان شد» و آنچه که خداوند آنها را از لباسهای بهشتی پوشانده بود از آنها افتاد، سپس شروع کردن که با برگهای بهشت خود را بپوشانند «و پروردگارشان آن دو را ندا داد که آیا شما را از این درخت نهی نکرده بودم؟ آیا به شما نگفتم که شیطان دشمن آشکار شماست؟». آن دو همانگونه که خداوند عز و جل از آن دو حکایت کرده

گفتند: «پروردگارا به خودمان ظلم کردیم و اگر ما را نبخشی از زیان دیدگان خواهیم بود» و خداوند به آن دو فرمود «فرود آیید درحالی که دشمن یکدیگر خواهید بود و در زمین تا (روز قیامت) قرارگاه و بهرهای خواهید داشت.» گفت: تا روز قیامت.

سخن خداوند: « شیطان آن دو را با ترغیبشان به آن دو درخت به لغزش انداخت و از نعمتهایی که در آن بودند بیرونشان کرد. و گفتیم فرود آیید درحالی که دشمن یکدیگر خواهید بود و در زمین تا (روز قیامت) قرارگاه و بهرهای خواهید داشت.» گفت: پس آدم بر صفا فرود آمد و به همین دلیل صفا نام گرفت که برگزیده خداوند در آن مکان فرود آمده است و حوا در مروه فرود آمد و مروه به این دلیل نام گرفت زیرا که یک زن - مرأه - بر آن فرود آمد. پس آدم چهل صبح را درحالت سجده باقی ماند و به خاطر بهشت میگریست سپس جبرئیل بر او نازل شد و گفت ای آدم آیا خداوند تو را با دست خودش نیافرید و از روح خودش در تو ندمید و برای تو فرشتگانش سجده نکردند. گفت: بله، گفت و تو را فرمان داد که از آن درخت نخوری، پس چرا عصیان کردی. گفت: ای جبرئیل، شیطان برای من به خدا سوگند خورد که او از خیرخواهان است و من گمان نمیکردم که خداوند مخلوقی را بیافریند که به خدا سوگند دروغ بخورد. - . تفسیر قمی: 35-36 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام لأنه خلق إما تعلیل لأنه وکله الله تعالی إلی نفسه حتی قصد الشجرة أی کان خلق للدنیا لا للجنة أو لقبول وسوسة الشیطان أو للمرور جهالة إلی الشجرة حتی وسوس إلیه الشیطان.

قوله تعالی إِلَّا أَنْ تَکُونا مَلَکَیْنِ قال الشیخ الطبرسی و المعنی أنه أوهمهما أنهما إذا أکلا من هذه الشجرة تغیرت صورتهما إلی صورة الملک و أن الله تعالی قد حکم بذلک و بأن لا تبید حیاتهما إذا أکلا منها و روی عن یحیی بن أبی کثیر أنه قرأ مَلِکَیْنِ

1) فی نسخة: و فی المصدر من بورق الجنة.

2) المصدر خال عن قوله: فازلهما إلی هنا. م.

3) تفسیر القمّیّ: 35- 36. م.

بکسر اللام قال الزجاج قوله هَلْ أَدُلُّکَ عَلی شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لا یَبْلی یدل علی ملکین و أحسبه قد قرئ به و یحتمل أن یکون المراد بقوله إِلَّا أَنْ تَکُونا مَلَکَیْنِ أنه أوهمهما أن المنهی عن تناول الشجرة الملائکة خاصة و الخالدین دونهما فتکون کما یقول أحدنا لغیره ما نهیت عن کذا إلا أن تکون فلانا و إنما یرید أن المنهی إنما هو فلان دونک ذکره المرتضی قدس الله سره و روحه انتهی ⁽¹⁾و الخبر یؤید الأول.

**[ترجمه]سخن امام علیه السلام: (چراکه آدم آفریده شد) یا تعلیل است به دلیل این که خداوند او را به خودش واگذار کرد تا به سمت درخت برود یعنی برای دنیا آفریده شده بود و نه برای بهشت یا برای قبول وسوسه شیطان یا برای رفتن از روی نادانی به سمت درخت تا اینکه شیطان او را وسوسه کند. سخن خداوند متعال: «جز این که فرشته شوید» شیخ طبرسی میگوید: و معنی آن این است که آن دو را به توهم انداخت که اگر از این درخت بخورند، چهرههایشان به صورت فرشته درمیآید و این که خداوند به آن حکم داده است وزندگیشان ابدی خواهد شد. اگر از آن بخورند و از یحیی بن ابی کثیر نقل شده که او «ملکین»

ص: 162

را به کسره «م» خوانده است.

زجاج میگوید: آیه: «ای آدم آیا تو را به درختی که میوهاش حیاتی جاودان و سلطنتی زوالناپذیر میبخشد، راهنمایی کنم» دلالت بر دو فرشته میکند و اعتقاد دارم این گونه خوانده شده و ممکن است مقصود از آیه «جز [برای] آنکه [مبادا] دو فرشته گردید » آن است که او آن دو را به توهم انداخت که نهی شدگان از درخت، فرشتگان و کسانی هستند که به جز آن دو جاویدان هستند. پس همانگونه که یکی از ما به دیگری میگوید که از آن نهی نشدهای مگر اینکه فلانی باشی و فقط میخواهد بگوید که نهی شده فلانی است نه تو. مرتضی قدس الله سره این را ذکر کرده است.پایان. - . مجمع البیان4: 406 -

و روایت، وجه اول را تائید میکند.

**[ترجمه]

«6»

فس، تفسیر القمی أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ مُوسَی سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ یَجْمَعَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ آدَمَ علیه السلام فَجَمَعَ فَقَالَ لَهُ مُوسَی یَا أَبَهْ أَ لَمْ یَخْلُقْکَ اللَّهُ بِیَدِهِ وَ نَفَخَ فِیکَ مِنْ رُوحِهِ وَ أَسْجَدَ لَکَ مَلَائِکَتَهُ وَ أَمَرَکَ أَنْ لَا تَأْکُلَ مِنَ الشَّجَرَةِ فَلِمَ عَصَیْتَهُ قَالَ یَا مُوسَی بِکَمْ وَجَدْتَ خَطِیئَتِی قَبْلَ خَلْقِی فِی التَّوْرَاةِ قَالَ بِثَلَاثِینَ سَنَةً ⁽²⁾قَالَ فَهُوَ ذَلِکَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام فَحَجَّ آدَمُ مُوسَی علیه السلام ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: امام صادق علیه السلام میفرماید: موسی از پروردگارش خواست که او و آدم را با هم جمع کند پس جمع کرد. موسی به او گفت ای پدر، آیا خداوند، تو را با دستش نیافرید و از روح خود در تو دمید و فرشتگان را به سجده کردن به تو فرمان داد و تو را فرمان داد که از درخت نخوری؟ پس چرا نافرمانی او را کردی؟ گفت ای موسی! اشتباه مرا چند سال قبل از آفرینشم در تورات یافتی! گفت سی سال. گفت: همان است. امام صادق علیه السلام فرمود که آدم برای موسی حجت و دلیل آورد. - . تفسیر قمی: 36-37 -

**[ترجمه]

بیان

وجدان الخطیئة قبل الخلق إما فی عالم الأرواح بأن یکون روح موسی علیه السلام اطلع علی ذلک فی اللوح أو المراد أنه وجد فی التوراة أن تقدیر خطیئة آدم علیه السلام کان قبل خلقه بثلاثین سنة و یدل علی الأخیر ما سیأتی فی خبر مسعدة ⁽⁴⁾و قوله علیه السلام فحج أی غلب علیه فی الحجة و هذا یرجع إلی القضاء و القدر و قد مر تحقیقهما.

**[ترجمه]یافتن خطیئه قبل از آفرینش، یا در عالم ارواح بوده به این صورت که روح موسی در لوح از آن اطلاع یافته است یا منظور این است که در تورات یافته است که تقدیر خطیئه آدم سی سال قبل از آفرینش او بوده است وآنچه در روایت مسعده - . مراجعه کنید به مطالب ذکر شده در ذیل شماره 43. - آمده بر وجه اخیر دلالت میکند. و گفته امام علیه السلام (حجت آورد) یعنی در دلیل و حجت آوردن بر او غلبه یافت. این امر به قضا و قدر برمیگردد که تحقیق آن گذشت.

**[ترجمه]

«7»

فس، تفسیر القمی رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا أُخْرِجَ آدَمُ مِنَ الْجَنَّةِ نَزَلَ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَقَالَ یَا آدَمُ أَ لَیْسَ اللَّهُ خَلَقَکَ بِیَدِهِ وَ نَفَخَ فِیکَ مِنْ رُوحِهِ وَ أَسْجَدَ لَکَ مَلَائِکَتَهُ وَ زَوَّجَکَ حَوَّاءَ أَمَتَهُ وَ أَسْکَنَکَ الْجَنَّةَ وَ أَبَاحَهَا لَکَ وَ نَهَاکَ مُشَافَهَةً أَنْ لَا تَأْکُلْ مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ فَأَکَلْتَ مِنْهَا وَ عَصَیْتَ اللَّهَ فَقَالَ آدَمُ علیه السلام یَا جَبْرَئِیلُ إِنَّ إِبْلِیسَ حَلَفَ لِی بِاللَّهِ أَنَّهُ لِی نَاصِحٌ فَمَا ظَنَنْتُ أَنَّ أَحَداً مِنْ خَلْقِ اللَّهِ یَحْلِفُ بِاللَّهِ کَاذِباً ⁽⁵⁾.

1) مجمع البیان 4: 406. م.

2) فی المصدر: بثلاثین الف سنة. م.

3) تفسیر القمّیّ: 36- 37. م.

4) راجع ما یأتی تحت رقم 43.

5) تفسیر القمّیّ: 213. م.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که آدم از بهشت بیرون رانده شد جبرئیل بر او نازل شد و گفت: ای آدم آیا خداوند تو را با قدرتش نیافرید و از روح خود در تو دمید و فرشتگان را امر کرد که به تو سجده کنند و با حوا به ازدواج درآورد و تو را در بهشت اسکان داد و آن را برای تو مباح گرداند و تو را شفاها نهی کرد که از این درخت نخوری. پس تو از آن خوردی و نافرمانی خدا را کردی. آدم علیه السلام گفت: ای جبرئیل، شیطان برای من به خدا سوگند خورد که از خیرخواهان است پس گمان نمیکردم که کسی از آفریدگان خداوند سوگند دروغ بخورد. - . تفسیر قمی: 213 -

ص: 163

**[ترجمه]

«8»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام تَمِیمٌ الْقُرَشِیُّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْجَهْمِ ⁽¹⁾قَالَ: حَضَرْتُ مَجْلِسَ الْمَأْمُونِ وَ عِنْدَهُ الرِّضَا عَلِیُّ بْنُ مُوسَی علیهما السلام فَقَالَ لَهُ الْمَأْمُونُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَ لَیْسَ مِنْ قَوْلِکَ أَنَّ الْأَنْبِیَاءَ مَعْصُومُونَ قَالَ بَلَی قَالَ فَمَا مَعْنَی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عَصی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی فَقَالَ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَالَ لآِدَمَ علیه السلام- اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلا مِنْها رَغَداً حَیْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ وَ أَشَارَ لَهُمَا إِلَی شَجَرَةِ الْحِنْطَةِ- فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ وَ لَمْ یَقُلْ لَهُمَا لَا تَأْکُلَا مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ وَ لَا مِمَّا کَانَ مِنْ جِنْسِهَا فَلَمْ یَقْرَبَا تِلْکَ الشَّجَرَةَ وَ إِنَّمَا أَکَلَا مِنْ غَیْرِهَا لَمَّا أَنْ وَسْوَسَ الشَّیْطَانُ إِلَیْهِمَا- وَ قالَ ما نَهاکُما رَبُّکُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ وَ إِنَّمَا نَهَاکُمَا أَنْ تَقْرَبَا غَیْرَهَا وَ لَمْ یَنْهَکُمَا عَنِ الْأَکْلِ مِنْهَا- إِلَّا أَنْ تَکُونا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونا مِنَ الْخالِدِینَ وَ قاسَمَهُما إِنِّی لَکُما لَمِنَ النَّاصِحِینَ وَ لَمْ یَکُنْ آدَمُ وَ حَوَّاءُ شَاهَدَا قَبْلَ ذَلِکَ مَنْ یَحْلِفُ بِاللَّهِ کَاذِباً- فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ فَأَکَلَا مِنْهَا ثِقَةً بِیَمِینِهِ بِاللَّهِ وَ کَانَ ذَلِکَ مِنْ آدَمَ قَبْلَ النُّبُوَّةِ وَ لَمْ یَکُنْ ذَلِکَ بِذَنْبٍ کَبِیرٍ اسْتَحَقَّ بِهِ دُخُولَ النَّارِ وَ إِنَّمَا کَانَ مِنَ الصَّغَائِرِ الْمَوْهُوبَةِ الَّتِی تَجُوزُ عَلَی الْأَنْبِیَاءِ قَبْلَ نُزُولِ الْوَحْیِ عَلَیْهِمْ فَلَمَّا اجْتَبَاهُ اللَّهُ تَعَالَی وَ جَعَلَهُ نَبِیّاً کَانَ مَعْصُوماً لَا یُذْنِبُ صَغِیرَةً وَ لَا کَبِیرَةً قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عَصی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَیْهِ وَ هَدی وَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ⁽²⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: علی بن محمدبن جهم - . این حدیث به طور مفصل در باب عصمت انبیا آمده است. مصنف در آنجا بیان کرده است که پیامبران معصوم بوده و تا قبل از نزول وحی و بعد از آن هیچ گناه کوچک و بزرگی از آنان سر نمیزند. و اگر احادیثی وجود دارد که احساس میشود صدور گناه صغیره از پیامبران را جایز دانسته یا حمل بر تقیه میشود و یا اینکه احتمالهای دیگری در نظر گرفته میشود. مطالب در این زمینه بعدا ذکر خواهد شد. -

میگوید: در مجلس مامون حاضر شدم و در کنار مامون علی بن موسی الرضا علیه السلام بود. مامون به او گفت ای پسر رسول خدا آیا از سخن شما نیست که پیامبران معصوم هستند؟ فرمود: بلی. گفت پس معنای سخن خدای عزوجل «آدم نافرمانی پروردگارش را کرد و فریب خورد» چیست؟ فرمود: خداوند تبارک و تعالی به آدم گفت «تو و همسرت در بهشت زندگی کنید و از هر چیزی که میخواهید بخورید و به این درخت نزدیک نشوید» و برای آن دو به درخت گندم اشاره کرد «که در این صورت از ظالمان خواهید بود» و گفت که از این درخت نخورید و نه از آنچه از جنس آن پس آن دو به آن درخت نزدیک نشدند و فقط از غیر از آن درخت میخوردند. هنگامی که آن دو را وسوسه کرد و گفت «پروردگارتان شما را از این درخت نهی نکرده است» بلکه شما را نهی کرده است که به غیر از آن نزدیک نشوید و از خوردن آن نهی نکرده است «تا این که دو فرشته شوید و در آنجا جاودانه بمانید* و سوگند خورد که من برای شما از خیرخواهان هستم» و آدم و حوا قبل از آن کسی را ندیده بودند

که به خداوند سوگند دروغ بخورد. «پس آن دو را به غرور راهنمایی کرد». پس به واسطه اطمینانی که به سوگند او به خدا داشتند از آن خوردند و آن قبل از پیامبری آدم بود. و آن گناه بزرگی نبود که مستحق دخول به آتش باشد و از خطای کوچک بود که برای پیامبران قبل از نزول وحی بر آنها رواست. هنگامی که خداوند متعال او را برگزید و او را پیامبر انتخاب کرد، معصوم بود و هیچ گناه بزرگ و کوچکی را مرتکب نشده بود. خداوند عز وجل فرمود: « و [این گونه] آدم به پروردگار خود عصیان ورزید و بیراهه رفت * سپس پروردگارش او را برگزید و بر او ببخشود و [وی را] هدایت کرد» و خداوند فرمود: « همانا خداوند آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را برای همه جهانیان برگزید». - . عیون الاخبار: 108-109 -

**[ترجمه]

«9»

مع، معانی الأخبار ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام ابْنُ عُبْدُوسٍ عَنِ ابْنِ قُتَیْبَةَ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الْهَرَوِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا علیه السلام یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَخْبِرْنِی عَنِ الشَّجَرَةِ الَّتِی أَکَلَ مِنْهَا آدَمُ وَ حَوَّاءُ مَا کَانَتْ فَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِیهَا فَمِنْهُمْ مَنْ یَرْوِی أَنَّهَا الْحِنْطَةُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَرْوِی أَنَّهَا الْعِنَبُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَرْوِی أَنَّهَا شَجَرَةُ الْحَسَدِ فَقَالَ کُلُّ ذَلِکَ حَقٌّ قُلْتُ فَمَا مَعْنَی هَذِهِ الْوُجُوهِ عَلَی اخْتِلَافِهَا فَقَالَ یَا أَبَا الصَّلْتِ إِنَّ شَجَرَ الْجَنَّةِ تَحْمِلُ أَنْوَاعاً فَکَانَتْ شَجَرَةَ

1) تقدم الحدیث بتفصیله فی باب عصمة الأنبیاء، و بین المصنّف هناک أن الأنبیاء معصومون لا یصدر عنهم کبیرة و لا صغیرة قبل نزول الوحی علیهم و بعده و أن الأحادیث المشعرة بصدور الصغیرة عنهم محمولة علی التقیة أو غیرها من المحامل، و سیأتی منه الکلام حول ذلک.

2) عیون الأخبار: 108- 109. م.

الْحِنْطَةِ وَ فِیهَا عِنَبٌ وَ لَیْسَتْ کَشَجَرِ الدُّنْیَا وَ إِنَّ آدَمَ علیه السلام لَمَّا أَکْرَمَهُ اللَّهُ تَعَالَی ذِکْرُهُ بِإِسْجَادِ مَلَائِکَتِهِ لَهُ وَ بِإِدْخَالِهِ الْجَنَّةَ قَالَ فِی نَفْسِهِ هَلْ خَلَقَ اللَّهُ بَشَراً أَفْضَلَ مِنِّی فَعَلِمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَا وَقَعَ فِی نَفْسِهِ فَنَادَاهُ ارْفَعْ رَأْسَکَ یَا آدَمُ فَانْظُرْ إِلَی سَاقِ عَرْشِی فَرَفَعَ آدَمُ رَأْسَهُ فَنَظَرَ إِلَی سَاقِ الْعَرْشِ فَوَجَدَ عَلَیْهِ مَکْتُوباً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ- مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ زَوْجُهُ فَاطِمَةُ سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَقَالَ آدَمُ علیه السلام یَا رَبِّ مَنْ هَؤُلَاءِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ وَ هُمْ خَیْرٌ مِنْکَ وَ مِنْ جَمِیعِ خَلْقِی وَ لَوْلَاهُمْ مَا خَلَقْتُکَ وَ لَا خَلَقْتُ الْجَنَّةَ وَ النَّارَ وَ لَا السَّمَاءَ وَ الْأَرْضَ فَإِیَّاکَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَیْهِمْ بِعَیْنِ الْحَسَدِ فَأُخْرِجَکَ عَنْ جِوَارِی فَنَظَرَ إِلَیْهِمْ بِعَیْنِ الْحَسَدِ وَ تَمَنَّی مَنْزِلَتَهُمْ فَتَسَلَّطَ الشَّیْطَانُ عَلَیْهِ حَتَّی أَکَلَ مِنَ الشَّجَرَةِ الَّتِی نُهِیَ عَنْهَا وَ تَسَلَّطَ عَلَی حَوَّاءَ لِنَظَرِهَا إِلَی فَاطِمَةَ علیها السلام بِعَیْنِ الْحَسَدِ حَتَّی أَکَلَتْ مِنَ الشَّجَرَةِ کَمَا أَکَلَ آدَمُ فَأَخْرَجَهُمَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْ جَنَّتِهِ وَ أَهْبَطَهُمَا عَنْ جِوَارِهِ إِلَی الْأَرْضِ ⁽¹⁾.

-ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ عُبْدُوسٍ إِلَی قَوْلِهِ وَ لَیْسَتْ کَشَجَرِ الدُّنْیَا ⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار، عیون اخبار الرضا: هروی میگوید: به امام رضا علیه السلام گفتم: ای پسر رسول خدا من از آن درختی که آدم و حوا از آن خوردند آگاه کن چرا که مردم درباره آن اختلاف نظر دارند پس گروهی میگویند که آن گندم است و گروهی میگویند که آن انگور است و گروهی میگویند که آن درخت حسد بوده است پس گفت همه آنها حقیقت دارد. گفتم پس معنی این اختلافها چیست؟ گفت ای اباصلت درختهای بهشت انواع مختلفی از میوه را دارند. پس آن درخت

ص: 164

گندم بوده است که انگور نیز در آن بوده است و آن درختها همانند درختهای دنیا نیست. هنگامی که خداوند متعال فرشتگان را به سجده کردن به او فرمان داد و او را به بهشت وارد کرد آدم با خودش گفت که آیا خداوند انسانی را بهتر از من آفریده است، پس خداوند آنچه در درون او اتفاق افتاد را دانست و او را صدا کرد که ای آدم سرت را بالا بگیر و بر ساق عرش من نگاه کن آدم سرش را بالا گرفت و به عرش خداوند نگریست و دید آنجا نوشته شده: «لا الی الا الله، محمد رسول الله، علی بن ابی طالب امیر المؤمنین است، همسرش فاطمه سرور زنان عالم است و حسن و حسین سرور جوانان اهل بهشت هستند». آدم گفت پروردگارا اینان کیستند؟ خداوند عز و جل گفت: از ذریه تو هستند و آنها از تو و همه آفریدگانم بهتر هستند و اگر آنان نبودند تو را نمیآفریدم و نه بهشت و آتش و نه آسمان و زمین را نمیآفریدم. بر توست که به چشم حسد به آنها ننگری که به سبب آن از جوار خودم تو را خارج میکنم ولی او به چشم حسد به آنها نگریست و جایگاه آنان را آرزو کرد و شیطان بر او مسلط شد تا این که از درختی که از آن نهی شده بود خورد و بر حوا مسلط شد به سبب نگاه او به حضرت فاطمه علیه السلام به چشم حسد. تا این که از آن درخت خورد همانگونه که آدم خورد. خداوند عزوجل آن دو را از بهشتش بیرون راند و از جوارش به زمین فرو انداخت. - . معانی الاخبار: 42، عیون الاخبار: 170 -

قصص الانبیاء: همین روایت با اسناد به صدوق از ابن عبدوس تا (مانند درختان دنیا نیست) آورده شده است. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

اعلم أنهم اختلفوا فی الشجرة المنهیة فقیل کانت السنبلة رووه عن ابن عباس و یدل علیه ما سیأتی و روایة ابن الجهم و قیل هی الکرمة رووه عن ابن مسعود و السدی و سیأتی ما یدل علیه و قیل هی شجرة الکافور

و قال الشیخ فی التبیان روی عن علی علیه السلام أنه قال شجرة الکافور ⁽³⁾.

و قیل هی التینة و قیل شجرة العلم علم الخیر و الشر و قیل هی شجرة الخلد التی کانت تأکل منها الملائکة و هذه الروایة تجمع بین الروایات و أکثر الأقوال و سیأتی خبر آخر هو أجمع و أصرح فی الجمع و المراد بالحسد الغبطة التی لم تکن تنبغی له علیه السلام و یؤیده قوله علیه السلام و تمنی منزلتهم.

**[ترجمه]بدان که آنها در درخت نهی شده اختلاف پیدا کردند. گفته شده که آن سنبله بوده و از ابن عباس روایت شده و روایت ابن جهم و مطالبی که بعدا ذکر خواهد شد بر آن دلالت میکند. از ابن مسعود و سدّی روایت شده آن درخت انگور بوده که اخباری خواهد آمد که بر آن دلالت میکند. و گفته شد که آن درخت کافور است. و شیخ در تبیان از علی علیه السلام روایت کرده که ایشان فرمود: آن درخت کافور بوده است - . التبیان1: 58 - و گفته شده که آن درخت انجیر است و گفته شده درخت علم است، علم خیر و شر. و گفته شده درخت جاودانی است که فرشتگان از آن میخوردند. این روایت بین روایات و بیشتر گفتهها را جمع کرده است. و خبر دیگری که در جمع بین اقوال، کاملتر و صریحتر است خواهد آمد. مقصود از حسد، غبطهای است که شایسته آدم علیه السلام نبوده و سخن امام که (جایگاه آنان را آرزو کرد)، مؤید همین مطلب است.

**[ترجمه]

«10»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عُمَرَ بْنِ مُصْعَبٍ عَنْ فُرَاتِ بْنِ أَحْنَفَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیهما السلام قَالَ: لَوْ لَا أَنَّ آدَمَ أَذْنَبَ مَا أَذْنَبَ مُؤْمِنٌ أَبَداً وَ لَوْ لَا أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ تَابَ عَلَی آدَمَ مَا تَابَ عَلَی مُذْنِبٍ أَبَداً ⁽⁴⁾.

1) معانی الأخبار: 42. عیون الأخبار: 170. م.

2) مخطوط. م.

3) التبیان ج 1: 58. م.

4) علل الشرائع: 39. م.

**[ترجمه]امام باقر علیه السلام فرمود: اگر آدم گناه نمیکرد، هیچ مؤمنی گناه نمیکرد و اگر خداوند عزوجل توبه آدم را نمیپذیرفت، از هیچ گناهکاری توبه نمیپذیرفت. - . علل الشرائع: 39 -

ص: 165

**[ترجمه]

«11»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا هَبَطَ آدَمُ مِنَ الْجَنَّةِ ظَهَرَتْ فِیهِ شَامَةٌ ⁽¹⁾سَوْدَاءُ فِی وَجْهِهِ مِنْ قَرْنِهِ إِلَی قَدَمِهِ فَطَالَ حُزْنُهُ وَ بُکَاؤُهُ عَلَی مَا ظَهَرَ بِهِ فَأَتَاهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَقَالَ لَهُ مَا یُبْکِیکَ یَا آدَمُ قَالَ لِهَذِهِ الشَّامَةِ الَّتِی ظَهَرَتْ بِی قَالَ قُمْ فَصَلِّ فَهَذَا وَقْتُ الْأُولَی ⁽²⁾فَقَامَ فَصَلَّی فَانْحَطَّتِ الشَّامَةُ إِلَی صَدْرِهِ فَجَاءَهُ فِی الصَّلَاةِ الثَّانِیَةِ ⁽³⁾فَقَالَ یَا آدَمُ قُمْ فَصَلِّ فَهَذِهِ وَقْتُ الصَّلَاةِ الثَّانِیَةِ فَقَامَ فَصَلَّی فَانْحَطَّتِ الشَّامَةُ إِلَی سُرَّتِهِ فَجَاءَ فِی الصَّلَاةِ الثَّالِثَةِ ⁽⁴⁾فَقَالَ یَا آدَمُ قُمْ فَصَلِّ فَهَذِهِ وَقْتُ الصَّلَاةِ الثَّالِثَةِ فَقَامَ فَصَلَّی فَانْحَطَّتِ الشَّامَةُ إِلَی رُکْبَتَیْهِ فَجَاءَهُ فِی الصَّلَاةِ الرَّابِعَةِ فَقَالَ یَا آدَمُ قُمْ فَصَلِّ فَهَذِهِ وَقْتُ الصَّلَاةِ الرَّابِعَةِ فَقَامَ فَصَلَّی فَانْحَطَّتِ الشَّامَةُ إِلَی رِجْلَیْهِ فَجَاءَهُ فِی الصَّلَاةِ الْخَامِسَةِ فَقَالَ یَا آدَمُ قُمْ فَصَلِّ فَهَذَا وَقْتُ الصَّلَاةِ الْخَامِسَةِ فَقَامَ فَصَلَّی فَخَرَجَ مِنْهَا فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ یَا آدَمُ مَثَلُ وُلْدِکَ فِی هَذِهِ الصَّلَوَاتِ کَمَثَلِکَ فِی هَذِهِ الشَّامَةِ مَنْ صَلَّی مِنْ وُلْدِکَ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ خَمْسَ صَلَوَاتٍ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَمَا خَرَجْتَ مِنْ هَذِهِ الشَّامَةِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]علی الشرایع: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که آدم از بهشت فرود آمد، خال سیاهی در بدنش ظاهر شد که از سر تا پایش بود. پس ناراحت شد و گریهاش آنقدر بیشتر شد که جبرئیل نزد او آمد و به او گفت: گریه تو برای چیست ای آدم. گفت: برای این که خالی بر من ظاهر شده. گفت: ای آدم برخیز و نماز بخوان که این وقت نماز اول است پس برخاست و نماز خواند و خال به سینهاش رسید. پس در هنگام نماز دوم نزد او آمد و گفت: ای آدم برخیز و نماز بخوان که این وقت نماز دوم است پس برخاست و نماز خواند و خال به نافش رسید. پس در هنگام نماز سوم آمد و گفت: ای آدم برخیز و نماز بخوان که این وقت نماز سوم است پس برخاست و نماز خواند و خال به زانوهایش رسید و جبرئیل در نماز چهارم آمد و گفت: ای آدم برخیز و نماز بخوان که این وقت نماز چهارم است، پس برخاست و نماز خواند و از خالها خلاص شد. پس خدا را شکر و ستایش کرد. جبرئیل گفت: ای آدم مثل فرزندان تو در این نمازها همانند مثل تو در این خال است. هرکس از فرزندان تو نماز بخواند در هر روز و شب پنج بار، از گناهانش خارج میشود همانگونه که تو از این خالها خارج شدی. - . علل الشرائع: 120 -

**[ترجمه]

«12»

جمع علم للمزدلفة سمیت به لان آدم و حواء لما اهبطا اجتمعا بها. قلت: و یأتی فی الخبر 15 وجه آخر لتسمیته بذلک.

فِی بَطْحَاءِ جَمْعٍ فَتَبَطَّحَ ⁽⁷⁾حَتَّی انْفَجَرَ الصُّبْحُ ثُمَّ أُمِرَ أَنْ یَصْعَدَ جَبَلَ جَمْعٍ وَ أُمِرَ إِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ أَنْ یَعْتَرِفَ بِذَنْبِهِ فَفَعَلَ ذَلِکَ آدَمُ

1) الشامة: الخال أی بثرة سوداء فی البدن حولها شعر.

2) فی المصدر: فهذا وقت للصلاة الأولی. م.

3) فی المصدر: فی وقت الصلاة الثانیة. م.

4) فی المصدر: فجاءه وقت الصلاة الثالثة. م.

5) علل الشرائع: 120. م.

6) انبطح الرجل: انطرح علی وجهه. و الجمع بالفتح فالسکون قال الجزریّ فی النهایة:

7) فی نسخة: فانبطح.

فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ نَاراً مِنَ السَّمَاءِ فَقَبَضَتْ قُرْبَانَ آدَمَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام فرمود: ابطح به این نام نامیده شده چرا که آدم فرمان داده شد که در زمین بطحاء جمع بخوابد تا این که صبح دمید سپس فرمان داده شد تا از کوه جمع بالا برود و فرمان داده شد که هنگامی که خورشید طلوع میکند به گناهش اعتراف کند و آدم چنین کرد.

ص: 166

خداوند عزوجل آتشی را از آسمان فرستاد و قربانی آدم علیه السلام را گرفت. - . علل الشرائع: 153 -

**[ترجمه]

«13»

ع، علل الشرائع ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام سَأَلَ الشَّامِیُّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لِمَ صَارَ الْمِیرَاثُ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ قَالَ مِنْ قِبَلِ السُّنْبُلَةِ کَانَ عَلَیْهَا ثَلَاثُ حَبَّاتٍ فَبَادَرَتْ إِلَیْهَا حَوَّاءُ فَأَکَلَتْ مِنْهَا حَبَّةً وَ أَطْعَمَتْ آدَمَ حَبَّتَیْنِ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ وَرِثَ الذَّکَرُ مِثْلَ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع، عیون اخبار الرضا علیه السلام: یک مرد شامی از امیرالمؤمنین پرسید: چرا ارث یک مرد همانند بهره دو زن است. فرمود به خاطر سنبلی بود که سه دانه داشت، حوا به خوردن یکی از آن دانهها مبادرت کرد و آدم، دو دانه از آن را خورد و به همین دلیل یک مذکر، معادل دو مونث ارث میبرد. - . علل الشرائع: 198. عیون الاخبار: 134 -

**[ترجمه]

«14»

ع، علل الشرائع الدَّقَّاقُ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ النَّخَعِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام کَیْفَ صَارَ الْمِیرَاثُ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ فَقَالَ لِأَنَّ الْحَبَّاتِ الَّتِی أَکَلَهَا آدَمُ وَ حَوَّاءُ فِی الْجَنَّةِ کَانَتْ ثَمَانِیَةَ عَشَرَ أَکَلَ آدَمُ مِنْهَا اثْنَتَیْ عَشْرَةَ حَبَّةً وَ أَکَلَتْ حَوَّاءُ سِتّاً فَلِذَلِکَ صَارَ الْمِیرَاثُ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: علی بن سالم میگوید از امام صادق علیه السلام پرسیدم چگونه ارث یک مرد مثل ارث دو زن است. پس گفت زیرا دانههایی که آدم و حوا در بهشت خوردند هجده تا بود. آدم از آن دوازده تا خورد و حوا شش دانه خورد و به همین سبب میراث یک مرد مانند بهره دو زن است. - . علل الشرائع: 190 -

**[ترجمه]

بیان

یمکن الجمع بینه و بین ما سبق بحمل ما تقدم علی أول سنبلة أخذاه ثم أخذا کذلک حتی صارت ثمانیة عشر أو المراد أنها کانت علی کل شعبة منها ثلاث حبات و کانت الشعب ستة.

**[ترجمه]ممکن است که بین آن و بین آنچه که گذشت جمع کرد به این که آنچه مقدم شد بر اولین سنبلی که آن دو گرفتند حمل شود سپس همچنان گرفتند تا این که به هجده دانه رسید، یا مراد این است که آن بر هر شاخه سه دانه بوده و شاخهها شش تا بوده است.

**[ترجمه]

«15»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ الرَّازِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ وَ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الدَّیْلَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمَّا أَرَادَ أَنْ یَتُوبَ عَلَی آدَمَ علیه السلام أَرْسَلَ إِلَیْهِ جَبْرَئِیلَ فَقَالَ لَهُ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا آدَمُ الصَّابِرُ عَلَی بَلِیَّتِهِ التَّائِبُ عَنْ خَطِیئَتِهِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بَعَثَنِی إِلَیْکَ لِأُعَلِّمَکَ الْمَنَاسِکَ الَّتِی یُرِیدُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکَ بِهَا وَ أَخَذَ جَبْرَئِیلُ بِیَدِهِ وَ انْطَلَقَ بِهِ حَتَّی أَتَی الْبَیْتَ فَنَزَلَ عَلَیْهِ غَمَامَةٌ مِنَ السَّمَاءِ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام خُطَّ بِرِجْلِکَ حَیْثُ أَظَلَّکَ هَذَا الْغَمَامُ ثُمَّ انْطَلَقَ بِهِ حَتَّی أَتَی بِهِ مِنًی فَأَرَاهُ مَوْضِعَ مَسْجِدِ مِنًی فَخَطَّهُ وَ خَطَّ الْحَرَمَ بَعْدَ مَا خَطَّ مَکَانَ الْبَیْتِ ثُمَّ انْطَلَقَ بِهِ إِلَی عَرَفَاتٍ فَأَقَامَهُ عَلَی الْعُرْفِ ⁽⁴⁾وَ قَالَ لَهُ إِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ فَاعْتَرِفْ بِذَنْبِکَ سَبْعَ مَرَّاتٍ فَفَعَلَ ذَلِکَ آدَمُ وَ لِذَلِکَ سُمِّیَ

1) علل الشرائع: 153. و ذکر الحدیث مفصلا تحت رقم 15 بإسناد آخر عن عبد الحمید.

2) علل الشرائع: 198. عیون الأخبار: 134. م.

3) علل الشرائع: 190. م.

4) فی نسخة: فأقامه علی العرفة.

الْمُعَرَّفَ لِأَنَّ آدَمَ اعْتَرَفَ عَلَیْهِ بِذَنْبِهِ فَجُعِلَ ذَلِکَ سُنَّةً فِی وُلْدِهِ یَعْتَرِفُونَ بِذُنُوبِهِمْ کَمَا اعْتَرَفَ أَبُوهُمْ وَ یَسْأَلُونَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ التَّوْبَةَ کَمَا سَأَلَهَا أَبُوهُمْ آدَمُ علیه السلام ثُمَّ أَمَرَهُ جَبْرَئِیلُ فَأَفَاضَ مِنْ عَرَفَاتٍ فَمَرَّ عَلَی الْجِبَالِ السَّبْعَةِ فَأَمَرَهُ أَنْ یُکَبِّرَ عَلَی کُلِّ جَبَلٍ أَرْبَعَ تَکْبِیرَاتٍ فَفَعَلَ ذَلِکَ آدَمُ ثُمَّ انْتَهَی بِهِ إِلَی جَمْعٍ ثُلُثَ اللَّیْلِ فَجَمَعَ فِیهَا بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ بَیْنَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ فَلِذَلِکَ سُمِّیَتْ جَمْعاً لِأَنَّ آدَمَ جَمَعَ فِیهَا بَیْنَ الصَّلَاتَیْنِ فَهُوَ وَقْتُ الْعَتَمَةِ تِلْکَ اللَّیْلَ ثُلُثُ اللَّیْلِ ⁽¹⁾فِی ذَلِکَ الْمَوْضِعِ ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ یَنْبَطِحَ فِی بَطْحَاءِ جَمْعٍ فَتَبَطَّحَ حَتَّی انْفَجَرَ الصُّبْحُ ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ یَصْعَدَ عَلَی الْجَبَلِ جَبَلِ جَمْعٍ وَ أَمَرَهُ إِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ أَنْ یَعْتَرِفَ بِذَنْبِهِ سَبْعَ مَرَّاتٍ وَ یَسْأَلَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ التَّوْبَةَ وَ الْمَغْفِرَةَ سَبْعَ مَرَّاتٍ فَفَعَلَ ذَلِکَ آدَمُ کَمَا أَمَرَهُ جَبْرَئِیلُ وَ إِنَّمَا جُعِلَ اعْتِرَافَیْنِ لِیَکُونَ سُنَّةً فِی وُلْدِهِ فَمَنْ لَمْ یُدْرِکْ عَرَفَاتٍ وَ أَدْرَکَ جَمْعاً فَقَدْ وَفَی بِحَجِّهِ فَأَفَاضَ آدَمُ مِنْ جَمْعٍ إِلَی مِنًی فَبَلَغَ مِنًی ضُحًی فَأَمَرَهُ أَنْ یُصَلِّیَ رَکْعَتَیْنِ فِی مَسْجِدِ مِنًی ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ یُقَرِّبَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قُرْبَاناً لِیَقْبَلَ اللَّهُ مِنْهُ وَ یَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ تَابَ عَلَیْهِ وَ یَکُونَ سُنَّةً فِی وُلْدِهِ بِالْقُرْبَانِ فَقَرَّبَ آدَمُ علیه السلام قُرْبَاناً فَقَبِلَ اللَّهُ مِنْهُ قُرْبَانَهُ وَ أَرْسَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ نَاراً مِنَ السَّمَاءِ فَقَبَضَتْ قُرْبَانَ آدَمَ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَدْ أَحْسَنَ إِلَیْکَ إِذْ عَلَّمَکَ الْمَنَاسِکَ الَّتِی تَابَ عَلَیْکَ بِهَا وَ قَبِلَ قُرْبَانَکَ فَاحْلِقْ رَأْسَکَ تَوَاضُعاً لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِذْ قَبِلَ قُرْبَانَکَ فَحَلَقَ آدَمُ رَأْسَهُ تَوَاضُعاً لِلَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی ثُمَّ أَخَذَ جَبْرَئِیلُ بِیَدِ آدَمَ فَانْطَلَقَ بِهِ إِلَی الْبَیْتِ فَعَرَضَ لَهُ إِبْلِیسُ عِنْدَ الْجَمْرَةِ فَقَالَ لَهُ یَا آدَمُ أَیْنَ تُرِیدُ قَالَ جَبْرَئِیلُ یَا آدَمُ ارْمِهِ بِسَبْعِ حَصَیَاتٍ وَ کَبِّرْ مَعَ کُلِّ حَصَاةٍ تَکْبِیرَةً فَفَعَلَ آدَمُ ذَلِکَ کَمَا أَمَرَهُ جَبْرَئِیلُ فَذَهَبَ إِبْلِیسُ ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِهِ فِی الْیَوْمِ الثَّانِی فَانْطَلَقَ بِهِ إِلَی الْجَمْرَةِ فَعَرَضَ لَهُ إِبْلِیسُ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ ارْمِهِ بِسَبْعِ حَصَیَاتٍ وَ کَبِّرْ مَعَ کُلِّ حَصَاةٍ تَکْبِیرَةً فَفَعَلَ آدَمُ ذَلِکَ فَذَهَبَ إِبْلِیسُ ثُمَّ عَرَضَ لَهُ عِنْدَ الْجَمْرَةِ الثَّانِیَةِ فَقَالَ لَهُ یَا آدَمُ أَیْنَ تُرِیدُ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ ارْمِهِ بِسَبْعِ حَصَیَاتٍ وَ کَبِّرْ مَعَ کُلِّ حَصَاةٍ تَکْبِیرَةً فَفَعَلَ ذَلِکَ آدَمُ فَذَهَبَ إِبْلِیسُ ثُمَّ عَرَضَ لَهُ عِنْدَ الْجَمْرَةِ الثَّالِثَةِ فَقَالَ لَهُ یَا آدَمُ أَیْنَ تُرِیدُ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ ارْمِهِ بِسَبْعِ حَصَیَاتٍ وَ کَبِّرْ مَعَ کُلِّ حَصَاةٍ تَکْبِیرَةً فَفَعَلَ ذَلِکَ آدَمُ فَذَهَبَ

1) فی نسخة: فوقت العتمة تلک اللیل ثلث اللیل.

إِبْلِیسُ ثُمَّ فَعَلَ ذَلِکَ بِهِ فِی الْیَوْمِ الثَّالِثِ وَ الرَّابِعِ فَذَهَبَ إِبْلِیسُ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ إِنَّکَ لَنْ تَرَاهُ بَعْدَ مَقَامِکَ هَذَا أَبَداً ثُمَّ انْطَلَقَ بِهِ إِلَی الْبَیْتِ فَأَمَرَهُ أَنْ یَطُوفَ بِالْبَیْتِ سَبْعَ مَرَّاتٍ فَفَعَلَ ذَلِکَ آدَمُ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَدْ غَفَرَ لَکَ وَ قَبِلَ تَوْبَتَکَ وَ حَلَّتْ لَکَ زَوْجَتُکَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند تبارک و تعالی هنگامی که خواست توبه آدم را بپذیرد جبرئیل را به سوی او فرستاد. پس به او گفت: سلام بر تو ای آدم صبور بر امتحاناتت و ای توبه کننده بر اشتباهاتت، خداوند تبارک و تعالی مرا به سوی تو برانگیخت تا مناسکی را که میخواهد با آنها توبهات را بپذیرد به تو بیاموزم. جبرئیل دست او را گرفت و او را با خود برد تا به خانه رسید. ابری از آسمان بر او نازل شد. جبرئیل به او گفت بر پاهایت راه برو تا جایی که این ابر بر تو سایه اندازد سپس با او حرکت کرد تا این که او را به منا برد و مکان مسجد منا را به او نشان داد پس به سمت آن و به سمت حرم رفت. بعد از آن که مکان خانه را پیمود. سپس او را به عرفات برد و او در عرفه اقامت داد و گفت هنگامی که خورشید غروب کرد هفت بار به گناهت اعتراف کن پس آدم نیز چنین کرد و به همین دلیل

ص: 167

معرف نامیده شد. زیرا که آدم بر آن به گناهش اعتراف کرد و این را در فرزندانش سنت قرار داد که به گناهانشان اعتراف کنند همانگونه که پدرشان اعتراف کرد و از خداوند عزوجل توبه را درخواست کنند همانگونه که پدرشان آدم علیه السلام درخواست کرد. سپس جبرئیل به او امر کرد پس از عرفات افاضه کرد و بر کوههای هفتگانه گذشت و به او را فرمان داد که به هر کوهی چهار مرتبه تکبیر بگوید و آدم نیز چنین کرد. تا این که در ثلث - یک سوم - شب به جمع رسید و در آنجا بین نماز مغرب و عشاء آخر را جمع کرد و به همین دلیل جمع نامیده شد. زیرا آدم در آنجا این دو نمازش را جمع کرد و آن وقت، عتمه آن شب ثلث شب در آن موضع بود. سپس او را فرمان داد تا در بطحاء جمع بخوابد. سپس آنجا خوابید تا این که صبح دمید. بعد از آن او را فرمان داد که از کوه جمع بالا برود و دستور داد که هنگامی که خورشید طلوع میکند هفت بار به گناهانش اعتراف کند و از خداوند عزوجل هفت بار طلب توبه و آمرزش کرد. آدم این کار را همانگونه که جبرئیل فرمان داده بود انجام داد بنابراین دو اعتراف برای او قرار گرفت تا سنتی در فرزندانش باشد. پس هرکس عرفات را درک نکند و جمع را درک کند به حجش وفا کرده است. آدم از جمع به منا افاضه کرد و ظهر به منا رسید پس به او دستور داد تا دو رکعت در مسجد منا نماز بخواند و دستور داد که با یک قربانی به خداوند تقرب جوید تا خداوند از او بپذیرد و بداند خدا توبه او را پذیرفته است و با قربانی، سنتی در میان فرزندانش شود. آدم قربانی کرد و خداوند قربانی را از او پذیرفت و خداوند عز و جل آتشی از آسمان فرستاد و قربانی آدم را گرفت. جبرئیل به او گفت خداوند تبارک و تعالی به تو نیکی کرد چرا که مناسکی را که با آنها توبه تو را پذیرفت به تو آموخت و قربانی تو را پذیرفت پس از روی فروتنی به خدای عز و جل هنگامی که قربانیت را پذیرفت، سرت را بتراش. پس آدم از روی تواضع در برابر خدای متعال، سرش را تراشید. سپس جبرئیل دستش را گرفت و او را به بیت - خانه خدا - برد. شیطان در جمره بر او ظاهر شد و به آدم گفت: ای آدم کجا میروی؟ جبرئیل گفت: ای آدم هفت سنگ به او پرتاب کن و با هر سنگی یک تکبیر بگو و آدم آن کار را که جبرئیل به او دستور داده بود انجام داد و شیطان رفت. سپس در روز دوم دستش را گرفت و او را به جمره برد. شیطان بر او ظاهر شد. پس جبرئیل به او گفت: با هفت سنگ او را بزن و با هر سنگی تکبیر بگو و آدم

چنین کرد و شیطان رفت و در جمره دوم خودش را بر او ظاهر کرد و گفت ای آدم کجا میروی؟ جبرئیل به او گفت با هفت سنگ او را بزن و با هر سنگی تکبیر بگو و آدم چنین کرد و شیطان رفت سپس در جمره سوم بر او ظاهر شد و گفت ای آدم کجا میروی ؟ جبرئیل به او گفت هفت سنگ را پرتاب کن و با هر سنگ یک تکبیر بگو و آدم چنین کرد. و

ص: 168

شیطان رفت. در روز سوم و چهارم نیز همین کار را انجام داد و شیطان رفت. جبرئیل به او گفت تو پس از رسیدن به این مقام هرگز او را نخواهی دید سپس او را به خانه خدا برد و به او دستور داد که هفت بار دور خانه طواف کند و آدم چنین کرد. جبرئیل به او گفت خداوند تبارک و تعالی تو را بخشید و توبه تو را پذیرفت و همسرت را برای تو حلال ساخت. - . علل الشرائع: 139- 140 -

**[ترجمه]

«16»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الدَّیْلَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: هَبَطَ آدَمُ علیه السلام عَلَی الصَّفَا وَ لِذَلِکَ سُمِّیَ الصَّفَا لِأَنَّ الْمُصْطَفَی هَبَطَ عَلَیْهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ هَبَطَتْ حَوَّاءُ عَلَی الْمَرْوَةِ وَ إِنَّمَا سُمِّیَتِ الْمَرْوَةَ لِأَنَّ الْمَرْأَةَ هَبَطَتْ عَلَیْهَا وَ هُمَا جَبَلَانِ عَنْ یَمِینِ الْکَعْبَةِ وَ شِمَالِهَا فَاعْتَزَلَهَا آدَمُ حِینَ فُرِّقَ بَیْنَهُمَا فَکَانَ یَأْتِیهَا بِالنَّهَارِ فَیَتَحَدَّثُ عِنْدَهَا فَإِذَا کَانَ اللَّیْلُ خَشِیَ أَنْ تَغْلِبَهُ نَفْسُهُ فَیَرْجِعُ فَمَکَثَ بِذَلِکَ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ أُرْسِلَ إِلَیْهِ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا آدَمُ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ کَمَا مَرَّ ⁽²⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء:امام صادق علیه السلام فرمود: آدم علیه السلام بر کوه صفا فرود آمد و به این دلیل صفا نامیده شد که مصطفی (برگزیده خدا) بر آن فرود آمد. خداوند تعالی فرمود: «خداوند آدم و نوح را برگزید» و حوا بر مروه فرود آمد و مروه نامیده شد چرا که یک زن - إمرأه - بر آن فرود آمد و آن دو کوه هستند که در سمت راست شمال کعبه واقع شدهاند. آدم هنگامی که بین آن دو فاصله افتاد، از او کناره گرفت. پس در روز نزد او میآمد و با او صحبت میکرد و هنگامی که شب همه جا را فرا میگرفت، میترسید نفسش بر او غلبه کند پس بازمیگشت. آن مقدار که خدا خواست در همین حالت باقی ماند. سپس جبرئیل را نزد او فرستاد پس گفت: سلام بر تو ای آدم و حدیث را چنان که گذشت ادامه داد.

**[ترجمه]

بیان

بطحه کمنعه ألقاه علی وجهه فانبطح و لعل المراد به هنا الاستلقاء و المراد بالبطحاء أرض المشعر لا الأبطح المشهور و سیأتی الکلام فیه.

**[ترجمه]بطحه بر وزن منعه یعنی او را با صورت بر زمین انداخت فانطبح، و شاید مقصود از آن استلقاء - دراز کشیدن - باشد و منظور «بطحاء» زمین مشعر است نه آن ابطح معروف. و کلام در باره آن خواهد آمد. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«17»

ع، علل الشرائع عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَاتِمِ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ الطَّاهِرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ ⁽³⁾قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ مَرَّ بِأَبِی علیه السلام رَجُلٌ وَ هُوَ یَطُوفُ فَضَرَبَ بِیَدِهِ عَلَی مَنْکِبِهِ ثُمَّ قَالَ أَسْأَلُکَ عَنْ خِصَالٍ ثَلَاثٍ لَا یَعْرِفُهُنَّ غَیْرُکَ وَ غَیْرُ رَجُلٍ آخَرَ فَسَکَتَ عَنْهُ حَتَّی فَرَغَ مِنْ طَوَافِهِ ثُمَّ دَخَلَ

1) علل الشرائع: 139- 140. م.

2) مخطوط. م.

3) هو سالم بن مکرم بن عبد اللّه الجمال الکوفیّ مولی بنی أسد. یقال: کنیته کانت أبا خدیجة و کناه أبو عبد اللّه علیه السلام أبا سلمة، کان من أصحاب الإمام الصّادق علیه السلام، و کان أولا من أصحاب أبی الخطاب ثمّ تاب و صلح، وثقه النجاشیّ فی الفهرست و الشیخ فی أحد قولیه، و ضعفه فی قوله الآخر.

الْحِجْرَ فَصَلَّی رَکْعَتَیْنِ وَ أَنَا مَعَهُ فَلَمَّا فَرَغَ نَادَی أَیْنَ هَذَا السَّائِلُ فَجَاءَ وَ جَلَسَ بَیْنَ یَدَیْهِ فَقَالَ لَهُ سَلْ فَسَأَلَهُ عَنْ ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ فَأَجَابَهُ ثُمَّ قَالَ حَدِّثْنِی عَنِ الْمَلَائِکَةِ حِینَ رَدُّوا عَلَی الرَّبِّ حَیْثُ غَضِبَ عَلَیْهِمْ کَیْفَ رَضِیَ عَنْهُمْ فَقَالَ إِنَّ الْمَلَائِکَةَ طَافُوا بِالْعَرْشِ سَبْعَ سِنِینَ یَدْعُونَهُ وَ یَسْتَغْفِرُونَهُ وَ یَسْأَلُونَهُ أَنْ یَرْضَی عَنْهُمْ فَرَضِیَ عَنْهُمْ بَعْدَ سَبْعِ سِنِینَ فَقَالَ صَدَقْتَ ثُمَّ قَالَ حَدِّثْنِی عَنْ رِضَی الرَّبِّ عَنْ آدَمَ فَقَالَ إِنَّ آدَمَ أُنْزِلَ فَنَزَلَ فِی الْهِنْدِ وَ سَأَلَ رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ هَذَا الْبَیْتَ فَأَمَرَهُ أَنْ یَأْتِیَهُ فَیَطُوفَ بِهِ أُسْبُوعاً وَ یَأْتِیَ مِنًی وَ عَرَفَاتٍ فَیَقْضِیَ مَنَاسِکَهُ کُلَّهَا فَجَاءَ مِنَ الْهِنْدِ وَ کَانَ مَوْضِعَ قَدَمَیْهِ حَیْثُ یَطَأُ عَلَیْهِ عُمْرَانٌ وَ مَا بَیْنَ الْقَدَمِ إِلَی الْقَدَمِ صَحَارَی لَیْسَ فِیهَا شَیْ‌ءٌ ثُمَّ جَاءَ إِلَی الْبَیْتِ فَطَافَ أُسْبُوعاً وَ أَتَی مَنَاسِکَهُ فَقَضَاهَا کَمَا أَمَرَهُ اللَّهُ فَقَبِلَ اللَّهُ مِنْهُ التَّوْبَةَ وَ غَفَرَ لَهُ قَالَ فَجَعَلَ طَوَافَ آدَمَ لَمَّا طَافَتِ ⁽¹⁾الْمَلَائِکَةُ بِالْعَرْشِ سَبْعَ سِنِینَ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ هَنِیئاً لَکَ یَا آدَمُ قَدْ غُفِرَ لَکَ لَقَدْ طُفْتُ بِهَذَا الْبَیْتِ قَبْلَکَ بِثَلَاثِ آلَافِ سَنَةٍ فَقَالَ آدَمُ یَا رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِذُرِّیَّتِی مِنْ بَعْدِی فَقَالَ نَعَمْ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِی وَ بِرُسُلِی فَقَالَ صَدَقْتَ وَ مَضَی فَقَالَ أَبِی علیه السلام هَذَا جَبْرَئِیلُ أَتَاکُمْ یُعَلِّمُکُمْ مَعَالِمَ دِینِکُمْ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام فرمود: مردی از کنار پدرم که در حال طواف بود عبور کرد و با دستش بر شانهاش زد و گفت از تو سه چیز میخواهم که غیر از تو و فرد دیگری هیچ کس آن را نمیداند. سپس ساکت شد تا این

که امام از طوافش فارغ شد. سپس داخل

ص: 169

حجر شد و دو رکعت نماز خواند درحالی که من با او بودم. هنگامی که از آن فارغ شد، ندا داد که این سؤال کننده کجاست؟ پس آمد و در مقابلش نشست و گفت: بپرس. از «ن و القلم و ما یسطرون: سوگند به قلم و آنچه با قلم مینویسند» پرسید. پس جواب او را داد. سپس گفت: درباره فرشتگان با من سخن بگو هنگامی که جواب پروردگار را دادند و بر آنان خشم گرفت، چگونه از آنان راضی شد. فرمود: فرشتگان هفت سال عرش را طواف میکردند و او را میخواندند و طلب مغفرت و آمرزش میکردند و از او میخواستند که از آنان راضی شود پس بعد از هفت سال از آنان راضی شد. گفت راست گفتی، پس درباره رضایت پروردگار از آدم با من سخن بگو. فرمود: آدم فرود آورده شد، پس در هند فرود آمد و از پروردگارش درباره این خانه پرسید. او را فرمان داد که بیاید و هفت روز آن را طواف کند و به منا و عرفات برود و همه مناسکش را در آنجا انجام دهد. پس از هند آمد و جایگاه قدمش آباد بود ولی بین قدم او تا قدم بعدی، صحرا و بیابان بود و هیچ چیزی در آنجا نبود سپس به خانه خدا آمد و هفت دور خانه را طواف کرد و مناسکش را انجام داد، همانگونه که خداوند به او فرمان داده بود و خداوند توبهاش را پذیرفت و او را بخشید و فرمود: طواف آدم را به همان اندازهای که فرشتگان در عرش طواف میکردند یعنی هفت سال قرار داد. جبرئیل گفت: ای آدم گوارای تو باد که آمرزیده شدی. این خانه را سه هزار سال قبل از تو طواف کرده بودم. آدم گفت: ای پروردگار مرا و ذریه بعد از من را ببخش و بیامرز. گفت: بله هرکس از آنها که به من و به فرستادگانم ایمان بیاورد. گفت: راست گفتی و گذشت. پدرم علیه السلام سه هزار سال این جبرئیل بود که نزد شما آمد تا نشانههای دینتان را به شما بیاموزد. - . علل الشرائع: 140-141 -

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد بالرجل الآخر الصادق علیه السلام و قوله علیه السلام فجعل طواف آدم لما طافت الملائکة أی کانت العلة فی جعل طواف آدم وسیلة لقبول توبته طواف الملائکة قبل ذلک و توسلهم بذلک إلی قبول التوبة و فیه إیماء إلی علة عدد السبع أیضا کما سیأتی و یمکن الجمع بین ما ورد فی هذا الخبر من کون قبول توبتهم بعد سبع سنین و ما ورد فی خبر الثمالی فی الباب الأول من سبعة آلاف سنة بحمل هذا علی أصل القبول و حمل ذلک علی کماله ثم إن هذا الخبر یدل علی أن الملائکة کانوا یظهرون لأئمتنا علیهم السلام و ینافیه بعض الأخبار و سیأتی الجمع بینهما فی کتاب الإمامة.

**[ترجمه]شاید منظور از مرد دیگر، امام صادق علیه السلام باشد و سخن او: (طواف آدم را به همان اندازهای که فرشتگان در عرش طواف میکردند) یعنی علت قرار دادن طواف آدم برای قبول توبهاش، طواف فرشتگان قبل از آن بود و توسل

آنها برای قبول توبه. و در این مطلب اشارهای به علت عدد هفت وجود دارد که خواهد آمد. و ممکن است بین آنچه در این خبر آمده که بعد از هفت سال توبه آنها قبول شده و آنچه در خبر ثمالی در باب اول، هفت هزار سال آمده است، میتوان جمع کرد به این که این برای اصل قبول است و آن برای کمالش است. این خبر بر این دلالت میکند که فرشتگان بر امامان علیه السلام ظاهر میشدند و بعضی روایات با این روایت منافات دارد و جمع بین این دو در کتاب امامت خواهد آمد.

**[ترجمه]

«18»

ع، علل الشرائع عَلِیُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَسْوَارِیُّ ⁽³⁾عَنْ مَکِّیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ سَعْدَوَیْهِ

1) فی المصدر: بما طافت. م.

2) علل الشرائع: 140- 141. م.

3) ینسب إلی أسواریة بفتح أوله- و بضم- و سکون ثانیه: قریة من قری أصبهان، ینسب إلیها عدة کثیرة من المحدثین.

الْبَرْدَعِیِّ ⁽¹⁾عَنْ نُوحِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَمِیلِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الْعَسْقَلَانِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ جَمِیلٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِی النَّجُودِ ⁽²⁾عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَیْشٍ قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ عَنْ أَیَّامِ الْبِیضِ مَا سَبَبُهَا وَ کَیْفَ سَمِعْتَ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِنَّ آدَمَ لَمَّا عَصَی رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ نَادَاهُ مُنَادٍ مِنْ لَدُنِ الْعَرْشِ یَا آدَمُ اخْرُجْ مِنْ جِوَارِی فَإِنَّهُ لَا یُجَاوِرُنِی أَحَدٌ عَصَانِی فَبَکَی وَ بَکَتِ الْمَلَائِکَةُ فَبَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ جَبْرَئِیلَ فَأَهْبَطَهُ إِلَی الْأَرْضِ مُسْوَدّاً ⁽³⁾فَلَمَّا رَأَتْهُ الْمَلَائِکَةُ ضَجَّتْ وَ بَکَتْ وَ انْتَحَبَتْ وَ قَالَتْ یَا رَبِّ خَلْقاً خَلَقْتَهُ ⁽⁴⁾وَ نَفَخْتَ فِیهِ مِنْ رُوْحِکَ وَ أَسْجَدْتَ لَهُ مَلَائِکَتَکَ بِذَنْبٍ وَاحِدٍ حَوَّلْتَ بَیَاضَهُ سَوَاداً فَنَادَی مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ صُمْ لِرَبِّکَ الْیَوْمَ فَصَامَ فَوَافَقَ یَوْمَ الثَّالِثَ عَشَرَ مِنَ الشَّهْرِ فَذَهَبَ ثُلُثُ السَّوَادِ ثُمَّ نُودِیَ یَوْمَ الرَّابِعَ عَشَرَ أَنْ صُمْ لِرَبِّکَ الْیَوْمَ فَصَامَ فَذَهَبَ ثُلُثُ السَّوَادِ ثُمَّ نُودِیَ فِی یَوْمِ خَمْسَةَ عَشَرَ بِالصِّیَامِ فَصَامَ وَ قَدْ ذَهَبَ السَّوَادُ کُلُّهُ فَسُمِّیَتْ أَیَّامَ الْبِیضِ لِلَّذِی رَدَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِیهِ عَلَی آدَمَ مِنْ بَیَاضِهِ ثُمَّ نَادَی مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ یَا آدَمُ هَذِهِ الثَّلَاثَةُ أَیَّامٍ جَعَلْتُهَا لَکَ وَ لِوُلْدِکَ مَنْ صَامَهَا فِی کُلِّ شَهْرٍ فَإِنَّمَا صَامَ الدَّهْرَ.

• قَالَ جَمِیلٌ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ وَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ شَیْبَانَ الْبَرْمَکِیَّ یَقُولُ وَ زَادَ الْحُمَیْدِیُّ فِی الْحَدِیثِ فَجَلَسَ آدَمُ علیه السلام جِلْسَةَ الْقُرْفُصَاءِ وَ رَأْسُهُ بَیْنَ رُکْبَتَیْهِ کَئِیباً حَزِیناً فَبَعَثَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی جَبْرَئِیلَ فَقَالَ یَا آدَمُ مَا لِی أَرَاکَ کَئِیباً حَزِیناً فَقَالَ لَا أَزَالُ کَئِیباً

1) ینسب إلی بردعة بالفتح فالسکون و فتح الدال المهملة و یروی بالمعجمة، بلد فی اقصی آذربایجان یقال انه معرب برده‌داری دار، و معناه بالفارسیة موضع السبی، و یقال ایضا: أنه مدینة أران، و کان أول من أنشأ عمارتها قباذ الملک، ینسب إلیه جماعة من المحدثین منهم: مکی بن أحمد بن سعدویه البرذعی أحد المحدثین المکثرین و الرجالیین المحصلین. نزل نیسابور سنة 330 فأقام بها ثمّ خرج إلی ما وراء النهر سنة 350 و کتب بخراسان ما یتحیر فیه الإنسان کثرة و توفی بالشاش سنة 354، ترجمه یاقوت فی معجم البلدان.

2) بالنون ثمّ الجیم هو عاصم بن بهدلة الأسدی مولاهم الکوفیّ أبو بکر المقری، قال ابن حجر: صدوق له أوهام، حجة فی القراءة، مات سنة 128.

3) لعل المراد منه ما تقدم فی الخبر 11 من أنّه لما هبط ظهرت فیه شامة سوداء فی وجهه من قرنه إلی قدمه.

4) فی المصدر: هذا خلقته. م.

حَزِیناً حَتَّی یَأْتِیَ أَمْرُ اللَّهِ فَقَالَ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکَ وَ هُوَ یُقْرِئُکَ السَّلَامَ وَ یَقُولُ یَا آدَمُ حَیَّاکَ اللَّهُ وَ بَیَّاکَ قَالَ أَمَّا حَیَّاکَ اللَّهُ فَأَعْرِفُهُ فَمَا بَیَّاکَ قَالَ أَضْحَکَکَ قَالَ فَسَجَدَ آدَمُ فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَی السَّمَاءِ وَ قَالَ یَا رَبِّ زِدْنِی جَمَالًا فَأَصْبَحَ وَ لَهُ لِحْیَةٌ سَوْدَاءُ کَالْحُمَمِ فَضَرَبَ بِیَدِهِ إِلَیْهَا فَقَالَ یَا رَبِّ مَا هَذِهِ فَقَالَ هَذِهِ اللِّحْیَةُ زَیَّنْتُکَ بِهَا أَنْتَ وَ ذُکُورَ وُلْدِکَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: زر بن حبیش گفت:

ص: 170

از ابن مسعود درباره «ایام البیض» پرسیدم که علت آن چیست و چه شنیدهای؟ گفت: شنیدم که رسول خدا صلی الله علیه و آله میفرمود: آدم هنگامی که از پروردگارش سرپیچی و عصیان کرد ندا دهندهای از عرش ندا داد که ای آدم از جوار من خارج شو زیرا کسی که از من سرپیچی کند، با من همجوار نخواهد بود. پس گریه کرد و فرشتگان نیز گریه کردند و خداوند عز و جل جبرئیل را برای او فرستاد و او را با سیاهی به زمین فرود آورد. هنگامی که فرشتگان او را دیدند، ضجه زدند و گریه و شیون کردند و گفتند پروردگارا آفریدهای را آفریدی و در او از روح خودت دمیدی و فرشتگان را به سجده به او فرمان دادی، با یک گناه از سفیدی او را به سیاهی دگرگون ساختی. پس ندا دهندهای از آسمان ندا داد: امروز برای پروردگارت روزه بگیر. پس روزه گرفت که موافق با روز سیزدهم از ماه بود پس یک سوم سیاهی رفت. در روز چهاردهم ندا داده شد که امروز برای پروردگارت روزه بگیر و روزه گرفت و یک سوم دیگر سیاهی هم رفت. سپس در روزه پانزدهم ندا داده شد که روزه بگیر و روزه گرفت و همه سیاهی از بین رفت. به همین دلیل، این روزها، روزهای بیض (سفیدی) نامیده شده که به سبب آن خداوند به آدم سفیدی عنایت کرد، سپس ندا دهندهای از آسمان ندا داد که ای آدم این سه روز را برای تو و فرزندانت قرار دادهام که هرکس در این ماه آن را روزه بگیرد گویی که تمامی روزگار را روزه گرفته است.

احمد بن شیبان برمکی گفت: حمیدی حدیث را چنین ادامه داد: روزی آدم به حالت چمباتمه نشسته بود درحالی که سرش را بین زانوهایش گرفته و ناراحت و محزون بود. خداوند جبرئیل را فرستاد و گفت: ای آدم چرا تو را ناراحت میبینیم؟ گفت: همچنان

ص: 171

ناراحت هستم تا این که فرمان خداوند برسد. پس گفت: همانا من فرستاده خدا برای تو هستم. او به تو سلام میرساند و میگوید: ای آدم حیاک الله و بیّاک. گفت: حیاک الله - خدا تو را زنده بدارد - را میدانم بیاک الله یعنی چه؟ گفت: تو را بخنداند. گفت: آدم سجده کرد و سرش را به آسمان بلند کرد و گفت: پروردگارا به زیباییم بیفزا. پس چنین شد و او دارای ریشی سیاه همانند زغال شد. با دستش به آن زد و گفت: پروردگارا این چیست؟ گفت: این ریش است که تو و فرزندان مذکرت را تا روز قیامت با آن زینت دادم. - . علل الشرائع: 133 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری القرفصاء ضرب من القعود و یمد و یقصر و هو أن یجلس علی رکبتیه منکبا و یلصق بطنه بفخذیه و یتأبط کفیه و هی جلسة الأعراب و قال الجزری هی جلسة المحتبی بیدیه و قال فیه إن الملائکة قالت لآدم علی نبینا و آله و علیه السلام حیاک الله و بیاک معنی حیاک أبقاک من الحیاة و قیل هو من استقبال المحیا و هو الوجه و قیل ملکک و فرحک و قیل سلام علیک و هو من التحیة السلام و قال بیاک قیل هو اتباع لحیاک و قیل معناه أضحکک و قیل أجل لک ما تحب و قیل اعتمدک بالملک و قیل تعمدک بالتحیة ⁽²⁾و قیل أصله بواء مهموزا فخفف و قلب أی أسکنک منزلا فی الجنة و هیأک له انتهی و الحمم کصرد الفحم.

**[ترجمه]جوهری میگوید: چمباتمه نوعی نشستن است، به صورت ممدود و مقصور میآید. خم شدن بر روی زانو است طوری که شکم به رانها بچسبد و دستانش زیر بغلش باشد و این نشستن اعراب است. جزری میگوید: این نشستن کسی است که با دستش احتباء - نوعی نشستن - میکند و گفت: در آن آمده: (فرشتگان به آدم گفتند:حیاک و بیاک: خداوند تو را زنده و خوشحال بدارد) حیاک یعنی تو را در زندگی باقی گذارد. و گفته شده این واژه از استقبال المحیا است و محیا یعنی صورت. و گفته شده: تو را مالک و خوشحال کرد. و گفته شده: سلام بر تو و آن نوعی تحیت سلام است. و گفت: بیاک، گفته شده: بیاک دنباله حیاک است. و گفته شده: تو را بخنداند است. گفته شده: آنچه دوست داری برایت به تأخیر بیاندازد و گفته شده: تو را به ملک و پادشاهی برساند. و گفته شده: یعنی تو را در تحیت و سلام فروببرد. و گفته شده: اصل آن، بواء به صورت مهموز بوده که در آن حذف همزه و قلب واو به یاء صورت گرفته است و یعنی تو را در منزلی در بهشت جای دهد و آن را برای تو آماده گرداند. پایان. و حمم همانند صرد، زغال را گویند.

**[ترجمه]

«19»

مع، معانی الأخبار أَحْمَدُ بْنُ الْهَیْثَمِ عَنِ ابْنِ زَکَرِیَّا الْقَطَّانِ عَنِ ابْنِ حَبِیبٍ عَنِ ابْنِ بُهْلُولٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی خَلَقَ الْأَرْوَاحَ قَبْلَ الْأَجْسَادِ بِأَلْفَیْ عَامٍ فَجَعَلَ أَعْلَاهَا وَ أَشْرَفَهَا أَرْوَاحَ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ- وَ الْأَئِمَّةِ بَعْدَهُمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ فَعَرَضَهَا عَلَی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبَالِ فَغَشِیَهَا نُورُهُمْ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لِلسَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبَالِ هَؤُلَاءِ أَحِبَّائِی وَ أَوْلِیَائِی وَ حُجَجِی عَلَی خَلْقِی وَ أَئِمَّةُ بَرِیَّتِی مَا خَلَقْتُ خَلْقاً هُوَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْهُمْ لَهُمْ وَ لِمَنْ تَوَلَّاهُمْ خَلَقْتُ جَنَّتِی وَ لِمَنْ خَالَفَهُمْ وَ عَادَاهُمْ خَلَقْتُ نَارِی فَمَنِ ادَّعَی مَنْزِلَتَهُمْ مِنِّی وَ مَحَلَّهُمْ مِنْ عَظَمَتِی عَذَّبْتُهُ عَذَاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعَالَمِینَ وَ جَعَلْتُهُ وَ الْمُشْرِکِینَ ⁽³⁾فِی أَسْفَلِ دَرْکٍ

1) علل الشرائع: 133. م.

2) فی النهایة: تغمدک بالتحیة.

3) فی نسخة: و جعلته من المشرکین.

مِنْ نَارِی وَ مَنْ أَقَرَّ بِوَلَایَتِهِمْ وَ لَمْ یَدَّعِ مَنْزِلَتَهُمْ مِنِّی وَ مَکَانَهُمْ مِنْ عَظَمَتِی جَعَلْتُهُ مَعَهُمْ فِی رَوْضَاتِ جَنَّاتِی وَ کَانَ لَهُمْ فِیهَا مَا یَشَاءُونَ عِنْدِی وَ أَبَحْتُهُمْ کَرَامَتِی وَ أَحْلَلْتُهُمْ جِوَارِی وَ شَفَّعْتُهُمْ فِی الْمُذْنِبِینَ مِنْ عِبَادِی وَ إِمَائِی فَوَلَایَتُهُمْ أَمَانَةٌ عِنْدَ خَلْقِی فَأَیُّکُمْ یَحْمِلُهَا بِأَثْقَالِهَا وَ یَدَّعِیهَا لِنَفْسِهِ دُونَ خَیْرَاتِی فَأَبَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ وَ الْجِبَالُ أَنْ یَحْمِلْنَهَا وَ أَشْفَقْنَ مِنِ ادِّعَاءِ مَنْزِلَتِهَا وَ تَمَنِّی مَحَلِّهَا مِنْ عَظَمَةِ رَبِّهَا فَلَمَّا أَسْکَنَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ وَ زَوْجَتَهُ الْجَنَّةَ قَالَ لَهُمَا- کُلا مِنْها رَغَداً حَیْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ یَعْنِی شَجَرَةَ الْحِنْطَةِ- فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ فَنَظَرَ إِلَی مَنْزِلَةِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ الْأَئِمَّةِ بَعْدَهُمْ فَوَجَدَاهَا أَشْرَفَ مَنَازِلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَقَالا یَا رَبَّنَا لِمَنْ هَذِهِ الْمَنْزِلَةُ فَقَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ ارْفَعَا رُءُوسَکُمَا إِلَی سَاقِ عَرْشِی فَرَفَعَا رُءُوسَهُمَا فَوَجَدَا اسْمَ مُحَمَّدٍ ⁽¹⁾وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهم السلام وَ الْأَئِمَّةِ ⁽²⁾صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ مَکْتُوبَةً عَلَی سَاقِ الْعَرْشِ بِنُورٍ مِنْ نُورِ الْجَبَّارِ جَلَّ جَلَالُهُ فَقَالا یَا رَبَّنَا مَا أَکْرَمَ أَهْلَ هَذِهِ الْمَنْزِلَةِ عَلَیْکَ وَ مَا أَحَبَّهُمْ إِلَیْکَ وَ مَا أَشْرَفَهُمْ لَدَیْکَ فَقَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ لَوْلَاهُمْ مَا خَلَقْتُکُمَا هَؤُلَاءِ ⁽³⁾خَزَنَةُ عِلْمِی وَ أُمَنَائِی عَلَی سِرِّی إِیَّاکُمَا أَنْ تَنْظُرَا إِلَیْهِمْ بِعَیْنِ الْحَسَدِ وَ تَتَمَنَّیَا مَنْزِلَتَهُمْ عِنْدِی وَ مَحَلَّهُمْ مِنْ کَرَامَتِی فَتَدْخُلَا بِذَلِکَ فِی نَهْیِی وَ عِصْیَانِی فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ قَالا رَبَّنَا وَ مَنِ الظَّالِمُونَ قَالَ الْمُدَّعُونَ لِمَنْزِلَتِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ قَالا رَبَّنَا فَأَرِنَا مَنَازِلَ ظَالِمِیهِمْ فِی نَارِکَ حَتَّی نَرَاهَا کَمَا رَأَیْنَا مَنْزِلَتَهُمْ فِی جَنَّتِکَ فَأَمَرَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی النَّارَ فَأَبْرَزَتْ جَمِیعَ مَا فِیهَا مِنْ أَلْوَانِ النَّکَالِ وَ الْعَذَابِ وَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَکَانُ الظَّالِمِینَ لَهُمُ الْمُدَّعِینَ لِمَنْزِلَتِهِمْ فِی أَسْفَلِ دَرْکٍ مِنْهَا- کُلَّما أَرادُوا أَنْ یَخْرُجُوا مِنْها أُعِیدُوا فِیها وَ کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلُوا سِوَاهَا لِیَذُوقُوا الْعَذابَ یَا آدَمُ وَ یَا حَوَّاءُ لَا تَنْظُرَا إِلَی أَنْوَارِی ⁽⁴⁾وَ حُجَجِی بِعَیْنِ الْحَسَدِ فَأُهْبِطَکُمَا عَنْ جِوَارِی وَ أُحِلَّ بِکُمَا هَوَانِی- فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطانُ لِیُبْدِیَ لَهُما ما وُورِیَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما وَ قالَ ما نَهاکُما رَبُّکُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَکُونا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونا مِنَ الْخالِدِینَ وَ قاسَمَهُما إِنِّی لَکُما لَمِنَ النَّاصِحِینَ فَدَلَّاهُما

1) فی نسخة: فوجدا أسماء محمّد اه.

2) فی نسخة: و الأئمّة بعدهم.

3) فی المصدر: لهؤلاء. م.

4) لا تنظرا إلی أبراری.

بِغُرُورٍ وَ حَمَلَهُمَا عَلَی تَمَنِّی مَنْزِلَتِهِمْ فَنَظَرَا إِلَیْهِمْ بِعَیْنِ الْحَسَدِ ⁽¹⁾فَخُذِلَا حَتَّی أَکَلَا مِنْ شَجَرَةِ الْحِنْطَةِ فَعَادَ مَکَانَ مَا أَکَلَا شَعِیراً فَأَصْلُ الْحِنْطَةِ کُلِّهَا مِمَّا لَمْ یَأْکُلَاهُ وَ أَصْلُ الشَّعِیرِ کُلِّهِ مِمَّا عَادَ مَکَانَ مَا أَکَلَاهُ فَلَمَّا أَکَلَا مِنَ الشَّجَرَةِ طَارَ الْحُلِیُّ وَ الْحُلَلُ عَنْ أَجْسَادِهِمَا وَ بَقِیَا عُرْیَانَیْنِ- وَ طَفِقا یَخْصِفانِ عَلَیْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ ناداهُما رَبُّهُما أَ لَمْ أَنْهَکُما عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُما إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُما عَدُوٌّ مُبِینٌ فَ قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ قَالَ اهْبِطَا مِنْ جِوَارِی فَلَا یُجَاوِرُنِی فِی جَنَّتِی مَنْ یَعْصِینِی فَهَبَطَا مَوْکُولَیْنِ إِلَی أَنْفُسِهِمَا فِی طَلَبِ الْمَعَاشِ فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمَا جَاءَهُمَا جَبْرَئِیلُ- فَقَالَ لَهُمَا إِنَّکُمَا إِنَّمَا ظَلَمْتُمَا أَنْفُسَکُمَا بِتَمَنِّی مَنْزِلَةِ مَنْ فُضِّلَ عَلَیْکُمَا فَجَزَاؤُکُمَا مَا قَدْ عُوقِبْتُمَا بِهِ مِنَ الْهُبُوطِ مِنْ جِوَارِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی أَرْضِهِ فَسَلَا رَبَّکُمَا بِحَقِّ الْأَسْمَاءِ الَّتِی رَأَیْتُمُوهَا عَلَی سَاقِ الْعَرْشِ حَتَّی یَتُوبَ عَلَیْکُمَا فَقَالا اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْأَلُکَ بِحَقِّ الْأَکْرَمِینَ عَلَیْکَ- مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ الْأَئِمَّةِ إِلَّا تُبْتَ عَلَیْنَا وَ رَحِمْتَنَا فَتَابَ اللَّهُ عَلَیْهِمَا إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ فَلَمْ تَزَلْ أَنْبِیَاءُ اللَّهِ بَعْدَ ذَلِکَ یَحْفَظُونَ هَذِهِ الْأَمَانَةَ وَ یُخْبِرُونَ بِهَا أَوْصِیَاءَهُمْ وَ الْمُخْلَصِینَ مِنْ أُمَمِهِمْ فَیَأْبَوْنَ حَمْلَهَا وَ یُشْفِقُونَ مِنِ ادِّعَائِهَا وَ حَمَلَهَا الْإِنْسَانُ الَّذِی قَدْ عُرِفَ فَأَصْلُ کُلِّ ظُلْمٍ مِنْهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَها وَ أَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ کانَ ظَلُوماً جَهُولًا ⁽²⁾

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند تبارک و تعالی ارواح را بیش از هزار سال قبل از اجساد خلق کرد و برترین و شریفترین آنها را محمد و علی فاطمه و حسن و حسین و امامان بعد از آنها -که صلوات خدا بر آنها

باد- قرار داد. پس آن را بر آسمانها و زمین و کوهها عرضه کرد و نور آنها همه را فرا گرفت. خداوند تبارک و تعالی به آسمانها و زمین و کوهها گفت، اینان دوستان، اولیا و جهتهای من بر آفریدگانم هستند و امامان همه خلق من هستند. هیچ مخلوفی را خلق نکردم که دوست داشتنیتر از آنان برای من باشند. برای هرکس که آنان را دوست بدارد، بهشت را خلق کردم و برای کسی که با آنان مخالفت و دشمنی کند، آتشم را خلق کردم، پس هرکس مدعی جایگاه و منزلت آنان باشد، او را چنان عذابی میکنم که هیچ کس از مخلوقات را عذاب نکرده باشم و او را به همراه مشرکان در پستترین مقام

ص: 172

آتشم قرار میدهم. و هرکس به ولایت و دوستی آنها اقرار کند و مدعی جایگاه و منزلت آنان نباشد او را با آنها در باغهای بهشتم قرار میدهم و برای آنان آنچه میخواهند در آنجا هست و کرامتم شامل آنها میشود و آنها را به همجواری با خود زینت میبخشم و آنها را شفیع بندگان گناهکارم قرار میدهم. پس ولایت و دوستی آنها امانتی نزد خلق من است. پس کدامیک از شما بجز برگزیدگانم میتوانند بار را با سنگینیاش حمل کنند و آن را برای خودش ادعا کند؟ چرا که آسمانها و زمین و کوهها از قبول آن بار ابا ورزیدند و از ادعای جایگاهش و آرزوی آن در برابر عظمت پروردگارش بیمناک بودند. هنگامی که خداوند عز و جل آدم و همسرش را در بهشت سکنی داد به آن دو فرمود: «از آن هر چقدر میخواهید بخورید و به این درخت یعنی درخت گندم نزدیک نشوید که از ظالمان خواهید بود». پس به جایگاه محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین و امامان بعد از آنها نگاه کرد و آنها را در بالاترین جایگاههای بهشتیان یافت. گفتند پروردگار این جایگاه برای کیست؟ خداوند جل و جل و جلاله فرمود: سرهایتن را تا پای عرش من بالا بیاورید. پس سرهایشان را بالا آوردند و دیدند نام محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام با نور خداوند جبار بر پایه عرش مکتوب است. گفتند: خدایا! چقدر این مقام نزد تو گرامی است و چقدر نزد تو محبوب است و چقدر نزد تو شریف است! خداوند جل و جل و جلاله فرمود: اگر آنها نبودند، شما را خلق نمیکردم. اینا محزن علم من و امینان راز من هستند بر شماست که آنها به چشم حسد ننگرید و جایگاه آنان را آرزو نکنید که به واسطه آن در نهی و عصیان من وارد میشوید «و از ظالمان میشوید» گفتند: پروردگارا ظالمان چه کسانی هستند؟ فرمود: آنان که مدعی ناحق جایگاه آنان هستند. گفتند: پروردگارا جایگاه ظلم کنندگان به آنها را در آتشت به ما نشان بده تا ببینیم، همانگونه که جایگاه آن خوبان را در بهشت دیدیم. خداوند تبارک و تعالی به آتش دستور داد، پس همه آنچه در آن بود از انواع عذاب و سختی آشکار شد و خداوند عز و جل فرمود: جایگاه ظلم کنندگان به آنها و مدعیان جایگاهشان در پستترین جای آن خواهد بود. هرگاه بخواهند از آن خارج شوند، دوباره به آن بازگردانده میشوند و هنگامی که پوستهایشان پخته شد، به غیر از آن تبدیل میشود تا عذاب را بچشند. ای آدم و حوا به نورهای من و محبتهای من به نگاه حسد ننگرید که شما را از جوارم بیرون میرانم و ذلت خود را بر شما فرود میآورم. «پس شیطان آن دو را وسوسه کرد تا آنچه از عورتها (شرمگاهها)یشان پنهان بود آشکار شود و گفت که پروردگارتان شما را از این درخت نهی نکرده است تا مبادا دو فرشته شوید و جاودانه بمانید و من برای شما خیرخواه هستم و آن دو

ص: 173

را به غرور راهنمایی کرد» و آن دو را تحریک کرد که جایگاه آنان را آرزو کنند و آن دو به دیده حسد به آنان نگریستند و ناامید شدند. تا این که از درخت گندم خوردند. پس به جای آنچه خوردند جو جایگزین شد. اصل گندم نیز آن بخشی است که آنان نخوردند. و اصل جو همان چیزی است که جایگزین بخش خورده شده گندم شد. هنگامی که از درخت خوردند، زیورها و لباسهایشان از بدنشان افتاد و برهنه باقی ماندند. «و به چسبانیدن برگ[های درختان] بهشت بر خود آغاز کردند و پروردگارشان بر آن دو بانگ بر زد مگر شما را از این درخت منع نکردم و به شما نگفتم که در حقیقت‌شیطان برای شما دشمنی آشکار است. گفتند پروردگارا ما بر خویشتن ستم کردیم و اگر بر ما نبخشایی و به ما رحم نکنی مسلما از زیانکاران خواهیم بود» فرمود: از جوار من بیرون بروید و در بهشت من کسی که از من سرپیچی کند، در جوار من نخواهد بود. پس فرود بیایید و به دست آوردن روزی به خودتان موکول میشود. هنگامی که خداوند عز و جل خواست که توبه آن دو را بپذیرد، جبرئیل نزد آن درآمد و گفت: شما دو نفر در حق خودتان ظلم کردید که تمنای جایگاه کسی که از شما برتر بود را داشتید، پس جزای شما این است که از جوار خداوند عز و جل به زمین فرود بیاید و از خداوند به حق نامهایی که در پایه عرش دیدید بخواهید که توبه شما را بپذیرد. پس گفتند: بار خدایا به حق خوبان درگاهت، محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین و امامان علیهم السلام، از تو میخواهیم که توبه ما را بپذیری و بر ما رحم کنی. پس توبه آنان را پذیرفت که او توبه پذیر مهربان است. بعد از آنان، پیامبرانی نازل شدند که همچنان این امانت را حفظ میکنند و جانشینانشان و مخلصان از امتهایشان را از آن آگاه میسازند و آنان از حمل آن امتناع میورزند و از ادعای آن بیمناک میگردند و انسانی که شناخته شد آن را حمل کرد؛ پس اهل هر ظلمی تا روز قیامت از اوست و آن سخن خداوند عز و جل است: «همانا ما این امانت را بر آسمانها و زمین عرضه کردیم ولی از حمل آن امتناع ورزیدند و بیمناک شدند و انسان آن را حمل کرد چرا که ظالم و نادان است». - . معانی الاخبار: 38-39 -

**[ترجمه]

بیان

لا یتوهم أن آدم علیه السلام صار بتمنی منزلتهم من الظالمین المدعین لمنزلتهم علی الحقیقة حتی یستحق بذلک ألیم النکال فإن فی عده من الظالمین فی هذا الخبر نوعا من التجوز فإن من تشبه بقوم فهو منهم و تشبهه علیه السلام بهم فی التمنی و مخالفة الأمر

1) قد عرفت قبل ذلک أن الأنبیاء معصومون فی جمیع أدوار حیاتهم، و لا یصدر عنهم صغیرة و لا کبیرة من الذنب، فعلیه لا بد أن یحمل قوله ذلک علی غیر ظاهره فیکون المراد من الحسد الغبطة کما یشیر إلیه قوله بعد ذلک: إنکما إنّما ظلمتما انفسکما بتمنی منزلة من فضل علیکما، و یأتی فی الخبر الآتی أن آدم لما اطلع علی منزلتهم فرح بذلک و هو ینافی الحسد لو قلنا بظاهره، أضف إلی ذلک ان اسناد الحدیث لضعفه و جهالة بعض رواته لا یقاوم ما برهن علیه فی محله من عصمة الأنبیاء علیهم السلام، و کل ما ورد فی قصص الأنبیاء علیهم السلام ممّا ینافی ظاهره عصمتهم فسبیله سبیل ذلک.

2) معانی الأخبار: 38- 39. م.

الندبی لا فی ادعاء المنزلة و یظهر منها أن حمل الأمانة غیر حفظها یرشدک إلیه قوله علیه السلام فلم تزل أنبیاء الله یحفظون هذه الأمانة إلی قوله فیأبون حملها فالمراد بحملها ادعاؤها بغیر حق قال الزجاج کل من خان الأمانة فقد حملها و من لم یحمل الأمانة فقد أداها فآدم علیه السلام لم یکن من الحاملین للأمانة علی ما ذهب إلیه بعض المفسرین و فسروا الإنسان بآدم علیه السلام و المراد بالإنسان الذی عرف هو أبو بکر کما تدل علیه أخبار کثیرة و سیأتی تمام القول فی ذلک مع الأخبار الواردة فیه فی کتاب الإمامة إن شاء الله.

**[ترجمه]تصور نشود که آدم علیه السلام با آرزوی جایگاه آنها از ظالمان شد و واقعا از مدعیان منزلت ایشان شد تا به سبب آن مستحق درد عبرت آموزی باشد؛ در به حساب آوردن او از ظالمان در این روایت، نوعی از مجازگویی وجود دارد؛ پس هرکس به قومی شبیه باشد از آنان است و او علیه السلام در تمنی و مخالفت امر

ص: 174

مستحبی، به آنان شبیه شد و نه در ادعای جایگاه. از این روایت روشن میشود که حمل امانت غیر از حفظ آن است و این سخن او علیه السلام تو را به سوی آن هدایت میکند: «پیامبران خدا همچنان این امانت را حفظ میکنند» تا این جای سخن که «از حمل آن ابا میورزند»، مراد از حمل، ادعای آن به غیرحق است. زجاج گفت: هرکس در امانت خیانت کند، فقط آن را حمل کرده است و هرکس امانت را حمل نکند، آن را انجام داده است. پس آدم علیه السلام به اعتقاد بعضی از مفسران از حاملین امانت نبوده است و انسان را به آدم تفسیر کردهاند و مقصود از انسانی که شناخته شده ابوبکر است. همانگونه که روایات بسیاری بر آن دلالت میکند و تمام سخن در آن مورد و روایات وارد شده در کتاب امامت ان شاء الله خواهد آمد.

**[ترجمه]

«20»

شف، کشف الیقین مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الْکَاتِبُ الْأَصْفَهَانِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْقَاضِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِی أَحْمَدَ الْجُرْجَانِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الدِّهْقَانِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ إِسْرَائِیلَ عَنْ حَجَّاجٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجِیحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَی آدَمَ وَ نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ عَطَسَ فَأَلْهَمَهُ اللَّهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ فَقَالَ لَهُ رَبُّهُ یَرْحَمُکَ رَبُّکَ فَلَمَّا أَسْجَدَ لَهُ الْمَلَائِکَةَ تَدَاخَلَهُ الْعُجْبُ فَقَالَ یَا رَبِّ خَلَقْتَ خَلْقاً أَحَبَّ إِلَیْکَ مِنِّی فَلَمْ یُجِبْ ثُمَّ قَالَ الثَّانِیَةَ فَلَمْ یُجِبْ ثُمَّ قَالَ الثَّالِثَةَ فَلَمْ یُجِبْ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ نَعَمْ وَ لَوْلَاهُمْ مَا خَلَقْتُکَ فَقَالَ یَا رَبِّ فَأَرِنِیهِمْ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی مَلَائِکَةِ الْحُجُبِ أَنِ ارْفَعُوا الْحُجُبَ فَلَمَّا رُفِعَتْ إِذاً آدَمُ بِخَمْسَةِ أَشْبَاحٍ قُدَّامَ الْعَرْشِ فَقَالَ یَا رَبِّ مَنْ هَؤُلَاءِ قَالَ یَا آدَمُ هَذَا مُحَمَّدٌ نَبِیِّی وَ هَذَا عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ابْنُ عَمِّ نَبِیِّی وَ وَصِیُّهُ وَ هَذِهِ فَاطِمَةُ ابْنَةُ نَبِیِّی وَ هَذَانِ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ ابْنَا عَلِیٍّ وَ وَلَدَا نَبِیِّی ثُمَّ قَالَ یَا آدَمُ هُمْ وُلْدُکَ فَفَرِحَ بِذَلِکَ فَلَمَّا اقْتَرَفَ الْخَطِیئَةَ قَالَ یَا رَبِّ أَسْأَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ لَمَّا غَفَرْتَ لِی فَغَفَرَ اللَّهُ لَهُ بِهَذَا فَهَذَا الَّذِی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ- فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ فَلَمَّا هَبَطَ إِلَی الْأَرْضِ صَاغَ خَاتَماً فَنَقَشَ عَلَیْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ یُکَنَّی آدَمُ بِأَبِی مُحَمَّدٍ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کشف الیقین: ابن عباس میگوید: هنگامی که خداوند متعال آدم را آفرید و از روح خود در او دمید، عطسه کرد و خداوند به او الهام کرد که: الحمد لله رب العالمین. پروردگارش به او گفت: یرحمک الله. هنگامی که فرشتگان را به سجده به او فرمان داد، غرور بر او وارد شد و گفت: پروردگارا آیا خلقی را دوست داشتنیتر از من آفریدهای؟ جواب نداد. بار دوم پرسید. جواب نداد. بار دوم پرسید. جواب نداد. سپس خداوند به او گفت: بله و اگر آنها نبودند، تو را خلق نمیکردم. گفت: پروردگارا آنها را به من نشان بده. خداوند به فرشتگان حجابها، وحی کرد که حجابها را بالا ببرند. هنگامی که بالا رفت، آدم پنج روح را در جلوی عرش دید و گفت: پروردگارا اینان کیستند؟ گفت ای آدم! این محمد پیامبرم است و این علی امیر مؤمنان و پسر عموی پیامبرم است و این فاطمه دختر پیامبرم است واینان حسن و حسین دو پسر علی و دو فرزند پیامبرم هستند. سپس گفت ای آدم اینها فرزندان تو هستند، پس به سبب آن خوشحال شد و هنگامی که آن اشتباه را مرتکب شد گفت: پروردگارا به حق محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین از تو میخواهم که بر من ببخشی. پس خداوند او را به واسطه آنان بخشید. پس آن همان چیزی بود که خداوند گفت: «آدم از پروردگارش، کلماتی را آموخت و خداوند توبه او را پذیرفت». هنگامی که به زمین فرود آمد، انگشتری ساخت که بر آن نقش زد؛ «محمد رسول الله و علی امیرالمؤمنین» و آدم «ابا محمد» لقب گرفت.

**[ترجمه]

«21»

مع، معانی الأخبار مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ سَیَابَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَقَدْ طَافَ آدَمُ علیه السلام بِالْبَیْتِ مِائَةَ عَامٍ مَا یَنْظُرُ إِلَی حَوَّاءَ

1) لم نجد الراویة فیما عندنا من نسخة المصدر.

وَ لَقَدْ بَکَی عَلَی الْجَنَّةِ حَتَّی صَارَ عَلَی خَدَّیْهِ مِثْلُ النَّهْرَیْنِ الْعَجَّاجَینِ الْعَظِیمَیْنِ مِنَ الدُّمُوعِ ثُمَّ أَتَاهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَقَالَ حَیَّاکَ اللَّهُ وَ بَیَّاکَ فَلَمَّا أَنْ قَالَ لَهُ حَیَّاکَ اللَّهُ تَبَلَّجَ وَجْهُهُ فَرَحاً وَ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ رَضِیَ عَنْهُ قَالَ وَ بَیَّاکَ فَضَحِکَ وَ بَیَّاکَ أَضْحَکَکَ قَالَ وَ لَقَدْ قَامَ عَلَی بَابِ الْکَعْبَةِ ثِیَابُهُ جُلُودُ الْإِبِلِ وَ الْبَقَرِ فَقَالَ اللَّهُمَّ أَقِلْنِی عَثْرَتِی وَ اغْفِرْ لِی ذَنْبِی وَ أَعِدْنِی إِلَی الدَّارِ الَّتِی أَخْرَجْتَنِی مِنْهَا فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ أَقَلْتُکَ عَثْرَتَکَ وَ غَفَرْتُ لَکَ ذَنْبَکَ وَ سَأُعِیدُکَ إِلَی الدَّارِ الَّتِی أَخْرَجْتُکَ مِنْهَا ⁽¹⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: آدم، خانه خدا را صد سال طواف میکرد و به حوا نگاه نمیکرد

ص: 175

و بر بهشت گریه میکرد تا حدی که بر گونههایش مانند دو نهر بزرگ خروشنده از اشک جاری میشد. سپس جبرئیل نزد او آمد و گفت: حیّاک الله و بیّاک!. هنگامی که آن را گفت، چهرهاش از شادی درخشید و دانست که خداوند از او راضی شده است. و گفت: «بیاک» پس خندید. و «بیاک» یعنی تو را بخنداند. فرمود: به در کعبه ایستاد و لباس او پوست شتر و گاو بود. گفت: «خدایا از لغزشهایم بگذر و گناهم را ببخش و مرا به خانهای که از آن بیرون

راندی، بازگردان». خداوند عز و جل گفت: از لغزشهایت درگذشتم و گناهانت را آمرزیدم و تو را به خانهای که تو را از آن بیرون رانده بودم، بازخواهم گرداند. - . معانی الاخبار: 78 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجزری فی حدیث الخیل إن مرت بنهر عجاج أی کثیر الماء کأنه یعج من کثرته و صوت تدفقه.

أقول: لا یخفی أن هذا الخبر مما یدل علی أن جنة آدم هی جنة الخلد و کذا خبر المفضل حیث قال فنظر إلی منزلة محمد و علی ⁽²⁾إذ الظاهر أنه رأی منازلهم فی جنة الخلد إلا أن یقال کان جنته فی الأرض الجنة التی تأوی إلیها أرواح المؤمنین فی البرزخ کما تدل علیه الأخبار و المراد بالعود العود إلیها فی البرزخ و کذا المراد برؤیة المنازل رؤیة منازلهم فی تلک الجنة ⁽³⁾.

**[ترجمه]جزری در حدیث الخیل میگوید: «اإن مرّت بنهر عجاج» یعنی نهری بسیار پرآب چنانکه از شدت و صدای ریزش آن گویی فریاد و نعره میزند.

میگویم: پوشیده نیست که این خبر دال بر آن است که بهشت آدم همان بهشت جاودان است و همچنین خبر مفضل آنجا که میگوید: پس به جایگاه محمد و علی نگاه کرد؛ زیرا طاهر آن است که او جایگاهشان را در بهشت جاودان، دیده است. مگر این که گفته شود که بهشت او در زمین، بهشتی است که ارواح مؤمنان در برزخ در آنجا اسکان داده میشود. همانطور که اخبار به آن دلالت میکند و منظور از بازگشت، بازگشت به آن در برزخ است و منظور از دیدن جایگاهها و مقامها، دیدن جایگاه آنان در آن بهشت است.

**[ترجمه]

«22»

مع، معانی الأخبار ل، الخصال حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِیُّ بْنُ الْفَضْلِ بْنِ الْعَبَّاسِ الْبَغْدَادِیُّ قَالَ قَرَأْتُ عَلَی أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ بْنِ الْحَارِثِ قُلْتُ حَدَّثَکُمْ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ خَلَفٍ الْعَطَّارُ قَالَ حَدَّثَنَا الْحُسَیْنُ بْنُ الْأَشْقَرِ ⁽⁴⁾قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جُبَیْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سَأَلْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله عَنِ الْکَلِمَاتِ الَّتِی تَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ فَتَابَ عَلَیْهِ قَالَ سَأَلَهُ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ إِلَّا تُبْتَ عَلَیَّ فَتَابَ عَلَیْهِ ⁽⁵⁾.

1) معانی الأخبار: 78.

2) و کذا خبر الهروی حیث قال فی وصف الشجرة: إن شجر الجنة تحمل أنواعا و لیست کشجر الدنیا. و کذا أخبار فیها: «اهبط إلی الأرض» و کذا خبر المفضل الآتی حیث قال: أ راجعی انت إلی الجنة؟.

3) و لا یخفی بعد هذه الوجوه.

4) و فی نسخة: الحسین الاشقر، و لعله هو الحسین بن الحسن الاشقر الفزاری الکوفیّ المترجم فی التقریب ص 111 بقوله: صدوق یهم و یغلو فی التشیع من العاشرة مات سنة 208.

5) معانی الأخبار: 42. الخصال ج 1: 146.

**[ترجمه]معانی الاخبار، الخصال: ابن عباس گفت: از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درباره کلماتی که آدم از پروردگارش آموخت پرسیدم. گفت: بحق محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام از او خواست که توبهاش را بپذیرد و او را پذیرفت. - . معانی الاخبار: 42، الخصال 1: 146 -

ص: 176

**[ترجمه]

«23»

مع، معانی الأخبار ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْمَدَائِنِیِّ یَرْفَعُهُ فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ قَالَ سَأَلَهُ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهم السلام ⁽¹⁾.

-ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام مرسلا مثله ⁽²⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: ابوسعید مدائنی در حدیثی مرفوع گفت: در باره این سخن خداوند متعال: «آدم از پروردگارش کلماتی را آموخت» فرمود: از او بحق محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام درخواست کرد. - . معانی الاخبار: 42 -

قصص الانبیا: روایتی مشابه را ذکر کرده است. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«24»

مع، ⁽³⁾معانی الأخبار الدَّقَّاقُ عَنْ حَمْزَةَ الْعَلَوِیِّ عَنِ الْفَزَارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ الزَّیَّاتِ عَنِ الْأَزْدِیِّ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ مَا هَذِهِ الْکَلِمَاتُ قَالَ هِیَ الْکَلِمَاتُ الَّتِی تَلَقَّاهَا آدَمُ مِنْ رَبِّهِ فَتَابَ عَلَیْهِ وَ هُوَ أَنَّهُ قَالَ یَا رَبِّ أَسْأَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ إِلَّا تُبْتَ عَلَیَّ فَتَابَ اللَّهُ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا یَعْنِی عَزَّ وَ جَلَّ بِقَوْلِهِ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ یَعْنِی أَتَمَّهُنَّ إِلَی الْقَائِمِ علیه السلام اثْنَا عَشَرَ إِمَاماً تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ علیهم السلام الْخَبَرَ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: مفضل میگوید: ازامام صادق علیه السلام درباره سخن خدای عز و جل «هنگامی که پروردگار ابراهیم او را با کلماتی آزمود» پرسیدم این کلمات چه بود؟ گفت: این کلماتی بود که آدم از پروردگارش آموخت و به درگاه او توبه کرد و او گفت پروردگار را بحق محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام درخواست میکنم که توبه مرا بپذیری پس توبه او را پذیرفت زیرا او توبهپذیر و مهربان است. گفتم ای پسر رسول خدا معنی سخن خداوند «فأتمهن: آنها را تمام میکنیم» چیست؟ گفت یعنی آنها را با قائم یعنی امام دوازدهم و نهمین فرزند حسین علیه السلام به پایان میرسانیم. حدیث. - . معانی الاخبار: 42 -

**[ترجمه]

بیان

قال البیضاوی فی قوله تعالی فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ استقبلها بالأخذ و القبول و العمل بها حین علمها و قرأ ابن کثیر بنصب آدم و رفع الکلمات علی أنها استقبلته و بلغته و هی قوله رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا الآیة و قیل سبحانک اللهم و بحمدک و تبارک اسمک و تعالی جدک لا إله إلا أنت ظلمت نفسی فاغفر لی إنه لا یغفر الذنوب إلا أنت و عن ابن عباس قال یا رب أ لم تخلقنی بیدک قال بلی قال یا رب أ لم تنفخ فی الروح من روحک قال بلی قال أ لم تسکنی جنتک قال بلی قال یا رب إن تبت و أصلحت أ راجعی أنت إلی الجنة قال نعم انتهی. ⁽⁵⁾أقول المعتمد ما ورد فی الأخبار المعتبرة التی أوردتها فی هذا الباب و الجمع بینها بالحمل علی الجمع بینها و إن کانت العمدة ما دل علیه أکثرها و هو التوسل بأنوار الأئمة علیهم السلام.

1) معانی الأخبار: 42.

2) مخطوط.

3) رواه الصدوق أیضا فی الخصال فی أبواب الخمسة بالاسناد.

4) معانی الأخبار: 42.

5) أنوار التنزیل ج 1: 21. م.

**[ترجمه]بیضاوی درباره سخن خدای متعال «آدم از پروردگارش کلماتی آموخت» میگوید: یعنی وقتی آن کلمات را آموخت با قبول و پذیرش و عمل به آن از آن کلمات استقبال کرد. ابن کثیر با نصب آدم و رفع کلمات خوانده است: یعنی کلمات از آدم استقبال کرده و به وی ابلاغ کرده است، و آن اینسخن پروردگار است که: «پروردگارا ما به خودمان ظلم کردیم» آیه. گفته شده: منظور این گفته آدم است: (خدایا تو مقدس و پاکیزهای، اسمت مبارک است و مقامت بلند مرتبه است. خدایی جز تو نیست. به خودم ظلم کردم پس مرا ببخش چرا که کسی جز تو گناهان را نمیبخشد) به گفته ابن عباس این جمله بوده است: پروردگارا آیا با قدرتت مرا خلق نکردی. گفت بله گفت پروردگارا آیا از روحت در روحم ندمیدی؟ گفت: بله. گفت: آیا تو مرا در بهشت سکنی ندادی؟ گفت: بله. گفت: خداوندا اگر توبه کنم و اصلاح شوم آیا تو مرا به بهشت باز میگردانی؟ گفت: بله. پایان. - . انوار التنزیل1: 21 -

میگویم: چیزی که میتوان به آن اعتماد کرد همین روایات معتبری است که در این باب ذکر کردهام . و جمع بین آنها با حمل بر مشترکات بین آنها ممکن است و اگرچه ملاک و معیار، آن چیزی است که بر بیشتر آنها بر آن دلالت دارند و آن توسل به نورهای امامان علیهم السلام است.

ص: 177

**[ترجمه]

«25»

فس، تفسیر القمی أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ آدَمَ علیه السلام بَقِیَ عَلَی الصَّفَا أَرْبَعِینَ صَبَاحاً سَاجِداً یَبْکِی عَلَی الْجَنَّةِ وَ عَلَی خُرُوجِهِ مِنْ جِوَارِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَنَزَلَ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَقَالَ یَا آدَمُ مَا لَکَ تَبْکِی قَالَ یَا جَبْرَئِیلُ مَا لِی لَا أَبْکِی وَ قَدْ أَخْرَجَنِیَ اللَّهُ مِنْ جِوَارِهِ وَ أَهْبَطَنِی إِلَی الدُّنْیَا قَالَ یَا آدَمُ تُبْ إِلَیْهِ قَالَ وَ کَیْفَ أَتُوبُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْهِ قُبَّةً مِنْ نُورٍ فِی مَوْضِعِ الْبَیْتِ- فَسَطَعَ نُورُهَا فِی جِبَالِ مَکَّةَ فَهُوَ الْحَرَمُ فَأَمَرَ اللَّهُ جَبْرَئِیلَ أَنْ یَضَعَ عَلَیْهِ الْأَعْلَامَ قَالَ قُمْ یَا آدَمُ فَخَرَجَ بِهِ یَوْمَ التَّرْوِیَةِ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَغْتَسِلَ وَ یُحْرِمَ وَ أُخْرِجَ مِنَ الْجَنَّةِ أَوَّلَ یَوْمٍ مِنْ ذِی الْقَعْدَةِ فَلَمَّا کَانَ یَوْمُ الثَّامِنِ مِنْ ذِی الْحَجَّةِ أَخْرَجَهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام إِلَی مِنًی فَبَاتَ بِهَا فَلَمَّا أَصْبَحَ أَخْرَجَهُ إِلَی عَرَفَاتٍ وَ قَدْ کَانَ عَلَّمَهُ حِینَ أَخْرَجَهُ مِنْ مَکَّةَ الْإِحْرَامَ وَ أَمَرَهُ بِالتَّلْبِیَةِ فَلَمَّا زَالَتِ الشَّمْسُ یَوْمَ الْعَرَفَةِ قَطَعَ التَّلْبِیَةَ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَغْتَسِلَ فَلَمَّا صَلَّی الْعَصْرَ وَقَفَهُ بِعَرَفَاتٍ وَ عَلَّمَهُ الْکَلِمَاتِ الَّتِی تَلَقَّی بِهَا رَبَّهُ وَ هُوَ سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَ بِحَمْدِکَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ عَمِلْتُ سُوءاً وَ ظَلَمْتُ نَفْسِی وَ اعْتَرَفْتُ بِذَنْبِی فَاغْفِرْ لِی إِنَّکَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَ بِحَمْدِکَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ عَمِلْتُ سُوءاً وَ ظَلَمْتُ نَفْسِی وَ اعْتَرَفْتُ بِذَنْبِی فَاغْفِرْ لِی إِنَّکَ أَنْتَ خَیْرُ الْغَافِرِینَ سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَ بِحَمْدِکَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ عَمِلْتُ سُوءاً وَ ظَلَمْتُ نَفْسِی وَ اعْتَرَفْتُ بِذَنْبِی فَاغْفِرْ لِی إِنَّکَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ- فَبَقِیَ إِلَی أَنْ غَابَتِ الشَّمْسُ رَافِعاً یَدَیْهِ إِلَی السَّمَاءِ یَتَضَرَّعُ وَ یَبْکِی إِلَی اللَّهِ فَلَمَّا غَابَتِ الشَّمْسُ رَدَّهُ إِلَی الْمَشْعَرِ ⁽¹⁾فَبَاتَ بِهَا فَلَمَّا أَصْبَحَ قَامَ عَلَی الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ فَدَعَا اللَّهَ تَعَالَی بِکَلِمَاتٍ ⁽²⁾وَ تَابَ عَلَیْهِ ثُمَّ أَفْضَی إِلَی مِنًی وَ أَمَرَهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام أَنْ یَحْلِقَ الشَّعْرَ الَّذِی عَلَیْهِ فَحَلَقَهُ ثُمَّ رَدَّهُ إِلَی مَکَّةَ فَأَتَی بِهِ عِنْدَ الْجَمْرَةِ الْأُولَی فَعَرَضَ إِبْلِیسُ لَهُ عِنْدَهَا فَقَالَ یَا آدَمُ أَیْنَ تُرِیدُ فَأَمَرَهُ جَبْرَئِیلُ أَنْ یَرْمِیَهُ بِسَبْعِ حَصَیَاتٍ وَ أَنْ یُکَبِّرَ مَعَ کُلِّ حَصَاةٍ تَکْبِیرَةً فَفَعَلَ ثُمَّ ذَهَبَ فَعَرَضَ لَهُ إِبْلِیسُ عِنْدَ الْجَمْرَةِ الثَّانِیَةِ فَأَمَرَهُ أَنْ یَرْمِیَهُ بِسَبْعِ حَصَیَاتٍ فَرَمَی وَ کَبَّرَ مَعَ کُلِّ حَصَاةٍ تَکْبِیرَةً ثُمَّ مَضَی بِهِ فَعَرَضَ لَهُ

1) فی المصدر: فبقی الی ان غابت الشمس فرده الی المشعر اه. و لیس بین الجملتین شی‌ء. م.

2) الظاهر من تنکیر کلمات أنّها غیر ما تقدم من قوله: سبحانک اللّهمّ إه و لعلها ما تقدم فی اخبار اخری من قوله: اللّهمّ إنّی أسألک بحق محمّد إه. ففی الحدیث دلالة لما ذکره المصنّف قبل ذلک.

إِبْلِیسُ عِنْدَ الْجَمْرَةِ الثَّالِثَةِ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَرْمِیَهُ بِسَبْعِ حَصَیَاتٍ فَرَمَی وَ کَبَّرَ مَعَ کُلِّ حَصَاةٍ تَکْبِیرَةً فَذَهَبَ إِبْلِیسُ وَ قَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام إِنَّکَ لَنْ تَرَاهُ بَعْدَ هَذَا ⁽¹⁾أَبَداً فَانْطَلَقَ بِهِ إِلَی الْبَیْتِ الْحَرَامِ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَطُوفَ بِهِ سَبْعَ مَرَّاتٍ فَفَعَلَ فَقَالَ لَهُ إِنَّ اللَّهَ قَدْ قَبِلَ تَوْبَتَکَ وَ حَلَّتْ لَکَ زَوْجَتُکَ فَقَالَ فَلَمَّا قَضَی آدَمُ حَجَّهُ لَقِیَتْهُ الْمَلَائِکَةُ بِالْأَبْطَحِ فَقَالُوا یَا آدَمُ بُرَّ حَجُّکَ ⁽²⁾أَمَا إِنَّا قَدْ حَجَجْنَا قَبْلَکَ هَذَا الْبَیْتَ بِأَلْفَیْ عَامٍ ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: امام صادق علیه السلام فرمود: آدم علیه السلام چهل صبح بر صفا باقی ماند درحالی که در سجده بود و به خاطر بیرون رفتن از بهشت و جدا شدن از جوار خداوند گریه میکرد. پس جبرئیل بر او نازل شد و گفت ای آدم تو را چه میشود که گریه میکنی. گفت: ای جبرئیل چرا گریه نکنم درحالی که خداوند مرا از جوارش بیرون رانده و مرا به دنیا فرود آورده است. گفت: ای آدم به سوی او توبه کن گفت چگونه توبه کنم؟ پس خداوند قبهای از نور در محل خانه - کعبه - نازل کرد که نورش در کوههای مکه ساطع شد و آن حرم بود و خداوند جبرئیل را فرمان داد که بر روی آن نشانههایی قرار دهد. و گفت ای آدم برخیز. پس در روز ترویه او را خارج کرد و او را فرمان داد که غسل کند و محرم شود. روز اول ذی القعده از بهشت او را خارج کرد. روز هشتم ذی الحجه او را به منی برد و در آنجا بیتوته کرد. صبح هنگام او را به سوی عرفات خارج کرد و هنگامی که از مکه خارج میشد به او احرام آموخت و او را فرمان داد که تلبیه بگوید. هنگامی که خورشید در روز عرفه به ظهر رسید، تلبیه را قطع کرد و دستور داد که غسل کند. هنگامی که نماز عصر را خواند او را در عرفات وقوف داد و کلماتی را به او یاد داد که از پروردگارش آموخته بود و آن این بود: (بار خدایا تو پاک و منزه هستی و خدایی جز تو نیست. کار بدی انجام داده و به خودم ظلم کردم و به گناهم اعتراف میکنم پس مرا بیامرز؛ چرا که تو آمرزنده مهربان هستی. خدایا پاک و منزه هستی و خدایی جز تو نیست، و به خودم ظلم کردم و به گناهم اعتراف کردم پس برای من بیامرز چرا که تو بهترین آمرزنده هستی.خدایا تو پاک و منزه هستی و خدایی جز تو نیست، کار بدی انجام دادم و به خودم ظلم کردم و به گناهم هم اعتراف کردم پس برای من بیامرز چرا که تو توبهپذیر و مهربان هستی.) پس تا غروب خورشید آنجا ماند سپس دستانش را به آسمان بالا برد و تضرع و زاری و گریه کرد. هنگامی که خورشید غروب کرد او را به معشر بازگرداند و در آنجا بیتوته کرد. هنگامی که صبح شد در مشعرالحرام خداوند متعال را با کلماتی خواند و توبه کرد. سپس تا منا افاضه کرد و جبرئیل به او فرمان داد که مویی که بر او بود را بتراشد. پس تراشید. سپس او را به مکه بازگرداند و به جمره الاولی برد. در آنجا شیطان بر او ظاهر شد و گفت: ای آدم کجا میروی؟ جبرئیل او را فرمان داد که هفت سنگ به او پرتاب کند و با هر سنگ یک تکبیر بگوید سپس چنین کرد و شیطان رفت. سپس رفت و در جمرة الثانیه شیطان بر او ظاهر شد. جبرئیل او را فرمان داد که هفت سنگ به او پرتاب کند و با هر سنگ یک تکبیر بگوید سپس چنین کرد و شیطان رفت. سپس او را برد

ص: 178

و در جمره الثالثه شیطان بر او ظاهر شد. جبرئیل به آدم فرمان داد که هفت سنگ به او پرتاب کند و با هر سنگ یک تکبیر بگوید سپس چنین کرد و شیطان رفت. جبرئیل به او گفت تو بعد از این او را هرگز نخواهی دید. سپس او را به بیت الحرام روانه برد و او را فرمان داد تا هفت بار دور آن طواف کند و چنین کرد و گفت: خداوند توبه تو را پذیرفت و همسرت را برایت حلال ساخت. پس گفت: پس هنگامی که آدم حجش را انجام داد، فرشتگان در ابطح او را ملاقات کردند و گفتند ای آدم حجت قبول باشد و ما از دو هزار سال پیش از تو حج گزاردهایم.

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد بالأربعین ما یقرب منه تجوزا لئلا ینافی ما بعده.

**[ترجمه]شاید مقصود از اربعین (چهل روز) مجازا چیزی نزدیک به آن باشد تا با مابعدش منافات نداشته باشد.

**[ترجمه]

«26»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام الصَّدُوقُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما کَانَتْ سَوْآتُهُمَا لَا تُرَی فَصَارَتْ تُرَی بَارِزَةً وَ قَالَ الشَّجَرَةُ الَّتِی نُهِیَ عَنْهَا آدَمُ هِیَ السُّنْبُلَةُ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام صادق علیه السلام فرمود: در سخن خداوند متعال که «عورتهایشان برایشان آشکار شد» عورتهای آنان دیده نمیشد سپس آشکارا دیده میشد و درختی که از آن منع شده بودند، درخت سنبله بوده است. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«27»

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی عَنْهُ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الشَّجَرَةَ الَّتِی نُهِیَ عَنْهَا آدَمُ هِیَ شَجَرَةُ الْعِنَبِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]و در روایت دیگری امام صادق علیه السلام فرموده است: درختی که آدم از آن منع شده درخت انگور بود. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«28»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ آدَمَ لَمَّا بَنَی الْکَعْبَةَ وَ طَافَ بِهَا فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنَّ لِکُلِّ عَامِلٍ أَجْراً اللَّهُمَّ وَ إِنِّی قَدْ عَمِلْتُ- فَقِیلَ لَهُ سَلْ یَا آدَمُ فَقَالَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی ذَنْبِی- فَقِیلَ لَهُ قَدْ غُفِرَ لَکَ یَا آدَمُ فَقَالَ وَ لِذُرِّیَّتِی مِنْ بَعْدِی فَقِیلَ لَهُ یَا آدَمُ مَنْ بَاءَ مِنْهُمْ بِذَنْبِهِ هَاهُنَا کَمَا بُؤْتَ غَفَرْتُ لَهُ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام باقر علیه السلام میفرماید: آدم هنگامی که کعبه را ساخت و طواف کرد گفت «خدایا برای هر کارگری اجر و مزدی است. خدایا من کار کردم». گفته شد ای آدم بخواه. گفت: «خدایا گناهم را ببخش». به اوگفته شد: بخشیده شدی ای آدم. گفت: «و برای ذریه بعد از من» گفته شد: ای آدم هرکسی از آنان به گناهش اعتراف کند همانگونه که تو اعتراف کردی، او را میبخشم. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

باء بذنبه اعترف به.

**[ترجمه]ب در بذنبه یعنی به گناهش اعتراف کرد.

**[ترجمه]

«29»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ آدَمَ لَمَّا طَافَ بِالْبَیْتِ فَانْتَهَی إِلَی الْمُلْتَزَمِ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام أَقِرَّ لِرَبِّکَ بِذُنُوبِکَ فِی هَذَا الْمَکَانِ فَوَقَفَ آدَمُ فَقَالَ یَا رَبِّ إِنَّ لِکُلِ

1) فی المصدر: بعد هذا الیوم. م.

2) أی قبل حجک.

3) تفسیر القمّیّ: 37- 38. م.

4) مخطوط. م.

5) مخطوط. م.

6) مخطوط. م.

عَامِلٍ أَجْراً وَ لَقَدْ عَمِلْتُ فَمَا أَجْرِی فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ یَا آدَمُ مَنْ جَاءَ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ إِلَی هَذَا الْمَکَانِ فَأَقَرَّ فِیهِ بِذُنُوبِهِ غَفَرْتُ لَهُ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که آدم کعبه را طواف کرد و به سمت ملتزم رفت. جبرئیل به او گفت: برای پروردگارت در این مکان به گناهت اعتراف کن. پس آدم ایستاد و گفت: پروردگارا برای هر

ص: 179

کارگری اجر و مزدی است من کار کردم پس اجرم چیست؟ خداوند متعال به او وحی کرد: ای آدم هرکس از ذریه تو به این مکان بیاید و به گناهانش اعتراف کند، او را میبخشم. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«30»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا أَفَاضَ آدَمُ ⁽²⁾مِنْ عَرَفَاتٍ تَلَقَّتْهُ الْمَلَائِکَةُ علیهم السلام فَقَالُوا لَهُ بُرَّ حَجُّکَ یَا آدَمُ أَمَا إِنَّا قَدْ حَجَجْنَا هَذَا الْبَیْتَ قَبْلَکَ بِأَلْفَیْ عَامٍ ⁽³⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که آدم از عرفات افاضه کرد، فرشتگان او را با آغوش باز استقبال کردند و گفتند: ای آدم حج تو مورد قبول واقع شود و ما پیش از این دو هزار سال قبل از تو این خانه راحج گزاردیم. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«31»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام إِنَّ آدَمَ علیه السلام لَمَّا کَثُرَ وُلْدُهُ وَ وُلْدُ وُلْدِهِ کَانُوا یَتَحَدَّثُونَ عِنْدَهُ وَ هُوَ سَاکِتٌ فَقَالُوا یَا أَبَهْ مَا لَکَ لَا تَتَکَلَّمُ فَقَالَ یَا بُنَیَّ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ لَمَّا أَخْرَجَنِی مِنْ جِوَارِهِ عَهِدَ إِلَیَّ وَ قَالَ أَقِلَّ کَلَامَکَ تَرْجِعْ إِلَی جِوَارِی ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: هنگامی که فرزندان آدم و فرزندان فرزندانش زیاد شدند در نزد او صحبت میکردند و او ساکت بود. پس گفتند: ای پدر چرا صحبت نمیکنی؟ گفت: ای پسرم خداوند هنگامی که مرا از جوارش بیرون کرد با من عهد بست و گفت کلامت را کوتاه کن تا به جوار من برگردی. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«32»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ بِإِسْنَادِهِ- عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحْرِزٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ قَالَ: إِنَّ آدَمَ علیه السلام نَزَلَ بِالْهِنْدِ فَبَنَی اللَّهُ تَعَالَی لَهُ الْبَیْتَ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَأْتِیَهُ فَیَطُوفَ بِهِ أُسْبُوعاً ⁽⁵⁾فَیَأْتِیَ مِنًی وَ عَرَفَاتٍ وَ یَقْضِیَ مَنَاسِکَهُ کَمَا أَمَرَ اللَّهُ ثُمَّ خَطَا مِنَ الْهِنْدِ ⁽⁶⁾فَکَانَ مَوْضِعَ قَدَمَیْهِ حَیْثُ خَطَا عُمْرَانٌ وَ مَا بَیْنَ الْقَدَمِ وَ الْقَدَمِ صَحَارَی لَیْسَ فِیهَا شَیْ‌ءٌ ثُمَّ جَاءَ إِلَی الْبَیْتِ فَطَافَ بِهِ أُسْبُوعاً وَ قَضَی مَنَاسِکَهُ فَقَضَاهَا کَمَا أَمَرَ اللَّهُ فَقَبِلَ اللَّهُ مِنْهُ تَوْبَتَهُ وَ غَفَرَ لَهُ فَقَالَ آدَمُ علیه السلام یَا رَبِّ وَ لِذُرِّیَّتِی مِنْ بَعْدِی فَقَالَ نَعَمْ مَنْ آمَنَ بِی وَ بِرُسُلِی ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام باقر علیه السلام فرمود: همانا آدم در هند فرود آمد و خداوند برای او کعبه را ساخت و او را فرمان داد که بیاید و به اندازه یک هفته آن را طواف کند. پس به منا و عرفات آمد و همانگونه که خداوند فرمان داده بود مناسکش را انجام داد. سپس از هند راه افتاد و جای پاهایش همان جایی بود که عمران پا نهاده بود و ما بین این قدم و آن قدمش، بیابان بود که در آنجا چیزی نبود. سپس به کعبه آمد و هفت دور طواف کرد و مناسکش را انجام داد، همانگونه که خداوند فرمان داده بود. خداوند توبه او را پذیرفته و او را آفرید. آدم گفت: پروردگار را ذریه بعد از من چه؟ گفت: و هرکس به من و فرستادگانم ایمان بیاورد - توبه اش را میپذیرم - . - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

المشهور فی أخبار أهل البیت علیهم السلام أن نزول آدم علیه السلام کان علی الصفا و نزول حواء علی المروة و هذا الخبر و أمثاله یخالفها و یمکن حملها علی التقیة إذ المشهور بین العامة أن آدم علیه السلام هبط علی جبل فی سرندیب یقال له نوذ ⁽⁸⁾و حواء

1) مخطوط.

2) أفاض القوم من المکان: اندفعوا منه و تفرقوا.

3) مخطوط.

4) مخطوط.

5) أی سبع مرّات.

6) خطا یخطو خطوا: فتح ما بین قدمیه و مشی.

7) مخطوط.

8) ضبطه یاقوت فی معجم البلدان بالفتح ثمّ السکون و ذال معجمة، قال: هو جبل بسرندیب عنده مهبط آدم علیه السلام، و هو أخصب جبل فی الأرض، و یقال: أمرع من نوذ و أجدب من برهوت. و یأتی فی الحدیث 57 هنا و فی الحدیث 5 و 17 من الباب الآتی ان هبوطه کان بالهند و یأتی أیضا ما یخالفه.

هبطت فی جدة و یمکن الجمع أیضا بأن یکون هبوطهما علی الصفا و المروة بعد دخولهما مکة من قبیل اهْبِطُوا مِصْراً

**[ترجمه]قول مشهور در روایات اهل بیت این است که آدم در صفا فرود آمد و حوا در مروه. این روایت و این روایت و امثال آن با این قول در تعارض است لذا میتوان آن را بر تقیه حمل کرد چرا که بین اهل تسنن مشهور است که آدم بر کوهی در سرندیب فرود آمد که به آن نوذ - . یاقوت در معجم البلدان نوذ با فتحه ن و سکون واو ثبت کرده و گفته است: نوذ کوهی است در سرندیب که محل هبوط آدم علیه السلام در آن است. این مکان حاصلخیز ترین مکان زمین بوده است. و [در مثل] گفته شده: حاصلخیز تر از نوذ و خشک تر از برهوت. -

(جای سرسبز) گفته میشود و حوا

ص: 180

در جده فرود آمد و ممکن است بین این دو قول جمع بست به این که فرود آنان در صفا و مروه بعد از ورودشان به مکه بوده است از قبیل «اهبطوا مصرا».

**[ترجمه]

«33»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ هَانِی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ بُطَّةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ عَنْ أَبِی الْحَارِثِ الْفِهْرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی زَیْدِ بْنِ أَسْلَمَ ⁽¹⁾

عبد الرحمن بن زید بن الخطّاب العدوی ولد فی حیاة النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلم و استشهد أبوه بالیمامة، و ولی إمرة مکّة لیزید بن معاویة و مات سنة بضع و ستین، و قیل: کان اسمه محمّدا فغیره عمر انتهی و أبو الحارث الفهری اسمه عبد اللّه بن مسلم، ذکره ابن حجر فی لسان المیزان قال: عبد اللّه بن مسلم أبو الحارث الفهری، روی عن إسماعیل بن مسلمة بن قعنب، عن عبد الرحمن بن زید بن أسلم خبرا باطلا فیه: یا آدم لو لا محمّد ما خلقتک؛ رواه البیهقیّ فی دلائل النبوّة.

عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَمَّا أَکَلَ آدَمُ مِنَ الشَّجَرَةِ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَی السَّمَاءِ فَقَالَ أَسْأَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ إِلَّا رَحِمْتَنِی فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ وَ مَنْ مُحَمَّدٌ فَقَالَ تَبَارَکَ اسْمُکَ لَمَّا خَلَقْتَنِی رَفَعْتُ رَأْسِی إِلَی عَرْشِکَ فَإِذَا فِیهِ مَکْتُوبٌ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ فَعَلِمْتُ أَنَّهُ لَیْسَ أَحَدٌ أَعْظَمَ عِنْدَکَ قَدْراً مِمَّنْ جَعَلْتَ اسْمَهُ مَعَ اسْمِکَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ یَا آدَمُ إِنَّهُ لَآخِرُ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ فَلَوْ لَا مُحَمَّدٌ مَا خَلَقْتُکَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هنگامی که آدم از آن درخت خورد سرش را به آسمان بلند کرد و گفت بحق محمد از تو میخواهم که بر من رحم کنی. پس از سوی خدا به او وحی آمد محمد کیست؟ گفت: نامت مبارک باد! هنگامی که مرا خلق کردی سرم را به سوی عرشت بالا بردم، نوشتهای را دیدم که نوشته بود: لا اله الا الله، محمد رسول الله، پس دانستم که کسی با ارزشتر از او در نزد تو نیست که اسمش را با اسم خودت قرار دادی. خداوند به او وحی کرد ای آدم او آخرین پیامبر از ذریه توست. پس اگر محمد نبود تو را نمیآفریدم. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«34»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْخَزَّازِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ آدَمُ علیه السلام یَا رَبِّ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ إِلَّا تُبْتَ عَلَیَّ فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ یَا آدَمُ وَ مَا عِلْمُکَ بِمُحَمَّدٍ فَقَالَ حِینَ خَلَقْتَنِی رَفَعْتُ رَأْسِی فَرَأَیْتُ فِی الْعَرْشِ مَکْتُوباً مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ⁽³⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام صادق علیه السلام فرمود: آدم گفت: پروردگارا به حق محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام توبه مرا بپذیر. خداوند متعال وحی کرد که ای آدم محمد را از کجا میشناسی؟ گفت: هنگامی که مرا آفریدی، سرم را بالا بردم پس در عرش نوشته بود: محمد رسول الله، علی امیرالمؤمنین علیهما السلام. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«35»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: الْکَلِمَاتُ الَّتِی تَلَقَّی بِهِنَّ آدَمُ رَبَّهُ فَتَابَ عَلَیْهِ قَالَ اللَّهُمَّ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَکَ وَ بِحَمْدِکَ إِنِّی عَمِلْتُ سُوءاً وَ ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَکَ وَ بِحَمْدِکَ عَمِلْتُ سُوءاً وَ ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی إِنَّکَ أَنْتَ خَیْرُ الْغافِرِینَ⁽⁴⁾.

1) هکذا فی النسخ، و الظاهر أن لفظة «ابی» زائدة، عنونه ابن حجر فی التقریب فقال:

2) مخطوط. م.

3) مخطوط. م.

4) مخطوط. م.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام باقر علیه السلام فرمود: کلماتی که آدم به واسطه آنها از خداوند توبه خواست و توبه او را پذیرفت ای بود که گفت: خدایا خدایی جز تو نیست، تو منزهی و سپاس از آن توست. من کار بدی کردم و به خودم ظلم کردم پس مرا ببخش چرا که تو توبهپذیر و مهربان هستی. خدایا خدایی جز تو نیست، تو منزه و پاک هستی من کار بدی انجام دادم و به خودم ظلم کردم، پس مرا ببخش چرا که تو بهترین بخشندگان هستی. - . نسخه خطی -

ص: 181

**[ترجمه]

«36»

شی، ⁽¹⁾تفسیر العیاشی عَنْ عَطَاءٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّمَا کَانَ لَبِثَ آدَمُ وَ حَوَّاءُ فِی الْجَنَّةِ حَتَّی خَرَجَ مِنْهَا سَبْعَ سَاعَاتٍ مِنْ أَیَّامِ الدُّنْیَا حَتَّی أَکَلَا مِنَ الشَّجَرَةِ فَأَهْبَطَهُمَا اللَّهُ إِلَی الْأَرْضِ مِنْ یَوْمِهِمَا ذَلِکَ قَالَ فَحَاجَّ آدَمُ رَبَّهُ فَقَالَ یَا رَبِّ أَ رَأَیْتَکَ قَبْلَ أَنْ تَخْلُقَنِی کُنْتَ قَدَّرْتَ عَلَیَّ هَذَا الذَّنْبَ وَ کُلَّ مَا صِرْتُ وَ أَنَا صَائِرٌ إِلَیْهِ أَوْ هَذَا شَیْ‌ءٌ فَعَلْتُهُ أَنَا مِنْ قَبْلُ لَمْ تُقَدِّرْهُ عَلَیَّ غَلَبَتْ عَلَیَّ شِقْوَتِی ⁽²⁾فَکَانَ ذَلِکَ مِنِّی وَ فِعْلِی لَا مِنْکَ وَ لَا مِنْ فِعْلِکَ قَالَ لَهُ یَا آدَمُ أَنَا خَلَقْتُکَ وَ عَلَّمْتُکَ أَنِّی أُسْکِنُکَ وَ زَوْجَتَکَ الْجَنَّةَ وَ بِنِعْمَتِی وَ مَا جَعَلْتُ فِیکَ مِنْ قُوَّتِی قَوِیتَ بِجَوَارِحِکَ عَلَی مَعْصِیَتِی وَ لَمْ تَغِبْ عَنْ عَیْنِی وَ لَمْ یَخْلُ عِلْمِی مِنْ فِعْلِکَ وَ لَا مِمَّا أَنْتَ فَاعِلُهُ قَالَ آدَمُ یَا رَبِّ الْحُجَّةُ لَکَ عَلَیَّ یَا رَبِّ فَحِینَ خَلَقْتَنِی وَ صَوَّرْتَنِی وَ نَفَخْتَ فِیَّ مِنْ رُوحِی ⁽³⁾وَ (قَالَ) اللَّهُ تَعَالَی یَا آدَمُ أَسْجَدْتُ لَکَ مَلَائِکَتِی وَ نَوَّهْتُ بِاسْمِکَ فِی سَمَاوَاتِی وَ ابْتَدَأْتُکَ بِکَرَامَتِی وَ أَسْکَنْتُکَ جَنَّتِی وَ لَمْ أَفْعَلْ ذَلِکَ إِلَّا بِرِضًی مِنِّی عَلَیْکَ- ⁽⁴⁾أَبْلُوکَ بِذَلِکَ مِنْ غَیْرِ أَنْ تَکُونَ عَمِلْتَ لِی عَمَلًا تَسْتَوْجِبُ بِهِ عِنْدِی مَا فَعَلْتُ بِکَ قَالَ آدَمُ یَا رَبِّ الْخَیْرُ مِنْکَ وَ الشَّرُّ مِنِّی قَالَ اللَّهُ یَا آدَمُ أَنَا اللَّهُ الْکَرِیمُ خَلَقْتُ الْخَیْرَ قَبْلَ الشَّرِّ وَ خَلَقْتُ رَحْمَتِی قَبْلَ غَضَبِی وَ قَدَّمْتُ بِکَرَامَتِی قَبْلَ هَوَانِی وَ قَدَّمْتُ بِاحْتِجَاجِی قَبْلَ عَذَابِی یَا آدَمُ أَ لَمْ أَنْهَکَ عَنِ الشَّجَرَةِ وَ أُخْبِرْکَ أَنَّ الشَّیْطَانَ عَدُوٌّ لَکَ وَ لِزَوْجَتِکَ وَ أُحَذِّرْکُمَا قَبْلَ أَنْ تَصِیرَا إِلَی الْجَنَّةِ وَ أُعَلِّمْکُمَا أَنَّکُمَا إِنْ أَکَلْتُمَا مِنَ الشَّجَرَةِ کُنْتُمَا ظَالِمَیْنِ لِأَنْفُسِکُمَا عَاصِیَیْنِ لِی یَا آدَمُ لَا یُجَاوِرُنِی فِی جَنَّتِی ظَالِمٌ عَاصٍ لِی قَالَ فَقَالَ بَلَی یَا رَبِّ الْحُجَّةُ لَکَ عَلَیْنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَ عَصَیْنَا وَ إِلَّا تَغْفِرْ لَنَا وَ تَرْحَمْنَا نَکُنْ مِنَ الْخَاسِرِینَ قَالَ فَلَمَّا أَقَرَّا لِرَبِّهِمَا بِذَنْبِهِمَا وَ أَنَّ الْحُجَّةَ مِنَ اللَّهِ لَهُمَا تَدَارَکَهُمَا رَحْمَةُ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ فَتَابَ عَلَیْهِمَا رَبُّهُمَا إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ قَالَ اللَّهُ یَا آدَمُ اهْبِطْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ إِلَی الْأَرْضِ فَإِذَا أَصْلَحْتُمَا أَصْلَحْتُکُمَا وَ إِنْ

1) أخرجه البحرانیّ عن تفسیر العیّاشیّ فی تفسیره البرهان و فیه اختلافات نشیر إلی بعضها.

2) فی تفسیر البرهان: أو هذا شی‌ء فعلته انا من قبل أن تقدره علی غلبتنی شقوتی.

3) الصحیح کما فی البرهان: و نفخت فی من روحک، قال اللّه تعالی: یا آدم أسجدت لک ملائکتی اه.

4) فی نسخة: بنعمة منی علیک.

عَمِلْتُمَا لِی قَوَّیْتُکُمَا وَ إِنْ تَعَرَّضْتُمَا لِرِضَایَ تَسَارَعْتُ إِلَی رِضَاکُمَا وَ إِنْ خِفْتُمَا مِنِّی آمَنْتُکُمَا مِنْ سَخَطِی قَالَ فَبَکَیَا عِنْدَ ذَلِکَ وَ قَالا رَبَّنَا فَأَعِنَّا عَلَی صَلَاحِ أَنْفُسِنَا وَ عَلَی الْعَمَلِ بِمَا یُرْضِیکَ عَنَّا قَالَ اللَّهُ لَهُمَا إِذَا عَمِلْتُمَا سُوءاً فَتُوبَا إِلَیَّ مِنْهُ أَتُبْ عَلَیْکُمَا وَ أَنَا اللَّهُ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ قَالَ فَأَهْبِطْنَا بِرَحْمَتِکَ إِلَی أَحَبِّ الْبِقَاعِ إِلَیْکَ قَالَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی جَبْرَئِیلَ أَنْ أَهْبِطْهُمَا إِلَی الْبَلْدَةِ الْمُبَارَکَةِ مَکَّةَ قَالَ فَهَبَطَ بِهِمَا جَبْرَئِیلُ فَأَلْقَی آدَمَ عَلَی الصَّفَا وَ أَلْقَی حَوَّاءَ عَلَی الْمَرْوَةِ قَالَ فَلَمَّا أُلْقِیَا قَامَا عَلَی أَرْجُلِهِمَا وَ رَفَعَا رُءُوسَهُمَا إِلَی السَّمَاءِ وَ ضَجَّا بِأَصْوَاتِهِمَا بِالْبُکَاءِ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی وَ خَضَعَا بِأَعْنَاقِهِمَا قَالَ فَهَتَفَ اللَّهُ بِهِمَا مَا یُبْکِیکُمَا بَعْدَ رِضَایَ عَنْکُمَا قَالَ فَقَالا رَبَّنَا أَبْکَتْنَا خَطِیئَتُنَا وَ هِیَ أَخْرَجَتْنَا عَنْ جِوَارِ رَبِّنَا وَ قَدْ خَفِیَ عَنَّا تَقْدِیسُ مَلَائِکَتِکَ لَکَ رَبَّنَا وَ بَدَتْ لَنَا عَوْرَاتُنَا وَ اضْطَرَّنَا ذَنْبُنَا إِلَی حَرْثِ الدُّنْیَا وَ مَطْعَمِهَا وَ مَشْرَبِهَا وَ دَخَلَتْنَا وَحْشَةٌ شَدِیدَةٌ لِتَفْرِیقِکَ بَیْنَنَا قَالَ فَرَحِمَهُمَا الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ عِنْدَ ذَلِکَ وَ أَوْحَی إِلَی جَبْرَئِیلَ أَنَا اللَّهُ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ وَ أَنِّی قَدْ رَحِمْتُ آدَمَ وَ حَوَّاءَ لِمَا شَکَیَا إِلَیَّ فَاهْبِطْ عَلَیْهِمَا بِخَیْمَةٍ مِنْ خِیَامِ الْجَنَّةِ وَ عَزِّهِمَا ⁽¹⁾عَنِّی بِفِرَاقِ الْجَنَّةِ وَ اجْمَعْ بَیْنَهُمَا فِی الْخَیْمَةِ فَإِنِّی قَدْ رَحِمْتُهُمَا لِبُکَائِهِمَا وَ وَحْشَتِهِمَا وَ وَحْدَتِهِمَا وَ انْصِبْ لَهُمَا الْخَیْمَةَ عَلَی التُّرْعَةِ الَّتِی بَیْنَ جِبَالِ مَکَّةَ قَالَ وَ التُّرْعَةُ مَکَانُ الْبَیْتِ وَ قَوَاعِدِهِ الَّتِی رَفَعَتْهَا الْمَلَائِکَةُ قَبْلَ ذَلِکَ فَهَبَطَ جَبْرَئِیلُ عَلَی آدَمَ بِالْخَیْمَةِ عَلَی مِقْدَارِ أَرْکَانِ الْبَیْتِ ⁽²⁾وَ قَوَاعِدِهِ فَنَصَبَهَا قَالَ وَ أَنْزَلَ جَبْرَئِیلُ آدَمَ مِنَ الصَّفَا وَ أَنْزَلَ حَوَّاءَ مِنَ الْمَرْوَةِ وَ جَمَعَ بَیْنَهُمَا فِی الْخَیْمَةِ قَالَ وَ کَانَ عَمُودُ الْخَیْمَةِ قَضِیبَ یَاقُوتٍ أَحْمَرَ فَأَضَاءَ نُورُهُ وَ ضَوْؤُهُ جِبَالَ مَکَّةَ وَ مَا حَوْلَهَا قَالَ وَ امْتَدَّ ضَوْءُ الْعَمُودِ ⁽³⁾فَجَعَلَهُ اللَّهُ حَرَماً فَهُوَ مَوَاضِعُ الْحَرَمِ الْیَوْمَ کُلُّ نَاحِیَةٍ مِنْ حَیْثُ بَلَغَ ضَوْءُ الْعَمُودِ فَجَعَلَهُ اللَّهُ حَرَماً لِحُرْمَةِ الْخَیْمَةِ وَ الْعَمُودِ لِأَنَّهُمَا مِنَ الْجَنَّةِ ⁽⁴⁾قَالَ وَ لِذَلِکَ جَعَلَ اللَّهُ الْحَسَنَاتِ فِی الْحَرَمِ مُضَاعَفَةً وَ السَّیِّئَاتِ فِیهِ مُضَاعَفَةً قَالَ وَ مُدَّتْ أَطْنَابُ الْخَیْمَةِ حَوْلَهَا

1) عزی الرجل: سلاه.

2) فی البرهان: علی مکان أرکان البیت.

3) فی البرهان: و کلما امتد ضوء العمود اه.

4) فی نسخة و فی البرهان: لانهن من الجنة.

فَمُنْتَهَی أَوْتَادِهَا مَا حَوْلَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ قَالَ وَ کَانَتْ أَوْتَادُهَا مِنْ غُصُونِ الْجَنَّةِ وَ أَطْنَابُهَا مِنْ ظَفَائِرِ ⁽¹⁾الْأُرْجُوَانِ قَالَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی جَبْرَئِیلَ أَهْبِطْ عَلَی الْخَیْمَةِ سَبْعِینَ أَلْفَ مَلَکٍ یَحْرُسُونَهَا مِنْ مَرَدَةِ الْجِنِّ وَ یُؤْنِسُونَ آدَمَ وَ حَوَّاءَ وَ یَطُوفُونَ حَوْلَ الْخَیْمَةِ تَعْظِیماً لِلْبَیْتِ وَ الْخَیْمَةِ قَالَ فَهَبَطَتِ الْمَلَائِکَةُ فَکَانُوا بِحَضْرَةِ ⁽²⁾الْخَیْمَةِ یَحْرُسُونَهَا مِنْ مَرَدَةِ الشَّیَاطِینِ وَ الْعُتَاةِ وَ یَطُوفُونَ حَوْلَ أَرْکَانِ الْبَیْتِ وَ الْخَیْمَةِ کُلَّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ کَمَا کَانُوا یَطُوفُونَ فِی السَّمَاءِ حَوْلَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ قَالَ وَ أَرْکَانُ الْبَیْتِ الْحَرَامِ فِی الْأَرْضِ حِیَالَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ الَّذِی فِی السَّمَاءِ قَالَ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ أَوْحَی إِلَی جَبْرَئِیلَ بَعْدَ ذَلِکَ أَنِ اهْبِطْ إِلَی آدَمَ وَ حَوَّاءَ فَنَحِّهِمَا عَنْ مَوَاضِعِ قَوَاعِدِ بَیْتِی فَإِنِّی أُرِیدُ أَنْ أَهْبِطَ فِی ظِلَالٍ مِنْ مَلَائِکَتِی إِلَی أَرْضِی فَأَرْفَعَ أَرْکَانَ بَیْتِی لِمَلَائِکَتِی وَ لِخَلْقِی مِنْ وُلْدِ آدَمَ قَالَ فَهَبَطَ جَبْرَئِیلُ عَلَی آدَمَ وَ حَوَّاءَ فَأَخْرَجَهُمَا مِنَ الْخَیْمَةِ وَ نَحَّاهُمَا عَنْ تُرْعَةِ الْبَیْتِ الْحَرَامِ وَ نَحَّی الْخَیْمَةَ عَنْ مَوْضِعِ التُّرْعَةِ قَالَ وَ وَضَعَ آدَمَ عَلَی الصَّفَا وَ وَضَعَ حَوَّاءَ عَلَی الْمَرْوَةِ وَ رَفَعَ الْخَیْمَةَ إِلَی السَّمَاءِ فَقَالَ آدَمُ وَ حَوَّاءُ یَا جَبْرَئِیلُ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ حَوَّلْتَنَا وَ فَرَّقْتَ بَیْنَنَا أَمْ بِرِضًی تَقْدِیراً مِنَ اللَّهِ عَلَیْنَا فَقَالَ لَهُمَا لَمْ یَکُنْ ذَلِکَ سَخَطاً مِنَ اللَّهِ عَلَیْکُمَا وَ لَکِنَّ اللَّهَ لا یُسْئَلُ عَمَّا یَفْعَلُ یَا آدَمُ إِنَّ السَّبْعِینَ أَلْفَ مَلَکٍ الَّذِینَ أَنْزَلَهُمُ اللَّهُ إِلَی الْأَرْضِ لِیُؤْنِسُوکَ وَ یَطُوفُونَ حَوْلَ أَرْکَانِ الْبَیْتِ وَ الْخَیْمَةِ سَأَلُوا اللَّهَ أَنْ یَبْنِیَ لَهُمْ مَکَانَ الْخَیْمَةِ بَیْتاً عَلَی مَوْضِعِ التُّرْعَةِ الْمُبَارَکَةِ ⁽³⁾حِیَالَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ فَیَطُوفُونَ حَوْلَهُ کَمَا کَانُوا یَطُوفُونَ فِی السَّمَاءِ حَوْلَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیَّ أَنْ أُنَحِّیَکَ وَ حَوَّاءَ وَ أَرْفَعَ الْخَیْمَةَ إِلَی السَّمَاءِ فَقَالَ آدَمُ رَضِینَا بِتَقْدِیرِ اللَّهِ وَ نَافِذِ أَمْرِهِ فِینَا فَکَانَ آدَمُ عَلَی الصَّفَا وَ حَوَّاءُ عَلَی الْمَرْوَةِ قَالَ فَدَخَلَ آدَمَ لِفِرَاقِ حَوَّاءَ وَحْشَةٌ شَدِیدَةٌ وَ حُزْنٌ قَالَ فَهَبَطَ مِنَ الصَّفَا یُرِیدُ الْمَرْوَةَ شَوْقاً إِلَی حَوَّاءَ وَ لِیُسَلِّمَ عَلَیْهَا وَ کَانَ فِیمَا بَیْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ وَادٍ وَ کَانَ آدَمُ یَرَی الْمَرْوَةَ مِنْ فَوْقِ الصَّفَا فَلَمَّا انْتَهَی إِلَی مَوْضِعِ الْوَادِی غَابَتْ عَنْهُ الْمَرْوَةُ فَسَعَی فِی الْوَادِی حَذَراً لِمَا لَمْ یَرَ الْمَرْوَةَ مَخَافَةَ أَنْ یَکُونَ قَدْ ضَلَّ عَنْ طَرِیقِهِ فَلَمَّا أَنْ جَازَ الْوَادِیَ

1) هکذا فی النسخ و فی البرهان و لعله مصحف «ضفائر». راجع بیان المصنّف.

2) الحضرة بالتثلیث: الجنب. القرب. الفناء.

3) فی البرهان: علی طول مواضع الترعة المبارکة.

وَ ارْتَفَعَ عَنْهُ نَظَرَ إِلَی الْمَرْوَةِ فَمَشَی حَتَّی انْتَهَی إِلَی الْمَرْوَةِ فَصَعِدَ عَلَیْهَا فَسَلَّمَ عَلَی حَوَّاءَ ثُمَّ أَقْبَلَا بِوَجْهِهِمَا نَحْوَ مَوْضِعِ التُّرْعَةِ یَنْظُرَانِ هَلْ رُفِعَ قَوَاعِدُ الْبَیْتِ وَ یَسْأَلَانِ اللَّهَ أَنْ یَرُدَّهُمَا إِلَی مَکَانِهِمَا حَتَّی هَبَطَ مِنَ الْمَرْوَةِ فَرَجَعَ إِلَی الصَّفَا فَقَامَ عَلَیْهِ وَ أَقْبَلَ بِوَجْهِهِ نَحْوَ مَوْضِعِ التُّرْعَةِ فَدَعَا اللَّهَ ثُمَّ إِنَّهُ اشْتَاقَ إِلَی حَوَّاءَ فَهَبَطَ مِنَ الصَّفَا یُرِیدُ الْمَرْوَةَ فَفَعَلَ مِثْلَ مَا فَعَلَهُ فِی الْمَرَّةِ الْأُولَی ثُمَّ رَجَعَ إِلَی الصَّفَا فَفَعَلَ عَلَیْهِ مِثْلَ مَا فَعَلَ فِی الْمَرَّةِ الْأُولَی ثُمَّ إِنَّهُ هَبَطَ مِنَ الصَّفَا إِلَی الْمَرْوَةِ فَفَعَلَ مِثْلَ مَا فَعَلَ فِی الْمَرَّتَیْنِ الْأُولَیَیْنِ ⁽¹⁾ثُمَّ رَجَعَ إِلَی الصَّفَا فَقَامَ عَلَیْهِ وَ دَعَا اللَّهَ أَنْ یَجْمَعَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ زَوْجَتِهِ حَوَّاءَ قَالَ فَکَانَ ذَهَابُ آدَمَ مِنَ الصَّفَا إِلَی الْمَرْوَةِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ رُجُوعُهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَذَلِکَ سِتَّةُ أَشْوَاطٍ فَلَمَّا أَنْ دَعَیَا اللَّهَ وَ بَکَیَا إِلَیْهِ وَ سَأَلَاهُ أَنْ یَجْمَعَ بَیْنَهُمَا اسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُمَا مِنْ سَاعَتِهِمَا مِنْ یَوْمِهِمَا ذَلِکَ مَعَ زَوَالِ الشَّمْسِ فَأَتَاهُ جَبْرَئِیلُ وَ هُوَ عَلَی الصَّفَا وَاقِفٌ یَدْعُو اللَّهَ مُقْبِلًا بِوَجْهِهِ نَحْوَ التُّرْعَةِ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام انْزِلْ یَا آدَمُ مِنَ الصَّفَا فَالْحَقْ بِحَوَّاءَ فَنَزَلَ آدَمُ مِنَ الصَّفَا إِلَی الْمَرْوَةِ فَفَعَلَ مِثْلَ مَا فَعَلَ فِی الثَّلَاثِ الْمَرَّاتِ حَتَّی انْتَهَی إِلَی الْمَرْوَةِ فَصَعِدَ عَلَیْهَا وَ أَخْبَرَ حَوَّاءَ بِمَا أَخْبَرَهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَفَرِحَا بِذَلِکَ فَرَحاً شَدِیداً وَ حَمِدَا اللَّهَ وَ شَکَرَاهُ فَلِذَلِکَ جَرَتِ السُّنَّةُ بِالسَّعْیِ بَیْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ وَ لِذَلِکَ قَالَ اللَّهُ إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما قَالَ ثُمَّ إِنَّ جَبْرَئِیلَ أَتَاهُمَا فَأَنْزَلَهُمَا مِنَ الْمَرْوَةِ وَ أَخْبَرَهُمَا أَنَّ الْجَبَّارَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَدْ هَبَطَ إِلَی الْأَرْضِ فَرَفَعَ قَوَاعِدَ الْبَیْتِ الْحَرَامِ بِحَجَرٍ مِنَ الصَّفَا وَ حَجَرٍ مِنَ الْمَرْوَةِ وَ حَجَرٍ مِنْ طُورِ سَیْنَاءَ وَ حَجَرٍ مِنْ جَبَلِ السَّلَامِ وَ هُوَ ظَهْرُ الْکُوفَةِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی جَبْرَئِیلَ أَنِ ابْنِهِ وَ أَتِمَّهُ قَالَ فَاقْتَلَعَ جَبْرَئِیلُ الْأَحْجَارَ الْأَرْبَعَةَ بِأَمْرِ اللَّهِ مِنْ مَوَاضِعِهِنَّ بِجَنَاحَیْهِ فَوَضَعَهُمَا حَیْثُ أَمَرَهُ اللَّهُ فِی أَرْکَانِ الْبَیْتِ عَلَی قَوَاعِدِهِ الَّتِی قَدَّرَهَا الْجَبَّارُ وَ نَصَبَ أَعْلَامَهَا ثُمَّ أَوْحَی اللَّهُ إِلَی جَبْرَئِیلَ أَنِ ابْنِهِ وَ أَتْمِمْهُ بِحِجَارَةٍ مِنْ أَبِی قُبَیْسٍ وَ اجْعَلْ لَهُ بَابَیْنِ بَابَ شَرْقیٍّ وَ بَابَ غَرْبِیٍّ قَالَ فَأَتَمَّهُ جَبْرَئِیلُ فَلَمَّا انْفَرَغَ مِنْهُ طَافَتِ الْمَلَائِکَةُ حَوْلَهُ

1) فی البرهان: و أقبل بوجهه نحو موضع الترعة فدعا، ثمّ انه اشتاق إلی حواء فهبط من الصفا یرید المروة ففعل مثل ما فعل فی المرتین الأولیین. و لم یزد علی ذلک.

فَلَمَّا نَظَرَ آدَمُ وَ حَوَّاءُ إِلَی الْمَلَائِکَةِ یَطُوفُونَ حَوْلَ الْبَیْتِ انْطَلَقَا فَطَافَا بِالْبَیْتِ سَبْعَةَ أَشْوَاطٍ ثُمَّ خَرَجَا یَطْلُبَانِ مَا یَأْکُلَانِ وَ ذَلِکَ مِنْ یَوْمِهِمَا الَّذِی هَبَطَ بِهِمَا فِیهِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی - . بحرانی این حدیث را در تفسیر البرهان خود با اختلافات جزئی از تفسیر عیاشی نقل میکند که به برخی از آنها اشاره خواهیم کرد. - : علی علیه السلام از رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم نفل میکند: آدم و حوا مدتی در بهشت بودند تا این که از آن خارج شدند که این مدت معادل هفت ساعت از روزهای دنیا بود که از آن درخت خوردند و خداوند آنها را در همان روز به زمین فرستاد. پس آدم از پروردگارش محاجه کرد - برهان و حجت خواست - و گفت ای پروردگار آیا تو قبل از این که مرا خلق کنی، در تقدیر خود این گناه مرا و هرچه من کردم و میکنم را میدانستی یا این که کار را من از قبل انجام دادم و در تقدیر تو بر من نبود و شقاوتم بر من غلبه کرد. پس آن کار از من و عمل من بود نه از تو و عمل تو؟ گفت ای آدم من تو را آفریدم و تو را آموختم که تو و همسرت را در بهشت و نعمتم وارد میکنم و آن نیرویی که در تو از نیروی خودم قرار دادم اعضا و جوارحت را برای معصیت من نیرومند ساخت و از چشم من پنهان نبودی و علم من از کار تو و نه آنچه که تو انجام دهنده آن هستی خالی نبود. آدم گفت پروردگارا حجت تو بر من است - حق با توست - پس هنگامی که مرا آفریدی و و شکل بخشیدی و از روح خودت در من دمیدی. - خداوند متعال فرمود: - فرشتگانم را به سجده به تو فرمان دادم و اسم تو را در آسمانها ستودم و تو را با کرامتم آغاز کردم و در بهشتم تو را سکنی دادم و آن را انجام ندادم، مگر برای رضایت من از تو. با آن تو را آزمودم بدون آن که تو عملی را برای من انجام دهی که برای من مستوجب آنچه من برای تو انجام دادم، باشد. آدم گفت: پروردگارا، خیر از تو و شر از من است. خداوند گفت: ای آدم من خداوند بخشنده هستم که خیر را قبل از شر آفریدم و رحمتم را قبل از غضبم آفریدم و کرامتم بر رسوا کردنم مقدم است و احتجاج من - دلیل آوردنم - قبل از عذابم است. ای آدم آیا تو را از آن درخت نهی نکردم و تو را آگاه نساختم که شیطان دشمن تو و همسرت است. به شما دو نفر هشدار ندادم پیش از آن که به بهشت روید و و به شما نیاموختم - اعلام نکردم - که اگر از آن درخت بخورید از ظلم کنندگان به خودتان هستید که بر من عصیان کردید؟. ای آدم در بهشت من انسان ظالم و عصیانگر با من همجوار نمیباشد. گفت: بلی ای پروردگار حجت برای تو و علیه ماست، ما به خودمان ظلم کردیم و اگر ما را نبخشی و بر ما رحم نکنی از زیان دیدگان هستیم. گفت: هنگامی که به پروردگارشان برای گناهانشان اقرار کردند و این که حجت از آنِ خداست، رحمت خدای بخشنده و مهربان آن دو را تدارک کرد و خداوند توبه آنها را پذیرفت زیرا توبهپذیر و رحیم است.

خداوند فرمود: ای آدم تو و همسرت به زمین فرود بیاید. پس اگر اصلاح شدید شما را اصلاح میکنم و اگر

ص: 182

برای من کار کنید، شما را قوی میسازم و اگر در به دست آوردن رضایت من پایداری کنید، برای رضای شما پیشی میگیرم و اگر از من بترسید، شما را از خشم خودم ایمن میکنم. گفت: در آن هنگام آن دو گریستند و گفتند: پروردگارا برای اصلاح خودمان و عمل کردن به آنچه که رضای توست ما را یاری کن. خداوند به آن دو گفت: هنگامی که بدی را انجام دادید به درگاه من توبه کنید، من توبه شما را میپذیرم و من خداوند توبهپذیر و رحیم هستم.

گفت: با رحمتت ما را به دوست داشتنیترین مکانها فرود بیاور. پس خدا به جبرئیل وحی کرد که آن دو را به سرزمین مبارک مکه فرود بیاورد. گفت: پس جبرئیل با آن دو رفت و آدم را در صفا و حوا را در مروه گذاشت. هنگامی که گذاشته شدند، بر پاهایشان بلند شده و سرهایشان را به آسمان بلند کردند و با صدای بلند به درگاه خدای تعالی ضجه زده و گریه کردند در حالی که با گردنهایشان فروتنی میکردند. گفت: پس خداوند به آن دو فریاد زد که بعد از رضایت من از شما گریه شما برای چیست ؟ گفت: پروردگارا اشتباه ما، ما را به گریه انداخت و به خاطر آن از جوار پروردگارمان بیرون رانده شدیم و تقدیس فرشتگانت برای تو از ما پنهان شد و زشتیها (عورتها)ی ما پیدا گشت و گناهمان ما را به کشت دنیا و غذاها و نوشیدنیهایش رساند. مضطر شدیم و به سبب جدایی تو از ما، وحشت شدیدی ما را فرا گرفت. گفت: خدای رحمان و رحیم در آن وقت بر آن دو رحم کرد و به جبرئیل وحی کرد که من خداوند رحمان رحیم هستم و من به آدم و حوا رحم کردم به سبب آنچه که به من شکایت کردند. پس آن دو را به چادری از چادرهای بهشت فرود بیاور و آن دو را بخاطر دوری از بهشت تسلی و دلداری بده و بین آن دو در چادر جمع کن، زیرا که من به خاطر گریه آن دو و ترس و تنهاییشان بر آنان رحم کردم. پس برای آنان در ترعهای که میان کوه های مکه قرار دارد خیمهای بهپا کن. گفت: ترعه همان مکانی است که کعبه و ستون های آن در آن قرار داشته و فرشتگان پیش از این آن را ساخته بودند.پس جبرئیل با خیمه به بزرگی ارکان کعبه و پایههایش بر آدم فرود آمد و آن را برپا کرد. گفت: جبرئیل آدم را به صفا و حوا را به مروه برد و در خیمه بین آن دو جمع کرد و عمود خیمه از شاخههای بریده شده یاقوت قرمز بود. پس نور و روشناییش، کوههای مکه و اطراف آن را پر کرد و گفت: و نور عمود امتداد یافت و خداوند آن را حرم قرار داد. همه ناحیههایی که نور عمود به آنجا رسید، امروز محدود حرم است. خداوند حریمی برای آن خیمه قرار داد زیرا آن دو از بهشت بودند و به همین دلیل خوبیها را در حرم، مضاعف قرار داد و بدیها را نیز در آن مضاعف قرار داد. گفت: و طنابهای خیمه در اطراف آن کشیده شد.

ص: 183

پس انتهای تیرکهای چادر، اطراف مسجد الحرام بود. گفت: آن تیرکهای چادر از شاخههای بهشتی و طنابهایش از موهای بافته شده ارغوان بود. خداوند به جبرئیل وحی کرد که بر خیمه، هفتاد هزار فرشته فرود بیار که از آن در برابر طغیان و شورش جنها، نگهبانی کرده و با آدم و حوا انس بگیرند و برای بزرگداشت خانه و خیمه، اطراف آن طواف کنند. گفت: فرشتگان فرود آمدند و در نزدیکخیمه از طغیان شیاطین و نابودگران، نگهبانی میدادند و اطراف ارکان کعبه و خیمه، هر روز و شب طواف میکردند، همانگونه که در آسمان اطراف بیت المعمور طواف میکردند. گفت: ارکان بیت الحرام در زمین به موازات بیت المعموری که در آسمان است قرار دارد.

گفت: خداوند بعد از آن به جبرئیل وحی کرد که به سوی آدم و حوا فرود بیا و آنها را از مواضع پایههای خانهام کنار بکش، زیرا من میخواهم در سایه فرشتگانم به زمین فرود بیایم. پس ارکان خانهام را برای فرشتگان و آفریدگانم از فرزندان آدم بالا ببر. گفت: جبرئیل بر آدم و حوا فرود آمد و آن دو را از خیمه بیرون آورد و چادر را از جایگاه ترعه کنار کشید و آدم را در صفا و حوا را در مروه قرار داد و خیمه را به آسمان بلند کرد. آدم و حوا گفتند: ای جبرئیل به علت خشم خداوند، تو ما را دگرگون ساختی و بین ما جدایی انداختی یا به رضایت و تقدیر خدا بر ما؟ به آن دو گفت: آن به سبب خشم خداوند از شما نبوده است ولی ای آدم خداوند از آنچه انجام میدهد، سؤال پرسیده نمیشود. هفتاد هزار فرشتهای که خداوند آنان را به زمین نازل کرده تا با شما انس بگیرند و اطراف خانه و خیمه طواف کنند، از خداوند خواستند که برای آنها در مکان خیمه، خانهای در موضع ترعه مبارکه در موازات بیت المعمور بنا کند تا همانگونه که در آسمان در اطراف بیت المعمور طواف میکنند بر روی زمین خانه خدا را طواف کنند. خداوند به من وحی کرد که تو و حوا را از آنجا کنار کشیده و خیمه را به آسمان بالا ببرم. آدم گفت: به تقدیر خداوند و امر نافذش در ما راضی شدیم. پس آدم در صفا و حوا در مروه بود. گفت: به آدم در فراق و دوری از حوا، وحشت و ناراحتی شدیدی وارد شد پس به اشتیاق حوا از صفا به سمت او رفت تا به او سلام کند. بین صفا و مروه یک وادی بود و آدم، مروه را از بالای صفا دید، پس هنگامی که به انتهای وادی رسید، مروه از نظر او پنهان شد. در وادی شروع به حرکت کرد در حالی که به خاطر ندیدن مروه و از ترس اینکه راهش را گم کند هراسان شده بود. پس هنگامی که وادی را پیموده

ص: 184

و از آن بالا رفت، به مروه نگاه کرد. پس رفت تا به انتهای مروه رسید. پس از آن بالا رفت و به حوا سلام کرد سپس صورتهایشان را به سمت موضع ترعه برگردانده و نگاه کردند که آیا پایههای خانه خدابالا برده شده است و از خداوند بخواهند که آن دو را به جایگاهشان بازگرداند. او از مروه به صفا بازگشت و آنجا ایستاد و صورتش را به سمت موضع ترعه برگرداند و خداوند را صدا کرد. سپس از روی اشتیاق به حوا، از صفا به سمت مروه رفت و مانند بار اول رفتار کرد سپس به صفا بازگشت و همانند آنچه در بار اول انجام داده بود انجام داد. سپس از صفا به مروه فرود آمد. سپس همان کاری را که در بار اول انجام داده بود تکرار کرد. بعد از آن از صفا به مروه فرود آمد و همان کاری را که دو دو دفعه پیش انجام داده بود تکرار کرد. سپس به صفا بازگشت. در آنجا ایستاد و از خدا خواست او و همسرش حوا را به هم برساند. گفت: آدم سه بار از صفا رفت و سه بار بازگشت یعنی مجموعا شش بار. هنگامی که آن دو خدا را خواندند و گریستند و از او خواستند که آنان را به هم برساند، خدا آن دو را در همان ساعت و همان روز که هنگام زوال خورشید بوده اجابت کرد. و جبرئیل درحالی که آدم در صفا ایستاده بود نزد او آمد و آدم در آن حال صورتش به سمت ترعه بود و خدا را میخواند. جبرئیل به او گفت: ای آدم از صفا فرود بیا و به حوا بپیوند. پس آدم از صفا به مروه رفت و همانند آنچه در سه بار انجام داده بود، انجام داد تا به مروه رسید و از آن بالا رفت و حوا را از آنچه که جبرئیل به او خبر داده بود آگاه ساخت. پس هر دو بسیار خوشحال شده و خداوند را شکر و سپاس گفتند. به این علت بود که سنت سعی بین صفا و مروه به شکل امروزی قرارگرفت و خداوند فرمود: «در حقیقت صفا و مروه از شعایر خداست [که یادآور اوست] پس هر که خانه [خدا] را حج کند یا عمره گزارد بر او گناهی نیست که میان آن دو سعی به جای آورد».

گفت: سپس جبرئیل نزد آنان رفت و آن دو را از مروه برد و او را خبر داد که خداوند جبار تبارک و تعالی به زمین آمد و پایههای بیت الحرام را با سنگی از صفا و سنگی از مروه و سنگی از طور سینا و سنگی از جبل السلام که پشت کوفه است، بالا برد. خداوند به جبرئیل وحی کرد که آن را بنا کن و تمام کن. گفت و جبرئیل چهار سنگ را به فرمان خدا با بالهایش از جایگاهشان بیرون کشید و درجایی که خدا فرمان داده بود در ارکان خانه و پایههایش قرار داد جایی که خداوند آن را معین کرده بود و نشانههایش را نصب کرده بود سپس خداوند به جبرئیل وحی کرد که آن را بنا کند و با سنگی از کوه ابوقبیس تمامش کند و دو در شرقی و غربی نیز برای آن قرار دهد. گفت: جبرئیل آن را تمام کرد هنگامی که از آن فارغ شد فرشتگان اطرافش

ص: 185

طواف کردند. هنگامی که آدم و حوا به فرشتگانی که اطراف خانه طواف میکردند نگاه کردند، رفتند و هفت دور اطراف خانه طواف کردند. سپس به دنبال چیزی برای خوردن رفتند و آن - گرسنگی - از روزی بود که آن دو به آنجا فرود آورده شده بودند. - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

الترعة بالتاء المثناة من فوق و الراء المهملة الدرجة و الروضة فی مکان مرتفع و لعل المراد هنا الدرجة لکون قواعد البیت مرتفعة و فی بعض النسخ بالنون و الزای المعجمة أی المکان الخالی عن الأشجار و الجبال تشبیها بنزعة الرأس و ظفائر الأرجوان فی أکثر نسخ الحدیث بالظاء و لعله تصحیف الضاد قال الجزری الضفر النسج و الضفائر الذوائب المضفورة و الضفیر حبل مفتول من شعر انتهی و الأرجوان صبغ أحمر شدید الحمرة و کأنه معرب أرغوان و هبوطه تعالی کنایة عن توجه أمره و اهتمامه بصدور ذلک الأمر ⁽²⁾کما قال تعالی هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللَّهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَ الْمَلائِکَةُ ⁽³⁾و الظلال ما أظلک من شی‌ء و هاهنا کنایة عن کثرة الملائکة و اجتماعهم أی أهبط أمری مع جم غفیر من الملائکة و الیوم المذکور فی آخر الخبر لعل المراد به الیوم من أیام الآخرة کما مر و قد سقط فیما عندنا من نسخ العیاشی من أول الخبر شی‌ء ترکناه کما وجدناه.

**[ترجمه]الترعه با تای تانیث و راء، یعنی درجه و باغی در مکان مرتفع است و شاید به سبب مرتفع بودن پایههای خانه منظور درجه باشد. و در بعضی نسخهها، با نون و زاء به معنای مکان خالی از درخت و کوه آمده است، از باب تشبیه به خالی بودن سر. ظفائر الارجوان در بیشتر نسخههای حدیث به ظاء است و شاید تصحیف ضاد است. جزری میگوید: الضفر یعنی بافت و الضفائر یعنی نوار بافته شده. و ضفیر ریسمان بافته شده از مو است. پایان. ارجوان رنگ قرمز شدید و معرّب ارغوان است. هبوط خداوند متعال کنایه از توجه امرش و اهتمامش به صدور آن فرمان است. همانطور که خداوند متعال فرمود: «آیا کافران جز این انتظار دارند که خدا با فرشتگان در پردههای ابر بر آنها درآید» - . بقره/ 210 -

و الظلال سایهای که از اشیاء بر تو میافتد. و در اینجا کنایه از کثرت فرشتگان و جمعیت آنان است یعنی برای دستور من با گروهی از فرشتگان فرود بیا. همان طور که گفته شد شاید منظور از روزی که در آخر حدیث آمده روزی از روزهای آخرت باشد. در نسخهای که از نسخههای عیاشی در دست ما است چیزی در ابتدای حدیث از قلم افتاده که همان طور که یافتیم آن را ذکر کردهایم.

**[ترجمه]

«37»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ: الْکَلِمَاتُ الَّتِی تَلَقَّاهُنَّ آدَمُ مِنْ رَبِّهِ فَتَابَ عَلَیْهِ وَ هَدَی قَالَ سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَ بِحَمْدِکَ إِنِّی عَمِلْتُ سُوءاً وَ ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی إِنَّکَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ اللَّهُمَّ إِنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَکَ وَ بِحَمْدِکَ إِنِّی عَمِلْتُ سُوءاً وَ ظَلَمْتُ نَفْسِی وَ اغْفِرْ لِی إِنَّکَ أَنْتَ خَیْرُ الْغافِرِینَ اللَّهُمَّ إِنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَکَ وَ بِحَمْدِکَ إِنِّی عَمِلْتُ سُوءاً وَ ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی إِنَّکَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام میفرماید: کلماتی که آدم از پروردگارش آموخت به واسطه آنان توبه کرد و هدایت شد. گفت خدایا تو پاک و منزه هستی من کار بدی انجام دادم و به خودم ظلم کردم پس مرا بیامرز زیرا تو بخشنده و مهربان هستی. خدایا جز تو نیست. گفت خدایا تو پاک و منزه هستی من کار بدی انجام دادم و به خودم ظلم کردم پس مرا بیامرز زیرا توبهترین آمرزندهای. خدایا جز تو نیست. خدایا تو پاک و منزه هستی من کار بدی انجام دادم و به خودم ظلم کردم پس مرا بیامرز زیرا تو آمرزنده و مهربان هستی. - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی -

**[ترجمه]

«38»

و قال الحسن بن راشد إذا استیقظت من منامک فقل الکلمات التی تلقی

1) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

2) و لذلک تری أن جبرئیل یقول لآدم- و هو یفسر وحیه تعالی إلیه-: أوحی اللّه إلیّ أن أنجیک و حواء و أرفع الخیمة إلی السماء، فلو کان معنی الهبوط علی ظاهره لم یکن احتیاج إلی رفعها إلی السماء، و کان فعل جبرئیل ما لم یکن به مأمورا.

3) البقرة: 210.

4) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

بها آدم من ربه سبوح قدوس رب الملائکة و الروح سبقت رحمتک غضبک لا إله إلا أنت إنی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی و ارحمنی- إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ الغفور ⁽¹⁾

**[ترجمه]حسن بن راشد میگوید: هنگامی که از خواب برخاستی، کلماتی را که

ص: 186

آدم از پروردگارش آموخته بود را بگو: پاک و منزه است پروردگار روح و فرشتگان که رحمت او بر غضبش پیشی میگیرد. جز تو خدایی نیست من به خودم ظلم کردم پس مرا بیامرز و بر من رحم کن. زیرا تو توبهپذیر، مهربان و آمرزندهای. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«39»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَرَضَ عَلَی آدَمَ فِی الْمِیثَاقِ ذُرِّیَّتَهُ فَمَرَّ بِهِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ مُتَّکِئٌ عَلَی عَلِیٍّ علیه السلام- وَ فَاطِمَةُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهَا تَتْلُوهُمَا وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ علیهما السلام یَتْلُوَانِ فَاطِمَةَ فَقَالَ اللَّهُ یَا آدَمُ إِیَّاکَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَیْهِ بِحَسَدٍ أُهْبِطْکَ مِنْ جِوَارِی فَلَمَّا أَسْکَنَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ مُثِّلَ لَهُ النَّبِیُّ وَ عَلِیٌّ وَ- فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ فَنَظَرَ إِلَیْهِمْ بِحَسَدٍ ثُمَّ عُرِضَتْ عَلَیْهِ الْوَلَایَةُ فَأَنْکَرَهَا فَرَمَتْهُ الْجَنَّةُ بِأَوْرَاقِهَا فَلَمَّا تَابَ إِلَی اللَّهِ مِنْ حَسَدِهِ وَ أَقَرَّ بِالْوَلَایَةِ وَ دَعَا بِحَقِّ الْخَمْسَةِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ- فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ الْآیَةَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی:امام صادق علیه السلام گفت: خداوند تبارک و تعالی ذریه آدم را در میثاق به او نشان داد. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را دید که بر علی علیه السلام تکیه داده بود و فاطمه سلام الله علیها پشت سر آنها بود و حسن و حسین نیز پشت سر فاطمه بودند. خداوند گفت: ای آدم نباید به آنها به دیده حسد نگاه کنی که تو را از جوارم بیرون میرانم. هنگامی که خداوند او را در بهشت سکونت داد، پیامبر و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام برای او مجسم شد. پس به آنها به دیده حسد نگریست سپس ولایت بر او عرضه شد و آن را انکار کرد پس بهشت برگهایش را به سوی او پرتاب کرد. هنگامی که به خاطر حسدش به خدا توبه کرد و به ولایت اقرار کرد و خداوند را به حق پنج تن محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام خواند، خداوند او را بخشید و آن معنای گفته خداوند است که فرمود: «آدم کلماتی را از پروردگارش آموخت». آیه. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«40»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: الْکَلِمَاتُ الَّتِی تَلَقَّاهَا آدَمُ مِنْ رَبِّهِ قَالَ یَا رَبِّ أَسْأَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ لَمَّا تُبْتَ عَلَیَّ- قَالَ وَ مَا عِلْمُکَ بِمُحَمَّدٍ قَالَ رَأَیْتُهُ فِی سُرَادِقِکَ الْأَعْظَمِ مَکْتُوباً وَ أَنَا فِی الْجَنَّةِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: علی علیه السلام فرمود: کلماتی که آدم از پروردگارش آموخت. گفت: پروردگارا به حق محمد از تو میخواهم توبه مرا بپذیری. گفت تو محمد را از کجا میشناسی؟ گفت: هنگامی که در بهشت بودم، نام او را در سراپرده بزرگ تو دیدم. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«41»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ سَلَّامِ بْنِ الْمُسْتَنِیرِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِهِ وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ یَعْنِی لَا تَأْکُلَا مِنْهَا ⁽⁴⁾

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام در مورد آیه «به این درخت نزدیک نشوید» میفرماید: یعنی از آن نخورید - . نسخه خطی [4] - .

**[ترجمه]

«42»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ مُوسَی بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَخِیهِ أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ علیه السلام قَالَ: الشَّجَرَةُ الَّتِی نَهَی اللَّهُ آدَمَ وَ زَوْجَتَهُ أَنْ یَأْکُلَا مِنْهَا شَجَرَةُ الْحَسَدِ عَهِدَ إِلَیْهِمَا أَنْ لَا یَنْظُرَا إِلَی مَنْ فَضَّلَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ عَلَی خَلَائِقِهِ بِعَیْنِ الْحَسَدِ وَ لَمْ یَجِدِ اللَّهُ لَهُ عَزْماً ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام هادی علیه السلام میفرماید: درختی که خداوند آدم و همسرش را نهی کرد که از آن نخورند، درخت حسد بود که از آن دو عهد گرفته بود که به کسی که خداوند او را بر آدم و همه آفریدگانش برتری داده، به چشم حسد نگاه نکنند و خداوند عزمی را برای او نیافت. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«43»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحَدِهِمَا قَالَ: سَأَلْتُهُ کَیْفَ أَخَذَ اللَّهُ آدَمَ بِالنِّسْیَانِ فَقَالَ إِنَّهُ لَمْ یَنْسَ وَ کَیْفَ یَنْسَی وَ هُوَ یَذْکُرُهُ وَ یَقُولُ لَهُ إِبْلِیسُ ما نَهاکُما رَبُّکُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَکُونا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونا مِنَ الْخالِدِینَ⁽⁶⁾

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: جمیل بن دراج میگوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدم چگونه خداوند آدم را به نسیان گرفت؟. گفت: او فراموش نکرد و چگونه فراموش کند درحالی که او آن را به او یادآوری میکند و شیطان به او میگوید: «پروردگارتان شما را از این درخت نهی نکرد مگر برای این که مبادا شما دو فرشته شوید یا از جاودانان گردید». - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

فالنسیان بمعنی الترک کما ورد فی اللغة ⁽⁷⁾.

1) مخطوط. م.

2) مخطوط. م.

3) مخطوط. م.

4) مخطوط. م.

5) مخطوط. م.

6) مخطوط. م.

7) بل الظاهر أن النسیان هنا بمعناه. و لم نعرف ما أراد قدّس سرّه من ذلک، و لعله أراد أن النسیان فی قوله تعالی: «وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ» بمعنی الترک حتّی لا ینافی قوله علیه السلام: إنّه لم ینس.

**[ترجمه]نسیان آنطور که در لغت آمده به معنی ترک کردن است.

ص: 187

**[ترجمه]

«44»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام رَفَعَهُ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّ مُوسَی سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ یَجْمَعَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ أَبِیهِ آدَمَ حَیْثُ عَرَجَ إِلَی السَّمَاءِ فِی أَمْرِ الصَّلَاةِ فَفَعَلَ فَقَالَ لَهُ مُوسَی یَا آدَمُ أَنْتَ الَّذِی خَلَقَکَ اللَّهُ بِیَدِهِ وَ نَفَخَ فِیکَ مِنْ رُوحِهِ وَ أَسْجَدَ لَکَ مَلَائِکَتَهُ وَ أَبَاحَ لَکَ جَنَّتَهُ وَ أَسْکَنَکَ جِوَارَهُ وَ کَلَّمَکَ قُبُلًا ثُمَّ نَهَاکَ عَنْ شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ فَلَمْ تَصْبِرْ عَنْهَا حَتَّی أُهْبِطْتَ إِلَی الْأَرْضِ بِسَبَبِهَا فَلَمْ تَسْتَطِعْ أَنْ تَضْبِطَ نَفْسَکَ عَنْهَا حَتَّی أَغْرَاکَ إِبْلِیسُ فَأَطَعْتَهُ فَأَنْتَ الَّذِی أَخْرَجْتَنَا مِنَ الْجَنَّةِ بِمَعْصِیَتِکَ فَقَالَ لَهُ آدَمُ ارْفُقْ بِأَبِیکَ أَیْ بُنَیَّ فِیمَا لَقِیَ فِی أَمْرِ هَذِهِ الشَّجَرَةِ ⁽¹⁾یَا بُنَیَّ إِنَّ عَدُوِّی أَتَانِی مِنْ وَجْهِ الْمَکْرِ وَ الْخَدِیعَةِ فَحَلَفَ لِی بِاللَّهِ أَنَّهُ فِی مَشُورَتِهِ عَلَیَّ إِنَّهُ لَمِنَ النَّاصِحِینَ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ قَالَ لِی مُنْتَصِحاً إِنِّی لِشَأْنِکَ یَا آدَمُ لَمَغْمُومٌ قُلْتُ وَ کَیْفَ قَالَ قَدْ کُنْتُ أَنِسْتُ بِکَ وَ بِقُرْبِکَ مِنِّی وَ أَنْتَ تَخْرُجُ مِمَّا أَنْتَ فِیهِ إِلَی مَا سَتَکْرَهُهُ فَقُلْتُ لَهُ وَ مَا الْحِیلَةُ فَقَالَ إِنَّ الْحِیلَةَ هُوَ ذَا هُوَ مَعَکَ أَ فَلَا أَدُلُّکَ عَلی شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لا یَبْلی فَکُلَا مِنْهَا أَنْتَ وَ زَوْجُکَ فَتَصِیرَا مَعِی فِی الْجَنَّةِ أَبَداً مِنَ الْخَالِدِینَ وَ حَلَفَ لِی بِاللَّهِ کَاذِباً إِنَّهُ لَمِنَ النَّاصِحِینَ وَ لَمْ أَظُنَّ یَا مُوسَی أَنَّ أَحَداً یَحْلِفُ بِاللَّهِ کَاذِباً فَوَثِقْتُ بِیَمِینِهِ فَهَذَا عُذْرِی فَأَخْبِرْنِی یَا بُنَیَّ هَلْ تَجِدُ فِیمَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَیْکَ أَنَّ خَطِیئَتِی کَائِنَةٌ مِنْ قَبْلِ أَنْ أُخْلَقَ قَالَ لَهُ مُوسَی بِدَهْرٍ طَوِیلٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَحَجَّ آدَمُ مُوسَی ⁽²⁾قَالَ ذَلِکَ ثَلَاثاً ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل میکند: موسی از پرورگارش خواست که بین او و بین پدرش آدم جمع کند آنجا که برای فرمان نماز به آسمان عروج کرد. پس چنین کرد. موسی به او گفت ای آدم تو کسی هستی که خداوند تو را به دست خود آفرید و در تو از روحش دمید و فرشتگان را به سجده کردن به تو فرمان داد و بهشتش را برای تو حلال ساخت و او را در جوارش اسکان داد و شفاهی با تو سخن گفت. سپس از یک درخت تو را نهی کرد ولی بر آن صبر نکردی تا این که به سبب آن به زمین فرود آورده شدی و نتوانستی خودت را نگه داری تا این که شیطان تو را فریب داد. پس او را اطاعت کردی و آن باعث شد که ما را با گناهت از بهشت خارج کنی. آدم به او گفت ای پسرم با پدرت مهربان باش به سبب آنچه درباره این درخت اتفاق افتاده؛ ای پسرم شیطان بر من با چهره مکر و خدعه وارد شد و برای من به خدا سوگند خورد که او با من مشورت میکند و از خیرخواهان است. او با حالت خیرخواهانهای به من گفت: ای آدم برای جایگاهت مغموم هستم. گفتم چطور؟ گفت به تو و قرب تو به من انس گرفته بودم و تو از آنچه در آن بودی به آنچه که از آن کراهت خواهی داشت خارج میشوی! به او گفتم: چاره چیست؟ گفت: چاره آن با توست آیا تو را بر درخت جاودان راهنمایی نکنم و ملکی که کهنه نمیشود. پس تو و همسرت از آن بخورید و با من در بهشت برای ابد جاودانه میشوید و برای من به خدا سوگند خورد که از خیرخواهان است. ای موسی من گمان نمیکردم که کسی به خداوند سوگند دروغ بخورد پس به سوگندش اعتماد کردم. پس این عذر من است. پسرم مرا آگاه کن که در آنچه خداوند به تو نازل کرده، آیا اشتباه من، قبل از خلق من بوده است؟ موسی به او گفت: بله به روزگار طولانی. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آدم برای موسی دلیل و حجت آورد. سه بار این را گفت. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«45»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ أَنَا حَاضِرٌ کَمْ لَبِثَ آدَمُ وَ زَوْجُهُ فِی الْجَنَّةِ حَتَّی أَخْرَجَهُمَا مِنْهَا خَطِیئَتُهُمَا فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی نَفَخَ فِی آدَمَ رُوحَهُ بَعْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ ثُمَّ بَرَأَ زَوْجَتَهُ مِنْ أَسْفَلِ أَضْلَاعِهِ ثُمَّ أَسْجَدَ لَهُ مَلَائِکَتَهُ وَ أَسْکَنَهُ جَنَّتَهُ مِنْ یَوْمِهِ ذَلِکَ فَوَ اللَّهِ مَا اسْتَقَرَّ فِیهَا إِلَّا سِتَّ سَاعَاتٍ فِی یَوْمِهِ ذَلِکَ حَتَّی عَصَی اللَّهَ فَأَخْرَجَهُمَا اللَّهُ مِنْهَا بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ وَ مَا بَاتَا فِیهَا وَ صُیِّرَا بِفِنَاءِ الْجَنَّةِ حَتَّی أَصْبَحَا فَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما- وَ ناداهُما رَبُّهُما أَ لَمْ أَنْهَکُما عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ فَاسْتَحْیَا آدَمُ مِنْ رَبِّهِ وَ خَضَعَ وَ قَالَ رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ اعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَاغْفِرْ لَنَا قَالَ اللَّهُ لَهُمَا اهْبِطَا مِنْ

1) فی نسخة: فما لقی فی أمر هذه الشجرة؟.

2) راجع ما تقدم من المصنّف ذیل الخبر السادس.

3) مخطوط. م.

سَمَاوَاتِی إِلَی الْأَرْضِ فَإِنَّهُ لَا یُجَاوِرُنِی فِی جَنَّتِی عَاصٍ وَ لَا فِی سَمَاوَاتِی ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ آدَمَ لَمَّا أَکَلَ مِنَ الشَّجَرَةِ ذَکَرَ مَا نَهَاهُ اللَّهُ عَنْهَا فَنَدِمَ فَذَهَبَ لِیَتَنَحَّی مِنَ الشَّجَرَةِ فَأَخَذَتِ الشَّجَرَةُ بِرَأْسِهِ فَجَرَّتْهُ إِلَیْهَا وَ قَالَتْ لَهُ أَ فَلَا کَانَ فِرَارٌ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْکُلَ مِنِّی ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: عبدالله بن سنان گفت: در مجلسی که من حاضر بودم از امام باقر علیه السلام سؤال شد که آدم و همسرش تا پیش از آن که اشتباهشان آن دو را بیرون براند، چند سال در بهشت بودند؟ گفت: خداوند تبارک و تعالی بعد از زوال خورشید در روز جمعه از روحش در آدم دمید سپس از پائینترین قسمت پهلویش، همسرش خلق شد. سپس فرشتگان را به سجده او فرمان داد و او را در آن روز در بهشتش سکونت داد. پس سوگند به خدا تنها شش ساعت از آن روز در آنجا مستقر بودند که آدم عصیان کرد و خداوند او را بعد از غروب خورشید از آنجا بیرون راند و در آنجا بیتوته نکردند و در عرصه - حیاط - بهشت قرار گرفتند تا این که صبح کردند، پس زشتیها (شرمگاه) آنها برایشان آشکار شد و پروردگارشان ندا داد: آیا شما را از این درخت نهی نکردم؟ پس آدم از پروردگارش خجالت کشید و گفت: پروردگارا ما به خودمان ظلم کردیم و به گناهمان اعتراف کردیم پس بر ما ببخش. خداوند به آن دو گفت

ص: 188

از آسمانهایم به زمین فرود بیایید زیرا که در بهشت من و در آسمانها، فرد عاصی با من همجوار نمیباشد. سپس امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که آدم از درخت خورد، آنچه را که خداوند از آن نهی کرده بود را به یاد آورد و پشیمان شد و رفت که از آن درخت کناره بگیرد. درخت سرش را گرفت و به سمت خود کشید و به او گفت: آیا نباید قبل از این که از من بخوری، فرار میکردی؟ - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

هذا الخبر مصرح بکون جنتهما فی السماء ⁽²⁾.

**[ترجمه]این روایت صراحت دارد که بهشت این دو در آسمان بوده است.

**[ترجمه]

«46»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما قَالَ کَانَتْ سَوْآتُهُمَا لَا تَبْدُو لَهُمَا فَبَدَتْ یَعْنِی کَانَتْ مِنْ دَاخِلٍ ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام میفرماید: درباره این سخن خدا: «زشتیهایشان آشکار شد» فرمود: زشتیهایشان برای آن دو آشکار نشده بود و در آن زمان آشکار شد یعنی در داخل بوده است - . نسخه خطی [2] -

**[ترجمه]

«47»

م، تفسیر الإمام علیه السلام قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ قُلْنا یا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلا مِنْها رَغَداً حَیْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا کانا فِیهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِیعاً فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً فَمَنْ تَبِعَ هُدایَ فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ قَالَ الْإِمَامُ علیه السلام وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَّا لَعَنَ إِبْلِیسَ بِإِبَائِهِ وَ أَکْرَمَ الْمَلَائِکَةَ لِسُجُودِهَا لآِدَمَ وَ طَاعَتِهِمْ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ بِآدَمَ وَ حَوَّاءَ إِلَی الْجَنَّةِ وَ قَالَ یا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلا مِنَ الْجَنَّةِ رَغَداً وَاسِعاً- حَیْثُ شِئْتُما بِلَا تَعَبٍ- وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ شَجَرَةَ الْعِلْمِ شَجَرَةَ عِلْمِ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ آثَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَی بِهِ دُونَ سَائِرِ خَلْقِهِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی- وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ شَجَرَةَ الْعِلْمِ فَإِنَّهَا لِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ خَاصَّةً دُونَ غَیْرِهِمْ لَا یَتَنَاوَلُ مِنْهَا بِأَمْرِ اللَّهِ إِلَّا هُمْ وَ مِنْهَا مَا کَانَ یَتَنَاوَلُهُ النَّبِیٌّ صلی الله علیه و آله ⁽⁴⁾وَ عَلِیٌّ- وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ بَعْدَ إِطْعَامِهِمُ الْمِسْکِینَ وَ الْیَتِیمَ وَ الْأَسِیرَ حَتَّی لَمْ یُحِسُّوا بَعْدُ بِجُوعٍ وَ لَا عَطَشٍ وَ لَا تَعَبٍ وَ لَا

1) مخطوط. م.

2) أقول: الاختلافات الواردة فی تلک الاخبار فی مدة مکث آدم علی نبیّنا و آله و علیه السلام فی الجنة بالسبع و الست و الخمس ساعات علی تقدیر صحة الجمیع یمکن حملها علی اختلاف الاصطلاح فیها من المستویة و المعوجة و العرفیة، أو حمل بعضها علی التقیة. و اللّه یعلم. منه طاب اللّه ثراه.

3) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. و قد تقدم مثله عن القمّیّ تحت رقم 1.

4) فی نسخة: و منها ما کان تناوله النبیّ صلّی اللّه علیه و آله.

نَصَبٍ وَ هِیَ شَجَرَةٌ تَمَیَّزَتْ مِنْ بَیْنِ أَشْجَارِ الْجَنَّةِ أَنَّ سَائِرَ أَشْجَارِ الْجَنَّةِ کَانَ کُلُّ نَوْعٍ مِنْهَا یَحْمِلُ نَوْعاً مِنَ الثِّمَارِ وَ الْمَأْکُولِ وَ کَانَتْ هَذِهِ الشَّجَرَةُ وَ جِنْسُهَا تَحْمِلُ الْبُرَّ وَ الْعِنَبَ وَ التِّینَ وَ الْعُنَّابَ وَ سَائِرَ أَنْوَاعِ الثِّمَارِ وَ الْفَوَاکِهِ وَ الْأَطْعِمَةِ فَلِذَلِکَ اخْتَلَفَ الْحَاکُونَ بِذِکْرِ الشَّجَرَةِ ⁽¹⁾فَقَالَ بَعْضُهُمْ هِیَ بُرَّةٌ وَ قَالَ آخَرُونَ هِیَ عِنَبَةٌ وَ قَالَ آخَرُونَ هِیَ تِینَةٌ وَ قَالَ آخَرُونَ هِیَ عُنَّابَةٌ وَ قَالَ اللَّهُ وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ تَلْتَمِسَانِ بِذَلِکَ دَرَجَةَ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فِی فَضْلِهِمْ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَصَّهُمْ بِهَذِهِ الدَّرَجَةِ دُونَ غَیْرِهِمْ وَ هِیَ الشَّجَرَةُ الَّتِی مَنْ تَنَاوَلَ مِنْهَا بِإِذْنِ اللَّهِ أُلْهِمَ عِلْمَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ مِنْ غَیْرِ تَعَلُّمٍ وَ مَنْ تَنَاوَلَ مِنْهَا بِغَیْرِ إِذْنِ اللَّهِ خَابَ مِنْ مُرَادِهِ وَ عَصَی رَبَّهُ- فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ بِمَعْصِیَتِکُمَا وَ الْتِمَاسِکُمَا دَرَجَةً قَدْ أُوثِرَ بِهَا غَیْرُکُمَا إِذَا رُمْتُمَا ⁽²⁾بِغَیْرِ حُکْمِ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطانُ عَنْها عَنِ الْجَنَّةِ بِوَسْوَسَتِهِ وَ خَدِیعَتِهِ وَ إِیهَامِهِ ⁽³⁾وَ غُرُورِهِ بِأَنْ بَدَأَ بِآدَمَ فَقَالَ- ما نَهاکُما رَبُّکُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَکُونا مَلَکَیْنِ إِنْ تَنَاوَلْتُمَا مِنْهَا تَعْلَمَانِ الْغَیْبَ وَ تَقْدِرَانِ عَلَی مَا یَقْدِرُ عَلَیْهِ مَنْ خَصَّهُ اللَّهُ تَعَالَی بِالْقُدْرَةِ- أَوْ تَکُونا مِنَ الْخالِدِینَ لَا تَمُوتَانِ أَبَداً- وَ قاسَمَهُما حَلَفَ لَهُمَا إِنِّی لَکُما لَمِنَ النَّاصِحِینَ وَ کَانَ إِبْلِیسُ بَیْنَ لَحْیَیِ ⁽⁴⁾الْحَیَّةِ أَدْخَلَتْهُ الْجَنَّةَ وَ کَانَ آدَمُ یَظُنُّ أَنَّ الْحَیَّةَ هِیَ الَّتِی تُخَاطِبُهُ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ إِبْلِیسَ قَدِ اخْتَبَأَ بَیْنَ لَحْیَیْهَا فَرَدَّ آدَمُ عَلَی الْحَیَّةِ أَیَّتُهَا الْحَیَّةُ هَذَا مِنْ غُرُورِ إِبْلِیسَ کَیْفَ یَخُونُنَا رَبُّنَا أَمْ کَیْفَ تُعَظِّمِینَ اللَّهَ بِالْقَسَمِ بِهِ وَ أَنْتِ تَنْسُبِینَهُ إِلَی الْخِیَانَةِ وَ سُوءِ النَّظَرِ وَ هُوَ أَکْرَمُ الْأَکْرَمِینَ أَمْ کَیْفَ أَرُومُ التَّوَصُّلَ إِلَی مَا مَنَعَنِی مِنْهُ رَبِّی وَ أَتَعَاطَاهُ ⁽⁵⁾بِغَیْرِ حِکْمَةٍ فَلَمَّا أَیِسَ إِبْلِیسُ مِنْ قَبُولِ آدَمَ مِنْهُ عَادَ ثَانِیَةً بَیْنَ لَحْیَیِ الْحَیَّةِ فَخَاطَبَ حَوَّاءَ مِنْ حَیْثُ یُوهِمُهَا أَنَّ الْحَیَّةَ هِیَ الَّتِی تُخَاطِبُهَا وَ قَالَ یَا حَوَّاءُ أَ رَأَیْتِ هَذِهِ الشَّجَرَةَ الَّتِی کَانَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ حَرَّمَهَا عَلَیْکُمَا قَدْ أَحَلَّهَا لَکُمَا بَعْدَ تَحْرِیمِهَا لِمَا عَرَفَ مِنْ حُسْنِ طَاعَتِکُمَا لَهُ وَ تَوْقِیرِکُمَا إِیَّاهُ وَ ذَلِکَ أَنَّ الْمَلَائِکَةَ الْمُوَکَّلِینَ

1) فی نسخة: فکذلک اختلف الحاکون لذکر الشجرة.

2) رام الشی‌ء: أراده.

3) أوهمه: أوقعه فی الوهم.

4) اللحی: عظم الحنک الذی علیه الأسنان.

5) تعاطی الشی‌ء: تناوله. الامر: قام به أو خاض فیه.

بِالشَّجَرَةِ الَّتِی مَعَهَا الْحِرَابُ یَدْفَعُونَ عَنْهَا سَائِرَ حَیَوَانَاتِ الْجَنَّةِ لَا یَدْفَعُونَکُمَا عَنْهَا إِنْ رُمْتُمَا فَاعْلَمَا بِذَلِکِ ⁽¹⁾أَنَّهُ قَدْ أُحِلَّ لَکِ وَ أَبْشِرِی بِأَنَّکِ إِنْ تَنَاوَلْتِهَا قَبْلَ آدَمَ کُنْتِ أَنْتِ الْمُسَلَّطَةَ عَلَیْهِ الْآمِرَةَ النَّاهِیَةَ فَوْقَهُ فَقَالَتْ حَوَّاءُ سَوْفَ أُجَرِّبُ هَذَا فَرَامَتِ الشَّجَرَةَ فَأَرَادَتِ الْمَلَائِکَةُ أَنْ یَدْفَعُوهَا عَنْهَا بِحِرَابِهَا فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهَا أَنَّمَا تَدْفَعُونَ بِحِرَابِکُمْ مَا لَا عَقْلَ لَهُ یَزْجُرُ وَ أَمَّا مَا جَعَلْتُهُ مُمَکَّناً مُمَیِّزاً مُخْتَاراً فَکِلُوهُ إِلَی عَقْلِهِ الَّذِی جَعَلْتُهُ حُجَّةً عَلَیْهِ فَإِنْ أَطَاعَ اسْتَحَقَّ ثَوَابِی وَ إِنْ عَصَی وَ خَالَفَ أَمْرِی اسْتَحَقَّ عِقَابِی وَ جَزَائِی فَتَرَکُوهَا وَ لَمْ یَتَعَرَّضُوا لَهَا ⁽²⁾بَعْدَ مَا هَمُّوا بِمَنْعِهَا بِحِرَابِهِمْ فَظَنَّتْ أَنَّ اللَّهَ نَهَاهُمْ عَنْ مَنْعِهَا لِأَنَّهُ قَدْ أَحَلَّهَا بَعْدَ مَا حَرَّمَهَا فَقَالَتْ صَدَقَتِ الْحَیَّةُ وَ ظَنَّتْ أَنَّ الْمُخَاطِبَ لَهَا هِیَ الْحَیَّةُ فَتَنَاوَلَتْ مِنْهَا وَ لَمْ تُنْکِرْ مِنْ نَفْسِهَا شَیْئاً فَقَالَتْ لآِدَمَ أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ الشَّجَرَةَ الْمُحَرَّمَةَ عَلَیْنَا قَدْ أُبِیحَتْ لَنَا تَنَاوَلْتُ مِنْهَا وَ لَمْ تَمْنَعِی أَمْلَاکُهَا ⁽³⁾وَ لَمْ أُنْکِرْ شَیْئاً مِنْ حَالِی فَلِذَلِکَ اغْتَرَّ آدَمُ ⁽⁴⁾وَ غَلِطَ فَتَنَاوَلَ فَأَصَابَهُمَا مَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فِی کِتَابِهِ- فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطانُ عَنْها بِوَسْوَسَتِهِ وَ غُرُورِهِ- فَأَخْرَجَهُما مِمَّا کانا فِیهِ مِنَ النَّعِیمِ وَ قُلْنَا یَا آدَمُ وَ یَا حَوَّاءُ وَ یَا أَیُّهَا الْحَیَّةُ وَ یَا إِبْلِیسُ- اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ آدَمُ وَ حَوَّاءُ وَ وُلْدُهُمَا عَدُوٌّ لِلْحَیَّةِ وَ إِبْلِیسَ وَ الْحَیَّةُ وَ أَوْلَادُهُمَا أَعْدَاؤُکُمْ- وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ مَنْزِلٌ وَ مَقَرٌّ لِلْمَعَاشِ- وَ مَتاعٌ مَنْفَعَةٌ إِلی حِینٍ الْمَوْتِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی- فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ یَقُولُهَا فَقَالَهَا- فَتابَ اللَّهُ عَلَیْهِ بِهَا إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ التَّوَّابُ الْقَابِلُ التَّوْبَاتِ الرَّحِیمُ بِالتَّائِبِینَ- قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِیعاً کَانَ أَمَرَ فِی الْأَوَّلِ أَنْ یَهْبِطَا ⁽⁵⁾وَ فِی الثَّانِی أَمَرَهُمْ أَنْ یَهْبِطُوا جَمِیعاً لَا یَتَقَدَّمْ أَحَدُهُمُ الْآخَرَ وَ الْهُبُوطُ إِنَّمَا هُوَ هُبُوطُ آدَمَ وَ حَوَّاءَ مِنَ الْجَنَّةِ وَ هُبُوطُ الْحَیَّةِ أَیْضاً مِنْهَا فَإِنَّهَا کَانَتْ مِنْ أَحْسَنِ دَوَابِّهَا وَ هُبُوطُ إِبْلِیسَ مِنْ حَوَالَیْهَا فَإِنَّهُ کَانَ مُحَرَّماً عَلَیْهِ دُخُولُ الْجَنَّةِ- فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً یَأْتِیکُمْ وَ أَوْلَادَکُمْ مِنْ بَعْدِکُمْ مِنِّی هُدًی یَا آدَمُ وَ یَا إِبْلِیسُ- فَمَنْ تَبِعَ هُدایَ

1) فی نسخة: یدفعون عنها سائر حیوان الجنة لا یدفعک عنها إن رمتها فاعلمی بذلک.

2) فی نسخة: و لم یعرضوا لها.

3) فی نسخة: فلم تمنعنی أملاکها.

4) فی نسخة: فذلک حین اغتر آدم.

5) فی نسخة: أن یهبطوا.

فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ لَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ حِینَ یَخَافُ الْمُخَالِفُونَ وَ لَا یَحْزَنُونَ إِذَا یَحْزَنُونَ قَالَ فَلَمَّا زَالَتْ مِنْ آدَمَ الْخَطِیئَةُ اعْتَذَرَ إِلَی رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَالَ رَبِّ تُبْ عَلَیَّ وَ اقْبَلْ مَعْذِرَتِی وَ أَعِدْنِی إِلَی مَرْتَبَتِی وَ ارْفَعْ لَدَیْکَ دَرَجَتِی فَلَقَدْ تَبَیَّنَ نَقْصُ الْخَطِیئَةِ وَ ذُلُّهَا فِی أَعْضَائِی ⁽¹⁾وَ سَائِرِ بَدَنِی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی یَا آدَمُ أَ مَا تَذْکُرُ أَمْرِی إِیَّاکَ أَنْ تَدْعُوَنِی ⁽²⁾بِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ عِنْدَ شَدَائِدِکَ وَ دَوَاهِیکَ وَ فِی النَّوَازِلِ تَبْهَظُکَ قَالَ آدَمُ یَا رَبِّ بَلَی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَبِهِمْ وَ بِمُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ ⁽³⁾وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ خُصُوصاً فَادْعُنِی أُجِبْکَ إِلَی مُلْتَمَسِکَ وَ أَزِدْکَ فَوْقَ مُرَادِکَ فَقَالَ آدَمُ یَا رَبِّ یَا إِلَهِی وَ قَدْ بَلَغَ عِنْدَکَ مِنْ مَحَلِّهِمْ أَنَّکَ بِالتَّوَسُّلِ إِلَیْکَ بِهِمْ تَقْبَلُ تَوْبَتِی وَ تَغْفِرُ خَطِیئَتِی وَ أَنَا الَّذِی أَسْجَدْتَ لَهُ مَلَائِکَتَکَ وَ أَبَحْتَهُ جَنَّتَکَ وَ زَوَّجْتَهُ حَوَّاءَ أَمَتَکَ وَ أَخْدَمْتَهُ کِرَامَ مَلَائِکَتِکَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی یَا آدَمُ إِنَّمَا أَمَرْتُ الْمَلَائِکَةَ بِتَعْظِیمِکَ بِالسُّجُودِ لَکَ إِذْ کُنْتَ وِعَاءً لِهَذِهِ الْأَنْوَارِ وَ لَوْ کُنْتَ سَأَلْتَنِی بِهِمْ قَبْلَ خَطِیئَتِکَ أَنْ أَعْصِمَکَ مِنْهَا وَ أَنْ أُفَطِّنَکَ لِدَوَاعِی عَدُوِّکَ إِبْلِیسَ حَتَّی تَحْتَرِزَ مِنْهَا لَکُنْتُ قَدْ جَعَلْتُ لَکَ وَ لَکِنَّ الْمَعْلُومَ فِی سَابِقِ عِلْمِی یَجْرِی مُوَافِقاً لِعِلْمِی فَالْآنَ فَادْعُنِی بِهِمْ ⁽⁴⁾لِأُجِیبَکَ فَعِنْدَ ذَلِکَ قَالَ آدَمُ اللَّهُمَّ بِجَاهِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ بِجَاهِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ الطَّیِّبِینَ مِنْ آلِهِمْ لَمَّا تَفَضَّلْتَ بِقَبُولِ تَوْبَتِی وَ غُفْرَانِ زَلَّتِی وَ إِعَادَتِی مِنْ کَرَامَتِکَ إِلَی مَرْتَبَتِی ⁽⁵⁾قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ قَبِلْتُ تَوْبَتَکَ وَ أَقْبَلْتُ بِرِضْوَانِی عَلَیْکَ وَ صَرَفْتُ آلَائِی وَ نَعْمَائِی إِلَیْکَ وَ أَعَدْتُکَ إِلَی مَرْتَبَتِکَ مِنْ کَرَامَاتِی وَ وَفَّرْتُ نَصِیبَکَ مِنْ رَحَمَاتِی فَذَلِکَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لِلَّذِینَ أَهْبَطَهُمْ مِنْ آدَمَ وَ حَوَّاءَ وَ إِبْلِیسَ وَ الْحَیَّةِ- وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ مُقَامٌ فِیهَا تَعِیشُونَ وَ تَحُثُّکُمْ لَیَالِیهَا وَ أَیَّامُهَا إِلَی السَّعْیِ لِلْآخِرَةِ ⁽⁶⁾فَطُوبَی

1) فی نسخة: و ذلها بأعضائی.

2) فی نسخة: بأن تدعونی.

3) فی المصدر و فی البرهان: قال اللّه عزّ و جلّ: فتوسل بمحمّد و علی إه.

4) فی نسخة: فالآن فبهم فادعنی.

5) فی نسخة: و إعادتی من کراماتک الی مرتبتی.

6) فی نسخة: الی السعی فی الآخرة، و فی البرهان: الی الآخرة.

لِمَنْ یَرُوضُهَا لِدَارِ الْبَقَاءِ- وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مَنْفَعَةٌ إِلَی حِینِ مَوْتِکُمْ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَی مِنْهَا یُخْرِجُ زُرُوعَکُمْ وَ ثِمَارَکُمْ وَ بِهَا یُنَزِّهُکُمْ وَ یُنْعِمُکُمْ وَ فِیهَا أَیْضاً بِالْبَلَایَا یَمْتَحِنُکُمْ یُلَذِّذُکُمْ بِنَعِیمِ الدُّنْیَا تَارَةً لِتَذْکُرُوا نَعِیْمَ الْأُخْرَی الْخَالِصَ مِمَّا یُنَغِّصُ نَعِیْمَ الدُّنْیَا وَ یُبْطِلُهُ وَ یُزَهِّدُ فِیهِ وَ یُصَغِّرُهُ وَ یُحَقِّرُهُ وَ یَمْتَحِنُکُمْ تَارَةً بِبَلَایَا الدُّنْیَا الَّتِی قَدْ تَکُونُ فِی خِلَالِهَا الرَّحَمَاتُ وَ فِی تَضَاعِیفِهَا النِّعَمُ ⁽¹⁾الَّتِی تَدْفَعُ عَنِ الْمُبْتَلَی بِهَا مَکَارِهَ ⁽²⁾لِیُحَذِّرَکُمْ بِذَلِکَ عَذَابَ الْأَبَدِ الَّذِی لَا یَشُوبُهُ عَافِیَةٌ وَ لَا یَقَعُ فِی تَضَاعِیفِهِ رَاحَةٌ وَ لَا رَحْمَةٌ- وَ قُلْنَا اهْبِطُوا قَدْ فُسِّرَ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا الدَّالَّاتِ عَلَی صِدْقِ مُحَمَّدٍ عَلَی مَا جَاءَ بِهِ مِنْ أَخْبَارِ الْقُرُونِ السَّالِفَةِ ⁽³⁾وَ عَلَی مَا أَدَّاهُ إِلَی عِبَادِ اللَّهِ مِنْ ذِکْرِ تَفْضِیلِهِ لِعَلِیٍّ علیه السلام وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ خَیْرِ الْفَاضِلِینَ وَ الْفَاضِلَاتِ بَعْدَ مُحَمَّدٍ سَیِّدِ الْبَرِیَّاتِ- أُولئِکَ الدَّافِعُونَ لِصِدْقِ مُحَمَّدٍ فِی أَنْبَائِهِ وَ الْمُکَذِّبُونَ لَهُ فِی تَصْدِیقِهِ لِأَوْلِیَائِهِ ⁽⁴⁾- عَلِیٍّ سَیِّدِ الْأَوْصِیَاءِ وَ الْمُنْتَجَبِینَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ ⁽⁵⁾.

[ترجمه]تفسیر امام عسکری علیه السلام: در مورد آیات «و گفتیم ای آدم خود و همسرت در این باغ سکونت گیر[ید] و از هر کجای آن خواهید فراوان بخورید و[لی] به این درخت نزدیک نشوید که از ستمکاران خواهید بود پس شیطان هر دو را از آن بلغزانید و از آنچه در آن بودند ایشان را به درآورد و فرمودیم فرود آیید شما دشمن همدیگرید و برای شما در زمین قرارگاه و تا چندی برخورداری خواهد بود سپس آدم از پروردگارش کلماتی را دریافت نمود و [خدا] بر او ببخشود آری او[ست که] توبه‌پذیر مهربان است* فرمودیم جملگی از آن فرود آیید پس اگر از جانب من شما را هدایتی رسد آنان که هدایتم را پیروی کنند بر ایشان بیمی نیست و غمگین نخواهند شد* و[لی] کسانی که کفر ورزیدند و نشانه‌های ما را دروغ انگاشتند آنانند که اهل آتشند و در آن ماندگار خواهند بود. امام علیه السلام فرمود: و خداوند عزوجل فرمود: هنگامی که شیطان را به خاطر سرپیچی او نفرین کرد و فرشتگان را به واسطه سجده کردن به آدم و اطاعتشان به خداوند، اکرام نمود و آدم و حوا را به بهشت برد و گفت ای آدم تو و همسرت در بهشت سکنی گزینند و از بهشت بسیار بخورید و هرچه میخواهید بدون زحمت و رنج به دست آورید و به این درخت نزدیک نشوید. این درخت، درخت علم است، علم محمد و آل محمد که خداوند متعال آنها را در میان سایر مخلوقاتش به آن علم اختصاص داد. خداوند متعال فرمود: به این درخت نزدیک نشوید، زیرا آن مخصوص محمد و آل محمد است و نه غیر از آنها- و به فرمان خداوند از آن کسی جز آنها نمیخورند و پیامبر و علی و فاطمه و حسن و حسین بعد از اطعام آنها به مسکین و یتیم و اسیر از این درخت خوردند تا بعد از آن احساس گرسنگی و عطش و رنج و

ص: 189

خستگی احساس نکردند و آن درختی است که در بین درختان بهشت متمایز است. درحتان بهشت هر کدام نوعی میوه و خوردنی دارد، اما این درخت و جنس آن، گندم، انگور، انجیر، عناب و سایر انواع محص.لات و میوهها و خوردنیها را دارا است پس به همین دلیل راویان در ذکر نوع درخت اختلاف دارند. بعضی میگویند که آن گندم است و برخی میگویند انگور است و عدهای میگویند انجیر است و عدهای میگویند عناب است. خداوند فرمود: «به این درخت نزدیک نشوید» که بخواهید به واسطه آن به مقام محمد و آل محمد در فضلشان دست یابید. خداوند عز و جل آنان را به این مقام اختصاص داده و نه غیر از آنها را؛ و آن درختی است که هرکس به اذن خدا به آن دست یابد، علم اولین و آخرین بدون تعلیم به او الهام میشود و هرکس به غیر از اذن خدا به آن دست یابد و از هدفش ناامید میشود و پروردگارش را سرپیچی کرده است. «از ظالمان خواهید بود» با عصیان شما دو نفر و درخواست آن مقام و درجهای که برای غیر شما اختصاص داده شده بود. مثل این که غیر از حکم خداوند را اراده کرده باشید، خداوند متعال فرمود: «شیطان آن دو را به لغزش انداخت» با وسوسه و نیرنگ و به توهم انداختن و فریفتن او به اینکه خلقت با آدم شروع شده است. گفت: «پروردگارتان از این درخت شما را نهی نکرده تا شما دو نفر فرشته نباشید» اگر از آن بخورید، غیب را میدانید و با آن قدرتی که خواص درگاه خداوند دارند قدرتمند میشوید «یا این که جاودانه خواهید شد» که هرگز نمیمیرید. و «قسم خورد» که «من خیرخواه شما هستم» و شیطان در دهان مار خودش را پنهان کرده و مار با خودش او را وارد بهشت کرده بود و آدم گمان میکرد که مار است که با او سخن میگوید ونمیدانست که شیطان در دهان مار پنهان شده است، پس آدم به مار جواب میدهد که ای مار، این فریب شیطان است؛ چگونه ما پروردگارمان به ما خیانت میکند یا چگونه خدا را با سوگند به او بزرگ میداری درحالی که تو او را به خیانت و سوءنظر نسبت میدهی، درحالی که او باکرامتترین است و چگونه قصد رسیدن به چیزی را کنم که خدایم مرا منع کرده است و بدون حکمت با او رفتار کنم؟ هنگامی که شیطان از آدم ناامید شد، دوباره به دهان مار بازگشت و حوا را مخاطب قرار داد و او را دچار توهم ساخت که مار است که با او صحبت میکند و گفت: ای حوا آیا میدانی این درختی که خداوند عز وجل آن را برای شما حرام کرد، بعد از حرام شدن، به سبب حسن طاعت و تواضعی که از شما دیده، بر شما حلال کرده است؟ چون فرشتگان گماشته

ص: 190

برای درخت که با نیزه حیوانات دیگر را از آن دور میکند شما دو نفر را از آن دور نمیکنند. پس بدانید که خداوند آن درخت را بر شما حلال کرده است. به تو بشارت میدهم که اگر از آن قبل از آدم بخوری، تو بر او مسلط خواهی شد و به او امر و نهی میکنی. حوا گفت: آن را امتحان خواهم کرد پس قصد آن درخت را کرد و فرشتگان خواستند او را با نیزه از آن دور کنند. خداوند به فرشتگان وحی کرد که شما با نیزههایتان آن چه را که عقل ندارد، دور میکنید ولی آنچه که او را از دیگران متمایز میکند، مختار بودن اوست. او را به عقلش واگذارید که من عقلش را حجتی برای او قرار دادم. اگر اطاعت کند، مستحق ثواب من است و اگر عصیان کند و فرمانم را مخالفت کند، مستحق عقاب و جزای من است. پس او را رها کرده و متعرض او نشوید. پس فرشتگان پس از اینکه قصد کرده بودند با نیزههایشان حوا را از آن درخت منع کنند او را رها کرده و متعرض او نشدند. حوا گمان کرد که خداوند آنها را از منع وی نهی کرده است و بعد از تحریم درخت، آن را حلال کرده است. گفت: مار راست گفت. درحالی که گمان میکرد کسی که با او سخن گفته مار بوده است. پس از آن خورد و چیزی را برای خود ناپسند ندانست. پس به آدم گفت آیا نمیدانی که درخت تحریم شده بر ما حلال شده است. من از آن خوردم و نگهبانانش مانع من نشدند و حال ناخوشایندی به من دست نداد. به همین دلیل آدم فریب خورد و اشتباه کرد و از آن خورد. پس به آنچه خداوند در کتابش فرمود دچار شدند: «شیطان آن ها را به لغزش انداخت» با وسوسه و غرورش «پس آن دو را از آنچه در آن بودند بیرون راند» یعنی از نعمتها.

«و گفتیم» ای آدم و حوا و ای مار و شیطان، «فرود بیایید و شما دشمن یکدیگرید» آدم و حوا و فرزندانشان، دشمنانی برای مار و شیطان هستند و مار و فرزندانشان، دشمنان شما هستند. «و برای شما در زمین محل استقرار است» محل و مکانی برای معاش. «و متاع» منفعت. «إلی حین» تا زمان مرگ. خداوند متعال گفت: «آدم از پروردگارش کلماتی را آموخت» که آن را میگفت و او آنها را گفت و به واسطه آن خداوند «توبه او را پذیرفت» چرا که «او توبهپذیر و مهربان است» یعنی توبهپذیر و مهربان به توبهکنندگان است. «گفتیم همگی فرود آیید.» در اول فرمان داد که آن دو فرود بیایند و در بار دوم فرمان داد که همگی فرود بیاید و هیچ کدام از آنها را بر دیگری مقدم نشود و هبوط فقط برای آدم و حوا از بهشت بود و هبوط مار نیز از آنجا بود چرا که آن از بهترین حیوانات بود، ولی هبوط شیطان از اطراف بهشت بود زیرا که وارد شدن او به بهشت بر او حرام بود. «پس اگر از جانب من رهنمودی برای شما آمد» ای آدم و ای شیطان از جانب من هدایتی برای شما و فرزندانتان که بعد از شما میآیند خواهد آمد. «پس هرکس رهنمود مرا پیروی کند،

ص: 191

هیچ ترسی بر او نیست و ناراحت و اندوهگین نمیشود.» هنگامی که از مخالفان بیم دارند، هیچ ترسی بر آنان نیست و هیچ گاه ناراحت نمیشوند. گفت: هنگامی که اشتباه آدم از او پاک شد، به سوی پروردگارش عذرخواهی کرد و گفت پروردگارا توبهام را بپذیر و عذرخواهیم را قبول کن و مرا به جایگاهم بازگردان و درجهام را نزد خودت بالا ببر چرا که نقص اشتباه و ذلت آن در اعضایم و سایر بدنم آشکار و نمایان شده است. خداوند متعال گفت: ای آدم آیا فرمان مرا به یاد نمیآوری که بر توست در هنگام شداید و مصیبتها و سختیهایی که بر تو سنگینی میکند و فشار میآورد، مرا به محمد و آلش بخوانی؟ آدم گفت: آری. خداوند گفت پس به آنها و مخصوصاً به محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام مرا بخوان. درخواستت را اجابت میکنم و بیشتر از خواستهات به تو میدهم. آدم گفت: پروردگار من و خدای من، مقام و منزلت ایشان به جایی رسیره است که تو به واسطه توسل به ایشان توبهام را میپذیری و اشتباهم را میبخشی و من همان کسی هستم که فرشتگانت را به سجده به او فرمان دادی و بهشت را به او دادی و حوا را به ازدواج او درآوری و بهترین فرشتگانت را به خدمت او درآوردی. خداوند تعالی گفت: ای آدم فرشتگان را برای بزرگداشت تو به سجده فرمان دادم چرا که تو ظرف وجودی این نورها هستی و اگر قبل از اشتباهت به واسطه آنها از من میخواستی که از آن گناه معصومت بدرام و تو را به انگیزههای دشمنت، ابلیس آگاه سازم تا از او بر حذر باشی، چنین میکردم. ولی آنچه در علم گذشتهام است جریان دارد در حالی که موافق علم من است، پس مرا با آن بخوان تا تو را اجابت کنم. در آن هنگام آدم گفت خدایا بحق محمد و آل پاکش و به مقام محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین و پاکان خاندان او با قبول توبهام بر من منت بگذار و لغزشم را ببخش و از کرامتت مرا به مرتبهام بازگردان. خداوند فرمود: توبه تو را پذیرفتم و از تو راضی شدم و نعمتهایم را به سوی ریختم و تو را به مرتبهات از کرامات خویش بازگرداندم و بهرهات را از رحمتهایم فزونی دادم و این معنای سخن پروردگار است: «آدم از پروردگارش، کلماتی آموخت و با آنها توبه کرد و خداوند توبهپذیر و مهربان است». خداوند تعالی به کسانی که آنها را فرو فرستاد از آدم و حوا و ابلیس و مار گفت: «برای شما در زمین قرارگاهی است» منزلگاهی که در آن زندگی کنید. و من شما را به تلاش برای آخرت در شب و روز تشویق میکنم پس خوش به حال

ص: 192

کسانی که آن را برای خانه باقی پرورش دهند.«متاع إلی حین: بهره ای تا قیام» و برای شما تا روز قیامت بهره خواهد بود زیرا خداوند متعال برای شما کاشتهها و محصولات و میوهها را از زمین بیرون میآورد و شما را با آن پاک و منزه کرده و شما را نعمت میدهد. و در زمین به وسیله بلاها امتحانتان میکند و گاهی با نعمت دنیا شما را به لذات میرساند تا نعمتهای خالص آخرت را به یاد آورید که نعمتهای دنیا را تلخ کرده - در برابر آن تلخ است - و آنها را باطل میکند و از آن کم میکند و آن را کوچک و حقیر جلوه میدهد. گاهی شما را با بلاهای دنیایی امتحان میکند که در خلال آن، رحمتهاست و در لابلای آن نعمتهایی است که سختیها و مصائب را از فرد مورد امتحان دور میکند، تا به وسیله آن شما را به عذاب ابدی هشدار دهد، عذابی که عافیت و سلامتی ندارد و در درون آن، راحتی و رحمت نیست. «و گفتیم فرود آیید» تفسیر شد. سپس خداوند فرمود: «کسانی که کفر بورزند و نشانههای ما را انکار کنند [دروغ پندارند]» یعنی انکار نشانههای دلالت کننده بر راستی محمد صلی الله علیه و آله از آنچه که از اخبار قرون گذشته آورده است و همچنین انکار وظیفه ای که محمد صلی الله علیه و آله در میان بندگان خدا مبنی بر ذکر برتری علی علیه السلام و آل پاکش که بعد از محمد، سرور مخلوقات بهترینها هستند، به انجام رساند. - . تفسیر امام» 90-91 -

**[ترجمه]

بیان

تبهظک أی تثقل علیک من قولهم بهظه الحمل یبهظه بهظا أی أثقله و عجز عنه قوله علیه السلام یروضها من راض الدابة أی علمها و ذللها و لما شبه علیه السلام الأیام و اللیالی بالمرکب الذی یسرع بنا إلی الأجل نسب إلیها الروض ترشیحا فمن سعی للآخرة فکأنما راض هذه الدابة للتوجه إلی الآخرة و تحصیل سعاداتها و نغص عیشه کدره.

ثم اعلم أنه اختلف فی کیفیة وصول إبلیس إلی آدم و حواء حتی وسوس إلیهما و إبلیس کان قد أخرج من الجنة حین أبی السجود و هما فی الجنة فقیل إن آدم کان یخرج إلی باب الجنة و إبلیس لم یکن ممنوعا من الدنو منه فکان یکلمه و کان هذا قبل أن یهبط إلی الأرض و بعد أن أخرج من الجنة و قیل إنه کلمهما من الأرض بکلام عرفاه و فهماه منه و قیل إنه دخل فی فقم الحیة و خاطبهما من فقمها و الفقم جانب

1) فی نسخة: و فی تضاعیفها النغمات المحجفة.

2) فی نسخة: تدفع عن المبتلی بها مکارهه. و فی أخری: مکارهها.

3) فی نسخة: من أخبار القرون السالفات.

4) فی نسخة: و المکذبون له فی نصبه لاولیائه.

5) تفسیر الإمام: 90- 91. م.

الشدق قال صاحب الکامل إن إبلیس أراد دخول الجنة فمنعته الخزنة فأتی کل دابة من دواب الأرض و عرض نفسه علیها أن تحمله حتی یدخل الجنة لیکلم آدم و زوجه فکل الدواب أبی علیه ذلک حتی أتی الحیة و قال لها أمنعک من ابن آدم فأنت فی ذمتی إن أنت أدخلتنی فجعلته ما بین نابین من أنیابها ثم دخلت به و کانت کاسیة علی أربع قوائم من أحسن دابة خلقها الله تعالی کأنها بختیة فأعراها الله و جعلها تمشی علی بطنها انتهی و قیل راسلهما بالخطاب و ظاهر القرآن یدل علی المشافهة و هذا الخبر یدل علی الثالث.

**[ترجمه]تبهظک یعنی بر تو سنگین است. بهظه الحمل یبهظه بهظا یعنی بار بر او سنگینی کرده و او را ناتوان کرد. سخن امام علیه السلام: یروضها: یعنی حیوان را آموزش داد و آن را رام کرد از راض الدابة است و هنگامی که امام روزها و شبها را به مرکبی تشبیه کرده است که برای بردن ما به سوی اجل شتاب میکنند، واژه روض را بنا بر استعاره ترشیحیه به شب و روز نسبت داده است. پس هرکس برای آخرت تلاش کند گویی که این چهار پا را برای توجه به آخرت و به دست آوردن سعادتهای آن، تربیت کرده و پرورش داده است. نغص عیشه: آن را تیره و تار کرد.

بدان که در کیفیت رسیدن شیطان به آدم و حوا، برای وسوسه کردن آنها اختلاف است. شیطان هنگامی که از سجده کردن امتناع ورزید، از بهشت بیرون رانده شد درحالی که آن دو در بهشت بودند. پس گفته شده: آدم داشت از در بهشت خارج میشد درحالی که شیطان ممنوع از نزدیک شدن به آن نبود. با او صحبت میکرد و این قبل از هبوط به زمین و بعد از اخراجش از بهشت بود. و گفته شده که از زمین با او سخن گفت طوری که او بفهمد و گفته شده که در قالب مار داخل شده و آن دو را از دهان مار مخاطب قرار داده است و فقم به معنای کنار

ص: 193

دهان است. صاحب الکامل میگوید: هنگامی که شیطان خواست به بهشت داخل شود، خزانهداران مانع او شدند. او همه حیوانات زمین را آورد و خودش را در شکل آنها عرضه کرد تا به بهشت وارد شود و با آدم و همسرش سخن بگوید. پس همه حیوانات امتناع ورزید تا این که مار آمد و ابلیس به او گفت تو را از این آدم باز میدارم و تو در ذمه من هستی، اگر مرا داخل کنی. پس مار، او را بین دو دندان از دندانهای نیشش قرار داد، سپس او را داخل کرد و مار بر چهار دست و پا را میرفت و او از بهترین حیواناتی بود که خداوند تعالی آن را خلق کرد گویا نیک بخت بود. پس خدای متعال او را عریان کرده کاری کرد که بر شکم خود بخزد. پایان. و گفته شده: این سخن را به آنان مراسله - با واسطه - کرد و ظاهر قرآن بر گفتگوی دهان به دهان دلالت میکند و این روایت دلالت بر مورد سوم میکند.

**[ترجمه]

«48»

کا، الکافی عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی حَمَّادٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَّا أَصَابَ آدَمُ وَ زَوْجَتُهُ الْحِنْطَةَ ⁽¹⁾أَخْرَجَهُمَا مِنَ الْجَنَّةِ وَ أَهْبَطَهُمَا إِلَی الْأَرْضِ فَأُهْبِطَ آدَمُ عَلَی الصَّفَا وَ أُهْبِطَتْ حَوَّاءُ عَلَی الْمَرْوَةِ وَ إِنَّمَا سُمِّیَ صَفَا لِأَنَّهُ شُقَّ لَهُ مِنِ اسْمِ آدَمَ الْمُصْطَفَی وَ ذَلِکَ لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ سُمِّیَتِ الْمَرْوَةُ مَرْوَةً لِأَنَّهُ شُقَّ لَهَا مِنِ اسْمِ الْمَرْأَةِ فَقَالَ آدَمُ مَا فُرِّقَ بَیْنِی وَ بَیْنَهَا إِلَّا لِأَنَّهَا لَا تَحِلُّ لِی وَ لَوْ کَانَتْ تَحِلُّ لِی هَبَطَتْ مَعِی عَلَی الصَّفَا وَ لَکِنَّهَا حُرِّمَتْ عَلَیَّ مِنْ أَجْلِ ذَلِکَ وَ فُرِّقَ بَیْنِی وَ بَیْنَهَا فَمَکَثَ آدَمُ مُعْتَزِلًا حَوَّاءَ فَکَانَ یَأْتِیهَا نَهَاراً فَیَتَحَدَّثُ عِنْدَهَا عَلَی الْمَرْوَةِ فَإِذَا کَانَ اللَّیْلُ وَ خَافَ أَنْ تَغْلِبَهُ نَفْسُهُ یَرْجِعُ إِلَی الصَّفَا فَیَبِیتُ عَلَیْهِ وَ لَمْ یَکُنْ لآِدَمَ أُنْسٌ ⁽²⁾غَیْرَهَا وَ لِذَلِکَ سُمِّینَ النِّسَاءَ مِنْ أَجْلِ أَنَّ حَوَّاءَ کَانَتْ أُنْساً لآِدَمَ لَا یُکَلِّمُهُ اللَّهُ وَ لَا یُرْسِلُ إِلَیْهِ ⁽³⁾رَسُولًا ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مَنَّ عَلَیْهِ بِالتَّوْبَةِ وَ تَلَقَّاهُ بِکَلِمَاتٍ فَلَمَّا تَکَلَّمَ بِهَا تَابَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ بَعَثَ إِلَیْهِ جَبْرَئِیلَ علیه السلام فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا آدَمُ التَّائِبُ مِنْ خَطِیئَتِهِ الصَّابِرُ لِبَلِیَّتِهِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْسَلَنِی إِلَیْکَ لِأُعَلِّمَکَ الْمَنَاسِکَ الَّتِی تَطْهُرُ بِهَا فَأَخَذَ بِیَدِهِ فَانْطَلَقَ بِهِ إِلَی مَکَانِ الْبَیْتِ وَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْهِ غَمَامَةً فَأَظَلَّتْ مَکَانَ الْبَیْتِ وَ کَانَتِ الْغَمَامَةُ بِحِیَالِ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ فَقَالَ یَا

1) فی نسخة: لما أصاب آدم و زوجته الخطیئة.

2) الانس بفتح الأولیین: من تأنس به.

3) فی نسخة: و لا یرسل له.

آدَمُ خُطَّ بِرِجْلِکَ حَیْثُ أَظَلَّتْ عَلَیْکَ هَذِهِ الْغَمَامَةُ ⁽¹⁾فَإِنَّهُ سَیُخْرِجُ لَکَ بَیْتاً ⁽²⁾مِنْ مَهَاةٍ ⁽³⁾یَکُونُ قِبْلَتَکَ وَ قِبْلَةَ عَقِبِکَ مِنْ بَعْدِکَ فَفَعَلَ آدَمُ علیه السلام وَ أَخْرَجَ اللَّهُ لَهُ تَحْتَ الْغَمَامَةِ بَیْتاً مِنْ مَهَاةٍ وَ أَنْزَلَ اللَّهُ الْحَجَرَ الْأَسْوَدَ فَکَانَ ⁽⁴⁾أَشَدَّ بَیَاضاً مِنَ اللَّبَنِ وَ أَضْوَأَ مِنَ الشَّمْسِ وَ إِنَّمَا اسْوَدَّ لِأَنَّ الْمُشْرِکِینَ تَمَسَّحُوا بِهِ فَمِنْ نَجَسِ الْمُشْرِکِینَ اسْوَدَّ الْحَجَرُ وَ أَمَرَهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام أَنْ یَسْتَغْفِرَ اللَّهَ مِنْ ذَنْبِهِ عِنْدَ جَمِیعِ الْمَشَاعِرِ وَ یُخْبِرَهُ أَنَّ اللَّهَ ⁽⁵⁾عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ غَفَرَ لَهُ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَحْمِلَ حَصَیَاتِ الْجِمَارِ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ فَلَمَّا بَلَغَ مَوْضِعَ الْجِمَارِ تَعَرَّضَ لَهُ إِبْلِیسُ فَقَالَ لَهُ یَا آدَمُ أَیْنَ تُرِیدُ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ لَا تُکَلِّمْهُ وَ ارْمِهِ بِسَبْعِ حَصَیَاتٍ وَ کَبِّرْ مَعَ کُلِّ حَصَاةٍ فَفَعَلَ آدَمُ حَتَّی فَرَغَ مِنْ رَمْیِ الْجِمَارِ وَ أَمَرَهُ أَنْ یُقَرِّبَ الْقُرْبَانَ وَ هُوَ الْهَدْیُ قَبْلَ رَمْیِ الْجِمَارِ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَحْلِقَ رَأْسَهُ تَوَاضُعاً لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَفَعَلَ آدَمُ ذَلِکَ ثُمَّ أَمَرَهُ بِزِیَارَةِ الْبَیْتِ وَ أَنْ یَطُوفَ بِهِ سَبْعاً وَ أَنْ یَسْعَی بَیْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ أُسْبُوعاً یَبْدَأُ بِالصَّفَا وَ یَخْتِمُ بِالْمَرْوَةِ ثُمَّ یَطُوفُ بَعْدَ ذَلِکَ أُسْبُوعاً بِالْبَیْتِ وَ هُوَ طَوَافُ النِّسَاءِ لَا یَحِلُّ لِمُحْرِمٍ أَنْ یُبَاضِعَ حَتَّی یَطُوفَ طَوَافَ النِّسَاءِ فَفَعَلَ آدَمُ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ غَفَرَ ذَنْبَکَ وَ قَبِلَ تَوْبَتَکَ وَ أَحَلَّ لَکَ زَوْجَتَکَ فَانْطَلَقَ آدَمُ وَ قَدْ غُفِرَ لَهُ ذَنْبُهُ وَ قُبِلَتْ مِنْهُ تَوْبَتُهُ وَ حَلَّتْ لَهُ زَوْجَتُهُ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام گفت: خداوند عزوجل هنگامی که آدم و همسرش اشتباه را مرتکب شدند، آن دو را از بهشت خارج کرد و به زمین فرود آورد. آدم را در صفا و حوا را در مروه فرو فرستاد. و صفا به این اسم نامیده شد زیرا که از اسم مصطفی مشتق شده بود و آن برای سخن خداوند عزو جل است «همانا خداوند آدم و نوح را برگزید (اصطفی)» و مروه به این اسم نامیده شد زیرا از اسم مرأة (زن) مشتق شده است. آدم گفت: بین من و او جدایی نبود جز این که او بر من حلال نبود و اگر بر من حلال بود، با من در صفا فرود میآمد ولی به خاطر آن مسأله بر من حرام شد و بین من و او جدایی افتاد. آدم از حوا کنارهگیری کرد. در روز پیش او رفت و در مروه با او سخن گفت. هنگامی که شب شد و ترسید که نفسش بر او غلبه کند، به صفا رفت و در آنجا خوابید درحالی که برای آدم، مونسی جز او نبود و به این دلیل زنان را نساء نامیدند که حوا، مونس آدم بود. خداوند با او سخن نمیگفت و فرستادهای برای او نفرستاد. سپس خداوند عزوجل با قبول توبه او بر او منت گذاشت و کلماتی را به او آموخت. هنگامی که آدم او را با آن کلمات خواند، خداوند توبه او را پذیرفت و جبرئیل را به سوی او فرستاد و گفت: سلام بر تو ای آدم! توبه کننده از اشتباه و صبر کننده بر امتحان! خداوند عزوجل مرا به سوی تو فرستاده تا به تو مناسک را یاد بدهم که با آن پاک شوی، پس دستش را گرفت و او را به کعبه برد و خداوند برای او ابری فرستاد که مکان خانه را سایه افکند و ابر در برابر - به موازات - بیت المعمور بود. پس گفت: ای

ص: 194

آدم با پاهایت راه برو تا جایی که این ابر بر تو سایه میافکند، پس خداوند برای تو خانهای از مروارید سفید بیرون میآورد که قبله تو و قبله ذریه بعد از تو خواهد بود. آدم آن را انجام داد و خداوند زیر ابر، خانهای مانند مروارید سفید بیرون آورد و خدا، حجرالاسود را نازل کرد که از شیر سفیدتر و از خورشید نورانیتر بود و سیاه شد به سبب آن که مشرکان آن را لمس کردند، پس به سبب نجاست مشرکین، سنگ سیاه شد و جبرئیل او را فرمان کرد که به سبب گناهش از خدا در همه مشاعر استغفار کند و او را آگاه ساخت که خداوند عز و جل او را بخشید و او را فرمان داد که سنگهای جمار را از مزدلفه جمع کند. هنگامی که به محل جمار رسید، شیطان بر او نمایان شد. شیطان گفت ای آدم کجا میروی؟ جبرئیل به او گفت با او سخن نگو و به او هفت سنگ پرتاب کن و با هر سنگی تکبیر بگو. پس آدم چنین کرد تا این که از رمی جمرات فارغ شد و او را فرمان داد که یک قربانی را هدیه بدهد و آن هدیه قبل از رمی جمرات است و او را فرمان داد که از روی تواضع به خدای عز و جل، سرش را بتراشد. آدم چنین کرد سپس او را فرمان داد که به زیارت خانه برود و هفت بار طواف کند و بین صفا و مروه هفت بار سعی کند که از صفا شروع و به مروه ختم میشود. سپس بعد از آن هفت بار خانه خدا را طواف کرد و آن طواف نساء است و برای محرم، همبستری با همسرش حلال نمیشود مگر این که طواف نساء را انجام دهد. آدم چنین کرد و جبرئیل به او گفت که خدای عز و جل گناهت را بخشید و توبهات را قبول کرد و همسرت را برایت حلال نمود. آدم روانه شد درحالی که گناهش بخشیده شد و توبهاش قبول شد و همسرش حلال شد. - . فروع الکافی1: 216- 217 -

**[ترجمه]

«49»

کا، الکافی الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمُعَلَّی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْقُمِّیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ ⁽⁷⁾عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِهِ

1) فی نسخة: حیث أظلتک هذه الغمامة.

2) فی نسخة: سیخرج لک بیت.

3) قال الطریحی فی المجمع: فی الحدیث: «موضع البیت مهاة بیضاء» یعنی درة بیضاء؛ و فی القاموس: المهاة بالفتح: البلورة و تجمع علی مهیات و مهوات، و منه حدیث آدم: و نزل جبرئیل بمهاة من الجنة و حلق رأسه بها.

4) فی نسخة: و کان.

5) فی نسخة: و أخبره أن اللّه.

6) فروع الکافی ج 1: 216- 217. م.

7) هو محمّد بن سلیمان الدیلمیّ ضعفه النجاشیّ و غیره، و الحدیث ضعیف به و بغیره، و مع ذلک فیحتمل أن یکون الزائد من باب التفسیر دون التحریف، و الا فالحدیث مخالف لما أجمع علیه الإمامیّة من عدم وقوع تحریف فی القرآن.

وَ لَقَدْ عَهِدْنَا إِلَی آدَمَ مِنْ قَبْلُ کَلِمَاتٍ فِی مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ الْأَئِمَّةِ مِنْ ذُرِّیَّتِهِمْ فَنَسِیَ هَکَذَا وَ اللَّهِ أُنْزِلَتْ عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند فرموده است: از قبل با آدم پیمان بستیم در کلماتی درباره محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین و امامان علیهم السلام از ذریه آنها، پس فراموش کرد. به خدا سوگند که به همین صورت بر محمد صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد.

**[ترجمه]

«50»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی وَ غَیْرُهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو بِلَالٍ الْمَکِّیُّ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام طَافَ بِالْبَیْتِ- ثُمَّ صَلَّی فِیمَا بَیْنَ الْبَابِ وَ الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ رَکْعَتَیْنِ فَقُلْتُ لَهُ مَا رَأَیْتُ أَحَداً مِنْکُمْ صَلَّی فِی هَذَا الْمَوْضِعِ فَقَالَ هَذَا الْمَکَانُ الَّذِی تِیبَ عَلَی آدَمَ فِیهِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: ابو بلال مکی گفت: امام صادق علیه السلام را دیدم که دور خانه طواف میکرد و سپس بین در و حجرالاسود دو رکعت نماز خواند. به او گفتم مانند شما کسی را ندیدم که در اینجا نماز بخواند. گفت: این مکانی است که توبه آدم در آنجا پذیرفته شد. - . فروع کافی1: 218 -

**[ترجمه]

«51»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ آدَمَ حَیْثُ حَجَّ مِمَّا حَلَقَ رَأْسَهُ فَقَالَ نَزَلَ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ علیه السلام بِیَاقُوتَةٍ مِنَ الْجَنَّةِ فَأَمَرَّهَا عَلَی رَأْسِهِ فَتَنَاثَرَ شَعْرُهُ ⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: علی بن محمد العلوی گفت: از امام باقر علیه السلام درباره آدم پرسیدم با چه چیزی سرش را تراشید؟ گفت جبرئیل به او نازل شد با یاقوتی از بهشت، پس آن را بر سرش مالید و موهایش ریخت. - . فروع کافی1: 218 -

**[ترجمه]

«52»

أَقُولُ رَوَی السَّیِّدُ فِی کِتَابِ سَعْدِ السُّعُودِ أَنَّهُ رَأَی فِی صُحُفِ إِدْرِیسَ علیه السلام أَمَرَ اللَّهُ الْمَلَائِکَةَ فَحَمَلَتْ آدَمَ وَ زَوْجَتَهُ حَوَّاءَ عَلَی کُرْسِیٍّ مِنْ نُورٍ وَ أَدْخَلُوهُمَا الْجَنَّةَ- فَوُضِعَا فِی وَسَطِ الْفِرْدَوْسِ مِنْ نَاحِیَةِ الْمَشْرِقِ ⁽⁴⁾ثُمَّ ذَکَرَ حَدِیثَ إِقَامَةِ آدَمَ ع- خَمْسَ سَاعَاتٍ مِنْ نَهَارِ ذَلِکَ الْیَوْمِ فِی الْجَنَّةِ وَ أَکْلِهِ مِنَ الشَّجَرَةِ وَ ذَکَرَ حَدِیثَ إِخْرَاجِهِ مِنَ الْجَنَّةِ وَ هُبُوطِ آدَمَ بِأَرْضِ الْهِنْدِ عَلَی جَبَلٍ اسْمُهُ بَاسِمٌ ⁽⁵⁾عَلَی وَادٍ اسْمُهُ نَهِیلٌ بَیْنَ الدَّهْنَجِ وَ الْمَنْدَلِ بَلَدَیِ الْهِنْدِ وَ هَبَطَتْ حَوَّاءُ بِجُدَّةَ وَ مُعَایَنَةِ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ لَهُمَا ⁽⁶⁾ثُمَّ قَالَ اللَّهُ لَهُمَا قَدْ بِتُّمَا لَیْلَتَکُمَا هَذِهِ لَا یَعْرِفُ أَحَدُکُمَا مَکَانَ صَاحِبِهِ وَ أَنْتُمَا بِعَیْنِی وَ حِفْظِی أَنَا جَامِعٌ بَیْنَکُمَا فِی عَافِیَةٍ وَ إِنَّ أَفْضَلَ أَوْقَاتِ الْعِبَادِ ⁽⁷⁾الْوَقْتُ

1) لم نجد الروایة فیما عندنا من نسخ المصدر. م.

2) فروع الکافی ج 1: 218. م.

3) فروع الکافی ج 1: 218. م.

4) هذا أیضا ممّا تدلّ علی أن الجنة التی اخرج منها آدم هی جنة الخلد.

5) فی نسخة: بابم، و فی المصدر: و هبوط آدم بأرض الهند علی جبل اسمه نهیل بین الذبیح و المندل فی بلدی الهند. و لم نجد فی المعاجم غیر المندل، قال یاقوت فی معجم البلدان: مندل بالفتح بلد بالهند منه یجلب العود الفائق الذی یقال له المندلی. و تقدم ذیل الحدیث 32 أنّه هبط علی جبل فی سرندیب یقال له نوذ.

6) فی المصدر: و معاتبة اللّه لهما.

7) فی المصدر: و ان أفضل أوقات الصلاة للعباد.

الَّذِی أَدْخَلْتُکَ وَ زَوْجَتَکَ الْجَنَّةَ عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ فَسَبَّحْتُمَانِی فِیهَا فَکَتَبْتُهَا صَلَاةً وَ سَمَّیْتُهَا لِذَلِکَ الْأُولَی وَ کَانَتْ فِی أَفْضَلِ الْأَیَّامِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ ⁽¹⁾ثُمَّ أَهْبَطْتُکُمَا إِلَی الْأَرْضِ وَقْتَ الْعَصْرِ فَسَبَّحْتُمَانِی فِیهَا فَکَتَبْتُهَا لَکُمَا أَیْضاً صَلَاةً وَ سَمَّیْتُهَا لِذَلِکَ بِصَلَاةِ الْعَصْرِ ثُمَّ غَابَتِ الشَّمْسُ فَصَلَّیْتَ لِی فِیهَا فَسَمَّیْتُهَا صَلَاةَ الْمَغْرِبِ ثُمَّ جَلَسْتَ لِی حِینَ غَابَ الشَّفَقُ فَسَمَّیْتُهَا صَلَاةَ الْعِشَاءِ وَ قَدْ فَرَضْتُ عَلَیْکَ وَ عَلَی نَسْلِکَ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ خَمْسِینَ رَکْعَةً فِیهَا مِائَةُ سَجْدَةٍ فَصَلِّهَا یَا آدَمُ أَکْتُبْ لَکَ وَ لِمَنْ صَلَّاهَا مِنْ نَسْلِکَ أَلْفَیْنِ وَ خَمْسَمِائَةِ صَلَاةٍ وَ هَذَا شَهْرُ نَیْسَانَ الْمُبَارَکُ فَصُمْهُ لِی فَصَامَ آدَمُ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ مِنْ شَهْرِ نَیْسَانَ وَ ذَکَرَ حَدِیثَ فُطُورِهِ وَ حَدِیثَ حَجِّ آدَمَ علیه السلام إِلَی الْکَعْبَةِ وَ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ مِنْ بِنَاءِ الْکَعْبَةِ وَ سُؤَالِ الْمَلَائِکَةِ أَنْ یُشْرِکَهَا مَعَهُ وَ أَنَّهُ قَالَ الْأَمْرُ إِلَی اللَّهِ فَشَرَّکَهَا اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ مَعَهُ ثُمَّ قَالَ وَ نَادَتِ الْجِبَالُ یَا آدَمُ اجْعَلْ لَنَا فِی بِنَاءِ قَوَاعِدِ بَیْتِ اللَّهِ نَصِیباً فَقَالَ مَا لِی فِیهِ مِنْ أَمْرٍ الْأَمْرُ إِلَی رَبِّ الْبَیْتِ یُشْرِکُ فِیهِ مَنْ أَحَبَّ فَأَذِنَ اللَّهُ لِلْجِبَالِ بِذَلِکَ فَابْتَدَرَ ⁽²⁾کُلُّ جَبَلٍ مِنْهَا بِحِجَارَةٍ مِنْهُ وَ کَانَ أَوَّلَ جَبَلٍ شَقَّ بِحِجَارَةٍ مِنْهُ أَبُو قُبَیْسٍ لِقُرْبِهِ مِنْهُ ثُمَّ حِرَاءُ ثُمَّ ثَوْرٌ ثُمَّ ثَبِیرٌ ثُمَّ وَرِقَانُ ثُمَّ حَمُّونُ ثُمَّ صَبْرَارُ ثُمَّ أُحُدٌ ثُمَّ طُورُ سَیْنَاءَ ثُمَّ طُورُ دَیْنَا ثُمَّ لُبْنَانُ ثُمَّ جُودِیُّ ⁽³⁾

ثبیر بالفتح: جبل شامخ یقابل حراء. ورقان بالفتح ثمّ الکسر: جبل أسود بین العرج و الرویثة علی یمین المصعد من المدینة الی مکّة. احد: اسم الجبل الذی کانت عنده غزوة احد، و بینه و بین المدینة قرابة میل فی شمالیها. سیناء بکسر أوله و یفتح: اسم موضع بالشام یضاف إلیه الطور، و هو الجبل الذی کلم اللّه تعالی علیه موسی بن عمران. لبنان: جبل مطل علی حمص یجی‌ء من العرج الذی بین مکّة و المدینة حتّی یتصل بالشام؛ و جبلان قرب مکّة یقال لهما لبن الأعلی و لبن الاسفل.

الجودی: جبل مطل علی جزیرة ابن عمر فی الجانب الشرقی من دجلة من أعمال الموصل علیه استوت سفینة نوح علیه السلام.

وَ أَمَرَ اللَّهُ آدَمَ أَنْ یَأْخُذَ مِنْ کُلِّ جَبَلٍ حَجَراً فَیَضَعَهُ فِی الْأَسَاسِ فَفَعَلَ ثُمَّ ذَکَرَ شَرْحَ حَجِّ آدَمَ علیه السلام وَ اجْتِمَاعِهِ بِحَوَّاءَ وَ قَبُولِ تَوْبَتِهِمَا وَ حَدِیثِ هَابِیلَ وَ قَابِیلَ وَ أَوْلَادِ آدَمَ وَ أَوْلَادُهُمْ مِائَةٌ وَ عِشْرُونَ بَطْناً فِی سَبْعِمِائَةِ سَنَةٍ مِنْ عُمُرِهِ وَ حَدِیثِ وَصِیَّتِهِ إِلَی شَیْثٍ بَعْدَ قَتْلِ هَابِیلَ ⁽⁴⁾.

1) فی المصدر: و کانت لی أفضل الأیّام یوم الجمعة.

2) ابتدر القوم أمرا: بادر بعضهم بعضا إلیه أیهم یسبق إلیه.

3) أبو قبیس: اسم الجبل المشرف علی مکّة. حراء بالکسر و التخفیف و المد: جبل من جبال مکّة علی ثلاثة أمیال. الثور: جبل بمکّة فیه الغار الذی اختفی فیه النبیّ صلّی اللّه علیه و آله.

4) سعد السعود 1: 36- 37. م.

تذنیب: اعلم أن أعظم شُبَهِ المخطئة للأنبیاء علیهم السلام التی تمسکوا بها قصة آدم علیه السلام و استدلوا بما ورد فیها بوجوه.

الأول أنه کان عاصیا لقوله تعالی وَ عَصی آدَمُ رَبَّهُ و العاصی لا بد أن یکون صاحب کبیرة لقوله تعالی وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ و لأن العاصی اسم ذم فوجب أن لا یتناول إلا صاحب الکبیرة.

و أجاب عنه السید علم الهدی رضی الله عنه ⁽¹⁾بأن المعصیة مخالفة الأمر و الأمر من الحکیم تعالی یکون بالواجب و بالندب و لیس یمتنع أن یسمی تارک النفل عاصیا کما یسمی بذلک تارک الواجب و لهذا یقولون أمرت فلانا بکذا و کذا من الخیر فعصانی و خالفنی و إن لم یکن ما أمر به واجبا و اعترض علیه بأنه مجاز و الأصل فی الإطلاق الحقیقة و أجیب بمنع کونه مجازا فیه و الأظهر أن یقال علی تقدیر تسلیم کونه مجازا لا بد من أن یصار إلیه عند معارضة الأدلة القطعیة بل قد یرتکب المجاز عند معارضة دلیل ظنی أیضا.

و أجاب المجوزون للذنب علیهم علیهم السلام قبل النبوة بأن آدم علیه السلام لم یکن نبیا حین صدرت المعصیة عنه ثم بعد ذلک صار نبیا و لا محذور فیه و أجیب أیضا بأن المعصیة کانت عن آدم علیه السلام فی الجنة لا فی الأرض التی هی دار التکلیف فلا یلزم صدور المعصیة عنهم علیهم السلام قبل النبوة و لا بعدها فی دار التکلیف و قد عرفت مما أوردنا فی باب العصمة ضعفهما و عدم استقامتهما علی أصول الإمامیة مع أن الأخیر لا ینطبق علی شی‌ء من المذاهب و قد ذکرنا هاهنا تأویل الخبرین اللذین یوهمانهما و أجیب أیضا بأن معصیته کانت من الصغائر المکفرة دون الکبائر و هو جواب أکثر المعتزلة و قد عرفت ضعفه.

و أجیب أیضا بأنه لما نهی عن الأکل من الشجرة ظن أن النهی عن عین الشجرة لا عن نوعها و کان الله سبحانه أراد نهیه عن نوعها و لکنه لم یقل لهما لا تقربا هذه الشجرة و لا ما کان من جنسها و اللفظة قد یراد بها النوع

کَمَا رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ أَشَارَ إِلَی حَرِیرٍ وَ ذَهَبَ وَ قَالَ: هَذَانِ حَرَامَانِ عَلَی رِجَالِ أُمَّتِی.

و کان ظنه ذلک لأن إبلیس حلف لهما بالله کاذبا إنه لهما لمن الناصحین و لم یکن شاهد قبل ذلک من یحلف بالله کذلک

1) راجع تنزیه الأنبیاء ص 9- 14. م.

فأکل من شجرة أخری من نوعها و کان ذلک من قبیل الخطاء فی الاجتهاد و لیس من کبائر الذنوب التی یستحق بها دخول النار.

و اعترض علیه بوجوه.

أولها أن اسم الإشارة موضوع للأشخاص و الإشارة به إلی النوع مجاز فإذا حمل آدم علی نبینا و آله و علیه السلام اللفظ علی حقیقته فأی خطاء یلحقه و لما ذا أخرج من الجنة و أجیب عنه بأن اللفظ و إن کان موضوعا للشخص إلا أنه کان قد قرنه بما یدل علی أن المراد به النوع.

و ثانیها أنه سبحانه لو کلفه علی الوجه المذکور من دون قرینة تدل علی المراد لزم تکلیف ما لا یطاق و مع القرینة یلزمه الإخلال بالنظر و التقصیر فی المعرفة و یلزمه الخطأ قصدا فلم یفد هذا الجواب إلا تغییر الخطیئة و کون الخطیئة علی تقدیر صغیرة أو ارتکابا لخلاف الأولی و علی غیره کبیرة تعسف و أجیب بأنه علیه السلام لعله عرف القرینة فی وقت الخطاب ثم غفل عنها و نسی لطول المدة أو غیره کما قال تعالی وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ ⁽¹⁾و هذا مبنی علی سهوهم و هو منفی عنهم و قد وردت الأخبار بأن المراد بالنسیان الترک.

و ثالثها أن الأنبیاء علیهم السلام لا یجوز علیهم الاجتهاد و العمل بالظن لتمکنهم من العلم و العمل بالظن مع التمکن من تحصیل العلم غیر جائز عقلا و شرعا و یمکن الجواب بأنا لا نسلم أن آدم علی نبینا و آله و علیهم السلام کان وقت الخطاب نبیا کما یدل علیه الروایة فلا محذور فی عمله بالظن حینئذ فإن تمکنه من العلم و الیقین ممنوع و فیه إشکال.

الوجه الثانی أنه تعالی سماه غاویا بقوله فَغَوی و الغی خلاف الرشد لقوله تعالی قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ ⁽²⁾و الغاوی یکون صاحب کبیرة خصوصا إذا وقع تأکیدا للعاصی و أجاب السید رحمه الله بأن معنی غوی أنه خاب لأنا نعلم أنه لو فعل ما ندب إلیه من ترک التناول من الشجرة لاستحق الثواب العظیم فإذا خالف الأمر و لم یصر إلی ما ندب إلیه فقد خاب لا محالة من حیث لم یصر إلی الثواب الذی کان یستحق بالامتناع و لا شبهة فی أن لفظ غوی یحتمل الخیبة قال الشاعر:

فمن یلق خیرا یحمد الناس أمره *** و من یغو لا یعدم علی الغی لائما

1) طه: 115.

2) البقرة: 256.

انتهی و قال الجوهری الغی الضلال و الخیبة و قال خاب الرجل یخیب خیبة إذا لم ینل ما طلب و فی المثل الهیبة خیبة و قال الجزری فی حدیث موسی و آدم علی نبینا و آله و علیهما السلام لأغویت الناس أی خیبتهم یقال غوی الرجل إذا خاب و أغواه غیره و حینئذ لا یکون قوله تعالی فَغَوی تأکیدا للعصیان بل یکون المعنی ترک ما أمر به ندبا فحرم من الثواب الذی کان یستحقه لو فعله.

و یمکن أن یجاب علی تقدیر کون الغوایة بمعنی الضلال و ضد الرشاد بأن الرشد هو التوصل بشی‌ء إلی شی‌ء و سلوک طریقة موصلة إلی المطلوب فمن ارتکب ما یبعده عن مطلوبه کان ضالا غاویا و لو کان بمخالفة أمر ندبی أو ارتکاب نهی تنزیهی و لذا یقال لکل من بعد عن الطریق أنه ضل و لو سلم أن الغوایة لا یستعمل حقیقة إلا فیما زعمه المستدل نقول لا بد من حمله فی الآیة علی ما ذکرناه و لو علی سبیل المجاز لدلائل العصمة و أجیب أیضا بأن غوی هاهنا بمعنی بشم ⁽¹⁾من کثرة الأکل أی اتخم.

و قال السید رضی الله عنه فی جواب المسائل التی وردت علیه من الری فإن قالوا ما المانع من أن یرید و عصی أی لم یفعل الواجب من الکف عن الشجرة و الواجب یستحق بالإخلال به حرمان الثواب کالفعل المندوب إلیه فکیف رجحتم ما ذهبتم إلیه علی ما ذهبنا نحن قلنا الترجیح لقولنا ظاهر إذ الظاهر من قوله تعالی عَصی ... فَغَوی أن الذی دخلته الفاء جزاء علی المعصیة و أنه کل الجزاء المستحق بالمعصیة لأن الظاهر من قول القائل سرق فقطع و قذف فجلد ثمانین أن ذلک جمیع الجزاء لا بعضه و کذلک إذا قال القائل من دخل داری فله درهم حملناه علی أن الدرهم جمیع جزائه و لا یستحق بالدخول سواه و من لم یفعل الواجب استحق الذم و العقاب و حرمان الثواب و من لم یفعل المندوب إلیه فهو غیر مستحق لشی‌ء کان ترکه للندب سببا فیه إلا حرمان الثواب فقط و بینا أن من لم یفعل الواجب لیس کذلک و إذا کان الظاهر یقتضی أن ما دخلته الفاء جمیع الجزاء علی ذلک السبب لم یلق إلا بما قلناه دون ما ذهبوا إلیه و هذا واضح لمن تدبره

1) قال الفیروزآبادی فی القاموس: غوی الفصیل کرضی و رمی: بشم من اللبن او منع الرضاع فهزل فکاد یهلک.

الوجه الثالث أنه علیه السلام تاب و التائب مذنب أما أنه تائب فلقوله تعالی فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ و أما أن التائب مذنب فلأن التائب هو النادم علی فعل الذنب و النادم علی فعل الذنب مخبر عن کونه فاعلا للذنب فإن کذب فی ذلک الأخبار فهو مذنب بالکذب و إن صدق فیه فهو المطلوب و أجاب عنه السید رضی الله عنه بأن التوبة عندنا و علی أصولها غیر موجبة لإسقاط العقاب و إنما یسقط الله تعالی العقاب عندنا تفضیلا و الذی توجبه التوبة هو استحقاق الثواب فقبولها علی هذا الوجه هو ضمان الثواب علیها فمعنی قوله فَتابَ عَلَیْهِ أنه ضمن ثوابها و لا بد لمن ذهب إلی أن معصیة آدم علی نبینا و آله و علیه السلام صغیرة من هذا الوجه لأنه إذا قیل له کیف تقبل توبته و یغفر له و معصیته فی الأصل وقعت مکفرة لا یستحق علیها شیئا من العقاب لم یکن له بد من الرجوع إلی ما ذکرناه و التوبة قد یحسن أن یقع ممن لم یعهد من نفسه قبیحا علی سبیل الانقطاع إلی الله و الرجوع إلیه و یکون وجه حسنها فی هذا الموضع استحقاق الثواب بها أو کونها لطفا کما یحسن أن یقع ممن یقطع علی أنه غیر مستحق للعقاب و أن التوبة لا تؤثر فی إسقاط شی‌ء یستحقه من العقاب و لهذا جوزوا التوبة من الصغائر و إن لم تکن مؤثرة فی إسقاط ذم و لا عقاب انتهی.

و یدل علی أن التوبة لا توجب إسقاط العقاب کثیر من عبارات الأدعیة المأثورة ثم إنا لو سلمنا أن التوبة مما یوجب إسقاط العقاب نحمل التوبة هاهنا علی المجاز لما عرفت سابقا.

الوجه الرابع أنه تعالی سماه ظالما بقوله فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ و هو سمی نفسه ظالما فی قوله رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا و الظالم ملعون لقوله أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ ⁽¹⁾و من استحق اللعن فهو صاحب الکبیرة.

و أجاب السید رحمه الله بأن معنی قولهما رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا ⁽²⁾أنا نقصنا أنفسنا و بخسناها ما کنا نستحقه من الثواب بفعل ما أرید منا و حرمنا تلک الفائدة الجلیلة من التعظیم و ذلک الثواب و إن لم یکن مستحقا قبل أن یفعل الطاعة التی یستحق بها فهو فی حکم المستحق فیجوز أن یوصف من فوته نفسه بأنه ظالم لها کما یوصف بذلک

1) هود: 18.

2) الکهف: 33.

من فوت نفسه المنافع المستحقة و هذا هو معنی قوله تعالی فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ انتهی.

و الظلم فی الأصل وضع الشی‌ء غیر موضعه قال الجوهری و یقال من أشبه أباه فما ظلم و قیل أصل الظلم انتقاص الحق قال الله تعالی کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَها وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً أی لم تنقص و قال الجزری فی

حدیث ابن زمل لزموا الطریق فلم یظلموه.

أی لم یعدلوا عنه یقال أخذ فی طریق فما ظلم یمینا و شمالا فظهر أن الوصف بالظلم لا یستلزم ما ادعاه المستدل إذ لا شک فی أن مخالفة أمره سبحانه وضع للشی‌ء فی غیر موضعه و موجب لنقص الثواب و عدول عن الطریق المؤدی إلی المراد و أما ما استدل به علی أن الظالم ملعون فباطل إذ وقع هذا فی موضعین من القرآن أحدهما فی الأعراف أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ کافِرُونَ ⁽¹⁾و ثانیهما فی هود و فیها کما ذکر إلا أن آخر الآیة فیها هکذا وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ ⁽²⁾و علی أی حال لا یدل علی لعن مطلق الظالمین بل لا یدل علی لعن صاحب الکبیرة أیضا من المسلمین علی أن اللعن أیضا لا یدل علی کون الفعل کبیرة لورود الأخبار بلعن صاحب الصغیرة بل من ارتکب النهی التنزیهی أیضا إذ اللعن الطرد و الإبعاد عن الرحمة و البعد عنها یحصل بترک المندوب و فعل المکروه أیضا لکن لما غلب استعماله فی المشرکین و الکفار لا یجوز استعماله فی صلحاء المؤمنین قطعا و فی فساقهم إشکال و الأولی الترک.

الوجه الخامس أنه ارتکب المنهی عنه فی قوله تعالی وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ و قوله تعالی أَ لَمْ أَنْهَکُما و ارتکاب المنهی عنه کبیرة.

و الجواب أن النهی کما یکون للتحریم یکون للتنزیه و لو ثبت أنه حقیقة فی التحریم حملناه علی المجاز لدلائل العصمة علی أن شیوع استعماله فی التنزیه یمنع من حمله علی المعنی الحقیقی بلا قرینة و أما ما ادعاه من کون ارتکاب المنهی عنه کبیرة مطلقا فلا یخفی فساده.

1) الآیة: 44 و 45.

2) الآیة: 18.

الوجه السادس أنه أخرج من الجنة بسبب وسوسة الشیطان و إزلاله جزاء علی ما أقدم علیه و ذلک یدل علی کونه فاعلا للکبیرة و أجیب بأن ما ذکر إنما یکون عقوبة إذا کان علی سبیل الاستخفاف و الإهانة و لعله کان علی وجه المصلحة بأن یکون الله تعالی علم أن المصلحة تقتضی تبقیة آدم فی الجنة ما لم یتناول من الشجرة فإذا تناول منها تغیرت المصلحة و صار إخراجه عنها و تکلیفه فی دار غیرها هو المصلحة و کذا القول فی سلب اللباس.

الوجه السابع أنه لو لا مغفرة الله إیاه لکان من الخاسرین لقوله وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ و ذلک یقتضی کونه صاحب کبیرة و الجواب أن الخسران ضد الربح و لا شک أن من نقص ثوابه فقد خسر فالخسران الذی کان یستعیذ منه هو نقص الثواب علی تقدیر عدم قبول التوبة.

و إنما بسطنا الکلام فی هذا المقام و نسینا ما عهدنا من العزم علی الاختصار التام لأن شبهات المخالفین فی هذا الباب قد تعلقت بقلوب الخاص و العام و عمدة ما تمسکوا به هو خطیئة آدم علی نبینا و آله و علیه السلام و أیضا ما ذکرنا هاهنا أکثره یجری فیما نسبوا إلی سائر الأنبیاء لهم التحیة و الإکرام و علی نبینا و آله و علیهم صلوات الله الملک العلام.

**[ترجمه]میگویم: سید در کتاب سعد السعود روایت کرده که او در صحف ادریس دیده که آمده است: خداوند فرشتگان را دستور داد که آدم و حوا را در تختی از نور حمل کنند و به بهشت وارد کنند. پس آن دو در وسط بهشت از ناحیه مشرق قرار داده شدند. سپس داستان اقامت آدم را بیان کرد که پنج ساعت از آن روز را در بهشت بوده و داستان خوردن از درخت توسط آدم را بیان کرد. داستان اخراج او از بهشت و هبوطش به سرزمین هند بر روی کوهی به نام «باسم» در یک وادی به نام «نهیل» که بین الدهنج و المندل در کشور هند و هبوط حوا در جده و مشاهده خداوند آن دو را بیان کرد. سپس خداوند به آن دو گفت امشب را درحالی که هیچکدام از شما، جای دیگری را نمیداند، بخوابید و شما تحت حفاظت من هستید و من در عافیت و سلامت، بین شما دو نفر جمع میکنم و بهترین اوقات بندگان، وقتی است که تو و همسرت را در هنگام زوال خورشید به

ص: 196

بهشت داخل کردم و در آنجا مرا تسبیح گفتید پس آن را نمازی نوشتم و آن را نامیدم چرا که اولین بود و بهترین روزه یعنی روز جمعه بود. در هنگام عصر شما را به زمین فرود آوردم و در آن هنگام مرا تسبیح گفتید پس من آن هنگام را نمازی برای شما نوشتم و آن را نماز عصر نامیدم سپس خورشید غروب کرد و در آن هنگام برای من نماز خواندید و آن را نماز مغرب نامیدم. هنگامی که شفق از بین رفت، آن را نماز عشاء نام گذاشتم و بر تو و نسل تو در هر روز و شب، پنجاه رکعت که صد سجده دارد را واجب کردم، پس آن را بجا آورد. ای آدم بر تو و هرکس از نسل تو که آن نمازها را بجا بیاورد، دو هزار و پانصد نماز مینویسم و این ماه مبارک نیسان است پس در آن روزه بگیر. آدم سه روز از ماه نیسان را روزه گرفت. ذکر روزه گرفتن و حج گزاردن آدم در کعبه و آنچه خداوند برای ساختن کعبه به او امر کرده بود و درخواست فرشتگان برای مشارکت با او بیان شد. و اینکه او گفت: امر برای خداست و خداوند آنان را با او در ساخت آن مشارکت داد. سپس گفت: کوهها ندا دادند که ای آدم برای ما در ساختن پایههای خانه خدا نصیبی قرار ده. گفت در ساخت آن از جانب من دستوری نیست و فرمان از آن خدای خانه است که هرکس را دوست بدارد شریک میکند. پس خداوند به کوهها اجازه داد و هر کوهی با سنگی بر دیگری پیشی گرفت و اولین کوهی که سنگی از آن جدا شد، کوه ابوقیس بود و به سبب نزدیکیش به آنجا، سپس حرا، ثور، ثبیر، ورقان، حمون، صبرار، احد، طور سیناء، طور دینا، لبنان و جودی - . ابو قبیس: اسم کوه مشرف بر مکه، حراء با کسره، بدون تشدید و با حرف مد، کوهی از کوه های مکه که در فاصله سه کیلومتری این شهر قرار دارد. الثور: کوهی در مکه که در آن همان غاری است که پیامبر در آن مخفی شده بود. ثبیر با فتحه: کوهی بلند در مقابل حراء. ورقان با فتحه و سپس کسره: کوهی سیاه میان عرج و رویثه در سمت راست راه میان مدینه تا مکه. احد: اسم کوهی که غزوه احد در آنجا رخ داد. بین این کوه و شمال مدینه نزدیک به یک میل فاصله است. سیناء با کسره حرف اول یا فتحه آن: اسم مکانی در شام که به طور اضافه میشود. و آن کوهی است که خداوند از آنجا با موسی بن عمران سخن گفت. لبنان: کوهی مشرف بر حمص است و از عرجی میآید که مابین مکه و مدینه است و به شام میرسد. دو کوه در نزدیکی مکه است که به آنها لبن الاعلی و لبن الاسفل گفته میشود. جودی: کوهی مشرف بر جزیره ابن عمر در کرانه شرقی دجله از نواحی موصل است که سفینه نوح علیه السلام بر آن استقرار یافت. - بود. خداوند آدم را فرمان داد که از هر کوهی سنگی را بردارد و آن را در بنیان خانه قرار دهد. چنین کرد وسپس شرح حج آدم و جمع او با حوا و قبول توبه آن دو و داستان هابیل و قابیل و فرزندان آدم و فرزندانش صد و بیست نسل در هفتصد سال از عمرش، داستان وصیت او به شیث بعد از قتل هابیل را ذکر کرد. - . سعد السعود 1: 36-37 -

ص: 197

تکمله: بدان که بزرگترین شبهه تخطئه کننده پیامبران که به آن تمسک میجویند داستان آدم علیه السلام است و به آنچه در آن وارد شده است به وجوه مختلفی استدلال میکنند:

وجه اول: عصیانگر به فرمان خداوند بود «و آدم پروردگارش را عصیان کرد» و عصیانگر باید که صاحب گناه کبیره باشد به سبب گفته خداوند متعال «هرکس خدا و پیامبرش را سرپیچی کند، آتش جهنم بر اوست». عاصی، اسم ذم است پس واجب است که شامل فردی شود که گناه کبیرهای انجام داده است.

سید علم الهدی - . مراجعه کنید به تنزیه الانبیا: ص 9-14 -

جواب میدهد که معصیت، مخالف فرمان است و دستورات خداوند حکیم، هم واجب و هم مستحب است و نمیتوان ترک کننده مستحب را عاصی نامید چرا که ترک کننده واجب را عاصی مینامند و به همین دلیل میگویند فلانی را به چنان و چنان دستور دادم پس مرا عصیان و مخالفت کرد - اگرچه آنچه به او امر کرده، واجب نباشد-. و به او اعتراض کردهاند که آن مجاز است و اصل در اطلاق، حقیقت است. در مقابل به منع مَجاز بودن آن در این سخن جواب داده شده است ولی اظهر آن است که گفته شود: به فرض این که بپذیریم مجاز است، باید به هنگام معارضه دلایل قطعی به سراغ مجاز رفت و گاهی مجاز در هنگام معارضه دلیل گمانی نیز استفاده میشود.

کسانی که به جواز گناه آنان قبل از پیامبریشان معتقدند جواب دادهاند: هنگامی که گناه از او صادر شد آدم علیه السلام پیامبر نبود و بعد از آن پیامبر شد و هیچ مانعی ندارد و همچنین جواب داده شده که گناه آدم در بهشت بود و نه در زمین که محل تکلیف است. پس صدور گناه از پیامبران، قبل از پیامبری و بعد از آن، در محل تکلیف لازم نمیآید. طبق آنچه در باب عصمت آوردیم، ضعف و ناراستی این دو وجه را بر اساس اصول امامیه دانستی، بعلاوه، این وجه آخری با هیچ یک از مذاهب منطبق نمیشود. در اینجا تأویل دو روایتی که باعث توهم این دو وجه میشود را بیان کردیم؛ و نیز جواب داده شده که معصیت او از گناهان صغیره مکفّر - قابل بخشش - بوده و نه کبائر و این جواب اکثر معتزله است که ضعف آن را دانستی.

و جواب داده شد: هنگامی که از خوردن آن درخت نهی شد، گمان کرد که از عین درخت - یعنی یک درخت مشخص - نهی شده است و نه از نوع آن در حالی که خداوند سبحان میخواست او را از نوع آن نهی کند، ولی به آن دو نگفت که به این درخت و آنچه از جنس آن است نزدیک نشوید. و گاهی منظور از لفظ، نوع آن است همانطور که از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده که به حریر و طلا اشاره کرد و فرمود: «این دو بر مردان امت من حرام است». آدم به این دلیل چنین گمانی کرد که شیطان به دروغ به خدا سوگند خورد که از خیرخواهان آنهااست و او قبل از آن ندیده بود که کسی این گونه به خدا سوگند بخورد.

ص: 198

پس از درخت دیگری از آن نوع خورد و این از قبیل خطا در اجتهاد است و از گناهان کبیرهای که مستحق داخل شدن به آتش باشد، نیست. و از چند وجه به آن اعتراض شده است: اول آنکه: اسم اشاره برای اشخاص وضع شده است و اشاره به نوع از باب مجاز است. پس هنگامی که آدم علی نبینا و آله و علیه السلام لفظ را بر معنای حقیقی آن حمل کرده است چه خطایی مرتکب شده است؟ و چرا از بهشت اخراج شده است؟ جواب داده شده که اگر چه این لفظ برای شخص وضع شده است اما در عین حال با آن قرینهای آمده است که نشان دهد منظور از آن نوع است.

دوم آن که: اگر خداوند سبحان او را بدون آوردن قرینهای که بر مقصود دلالت کند به این وجه مذکور مکلف کند تکلیف مالایطاق لازم میآید و با قرینه، اخلال در نظر و تقصیر در معرفت لازم میآید و نیز خطای در قصد لازم میآید، پس این جواب فایدهای نداشت مگر تغییر خطیئه، و این که خطیئه، بر تقدیری صغیره یا ارتکاب خلاف اولی باشد و برتقدیر دیگری کبیره باشد، نادرست است. جواب داده شده که شاید آدم علیه السلام در هنگام خطاب، قرینه را فهمیده سپس به خاطر طولانی بودن مدت یا دلیل دیگری از آن غافل شده است همانگونه که خداوند متعال فرمود: «به یقین ما پیشتر به آدم سفارش کردیم که از آن درخت نخورد ولی او سفارش ما را به فراموشی سپرد» - . طه/ 115 -

و این بر اساس سهو آنهاست که سهو از انبیا به دور است و در روایات آمده است که مقصود از نسیان، ترک است.

سوم آن که: بر پیامبران اجتهاد و عمل کردن به ظن، جایز نیست زیرا آنان توانایی بر علم دارند و عمل به ظن با وجود توانایی برای تحصیل علم، از نظر عقل و شرع جایز نیست و ممکن است اینگونه جواب داده شود: که ما نمیپذیریم که آدم علیه السلام در هنگام خطاب پیامبر بوده همانگونه که روایت نیز اینگونه دلالت میکند. در این صورت عمل او به ظن اشکال ندارد پس توانایی او بر تحصیل علم و یقین، ممنوع است، و در این کلام اشکال وجود دارد.

وجه دوم: اینکه خداوند متعال، او را غاوی - فریب خورده - نامیده «فغوی: پس فریب خورد» و گمراهی خلاف هدایت است. براساس سخن خداوند متعال «راه درست از راه نادرست کاملاً مشخص شده» - . بقره/ 256 -

و غاوی، صاحب گناه کبیره است مخصوصاً هنگامی که تاکید برای عصیان واقع شود. و سید رحمه الله جواب داده است که معنی «غوی» خاب - ناامید شد - است چرا که میدانیم که اگر آن مستحب یعنی ترک خوردن از درخت را انجام دهد، مستحق ثواب بزرگی است و اگر با فرمان مخالفت کند و بر آنجه به آن دعوت شده - مستحب - اصرار نکند ناگزیر ناامید میشود زیرا به ثوابی که به سبب امتناع، مستحق آن است نرسیده است، و شکی نیست که احتمال دارد که «غوی» معنی ناامیدی دهد همانطور که شاعر گفته است: هرکس کار خیری را انجام دهد، مردم کار او را میستایند، و هرکس ناامید بشود، بر ناامیدی، سرزش کنندهای هست. پایان.

ص: 199

جوهری میگوید: غی: به معنی گمراهی و ناامیدی است و گفت: (خاب الرجل یخیب خیبة) یعنی وقتی که فرد به آنچه میخواهد نرسد و ضربالمثل است که « الهیبة خیبة، هیبت ناکامی است». جزری میگوید: در حدیث موسی و آدم علی نبینا و آله و علیه السلام: (لأغویت الناس) یعنی مردم را ناامید کردی و گفته میشود: «غوی الرجل» زمانی که ناامید شود و کسی او را فریب بدهد. در این صورت سخن خداوند تبارک و تعالی که میفرماید «فغوی» تأکید بر عصیان نیست بلکه معنا چنین است: آنچه را که از روی ندب و استحباب به آن امر شد انجام نداد پس از ثوابی که در صورت انجام دادن آن، مستحق آن میشد محروم شد. شاید بتوان این گونه جواب داد که فرض کنیم غوایه به معنی ضلال است و متضاد با رشاد - هدایت - و رشاد به معنای دستیابی به چیزی توسط چیز دیگر و در پیش گرفتن راهی است که فرد را به مطلوب میرساند پس هر کس عملی انجام دهد که او را از خواسته و مطلوبش دور کند گمراه و گمگشته است؛ اگرچه با امر استحبابی مخالفت کند و یا مرتکب نهی تنزیهی شود. به همین دلیل به هر کسی که از راه دور شود میگویند: همانا او گمراه شد. و اگر بپذیریم که «غوایه» به معنی حقیقی استعمال نمیشود مگر به صورتی که استدلال کننده ادعا میکند باید گفت که: به ناچار باید آن را در آیه به آن معنی که گفتیم حمل کنیم ولو به طریق مجاز، به خاطر دلایل عصمت. همچنین جواب داده شده که «غوی» در اینجا به معنی بشم است یعنی از پرخوری دل درد گرفت.

سید رضی الله عنه در جواب سؤالهایی که از ری بر او وارد شد میگوید: اگر بگویند مانع از این که کلمه (و عصی) به معنی «واجب یعنی دور شدن از درخت را انجام نداد» باشد چیست؟ و واجب را اگر انجام ندهد مستحق محروم شدن از ثواب است؛ مثل کار مستحب؛ پس چگونه عقیده خودتان را بر عقیدهای که ما بر آن هستیم ترجیح دادید؟ میگوییم: ترجیح دادن عقیده خودمان آشکار است چون ظاهر سخن خداوند تبارک و تعالی در«عصیان کرد پس گمراه شد» این است که: آنچه که «فاء» بر آن داخل شده جزاء است برای معصیت، و آن همه جزایی است که مستحق آن معصیت است چون ظاهر این سخن گوینده که: «دزدید پس قطع شد» و «تهمت زد پس هشتاد تازیانه خورد»، این است که آن همه جزا است نه بعضی از آن. و همچنین وقتی قائل میگوید: هرکس وارد خانه من شود یک درهم به او میدهم، این سخن را حمل بر این میکنیم که درهم همه جزای او است و کسی که وارد شود استحقاق بیشتر از آن یک درهم را ندارد و کسی که تکلیف واجب را انجام ندهد مستحق ذم و مجازات و محروم شدن از ثواب است، و هر کس کار مستحب را انجام ندهد به خاطر ترک مستحب، مستحق چیزی نیست مگر محرومیت از ثواب که ترک مستحب توسط او سبب آن است؛ و شرح دادیم که کسی که واجب را انجام ندهد این گونه نیست و اگر ظاهر اقتضا کند که آنچه فاء بر آن داخل شده همه جزا، به خاطر آن سبب است، فقط به آنچه ما گفتیم خواهد رسید نه آنچه آنان انتخاب کردند و این موضوع برای کسی که در آن بیاندیشد آشکار است.

ص: 200

وجه سوم: این است که او علیه السلام توبه کرد و توبه کننده گناهکار است. اما دلیل اینکه او توبه کننده است سخن خداوند تبارک و تعالی است که میفرماید: «پس آدم از پرورگارش کلماتی را دریافت نمود و [خدا] بر او ببخشود» و اما اینکه توبه کننده گناهکار است: چون توبه کننده به خاطر انجام دادن گناه پشیمان است و فرد پشیمان بر انجام گناه، خود خبر میدهد که او مرتکب گناه شده است و اگر در اعلام خبر دروغ بگوید مرتکب گناه دروغ شده است و اگر راست بگوید، همان مطلوب است. سید رضی الله عنه جواب داده است که: توبه در نزد ما و بر اساس اصول خود توبه، باعث اسقاط مجازات نمیشود و به اعتقاد ما خداوند متعال مجازات را فقط به فضل خود و از روی لطف ساقط کرده و توبه فقط موجب استحقاق ثواب میشود و قبول شدن توبه بر این وجه، ضمانت ثواب بر آن است. پس معنای سخن خداوند «پس او را بخشود» آن است که ثواب آن را ضمانت کرد. کسی که اعتقاد دارد معصیت آدم بر پیغمبر بر او و بر خاندانش و بر آدم علیه السلام سلام باد، از این وجه صغیره است باید به همینگونه تفسیر کند؛ زیرا اگر به وی گفته شود: توبه او چگونه پذیرفته میشود و او چگونه بخشیده میشود در حالی که معصیت او مکفّره است و مستحق هیچ عذابی نیست؟؛ چارهای ندارد جز این که به آنچه ما گفتیم بازگردد. و بسی نیکوست توبه از جانب کسی صورت بگیرد که از نفس او قبیحی سر نزده است و توبه به خاطر انقطاع إلی الله و بازگشت به سوی خدا باشد. و وجه نیکو بودن توبه در این موضع یا به خاطر استحقاق ثواب به خاطر توبه است یا به خاطر اینکه لطف است، همچنان که توبه کردن از جانب کسی که مطمئن است مستحق مجازات نیست نیز نیکوست؛ و این که توبه در اسقاط مقدار مجازاتی که استحقاق آن را دارد هیچ تاثیری نمیگذارد و به همین دلیل، توبه از صغائر را جایز شمردهاند؛ اگرچه نه در از بین بردن سرزنش و مذمت تأثیری دارد و نه در اسقاط مجازات. پایان.

و بسیاری از عبارات ادعیه مأثوره دلالت بر این دارد که توبه باعث اسقاط مجازات نمیشود. سپس اگر ما قبول کنیم که توبه باعث اسقاط مجازات میشود توبه را در اینجا، طبق آنچه قبلا دانستید، بر معنای مجازی حمل میکنیم.

وجه چهارم: خداوند متعال او را با آیه «از ستمکاران خواهید بود» ظالم نامید و او در آیه «پروردگارا ما بر خویشتن ستم کردیم» خود را ظالم نامید و به استناد به این سخن خداوند «لعنت خدا بر ستمکاران باد» - . هود/ 18 -

ظالم ملعون است و هر کس مستحق لعن و نفرین شود مرتکب گناه کبیره است.

سید رحمه الله اینگونه جواب داده که معنی این سخن آن دو که گفتند: «پروردگارا ما بر خود ستم کردیم» - . کهف/ 33 -

این است که ما باعث نقص خود شدیم و آن ثوابی را که استحقاقش را داشتیم به خاطر انجام آنچه که از ما خواسته شده بود از دست دادیم و آن فایده فراوان از تعظیم و بزرگداشت را از دست دادیم و آن ثواب اگرچه قبل از انجام دادن طاعتی که به موجب آن استحقاق حاصل میشود، مستحق نبود ولی در حکم مستحق بود و جایز است کسی که نفس خود را از آن محروم کرده اینگونه توصیف شود که ظالم به نفس خویش است؛ کما اینکه به خاطر

ص: 201

محروم کردن خود از منافعی که استحقاقش را داشت اینگونه توصیف میشود و این است معنای «از ستمکاران خواهید بود». پایان.

ظلم در اصل: وضع شیء در غیر موضع آن است. جوهری میگوید: گفته میشود: کسی که به پدر خود شبیه است ظلم نکرده است و گفته شده: اصل ظلم به معنای ناقص شدن حق است. خداوند تبارک و تعالی میفرماید: «هر یک از این دو باغ محصول خود را به موقع میداد و از [صاحبش] چیزی دریغ نمیورزید» یعنی کم نمیکرد. و جزری میگوید: در حدیث ابن زمل آمده است: «لزموا الطریق فلم یظلموه» یعنی از آن منحرف نشدند. همچنین آمده است: «اخذ فی الطریق فما ظلم یمینا و شمالا : وارد راهی شده که به راست و چپ ظلم نکرد» یعنی منحرف نشد. از این جا مشخص میشود که وصف به ظلم مستلزم آنچه استدلال کننده ادعا کرده نیست چرا که شکی نیست مخالفت امر خداوند تبارک و تعالی وضع شیء در غیر موضع آن است و موجب نقص در ثواب است و عدول از راهی است که به مقصود و مراد میرسد. اما آنچه که با آن استدلال کرد که ظالم ملعون است، باطل است چرا که در این دو جا از قرآن کریم آمده است: یکی در سوره اعراف: «لعنت خدا بر ستمکاران باد* همانان که [مردم را] از راه خدا باز میدارند و آن را کج میخواهند و آنها آخرت را منکرند.» - . اعراف/ 44 و 45 -

و دومین آن در سوره هود. در این آیه نیز مثل همان که ذکر شد آمده است فقط آخر این آیه این چنین است: و «آنها آخرت را باور ندارند» - . هود/ 18 -

و در هر صورت به لعن مطلق ظالمان دلالت نمیکند و بلکه به لعن مسلمانی که مرتکب گناه کبیره شده نیز دلالت نمیکند؛ بعلاوه لعن نیز دلالت بر این ندارد که آن فعل کبیره بوده است چون در روایات لعن صاحب گناه صغیره نیز آمده است. حتی لعن کسی که مرتکب نهی تنزیهی شده است نیز وارد شده است چرا که لعن به معنای طرد و دور کردن از رحمت است و دوری از آن با ترک مستحب و فعل مکروه نیز حاصل میشود ولی چون استعمال آن درباره مشرکان و کفار غالب شده است استعمال آن درباره مؤمنین صالح قطعا مجاز نیست. درباره مؤمنان فاسق نیز اشکال دارد و ترک لعن بهتر است.

وجه پنجم: او مرتکب کاری شده است که در این سخن خداوند تعالی «و به این درخت نزدیک نشوید» و آیه «مگر شما را منع نکردم» از آن نهی شده بود و ارتکاب کاری که از آن نهی شده گناه کبیره است.و جواب آن این است که: نهی همانطور که برای تحریم به کار میرود برای تنزیه نیز به کار میرود و اگر ثابت شود که معنای حقیقی آن تحریم است برای دلایل عصمت آن را بر مجاز حمل میکنیم؛ چرا که شیوع استعمال آن در معنی تنزیه، مانع از آن میشود که بدون قرینه آن را بر معنای حقیقی حمل کنیم. اما فساد این ادعا که ارتکاب امر مورد نهی مطلقاً گناه کبیره است نیز آشکار است.

ص: 202

وجه ششم: او به خاطر وسوسه شیطان و لغزاندن او به عنوان مجازات کاری که اقدام به آن کرد از بهشت اخراج شد و این موضوع دلالت بر این میکند که مرتکب گناه کبیره شده است. جواب داده شده که اگر [این اخراج شدن] به خاطر کوچک شمردن و اهانت باشد عقوبت است و چه بسا که به خاطر مصلحت بوده باشد؛ به این معنی که خداوند تبارک و تعالی دانست که مصلحت اقتضا میکند مادامی که آدم از میوه آن درخت نخورده در بهشت بماند و وقتی که از آن خورد مصلحت تغییر کرد و اخراج او از بهشت و مکلف شدن او در سرایی دیگر مصلحت شد و درباره سلب لباس - برهنه کردن - نیز مسأله همین گونه است.

وجه هفتم: اگر خداوند او را نمیبخشید او از زیانکاران بود چرا که در آیهای آمده است: «و اگر بر ما نبخشایی و به ما رحم نکنی، مسلماً از زیانکاران خواهیم بود» و این امر اقتضا میکند که او مرتکب گناه کبیره شده باشد. جواب: این است که خسران ضد سود است و شکی نیست که کسی که ثوابش ناقص شود زیان کرده است و خسرانی که از آن به خدا پناه میبرد همان نقص ثواب با فرض عدم قبول توبه است.

صحبت در این مقام به درازا کشید و عزم خود را که اختصار شدید بود فراموش کردیم چون شبهات مخالفین در این باب در قلب خاص و عام نشسته و عمدهترین چیزی که به آن تمسک میجویند خطای آدم -بر پیامبر ما و خاندانش و بر او سلام باد- است و همچنین اکثر مواردی که در اینجا ذکر کردیم در مسائلی که به سایر پیامبران – علی نبینا و آله و علیه السلام نسبت دادهاند نیز جاری است.

ص: 203

**[ترجمه]

باب 4 کیفیة نزول آدم علیه السلام من الجنة و حزنه علی فراقها و ما جری بینه و بین إبلیس لعنه الله‌

الأخبار

«1»

ل، الخصال أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: رَنَّ إِبْلِیسُ أَرْبَعَ رَنَّاتٍ أَوَّلُهُنَّ یَوْمَ لُعِنَ وَ حِینَ أُهْبِطَ إِلَی الْأَرْضِ وَ حِینَ بُعِثَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله عَلَی حِینِ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ وَ حِینَ أُنْزِلَتْ أُمُّ الْکِتَابِ وَ نَخَرَ نَخْرَتَیْنِ حِینَ أَکَلَ آدَمُ مِنَ الشَّجَرَةِ وَ حِینَ أُهْبِطَ مِنَ الْجَنَّةِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]الخصال: امام صادق علیه السلام میفرماید: ابلیس چهار بار بانگ برآورد: اول: روزی که لعن شد، دوم: زمانی که به زمین فرو فرستاده شد و زمان مبعوث شدن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در زمانی که پیامبری مبعوث نمیشد و زمانی که امالکتاب نازل شد. و دو بار فریاد زد: هنگامی که آدم میوه درخت را خورد و دوم هنگامی که آدم از بهشت فروفرستاده شد. - . الخصال 1: 126 -

**[ترجمه]

بیان

رن أی صاح و النخیر صوت بالأنف و الأول للحزن و الثانی لشدة الفرح.

**[ترجمه]«رنّ» یعنی فریاد برآورد و «نخیر» صدا درآوردن با بینی. اولی برای حزن و ناراحتی به کار میرود و دومی (نخیر) برای شدت شادی.

**[ترجمه]

«2»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الْحَفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ الْبَحْرَانِیِّ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْبَکَّاءُونَ خَمْسَةٌ- آدَمُ وَ یَعْقُوبُ وَ یُوسُفُ وَ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهم السلام فَأَمَّا آدَمُ فَبَکَی عَلَی الْجَنَّةِ حَتَّی صَارَ فِی خَدَّیْهِ أَمْثَالُ الْأَوْدِیَةِ الْخَبَرَ ⁽²⁾

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام میفرماید: بسیار گریه کنندگان پنج نفرند: آدم، یعقوب، یوسف، فاطمه دختر محمد و علی بن حسین علیهم السلام. اما آدم به خاطر بهشت آنقدر گریه کرد که در گونههایش مانند درهها پدید آمد . ادامه حدیث. - . در نسخههایی که از مرجع در دست ما بود این روایات را نیافتیم. -

**[ترجمه]

«3»

ع، علل الشرائع قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَهْبَطَ اللَّهُ آدَمَ إِلَی الْأَرْضِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ سَیَجِی‌ءُ بِإِسْنَادِهِ فِی فَضَائِلِ الْجُمُعَةِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خداوند آدم را در روز جمعه به زمین فرود آورد. اسناد آن در باب فضائل جمعه خواهد آمد. - . در نسخههایی که از مرجع در دست ما بود این روایات را نیافتیم. -

**[ترجمه]

«4»

ع، علل الشرائع أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ سَعْدٍ وَ الْحِمْیَرِیِّ مَعاً عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا أَهْبَطَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ علیه السلام مِنَ الْجَنَّةِ أُهْبِطَ مَعَهُ عِشْرُونَ وَ مِائَةُ قَضِیبٍ مِنْهَا أَرْبَعُونَ مَا یُؤْکَلُ دَاخِلُهَا وَ خَارِجُهَا وَ أَرْبَعُونَ مِنْهَا مَا یُؤْکَلُ دَاخِلُهَا وَ یُرْمَی بِخَارِجِهَا وَ أَرْبَعُونَ مِنْهَا مَا یُؤْکَلُ خَارِجُهَا وَ یُرْمَی بِدَاخِلِهَا وَ غِرَارَةٌ ⁽⁴⁾فِیهَا بَذْرُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ ⁽⁵⁾.

1) الخصال ج 1: 126. م.

2) لم نجد الروایات فیما عندنا من نسخ المصدر. م.

3) لم نجد الروایات فیما عندنا من نسخ المصدر. م.

4) الغرارة بالکسر: الجوالق. أی و اهبط مع آدم من الجنة جوالق فیه بذر کل شی‌ء.

5) لم نجد الروایات فیما عندنا من نسخ المصدر. م.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که خداوند آدم علیه السلام را از بهشت فرود آورد صدو بیست شاخه با او فرو فرستاده شد. چهل تای آن هم داخل و هم خارجش قابل خوردن بود، چهل تای آن فقط داخل آن قابل خوردن بود و خارج آن برای دور انداختن و چهل تای دیگر خارج آن برای خوردن و داخل آن برای دور انداختن بود و کیسهای که همه نوع بذر در آن بود.

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری الغرارة واحدة الغرائر التی للتبن.

**[ترجمه]جوهری میگوید: الغراره مفرد الغرائر کیسهای که برای کاه است.

**[ترجمه]

«5»

ع، علل الشرائع ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام أَبِی عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ الزُّرَارِیِّ ⁽¹⁾عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: قُلْتُ کَیْفَ کَانَ أَوَّلُ الطِّیبِ فَقَالَ لِی مَا یَقُولُ مَنْ قِبَلَکُمْ فِیهِ قُلْتُ یَقُولُونَ إِنَّ آدَمَ لَمَّا هَبَطَ بِأَرْضِ الْهِنْدِ فَبَکَی عَلَی الْجَنَّةِ سَالَتْ دُمُوعُهُ فَصَارَتْ عُرُوقاً فِی الْأَرْضِ فَصَارَتْ طِیباً فَقَالَ علیه السلام لَیْسَ کَمَا یَقُولُونَ وَ لَکِنْ حَوَّاءُ کَانَتْ تُغَلِّفُ قُرُونَهَا مِنْ أَطْرَافِ شَجَرَةِ الْجَنَّةِ فَلَمَّا هَبَطَتْ إِلَی الْأَرْضِ وَ بُلِیَتْ بِالْمَعْصِیَةِ رَأَتِ الْحَیْضَ فَأُمِرَتْ بِالْغُسْلِ فَنَقَضَتْ قُرُونَهَا فَبَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رِیحاً طَارَتْ بِهِ وَ خَفَضَتْهُ فَذَرَتْ حَیْثُ شَاءَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَمِنْ ذَلِکَ الطِّیبُ ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع، عیون اخبار الرضا: امام رضا علیه السلام میفرماید: گفتم: اولین عطر و بوی خوش چگونه بوده است؟ پس به من گفت: اطرافیان شما درباره آن چه میگویند؟ گفتم: میگویند: آدم هنگامی که به سرزمین هند فرود آمد و به خاطر بهشت گریست، اشکهایش جاری شد و مانند رگهاهایی در زمین جاری شد و تبدیل به عطر شد. امام رضا علیه السلام فرمود: آنگونه که میگویند نیست، بلکه حوا موهای بافتهاش را با برگ درختان بهشتی میبست. هنگامی که به زمین فرود آمده و به آن معصیت مبتلا شد حیض دید پس به غسل فرمان داده شد. وی بافته موهایش را باز کرده و خداوند عزوجل بادی را فرستاد که بر گیسوانش وزید و آن را نگه داشت به هر جایی که خداوند عزوجل خواست پخش کرد و عطر از آن به وجود آمده است. - . علل الشرائع: 167-168. عیون الأخبار: 159 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجزری فیه کنت أغلف لحیة رسول الله بالغالیة أی ألطخها بها و أکثر ما یقال غلف بها لحیته غلفا و غلفها تغلیفا انتهی و القرن القطعة الملتفة من الشعر.

**[ترجمه]جزری گفت: در آن آمده است: (ریش رسول الله را با عطر میآغشتم) یعنی با آن میآغشتم و بسیار گفته میشود غلف بها لحیته غلفا و غلّفها تغلیفا. پایان. و قرن: به بخش بافته شده موها میگویند.

**[ترجمه]

«6»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ وَ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الدَّیْلَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سُمِّیَ الصَّفَا صَفَا لِأَنَّ الْمُصْطَفَی آدَمَ هَبَطَ عَلَیْهِ فَقُطِعَ لِلْجَبَلِ اسْمٌ مِنِ اسْمِ آدَمَ عَلَی نَبِیِّنَا وَ آلِهِ وَ عَلَیْهِ السَّلَامُ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ هَبَطَتْ حَوَّاءُ عَلَی الْمَرْوَةِ وَ إِنَّمَا سُمِّیَتِ الْمَرْوَةُ مَرْوَةً لِأَنَّ الْمَرْأَةَ هَبَطَتْ عَلَیْهَا فَقُطِعَ لِلْجَبَلِ اسْمٌ مِنِ اسْمِ الْمَرْأَةِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام فرمود: صفا، صفا نامیده شد چون آدم، مصطفی - پیامبر برگزیده خدا - بر آن فرود آمد و اسمی از اسم آدم - بر پیامبر ما و خاندانش و بر او سلام باد- بر این کوه نهاده شد و خداوند عزوجل میفرماید: «خداوند آدم و نوح را برگزید» و حوا بر مروه فرود آمد و مروه، مروه نامیده شد چون (مرأة: زن) بر آن فرود آمد و برای آن کوه اسمی از اسم مرأة نهاده شد. - . عیون الأخبار: 149 -

**[ترجمه]

«7»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْقَمَّاطِ عَنْ بُکَیْرِ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام ⁽⁴⁾هَلْ تَدْرِی مَا

1) فی نسخة و فی المصدر: الرازیّ و هو الموافق للخلاصة، و الصحیح ما فی المتن، ینسب إلی زرارة بن أعین، و الرجل هو علیّ بن سلیمان بن الحسن بن الجهم بن بکیر بن أعین أبو الحسن الزراری، قال النجاشیّ: کان له اتصال بصاحب الامر علیه السلام و خرجت إلیه توقیعات، و کانت له منزلة فی أصحابنا، و کان ورعا ثقة فقیها لا یطعن علیه فی شی‌ء، له کتاب النوادر.

2) علل الشرائع : ١٦٧ ـ ١٦٨. عیون الاخبار : ١٥٩. م

3) علل الشرائع: 149. م.

4) للحدیث فیه و فی الکافی صدر و ذیل ترک ذکرهما، و لعله یخرجه بتمامه فی کتاب الحجّ.

کَانَ الْحَجَرُ قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ کَانَ مَلَکاً عَظِیماً مِنْ عُظَمَاءِ الْمَلَائِکَةِ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَمَّا أَخَذَ اللَّهُ مِنَ الْمَلَائِکَةِ الْمِیثَاقَ کَانَ أَوَّلَ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ أَقَرَّ ذَلِکَ الْمَلَکُ فَاتَّخَذَهُ اللَّهُ أَمِیناً عَلَی جَمِیعِ خَلْقِهِ فَأَلْقَمَهُ الْمِیثَاقَ وَ أَوْدَعَهُ عِنْدَهُ وَ اسْتَعْبَدَ الْخَلْقَ أَنْ یُجَدِّدُوا عِنْدَهُ فِی کُلِّ سَنَةٍ الْإِقْرَارَ بِالْمِیثَاقِ وَ الْعَهْدِ الَّذِی أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَیْهِمْ ثُمَّ جَعَلَهُ اللَّهُ مَعَ آدَمَ فِی الْجَنَّةِ یَذْکُرُ الْمِیثَاقَ ⁽¹⁾وَ یُجَدِّدُ عِنْدَهُ الْإِقْرَارَ فِی کُلِّ سَنَةٍ فَلَمَّا عَصَی آدَمُ فَأُخْرِجَ مِنَ الْجَنَّةِ أَنْسَاهُ اللَّهُ الْعَهْدَ وَ الْمِیثَاقَ الَّذِی أَخَذَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ عَلَی وُلْدِهِ لِمُحَمَّدٍ وَ وَصِیِّهِ وَ جَعَلَهُ بَاهِتاً حَیْرَاناً ⁽²⁾فَلَمَّا تَابَ عَلَی آدَمَ حَوَّلَ ذَلِکَ الْمَلَکَ فِی صُورَةِ دُرَّةٍ بَیْضَاءَ فَرَمَاهُ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَی آدَمَ وَ هُوَ بِأَرْضِ الْهِنْدِ ⁽³⁾فَلَمَّا رَآهُ أَنِسَ إِلَیْهِ وَ هُوَ لَا یَعْرِفُهُ بِأَکْثَرَ مِنْ أَنَّهُ جَوْهَرَةٌ فَأَنْطَقَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ یَا آدَمُ أَ تَعْرِفُنِی قَالَ لَا قَالَ أَجَلْ اسْتَحْوَذَ عَلَیْکَ الشَّیْطَانُ فَأَنْسَاکَ ذِکْرَ رَبِّکَ وَ تَحَوَّلَ إِلَی الصُّورَةِ الَّتِی کَانَ بِهَا فِی الْجَنَّةِ مَعَ آدَمَ فَقَالَ لآِدَمَ أَیْنَ الْعَهْدُ وَ الْمِیثَاقُ فَوَثَبَ إِلَیْهِ آدَمُ وَ ذَکَرَ الْمِیثَاقَ وَ بَکَی وَ خَضَعَ لَهُ وَ قَبَّلَهُ وَ جَدَّدَ الْإِقْرَارَ بِالْعَهْدِ وَ الْمِیثَاقِ ثُمَّ حَوَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ جَوْهَرَ الْحَجَرِ دُرَّةً بَیْضَاءَ صَافِیَةً تُضِی‌ءُ فَحَمَلَهُ آدَمُ عَلَی عَاتِقِهِ إِجْلَالًا لَهُ وَ تَعْظِیماً فَکَانَ إِذَا أَعْیَا حَمَلَهُ عَنْهُ جَبْرَئِیلُ حَتَّی وَافَی بِهِ مَکَّةَ فَمَا زَالَ یَأْنَسُ بِهِ بِمَکَّةَ وَ یُجَدِّدُ الْإِقْرَارَ لَهُ کُلَّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَّا أَهْبَطَ جَبْرَئِیلَ إِلَی أَرْضِهِ وَ بَنَی الْکَعْبَةَ ⁽⁴⁾هَبَطَ إِلَی ذَلِکَ الْمَکَانِ بَیْنَ الرُّکْنِ وَ الْبَابِ وَ فِی ذَلِکَ الْمَوْضِعِ تَرَاءَی لآِدَمَ حِینَ أَخَذَ الْمِیثَاقَ ⁽⁵⁾وَ فِی ذَلِکَ الْمَوْضِعِ أَلْقَمَ الْمَلَکَ الْمِیثَاقَ فَلِتِلْکَ الْعِلَّةِ وُضِعَ فِی ذَلِکَ الرُّکْنِ وَ نَحَّی آدَمَ مِنْ مَکَانِ الْبَیْتِ إِلَی الصَّفَا وَ حَوَّاءَ إِلَی الْمَرْوَةِ وَ جَعَلَ الْحَجَرَ فِی الرُّکْنِ فَکَبَّرَ اللَّهَ

1) فی العلل و الکافی: یذکره المیثاق.

2) فی الکافی: تائها حیرانا.

3) راجع ما تقدم من المصنّف فی الباب السابق بعد الخبر 32.

4) الموجود فی الکافی هکذا: ثم ان اللّه لما بنی الکعبة وضع الحجر فی ذلک المکان لانه تبارک و تعالی حین أخذ المیثاق من ولد آدم أخذه فی ذلک المکان، و فی ذلک المکان القم الملک المیثاق، و لذلک وضع فی ذلک الرکن.

5) المصدر خال عن قوله: «و فی ذلک الموضع» إلی هنا. م.

وَ هَلَّلَهُ وَ مَجَّدَهُ ⁽¹⁾فَلِذَلِکَ جَرَتِ السُّنَّةُ بِالتَّکْبِیرِ فِی اسْتِقْبَالِ الرُّکْنِ الَّذِی فِیهِ الْحَجَرُ مِنَ الصَّفَا الْخَبَرَ ⁽²⁾:.

کا، الکافی محمد بن یحیی و غیره عن الأشعری مثله ⁽³⁾

**[ترجمه]علل الشرایع: بکیر بن اعین میگوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: آیا میدانی

ص: 205

حجر چه بوده است؟ گفت: گفتم: نه، گفت: فرشتهای بزرگوار از بزرگترین فرشتگان در نزد خداوند عزوجل بود و هنگامی که خداوند از ملائکه پیمان گرفت اولین کسی بود که به او ایمان آورد. آن فرشته اقرار کرد و خداوند او را امین همه مخلوقات خود قرار داد و آن میثاق و عهد را در فرشته فروبرد و آن را در نزدش به امانت گذاشت و خلق را واداشت به این که هر سال در نزد آن فرشته به آن میثاق و عهدی که خداوند از آنان گرفته بود، اقرار کنند. سپس خداوند او را در بهشت با آدم قرار داد که هر سال در نزد وی عهد و پیمان را یادآور شود و مجددا به آن اقرار کند. پس وقتی آدم عصیان کرد و از بهشت خارج شد خداوند آن عهد و میثاقی را که به خاطر محمد و وصی او علیهما السلام از او و فرزندانش گرفته بود از خاطرش پاک کرد و او را مبهوت و حیران گردانید. هنگامی که خداوند آدم را بخشید این فرشته را به صورت مرواریدی سفید درآورد و از بهشت به سوی آدم پرتاب کرد و آدم در سرزمین هند بود. پس هنگامی که او را دید به او انس گرفت. آدم آن را بیش از یک جواهر نمیدانست. پس خداوند عزوجل آن را به نطق آورد. پس گفت: ای آدم آیا مرا میشناسی؟ گفت: نه، گفت: بله شیطان بر تو چیره شده و یاد پروردگار را از یاد تو برد. حجر به آن صورتی که در بهشت با آدم بود تبدیل شد و به آدم گفت: پس عهد و پیمان کجاست؟ آدم به طرف سنگ پرید و پیمان را به یاد آورد و گریست و در برابر آن خم شد و آن را بوسید و دوباره به عهد و پیمان اقرار کرد. سپس خداوند عزوجل جوهر سنگ را به مرواریدی سفید درخشان تبدیل کرد و آدم آن برای بزرگداشت و تکریم بر دوش خود حمل کرد. هنگامی که خسته میشد جبرئیل به جای آن را حمل میکرد تا اینکه آن را به مکه رسانید و پیوسته در مکه با آن مأنوس بود و هر روز و شب در نزد آن اقرار میکرد. سپس خداوند عزوجل هنگامی که جبرئیل را به زمین فرود آورد و کعبه را بنا کرد، به آن مکان، بین رکن و باب فرود آمد و در آن موضع بر آدم ظاهر شد هنگامی که میثاق را گرفت و در آن مکان، فرشته میثاق را در خود فروبرد. به همین دلیل حجرالاسود در آن رکن قرار داده شد و آدم از کعبه به سوی صفا و حوا به سوی مروه، دور شد و حجر را در رکن قرار داد. پس تکبیر گفت

ص: 206

و تهلیل کرد و خداوند را سپاس و تمجید گفت. به همین دلیل الله اکبر گفتن، هنگام روی آوردن از صفا به سمت رکنی که آن سنگ در آن است تبدیل به یک سنت شد. ادامه حدیث. - . علل الشرائع: 148-149 -

الکافی: محمد بن یحیی و دیگران نظیر این حدیث را از اشعری نقل کردهاند. - . فروع کافی 1: 215 -

**[ترجمه]

بیان

تراءی أی جبرءیل أو الحجر فکبر الله أی جبرءیل أو الحجر و یحتمل آدم علیه السلام ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]نمایان شد یعنی جبرئیل یا سنگ و تکبیر گفت یعنی جبرئیل یا سنگ و ممکن است آدم علیه السلام مقصود باشد.

**[ترجمه]

«8»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ الْوَاسِطِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أُهْبِطَ آدَمُ مِنَ الْجَنَّةِ عَلَی الصَّفَا وَ حَوَّاءُ عَلَی الْمَرْوَةِ وَ قَدْ کَانَ امْتَشَطَتْ فِی الْجَنَّةِ فَلَمَّا صَارَتْ فِی الْأَرْضِ قَالَتْ مَا أَرْجُو مِنَ الْمُشْطِ وَ أَنَا مَسْخُوطٌ عَلَیَّ فَحَلَّتْ مُشْطَتَهَا فَانْتَشَرَ مِنْ مُشْطَتِهَا الْعِطْرُ الَّذِی کَانَ امْتَشَطَتْ بِهِ فِی الْجَنَّةِ فَطَارَتْ بِهِ الرِّیحُ فَأَلْقَتْ أَثَرَهُ فِی الْهِنْدِ فَلِذَلِکَ صَارَ الْعِطْرُ بِالْهِنْدِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]

«9»

وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ أَنَّهَا حَلَّتْ عَقِیصَتَهَا فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی مَا کَانَ فِیهَا مِنْ ذَلِکَ الطِّیبِ رِیحاً فَهَبَّتْ بِهِ فِی الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]در حدیثی دیگر آمده است که او موی بافتهاش را گشود و خداوند عزوجل بادی را بر آن عطری که در گیسوی او بود فرستاد و باد آن را در مشرق و مغرب پراکند. - . علل الشرائع: 167 -

**[ترجمه]

بیان

العقیصة المنسوجة من شعر الرأس.

**[ترجمه]عقیصه به معنی موی بافته شده است.

**[ترجمه]

«10»

ع، علل الشرائع بِإِسْنَادِ الْعَلَوِیِّ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله سُئِلَ مِمَّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْکَلْبَ قَالَ خَلَقَهُ مِنْ بُزَاقِ إِبْلِیسَ قِیلَ وَ کَیْفَ ذَلِکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ لَمَّا أَهْبَطَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ وَ حَوَّاءَ إِلَی الْأَرْضِ أَهْبَطَهُمَا کَالْفَرْخَیْنِ الْمُرْتَعِشَیْنِ فَعَدَا إِبْلِیسُ الْمَلْعُونُ إِلَی السِّبَاعِ وَ کَانُوا قَبْلَ آدَمَ فِی الْأَرْضِ فَقَالَ لَهُمْ إِنَّ طَیْرَیْنِ قَدْ وَقَعَا مِنَ السَّمَاءِ لَمْ یَرَ الرَّاءُونَ أَعْظَمَ مِنْهُمَا تَعَالَوْا فَکُلُوهُمَا فَتَعَادَتِ السِّبَاعُ مَعَهُ وَ جَعَلَ إِبْلِیسُ یَحُثُّهُمْ وَ یَصِیحُ وَ یَعِدُهُمْ بِقُرْبِ الْمَسَافَةِ فَوَقَعَ مِنْ فِیهِ مِنْ عَجَلَةِ کَلَامِهِ بُزَاقٌ فَخَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ ذَلِکَ الْبُزَاقِ کَلْبَیْنِ أَحَدُهُمَا ذَکَرٌ وَ الْآخَرُ أُنْثَی فَقَامَا حَوْلَ آدَمَ وَ حَوَّاءَ الْکَلْبَةُ بِجُدَّةَ وَ

1) فی الکافی: فلما نظر آدم من الصفا و قد وضع الحجر فی الرکن کبر اللّه و هلله و مجده.

2) علل الشرائع: 148- 149. م.

3) فروع الکافی ج 1: 215 و اوله و آخره مقطوع. م.

4) هو المتعین علی ما فی الکافی.

5) علل الشرائع: 167. م.

6) علل الشرائع: 167. م.

الْکَلْبُ بِالْهِنْدِ فَلَمْ یَتْرُکُوا ⁽¹⁾السِّبَاعَ أَنْ یَقْرَبُوهُمَا وَ مِنْ ذَلِکَ الْیَوْمِ الْکَلْبُ عَدُوُّ السَّبُعِ وَ السَّبُعُ عَدُوُّ الْکَلْبِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است: از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سؤال شد که خداوند عزوجل سگ را از چه چیز آفرید؟ فرمود: آن را از بزاق ابلیس آفرید. گفته شد: آن چگونه بود ای رسول خدا؟ فرمود: هنگامی که خداوند عزوجل آدم و حوا را به زمین فرو فرستاد، آنها همانند دو جوجه بودند که میلرزیدند. ابلیس ملعون به سمت حیوانات درنده که قبل از آدم در زمین بودند دوید و به آنها گفت: دو پرنده از آسمان فرود افتادهاند که هیچ بینندهای بزرگتر از آن دو را ندیدهاند. بیایید و آن دو را بخورید. پس حیوانات درنده با اودویدند و ابلیس آنها را تحریک میکرد و فریاد میکشید و به آنها وعده میداد که راه نزدیک است. و در همین حین به خاطر شتابزدگی کلامش بزاقی از دهانش بیرون ریخت و خداوند عزوجل از آن بزاق دو سگ را خلق کرد: یکی نر و دیگری ماده. پس اطراف آدم و حوا ایستادند. سگ ماده در جده

ص: 207

و سگ نر در هند. و نگذاشتند که درندگان به آنها نزدیک شوند و از آن روز سگ دشمن درندگان و درندگان دشمن سگ هستند. - . علل الشرائع: 169 -

**[ترجمه]

«11»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَوْحَی إِلَی جَبْرَئِیلَ علیه السلام أَنَا اللَّهُ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ إِنِّی قَدْ رَحِمْتُ آدَمَ وَ حَوَّاءَ لَمَّا اشْتَکَیَا إِلَیَّ مَا شَکَیَا فَاهْبِطْ عَلَیْهِمَا بِخَیْمَةٍ مِنْ خِیَمِ الْجَنَّةِ فَإِنِّی قَدْ رَحِمْتُهُمَا لِبُکَائِهِمَا وَ وَحْشَتِهِمَا وَ وَحْدَتِهِمَا فَاضْرِبِ الْخَیْمَةَ عَلَی النَّزَعَةِ ⁽³⁾بَیْنَ جِبَالِ مَکَّةَ قَالَ وَ النَّزَعَةُ مَکَانُ الْبَیْتِ وَ قَوَاعِدِهِ الَّتِی رَفَعَتْهَا الْمَلَائِکَةُ قَبْلَ آدَمَ فَهَبَطَ جَبْرَئِیلُ عَلَی آدَمَ علیه السلام بِالْخَیْمَةِ عَلَی مِقْدَارِ أَرْکَانِ الْبَیْتِ وَ قَوَاعِدِهِ فَنَصَبَهَا قَالَ وَ أَنْزَلَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام آدَمَ مِنَ الصَّفَا وَ أَنْزَلَ حَوَّاءَ مِنَ الْمَرْوَةِ وَ جَمَعَ بَیْنَهُمَا فِی الْخَیْمَةِ قَالَ وَ کَانَ عَمُودُ الْخَیْمَةِ قَضِیباً مِنْ یَاقُوتٍ أَحْمَرَ فَأَضَاءَ نُورُهُ وَ ضَوْؤُهُ جِبَالَ مَکَّةَ وَ مَا حَوْلَهَا قَالَ فَامْتَدَّ ضَوْءُ الْعَمُودِ فَهُوَ مَوَاضِعُ الْحَرَمِ الْیَوْمَ مِنْ کُلِّ نَاحِیَةٍ مِنْ حَیْثُ بَلَغَ ضَوْؤُهُ قَالَ فَجَعَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ حَرَماً لِحُرْمَةِ الْخَیْمَةِ وَ الْعَمُودِ لِأَنَّهُمَا مِنَ الْجَنَّةِ قَالَ وَ لِذَلِکَ جَعَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْحَسَنَاتِ فِی الْحَرَمِ مُضَاعَفَاتٍ ⁽⁴⁾وَ السَّیِّئَاتِ مُضَاعَفَةً قَالَ وَ مُدَّتْ أَطْنَابُ الْخَیْمَةِ حَوْلَهَا فَمُنْتَهَی أَوْتَادِهَا مَا حَوْلَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ قَالَ وَ کَانَتْ أَوْتَادُهَا صَخْراً مِنْ عِقْیَانِ الْجَنَّةِ وَ أَطْنَابُهَا مِنْ ظَفَائِرِ الْأُرْجُوَانِ ⁽⁵⁾قَالَ وَ أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی جَبْرَئِیلَ علیه السلام اهْبِطْ عَلَی الْخَیْمَةِ بِسَبْعِینَ أَلْفَ مَلَکٍ یَحْرُسُونَهَا مِنْ مَرَدَةِ الشَّیْطَانِ وَ یُؤْنِسُونَ آدَمَ وَ یَطُوفُونَ حَوْلَ الْخَیْمَةِ تَعْظِیماً لِلْبَیْتِ وَ الْخَیْمَةِ قَالَ فَهَبَطَ بِالْمَلَائِکَةِ فَکَانُوا بِحَضْرَةِ الْخَیْمَةِ یَحْرُسُونَهَا مِنْ مَرَدَةِ الشَّیْطَانِ وَ یَطُوفُونَ حَوْلَ أَرْکَانِ الْبَیْتِ وَ الْخَیْمَةِ کُلَّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ کَمَا کَانُوا یَطُوفُونَ فِی السَّمَاءِ حَوْلَ الْبَیْتِ

1) فلم یترکا ظ.

2) علل الشرائع: 169. م.

3) فی نسخة: الترعة و کذا فیما یأتی راجع ما تقدم من المصنّف بعد الخبر 36 من الباب السابق.

4) فی نسخة: مضاعفة.

5) راجع ما تقدم من المصنّف فی الباب السابق بعد الخبر 36.

الْمَعْمُورِ قَالَ وَ أَرْکَانُ الْبَیْتِ الْحَرَامِ فِی الْأَرْضِ حِیَالَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ الَّذِی فِی السَّمَاءِ قَالَ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَی جَبْرَئِیلَ علیه السلام بَعْدَ ذَلِکَ أَنِ اهْبِطْ إِلَی آدَمَ وَ حَوَّاءَ فَنَحِّهِمَا عَنْ مَوْضِعِ قَوَاعِدِ بَیْتِی وَ ارْفَعْ قَوَاعِدَ بَیْتِی لِمَلَائِکَتِی وَ لِخَلْقِی مِنْ وُلْدِ آدَمَ فَهَبَطَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام عَلَی آدَمَ وَ حَوَّاءَ فَأَخْرَجَهُمَا مِنَ الْخَیْمَةِ وَ نَحَّاهُمَا عَنْ نَزَعَةِ ⁽¹⁾الْبَیْتِ وَ نَحَّی الْخَیْمَةَ عَنْ مَوْضِعِ النَّزَعَةِ قَالَ وَ وَضَعَ آدَمَ عَلَی الصَّفَا وَ حَوَّاءَ عَلَی الْمَرْوَةِ فَقَالَ آدَمُ عَلَی نَبِیِّنَا وَ آلِهِ وَ عَلَیْهِ السَّلَامُ یَا جَبْرَئِیلُ أَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی جَلَّ ذِکْرُهُ حَوَّلْتَنَا وَ فَرَّقْتَ بَیْنَنَا أَمْ بِرِضًی تَقْدِیراً عَلَیْنَا فَقَالَ لَهُمَا لَمْ یَکُنْ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ عَلَیْکُمَا وَ لَکِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَا یُسْأَلُ عَمَّا یَفْعَلُ یَا آدَمُ إِنَّ السَّبْعِینَ أَلْفَ مَلَکٍ الَّذِینَ أَنْزَلَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی الْأَرْضِ لِیُؤْنِسُوکَ وَ یَطُوفُوا حَوْلَ أَرْکَانِ الْبَیْتِ وَ الْخَیْمَةِ سَأَلُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَبْنِیَ لَهُمْ مَکَانَ الْخَیْمَةِ بَیْتاً عَلَی مَوَاضِعِ النَّزَعَةِ الْمُبَارَکَةِ حِیَالَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ فَیَطُوفُونَ حَوْلَهُ کَمَا کَانُوا یَطُوفُونَ فِی السَّمَاءِ حَوْلَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ فَأَوْحَی اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلَیَّ أَنْ أُنَحِّیَکَ وَ أَرْفَعَ الْخَیْمَةَ فَقَالَ آدَمُ علیه السلام رَضِینَا بِتَقْدِیرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ نَافِذِ أَمْرِهِ فِینَا فَرَفَعَ قَوَاعِدَ الْبَیْتِ بِحَجَرٍ مِنَ الصَّفَا وَ حَجَرٍ مِنَ الْمَرْوَةِ وَ حَجَرٍ مِنْ طُورِ سَیْنَاءَ وَ حَجَرٍ مِنْ جَبَلِ السَّلَامِ وَ هُوَ ظَهْرُ الْکُوفَةِ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی جَبْرَئِیلَ علیه السلام أَنِ ابْنِهِ وَ أَتِمَّهُ فَاقْتَلَعَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام الْأَحْجَارَ الْأَرْبَعَةَ بِأَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ مَوَاضِعِهَا بِجَنَاحِهِ فَوَضَعَهَا حَیْثُ أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَی فِی أَرْکَانِ الْبَیْتِ- عَلَی قَوَاعِدِهِ الَّتِی قَدَّرَهَا الْجَبَّارُ جَلَّ جَلَالُهُ وَ نَصَبَ أَعْلَامَهَا ثُمَّ أَوْحَی اللَّهُ إِلَی جَبْرَئِیلَ ابْنِهِ وَ أَتِمَّهُ مِنْ حِجَارَةٍ مِنْ أَبِی قُبَیْسٍ وَ اجْعَلْ لَهُ بَابَیْنِ بَاباً شَرْقاً وَ بَاباً غَرْباً قَالَ فَأَتَمَّهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَلَمَّا فَرَغَ طَافَتِ الْمَلَائِکَةُ حَوْلَهُ فَلَمَّا نَظَرَ آدَمُ وَ حَوَّاءُ إِلَی الْمَلَائِکَةِ یَطُوفُونَ حَوْلَ الْبَیْتِ انْطَلَقَا فَطَافَا سَبْعَةَ أَشْوَاطٍ ثُمَّ خَرَجَا یَطْلُبَانِ مَا یَأْکُلَانِ ⁽²⁾.

1) فی نسخة: «الترعة» و کذا فیما یأتی بعده، و تقدم قبل ذلک من المصنّف أن الترعة بالتاء المثناة من فوق و الراء المهملة: الدرجة، و الروضة فی مکان مرتفع، و لعلّ المراد هنا الدرجة لکون قواعد البیت مرتفعة؛ و بالنون و الزای المعجمة: المکان الخالی عن الاشجار و الجبال تشبیها بنزعة الرأس.

2) علل الشرائع: 146. م.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام باقر علیه السلام از اجدادش نقل میکند که خداوند عزوجل به جبرئیل وحی کرد: من خدای رحمان و رحیم هستم. همانا من به آدم و حوا هنگامی که نزد من شکایت کردند از آنچه شکایت کردند، رحم کردم. پس خیمهای از خیمههای بهشت را برای آنها فرود بیاور چرا که من به آن دو به خاطر گریههای آنها و تنهایی و وحشتشان رحم آوردم و خیمه را بر نزعه بین کوههای مکه بر پا کن. امام فرمود: نزعه همان مکان کعبه و ستونهای آن است که ملائکه آن را قبل از آدم بالا بردند. پس جبرئیل خیمهای به اندازه مکان کعبه و ستونهایش برای آدم فروفرستاد و آن را بر پا کرد. فرمود: جبرئیل علیه السلام آدم را از صفا و حوا را از مروه پایین آورد و آنها را در خیمه جمع کرد. فرمود: ستون وسطی خیمه، چوبی از یاقوت سرخ بود. پس نورش کوههای مکه و اطراف آن را روشن ساخت. فرمود: نور ستون کشیده شد که امتداد آن، محدوده امروز حرم است که از هر طرف به میزانی است که نور آن ستون به آن رسید. فرمود: خداوند عزوجل آنجا را به خاطر حرمت خیمه و ستون، حدود حرم قرار داد چون خیمه و ستون از بهشت آمده بود. فرمود: به همین دلیل خداوند عزوجل نیکیها را در حرم مضاعف و بدیها را نیز مضاعف قرار داده است. فرمود: و طنابهای خیمه را از اطراف آن کشید که منتهای میخهای آن خیمه، اطراف مسجدالحرام بود. فرمود: میخهای آن سنگهایی از طلای خالص بهشت بود و طنابهای آن از ریسمان ارغوانی بود. فرمود: خداوند به جبرئیل علیه السلام وحی کرد که هفتاد هزار فرشته بر خیمه فرود فرست که آن را از شیاطین عصیانگر حفظ کنند و با آدم انس بگیرند و به خاطر بزرگداشت کعبه و آن خیمه، پیرامون آن در طواف باشند. فرمود: پس ملائکه را فروفرستاد. پس در اطراف خیمه بودند و آن را از طغیان شیطان عصیانگر حفظ میکردند و هر روز و شب ارکان کعبه و خیمه را طواف میکردند درست همانطور که در آسمان به طواف بیت

ص: 208

المعمور میپرداختند. فرمود: ارکان بیت الحرام در زمین محاذی بیت المعمور است که در آسمان قرار دارد. فرمود: خداوند تبارک و تعالی، بعد از آن به جبرئیل علیه السلام وحی کرد: بر آدم و حوا فرود آی و آنها را از موضع ستونهای خانهام دور کن و ستونهای خانهام را برای ملائکه و مخلوقاتم از نسل آدم بالا ببر. جبرئیل بر آدم و حوا فرود آمد و آنها را از خیمه خارج کرد و از نزعه - ستونهای - کعبه دور کرد وخیمه را از جای نزعه کنار زد. فرمود: آدم را بر صفا و حوا را در مروه قرار داد. پس آدم - صلوات و درود خدا بر پیامبر ما و خاندان او و بر او باد- گفت: ای جبرئیل آیا به خاطر خشم خداوند تبارک و تعالی بر ما، جای ما را عوض کرده و بین ما فراق ایجاد کردی یا بر اساس رضایت و تقدیر او بر ما چنین کردی؟ جبرئیل به آن دو گفت: این مسأله به خاطر خشم خداوند –ذکرش بلند مرتبه باد- بر شما نیست ولی خداوند عزوجل از آنچه انجام میدهد مورد سؤال واقع نمیشود. ای آدم! 70 هزار فرشتهای که خداوند آنان را به زمین نازل کرده بود تا مونس تو باشند و پیرامون ستونهای خانه و خیمه طواف کنند از خداوند عزوجل خواستند که در محل خیمه، برای آنها خانهای در نزعه مبارک در مقابل بیت المعمور بسازد تا بر اطراف آن طواف کنند؛ همان طور که در آسمان پیرامون بیت المعمور طواف میکردند. پس خداوند تبارک تعالی بر من وحی کرد: که تو را دور کنم و خیمه را بردارم. آدم علیه السلام گفت: به قضا و قدر خداوند تبارک و تعالی و امر نافذش در مورد ما راضی شدیم. پس جبرئیل پایههای کعبه را با سنگی از صفا و مروه و سنگی از طور سینا و سنگی از جبل السلام که پشت کوفه است بالا برد. سپس خداوند عزوجل به جبرئیل علیه السلام وحی کرد: آن را بساز و تمام کن. جبرئیل علیه السلام سنگهای چهارگانه را به دستور خداوند با بالهایش از جاهایشان بیرون کشید و آنها را در همان ارکانی که خداوند فرموده بود بر همان اصول و قواعدی که خداوند جبار جل جلاله مقدر ساخته بود، قرار داد و اعلام - میلها - آن را نیز نصب کرد. سپس خداوند به جبرئیل امر کرد: آن را بساز و با سنگی از ابو قبیس به پایان ببر و دو در برای آن قرار بده؛ باب شرقی و باب غربی. فرمود: جبرئیل علیه السلام آن را به پایان برد و هنگامی که از آن کار فارغ شد، ملائکه پیرامون آن طواف کردند. هنگامی که آدم و حوا دیدند ملائکه پیرامون خانه طواف میکنند به راه افتاده و هفت بار طواف کردند و سپس خارج شده و به دنبال چیزی رفتند که بخورند. - . علل الشرائع: 146 -

ص: 209

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری العقیان من الذهب الخالص و یقال هو ما ینبت نباتا و لیس مما یحصل من الحجارة.

**[ترجمه]جوهری میگوید: عقیان از طلای خالص است و گفته میشود آن چیزی است که به عنوان گیاه میروید و از جمله چیزهایی نیست که از سنگ حاصل میشود.

**[ترجمه]

«12»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام ع، علل الشرائع سَأَلَ الشَّامِیُّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنْ أَکْرَمِ وَادٍ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ فَقَالَ لَهُ وَادٍ یُقَالُ لَهُ سَرَنْدِیبُ سَقَطَ فِیهِ آدَمُ مِنَ السَّمَاءِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا و علل الشرایع: فرد شامی از امیرالمؤمنین علیه السلام در مورد شریفترین مکان روی زمین سؤال کرد. به او فرمود: سرزمینی به نام سرندیب که آدم در آن از آسمان بر زمین فرود آمد. - . العیون: 135 در این کتاب به جای سرندیب، سراندیب آمده است. علل الشرائع: 198 -

**[ترجمه]

«13»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ سَهْلٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ جَرِیرٍ عَنْ أَبِی الرَّبِیعِ الشَّامِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ آدَمَ علیه السلام لَمَّا هَبَطَ مِنَ الْجَنَّةِ اشْتَهَی مِنْ ثِمَارِهَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَلَیْهِ قَضِیبَیْنِ مِنْ عِنَبٍ فَغَرَسَهُمَا فَلَمَّا أَوْرَقَا وَ أَثْمَرَا وَ بَلَغَا جَاءَ إِبْلِیسُ فَحَاطَ عَلَیْهِمَا حَائِطاً فَقَالَ لَهُ آدَمُ مَا لَکَ یَا مَلْعُونُ فَقَالَ إِبْلِیسُ إِنَّهُمَا لِی فَقَالَ کَذَبْتَ فَرَضِیَا بَیْنَهُمَا بِرُوحِ الْقُدُسِ فَلَمَّا انْتَهَیَا إِلَیْهِ قَصَّ عَلَیْهِ آدَمُ قِصَّتَهُ فَأَخَذَ رُوحُ الْقُدُسِ شَیْئاً مِنْ نَارٍ فَرَمَی بِهَا عَلَیْهِمَا فَالْتَهَبَتْ فِی أَغْصَانِهِمَا حَتَّی ظَنَّ آدَمُ أَنَّهُ لَمْ یَبْقَ مِنْهُمَا شَیْ‌ءٌ إِلَّا احْتَرَقَ وَ ظَنَّ إِبْلِیسُ مِثْلَ ذَلِکَ قَالَ فَدَخَلَتِ النَّارُ حَیْثُ دَخَلَتْ وَ قَدْ ذَهَبَ مِنْهُمَا ثُلُثَاهُمَا وَ بَقِیَ الثُّلُثُ فَقَالَ الرُّوحُ أَمَّا مَا ذَهَبَ مِنْهُمَا فَحَظُّ إِبْلِیسَ لَعَنَهُ اللَّهُ وَ مَا بَقِیَ فَلَکَ یَا آدَمُ ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که آدم علیه السلام از بهشت فرود آمد میوههای آنجا را هوس کرد. پس خداوند تبارک و تعالی دو بوته انگور برای او فروفرستاد. پس آن دو را کاشت تا اینکه برگ و میوه دادند و رسیدند. ابلیس آمد و دیواری بر آن دو بوته کشید، آدم به او گفت: ای ملعون چه کار میکنی؟ ابلیس گفت: این دو بوته مال من است. آدم گفت: دروغ میگویی. پس آن دو راضی شدند روح القدس را بین خود حکم کنند. وقتی به سوی روح القدس رفتند آدم قصهاش را برای او تعریف کرد. روح القدس شعلهای از آتش برگرفت و آن را بر آن دو بوته افکند و آتش میان شاخههای آن افتاد. تا اینکه آدم تصور کرد چیزی از آن دو بوته باقی نمانده و به طور کامل سوختهاند. ابلیس نیز همینگونه تصور کرد. گفت: پس آتش از آنجا که داخل شد، داخل شد و دوسوم آن دو بوته از بین رفت و یک سوم آن باقی ماند. پس روح القدس گفت: آنچه از آن دو بوته سوخت و از بین رفت سهم ابلیس (خدا او را لعنت کند) بود و آنچه باقی ماند برای توست ای آدم. - . علل الشرائع: 163 -

**[ترجمه]

«14»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ آدَمَ علیه السلام لَمَّا هَبَطَ هَبَطَ بِالْهِنْدِ ثُمَّ رُمِیَ إِلَیْهِ بِالْحَجَرِ الْأَسْوَدِ وَ کَانَ یَاقُوتَةً حَمْرَاءَ بِفِنَاءِ الْعَرْشِ فَلَمَّا رَأَی عَرَفَهُ فَأَکَبَّ عَلَیْهِ وَ قَبَّلَهُ ثُمَّ أَقْبَلَ بِهِ فَحَمَلَهُ إِلَی مَکَّةَ فَرُبَّمَا أَعْیَا مِنْ ثِقَلِهِ فَحَمَلَهُ جَبْرَئِیلُ عَنْهُ وَ کَانَ إِذَا لَمْ یَأْتِهِ جَبْرَئِیلُ علیه السلام اغْتَمَّ وَ حَزِنَ فَشَکَا ذَلِکَ إِلَی جَبْرَئِیلَ فَقَالَ إِذَا وَجَدْتَ شَیْئاً مِنَ الْحُزْنِ فَقُلْ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیا: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که آدم علیه السلام هبوط کرد به هند فرود آمد سپس حجرالاسود که یاقوت سرخی در اطراف عرش بود به سوی او پرتاب شد و هنگامی که آن را دید شناخت و بر روی آن فرو افتاد و آن را بوسید. سپس به سوی آن رفت و آن را با خود برداشت و به سوی مکه برد. گاهی که از حمل آن خسته میشد جبرئیل آن را به جای او حمل میکرد و هنگامی که جبرئیل علیه السلام به سمت او نمیآمد غمگین میشد و از حزن و اندوه به جبرئیل شکایت میبرد. جبرئیل به او گفت: هرگاه [در وجود خود] چیزی از اندوه و حزن یافتی بگو: «لا حول و لا قوه الا بالله» - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«15»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ عَامِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ

1) العیون: ص 135 و فیه: «سراندیب» علل الشرائع: 198.

2) علل الشرائع: 163. م.

3) مخطوط. م.

اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حِینَ أَهْبَطَ آدَمَ علیه السلام مِنَ الْجَنَّةِ أَمَرَهُ أَنْ یَحْرُثَ بِیَدِهِ فَیَأْکُلَ مِنْ کَدِّهَا بَعْدَ نَعِیمِ الْجَنَّةِ فَجَعَلَ یَجْأَرُ ⁽¹⁾وَ یَبْکِی عَلَی الْجَنَّةِ مِائَتَیْ سَنَةٍ ثُمَّ إِنَّهُ سَجَدَ لِلَّهِ سَجْدَةً فَلَمْ یَرْفَعْ رَأْسَهُ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ وَ لَیَالِیَهَا ⁽²⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیا: امام باقر علیه السلام میفرماید: رسول الله صلی الله علیه و آله

ص: 210

فرمود: وقتی خداوند عزوجل آدم علیه السلام را از بهشت فرو فرستاد به او دستور داد که با دستش شخم بزند و پس از نعمتهای بهشت از دسترنج خود بخورد. پس آدم شروع به دعا کرد و دویست سال به خاطر بهشت گریه و زاری کرد و سپس بر خداوند سجده کرد، سجدهای که سه شبانه روز سرش را بالا نیاورد. - . قصص الأنبیبا نسخه خطی -

**[ترجمه]

«16»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ بَعْضِ مَنْ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مِنَ الطِّیبِ قَالَ إِنَّ آدَمَ وَ حَوَّاءَ حِینَ أُهْبِطَا مِنَ الْجَنَّةِ نَزَلَ آدَمُ عَلَی الصَّفَا وَ حَوَّاءُ عَلَی الْمَرْوَةِ وَ إِنَّ حَوَّاءَ حَلَّتْ قَرْناً ⁽³⁾مِنْ قُرُونِ رَأْسِهَا فَهَبَّتْ بِهِ الرِّیحُ فَصَارَ بِالْهِنْدِ أَکْثَرُ الطِّیبِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیا: از امام صادق علیه السلام درباره عطر سؤال شد، حضرت فرمود: هنگامی که آدم و حوا از بهشت فرود آمدند آدم بر صفا و حوا بر مروه فرود آمد و حوا یک رشته موی بافته خود را گشود و باد بر آن وزید. پس بیشتر عطرها در هند قرار گرفت. - . قصص الأنبیبا نسخه خطی -

**[ترجمه]

«17»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی وَهْبٍ قَالَ: مَهْبِطُ آدَمَ عَلَی جَبَلٍ فِی شَرْقِیِّ أَرْضِ الْهِنْدِ یُقَالُ لَهُ بَاسِمٌ ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ یَسِیرَ إِلَی مَکَّةَ فَطَوَی لَهُ الْأَرْضَ فَصَارَ عَلَی کُلِّ مَفَازَةٍ یَمُرُّ بِهِ خُطْوَةً وَ لَمْ یَقَعْ قَدَمُهُ فِی شَیْ‌ءٍ مِنَ الْأَرْضِ إِلَّا صَارَ عُمْرَاناً وَ بَکَی عَلَی الْجَنَّةِ مِائَتَیْ سَنَةٍ فَعَزَّاهُ اللَّهُ بِخَیْمَةٍ مِنْ خِیَامِ الْجَنَّةِ فَوَضَعَهَا لَهُ بِمَکَّةَ فِی مَوْضِعِ الْکَعْبَةِ وَ تِلْکَ الْخَیْمَةُ مِنْ یَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ لَهَا بَابَانِ شَرْقِیٌّ وَ غَرْبِیٌّ مِنْ ذَهَبٍ مَنْظُومَانِ مُعَلَّقٌ فِیهَا ثَلَاثُ قَنَادِیلَ مِنْ تِبْرِ الْجَنَّةِ ⁽⁵⁾تَلْتَهِبُ نُوراً وَ نَزَلَ الرُّکْنُ وَ هُوَ یَاقُوتَةٌ بَیْضَاءُ مِنْ یَاقُوتِ الْجَنَّةِ وَ کَانَ کُرْسِیّاً لآِدَمَ علیه السلام یَجْلِسُ عَلَیْهِ وَ إِنَّ خَیْمَةَ آدَمَ لَمْ تَزَلْ فِی مَکَانِهَا حَتَّی قَبَضَهُ اللَّهُ تَعَالَی ثُمَّ رَفَعَهَا اللَّهُ إِلَیْهِ وَ بَنَی بَنُو آدَمَ فِی مَوْضِعِهَا بَیْتاً مِنَ الطِّینِ وَ الْحِجَارَةِ وَ لَمْ یَزَلْ مَعْمُوراً وَ أُعْتِقَ مِنَ الْغَرَقِ وَ لَمْ یَخِرَّ بِهِ الْمَاءُ حَتَّی ابْتَعَثَ اللَّهُ تَعَالَی إِبْرَاهِیمَ ع⁽⁶⁾

**[ترجمه]قصص الانبیا: به نقل از وهب و صدوق آورده شده است: محل فرود آمدن آدم بر کوهی در شرق سرزمین هند بود که به آن باسم گفته میشد. سپس خداوند به او امر فرمود که به سوی مکه حرکت کن. خداوند زمین را برای او در هم پیچید به گونهای که از هر بیابانی با یک گام عبور میکرد و پای او بر هر تکه از زمین که قرار میگرفت آباد میشد. دویست سال به خاطر بهشت گریست. پس خداوند با خیمهای از خیمههای بهشت او را تسلی داده و آن خیمه را در مکه و در موضع کعبه قرار داد. و آن خیمه از یاقوت سرخ بود که دو در داشت؛ یکی شرقی و دیگری غربی که از طلای آراسته بوده و سه قندیل از طلای بهشت در آن آویزان بود. قندیلها بسیار نورانی بودند. سپس رکن که یاقوتی سفید از یاقوتهای بهشت بود فرود آمد و جایگاه نشستن آدم عیله السلام بود که بر آن مینشست. خیمه آدم همواره در جای خود باقی بود تا اینکه خداوند روح آدم علیه السلام را قبض کرد. سپس خداوند آن خیمه را به سوی خود بالا برد و فرزندان آدم در جایگاه آن خیمه خانهای از گل و سنگ بر پا کردند که همواره آباد بود و از سیل و غرق شدن در امان بود و آب به آن نمیرسید تا اینکه ابراهیم علیه السلام مبعوث شد. - . قصص الأنبیبا نسخه خطی -

**[ترجمه]

«18»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ آدَمَ علیه السلام کَانَ لَهُ فِی السَّمَاءِ خَلِیلٌ مِنَ الْمَلَائِکَةِ فَلَمَّا هَبَطَ آدَمُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ اسْتَوْحَشَ الْمَلَکُ وَ شَکَا إِلَی اللَّهِ تَعَالَی وَ سَأَلَهُ أَنْ یَأْذَنَ لَهُ فَیَهْبِطَ عَلَیْهِ فَأَذِنَ لَهُ فَهَبَطَ عَلَیْهِ فَوَجَدَهُ قَاعِداً فِی قَفْرَةٍ مِنَ الْأَرْضِ

1) جأر إلی اللّه: رفع صوته بالدعاء. تضرع.

2) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

3) القرن: ذؤابة المرأة.

4) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

5) التبر: ما کان من الذهب غیر مضروب أو غیر مصوغ أو فی تراب معدنه.

6) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

فَلَمَّا رَآهُ آدَمُ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی رَأْسِهِ وَ صَاحَ صَیْحَةً قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَرْوُونَ أَنَّهُ أَسْمَعَ عَامَّةَ الْخَلْقِ فَقَالَ لَهُ الْمَلَکُ یَا آدَمُ مَا أَرَاکَ إِلَّا قَدْ عَصَیْتَ رَبَّکَ وَ حَمَلْتَ عَلَی نَفْسِکَ مَا لَا تُطِیقُ أَ تَدْرِی مَا قَالَ اللَّهُ لَنَا فِیکَ فَرَدَدْنَا عَلَیْهِ قَالَ لَا قَالَ قَالَ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قُلْنَا أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ فَهُوَ خَلَقَکَ أَنْ تَکُونَ فِی الْأَرْضِ یَسْتَقِیمُ أَنْ تَکُونَ فِی السَّمَاءِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ اللَّهُ عَزَّی بِهَا آدَمَ ثَلَاثاً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام میفرماید: آدم علیه السلام در آسمان در بین فرشتگان دوستی داشت. وقتی حضرت آدم به زمین فرود آمد آن فرشته بسیار احساس تنهایی کرد و به نزد خداوند متعال شکایت برد و از او خواست تا به او اجازه دهد بر آدم هبوط کند. خداوند به او اجازه داد پس او بر آدم فرود آمد و آدم را در سرزمینی خشک در حالت نشسته یافت.

ص: 211

هنگامی که آدم علیه السلام او را دید دستش را بر سرش نهاد و فریادی بلند بر کشید -امام صادق علیه السلام فرمود: نقل کردهاند که صدای او به گوش همه خلق رسید- پس فرشته به آدم گفت: ای آدم تو را نمیبینم مگر اینگونه که از امر پروردگارت عصیان کردی و بر نفس خود چیزی را تحمیل کردی که طاقت آن را نداشتی. آیا میدانی که خداوند درباره تو به ما چه گفت و ما به او چه گفتیم؟ گفت: نه، گفت: خداوند فرمود: «من در زمین جانشینی میگذارم» گفتیم: «آیا کسی را در آن میگذاری که در آن فساد کند و خون بریزد.» او تو را خلق کرد تا در زمین راست بایستد یا در آسمان باشد؟ امام صادق علیه السلام فرمود: به خدا سوگند آدم سه بار به آن منسوب شد. - . تفسیر عیاشی نسخه خطی -

**[ترجمه]

«19»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ اللَّهَ حِینَ أَهْبَطَ آدَمَ إِلَی الْأَرْضِ أَمَرَهُ أَنْ یَحْرُثَ بِیَدِهِ فَیَأْکُلَ مِنْ کَدِّهِ بَعْدَ الْجَنَّةِ وَ نَعِیمِهَا فَلَبِثَ یَجْأَرُ وَ یَبْکِی عَلَی الْجَنَّةِ مِائَتَیْ سَنَةٍ ثُمَّ إِنَّهُ سَجَدَ لِلَّهِ سَجْدَةً فَلَمْ یَرْفَعْ رَأْسَهُ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ وَ لَیَالِیَهَا ثُمَّ قَالَ أَیْ رَبِّ أَ لَمْ تَخْلُقْنِی فَقَالَ اللَّهُ قَدْ فَعَلْتُ فَقَالَ أَ لَمْ تَنْفُخْ فِیَّ مِنْ رُوحِکَ قَالَ قَدْ فَعَلْتُ قَالَ أَ لَمْ تُسْکِنِّی جَنَّتَکَ قَالَ قَدْ فَعَلْتُ قَالَ أَ لَمْ تَسْبِقْ لِی رَحْمَتُکَ غَضَبَکَ قَالَ اللَّهُ قَدْ فَعَلْتُ فَهَلْ صَبَرْتَ أَوْ شَکَرْتَ قَالَ آدَمُ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی إِنَّکَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ فَرَحِمَهُ اللَّهُ بِذَاکَ وَ تَابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ ⁽²⁾

**[ترجمه]تفسیر العیاشی: رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم میفرماید: هنگامی که خداوند آدم را به زمین فرو فرستاد به او امر کرد که با دستش زمین را شخم بزند و بعد از بهشت و نعمتهای آن از زحمت و دسترنج خود بخورد. پس آدم دویست سال دعا کرد و به خاطر بهشت گریست. و سپس برای خداوند به سجده رفت و سرش را سه شبانه روز بالا نیاورد. سپس به خداوند گفت: ای خدا مگر تو مرا نیافریدی؟ خداوند فرمود: چنین کردم. آدم گفت: مگر از روح خود در من ندمیدی؟ خداوند فرمود: چنین کردم. آدم گفت: مگر مرا در بهشت خود جای ندادی؟ خداوند فرمود: بله چنین کردم و آیا تو صبر و شکر کردی؟ آدم گفت: «پاک و منزهی که هیچ خدایی جز تو نیست من بر خود ستم کردم پس بر من ببخش که تو بخشنده و مهربانی» خداوند به خاطر این مسأله به او رحم کرد و توبه او را پذیرفت که همانا او توبه پذیر و مهربان است. - . تفسیر عیاشی نسخه خطی -

**[ترجمه]

«20»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: کَانَ إِبْلِیسُ أَوَّلَ مَنْ نَاحَ وَ أَوَّلَ مَنْ تَغَنَّی وَ أَوَّلَ مَنْ حَدَا قَالَ لَمَّا أَکَلَ آدَمُ مِنَ الشَّجَرَةِ تَغَنَّی قَالَ فَلَمَّا أُهْبِطَ حَدَا بِهِ فَلَمَّا اسْتَقَرَّ عَلَی الْأَرْضِ نَاحَ فَأَذْکَرَهُ مَا فِی الْجَنَّةِ فَقَالَ آدَمُ رَبِّ هَذَا الَّذِی جَعَلْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَهُ الْعَدَاوَةَ لَمْ أَقْوَ عَلَیْهِ وَ أَنَا فِی الْجَنَّةِ وَ إِنْ لَمْ تُعِنِّی عَلَیْهِ لَمْ أَقْوَ عَلَیْهِ فَقَالَ اللَّهُ السَّیِّئَةُ بِالسَّیِّئَةِ وَ الْحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا إِلَی سَبْعِ مِائَةٍ قَالَ رَبِّ زِدْنِی قَالَ لَا یُولَدُ لَکَ وَلَدٌ إِلَّا جَعَلْتُ مَعَهُ مَلَکاً أَوْ مَلَکَیْنِ یَحْفَظَانِهِ قَالَ رَبِّ زِدْنِی قَالَ التَّوْبَةُ مَفْرُوضَةٌ فِی الْجَسَدِ مَا دَامَ فِیهَا الرُّوحُ قَالَ رَبِّ زِدْنِی قَالَ أَغْفِرُ الذُّنُوبَ وَ لَا أُبَالِی قَالَ حَسْبِی قَالَ فَقَالَ إِبْلِیسُ رَبِّ هَذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ وَ فَضَّلْتَهُ وَ إِنْ لَمْ تَفَضَّلْ عَلَیَّ لَمْ أَقْوَ عَلَیْهِ قَالَ لَا یُولَدُ لَهُ وَلَدٌ إِلَّا وُلِدَ لَکَ وَلَدَانِ قَالَ رَبِّ زِدْنِی قَالَ تَجْرِی مِنْهُ مَجْرَی الدَّمِ فِی الْعُرُوقِ قَالَ رَبِّ زِدْنِی قَالَ تَتَّخِذُ أَنْتَ وَ ذُرِّیَّتُکَ فِی صُدُورِهِمْ مَسَاکِنَ قَالَ رَبِّ زِدْنِی قَالَ تَعِدُهُمْ وَ تُمَنِّیهِمْ وَ ما یَعِدُهُمُ الشَّیْطانُ إِلَّا غُرُوراً ⁽³⁾

1) تفسیر العیّاشیّ مخطوط.

2) تفسیر العیّاشیّ مخطوط.

3) تفسیر العیّاشیّ مخطوط.

**[ترجمه]تفسیر العیاشی: جابر از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل میکند که فرمود: ابلیس اولین کسی بود که نوحه سر داد و اولین کسی بود که آواز سر داد و اولین کسی بود که حدی خوانی کرد. گفت: هنگامی که آدم علیه السلام از میوه آن درخت خورد ابلیس آواز سر داد. گفت: و هنگامی که آدم به زمین فرود آمد حدی خوانی کرد و هنگامی که بر روی زمین استقرار یافت نوحه سر داد و آنچه را که در بهشت بود به یاد او آورد. آدم گفت: خدایا این همان است که بین من و او دشمنی قرار دادهای و من وقتی که در بهشت بودم در برابر او قدرت نداشتم و اگر مرا یاری نکنی در برابر او توان ندارم. پس خداوند گفت: هر گناه را یکی و هر نیکی را ده برابر تا هفتصد برابر حساب میکنم. گفت: خدایا! افزون کن، گفت: هر کدام از فرزندان تو که متولد شد با او یک یا دو فرشته میگذارم که از او محافظت کنند. آدم گفت: خدایا! افزون کن، خداوند فرمود: توبه را نیز مادامی که روح در بدن است مفروض میگردانم - امتداد میدهم -. گفت: خدایا افزون کن، گفت: گناهان را میبخشم و توجهی نمیکنم. آدم گفت: همین برای من کافیست. ابلیس گفت: خدایا این(آدم) کسی است که او را تکریم کرده و بر من برتری بخشیدی و اگر بر من از فضل و بخششت روا نداری نمیتوانم بر او چیره شوم گفت: به ازای هر فرزند او تو صاحب دو فرزند میشوی. ابلیس گفت: خدایا افزون کن گفت: مانند جاری شدن خون در رگها در او جاری میشوی. ابلیس گفت: خدایا افزون کن، خداوند فرمود: تو و ذریه تو در دل آنها خانههایی برمیگیرید. ابلیس گفت: خدایا افزون کن، خداوند فرمود: تو به آنها وعده میدهی و آنها در آرزوها میافکنی و شیطان جز فریب به آنها وعده نمیدهد. - . تفسیر عیاشی نسخه خطی -

ص: 212

**[ترجمه]

«21»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا بَکَی أَحَدٌ بُکَاءَ ثَلَاثَةٍ آدَمَ وَ یُوسُفَ وَ دَاوُدَ فَقُلْتُ مَا بَلَغَ مِنْ بُکَائِهِمْ فَقَالَ أَمَّا آدَمُ فَبَکَی حِینَ أُخْرِجَ مِنَ الْجَنَّةِ وَ کَانَ رَأْسُهُ فِی بَابٍ مِنْ أَبْوَابِ السَّمَاءِ فَبَکَی حَتَّی تَأَذَّی بِهِ أَهْلُ السَّمَاءِ فَشَکَوْا ذَلِکَ إِلَی اللَّهِ فَحَطَّ مِنْ قَامَتِهِ وَ أَمَّا دَاوُدُ فَإِنَّهُ بَکَی حَتَّی هَاجَ الْعُشْبُ مِنْ دُمُوعِهِ وَ إِنْ کَانَ لَیَزْفِرُ الزَّفْرَةَ فَیُحْرِقُ مَا نَبَتَ مِنْ دُمُوعِهِ وَ أَمَّا یُوسُفُ فَإِنَّهُ کَانَ یَبْکِی عَلَی أَبِیهِ یَعْقُوبَ وَ هُوَ فِی السِّجْنِ فَتَأَذَّی بِهِ أَهْلُ السِّجْنِ فَصَالَحَهُمْ عَلَی أَنْ یَبْکِیَ یَوْماً وَ یَسْکُتَ یَوْماً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر العیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ کس مثل سه نفر یعنی آدم و یوسف و داوود نگریست. گفتم: گریه ایشان تا چه حدّی بود؟ گفت: آدم هنگامی که از بهشت اخراج شد، در حالی که سر او در یکی از درهای آسمان بود، گریست تا اینکه اهل آسمانها به خاطر گریه او اذیت شده و به خداوند شکایت کردند و خداوند قامت او را کوتاهتر کرد. اما داوود آنقدر گریست که از اشکهای او گیاهان و علفها روییدند، و اگر آه میکشید آن گیاهانی که با اشکهایش روییده بودند میسوختند. یوسف به خاطر دوری از پدرش یعقوب در زندان گریست تا حدی که اهل زندان از گریه او اذیت شدند و با آنها قرار گذاشت که یک روز بگرید و یک روز سکوت کند. - . تفسیر عیاشی نسخه خطی -

**[ترجمه]

«22»

قب، المناقب لابن شهرآشوب عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ: کَانَ آدَمُ لَمَّا أَرَادَ أَنْ یَغْشَی حَوَّاءَ خَرَجَ بِهَا مِنَ الْحَرَمِ ثُمَّ کَانَا یَغْتَسِلَانِ وَ یَرْجِعَانِ إِلَی الْحَرَمِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]المناقب ابن شهر آشوب: علی بن حسین علیه السلام فرمود: وقتی آدم علیه السلام میخواست با حوا آمیزش کند او را از حرم بیرون میبرد و سپس غسل میکردند و به حرم بازمیگشتند. - . المناقب 2: ص 258-259 -

**[ترجمه]

«23»

ع، علل الشرائع ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی قَالَ: سُئِلَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام عَنِ الْحَرَمِ وَ أَعْلَامِهِ فَقَالَ إِنَّ آدَمَ علیه السلام لَمَّا هَبَطَ مِنَ الْجَنَّةِ هَبَطَ عَلَی أَبِی قُبَیْسٍ وَ النَّاسُ یَقُولُونَ بِالْهِنْدِ فَشَکَا إِلَی رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْوَحْشَةَ وَ أَنَّهُ لَا یَسْمَعُ مَا کَانَ یَسْمَعُ فِی الْجَنَّةِ فَأَهْبَطَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِ یَاقُوتَةً حَمْرَاءَ فَوُضِعَتْ فِی مَوْضِعِ الْبَیْتِ فَکَانَ یَطُوفُ بِهَا آدَمُ علیه السلام وَ کَانَ یَبْلُغُ ضَوْؤُهَا الْأَعْلَامَ ⁽³⁾فَعُلِّمَتِ الْأَعْلَامُ ⁽⁴⁾عَلَی ضَوْئِهَا فَجَعَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ حَرَماً ⁽⁵⁾.

: أبی عن علی عن أبیه عنه علیه السلام مثله ⁽⁶⁾.

ابن الولید عن الصفار عن ابن عیسی عن إسماعیل بن همام عنه علیه السلام ⁽⁷⁾

مثله.

**[ترجمه]علل الشرایع و عیون اخبار الرضا: صفوان بن یحیی از ابوالحسن - امام کاظم - علیه السلام نقل میکند: درباره حرم و نشانههای آن از آن حضرت سؤال پرسیدند، فرمود: وقتی که آدم علیه السلام از بهشت هبوط کرد در ابوقبیس فرود آمد -و مردم میگویند در هند- و به پروردگارش عزوجل از تنهایی شکایت کرد واینکه او آنچه را که در بهشت میشنید در این جا نمیشنود. خداوند عزوجل یاقوت سرخی بر او را فرود آورد و آن در موضع خانه - کعبه - قرار داده شد. آدم علیه السلام آن را طواف میکرد و نور آن به میلها میرسید، پس به هر جایی که روشنایی یاقوت میرسید میلها را نصب کردند و خداوند آن را حرم قرار داد. - . علل الشرائع: 146، العیون: 158 -

پدرم از علی و او از پدرش از امام علیه السلام مثل همین حدیث را نقل کردهاند. - . علل الشرائع: 145، العیون: 158 -

ابن الولید از صفا از ابن عیسی از اسماعیل بن همام از امام مثل این را نقل کردهاند. - . علل الشرائع: 145، العیون: 158 -

**[ترجمه]

بیان

یدل علی ما ذکرنا سابقا من أن أخبار نزولهما بالهند محمولة علی التقیة و أما الجمع بین ما ورد فی هذا الخبر من نزول الیاقوتة و ما ورد فی الخبرین السابقین من نزول

1) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

2) المناقب 2: ص 258- 259. م.

3) فی المصدر: و کان ضوؤها یبلغ موضع الاعلام. و فی الکافی أیضا کذلک. م.

4) علم له علامة: جعلها له أمارة یعرفها.

5) علل الشرائع: 146، العیون: 158 و أسنده فیه الی البزنطی و عطف علیه روایتی إسماعیل و صفوان. م.

6) علل الشرائع: 145، العیون: 158. م.

7) علل الشرائع: 145، العیون: 158. م.

الخیمة فبأنهما نزلتا متعاقبتین أو مقارنتین أو تکون الخیمة من الیاقوت ⁽¹⁾.

**[ترجمه]چیزهایی که ما پیش از این آوردیم نشان میدهد اخبار فرود آمدن آن دو در هند محمول بر تقیه است و اما جمع بین آنچه در این حدیث که درباره فرود آمدن یاقوت است و دو روایت پیشین که درباره فرود آمدن

ص: 213

خیمه بود دلالت بر این میکند که آن دو به صورت متعاقب یا همزمان فرو فرستاده شدهاند یا اینکه خیمه از جنس یاقوت بوده است

**[ترجمه]

«24»

کا، الکافی عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیٍّ الْقَصِیرِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ أَصْلِ الطِّیبِ مِنْ أَیِّ شَیْ‌ءٍ هُوَ فَقَالَ أَیُّ شَیْ‌ءٍ یَقُولُ النَّاسُ ⁽²⁾قُلْتُ یَزْعُمُونَ أَنَّ آدَمَ هَبَطَ مِنَ الْجَنَّةِ وَ عَلَی رَأْسِهِ إِکْلِیلٌ فَقَالَ قَدْ کَانَ وَ اللَّهِ أَشْغَلَ مِنْ أَنْ یَکُونَ عَلَی رَأْسِهِ إِکْلِیلٌ ثُمَّ قَالَ لِی إِنَّ حَوَّاءَ امْتَشَطَتْ فِی الْجَنَّةِ بِطِیبٍ مِنْ طِیبِ الْجَنَّةِ قَبْلَ أَنْ یُوَاقِعَا الْخَطِیئَةَ فَلَمَّا هَبَطَتْ إِلَی الْأَرْضِ حَلَّتْ عِقَصَهَا (عَقِیصَتَهَا خ ل) فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی مَا کَانَ فِیهَا رِیحاً فَهَبَّتْ بِهِ فِی الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ فَأَصْلُ الطِّیبِ مِنْ ذَلِکَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: علی قصیر نقل میکند: درباره عطر از امام صادق علیه السلام سؤال کردم که اصل آن از چیست؟ پس فرمود: مردم چه میگویند؟ گفتم: مردم این گونه میپندارند که آدم از بهشت فرود آمده در حالی که تاجی بر سر داشته، فرمود: والله او مشغولتر از آن بوده که بر سرش تاجی بگذارد سپس به من فرمود: قبل از اینکه آدم و حوا آن خطا را مرتکب شوند حوا در بهشت، موی خود را با عطری از عطرهای بهشت آغشته میکرد که وقتی بر زمین فرود آمد گیسویش را گشود و خداوند عزوجل بادی را بر آنچه در گیسوی او بود فرستاد که آن را به مشرق و مغرب برد و اصل عطر از آن است. - . فروع کافی 2: 223 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری الإکلیل شبه عصابة تزین بالجوهر و یسمی التاج إکلیلا.

**[ترجمه]جوهری میگوید: اکلیل مانند دستار است که با گوهر تزیین شده است و به تاج نیز اکلیل گویند.

**[ترجمه]

«25»

کا، الکافی عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی حَمَّادٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمَّا أَهْبَطَ آدَمَ علیه السلام طَفِقَ یَخْصِفُ مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ طَارَ عَنْهُ لِبَاسُهُ الَّذِی کَانَ عَلَیْهِ مِنْ حَالِ الْجَنَّةِ فَالْتَقَطَ وَرَقَةً فَسَتَرَ بِهَا عَوْرَتَهُ فَلَمَّا هَبَطَ عَبِقَتْ رَائِحَةُ تِلْکَ الْوَرَقَةِ بِالْهِنْدِ بِالنَّبْتِ فَصَارَ فِی الْأَرْضِ ⁽⁴⁾مِنْ سَبَبِ تِلْکَ الْوَرَقَةِ الَّتِی عَبِقَتْ بِهَا رَائِحَةُ الْجَنَّةِ فَمِنْ هُنَاکَ الطِّیبُ بِالْهِنْدِ لِأَنَّ الْوَرَقَةَ هَبَّتْ عَلَیْهَا رِیحُ الْجَنُوبِ فَأَدَّتْ رَائِحَتَهَا إِلَی الْمَغْرِبِ لِأَنَّهَا احْتَمَلَتْ رَائِحَةَ الْوَرَقَةِ فِی الْجَوِّ فَلَمَّا رَکَدَتِ الرِّیحُ بِالْهِنْدِ عَبِقَ (عَلِقَ خ ل) بِأَشْجَارِهِمْ وَ نَبْتِهِمْ

1) یدل علی الأخیر حدیث وهب من أن الخیمة کانت من یاقوته حمراء، و تقدم فی خبر محمّد ابن إسحاق ان عمود الخیمة کان من یاقوت أحمر و یمکن أن یکون الیاقوت هو الحجر الأسود کما تقدم فی خبر ابان، فالمستفاد من الاخبار ان النازل علیه ثلاثة: الخیمة و هی من یاقوتة حمراء کما فی خبر وهب، أو عمود من یاقوتة کما فی خبر محمّد بن إسحاق، و الحجر الأسود، و هو من یاقوت أحمر کما فی خبر أبان، أو من درة بیضاء کما فی خبر بکیر بن أعین، و الرکن و هو من یاقوتة بیضاء، فالمتعارض حقیقة هو حدیث أبان و بکیر بن أعین.

2) فی المصدر: یقوله الناس. م.

3) فروع الکافی 2: 223. م.

4) فی المصدر: فصار الطیب فی الأرض. م.

فَکَانَ أَوَّلُ بَهِیمَةٍ أُرْتِعَتْ مِنْ تِلْکَ الْوَرَقَةِ ظَبْیُ الْمِسْکِ فَمِنْ هُنَاکَ صَارَ الْمِسْکُ فِی سُرَّةِ الظَّبْیِ ⁽¹⁾لِأَنَّهُ جَرَی رَائِحَةُ النَّبْتِ فِی جَسَدِهِ وَ فِی دَمِهِ حَتَّی اجْتَمَعَتْ فِی سُرَّةِ الظَّبْیِ.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند تبارک و تعالی هنگامی که آدم علیه السلام را از بهشت فرود آورد، آدم علیه السلام شروع کرد به چسبانیدن برگ بهشتی [بر خود] و لباسی که در بهشت بر تنش بود از بین رفت. ورقی برگرفت و عورت خود را با آن پوشانید و هنگامی که فرود آمد بوی آن برگ در هند پیچید و به دنبال آن برگی که بوی بهشت در آن بود، در زمین نیز آن بو پیچید و از آن جا است که عطر در هند به وجود آمد، چرا که باد جنوب بر آن برگ وزیدن گرفت بوی آن را به مغرب برد. چون بوی آن برگ را در هوا حمل میکرد. هنگامی که در هند از وزیدن باز ایستاد درختان و گیاهان

ص: 214

آن بوی خوش را به خود گرفتند. اولین حیوانی که از آن برگ خورد آهوی مشکدار بود و به همین جهت مشک در ناف آهو به وجود آمد چون بوی آن گیاه در جسم او و خون او پیچید و در نهایت در ناف او جمع شد. - . فروع کافی 2: 223 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری عبق به الطیب بالکسر أی لزق به قوله إلی المغرب أی إلی غربی الهند أو المعنی أن الریح حملت بعضها فأدتها إلی بلاد المغرب أیضا فلذا قد یحصل بعض الطیب فیها أیضا لکن لما رکدت الریح و بقی أکثرها فی الهند فهو فیه أکثر أو أراد أن الریح حملت الرائحة و ذهبت إلی المغرب ثم رجعت بها إلی المشرق و رکدت به.

**[ترجمه]جوهری میگوید: «عبق به الطیب» با کسره یعنی به آن(عطر) آغشته شد. سخن او که گفت: «به سمت مغرب» یعنی به سوی غرب هند یا ممکن است به این معنی باشد که: باد بخشی از آن را حمل کرد و آن بو را به سرزمین مغرب برد و به همین خاطر برخی از عطرها در آن به وجود میآید اما چون باد در هند ایستاد بیشتر آن در هند باقی ماند، پس عطر در هند بیشتر است، یا ممکن است منظور این باشد که باد این بو را حمل کرد و به مغرب رفت و آن را به مشرق برگرداند و در آنجا باز ایستاد.

**[ترجمه]

«26»

کا، الکافی بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمَّا أَهْبَطَ آدَمَ علیه السلام ⁽²⁾أَمَرَهُ بِالْحَرْثِ وَ الزَّرْعِ وَ طَرَحَ إِلَیْهِ غَرْساً مِنْ غُرُوسِ الْجَنَّةِ فَأَعْطَاهُ النَّخْلَ وَ الْعِنَبَ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمَّانَ فَغَرَسَهَا لِتَکُونَ لِعَقِبِهِ وَ ذُرِّیَّتِهِ فَأَکَلَ هُوَ مِنْ ثِمَارِهَا فَقَالَ لَهُ إِبْلِیسُ لَعَنَهُ اللَّهُ یَا آدَمُ مَا هَذَا الْغَرْسُ الَّذِی لَمْ أَکُنْ أَعْرِفُهُ فِی الْأَرْضِ وَ قَدْ کُنْتُ بِهَا ⁽³⁾قَبْلَکَ ائْذَنْ لِی آکُلْ مِنْهَا شَیْئاً فَأَبَی أَنْ یُطْعِمَهُ فَجَاءَ ⁽⁴⁾عِنْدَ آخِرِ عُمُرِ آدَمَ فَقَالَ لِحَوَّاءَ إِنَّهُ قَدْ أَجْهَدَنِی الْجُوعُ وَ الْعَطَشُ فَقَالَتْ لَهُ حَوَّاءُ ⁽⁵⁾

ان آدم اه. م.

إِنَّ آدَمَ عَهِدَ إِلَیَّ أَنْ لَا أُطْعِمَکَ شَیْئاً مِنْ هَذَا الْغَرْسِ لِأَنَّهُ مِنَ الْجَنَّةِ وَ لَا یَنْبَغِی لَکَ أَنْ تَأْکُلَ مِنْهُ ⁽⁶⁾فَقَالَ لَهَا فَاعْصِرِی فِی کَفِّی مِنْهُ شَیْئاً فَأَبَتْ عَلَیْهِ فَقَالَ ذَرِینِی أَمَصَّهُ وَ لَا آکُلُهُ فَأَخَذَتْ عُنْقُوداً مِنْ عِنَبٍ فَأَعْطَتْهُ فَمَصَّهُ ⁽⁷⁾وَ لَمْ یَأْکُلْ مِنْهُ شَیْئاً لِمَا کَانَتْ حَوَّاءُ قَدْ أَکَّدَتْ عَلَیْهِ فَلَمَّا ذَهَبَ بَعْضُهُ جَذَبَتْهُ حَوَّاءُ مِنْ فِیهِ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی آدَمَ علیه السلام أَنَّ الْعِنَبَ قَدْ مَصَّهُ عَدُوِّی وَ عَدُوُّکَ إِبْلِیسُ لَعَنَهُ اللَّهُ وَ قَدْ حَرَّمْتُ عَلَیْکَ مِنْ عَصِیرَةِ الْخَمْرِ مَا خَالَطَهُ نَفَسُ

1) فروع الکافی 2: 223. م.

2) فی المصدر: لما اهبط آدم من الجنة. م.

3) فی المصدر: فیها. م.

4) فی المصدر: فجاء إبلیس. م.

5) فی المصدر: فقالت له حواء فما الذی ترید؟ قال: أرید أن تذیقنی من هذه الثمار فقالت له حواء:

6) فی المصدر: منها شیئا.

7) مص الشی‌ء: رشفه، أی شربه شربا رفیقا مع جذب نفس.

إِبْلِیسَ فَحُرِّمَتِ الْخَمْرُ لِأَنَّ عَدُوَّ اللَّهِ إِبْلِیسَ مَکَرَ بِحَوَّاءَ حَتَّی مَصَّ الْعِنَبَةَ وَ لَوْ أَکَلَهَا لَحَرُمَتِ الْکَرْمَةُ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَی آخِرِهَا وَ جَمِیعُ ثِمَارِهَا ⁽¹⁾وَ مَا یَخْرُجُ مِنْهَا ثُمَّ إِنَّهُ قَالَ لِحَوَّاءَ فَلَوْ أَمْصَصْتِنِی شَیْئاً مِنْ هَذَا التَّمْرِ کَمَا أَمْصَصْتِنِی مِنَ الْعِنَبِ فَأَعْطَتْهُ تَمْرَةً فَمَصَّهَا وَ کَانَتِ الْعِنَبَةُ وَ التَّمْرُ ⁽²⁾أَشَدَّ رَائِحَةً وَ أَزْکَی مِنَ الْمِسْکِ الْأَذْفَرِ وَ أَحْلَی مِنَ الْعَسَلِ فَلَمَّا مَصَّهُمَا عَدُوُّ اللَّهِ ذَهَبَتْ رَائِحَتُهُمَا وَ انْتَقَصَتْ حَلَاوَتُهُمَا قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام ثُمَّ إِنَّ إِبْلِیسَ الْمَلْعُونَ ⁽³⁾ذَهَبَ بَعْدَ وَفَاةِ آدَمَ علیه السلام فَبَالَ فِی أَصْلِ الْکَرْمَةِ وَ النَّخْلَةِ فَجَرَی الْمَاءُ فِی عُودِهِمَا ⁽⁴⁾بِبَوْلِ ⁽⁵⁾عَدُوِّ اللَّهِ فَمِنْ ثَمَّ یَخْتَمِرُ الْعِنَبُ وَ التَّمْرُ فَحَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی ذُرِّیَّةِ آدَمَ کُلَّ مُسْکِرٍ لِأَنَّ الْمَاءَ جَرَی بِبَوْلِ عَدُوِّ اللَّهِ فِی النَّخْلِ وَ الْعِنَبِ وَ صَارَ کُلُّ مُخْتَمِرٍ خَمْراً لِأَنَّ الْمَاءَ اخْتَمَرَ فِی النَّخْلَةِ وَ الْکَرْمَةِ مِنْ رَائِحَةِ بَوْلِ عَدُوِّ اللَّهِ إِبْلِیسَ لَعَنَهُ اللَّهُ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که خداوند تبارک و تعالی آدم علیه السلام را فرو فرستاد به او دستور شخم زدن و کشت و زرع داد و درختی از درختهای بهشت را به سوی او افکند و نخل و انگور و زیتون و انار به او داد تا برای بازماندگان و نسل او باقی بماند و پس آدم از میوههای آن خورد و ابلیس که

لعنت خدا بر او باد به آدم گفت: ای آدم این درخت چیست که من در زمین که قبل از تو در آن بودهام آن را ندیدهام؟ اجازه بده مقداری از آن بخورم. آدم ابا کرد از اینکه از میوهاش به او بدهد و ابلیس در پایان عمر آدم نزد حوا آمد و به او گفت: گرسنگی و تشنگی مرا بی رمق کرده است و حوا به او گفت: آدم از من پیمان گرفته که از این درخت چیزی به تو ندهم چون آن از بهشت است و تو شایستگی نداری که از آن بخوری. پس ابلیس به او گفت: از آب آن کمی در دستم بریز اما حوا خودداری کرد. ابلیس گفت: بگذار آن را بمکم از آن نمیخورم. خوشهای از انگور را گرفت و به او داد و شیطان آن را مکید و چون حوا تاکید کرده بود چیزی از آن نخورد. هنگامی که کمی از آن در دهان او رفت حوا از دهانش بیرون کشید و خداوند عزوجل به آدم علیه السلام وحی کرد که دشمن من و دشمن تو ابلیس –خدا لعنتش کند-، انگور را مکیده است و عصاره آن را چون با نفس

ص: 215

ابلیس مخلوط شده است به تو حرام کردم. خمر حرام شد چون دشمن خدا ابلیس حوا را فریب داد و انگور را مکید و اگر همه انگور را میخورد کل درخت مو از اول تا آخر و همه میوههای آن و همه آنچه از آن به دست میآید حرام میشد.

سپس ابلیس به حوا گفت: ای کاش از این میوه خرما هم میمکیدم همان طور که اجازه دادی انگور را بمکم. حوا به او دانه خرمایی داد و ابلیس مکید و انگور و خرما بسیار بوی تندتر و خوشتر از مشک و مزهای شیرینتر از عسل داشتند. پس هنگامی که دشمن خدا آن دو را مکید بوی خوش آنها از بین رفت و مزه شیرین آنها کمتر شد. امام صادق علیه السلام فرمود: سپس ابلیس ملعون بعد از وفات آدم علیه السلام رفت و در ریشه درخت مو و نخل بول کرد و آب، بول دشمن خدا را در چوب آن دو جاری ساخت و به همین دلیل خرما و انگور تخمیر میشود و خداوند عزوجل هر مسکری را برای فرزندان آدم حرام کرد. چرا که آب، بول دشمن خدا را در خرما و انگور جاری ساخت و هر تخمیر شدهای خمر شد. چون آب در درخت خرما و انگور از بوی بول دشمن خدا، ابلیس لعنه الله تخمیر شد. - . فروع کافی 2: 189 -

**[ترجمه]

بیان

و صار کل مختمر أی متغیر الریح قال ابن الأعرابی سمیت الخمر خمرا لأنها ترکت فاختمرت و اختمارها تغیر ریحها انتهی و الحاصل أنه بیان لعلة کون کل خمر منتنا.

**[ترجمه]«هر مختمر» یعنی هر چیزی که بوی آن عوض شده است. ابن الاعرابی میگوید: خمر را خمر میگویند چون رها میشود تا تخمیر شود و تخمیر آن، بوی آن را تغییر میدهد. پایان. و نتیجه اینکه: این توضیحی است برای علت اینکه هر شرابی بد بوست.

**[ترجمه]

«27»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْعَجْوَةُ أُمُّ التَّمْرِ ⁽⁷⁾وَ هِیَ الَّتِی أَنْزَلَهَا اللَّهُ تَعَالَی لآِدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ ⁽⁸⁾

-کا، الکافی الحسین بن محمد عن المعلی عن الوشاء عن أحمد بن عائذ عن أبی خدیجة مثله ⁽⁹⁾

1) فی المصدر: و جمیع ثمرها. م.

2) فی المصدر: العنب و التمرة. م.

3) فی المصدر إبلیس لعنه اللّه. م.

4) فی نسخة: فجری الماء فی عروقهما.

5) فی المصدر من بول. م.

6) فروع الکافی 2: 189. م.

7) فی المصدر: هی أم التمر التی. م.

8) فروع الکافی 2: 177. م.

9) فروع الکافی 2: 177. بزیادة هذه الجملة: و هو قول اللّه عزّ و جلّ: «ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِینَةٍ أَوْ تَرَکْتُمُوها قائِمَةً عَلی أُصُولِها» قال: یعنی العجوة. م.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: العجوه (خرمای وحشی) مادر خرما است و همان است که خداوند آن را از بهشت برای آدم فرو فرستاد. - . فروع کافی 2: 177 -

کافی: از ابی خدیجه نیز همین روایت نقل شده است. - . فروع کافی 2: 177 -

ص: 216

**[ترجمه]

«28»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: کَانَتْ نَخْلَةُ مَرْیَمَ علیها السلام الْعَجْوَةَ وَ نَزَلَتْ فِی کَانُونَ وَ نَزَلَ مَعَ آدَمَ علیه السلام الْعَتِیقُ ⁽¹⁾وَ الْعَجْوَةُ وَ مِنْهَا تَفَرَّقَ أَنْوَاعُ النَّخْلِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: ابوالحسن امام رضا علیه السلام فرمود: نخل حضرت مریم (که هنگام زایمان کنار آن بود) همان عجوه بوده و در کانون نازل شد. عتیق و عجوه (دو نوع خرما) با آدم علیه السلام فرو فرستاده شد و انواع نخل از آن به وجود آمد.

**[ترجمه]

«29»

کا، الکافی الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنْ یُوسُفَ بْنِ السُّخْتِ ⁽³⁾عَنْ حَمْدَانَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الصَّیْقَلِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ قَالَ: فِی خَمْسَةٍ وَ عِشْرِینَ مِنْ ذِی الْقَعْدَةِ نُشِرَتِ الرَّحْمَةُ وَ دُحِیَتْ فِیهِ الْأَرْضُ وَ نُصِبَتْ فِیهِ الْکَعْبَةُ وَ هَبَطَ فِیهِ آدَمُ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کافی: امام رضا علیه السلام فرمود: در 25 ذی القعده رحمت همه جا را فرا گرفت و در آن روز زمین گسترده شد و کعبه بنا شد و آدم فرود آمد. - . در نسخهای که در نزد ما بود این حدیث را نیافتیم. -

**[ترجمه]

«30»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ مَوْضِعُ الْکَعْبَةِ رَبْوَةً مِنَ الْأَرْضِ بَیْضَاءَ تُضِی‌ءُ کَضَوْءِ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ حَتَّی قَتَلَ ابْنَا آدَمَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ فَاسْوَدَّتْ فَلَمَّا نَزَلَ آدَمُ رَفَعَ اللَّهُ لَهُ الْأَرْضَ کُلَّهَا حَتَّی رَآهَا ثُمَّ قَالَ هَذِهِ لَکَ کُلُّهَا قَالَ یَا رَبِّ مَا هَذِهِ الْأَرْضُ الْبَیْضَاءُ الْمُنِیرَةُ قَالَ هِیَ أَرْضِی ⁽⁵⁾وَ قَدْ جَعَلْتُ عَلَیْکَ أَنْ تَطُوفَ بِهَا کُلَّ یَوْمٍ سَبْعَمِائَةِ طَوَافٍ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: محل کعبه تپهای سفید بر روی زمین بود که همانند نور خورشید و ماه میدرخشید تا اینکه دو فرزند آدم (قابیل و هابیل) یکی دیگری را کشت و آن تپه تیره گشت. هنگامی که آدم هبوط کرد خداوند همه زمین را بالا آورد و آدم آن را دید و سپس به آدم فرمود: همه این زمین برای توست، آدم گفت: ای خدای من! این تکه زمین نورانی چیست؟ خدا فرمود: زمین من است آن را برای تو قرار دادم که هر روز هفتصد بار دور آن طواف کنی. - . فروع کافی 2: 216 -

**[ترجمه]

«31»

کا، الکافی الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ عَنْ مِسْمَعٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا هُبِطَ بِآدَمَ إِلَی الْأَرْضِ احْتَاجَ إِلَی الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ فَشَکَا ذَلِکَ إِلَی جَبْرَئِیلَ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ یَا آدَمُ کُنْ حَرَّاثاً قَالَ فَعَلِّمْنِی دُعَاءً قَالَ قُلِ اللَّهُمَّ اکْفِنِی مَئُونَةَ الدُّنْیَا وَ کُلِّ هَوْلٍ دُونَ الْجَنَّةِ وَ أَلْبِسْنِی الْعَافِیَةَ حَتَّی تُهَنِّئَنِی الْمَعِیشَةَ ⁽⁷⁾.

1) العتیق: فحل من النخل لا تنفض نخلته. و العجوة التمر المحشی.

2) فروع الکافی 2: 177. م.

3) بضم السین و اسکان الخاء هو یوسف بن السخت أبو یعقوب البصری بیاع الأرز، عده الشیخ فی رجاله تارة من أصحاب العسکریّ علیه السلام و اخری ممن لم یرو عنهم، و استثناه القمیون من نوادر الحکمة.

4) لم نجدهما فیما عندنا من نسخة المصدر. م.

5) فی نسخة: هی فی أرضی. و فی المصدر: من أرضی. م.

6) فروع الکافی 2: 216.

7) لم نجدهما فیما عندنا من نسخة المصدر. م.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام میفرماید: هنگامی که آدم به زمین فرستاده شد به غذا و نوشیدنی نیاز پیدا کرد و به جبرئیل شکایت برد و جبرئیل به اوگفت: ای آدم شخم بزن، آدم گفت: دعایی به من یاد بده. گفت بگو خدایا در برابر سختیهای دنیا و هر مشقتی که بعد از بهشت به وجود میآید یاریم کن و لباس عافیت بر من بپوشان تا معیشت و زندگی برایم شیرین شود. - . در نسخهای که در نزد ما بود این حدیث را نیافتیم. -

ص: 217

**[ترجمه]

باب 5 تزویج آدم حواء و کیفیة بدء النسل منهما و قصة قابیل و هابیل و سائر أولادهما

الآیات

المائدة: «وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قالَ إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ* لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی ما أَنَا بِباسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِینَ* إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ فَتَکُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَ ذلِکَ جَزاءُ الظَّالِمِینَ فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِینَ فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ قالَ یا وَیْلَتی أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِیَ سَوْأَةَ أَخِی فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِینَ»(27-31)

{داستان دو پسر آدم را به درستی برایشان بخوان، هنگامی که ]هر یک از آن دو[ قربانی پیش داشتند پس از یکی از آن دو پذیرفته شد و از دیگری پذیرفته نشد ]قابیل[ گفت: حتماً تو را خواهم کشت ]هابیل[ گفت: خدا فقط از تقوا پیشگان میپذیرد* اگر دست خود را به سوی من دراز کنی تا مرا بکشی، من دستم را به سوی تو دراز نمیکنم تا تو را بکشم، چرا که من از خداوند، پروردگار جهانیان میترسم* من میخواهم تو با گناه من و گناه خودن ]به سوی خدا[ بازگردی و در نتیجه از اهل آتش باشی و این است سزای ستمگران* پس نفس ]اماره[ اش او را به قتل برادرش ترغیب کرد وی را کشت و از زیانکاران شد. پس، خدا زاغی را برانگیخت که زمین را میکاوید، تا به او نشان دهد چگونه جسد برادرش را پنهان کند ]قابیل[

ص: 279

گفت: وای بر من، آیا عاجزم که مثل این زاغ باشم تا جسد برادرم را پنهان کنم؟ پس از ]زمره[ پشیمانان گردید.}

**[ترجمه]

تفسیر

إِذْ قَرَّبا قُرْباناً قال الطبرسی رحمه الله: أی فعلا فعلا یتقرب به إلی الله فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما قالوا کانت علامة القبول فی ذلک الزمان نارا تأتی فتأکل المتقبل و لا تأکل المردود و قیل تأکل المردود و الأول أظهر قالَ أی الذی لم یتقبل منه للذی تقبل منه لَأَقْتُلَنَّکَ فقال له لم تقتلنی قال لأنه تقبل قربانک و لم یتقبل قربانی قالَ الآخر و ما ذنبی إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ ⁽¹⁾

قالوا إن حواء کانت تلد فی کل بطن غلاما و جاریة فولدت أول بطن قابیل بن آدم و قیل قابین و توأمته إقلیما و البطن الثانی هابیل و توأمته لبوذا ⁽²⁾فلما أدرکوا جمیعا أمر الله آدم أن ینکح قابیل أخت هابیل و هابیل أخت قابیل فرضی هابیل و أبی قابیل لأن أخته کانت أحسنهما و قال ما أمر الله بهذا و لکن هذا من رأیک فأمرهما آدم أن یقربا قربانا

1) نقل شیخنا الطبرسیّ ما قاله ابن عبّاس استظهارا عن هذه الآیة الکریمة و ردّ علیه، و لم یذکرهما المصنّف، و هو ان ابن عبّاس قال: اراد انما یتقبل اللّه ممن کان زاکی القلب و ردّ علیک لانک لست بزاکی القلب، و استدلّ بهذا علی ان طاعة الفاسق غیر مقبولة لکنها تسقط عقاب ترکها. قال الطبرسیّ: و هذا لا یصلح لان المعنی ان الثواب انما یستحقه من یوقع الطاعة لکونها طاعة فاما إذا فعلها لغیر ذلک فلا یستحق علیها ثوابا و لا یمتنع علی هذا ان یقع من الفاسق طاعة یوقعها علی الوجه الذی یستحق علیه الثواب فیستحقه. انتهی. م.

2) فی تاریخ الیعقوبی: «لوبذا» و یأتی فی الخبر الرابع أن اسمه «لوزا».

فرضیا بذلک فغدا هابیل و کان صاحب ماشیة فأخذ من خیر غنمه زبدا و لبنا و کان قابیل صاحب زرع فأخذ من شر زرعه ثم صعدا فوضعا القربان علی الجبل فأتت نار فأکلت قربان هابیل و تجنبت قربان قابیل و کان آدم غائبا عنهم بمکة خرج إلیها لیزور البیت بأمر ربه فقال قابیل لا عشت یا هابیل فی الدنیا و قد تقبل قربانک و لم یتقبل قربانی و ترید أن تأخذ أختی الحسناء و آخذ أختک القبیحة فقال له هابیل ما حکاه الله فشدخه ⁽¹⁾بحجر فقتله روی ذلک عن أبی جعفر علیه السلام ⁽²⁾

قربا قربانا فقرب قابیل من تبن زرعه و قرب هابیل أفضل کبش فی غنمه للّه، فقبل اللّه قربان هابیل و لم یقبل قربان قابیل فازداد حسدا فزین له الشیطان قتل أخیه فشدخه بالحجارة حتّی قتل. و صرّح المسعودیّ أیضا بذلک فی اثبات الوصیة.

و غیره من المفسرین فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ أی شجعته نفسه علی قتل أخیه أو زینت له أو ساعدته نفسه و طاوعته علی قتله أخاه قال مجاهد لم یدر کیف یقتله حتی ظهر له إبلیس فی صورة طیر فأخذ طیرا آخر و ترک رأسه بین حجرین فشدخه ففعل قابیل مثله فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً

روت العامة عن جعفر الصادق علیه السلام أنه قال قتل قابیل هابیل و ترکه بالعراء ⁽³⁾لا یدری ما یصنع به فقصده السباع فحمله فی جراب علی ظهره حتی أروح و عکفت علیه الطیر و السباع تنتظر متی یرمی به فتأکله فبعث الله غرابین فاقتتلا فقتل أحدهما صاحبه ثم حفر له بمنقاره و برجله ثم ألقاه فی الحفیرة و واراه و قابیل ینظر إلیه فدفن أخاه.

و عن ابن عباس قال لما قتل قابیل هابیل أشاک الشجر و تغیرت الأطعمة و حمضت الفواکه و أمر الماء و اغبرت الأرض فقال آدم قد حدث فی الأرض حدث فأتی الهند فإذا قابیل قد قتل هابیل فأنشأ یقول:

تغیرت البلاد و من علیها*** فوجه الأرض مغبر قبیح

تغیر کل ذی لون و طعم*** و قل بشاشة الوجه الصبیح

⁽⁴⁾.

1) شدخ الرجل: أصاب مشدخه و هو مقطع العنق.

2) سیبین المصنّف أن الروایة وردت تقیة موافقة لاقوال العامّة، و أن الصحیح انهما تزوجا بغیر اختهما، قال الیعقوبی فی تاریخه ج 1 ص 2: روی بعضهم أن اللّه عزّ و جلّ أنزل لها بیل حوراء من الجنة فزوجه بها، و أخرج لقابیل جنیة فزوجه بها فحسد قابیل أخاه علی الحوراء؛ فقال لهما آدم:

3) العراء بالمد: الفضاء لا یستتر فیه بشی‌ء.

4) سیأتی تمام الاشعار فی خبر الشامیّ عن أمیر المؤمنین علیه السلام. و تقدمت أیضا قبل ذلک فی کتاب الاحتجاجات فی باب أسئلة الشامیّ عن أمیر المؤمنین علیه السلام.

و قال سالم بن أبی الجعد لما قتل هابیل علیه السلام مکث آدم سنة حزینا لا یضحک ثم أتی فقیل حیاک الله و بیاک أی أضحکک قالوا و لما مضی من عمر آدم مائة و ثلاثون سنة و ذلک بعد قتل هابیل بخمس سنین ولدت له حواء شیثا و تفسیره هبة الله یعنی أنه خلف من هابیل و کان وصی آدم و ولی عهده و أما قابیل فقیل له اذهب طریدا شریدا فزعا مذعورا لا یأمن من یراه و ذهب إلی عدن من الیمن فأتاه إبلیس فقال إنما أکلت النار قربان هابیل لأنه کان یعبدها فانصب أنت أیضا نارا تکون لک و لعقبک فبنی بیت نار و هو أول من نصب النار و عبدها و اتخذ أولاده آلات اللهو من الیراع و الطنبور و المزامیر و العیدان ⁽¹⁾و انهمکوا فی اللهو و شرب الخمر و عبادة النار و الزنا و الفواحش حتی غرقهم الله أیام نوح بالطوفان و بقی نسل شیث سَوْأَةَ أَخِیهِ أی عورته أو جیفته فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِینَ علی قتله و لکن لم یندم علی الوجه الذی یکون توبة و قیل من النادمین علی حمله لا علی قتله و قیل علی موت أخیه لا علی ارتکاب الذنب ⁽²⁾.

**[ترجمه]«هنگامی که قربانی پیش آوردند» طبرسی رحمه الله میگوید: کاری را انجام دادند که به وسیله آن به خدا نزدیک شوند «پس از یکی از آنها پذیرفته شد» گفتند: علامت قبول شدن نذر در آن زمان این بود که آتشی میآمد و نذر پذیرفته شده را میخورد و پذیرفته نشده را نمیخورد. گفته شده نذری که رد شده بود را میخورد و اولی آشکارتر است. «قال: گفت» یعنی کسی که نذرش قبول نشده به آن که نذرش قبول شده بود گفت: «تو را خواهم کشت» پس به او گفت: چرا مرا میکشی؟ گفت: چون قربانی تو پذیرفته شده و قربانی من پذیرفته نشده است. دیگری «گفت»: گناه من چیست؟ «همانا خداوند فقط از تقواپیشگان میپذیرد.». میگویند: حوا در هر شکم یک جفت پسر و دختر میزایید و در اولین شکم قابیل بن آدم و گفته شده قابین به همراه همزادش، دختری به نام اقلیما و در شکم دوم هابیل و همزاد او لبوذا را به دنیا آورد. و هنگامی که همگی به سن بلوغ رسیدند خداوند به حضرت آدم دستور داد که قابیل خواهر هابیل و هابیل خواهر قابیل را به نکاح خود درآورد. هابیل راضی شد ولی قابیل خودداری کرد چون خواهر او زیباتر از خواهر هابیل بود و [قابیل به آدم] گفت: خداوند این دستور را نداده و این سخن نظر خود توست و آدم به آن دو دستور داد که قربانی کنند

ص: 218

و هر دو به این کار راضی شدند. هابیل که صاحب چارپایان بود رفت و بهترین گوسفندانش از نظر کره و شیر را برگرفت و قابیل که صاحب کشت و زرع بود از بدترین قسمت محصولش برگرفت. سپس به بالای کوه رفته و قربانیها را بر روی کوه گذاشتند. آتش آمد و قربانی هابیل را خورد و از قربانی قابیل دوری کرد. آدم در آن هنگام غائب و در مکه بود. به دستور خدا به سوی مکه رفته بود تا خانه خدا را زیارت کند. قابیل گفت: ای هابیل در دنیا زنده نباشی. قربانی تو پذیرفته شده و قربانی من پذیرفته نشده و تو میخواهی خواهر زیبای مرا بگیری و من خواهر زشت تو را بگیرم. هابیل هر آنچه خدا به وی گفته بود برای قابیل تعریف کرد. سپس قابیل با سنگی گردنش را زد و او را کشت. این روایت از امام باقر علیه السلام و سایر مفسران نیز نقل شده است. «پس نفس ]امارهاش[ او را ترغیب کرد» یعنی نفسش او را به کشتن برادرش تشویق کرد یا آن کار را برایش خوب جلوه داد یا نفسش او را در کشتن برادرش یاری و همراهی کرد. مجاهد میگوید: قابیل نمیدانست که چگونه او را بکشد تا اینکه ابلیس به شکل پرندهای بر او ظاهر شد و پرنده دیگری را گرفت و سر او را بین دو سنگ قرار داد و سرش را جدا کرد. قابیل نیز مثل همین کار را انجام داد. «پس خدا زاغی را برانگیخت» اهل تسنن از امام جعفر صادق علیه السلام نقل میکنند که فرمود: قابیل هابیل را کشت و او را در بیابان رها کرد و نمیدانست که با او چه کار کند. درندگان به سوی آن جسد میآمدند پس جسد را در کیسهای بر پشت خود حمل کرد تا از دست آن درنگان آسوده خاطر شود. پرندگان و درندگان منتظر ایستادند تا ببینند که چه زمانی جسد را رها میکند که آن را بخورند. در همین هنگام خدا دو کلاغ را فرستاد که با هم درگیر شدند و یکی از آن دو دیگری را کشت و سپس با منقار و پایش حفرهای درست کرد و آن را در حفره انداخت و پنهان کرد. و قابیل به او نگاه میکرد پس برادرش را دفن کرد. از ابن عباس روایت شده است که گفت: هنگامی که قابیل، هابیل را کشت، درختان بی برگ شدند و غذاها تغییر کرد و میوهها ترش شدند و آب تلخ شد و زمین سیاه گشت. پس آدم گفت: حتماً بر روی زمین اتفاقی افتاده است و به هند آمد و ناگهان متوجه شد قابیل هابیل را کشته است. پس شروع کرد به سرودن و خواندن [این اشعار]:

سرزمینها و آنان که بر روی آن هستند تغییر کردند

و چهره زمین سیاه و زشت است

هر چیز که رنگ و طعمی داشت تغییر کرد

تازگی و طراوت چهره زیبا کم شد

ص: 219

سالم بنابیجعد میگوید: هنگامی که هابیل علیه السلام کشته شد آدم به مدت یک سال غمگین بود و نمیخندید. سپس کسی نزدش آمد و گفته شد: تحیت خداوند بر تو باد و خدا تو را بخنداند. میگویند: هنور از عمر آدم صد و سی سال نگذشته بود و پنج سال بعد از کشته شدن هابیل بود که حوا شیث را به دنیا آورد و تفسیرش هبة الله است. یعنی او از فرزندان و از نسل هابیل بود و وصی و ولی عهد آدم بود. و اما قابیل، به او گفته شد: تو رانده شده و مطرود و آواره، دردمند و پریشانی باش که هر کس او را میبیند ایمن نباشد و از یمن به سوی عدن رفت. ابلیس به سوی او آمد و گفت: آتش قربانی هابیل را خورد چون هابیل آن را میپرستید پس تو نیز آتشی را به پا کن که برای تو و بازماندگانت باشد. پس او آتشکدهای بنا کرد و او اولین کسی بود که آتش را به پاکرده و آن را پرستید و فرزندان او به آلات لهو و لعب مثل ساز و طنبور و مزمار و عود پرداختند و در لهو و شرب خمر و پرستیدن آتش و زنا و فحشا غرق شدند تا اینکه در زمان نوح خداوند آنها را با طوفان غرق کرد و نسل شیث باقی ماند. «زشتی برادرش» یعنی عورت یا جسد و لاشه او «پس از [زمره] پشیمانان شد» به خاطر به قتل رساندن هابیل. ولی به گونهای که توبه باشد پشیمان نشد و گفته شده: به خاطر حمل کردن جسدش نه به خاطر قتلش، از زمره پشیمانان شد. همچنین گفته شده به خاطر مرگ برادرش نه به خاطر ارتکاب گناه. - . مجمع البیان 3: 172-175 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ مَعاً عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَمَّارٍ ⁽³⁾عَنِ ابْنِ نویه (تَوْبَةَ) عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام کَیْفَ بَدَأَ النَّسْلُ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ علیه السلام فَإِنَّ عِنْدَنَا أُنَاساً یَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَی آدَمَ علیه السلام أَنْ یُزَوِّجَ بَنَاتِهِ مِنْ بَنِیهِ وَ إِنَّ هَذِهِ الْخَلْقَ کُلَّهُمْ ⁽⁴⁾أَصْلُهُ مِنَ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام سُبْحَانَ اللَّهِ وَ تَعَالَی عَنْ ذَلِکَ عُلُوّاً کَبِیراً یَقُولُ مَنْ یَقُولُ هَذَا إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ أَصْلَ صَفْوَةِ خَلْقِهِ وَ أَحِبَّائِهِ وَ أَنْبِیَائِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمَاتِ مِنْ حَرَامٍ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ مِنَ الْقُدْرَةِ مَا یَخْلُقُهُمْ مِنَ الْحَلَالِ وَ قَدْ أَخَذَ مِیثَاقَهُمْ عَلَی الْحَلَالِ وَ الطُّهْرِ الطَّیِّبِ ⁽⁵⁾وَ اللَّهِ لَقَدْ تَبَیَّنْتُ ⁽⁶⁾

1) الیراع: القصب الذی یزمر به. و العیدان جمع العود: آلة من المعازف یضرب بها.

2) مجمع البیان 3: 172- 175. م.

3) فی نسخة: أحمد بن إبراهیم عن عمار. و لم نعرفهما و لا ابن نویه.

4) فی نسخة: و ان هذا الخلق کله.

5) فی نسخة: علی الحلال و الطاهر الطیب، و فی المصدر: علی الحلال و الطهر الطاهر الطیب.

6) فی نسخة: و اللّه لقد نبئت.

أَنَّ بَعْضَ الْبَهَائِمِ تَنَکَّرَتْ لَهُ أُخْتُهُ فَلَمَّا نَزَا عَلَیْهَا ⁽¹⁾وَ نَزَلَ کُشِفَ لَهُ عَنْهَا وَ عَلِمَ أَنَّهَا أُخْتُهُ أَخْرَجَ غُرْمُولَهُ ثُمَّ قَبَضَ عَلَیْهِ بِأَسْنَانِهِ ثُمَّ قَلَعَهُ ثُمَّ خَرَّ مَیِّتاً قَالَ زُرَارَةُ ثُمَّ سُئِلَ علیه السلام عَنْ خَلْقِ حَوَّاءَ وَ قِیلَ لَهُ إِنَّ أُنَاساً عِنْدَنَا یَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ حَوَّاءَ مِنْ ضِلْعِ آدَمَ الْأَیْسَرِ الْأَقْصَی قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ تَعَالَی عَنْ ذَلِکَ عُلُوّاً کَبِیراً یَقُولُ مَنْ یَقُولُ هَذَا إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمْ یَکُنْ لَهُ مِنَ الْقُدْرَةِ مَا یَخْلُقُ لآِدَمَ زَوْجَةً مِنْ غَیْرِ ضِلْعِهِ وَ جَعَلَ ⁽²⁾لِمُتَکَلِّمٍ مِنْ أَهْلِ التَّشْنِیعِ سَبِیلًا إِلَی الْکَلَامِ یَقُولُ إِنَّ آدَمَ کَانَ یَنْکِحُ بَعْضُهُ بَعْضاً إِذَا کَانَتْ مِنْ ضِلْعِهِ مَا لِهَؤُلَاءِ حَکَمَ اللَّهُ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمَّا خَلَقَ آدَمَ مِنْ طِینٍ أَمَرَ الْمَلَائِکَةَ فَسَجَدُوا لَهُ وَ أَلْقَی عَلَیْهِ السُّبَاتَ ثُمَّ ابْتَدَعَ لَهُ خَلْقاً ثُمَّ جَعَلَهَا فِی مَوْضِعِ النُّقْرَةِ الَّتِی بَیْنَ رُکْبَتَیْهِ ⁽³⁾وَ ذَلِکَ لِکَیْ تَکُونَ الْمَرْأَةُ تَبَعاً لِلرَّجُلِ فَأَقْبَلَتْ تَتَحَرَّکُ فَانْتَبَهَ لِتَحَرُّکِهَا فَلَمَّا انْتَبَهَ نُودِیَتْ أَنْ تَنَحَّیْ عَنْهُ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَیْهَا نَظَرَ إِلَی خَلْقٍ حَسَنٍ یُشْبِهُ صُورَتَهُ غَیْرَ أَنَّهَا أُنْثَی فَکَلَّمَهَا فَکَلَّمَتْهُ بِلُغَتِهِ فَقَالَ لَهَا مَنْ أَنْتِ فَقَالَتْ خَلْقٌ خَلَقَنِیَ اللَّهُ کَمَا تَرَی فَقَالَ آدَمُ عِنْدَ ذَلِکَ یَا رَبِّ مَنْ هَذَا الْخَلْقُ الْحَسَنُ الَّذِی قَدْ آنَسَنِی قُرْبُهُ وَ النَّظَرُ إِلَیْهِ فَقَالَ اللَّهُ هَذِهِ أَمَتِی حَوَّاءُ أَ فَتُحِبُّ أَنْ تَکُونَ مَعَکَ فَتُؤْنِسَکَ وَ تُحَدِّثَکَ وَ تَأْتَمِرَ لِأَمْرِکَ قَالَ نَعَمْ یَا رَبِّ وَ لَکَ بِذَلِکَ الشُّکْرُ وَ الْحَمْدُ مَا بَقِیتُ فَقَالَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَاخْطُبْهَا إِلَیَّ فَإِنَّهَا أَمَتِی ⁽⁴⁾وَ قَدْ تَصْلُحُ أَیْضاً لِلشَّهْوَةِ وَ أَلْقَی اللَّهُ عَلَیْهِ الشَّهْوَةَ وَ قَدْ عُلِّمَ قَبْلَ ذَلِکَ الْمَعْرِفَةَ- ⁽⁵⁾فَقَالَ یَا رَبِّ فَإِنِّی أَخْطُبُهَا إِلَیْکَ فَمَا رِضَاکَ لِذَلِکَ قَالَ رِضَایَ أَنْ تُعَلِّمَهَا مَعَالِمَ دِینِی فَقَالَ ذَلِکَ لَکَ یَا رَبِّ ⁽⁶⁾إِنْ شِئْتَ ذَلِکَ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ شِئْتُ ذَلِکَ وَ قَدْ زَوَّجْتُکَهَا فَضُمَّهَا إِلَیْکَ فَقَالَ أَقْبِلِی فَقَالَتْ بَلْ أَنْتَ فَأَقْبِلْ إِلَیَّ فَأَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لآِدَمَ أَنْ یَقُومَ إِلَیْهَا فَقَامَ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَکُنَّ النِّسَاءُ هُنَّ یَذْهَبْنَ إِلَی الرِّجَالِ حِینَ خَطَبْنَ عَلَی أَنْفُسِهِنَّ- ⁽⁷⁾

1) أی وقع علیها و وطئها.

2) فی نسخة: «و لا یجعل» أی لم یکن له من القدرة ما لا یجعل.

3) فی نسخة: بین ورکیه. و النقرة: ثقب فی وسط الورک.

4) فی المصدر: فانها انثی. م.

5) فی نسخة: و قد علمه قبل ذلک المعرفة.

6) فی نسخة: ذلک لک یا ربّ علی.

7) فی نسخة: و لو لا ذلک لکانت النساء هن یذهبن إلی الرجال حتّی خطبن علی انفسهن.

فَهَذِهِ قِصَّةُ حَوَّاءَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهَا ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: زراره نقل میکند که از امام صادق علیه السلام پرسیدند: چگونه نسل از ذریه حضرت آدم علیه السلام آغاز شد؟ چون نزد ما گروهی از مردم هستند که میگویند: خداوند تبارک و تعالی به آدم علیه السلام وحی کرد: که دخترانش را به ازدواج پسرانش درآورد و تمام این خلق اصلشان به آن برادران و خواهران برمیگردد. امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند پاک و منزه است و از این امر بسی برتر و والاتر است. کسی که این چنین میگوید قایل به این است که: خداوند عزوجل اصل مخلوقات برگزیده و دوستانش، پیامبرانش، فرستادگان و زنان و مردان مؤمن و زنان و مردان مسلمان را از حرام قرار داده و خداوند قدرت این را نداشته که آنها را از حلال خلق کند در حالی که از آنها پیمان گرفته که همواره به حلال و پاکی پایبند باشند. به خدا که آگاه شدم

ص: 220

یکی از حیوانات خواهر خود را نشناخت و بعد از این که با او آمیزش کرد و از آن کار فارغ شد او را شناخت و فهمید که او خواهرش است. پس عورتش را خارج کرد و به دندان گرفت و آن را کند و سپس مرد. زراره میگوید: سپس درباره خلقت حوا از امام علیه السلام سؤال شد و به ایشان گفته شد: عدهای از مردم میگویند که خداوند عزوجل حوا را از دنده آخر دندههای چپ آدم آفرید. او فرمود: خداوند منزه و والاتر از این نسبت است. کسی که این سخن را میگوید قایل به این است که خداوند تبارک و تعالی قدرت این را نداشته که برای آدم همسری از غیر دنده او خلق کند و راه را برای افترازنان باز گذاشته که بگویند: اگر حوا از پهلوی آدم خلق شده بود آدم با بخشی از وجود خود ازدواج کرده بود. اینها را چه میشود؟ خداوند بین ما و آنها حکم کند. سپس فرمود: هنگامی که خداوند تبارک و تعالی آدم را از گل خلق کرد به ملائکه دستور داد و آنها برای آدم سجده کردند و سپس آدم را به خوابی عمیق فروبرد ، سپس شروع به آفریدن مخلوقی جدید برای او نمود و حوا را در گودی میان دو زانوی آدم قرار داد و این امر به خاطر این بود که زن تابع مرد باشد. حوا شروع به تکان خوردن کرد و با حرکت او آدم از خواب بیدار شد. در این وقت، حوا مورد خطاب واقع شد که از او دور شو. وقتی آدم به او نگریست آفرینشی زیبا شبیه صورت خود دید با این تفاوت که او زن بود. با او صحبت کرد. حوا نیز با زبان او با او سخن گفت، آدم به او گفت: تو کیستی؟ حوا گفت: همان طور که میبینی مخلوقی هستم که خدا مرا آفرید. آدم در این لحظه خطاب به خدا گفت: خدای من این مخلوق زیبایی که نزدیکی به او و نگاه کردن به او مرا آرام میکند کیست؟ خداوند گفت: این کنیز من حوا است. آیا دوست داری که همراه و مونس تو باشد و با تو سخن بگوید و از تو فرمان برد؟ آدم گفت: بله و مادامی که زندهام تو را به خاطر این نعمت شکرگزار هستم و تو را ستایش میکنم. خداوند تبارک و تعالی فرمود: او را خواستگاری کن که او کنیز من است و برای شهوت نیز شایسته هست و خداوند قوه شهوت را در آدم به وجود آورد در حالی که قبل از آن او را نسبت به این غریزه آگاه ساخته بود. پس آدم گفت خدایا من او را خواستگاری میکنم رضای تو چیست؟ خداوند فرمود: اینکه اصول دینم را به او بیاموزی. گفت: اگر تو اینگونه میخواهی من همین کار راخواهم کرد که خداوند فرمود: من همین را میخواهم. او را به ازدواج تو درآوردم پس او را به سوی خود بکش. آدم گفت: به سوی من بیا (ای حوا). حوا گفت: تو به سوی من بیا. خداوند به آدم فرمود: که به سوی او برو و آدم برخاست و به سوی او رفت و اگر این گونه نبود این زنان بودند که به خواستگاری مردان میرفتند و آنها را برای خود خواستگاری میکردند.

ص: 221

و این بود قصه حوا صلوات الله علیها. - . علل الشرائع: 17-18 -

**[ترجمه]

بیان

الغرمول بالضم الذکر و السبات کغراب النوم.

اعلم أن المشهور بین العامة مؤرخیهم و مفسریهم أن حواء خلقت من ضلع آدم علیه السلام و یدل علیه بعض أخبارنا أیضا و یدل هذا الخبر و غیره من الأخبار علی نفی ذلک فالأخبار الواردة موافقة للعامة إما محمولة علی التقیة أو علی أنها خلقت من فضلة طینة أضلاعه قال الرازی فی تفسیر قوله تعالی یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها ⁽²⁾المراد من هذا الزوج هو حواء و فی کون حواء مخلوقة من آدم قولان الأول و هو الذی علیه الأکثرون أنه لما خلق الله آدم ألقی علیه النوم ثم خلق حواء من ضلع من أضلاعه الیسری فلما استیقظ رآها و مال إلیها و ألفها لأنها کانت مخلوقة من جزء من أجزائه و احتجوا علیه بقول

النبی صلی الله علیه و آله إن المرأة خلقت من ضلع فإن ذهبت تقیمها کسرتها و إن ترکتها و فیها عوج استمتعت بها.

و القول الثانی و هو اختیار أبی مسلم الأصفهانی أن المراد من قوله وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها أی من جنسها و هو کقوله تعالی وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً ⁽³⁾و کقوله إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ ⁽⁴⁾و قوله لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ ⁽⁵⁾قال القاضی و القول الأول أقوی لکی یصح قوله خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ إذ لو کان حواء مخلوقة ابتداء لکان الناس مخلوقین من نفسین لا من نفس واحدة و یمکن أن یجاب عنه بأن کلمة من لابتداء الغایة فلما کان ابتداء التخلیق و الإیجاد وقع بآدم علیه السلام صح أن یقال خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ و أیضا فلما ثبت أنه تعالی قادر علی خلق آدم من التراب کان قادرا علی خلق حواء من التراب و إذا کان الأمر کذلک فأی فائدة فی خلقها من ضلع من أضلاع آدم علیه السلام انتهی. ⁽⁶⁾

1) علل الشرائع: 17- 18. م.

2) النساء: 2.

3) النحل: 72.

4) التوبة: 128.

5) آل عمران: 164.

6) مفاتیح الغیب ج 3: 191- 192. م.

أقول: یمکن أن یقال المراد بالخلق من نفس واحدة الخلق من أب واحد کما یقال بنو تمیم کلهم نشئوا من تمیم و لا ینافیه شرکة الأم کما لا ینافیه اشتراط سائر الشرائط و اشتراک غیرها من العلل ثم اعلم أنه یحتمل أن تکون من فی قوله مِنْها تعلیلیة أی لأجلها.

**[ترجمه]«غرمول» باضمه یعنی آلت و «سبات» بر وزن غراب یعنی خواب.

بدان که بین مورخان اهل تسنن و مفسرین آنها مشهور است که حوا از پهلوی آدم علیه السلام خلق شده است و بعضی از روایات ما نیز بر آن دلالت میکند ولی این روایت و روایتهای دیگر بر نفی این مطلب دلالت دارد و روایات وارد شده موافق با تصور اهل تسنن یا حمل بر تقیه شده است و یا به این دلیل است که حوا از باقیمانده گلِ پهلوی آدم خلق شده است.

رازی در تفسیر آیه «ای مردم، از پروردگارتان که شما را از نفس واحدی آفرید و جفتش را [نیز] از او آفرید، و از آن دو مردان و زنان بسیاری پراکنده کرد، پروا دارید» - . نساء/ 2 -

گفت: و منظور از این جفت همان حوا است و در اینکه حوا از آدم خلق شده است دو قول وارد شده است: اول که اکثریت به آن قائل هستند آن است که: هنگامی که خداوند آدم را خلق کرد او را خواب فروبرد و سپس حوا را از دندهای از دندههای چپ او آفرید و هنگامی که آدم بیدار شد حوا را دید و به سوی او رفت و به او الفت گرفت چون او از یکی از اجزای خودش خلق شده بود و این دسته برای اثبات سخن خود به سخن پیامبر استناد میکنند که فرمود: زن از دنده خلق شده است پس اگر بخواهی او را راست کنی میشکند و اگر با کجیای که در او هست او را واگذاری از او بهره میبری.

و قول دوم که ابومسلم اصفهانی آن را برگزیده آن است که مراد از این سخن خداوند «جفتش را نیز از او آفرید» یعنی از جنسش و مثل این سخن خداوند است که فرمود «و خدا برای شما همسرانی از جنس خودتان قرار داد» - . نحل/ 72 -

مانند این آیه: «از خودشان پیامبری در میان آنان برانگیخت» - . توبه/ 128 - و این آیه: «قطعاً برای شما پیامبری از خودتان آمد.» - . آل عمران/ 164 - قاضی میگوید قول اول قویتر است؛ تا این سخن خداوند صحیح باشد: «شما را از نفس واحدی آفرید» چرا که اگر حوا به طور مستقل و جدای از آدم خلق شده بود مردم از دو نفس خلق میشدند نه از نفس واحد و میتوان این گونه جواب داد که کلمه «من: از» برای ابتدای غایت است پس اگر ابتدای خلقت و ایجاد با آدم باشد صحیح است که گفته شود: «و شما را از نفس واحد خلق کرد» و همچنین وقتی خداوند متعال میتواند آدم را از خاک خلق کند قطعاً قادر است که حوا را نیز از خاک خلق کند و اگر این گونه باشد چه فایدهای در خلق حوا از یکی از پهلوهای آدم علیه السلام وجود دارد؟ پایان. - . مفاتیح الغیب 3: 191-192 -

ص: 222

میگویم: میتوان گفت: منظور از آفرینش از نفس واحد آفرینش از پدری واحد است. همان طور که گفته میشود: بنوتمیم همگی از تمیم به وجود آمدهاند و این سخن با مشارکت داشتن مادر منافاتی ندارد؛ همان طور که با وجود شرایط دیگر و مشارکت دیگر علتها نیز منافاتی ندارد. سپس بدان که احتمال دارد «مِن» در «منها» تعلیله باشد به معنای به خاطر آن.

**[ترجمه]

«2»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ دَاوُدَ الْیَعْقُوبِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُقَاتِلٍ عَمَّنْ سَمِعَ زُرَارَةَ یَقُولُ سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ بَدْءِ النَّسْلِ مِنْ آدَمَ عَلَی نَبِیِّنَا وَ آلِهِ وَ عَلَیْهِ السَّلَامُ کَیْفَ کَانَ وَ عَنْ بَدْءِ النَّسْلِ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ فَإِنَّ أُنَاساً عِنْدَنَا یَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَی آدَمَ أَنْ یُزَوِّجَ بَنَاتِهِ بَنِیهِ وَ إِنَّ هَذَا الْخَلْقَ کُلَّهُ أَصْلُهُ مِنَ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام تَعَالَی اللَّهُ عَنْ ذَلِکَ عُلُوّاً کَبِیراً یَقُولُ مَنْ قَالَ هَذَا بِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ صَفْوَةَ خَلْقِهِ وَ أَحِبَّاءَهُ وَ أَنْبِیَاءَهُ وَ رُسُلَهُ وَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمَاتِ مِنْ حَرَامٍ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ مِنَ الْقُدْرَةِ مَا یَخْلُقُهُمْ مِنْ حَلَالٍ وَ قَدْ أَخَذَ مِیثَاقَهُمْ عَلَی الْحَلَالِ الطُّهْرِ الطَّاهِرِ الطَّیِّبِ فَوَ اللَّهِ لَقَدْ تَبَیَّنْتُ ⁽¹⁾أَنَّ بَعْضَ الْبَهَائِمِ تَنَکَّرَتْ لَهُ أُخْتُهُ فَلَمَّا نَزَا عَلَیْهَا وَ نَزَلَ کُشِفَ لَهُ عَنْهَا فَلَمَّا عَلِمَ أَنَّهَا أُخْتُهُ أَخْرَجَ غُرْمُولَهُ ثُمَّ قَبَضَ عَلَیْهِ بِأَسْنَانِهِ حَتَّی قَطَعَهُ فَخَرَّ مَیِّتاً وَ آخَرَ تَنَکَّرَتْ لَهُ أُمُّهُ فَفَعَلَ هَذَا بِعَیْنِهِ فَکَیْفَ الْإِنْسَانُ فِی إِنْسِیَّتِهِ وَ فَضْلِهِ وَ عِلْمِهِ غَیْرَ أَنَّ جِیلًا مِنْ هَذَا الْخَلْقِ الَّذِی تَرَوْنَ رَغِبُوا عَنْ عِلْمِ أَهْلِ بُیُوتَاتِ أَنْبِیَائِهِمْ وَ أَخَذُوا مِنْ حَیْثُ لَمْ یُؤْمَرُوا بِأَخْذِهِ فَصَارُوا إِلَی مَا قَدْ تَرَوْنَ مِنَ الضَّلَالِ وَ الْجَهْلِ بِالْعِلْمِ کَیْفَ کَانَتِ الْأَشْیَاءُ الْمَاضِیَةُ مِنْ بَدْءِ أَنْ خَلَقَ اللَّهُ مَا خَلَقَ وَ مَا هُوَ کَائِنٌ أَبَداً ثُمَّ قَالَ وَیْحَ هَؤُلَاءِ أَیْنَ هُمْ عَمَّا لَمْ یَخْتَلِفْ فِیهِ فُقَهَاءُ أَهْلِ الْحِجَازِ وَ لَا فُقَهَاءُ أَهْلِ الْعِرَاقِ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ الْقَلَمَ فَجَرَی عَلَی اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ بِمَا هُوَ کَائِنٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ قَبْلَ خَلْقِ آدَمَ بِأَلْفَیْ عَامٍ وَ أَنَّ کُتُبَ اللَّهِ کُلَّهَا فِیمَا جَرَی فِیهِ الْقَلَمُ فِی کُلِّهَا تَحْرِیمُ الْإِخْوَةِ مَعَ مَا حُرِّمَ وَ هَذَا نَحْنُ قَدْ نَرَی مِنْهَا هَذِهِ الْکُتُبَ الْأَرْبَعَةَ الْمَشْهُورَةَ فِی هَذَا الْعَالَمِ- التَّوْرَاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ الزَّبُورَ وَ الْقُرْآنَ ⁽²⁾أَنْزَلَهَا اللَّهُ مِنَ اللَّوْحِ ⁽³⁾الْمَحْفُوظِ

1) فی نسخة: نبئت.

2) فی المصدر: الفرقان. م.

3) فی المصدر: عن اللوح. م.

عَلَی رُسُلِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ مِنْهَا التَّوْرَاةُ عَلَی مُوسَی وَ الزَّبُورُ عَلَی دَاوُدَ وَ الْإِنْجِیلُ عَلَی عِیسَی وَ الْقُرْآنُ عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ عَلَی النَّبِیِّینَ لَیْسَ فِیهَا تَحْلِیلُ شَیْ‌ءٍ مِنْ ذَلِکَ حَقّاً أَقُولُ مَا أَرَادَ مَنْ یَقُولُ هَذَا وَ شِبْهَهُ إِلَّا تَقْوِیَةَ حُجَجِ الْمَجُوسِ فَمَا لَهُمْ قَتَلَهُمْ اللَّهُ ثُمَّ أَنْشَأَ یُحَدِّثُنَا کَیْفَ کَانَ بَدْءُ النَّسْلِ مِنْ آدَمَ وَ کَیْفَ کَانَ بَدْءُ النَّسْلِ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ فَقَالَ إِنَّ آدَمَ علیه السلام وُلِدَ لَهُ سَبْعُونَ بَطْناً فِی کُلِّ بَطْنٍ غُلَامٌ وَ جَارِیَةٌ إِلَی أَنْ قُتِلَ هَابِیلُ فَلَمَّا قَتَلَ قَابِیلُ هَابِیلَ جَزِعَ آدَمُ عَلَی هَابِیلَ جَزَعاً قَطَعَهُ عَنْ إِتْیَانِ النِّسَاءِ فَبَقِیَ لَا یَسْتَطِیعُ أَنْ یَغْشَی حَوَّاءَ خَمْسَمِائَةِ عَامٍ ⁽¹⁾ثُمَّ تَخَلَّی مَا بِهِ مِنَ الْجَزَعِ عَلَیْهِ فَغَشِیَ حَوَّاءَ فَوَهَبَ اللَّهُ لَهُ شَیْثاً وَحْدَهُ لَیْسَ مَعَهُ ثَانٍ وَ اسْمُ شَیْثٍ هِبَةُ اللَّهِ وَ هُوَ أَوَّلُ وَصِیٍّ أُوصِیَ إِلَیْهِ مِنَ الْآدَمِیِّینَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ وُلِدَ لَهُ مِنْ بَعْدِ شَیْثٍ یَافِثُ لَیْسَ مَعَهُ ثَانٍ ⁽²⁾فَلَمَّا أَدْرَکَا وَ أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُبْلِغَ بِالنَّسْلِ مَا تَرَوْنَ وَ أَنْ یَکُونَ مَا قَدْ جَرَی بِهِ الْقَلَمُ مِنْ تَحْرِیمِ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الْأَخَوَاتِ عَلَی الْإِخْوَةِ أَنْزَلَ بَعْدَ الْعَصْرِ فِی یَوْمِ الْخَمِیسِ حَوْرَاءَ مِنَ الْجَنَّةِ اسْمُهَا بَرَکَةُ فَأَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ أَنْ یُزَوِّجَهَا مِنْ شَیْثٍ فَزَوَّجَهَا مِنْهُ ثُمَّ نَزَّلَ بَعْدَ الْعَصْرِ مِنَ الْغَدِ حَوْرَاءَ مِنَ الْجَنَّةِ اسْمُهَا مَنْزِلَةُ ⁽³⁾فَأَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ أَنْ یُزَوِّجَهَا مِنْ یَافِثَ فَزَوَّجَهَا مِنْهُ فَوُلِدَ لِشَیْثٍ غُلَامٌ وَ وُلِدَ لِیَافِثَ جَارِیَةٌ فَأَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ حِینَ أَدْرَکَا أَنْ یُزَوِّجَ بِنْتَ یَافِثَ مِنِ ابْنِ شَیْثٍ فَفَعَلَ ذَلِکَ فَوُلِدَ الصَّفْوَةُ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ مِنْ نَسْلِهِمَا وَ مَعَاذَ اللَّهِ أَنَّ ذَلِکَ عَلَی مَا قَالُوا ⁽⁴⁾مِنَ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: از امام صادق علیه السلام درباره پیدایش نسل از آدم علیه السلام سؤال شد که چگونه بوده است؟ و از چگونگی پیدایش نسل از ذریه آدم چراکه برخی مردم از میان ما میگویند: خداوند متعال به آدم وحی کرد که دخترانش را به ازدواج پسرانش درآورد و این خلق همگی اصلشان از آن برادران و خواهران است. امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند منزه و بسیار والاتر از این نسبت است و کسی که این سخن را میگوید قایل به این است که خداوند تبارک و تعالی برگزیدگان و دوستان و انبیا و فرستادگان و زنان و مردان مؤمن و زنان و مردان مسلمان را از حرام خلق کرده است و قدرت نداشته است که آنها را از راه حلال خلق کند در حالی که از آنها برای کار حلال و طیب و پاک پیمان گرفته است. به خدا قسم که آگاه شدم که یکی از حیوانات خواهر خود را نشناخت و با او آمیزش کرد، وقتی فراغت یافت متوجه شد که او خواهرش بوده است عورتش را خارج کرده و آن را به دندان گرفت تا آن را قطع کرد و سپس مرد. حیوان دیگری نیز مادرش را نشناخت و همین کار را عینا تکرار کرد. پس چه طور ممکن است انسان با وجود انسانیت، برتری و علمش این کار را انجام دهد؟ اگر چه نسلی از این خلقی که میبینید از علم اهل بیت پیامبرانشان روی گردانده و از جایی جویای علم شدند که به گرفتن علم از آنجا امر نشده بودند، پس به این گمراهی و جهل که میبینید رسیدند در علم به امور گذشته از ابتدای خلقشان و آنچه که تا ابد خواهد بود. سپس فرمود: وای بر اینها باد، چقدر از مسائلی که فقهای حجاز و عراق در آن هیچ اختلاف نظری ندارند دورند! فقهای حجاز و عراق معتقدند: خداوند عزوجل به قلم امر فرمود و قلم بر لوح محفوظ جاری شد و هر آنچه را که از هزار سال قبل از خلقت آدم تا روز قیامت اتفاق خواهد افتاد را در لوح محفوظ نگاشت و در همه کتابهای خدا طبق آنچه که قلم در آن جاری شده حرام بودن برادران با آنان که حرام شدهاند ذکر شده و این امر را در کتابهای چهارگانه مشهور در این دنیا از جمله تورات و انجیل و زبور و قرآن میبینیم. این کتابها را خدا از لوح محفوط

ص: 223

بر پیامبرانش صلوات الله علیهم اجمعین نازل کرده است. و از این کتابها تورات است که بر موسی و زبور بر داوود و انجیل بر عیسی و قرآن بر محمد –سلام خدا بر او و خاندانش و بر پیامبران باد- [نازل شده] و حقیقتا در این کتابها حلال شمردن هیچ یک از آنها- حرامها - وجود ندارد.

میگویم: کسی که این سخن و امثال آن را میگوید فقط به دنبال تقویت عقاید و دلایل مجوس است. پس آنها –خدا آنان را بکشد- را چه میشود؟ و سپس شروع کرد به نقل حدیث در مورد چگونگی آغاز نسل آدم و اینکه چگونه آغاز نسل از ذریه آدم بوده است. پس فرمود: آدم علیه السلام هفتاد بار برایش فرزند زاییده شد. در هر شکم یک پسر و یک دختر تا وقتی که هابیل کشته شد.

هنگامی که قابیل هابیل را کشت آدم آنقدر به خاطر هابیل غمگین شد که این غم او را از نزدیک شدن به زنان دور کرد و همچنان تا پانصد سال نمیتوانست با حوا آمیزش کند تا اینکه غم و اندوه او برطرف گشت و با حوا آمیزش کرد و خداوند فقط شیث را به او داد. شیث همزاد نداشت و اسم شیث هبة الله بود. او از میان آدمیان اولین وصی در زمین بود که به او وصیت شد. و سپس بعد از شیث برای آدم یافث متولد شد که او نیز همزاد نداشت. هنگامی که آن دو بزرگ شدند و خداوند خواست که نسل بشر، همان که میبینید، ادامه پیدا کند و خواست حکم ازدواج برادر و خواهر که با قلم جریان یافته و حرام اعلام شده بود پابرجا بماند، عصر روز پنج شنبه حوریای به اسم برکه را از بهشت فرو فرستاد و به آدم دستور داد که او را به ازدواج شیث درآورد و آدم او را به ازدواج شیث درآورد. سپس بعد از عصر فردای آن روزی حوری دیگری به نام منزله از بهشت فرود آمد و خداوند به آدم دستور داد که او را به ازدواج یافث درآورد و آدم او را به ازدواج یافث درآورد. سپس شیث صاحب پسر شد و یافث صاحب دختر و خداوند عزوجل به آدم دستور داد که وقتی آن دو به بلوغ رسیدند دختر یافث را به ازدواج پسرش شیث درآورد و آدم این کار را انجام داد و برگزیدگان پیامبران و فرستادگان از نسل آن دو به وجود آمدند. پناه بر خدا که آن نسل به صورتی که آنان میگویند از خواهران و برادران باشد. - . علل الشرائع: 18 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام و إن کتب الله کلها فیما جری فیه القلم لعل وجه الاستدلال أن اتفاق تلک الکتب السماویة المعروفة علی التحریم مع اختلاف الشرائع دلیل علی

1) هکذا فی النسخ و هو لا یخلو عن غرابة، و یأتی فی الخبر الخامس انه علیه السلام بکی أربعین صباحا و کذلک فی الخبر السابع و عشرین، و فی الخبر السابع: أنه بکی أربعین یوما و لیلة، فلما جزع علیه شکا ذلک إلی اللّه فأوحی اللّه إلیه: أنی واهب لک ذکرا. و به قال المسعودیّ فی اثبات الوصیة ص 7.

2) فی نسخة: و لیس معه ثانی.

3) فی نسخة: اسمها نزلة. و یؤید ذلک ما یأتی فی الخبر الثالث أن اسمها نزلة، و صرّح بذلک المسعودیّ فی اثبات الوصیة ص 9 و یأتی الفاظه بعد ذلک.

4) فی المصدر: و معاذ اللّه أن یکون علی ما قالوا. قلت: و أخرج الحدیث فی الباب الآتی من کتاب القصص مفصلا.

5) علل الشرائع: 18. م.

أنه مما لا یختلف باختلاف الأزمان و الأحوال و یکون ذکر ثبت جمیع الأمور فی اللوح لبیان ظهور فظاعة هذا القول لاستلزامه أن یکون ثابتا فی اللوح فی صحف آدم حرمة ذلک و فی ذکر تقدیر خلق أولاد آدم کونهم من الإخوة و الأخوات فیلزم إثبات المناقضین فیه و یحتمل أن یکونوا قائلین بکون ذلک حراما فی جمیع الشرائع و مع ذلک قالوا بهذا ذاهلین عما یلزمهم فی ذلک من التناقض لکنه بعید جدا.

**[ترجمه]در گفته امام علیه السلام : (تمام کتابهای خداوند در آنچه قلم در آن جاری شده) شاید استدلال آن این است که اشتراک همه کتابهای آسمانی معروف با وجود اختلاف شرایع در این تحریم دلیل

ص: 224

بر این است که این حکم چیزی است که با گذر زمان و اختلاف مکان تغییر نمیکند و ذکر ثبت همه امور در لوح، به خاطر بیان زشتی این سخن (که میگویند نسل آدم از ازدواج خواهر و برادر است) میباشد چون مستلزم این است که حرمت این حکم در لوح و در صحف آدم ثبت شده باشد و در ذکر تقدیر خلق فرزندان آدم اینکه آنها از ازدواج خواهران و برادران به وجود آمدهاند، مستلزم اثبات دو کلام متناقض است و ممکن است قایل به حرام بودن آن در همه شریعتها باشند و با وجود این، این سخن را گفتهاند بدون توجه به تناقضی که به وجود خواهد آمد. اما آن واقعاً بعید است.

**[ترجمه]

«3»

لی، الأمالی للصدوق ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: أَوْصَی آدَمُ إِلَی شَیْثٍ وَ هُوَ هِبَةُ اللَّهِ بْنُ آدَمَ وَ أَوْصَی شَیْثٌ إِلَی ابْنِهِ شَبَّانَ ⁽¹⁾وَ هُوَ ابْنُ نَزْلَةَ الْحَوْرَاءِ الَّتِی أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَلَی آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ فَزَوَّجَهَا ابْنَهُ شَیْثاً الْخَبَرَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]الامالی: پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: آدم به شیث یعنی همان هبة الله فرزند آدم، وصیت کرد و شیث به پسرش شبان وصیت کرد که پسر نزله، حوری بهشتی بود که خداوند او را از بهشت بر آدم فرو فرستاد و آدم آن را به ازدواج شیث درآورد. حدیث. - . امالی الصدوق: 242 -

**[ترجمه]

«4»

ج، الإحتجاج عَنِ الثُّمَالِیِّ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام یُحَدِّثُ رَجُلًا مِنْ قُرَیْشٍ قَالَ لَمَّا تَابَ اللَّهُ عَلَی آدَمَ وَاقَعَ حَوَّاءَ وَ لَمْ یَکُنْ غَشِیَهَا مُنْذُ خُلِقَ وَ خُلِقَتْ إِلَّا فِی الْأَرْضِ وَ ذَلِکَ بَعْدَ مَا تَابَ اللَّهُ عَلَیْهِ قَالَ وَ کَانَ آدَمُ یُعَظِّمُ الْبَیْتَ وَ مَا حَوْلَهُ مِنْ حُرْمَةِ الْبَیْتِ وَ کَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَغْشَی حَوَّاءَ خَرَجَ مِنَ الْحَرَمِ وَ أَخْرَجَهَا مَعَهُ فَإِذَا جَازَ الْحَرَمَ غَشِیَهَا فِی الْحِلِّ ثُمَّ یَغْتَسِلَانِ إِعْظَاماً مِنْهُ لِلْحَرَمِ ثُمَّ یَرْجِعُ إِلَی فِنَاءِ الْبَیْتِ قَالَ فَوُلِدَ لآِدَمَ مِنْ حَوَّاءَ عِشْرُونَ وَلَداً ذَکَراً وَ عِشْرُونَ أُنْثَی فَوُلِدَ لَهُ فِی کُلِّ بَطْنٍ ذَکَرٌ وَ أُنْثَی فَأَوَّلَ بَطْنٍ وَلَدَتْ حَوَّاءُ هَابِیلَ وَ مَعَهُ جَارِیَةً یُقَالُ لَهَا إِقْلِیمَا قَالَ وَ وَلَدَتْ فِی الْبَطْنِ الثَّانِی قَابِیلَ وَ مَعَهُ جَارِیَةً یُقَالُ لَهَا لَوْزَا ⁽³⁾وَ کَانَتْ لَوْزَا أَجْمَلَ بَنَاتِ آدَمَ قَالَ فَلَمَّا أَدْرَکُوا خَافَ عَلَیْهِمْ آدَمُ الْفِتْنَةَ فَدَعَاهُمْ إِلَیْهِ وَ قَالَ أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ یَا هَابِیلُ لَوْزَا وَ أُنْکِحَکَ یَا قَابِیلُ إِقْلِیمَا قَالَ قَابِیلُ مَا أَرْضَی بِهَذَا أَ تُنْکِحُنِی أُخْتَ هَابِیلَ الْقَبِیحَةَ وَ تُنْکِحُ هَابِیلَ أُخْتِیَ الْجَمِیلَةَ قَالَ آدَمُ فَأَنَا أُقْرِعُ بَیْنَکُمَا فَإِنْ خَرَجَ سَهْمُکَ یَا قَابِیلُ عَلَی لَوْزَا وَ خَرَجَ سَهْمُکَ یَا هَابِیلُ عَلَی إِقْلِیمَا زَوَّجْتُ کُلَّ وَاحِدٍ مِنْکُمَا الَّتِی خَرَجَ

1) سماه المسعودیّ ریسان، قال فی اثبات الوصیة ص 9: فلما حضرت وفاته أوحی اللّه إلیه أن یستودع التابوت و الاسم الأعظم ابنه ریسان بن نزلة و هی الحوریة التی اهبطت له من الجنة اسمها نزلة، روی أن اسم ریسان أنوش.

2) أمالی الصدوق: 242.

3) تقدم عن الطبرسیّ أن اسمها لبوذا، و عن الیعقوبی أن اسمه لوبذا.

سَهْمُهُ عَلَیْهَا قَالَ فَرَضِیَا بِذَلِکَ فَاقْتَرَعَا قَالَ فَخَرَجَ سَهْمُ هَابِیلَ عَلَی لَوْزَا أُخْتِ قَابِیلَ وَ خَرَجَ سَهْمُ قَابِیلَ عَلَی إِقْلِیمَا أُخْتِ هَابِیلَ قَالَ فَزَوَّجَهُمَا عَلَی مَا خَرَجَ لَهُمَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ قَالَ ثُمَّ حَرَّمَ اللَّهُ نِکَاحَ الْأَخَوَاتِ بَعْدَ ذَلِکَ قَالَ فَقَالَ لَهُ الْقُرَشِیُّ فَأَوْلَدَاهُمَا قَالَ نَعَمْ قَالَ فَقَالَ الْقُرَشِیُّ فَهَذَا فِعْلُ الْمَجُوسِ الْیَوْمَ قَالَ فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام إِنَّ الْمَجُوسَ إِنَّمَا فَعَلُوا ذَلِکَ بَعْدَ التَّحْرِیمِ مِنَ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام لَا تُنْکِرْ هَذَا أَ لَیْسَ اللَّهُ قَدْ خَلَقَ زَوْجَةَ آدَمَ مِنْهُ ثُمَّ أَحَلَّهَا لَهُ فَکَانَ ذَلِکَ شَرِیعَةً مِنْ شَرَائِعِهِمْ ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ التَّحْرِیمَ بَعْدَ ذَلِکَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]الاحتجاج: ثمالی نقل میکند: از علی بن الحسین علیه السلام شنیدم که با مردی از قریش در حال صحبت بود فرمود: هنگامی که خداوند توبه آدم را پذیرفت آدم با حوا آمیزش کرد. و در آن زمان آدم از زمانی که خودش و حوا خلق شده بودند با حوا آمیزش نکرده بود مگر در زمین و آن بعد از آن بود که خداوند توبهاش را پذیرفت. گفت: آدم، کعبه و پیرامون آن را که حرم کعبه بود گرامی میداشت و هنگامی که میخواست با حوا آمیزش کند از بیت خارج شده و حوا را با خود میبرد و هنگامی که از اطراف حرم دور میشد در حل با او آمیزش میکرد و سپس برای بزرگداشت و احترام به حرم غسل میکردند. سپس به سوی عرصه کعبه برمیگشت. فرمود: حوا بیست فرزند پسر و بیست فرزند دختر به دنیا آورد و در هر زایمان یک پسر و یک دختر به دنیا میآورد. اولین شکمی که حوا زایید هابیل بود و همراه او دختری به نام اقلیما به دنیا آمد و در زایمان دوم قابیل و دختری به نام لوزا. و لوزا زیباترین دختران آدم بود. گفت: و هنگامی که به سن بلوغ رسیدند آدم به خاطر آنان از فتنه ترسید و آنها را به سوی خود فراخواند و گفت: ای هابیل میخواهم لوزا را به نکاح تو دربیاورم و ای قابیل اقلیما را به نکاح تو. قابیل گفت: من به این راضی نیستم آیا خواهر زشت هابیل را به نکاح من و خواهر زیبای من را به نکاح هابیل درمیآوری؟ آدم گفت: بین شما دو نفر قرعه میافکنم. ای قابیل اگر سهم تو لوزا و ای هابیل سهم تو اقلیما شد هر کدام از شما را به عقد همان دختر که قرعه

ص: 225

به نام او افتاده درمیآورم. گفت: آنها به این امر رضایت دادند و قرعه زدند.

گفت: پس قرعه هابیل بر لوزا خواهر قابیل افتاد و قرعه قابیل بر اقلیما خواهر هابیل. گفت: آدم طبق آنچه از جانب خدا برای آنان بیرون آمد آنها را به نکاح هم درآورد. گفت: پس از آن خداوند به نکاح درآوردن خواهران را حرام کرد. گفت: قریشی به حضرت گفت: آیا آن دو زن آن دو را صاحب فرزند کردند؟ فرمود: بله. گفت: پس فرد قریشی گفت: امروزه این کار مجوس است. گفت: پس علی بن حسین علیه السلام فرمود: مجوس این کار را بعد از حرام شدن از جانب خدا انجام میدهند. سپس علی بن حسین علیه السلام فرمود: انکار نکن، مگر خداوند حوا را از آدم خلق نکرد سپس او را بر آدم حلال کرد؟ و این جزء شریعت آنها بوده و خداوند حکم تحریم را بعد از آن نازل کرد. - . الاحتجاج: 171 -

**[ترجمه]

«5»

ب، قرب الإسناد ابْنُ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنِ النَّاسِ کَیْفَ تَنَاسَلُوا مِنْ آدَمَ علیه السلام فَقَالَ حَمَلَتْ حَوَّاءُ هَابِیلَ وَ أُخْتاً لَهُ فِی بَطْنٍ ثُمَّ حَمَلَتْ فِی الْبَطْنِ الثَّانِی قَابِیلَ وَ أُخْتاً لَهُ فِی بَطْنٍ فَزَوَّجَ هَابِیلَ الَّتِی مَعَ قَابِیلَ وَ تَزَوَّجَ قَابِیلُ الَّتِی مَعَ هَابِیلَ ثُمَّ حَدَثَ التَّحْرِیمُ بَعْدَ ذَلِکَ⁽²⁾.

**[ترجمه]قرب الاسناد: بزنطی نقل میکند که از امام رضا علیه السلام پرسیدم: چگونه مردم از آدم علیه السلام زاد و ولد کردند؟ فرمود: حوا هابیل و به همراه او خواهری را در یک شکم و قابیل و خواهرش را در شکم دوم به دنیا آورد و هابیل با دختری که همراه قابیل بود و قابیل با دختری که همراه هابیل بود ازدواج کرد و سپس حکم تحریم بعد از آن نازل شد. - . قرب الاسناد: 161 -

**[ترجمه]

بیان

هذان الخبران محمولان علی التقیة لاشتهار ذلک بین العامة ⁽³⁾.

**[ترجمه]این دو حدیث به علت شهرتش در میان اهل تسنن، حمل به تقیه شده است.

**[ترجمه]

«6»

کِتَابُ الْمُحْتَضَرِ، لِلْحَسَنِ بْنِ سُلَیْمَانَ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الشِّفَاءِ وَ الْجِلَاءِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ آدَمَ أَبِی الْبَشَرِ أَ کَانَ زَوَّجَ ابْنَتَهُ مِنِ ابْنِهِ فَقَالَ مَعَاذَ اللَّهِ وَ اللَّهِ لَوْ فَعَلَ ذَلِکَ آدَمُ علیه السلام لَمَا رَغِبَ عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مَا کَانَ آدَمُ إِلَّا عَلَی دِینِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقُلْتُ وَ هَذَا الْخَلْقُ مِنْ وُلْدِ مَنْ هُمْ وَ لَمْ یَکُنْ إِلَّا آدَمُ وَ حَوَّاءُ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالًا کَثِیراً وَ نِساءً فَأَخْبَرَنَا أَنَّ هَذَا الْخَلْقَ مِنْ آدَمَ وَ حَوَّاءَ علیهما السلام فَقَالَ علیه السلام صَدَقَ اللَّهُ وَ بَلَّغَتْ رُسُلُهُ وَ أَنَا عَلَی ذَلِکَ مِنَ الشَّاهِدِینَ فَقُلْتُ فَفَسِّرْ لِی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمَّا أَهْبَطَ آدَمَ وَ حَوَّاءَ إِلَی الْأَرْضِ وَ جَمَعَ بَیْنَهُمَا وَلَدَتْ حَوَّاءُ بِنْتاً فَسَمَّاهَا عَنَاقاً فَکَانَتْ أَوَّلَ مَنْ بَغَی عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ فَسَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهَا ذِئْباً

1) الاحتجاج: 171. م.

2) قرب الإسناد: 161. م.

3) قلت: و هما لا یخلوان عن اشکال آخر حیث ان الظاهر من کلامهم أن هابیل قتل قبل أن یزوج لوزا، و الحدیثان یخالف ذلک.

کَالْفِیلِ وَ نَسْراً کَالْحِمَارِ فَقَتَلَاهَا ثُمَّ وُلِدَ لَهُ أَثَرَ عَنَاقَ قَابِیلُ بْنُ آدَمَ فَلَمَّا أَدْرَکَ قَابِیلُ مَا یُدْرِکُ الرَّجُلُ ⁽¹⁾أَظْهَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ جِنِّیَّةً مِنْ وُلْدِ الْجَانِّ یُقَالُ لَهَا جُهَانَةُ فِی صُورَةِ إِنْسِیَّةٍ فَلَمَّا رَآهَا قَابِیلُ وَمِقَهَا فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی آدَمَ أَنْ زَوِّجْ جُهَانَةَ مِنْ قَابِیلَ فَزَوَّجَهَا مِنْ قَابِیلَ ثُمَّ وُلِدَ لآِدَمَ هَابِیلُ فَلَمَّا أَدْرَکَ هَابِیلُ مَا یُدْرِکُ الرَّجُلُ ⁽²⁾أَهْبَطَ اللَّهُ إِلَی آدَمَ حَوْرَاءَ وَ اسْمُهَا تُرْکُ ⁽³⁾الْحَوْرَاءِ فَلَمَّا رَآهَا هَابِیلُ وَمِقَهَا فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی آدَمَ أَنْ زَوِّجْ تُرْکاً ⁽⁴⁾مِنْ هَابِیلَ فَفَعَلَ ذَلِکَ فَکَانَتْ تُرْکُ ⁽⁵⁾الْحَوْرَاءِ زَوْجَةَ هَابِیلَ بْنِ آدَمَ ثُمَّ أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی آدَمَ سَبَقَ عِلْمِی أَنْ لَا أَتْرُکَ الْأَرْضَ مِنْ عَالِمٍ یُعْرَفُ بِهِ دِیْنِی وَ أَنْ أُخْرِجَ ذَلِکَ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ فَانْظُرْ إِلَی اسْمِیَ الْأَعْظَمِ وَ إِلَی مِیرَاثِ النُّبُوَّةِ وَ مَا عَلَّمْتُکَ مِنَ الْأَسْمَاءِ کُلِّهَا وَ مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ الْخَلْقُ مِنَ الْأُثْرَةِ عَنِّی فَادْفَعْهُ إِلَی هَابِیلَ قَالَ فَفَعَلَ ذَلِکَ آدَمُ بِهَابِیلَ فَلَمَّا عَلِمَ قَابِیلُ ذَلِکَ مِنْ فِعْلِ آدَمَ غَضِبَ فَأَتَی آدَمَ فَقَالَ لَهُ یَا أَبَتِ أَ لَسْتُ أَکْبَرَ مِنْ أَخِی وَ أَحَقَّ بِمَا فَعَلْتَ بِهِ فَقَالَ آدَمُ یَا بُنَیَّ إِنَّمَا الْأَمْرُ بِیَدِ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشَاءُ وَ إِنْ کُنْتَ أَکْبَرَ وُلْدِی فَإِنَّ اللَّهَ خَصَّهُ بِمَا لَمْ یَزَلْ لَهُ أَهْلًا فَإِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهُ خِلَافُ مَا قُلْتُ وَ لَمْ تُصَدِّقْنِی فَقَرِّبَا قُرْبَاناً فَأَیُّکُمَا قُبِلَ قُرْبَانُهُ فَهُوَ أَوْلَی بِالْفَضْلِ مِنْ صَاحِبِهِ قَالَ وَ کَانَ الْقُرْبَانُ فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ تَنْزِلُ نَارٌ فَتَأْکُلُهُ فَخَرَجَا فَقَرَّبَا قُرْبَاناً کَمَا ذَکَرَ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ- وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قَالَ وَ کَانَ قَابِیلُ صَاحِبَ زَرْعٍ فَقَرَّبَ قَمْحاً نَسْیاً ⁽⁶⁾رَدِیئاً وَ کَانَ هَابِیلُ صَاحِبَ غَنَمٍ فَقَرَّبَ کَبْشاً سَمِیناً مِنْ خِیَارِ غَنَمِهِ فَأَکَلَتِ النَّارُ قُرْبَانَ هَابِیلَ وَ لَمْ تَأْکُلْ قُرْبَانَ قَابِیلَ فَأَتَاهُ إِبْلِیسُ لَعَنَهُ اللَّهُ فَقَالَ یَا قَابِیلُ إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ الَّذِی أَنْتَ فِیهِ لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ لِأَنَّهُ إِنَّمَا أَنْتَ وَ أَخُوکَ فَلَوْ وُلِدَ لَکُمَا وَلَدٌ وَ کَثُرَ نَسْلُکُمَا افْتَخَرَ نَسْلُهُ عَلَی نَسْلِکَ بِمَا خَصَّهُ بِهِ أَبُوکَ وَ لِقَبُولِ النَّارِ قُرْبَانَهُ وَ تَرْکِهَا قُرْبَانَکَ وَ إِنَّکَ إِنْ قَتَلْتَهُ لَمْ یَجِدْ أَبُوکَ بُدّاً مِنْ أَنْ یَخُصَّکَ بِمَا دَفَعَهُ إِلَیْهِ قَالَ فَوَثَبَ قَابِیلُ إِلَی هَابِیلَ فَقَتَلَهُ

1) فی نسخة: ما یدرک الرجال.

2) فی نسخة: ما یدرک الرجال.

3) هکذا فی المطبوع و المخطوط، و الظاهر أنّها مصحف «نزل» کما حکاها الجزائریّ فی قصص الأنبیاء.

4) هکذا فی المطبوع و المخطوط، و الظاهر أنّها مصحف «نزل» کما حکاها الجزائریّ فی قصص الأنبیاء.

5) هکذا فی المطبوع و المخطوط، و الظاهر أنّها مصحف «نزل» کما حکاها الجزائریّ فی قصص الأنبیاء.

6) القمح بالفتح فالسکون: الحنطة. النسی بفتح النون و یکسر فسکون: ما یترک المرتحلون من زوال متاعهم.

ثُمَّ قَالَ إِبْلِیسُ إِنَّ النَّارَ الَّتِی قَبِلَتِ الْقُرْبَانَ هِیَ الْمُعَظَّمَةُ فَعَظِّمْهَا وَ اتَّخِذْ لَهَا بَیْتاً وَ اجْعَلْ لَهَا أَهْلًا وَ أَحْسِنْ عِبَادَتَهَا وَ الْقِیَامَ عَلَیْهَا فَتَقْبَلَ قُرْبَانَکَ إِذَا أَرَدْتَ ذَلِکَ قَالَ فَفَعَلَ قَابِیلُ ذَلِکَ فَکَانَ أَوَّلَ مَنْ عَبَدَ النَّارَ وَ اتَّخَذَ بُیُوتَ النِّیرَانِ وَ إِنَّ آدَمَ أَتَی الْمَوْضِعَ الَّذِی قَتَلَ فِیهِ قَابِیلُ أَخَاهُ فَبَکَی هُنَاکَ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً یَلْعَنُ تِلْکَ الْأَرْضَ حَیْثُ قَبِلَتْ دَمَ ابْنِهِ وَ هُوَ الَّذِی فِیهِ قِبْلَةُ الْمَسْجِدِ الْجَامِعِ بِالْبَصْرَةِ قَالَ وَ إِنَّ هَابِیلَ یَوْمَ قُتِلَ کَانَتِ امْرَأَتُهُ تُرْکُ ⁽¹⁾الْحَوْرَاءِ حُبْلَی فَوَلَدَتْ غُلَاماً فَسَمَّاهُ آدَمُ بِسْمِ ابْنِهِ هَابِیلَ وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَهَبَ لآِدَمَ بَعْدَ هَابِیلَ ابْناً فَسَمَّاهُ شَیْثاً ثُمَّ قَالَ ابْنِی هَذَا هِبَةُ اللَّهِ فَلَمَّا أَدْرَکَ شَیْثٌ مَا یُدْرِکُ الرِّجَالُ أَهْبَطَ اللَّهُ عَلَی آدَمَ حَوْرَاءَ یُقَالُ لَهَا نَاعِمَةُ فِی صُورَةِ إِنْسِیَّةٍ فَلَمَّا رَآهَا شَیْثٌ وَمِقَهَا فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی آدَمَ أَنْ زَوِّجْ نَاعِمَةَ مِنْ شَیْثٍ فَفَعَلَ ذَلِکَ آدَمُ فَکَانَتْ نَاعِمَةُ الْحَوْرَاءُ زَوْجَةَ شَیْثٍ فَوَلَدَتْ لَهُ جَارِیَةً فَسَمَّاهَا آدَمُ حُورِیَّةَ فَلَمَّا أَدْرَکَتْ أَوْحَی اللَّهُ إِلَی آدَمَ أَنْ زَوِّجْ حُورِیَّةَ مِنْ هَابِیلَ بْنِ هَابِیلَ فَفَعَلَ ذَلِکَ آدَمُ فَهَذَا الْخَلْقُ الَّذِی تَرَی مِنْ هَذَا النَّسْلِ وَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَی یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالًا کَثِیراً وَ نِساءً وَ قَوْلُهُ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها أَیْ مِنَ الطِّینَةِ الَّتِی خَلَقَ مِنْهَا آدَمَ قَالَ فَلَمَّا انْقَضَتْ نُبُوَّةُ آدَمَ وَ فَنِیَ أَجَلُهُ أَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ قَدِ انْقَضَتْ نُبُوَّتُکَ وَ فَنِیَتْ أَیَّامُکَ فَانْظُرْ إِلَی اسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ وَ مَا عَلَّمْتُکَ مِنَ الْأَسْمَاءِ کُلِّهَا وَ أُثْرَةِ النُّبُوَّةِ وَ مَا یَحْتَاجُ النَّاسُ إِلَیْهِ فَادْفَعْهُ إِلَی شَیْثٍ وَ أْمُرْهُ أَنْ یَقْبَلَهُ بِکِتْمَانٍ وَ تَقِیَّةٍ مِنْ أَخِیهِ لِئَلَّا یَقْتُلَهُ کَمَا قَتَلَ هَابِیلَ فَإِنَّهُ قَدْ سَبَقَ فِی عِلْمِی أَنْ لَا أُخْلِیَ الْأَرْضَ مِنْ عَالِمٍ یُعْرَفُ بِهِ دِینِی وَ یَکُونُ فِیهِ نَجَاةٌ لِمَنْ تَوَلَّاهُ فِیمَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْعَالِمِ الَّذِی آمُرُهُ بِإِظْهَارِ دِینِی وَ أُخْرِجُ ذَلِکَ مِنْ ذُرِّیَّةِ شَیْثٍ وَ عَقِبِه فَدَعَا آدَمُ شَیْثاً وَ قَالَ یَا بُنَیَّ اخْرُجْ وَ تَعَرَّضْ لِجَبْرَئِیلَ أَوْ لِمَنْ لَقِیتَ مِنَ الْمَلَائِکَةِ وَ أَخْبِرْهُ بِوَجَعِی وَ اسْأَلْهُ أَنْ یُهْدِیَ إِلَیَّ مِنْ فَاکِهَةِ الْجَنَّةِ قَبْلَ أَنْ أَمُوتَ وَ قَدْ کَانَ سَبَقَ فِی عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَی أَنْ لَا یَأْکُلَ آدَمُ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ حَتَّی یَعُودَ إِلَیْهَا ⁽²⁾فَخَرَجَ شَیْثٌ فَلَقِیَ جَمَاعَةً مِنَ الْمَلَائِکَةِ فَأَبْلَغَهُمْ مَا أَمَرَهُ آدَمُ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ یَا شَیْثُ آجَرَکَ اللَّهُ فِی أَبِیکَ فَقَدْ قَضَی نَحْبَهُ- ⁽³⁾فَأُهْبِطْنَا لِنَحْضُرَ الصَّلَاةَ عَلَی أَبِیکَ فَانْصَرَفَ

1) الظاهر أنّه مصحف «نزل» کما أشرنا.

2) هذا أیضا یدلّ علی أن الجنة التی اخرج منها آدم علیه السلام هی جنة الخلد.

3) قضی فلان نحبه ای مات کانما الموت نذر فی عنقه.

مَعَ الْمَلَائِکَةِ فَوَجَدَ أَبَاهُ قَدْ مَاتَ فَغَسَّلَهُ شَیْثٌ مَعَ جَبْرَئِیلَ علیه السلام فَلَمَّا فَرَغَ شَیْثٌ مِنْ غُسْلِهِ قَالَ لِجَبْرَئِیلَ تَقَدَّمْ فَصَلِّ عَلَی آدَمَ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ إِنَّا مَعَاشِرَ الْمَلَائِکَةِ أُمِرْنَا بِالسُّجُودِ لِأَبِیکَ وَ لَیْسَ لِأَحَدٍ مِنَّا أَنْ یَتَقَدَّمَ بَیْنَ یَدَیِ الْأَوْصِیَاءِ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ قَالَ فَتَقَدَّمَ شَیْثٌ فَصَلَّی عَلَی آدَمَ فَکَبَّرَ عَلَیْهِ ثَلَاثِینَ تَکْبِیرَةً بِأَمْرِ جَبْرَئِیلَ فَأَقْبَلَ قَابِیلُ عَلَی شَیْثٍ فَقَالَ لَهُ أَیْنَ الَّذِی دَفَعَهُ إِلَیْکَ أَبُوکَ مِمَّا کَانَ دَفَعَهُ إِلَی هَابِیلَ فَأَنْکَرَ ذَلِکَ وَ عَلِمَ أَنَّهُ إِنْ أَقَرَّ قَتَلَهُ فَلَمْ یَزَلْ شَیْثٌ یُخْبِرُ الْعَقِبَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ وَ یُبَشِّرُهُمْ بِبِعْثَةِ نُوحٍ وَ یَأْمُرُهُمْ بِالْکِتْمَانِ وَ إِنَّ آدَمَ أَخْبَرَهُ أَنَّ اللَّهَ بَشَّرَهُ بِأَنَّهُ بَاعِثٌ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ نَبِیّاً یُقَالُ لَهُ نُوحٌ یَدْعُو قَوْمَهُ إِلَی اللَّهِ فَیُکَذِّبُونَهُ فَیُهْلِکُهُمْ بِالْغَرَقِ وَ کَانَ بَیْنَ آدَمَ وَ نُوحٍ عَشَرَةُ آبَاءٍ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]در کتاب المحتضر به نقل از کتاب شفاء و جلاء از معاویه پسر عمار نقل شده است که از امام صادق علیه السلام سؤال کردم: آیا آدم ابوالبشر دخترش را به نکاح پسرش درآورد؟ فرمود: پناه بر خدا، به خدا قسم اگر آدم چنین کاری را انجام داده بود رسول الله صلی الله علیه و آله از آن رویگردان نمیشد و آدم جز به دین رسول الله صلی الله علیه و آله نبود. گفتم: پس این خلق از فرزندان چه کسانی هستند در صورتی که غیر از آدم و حوا، انسان دیگری وجود نداشته است؟ چون خداوند میفرماید: «ای مردم، از پروردگارتان که شما را از نفس واحدی آفرید و جفتش را [نیز] از او آفرید، و از آن دو مردان و زنان بسیاری پراکنده کرد پروا

دارید» پس ما را با خبر ساز که این انسانها از آدم و حوا به وجود آمدهاند؟ امام علیه السلام فرمود: خداوند راست گفت و پیامبرانش را فرستاد و من [یکی] از شاهدان بر این امر هستم. گفتم: پس یابن رسول الله برای من تفسیر کن، پس فرمود: هنگامی که خداوند تبارک و تعالی آدم و حوا را به زمین فرستاد و آن دو با هم آمیزش کردند حوا دختری به دنیا آورد و او را عناق نامید. و او اولین کسی بود که روی زمین فساد کرد و خداوند گرگی همچون

ص: 226

فیل و عقابی همچون الاغ بر او گماشت که او را کشتند. پس از اثر عناق، قابیل بن آدم به دنیا آمد و هنگامی که قابیل به سن بلوغ رسید خداوند دختری از جنیان به نام جُهانه را به شکل انسان ظاهر کرد و وقتی قابیل او را دید عاشق او شد، خداوند به آدم وحی کرد: که جهانه را به نکاح قابیل درآورد و آدم او را به نکاح جهانه در آورد. سپس برای آدم هابیل متولد شد. هنگامی که هابیل به سن بلوغ رسید خداوند یک حوری به نام ترک را از بهشت فرو فرستاد و هنگامی که هابیل او را دید عاشق او شد. خداوند به آدم وحی کرد که ترک - . در نسخه های خطی و چاپی اینگونه آمده است اما جزائری در قصص الانبیا آن را به صورت نزل نقل کرده است. -

را به نکاح هابیل درآورد او نیز این کار را انجام داد و ترک حوری همسر هابیل بن آدم شد. سپس خداوند به آدم علیه السلام وحی کرد که: علم من بر این رفته است که زمین را خالی از عالمی که دین من با او شناخته شود نکنم و اینکه آن عالم را از نسل تو خارج کنم. پس به اسم اعظم من و به میراث نبوت و آن اسمائی که تماما به تو آموختم و آن میراثی که مخلوقات به آن نیازمند هستند بنگر و آن را به هابیل بده و فرمود: آدم علیه السلام این کار را در مورد هابیل انجام داد. وقتی قابیل از این کار آدم آگاه شد، خشمگین شد و به سوی آدم آمد و به او گفت: ای پدر آیا من از برادرم بزرگتر نیستم؛ و در آنچه در مورد او انجام دادی شایستهتر نیستم؟ پس آدم گفت: ای فرزند من! امر در دست خداست و به هر کس بخواهد میدهد. اگرچه تو فرزند بزرگ من هستی ولی خداوند چیزی را به او اختصاص داد که همیشه شایستگی آن را دارد. اگر به خلاف آنچه گفتم اعتقاد داری و مرا تصدیق نمیکنی پس هر دوی شما قربانی بیاورید. هر کدام از شما قربانیاش پذیرفته شود او نسبت به دوستش بر این فضل و رحمت شایستهتر است. فرمود: در آن زمان آتشی بر قربانی خارج شده و قربانی را میخورد. هابیل و قابیل خارج شده و همان طور که خداوند متعال در کتابش ذکر کرده است قربانی آوردند «و داستان دو پسر آدم را به درستی بر ایشان بخوان، هنگامی که [هر یک از آن دو] قربانیاش پیش داشتند، پس از یکی از آن دو پذیرفته شد و از دیگری پذیرفته نشد» فرمود: قابیل صاحب کشت و زرع بود و گندم پسمانده و نامرغوبی را پیش آورد و هابیل صاحب گله بود از میان آن قوچ فربهای از بهترین گوسفندانش را پیش آورد و آتش قربانی هابیل را خورد و قربانی قابیل را نخورد. ابلیس که لعنت خدا بر او باد نزد قابیل آمد و گفت: ای قابیل این مسألهای که تو در آن هستی هیچ نیست چون فقط تو و برادرت هستید. اگر شما صاحب فرزند شوید و نسل شما زیاد شود فرزندان نسل او بر فرزندان نسل تو به خاطر آنچه پدرت به او اختصاص داده است فخر فروشی خواهند کرد. همچنین چون آتش قربانی او را قبول کرده و قربانی تو را رها کرده است. ولی اگر تو او را بکشی پدرت چارهای نخواهد داشت جز اینکه آنچه را به او داده به تو اختصاص دهد. گفت: قابیل به سمت هابیل حمله برد و او را کشت.

ص: 227

سپس ابلیس گفت: آتشی که قربانی را قبول کرد عظیم است پس آن را بزرگدار و خانهای برای آن بساز و برای آن افرادی را قرار بده و آن را به خوبی عبادت کن و از آن مراقبت کن به این ترتیب هرگاه بخواهی قربانیات را قبول خواهد کرد. گفت: قابیل این کار را انجام داد و او اولین کسی بود که آتش را پرستید و آتشکده بنا کرد. آدم به جایی که قابیل برادرش را در آن کشته بود آمد و در آنجا چهل صبحگاه گریست و آن زمین را به خاطر آنکه خون پسرش را قبول کرده است لعن کرد. و آن همان زمینی است که قبله مسجد جامع بصره در آن جا قرار دارد. روزی که هابیل کشته شد همسرش ترک باردار بود و پسری به دنیا آورد که آدم علیه السلام نام پسرش هابیل را بر او گذاشت و خداوند عز و جل بعد از هابیل به آدم علیه السلام پسری به آدم داد که نام او را شیث گذاشت. سپس گفت این پسر من هبة الله (هدیه خدا) است. وقتی شیث به سن بلوغ رسید خداوند بر آدم علیه السلام یک حوری به نام ناعمه به شکل انسان فرو فرستاد و هنگامی که شیث او رادید عاشق او شد و خداوند به آدم علیه السلام وحی کرد: ناعمه را به نکاح شیث درآورد و آدم علیه السلام این کار را انجام داد و ناعمه حوری همسر شیث شد و دختری به دنیا آورد که آدم او را حوریه نام نهاد. وقتی به سن بلوغ رسید خداوند به آدم علیه السلام وحی کرد که حوریه را به نکاح هابیل بن هابیل درآورد و آدم علیه السلام این کار را انجام داد و این خلقی که میبینی از همین نسل است. و این همان سخن خداوند است که میفرماید: «ای مردم، از پروردگارتان که شما را از نفس واحدی آفرید و از آن همسرش را و از آن دو مردان و زنان زیادی را پراکنده ساخت، پروا دارید» و آیه«و از او جفتش را بیافرید» یعنی از همان گلی که آدم را از آن خلق کرده بود. امام فرمود: هنگامی که نبوت آدم سپری شد و اجل او به پایان رسید خداوند به او وحی کرد: نبوت تو سپری شد و روزگار تو به پایان رسید پس به اسم اعظم خدا و آن اسمائی که به تو آموختم و به میراث پیامبران و آنچه مردم به آن نیاز دارند بنگر و آن را به شیث عطا کن و به او امر کن آن را با کتمان کردن از برادرش و تقیه بپذیرد تا او را نیز همچون هابیل به قتل نرساند؛ چرا که در علم من اینگونه رفته است که زمین را از عالمی که دین من با او شناخته میشود خالی نگذارم. عالمی که هر کس او را به دوستی بگیرد -به خاطر آنچه بین او و آن عالم که به آشکار ساختن دینم او را فرمان دادهام وجود دارد- نجات مییابد. این عالم را از نسل شیث و فرزندان او بیرون خواهم آورد. پس آدم علیه السلام شیث را فراخواند و گفت: ای فرزندم بیرون رو و در راه جبرئیل یا هرکدام از سایر فرشتگان که میبینی قرار گیر و او را از درد من آگاه کن و از او بخواه که قبل از اینکه بمیرم از میوه بهشتی برای من بیاورد درحالیکه در علم خداوند اینگونه رفته بود که آدم تا زمانی که به بهشت بازگردد از میوه بهشتی نخورد. پس شیث خارج شد و گروهی از فرشتگان را دید و آنچه را که آدم او را بدان امر کرده بود به آنها ابلاغ کرد. جبرئیل گفت: ای شیث خداوند تو را به خاطر پدرت اجر دهد. او جان سپرد. پس ما فرود آمدهایم که بر پدرت نماز بگذاریم

ص: 228

پس شیث به همراه ملائکه به راه افتاد و دید که پدرش وفات یافته است. پس شیث با جبرئیل علیه السلام او را غسل داد. هنگامی که شیث از غسل دادن فارغ شد به جبرئیل گفت: پیش بیا و بر آدم نماز بگذار.

جبرئیل به او گفت: ما گروه ملائکه امر شدهایم که به پدرت سجده کنیم و هیچ کدام از ما نمیتواند در برابر اوصیای ذریه او پیش بیفتد. فرمود: پس شیث جلو آمد و بر آدم نماز گزارد و به دستور جبرئیل سی بار تکبیر گفت. پس قابیل نزد شیث آمد و به او گفت: کجاست آنچه که پدرت به تو داده بود؛ همان چیزی که قبلاً به هابیل داده بود؟ شیث آن را انکار کرد و فهمید که اگر اقرار کند قابیل او را نیز خواهد کشت و پیوسته شیث به فرزندان ذریه خود به مبعوث شدن نوح علیه السلام خبر و بشارت میداد و به آنها دستور میداد که آن را کتمان کنند و خبر میداد که: آدم به او خبر داده بود که خداوند به او بشارت داده است که از نسل او پیامبری را به نام نوح مبعوث خواهد کرد که قومش را به سوی خدا خواهد خواند و آنها او را تکذیب کرده و خداوند آنها را با غرق هلاک خواهد کرد و بین آدم و نوح ده پدر بودهاند. - . مسعودی در اثبات الوصیه نام آنان را اینگونه آورده است: شیث، ریسان که نامش انوش بوده، قینان، آحیلت، غنمیشا، ادریس که اخنوخ و هرمس نیز نامیده میشده، یرد، اخنوخ ابن یرد، متوشلخ، لمک یا همان ارفخشد. یعقوبی و ابن حبیب در محبر نام آنان را که هشت نفر هستند به این ترتیب آوردهاند: نوح بن لمک بن متوشلخ بن اخنوخ بن یرد بن مهلائیل بن قینان بن أنوش بن شیث بن آدم علیهم السلام. -

**[ترجمه]

بیان

ومقه کورثه أحبه و الأثرة بالضم نقل الحدیث و بقیة العلم و المکرمة المتوارثة قوله نسیا أی متروکا فاسدا.

**[ترجمه]

«7»

ج، الإحتجاج عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ: دَخَلَ طَاوُسٌ الْیَمَانِیُّ إِلَی الطَّوَافِ وَ مَعَهُ صَاحِبٌ لَهُ فَإِذَا هُوَ بِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام یَطُوفُ أَمَامَهُ وَ هُوَ شَابٌّ حَدَثٌ فَقَالَ طَاوُسٌ لِصَاحِبِهِ إِنَّ هَذَا الْفَتَی لَعَالِمٌ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ طَوَافِهِ صَلَّی رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ جَلَسَ فَأَتَاهُ النَّاسُ فَقَالَ طَاوُسٌ لِصَاحِبِهِ نَذْهَبُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام نَسْأَلُهُ عَنْ مَسْأَلَةٍ لَا أَدْرِی عِنْدَهُ فِیهَا شَیْ‌ءٌ فَأَتَیَاهُ فَسَلَّمَا عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ لَهُ طَاوُسٌ یَا أَبَا جَعْفَرٍ هَلْ تَعْلَمُ أَیَّ یَوْمٍ مَاتَ ثُلُثُ النَّاسِ فَقَالَ یَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ لَمْ یَمُتْ ثُلُثُ النَّاسِ قَطُّ بَلْ إِنَّمَا أَرَدْتَ رُبُعَ النَّاسِ قَالَ وَ کَیْفَ ذَلِکَ قَالَ کَانَ آدَمُ وَ حَوَّاءُ وَ قَابِیلُ وَ هَابِیلُ فَقَتَلَ قَابِیلُ هَابِیلَ فَذَلِکَ رُبُعُ النَّاسِ قَالَ صَدَقْتَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام هَلْ تَدْرِی مَا صُنِعَ بِقَابِیلَ قَالَ لَا قَالَ عُلِّقَ بِالشَّمْسِ یُنْضَحُ ⁽²⁾بِالْمَاءِ الْحَارِّ إِلَی أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ ⁽³⁾.

1) ذکرهم المسعودیّ فی اثبات الوصیة و ذکر أسماءهم هکذا: 1- شیث 2- ریسان اسمه أنوش 3- قینان 4- آحیلث 5- غنمیشا 6- إدریس و هو أخنوخ و هرمس 7- یرد 8- اخنوخ ابن یرد 9- متوشلخ 10- لمک و هو ارفخشد. و عدهم الیعقوبی و ابن حبیب فی المحبر ثمانیة فهو نوح بن لمک بن متوشلخ بن اخنوخ بن یرد بن مهلائیل بن قینان بن أنوش بن شیث بن آدم علیهم السلام.

2) أی یرش بالماء. و فی نسخة ینضج بالماء الحار.

3) الاحتجاج: 177. م.

**[ترجمه]الاحتجاج: ابان بن تغلب میگوید: طاووس یمانی با دوستی که با او بود به طواف کعبه رفت و ناگهان امام باقر علیه السلام را دید که در مقابل او طواف میکرد و امام [در آن زمان] جوانی کم سن و سال بود. پس طاووس به دوستش گفت: این جوان بسیار عالم است. هنگامی که از طواف فارغ شد دو رکعت نماز گذارد و سپس نشست مردم به سوی او آمدند. طاووس به دوستش گفت: به سوی امام باقر علیه السلام رویم و درباره مسالهای که نمیدانم چیزی درباه آن میداند یا نه از او سؤال کنیم. پس به سوی او آمدند و بر او سلام کردند. سپس طاووس به ایشان گفت: ای امام باقر آیا تو میدانی که یک سوم مردم در چه روزی مردند؟ امام باقر علیه السلام فرمود: ای ابا عبدالرحمن هرگز ثلث مردم نمردند! بلکه منظور تو یک چهارم مردم بود. عبدالرحمن (طاووس) گفت: چگونه بود؟ امام باقر علیه السلام فرمود: زمانی که فقط آدم و حوا و قابیل و هابیل وجود داشتند و قابیل هابیل را کشت. چرا که [هابیل] یک چهارم مردم بود. طاووس گفت: راست گفتی. امام باقر علیه السلام فرمود: آیا میدانی که چه بر سر قابیل آمد؟ گفت: نه. فرمود: به خورشید آویخته شد و تا روز قیامت بر روی او آب داغ ریخته خواهد شد. - . الاحتجاج: 177 -

ص: 229

**[ترجمه]

بیان

لعله کان ماتت أختا قابیل و هابیل قبل شهادة هابیل و لم یحضر قابیل دفنهما أو کان ذکر أختیهما ⁽¹⁾محمولا علی التقیة أو کان هذا الجواب علی وفق علم السائل للمصلحة ⁽²⁾و سیأتی ما یؤید الأخیر.

**[ترجمه]شاید دو خواهر قابیل و هابیل قبل از شهادت هابیل وفات یافتند و قابیل برای دفن آنها حاضر نشد و یا شاید ذکر خواهران آن دو به خاطر تقیه بوده و یا اینکه این جواب بر طبق علم سؤال کننده و برای مصلحت بوده است و در ادامه روایتهایی خواهد آمد که این روایت آخر را تایید میکند؟

**[ترجمه]

«8»

فس، تفسیر القمی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ ثُوَیْرِ بْنِ أَبِی فَاخِتَةَ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام یُحَدِّثُ رَجُلًا مِنْ قُرَیْشٍ قَالَ لَمَّا قَرَّبَ أَبْنَاءُ آدَمَ الْقُرْبَانَ قَرَّبَ أَحَدُهُمَا أَسْمَنَ کَبْشٍ کَانَ فِی ضَأْنِهِ وَ قَرَّبَ الْآخَرُ ضِغْثاً مِنْ ⁽³⁾سُنْبُلٍ فَتُقُبِّلَ مِنْ صَاحِبِ الْکَبْشِ وَ هُوَ هَابِیلُ وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ فَغَضِبَ قَابِیلُ- فَقَالَ لِهَابِیلَ وَ اللَّهِ لَأَقْتُلَنَّکَ فَقَالَ هَابِیلُ إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی ما أَنَا بِباسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِینَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ فَتَکُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَ ذلِکَ جَزاءُ الظَّالِمِینَ فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَلَمْ یَدْرِ کَیْفَ یَقْتُلُهُ حَتَّی جَاءَ إِبْلِیسُ فَعَلَّمَهُ فَقَالَ ضَعْ رَأْسَهُ بَیْنَ حَجَرَیْنِ ثُمَّ اشْدَخْهُ فَلَمَّا قَتَلَهُ لَمْ یَدْرِ مَا یَصْنَعُ بِهِ فَجَاءَ غُرَابَانِ فَأَقْبَلَا یَتَضَارَبَانِ حَتَّی اقْتَتَلَا فَقَتَلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ ثُمَّ حَفَرَ الَّذِی بَقِیَ الْأَرْضَ بِمَخَالِبِهِ وَ دَفَنَ فِیهِ صَاحِبَهُ قَالَ قَابِیلُ یا وَیْلَتی أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِیَ سَوْأَةَ أَخِی فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِینَ فَحَفَرَ لَهُ حَفِیرَةً وَ دَفَنَ فِیهَا فَصَارَتْ سُنَّةً یَدْفِنُونَ الْمَوْتَی فَرَجَعَ قَابِیلُ إِلَی أَبِیهِ فَلَمْ یَرَ مَعَهُ هَابِیلَ فَقَالَ لَهُ آدَمُ أَیْنَ تَرَکْتَ ابْنِی قَالَ لَهُ قَابِیلُ أَرْسَلْتَنِی عَلَیْهِ رَاعِیاً فَقَالَ آدَمُ انْطَلِقْ مَعِی إِلَی مَکَانِ الْقُرْبَانِ وَ أَحَسَّ قَلْبُ آدَمَ ⁽⁴⁾بِالَّذِی فَعَلَ قَابِیلُ فَلَمَّا بَلَغَ مَکَانَ الْقُرْبَانِ اسْتَبَانَ قَتْلُهُ فَلَعَنَ آدَمُ الْأَرْضَ الَّتِی قَبِلَتْ دَمَ هَابِیلَ وَ أُمِرَ آدَمُ أَنْ یَلْعَنَ قَابِیلَ وَ نُودِیَ قَابِیلُ مِنَ السَّمَاءِ لُعِنْتَ کَمَا قَتَلْتَ أَخَاکَ وَ لِذَلِکَ لَا تَشْرَبُ الْأَرْضُ الدَّمَ فَانْصَرَفَ آدَمُ فَبَکَی عَلَی هَابِیلَ أَرْبَعِینَ یَوْماً وَ لَیْلَةً فَلَمَّا جَزِعَ عَلَیْهِ شَکَا ذَلِکَ إِلَی اللَّهِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنِّی وَاهِبٌ لَکَ ذَکَراً یَکُونُ

1) لعله سقط لفظة عدم فکانت العبارة: أو کان عدم ذکر اختیهما.

2) أو أنّه سأل عن الناس، و هما کانتا حوریة و جنیة علی ما تقدم فی الاخبار.

3) الضغث: مل‌ء الید من الشی‌ء المختلط، و المراد هنا قبضة من سنبل.

4) فی نسخة و فی المصدر: «و أوجس قلب آدم» أی أحس و أضمر.

خَلَفاً مِنْ هَابِیلَ فَوَلَدَتْ حَوَّاءُ غُلَاماً زَکِیّاً مُبَارَکاً فَلَمَّا کَانَ یَوْمُ السَّابِعِ أَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ یَا آدَمُ إِنَّ هَذَا الْغُلَامَ هِبَةٌ مِنِّی لَکَ فَسَمِّهِ هِبَةَ اللَّهِ فَسَمَّاهُ آدَمُ هِبَةَ اللَّهِ ⁽¹⁾.

تفسیر ما أَنَا بِباسِطٍ قیل إن القتل علی سبیل المدافعة لم یکن مباحا فی ذلک الوقت و قیل إن المعنی لئن بسطت إلی یدک علی سبیل الظلم و الابتداء لتقتلنی ما أنا بباسط إلیک یدی علی وجه الظلم و الابتداء.

و قال السید المرتضی قدس سره المعنی أنی لا أبسط یدی إلیک للقتل لأن المدافع إنما یحسن منه المدافعة للظالم طلبا للتخلص من غیر أن یقصد إلی قتله إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ أی إثمی لو بسطت إلیک یدی و إثمک ببسطک یدک إلی أو بإثم قتلی و بإثمک الذی من أجله لم یتقبل قربانک قیل لم یرد معصیة أخیه و شقاوته بل قصده بهذا الکلام إلی أن ذلک إن کان لا محالة واقعا فأرید أن یکون لک لا لی فالمقصود بالذات أن لا یکون له لا أن یکون لأخیه و یجوز أن یکون المراد بالإثم عقوبته و إرادة عقاب العاصی جائزة ⁽²⁾و قال الجوهری الشدخ کسر الشی‌ء الأجوف تقول شدخت رأسه فانشدخ.

[ترجمه]تفسیر القمی: نقل شده است که شنیدم علی بن حسین علیه السلام به مردی از قریش حدیث میگفت و فرمود: هنگامی که پسران آدم قربانی را پیش آوردند یکی از آن دو فربهترین قوچی را که در گلهاش بود آورد و دیگری یک خوشه سنبل آورد. قربانی صاحب گوسفند که هابیل بود پذیرفته شد ولی از دیگری پذیرفته نشد. قابیل عصبانی شد و به هابیل گفت: «به خدا قسم که تو را خواهم کشت» هابیل گفت: «خدا از تقوا پیشگان میپذیرد اگر دست خود را به سوی من دراز کنی تا مرا بکشی، من دستم را به سوی تو دراز نمیکنم تا تو را بکشم، چرا که من از پروردگار جهانیان میترسم من میخواهم که تو با گناه من و گناه خودت [به سوی خدا] بازگردی و درنتیجه از اهل آتش باشی و این است سزای ستمگران* پس نفس [اماره] اش او را به قتل برادرش ترغیب کرده» و نمیدانست که چه طور او را بکشد تا اینکه ابلیس آمد و به او یاد داد و گفت: سرش را میان دو سنگ قرار بده و سرش را جدا کن. سپس هنگامی که او را کشت ندانست که با [جسد] او چه کند. پس دو کلاغ آمده و شروع به درگیری کرد و با یکدیگر جنگیدند تا اینکه یکی دیگری را کشت و سپس کلاغی که باقی مانده بود با چنگالش زمین را حفر کرد و دیگری را در آن دفن کرد. قابیل گفت: «وای بر من! آیا عاجزم که مثل این زاغ باشم تا جسد برادرم را پنهان کنم؟ پس از[زمره] پشیمانان گردید» و حفرهای درست کرد و [جسد] او را در آن دفن کرد و دفن کردن مردگان [از آن زمان] سنت شد. قابیل به سوی پدرش برگشت و آدم هابیل را با او ندید. پس به او گفت: پسرم را کجا رها کردی؟ قابیل به او گفت: تو مرا برای مراقبت از او فرستادی؟ آدم گفت: با من به مکان قربانی بیا و قلب آدم کاری که قابیل کرده بود را احساس کرد. هنگامی که به قربانگاه رسید قتل او آشکار شد و آدم زمینی را که خون هابیل را قبول کرده بود لعن و نفرین کرد. بر آدم امر شد که قابیل را لعن کن و بر قابیل نیز از آسمان ندا آمد: همانطور که برادرت را کشتی لعنت شدی. به همین دلیل زمین خون را نمیخورد. پس آدم بازگشت و چهل شبانه روز برای هابیل گریست و هنگامی که آدم بر او سوگواری کرد و بسیار غمگین شد به خدا شکایت کرد. پس خداوند به او وحی کرد: من پسری به تو خواهم داد که

ص: 230

جانشین هابیل خواهد شد. حوا جوان باهوش و بابرکتی را به دنیا آورد و در روز هفتم خداوند به آدم وحی کرد: این پسر هدیهای از جانب من به تو است. نام او را هبة الله بگذار و آدم نیز نام او را هبة الله گذاشت. - . تفسیر القمی: 153-154 -

تفسیر: «من دستم را دراز نمیکنم» گفته شده که در آن زمان برای دفاع از خود نیز قتل جایز نبوده است و همچنین گفته شد که تفسیر آن این است: اگر ابتدا تو از روی ظلم دستت را دراز کنی تا مرا بکشی، من از روی ظلم و آغاز عداوت دستم را به روی تو دراز نخواهم کرد.

سید مرتضی میگوید: معنی آن این است که من دستم را دراز نمیکنم تو را بکشم چون برای مدافع بهتر است که در برابر ظالم، بدون اینکه قصد کشتن او را داشته باشد فقط برای رهایی از خود دفاع کند. «من میخواهم که تو با گناه من و گناه خودت[به سوی خدا بازگردی]» گناه من یعنی اگر دستم را به سوی تو دراز کردم و گناه تو یعنی اگر دستت را به سوی من دراز کردی یا مرا به قتل رساندی یا گناهی که به خاطر آن قربانی تو پذیرفته نشد. و گفته شده: منظور هابیل معصیت برادر و بدبختی او نبوده است بلکه با این کلام خواسته است بگوید که اگر این اتفاق خواهد افتاد، من میخواهم که این گناه برای تو باشد نه برای من و اصل مقصود این است که این گناه به گردن او نباشد نه اینکه به گردن برادرش باشد و ممکن است منظور از گناه، عقوبت آن باشد و اراده مجازات گناهکار جایز است. جوهری میگوید: «الشدخ» یعنی شکستن چیز میان تهی، میگویی: شدخت رأسه فانشدخ: سر او را شکستم پس شکسته شد.

**[ترجمه]

«9»

فس، تفسیر القمی أَبِی عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کُنْتُ جَالِساً مَعَهُ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَإِذَا طَاوُسٌ فِی جَانِبٍ یُحَدِّثُ أَصْحَابَهُ حَتَّی قَالَ أَ تَدْرِی أَیَّ یَوْمٍ قُتِلَ نِصْفُ النَّاسِ فَأَجَابَهُ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَالَ أَوْ رُبُعُ النَّاسِ یَا طَاوُسُ- فَقَالَ أَوْ رُبُعُ النَّاسِ فَقَالَ أَ تَدْرِی ⁽³⁾مَا صُنِعَ بِالْقَاتِلِ فَقُلْتُ إِنَّ هَذِهِ لَمَسْأَلَةٌ فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ غَدَوْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَوَجَدْتُهُ قَدْ لَبِسَ ثِیَابَهُ وَ هُوَ قَاعِدٌ عَلَی الْبَابِ یَنْتَظِرُ الْغُلَامَ أَنْ یُسْرِجَ لَهُ فَاسْتَقْبَلَنِی بِالْحَدِیثِ قَبْلَ أَنْ أَسْأَلَهُ فَقَالَ إِنَّ بِالْهِنْدِ أَوْ مِنْ وَرَاءِ الْهِنْدِ- ⁽⁴⁾رجل معقول ⁽⁵⁾(رَجُلًا مَعْقُولًا) بِرِجْلٍ یَلْبَسُ الْمِسْحَ ⁽⁶⁾مُوَکَّلٌ بِهِ عَشْرَةُ نَفَرٍ کُلَّمَا مَاتَ

1) تفسیر القمّیّ: 153- 154. م.

2) مجمع البیان 3: 184. م.

3) فی المصدر: تدری. م.

4) التردید من الراوی.

5) فی نسخة: معقود.

6) المسح: البلاس ما یلبس من نسیج الشعر علی البدن تقشفا و قهرا للجسد.

رَجُلٌ مِنْهُمْ أَخْرَجَ أَهْلُ الْقَرْیَةِ بَدَلَهُ فَالنَّاسُ یَمُوتُونَ وَ الْعَشْرَةُ لَا یَنْقُصُونَ وَ یَسْتَقْبِلُونَ بِوَجْهِهِ الشَّمْسَ حِینَ تَطْلُعُ یُدِیرُونَهُ مَعَهَا حَتَّی تَغِیبَ ثُمَّ یَصُبُّونَ عَلَیْهِ فِی الْبَرْدِ الْمَاءَ الْبَارِدَ وَ فِی الْحَرِّ الْمَاءَ الْحَارَّ قَالَ فَمَرَّ عَلَیْهِ ⁽¹⁾رَجُلٌ مِنَ النَّاسِ فَقَالَ لَهُ مَنْ أَنْتَ یَا عَبْدَ اللَّهِ فَرَفَعَ رَأْسَهُ وَ نَظَرَ إِلَیْهِ ثُمَّ قَالَ ⁽²⁾إِمَّا أَنْ تَکُونَ أَحْمَقَ النَّاسِ وَ إِمَّا أَنْ تَکُونَ أَعْقَلَ النَّاسِ إِنِّی لَقَائِمٌ هَاهُنَا مُنْذُ قَامَتِ الدُّنْیَا مَا سَأَلَنِی أَحَدٌ غَیْرُکَ مَنْ أَنْتَ ثُمَّ قَالَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُ ابْنُ آدَمَ- ⁽³⁾قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَجْلِ ذلِکَ کَتَبْنا عَلی بَنِی إِسْرائِیلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً وَ لَفْظُ الْآیَةِ خَاصٌّ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ مَعْنَاهَا عَامٌّ جَارٍ فِی النَّاسِ کُلِّهِمْ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: محمد بن مسلم از امام باقر علیه السلام نقل میکند: روزی با او در مسجدالحرام نشسته بودیم ناگهان طاووس را در گوشهای دیدم که با دوستانش درحال صحبت بود تا اینکه گفت: آیا میدانی که در چه روزی نصف مردم کشته شدند؟ امام باقر علیه السلام جواب داد و گفت: بلکه یک چهارم مردم ای طاووس؟ طاووس گفت: یک چهارم مردم. پس فرمود: آیا میدانی با قاتل چه کردند؟ گفتم: این مساله مهمی است. وقتی فردای آن روز شد صبحگاهان به نزد امام باقر علیهالسلام رفته و او را دیدم که لباسهایش را پوشیده و جلو در منتظر غلام است که اسب او را زین کند. قبل از اینکه از او سؤال کنم با سخن گفتن از من استقبال کرد و فرمود: در هند -یا ماوراء هند- - . این تردید از سوی راوی حدیث است. -

مردی است که پایش به زنجیر بسته است و پشمینه میپوشد. ده نفر بر او مأمورند. وقتی یکی از آنها میمیرد

ص: 231

اهل روستا یکی دیگر را به جای آن فرد بر او مامور میکنند و مردم میمیرند و آن ده نفر کم نمیشوند و از هنگامی که خورشید طلوع میکند صورت او را به سمت خورشید میگردانند تا وقتی که غروب کند. سپس در سرما بر وی آب سرد و در گرما بر وی آب گرم میریزند. گفت: پس مردی از مردم از کنار او عبور کرد. به او گفت: تو کیستی ای عبد الله؟ سرش را بلند کرد و به او نگاه کرد سپس گفت: تو یا احمقترین مردم هستی و یا عاقلترین مردم. از وقتی که دنیا برپا شده من اینجا بودهام و کسی غیر از تو از من نپرسیده که تو کیستی. سپس فرمود: میگویند او پسر آدم است. خداوند عزوجل فرمود: «و از این روی بر فرزندان اسرائیل مقرر داشتیم که هرکس کسی را به جز قصاص قتل، یا [به کیفر] فسادی در زمین بکشد، چنان است که گویی همه مردم را کشته است.» لفظ آیه خاص بنی اسرائیل است ولی معنایش عمومی است و همه مردم را دربرمیگیرد. - . تفسیر قمی: 154-155 -

**[ترجمه]

«10»

فس، تفسیر القمی أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شَمِرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله- فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ رَأَیْتُ أَمْراً عَظِیماً فَقَالَ وَ مَا رَأَیْتَ قَالَ کَانَ لِی مَرِیضٌ وَ نُعِتَ لَهُ مَاءٌ مِنْ بِئْرِ الْأَحْقَافِ یُسْتَشْفَی بِهِ فِی بَرَهُوتَ ⁽⁵⁾قَالَ فَتَهَیَّأْتُ وَ مَعِی قِرْبَةٌ وَ قَدَحٌ لِآخُذَ مِنْ مَائِهَا وَ أَصُبَّ فِی الْقِرْبَةِ إِذَا شَیْ‌ءٌ ⁽⁶⁾قَدْ هَبَطَ مِنْ جَوِّ السَّمَاءِ کَهَیْئَةِ السِّلْسِلَةِ وَ هُوَ یَقُولُ یَا هَذَا اسْقِنِی السَّاعَةَ أَمُوتُ فَرَفَعْتُ رَأْسِی وَ رَفَعْتُ إِلَیْهِ الْقَدَحَ لِأَسْقِیَهُ فَإِذَا رَجُلٌ فِی عُنُقِهِ سِلْسِلَةٌ فَلَمَّا ذَهَبْتُ أُنَاوِلُهُ الْقَدَحَ اجْتُذِبَ حَتَّی عُلِّقَ بِالشَّمْسِ ثُمَّ أَقْبَلْتُ عَلَی الْمَاءِ أَغْرِفُ إِذْ أَقْبَلَ الثَّانِیَةَ وَ هُوَ یَقُولُ الْعَطَشَ الْعَطَشَ یَا هَذَا اسْقِنِی السَّاعَةَ أَمُوتُ فَرَفَعْتُ الْقَدَحَ لِأَسْقِیَهُ فَاجْتُذِبَ حَتَّی عُلِّقَ بِالشَّمْسِ حَتَّی فَعَلَ ذَلِکَ الثَّالِثَةَ فَشَدَدْتُ قِرْبَتِی وَ لَمْ أَسْقِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ذَاکَ قَابِیلُ بْنُ آدَمَ قَتَلَ أَخَاهُ وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا یَسْتَجِیبُونَ لَهُمْ بِشَیْ‌ءٍ إِلَّا کَباسِطِ کَفَّیْهِ إِلَی الْماءِ إِلَی قَوْلِهِ إِلَّا فِی ضَلالٍ ⁽⁷⁾

1) فی المصدر: فمر به. م.

2) فی المصدر: ثم قال له. م.

3) الظاهر بقرینة قوله: «یزعمون» أن الحدیث من مرویات العامّة و قصاصهم.

4) تفسیر القمّیّ: 154- 155. و فی نسخة: و لفظ الآیة خاصّ فی بنی إسرائیل و معناها العام جاء فی الناس کلهم.

5) فی المصدر: نستسقی فی برهوت. م.

6) تفسیر القمّیّ: 338. م.

7) فی المصدر: و إذا بشی‌ء. م.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام باقر علیه السلام میفرماید: مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمد و گفت: ای رسول خدا چیز عجیبی دیدم فرمودند: چه دیدی؟ مرد گفت: من مریضی داشتم برایش آبی از چاه احقاف که در برهوت با آن شفا مییابند تجویز شده است. و من آماده شده و مشکی و پیالهای در دست گرفتم که از آب آن بردارم و در مشک بریزم. ناگهان دیدم چیزی - . تفسیر قمی: 338 - شبیه زنجیر از آسمان فرود آمد درحالی که میگفت: ای مرد هماکنون مرا سیراب کن که در حال مرگم. من سرم را بالا گرفته و پیاله را به سمت او دراز کردم تا سیرابش کنم دیدم مردی است که در گردنش زنجیری آویخته شده. وقتی رفتم تا پیاله آب را به او بدهم کشیده شد و به خورشید آویزان شد. به سوی آب آمدم و خواستم با دست مشتی بردارم که برای بار دوم آمد و گفت: العطش العطش. ای مرد مرا سیراب کن که الان میمیرم. پیاله را به سوی او بالا بردم که او را سیراب کنم او دوباره به بالا کشیده شده و به خورشید آویزان شد. تا اینکه برای سومین بار این کار را تکرار کرد پس من مشکم را محکم گرفتم و به او آب ندادم. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: او قابیل بن آدم بوده که برادرش را کشت و خداوند درباره او میفرماید: «و کسانی که [مشرکان] جز او میخوانند، هیچ جوابی به آنان نمیدهند، مگر مانند کسی که دو دستش را به سوی آب بگشاید» تا جایی که میفرماید: «جز بر هدر نباشد».

ص: 232

**[ترجمه]

«11»

ع، علل الشرائع ل، الخصال ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام سَأَلَ الشَّامِیُّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ فَقَالَ علیه السلام قَابِیلُ یَفِرُّ مِنْ هَابِیلَ وَ سَأَلَهُ علیه السلام عَنْ یَوْمِ الْأَرْبِعَاءِ وَ التَّطَیُّرِ مِنْهُ فَقَالَ علیه السلام هُوَ آخِرُ أَرْبِعَاءَ وَ هُوَ الْمُحَاقُ وَ فِیهِ قَتَلَ قَابِیلُ هَابِیلَ أَخَاهُ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع، الخصال، عیون اخبار الرضا: فرد شامی از امیرالمؤمنین علیه السلام درباره این سخن خداوند عزوجل که فرمود: «روزی که آدمی از برادرش فرار میکند» سؤال کرد و علی علیه السلام فرمود: قابیل از هابیل فرار میکند و شامی درباره روز چهارشنبه و اینکه در این روز فال بد میزنند پرسید. امام علیه السلام فرمود: آن آخرین چهارشنبه است که ماه در محاق قرار دارد و در آن زمان قابیل برادرش هابیل را کشته است. - . علل الشرائع: 199، عیون الاخبار: 136، الخصال 2: 28 -

**[ترجمه]

«12»

ل، الخصال ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَذَاباً یَوْمَ الْقِیَامَةِ لَسَبْعَةُ نَفَرٍ أَوَّلُهُمُ ابْنُ آدَمَ الَّذِی قَتَلَ أَخَاهُ وَ نُمْرُودُ الَّذِی حَاجَّ إِبْرَاهِیمَ فِی رَبِّهِ وَ اثْنَانِ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ ⁽²⁾هَوَّدَا قَوْمَهُمْ وَ نَصَّرَاهُمْ وَ فِرْعَوْنُ الَّذِی قَالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی وَ اثْنَانِ فِی هَذِهِ الْأُمَّةِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]الخصال: امام صادق علیه السلام میفرماید: کسانی که در روز قیامت بیشترین عذاب را خواهند داشت هفت نفر هستند و اولین آنها پسر آدم است که برادرش را کشت و نمرود که درباره پروردگار خود با ابراهیم جدل کرد و دو نفر از بنی اسرائیل که قوم خود را یهودی و نصرانی کردند و فرعون که گفت: «من پروردگار بزرگتر شما هستم» و دو نفر از این امت هستند. - . الخصال 2: 4 -

**[ترجمه]

بیان

الاثنان من هذه الأمة أبو بکر و عمر.

**[ترجمه]آن دو نفر از این امت ابوبکر و عمر هستند.

**[ترجمه]

«13»

ل، الخصال الدَّقَّاقُ عَنِ ابْنِ زَکَرِیَّا الْقَطَّانِ عَنِ ابْنِ حَبِیبٍ عَنْ نُصَیْرِ بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ یَعْلَی عَنْ یَحْیَی بْنِ سَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِی الْجَعْدِ عَنْ أَبِی حَرْبِ بْنِ أَبِی الْأَسْوَدِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِیَّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَقُولُ مِنْ شَرِّ خَلْقِ اللَّهِ خَمْسَةٌ- إِبْلِیسُ وَ ابْنُ آدَمَ الَّذِی قَتَلَ أَخَاهُ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ وَ رَجُلٌ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ رَدَّهُمْ عَنْ دِینِهِمْ وَ رَجُلٌ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ یُبَایَعُ عَلَی کُفْرٍ عِنْدَ بَابِ لُدٍّ قَالَ ثُمَّ قَالَ إِنِّی لَمَّا رَأَیْتُ مُعَاوِیَةَ یُبَایَعُ عِنْدَ بَابِ لُدٍّ ذَکَرْتُ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَلَحِقْتُ بِعَلِیٍّ علیه السلام فَکُنْتُ مَعَهُ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الخصال: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم میفرماید: بدترین مخلوقات پنج نفر هستند: ابلیس و پسر آدم که برادرش را کشت و فرعون صاحب خرگاهها [و بناهای بلند] و مردی از بنی اسرائیل که آنها را از دینشان بازگرداند و مردی از این امت که از روی کفر در مقابل باب لدّ با او بیعت میشود. گفت: سپس گفت: من هنگامی که معاویه را دیدم که با او در مقابل باب لدّ بیعت میشود حرف رسول خدا را به یاد آوردم و به علی علیه السلام پیوستم و با او بودم. - . الخصال 1: 155 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجزری فی حدیث الدجال فیقتله المسیح بباب اللدّ لدّ موضع بالشام و قیل بفلسطین.

**[ترجمه]جزری در حدیث دجال میگوید: «مسیح او را (دجال را) در مقابل باب اللّدّ به قتل میرساند» و (لدّ) موضعی است در شام و گفته شده در فلسطین.

**[ترجمه]

«14»

ع، علل الشرائع ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام ل، الخصال سَأَلَ الشَّامِیُّ ⁽⁵⁾أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنْ أَوَّلِ مَنْ قَالَ الشِّعْرَ

1) علل الشرائع: 199، عیون الأخبار: 136، الخصال ج 2: 28. م.

2) فی نسخة: و اثنان من بنی إسرائیل.

3) الخصال ج 2: 4. و فی نسخة: و اثنان من هذه الأمة.

4) الخصال ج 1: 155. م.

5) و الحدیث طویل ذکره فی باب أسئلة الشامیّ عن أمیر المؤمنین علیه السلام فی کتاب الاحتجاجات.

قَالَ آدَمُ فَقَالَ وَ مَا کَانَ شِعْرُهُ قَالَ لَمَّا أُنْزِلَ إِلَی الْأَرْضِ مِنَ السَّمَاءِ فَرَأَی تُرْبَتَهَا وَ سِعَتَهَا وَ هَوَاهَا وَ قَتَلَ قَابِیلُ هَابِیلَ فَقَالَ آدَمُ علیه السلام:

تَغَیَّرَتِ الْبِلَادُ وَ مَنْ عَلَیْهَا*** فَوَجْهُ الْأَرْضِ مُغْبَرٌّ قَبِیحٌ

تَغَیَّرَ کُلُّ ذِی لَوْنٍ وَ طَعْمٍ*** وَ قَلَّ بَشَاشَةُ الْوَجْهِ الْمَلِیحِ- ⁽¹⁾

أری طول الحیاة علی غما*** و ما انا من حیاتی مستریح

و ما لی لا أجود بسکب دمع*** و هابیل تضمنه الضریح

قتل قابیل هابیل أخاه*** فوا حزنا لقد فقد الملیح

فَأَجَابَهُ إِبْلِیسُ

تَنَحَّ عَنِ الْبِلَادِ وَ سَاکِنِیهَا*** فَبِی بِالْخُلْدِ ضَاقَ بِکَ الْفَسِیحُ- ⁽²⁾

وَ کُنْتَ بِهَا وَ زَوْجُکَ فِی قَرَارٍ*** وَ قَلْبُکَ مِنْ أَذَی الدُّنْیَا مَرِیحٌ

فَلَمْ تَنْفَکَّ مِنْ کَیْدِی وَ مَکْرِی ***إِلَی أَنْ فَاتَکَ الثَّمَنُ الرَّبِیحُ ⁽³⁾

فَلَوْ لَا رَحْمَةُ الْجَبَّارِ أَضْحَتْ*** بِکَفِّکَ مِنْ جِنَانِ الْخُلْدِ رِیحٌ ⁽⁴⁾

تتمیم أقول زاد المسعودی فی مروج الذهب فی شعر آدم علیه السلام بعد قوله و قل بشاشة الوجه الصبیح

وَ بَدَّلَ أَهْلُهَا أَثْلًا وَ خَمْطاً*** بِجَنَّاتٍ مِنَ الْفِرْدَوْسِ قَیْحٍ

وَ جَاوَرْنَا عَدُوّاً لَیْسَ یَنْسَی*** لِعَیْنٍ مَا یَمُوتُ فَنَسْتَرِیحُ

وَ یَقْتُلُ قَایِنُ هَابِیلَ ظُلْماً*** فَوَا أَسَفَا عَلَی الْوَجْهِ الْمَلِیحِ

فَمَا لِی لَا أَجْوُدُ بِسَکْبِ دَمْعِی*** وَ هَابِیلُ تَضَمَّنَهُ الضَّرِیحُ

أَرَی طُولَ الْحَیَاةِ عَلَیَّ غَمّاً*** وَ مَا أَنَا مِنْ حَیَاتِی مُسْتَرِیحٌ ⁽⁵⁾

أقول: قوله قیح إما بالقاف جمع القاحة بمعنی الساحة أو بالفاء من الفیح بمعنی السعة و قاین أحد ما قیل فی اسم الولد القاتل و فی أکثر نسخ التفاسیر و التواریخ

1) زاد فی العیون:

2) فی العلل: ففی الفردوس، و فی الخصال: ففیها الخلد.

3) فی العیون بعد هذا: و بدل أهلها أثلا و خمطا بجنات و أبواب اه. م.

4) علل الشرائع: 197، عیون الأخبار: 134، الخصال ج 1: 98. م.

5) مروج الذهب ج 1: 16. م.

بالباء الموحدة و فی مروج الذهب بالمثناة من تحت و قیل قابین بالموحدة ثم المثناة و المشهور قابیل باللام.

**[ترجمه]علل الشرایع: عیون اخبار الرضا، الخصال: مرد شامی - . این حدیث بسیار طولانی بوده و ذکر کامل آن در کتاب الاحتجاجات در باب سؤالات مرد شامی از امیر المؤمنین آمده است. - از امیرالمؤمنین علیه السلام پرسید اولین کسی که شعر گفت

ص: 233

که بود؟ گفت: آدم علیه السلام. پرسید: و شعرش چه بود؟ گفت: هنگامی که از آسمان به سوی زمین فرود آمد و خاک و وسعت و هوای آن را دید و وقتی که قابیل هابیل را کشت آدم علیه السلام گفت:«سرزمینها و آنان که در آن بودند تغییر کردند و چهره زمین غبارآلود و زشت شد.

و هر چیز رنگ و طعمدار تغییر کرد و شادابی چهره نمکین کم شد.

ابلیس به او پاسخ داد:

از این سرزمینها و ساکنان آن دور شو (ای آدم) و به وسیله من در بهشت جاودان [آن مکان] وسیع برای تو تنگ شد.

تو و همسرت در آن در آرامش و استقرار بودید و قلب تو از عذاب و اندوه دنیا راحت بود.

و تو از کید و مکر من برحذر نماندی تا اینکه سرمایه ارزشمندی را از دست رفت.

و اگر رحمت خداوند جبار نبود، از بهشت جاویدان خدا در دستان تو چیزی جز باد هوا باقی نمیماند. - . علل الشرائع: 197، عیون الاخبار: 134، الخصال 1: 98 -

تتمه: میگویم: مسعودی در مروج الذهب در شعر آدم علیه السلام بعد از «و شادابی چهره نمکین کم شد» ابیات زیر را افزوده است:

و اهل زمین به جای بهشتهای جاویدان و گستره، درخت تلخ و شور داده شدند.

و در کنار دشمنی قرار گرفتهایم که فراموش نمیکند، ملعونی که نمیمیرد تا ما از دست او بیاساییم.

و قاین هابیل را با ظلم میکشد و واسفا بر آن چهره ملیح.

پس مرا چه شده که از چشمانم اشک سرازیر نمیکنم؟ درحالی که قبر، هابیل را دربرگرفته است.

طول زندگی و عمر برای من همراه با غم و اندوه است و من در زندگیام راحت و آسوده نیستم. - . مروج الذهب 1 : 16 -

میگویم: گفتهاش: قیح یا با قاف است که جمع قاحه بوده و به معنی ساحت و میدان است یا با فاء از فیح به معنی وسعت است و قاین یکی از اسمهایی است که برای فرزند قاتل [آدم علیه السلام] ذکر کردهاند و در اکثر نسخههای تفاسیر و تواریخ

ص: 234

با باء آمده است و در مروج الذهب با یاء آمده است. و گفته شده: قابین با باء و سپس یاء. و مشهور، قابیل با لام است.

**[ترجمه]

«15»

ع، علل الشرائع الدَّقَّاقُ عَنِ الْکُلَیْنِیِّ عَنْ عَلَّانَ رَفَعَهُ ⁽¹⁾قَالَ: سَأَلَ یَهُودِیٌّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لِمَ قِیلَ لِلْفَرَسِ إِجِدْ وَ لِمَ قِیلَ لِلْبَغْلِ عَدْ وَ لِمَ قِیلَ لِلْحِمَارِ حَرِّ فَقَالَ علیه السلام إِنَّمَا قِیلَ لِلْفَرَسِ إِجِدْ لِأَنَّ أَوَّلَ مَنْ رَکِبَ الْخَیْلَ قَابِیلُ یَوْمَ قَتَلَ أَخَاهُ هَابِیلَ وَ أَنْشَأَ یَقُولُ

إِجِدِ الْیَوْمَ وَ مَا*** تَرَکَ النَّاسُ دَماً

فَقِیلَ لِلْفَرَسِ إِجِدْ لِذَلِکَ وَ إِنَّمَا قِیلَ لِلْبَغْلِ عَدْ لِأَنَّ أَوَّلَ مَنْ رَکِبَ الْبَغْلَ آدَمُ علیه السلام وَ ذَلِکَ أَنَّهُ کَانَ لَهُ ابْنٌ یُقَالُ لَهُ مَعَدُ وَ کَانَ عَشُوقاً لِلدَّوَابِّ وَ کَانَ یَسُوقُ بِآدَمَ علیه السلام فَإِذَا تَقَاعَسَ الْبَغْلُ نَادَی یَا مَعَدُ سُقْهَا فَأُلْقِبَتِ ⁽²⁾الْبَغْلَةُ اسْمَ مَعَدٍ- فَتَرَکَ النَّاسُ مَعَدَ وَ قَالُوا عَدْ وَ إِنَّمَا قِیلَ لِلْحِمَارِ حَرِّ لِأَنَّ أَوَّلَ مَنْ رَکِبَ الْحِمَارَ حَوَّاءُ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ کَانَ لَهَا حِمَارَةٌ وَ کَانَتْ تَرْکَبُهَا لِزِیَارَةِ قَبْرِ وَلَدِهَا هَابِیلَ فَکَانَتْ تَقُولُ فِی مَسِیرِهَا وَا حَرَّاهْ- ⁽³⁾فَإِذَا قَالَتْ هَذِهِ الْکَلِمَاتِ سَارَتِ الْحِمَارَةُ وَ إِذَا أَمْسَکَتْ تَقَاعَسَتْ فَتَرَکَ النَّاسُ ⁽⁴⁾ذَلِکَ وَ قَالُوا حَرِّ الْخَبَرَ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: یک یهودی از امیرالمؤمنین علیه السلام پرسید: چرا به اسب «اجد» گفته شده؟ و چرا به استر «عد» گفته شده؟ و به الاغ «حر» گفته شده است؟ امیرالمؤمنین پاسخ داد: به اسب «اجد» میگویند چون اولین کسی که بر اسب سوار شد قابیل، و در همان روزی بود که برادرش هابیل را کشت و سرود:

امروز سوار بر اسب میشوم و مردم خون - هابیل - را رها نکردند.

و به این دلیل بر اسب «اجد» میگویند. و به استر، عد گفته شده چون اولین کسی که سوار بر استر شد آدم علیه السلام بود و او پسری به نام معد داشت که عاشق چهارپایان بود. او استر آدم علیه السلام را هل میراند و هنگامی که استر از حرکت میایستاد آدم علیه السلام صدا میزد: ای معد استر را بران و به همین دلیل استر به «معد» لقب یافت و کم کم مردم معد را رها کرده و گفتند: عد. به الاغ حر گفته شده چون اولین کسی که سوار آن شد حوا بود. حوا الاغی داشت که برای رفتن تا قبر فرزندش هابیل بر آن سوار میشد و در مسیر رفتن میگفت: « واحرّاه» و هنگامی که این کلمات را به زبان میآورد ماده الاغ سریعتر حرکت میکرد و وقتی ساکت میشد الاغ میایستاد. و کم کم مردم «و احراه» را رها کرده و گفتند «حر». ادامه حدیث. - . علل الشرائع : 12 -

**[ترجمه]

بیان

الظاهر أن هذه الکلمات إنما کانت تقال لتلک الدواب عند إرادة زجرها قال الفیروزآبادی إجد بکسرتین ساکنة الدال زجر للإبل و قال عد عد زجر للبغل و قال الحر زجر للبعیر.

أقول: لعل الأولی و الثالثة کانتا لزجر الدابتین فاستعملتا للإبل و یحتمل أن تکون من أسامی تلک الدواب فترکت فلذا لم یذکرها اللغویون.

و قوله أجد الیوم إما أمر من الإجادة أو من أجد بمعنی اجتهد فی الأمر أی أجد السعی أو جد فیه فإن الناس لا یترکون الدم بل یطلبونه أو علی صیغة التکلم

1) تقدم الحدیث بتمامه فی الباب الأوّل من احتجاجات أمیر المؤمنین علیه السلام راجعه.

2) فی نسخة فألفت.

3) فی نسخة: وا حرة.

4) فی نسخة: فتبرک.

5) علل الشرائع: 12. م.

بالتشدید فیرجع إلی ما مر أو بالتخفیف من الوجدان أی أجد الناس الیوم لا یترکون الدم قولها وا حراه ندبة علی ولدها و فی بعض النسخ وا حرة خطابا للحمارة و الأول أظهر.

**[ترجمه]ظاهراً این کلمات را برای آن چهارپایان در هنگام جلو راندن آنها گفته میشده است. فیروزآبادی میگوید: اجد با دو کسره و دال ساکن برای راندن شتر است و میگوید: عدعد برای راندن استر و الحر برای راندن شتر استعمال شده است.

میگویم: شاید اولی و سومی (اجد و عدعد) برای به جلو راندن چارپایان بوده سپس برای شتر استعمال شدهاند و احتمال دارد از اسامی آن چهارپایان بوده سپس متروک شده و به همین دلیل اهل لغت آنها را ذکر نکردهاند.

سخن قابیل که گفت: (اجد الیوم: امروز سوار بر اسب میشوم) یا فعل امر از مصدر اجاده است یا از أجد به معنای اجتهاد و تلاش کردن است یعنی سعی کن یا در آن تلاش کن چون مردم خون ریخته شده - هابیل - را رها نکرده و خونخواهی کرده و انتقام خواهند گرفت. یا ممکن است به صیغه متکلم

ص: 235

و با تشدید به همان معنا که گذشت باشد. و یا بدون تشدید و از مصدر وجدان باشد یعنی من مردم را اینگونه میبینیم که خونخواهی خواهند کرد. سخن حوا: واحراه ندبه برای پسرش است و در بعضی نسخهها: واحرة خطاب به ماده الاغ آمده است، ولی اولی آشکارتر است.

**[ترجمه]

«16»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ وَ ابْنِ عِیسَی مَعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ وَ کَرَّامِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الدَّیْلَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ قَابِیلَ لَمَّا رَأَی النَّارَ قَدْ قَبِلَتْ قُرْبَانَ هَابِیلَ قَالَ لَهُ إِبْلِیسُ إِنَّ هَابِیلَ کَانَ یَعْبُدُ تِلْکَ النَّارَ فَقَالَ قَابِیلُ لَا أَعْبُدُ النَّارَ الَّتِی عَبَدَهَا هَابِیلُ وَ لَکِنْ أَعْبُدُ نَاراً أُخْرَی وَ أُقَرِّبُ قُرْبَاناً لَهَا فَتَقْبَلُ قُرْبَانِی فَبَنَی بُیُوتَ النَّارِ فَقَرَّبَ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ عِلْمٌ بِرَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَمْ یَرِثْ مِنْهُ وُلْدُهُ إِلَّا عِبَادَةَ النِّیرَانِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام میفرماید: هنگامی که قابیل دید که آتش، قربانی هابیل را قبول کرده ابلیس به او گفت: هابیل آن آتش را میپرستید. قابیل گفت: من آتشی را که هابیل پرستیده نمیپرستم ولی آتش دیگری را میپرستم و قربانی برای او میآورم و آن قربانیام را میپذیرد. پس آتشکدهها را بنا کرد و قربانی آورد و هیچ علمی به خداوند عزوجل نداشت و فرزندانش از او غیر از آتش پرستی چیز دیگری به ارث نبردند. - . علل الشرائع: 13 -

**[ترجمه]

«17»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَتِ الْوُحُوشُ وَ الطَّیْرُ وَ السِّبَاعُ وَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُخْتَلِطاً بَعْضُهُ بِبَعْضٍ فَلَمَّا قَتَلَ ابْنُ آدَمَ أَخَاهُ نَفَرَتْ وَ فَزِعَتْ فَذَهَبَ ⁽²⁾کُلُّ شَیْ‌ءٍ إِلَی شَکْلِهِ ⁽³⁾.

-ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بالإسناد عن الصدوق مثله⁽⁴⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام میفرماید: وحوش و پرندگان و درندگان و هر چیزی که خداوند عزوجل خلق کرده است همه با هم زندگی میکردند و هنگامی که فرزند آدم، برادرش را کشت همه آنها رمیدند و ترسیدند، پس هر یک به نوع خود پیوست. - . علل الشرائع: 13 -

قصص الانبیاء: با اسناد از صدوق مثل همین روایت را ذکر کرده است. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«18»

ع، علل الشرائع عَلِیُّ بْنُ حَاتِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ بُرَیْدٍ الْعِجْلِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْزَلَ حَوْرَاءَ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَی آدَمَ فَزَوَّجَهَا أَحَدَ ابْنَیْهِ وَ تَزَوَّجَ الْآخَرُ الْجِنَّ ⁽⁵⁾فَوَلَدَتَا جَمِیعاً فَمَا کَانَ مِنَ النَّاسِ مِنْ جَمَالٍ وَ حُسْنِ خَلْقٍ فَهُوَ مِنَ الْحَوْرَاءِ وَ مَا کَانَ فِیهِمْ مِنْ سُوءِ الْخَلْقِ فَمِنْ بِنْتِ الْجَانِّ وَ أَنْکَرَ أَنْ یَکُونَ زَوَّجَ بَنِیهِ مِنْ بَنَاتِهِ ⁽⁶⁾.

1) علل الشرائع: 13. م.

2) فی نسخة: و ذهب.

3) علل الشرائع: 13. م.

4) مخطوط. م.

5) فی نسخة: و تزوج الآخر إلی الجن.

6) علل الشرائع: 45. م.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام باقر علیه السلام میفرماید: خداوند عزوجل یک حوری از بهشت بر آدم فرو فرستاد که آدم او را به نکاح یکی از پسرانش درآورد و دیگری با جن ازدواج کرد و هر دو فرزندانی به دنیا آوردند و هر کدام از مرم که زیبایی و خوش خلقی در او است از حوری است و هرچه بدخلقی است از دختر جن است و آدم کراهت داشت از اینکه دخترانش را به عقد پسرانش درآورد. - . علل الشرائع: 45 -

ص: 236

**[ترجمه]

بیان

لعل وجه الجمع بینه و بین ما سبق إما بالتجوز فی الخبر السابق ⁽¹⁾بأن یکون المراد بالحوراء الشبیهة بها فی الجمال أو فی هذا الخبر بأن یکون المراد بکونها من الجن کونها شبیهة بهم فی الخلق و یمکن القول بالجمع بینهما فی أحد ابنیه و سیأتی ما یؤید الأخیر.

**[ترجمه]شاید برای جمع بین این روایت و مطالب پیشین بتوان گفت با تجوز - مجازگویی - در روایت قبل، منظور از حوری فردی به زیبایی حوری باشد یا اینکه در این روایت منظور از جن، شبیه آنان در خلقت باشد. و میتوان قایل به جمع بین آن دو در مورد یکی از پسرانش شد. در ادامه روایتی میآید که وجه آخر را تائید میکنند.

**[ترجمه]

«19»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِی الْجَوْزَاءِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حِینَ أَمَرَ آدَمَ أَنْ یَهْبِطَ هَبَطَ آدَمُ وَ زَوْجَتُهُ وَ هَبَطَ إِبْلِیسُ وَ لَا زَوْجَةَ لَهُ وَ هَبَطَتِ الْحَیَّةُ وَ لَا زَوْجَ لَهَا فَکَانَ أَوَّلَ مَنْ یَلُوطُ بِنَفْسِهِ إِبْلِیسُ- فَکَانَتْ ذُرِّیَّتُهُ مِنْ نَفْسِهِ وَ کَذَلِکَ الْحَیَّةُ وَ کَانَتْ ذُرِّیَّةُ آدَمَ مِنْ زَوْجَتِهِ فَأَخْبَرَهُمَا أَنَّهُمَا عَدُوَّانِ لَهُمَا ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: علی علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل میکند که فرمود: هنگامی که خداوند عز وجل به آدم امر کرد که به زمین فرود آید آدم و همسرش هبوط کردند و ابلیس نیز فرود آمد و همسری نداشت. مار نیز آمد و همسری نداشت. اولین کسی که با خود لواط کرد ابلیس بود و نسل او از خودش بودند و مار نیز چنین بود، نسل آدم از همسرش بود و خداوند به آدم و حوا خبر داد که ابلیس و مار هر دو دشمن آنها هستند. - . علل الشرائع: 183 -

**[ترجمه]

بیان

یمکن الجمع بینه و بین ما مر منه أنه یبیض و یفرخ بأن یکون لواطه بنفسه سببا لأن یبیض فیفرخ أو بأن یکون حصول الولد له علی الوجهین.

**[ترجمه]و با جمع بین این روایت و روایت قبل ممکن است بتوان گفت: که شیطان تخمگذاری کرده و جوجه میکند؛ به این ترتیب که لواط او با خود باعث شد که تخم بگذارد و جوجه کند. یا این که او از هر دو طریق صاحب فرزند شده است.

**[ترجمه]

«20»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ الْبَغْدَادِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ أَبِی خَالِدٍ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام النَّاسُ أَکْثَرُ أَمْ بَنُو آدَمَ فَقَالَ النَّاسُ قِیلَ وَ کَیْفَ ذَلِکَ قَالَ لِأَنَّکَ إِذَا قُلْتَ النَّاسُ دَخَلَ آدَمُ فِیهِمْ وَ إِذَا قُلْتَ بَنُو آدَمَ فَقَدْ تَرَکْتَ آدَمَ لَمْ تُدْخِلْهُ مَعَ بَنِیهِ فَلِذَلِکَ صَارَ النَّاسُ أَکْثَرَ مِنْ بَنِی آدَمَ وَ إِدْخَالِکَ إِیَّاهُ مَعَهُمْ ⁽³⁾وَ لَمَّا قُلْتَ بَنُو آدَمَ نَقَصَ آدَمُ مِنَ النَّاسِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: ابوخالد نقل میکند که از امام صادق علیه السلام پرسیدند: مردم بیشترند یا بنی آدم؟ فرمود: مردم. گفته شد: چه طور؟ فرمود چون وقتی میگوییم «مردم» آدم نیز در آنها داخل میشود وقتی میگوییم «بنی آدم»، آدم را رها کرده و او را در میان فرزندانش داخل نکردهایم و به همین دلیل مردم –درحالی که آدم را در میان آنان داخل میکنی- از بنی آدم بیشترند و وقتی میگویی بنی آدم، آدم را از مردم کم کردهای. - . علل الشرائع: 37-38 -

**[ترجمه]

«21»

فس، تفسیر القمی قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ بَغَی عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ- عَنَاقُ بِنْتُ آدَمَ خَلَقَ اللَّهُ لَهَا عِشْرِینَ إِصْبَعاً فِی کُلِّ إِصْبَعٍ مِنْهَا ظُفُرَانِ

1) و هو الخبر الثانی لان فیه: انزل بعد العصر فی یوم الخمیس حوراء من الجنة اسمها برکة فزوجها من شیث، ثمّ نزل بعد العصر من الغد حوراء من الجنة اسمها منزلة فزوجها من یافث و هما متعارضان لو کان بدء نسل البشر من شیث و یافث فقط، و أمّا لو کان من هابیل و قابیل أو منهما و من شیث و یافث کما تقدم فلا منافاة بینهما، لانه یحمل هذا الخبر علی ما سبق فی أخبار ان حوریة نزلت لهابیل و جنیة لقابیل.

2) علل الشرائع: 183. م.

3) و استظهر فی هامش الکتاب ان الصحیح: و لادخالک.

4) علل الشرائع: 37- 38. م.

طَوِیلَانِ کَالْمِنْجَلَیْنِ ⁽¹⁾الْعَظِیمَیْنِ وَ کَانَ مَجْلِسُهَا فِی الْأَرْضِ مَوْضِعَ جَرِیبٍ فَلَمَّا بَغَتْ بَعَثَ اللَّهُ لَهَا أَسَداً کَالْفِیلِ وَ ذِئْباً کَالْبَعِیرِ وَ نَسْراً کَالْحِمَارِ وَ کَانَ ذَلِکَ فِی الْخَلْقِ الْأَوَّلِ فَسَلَّطَهُمُ اللَّهُ عَلَیْهَا فَقَتَلُوهَا ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر القمی: امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود: ای مردم اولین کسی که روی زمین بر خداوند عزوجل ظلم کرد عناق دختر آدم بود. خداوند برای او بیست انگشت خلق کرده بود که در هر انگشت دو ناخن

ص: 237

بلند مثل دو داس بزرگ داشت و جایی که بر آن مینشست به اندازه یک جریب بود و وقتی فساد کرد خداوند شیری مانند فیل و گرگی به اندازه شتر و عقابی مانند الاغ بر او فرستاد و آن در زمان خلقت اول بود. پس خداوند آنها را بر او مسلط کرد و آنها او را کشتند. - . این روایت را نیافتیم. -

**[ترجمه]

بیان

أی کانت جثة تلک السباع هکذا عظیمة فی الخلق الأول ⁽³⁾

**[ترجمه]یعنی جثه این درندگان در همان خلقت اولیه به همین اندازه درشت بود.

**[ترجمه]

«22»

مع، معانی الأخبار أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ یَرْفَعُ الْحَدِیثَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَ اسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِکَلِمَاتِ اللَّهِ فَأَمَّا الْأَمَانَةُ فَهِیَ الَّتِی أَخَذَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی آدَمَ حِینَ زَوَّجَهُ حَوَّاءَ وَ أَمَّا الْکَلِمَاتُ فَهُنَّ الْکَلِمَاتُ الَّتِی شَرَطَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهَا عَلَی آدَمَ أَنْ یَعْبُدَهُ وَ لَا یُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً وَ لَا یَزْنِیَ وَ لَا یَتَّخِذَ مِنْ دُونِهِ وَلِیّاً ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم میفرماید: زنان را به عنوان امانت الهی گرفته و با کلمات الهی آنها را بر خود حلال کردید و اما امانت همان امانتی است که خداوند هنگامی که حوا را به نکاح آدم درآورد از او گرفت و اما کلمات همان کلماتی است که خداوند عزو جل بر آدم شرط کرد که او را بپرستد و چیزی را شریک او قرار ندهد و زنا نکند و غیر از او ولی و سرپرستی نگزیند. - . این روایت را نیافتیم. -

**[ترجمه]

«23»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ ابْنَ آدَمَ حِینَ قَتَلَ أَخَاهُ لَمْ یَدْرِ کَیْفَ یَقْتُلُهُ حَتَّی جَاءَ إِبْلِیسُ فَعَلَّمَهُ قَالَ ضَعْ رَأْسَهُ بَیْنَ حَجَرَیْنِ ثُمَّ اشْدَخْهُ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیا: امام صادق علیه السلام میفرماید: هنگامی که پسر آدم برادرش را کشت نمیدانست که او را چگونه به قتل رساند تا اینکه ابلیس آمد و به او یاد داد و گفت: سرش را بین دو سنگ قرار بده و سپس سرش را از تن جدا کن. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«24»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْعَبْقَرِیِّ عَنْ أَسْبَاطٍ عَنْ رَجُلٍ حَدَّثَهُ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا أَنَّ طَاوُساً قَالَ فِی مَسْجِدِ الْحَرَامِ أَوَّلُ دَمٍ وَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ دَمُ هَابِیلَ حِینَ قَتَلَهُ قَابِیلُ وَ هُوَ یَوْمَئِذٍ قَتَلَ رُبُعَ النَّاسِ فَقَالَ لَهُ زَیْنُ الْعَابِدِینَ علیه السلام لَیْسَ کَمَا قَالَ إِنَّ أَوَّلَ دَمٍ وَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ دَمُ حَوَّاءَ حِینَ حَاضَتْ یَوْمَئِذٍ قُتِلَ سُدُسُ النَّاسِ کَانَ یَوْمَئِذٍ آدَمُ وَ حَوَّاءُ وَ قَابِیلُ وَ هَابِیلُ وَ أُخْتَاهُمَا بِنْتَیْنِ کَانَتَا ثُمَّ قَالَ علیه السلام هَلْ تَدْرِی مَا صُنِعَ بِقَابِیلَ فَقَالَ الْقَوْمُ لَا نَدْرِی فَقَالَ وَکَّلَ اللَّهُ بِهِ مَلَکَیْنِ یَطْلُعَانِ بِهِ مَعَ الشَّمْسِ إِذَا طَلَعَتْ وَ یَغْرُبَانِ بِهِ مَعَ الشَّمْسِ إِذَا غَرَبَتْ وَ یُنْضِجَانِهِ بِالْمَاءِ الْحَارِّ مَعَ حَرِّ الشَّمْسِ حَتَّی تَقُومَ السَّاعَةُ ⁽⁶⁾.

1) منجل کمنبر: آلة من حدید عکفاء یقضب به الزرع.

2) لم نجدهما. م.

3) أو کانت جثة عناق أو الجمیع کذلک فی الخلق الأوّل.

4) لم نجدهما. م.

5) مخطوط. م.

6) مخطوط. م.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: مردی از علی بن حسین علیه السلام نقل میکند که ایشان فرمود: طاووس در مسجدالحرام گفت: اولین خونی که بر زمین ریخت خون هابیل بود که قابیل او را کشت و او در آن روز یک چهارم مردم را کشت. امام زین العابدین علیه السلام به او گفت: آنگونه که طاووس گفت نیست. این خونی که برزمین ریخت خون حیض حوا بود و در آن روز یک ششم مردم کشته شدند در آن روز آدم و حوا و قابیل و هابیل و دو خواهر آنها وجود داشتند و سپس امام علیه السلام فرمود: آیا میدانی که چه بر سر قابیل آمد؟ قوم گفتند: نمیدانیم. فرمود: خداوند دو فرشته را بر او گمارد که وقتی خورشید طلوع کرد بر او وارد شده و وقتی خورشید غروب کرد بر او غروب کنند. و همواره تا روز قیامت با حرارت خورشید آبی داغ بر او بریزند. - . نسخه خطی -

ص: 238

**[ترجمه]

بیان

یظهر منه أن ما أجاب علیه السلام به سابقا ⁽¹⁾من تفسیر الربع کان علی زعم السائل⁽²⁾.

**[ترجمه]از این روایت چنین برمیآید که پاسخی که امام پیش از این - . در حدیث هفتم -

در تفسیر «ربع» داد، مبتنی بر گمان سؤال کننده بوده است. - . در آنجا (حدیث هفتم) توجیه دیگری برای آن کردیم. به آن مراجعه کنید. -

**[ترجمه]

«25»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ بِالْمَدِینَةِ لَرَجُلًا أَتَی الْمَکَانَ الَّذِی فِیهِ ابْنُ آدَمَ فَرَآهُ مَعْقُولًا مَعَهُ عَشْرَةٌ مُوَکَّلُونَ بِهِ یَسْتَقْبِلُونَ بِوَجْهِهِ الشَّمْسَ حَیْثُمَا دَارَتْ فِی الصَّیْفِ وَ یُوقِدُونَ حَوْلَهُ النَّارَ فَإِذَا کَانَ الشِّتَاءُ یَصُبُّونَ ⁽³⁾عَلَیْهِ الْمَاءَ الْبَارِدَ وَ کُلَّمَا هَلَکَ رَجُلٌ مِنَ الْعَشْرَةِ أَخْرَجَ أَهْلُ الْقَرْیَةِ رَجُلًا فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ یَا عَبْدَ اللَّهِ مَا قِصَّتُکَ لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ ابْتُلِیتَ بِهَذَا فَقَالَ لَقَدْ سَأَلْتَنِی عَنْ مَسْأَلَةٍ مَا سَأَلَنِی أَحَدٌ عَنْهَا قَبْلَکَ إِنَّکَ أَکْیَسُ النَّاسِ وَ إِنَّکَ لَأَحْمَقُ النَّاسِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام باقر علیه السلام فرمود: در مدینه مردی است که به مکانی که پسر آدم در آن است رفته و او را در غل و زنجیر دیده است. در حالی که ده نفر بر او گماشته شدهاند و در تابستان صورت او را به سمتی میگردانند که خورشید میگردد و پیرامون او آتش روشن میکنند و در زمستان بر روی او آب سرد میریزند و هربار که فردی از آن ده نفر میمیرد اهل روستا مردی دیگر را میگمارند. مردی به او گفت: ای بنده خدا قصه تو چیست؟ برای چه به این روز افتادهای؟ پس گفت: تو درباره مسالهای از من پرسیدی که پیش از تو هیچ کس از من نپرسیده بود. تو باهوشترین مردم هستی و تو یقینا احمقترین مردم هستی. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«26»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام مِثْلَهُ وَ فِیهِ وَ إِنَّکَ لَأَحْمَقُ النَّاسِ أَوْ أَکْیَسُ النَّاسِ وَ زَادَ فِی آخِرِهِ قَالَ فَقُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَ یُعَذَّبُ فِی الْآخِرَةِ قَالَ فَقَالَ وَ یَجْمَعُ اللَّهُ عَلَیْهِ عَذَابَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: احمد بن محمد از امام باقر علیه السلام مثل همین روایت را نقل کرده است و در آن روایت آمده است: که تو احمقترین یا باهوشترین مردم هستی و در آخرش افزوده است: گفت: به امام باقر علیه السلام گفتم: آیا در آخرت عذاب میشود؟ گفت: پس فرمود: خداوند عذاب دنیا و آخرت را برای او جمع خواهد کرد. - . بصائر الدرجات: 116 -

**[ترجمه]

بیان

کونه أکیس الناس لأنه سأل عما لم یسأل عنه أحد و کونه أحمق الناس لأنه سأل ذلک رجلا لم یؤمر ببیانه و علی ما فی البصائر المراد أن السؤال عن غرائب الأمور قد یکون لغایة الکیاسة و قد یکون لنهایة الحمق.

**[ترجمه]باهوشترین مردم بود چون از چیزی که احدی درباره آن نپرسیده بود سؤال کرد و احمقترین مردم بود چون سؤال را از مردی پرسید که به توضیح و بیان آن امر نشده بود و براساس آنچه که در البصائر آمده منظور این است که سؤال کردن درباره امور عجیب و غریب گاهی به خاطر نهایت باهوشی و گاهی به خاطر نهایت حماقت است.

**[ترجمه]

«28»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ وَ عَبْدِ الْکَرِیمِ مَعاً عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الدَّیْلَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ هَابِیلُ رَاعِیَ الْغَنَمِ وَ کَانَ قَابِیلُ حَرَّاثاً فَلَمَّا بَلَغَا قَالَ لَهُمَا آدَمُ علیه السلام إِنِّی أُحِبُّ أَنْ تُقَرِّبَا إِلَی اللَّهِ قُرْبَاناً لَعَلَّ اللَّهَ یَتَقَبَّلُ مِنْکُمَا فَانْطَلَقَ هَابِیلُ إِلَی أَفْضَلِ کَبْشٍ فِی غَنَمِهِ فَقَرَّبَهُ الْتِمَاساً لِوَجْهِ اللَّهِ وَ مَرْضَاةِ أَبِیهِ فَأَمَّا قَابِیلُ فَإِنَّهُ قَرَّبَ

1) فی الخبر السابع.

2) ذکرنا هناک توجیها آخر له. راجع.

3) فی نسخة: صبوا.

4) مخطوط.

5) بصائر الدرجات: 116. م.

الزُّوَانَ الَّذِی یَبْقَی فِی الْبَیْدَرِ الَّذِی لَا یَسْتَطِیعُ الْبَقَرُ أَنْ تَدُوسَهُ فَقَرَّبَ ضِغْثاً مِنْهُ لَا یُرِیدُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ تَعَالَی وَ لَا رِضَی أَبِیهِ فَقَبِلَ اللَّهُ قُرْبَانَ هَابِیلَ وَ رَدَّ عَلَی قَابِیلَ قُرْبَانَهُ فَقَالَ إِبْلِیسُ لِقَابِیلَ إِنَّهُ یَکُونُ لِهَذَا عَقِبٌ یَفْتَخِرُونَ عَلَی عَقِبِکَ بِأَنْ قُبِلَ قُرْبَانُ أَبِیهِمْ فَاقْتُلْهُ حَتَّی لَا یَکُونَ لَهُ عَقِبٌ فَقَتَلَهُ فَبَعَثَ اللَّهُ تَعَالَی جَبْرَئِیلَ فَأَجَنَّهُ ⁽¹⁾فَقَالَ قَابِیلُ یا وَیْلَتی أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ یَعْنِی بِهِ مِثْلَ هَذَا الْغَرِیبِ الَّذِی لَا أَعْرِفُهُ جَاءَ وَ دَفَنَ أَخِی وَ لَمْ أَهْتَدِ لِذَلِکَ وَ نُودِیَ قَابِیلُ مِنَ السَّمَاءِ لُعِنْتَ لِمَا قَتَلْتَ أَخَاکَ وَ بَکَی آدَمُ عَلَی هَابِیلَ أَرْبَعِینَ یَوْماً وَ لَیْلَةً ⁽²⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام صادق علیه السلام فرمود: هابیل چوپان و قابیل کشاورز بود و هنگامی که به سن رشد و بلوغ رسیدند آدم علیه السلام به آنها گفت: من دوست دارم که قربانیای برای خداوند پیش آورید. باشد که خداوند از شما قبول کند. هابیل به سراغ بهترین قوچ در گلهاش رفت و به خاطر رسیدن به خشنودی خدا و خشنودی پدرش آن را پیش آورد. اما قابیل گندم

ص: 239

ته ماندهای را که در خرمن کوب باقی میماند و گاو نمیتواند آن را لگد کند پیش آورد. چون خسیس بود و نه رضوان خداوند متعال را میخواست و نه خشنودی پدرش را. پس خداوند قربانی هابیل را پذیرفت و قربانی قابیل نپذیرفته و به او بازگرداند. ابلیس به قابیل گفت: قطعاً هابیل عقبه و ذریهای خواهد داشت که بر عقبه و فرزندان تو فخر میفروشد که قربانی پدرشان پذیرفته شده است. پس او را بکش تا عقبهای نداشته باشد. پس قابیل او را کشت و خداوند تبارک و تعالی جبرئیل را فرستاد که جسد هابیل را دفن کند. قابیل گفت: وای بر من! آیا عاجزم که مثل این غراب (کلاغ) باشم. منظورش این بود که مثل این غریبه که او را نمیشناسم و آمد و برادرم را دفن کرد ولی من نتوانستم این کار را انجام دهد. قابیل از آسمان ندا داده شد: که به خاطر قتل برادرت لعنت بر تو باد! و آدم علیه السلام چهل روز و شب بر هابیل گریست. - . قصص الانبیا، نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری الزوان حب یخالط البر انتهی و الخبر یدل علی أن الغراب یطلق بمعنی الغریب و لم نظفر علیه فیما عندنا من کتب اللغة.

قال الشیخ الطبرسی قدس الله روحه قالوا کان هابیل أول میت من الناس فلذلک لم یدر قابیل کیف یواریه و کیف یدفنه حتی بعث الله غرابین أحدهما حی و الآخر میت و قیل کانا حیین فقتل أحدهما صاحبه ثم بحث الأرض و دفنه فیه ففعل قابیل مثل ذلک عن ابن عباس و ابن مسعود و جماعة و قیل معناه بعث الله غرابا یبحث التراب علی القتیل فلما رأی قابیل ما أکرم الله به هابیل و أن بعث طیرا لیواریه و تقبل قربانه قال یا وَیْلَتی عن الأصم و قیل کان ملکا فی صورة الغراب ⁽³⁾.

**[ترجمه]جوهری میگوید: (الزوان) دانهای است که با گندم میآمیزد. پایان. و این روایت دلالت بر آن میکند که غراب به معنای غریب اطلاق شده است اما ما در کتابهای لغتی که در دست داریم به آن دست نیافتهایم.

شیخ طبرسی قدس الله روحه میگوید: میگویند، هابیل اولین انسانی بود که مرد و به همین دلیل قابیل نمیدانست که چگونه او را پنهان کند و چگونه دفن کند تا اینکه خداوند دو زاغ را فرستاد که یکی مرده و دیگری زنده بود و گفته شده: که هر دو زنده بودند. یکی دیگری را کشت. سپس زمین را شکافت و دیگری را در آن دفن کرد. قابیل نیز همین کار را انجام داد و ابن عباس و ابن مسعود و گروهی دیگر چنین روایتی را نقل کردهاند و گفته شده معنایش این است که: خداوند کلاغی را فرستاد که خاک را بر روی جسد هابیل بریزد و هنگامی که قابیل دید خداوند چگونه هابیل را مورد کرامت قرار داده و پرندهای را فرستاده که او را بپوشاند و قربانی او قبول شده گفت: وای بر من. و این روایت از اصم است و گفته شده: فرشتهای به شکل کلاغ بوده است. - . مجمع البیان 3: 185 -

**[ترجمه]

«29»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ قَالَ: لَمَّا أَوْصَی آدَمُ علیه السلام إِلَی هَابِیلَ حَسَدَهُ قَابِیلُ فَقَتَلَهُ فَوَهَبَ اللَّهُ تَعَالَی لآِدَمَ هِبَةَ اللَّهِ وَ أَمَرَهُ أَنْ یُوصِیَ إِلَیْهِ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَکْتُمَ ذَلِکَ قَالَ فَجَرَتِ السُّنَّةُ بِالْکِتْمَانِ فِی الْوَصِیَّةِ فَقَالَ قَابِیلُ لِهِبَةِ اللَّهِ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ أَبَاکَ قَدْ أَوْصَی إِلَیْکَ فَإِنْ أَظْهَرْتَ ذَلِکَ أَوْ نَطَقْتَ بِشَیْ‌ءٍ مِنْهُ لَأَقْتُلَنَّکَ کَمَا قَتَلْتُ أَخَاکَ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که آدم علیه السلام هابیل را وصی خود قرار داد قابیل به او حسادت کرد و او را کشت و خداوند تبارک و تعالی به آدم هبة الله را بخشید و به آدم دستور داد که وصیتش را به او داده و او را امر کرد که آن وصیت را پنهان کند. گفت: پس سنت شد که وصیت پنهان بماند. قابیل به هبة الله گفت: میدانم که پدرت تو را وصی خود قرار داده است اگر آن را اظهار کنی یا چیزی از آن بگویی یقینا تو را نیز همانند برادرت خواهم کشت. - . قصص الانبیا، نسخه خطی -

**[ترجمه]

«30»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ

1) أی دفنه.

2) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

3) مجمع البیان 3: 185. م.

4) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ حَبِیبٍ السِّجِسْتَانِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَمَّا قَرَّبَ ابْنَا آدَمَ علیه السلام الْقُرْبَانَ فَتُقُبِّلَ مِنْ هَابِیلَ وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنْ قَابِیلَ دَخَلَ قَابِیلَ مِنْ ذَلِکَ حَسَدٌ شَدِیدٌ وَ بَغَی قَابِیلُ عَلَی هَابِیلَ فَلَمْ یَزَلْ یَرْصُدُهُ وَ یَتْبَعُ خَلَوَاتِهِ حَتَّی خَلَا بِهِ مُتَنَحِّیاً عَنْ آدَمَ علیه السلام فَوَثَبَ عَلَیْهِ فَقَتَلَهُ وَ کَانَ مِنْ قِصَّتِهِمَا مَا قَدْ بَیَّنَهُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ مِنَ الْمُحَاوَرَةِ قَبْلَ أَنْ یَقْتُلَهُ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء:

ص: 240

امام باقر علیه السلام فرمود: هنگامی که دو پسر آدم قربانی را پیش آوردند و از هابیل پذیرفته شد و از قابیل پذیرفته نشد، به خاطر این امر حسادت شدیدی قابیل را فراگرفت و قابیل بر هابیل ظلم کرد و پیوسته او را زیرنظر داشت و خلوتهایش را دنبال میکرد تا اینکه در جائی دور از آدم علیه السلام او را به تنهایی یافت و به سوی او حمله برد و او را کشت و خداوند قصه آنها و محاوره آن دو قبل از اینکه او را بکشد را در کتاب خود آورده است. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«31»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الدَّیْلَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ قَابِیلَ أَتَی هِبَةَ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ إِنَّ أَبِی قَدْ أَعْطَاکَ الْعِلْمَ الَّذِی کَانَ عِنْدَهُ وَ أَنَا کُنْتُ أَکْبَرَ مِنْکَ وَ أَحَقَّ بِهِ مِنْکَ وَ لَکِنْ قَتَلْتُ ابْنَهُ فَغَضِبَ عَلَیَّ فَآثَرَکَ بِذَلِکَ الْعِلْمِ عَلَیَّ وَ إِنَّکَ وَ اللَّهِ إِنْ ذَکَرْتَ شَیْئاً مِمَّا عِنْدَکَ مِنَ الْعِلْمِ الَّذِی وَرَّثَکَ أَبُوکَ لِتَتَکَبَّرَ بِهِ عَلَیَّ وَ تَفْتَخِرَ عَلَیَّ لَأَقْتُلَنَّکَ کَمَا قَتَلْتُ أَخَاکَ وَ اسْتَخْفَی هِبَةُ اللَّهِ بِمَا عِنْدَهُ مِنَ الْعِلْمِ لِیَنْقَضِیَ دَوْلَةُ قَابِیلَ وَ لِذَلِکَ یَسَعُنَا فِی قَوْمِنَا التَّقِیَّةُ لِأَنَّ لَنَا فِی ابْنِ آدَمَ أُسْوَةً قَالَ فَحَدَّثَ هِبَةُ اللَّهِ وُلْدَهُ بِالْمِیثَاقِ سِرّاً فَجَرَتْ وَ اللَّهِ السُّنَّةُ بِالْوَصِیَّةِ مِنْ هِبَةِ اللَّهِ فِی وُلْدِهِ یَتَوَارَثُونَهَا عَالِمٌ بَعْدَ عَالِمٌ فَکَانُوا یَفْتَحُونَ الْوَصِیَّةَ کُلَّ سَنَةٍ یَوْماً فَیُحَدِّثُونَ أَنَّ أَبَاهُمْ قَدْ بَشَّرَهُمْ بِنُوحٍ علیه السلام قَالَ وَ إِنَّ قَابِیلَ لَمَّا رَأَی النَّارَ الَّتِی قَبِلَتْ قُرْبَانَ هَابِیلَ ظَنَّ قَابِیلُ أَنَّ هَابِیلَ کَانَ یَعْبُدُ تِلْکَ النَّارَ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ عِلْمٌ بِرَبِّهِ فَقَالَ قَابِیلُ لَا أَعْبُدُ النَّارَ الَّتِی عَبَدَهَا هَابِیلُ وَ لَکِنْ أَعْبُدُ نَاراً وَ أُقَرِّبُ قُرْبَاناً لَهَا فَبَنَی بُیُوتَ النِّیرَانِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام صادق علیه السلام فرمود: قابیل به سوی هبة الله آمد و گفت: پدرم علمی را که در نزدش بود به تو بخشیده درحالی که من از تو بزرگتر و نسبت به آن شایستهتر بودم ولی چون پسرش را کشتم او بر من خشم گرفت و در آن علم تو را بر من ترجیح داد. به خدا قسم اگر چیزی از آن علمی را که از پدرت به ارث بردهای را بازگو کنی تا با آن بر من فخر بفروشی تو را خواهم کشت همان طور که برادرت را کشتم. و هبة الله آن علم را که در نزدش بود پنهان داشت تا عمر قابیل به سر آمد و به دلیل این کار هبة الله تقیه در قوم ما وجود دارد چون پسر آدم الگوی ماست. ایشان فرمود: هبة الله به صورت پنهانی با فرزندانش درباره آن عهد و پیمان صحبت کرد و به خدا قسم سنت وصیت از هبة الله به فرزندانش جاری شد و عالمی بعد از عالم دیگر آن را به ارث میبرد و هر سال در یک روز آن وصیت را میگشودند و نقل میکردند که پدرشان آنها را به نوح علیه السلام بشارت داده و فرمود: قابیل هنگامی که آتشی را که قربانی قابیل را قبول کرد دید گمان کرد که هابیل آن آتش را میپرستیده است و علمی به پروردگارش نداشته. قابیل گفت: من آتشی را که هابیل پرستیده نمیپرستم بلکه آتش دیگری را میپرستم و قربانی برای آن میبرم و بدین ترتیب آتشکدهها را بنیان نهاد. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«32»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ النَّخَعِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: کَانَ أَبُو جَعْفَرٍ الْبَاقِرُ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ جَالِساً فِی الْحَرَمِ وَ حَوْلَهُ عِصَابَةٌ مِنْ أَوْلِیَائِهِ إِذْ أَقْبَلَ طَاوُسٌ الْیَمَانِیُّ فِی جَمَاعَةٍ فَقَالَ مَنْ صَاحِبُ الْحَلْقَةِ قِیلَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِمُ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ قَالَ إِیَّاهُ أَرَدْتُ فَوَقَفَ بِحِیَالِهِ وَ سَلَّمَ وَ جَلَسَ ثُمَّ قَالَ أَ تَأْذَنُ لِی فِی السُّؤَالِ فَقَالَ الْبَاقِرُ علیه السلام قَدْ آذَنَّاکَ فَسَلْ قَالَ أَخْبِرْنِی بِیَوْمٍ هَلَکَ ثُلُثُ النَّاسِ فَقَالَ وَهِمْتَ

1) مخطوط. م.

2) مخطوط. م.

یَا شَیْخُ أَرَدْتَ أَنْ تَقُولَ رُبُعُ النَّاسِ ⁽¹⁾وَ ذَلِکَ یَوْمَ قُتِلَ هَابِیلُ کَانُوا أَرْبَعَةً- قَابِیلَ وَ هَابِیلَ وَ آدَمَ وَ حَوَّاءَ علیهما السلام فَهَلَکَ رُبُعُهُمْ فَقَالَ أَصَبْتَ وَ وَهِمْتُ أَنَا فَأَیُّهُمَا کَانَ الْأَبَ لِلنَّاسِ الْقَاتِلُ أَوِ الْمَقْتُولُ قَالَ لَا وَاحِدٌ مِنْهُمَا بَلْ أَبُوهُمْ شَیْثُ بْنُ آدَمَ علیهما السلام ⁽²⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: ابوبصیر نقل میکند: امام باقر باقر علیه السلام در حرم نشسته بودند و پیرامون ایشان گروهی از اولیایش بودند که ناگهان طاووس یمانی با گروهی جلو آمد و گفت: صاحب این حلقه کیست؟ گفته شد: محمدبن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب –بر آنان سلام و صلوات باد-؛ طاووس گفت: میخواهم با او صحبت کنم. پس در مقابل او ایستاد و سلام داد و در کنار او نشست و گفت: آیا به من اجازه سؤال میدهید؟ امام باقر علیه السلام فرمودند: ما به تو اجازه دادیم پس سؤال کن. طاووس گفت: مرا از روزی که یک سوم مردم هلاک شدند باخبر ساز؟ امام باقر علیه السلام فرمود اشتباه میکنی

ص: 241

شیخ! خواستی بگویی یک چهارم - . به حدیث هفتم مراجعه شود. -

[گفتی یک سوم] و آن روز روزی بود که قابیل هابیل را کشت و در آن روزچهار نفر وجود داشتند: قابیل، هابیل، آدم و حوا –بر آنان سلام باد- و یک چهارم آنها کشته شد. طاووس گفت: بله شما درست میگویید و من اشتباه کردم. و کدام یک از آن دو پدر انسانها هستند، قاتل یا مقتول؟ امام باقر علیه السلام فرمود: هیچ کدام از آنها بلکه شیث بن آدم علیه السلام پدر انسانهاست. - . قصص الانبیا، نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد الناس الموجودون فی ذلک الزمان لئلا ینافی ما مر فی خبر ابن أبی الدیلم ⁽³⁾أنه لم یرث منه ولده إلا عبادة النیران بأن تکون أولاده قد انقرضوا فی زمن نوح علیه السلام أو قبله لکن الجمع بین ذلک الخبر و الخبر الثانی من الباب لا یخلو من إشکال إلا أن یتجوز فی الأولاد أو یقال لعله وقع له أیضا تزویج من جنیة أو غیرها أو یقال یمکن أن یکون أولاده من الزنا و یؤید الأوسط ما مر من کتاب المحتضر و ما سیأتی من خبر الحضرمی و خبر سلیمان بن خالد و قال ابن الأثیر فی الکامل ثم انقرض ولد قابیل و لم یترکوا عقبا إلا قلیلا و ذریة آدم کلهم جهلت أنسابهم و انقطع نسلهم إلا ما کان من شیث فمنه کان النسل و أنساب الناس الیوم کلهم إلیه دون أبیه آدم علیه السلام ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]شاید منظور او کسانی باشند که در آن زمان وجود داشتهاند تا منافاتی با آنچه در روایت ابن ابی الدیلم - . روایتی که پیش از این در حدیث شماره 16 آمده است. - آمد نداشته باشد. در این روایت آمده است که فرزندان او فقط آتشپرستی را از وی به ارث بردند به این معنی که فرزندان او در زمان نوح علیه السلام یا قبل از آن منقرض شدند. ولی جمع کردن بین آن روایت و روایت دوم از این باب خالی از اشکال نیست مگر اینکه در مورد واژه فرزندان مجازگویی کرده باشد یا اینکه گفته شود: شاید او نیز با جن یا غیر از آن ازدواج کرده یا اینکه بگوییم فرزندان او از زنا به وجود آمدهاند. نظر وسط (دوم) را آنچه در کتاب المحتضر آمده و به آن اشاره کردیم و روایت حضرمی و روایت سلیمان بن خالد که بعدا ذکر خواهیم کرد، تأیید میکند. و ابن اثیر در الکامل میگوید: سپس فرزندان قابیل منقرض شدند و عقبهای باقی نگذاشتند مگر اندکی. و همه نسل آدم نسبشان ناشناخته مانده و نسلشان منقطع شده مگر آنان که از شیث بودهاند. چون نسل انسان از شیث بوده و نسب همه مردم امروز به شیث بازمیگردد نه به پدرش آدم علیه السلام. - . کامل التواریخ 1: 23 -

**[ترجمه]

«33»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی وَهْبٍ قَالَ: لَمَّا أَرَادَ قَابِیلُ أَنْ یَقْتُلَ أَخَاهُ وَ لَمْ یَدْرِ کَیْفَ یَصْنَعُ عَمَدَ إِبْلِیسُ إِلَی طَائِرٍ فَرَضَحَ رَأْسَهُ بِحَجَرٍ ⁽⁵⁾فَقَتَلَهُ فَتَعَلَّمَ قَابِیلُ فَسَاعَةَ قَتْلِهِ أُرْعِشَ جَسَدُهُ وَ لَمْ یَعْلَمْ مَا یَصْنَعُ أَقْبَلَ غُرَابٌ یَهْوِی عَلَی الْحَجَرِ الَّذِی دَمَغَ أَخَاهُ ⁽⁶⁾فَجَعَلَ یَمْسَحُ الدَّمَ بِمِنْقَارِهِ وَ أَقْبَلَ غُرَابٌ آخَرُ حَتَّی وَقَعَ بَیْنَ یَدَیْهِ فَوَثَبَ الْأَوَّلُ عَلَی الثَّانِی فَقَتَلَهُ ثُمَّ هَزَّ بِمِنْقَارِهِ فَوَارَاهُ فَتَعَلَّمَ قَابِیلُ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: با اسناد به صدوق و او به نقل از وهب میگوید: هنگامی که قابیل خواست برادرش هابیل را به قتل برساند نمیدانست چگونه این کار را انجام دهد. ابلیس به سوی پرندهای رفت و سرش را با سنگی نشانه گرفت و آن را کشت و قابیل این کار را از او آموخت و لحظه کشتنش جسمش لرزید و قابیل نمیدانست که چه کار کند. کلاغی آمد و بر سنگی که آن را بر سر برادرش زده بود نشست و شروع کرد خون را با منقارش پاک کردن و کلاغی دیگر سر رسید و دربرابر آن قرار گرفت. کلاغ اول بر دومی پرید و او را به قتل رساند و سپس با منقارش او را حرکت داد و پنهانش کرد و قابیل این کار را آموخت. - . قصص الانبیاء، نسخه خطی -

**[ترجمه]

«34»

وَ رُوِیَ أَنَّهُ لَمْ یُوَارِ سَوْأَهَ أَخِیهِ وَ انْطَلَقَ هَارِباً حَتَّی أَتَی وَادِیاً مِنْ أَوْدِیَةِ الْیَمَنِ فِی شَرْقِیِّ عَدَنَ فَکَمَنَ فِیهِ زَمَاناً وَ بَلَغَ آدَمَ علیه السلام مَا صَنَعَ قَابِیلُ بِهَابِیلَ فَأَقْبَلَ فَوَجَدَهُ قَتِیلًا ثُمَّ دَفَنَهُ وَ فِیهِ وَ فِی إِبْلِیسَ نَزَلَتْ- رَبَّنا أَرِنَا الَّذَیْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ نَجْعَلْهُما

1) راجع ما تقدم بعد الخبر السابع و ذیله.

2) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

3) المتقدم تحت رقم 16.

4) کامل التواریخ ج 1: 23. م.

5) أی دق رأسه. و فی نسخة: و رضخ بالخاء المعجمة و معناهما واحد.

6) دمغه: شجه حتّی بلغت الشجّة دماغه فهلکه.

7) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

تَحْتَ أَقْدامِنا لِیَکُونا مِنَ الْأَسْفَلِینَ لِأَنَّ قَابِیلَ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ وَ لَا یُقْتَلُ مَقْتُولٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ إِلَّا کَانَ فِیهِ لَهُ شِرْکَةٌ ⁽¹⁾.

ص: 242

آنها را زیر قدم هایمان بگذاریم تا زبون شوند.» چون قابیل اولین کسی بود که قتل را سنت نهاد تا روز قیامت هیچ مقتولی به قتل نخواهد رسید مگر اینکه قابیل در قتل او شریک است. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«35»

وَ سُئِلَ الصَّادِقُ علیه السلام عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَی- وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا رَبَّنا أَرِنَا الَّذَیْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ قَالَ هُمَا هُمَا ⁽²⁾.

**[ترجمه]و از امام صادق علیه السلام درباره این سخن خداوند تبارک و تعالی«و کسانی که کفر ورزیدند گفتند پروردگارا آن دو شخص از جن و انس را که ما را گمراه کردند به ما نشان بده» سؤال شد. ایشان فرمودند: آن دو، آن دو (قابیل و ابلیس) هستند. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«36»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی وَهْبٍ ⁽³⁾قَالَ: إِنَّ عَوْجَ بْنَ عَنَاقَ کَانَ جَبَّاراً عَدُوّاً لِلَّهِ وَ لِلْإِسْلَامِ وَ لَهُ بَسْطَةٌ فِی الْجِسْمِ وَ الْخَلْقِ وَ کَانَ یَضْرِبُ یَدَهُ فَیَأْخُذُ الْحُوتَ مِنْ أَسْفَلِ الْبَحْرِ ثُمَّ یَرْفَعُ إِلَی السَّمَاءِ فَیَشْوِیهِ فِی حَرِّ الشَّمْسِ فَیَأْکُلُهُ وَ کَانَ عُمُرُهُ ثَلَاثَةَ آلَافٍ وَ سِتَّمِائَةِ سَنَةٍ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: از وهب نقل شده است: عوج بن عناق ظالم و دشمن خدا و اسلام بود. او جسمی قوی و سترگ داشت. دستش را در دریا فرو برده و ماهی را از ته دریا به بیرون میکشید و آن را به سمت خورشید میبرد و کباب کرده و میخورد و عمر او 3600 سال بود. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«37»

وَ رُوِیَ أَنَّهُ لَمَّا أَرَادَ نُوحٌ علیه السلام أَنْ یَرْکَبَ السَّفِینَةَ جَاءَ إِلَیْهِ عَوْجٌ فَقَالَ لَهُ احْمِلْنِی مَعَکَ فَقَالَ نُوحٌ إِنِّی لَمْ أُومَرْ بِذَلِکَ فَبَلَغَ الْمَاءُ إِلَیْهِ وَ مَا جَاوَزَ رُکْبَتَیْهِ وَ بَقِیَ إِلَی أَیَّامِ مُوسَی علیه السلام فَقَتَلَهُ مُوسَی علیه السلام ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]و روایت شده است که وقتی حضرت نوح علیه السلام سوار بر کشتی شد عوج به سمت او آمد و به او گفت: مرا با خودت ببر. نوح علیه السلام گفت: من به این کار امر نشدهام. آب به او رسید و از دو زانویش فراتر نرفت و تا ایام موسی علیه السلام زنده بود تا اینکه موسی علیه السلام او را به قتل رساند. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«38»

یر، بصائر الدرجات عَلِیُّ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو الزَّیَّاتِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ سَدِیرٍ الصَّیْرَفِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ إِنِّی لَأَعْرِفُ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ أَخَذَ قَبْلَ انْطِبَاقِ الْأَرْضِ إِلَی الْفِئَةِ الَّتِی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فِی کِتَابِهِ- وَ مِنْ قَوْمِ مُوسی أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ لِمُشَاجَرَةٍ کَانَتْ فِیمَا بَیْنَهُمْ وَ أَصْلَحَ بَیْنَهُمْ وَ رَجَعَ وَ لَمْ یَقْعُدْ فَمَرَّ بِنُطَفِکُمْ ⁽⁶⁾فَشَرِبَ مِنْهَا یَعْنِی الْفُرَاتَ ثُمَّ مَرَّ عَلَیْکَ یَا أَبَا الْفَضْلِ یَقْرَعُ عَلَیْکَ بَابَکَ وَ مَرَّ بِرَجُلٍ عَلَیْهِ مُسُوحٌ مُعَقَّلٍ بِهِ عَشَرَةٌ مُوَکَّلُونَ یُسْتَقْبَلُ (بِهِ) فِی الصَّیْفِ عَیْنَ الشَّمْسِ وَ یُوقَدُ حَوْلَهُ النِّیرَانُ وَ یَدُورُونَ بِهِ حِذَاءَ الشَّمْسِ حَیْثُ دَارَتْ کُلَّمَا مَاتَ مِنَ الْعَشْرَةِ وَاحِدٌ أَضَافَ إِلَیْهِ أَهْلُ الْقَرْیَةِ وَاحِداً النَّاسُ یَمُوتُونَ وَ الْعَشَرَةُ لَا یَنْقُصُونَ فَمَرَّ بِهِ رَجُلٌ فَقَالَ مَا قِصَّتُکَ

1) مخطوط.

2) مخطوط.

3) هو وهب بن منبه بن کامل الیمانیّ أبو عبد اللّه الابناوی الصنعانی الاخباری من رجال العامّة و قصاصهم، له کتاب قصص الأنبیاء جمع فیه من الغث و السمین و ما یخالف مذهب الإمامیّة فی الأنبیاء، و العامّة و ان وثقوه و اعتمدوا علیه الا أن أصحابنا لم یعتمدوا علی منقولاته و استثناه القمیون من رجال نوادر الحکمة. راجع فهرستی النجاشیّ و الشیخ فی ترجمة محمّد بن أحمد بن یحیی الأشعریّ القمّیّ.

4) مخطوط.

5) مخطوط.

6) النطفة: الماء الصافی قل أو کثر.

قَالَ لَهُ الرَّجُلُ إِنْ کُنْتَ عَالِماً فَمَا أَعْرَفَکَ بِأَمْرِی وَ یُقَالُ إِنَّهُ ابْنُ آدَمَ الْقَاتِلُ وَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ وَ کَانَ الرَّجُلُ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: سدیرالصیرفی نقل میکند که از امام باقر علیه السلام شنیدم که فرمود: من مردی از اهل مدینه را میشناسم که قبل از شکلگیری زمین به سوی گروهی رفت که خداوند در کتاب خود درباره آنها میگوید: «و از میان قوم موسی جماعتی هستند که به حق راهنمایی میکنند و به حق داوری مینمایند.» برای مشاجرهای که بین آنها بوده و بین آنها آشتی داده و بر گشته و نایستاده و به آبهای شما عبور کرده و از آن نوشیده -یعنی از فرات- و سپس ای ابوالفضل در تو را کوبید و بر مردی عبور کرده که در غل و زنجیر بوده و ده نفر بر او گماشته شده است. در تابستان رویش را به سوی خورشید گردانده و پیرامونش آتش برپا میشود و آنها او را به هر سمت که خورشید میچرخد به همان سمت میچرخانند و هرکدام از آن ده نفر که میمیرند اهل روستا یک نفر از مردم را به جای او اضافه میکنند. مردم میمیرند و آن ده نفر کم نمیشوند. روزی مردی از کنارش عبور کرد و از او پرسید: قصه تو چیست؟

ص: 243

مرد به او گفت: اگر عالم بودی حتماً داستان مرا میدانستی. گفته میشود او پسر آدم، همان قاتل است و محمدبن مسلم میگوید آن مردی که به او عبور کرده است محمدبن علی علیه السلام بوده است. - . بصائر الدرجات: 117 -

**[ترجمه]

توضیح

قبل انطباق أی عند انطباق بعض طبقات الأرض و أجزائها علی بعض لیسرع السیر أو نحو ذلک أو بذلک السبب.

**[ترجمه]قبل از انطباق یعنی در زمان انطباق بعضی از طبقات و اجزای زمین به بعضی دیگر تا حرکت در آن سریعتر شود؛ یا به دلیل دیگری مثل این یا به همان سبب.

**[ترجمه]

«39»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ آدَمَ وُلِدَ لَهُ أَرْبَعَةُ ذُکُورٍ فَأَهْبَطَ اللَّهُ إِلَیْهِمْ أَرْبَعَةً مِنَ الْحُورِ الْعِیْنِ فَزَوَّجَ کُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ وَاحِدَةً فَتَوَالَدُوا ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ رَفَعَهُنَّ وَ زَوَّجَ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةَ أَرْبَعَةً مِنَ الْجِنِّ فَصَارَ النَّسْلُ فِیهِمْ فَمَا کَانَ مِنْ حِلْمٍ فَمِنْ آدَمَ وَ مَا کَانَ مِنْ جَمَالٍ فَمِنْ قِبَلِ الْحُورِ الْعِینِ وَ مَا کَانَ مِنْ قُبْحٍ أَوْ سُوءِ خُلُقٍ فَمِنَ الْجِنِّ ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام میفرماید: آدم علیه السلام صاحب چهار فرزند پسر شد و خداوند عزوجل چهار حور العین(سیاه چشم) را بر آنها نازل کرد. هرکدام از آنها یکی از آن حوریان را به نکاح خود درآورد و صاحب فرزند شدند و سپس خداوند آنها را بالا برد و آن چهار پسر با چهار نفر از جنیان ازدواج کردند و نسل در میان آنان قرار گرفت. هر آنچه از حلم و بردباری است ازآدم است و هر آنچه زیبایی است از حور العین است و آنچه که از زشتی و بدخلقی است از جن است. - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی -

**[ترجمه]

«40»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی مَا یَقُولُ النَّاسُ فِی تَزْوِیجِ آدَمَ وُلْدَهُ قَالَ قُلْتُ یَقُولُونَ إِنَّ حَوَّاءَ کَانَتْ تَلِدُ لآِدَمَ فِی کُلِّ بَطْنٍ غُلَاماً وَ جَارِیَةً فَتَزَوَّجَ الْغُلَامُ الْجَارِیَةَ الَّتِی مِنَ الْبَطْنِ الْآخَرِ الثَّانِی وَ تَزَوَّجَ الْجَارِیَةَ الْغُلَامُ الَّذِی مِنَ الْبَطْنِ الْآخَرِ الثَّانِی حَتَّی تَوَالَدُوا فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام لَیْسَ هَذَا کَذَاکَ وَ لَکِنَّهُ لَمَّا وَلَدَ آدَمُ هِبَةَ اللَّهِ وَ کَبُرَ سَأَلَ اللَّهَ أَنْ یُزَوِّجَهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ لَهُ حَوْرَاءَ مِنَ الْجَنَّةِ فَزَوَّجَهَا إِیَّاهُ فَوُلِدَ لَهُ أَرْبَعَةُ بَنِینَ ثُمَّ وُلِدَ لآِدَمَ ابْنٌ آخَرُ ⁽³⁾فَلَمَّا کَبُرَ أَمَرَهُ فَتَزَوَّجَ إِلَی الْجَانِّ فَوُلِدَ لَهُ أَرْبَعُ بَنَاتٍ فَتَزَوَّجَ بَنُو هَذَا بَنَاتِ هَذَا فَمَا کَانَ مِنْ جَمَالٍ فَمِنْ قِبَلِ الْحَوْرَاءِ وَ مَا کَانَ مِنْ حِلْمٍ فَمِنْ قِبَلِ آدَمَ وَ مَا کَانَ مِنْ خِفَّةٍ فَمِنْ قِبَلِ الْجَانِّ فَلَمَّا تَوَالَدُوا صَعِدَتِ الْحَوْرَاءُ إِلَی السَّمَاءِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابوبکر حضرمی از امام باقر علیه السلام نقل میکند که ایشان فرمود مردم درباره ازدواج فرزندان آدم چه میگویند؟ گفتم: میگویند حوا در هر زایمان یک پسر و یک دختر به دنیا میآورد و آن پسر با دختری که در شکم دیگر و در زایمان دوم به دنیا آمده بود ازدواج کرد و آن دختر با پسری که در شکم دیگر و در زایمان دوم به دنیا آمده بود ازدواج کرد و زاد و ولد کردند. امام باقر علیه السلام فرمود: این آنگونه نیست چون هنگامی که آدم صاحب هبة الله شد و هبة الله بزرگ شد آدم از خدا خواست که برای او همسری در نظر بگیرد و خداوند حوریای را از بهشت فرو فرستاد که با او ازدواج کرد و صاحب چهار پسر شد. سپس آدم صاحب پسر دیگری شد و هنگامی که بزرگ شد به او دستور داد که با جن ازدواج کند و او صاحب چهار دختر شد و پسران هبة الله با دختران آن پسر ازدواج کردند و هرچه از زیبایی است از جانب این حوری است و هرچه حلم است از جانب آدم و هرچه از پستی است از جانب جن است و هنگامی که نسلشان گسترش پیدا کرد حوری به آسمان بالا رفت. - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی -

**[ترجمه]

«41»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ قَابِیلَ بْنَ آدَمَ مُعَلَّقٌ بِقُرُونِهِ فِی عَیْنِ الشَّمْسِ تَدُورُ بِهِ حَیْثُ دَارَتْ فِی زَمْهَرِیرِهَا وَ حَمِیمِهَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَإِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ صَیَّرَهُ اللَّهُ إِلَی النَّارِ ⁽⁵⁾.

1) بصائر الدرجات: 117. م.

2) تفسیر العیّاشیّ مخطوط.

3) تقدم فی الخبر الثانی أن اسمه یافث.

4) تفسیر العیّاشیّ مخطوط.

5) تفسیر العیّاشیّ مخطوط.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام میفرماید: قابیل پسر آدم از موهایش به خورشید آویزان است و تا روز قیامت خورشید به هر طرف که برگردد سر او نیز به سمت گرما و داغی آن میگردد و وقتی قیامت فرا برسد خداوند او را روانه آتش خواهد کرد. - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی -

ص: 244

**[ترجمه]

«42»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: ذُکِرَ ابْنُ آدَمَ الْقَاتِلُ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ مَا حَالُهُ أَمْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ هُوَ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ اللَّهُ أَعْدَلُ مِنْ ذَلِکَ أَنْ یَجْمَعَ عَلَیْهِ عُقُوبَةَ الدُّنْیَا وَ عُقُوبَةَ الْآخِرَةِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: زراره از امام باقر علیه السلام نقل میکند و میگوید: صحبت از پسر آدم قابیل به میان آمد گفت: به او گفتم: حال او چگونه است؟ او ازاهل آتش است؟ فرمود: سبحان الله(پاک و منزه است خدا) خداوند عادلتر از آن است که عقوبت دنیا و عقوبت آخرت را برای او جمع کند. - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

هذا الخبر مناف لما مر من خبر جابر و الأخبار الدالة علی سوء حاله فی القیامة و علی کفره و لظاهر خبر زرارة الذی تقدم حیث قال فیه و یجمع الله علیه عذاب الدنیا و الآخرة و إن أمکن أن یکون استفهاما إنکاریا و یمکن أن یؤول هذا الخبر بأن المراد أن عذاب الدنیا یصیر سببا لتخفیف عذابه فی الآخرة أو أن عذاب الدنیا لشی‌ء و عذاب الآخرة لشی‌ء آخر فلا یجتمعان علی فعل واحد بأن یکون عذاب الدنیا للقتل و الآخرة للکفر فالمراد أنه لا یجمعهما الله علیه فی القتل.

**[ترجمه]این روایت با آنچه در روایت جابر و سایر روایاتی که دلالت بر کفر و وضعیت و شرایط بد قابیل در روز قیامت میکند و همچنین با ظاهر روایت قبلی زراره منافات دارد که گفت «خداوند عذاب دنیا و آخرت را برای او جمع میکند» اگرچه ممکن است استفهام انکاری باشد و یا میتوان این روایت را اینگونه تأویل کرد که عذاب دنیا سبب تخفیف عذاب آخرت او میشود. یا میتوان گفت عذاب دنیا برای چیزی است و عذاب آخرت برای چیز دیگری است و این دو برای یک کار واحد با هم جمع نمیشوند بدین گونه که عذاب دنیا به جرم قتل باشد و عذاب آخرت به خاطر کفر او. و منظور اینست که خداوند عذاب دنیا و آخرت هر دو را به جرم قتل برای او در یک جا جمع نمیکند.

**[ترجمه]

«43»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: إِنَّ ابْنَ آدَمَ الَّذِی قَتَلَ أَخَاهُ کَانَ الْقَابِیلَ الَّذِی وُلِدَ فِی الْجَنَّةِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: علی علیه السلام میفرماید: پسر آدم که برادرش را کشت قابیل بود و در بهشت به دنیا آمد. - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

هذا موافق لما ذکره بعض العامة من کون ولادة قابیل و أخته فی الجنة و ظاهر بعض الأخبار أنه لم یولد له إلا فی الدنیا.

**[ترجمه]این موافق با چیزی است که بعضی از اهل تسنن ذکر میکنند و میگویند قابیل و خواهرش در بهشت به دنیا آمدهاند ولی ظاهر بعضی از روایات نشان میدهد که او تنها در دنیا صاحب فرزند شده است.

**[ترجمه]

«44»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ النَّاسَ یَزْعُمُونَ أَنَّ آدَمَ زَوَّجَ ابْنَتَهُ مِنِ ابْنِهِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَدْ قَالَ النَّاسُ ذَلِکَ وَ لَکِنْ یَا سُلَیْمَانُ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ لَوْ عَلِمْتُ أَنَّ آدَمَ زَوَّجَ ابْنَتَهُ مِنِ ابْنِهِ لَزَوَّجْتُ زَیْنَبَ مِنَ الْقَاسِمِ وَ مَا کُنْتُ لِأَرْغَبَ عَنْ دِیْنِ آدَمَ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّهُمْ یَزْعُمُونَ أَنَّ قَابِیلَ إِنَّمَا قَتَلَ هَابِیلَ لِأَنَّهُمَا تَغَایَرَا عَلَی أُخْتِهِمَا فَقَالَ لَهُ یَا سُلَیْمَانُ تَقُولُ هَذَا أَ مَا تَسْتَحْیِی أَنْ تَرْوِیَ هَذَا عَلَی نَبِیِّ اللَّهِ آدَمَ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَفِیمَ قَتَلَ قَابِیلُ هَابِیلَ فَقَالَ فِی الْوَصِیَّةِ ثُمَّ قَالَ لِی یَا سُلَیْمَانُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَی آدَمَ أَنْ یَدْفَعَ الْوَصِیَّةَ وَ اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمَ إِلَی هَابِیلَ وَ کَانَ قَابِیلُ أَکْبَرَ مِنْهُ فَبَلَغَ ذَلِکَ قَابِیلَ فَغَضِبَ فَقَالَ أَنَا أَوْلَی بِالْکَرَامَةِ وَ الْوَصِیَّةِ فَأَمَرَهُمَا أَنْ یُقَرِّبَا قُرْبَاناً بِوَحْیٍ مِنَ اللَّهِ إِلَیْهِ فَفَعَلَا فَقَبِلَ اللَّهُ قُرْبَانَ هَابِیلَ فَحَسَدَهُ قَابِیلُ فَقَتَلَهُ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَمِمَّنْ تَنَاسَلَ وُلْدُ آدَمَ

1) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

2) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

هَلْ کَانَتْ أُنْثَی غَیْرُ حَوَّاءَ وَ هَلْ کَانَ ذَکَرٌ غَیْرَ آدَمَ فَقَالَ یَا سُلَیْمَانُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی رَزَقَ آدَمَ مِنْ حَوَّاءَ قَابِیلَ وَ کَانَ ذَکَرُ وُلْدِهِ مِنْ بَعْدِهِ هَابِیلَ فَلَمَّا أَدْرَکَ قَابِیلُ مَا یُدْرِکُ الرِّجَالُ أَظْهَرَ اللَّهُ لَهُ جِنِّیَّةً وَ أَوْحَی إِلَی آدَمَ أَنْ یُزَوِّجَهَا قَابِیلَ فَفَعَلَ ذَلِکَ آدَمُ وَ رَضِیَ بِهَا قَابِیلُ وَ قَنِعَ فَلَمَّا أَدْرَکَ هَابِیلُ مَا یُدْرِکُ الرِّجَالُ أَظْهَرَ اللَّهُ لَهُ حَوْرَاءَ وَ أَوْحَی اللَّهُ إِلَی آدَمَ أَنْ یُزَوِّجَهَا مِنْ هَابِیلَ فَفَعَلَ ذَلِکَ فَقُتِلَ هَابِیلُ وَ الْحَوْرَاءُ حَامِلٌ فَوَلَدَتْ حَوْرَاءُ غُلَاماً فَسَمَّاهُ آدَمُ هِبَةَ اللَّهِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی آدَمَ أَنِ ادْفَعْ إِلَیْهِ الْوَصِیَّةَ وَ اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمَ وَ وَلَدَتْ حَوَّاءُ غُلَاماً فَسَمَّاهُ آدَمُ شَیْثَ بْنَ آدَمَ فَلَمَّا أَدْرَکَ مَا یُدْرِکُ الرِّجَالُ أَهْبَطَ اللَّهُ لَهُ حَوْرَاءَ وَ أَوْحَی إِلَی آدَمَ أَنْ یُزَوِّجَهَا مِنْ شَیْثِ بْنِ آدَمَ فَفَعَلَ فَوَلَدَتِ الْحَوْرَاءُ جَارِیَةً فَسَمَّاهَا آدَمُ حُورَةَ فَلَمَّا أَدْرَکَتِ الْجَارِیَةُ زَوَّجَ آدَمُ حُورَةَ بِنْتَ شَیْثٍ مِنْ هِبَةِ اللَّهِ بْنِ هَابِیلَ فَنَسْلُ آدَمَ مِنْهُمَا فَمَاتَ هِبَةُ اللَّهِ بْنُ هَابِیلَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی آدَمَ أَنِ ادْفَعِ الْوَصِیَّةَ وَ اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمَ وَ مَا أَظْهَرْتُکَ عَلَیْهِ مِنْ عِلْمِ النُّبُوَّةِ وَ مَا عَلَّمْتُکَ مِنَ الْأَسْمَاءِ إِلَی شَیْثِ بْنِ آدَمَ فَهَذَا حَدِیثُهُمْ یَا سُلَیْمَانُ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: سلیمان بن خالد نقل میکند: به امام صادق علیه السلام گفتم: فدایت شوم مردم میگویند آدم دخترش را به نکاح پسرش درآورد. امام صادق علیه السلام فرمود: مردم این را میگویند ولی ای سلیمان آیا نشنیدی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: اگر میدانستم که آدم دخترش را به نکاح پسرش درآورده است زینب را به نکاح قاسم درمیآوردم و از دین آدم دوری نمیجستم. گفتم: فدایت شوم آنها میپندارند قابیل هابیل را کشت چون آنها بر سر خواهرانشان با هم اختلاف داشتند. امام صادق فرمود: ای سلیمان اینگونه فکر میکنی؟ آیا از اینکه این را درباره پیامبر خدا آدم علیه السلام روایت کنی حیا نمیکنی؟

گفتم: فدایت شوم پس چرا قابیل هابیل را به قتل رساند؟ فرمود: به خاطر وصیت. سپس به من فرمود: ای سلیمان همانا خداوند تبارک و تعالی به آدم وحی کرد که وصیت و اسم اعظم خدا را به هابیل بسپارد درحالی که قابیل از او بزرگتر بود و این خبر به قابیل رسید و قابیل خشم گرفت و گفت من به این کرامت و وصیت سزاوارترم. آدم با وحیی که از جانب خدا به او شده بود به آن دو دستور داد که قربانی بیاورند پس چنین کردند و خداوند قربانی هابیل را پذیرفت و قابیل به او حسد ورزید و او را به قتل رساند. به او گفتم: فدایت شوم پس نسل آدم از چه کسی به وجود آمد؟

ص: 245

آیا زن دیگری غیر از حوا و مرد دیگری غیر از آدم علیه السلام وجود داشت؟ فرمود: ای سلیمان همانا خداوند تبارک و تعالی از حوا قابیل را به آدم داد و بعد از وی فرزند ذکورش هابیل بود. و هنگامی که قابیل به سن بلوغ رسید خداوند دختری از جنیان ظاهر کرد و به آدم دستور داد او را به نکاح قابیل درآورد و آدم این کار را انجام داد و قابیل بدان راضی و قانع شد و هنگامی که هابیل به سن بلوغ رسید خداوند حوری را برای او از بهشت فرستاد و به آدم دستور داد که او را به نکاح هابیل درآورد و آدم این کار را انجام داد وقتی هابیل کشته شد آن حوری باردار بود و پسری به به دنیا آورد که آدم او را هبة الله نام نهاد. خداوند به آدم وحی کرد که وصیت و اسم اعظم مرا به او بسپار. حوا پسری به دنیا آورد و آدم او را شیث بن آدم نام نهاد. وقتی شیث به سن بلوغ رسید خداوند حوریای برای او از بهشت فرود آورد و به آدم دستور داد که او را به نکاح شیث بن آدم درآورد پس آدم چنین کرد. سپس این حوری دختری به دنیا آورد که آدم نام او را حوره گذاشت. وقتی این دختر به سن بلوغ رسید آدم حوره دختر شیث را به نکاح هبة الله پسر هابیل درآورد. پس نسل آدم از آنها به وجود آمد و هبة الله پسر هابیل مرد و خداوند به آدم وحی کرد که وصیت و اسم اعظم مرا و آنچه از علم نبوت به تو آموختهام و آن اسمائی که به تو یاد دادم به شیث بن آدم بسپار و این است داستان آنها ای سلیمان! - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

لا ینافی کون ولد هابیل مسمی بهبة الله کون شیث ملقبا بها کما مر و قال المسعودی فی کتاب مروج الذهب لما قتل هابیل جزع آدم فأوحی الله إلیه أنی مخرج منک نوری الذی أرید به السلوک فی القنوات الظاهرة و الأرومات ⁽²⁾الشریفة و أباهی فیه بالأنوار و أجعله خاتم الأنبیاء ⁽³⁾و أجعل له خیار الأئمة الخلفاء حتی أختم الزمان بمدتهم و أغص الأرض بدعوتهم ⁽⁴⁾و أنیرها بشیعتهم ⁽⁵⁾فشمر و تطهر و قدس و سبح ثم اغش زوجتک علی طهارة منها فإن ودیعتی تنتقل منکما إلی الولد الکائن بینکما فواقع آدم حواء فحملت لوقتها و أشرقت حسنها و تلألأ النور فی مخایلها و لمع من محاجرها حتی انتهی حملها و وضعت شیثا و کان کأسوی ⁽⁶⁾ما یکون من الذکران

1) مخطوط. م.

2) الارومة: أصل الشجرة.

3) فی نسخة: خاتم النبیین.

4) أی أمتلئ الأرض بدعوتهم.

5) فی المصدر: و أنشرها بشیعتهم. م.

6) فی المصدر: وضعت نسمة کأسر ما یکون اه. م.

و أتمهم وقارا و أحسنهم صورة و أکملهم هیبة و أعدلهم خلقا مجللا بالنور و الهیبة موشحا بالجلال و السکینة فانتقل النور من حواء إلیه حتی لمع فی أساریر ⁽¹⁾جبینه و سبق ⁽²⁾فی غرة طلعته فسماه آدم شیثا و قیل إنه إنما سماه هبة الله حتی إذا ترعرع و أنیع و کمل ⁽³⁾و استبصر أذاع إلیه ⁽⁴⁾آدم وصیته و عرفه بمحل ما استودعه و أعلمه أنه حجة الله بعده و الخلیفة فی الأرض و المؤدی حق الله إلی أوصیائه و أنه ثانی انتقال الذریة الطاهرة و الجرثومة الظاهرة ⁽⁵⁾و إن آدم حین أدی الوصیة إلی شیث علیه السلام اجتنبها ⁽⁶⁾و احتفظ بمکنونها و أتت وفاة آدم و قرب انتقاله فتوفی یوم الجمعة لست خلون من نیسان فی الساعة التی کان فیها خلقه و کان عمر آدم علیه السلام تسع مائة و ثلاثین سنة و کان شیث وصی أبیه علی ولده و یقال إن آدم مات عن أربعین ألفا من ولده و ولد ولده فتنازع الناس فی قبره فمنهم من قال إن قبره بمنی ⁽⁷⁾فی مسجد الخیف و منهم من رأی أنه فی کهف فی جبل أبی قبیس و قیل غیر ذلک و الله أعلم بحقیقة الأمر و إن شیثا حکم فی الناس و استشرع فی صحف أبیه و ما أنزل علیه فی خاصة من الأسفار و الأشراع و إن شیثا واقع امرأته فحملت بأنوش فانتقل النور إلیها حتی إذا وضعته ساخ النور علیه ⁽⁸⁾فلما بلغ الوصایة أوعز إلیه شیث شأن الودیعة و عرفه شأنها و أنها شرفهم و أوعز إلیه أن ینبه ولده علی حقیقة هذا الشرف و کبر محله و أن ینبهوا أولادهم علیه و یجعل ذلک وصیة فیهم منتقلة ما دام النسل فکانت الوصیة جاریة تنتقل من قرن إلی قرن إلی أن أدی الله النور إلی عبد المطلب و ولده عبد الله إلی رسول الله صلی الله علیه و آله و إن

1) الاساریر: خطوط فی الجبهة، واحدها السر، و الجمع أسرار، و جمع الجمع أساریر.

2) فی المصدر: و بسق. م.

3) فی المصدر: ترعرع و یفع و کهل. ترعرع الصبی: نشأ و شب. و أنیع لعله من ناع الغصن أی مال. أو مصحف «أینع» بتقدیم الیاء من اینع الشجر أی أدرک و طاب و حان قطافه؛ أو «یفع» کما فی المصدر أی ترعرع و ناهض البلوغ.

4) فی المصدر: و عزّ إلیه. م.

5) فی المصدر: الزاهرة. م.

6) فی المصدر: احتقبها. و فی نسخة: اختبیها.

7) فی المصدر: ان قبره بنی اه. م.

8) و استظهر فی الهامش أن الصحیح: لاح النور علیه.

أنوش لبث فی الأرض یعمرها و قد قیل و الله أعلم إن شیثا أصل النسل من آدم دون سائر ولده و قیل غیر ذلک ⁽¹⁾و فی زمن أنوش قتل قاین بن آدم قاتل أخیه هابیل و لمقتله خبر عجیب قد أوردناه فی کتاب أخبار الزمان و فی الکتاب الأوسط و کانت وفاة أنوش لثلاث خلون من تشرین الأول ⁽²⁾فکانت مدته تسعمائة سنة و ستین سنة و کان قد ولد له قینان و لاح النور فی وجهه و أخذ علیه العهد فعمر البلاد حتی مات و کانت مدته تسعمائة سنة و عشرین سنة و قد قیل إن موته کان فی تموز بعد ما ولد له مهلائیل فکانت مدة مهلائیل ثمان مائة سنة ⁽³⁾و قد ولد له لود ⁽⁴⁾و النور متوارث و العهد مأخوذ و الحق قائم.

و یقال إن کثیرا من الملاهی أحدثت فی زمانه أحدثها ولد قاین قاتل أخیه و لولد قاین و لولد لود حروب و أقاصیص قد أتینا علی ذکرها فی کتابنا أخبار الزمان و وقع التحرب بین ولد شیث و بین ولد غیرهم من ولد قاین فنوع من الهند ممن یقر بآدم ینسبون إلی هذا الشعب من ولد قاین و أرض هذا النوع بأرض قمار من أرض الهند إلی بلدهم یضاف العود القماری فکانت حیاة لود تسعمائة و اثنتین و ستین سنة و کانت وفاته فی آذار و قام بعده ولده أخنوخ و هو إدریس النبی صلی الله علیه و آله و الصابئة تزعم أنه هرمس و معنی هرمس عطارد و هو الذی أخبر الله فی کتابه أنه رفعه مَکاناً عَلِیًّا ⁽⁵⁾و قام بعده ابنه متوشلخ بن أخنوخ یعمر البلاد و النور فی جبینه و ولد له أولاد و قد تکلم الناس فی کثیر من ولده و إن البربر و الروس و الصقالبة من ولده

1) قال الیعقوبی: و توفی شیث یوم الثلثاء لسبع و عشر من لیلة خلت من آب علی ثلاث ساعات من النهار و کانت حیاته تسعمائة و اثنتا عشرة سنة.

2) زاد الیعقوبی: حین غابت الشمس.

3) قال الیعقوبی: و کانت حیاته ثمانمائة سنة و خمسا و تسعین سنة.

4) هکذا فی النسخ و الظاهر أنّه مصحف یرد. راجع تاریخ الیعقوبی 1: 5.

5) قال الیعقوبی: رفعه اللّه إلیه بعد أن أتت له ثلاثمائة سنة.

و کانت حیاته تسعمائة و ستین سنة و مات فی أیلول ⁽¹⁾و قام بعده ملک و کانت فی أیامه کوائن و اختلاط فی النسل و توفی ⁽²⁾و کانت حیاته تسعمائة و تسع و تسعون سنة ⁽³⁾.

**[ترجمه]همانطور که گذشت اینکه اسم پسر هابیل هبة الله باشد منافاتی با این ندارد که شیث ملقب به هبة الله باشد و مسعودی در کتاب مروج الذهب میگوید: هنگامی که هابیل کشته شد آدم علیه السلام بسیار اندوهگین شد و خداوند به او وحی کرد که: من نور خود را که هدف از آن سلوک (حرکت) در راهها (صلبها) روشن و ریشههای شریف است از تو خارج خواهم کرد و در او به نورها مباهات کرده و او را خاتم پیغمبران قرار خواهم داد و از آن بهترین امامان و جانشینان را قرار خواهم داد که زمان را با مدت آنها پایان داده و زمین را با دعوت آنها پر کرده و با شیعیان آنها نورانی خواهم کرد. پس آماده شو و خود را پاک کن و خداوند را تسبیح و تقدیس کن و سپس با همسرت درحالی که پاک است بیامیز چرا که ودیعه من از شما به فرزند شما منتقل خواهد شد پس آدم با حوا آمیزش کرد و همان لحظه حوا باردار شد و زیباییاش نمایان گشت و نور در مخایل - چهره - او و از چشمان او درخشید تا اینکه دوران بارداری او سپری گشت و شیث را به دنیا آورد

ص: 246

و در وقار، زیبایی، هیبت، نورانیت، جلال و آرامش از هر پسر دیگری برتر بود و نور از حوا به او منتقل شد تا این که در خطوط پیشانی او نمایان گشت و در جبین طلعت او درخشید. آدم او را شیث نام نهاد و گفته شده است که او را هبة الله نام نهاد تا اینکه رشد کرد، بزرگ شد، به کمال رسید و بصیرت یافت. آدم وصیتش را به او گفت و به او گفت که آن را در کجا به ودیعه گذاشته و او را آگاه کرد که بعد از خودش اوست که حجت خداوند و جانشین او بر روی زمین است که حق الله را به اوصیایش خواهد رساند و این دومین انتقال ذریه پاک و بنیانی درخشان است و آدم هنگامی که وصیت را به شیث علیه السلام انتقال داد، شیث از آن دوری جست و محتوای آن را پنهان داشت تا اینکه مرگ آدم فرا رسید و زمان انتقالش نزدیک شد. او در روز جمعه شش روز از ماه نیسان باقیمانده در ساعتی که در آن خلق شده بود فوت شد و عمر آدم علیه السلام نهصد و سی سال بود و شیث وصی پدرش بر فرزندانش بود. گفته شده آدم هنگام مرگ چهل هزار فرزند و نواده داشت و مردم در اینکه قبر او کجاست با هم اختلاف دارند. بعضی میگویند قبرش در منی در مسجد خیف است و بعضی معتقدند در غاری در کوه ابوقبیس و بعضی غیر این را میگویند و خدا به حقیقت امر آگاه است. شیث در بین مردم حکم کرد و با کتابهای پدرش و آنچه در خواص کتابها و قوانین برایش نازل شده بود قانونگذاری کرد. و شیث با همسرش آمیزش کرد و همسرش به انوش باردار شد و نور به همسرش منتقل و پس از وضع حمل از او به انوش منتقل شد و هنگامی که به جایگاه وصایت رسید شیث به شأن آن امانت اشاره کرده و برایش توضیح داد. به او گفت که این امانت شرف آنان بوده و به وی توصیه کرد که فرزندانش را از حقیقت این شرف و از بزرگی و عظمت جایگاه آن آگاه کرده و این وصیت را به آنها منتقل کند. این وصیت در نسل آدم علیه السلام جاری بود و از قرنی به قرنی منتقل شد تا اینکه خداوند این نور را به عبدالمطلب و فرزندش عبدالله و سپس به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم انتقال داد.

ص: 247

انوش در زمین باقی بود و به آبادانی آن پرداخت و گفته شده -والله اعلم- که: اصل نسل آدم علیه السلام از شیث است نه از سایر فرزندانش و غیر از این نیز گفته شده است. و در زمان انوش، قاین بن آدم، قاتل برادرش هابیل کشته شد و درباره کشته شدن او روایت عجیبی وارد شده است که در کتاب اخبار الزمان و کتاب الاوسط آن را ذکر کردهایم. وفات انوش در بیست و هفتم تشرین الاول بود و تا آن زمان نهصد و شصت سال عمر کرده بود و او صاحب فرزندی به نام قینان شد و آن نور در چهرهاش درخشید و انوش از او تعهد گرفت و او نیز به آبادانی زمین پرداخت سپس مرد و مدت عمر او نهصد و بیست سال بود. گفته شده: وفات او در ماه تموز و بعد از تولد مهلائیل بود و عمر مهلائیل هشتصد سال بود تا اینکه فرزندش لود به دنیا آمد و آن نور همواره به ارث میرسد و عهد و پیمان و حق پابرجاست.

و گویند: بسیاری از گناهان در زمان او به وجود آمد. فرزندان قاین، قاتل برادرش آن گناهان را ایجاد کردند و جنگهایی بین فرزندان قابیل و فرزندان لود شکل گرفت و قصههایی از آنان را در کتابمان اخبار الزمان آوردهایم. و بین فرزندان شیث و فرزندان قاین جنگهایی درگرفت و گروهی در هند هستند که به آدم علیه السلام اقرار دارند و نسب آنان به این مردم از فرزندان قاین میرسد و زمین اینها در سرزمین قمار است که در هند قرار دارد و عود قماری به سرزمین اینان منسوب است. عمر لود 962 سال و وفات او در ماه آذار بود و بعد از او پسرش اخنوخ که همان ادریس پیغمبر است برانگیخته شد. صابئیها میگویند او هرمس است و معنی هرمس، عطارد است. او همان کسی است که خداوند در کتابش فرمود او را به جایگاه والایی بالا برد و بعد از او پسرش متوشلخ بن اخنوخ برانگیخته شد و سرزمینها را آباد کرد و آن نور در پیشانیاش درخشید و صاحب فرزندانی شد و مردم درباه بسیاری از فرزندانش سخنها گفتهاند، و بربر و روس و صقالبه از فرزندان او هستند

ص: 248

و عمر او 960 سال بود. او در ماه ایلول فوت شد و پس از وی لمک برانگیخته شد و در زمان او حوادث و اختلاط در نسل وجود داشت. و او در سن 999 سالگی فوت شد. - . مروج الذهب 1: 17-18 -

**[ترجمه]

القنوات جمع قناة و قناة الظهر هی التی تنتظم الفقار و مخایلها مواضع الخال منها أو ما یتخیل فیه الحسن منها و محجر العین ما یبدأ من النقاب.

**[ترجمه]قنوات جمع قناة، و قناة والظهر، ستون پشت است که ستون مهرهها را منظم نگه میدارد و (مخایلها) یعنی جاهای خال در بدن او یا آنچه که باعث زیبایی او میشود. محجر العین: جایی که نقاب از آنجا شروع میشود.

**[ترجمه]

باب 6 تأویل قوله تعالی جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فِیما آتاهُما

آیات

قال الله تعالی فی سورة الأعراف هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِیَسْکُنَ إِلَیْها فَلَمَّا تَغَشَّاها حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لَئِنْ آتَیْتَنا صالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فِیما آتاهُما فَتَعالَی اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ

{اوست آن کس که شما را از نفس واحدی آفرید، و جفت وی را از آن پدید آورد تا بدان آرام گیرد. پس چون [آدم] با او [حوا] درآمیخت باردار شد باری سبک [چیزی] با آن [بار سبک] گذرانید و چون سنگین بار شد خدا، پروردگار خود را خواندند که اگر به ما [فرزندی] شایسته عطا کنی قطعاً از سپاسگزاران خواهیم بود* و چون به آن دو [فرزندی] شایسته داد، در آنچه [خدا] به ایشان داده بود، برای او شریکانی قرار دادند و خدا از آنچه [با او] شریک میگرداند برتر است.}

**[ترجمه]

تفسیر

قال البیضاوی مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ هو آدم وَ جَعَلَ مِنْها أی من جسدها أو من جنسها زَوْجَها حواء لِیَسْکُنَ إِلَیْها لیأنس بها فَلَمَّا تَغَشَّاها أی جامعها حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِیفاً خف علیها و لم تلق منه ما تلقی الحوامل غالبا من الأذی أو محمولا خفیفا هو النطفة فَمَرَّتْ بِهِ فاستمرت به أو قامت و قعدت فَلَمَّا أَثْقَلَتْ صارت ذا ثقل بکبر الولد صالِحاً أی ولدا سویا قد صلح بدنه جَعَلا لَهُ أی جعل أولادهما شُرَکاءَ فیما آتی أولادهما فسموه عبد العزی و عبد مناف علی حذف المضاف و إقامة المضاف إلیه مقامه و یدل علیه قوله تعالی فَتَعالَی اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ ⁽⁴⁾

**[ترجمه]بیضاوی میگوید: «از نفس واحد» او آدم است و «از او قرار داد» یعنی از جسم یا جنس او قرار داد «همسرش» حوا «تا با او آرامش یابد» یعنی با او انس بگیرد «پس هنگامی که با او آمیزش کرد» یعنی با او جماع کرد «باردار شد باری سبک» یعنی سبک بود و آن اذیت و فشاری که معمولاً زنان باردار متحمل میشوند متحمل نشد. یا بار سبکی که همان نطفه است را حمل کرد و آن را نگه داشت. یا بلند شد و نشست. «وقتی سنگین شد» با بزرگ شدن فرزندش سنگین شد«صالح» فرزندی سالم که بدنش بی عیب و نقص بود «برای او قرار دادند» فرزندانشان را شریک قرار دادند در آنچه به فرزندانشان داده شد پس او را عبد العزی و عبدمناف نام گذاردند و مضاف را حذف کرده و مضاف الیه را به جای آن گذاشتند و این سخن خداوند تبارک و تعالی که فرمود: «خداوند از آنچه آنان شرک میورزند برتر است» بر آن دلالت میکند. - . انوار التنزیل 1: 178 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

فس، تفسیر القمی أَبِی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْأَحْوَلِ عَنْ بُرَیْدٍ الْعِجْلِیِ

1) قال الیعقوبی: توفی متوشلخ فی احدی و عشرین من ایلول یوم الخمیس، و کانت حیاته 960 سنة.

2) قال الیعقوبی: توفی لسبع عشرة لیلة خلت من آذار یوم الاحد علی تسع ساعات من النهار، و کانت حیاته 777 سنة راجع ما أوردنا من اثبات الوصیة ذیل الخبر الخامس.

3) مروج الذهب ج 1: 17- 18 و بین المتن و المصدر اختلافات جزئیة آخر لم نرمز إلیها. م.

4) أنوار التنزیل ج 1: 178. م.

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَمَّا عَلِقَتْ حَوَّاءُ مِنْ آدَمَ وَ تَحَرَّکَ وَلَدُهَا فِی بَطْنِهَا قَالَتْ لآِدَمَ إِنَّ فِی بَطْنِی شَیْئَاً یَتَحَرَّکُ فَقَالَ لَهَا آدَمُ الَّذِی فِی بَطْنِکِ نُطْفَةٌ مِنِّی اسْتَقَرَّتْ فِی رَحِمِکِ یَخْلُقُ اللَّهُ مِنْهَا خَلْقاً لِیَبْلُوَنَا فِیهِ فَأَتَاهَا إِبْلِیسُ فَقَالَ لَهَا کَیْفَ أَنْتِ- ⁽¹⁾فَقَالَتْ لَهُ أَمَا إِنِّی عَلِقْتُ ⁽²⁾وَ فِی بَطْنِی مِنْ آدَمَ وَلَدٌ قَدْ تَحَرَّکَ فَقَالَ لَهَا إِبْلِیسُ أَمَا إِنَّکِ إِنْ نَوَیْتِ أَنْ تُسَمِّیهِ عَبْدَ الْحَارِثِ وَلَدْتِیهِ غُلَاماً وَ بَقِیَ وَ عَاشَ وَ إِنْ لَمْ تَنْوِ أَنْ تُسَمِّیهِ عَبْدَ الْحَارِثِ مَاتَ بَعْدَ مَا تَلِدِینَهُ بِسِتَّةِ أَیَّامٍ فَوَقَعَ فِی نَفْسِهَا مِمَّا قَالَ لَهَا شَیْ‌ءٌ فَأَخْبَرَتْ آدَمَ بِمَا قَالَ لَهَا إِبْلِیسُ ⁽³⁾فَقَالَ لَهَا آدَمُ قَدْ جَاءَکِ الْخَبِیثُ لَا تَقْبَلِینَ مِنْهُ ⁽⁴⁾فَإِنِّی أَرْجُو أَنْ یَبْقَی لَنَا وَ یَکُونَ بِخِلَافِ مَا قَالَ لَکِ وَ وَقَعَ فِی نَفْسِ آدَمَ مِثْلُ مَا وَقَعَ فِی نَفْسِ حَوَّاءَ مِنْ مَقَالَةِ الْخَبِیثِ فَلَمَّا وَضَعَتْهُ غُلَاماً لَمْ یَعِشْ إِلَّا سِتَّةَ أَیَّامٍ حَتَّی مَاتَ فَقَالَتْ لآِدَمَ قَدْ جَاءَکَ الَّذِی قَالَ لَنَا الْحَارِثُ فِیهِ وَ دَخَلَهُمَا مِنْ قَوْلِ الْخَبِیثِ مَا شَکَّکَهُمَا فَلَمْ تَلْبَثْ أَنْ عَلِقَتْ مِنْ آدَمَ حَمْلًا آخَرَ فَأَتَاهَا إِبْلِیسُ فَقَالَ لَهَا کَیْفَ أَنْتِ- ⁽⁵⁾فَقَالَتْ لَهُ قَدْ وَلَدْتُ غُلَاماً وَ لَکِنَّهُ مَاتَ یَوْمَ السَّادِسِ فَقَالَ لَهَا الْخَبِیثُ أَمَا إِنَّکِ لَوْ کُنْتِ نَوَیْتِ أَنْ تُسَمِّیهِ عَبْدَ الْحَارِثِ لَعَاشَ وَ بَقِیَ وَ إِنَّ مَا هُوَ فِی بَطْنَکِ ⁽⁶⁾کَبَعْضِ مَا فِی بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ الَّتِی بِحَضْرَتِکُمْ إِمَّا نَاقَةٌ وَ إِمَّا بَقَرَةٌ وَ إِمَّا ضَأْنٌ وَ إِمَّا مَعْزٌ فَدَخَلَهَا مِنْ قَوْلِ الْخَبِیثِ مَا اسْتَمَالَهَا إِلَی تَصْدِیقِهِ وَ الرُّکُونِ إِلَی مَا أَخْبَرَهَا لِلَّذِی کَانَ تَقَدَّمَ إِلَیْهَا فِی الْحَمْلِ الْأَوَّلِ فَأَخْبَرَتْ بِمَقَالَتِهِ آدَمَ فَوَقَعَ فِی قَلْبِهِ مِنْ قَوْلِ الْخَبِیثِ مِثْلُ مَا وَقَعَ فِی قَلْبِ حَوَّاءَ- فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لَئِنْ آتَیْتَنا صالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً أَیْ لَمْ یَلِدْ نَاقَةً أَوْ بَقَرَةً أَوْ ضَأْناً أَوْ مَعْزاً فَأَتَاهَا الْخَبِیثُ فَقَالَ لَهَا کَیْفَ أَنْتُمْ فَقَالَتْ لَهُ قَدْ أَثْقَلْتُ وَ قَرُبَتْ وِلَادَتِی فَقَالَ أَمَا إِنَّکِ سَتَنْدَمِینَ وَ تَرَیْنَ مِنَ الَّذِی فِی بَطْنِکِ مَا تَکْرَهِینَ وَ یَدْخُلُ آدَمَ مِنْکِ وَ مِنْ وَلَدِکِ شَیْ‌ءٌ لَوْ قَدْ وَلَدْتِیهِ نَاقَةً أَوْ بَقَرَةً أَوْ ضَأْناً أَوْ مَعْزاً فَاسْتَمَالَهَا إِلَی طَاعَتِهِ وَ الْقَبُولِ لِقَوْلِهِ ثُمَّ قَالَ لَهَا اعْلَمِی إِنْ أَنْتِ

1) فی نسخة: کیف أنتم.

2) أی قد حبلت.

3) فی نسخة: فأخبرت بما قال آدم.

4) فی المصدر: فلا تقبلی منه. م.

5) فی نسخة: کیف أنتم.

6) فی نسخة: و ان هذا الذی فی بطنک. و فی المصدر: و انما هو الذی فی بطنک.

نَوَیْتِ أَنْ تُسَمِّیهِ عَبْدَ الْحَارِثِ وَ جَعَلْتُمْ لِی فِیهِ نَصِیباً وَلَدْتِیهِ غُلَاماً سَوِیّاً وَ عَاشَ وَ بَقِیَ لَکُمْ فَقَالَتْ إِنِّی قَدْ نَوَیْتُ أَنْ أَجْعَلَ لَکَ فِیهِ نَصِیباً فَقَالَ لَهَا الْخَبِیثُ لَا تَدَعِینَ ⁽¹⁾آدَمَ حَتَّی یَنْوِیَ مِثْلَ مَا نَوَیْتِ وَ یَجْعَلَ لِی فِیهِ نَصِیباً وَ یُسَمِّیَهُ عَبْدَ الْحَارِثِ فَقَالَتْ لَهُ نَعَمْ فَأَقْبَلَتْ عَلَی آدَمَ فَأَخْبَرَتْهُ بِمَقَالَةِ الْحَارِثِ ⁽²⁾وَ بِمَا قَالَ لَهَا فَوَقَعَ فِی قَلْبِ آدَمَ مِنْ مَقَالَةِ إِبْلِیسَ مَا خَافَهُ فَرَکَنَ إِلَی مَقَالَةِ إِبْلِیسَ وَ قَالَتْ حَوَّاءُ لآِدَمَ لَئِنْ أَنْتَ لَمْ تَنْوِ أَنْ تُسَمِّیَهُ عَبْدَ الْحَارِثِ وَ تَجْعَلَ لِلْحَارِثِ فِیهِ نَصِیباً لَمْ أَدَعْکَ تَقْرَبُنِی وَ لَا تَغْشَانِی وَ لَمْ یَکُنْ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ مَوَدَّةٌ فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِکَ مِنْهَا آدَمُ قَالَ لَهَا أَمَا إِنَّکِ سَبَبُ الْمَعْصِیَةِ الْأُولَی ⁽³⁾وَ سَیُدَلِّیکِ بِغَرُورٍ قَدْ تَابَعْتُکِ وَ أَجَبْتُ إِلَی أَنْ أَجْعَلَ لِلْحَارِثِ فِیهِ نَصِیباً أَوْ أَنْ أُسَمِّیَهُ عَبْدَ الْحَارِثِ فَأَسَرَّا النِّیَّةَ بَیْنَهُمَا بِذَلِکَ- ⁽⁴⁾فَلَمَّا وَضَعَتْهُ سَوِیّاً فَرِحَا بِذَلِکَ وَ أَمِنَا مَا کَانَا خَافَا مِنْ أَنْ یَکُونَ نَاقَةً أَوْ بَقَرَةً أَوْ ضَأْناً أَوْ مَعْزاً وَ أَمَّلَا أَنْ یَعِیشَ لَهُمَا وَ یَبْقَی وَ لَا یَمُوتَ یَوْمَ السَّادِسِ فَلَمَّا کَانَ یَوْمُ السَّابِعِ سَمَّیَاهُ عَبْدَ الْحَارِثِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی:

ص: 249

امام باقر علیه السلام میفرماید: هنگامی که حوا از آدم علیه السلام باردار شد و فرزندشان در شکم حوا تکان خورد حوا به آدم گفت: چیزی در شکم من تکان میخورد. آدم به او گفت: آنچه در شکم توست نطفهای از من است که در رحم تو استقرار یافته و خداوند از آن خلقی را میآفریند که ما را با آن بیازماید. ابلیس به سوی او آمد و به او گفت: ای حوا حالت چه طور است؟ حوا به او گفت: من باردار هستم و در شکمم فرزندی از آدم است که گاهی تکان میخورد. ابلیس به او گفت: اگر تو نیت کنی که نام او را عبدالحارث بگذاری پسر به دنیا میآوری و زنده میماند و زندگی میکند. اما اگر نیت نکنی که نام او را عبدالحارث بگذاری بعد از 6 روز که او را به دنیا آوردی او خواهد مرد. از آنچه ابلیس گفت در درون حوا حسی به وجود آمد. آنچه ابلیس به او گفته بود را به آدم خبر داد. آدم گفت: آن خبیث به سوی تو آمده حرفش را نپذیر من امیدوارم که این فرزند باقی بماند و خلاف آنچه ابلیس به تو گفته اتفاق افتد. از سخن آن خبیث در درون آدم نیز همان حسی پدید آمد که در درون حوا به وجود آمده بود. هنگامی که حوا او را به دنیا آورد آن فرزند فقط شش روز زنده ماند و سپس مُرد. حوا به آدم گفت: همان اتفاقی افتاد که حارث (شیطان) در مورد او به ما گفته بود. و از سخن آن خبیث در وجود آنها چیزی راه پیدا کرد که آنان را به شک انداخت. طولی نکشید که حوا بار دیگر باردار شد. ابلیس به سوی او آمد و به او گفت: ای حوا حالت چه طور است؟ حوا به او گفت: پسری به دنیا آوردم ولی او در روز ششم فوت شد. آن خبیث به او گفت: اگر تو نیت میکردی که نام او را عبدالحارث بگذاری او زنده و باقی میماند وآنکه الان در شکم توست مثل آن چیزی است که در شکم چارپایانی است که در نزد شما هستند؛ یعنی یا شتر است یا گاو و یا گوسفند و یا بز. از این سخن ابلیس در دل او حسی پدید آمد که او را به تصدیق حرفش سوق داد و به خبری که پیش از این در مورد بارداری اول به او داده بود اطمینان پیدا کرد. او آدم را از سخن ابلیس باخبر ساخت. در قلب آدم از سخن آن خبیث همان حسی پدید آمد که در قلب حوا بود. «چون سنگین بار شد، آن دو پروردگار خود را خواندند که اگر به ما [فرزندی] شایسته عطا کنی قطعاً از سپاسگزاران خواهیم بود* و چون به آن دو فرزندی شایسته داد» یعنی حوا شتر و گاو و گوسفند نزایید. ابلیس به سوی او آمد و گفت: حالت چه طور است؟ حوا گفت: من سنگین شدهام و زمان زایمان فرا رسیده است. ابلیس گفت: ولی تو حتماً پشیمان خواهی شد و از آنکه در شکم توست چیزی را میبینی که خوشایند تو نیست و آدم به خاطر تو و آنچه زاییدهای آرزو میکند که ای کاش آن شتر و یا گوسفند و بز بود. او حوا را به اطاعت از خود و قبول کردن صحبتش تحریک کرد سپس به او گفت: ای حوا بدان اگر تو

ص: 250

نیت کنی که اسم او را عبدالحارث بگذاری و برای من نیز در آن نصیب و بهرهای در نظر بگیرید پسر صحیح و سالم به دنیا خواهی آورد که برای شما باقی مانده و زندگی میکند. حوا گفت: من نیت کردهام که در فرزندم برای تو نصیب و بهرهای قرار دهم. آن خبیث به حوا گفت: آیا از آدم نمیخواهی که همان نیت تو را بکند و برای من نصیب و بهرهای در فرزندتان قرار دهد و او را عبدالحارث نام نهد؟ حوا گفت: بله! و به سوی آدم روی آورد و او را از گفته حارث و آنچه به او گفته بود آگاه کرد و از گفته ابلیس در قلب آدم علیه السلام ترسی افتاد که باعث شد به حرف ابلیس اعتماد کند و حوا به آدم گفت: اگر تو قصد نکنی که نام او را عبدالحارث بگذاری و نصیب و بهرهای در او برای ابلیس قرار دهی نمیگذارم که به من نزدیک شوی و با من بیامیزی و بین من و تو مودتی نخواهد بود. وقتی آدم این را از او شنید گفت: باعث آن گناه و معصیت اول نیز تو بودی و او تو را به غرور میکشاند. من از تو تبعیت میکنم و میگویم که برای ابلیس در فرزندمان نصیبی قرار میدهیم یا اینکه اسم او را عبدالحارث میگذارم و بین خودشان مخفیانه اینگونه نیت کردند. هنگامی که حوا فرزندش را صحیح و سالم به دنیا آورد هر دو از این امر خوشحال شدند و از اینکه میترسیدند فرزند آنها به شکل شتر و گاو و گوسفند و بز باشد ایمن گشتند و آرزو کردند که آن فرزند برایشان زنده بماند و در روز ششم نمیرد و هنگامی که روز هفتم فرارسید او را عبدالحارث نام نهادند. - .

تفسیر قمی:232-233 -

**[ترجمه]

«2»

فس، تفسیر القمی أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ- فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فِیما آتاهُما فَقَالَ هُوَ آدَمُ وَ حَوَّاءُ وَ إِنَّمَا کَانَ شِرْکُهُمَا شِرْکَ طَاعَةٍ وَ لَمْ یَکُنْ شِرْکَ عِبَادَةٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله- هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ إِلَی قَوْلِهِ فَتَعالَی اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ قَالَ جَعَلَا لِلْحَارِثِ نَصِیباً فِی خَلْقِ اللَّهِ وَ لَمْ یَکُونَا أَشْرَکَا إِبْلِیسَ فِی عِبَادَةِ اللَّهِ ⁽⁶⁾.

1) فی المصدر: لا تدعی. م.

2) فی نسخة: فأخبرته بمقالة الخبیث الحارث.

3) فی نسخة: أما انه سبب المعصیة الأولی.

4) أن المعروف بیننا قدیما و حدیثا من مذهب أئمتنا علیهم السلام أنهم کانوا یبالغون فی عصمة الأنبیاء، و ینزهونهم عن سمات المعاصی و ما ینسب إلیهم العامّة من اثبات ما یشین ساحتهم من الهفوات و الزلات، فبعد ذلک لا یرتاب العارف الواقف بمذهبهم ذلک أن ما روی عنهم من خلاف ذلک- بعد فرض صحة صدوره عنهم- صدر موافقا للقائلین بذلک تقیة و حقنا لدماء شیعتهم و تحفظا عن مخالفة الاکثرین.

5) تفسیر القمّیّ: 232- 233. م.

6) تفسیر القمّیّ: 233- 234. م.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام باقر علیه السلام درباره آیه «چون به آن دو [فرزندی] شایسته داد، در آنچه [خدا] به ایشان داده بود، برای او شریکانی قرار دادند» فرمود: این دو آدم و حوا هستند و شرک آنها شرک در اطاعت بود نه شرک در عبادت. پس خداوند به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «اوست که شما را از نفسی واحد آفرید» تا جایی که میگوید: «خدا برتر [و بزرگتر] است از آنچه [با او] شریک می‌گردانند» گفت: آدم و حوا در خلق خداوند سهم و نصیبی برای شیطان قرار دادند ولی ابلیس را در عبادت خداوند شریک قرار ندادند. - . تفیسر قمی: 233-234 -

ص: 251

**[ترجمه]

«3»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام قَدْ مَرَّ فِی خَبَرِ ابْنِ الْجَهْمِ أَنَّهُ سَأَلَ الْمَأْمُونُ الرِّضَا علیه السلام عَنْ مَعْنَی قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی- فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فِیما آتاهُما فَقَالَ الرِّضَا علیه السلام إِنَّ حَوَّاءَ وَلَدَتْ لآِدَمَ خَمْسَمِائَةِ بَطْنٍ فِی کُلِّ بَطْنِ ذَکَراً وَ أُنْثَی وَ إِنَّ آدَمَ وَ حَوَّاءَ عَاهَدَا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ دَعَوَاهُ وَ قَالا لَئِنْ آتَیْتَنا صالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً مِنَ النَّسْلِ خَلْقاً سَوِیّاً بَرِیئاً مِنَ الزَّمَانَةِ وَ الْعَاهَةِ ⁽¹⁾کَانَ مَا آتَاهُمَا صِنْفَیْنِ صِنْفاً ذُکْرَاناً وَ صِنْفاً إِنَاثاً فَجَعَلَ الصِّنْفَانِ لِلَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ شُرَکاءَ فِیما آتاهُما وَ لَمْ یَشْکُرَاهُ کَشُکْرِ أَبَوَیْهِمَا لَهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فَتَعالَی اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ ⁽²⁾.

*[ترجمه]عیون اخبار الرضا: در حدیث ابن جهم آمده است که مأمون از امام رضا علیه السلام پرسید: معنی آیه «و چون به آن دو [فرزندی] شایسته داد در آنچه خداوند به ایشان داده بود، برای او شریکانی قرار دادند» چیست؟ امام رضا فرمودند: حوا پانصد شکم زایید و در هر بار زایمان یک پسر و یک دختر به دنیا آورد و آدم و حوا با خداوند عز و جل پیمان بستند و او را فراخوانده و گفتند: «اگر به ما [فرزند] شایسته عطا کنی قطعاً از سپاسگزاران خواهیم بود و چون به آن دو [فرزندی] شایسته عطا کرد» صالح از نظر نسل که سالم و بی‌عیب و بری از زشتی و نقص بود. این فرزندان به دو دسته تقسیم شدند: دسته‌ای پسر و دسته‌ای دختر و این فرزندان در آنچه [خدا] به ایشان داده بود برای او شریکانی قرار دادند و خداوند را مثل پدر و مادرانشان سپاس نگفتند و خداوند عز و جل فرمود: «و خدا از آنچه [با او] شریک می‌گردانند برتر است.» - . العیون: 109 -

**[ترجمه]

«4»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فِیما آتاهُما قَالَ هُوَ آدَمُ وَ حَوَّاءُ إِنَّهُ کَانَ شِرْکُهُمَا شِرْکَ طَاعَةٍ وَ لَیْسَ شِرْکَ عِبَادَةٍ ⁽³⁾.

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی وَ لَمْ یَکُنْ شِرْکَ عِبَادَةٍ.

تحقیق مقام لرفع إبهام ⁽⁴⁾اعلم أن الخبر الأول لعله صدر علی وجه التقیة لاشتهار تلک القصة بین المخالفین و کذا الخبر الثانی و الرابع و إن أمکن توجیههما بوجه و الخبر الثالث هو المعول علیه و اختاره أکثر المفسرین من الفریقین.

قال الرازی المروی عن ابن عباس هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ و هی نفس آدم وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها أی حواء خلقها الله من ضلع آدم من غیر أذی فَلَمَّا تَغَشَّاها آدم حَمَلَتْ حَمْلًا ⁽⁵⁾فَلَمَّا أَثْقَلَتْ أی ثقل الولد فی بطنها أتاها إبلیس فی صورة رجل و قال ما هذا یا حواء إنی أخاف أن یکون کلبا أو بهیمة و ما یدریک من أین یخرج أ من دبرک فیقتلک أو ینشق بطنک فخافت حواء و ذکرت ذلک لآدم علیه السلام فلم یزالا من هم ⁽⁶⁾

1) فی المصدر: و کان ما آتاهما. م.

2) العیون: 109. م.

3) مخطوط. م.

4) فی نسخة: لرفع ایهام. م.

5) فی المصدر: «حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِیفاً». م.

6) فی المصدر: فی هم. م.

من ذلک ثم أتاها و قال إن سألت الله أن یجعله صالحا سویا مثلک و یسهل خروجه من بطنک و تسمیه ⁽¹⁾عبد الحارث و کان إبلیس فی الملائکة الحارث فذلک قوله فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فِیما آتاهُما أی لما آتاهما الله ولدا سویا صالحا جعلا له شریکا أی جعل آدم و حواء له شریکا و المراد به عبد الحارث ⁽²⁾هذا تمام القصة و اعلم أن هذا التأویل فاسد و یدل علیه وجوه.

الأول أنه تعالی قال فَتَعالَی اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ و ذلک یدل علی أن الذین أتوا بالشرک جماعة.

الثانی أنه تعالی قال بعده أَ یُشْرِکُونَ ما لا یَخْلُقُ شَیْئاً وَ هُمْ یُخْلَقُونَ و هذا یدل علی أن المقصود من هذه الآیة الرد علی من جعل الأصنام شرکاء لله تعالی و ما جری لإبلیس اللعین فی هذه الآیة ذکر.

الثالث لو کان المراد إبلیس لقال أ تشرکون من لا یخلق شیئا و لم یقل ما لا یخلق شیئا لأن العاقل إنما یذکر بصیغة من.

الرابع أن آدم علیه السلام کان من أشد الناس معرفة بإبلیس و کان عالما بجمیع الأسماء کما قال تعالی وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها فکان لا بد و أن یکون قد علم أن اسم إبلیس هو الحارث فمع العداوة الشدیدة التی بینه و بین آدم و مع علمه بأن اسمه هو الحارث کیف سمی ولد نفسه بعبد الحارث و کیف ضاقت علیه الأسماء حتی أنه لم یجد سوی هذا الاسم.

الخامس أن الواحد منا لو حصل له ولد یرجو منه الخیر و الصلاح فجاء إنسان و دعاه إلی أن یسمیه بمثل هذه الأسماء لزجره و أنکر علیه أشد الإنکار فآدم علیه السلام مع نبوته و علمه الکثیر الذی حصل من قوله وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها و تجاربه الکثیرة التی حصلت له بسبب الزلة التی وقع فیها لأجل وسوسة إبلیس کیف لم یتنبه لهذا الغدر و کیف لم یعرف أن ذلک من الأفعال المنکرة التی یجب علی العاقل الاحتراز منها.

1) فی المصدر: تسمیه- بدون الواو-. م.

2) فی المصدر: و المراد به الحارث. م.

السادس أن بتقدیر أن آدم علیه السلام سماه بعبد الحارث فلا یخلو إما أن یقال إنه جعل هذا اللفظ اسم علم له أو جعله صفة له بمعنی أنه أخبر بهذا اللفظ أنه عبد الحارث و مخلوق من قبله فإن کان الأول لم یکن هذا شرکا بالله لأن أسماء الأعلام و الألقاب لا یفید فی المسمیات فائدة فلم یلزم من التسمیة بهذا اللفظ حصول الإشراک و إن کان الثانی کان هذا قولا بأن آدم علیه السلام اعتقد أن لله شریکا فی الخلق و الإیجاد و التکوین و ذلک یوجب الجزم بتکفیر آدم علیه السلام و ذلک لا یقوله عاقل فثبت بهذه الوجوه أن هذا القول فاسد و یجب علی المسلم العاقل أن لا یلتفت إلیه.

إذا عرفت هذا فنقول فی تأویل الآیة وجوه صحیحة سلیمة خالیة عن هذه المفاسد.

التأویل الأول ما ذکره القفال فقال إنه تعالی ذکر هذه القصة علی سبیل ضرب المثل و بیان أن هذه الحالة صورة حالة هؤلاء المشرکین فی جهلهم و قولهم بالشرک و تقدیر هذا الکلام کأنه تعالی یقول هو الذی خلق کل واحد منکم من نفس واحدة و جعل من جنسها زوجها إنسانا یساویه فی الإنسانیة فلما تغشی الزوج الزوجة و ظهر الحمل دعا الزوج و الزوجة أنهما إن آتیتنا ⁽¹⁾ولدا صالحا سویا لنکونن من الشاکرین لآلائک و نعمائک فلما آتاهما الله ولدا صالحا سویا جعل الزوج و الزوجة لله شرکاء فیما آتاهما لأنهم تارة ینسبون هذا الولد إلی الطبائع کما هو قول الطبائعیین و تارة إلی الکواکب کما هو قول المنجمین و تارة إلی الأصنام و الأوثان کما هو قول عبدة الأصنام ثم قال فَتَعالَی اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ أی تبرأ الله ⁽²⁾عن ذلک الشرک و هذا جواب فی غایة الصحة و السداد. التأویل الثانی أن یکون الخطاب لقریش الذین کانوا فی عهد رسول الله و هم القصی ⁽³⁾و المراد من قوله هو الذی خلقکم من نفس قصی و جعل من جنسها زوجها عربیة

1) فی المصدر: دعا الزوج و الزوجة ربهما ان اتیتنا اه. م.

2) فی المصدر: تنزّه اللّه. م.

3) فی المصدر: آل قصی. م.

قرشیة لیسکن إلیها فلما آتاهما ما طالبا ⁽¹⁾من الولد الصالح السوی جعلا له شرکاء فیما آتاهما حیث سمیا أولادهما الأربعة بعبد مناف و عبد العزی و عبد قصی و عبد اللات و جعل الضمیر فی یشرکون لهما و لأعقابهما الذین اقتدوا بهما فی الشرک.

التأویل الثالث أن نسلم أن هذه الآیة وردت فی شرح قصة آدم علیه السلام و علی هذا التقدیر ففی دفع هذا الإشکال وجوه.

الأول أن المشرکین کانوا یقولون إن آدم علیه السلام کان یعبد الأصنام و یرجع فی طلب الخیر و الشر إلیها فذکر تعالی قصة آدم و حواء و حکی عنهما أنهما قالا لَئِنْ آتَیْتَنا صالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ أی ذکرا أنه تعالی لو آتاهما ولدا صالحا سویا لاشتغلوا بشکر تلک النعمة ثم قال فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فقوله جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ ورد بمعنی الاستفهام علی سبیل الإنکار و التبعید و التقدیر فلما آتاهما صالحا جعلا له شرکاء فیما آتاهما ثم قال فَتَعالَی اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ أی تعالی الله عن شرک هؤلاء المشرکین الذین یقولون بالشرک و ینسبونه إلی آدم علیه السلام و نظیره أن ینعم رجل علی رجل بوجوه کثیرة من الإنعام ثم یقال لذلک المنعم أن ذلک المنعم علیه یقصد إساءتک و إیصال الشر إلیک فیقول ذلک المنعم فعلت فی حق فلان کذا و أحسنت إلیه بکذا و کذا ثم إنه یقابلنی بالشر و الإساءة علی سبیل النفی و التبعید فکذا هاهنا.

الوجه الثانی فی الجواب أن نقول إن هذه القصة من أولها إلی آخرها فی حق آدم و حواء و لا إشکال فی شی‌ء من ألفاظها إلا قوله فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فِیما آتاهُما فنقول التقدیر فلما آتاهما ولدا صالحا سویا جعلا له شرکاء أی جعل أولادهما له شرکاء علی حذف المضاف و إقامة المضاف إلیه مقامه و کذا فیما آتاهما أولادهما و نظیره قوله وَ سْئَلِ الْقَرْیَةَ أی و اسأل أهل القریة.

فإن قیل فعلی هذا التأویل ما الفائدة فی التثنیة فی قوله جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ قلنا لأن ولده قسمان ذکر و أنثی فقوله جعلا المراد الذکر و الأنثی مرة عبر عنهما

1) فی المصدر: طلبا. م.

بلفظ التثنیة لکونهما صنفین و نوعین و مرة عبر عنهم بلفظ الجمع و هو قوله فَتَعالَی اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ ⁽¹⁾الوجه الثالث فی الجواب سلمنا أن الضمیر فی قوله جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فِیما آتاهُما عائد إلی آدم و حواء إلا أنه تعالی لما آتاهما ذلک الولد الصالح عزما علی أن یجعلاه وقفا علی خدمة الله و طاعته و عبودیته علی الإطلاق ثم بدا لهما فی ذلک فتارة کانوا ینتفعون به فی مصالح الدنیا و منافعها و تارة کانوا یأمرونه بخدمة الله و طاعته و هذا العمل و إن کان منا قربة و طاعة إلا أن حسنات الأبرار سیئات المقربین فلهذا قال الله تعالی فَتَعالَی اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ و المراد من هذه الآیة ما نقل عنه علیه السلام أنه قال حاکیا عن الله سبحانه أنا أغنی الأغنیاء عن الشرک من عمل عملا أشرک فیه غیری ترکته و شرکته و علی هذا التقدیر فالإشکال زائل.

الوجه الرابع فی التأویل ⁽²⁾أن نقول سلمنا صحة تلک القصة المذکورة إلا أنا نقول أنهم سموا بعبد الحارث لأجل أنهم اعتقدوا أنه إنما سلم من الآفة و المرض بسبب دعاء ذلک الشخص المسمی بالحارث و قد سمی المنعم علیه عبیدا للمنعم یقال فی المثل أنا عبد من تعلمت منه حرفا فآدم و حواء سمیا ذلک الولد تنبیها علی أنه إنما سلم عن الآفات ببرکة دعائه و هذا لا یقدح فی کونه عبدا لله من جهة أنه مملوکه و مخلوقه إلا أنا قد ذکرنا أن حسنات الأبرار سیئات المقربین فلما حصل الاشتراک فی لفظ العبد لا جرم صار آدم علیه السلام معاتبا فی هذا العمل انتهی ⁽³⁾.

و قد ذکر الشیخ الطبرسی رحمه الله فی تفسیره ⁽⁴⁾و السید المرتضی قدس الله روحه فی کتاب الغرر و الدرر ⁽⁵⁾و کتاب تنزیه الأنبیاء ⁽⁶⁾وجوها أخر و فیما ذکرناه کفایة.

1) و هذا التأویل هو الذی تقدم فی الخبر الثالث.

2) و هو أبعد الوجوه، فکیف اعتقد آدم علیه السلام أن ابنه سلم من الآفة بدعاء إبلیس و هو مطرود عن رحمة اللّه؟ هذا إن کان المراد بالحارث الشیطان، و ان کان غیره فمن هو؟ و أیضا فکیف لم یدع اللّه آدم و هو خلیفته فی الأرض، و استدعی من غیره ذلک حتّی ابتلی بعتابه تعالی.

3) مفاتیح الغیب ج 4: 341- 343.

4) ج 4 ص 508- 510. م.

5) ص 137- 143. م.

6) ص 14- 18. م.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: زراره از امام باقر علیه السلام نقل میکند: شنیدم که حضرت می‌فرمود در آیه «و چون به آن دو [فرزندی] شایسته داد در آنچه خداوند به ایشان داده بود، برای او شریکانی قرار دادند» منظور از آن دو آدم و حوا هستند و شرک آنها شرک در اطاعت بود نه شرک در عبادت.

در روایتی دیگر به جای «لیس شرک عبادة» «لم یکن شرک عبادة» آمده است. - . نسخه خطی -

تحقیق مقام برای رفع ابهام:

بدان که چه بسا روایت اول و دوم به خاطر اینکه این قصه در بین مخالفان معروف است برای تقیه وارد شده است. روایت دوم و چهارم نیز چنین است. گرچه می‌توان این دو روایت را به گونه‌ای توجیه کرد. اما روایت سوم که بیشتر مفسران هر دو گروه آن را برگزیده‌اند روایتی است که مبنا و اصل است.

رازی به روایت از ابن عباس می‌گوید: در آیه «اوست آن کس که شما را از نفس واحدی آفرید» آن نفس، نفس آدم است و «جفت وی را از آن پدید آورد» یعنی حوا که او را بدون اذیتی از پهلوی آدم آفرید و «چون با او [حوا] در آمیخت» آدم «باردار شد»«و چون سنگین بار شد» یعنی فرزند در شکم حوا سنگین شد ابلیس به شکل یک مرد بر حوا ظاهر شد و گفت: این چیست ای حوا؟ من می‌ترسم که سگ و یا حیوان دیگری باشد و تو نمی‌دانی که آن از کجا خارج خواهد شد. آیا از پشتت که تو را بکشد و یا شکمت را میشکافد؟ پس حوا ترسید و این مسأله را با آدم در میان گذاشت و پیوسته از این مسأله نگران بودند.

ص: 252

سپس ابلیس به سراغ حوا آمد و گفت: از خدا بخواه فرزندت را سالم و نیکو مثل خودت قرار دهد و خروج او از شکمت را آسان کند و نام او را عبدالحارث بگذار -و در بین فرشتگان اسم ابلیس حارث بود- و این مطلب در این آیه است: «چون به آن دو [فرزندی] شایسته داد در آنچه خدا به ایشان داده بود برای او شریکانی قرار دادند» یعنی وقتی خداوند فرزندی سالم و نیک به آنها داد، برای او شریک قرار دادند یعنی آدم و حوا برای او شریک قرار دادند و مراد از آن عبد الحارث است. تمام قصه این است.

و بدان که این تأویل به چند دلیل نادرست است:

اول: به دلیل اینکه خداوند فرمود «و خدا از آنچه [با او] شریک می‌گردانند برتر است» و این نشان می‌دهد که کسانی که شرک ورزیدند یک گروه هستند.

دوم: به دلیل اینکه خداوند بعد از این آیه می‌فرماید: «آیا موجوداتی را [با او] شریک می‌گردانند که چیزی را نمی‌آفرینند و خودشان مخلوقند» و این نشان می‌دهد که مقصود از این آیه پاسخ به کسانی است که بت‌ها را شریک خدا قرار داده‌اند و در این آیه نامی از ابلیس به میان نیامده است.

سوم: اگر منظور از شریک، ابلیس بود خداوند به جای «ما لا یخلق شیئاً = موجوداتی که چیزی را نمی‌آفرینند» می‌فرمود: «من لا یخلق شیئاً = کسی که چیزی را نمی‌آفریند» چون برای عاقل، اسم موصول «من» استعمال می‌شود.

چهارم: آدم علیه السلام بیشتر از هر کسی ابلیس را می‌شناخت و همانطور که خداوند می‌فرماید: «و [خدا] هم [معانی] نام‌ها را به آدم آموخت» آدم علیه السلام به همه اسماء علم داشت و حتماً می‌دانست که اسم ابلیس حارث است و با وجود دشمنی سختی که بین او و آدم علیه السلام وجود داشت و آدم نیز می‌دانست که اسم ابلیس، حارث است چگونه ممکن است اسم فرزند خود را عبد الحارث بگذارد؟ و چگونه ممکن است که سایر اسم‌ها برای او تنگ آمده باشد و غیر از این، اسم دیگری برای فرزندش نیابد؟!.

دلیل پنجم: اینکه اگر یکی از ما صاحب فرزندی شویم که از او خیر و صلاح انتظار داریم و کسی بیاید و بخواهد که نام فرزندمان یک چنین اسمی بگذاریم این امر برای ما ناخوشایند بوده و آن فرد در نزد ما منفور خواهد بود پس چهطور ممکن است آدم علیه السلام با وجود نبوت و علم فراوانی که از آیه «و [خدا] همه [معانی] نام‌ها را به آدم آموخت» برمی‌آید و همچنین با وجود تجارب فراوانی که بسبب لغزشی که به خاطر وسوسه ابلیس برای او به وجود آمد ،به این نیرنگ پی نبرد؟ و نفهمد که این از کارهای زشتی است که انسان عاقل باید از آن دوری جوید؟

ص: 253

ششم: با فرض اینکه آدم علیه السلام فرزند خود را عبدالحارث نامید از دو حالت خارج نیست. یا او این لفظ را به عنوان اسم علم قرار داده است و یا به عنوان صفت یعنی با این لفظ خبر از این می‌دهد که آن فرزند عبدالحارث و مخلوق کسی قبل از خود است. اگر به عنوان اسم علم باشد این شرک به خداوند نیست چون اسم‌های علم و لقب‌ها در مسمی مفید فایده نیستند و از تسمیه به این لفظ حصول شرک لازم نمی‌آید. اما اگر به عنوان صفت باشد بیانگر این است که آدم علیه السلام اعتقاد به این داشته که خداوند در خلق و ایجاد و تکوین شریک دارد و به این ترتیب باید به کفر آدم علیه السلام اطمینان حاصل شود و هیچ عاقلی این را نمی‌گوید. با این دلایل ثابت می‌شود که این سخن نادرست و فاسد است و بر مسلمان عاقل شایسته است که به آن توجه نکند.

حال که متوجه این امور شدیم میگوییم: در تأویل این آیه وجوه صحیح و درستی وجود دارد که از این نادرستی‌ها خالی است:

تأویل اول: که از قفال وارد شده است میگوید: خداوند تبارک و تعالی این قصه را به عنوان ضرب‌المثل بیان کرده است و بیان میکند که این حالت تصویری از حالت این مشرکین در جهلشان و سخن‌های شرک‌آلودشان است. و تقدیر این کلام این است که گویی خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: اوست کسی که هرکدام از شما را از یک نفس واحدی آفرید و همسرش را از جنس خود او که در انسانیت با او برابر بود قرار داد و وقتی که مرد با همسرش درآمیخت و بارداری آشکار شد آن مرد و زن از خداوند خواستند که فرزند صالح و سالم به ما عطا کنی از شکرگزاران نعمتهایت خواهیم بود. هنگامی که خداوند به آنها فرزند صالح و سالم عطا کرد مرد و زن در آنچه که خداوند به آنها داده بود برای او شریک قرار دادند چون آنها گاهی این فرزند را مانند اعتقاد اصحاب طبائع به سرشت و طبیعت نسبت میدادند و گاهی مانند اعتقاد منجمان او را به ستارگان نسبت میدادند و براساس آنچه بت‌پرستان می‌گویند گاهی او را به بت‌ها نسبت دادند. سپس خداوند فرمود: «و [خدا] از آنچه با او شریک می‌گردانند برتر است» یعنی خداوند از آن شرک برائت جست و این جواب جوابی است در نهایت صحت و قوّت.

تأویل دوم: اینکه ممکن است این آیه خطاب به قریش باشد که در عهد رسول‌الله بودند و همان آل قصی هستند. منظور خداوند این است که: او کسی است که شما را از نفس قصی پدید آورد وهمسرش را نیز عرب

ص: 254

قرشی از جنس او قرار داد تا بدان آرام گیرد. پس هنگامی که خداوند آنچه خواسته بودند یعنی فرزند صالح و سالمی را به آنها عطا کرد برای او در آنچه به آنها عطا کرد شریک قرار دادند؛ به گونه‌ای که اسم چهار فرزند خود را عبد مناف و عبدالعزی و عبدقصی و عبداللات گذاشتند و ضمیر جمع (واو) در «یشرکون» اشاره به آن دو (مرد و زن) و فرزندان آنهاست که در شرک پیرو آندو بودند.

تأویل سوم: اگر قبول کنیم که این آیه در شرح قصه آدم علیه السلام است پس دلایلی برای رفع این اشکال وجود دارد:

اول: مشرکین می‌گفتند آدم علیه السلام بتها را میپرستید و در طلب خیر و شر به بت‌ها روی می‌آورد. خداوند تبارک و تعالی قصه آدم و حوا را ذکر کرد و از زبان آن دو حکایت کرد که گفتند: «اگر به ما [فرزندی] شایسته عطا کنی از شکرگزاران خواهیم بود» یعنی گفتند: اگر خداوند متعالی فرزند صالح و سالمی به آن دو بدهد به شکر آن نعمت مشغول خواهند شد. سپس خداوند می‌فرماید: «وقتی به آن دو [فرزندی] شایسته داد برای او شریکانی قرار دادند» پس جمله «برای او شریکانی قرار دادند» در معنی استفهام انکاری و برای بیان تبعید - بعید دانستن - آورده شده است و تقدیر آن این است که چون خداوند به آن دو فرزندی شایسته داد برای او شریکانی قرار دادند و سپس می‌فرماید: «خدا از آنچه با او شریک می‌گردانند برتر است» یعنی خداوند از شرک این مشرکینی که سخن شرک‌آمیز می‌گویند و آن را به آدم علیه السلام نسبت می‌دهند برتر است. نظیر آن اینکه: اگر فردی، دیگری را از هر جنبه‌ای و به هر شکل ممکن مورد لطف و نعمت خود قرار دهد سپس به این فرد گفته شود که کسی که او را مورد لطف قراردادی نسبت به تو قصد سوء دارد آن فرد به شیوه نفی و بیان بعید دانستن خواهد گفت: در حق فلانی چنین کردم و با فلان و فلان به او خوبی کردم سپس او با بدی جواب مرا می‌دهد؟ این جا نیز اینگونه است.

وجه دوم: اینکه بگوییم این قصه از اول تا آخر در مورد آدم و حواست و هیچ اشکالی در هیچ‌کدام از الفاظ آن وجود ندارد. فقط آنجا که می‌فرماید: «چون به آن دو [فرزندی] شایسته داد در آنچه [خدا] به ایشان داده بود برای او شریکانی قرار دادند» می‌گوییم تقدیر این سخن این است که وقتی خداوند فرزند صالح و سالمی به آن دو عطا کرد برای او شریکانی قرار دادند. یعنی فرزندانشان برای او شریک قرار دادند. یعنی بگوییم مضاف حذف شده و مضاف‌الیه به جای آن نشسته و در آتاهما اولادهما نیز چنین است. مثل آیه«و اسئل القریة» که به معنی از مردم قریه بپرس می‌باشد.

و اگر گفته شود: با وجود این تأویل پس در «جعلا له شرکاء: برای شریکانی قرار دادند» چرا فعل به صیغه مثنی آمده است؟ می‌گوییم چون فرزندان او دو دسته‌اند. یک دسته پسر و دسته دیگر دختر و «جعلا: قرار دادند» منظور پسر و دختر است. یک بار از آنها

ص: 255

با لفظ مثنی یاد کرده چون دو گروه و دو نوع هستند و بار دیگر در عبارت «تعالی‌الله عما یشرکون: خدا از آنچه شریک او قرار میدهند برتر است» با لفظ جمع از آنها یاد کرده است.

وجه سوم در جواب: این است که قبول کنیم که ضمیر در «در آنچه به آنان داده بود برای او شریکانی قرار دادند» به آدم و حوا برمی‌گردد ولی وقتی خداوند آن فرزند صالح را به آنها داد آنها تصمیم و عزم بر این داشتند که او را به طور مطلق وقف خدمت و طاعت و عبودیت خدا کنند اما بعدا در این عمل آنها تفاوتی اتفاق افتاد یعنی گاهی فرزندان‌شان را برای مصالح و منافع دنیا به کار می‌گرفتند و گاهی او را به خدمت خدا و طاعت او امر میکردند. و این عمل (یعنی اینکه فرزند گاهی برای منافع دنیا وگاهی برای خدا باشد) گرچه از ما قربت و طاعت است اما کارهای نیک انسان‌های نیکوکار برای مقربین سیئه به حساب می‌آید و به همین دلیل خداوند تبارک و تعالی فرمود: «و خداوند از آنچه شریک قرار می‌دهند برتر است» و منظور از این آیه همان چیزی است که از حضرت علیه السلام از زبان خداوند تبارک و تعالی حکایت می‌کند که فرمود: «من غنی‌ترین اغنیاء از شرک هستم و هرکس کاری بکند و دیگری را با من در آن شریک گرداند او را ترک کرده و مشرک میدانم» و بدین ترتیب اشکال از بین می‌رود.

وجه چهارم در تأویل: بگوییم: می‌پذیریم که این قصه، قصه آدم و حواست ولی می‌گوییم: آنها فرزندشان را بدین دلیل عبدالحارث نامیدند چون اعتقاد داشتند که بسبب دعای آن شخصی که اسمش حارث است، فرزندشان از آفت و مرض در امان مانده است. پس کسی که مورد نعمت و لطف قرار گرفته بنده و عبد شخص لطفکننده نامیده شده است. در مثل هست که: «أنا عبد من تعلمت منه حرفاً: من بنده کسی هستم که از او یک حرف آموخته‌ام» و آدم و حوا نیز فرزندشان را برای اشاره به این که او به برکت دعای حارث از آفات سالم مانده بود او را عبدالحارث نام نهادند و این امر با اینکه آن فرزند عبد و بنده خدا از آن جهت باشد که او مملوک و مخلوق خداست منافاتی ندارد. ولی ما در پیش گفتیم که حسنات و خوبیهای نیکوکاران برای مقربین سیئه است و چون در لفظ عبد اشتراک حاصل شد به ناچار آدم علیه السلام در این عمل مورد عتاب واقع شده است. پایان. - . مفاتیح الغیب 4: 341-143 -

شیخ طبرسی -رحمه‌الله- در تفسیرش - . ج 4 ص 508-510 - و سید مرتضی -قدس الله روحه- در کتاب الغرور و الدرر - . ص 137- 143 - و کتاب تنزیه‌الانبیاء - . ص 14-18 -

وجوه دیگری نیز آوردهاند ولی همین چیزی که ذکر کردیم کفایت می‌کند.

ص: 256

**[ترجمه]

باب 7 ما أوحی إلی آدم علیه السلام

الأخبار

«1»

لی، الأمالی للصدوق أَبِی عَنِ الْکُمَیْدَانِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلَی آدَمَ علیه السلام یَا آدَمُ إِنِّی أَجْمَعُ لَکَ الْخَیْرَ کُلَّهُ فِی أَرْبَعِ کَلِمَاتٍ وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ لِی وَ وَاحِدَةٌ لَکَ وَ وَاحِدَةٌ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَکَ وَ وَاحِدَةٌ فِیمَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ النَّاسِ فَأَمَّا الَّتِی لِی فَتَعْبُدُنِی وَ لَا تُشْرِکُ بِی شَیْئاً وَ أَمَّا الَّتِی لَکَ فَأُجَازِیکَ بِعَمَلِکَ أَحْوَجَ مَا تَکُونُ إِلَیْهِ وَ أَمَّا الَّتِی بَیْنِی وَ بَیْنَکَ فَعَلَیْکَ الدُّعَاءُ وَ عَلَیَّ الْإِجَابَةُ وَ أَمَّا الَّتِی فِیمَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ النَّاسِ فَتَرْضَی لِلنَّاسِ مَا تَرْضَی لِنَفْسِکَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]الامالی: امام باقر علیه السلام میفرماید: خداوند تبارک و تعالی به آدم علیه السلام وحی کرد: که ای آدم من همه خیر را در چهار کلمه برای تو جمع می‌کنم: یکی از آنها برای من، یکی برای تو، یکی درباره آنچه بین من و توست و یکی درباره آنچه بین تو و بین مردم است. اما آنچه برای من است این است که مرا عبادت کنی و چیزی را شریک من قرار ندهی.. اما آنچه برای توست این است که به خاطر اعمالت چیزهایی را که به آن محتاجتر هستی به تو بدهم. و اما آنچه بین من و توست این است که تو دعا کنی و من اجابت کنم. و اما آنچه بین تو و بین مردم است این است که آنچه را برای خودت می‌پسندی برای مردم نیز بپسندی. - . امالی الصدوق: 362 -

**[ترجمه]

«2»

ل، الخصال أَبِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ یُوسُفَ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ مِیثَمٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی آدَمَ علیه السلام أَنِّی سَأَجْمَعُ لَکَ الْکَلَامَ فِی أَرْبَعِ کَلِمَاتٍ فَقَالَ یَا رَبِّ وَ مَا هُنَّ قَالَ وَاحِدَةٌ لِی وَ وَاحِدَةٌ لَکَ وَ وَاحِدَةٌ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَکَ وَ وَاحِدَةٌ فِیمَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ النَّاسِ فَقَالَ یَا رَبِّ بَیِّنْهُنَّ لِی حَتَّی أَعْلَمَهُنَّ فَقَالَ أَمَّا الَّتِی لِی فَتَعْبُدُنِی وَ لَا تُشْرِکُ بِی شَیْئاً وَ أَمَّا الَّتِی لَکَ فَأَجْزِیکَ ⁽²⁾بِعَمَلِکَ أَحْوَجَ مَا تَکُونُ إِلَیْهِ وَ أَمَّا الَّتِی بَیْنِی وَ بَیْنَکَ فَعَلَیْکَ الدُّعَاءُ وَ عَلَیَّ الْإِجَابَةُ وَ أَمَّا الَّتِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَ النَّاسِ فَتَرْضَی لِلنَّاسِ مَا تَرْضَاهُ لِنَفْسِکَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]الخصال: از امام صادق علیه السلام که فرمود: خداوند عزوجل به آدم علیه السلام وحی کرد: که من کلام را در چهار کلمه برای تو جمع خواهم کرد. آدم گفت: خدایا آن چهار کلمه چیست؟ خداوند فرمود: یکی برای من، یکی برای تو، یکی درباره آنچه بین تو و بین من است و یکی درباره آنچه بین تو و مردم است. آدم گفت: خدایا آنها را برای من بیان کن تا بدانم. خداوند فرمود: اما آنچه برای من است اینکه مرا عبادت کنی و چیزی را شریک من قرار ندهی. اما آنچه برای توست این است که به خاطر اعمالت آنچه را که بدان محتاجتری به تو عطا کنم. و اما آنچه بین تو و بین من است این است که تو دعا کنی و من اجابت کنم. و اما آنچه بین تو و بین مردم است این است که آنچه را که برای خود می‌پسندی برای مردم نیز بپسندی. - . الخصال 1: 116 -

**[ترجمه]

«3»

أَقُولُ قَالَ السَّیِّدُ فِی سَعْدِ السُّعُودِ وَجَدْتُ فِی صُحُفِ إِدْرِیسَ النَّبِیِّ علیه السلام عِنْدَ ذِکْرِ أَحْوَالِ آدَمَ عَلَی نَبِیِّنَا وَ آلِهِ وَ عَلَیْهِ السَّلَامُ مَا هَذَا لَفْظُهُ حَتَّی إِذَا کَانَ الثُّلُثُ الْأَخِیرُ مِنَ اللَّیْلِ لَیْلَةَ الْجُمُعَةِ لِسَبْعٍ وَ عِشْرِینَ خَلَتْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْهِ کِتَاباً بِالسُّرْیَانِیَّةِ وَ قَطْعِ الْحُرُوفِ فِی إِحْدَی وَ عِشْرِینَ وَرَقَةً وَ هُوَ أَوَّلُ کِتَابٍ أَنْزَلَ اللَّهُ فِی الدُّنْیَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْأَلْسُنَ کُلَّهَا فَکَانَ فِیهِ أَلْفُ أَلْفِ لِسَانٍ لَا یَفْهَمُ فِیهِ أَهْلُ لِسَانٍ عَنْ أَهْلِ لِسَانٍ حَرْفاً وَاحِداً بِغَیْرِ تَعْلِیمٍ فِیهِ دَلَائِلُ اللَّهِ وَ فُرُوضُهُ وَ أَحْکَامُهُ وَ شَرَائِعُهُ وَ سُنَنُهُ وَ حُدُودُهُ ⁽⁴⁾.

1) أمالی الصدوق: 362. م.

2) فی نسخة: فاجازیک.

3) الخصال ج 1: 116. م.

4) سعد السعود: 37. و فیه انزله اللّه علیه اه. م.

**[ترجمه]می‌گویم: سید در سعدالسعود می‌گوید: در صحف ادریس نبی علیه السلام در باب ذکر احوال آدم -بر پیامبر که بر او و خاندانش و بر ادریس علیه السلام صلوات باد- روایتی را یافتم که لفظ آن این است: در ثلث آخر شب جمعه بیست و هفتم ماه رمضان خداوند کتابی را به زبان سریانی و قطع حروف در بیست و یک ورقه به ادریس علیه السلام نازل کرد و آن اولین کتابی بود که خداوند در دنیا نازل کرد و تمام زبان‌ها را در آن کتاب نازل کرد و در آن هزار هزار زبان بود که بدون تعلیم اهل هیچ زبانی از اهل زبان دیگر حتی یک حرف نیز نمی‌فهمیدند و نشانه‌های خدا و احکام و قوانین و شرایع و سنن و حدود او در آن کتاب بود. - . سعد السعود: 37 -

ص: 257

**[ترجمه]

باب 8 عمر آدم و وفاته و وصیته إلی شیث و قصصه ع‌

الأخبار

«1»

کا، الکافی الْعِدَّةُ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: لَمَّا قَدِمَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَلَی أَبِی الْعَبَّاسِ وَ هُوَ بِالْحِیرَةِ خَرَجَ یَوْماً یُرِیدُ عِیسَی بْنَ مُوسَی فَاسْتَقْبَلَهُ بَیْنَ الْحِیرَةِ وَ الْکُوفَةِ وَ مَعَهُ ابْنُ شُبْرُمَةَ الْقَاضِی فَقَالَ أَیْنَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ أَرَدْتُکَ فَقَالَ قَصَّرَ اللَّهُ خَطْوَکَ قَالَ فَمَضَی مَعَهُ فَقَالَ لَهُ ابْنُ شُبْرُمَةَ مَا تَقُولُ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ فِی شَیْ‌ءٍ سَأَلَنِی عَنْهُ الْأَمِیرُ فَلَمْ یَکُنْ عِنْدِی فِیهِ شَیْ‌ءٌ فَقَالَ وَ مَا هُوَ قَالَ سَأَلَنِی عَنْ أَوَّلِ کِتَابٍ کُتِبَ فِی الْأَرْضِ قَالَ نَعَمْ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَرَضَ عَلَی آدَمَ ذُرِّیَّتَهُ عَرْضَ الْعَیْنِ فِی صُوَرِ الذَّرِّ نَبِیّاً فَنَبِیّاً وَ مَلِکاً فَمَلِکاً وَ مُؤْمِناً فَمُؤْمِناً وَ کَافِراً فَکَافِراً فَلَمَّا انْتَهَی إِلَی دَاوُدَ علیه السلام قَالَ مَنْ هَذَا الَّذِی نَبَّأْتَهُ وَ کَرَّمْتَهُ وَ قَصَّرْتَ عُمُرَهُ قَالَ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ هَذَا ابْنُکَ دَاوُدُ عُمُرُهُ أَرْبَعُونَ سَنَةً وَ أَنِّی قَدْ کَتَبْتُ الْآجَالَ وَ قَسَمْتُ الْأَرْزَاقَ وَ أَنَا أَمْحُو مَا أَشَاءُ وَ أُثْبِتُ وَ عِنْدِی أُمُّ الْکِتَابِ فَإِنْ جَعَلْتَ لَهُ شَیْئاً مِنْ عُمُرِکَ أَلْحَقْتُهُ لَهُ قَالَ یَا رَبِّ قَدْ جَعَلْتُ لَهُ مِنْ عُمُرِی سِتِّینَ سَنَةً تَمَامَ الْمِائَةِ قَالَ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِجَبْرَئِیلَ وَ مِیکَائِیلَ وَ مَلَکِ الْمَوْتِ اکْتُبُوا عَلَیْهِ کِتَاباً فَإِنَّهُ سَیَنْسَی قَالَ فَکَتَبُوا عَلَیْهِ کِتَاباً وَ خَتَمُوهُ بِأَجْنِحَتِهِمْ مِنْ طِینَةِ عِلِّیِّینَ قَالَ فَلَمَّا حَضَرَتْ آدَمَ علیه السلام الْوَفَاةُ أَتَاهُ مَلَکُ الْمَوْتِ فَقَالَ آدَمُ یَا مَلَکَ الْمَوْتِ مَا جَاءَ بِکَ قَالَ جِئْتُ لِأَقْبِضَ رُوحَکَ قَالَ قَدْ بَقِیَ مِنْ عُمُرِی سِتُّونَ سَنَةً فَقَالَ إِنَّکَ جَعَلْتَهَا لِابْنِکَ دَاوُدَ قَالَ وَ نَزَلَ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ وَ أَخْرَجَ لَهُ الْکِتَابَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ إِذَا أُخْرِجَ الصَّکُّ ⁽¹⁾عَلَی الْمَدْیُونِ ذَلَّ الْمَدْیُونُ فَقَبَضَ رُوحَهُ ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: عبدالله‌بن سنان میگوید: زمانی که امام صادق علیه السلام نزد ابی‌العباس در حیره رفته بود، روزی آن حضرت در پی عیسی‌بن موسی به راه افتاد و او را بین حیره و کوفه یافت در حالی که ابن شبرمه قاضی نیز با او بود. عیسی‌بن موسی گفت: کجا ای اباعبدالله؟ حضرت فرمود: در پی تو می‌گشتم. او گفت: خداوند گام‌های تو را کوتاه کند. [عبدالله‌بنسنان] می‌گوید: امام صادق علیه السلام با او به راه افتاد. ابن‌شرمه به او گفت: ای اباعبدالله درباره مسأله‌ای که امیر از من سؤال کرد و پاسخی برای آن نداشتم چه می‌گویی؟ حضرت فرمود: آن مسأله چیست؟ ابن‌شرمه گفت: از من درباره اولین کتابی که در زمین نوشته شده سؤال کرد؟ امام صادق علیه السلام فرمود: بله! خداوند عزوجل ذریه حضرت آدم علیه السلام را جلوی چشمش در عالم ذر به او نشان داد. پیامبری بعد از پیامبری، پادشاهی بعد از پادشاهی و مؤمنی بعد از مؤمن دیگر و کافری بعد از کافری دیگر. وقتی به داوود علیه السلام رسید آدم گفت: این کسی که او را آگاه ساختی و او را بزرگ داشتی و عمر او را کوتاه قرار دادی کیست؟ امام صادق فرمود: خداوند عزوجل به آدم علیه السلام وحی کرد: این شخص پسر تو داوود است که عمر او چهل سال است و من اجل‌ها را نوشته‌ام و روزی‌ها را تقسیم کرده‌ام و من هرچه را بخواهم محو می‌کنم و ثابت می‌کنم و ام‌الکتاب در نزد من است. اگر مقداری از عمرت را به او می‌دهی آن مقدار را به او عطا می‌کنم. آدم گفت: ای خدا شصت سال از عمرم را به او می‌دهم تا صد سال تمام [عمر کند] و فرمود: خداوند عز و جل به جبرئیل و میکائیل و ملک‌الموت گفت: برای آدم نوشته‌ای بنویسید چون او فراموش خواهد کرد. فرمود: فرشتگان برای آدم علیه السلام نوشته‌ای نوشتند و آن را با بال‌های خود از گل و خاک علّیّین مهر کردند. فرمود: هنگامی که زمان مرگ آدم علیه السلام فرا رسید ملک‌الموت به سوی او آمد. آدم گفت: ای ملک‌الموت چه چیز تو را به این جا آورد ؟ ملک‌الموت گفت: آمده‌ام که روح تو را از بدنت خارج کنم. آدم گفت: شصت سال از زندگی من باقی مانده است. پس گفت: تو آن را برای پسرت داوود قرار دادی. فرمود: جبرئیل بر او نازل شد و آن کتاب (نوشته) را برایش بیرون آورد. امام صادق علیه السلام فرمود: و به همین دلیل وقتی برگه (بدهی) برای فرد بدهکار خارج می‌شود او ذلیل و خوار میشود. سپس روحش را قبض کرد. - . فروع کافی 2: 348 -

**[ترجمه]

«2»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیهما السلام أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَرَضَ عَلَی

1) الصک: کتاب الإقرار بالمال أو غیر ذلک.

2) فروع الکافی 2: 348. م.

آدَمَ أَسْمَاءَ الْأَنْبِیَاءِ وَ أَعْمَارَهُمْ قَالَ فَمَرَّ بِآدَمَ اسْمُ دَاوُدَ النَّبِیِّ علیه السلام فَإِذَا عُمُرُهُ فِی الْعَالَمِ أَرْبَعُونَ سَنَةً فَقَالَ آدَمُ علیه السلام یَا رَبِّ مَا أَقَلَّ عُمُرَ دَاوُدَ وَ مَا أَکْثَرَ عُمُرِی یَا رَبِّ إِنْ أَنَا زِدْتُ دَاوُدَ مِنْ عُمُرِی ثَلَاثِینَ سَنَةً أَ تُثْبِتُ لَهُ ذَلِکَ قَالَ نَعَمْ یَا آدَمُ قَالَ فَإِنِّی قَدْ زِدْتُهُ مِنْ عُمُرِی ثَلَاثِینَ سَنَةً فَأَنْفِذْ ذَلِکَ لَهُ وَ أَثْبِتْهَا لَهُ عِنْدَکَ وَ اطْرَحْهَا مِنْ عُمُرِی قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فَأَثْبَتَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِدَاوُدَ فِی عُمُرِهِ ثَلَاثِینَ سَنَةً وَ کَانَتْ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ مُثْبَتَةً فَذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یَمْحُوا اللَّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ قَالَ فَمَحَا اللَّهُ مَا کَانَ عِنْدَهُ مُثْبَتاً لِآدَمَ وَ أَثْبَتَ لِدَاوُدَ مَا لَمْ یَکُنْ عِنْدَهُ مُثْبَتاً قَالَ فَمَضَی عُمُرُ آدَمَ علیه السلام فَهَبَطَ مَلَکُ الْمَوْتِ لِقَبْضِ رُوحِهِ فَقَالَ لَهُ آدَمُ یَا مَلَکَ الْمَوْتِ إِنَّهُ قَدْ بَقِیَ مِنْ عُمُرِی ثَلَاثُونَ سَنَةً فَقَالَ لَهُ مَلَکُ الْمَوْتِ یَا آدَمُ أَ لَمْ تَجْعَلْهَا لِابْنِکَ دَاوُدَ النَّبِیِّ علیه السلام وَ طَرَحْتَهَا مِنْ عُمُرِکَ حِینَ عُرِضَ عَلَیْکَ أَسْمَاءُ الْأَنْبِیَاءِ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ وَ عُرِضَتْ عَلَیْکَ أَعْمَارُهُمْ وَ أَنْتَ یَوْمَئِذٍ بِوَادِی الدَّخْیَاءِ ⁽¹⁾

خلق اللّه آدم من دحناء و مسح ظهره بنعمان السحاب، دحناء اسم أرض، و یروی بالجیم.

قَالَ فَقَالَ لَهُ آدَمُ علیه السلام مَا أَذْکُرُ هَذَا قَالَ فَقَالَ لَهُ مَلَکُ الْمَوْتِ یَا آدَمُ لَا تَجْحَدْ أَ لَمْ تَسْأَلِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُثْبِتَهَا لِدَاوُدَ وَ یَمْحُوَهَا مِنْ عُمُرِکَ فَأَثْبَتَهَا لِدَاوُدَ فِی الزَّبُورِ وَ مَحَاهَا مِنْ عُمُرِکَ فِی الذِّکْرِ قَالَ آدَمُ علیه السلام حَتَّی أَعْلَمُ ذَلِکَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام وَ کَانَ آدَمُ صَادِقاً لَمْ یَذْکُرْ وَ لَمْ یَجْحَدْ فَمِنْ ذَلِکَ الْیَوْمِ أَمَرَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی الْعِبَادَ أَنْ یَکْتُبُوا بَیْنَهُمْ إِذَا تَدَایَنُوا وَ تَعَامَلُوا إِلَی أَجَلٍ مُسَمَّی لِنِسْیَانِ آدَمَ وَ جُحُودِهِ مَا جَعَلَ عَلَی نَفْسِهِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل‌الشرایع: امام باقر علیه السلام میفرماید: خداوند عزوجل

ص: 258

اسم و عمر پیامبران را بر آدم علیه السلام عرضه کرد. گفت: اسم داوود نبی علیه السلام به گوش آدم خورد ناگهان متوجه شد که عمر او در دنیا چهل سال است. آدم علیه السلام گفت: ای خدا چقدر عمر داوود کم است و عمر من زیاد؟ ای خدا من سی سال از عمرم را به عمر داوود می‌افزایم. آیا این مقدار را برای او ثابت می‌کنی؟ خداوند فرمود: بله! ای آدم. آدم گفت: من سی سال از عمرم را به او افزودم پس این را انجام بده و برای او در نزد خودت ثبت کن و از عمر من کم کن. امام باقر علیه السلام فرمود: پس خداوند عزوجل سی سال از عمر آدم را به عمر او افزود و این در نزد خدا ثبت شده بود. و آن همین فرموده خداوند عزوجل است: «خدا آنچه را بخواهد محو یا اثبات می‌کند و امالکتاب نزد اوست» حضرت فرمود: و خداوند آن سی سال را که در نزدش برای آدم اثبات کرده بود محو کرد و برای داوود که ثبت نشده بود ثبت کرد. گفت: عمر آدم علیه السلام سپری شد و ملک‌الموت برای قبض‌روح کردن آدم فرود آمد. آدم به او گفت: ای ملک‌الموت سی سال از عمر من باقی مانده است. ملک‌الموت به او گفت: ای آدم آیا آن هنگام که اسماء پیامبران از ذریه‌ات و عمر آنان بر تو عرضه شد و تو در وادی دخیاء بودی تو این سی سال را به پسرت داوود نبی علیه السلام نیفزودی و از عمر خود نکاستی؟ گفت: آدم علیه السلام به او گفت: من به یاد نمی‌آورم. گفت: ملک‌الموت به او گفت: ای آدم انکار نکن مگر تو از خداوند عزوجل نخواستی که این مقدار را برای داوود اثبات کند و از عمر تو محو کند؟ پس آن را در زبور برای داوود ثبت کرد و در ذکر از عمر تو محو کرد. آدم علیه السلام گفت: تا آن را بدانم. امام باقر علیه السلام فرمود: آدم علیه السلام راست می‌گفت و بیاد نمی‌آورد و انکار نمی‌کرد و از آن روز خداوند تبارک و تعالی به بندگان دستور داد که هنگامی که تا سررسید معین معامله‌ای می‌کنند و یا وامی داد و ستد کردند آن را در بین خود بنویسند. چون آدم آنچه را که علیه خود قرار گذاشته بود فراموش کرد و انکار کرد. - . علل الشرائع : 185 -

**[ترجمه]

بیان

هذان الخبران مع اختلافهما مخالفان لما هو المشهور عند متکلمی الإمامیة من نفی السهو عنهم علیهم السلام مطلقا بل أجمعوا علیه و المخالف کالصدوق رحمه الله حیث جوز الإسهاء معروف کما عرفت و لا یبعد حملهما علی التقیة ⁽³⁾لأنهم رووه بطرق متعددة.

1) و فی نسخة من الکتاب و المصدر: الدجناء. و فی أخری الدحیا، و لعلّ الکل مصحف دحنا، قال یاقوت فی المعجم ج 2 ص 444: دحنا بفتح اوله و سکون ثانیه و نون و الفه یروی فیها القصر و المد، و هی أرض خلق اللّه تعالی منها آدم، قال ابن إسحاق: ثم خرج رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم حین انصرف عن الطائف الی دحنا حتّی نزل الجعرانة فیمن معه من الناس فقسم الفی‌ء و اعتمر ثمّ رجع إلی المدینة و هی من مخالیف الطائف اه و فی النهایة: و فی روایة ابن عبّاس:

2) علل الشرائع: 185. م.

3) و أمارات التقیة فی الخبر الأوّل لائحة، مع أنهما یتعارضان حیث إن الخبر الأوّل یدل علی ان آدم أعطی من عمره ستین، و الثانی ینافیه و یثبت ذلک ثلاثین، هذا لو لم نقل بأن الثانی مصحف.

**[ترجمه]این دو روایت با وجود اختلافات با هم با آن روایتی که در نزد متکلمین امامیه درباره نفی سهو از پیامبران علیه السلام به طور مطلق وجود دارد اختلاف دارند و همگی بر این موضوع اجماع دارند. مخالف مانند صدوق رحمه‌الله که اسهاء یعنی فراموشاندن را جایز میداند مشهور است چنان که دانستی و حمل این دو روایت بر تقیه نیز بعید نیست چون آنها (راویان) به شیوه‌های مختلفی آن را روایت کرده‌اند.

ص: 259

**[ترجمه]

«3»

یب، تهذیب الأحکام أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا مَاتَ آدَمُ علیه السلام فَبَلَغَ إِلَی الصَّلَاةِ عَلَیْهِ قَالَ هِبَةُ اللَّهِ لِجَبْرَئِیلَ تَقَدَّمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَصَلِّ عَلَی نَبِیِّ اللَّهِ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنَا بِالسُّجُودِ لِأَبِیکَ فَلَسْنَا نَتَقَدَّمُ أَبْرَارَ وُلْدِهِ وَ أَنْتَ مِنْ أَبَرِّهِمْ فَتَقَدَّمَ فَکَبَّرَ عَلَیْهِ خَمْساً عِدَّةَ الصَّلَوَاتِ الَّتِی فَرَضَهَا اللَّهُ عَلَی أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ هِیَ السُّنَّةُ الْجَارِیَةُ فِی وُلْدِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تهذیب‌الاحکام: امام صادق علیه السلام میفرماید: هنگامی که آدم علیه السلام فوت شد و نوبت به نماز خواندن بر او رسید هبةالله به جبرئیل گفت: ای رسول خدا پیش آی و بر پیامبر خدا نماز گزار. جبرئیل علیه السلام گفت: خداوند به ما دستور داد تا به پدرت سجده کنیم و ما بر بهترین فرزندان پیشی نمی‌گیریم. و تو از برترین آنان هستی. هبة‌الله پیش آمد و بر آدم علیه السلام پنج بار تکبیر گفت و این پنج بار همان تعداد نماز‌هایی است که خداوند بر امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم نیز واجب کرد و این، سنت جاری در بین فرزندان آدم تا روز قیامت خواهد بود. - . التهذیب 1 : 214 -

**[ترجمه]

«4»

کا، الکافی الْعِدَّةُ عَنِ ابْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبِی نَجْرَانَ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ مَا بَیْنَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ لَمَشْحُونٌ مِنْ قُبُورِ الْأَنْبِیَاءِ وَ إِنَّ آدَمَ لَفِی حَرَمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام میفرماید: بین رکن و مقام پر از قبر پیامبران است و آدم در حرم خداوند عزوجل است. - . فروع الکافی1: 224. در ابتدای حدیث اضافه کرده است که هفتصد پیامبر در مسجد خیف نماز خواندهاند. -

**[ترجمه]

«5»

ل، الخصال أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی عِیسَی وَ الْبَرْقِیِّ مَعاً عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ السِّمْطِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ آدَمَ علیه السلام اشْتَکَی فَاشْتَهَی فَاکِهَةً فَانْطَلَقَ هِبَةُ اللَّهِ یَطْلُبُ لَهُ فَاکِهَةً فَاسْتَقْبَلَ جَبْرَئِیلُ فَقَالَ لَهُ أَیْنَ تَذْهَبُ یَا هِبَةَ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ آدَمَ یَشْتَکِی وَ إِنَّهُ اشْتَهَی فَاکِهَةً قَالَ لَهُ فَارْجِعْ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ قَبَضَ رُوحَهُ قَالَ فَرَجَعَ فَوَجَدَهُ قَدْ قَبَضَهُ اللَّهُ فَغَسَّلَتْهُ الْمَلَائِکَةُ ثُمَّ وُضِعَ وَ أُمِرَ هِبَةُ اللَّهِ أَنْ یَتَقَدَّمَ وَ یُصَلِّیَ عَلَیْهِ فَتَقَدَّمَ فَصَلَّی عَلَیْهِ وَ الْمَلَائِکَةُ خَلْفَهُ وَ أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ أَنْ یُکَبِّرَ عَلَیْهِ خَمْساً وَ أَنْ یَسُلَّهُ ⁽³⁾وَ أَنْ یُسَوِّیَ قَبْرَهُ ثُمَّ قَالَ هَکَذَا فَاصْنَعُوا بِمَوْتَاکُمْ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الخصال: امام صادق علیه السلام میفرماید: آدم علیه السلام شکایت کرد و میوه‌ای خواست. هبة‌الله در طلب آن میوه بیرون شد. جبرئیل پیش آمد و به هبة‌الله گفت: ای هبة‌الله کجا می‌روی؟ هبة‌الله گفت: آدم علیه السلام شکایت کرده و میگوید میوه‌ای هوس کرده‌است. به او گفت: بازگرد چون خداوند عزوجل پدرت را قبض‌روح کرد. گفت: هبة‌الله بازگشت و دید آدم علیه السلام قبض روح شده است. پس ملائکه او را غسل دادند و سپس وضع شد و به هبة‌الله امر شد که پیش آید و بر آدم علیه السلام نماز گزارد. او پیش آمد و بر او نماز گزارد در حالی که ملائکه در پشت سر او بودند و خداوند عزوجل به هبة‌الله وحی کرد: که پنج بار بر او تکبیر گوید، او را بیرون آورد و قبر او را آماده کند. سپس فرمود: پس با مردگانتان اینگونه رفتار کنید. - . الخصال ج 1: 135 -

**[ترجمه]

«6»

کا، الکافی عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَمَّا مَاتَ آدَمُ وَ شَمِتَ بِهِ ⁽⁵⁾إِبْلِیسُ وَ قَابِیلُ فَاجْتَمَعَا فِی الْأَرْضِ فَجَعَلَ إِبْلِیسُ وَ قَابِیلُ الْمَعَازِفَ وَ الْمَلَاهِیَ شَمَاتَةً بِآدَمَ علیه السلام

1) التهذیب 1: 214. و فیه: فقال هبة اللّه لجبرئیل. م.

2) فروع الکافی 1: 224. و فی صدره: صلی فی مسجد الخیف سبعمائة نبی، ان اه. م.

3) سل الشی من الشی‌ء: انتزعه و أخرجه برفق.

4) الخصال ج 1: 135. م.

5) فی المصدر: «شمت به» بدون الواو. م.

فَکُلُّ مَا کَانَ فِی الْأَرْضِ مِنْ هَذَا الضَّرْبِ الَّذِی یَتَلَذَّذُ بِهِ النَّاسُ فَإِنَّمَا هُوَ مِنْ ذَاکَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که آدم علیه السلام وفات یافت و ابلیس و قابیل از مردنش شاد شدند آن دو در زمین گرد آمده و از انواع سازها و وسایل لهو و لعب هر آنچه در زمین از این نوع که مردم با آن لذت میبرند را برای سرزنش و شماتت آدم علیه السلام گرد آوردند،

ص: 260

پس هر چه از این نوع وسایل در زمین است و مایه لذت مردم است از آنجاست. - . فروع کافی 2: 200 -

**[ترجمه]

«7»

یب، تهذیب الأحکام سَمِعْتُ مُرْسَلًا مِنَ الشُّیُوخِ وَ مُذَاکَرَةً وَ لَمْ یَحْضُرْنِی الْآنَ إِسْنَادُهُ أَنَّ آدَمَ علیه السلام لَمَّا أَهْبَطَهُ اللَّهُ مِنْ جَنَّةِ الْمَأْوَی ⁽²⁾إِلَی الْأَرْضِ اسْتَوْحَشَ فَسَأَلَ اللَّهَ تَعَالَی أَنْ یُؤْنِسَهُ بِشَیْ‌ءٍ مِنْ أَشْجَارِ الْجَنَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ النَّخْلَةَ فَکَانَ یَأْنَسُ بِهَا فِی حَیَاتِهِ فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ قَالَ لِوُلْدِهِ إِنِّی کُنْتُ آنَسُ بِهَا فِی حَیَاتِی وَ أَرْجُو الْأُنْسَ بِهَا بَعْدَ وَفَاتِی فَإِذَا مِتُّ فَخُذُوا مِنْهَا جَرِیداً وَ شُقُّوهُ بِنِصْفَیْنِ وَ ضَعُوهُمَا مَعِی فِی أَکْفَانِی فَفَعَلَ وُلْدُهُ ذَلِکَ وَ فَعَلَتْهُ الْأَنْبِیَاءُ بَعْدَهُ ثُمَّ انْدَرَسَ ذَلِکَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ فَأَحْیَاهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ فَعَلَهُ فَصَارَتْ سُنَّةً مُتَّبَعَةً ⁽³⁾.

**[ترجمه]تهذیب‌الاحکام: از بزرگان و راویان حدیث شنیدهام ولی اکنون سند آن در خاطرم نیست که هنگامی که خداوند آدم علیه السلام را از جنةالمأوی به زمین فرود آورد، آدم احساس تنهایی کرد و از خداوند خواست که او را با یکی از درختان بهشت آرامش دهد. خداوند تبارک و تعالی نیز نخل را برای او نازل کرد و آدم در طول زندگی‌اش با آن انس داشت. وقتی زمان مرگش فرا رسید به فرزندانش گفت: من در طول زندگی‌ام با این درخت انس داشتم و می‌خواهم که بعد از مرگم نیز با آن مأنوس باشم. اگر مردم شاخه‌ای از آن را برگیرید و آن را به دو نیم کنید و با من در کفنم قرار دهید. فرزندان او این کار را انجام دادند و پیامبران پس از او نیز این کار را کردند. اما این صفت در جاهلیت فراموش شده بود تا اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آن را انجام داد و دوباره سنتی شد که دیگران نیز از آن پیروی کردند. - . التهذیب 1: 93 -

**[ترجمه]

«8»

ل، الخصال سَیَجِی‌ءُ فِی أَخْبَارِ فَضْلِ یَوْمِ الْجُمُعَةِ عَنْ أَبِی لُبَابَةَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّ آدَمَ علیه السلام تُوُفِّیَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الخصال: در روایات فضیلت روز جمعه از ابی‌لبابه از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمده است که آدم علیه السلام روز جمعه وفات یافت. - . الخصال 1: 152 -

**[ترجمه]

«9»

فس، تفسیر القمی الْحُسَیْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ السُّکَیْنِیُّ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْبَجَلِیِّ عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ هَارُونَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام فِی خَبَرٍ طَوِیلٍ ⁽⁵⁾

أَنَّهُ عَرَضَ مَلِکُ الرُّومِ عَلَی الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام صُوَرَ الْأَنْبِیَاءِ فَعَرَضَ عَلَیْهِ صَنَماً فِی صِفَةٍ حَسَنَةٍ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام هَذِهِ صِفَةُ شَیْثِ بْنِ آدَمَ علیه السلام وَ کَانَ أَوَّلَ مَنْ بُعِثَ وَ بَلَغَ عُمُرُهُ فِی الدُّنْیَا أَلْفَ سَنَةٍ وَ أَرْبَعِینَ یَوْماً ⁽⁶⁾

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام صادق به نقل از پدرانش علیهم السلام در روایتی طولانی - . این حدیث پیش از این در کتاب احتجاجات در باب احتجاج حسن بن علی علیه السلام آمده است. -

فرمود: که پادشاه روم تصاویر پیامبران را به حسن‌بن‌علی علیه السلام عرضه کرد و مجسمهای زیبا را به او نشان داد. حسن‌بن‌علی علیهالسلام فرمود: این شبیه شیث‌بن آدم علیه السلام است. او اولین کسی بود که مبعوث شد و عمرش در دنیا به هزار سال و چهل روز رسید. - . تفسیر قمی: 597 و در این کتاب آمده است که عمر وی به هزار و چهل سال میرسید. -

**[ترجمه]

بیان

أول من بعث أی بعد آدم علیه السلام أو من ذریته قال فی الکامل قیل إن شیثا کان لم یزل مقیما بمکة یحج و یعتمر إلی أن مات و إنه کان قد جمع ما أنزل علیه و علی أبیه آدم من الصحف و عمل بما فیها و إنه بنی الکعبة بالحجارة و الطین و قیل

1) فروع الکافی 2: 200. م.

2) هذا الحدیث أیضا یدلّ علی أن الجنة التی أخرجت عنه آدم علیه السلام هو جنة الخلد.

3) التهذیب 1: 93. م.

4) الخصال 1: 152. م.

5) تقدم فی کتاب الاحتجاجات فی باب احتجاج الحسن بن علیّ علیه السلام.

6) تفسیر القمّیّ: 597 و فیه: و بلغ عمره الف سنة و أربعین عاما. و سنده یغایر ما فی المتن. م

إنه لما مرض أوصی إلی ابنه أنوش و مات فدفن مع أبویه بغار أبی قیس و کان مولده لمضی مائتی سنة و خمس و ثلاثین سنة من عمر آدم و قیل غیر ذلک و کانت وفاته و قد أتت له تسعمائة سنة و اثنتا عشرة سنة ⁽¹⁾.

ص: 261

که وقتی او مریض شد وصیت را به پسرش انوش سپرد و وفات یافت و با پدر و مادرش در غار ابوقیس خاک شد و تولد او در دویست و سی و پنج سالگی آدم بود. غیر این نیز گفته شده است. وی در سن نهصد و دوازده سالگی وفات یافت. - . کامل التواریخ 1: 22. یعقوبی نیز این حدیث را آورده است که پیش از این ذکر شد. -

**[ترجمه]

«10»

مع، معانی الأخبار ل، الخصال فِی خَبَرِ أَبِی ذَرٍّ ⁽²⁾عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّ أَرْبَعَةً مِنَ الْأَنْبِیَاءِ سُرْیَانِیُّونَ- آدَمُ وَ شَیْثٌ وَ إِدْرِیسُ وَ نُوحٌ وَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَنْزَلَ عَلَی شَیْثٍ خَمْسِینَ صَحِیفَةً ⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی‌الاخبار، الخصال: در روایتی از ابوذر از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است: چهار نفر از پیامبران سریانی هستند. آدم، شیث، ادریس و نوح و خداوند تبارک و تعالی بر شیث پنجاه صحیفه نازل کرده است. - . معانی الاخبار : 95، الخصال 2: 104 -

**[ترجمه]

«11»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ دَاوُدَ الْیَعْقُوبِیِّ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ مُقَاتِلٍ عَمَّنْ سَمِعَ زُرَارَةَ یَقُولُ سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام- عَنْ بَدْءِ النَّسْلِ مِنْ آدَمَ علیه السلام کَیْفَ کَانَ وَ عَنْ بَدْءِ النَّسْلِ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی آخِرِ مَا أَوْرَدْنَا فِی بَابِ تَزْوِیجِ آدَمَ ثُمَّ قَالَ فَلَمْ یَلْبَثْ آدَمُ علیه السلام بَعْدَ ذَلِکَ إِلَّا یَسِیراً حَتَّی مَرِضَ فَدَعَا شَیْثاً وَ قَالَ یَا بُنَیَّ إِنَّ أَجَلِی قَدْ حَضَرَ وَ أَنَا مَرِیضٌ وَ إِنَّ رَبِّی قَدْ أَنْزَلَ مِنْ سُلْطَانِهِ مَا قَدْ تَرَی وَ قَدْ عَهِدَ إِلَیَّ فِیمَا قَدْ عَهِدَ أَنْ أَجْعَلَکَ وَصِیِّی وَ خَازِنَ مَا اسْتَوْدَعَنِی وَ هَذَا کِتَابُ الْوَصِیَّةِ تَحْتَ رَأْسِی وَ فِیهِ أَثَرُ الْعِلْمِ وَ اسْمُ اللَّهِ الْأَکْبَرُ فَإِذَا أَنَا مِتُّ فَخُذِ الصَّحِیفَةَ وَ إِیَّاکَ أَنْ یَطَّلِعَ عَلَیْهَا أَحَدٌ وَ أَنْ تَنْظُرَ فِیهَا إِلَی قَابِلٍ فِی مِثْلِ هَذَا الْیَوْمِ الَّذِی یَصِیرُ إِلَیْکَ فِیهِ وَ فِیهَا جَمِیعُ مَا تَحْتَاجُ إِلَیْهِ مِنْ أُمُورِ دِینِکَ وَ دُنْیَاکَ وَ کَانَ آدَمُ علیه السلام نَزَلَ بِالصَّحِیفَةِ الَّتِی فِیهَا الْوَصِیَّةُ مِنَ الْجَنَّةِ ثُمَّ قَالَ آدَمُ علیه السلام لِشَیْثٍ یَا بُنَیَّ إِنِّی قَدِ اشْتَهَیْتُ ثَمَرَةً مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ فَاصْعَدْ إِلَی جَبَلِ الْحَدِیدِ فَانْظُرْ مَنْ لَقِیتَهُ مِنَ الْمَلَائِکَةِ فَأَقْرِئْهُ مِنِّی السَّلَامَ وَ قُلْ لَهُ إِنَّ أَبِی مَرِیضٌ وَ هُوَ یَسْتَهْدِیکُمْ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ قَالَ فَمَضَی حَتَّی صَعِدَ إِلَی الْجَبَلِ فَإِذَا هُوَ بِجَبْرَئِیلَ فِی قَبَائِلَ مِنَ الْمَلَائِکَةِ فَبَدَأَهُ جَبْرَئِیلُ بِالسَّلَامِ ثُمَّ قَالَ إِلَی أَیْنَ یَا شَیْثُ فَقَالَ لَهُ شَیْثٌ وَ مَنْ أَنْتَ یَا عَبْدَ اللَّهِ قَالَ أَنَا الرُّوحُ الْأَمِینُ جَبْرَئِیلُ فَقَالَ إِنَّ أَبِی مَرِیضٌ وَ قَدْ أَرْسَلَنِی إِلَیْکُمْ وَ هُوَ یُقْرِئُکُمُ السَّلَامَ وَ یَسْتَهْدِیکُمْ مِنْ ثِمَارِ الْجَنَّةِ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام وَ عَلَی

1) کامل التواریخ 1: 22. و به قال الیعقوبی و قد تقدم قبل ذلک.

2) تقدم فی الباب الأوّل.

3) معانی الأخبار. 95، الخصال 2: 104. م.

أَبِیکَ السَّلَامُ یَا شَیْثُ أَمَا إِنَّهُ قَدْ قُبِضَ وَ إِنَّمَا نَزَلْتُ لِشَأْنِهِ فَعَظَّمَ اللَّهُ عَلَی مُصِیبَتِکَ فِیهِ أَجْرَکَ وَ أَحْسَنَ عَلَی الْعَزَاءِ مِنْهُ صَبْرَکَ وَ آنَسَ بِمَکَانِهِ مِنْکَ عَظِیمَ وَحْشَتِکَ ارْجِعْ فَرَجَعَ مَعَهُمْ وَ مَعَهُمْ کُلُّ مَا یَصْلُحُ بِهِ أَمْرُ آدَمَ علیه السلام قَدْ جَاءُوا بِهِ مِنَ الْجَنَّةِ فَلَمَّا صَارُوا إِلَی آدَمَ علیه السلام کَانَ أَوَّلَ مَا صَنَعَ شَیْثٌ أَنْ أَخَذَ صَحِیفَةَ الْوَصِیَّةِ مِنْ تَحْتِ رَأْسِ آدَمَ علیه السلام فَشَدَّهَا عَلَی بَطْنِهِ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام مَنْ مِثْلُکَ یَا شَیْثُ قَدْ أَعْطَاکَ اللَّهُ سُرُورَ کَرَامَتِهِ وَ أَلْبَسَکَ لِبَاسَ عَافِیَتِهِ فَلَعَمْرِی لَقَدْ خَصَّکَ اللَّهُ مِنْهُ بِأَمْرٍ جَلِیلٍ ثُمَّ إِنَّ جَبْرَئِیلَ علیه السلام وَ شَیْثاً أَخَذَا فِی غُسْلِهِ وَ أَرَاهُ جَبْرَئِیلُ کَیْفَ یُغَسِّلُهُ حَتَّی فَرَغَ ثُمَّ أَرَاهُ کَیْفَ یُکَفِّنُهُ وَ یُحَنِّطُهُ حَتَّی فَرَغَ ثُمَّ أَرَاهُ کَیْفَ یَحْفِرُ لَهُ ثُمَّ إِنَّ جَبْرَئِیلَ أَخَذَ بِیَدِ شَیْثٍ فَأَقَامَهُ لِلصَّلَاةِ عَلَیْهِ کَمَا نَقُومُ الْیَوْمَ نَحْنُ ثُمَّ قَالَ کَبِّرْ عَلَی أَبِیکَ سَبْعِینَ تَکْبِیرَةً وَ عَلَّمَهُ کَیْفَ یَصْنَعُ ثُمَّ إِنَّ جَبْرَئِیلَ علیه السلام أَمَرَ الْمَلَائِکَةَ أَنْ یَصْطَفُّوا قِیَاماً خَلْفَ شَیْثٍ کَمَا یُصْطَفُّ الْیَوْمَ خَلْفَ الْمُصَلِّی عَلَی الْمَیِّتِ فَقَالَ شَیْثٌ علیه السلام یَا جَبْرَئِیلُ وَ یَسْتَقِیمُ هَذَا لِی وَ أَنْتَ مِنَ اللَّهِ بِالْمَکَانِ الَّذِی أَنْتَ وَ مَعَکَ عُظَمَاءُ الْمَلَائِکَةِ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ یَا شَیْثُ أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمَّا خَلَقَ أَبَاکَ آدَمَ أَوْقَفَهُ بَیْنَ الْمَلَائِکَةِ وَ أَمَرَنَا بِالسُّجُودِ لَهُ فَکَانَ إِمَامَنَا لِیَکُونَ ذَلِکَ سُنَّةً فِی ذُرِّیَّتِهِ وَ قَدْ قَبَضَهُ الْیَوْمَ وَ أَنْتَ وَصِیُّهُ وَ وَارِثُ عِلْمِهِ وَ أَنْتَ تَقُومُ مَقَامَهُ فَکَیْفَ نَتَقَدَّمُکَ وَ أَنْتَ إِمَامُنَا فَصَلَّی بِهِمْ عَلَیْهِ کَمَا أَمَرَهُ ثُمَّ أَرَاهُ کَیْفَ یَدْفِنُهُ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ دَفْنِهِ وَ ذَهَبَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام وَ مَنْ مَعَهُ لِیَصْعَدُوا مِنْ حَیْثُ جَاءُوا بَکَی شَیْثٌ وَ نَادَی یَا وَحْشَتَاهْ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ لَا وَحْشَةَ عَلَیْکَ مَعَ اللَّهِ تَعَالَی یَا شَیْثُ بَلْ نَحْنُ نَازِلُونَ عَلَیْکَ بِأَمْرِ رَبِّکَ وَ هُوَ یُؤْنِسُکَ فَلَا تَحْزَنْ وَ أَحْسِنْ ظَنَّکَ بِرَبِّکَ فَإِنَّهُ بِکَ لَطِیفٌ وَ عَلَیْکَ شَفِیقٌ ثُمَّ صَعِدَ جَبْرَئِیلُ وَ مَنْ مَعَهُ وَ هَبَطَ قَابِیلُ مِنَ الْجَبَلِ وَ کَانَ عَلَی الْجَبَلِ هَارِباً مِنْ أَبِیهِ آدَمَ علیه السلام أَیَّامَ حَیَاتِهِ لَا یَقْدِرُ أَنْ یَنْظُرَ إِلَیْهِ فَلَقِیَ شَیْثاً فَقَالَ یَا شَیْثُ إِنِّی إِنَّمَا قَتَلْتُ هَابِیلَ أَخِی لِأَنَّ قُرْبَانَهُ تُقُبِّلَ وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ قُرْبَانِی وَ خِفْتُ أَنْ یَصِیرَ بِالْمَکَانِ الَّذِی قَدْ صِرْتَ أَنْتَ الْیَوْمَ فِیهِ وَ قَدْ صِرْتَ بِحَیْثُ أَکْرَهُ وَ إِنْ تَکَلَّمْتَ بِشَیْ‌ءٍ مِمَّا عَهِدَ إِلَیْکَ بِهِ أَبِی لَأَقْتُلَنَّکَ کَمَا قَتَلْتُ هَابِیلَ قَالَ زُرَارَةُ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بِیَدِهِ إِلَی فَمِهِ فَأَمْسَکَهُ یُعَلِّمُنَا أَیْ هَکَذَا أَنَا سَاکِتٌ فَلَا تُلْقُوْا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ مَعْشَرَ شِیعَتِنَا فَتُمَکِّنُوا عَدُوَّکُمْ مِنْ رِقَابِکُمْ-

فَتَکُونُوا عَبِیداً لَهُمْ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ أَرْبَابُهُمْ وَ سَادَاتُهُمْ فَإِنَّ فِی التَّقِیَّةِ مِنْهُمْ لَکُمْ رَدّاً عَمَّا قَدْ أَصْبَحُوا فِیهِ مِنَ الْفَضَائِحِ بِأَعْمَالِهِمُ الْخَبِیثَةِ عَلَانِیَةً وَ مَا یَرَوْنَ مِنْکُمْ مِنْ تَوَرُّعِکُمْ عَنِ الْمَحَارِمِ وَ تَنَزُّهِکُمْ عَنِ الْأَشْرِبَةِ السَّوْءِ وَ الْمَعَاصِی وَ کَثْرَةِ الْحَجِّ وَ الصَّلَاةِ وَ تَرْکِ کَلَامِهِمْ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]قصص‌الانبیاء: از زراره نقل شده است که از امام صادق علیه السلام درباره آغاز نسل آدم علیه السلام سؤال شد که چگونه بوده است و سپس از آغاز نسل از ذریه آدم علیه السلام - ما این حدیث را تا آخر در باب ازدواج آدم علیه السلام آوردیم- سؤال شد. سپس فرمود: آدم علیه السلام بعد از آن مدت کمی زنده بود تا اینکه بیمار شد و شیث را فرا خواند و گفت: ای پسرم اجل من فرا رسیده است و من بیمارم و خداوند عزوجل از روی قدرتش آنچه را که می‌بینی بر من نازل کرده است و با من عهد بسته است آنچه عهد کرده است که تو را وصی خود و نگهبان آن چیزی قرار دهم که نزد من به امانت گذاشته است. و این کتاب وصیت(وصیتنامه) که زیر سر من است اثر علم و اسم اعظم خداوند در آن است. اگر من از دنیا رفتم این صحیفه را بردار و بر حذر باش از اینکه کسی از وجود آن مطلع شود و نباید در آن نظر کنی تا سال آینده در چنین روزی گیرندهای بیاید و آن را از تو بگیرد. و همه آن چیزی که درباره امور دین و دنیایت به آن نیاز داری در آن است و آدم علیه السلام صحیفه‌ای را که وصیت در آن بود از بهشت با خود آورده بود.

سپس آدم به شیث گفت: پسرم! من میوه‌ای از میوه‌های بهشتی را هوس کرده‌ام. به کوه آهن برو و بنگر هرکدام از فرشتگان را که دیدی، سلام مرا به او برسان و به او بگو پدرم مریض است و از شما میوه‌ای از میوه‌های بهشت طلب کرده است. گفت: شیث رفت تا به بالای کوه رسید. ناگهان جبرئیل را همراه گروهی از ملائکه دید و جبرئیل ابتدا به او سلام کرد سپس گفت: ای شیث! به کجا می‌روی؟ شیث به او گفت: ای بنده خدا تو کیستی؟ گفت: من روح‌الامین جبرئیل هستم. شیث گفت: پدرم مریض است و مرا به سوی شما فرستاده و به شما سلام رسانده، که میوه‌ای از میوه‌های بهشت را از شما خواسته است. جبرئیل علیه السلام به او گفت: بر

ص: 262

پدر تو نیز سلام باد ای شیث ولی او وفات یافته است و من به خاطر او فرود آمده‌ام. خداوند به خاطر این مصیبت اجر تو را بزرگ گرداند و به خاطر عزای تو بر او صبرت را افزون کند و تنهایی بزرگ تو را به خاطر نبودن او سرشاز از انس کند؛ باز گرد. پس شیث با آنها بازگشت. در حالی که آنها هر آنچه که برای آدم علیهالسلام نیاز بود با خود از بهشت به همراه داشتند. هنگامی که به سوی آدم علیهالسلام رفتند شیث اولین کاری که انجام داد وصیتنامه را از زیر سر آدم علیه السلام برداشت و آن را به شکم خود بست. جبرئیل علیه السلام گفت: ای شیث! چه کسی مثل توست؟- مقام تو بس عالی است - خداوند سرور کرامتش را به تو اعطا کرد و لباس عافیتش را به تو پوشاند. و به جانم سوگند که خداوند تو را به کار عظیمی برگزید. سپس جبرئیل و شیث شروع به غسل دادن آدم کردند و جبرئیل به شیث نشان می‌داد که چگونه او را غسل دهد تا اینکه از این کار فارغ شدند. سپس به او نشان داد که چگونه او را کفن کند و بر او کافور بمالد و سپس به او نشان داد چگونه قبر او را حفر کند و سپس جبرئیل دست شیث را گرفت واو را برای نمازگزاردن بر آدم علیه السلام -همانطور که امروز ما نماز می‌گزاریم- بلند کرد. سپس گفت: هفتاد بار بر پدرت تکبیر بگو و به او یاد داد که چگونه انجام دهد. سپس جبرئیل علیه السلام به ملائکه فرمان داد که پشت سر شیث به صف بایستند. همانطور که امروز پشت سر نمازگزار بر میت صف کشیده میشود. شیث علیه السلام گفت: ای جبرئیل! آیا این کار من صحیح است در حالی که تو در نزد خداوند از جایگاه والایی برخوردار هستی و بزرگان ملائکه همراه تو هستند ؟ جبرئیل گفت: ای شیث آیا نمی‌دانی که خداوند تبارک و تعالی هنگامی که پدرت آدم علیه السلام را خلق کرد او را بین ملائکه نگه داشت و به ما دستور داد که بر او سجده کنیم؟ و او امام و پیشوای ما بود تا این در ذریه او سنت باشد و امروز خداوند روح او را از بدنش خارج کرد در حالی که تو وصی و وارث او هستی و چگونه ممکن است که بر تو پیشی جوئیم در حالی که تو امام ما هستی؛ پس شیث همانطور که به او امر کرد به همراه ملائکه بر آدم علیه السلام نماز گزارد و سپس جبرئیل به شیث نشان داد که چگونه آدم را دفن کند وقتی از دفن آدم فارغ شد جبرئیل علیه السلام و فرشتگانی که با او بودند رفتند که از مکانی که آمده بودند بالا روند که شیث گریست و فریاد زد وای از این وحشت و تنهایی! جبرئیل به او گفت: ای شیث با وجود خداوند تو تنها نیستی بلکه ما به دستور پروردگارت بر تو فرود می‌آییم و او مونس توست. پس نگران نباش و ظن و گمان خود را به پروردگارت نیکو کن. چون او نسبت به تو لطیف و شفیق است. سپس جبرئیل و سایر ملائکه بالا رفتند و قابیل از کوه فرود آمد و در زمان حیات آدم علیه السلام از او به کوه فرار کرده بود و نمی‌توانست به صورت او نگاه کند. قابیل شیث را دید و گفت: ای شیث من برادرم هابیل را کشتم. چون قربانی او قبول شد و قربانی من قبول نشد و چون می‌ترسیدم به جایگاهی که تو امروز به آن رسیدی برسد و من از اینکه به اینجا رسیده‌ای ناراحتم. اگر از عهد و پیمانی که پدر به تو سپرده است چیزی بگویی همانطور که هابیل را کشتم تو را نیز خواهم کشت.

زراره گفت: امام صادق علیه السلام فرمود: دستش را به طرف دهانش برد و آن را گرفت در حالی که به ما تعلیم میداد یعنی اینگونه باشید؛ من سکوت میکنم، پس ای گروه شیعیان ما؛ خود را با دست خود به هلاکت میفکنید و آنها را بر خود چیره نسازید که

ص: 263

بعد از اینکه بزرگان و رؤسای آنها هستید برده و زیردست آنها شوید پس تقیه از سوی شما در مقابل آنها، پاسخی است به زشتی‌هایی که با کارهای بد خود آشکارا در آن هستند و - به وسیله تقیه - آنها از شما تقوی از محرّمات و پرهیز از نوشیدنی‌های بد و گناهان و کثرت حج و نماز و ترک صحبت با آنها را نمی‌بینند. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«12»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ: إِنَّ ابْنَ آدَمَ حِینَ قَتَلَ أَخَاهُ قَتَلَ شَرُّهُمَا خَیْرَهُمَا فَوَهَبَ اللَّهُ لآِدَمَ وَلَداً فَسَمَّاهُ هِبَةَ اللَّهِ وَ کَانَ وَصِیَّهُ فَلَمَّا حَضَرَ آدَمَ علیه السلام وَفَاتُهُ قَالَ یَا هِبَةَ اللَّهِ قَالَ لَبَّیْکَ قَالَ انْطَلِقْ إِلَی جَبْرَئِیلَ فَقُلْ إِنَّ أَبِی آدَمَ یُقْرِئُکَ السَّلَامَ وَ یَسْتَطْعِمُکَ مِنْ طَعَامِ الْجَنَّةِ وَ قَدِ اشْتَاقَ إِلَی ذَلِکَ فَخَرَجَ هِبَةُ اللَّهِ فَاسْتَقْبَلَهُ جَبْرَئِیلُ فَأَبْلَغَهُ مَا أَرْسَلَهُ بِهِ أَبُوهُ إِلَیْهِ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ رَحِمَ اللَّهُ أَبَاکَ فَرَجَعَ هِبَةُ اللَّهِ وَ قَدْ قَبَضَ اللَّهُ تَعَالَی آدَمَ علیه السلام فَخَرَجَ بِهِ هِبَةُ اللَّهِ وَ صَلَّی عَلَیْهِ وَ کَبَّرَ عَلَیْهِ خَمْساً وَ سَبْعِینَ تَکْبِیرَةً سَبْعِینَ لآِدَمَ وَ خَمْسَةً لِأَوْلَادِهِ مِنْ بَعْدِهِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]قصص‌الانبیاء: علی‌بنالحسین علیهالسلام میفرماید: وقتی پسر آدم برادرش را کشت بدترین آن دو، خوبترینشان را کشت و خداوند به آدم علیه السلام پسری داد. پس نامش را هبة‌الله گذاشت که وصی او بود و وقتی زمان مرگ آدم علیه السلام فرا رسید گفت: ای هبة‌الله. گفت: لبیک. گفت: به سوی جبرئیل برو و بگو پدرم آدم علیه السلام به تو سلام می‌رساند و از تو غذای بهشتی طلب دارد و بسیار به آن مشتاق شده است. هبة‌الله خارج شد و جبرئیل از او استقبال کرد. هبة‌الله آنچه را که پدرش به خاطر آن او را نزد جبرئیل فرستاده بود به وی گفت. جبرئیل به او گفت: خدا پدرت را رحمت کند. هبة‌الله بازگشت و دید که خداوند متعال جان آدم علیه السلام را گرفته است. هبة‌الله بر او نماز گزارد و هفتاد و پنج بار بر او تکبیر گفت. هفتاد تکبیر برای آدم و پنج تکبیر برای فرزندان پس از او. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

یمکن الجمع بین تلک الأخبار بأنه أمر بالتکبیر علیه خمسا و سبعین خمسا وجوبا لیجری فی أولاده و سبعین استحبابا لخصوصه علیه السلام فخبر ابن السمط محمول علی ما أمر به وجوبا و خبر زرارة علی ما خص آدم علیه السلام به.

**[ترجمه]میتوان بین این دو روایت را جمع کرد. به این معنی که شیث امر شده است که هفتاد و پنج بار تکبیر بگوید. پنج بار به طور واجب که در فرزندانش جاری شود و هفتاد بار مستحبی که اختصاص به آدم علیه السلام داشته باشد. پس روایت ابن‌السمط محمول بر آن چیزی است که وجوباً به آن امر شده و روایت زراره محمول بر آن چیزی که آدم علیه السلام به آن اختصاص یافت.

**[ترجمه]

«13»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَتِّیلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ وَ کَرَّامِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الدَّیْلَمِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ إِلَی آدَمَ علیه السلام أَنَّ قَابِیلَ عَدُوَّ اللَّهِ قَتَلَ أَخَاهُ وَ أَنِّی أُعْقِبُکَ مِنْهُ غُلَاماً یَکُونُ خَلِیفَتَکَ وَ یَرِثُ عِلْمَکَ وَ یَکُونُ عَالِمَ الْأَرْضِ وَ رَبَّانِیَّهَا بَعْدَکَ وَ هُوَ الَّذِی یُدْعَی فِی الْکُتُبِ شَیْثاً وَ سَمَّاهُ أَبَا مُحَمَّدٍ هِبَةَ اللَّهِ وَ هُوَ اسْمُهُ بِالْعَرَبِیَّةِ وَ کَانَ آدَمُ بَشَّرَ بِنُوحٍ علیه السلام وَ قَالَ إِنَّهُ سَیَأْتِی نَبِیٌّ مِنْ بَعْدِیَ اسْمُهُ نُوحٌ فَمَنْ بَلَغَهُ مِنْکُمْ فَلْیُسَلِّمْ لَهُ فَإِنَّ قَوْمَهُ یَهْلِکُونَ بِالْغَرَقِ إِلَّا مَنْ آمَنَ بِهِ وَ صَدَّقَهُ فِیمَا قِیلَ لَهُمْ وَ مَا أُمِرُوا بِهِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]قصص‌الانبیاء: امام صادق علیه السلام میفرماید: خداوند به آدم علیه السلام وحی کرد که قابیل، دشمن خدا، برادرش قابیل را کشت و من به جای هابیل به تو پسری خواهم داد که جانشین تو باشد و علم تو را به ارث برد و پس از تو عالم و ربانی زمین باشد و او همان است که در کتاب‌ها به نام شیث آمده است و ابا محمد او را هبة‌الله که اسم عربی اوست خواند. آدم علیه السلام به آمدن نوح بشارت داد و گفت: بعد از من پیامبری خواهد آمد که اسم او نوح است. پس هرکدام از شما به زمان او رسید باید به او ایمان بیاورد و قوم او غرق و هلاک می‌شوند مگر کسانی که به او ایمان بیاورند و او را در آنچه به آنها گفته شده و به آن امر شده‌اند تصدیق کنند. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«14»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ حَبِیبٍ السِّجِسْتَانِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَمَّا عَلِمَ آدَمُ علیه السلام بِقَتْلِ هَابِیلَ جَزِعَ عَلَیْهِ جَزَعاً شَدِیداً فَشَکَا ذَلِکَ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ

1) مخطوط.

2) مخطوط.

3) مخطوط.

أَنِّی وَاهِبٌ لَکَ ذَکَراً یَکُونُ خَلَفاً مِنْ هَابِیلَ فَوَلَدَتْهُ حَوَّاءُ فَلَمَّا کَانَ یَوْمُ السَّابِعِ سَمَّاهُ آدَمُ علیه السلام شَیْثاً فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ یَا آدَمُ إِنَّمَا هَذَا الْغُلَامُ هِبَةٌ مِنِّی إِلَیْکَ فَسَمِّهِ هِبَةَ اللَّهِ فَسَمَّاهُ آدَمُ بِهِ فَلَمَّا جَاءَ وَقْتُ وَفَاةِ آدَمَ علیه السلام أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ أَنِّی مُتَوَفِّیکَ فَأَوْصِ إِلَی خَیْرِ وُلْدِکَ وَ هُوَ هِبَتِیَ الَّذِی وَهَبْتُهُ لَکَ فَأَوْصِ إِلَیْهِ وَ سَلِّمْ إِلَیْهِ مَا عَلَّمْتُکَ مِنَ الْأَسْمَاءِ فَإِنِّی أُحِبُّ أَنْ لَا یَخْلُوَ الْأَرْضُ مِنْ عَالِمٍ یَعْلَمُ عِلْمِی وَ یَقْضِی بِحُکْمِی أَجْعَلُهُ حُجَّةً لِی عَلَی خَلْقِی فَجَمَعَ آدَمُ علیه السلام وُلْدَهُ جَمِیعاً مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ ثُمَّ قَالَ لَهُمْ یَا وُلْدِی إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَیَّ أَنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ أَمَرَنِی أَنْ أُوصِیَ إِلَی خَیْرِ وُلْدِی وَ إِنَّهُ هِبَةُ اللَّهِ وَ إِنَّ اللَّهَ اخْتَارَهُ لِی وَ لَکُمْ مِنْ بَعْدِی فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِیعُوا أَمْرَهُ فَإِنَّهُ وَصِیِّی وَ خَلِیفَتِی عَلَیْکُمْ فَقَالُوا جَمِیعاً نَسْمَعُ لَهُ وَ نُطِیعُ أَمْرَهُ وَ لَا نُخَالِفُهُ قَالَ وَ أَمَرَ آدَمُ علیه السلام بِتَابُوتٍ ثُمَّ جَعَلَ فِیهِ عِلْمَهُ وَ الْأَسْمَاءَ وَ الْوَصِیَّةَ ثُمَّ دَفَعَهُ إِلَی هِبَةِ اللَّهِ فَقَالَ لَهُ انْظُرْ إِذَا أَنَا مِتُّ یَا هِبَةَ اللَّهِ فَاغْسِلْنِی وَ کَفِّنِّی وَ صَلِّ عَلَیَّ وَ أَدْخِلْنِی حُفْرَتِی وَ إِذَا حَضَرَتْ وَفَاتُکَ وَ أَحْسَسْتَ بِذَلِکَ مِنْ نَفْسِکَ فَالْتَمِسْ خَیْرَ وُلْدِکَ وَ أَکْثَرَهُمْ لَکَ صُحْبَةً وَ أَفْضَلَهُمْ فَأَوْصِ إِلَیْهِ بِمَا أَوْصَیْتُ بِهِ إِلَیْکَ وَ لَا تَدَعِ الْأَرْضَ بِغَیْرِ عَالِمٍ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ یَا بُنَیَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَهْبَطَنِی إِلَی الْأَرْضِ وَ جَعَلَنِی خَلِیفَةً فِیهَا وَ حُجَّةً لَهُ عَلَی خَلْقِهِ وَ جَعَلْتُکَ حُجَّةَ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ مِنْ بَعْدِی فَلَا تَخْرُجَنَّ مِنَ الدُّنْیَا حَتَّی تَجْعَلَ لِلَّهِ حُجَّةً عَلَی خَلْقِهِ وَ وَصِیّاً مِنْ بَعْدِکَ وَ سَلِّمْ إِلَیْهِ التَّابُوتَ وَ مَا فِیهِ کَمَا سَلَّمْتُ إِلَیْکَ وَ أَعْلِمْهُ أَنَّهُ سَیَکُونُ مِنْ ذُرِّیَّتِی رَجُلٌ نَبِیٌّ اسْمُهُ نُوحٌ یَکُونُ فِی نُبُوَّتِهِ الطُّوفَانُ وَ الْغَرَقُ فَأَوْصِ وَصِیَّکَ أَنْ یَحْتَفِظَ بِالتَّابُوتِ وَ بِمَا فِیهِ فَإِذَا حَضَرَتْهُ وَفَاتُهُ فَمُرْهُ أَنْ یُوصِیَ إِلَی خَیْرِ وُلْدِهِ وَ لْیَضَعْ کُلُّ وَصِیٍّ وَصِیَّتَهُ فِی التَّابُوتِ وَ لْیُوصِ بِذَلِکَ بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ فَمَنْ أَدْرَکَ مِنْهُمْ نُبُوَّةَ نُوحٍ فَلْیَرْکَبْ مَعَهُ وَ لْیَحْمِلِ التَّابُوتَ وَ مَا فِیهِ إِلَی فُلْکِهِ وَ لَا یَتَخَلَّفْ عَنْهُ وَاحِدٌ وَ احْذَرْ یَا هِبَةَ اللَّهِ وَ أَنْتُمْ یَا وُلْدِیَ الْمَلْعُونَ قَابِیلَ فَلَمَّا کَانَ الْیَوْمُ الَّذِی أَخْبَرَهُ اللَّهُ أَنَّهُ مُتَوَفِّیهِ تَهَیَّأَ آدَمُ علیه السلام لِلْمَوْتِ وَ أَذْعَنَ بِهِ فَهَبَطَ مَلَکُ الْمَوْتِ فَقَالَ آدَمُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنِّی عَبْدُ اللَّهِ وَ خَلِیفَتُهُ فِی أَرْضِهِ ابْتَدَأَنِی بِإِحْسَانِهِ وَ أَسْجَدَ لِی مَلَائِکَتَهُ وَ عَلَّمَنِی الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا ثُمَّ أَسْکَنَنِی جَنَّتَهُ وَ لَمْ یَکُنْ جَعَلَهَا لِی دَارَ قَرَارٍ وَ لَا مَنْزِلَ اسْتِیطَانٍ وَ إِنَّمَا خَلَقَنِی لِأَسْکُنَ الْأَرْضَ لِلَّذِی أَرَادَ مِنَ التَّقْدِیرِ وَ التَّدْبِیرِ وَ قَدْ کَانَ نَزَلَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام بِکَفَنِ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ وَ الْحَنُوطِ وَ الْمِسْحَاةِ مَعَهُ قَالَ

وَ نَزَلَ مَعَ جَبْرَئِیلَ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ لِیَحْضُرُوا جِنَازَةَ آدَمَ فَغَسَّلَهُ هِبَةُ اللَّهِ وَ جَبْرَئِیلُ وَ کَفَّنَهُ وَ حَنَّطَهُ ثُمَّ قَالَ جَبْرَئِیلُ لِهِبَةِ اللَّهِ تَقَدَّمْ فَصَلِّ عَلَی أَبِیکَ وَ کَبِّرْ عَلَیْهِ خَمْساً وَ سَبْعِینَ تَکْبِیرَةً فَحَفَرَتِ الْمَلَائِکَةُ ثُمَّ أَدْخَلُوهُ حُفْرَتَهُ فَقَامَ هِبَةُ اللَّهِ فِی وُلْدِ أَبِیهِ بِطَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَی فَلَمَّا حَضَرَتْهُ وَفَاتُهُ أَوْصَی إِلَی ابْنِهِ قَیْنَانَ ⁽¹⁾وَ سَلَّمَ إِلَیْهِ التَّابُوتَ فَقَامَ قَیْنَانُ فِی إِخْوَتِهِ وَ وُلْدِ أَبِیهِ بِطَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَی وَ تَقَدَّسَ فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ أَوْصَی إِلَی ابْنِهِ- یَرْدَ ⁽²⁾وَ سَلَّمَ إِلَیْهِ التَّابُوتَ وَ جَمِیعَ مَا فِیهِ وَ تَقَدَّمَ إِلَیْهِ فِی نُبُوَّةِ نُوحٍ علیه السلام فَلَمَّا حَضَرَتْ وَفَاةُ یَرْدَ أَوْصَی إِلَی ابْنِهِ أَخْنُوخَ وَ هُوَ إِدْرِیسُ وَ سَلَّمَ إِلَیْهِ التَّابُوتَ وَ جَمِیعَ مَا فِیهِ وَ الْوَصِیَّةَ فَقَامَ أَخْنُوخُ بِهِ فَلَمَّا قَرُبَ أَجَلُهُ أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ أَنِّی رَافِعُکَ إِلَی السَّمَاءِ فَأَوْصِ إِلَی ابْنِکَ خَرْقَاسِیلَ ⁽³⁾فَفَعَلَ فَقَامَ خَرْقَاسِیلُ بِوَصِیَّةِ أَخْنُوخَ فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ أَوْصَی إِلَی ابْنِهِ نُوحٍ علیه السلام وَ سَلَّمَ إِلَیْهِ التَّابُوتَ فَلَمْ یَزَلِ التَّابُوتُ عِنْدَ نُوحٍ حَتَّی حَمَلَهُ مَعَهُ فِی سَفِینَتِهِ فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ أَوْصَی إِلَی ابْنِهِ سَامٍ وَ سَلَّمَ إِلَیْهِ التَّابُوتَ وَ جَمِیعَ مَا فِیهِ ⁽⁴⁾.

: شی، تفسیر العیاشی عَنْ هِشَامٍ عَنْ حَبِیبٍ مِثْلَهُ مَعَ زِیَادَاتٍ أَوْرَدْنَاهَا فِی بَابِ ذِکْرِ الْأَوْصِیَاءِ مِنْ لَدُنْ آدَمَ فِی کِتَابِ الْإِمَامَةِ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]قصص‌الانبیاء: امام باقر علیه السلام میفرماید: هنگامی که آدم علیه السلام فهمید که هابیل کشته شده است بسیار گریست و به خداوند متعال شکایت برد. خداوند تبارک و تعالی بر او وحی کرد که

ص: 264

من به تو پسری خواهم داد که جانشین هابیل شود و حوا آن پسر را به دنیا آورد و وقتی به روز هفتم رسید آدم نام او را شیث نهاد و خداوند به او وحی کرد که: ای آدم این پسر هدیه‌ای از جانب من است. پس نام او را هبة‌الله بگذار. آدم نام او را هبة‌الله نهاد و وقتی زمان وفات آدم علیه السلام فرا رسید خداوند به او وحی کرد: من می‌خواهم جان تو را برگیرم. پس به بهترین فرزندت که همان هدیه‌ای است که من به تو اهدا کردم وصیت کن و اسمائی را که به تو آموختم به او بسپار. من می‌خواهم که زمین از عالمی که علم مرا می‌داند و به حکم من عمل می‌کند خالی نباشد و او را حجت خود بر مردم قرار میدهم. آدم علیه السلام فرزندانش را از مرد و زن جمع کرد و سپس به آن‌ها گفت: ای فرزندان من، خداوند به من وحی کرده است که می‌خواهد جان مرا بگیرد و به من دستور داده است که به بهترین فرزندم که هبة‌الله است و خداوند بعد از من او را برای من و شما برگزیده است وصیت کنم. پس به او گوش فرا دهید و او را اطاعت کنید. چون او وصی و جانشین من است. پس همگی بگویید: به او گوش می‌سپاریم و فرمانش را اطاعت کرده و با او مخالفت نمی‌کنیم. گفت: آدم دستور داد که تابوتی بیاورند. علم و اسماء و وصیتش را در آن نهاد و آن را به هبة‌الله سپرد و به او گفت: ای هبة‌الله وقتی من مردم مرا غسل و کفن کن و بر من نماز بگزار و مرا در قبرم بگذار و وقتی مرگ تو فرا رسید و این را در خود احساس کردی بهترین و برترین فرزندانت و آن کسی که مصاحبت بیشتری با تو داشته را فرا بخوان و آنچه را به تو وصیت کردم به او وصیت کن و زمین را از عالمی از ما اهل بیت خالی مگذار. ای پسرم خداوند مرا به زمین آورده و مرا در آن جانشین خود و حجت بر مردم قرار داد و من تو را بعد از خودم حجت خدا بر زمینش قرار میدهم. پس تو از دنیا نرو مگر اینکه حجتی برای خدا و وصیی پس از خود در میان مردم گذاشته باشی و تابوت و آنچه در آن است را همان طور که من به تو سپردم، به او بسپار و به او بگو که مردی از نسل من خواهد آمد که پیامبر خداست و اسم او نوح است. در زمان نبوت او طوفان و غرق وجود دارد. به وصی خود بگو که تابوت و آنچه در آنست را نگه دارد و وقتی مرگش فرا رسید به او دستور بده که به بهترین فرزندانش وصیت کند و هرکدام از اوصیاء وصیتش را در تابوت بگذارد و هرکدام از اینها نبوت نوح را درک کرد با او سوار کشتی شود و تابوت و آنچه در آن است را به کشتی او ببرد و کسی از آن سرپیچی نکند. و ای هبة‌الله و شما ای فرزندان من از قابیل ملعون بر حذر باشید.

و آدم علیه السلام در آن روزی که خداوند به او گفته بود جان او را برمی‌گیرد آماده مرگ شد و خود را به آن تسلیم کرد. پس ملکالموت آمد و آدم گفت: گواهی می‌دهم که خدایی جز خدای یگانه نیست. هیچ شریکی ندارد و گواهی می‌دهم که من بنده خدا و جانشین او بر روی زمین هستم. مرا با احسان خود آفرید و به ملائکه دستور داد که بر من سجده کنند و تمامی اسماء را به من یاد داد. سپس مرا در بهشتش اسکان داد و آنجا را دار قرار و منزل سکونت من قرار نداد. مرا خلق کرد که تا برای تقدیر و تدبیری که اراده کرده است، در زمین زندگی کنم و جبرئیل علیه السلام از بهشت با خود کفن آدم و کافور و بیل آورد. گفت:

ص: 265

هفتاد هزار فرشته با جبرئیل فرود آمدند تا بر سر جنازه آدم علیه السلام حاضر شوند. جبرئیل و هبة‌الله آدم را غسل داده و کفن کرده و کافور بر جسد وی مالیدند و جبرئیل به هبة‌الله گفت: برخیز و بر پدرت نماز بگذار و هفتاد و پنج بار بر وی تکبیر بگو و ملائکه قبر او را آماده کردند و او را در قبر گذاشتند. هبة‌الله در میان فرزندان پدرش به اطاعت خدا مشغول بود و وقتی مرگ او فرارسید به پسرش قینان وصیت کرد و تابوت را به او سپرد و قینان در میان برادران و فرزندان پدرش به اطاعت خدا مشغول شد و وقتی مرگ او فرا رسید به پسرش یرد وصیت کرد و تابوت و هر آنچه در آن بود را به او سپرد و وقتی مرگ یرد فرا رسید به فرزندش اخنوخ که همان ادریس است وصیت کرد و تابوت و هرآنچه در آن بود و وصیت را به او سپرد. اخنوخ بدان عمل کرد و وقتی اجلش نزدیک شد خداوند به او وحی کرد: من تو را به سوی آسمان بالا می‌آورم. به پسرت خرقاسیل وصیت کن او این کار را انجام داد و خرقاسیل به وصیت اخنوخ عمل کرد. هنگامی که مرگ او فرا رسید به پسرش نوح علیه السلام وصیت کرد و تابوت را به او سپرد و تابوت همواره نزد نوح بود تا اینکه آن را درکشتی خود حمل کرد و چون مرگش فرارسید به پسرش سام وصیت کرد و تابوت و تمام آنچه در آن بود را به او سپرد. - . قصص الانبیاء، نسخه خطی -

تفسیر عیاشی: حبیب مثل این روایت را با برخی اضافات نقل کرده است که ما آن را در کتاب الامامة در باب ذکر اوصیای آدم آوردیم. - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی -

**[ترجمه]

«15»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عُمَرَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَرْسَلَ آدَمُ ابْنَهُ إِلَی جَبْرَئِیلَ علیه السلام فَقَالَ قُلْ لَهُ یَقُولُ لَکَ أَبِی أَطْعِمْنِی مِنْ زَیْتِ الزَّیْتُونِ الَّتِی فِی مَوْضِعِ کَذَا وَ کَذَا مِنَ الْجَنَّةِ فَلَقَّاهُ جَبْرَئِیلُ فَقَالَ لَهُ ارْجِعْ إِلَی أَبِیکَ

1) الظاهر أن هاهنا سقطا او اختصارا من النسّاخ أو الراوی، لان الوصی بعد هبة اللّه ابنه أنوش، فبعده قینان بن أنوش.

2) الصحیح کما فی روایة العیّاشیّ: فلما حضرت قینان الوفاة أوصی إلی مهلائیل و سلم إلیه التابوت و ما فیه و الوصیة فقام مهلائیل بوصیة قینان و سار بسیرته، فلما حضرت مهلائیل الوفاة أوصی إلی ابنه یرد.

3) قد صرّح الیعقوبی فی تاریخه و المسعودیّ فی اثبات الوصیة و غیرهما أن وصی اخنوخ ابنه متوشلخ و وصی متوشلخ ابنه لمک و هو ارفخشد، و وصیه ابنه نوح، فعلیه وقع هنا أیضا سقط، و لعل خرقاسیل اسم آخر للمک، و سیأتی فی کتاب الإمامة فی باب الأوصیاء من لدن آدم روایة فیها ذکر أوصیاء آدم بأسامی أخر.

4) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

5) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

فَقَدْ قُبِضَ وَ أُمِرْنَا بِإِجْهَازِهِ وَ الصَّلَاةِ عَلَیْهِ قَالَ فَلَمَّا جَهَّزُوهُ قَالَ جَبْرَئِیلُ تَقَدَّمْ یَا هِبَةَ اللَّهِ فَصَلِّ عَلَی أَبِیکَ فَتَقَدَّمَ وَ کَبَّرَ عَلَیْهِ خَمْساً وَ سَبْعِینَ تَکْبِیرَةً سَبْعِینَ تَفْضِیلًا لِآدَمَ علیه السلام وَ خَمْساً لِلسُّنَّةِ قَالَ وَ آدَمُ علیه السلام لَمْ یَزَلْ یَعْبُدُ اللَّهَ بِمَکَّةَ حَتَّی إِذَا أَرَادَ أَنْ یَقْبِضَهُ بَعَثَ إِلَیْهِ الْمَلَائِکَةَ مَعَهُمْ سَرِیرٌ وَ حَنُوطٌ وَ کَفَنٌ مِنَ الْجَنَّةِ فَلَمَّا رَأَتْ حَوَّاءُ علیها السلام الْمَلَائِکَةَ ذَهَبَتْ لِتَدْخُلَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُمْ فَقَالَ لَهَا آدَمُ خَلِّی بَیْنِی وَ بَیْنَ رُسُلِ رَبِّی فَقُبِضَ فَغَسَّلُوهُ بِالسِّدْرِ وَ الْمَاءِ ثُمَّ لَحَدُوا قَبْرَهُ وَ قَالَ هَذَا سُنَّةُ وُلْدِهِ مِنْ بَعْدِهِ فَکَانَ عُمُرُهُ مُنْذُ خَلَقَهُ اللَّهُ إِلَی أَنْ قَبَضَهُ تِسْعَمِائَةٍ وَ سِتّاً وَ ثَلَاثِینَ سَنَةً وَ دُفِنَ بِمَکَّةَ وَ کَانَ بَیْنَ آدَمَ وَ نُوحٍ علیهما السلام أَلْفٌ وَ خَمْسُمِائَةِ سَنَةٍ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]قصص‌الانبیاء: امام باقر علیه السلام میفرماید: آدم پسرش را به سوی جبرئیل علیه السلام فرستاد. پس گفت: به جبرئیل بگو: پدرم به تو می‌گوید: از روغن زیتونی که در فلان‌جا از بهشت است به من بده. جبرئیل پسر را دید و به او گفت: به سوی پدرت بازگرد که قبض روح شد و ما به آماده کردن و او و نماز بر او امر شدهایم. گفت: هنگامی که او را آماده کردند جبرئیل گفت: ای هبة‌الله بر پدرت نماز بگزار. پس او پیش آمد و هفتاد و پنج بار تکبیر گفت. هفتاد تکبیر به خاطر مقام آدم علیه السلام و پنج مرتبه برای سنت. گفت: آدم علیه السلام پیوسته خداوند را در مکه عبادت می‌کرد تا اینکه خداوند خواست که او را قبض‌روح کند. ملائکه را به سوی او فرستاد و به همراه آنان تخت و کافور و کفن از بهشت بود. وقتی حوا علیها السلام فرشتگان را دید رفت که بین او و ملائکه قرار گیرد. آدم به او گفت: مرا با فرستادگان پروردگارم تنها بگذار. قبض روح شد و او را با سدر و آب غسل دادند و بر قبر او سنگ لحد گذاشتند. گفت: این سنت فرزندان آدم بعد از اوست و عمر او از زمانی که خداوند او را خلق کرد تا زمانی که جان او را برگرفت 936 سال بود و در مکه دفن شد و بین آدم و نوح علیه السلام 1500 سال فاصله بود. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«16»

**[ترجمه]قصص‌الانبیاء: امام صادق‌علیه السلام میفرماید: جان آدم علیه السلام گرفته شد و سی تکبیر بر او گفته شد. بیست و پنج تکبیر از آن برداشته شده و پنج تکبیر به عنوان سنت برای ما باقی ماند و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بر اهل بدر 7 و 9 بار تکبیر گفتند. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

لعل ذکر الثلاثین فی هذا الخبر للتقیة لأنهم رووا ذلک عن ابن عباس کما ذکره صاحب الکامل و غیره ⁽³⁾.

**[ترجمه]شاید آوردن سی بار تکبیر در این روایت برای تقیه است چون همان‌طور که صاحب‌الکامل و دیگران می‌گویند راویان آن را از ابن‌عباس نقل کرده‌اند. - . کامل التواریخ 1: 22 -

**[ترجمه]

«17»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی وَهْبٍ قَالَ: لَمَّا حَضَرَ آدَمَ الْوَفَاةُ أَوْصَی إِلَی شَیْثٍ وَ حَفَرَ لآِدَمَ فِی غَارٍ فِی أَبِی قَیْسٍ یُقَالُ لَهُ غَارُ الْکَنْزِ فَلَمْ یَزَلْ آدَمُ علیه السلام فِی ذَلِکَ الْغَارِ حَتَّی کَانَ زَمَنُ الْغَرَقِ اسْتَخْرَجَهُ نُوحٌ علیه السلام فِی تَابُوتٍ وَ جَعَلَهُ مَعَهُ فِی السَّفِینَةِ ⁽⁴⁾.

1) مخطوط. م.

2) مخطوط. م.

3) کامل التواریخ ج 1: 22. م.

4) قصص الأنبیاء مخطوط. قال الیعقوبی فی تاریخه 1: 8 فلما فرغ نوح من عمل السفینة صعد هو و ولده إلی مغارة الکنز فاحتملوا جسد آدم فوضعوه فی وسط البیت الأعلی من السفینة یوم الجمعة لسبع عشرة لیلة خلت من آذار، ثمّ ذکر أن ساما و ملکیزدق بن لمک بن سام دفنا بمسجد منی عند المنارة، قال و یقول: أهل الکتاب: بالشام فی الأرض المقدّسة انتهی. قلت: المشهور انه دفن فی الغریّ کما یدلّ علیه خبر المفضل. و قال المسعودیّ فی اثبات الوصیة: دفن بمکّة فی جبل ابی قبیس ثمّ ان نوحا حمل بعد الطوفان عظامه فدفنه فی ظاهر الکوفة.

أقول: سیأتی خبر طویل فی کتاب الإمامة فی باب اتصال الوصیة من لدن آدم علیه السلام.

**[ترجمه]قصص الانبیاء: به نقل از صدوق و وهب آمده است: وقتی مرگ آدم فرا رسید به شیث وصیت کرد و او در غاری به نام غار کنز در ابوقبیس برای آدم قبر حفر کرد و آدم پیوسته در آن غار بود تا اینکه زمان غرق فرارسید و نوح علیه السلام او را خارج کرد، در تابوت گذاشت و او را با خود به داخل کشتی برد.

ص: 267

می‌گویم: روایتی طولانی در کتاب امامت در باب اتصال وصیت از جانب آدم علیه السلام خواهد آمد.

**[ترجمه]

«18»

مل، کامل الزیارات مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ وَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدٌ الْحِمْیَرِیُّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَی نُوحٍ علیه السلام وَ هُوَ فِی السَّفِینَةِ أَنْ یَطُوفَ بِالْبَیْتِ أُسْبُوعاً فَطَافَ ⁽¹⁾بِالْبَیْتِ أُسْبُوعاً کَمَا أَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ ثُمَّ نَزَلَ فِی الْمَاءِ إِلَی رُکْبَتَیْهِ فَاسْتَخْرَجَ تَابُوتاً فِیهِ عِظَامُ آدَمَ علیه السلام فَحَمَلَ التَّابُوتَ فِی جَوْفِ السَّفِینَةِ حَتَّی طَافَ بِالْبَیْتِ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ یَطُوفَ ثُمَّ وَرَدَ إِلَی بَابِ الْکُوفَةِ فِی وَسَطِ مَسْجِدِهَا فَفِیهَا قَالَ اللَّهُ لِلْأَرْضِ ابْلَعِی ماءَکِ فَبَلَعَتْ مَاءَهَا مِنْ مَسْجِدِ الْکُوفَةِ کَمَا بَدَأَ الْمَاءُ مِنْ مَسْجِدِهَا وَ تَفَرَّقَ الْجَمْعُ ⁽²⁾الَّذِی کَانَ مَعَ نُوحٍ فِی السَّفِینَةِ فَأَخَذَ نُوحٌ التَّابُوتَ فَدَفَنَهُ فِی الْغَرِیِّ ⁽³⁾.

**[ترجمه]کامل‌الزیارات: امام صادق علیه السلام میفرماید: خداوند تبارک و تعالی به نوح علیه السلام در حالی که در کشتی بود وحی کرد که یک هفته به دور خانه طواف کند و او همان طور که خدا به او وحی کرده بود، یک هفته بر گرد خانه طواف کرد و سپس تا زانو به درون آب رفت و تابوتی را بیرون آورد که استخوان‌های آدم علیه السلام در آن بود و تابوت را در میان کشتی حمل کرد و همان مقدار که خدا خواسته بود خانه را طواف کند، در اطراف خانه به طواف برخاست و سپس به باب کوفه در وسط مسجد آن وارد شد و در آنجا بود که خداوند به زمین گفت: «آب خود را فرو بر» و زمین آبش را از مسجد کوفه که از همان جا نیز آغاز شده بود بلعید و گروهی که به همراه نوح در کشتی بودند متفرق شدند و نوح تابوت را برگرفت و آن را در غریّ دفن کرد. - . کامل الزیارات : 38-39 -

**[ترجمه]

«19»

مل، کامل الزیارات أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مَعاً عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یُوسُفَ التَّمِیمِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَاشَ آدَمُ أَبُو الْبَشَرِ تِسْعَمِائَةٍ وَ ثَلَاثِینَ سَنَةً ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]کامل‌الزیارات: امام صادق به نقل از پدرانشان می‌فرمایند: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: آدم ابوالبشر 930 سال عمر کرد.

**[ترجمه]

بیان

اعلم أن الناس اختلفوا فی عمر آدم علیه السلام

فَرَوَی الْعَامَّةُ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ عَنِ النَّبِیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَنَّهُ کَانَ کُتِبَ لَهُ أَلْفُ سَنَةٍ فَوَهَبَ سِتِّینَ لِدَاوُدَ علیه السلام ثُمَّ رَجَعَ.

و رووا عن ابن عباس أنه وهب من الألف أربعین فجحد فأکمل الله لآدم ألف سنة و لداود علیه السلام مائة سنة و رووا مثل ذلک عن جماعة منهم سعید بن جبیر و رووا أنه قال ابن عباس کان عمره تسعمائة و ستا و ثلاثین سنة.

و أهل التوراة یزعمون أن عمره تسعمائة و ثلاثون سنة و قال ابن الأثیر فی الکامل علی روایة أبی هریرة لم یکن کثیر اختلاف بین الحدیثین و ما فی التوراة فلعل الله ذکر عمره فی التوراة سوی ما وهبه لداود انتهی. ⁽⁵⁾

1) فی المصدر: فطاف کما أوحی اللّه إلیه. م.

2) فی نسخة: و تفرق الجمیع.

3) کامل الزیارة ص 38- 39.

4) لم نجده فیما عندنا من نسخة المصدر. م.

5) کامل التواریخ ج 1: 21. م.

و قال المسعودی توفی یوم الجمعة لست خلون من نیسان فی الساعة التی کان فیها خلقه و کان عمره تسعمائة و ثلاثین سنة انتهی ⁽¹⁾.

و ذکر السید فی سعد السعود من صحف إدریس علیه السلام مرضه عشرة أیام بالحمی و وفاته ⁽²⁾یوم الجمعة لأحد عشر یوما خلت من المحرم و دفنه فی غار فی جبل أبی قبیس و وجهه إلی الکعبة و إن عمره علیه السلام من وقت نفخ فیه الروح إلی وفاته ألف سنة و ثلاثین و إن حواء علیها السلام ما بقیت بعده إلا سنة ثم مرضت خمسة عشر یوما ثم توفیت و دفنت إلی جنب آدم علیه السلام ثم قال و نبأ الله شیثا و أنزل علیه خمسین صحیفة فیها دلائل الله و فرائضه و أحکامه و سننه و شرائعه و حدوده فأقام بمکة یتلو تلک الصحف علی بنی آدم و یعلمها و یعبد الله و یعمر الکعبة فیعتمر فی کل شهر و یحج فی أوان الحج حتی تم له تسعمائة سنة و اثنتا عشرة سنة فمرض فدعا ابنه أیوس ⁽³⁾فأوصی به إلیه و أمره بتقوی الله ثم توفی فغسله أیوس ابنه و قینان بن أیوس و مهلائیل بن قینان فتقدم أیوس فصلی علیه و دفنوه عن یمین آدم فی غار أبی قبیس. ⁽⁴⁾ثم قال السید رضی الله عنه وجدت فی السفر الثالث من التوراة أن حیاة آدم کانت تسعمائة و ثلاثین سنة

و قال محمد بن خالد البرقی رحمه الله إن عمر آدم علیه السلام کان تسع مائة و ستا و ثلاثین سنة ذکر ذلک فی کتاب البداء عن الصادق علیه السلام.⁽⁵⁾.

أقول: یمکن رفع التنافی بین خبری الفضیل و التمیمی بأن یکون علیه السلام أسقط النیف فی الخبر الأخیر بأن یکون الغرض ذکر أصل العقود سوی الکسور علی أنه یحتمل أن یکون الإسقاط من الرواة.

1) مروج الذهب ج 1: 17. و به قال الیعقوبی فی التاریخ، و قال المسعودیّ فی اثبات الوصیة: و کان عمره الف سنة وهب لداود منها سبعین سنة فصار عمره بعد ذلک تسعمائة و ثلاثین سنة.

2) فی المصدر: و صفة غسله و تکفینه و دفنه. م.

3) هکذا فی النسخ و الصحیح: أنوش کما فی المصدر، و کذا الکلام فیما بعده.

4) سعد السعود: 37- 38. م.

5) سعد السعود: 40. و فیه: تسعمائة و ست و ثلاثون. م.

**[ترجمه]بدان که مردم در مورد عمر آدم علیه السلام اختلاف‌نظر دارند. اهل تسنن از ابوهریره و او از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می‌کند که هزار سال عمر برای آدم علیه السلام نوشته شده بود که شصت سال را به داوود علیه السلام بخشید سپس بازگردانده شد. و از ابن‌عباس نقل می‌کنند که آدم چهل سال از هزار سال عمرش را به داوود بخشید و سپس انکار کرد پس خداوند هزار سال را برای آدم علیه السلام کامل کرد و صد سال برای داوود و روایات دیگری نظیر این را از گروهی از جمله سعیدبن جبیر نقل می‌کنند و روایت می‌کنند که ابن‌عباس گفت عمر او (آدم) 936 سال بود. اهل تورات گمان می‌کنند که عمر او 930 سال بوده و ابن‌اثیر در الکامل آورده است: طبق روایت ابوهریره اختلاف زیادی بین این دو حدیث و بین آنچه در تورات آمده است وجود ندارد و شاید خداوند تبارک و تعالی در تورات عمر او را بدون در نظر گرفتن آن مقداری که به داوود علیه السلام بخشیده بیان کرده است. پایان. - . کامل التواریخ : 21 -

ص: 268

مسعودی می‌گوید: او در روز جمعه شش روز از ماه نیسان رفته در همان ساعتی که در آن خلق شده بود از دنیا رفت و عمر او 930 سال بود. پایان. - . مروج الذهب 1: 17. در تاریخ مسعودی نیز آمده است. مسعودی در اثبات الوصیه میگوید: او هزار سال داشت که هفتاد سال آن را به داوود داد و پس از آن عمرش به 930 سال کاهش یافت. -

و سید در سعدالسعود به نقل از صحف ادریس علیه السلام ذکر کرده است که بیماری او ده روز همراه با تب بود و وفات او روز جمعه یازدهم محرم بود و او را در غاری در کوه ابوقبیس دفن کرد در حالی که صورت او به سمت کعبه بود و عمر او علیه السلام از وقتی که روح در او دمیده شد تا زمان وفاتش 1030 سال بود. حوا علیها السلام بعد از او فقط یک‌سال زیست و سپس پانزده روز بیمار شد و وفات یافت و در کنار آدم علیه السلام دفن شد. سپس گفت: و خداوند به شیث خبر داد و پنجاه صحیفه برای او نازل کرد که دلایل، احکام، فرائض، سنن، شرایع و قوانین خدا در آن بود و شیث در مکه اقامت گزید و آن صحیفه‌ها را بر فرزندان آدم میخواند و به آنها یاد میداد و به پرستش خدا میپرداخت و هر ماه یک بار به حج‌عمره می‌رفت و در زمان حج به حج می‌شتافت تا اینکه به سن 912 سالگی رسید. بیمار شد و پسرش ایوس را صدا زد و به او وصیت کرد و او را به تقوای الهی فرا خواند و سپس شیث وفات یافت. ایوس و قینانبن ایوس و مهلائیل بن قینان او را غسل دادند و ایوس جلو آمد و بر او نماز گزارد و او را در سمت راست آدم در غار ابوقبیس به خاک سپردند. - . سعد السعود: 37-38 -

سپس سید رضی الله‌عنه گفت: در سفر سوم از تورات یافتم که زندگانی آدم 930 سال بود.

محمدبن خالد البرقی –خدا رحمتش کند- میگوید: در کتاب البداء از امام صادق علیه السلام نقل شده است که عمر آدم علیه السلام 936 سال بود. - . سعد السعود: 40 -

می‌گویم: می‌توان اختلافی را که بین دو روایت فضیل و تمیمی وجود دارد این گونه رفع کرد که: ایشان علیه السلام در روایت اخیر عدد خرد را ذکر نکرده و خواسته که عدد عقود را بدون در نظر گرفتن عدد خرد آن ذکر کند و ممکن است که راویان خرده آن عدد را انداخته باشند.

ص: 269

**[ترجمه]

باب 9 قصص إدریس‌

الآیات

مریم: «وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِدْرِیسَ إِنَّهُ کانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا* وَ رَفَعْناهُ مَکاناً عَلِیًّا»(56-57)

الأنبیاء: «وَ إِسْماعِیلَ وَ إِدْرِیسَ وَ ذَا الْکِفْلِ کُلٌّ مِنَ الصَّابِرِینَ* وَ أَدْخَلْناهُمْ فِی رَحْمَتِنا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِینَ»(85-86)

{و در این کتاب از ادریس یاد کن که او راستگویی پیامبر بود* و [ما] او را به مقامی بلند ارتقا دادیم.}

• وَإِسْمَاعِیلَ وَإِدْرِیسَ وَذَا الْکِفْلِ کُلٌّ مِّنَ الصَّابِرِینَ * وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِی رَحْمَتِنَا إِنَّهُم مِّنَ الصَّالِحِینَ. - . انبیاء/ 85-86 -

{و اسماعیل و ادریس و ذوالکفل را [یاد کن] که همه از شکیبایان بودند* و آنان را در رحمت خود داخل نمودیم چرا که ایشان از شایستگان بودند.}

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی رحمه الله: وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ أی القرآن إِدْرِیسَ هو جد أب نوح علیه السلام و اسمه فی التوراة أخنوخ و قیل إنه سمی إدریس لکثرة درسه الکتب و هو أول من خط بالقلم و کان خیاطا و أول من خاط الثیاب و قیل إن الله سبحانه علمه النجوم و الحساب و علم الهیئة و کان ذلک معجزة له إِنَّهُ کانَ صِدِّیقاً أی کثیر التصدیق فی أمور الدین و قیل صادقا مبالغا فی الصدق فیما یخبر عن الله تعالی نَبِیًّا أی علیا رفیع الشأن برسالات الله تعالی وَ رَفَعْناهُ مَکاناً عَلِیًّا أی عالیا رفیعا و قیل إنه رفع إلی السماء السادسة عن ابن عباس و الضحاک و قال مجاهد رفع إدریس کما رفع عیسی و هو حی لم یمت

و قال آخرون إنه قبض روحه بین السماء الرابعة و الخامسة و روی ذلک عن أبی جعفر علیه السلام.

و قیل إن معناه و رفعناه محله و مرتبته بالرسالة و لم یرد رفعة المکان ⁽¹⁾.

**[ترجمه]طبرسی رحمه‌الله می‌گوید: «در کتاب یاد کن» یعنی در قرآن «ادریس» همان جد پدر نوح علیه السلام بود که اسم او در تورات اخنوخ است و گفته شده که او به خاطر این که بسیار کتاب می‌خواند ادریس نامیده شده است. او اولین کسی است که با قلم نگاشت و خیاط بود و اولین کسی بود که لباس دوخت. و گفته شده است که خداوند سبحان به او نجوم و حساب و علم هیأت آموخت و آن معجزه او بود «همانا او صادق بود» یعنی در امور دین بسیار تصدیق‌کننده و راستگو بود. و گفته شده در آنچه از خداوند خبر می‌داد بسیار صادق بود «پیامبر» یعنی به واسطه رسالات خداوند بسیار عالی‌مرتبه بود «او را به مقامی بلند ارتقا دادیم» یعنی به مکانی عالی و رفیع. ابن عباس و ضحاک گفته‌اند که او تا آسمان ششم بالا برده شد و مجاهد می‌گوید: ادریس همانند عیسی در حالی که زنده بود و نمرده بود به بالا برده شد و دیگران گفته‌اند: روح او بین آسمان چهارم و پنجم گرفته شد. این روایت از امام باقر علیه السلام نقل شده است. و گفته شده: معنی «او را به مقامی بلند ارتقا دادیم» این است که محل و مرتبه او را به واسطه رسالت بالا بردیم و منظور از این عبارت رفعت مکان نیست. - . مجمع البیان 6: 519 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ع، علل الشرائع بِالْإِسْنَادِ إِلَی وَهْبٍ أَنَّ إِدْرِیسَ علیه السلام کَانَ رَجُلًا ضَخْمَ الْبَطْنِ عَرِیضَ الصَّدْرِ قَلِیلًا شَعْرُ الْجَسَدِ کَثِیراً شَعْرُ الرَّأْسِ وَ کَانَتْ إِحْدَی أُذُنَیْهِ أَعْظَمَ مِنَ الْأُخْرَی وَ کَانَ دَقِیقَ الصَّدْرِ دَقِیقَ الْمَنْطِقِ قَرِیبَ الْخِطَاءِ إِذَا مَشَی وَ إِنَّمَا سُمِّیَ إِدْرِیسَ لِکَثْرَةِ مَا کَانَ یَدْرُسُ مِنْ حُکْمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ سُنَنِ الْإِسْلَامِ وَ هُوَ بَیْنَ أَظْهُرِ قَوْمِهِ ثُمَّ إِنَّهُ فَکَّرَ فِی عَظَمَةِ اللَّهِ وَ جَلَالِهِ فَقَالَ إِنَّ لِهَذِهِ السَّمَاوَاتِ وَ لِهَذِهِ الْأَرَضِینَ وَ لِهَذَا الْخَلْقِ الْعَظِیمِ وَ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ النُّجُومِ وَ السَّحَابِ وَ الْمَطَرِ وَ هَذِهِ الْأَشْیَاءِ الَّتِی تَکُونُ لَرَبّاً یُدَبِّرُهَا وَ یُصْلِحُهَا بِقُدْرَتِهِ

1) مجمع البیان 6: 519.

فَکَیْفَ لِی بِهَذَا الرَّبِّ فَأَعْبُدَهُ حَقَّ عِبَادَتِهِ فَجَلَا بِطَائِفَةٍ مِنْ قَوْمِهِ ⁽¹⁾فَجَعَلَ یَعِظُهُمْ وَ یُذَکِّرُهُمْ وَ یُخَوِّفُهُمْ وَ یَدْعُوهُمْ إِلَی عِبَادَةِ خَالِقِ هَذِهِ الْأَشْیَاءِ فَلَا یَزَالُ یُجِیبُهُ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ حَتَّی صَارُوا سَبْعَةً ثُمَّ سَبْعِینَ إِلَی أَنْ صَارُوا سَبْعَمِائَةٍ ثُمَّ بَلَغُوا أَلْفاً فَلَمَّا بَلَغُوا أَلْفاً قَالَ لَهُمْ تَعَالَوْا نَخْتَرْ مِنْ خِیَارِنَا ⁽²⁾مِائَةَ رَجُلٍ فَاخْتَارُوا مِنْ خِیَارِهِمْ مِائَةَ رَجُلٍ وَ اخْتَارُوا مِنَ الْمِائَةِ سَبْعِینَ رَجُلًا ثُمَّ اخْتَارُوا مِنَ السَّبْعِینَ عَشْرَةً ثُمَّ اخْتَارُوا مِنَ الْعَشْرَةِ سَبْعَةً ثُمَّ قَالَ لَهُمْ تَعَالَوْا فَلْیَدْعُ هَؤُلَاءِ السَّبْعَةُ وَ لْیُؤَمِّنْ بَقِیَّتُنَا فَلَعَلَّ هَذَا الرَّبَّ جَلَّ جَلَالُهُ یَدُلُّنَا عَلَی عِبَادَتِهِ فَوَضَعُوا أَیْدِیَهُمْ عَلَی الْأَرْضِ وَ دَعَوْا طَوِیلًا فَلَمْ یَتَبَیَّنْ لَهُمْ شَیْ‌ءٌ ثُمَّ رَفَعُوا أَیْدِیَهُمْ إِلَی السَّمَاءِ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی إِدْرِیسَ علیه السلام وَ نَبَّأَهُ وَ دَلَّهُ عَلَی عِبَادَتِهِ وَ مَنْ آمَنَ مَعَهُ فَلَمْ یَزَالُوا یَعْبُدُونَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَا یُشْرِکُونَ بِهِ شَیْئاً حَتَّی رَفَعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِدْرِیسَ إِلَی السَّمَاءِ وَ انْقَرَضَ مَنْ تَابَعَهُ عَلَی دِینِهِ إِلَّا قَلِیلًا ثُمَّ إِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا بَعْدَ ذَلِکَ وَ أَحْدَثُوا الْأَحْدَاثَ وَ أَبْدَعُوا الْبِدَعَ حَتَّی کَانَ زَمَانُ نُوحٍ علیه السلام ⁽³⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: با اسناد به وهب می‌گوید: ادریس مردی بود که شکم او بزرگ و سینه او گشاده و موی بدن او کم و موی سر او زیاد و یکی از گوش‌هایش از دیگری بزرگتر بود و سینهاش نازک و سخنانش دقیق و گام‌های او هنگام راه رفتن به هم نزدیک بود و به این علت ادریس نامیده شد که حکم خداوند عزوجل و سنت‌های اسلام را بسیار مطالعه میکرد در حالی که در میان قومش بود. در عظمت خدا و جلال او به فکر فرو رفت و سپس گفت: باید این آسمان‌ها و این زمین‌ها و این خلقت عظیم و خورشید و ماه و ستارگان و ابرها و باران و همه این چیزهایی که هست، یقینا خدایی داشته باشند که آنها را تدبیر کند و آنها را با قدرت خود اصلاح کند.

ص: 270

پس من چگونه می‌توانم این پروردگار را آنطور که شایسته عبادت اوست، عبادت کنم. سپس به سوی گروهی از قوم خود روی آورد و شروع به موعظه آنها کرد و به آنان یادآوری میکرد و آنها را بر حذر میداشت و به عبادت خالق این اشیاء فرا می‌خواند، پیوسته یکی پس از دیگری دعوت او را اجابت می‌کردند تا اینکه کم‌کم هفت نفر سپس هفتاد نفر سپس هفتصد نفر و بعد از آن هزار نفر شدند. وقتی به هزار نفر رسیدند به آنان گفت: بیایید از بین برگزیدگان خود صد نفر را برگزینیم. پس از میان برترینهای خود صد نفر را برگزیدند و از آن صد نفر، هفتاد نفر و سپس از هفتاد نفر ده نفر و از ده نفر هفت نفر را برگزیدند. سپس به آنها گفت: بیایید این هفت نفر دعا کنند و بقیه آمین بگویند. باشد که خداوند جلّ‌جلاله ما را به عبادت خود راهنمایی کند. پس دست خود را بر زمین گذاشتند و زمانی طولانی دعا کردند ولی چیزی بر آنان آشکار نشد. سپس دستانشان را به سوی آسمان بالا گرفتند و خداوند عزوجل به ادریس وحی کرد و او و کسانی که به همراه او ایمان آورده بودند را آگاه ساخته و به عبادت خود راهنمایی کرد. پس پیوسته خدا را عبادت می‌کردند و برای او شریکی قایل نبودند تا اینکه خداوند عزوجل ادریس را به سوی آسمان بالا برد و کسانی که در دین ادریس از او پیروی می‌کردند جز عده کمی منقرض شدند. پس از آن، آنها پراکنده شدند و اقوام مختلفی شدند و چیزهای جدید ایجاد کرده و بدعت‌هایی به وجود آوردند تا اینکه زمان نوح علیه السلام فرا رسید. - . علل الشرائع : 21 -

**[ترجمه]

«2»

ک، إکمال الدین أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ وَ ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ جَمِیعاً عَنْ سَعْدٍ وَ الْحِمْیَرِیِّ وَ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی وَ ابْنِ هَاشِمٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْبَاقِرِ علیهما السلام قَالَ: کَانَ بَدْءُ نُبُوَّةِ إِدْرِیسَ علیه السلام أَنَّهُ کَانَ فِی زَمَانِهِ مَلِکٌ جَبَّارٌ ⁽⁴⁾وَ أَنَّهُ رَکِبَ ذَاتَ یَوْمٍ فِی بَعْضِ نُزَهِهِ فَمَرَّ بِأَرْضٍ خَضِرَةٍ نَضِرَةٍ لِعَبْدٍ مُؤْمِنٍ مِنَ الرَّافِضَةِ ⁽⁵⁾فَأَعْجَبَتْهُ فَسَأَلَ وُزَرَاءَهُ لِمَنْ هَذِهِ الْأَرْضُ قَالُوا لِعَبْدٍ مِنْ عَبِیْدِ الْمَلِکِ فُلَانٍ الرَّافِضِیِّ فَدَعَا بِهِ فَقَالَ لَهُ أَمْتِعْنِی بِأَرْضِکَ هَذِهِ- ⁽⁶⁾فَقَالَ لَهُ عِیَالِی أَحْوَجُ إِلَیْهَا مِنْکَ قَالَ فَسُمْنِی بِهَا

1) فی نسخة: فخلا بطائفة من قومه.

2) فی نسخة: تعالوا نختار من خیارنا.

3) علل الشرائع: 21. م.

4) قال المسعودیّ فی اثبات الوصیة: إنّه «بیوراسب».

5) أی من الذین رفضوا الشرک و المعاصی و ترکوا مذهب السلطان، و عبر علیه السلام بذلک لئلا یهتم أصحابه ممّا ینابزهم العامّة بهذا اللقب و یعلموا أن ذلک کان دیدن أهل الدنیا سلفا و خلفا و عادتهم، رواه المسعودیّ فی اثبات الوصیة و قال: فقیل: إنّها لرجل من الرافضة کان لا یتبعه علی کفره و یرفضه یسمی رافضیا فدعی به.

6) أی صیرنی انتفع و ألتذ به.

أُثْمِنْ لَکَ قَالَ لَا أُمْتِعُکَ وَ لَا أَسُومُکَ دَعْ عَنْکَ ذِکْرَهَا فَغَضِبَ الْمَلِکُ عِنْدَ ذَلِکَ وَ أَسِفَ وَ انْصَرَفَ إِلَی أَهْلِهِ وَ هُوَ مَغْمُومٌ مُفَکِّرٌ فِی أَمْرِهِ وَ کَانَتْ لَهُ امْرَأَةٌ مِنَ الْأَزَارِقَةِ ⁽¹⁾وَ کَانَ بِهَا مُعْجَباً یُشَاوِرُهَا فِی الْأَمْرِ إِذَا نَزَلَ بِهِ فَلَمَّا اسْتَقَرَّ فِی مَجْلِسِهِ بَعَثَ إِلَیْهَا لِیُشَاوِرَهَا فِی أَمْرِ صَاحِبِ الْأَرْضِ فَخَرَجَتْ إِلَیْهِ فَرَأَتْ فِی وَجْهِهِ الْغَضَبَ فَقَالَتْ لَهُ أَیُّهَا الْمَلِکُ مَا الَّذِی دَهَاکَ- ⁽²⁾حَتَّی بَدَا الْغَضَبُ فِی وَجْهِکَ قَبْلَ فِعْلِکَ- ⁽³⁾فَأَخْبَرَهَا بِخَبَرِ الْأَرْضِ وَ مَا کَانَ مِنْ قَوْلِهِ لِصَاحِبِهَا وَ مِنْ قَوْلِ صَاحِبِهَا لَهُ فَقَالَتْ أَیُّهَا الْمَلِکُ إِنَّمَا یَغْتَمُّ وَ یَأْسَفُ ⁽⁴⁾مَنْ لَا یَقْدِرُ عَلَی التَّغْیِیرِ وَ الِانْتِقَامِ وَ إِنْ کُنْتَ تَکْرَهُ أَنْ تَقْتُلَهُ بِغَیْرِ حُجَّةٍ فَأَنَا أَکْفِیکَ أَمْرَهُ وَ أُصَیِّرُ أَرْضَهُ بِیَدِکَ بِحُجَّةٍ لَکَ فِیهَا الْعُذْرُ عِنْدَ أَهْلِ مَمْلَکَتِکَ قَالَ وَ مَا هِیَ قَالَتْ أَبْعَثُ إِلَیْهِ أَقْوَاماً مِنْ أَصْحَابِی أَزَارِقَةَ حَتَّی یَأْتُوکَ بِهِ فَیَشْهَدُوا عَلَیْهِ عِنْدَکَ أَنَّهُ قَدْ بَرِئَ مِنْ دِینِکَ فَیَجُوزُ لَکَ قَتْلُهُ وَ أَخْذُ أَرْضِهِ قَالَ فَافْعَلِی ذَلِکِ قَالَ فَکَانَ لَهَا أَصْحَابٌ مِنَ الْأَزَارِقَةِ عَلَی دِینِهَا یَرَوْنَ قَتْلَ الرَّافِضَةِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَبَعَثَتْ إِلَی قَوْمٍ مِنْهُمْ فَأَتَوْهُمْ فَأَمَرَتْهُمْ أَنْ یَشْهَدُوا عَلَی فُلَانٍ الرَّافِضِیِّ عِنْدَ الْمَلِکِ أَنَّهُ قَدْ بَرِئَ مِنْ دِینِ الْمَلِکِ فَشَهِدُوا عَلَیْهِ أَنَّهُ قَدْ بَرِئَ مِنْ دِینِ الْمَلِکِ فَقَتَلَهُ وَ اسْتَخْلَصَ أَرْضَهُ فَغَضِبَ اللَّهُ لِلْمُؤْمِنِ عِنْدَ ذَلِکَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی إِدْرِیسَ علیه السلام أَنِ ائْتِ عَبْدِی هَذَا الْجَبَّارَ فَقُلْ لَهُ أَ مَا رَضِیتَ أَنْ قَتَلْتَ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنَ ظُلْماً حَتَّی اسْتَخْلَصْتَ أَرْضَهُ خَالِصَةً لَکَ فَأَحْوَجْتَ عِیَالَهُ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَجَعْتَهُمْ أَمَا وَ عِزَّتِی لَأَنْتَقِمَنَّ لَهُ مِنْکَ فِی الْآجِلِ وَ لَأَسْلُبَنَّکَ مُلْکَکَ فِی الْعَاجِلِ وَ لَأُخَرِّبَنَّ مَدِینَتَکَ وَ لَأُذِلَّنَّ عِزَّکَ وَ لَأُطْعِمَنَّ الْکِلَابَ لَحْمَ امْرَأَتِکَ فَقَدْ غَرَّکَ یَا مُبْتَلَی حِلْمِی عَنْکَ فَأَتَاهُ إِدْرِیسُ علیه السلام بِرِسَالَةِ رَبِّهِ وَ هُوَ فِی مَجْلِسِهِ وَ حَوْلَهُ أَصْحَابُهُ فَقَالَ أَیُّهَا الْجَبَّارُ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ- ⁽⁵⁾وَ هُوَ یَقُولُ لَکَ أَ مَا رَضِیتَ أَنْ قَتَلْتَ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنَ ظُلْماً حَتَّی اسْتَخْلَصْتَ أَرْضَهُ خَالِصَةً لَکَ وَ أَحْوَجْتَ عِیَالَهُ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَجَعْتَهُمْ أَمَا وَ عِزَّتِی لَأَنْتَقِمَنَّ لَهُ مِنْکَ فِی الْآجِلِ وَ لَأَسْلُبَنَّکَ مُلْکَکَ فِی الْعَاجِلِ وَ لَأُخَرِّبَنَّ مَدِینَتَکَ وَ لَأُذِلَّنَّ عِزَّکَ وَ لَأُطْعِمَنَ

1) أی کانت بصفة الازارقة، فکما أن الازارقة یرون غیر أهل نحلتهم مشرکا و یستحلون دمه و أمواله فکذلک هذه المرأة، و الازارقة فرقة من الخوارج.

2) دهی فلانا: أصابه بداهیة. و الداهیة: الامر العظیم.

3) فی نسخة: قبل ایقاعک.

4) فی المصدر : یغتم ویهتم به « ویأسف خ ). م

5) فی نسخة: انی رسول اللّه إلیک.

الْکِلَابَ لَحْمَ امْرَأَتِکَ فَقَالَ الْجَبَّارُ اخْرُجْ عَنِّی یَا إِدْرِیسُ فَلَنْ تَسْبِقَنِی بِنَفْسِکَ ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَی امْرَأَتِهِ فَأَخْبَرَهَا بِمَا جَاءَ بِهِ إِدْرِیسُ فَقَالَتْ لَا یَهُولَنَّکَ رِسَالَةُ إِلَهِ إِدْرِیسَ- أَنَا أُرْسِلُ إِلَیْهِ مَنْ یَقْتُلُهُ فَتَبْطُلُ رِسَالَةُ إِلَهِهِ وَ کُلُّ مَا جَاءَکَ بِهِ قَالَ فَافْعَلِی وَ کَانَ لِإِدْرِیسَ أَصْحَابٌ مِنَ الرَّافِضَةِ مُؤْمِنُونَ یَجْتَمِعُونَ إِلَیْهِ فِی مَجْلِسٍ لَهُ فَیَأْنَسُونَ بِهِ وَ یَأْنَسُ بِهِمْ فَأَخْبَرَهُمْ إِدْرِیسُ بِمَا کَانَ مِنْ وَحْیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ وَ رِسَالَتِهِ إِلَی الْجَبَّارِ وَ مَا کَانَ مِنْ تَبْلِیغِ رِسَالَةِ اللَّهِ إِلَی الْجَبَّارِ فَأَشْفَقُوا عَلَی إِدْرِیسَ وَ أَصْحَابِهِ وَ خَافُوا عَلَیْهِ الْقَتْلَ وَ بَعَثَتْ امْرَأَةُ الْجَبَّارِ إِلَی إِدْرِیسَ أَرْبَعِینَ رَجُلًا مِنَ الْأَزَارِقَةِ لِیَقْتُلُوهُ فَأَتَوْهُ فِی مَجْلِسِهِ الَّذِی کَانَ یَجْتَمِعُ إِلَیْهِ فِیهِ أَصْحَابُهُ فَلَمْ یَجِدُوهُ فَانْصَرَفُوا وَ قَدْ رَآهُمْ أَصْحَابُ إِدْرِیسَ فَحَسُّوا أَنَّهُمْ أَتَوْا إِدْرِیسَ لِیَقْتُلُوهُ فَتَفَرَّقُوا فِی طَلَبِهِ فلقوا (فَلَقُوهُ) فَقَالُوا لَهُ خُذْ حِذْرَکَ یَا إِدْرِیسُ فَإِنَّ الْجَبَّارَ قَاتِلُکَ قَدْ بَعَثَ الْیَوْمَ أَرْبَعِینَ رَجُلًا مِنَ الْأَزَارِقَةِ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ مِنْ هَذِهِ الْقَرْیَةِ فَتَنَحَّی إِدْرِیسُ عَنِ الْقَرْیَةِ مِنْ یَوْمِهِ ذَلِکَ وَ مَعَهُ نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَلَمَّا کَانَ فِی السَّحَرِ نَاجَی إِدْرِیسُ رَبَّهُ فَقَالَ یَا رَبِّ بَعَثْتَنِی إِلَی جَبَّارٍ فَبَلَّغْتُ رِسَالَتَکَ وَ قَدْ تَوَعَّدَنِی هَذَا الْجَبَّارُ بِالْقَتْلِ بَلْ هُوَ قَاتِلِی إِنْ ظَفِرَ بِی فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنْ تَنَحَّ عَنْهُ وَ اخْرُجْ مِنْ قَرْیَتِهِ وَ خَلِّنِی وَ إِیَّاهُ فَوَ عِزَّتِی لَأُنْفِذَنَّ فِیهِ أَمْرِی وَ لَأُصَدِّقَنَّ قَوْلَکَ فِیهِ وَ مَا أَرْسَلْتُکَ بِهِ إِلَیْهِ فَقَالَ إِدْرِیسُ یَا رَبِّ إِنْ لِی حَاجَةً قَالَ اللَّهُ سَلْهَا تُعْطَهَا قَالَ أَسْأَلُکَ أَنْ لَا تُمْطِرَ السَّمَاءَ عَلَی أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْیَةِ وَ مَا حَوْلَهَا وَ مَا حَوَتْ عَلَیْهِ حَتَّی أَسْأَلَکَ ذَلِکَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَا إِدْرِیسُ إِذاً تَخْرَبُ الْقَرْیَةُ وَ یَشْتَدُّ جَهْدُ أَهْلِهَا وَ یَجُوعُونَ فَقَالَ إِدْرِیسُ وَ إِنْ خَرِبَتْ وَ جَهَدُوا وَ جَاعُوا قَالَ اللَّهُ فَإِنِّی قَدْ أَعْطَیْتُکَ مَا سَأَلْتَ وَ لَنْ أُمْطِرَ السَّمَاءَ عَلَیْهِمْ حَتَّی تَسْأَلَنِی ذَلِکَ وَ أَنَا أَحَقُّ مَنْ وَفَی بِعَهْدِهِ فَأَخْبَرَ إِدْرِیسُ أَصْحَابَهُ بِمَا سَأَلَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ حَبْسِ الْمَطَرِ عَنْهُمْ وَ بِمَا أَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ وَ وَعَدَهُ أَنْ لَا یُمْطِرَ السَّمَاءَ عَلَیْهِمْ حَتَّی أَسْأَلَهُ ذَلِکَ فَاخْرُجُوا أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ مِنْ هَذِهِ الْقَرْیَةِ إِلَی غَیْرِهَا مِنَ الْقُرَی فَخَرَجُوا مِنْهَا وَ عِدَّتُهُمْ یَوْمَئِذٍ عِشْرُونَ رَجُلًا فَتَفَرَّقُوا فِی الْقُرَی وَ شَاعَ خَبَرُ إِدْرِیسَ فِی الْقُرَی بِمَا سَأَلَ اللَّهَ تَعَالَی وَ تَنَحَّی إِدْرِیسُ إِلَی کَهْفٍ فِی الْجَبَلِ شَاهِقٍ فَلَجَأَ إِلَیْهِ وَ وَکَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مَلَکاً یَأْتِیهِ بِطَعَامِهِ عِنْدَ کُلِّ مَسَاءٍ وَ کَانَ یَصُومُ النَّهَارَ فَیَأْتِیهِ الْمَلَکُ بِطَعَامِهِ عِنْدَ کُلِّ مَسَاءٍ وَ سَلَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عِنْدَ ذَلِکَ مُلْکَ

الْجَبَّارِ وَ قَتَلَهُ وَ أَخْرَبَ مَدِینَتَهُ وَ أَطْعَمَ الْکِلَابَ لَحْمَ امْرَأَتِهِ غَضَباً لِلْمُؤْمِنِ وَ ظَهَرَ فِی الْمَدِینَةِ جَبَّارٌ آخَرُ عَاصٍ فَمَکَثُوا بِذَلِکَ بَعْدَ خُرُوجِ إِدْرِیسَ مِنَ الْقَرْیَةِ عِشْرِینَ سَنَةً لَمْ تُمْطِرِ السَّمَاءُ قَطْرَةً مِنْ مَائِهَا عَلَیْهِمْ فَجَهَدَ الْقَوْمُ وَ اشْتَدَّتْ حَالُهُمْ وَ صَارُوا یَمْتَارُونَ الْأَطْعِمَةَ ⁽¹⁾مِنَ الْقُرَی مِنْ بَعْدُ فَلَمَّا جَهَدُوا مَشَی بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ فَقَالُوا إِنَّ الَّذِی نَزَلَ بِنَا مِمَّا تَرَوْنَ بِسُؤَالِ إِدْرِیسَ رَبَّهُ أَنْ لَا یُمْطِرَ السَّمَاءَ عَلَیْنَا حَتَّی یَسْأَلَهُ هُوَ وَ قَدْ خَفِیَ إِدْرِیسُ عَنَّا وَ لَا عِلْمَ لَنَا بِمَوْضِعِهِ وَ اللَّهُ أَرْحَمُ بِنَا مِنْهُ فَأَجْمَعَ أَمْرُهُمْ عَلَی أَنْ یَتُوبُوا إِلَی اللَّهِ وَ یَدْعُوهُ وَ یَفْزَعُوا إِلَیْهِ وَ یَسْأَلُوهُ أَنْ یُمْطِرَ السَّمَاءَ عَلَیْهِمْ وَ عَلَی مَا حَوَتْ قَرْیَتُهُمْ فَقَامُوا عَلَی الرَّمَادِ وَ لَبِسُوا الْمُسُوحَ وَ حَثَوْا عَلَی رُءُوسِهِمُ التُّرَابَ- ⁽²⁾وَ رَجَعُوا إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِالتَّوْبَةِ وَ الِاسْتِغْفَارِ وَ الْبُکَاءِ وَ التَّضَرُّعِ إِلَیْهِ وَ أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ یَا إِدْرِیسُ أَهْلُ قَرْیَتِکَ ⁽³⁾قَدْ عَجُّوا إِلَیَّ بِالتَّوْبَةِ وَ الِاسْتِغْفَارِ وَ الْبُکَاءِ وَ التَّضَرُّعِ وَ أَنَا اللَّهُ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ أَقْبَلُ التَّوْبَةَ وَ أَعْفُو عَنِ السَّیِّئَةِ وَ قَدْ رَحِمْتُهُمْ وَ لَمْ یَمْنَعْنِی إِجَابَتَهُمْ إِلَی مَا سَأَلُونِی مِنَ الْمَطَرِ إِلَّا مُنَاظَرَتُکَ فِیمَا سَأَلْتَنِی أَنْ لَا أُمْطِرَ السَّمَاءَ عَلَیْهِمْ حَتَّی تَسْأَلَنِی فَاسْأَلْنِی یَا إِدْرِیسُ حَتَّی أُغِیثَهُمْ وَ أُمْطِرَ السَّمَاءَ عَلَیْهِمْ قَالَ إِدْرِیسُ اللَّهُمَّ إِنِّی لَا أَسْأَلُکَ ذَلِکَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَ لَمْ تَسْأَلْنِی یَا إِدْرِیسُ فَسَلْنِی ⁽⁴⁾قَالَ إِدْرِیسُ اللَّهُمَّ إِنِّی لَا أَسْأَلُکَ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی الْمَلَکِ الَّذِی أَمَرَهُ أَنْ یَأْتِی إِدْرِیسَ بِطَعَامِهِ کُلَّ مَسَاءٍ أَنِ احْبِسْ عَنْ إِدْرِیسَ طَعَامَهُ وَ لَا تَأْتِهِ بِهِ فَلَمَّا أَمْسَی إِدْرِیسُ فِی لَیْلَةِ ذَلِکَ الْیَوْمِ فَلَمْ یُؤْتَ بِطَعَامِهِ حَزِنَ وَ جَاعَ فَصَبَرَ فَلَمَّا کَانَ فِی الْیَوْمِ الثَّانِی فَلَمْ یُؤْتَ بِطَعَامِهِ اشْتَدَّ حُزْنُهُ وَ جُوعُهُ فَلَمَّا کَانَتِ اللَّیْلَةُ مِنَ الْیَوْمِ الثَّالِثِ فَلَمْ یُؤْتَ بِطَعَامِهِ اشْتَدَّ جُهْدُهُ وَ جُوعُهُ وَ حُزْنُهُ وَ قَلَّ صَبْرُهُ فَنَادَی رَبَّهُ یَا رَبِّ حَبَسْتَ عَنِّی رِزْقِی مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْبِضَ رُوحِی فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ یَا إِدْرِیسُ جَزِعْتَ أَنْ حَبَسْتُ عَنْکَ طَعَامَکَ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ وَ لَیَالِیَهَا وَ لَمْ تَجْزَعْ وَ لَمْ تُنْکِرْ جُوعَ أَهْلِ قَرْیَتِکَ وَ جُهْدَهُمْ مُنْذُ عِشْرِینَ سَنَةً ثُمَّ سَأَلْتُکَ عَنْ جُهْدِهِمْ

1) أی یجمعون الاطعمة.

2) حثا التراب: صبه.

3) فی المصدر: فاوحی اللّه عزّ و جلّ الی إدریس ان أهل قریتک اه. م.

4) فی المصدر: أ لم تسألنی یا إدریس فاجبتک الی ما سألت، و انا اسألک ان لم تسألنی فلم لا تجیب مسألتی. قال إدریس اه. م.

وَ رَحْمَتِی إِیَّاهُمْ أَنْ تَسْأَلَنِی أَنْ أُمْطِرَ السَّمَاءَ عَلَیْهِمْ فَلَمْ تَسْأَلْنِی وَ بَخِلْتَ عَلَیْهِمْ بِمَسْأَلَتِکَ إِیَّایَ فَأَذَقْتُکَ الْجُوعَ ⁽¹⁾فَقَلَّ عِنْدَ ذَلِکَ صَبْرُکَ وَ ظَهَرَ جَزَعُکَ فَاهْبِطْ مِنْ مَوْضِعِکَ فَاطْلُبِ الْمَعَاشَ لِنَفْسِکَ فَقَدْ وَکَلْتُکَ فِی طَلَبِهِ إِلَی حِیَلِکَ فَهَبَطَ إِدْرِیسُ مِنْ مَوْضِعِهِ إِلَی غَیْرِهِ یَطْلُبُ أُکْلَةً مِنْ جُوعٍ فَلَمَّا دَخَلَ الْقَرْیَةَ نَظَرَ إِلَی دُخَانٍ فِی بَعْضِ مَنَازِلِهَا فَأَقْبَلَ نَحْوَهُ فَهَجَمَ عَلَی عَجُوزٍ کَبِیرَةٍ وَ هِیَ تُرَقِّقُ قُرْصَتَیْنِ لَهَا عَلَی مِقْلَاةٍ ⁽²⁾فَقَالَ لَهَا أَیَّتُهَا الْمَرْأَةُ أَطْعِمِینِی فَإِنِّی مَجْهُودٌ مِنَ الْجُوعِ فَقَالَتْ لَهُ یَا عَبْدَ اللَّهِ مَا تَرَکَتْ لَنَا دَعْوَةُ إِدْرِیسَ فَضْلًا نُطْعِمُهُ أَحَداً وَ حَلَفَتْ أَنَّهَا مَا تَمْلِکُ شَیْئاً غَیْرَهُ فَاطْلُبِ الْمَعَاشَ مِنْ غَیْرِ أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْیَةِ قَالَ لَهَا أَطْعِمِینِی مَا أُمْسِکُ بِهِ رُوحِی وَ تَحْمِلُنِی بِهِ رِجْلِی إِلَی أَنْ أَطْلُبَ قَالَتْ إِنَّهُمَا قُرْصَتَانِ وَاحِدَةٌ لِی وَ الْأُخْرَی لِابْنِی فَإِنْ أَطْعَمْتُکَ قُوتِی مِتُّ وَ إِنْ أَطْعَمْتُکَ قُوتَ ابْنِی مَاتَ وَ مَا هُنَا فَضْلٌ أُطْعِمُکَاهُ فَقَالَ لَهَا إِنَّ ابْنَکِ صَغِیرٌ یُجْزِیهِ نِصْفُ قُرْصَةٍ فَیَحْیَا بِهَا وَ یُجْزِینِی النِّصْفُ الْآخَرُ فَأَحْیَا بِهِ وَ فِی ذَلِکِ بُلْغَةٌ لِی وَ لَهُ فَأَکَلَتِ الْمَرْأَةُ قُرْصَهَا وَ کَسَرَتِ الْقُرْصَ الْآخَرَ بَیْنَ إِدْرِیسَ وَ بَیْنَ ابْنِهَا فَلَمَّا رَأَی ابْنُهَا إِدْرِیسَ یَأْکُلُ مِنْ قُرْصِهِ اضْطَرَبَ حَتَّی مَاتَ قَالَتْ أُمُّهُ یَا عَبْدَ اللَّهِ قَتَلْتَ عَلَیَّ ابْنِی جَزَعاً عَلَی قُوتِهِ قَالَ إِدْرِیسُ فَأَنَا أُحْیِیهِ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَی فَلَا تَجْزَعِی ثُمَّ أَخَذَ إِدْرِیسُ بِعَضُدَیِ الصَّبِیِّ ثُمَّ قَالَ أَیَّتُهَا الرُّوحُ الْخَارِجَةُ مِنْ بَدَنِ هَذَا الْغُلَامِ بِإِذْنِ اللَّهِ ارْجِعِی إِلَی بَدَنِهِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أَنَا إِدْرِیسُ النَّبِیُّ فَرَجَعَتْ رُوحُ الْغُلَامِ إِلَیْهِ بِإِذْنِ اللَّهِ فَلَمَّا سَمِعَتِ الْمَرْأَةُ کَلَامَ إِدْرِیسَ وَ قَوْلَهُ أَنَا إِدْرِیسُ وَ نَظَرَتْ إِلَی ابْنِهَا قَدْ عَاشَ بَعْدَ الْمَوْتِ قَالَتْ أَشْهَدُ أَنَّکَ إِدْرِیسُ النَّبِیُّ وَ خَرَجَتْ تُنَادِی بِأَعْلَی صَوْتِهَا فِی الْقَرْیَةِ أَبْشِرُوا بِالْفَرَجِ فَقَدْ دَخَلَ إِدْرِیسُ قَرْیَتَکُمْ وَ مَضَی إِدْرِیسُ حَتَّی جَلَسَ عَلَی مَوْضِعِ مَدِینَةِ الْجَبَّارِ الْأَوَّلِ وَ هِیَ عَلَی تَلٍّ فَاجْتَمَعَ إِلَیْهِ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ قَرْیَتِهِ فَقَالُوا لَهُ یَا إِدْرِیسُ أَ مَا رَحِمْتَنَا فِی هَذِهِ الْعِشْرِینَ سَنَةً الَّتِی جُهِدْنَا فِیهَا وَ مَسَّنَا الْجُوعُ وَ الْجُهْدُ فِیهَا فَادْعُ اللَّهَ لَنَا أَنْ یُمْطِرَ السَّمَاءَ عَلَیْنَا قَالَ لَا حَتَّی یَأْتِیَنِی جَبَّارُکُمْ هَذَا وَ جَمِیعُ أَهْلِ قَرْیَتِکُمْ مُشَاةً حُفَاةً فَیَسْأَلُونِی ذَلِکَ فَبَلَغَ الْجَبَّارَ قَوْلُهُ فَبَعَثَ إِلَیْهِ أَرْبَعِینَ رَجُلًا یَأْتُوهُ بِإِدْرِیسَ فَأَتَوْهُ فَقَالُوا لَهُ إِنَّ الْجَبَّارَ بَعَثَ إِلَیْکَ

1) فی المصدر: فادبتک بالجوع. م.

2) المقلاة: وعاء یقلی فیه الطعام.

لِتَذْهَبَ إِلَیْهِ فَدَعَا عَلَیْهِمْ فَمَاتُوا فَبَلَغَ الْجَبَّارَ ذَلِکَ فَبَعَثَ إِلَیْهِ خَمْسَمِائَةِ رَجُلٍ لِیَأْتُوهُ بِهِ فَقَالُوا لَهُ یَا إِدْرِیسُ إِنَّ الْجَبَّارَ بَعَثَنَا إِلَیْکَ لِنَذْهَبَ بِکَ إِلَیْهِ فَقَالَ لَهُمْ إِدْرِیسُ انْظُرُوا إِلَی مَصَارِعِ أَصْحَابِکُمْ فَقَالُوا لَهُ یَا إِدْرِیسُ قَتَلْتَنَا بِالْجُوعِ مُنْذُ عِشْرِینَ سَنَةً ثُمَّ تُرِیدُ أَنْ تَدْعُوَ عَلَیْنَا بِالْمَوْتِ أَ مَا لَکَ رَحْمَةٌ فَقَالَ مَا أَنَا بِذَاهِبٍ إِلَیْهِ وَ لَا أَنَا بِسَائِلٍ اللَّهَ أَنْ یُمْطِرَ السَّمَاءَ عَلَیْکُمْ حَتَّی یَأْتِیَنِی جَبَّارُکُمْ مَاشِیاً حَافِیاً وَ أَهْلُ قَرْیَتِکُمْ فَانْطَلَقُوا إِلَی الْجَبَّارِ فَأَخْبَرُوهُ بِقَوْلِ إِدْرِیسَ وَ سَأَلُوهُ أَنْ یَمْضِیَ مَعَهُمْ وَ جَمِیعَ أَهْلِ قَرْیَتِهِمْ إِلَی إِدْرِیسَ حُفَاةً مُشَاةً فَأَتَوْهُ حَتَّی وَقَفُوا بَیْنَ یَدَیْهِ خَاضِعِینَ لَهُ طَالِبِینَ إِلَیْهِ أَنْ یَسْأَلَ اللَّهَ لَهُمْ أَنْ یُمْطِرَ السَّمَاءَ عَلَیْهِمْ فَقَالَ لَهُمْ إِدْرِیسُ أَمَّا الْآنَ فَنَعَمْ فَسَأَلَ اللَّهَ تَعَالَی إِدْرِیسُ عِنْدَ ذَلِکَ أَنْ یُمْطِرَ السَّمَاءَ عَلَیْهِمْ وَ عَلَی قَرْیَتِهِمْ وَ نَوَاحِیهَا فَأَظَلَّتْهُمْ سَحَابَةٌ مِنَ السَّمَاءِ وَ أَرْعَدَتْ وَ أَبْرَقَتْ وَ هَطَلَتْ ⁽¹⁾عَلَیْهِمْ مِنْ سَاعَتِهِمْ حَتَّی ظَنُّوا أَنَّهَا الْغَرَقُ فَمَا رَجَعُوا إِلَی مَنَازِلِهِمْ حَتَّی أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ مِنَ الْمَاءِ ⁽²⁾.

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بإسناده إلی الصدوق مثله ⁽³⁾.

**[ترجمه]اکمال‌الدین: امام باقر علیه السلام میفرماید: در آغاز نبوت ادریس علیهالسلام پادشاهی ستمگر - . مسعودی در اثبات الوصیه گفته که نام وی بیوراسب بوده است. - حکومت می‌کرد که روزی به گردش درآمد و از زمین سرسبز و تازه‌ای عبور کرد که متعلق به یک رافضی - . منظور از رافضی کسانی هستند که شرک و گناهان و مذهب پادشاه را ترک کردهاند. امام علیه السلام از این لفظ استفاده کردهاند تا اصحاب ایشان به این لقبی که اهل سنت به آنان دادهاند توجه نکنند و بدانند که عادت اهل دنیا در گذشته و حال چنین بوده است. مسعودی این روایت را در اثبات الوصیه آورده و میگوید: نقل شده است که آن زمین متعلق به مردی از رافضیها بود که چون از کفر پادشاه تبعیت نمیکرد او را رافضی به معنای مخالفت کننده نامیدند و پس از آن به همین نام خوانده میشد. -

مؤمن بود. پس این زمین را بسیار پسندید. از وزرایش پرسید: این زمین متعلق به کیست؟ گفتند: متعلق به بنده‌ای از بندگان شما، فلانی رافضی است. پس آن رافضی را فرا خواند و به او گفت: این زمینت را به من بده تا برای تفریح و لذت از آن بهرهمند شوم. آن مرد گفت: زن و فرزندانم به آن نیازمندترند. [پادشاه] گفت: آن را به نام من کن،

ص: 271

پول آن را به تو می‌پردازم. آن مرد گفت: آن را به تو نمیدهم و نمیفروشم. دیگر حرف آن را نزن - دست از آن بکش -. پادشاه از این حرف خشمگین و ناراحت شد. به سوی خانه‌اش رفت در حالی که غمگین بود و در این مسأله به فکر فرو رفته بود. او زنی از ازارقه - . یعنی زنی که ویژگیهای ازارقه را داشت. ازارقه کسانی بودند که افراد غیر از نحله خود را مشرک و خون و اموالشان را حلال میدانستند. این زن نیز این گونه بود. ازارقه گروهی از خوارج هستند. -

داشت که شیفته او بود و وقتی دچار مشکل می‌شد با او مشورت می‌کرد. وقتی در جایگاه خود نشست کسی را به سوی زن فرستاد تا درباره مسأله صاحب زمین با او مشورت کند. آن زن آمد و خشم را در چهره او دید. پس به او گفت: ای پادشاه چه مشکلی برایت پیش آمده است که قبل از انجام کار، خشم بر چهرهات آشکار شده است؟ پادشاه داستان زمین و سخنانی که او به صاحب زمین گفته بود و سخن صاحب زمین به او را برای آن زن تعریف کرد. آن زن گفت: ای پادشاه فقط کسی باید تأسف بخورد و غمگین باشد که نمی‌تواند چیزی را تغییر داده و انتقام بگیرد و اگر دوست نداری که بی‌دلیل او را به قتل برسانی من این کار را انجام می‌دهم و زمین او را با دلیلی که با آن دلیل در نزد اهل مملکتت عذر داشته باشی به دستت می‌رسانم. پادشاه گفت: آن حجت و دلیل چیست؟ زن گفت: گروهی از ازارقه قومم را به سمت او می‌فرستم که او را به نزد تو بیاورند و در نزد تو شهادت بدهند که او از دین تو بیزار است و در این صورت تو می‌توانی او را به قتل برسانی و زمینش را بگیری. پادشاه گفت: پس این کار را انجام بده! گفت: آن زن یارانی از ازارقه داشت که هم کیش او بوده و اعتقاد داشتند رافضیان را باید کشت. پس به سوی عده‌ای از آنها پیک فرستاد. آنها نزد او آمدند و او به آنها دستور داد که در نزد پادشاه بر علیه فلان رافضی شهادت دهند و بگویند که او از دین پادشاه بیزار است. آنها نیز شهادت دادند که او از دین پادشاه بیزار است. پس پادشاه او را به قتل رسانید و زمین او را گرفت. خداوند به خاطر آن مرد مؤمن خشم گرفت و به ادریس علیه السلام وحی کرد که: به نزد این بنده ستمگرم برو و به او بگو: چگونه راضی شدی که بنده مؤمن مرا با ظلم به قتل برسانی و زمین او را به طور کامل به خود اختصاص دهی؟ و خانواده‌اش را بعد از او محتاج و گرسنه کنی؟ قسم به عزتم که در آینده انتقام او را خواهم گرفت و به زودی ملک تو را از تو میگیرم، شهر تو را به نابودی می‌کشانم، عزت تو را به ذلت تبدیل خواهم کرد، گوشت زنت را به سگ‌ها می‌خورانم. حلم و بردباری من نسبت به تو، تو را مغرور ساخته است. ادریس علیه السلام با رسالت پروردگارش به سوی او که در جایگاهش نشسته بود و اصحابش در اطرافش بودند آمد و گفت: ای ستمگر! من فرستاده خدا به سوی شما هستم. او خطاب به تو فرمود: چگونه راضی شدی که بنده مؤمن مرا از روی ظلم به قتل برسانی؟ و زمین او را تصاحب کنی و خانواده‌اش را محتاج کنی و آنها را گرسنه بداری؟ به عزتم قسم که در آینده انتقام او را از تو خواهم گرفت و به زودی ملک تو را از تو خواهم گرفت و شهر تو را ویران می‌کنم و عزت تو را به ذلت بدل می‌کنم

ص: 272

و گوشت زنت را خوراک سگان خواهم کرد. پادشاه ستمگر گفت: ای ادریس از من دور شو و خودت را برتر از من ندان. سپس پیکی به سوی همسرش فرستاد و آنچه را که ادریس گفته بود به او خبر داد. زن گفت: پیام خدای ادریس تو را نترساند. من کسی را به سوی او می‌فرستم که او را بکشد و پیام خداوندش و تمام آنچه به تو گفت باطل شود. پادشاه گفت: این کار را انجام بده و ادریس یارانی از رافضیان مؤمن داشت که در مجلس او گرد او جمع می‌شدند و با ادریس مأنوس بودند و ادریس نیز با آنها انس داشت. ادریس از آنچه خدا عزوجل به او وحی کرده بود و پیامی که به پادشاه ستمگر برده بود آنها را باخبر ساخت. دلشان به حال ادریس و یارانش سوخت و بر جان او بیم پیدا کردند و می‌ترسیدند که او به قتل برسد. زن پادشاه ستمگر چهل مرد از ازارقه را به سوی او فرستاد که او را به قتل برسانند. آنها به همان مجلسی که ادریس و یارانش در آن جمع می‌شدند آمدند و او را نیافتند. بازگشتند و یاران ادریس آن ازارقه را دیدند و فهمیدند که آنها به سراغ ادریس آمده‌اند که او را به قتل برسانند. پس در جستجوی ادریس متفرق شدند. پس او را یافتند و به او گفتند: ای ادریس مراقب باش چون پادشاه قصد کشتن تو را دارد. امروز چهل مرد از ازارقه را فرستاده بود که تو را به قتل برسانند. پس از این روستا خارج شو. ادریس همان روز به همراه چند تن از یارانش از روستا دور شد. وقتی سحرگاهان فرا رسید ادریس با پروردگارش مناجات کرد و گفت: خدایا تو مرا به سوی ستمگری فرستادی و من رسالت تو را به او ابلاغ کردم. این ستمگر مرا تهدید به قتل کرده است و اگر به من دست پیدا کند مرا به قتل می‌رساند. خداوند به او وحی کرد که از او دور شو و از قریه او خارج شو و مرا با او واگذار. به عزتم قسم که امر خویش را درباره او به انجام می‌رسانم و سخن تو را درباره او و آنچه تو را با آن به سوی او فرستادم محقق خواهم ساخت.

ادریس گفت: خدایا! من حاجتی دارم. خدا گفت: بخواه تا به تو بدهم. گفت: از تو می‌خواهم که آسمان بر اهل این روستا و اطراف آن و بر هر چه در آن است نبارد مگر زمانی که من بخواهم. خداوند عزوجل گفت: ای ادریس پس در این صورت شهر ویران خواهد شد و تلاش و سختی اهالی آن شدت گرفته و گرسنه میشوند. ادریس گفت: حتی اگر خراب شود و آنها به سختی بیفتند و گرسنگی بکشند. خداوند فرمود: آنچه را خواستی به تو دادم و آسمان بر آنها نخواهد بارید مگر وقتی که تو از من بخواهی و من بهترین کسی هستم که به عهدش وفا می‌کند. ادریس آنچه را که از خدا مبنی بر قطع باران از آنان، طلب کرده بود و آنچه را که خدا به او وحی کرده بود را به یارانش گفت و به آنان گفت که خداوندبه او وعده داده است که آسمان بر آنان نبارد مگر زمانی که او از خدا بخواهد. و گفت: ای مؤمنان از این شهر به شهرهای اطراف بروید. آنها که در آن روز بیست نفر بودند از آن مکان خارج شده و در شهرهای دیگر پراکنده شدند. خبر ادریس در مورد آنچه از خداوند متعال خواسته بود، در شهرها پیچید و ادریس به سمت غاری در کوه بلندی خارج شد و به آن پناه برد و خداوند فرشته‌ای را بر او گماشت که هر شامگاه غذای ادریس را برای او میآورد. ادریس هر روز روزه می‌گرفت و آن فرشته هر شام غذایش را می‌آورد و خداوند عزوجل به خاطر خشم در مورد آن مرد مؤمن در این زمان مُلک

ص: 273

پادشاه ستمگر را از او سلب کرد، او را کشت، شهرش را ویران کرد و گوشت زنش را خوراک سگان کرد. در شهر ستمگر و عصیانگر دیگری روی کار آمد. اهالی آن بعد از خروج ادریس بیست سال با این وضعیت سپری کردند و آسمان حتی یک قطره از آبش را بر آنان نبارید. مردم شهر به سختی و مشقت افتادند و اوضاعشان سخت شد. از آن پس، از شهرهای دیگر طعام جمع می‌کردند و وقتی به مشقت افتادند به سمت یکدیگر رفته و می‌گفتند:

این بلایی که میبینید بر ما نازل شده است به خاطر درخواست ادریس از خداوند است که از او خواسته تا زمانی که او از خداوند بخواهد آسمان بر ما نبارد. ادریس از دیدگان ما مخفی شده و در مورد مکان او هیچ اطلاعی نداریم؛ ولی خداوند نسبت به ما از او مهربان‌تر است. پس همگی به این اتفاق نظر رسیدند که به سوی خدا توبه کنند و خداوند را صدا زده، به او متوسل شوند و از او بخواهند که بر آنها و هر آنچه در قریه آنان است باران ببارد. پس بر خاکستر ایستادند و لباس پشمینه پوشیدند و بر سر و روی خود خاک ریختند و با توبه و استغفار، گریه و التماس به سوی خدا بازگشتند. و خداوند به ادریس وحی کرد: ای ادریس اهالی شهر تو با توبه و استغفار و گریه و زاری به سوی من روی آوردهاند و من خداوند رحمان و رحیم هستم که توبه را قبول کرده و از زشتی‌ها درمی‌گذرم. آنها را بخشیدم و فقط شکایت تو که از من خواستی تا تو نگفتهای آسمان را بر آنان نبارانم، مرا از اجابت آنها در درخواستشان برای باران منع می‌کند. پس ای ادریس از من بخواه که باران را فرو بفرستم و آسمان را بر آنها ببارانم.

ادریس گفت: خدایا! من این را از تو نمی‌خواهم. خداوند عزوجل فرمود: آیا نمی‌خواهی ادریس! از من بخواه. ادریس گفت: خدایا من از تو نمی‌خواهم. خداوند عزوجل به فرشته‌ای که هر شب برای او غذا می‌برد وحی کرد که غذای ادریس را نگه دار و به او غذا نده. وقتی آن روز شب شد برای ادریس غذا نیامد. غمگین شد و گرسنه ماند و صبر کرد. وقتی روز دوم شد باز برای او غذا نیامد و اندوه و گرسنگی او بیشتر شد. وقتی شب سوم فرا رسید و برای او غذا نیامد سختی، گرسنگی و اندوه او بیشتر و صبر او کم شد. پروردگارش را ندا داد: ای پروردگار من! قبل از اینکه جان مرا بگیری روزیام را از من قطع کردی ؟! خداوند فرمود: ای ادریس شکایت می‌کنی که سه شبانه‌روز غذایت را قطع کردم ولی دلت برای گرسنگی و درماندگی اهالی شهر خود که بیست سال طول کشیده است نسوخت و آن را ناپسند ندانستی. سپس به خاطر مشقت و سختی آنان

ص: 274

و رحمت خویش بر ایشان از تو خواستم که از من بخواهی که باران را بر آنها ببارم ولی از من نخواستی و در درخواست از من بر آنان بخل ورزیدی. پس گرسنگی را به تو چشاندم پس در آن هنگام صبرت کم شد و صدای شکایتت آشکار شد. پس از جایگاهت پایین برو و برای خودت به دنبال غذا باش. پس من تو را در طلب رزق به چارهجوییهای خودت واگذاردم. ادریس از مکانش پایین آمد و به جای دیگری رفت تا لقمه نانی بیابد. وقتی وارد شهر شد دودی - آتشی - در یکی از خانه‌ها دید. به آن سوی رفت.

پس به سوی پیرزنی که دو قرص نان را در دیگی نرم میکرد هجوم برد و به او گفت: ای زن! به من غذا بده که من از گرسنگی هلاک شدم. زن گفت: ای بنده خدا دعای ادریس غذای اضافی برای ما باقی نگذاشته است که آن را به کسی بدهیم -و قسم خورد که غیر از آن دو قرص نان چیزی دیگر ندارد- برو از اهالی شهر دیگری جز این شهر غذا بخواه. ادریس گفت: کمی از آن به من بده که جان در بدن نگه دارم و با آن پایم مرا تحمل کنم تا به دنبال غذا بروم. گفت: این فقط دو قرص نان است: یکی برای من و دیگری برای پسرم. اگر غذایم را به تو بدهم می‌میرم و اگر غذای پسرم را به تو بدهم می‌میرد. و چیزی باقی نمیماند که آن را به تو بدهیم. ادریس به او گفت: پسرت کوچک است و نصف نان نیز او را کافی است و با آن زنده می‌ماند. نصف دیگر را به من بده که زنده بمانم. این مقدار برای من و پسرت کافی است. زن نان خود را خورد و قرص دیگر نان را نصف کرد و بین ادریس و پسرش تقسیم کرد. هنگامی که پسرک دید ادریس نیمی از نان او را می‌خورد مضطرب شد و مُرد. مادرش گفت: پسرم را با ترس بر غذایش کشتی ای بنده خدا. ادریس گفت: به فرمان خدا من او را زنده می‌کنم. نگران مباش. ادریس دو بازوی پسرک را گرفت سپس گفت: ای روحی که از بدن این پسرک به اذن خدا خارج شدی، به اذن خدا به بدن او بازگرد. من ادریس پیامبر هستم. روح پسر به اذن خدا به بدنش بازگشت. وقتی زن سخن ادریس را شنید که گفت: من ادریس هستم و پسرش را دید که پس از مرگ زنده شد گفت: گواهی می‌دهم که تو ادریس پیامبر هستی و بیرون پرید و با صدای بلند در شهر فریاد زد: به فرج و گشایش بشارت دهید که ادریس وارد شهر شده است. ادریس رفت و در جایگاه پادشاه ستمگر در شهر که بر روی تلی از خاک قرار داشت نشست. گروهی از اهل شهرش دور او جمع شدند و به او گفتند: ای ادریس آیا در این 20 سال که سختی کشیدیم و گرسنگی و مشقت به ما رسید، بر ما رحم نیاوردی؟ به خاطر ما از خدا بخواه تا آسمان را بر ما ببراند. ادریس گفت: نه این کار را نمی‌کنم مگر این که پادشاه ستمگرتان به همراه همه اهل شهر پابرهنه و پیاده به سوی من بیایند و این را از من بخواهند. سخن او به گوش پادشاه ستمگر رسید. 40 مرد را به سوی او فرستاد که ادریس را نزد او بیاورند. آنها نزد ادریس آمده و به او گفتند: پادشاه ما را به سوی تو فرستاده که

ص: 275

تو را ببریم. ادریس آنها را نفرین کرد. پس مردند. این ماجرا به گوش پادشاه رسید. 500 مرد را فرستاد که او را نزد وی بیاورند. به او گفتند: ای ادریس پادشاه ما را فرستاده که تو را نزد او ببریم. ادریس گفت: به جسد دوستانتان نگاه کنید. به او گفتند: ای ادریس از 20 سال پیش تاکنون ما را با گرسنگی کشتی و اکنون برای ما آرزوی مرگ میکنی؟ آیا رحم نداری؟ ادریس گفت: من به سوی او نمی‌روم و تا وقتی پادشاه و اهالی شهر شما با پای پیاده و برهنه به سوی من نیایند از خدا نمی‌خواهم که آسمان را بر شما بباراند. آنان به سمت پادشاه ستمگر رفته و او را از گفته ابلیس آگاه ساختند و از او خواستنند تا به همراه آنان و تمام اهل شهر با پای برهنه و پیاده به نزد ادریس بروند. پس [همگی] نزد ادریس آمدند و متواضعانه در برابر او ایستادند و از او خواستند که از خداوند طلب کند که آسمان بر آنان باران ببارد. ادریس به آنان گفت: اما الآن! بله و در آن هنگام ادریس از خداوند متعالی خواست که آسمان بر آنها و شهرشان و حوالی آن شهر ببارد. پس ابری از آسمان بر آنها سایه افکند و رعد و برق زد و در همان ساعت به شدت بر آنان باریدن گرفت. تا جائی که گمان کردند غرق میشوند و به محض اینکه به خانه‌هایشان باز گشتند، به خاطر آب باران بر جان خود بیمناک شدند. - . اکمال الدین: 76-78 -

قصص الانبیاء: با استناد به صدوق همین روایت را آورده است. - . نسخه خطی. -

**[ترجمه]

بیان

فسمنی أی بعنی أثمن لک أعطیک الثمن قبل فعلک أی إتیانک بما غضبت له فلن تسبقنی بنفسک هو تهدید بالقتل أی لا یمکنک الفرار بنفسک و التقدم بحیث لا یمکننی اللحوق بک لإهلاکها أو لا تغلبنی فی أمر نفسک بأن تتخلصها منی و یحتمل أن یکون المراد لا تغلبنی متفردا بنفسک من غیر معاون فلم تتعرض لی حتی أهمتهم أنفسهم أی خوف أنفسهم أوقعهم فی الهموم أو لم یهتمهم إلا هم أنفسهم و طلب خلاصها.

ثم اعلم أن الظاهر أن أمره تعالی إدریس علیه السلام بالدعاء لهم لم یکن علی سبیل الحتم و الوجوب بل علی الندب و الاستحباب و کان غرضه علیه السلام فی التأخیر و فی طلب القوم أن یأتوه متذللین تنبیههم و زجرهم عن الطغیان و الفساد و لئلا یخالفوا ربهم بعد دخوله بینهم ⁽⁴⁾و أن أولیاء الله یغضبون لربهم أکثر من سخطه تعالی لنفسه لسعة رحمته و عظم حلمه تعالی شأنه.

1) هطل المطر: نزل متتابعا متفرقا عظیم القطر.

2) کمال الدین: 76- 78. م.

3) مخطوط. م.

4) و لیکون ذلک تنبیها للملک الجبار و أتباعه و رجوعهم إلی اللّه مسلمین، و لو کان یدعو قبل أن یسلموا و یتوبوا لکانوا یجبرون الناس علی الضلال بعد أن رفهوا.

**[ترجمه]فسمنی یعنی به من بفروش. اثمن لک: قیمت آن را به تو میپردازم. قبل از کارت یعنی انجام دادن کاری که مرا عصبانی کرد. مرا بر جان خود پیش نینداز: تهدید به قتل است یعنی تو نمی‌توانی فرار کنی و به گونهای پیش بیفتی که دست من به تو نرسد و تو را هلاک نکنم. یا اینکه در مورد جانت نمیتوانی بر من چیره شوی و جان خود را از دست من خلاص کنی. و ممکن است منظور این باشد که: تو به تنهایی و بدون هیچ کمکی نمی‌توانی بر من غلبه کنی پس چرا متعرض من میشوی. حتی أهمّتهم انفسهم: یعنی ترسیدن بر جانشان، آنها را در اندوه فرو برد یا اینکه فقط غم و اندوه جانشان و طلب خلاص و رهایی آن برای آنها مهم بود.

سپس بدان که ظاهراً دستور خداوند متعال به ادریس که گفت بر اهالی شهر دعا کن، به منظور حتم و وجوب نبوده بلکه مستحب بوده است و هدف ادریس علیه السلام از تأخیر در دعا و اینکه از قوم خواست خاضعانه به سوی او بیایند، تنبیه آنان بود و اینکه آنها را از طغیان و فساد به دور دارد و اینکه پس از بازگشت وی به میان آنان با پروردگارشان مخالفت نکنند - .

و برای اینکه هشداری باشد برای پادشاه ستمگر و پیروانش تا به تسلیم و مطیع به سوی خداوند بازگردند. اگر قبل از تسلیم و توبه آنها دعا میکرد یقینا آنان پس از رسیدن به رفاه و آسایش مردم را به گمراهی و جهالت مجبور میکردند. - و اولیای خدا به خاطر خداوند بیشتر از خود خداوند خشمگین می‌شوند چرا که خداوند بلند مرتبه رحمتش وسیع و حلم و بردباریاش بسیار است.

ص: 276

**[ترجمه]

«3»

فس أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی غَضِبَ عَلَی مَلَکٍ مِنَ الْمَلَائِکَةِ فَقَطَعَ جَنَاحَهُ وَ أَلْقَاهُ فِی جَزِیرَةٍ مِنْ جَزَائِرِ الْبَحْرِ فَبَقِیَ مَا شَاءَ اللَّهُ فِی ذَلِکَ الْبَحْرِ فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ إِدْرِیسَ علیه السلام جَاءَ ذَلِکَ الْمَلَکُ إِلَیْهِ فَقَالَ یَا نَبِیَّ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ یَرْضَی عَنِّی وَ یَرُدَّ عَلَیَّ جَنَاحِی ⁽¹⁾قَالَ نَعَمْ فَدَعَا إِدْرِیسُ رَبَّهُ فَرَدَّ اللَّهُ عَلَیْهِ جَنَاحَهُ ⁽²⁾وَ رَضِیَ عَنْهُ قَالَ الْمَلَکُ لِإِدْرِیسَ أَ لَکَ إِلَیَّ حَاجَةٌ قَالَ نَعَمْ أُحِبُّ أَنْ تَرْفَعَنِی إِلَی السَّمَاءِ حَتَّی أَنْظُرَ إِلَی مَلَکِ الْمَوْتِ فَإِنَّهُ لَا تَعَیُّشَ لِی مَعَ ذِکْرِهِ فَأَخَذَهُ الْمَلَکُ إِلَی جَنَاحِهِ حَتَّی انْتَهَی بِهِ إِلَی السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ فَإِذَا مَلَکُ الْمَوْتِ جَالِسٌ یُحَرِّکُ رَأْسَهُ تَعَجُّباً فَسَلَّمَ إِدْرِیسُ عَلَی مَلَکِ الْمَوْتِ وَ قَالَ لَهُ مَا لَکَ تُحَرِّکُ رَأْسَکَ قَالَ إِنَّ رَبَّ الْعِزَّةِ أَمَرَنِی أَنْ أَقْبِضَ رُوحَکَ بَیْنَ السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ وَ الْخَامِسَةِ فَقُلْتُ رَبِّ ⁽³⁾کَیْفَ یَکُونُ هَذَا وَ غِلَظُ السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ مَسِیرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ مِنَ السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ إِلَی السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ مَسِیرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ مِنَ السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ إِلَی الثَّانِیَةِ مَسِیرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ کُلُّ سَمَاءٍ وَ مَا بَیْنَهُمَا کَذَلِکَ فَکَیْفَ یَکُونُ هَذَا ثُمَّ قَبَضَ رُوحَهُ بَیْنَ السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ وَ الْخَامِسَةِ وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ رَفَعْناهُ مَکاناً عَلِیًّا قَالَ وَ سُمِّیَ إِدْرِیسَ لِکَثْرَةِ دِرَاسَةِ الْکُتُبِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام میفرماید: خداوند تبارک و تعالی بر فرشته‌ای از فرشتگان خشم گرفته و بال او را قطع کرد و او را در جزیره‌ای از جزایر دریا افکند و تا زمانی که خداوند می‌خواست در آنجا باقی ماند. وقتی که خداوند ادریس علیه السلام را مبعوث کرد، آن فرشته به سوی او آمد و گفت: ای پیامبر خدا! از خدا بخواه که از من راضی باشد و بالم را به من برگرداند. ادریس گفت: بله و از خدا خواست. خدا نیز از آن فرشته در گذشت و بال و پرش را به او برگرداند. فرشته به ادریس گفت: آیا تو از من درخواستی داری؟ گفت: بله. دوست دارم که مرا به آسمان ببری تا ملک‌الموت را ببینم. چون با وجود فکر او نمیتوانم روزگار بگذرانم. فرشته او را بر بال خود گرفت و او را به آسمان چهارم برد. ناگهان دید ملک‌الموت نشسته و سرش را با تعجب تکان می‌دهد. ادریس به ملک‌الموت سلام داد و به او گفت: چرا سرت را تکان می‌دهی؟ ملک‌الموت گفت: پروردگار عزت و بزرگی به من دستور داده که روح تو را بین آسمان چهارم و پنجم از بدنت خارج کنم. پس من به او گفتم: خدا این کار چگونه ممکن است و فاصله آسمان چهارم پانصد سال و آسمان چهارم با سوم پانصد سال است (و از آسمان سوم تا دوم پانصد سال است) و هر آسمانی و آنچه میان آن دو است، اینچنین است. پس این چگونه است؟ سپس روح او را بین دو آسمان چهارم و پنجم از بدنش خارج کرد و این همان سخن خداوند است که فرمود: «و [ما] او را به مقامی بلند ارتقاء دادیم» حضرت فرمود: او به خاطر اینکه بسیار مشغول درس و مطالعه کتاب‌ها بود ادریس نامیده شده است. - . تفسیر قمی: 411-412 -

**[ترجمه]

«4»

مع، معانی الأخبار مَعْنَی إِدْرِیسَ أَنَّهُ کَانَ یُکْثِرُ الدَّرْسَ بِحُکْمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ سُنَنِ الْإِسْلَامِ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]معانی الاخبار: معنی ادریس این است که او بسیار به حکم خداوند عزوجل و سنت‌های اسلام می‌پرداخت و در آن پژوهش میکرد. - . معانی الاخبار: 18 -

**[ترجمه]

«5»

ل، الخصال مع، معانی الأخبار فِی خَبَرِ أَبِی ذَرٍّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی إِدْرِیسَ ثَلَاثِینَ صَحِیفَةً ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]الخصال، معانی الاخبار: در روایت ابوذر آمده است که رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: خداوند بر ادریس سی صحیفه نازل فرمود. - . الخصال 2: 104، معانی الاخبار: 95 -

**[ترجمه]

«6»

ج، الإحتجاج فِیمَا احْتَجَّ بِهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَلَی یَهُودِیِّ الشَّامِ أَنَّ إِدْرِیسَ علیه السلام رَفَعَهُ اللَّهُ مَکاناً عَلِیًّا وَ أُطْعِمَ مِنْ تُحَفِ الْجَنَّةِ بَعْدَ وَفَاتِهِ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]الاحتجاج: در احتجاجات امیرالمؤمنین بر یهودی شام آمده است که خداوند تبارک و تعالی ادریس علیه السلام را به مقامی بلند ارتقا داد و بعد از وفاتش او را از خوراک بهشت بهره‌مند گردانید. - . الاحتجاج: 111 -

**[ترجمه]

«7»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ

1) فی نسخة: و یرد لی جناحی.

2) فی المصدر: علی جناحه. م.

3) فی المصدر: یا ربّ. م.

4) تفسیر القمّیّ: 411- 412. و فی نسخة: لکثرة دراسته للکتب.

5) معانی الأخبار: 18. م.

6) الخصال ج 2: 104، معانی الأخبار: 95. م.

7) الاحتجاج: 111. م.

أُورَمَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ مَلَکاً مِنَ الْمَلَائِکَةِ کَانَتْ لَهُ مَنْزِلَةٌ فَأَهْبَطَهُ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ فَأَتَی إِدْرِیسَ النَّبِیَّ علیه السلام فَقَالَ لَهُ اشْفَعْ لِی عِنْدَ رَبِّکَ فَصَلَّی ثَلَاثَ لَیَالٍ لَا یَفْتُرُ وَ صَامَ أَیَّامَهَا لَا یُفْطِرُ ثُمَّ طَلَبَ إِلَی اللَّهِ فِی السَّحَرِ لِلْمَلَکِ فَأَذِنَ لَهُ فِی الصُّعُودِ إِلَی السَّمَاءِ فَقَالَ لَهُ الْمَلَکُ أُحِبُّ أَنْ أُکَافِیَکَ فَاطْلُبْ إِلَیَّ حَاجَةً فَقَالَ تُرِینِی مَلَکَ الْمَوْتِ لَعَلِّی آنَسُ بِهِ فَإِنَّهُ لَیْسَ یَهْنَؤُنِی مَعَ ذِکْرِهِ شَیْ‌ءٌ فَبَسَطَ جَنَاحَیْهِ ثُمَّ قَالَ ارْکَبْ فَصَعِدَ بِهِ فَطَلَبَ مَلَکَ الْمَوْتِ فِی سَمَاءِ الدُّنْیَا فَقِیلَ إِنَّهُ قَدْ صَعِدَ فَاسْتَقْبَلَهُ بَیْنَ السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ وَ الْخَامِسَةِ فَقَالَ الْمَلَکُ لِمَلَکِ الْمَوْتِ مَا لِی أَرَاکَ قَاطِباً ⁽¹⁾قَالَ أَتَعَجَّبُ أَنِّی کُنْتُ تَحْتَ ظِلِّ الْعَرْشِ حَتَّی أُمِرْتُ أَنْ أَقْبِضَ رُوحَ إِدْرِیسَ بَیْنَ السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ وَ الْخَامِسَةِ فَسَمِعَ إِدْرِیسُ ذَلِکَ فَانْتَفَضَ مِنْ جَنَاحِ الْمَلَکِ ⁽²⁾وَ قَبَضَ مَلَکُ الْمَوْتِ رُوحَهُ مَکَانَهُ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ تَعَالَی- وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِدْرِیسَ إِنَّهُ کانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا وَ رَفَعْناهُ مَکاناً عَلِیًّا ⁽³⁾

**[ترجمه]قصص‌الانبیاء:

ص: 277

امام باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم فرمود: فرشته‌ای از فرشتگان منزلتی داشت و خداوند او را از آسمان به زمین فرود آورد و او به سوی ادریس پیامبر علیه السلام آمد و به او گفت: در نزد پروردگارت مرا شفاعت کن. ادریس سه شب بدون وقفه نماز گزارد و سه روز بدون افطار روزه گرفت و سپس از خداوند در سحرگاه برای آن فرشته دعا کرد. خداوند به آن فرشته اجازه داد که به آسمان بالا رود. فرشته به ادریس گفت: دوست دارم برایت جبران کنم پس خواستهای از من طلب کن. ادریس گفت: ملک‌الموت را به من نشان بده باشد که با او مأنوس شوم چون با وجود ذکر و یاد او چیزی برایم گوارا نیست. فرشته دو بالش را گشود سپس گفت: سوار شو! ادریس را بالا برد و در آسمان دنیا به دنبال ملک‌الموت گشت. گفته شد: او بالاتر رفته و بین آسمان چهارم و پنجم او را یافت. فرشته به ملکالموت گفت: ای ملک‌الموت چه شده که تو

را ابرو درهمکشیده می‌بینم؟ گفت: تعجب می‌کنم من زیر سایه عرش بودم که به من دستور داده شد که جان ادریس را بین آسمان چهارم و پنجم بگیرم. ادریس این را شنید و ناگهان از بال فرشته فروجست و ملک‌الموت در همان جا جان او را گرفت. این است معنی این سخن خداوند تبارک و تعالی که میفرماید: «و در این کتاب از ادریس یاد کن که او راستگویی پیامبر بود* و ما او را به مقامی بلند ارتقا دادیم» - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«8»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِی صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: کَانَ إِدْرِیسُ النَّبِیُّ علیه السلام یَسِیحُ النَّهَارَ ⁽⁴⁾وَ یَصُومُهُ وَ یَبِیتُ حَیْثُ مَا جَنَّهُ اللَّیْلُ وَ یَأْتِیهِ رِزْقُهُ حَیْثُ مَا أَفْطَرَ وَ کَانَ یَصْعَدُ لَهُ مِنَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ مِثْلُ مَا یَصْعَدُ لِأَهْلِ الْأَرْضِ کُلِّهِمْ فَسَأَلَ مَلَکُ الْمَوْتِ رَبَّهُ فِی زِیَارَةِ إِدْرِیسَ علیه السلام وَ أَنْ یُسَلِّمَ عَلَیْهِ فَأَذِنَ لَهُ فَنَزَلَ وَ أَتَاهُ فَقَالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أَصْحَبَکَ فَأَکُونَ مَعَکَ فَصَحِبَهُ وَ کَانَا یَسِیحَانِ النَّهَارَ وَ یَصُومَانِهِ فَإِذَا جَنَّهُمَا اللَّیْلُ أُتِیَ إِدْرِیسُ فِطْرَهُ فَیَأْکُلُ وَ یَدْعُو مَلَکَ الْمَوْتِ إِلَیْهِ فَیَقُولُ لَا حَاجَةَ لِی فِیهِ ثُمَّ یَقُومَانِ یُصَلِّیَانِ وَ إِدْرِیسُ یُصَلِّی وَ یَفْتُرُ وَ یَنَامُ وَ مَلَکُ الْمَوْتِ یُصَلِّی وَ لَا یَنَامُ وَ لَا یَفْتُرُ فَمَکَثَا بِذَلِکَ أَیَّاماً ثُمَّ إِنَّهُمَا مَرَّا بِقَطِیعِ غَنَمٍ وَ کَرْمٍ قَدْ أَیْنَعَ فَقَالَ مَلَکُ الْمَوْتِ هَلْ لَکَ أَنْ تَأْخُذَ مِنْ ذَلِکَ حَمَلًا أَوْ مِنْ هَذَا عَنَاقِیدَ فَنُفْطِرَ عَلَیْهِ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ أَدْعُوکَ إِلَی مَالِی فَتَأْبَی فَکَیْفَ تَدْعُونِی إِلَی مَالِ الْغَیْرِ ثُمَّ قَالَ إِدْرِیسُ علیه السلام قَدْ صَحِبْتَنِی وَ أَحْسَنْتَ

1) قطب الرجل: جمع ما بین عینیه و کلح.

2) فی نسخة: فانتقض من جناح الملک.

3) مخطوط. م.

4) أی یذهب فی الأرض للعبادة و الترهب.

فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَکَ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مَلَکُ الْمَوْتِ قَالَ إِدْرِیسُ لِی إِلَیْکَ حَاجَةٌ فَقَالَ وَ مَا هِیَ قَالَ تَصْعَدُ بِی إِلَی السَّمَاءِ فَاسْتَأْذَنَ مَلَکُ الْمَوْتِ رَبَّهُ فِی ذَلِکَ فَأَذِنَ لَهُ فَحَمَلَهُ عَلَی جَنَاحِهِ فَصَعِدَ بِهِ إِلَی السَّمَاءِ ثُمَّ قَالَ لَهُ إِدْرِیسُ علیه السلام إِنَّ لِی إِلَیْکَ حَاجَةً أُخْرَی قَالَ وَ مَا هِیَ قَالَ بَلَغَنِی مِنَ الْمَوْتِ شِدَّةٌ فَأُحِبُّ أَنْ تُذِیقَنِی مِنْهُ طَرَفاً فَأَنْظُرَ هُوَ کَمَا بَلَغَنِی فَاسْتَأْذَنَ رَبَّهُ لَهُ فَأَذِنَ فَأَخَذَ بِنَفْسِهِ سَاعَةً ثُمَّ خَلَّی عَنْهُ فَقَالَ لَهُ کَیْفَ رَأَیْتَ قَالَ بَلَغَنِی عَنْهُ شِدَّةٌ وَ إِنَّهُ لَأَشَدُّ مِمَّا بَلَغَنِی وَ لِی إِلَیْکَ حَاجَةٌ أُخْرَی تُرِینِیَ النَّارَ فَاسْتَأْذَنَ مَلَکُ الْمَوْتِ صَاحِبَ النَّارِ فَفَتَحَ لَهُ فَلَمَّا رَآهَا إِدْرِیسُ علیه السلام سَقَطَ مَغْشِیّاً عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ لِی إِلَیْکَ حَاجَةٌ أُخْرَی تُرِینِیَ الْجَنَّةَ فَاسْتَأْذَنَ مَلَکُ الْمَوْتِ خَازِنَ الْجَنَّةِ فَدَخَلَهَا فَلَمَّا نَظَرَ إِلَیْهَا قَالَ یَا مَلَکَ الْمَوْتِ مَا کُنْتُ لِأَخْرُجَ مِنْهَا إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ قَدْ ذُقْتُهُ وَ یَقُولُ وَ إِنْ مِنْکُمْ إِلَّا وارِدُها وَ قَدْ وَرَدْتُهَا وَ یَقُولُ فِی الْجَنَّةِ وَ ما هُمْ بِخارِجِینَ مِنْها ⁽¹⁾

**[ترجمه]قصص‌الأنبیاء: ابن‌عباس میگوید: ادریس پیامبر در طول روز به عبادت مشغول بود و روزه می‌گرفت و هر جا که شب فرامیرسید همان جا بیتوته می‌کرد و روزی‌اش فرامی‌رسید و افطار می‌کرد. میزان عمل صالح او که بالا می‌رفت برابر با همه اعمال اهل زمین بود. ملک‌الموت از پروردگار خواست که اجازه دهد به دیدار ادریس علیهالسلام برود و به او عرض سلام کند. پس خداوند به او اجازه داد و او فرود آمد و به سوی او رفت و گفت: من می‌خواهم که با تو همنشینی کرده و با تو باشم. با ادریس همراه شد و در طول روز به عبادت مشغول بودند و روزه می‌گرفتند و وقتی شب فرا می‌رسید غذای ادریس برای او آورده می‌شد و او می‌خورد و ملک‌الموت را نیز صدامی‌زد. و ملک‌الموت می‌گفت: من نیازی به طعام ندارم. سپس به نماز می‌ایستادند و ادریس نماز می‌خواند و خسته می‌شد و می‌خوابید ولی ملک‌الموت پیوسته نماز می‌خواند و خسته نمی‌شد و نمی‌خوابید. چند روزی به این منوال گذراندند سپس آن دو از گله‌ای از گوسفند و درخت انگوری که به بار نشسته بود عبور کردند. ملک‌الموت گفت: آیا می‌خواهی که از این گله، گوسفندی یا از این درخت مو خوشه‌ای انگور برگیری و با آن افطار کنیم؟ ادریس گفت: سبحان الله من به تو می‌گویم با مال من افطار کن و تو ابا می‌کنی پس چگونه مرا به مال دیگران فرامیخوانی؟ سپس ادریس علیهالسلام گفت: تو با من همراه بودی

ص: 278

و مصاحبت خوبی بود، [حال بگو:] تو کیستی؟ گفت: من ملک‌الموت هستم. ادریس گفت: من خواسته‌ای از تو دارم. ملک‌الموت گفت: آن چیست؟ گفت: مرا به آسمان ببری. ملک‌الموت در این زمینه از خدای خود اجازه خواست و خدا به او اجازه داد و ادریس را بر بال خود سوار کرد و او را به آسمان برد سپس ادریس علیهالسلام به او گفت: من خواسته دیگری از تو دارم. گفت: خواسته‌است چیست؟ گفت: شنیده‌ام مرگ سخت است می‌خواهم کمی از آن به من بچشانی ببینم آیا همان‌گونه‌ایست که شنیده‌ام؟ پس در این زمینه از خداوند اجازه خواست و خدا به او اجازه داد. ملک‌الموت یک ساعت جان ادریس را گرفت و سپس او را رها کرد. پس به او گفت: [آن را] چگونه دیدی؟ گفت: شنیده بودم که سخت است اما مرگ از آنچه شنیده بودم سختتر بود. من یک خواسته دیگر از تو دارم؛ آتش را به من نشان ده. ملک‌الموت از صاحب آتش اجازه خواست و در آتش را به روی ادریس گشود. وقتی ادریس علیهالسلام آن را دید افتاد و غش کرد و سپس به ملک‌الموت گفت: خواسته‌ای دیگر دارم، بهشت را به من نشان بده. ملک الموت از نگهبان بهشت اجازه گرفت و ادریس وارد بهشت شد وقتی به آن نگاه کرد گفت: ای ملک‌الموت نمی‌خواهم از آن خارج شوم، خداوند می‌فرماید: «هر جانداری چشنده [طعم] مرگ است» و من آنرا چشیدم و می‌گوید: «و هیچ کس از شما نیست مگر [اینکه] در آن وارد می‌گردد» و من به آن وارد شد و در بهشت نیز می‌فرماید: «و آنها از آن بیرون آمدنی نیستند» - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

الخبران السابقان أقوی و أصح سندا کما لا یخفی فالمعول علیهما و هذا أوفق بروایات العامة.

**[ترجمه]همان‌طور که مشخص است دو روایت پیشین از نظر سند قوی‌تر و صحیح‌تر هستند و به این دو روایت تکیه میشود. ولی این روایت با روایات اهل تسنن موافق‌تر است.

**[ترجمه]

«9»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی وَهْبِ بْنِ الْمُنَبِّهِ قَالَ: إِنَّ إِدْرِیسَ کَانَ رَجُلًا طَوِیلًا ضَخْمَ الْبَطْنِ عَظِیمَ الصَّدْرِ قَلِیلَ الصَّوْتِ رَقِیقَ الْمَنْطِقِ قَرِیبَ الْخُطَی إِذَا مَشَی وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی آخِرِ مَا مَرَّ فِی صَدْرِ الْبَابِ ثُمَّ قَالَ وَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی إِدْرِیسَ علیه السلام ثَلَاثِینَ صَحِیفَةً وَ هُوَ أَوَّلُ مَنْ خَطَّ بِالْقَلَمِ وَ أَوَّلُ مَنْ خَاطَ الثِّیَابَ وَ لَبِسَهَا وَ کَانَ مَنْ کَانَ قَبْلَهُ یَلْبَسُونَ الْجُلُودَ وَ کَانَ کُلَّمَا خَاطَ سَبَّحَ اللَّهَ وَ هَلَّلَهُ وَ کَبَّرَهُ وَ وَحَّدَهُ وَ مَجَّدَهُ وَ کَانَ یَصْعَدُ إِلَی السَّمَاءِ مِنْ عَمَلِهِ فِی کُلِّ یَوْمٍ مِثْلُ أَعْمَالِ أَهْلِ زَمَانِهِ کُلِّهِمْ قَالَ وَ کَانَتِ الْمَلَائِکَةُ فِی زَمَانِ إِدْرِیسَ علیه السلام یُصَافِحُونَ النَّاسَ وَ یُسَلِّمُونَ عَلَیْهِمْ وَ یُکَلِّمُونَهُمْ وَ یُجَالِسُونَهُمْ وَ ذَلِکَ لِصَلَاحِ الزَّمَانِ وَ أَهْلِهِ فَلَمْ یَزَلِ النَّاسُ عَلَی ذَلِکَ حَتَّی کَانَ زَمَنُ نُوحٍ علیه السلام وَ قَوْمِهِ ثُمَّ انْقَطَعَ ذَلِکَ وَ کَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَعَ مَلَکِ الْمَوْتِ مَا کَانَ حَتَّی دَخَلَ الْجَنَّةَ فَقَالَ لَهُ رَبُّهُ إِنَّ إِدْرِیسَ إِنَّمَا حَاجَّکَ فَحَجَّکَ بِوَحْیِی وَ أَنَا الَّذِی هَیَّأْتُ لَهُ تَعْجِیلَ دُخُولِ

1) مخطوط. م.

الْجَنَّةِ فَإِنَّهُ کَانَ یُنْصِبُ نَفْسَهُ ⁽¹⁾وَ جَسَدَهُ یُتْعِبُهُمَا لِی فَکَانَ حَقّاً عَلَیَّ أَنْ أُعَوِّضَهُ مِنْ ذَلِکَ الرَّاحَةَ وَ الطُّمَأْنِینَةَ وَ أَنْ أُبَوِّئَهُ بِتَوَاضُعِهِ لِی وَ بِصَالِحِ عِبَادَتِی مِنَ الْجَنَّةِ مَقْعَداً وَ مَکَاناً عَلِیّاً ⁽²⁾.

**[ترجمه]قصص‌الأنبیاء: صدوق با استناد به وهب‌بن‌منبه میگوید: ادریس مردی بلندقد با شکم بزرگ و سینه‌ای وسیع و صدایی آرام و کلامی روان بود و وقتی راه می‌رفت گامهایش بسیار به هم نزدیک بودند -و حدیث را تا پایان آنچه در ابتدای این باب آمده ادامه می‌دهد- و سپس می‌گوید: خداوند سی صحیفه بر ادریس علیه السلام نازل کرد و او اولین کسی بود که با قلم نگاشت و اولین کسی بود که لباس دوخت و آن را پوشید. کسانی که پیش از او بودند پوستین می‌پوشیدند و هرچهقدرکه می‌دوخت تسبیح و لا اله الا الله و تکبیر می‌گفت و خدا را تمجید می‌کرد و یگانه میداشت. در هر روز اعمال صالح او به اندازه اعمال صالح تمام اهل زمین بالا می‌رفت. گفت: در زمان ادریس علیهالسلام فرشتگان با انسانها دست داده و به آنها سلام داده و با آنها صحبت و همنشینی می‌کردند و این به صلاح زمان و اهل زمانه بود. و تا زمان نوح علیه السلام مردم بر این بودند و سپس این ارتباط قطع شد. از دیگر ماجراهای ادریس با ملک‌الموت این بود که وارد بهشت شد و پروردگارش به او فرمود: همانا ادریس با تو محاجّه کرد و با وحی من برای تو استدلال آورد و من کسی هستم که تعجیل در دخول به

ص: 279

بهشت را برای او مهیا گردانیدم. او جان و جسم خود را وقف من کرده و آنها را به خاطر من خسته می‌کرد و حق او برگردن من این است که در برابر آن اعمال به او آرامش و راحتی بدهم و به خاطر تواضع و عبادت صالحش برای من، جایگاه و مکان والایی از بهشت به او اعطاء کنم. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«10»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنِ الصَّائِغِ عَنِ ابْنِ زَکَرِیَّا الْقَطَّانِ عَنِ ابْنِ حَبِیبٍ عَنِ ابْنِ بُهْلُولٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِذَا دَخَلْتَ الْکُوفَةَ فَأْتِ مَسْجِدَ السَّهْلَةِ فَصَلِّ فِیهِ وَ اسْأَلِ اللَّهَ حَاجَتَکَ لِدِینِکَ وَ دُنْیَاکَ فَإِنَّ مَسْجِدَ السَّهْلَةِ بَیْتُ إِدْرِیسَ النَّبِیِّ علیه السلام الَّذِی کَانَ یَخِیطُ فِیهِ وَ یُصَلِّی فِیهِ وَ مَنْ دَعَا اللَّهَ فِیهِ بِمَا أَحَبَّ قَضَی لَهُ حَوَائِجَهُ وَ رَفَعَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَکَاناً عَلِیّاً إِلَی دَرَجَةِ إِدْرِیسَ علیه السلام وَ أُجِیرَ مِنْ مَکْرُوهِ الدُّنْیَا وَ مَکَایِدِ أَعْدَائِهِ ⁽³⁾.

أقول: قد أوردنا مثله بأسانید فی باب مسجد السهلة و قال المسعودی أخنوخ هو إدریس النبی علیه السلام و الصابئة تزعم أنه هرمس و معنی هرمس عطارد و هو الذی أخبر الله فی کتابه أنه رفعه مَکاناً عَلِیًّا و کان عالما بالنجوم و کانت حیاته فی الأرض ثلاثمائة سنة ⁽⁴⁾و قیل أکثر من ذلک ⁽⁵⁾و هو أول من طرز الطرز ⁽⁶⁾و خاط بالإبرة و أنزل علیه ثلاثون صحیفة و کان نزل قبل ذلک علی آدم إحدی و عشرون صحیفة و نزل علی شیث تسع و عشرون صحیفة فیها تهلیل و تسبیح ⁽⁷⁾.

و قال الطبرسی رحمه الله و الرازی إنه جد أبی نوح علیه السلام و اسمه أخنوخ و هو أول من خاط الثیاب و لبسها و کانوا یلبسون الجلود ⁽⁸⁾.

و قال ابن الأثیر فی الکامل قام أنوش بن شیث بعد موت أبیه بسیاسة الملک و تدبیر

1) أی یتعبه و یزجره، و فی نسخة: کان ینصب نفسه و جسده بتعبهما.

2) مخطوط. م.

3) مخطوط. م.

4) و به قال الیعقوبی فی تاریخه.

5) لیس فی المصدر بین قوله: «مَکاناً عَلِیًّا» و قوله: «و هو اول» شی‌ء. م.

6) فی المصدر: من درز الدروز. م.

7) مروج الذهب ج 1: 18. و قد فصل ترجمته فی اثبات الوصیة: ص 11 و قال: و فی أیامه ملک بیوراسب من ولد قابیل ألف سنة، ثمّ ذکر ما تقدم فی الخبر الثانی، و قال: کان منزله مسجد السهلة بظاهر الکوفة، و قال: و کانت سنه فی الوقت الذی رفع فیه ثلاث مائة و ستا و خمسین سنة.

8) مجمع البیان 6: 519، مفاتیح الغیب 5: 566. م.

من تحت یدیه من رعیته مقام أبیه لا یوقف منه علی تغییر و لا تبدیل و کان جمیع عمر أنوش سبعمائة و خمس سنین ⁽¹⁾و کان مولده بعد أن مضی من عمر أبیه شیث ستمائة و خمس سنین هذا قول أهل التوراة و قال ابن عباس ولد شیث أنوش و معه نفرا کثیرا و إلیه أوصی شیث ثم ولد لأنوش ابنه قینان بعد مضی تسعین سنة من عمر أنوش ⁽²⁾و ولد معه نفرا کثیرا و إلیه الوصیة و ولد قینان مهلائیل و ولدا کثیرا معه و إلیه الوصیة و ولد مهلائیل یرد ⁽³⁾

ثمّ قام من بعد یرد اخنوخ بن یرد، فقام بعبادة اللّه سبحانه، و لما اتت له خمس و ستون سنة ولد متوشلح، و کان اخنوخ أول من خطّ بالقلم و هو إدریس النبیّ ثمّ رفعه اللّه بعد أن أتت له ثلاثمائة سنة.

ثمّ قام من بعده متوشلخ بعبادة اللّه تعالی و طاعته، و کان لما اتت علیه مائة و سبعون و ثمانون سنة ولد له لمک، و توفی متوشلح فی احدی و عشرین من أیلول یوم الخمیس، و کانت حیاته تسعمائة و ستین سنة. قلت: و فی المحبر: تسعا و ستین، و قال ابن الکلبی: ألفا و مائة و سبعین انتهی فقام لمک بعد أبیه بعبادة اللّه و طاعته، و کان قد ولد له بعد أن أتت علیه مائة و اثنتان و ثمانون سنة، و توفی لمک لسبع عشرة لیلة خلت من آذار یوم الاحد علی تسع ساعات من النهار، و کانت حیاته سبعمائة و سبعا و سبعین سنة. انتهی. و فی اثبات الوصیة: اسم لمک ارفخشد. و فصل ترجمتهم الیعقوبی فی التاریخ و المسعودیّ فی اثبات الوصیة، و فیهما فوائد کثیرة ترکناها رعایة لعدم الإکثار و الملال فمن شاء فلیراجعهما.

و قیل یارد و نفرا معه و إلیه الوصیة فولد یرد أخنوخ و هو إدریس النبی علیه السلام و نفرا معه و إلیه الوصیة. ⁽⁴⁾

1) قال الیعقوبی: و توفی لثلاث خلون من تشرین الأول حین غابت الشمس، و کانت حیاته تسعمائة و خمسا و ستین سنة انتهی. و قال ابن حبیب فی المحبر: و عمر انوش تسعمائة و خمس سنین، و قال ابن الکلبی: و سبعا و خمسین سنة.

2) و به قال الیعقوبی أیضا فی تاریخه، و قال: و مات قینان و کانت حیاته تسعمائة سنة و عشرین سنة.

3) قال الیعقوبی: و قد کان قد ولد لمهلائیل یرد بعد أن أتت علیه خمس و ستون سنة، ثم توفی مهلائیل للیلتین خلتا من نیسان یوم الاحد علی ثلاث ساعات من النهار، و کانت حیاته ثمانمائة سنة و خمسا و تسعین سنة قلت: فی المحبر: مهلالیل ثم قال: ثم قام بعد مهلائیل یرد، و کان رجلا مؤمنا کامل العمل للّه سبحانه و العبادة له کثیر الصلاة باللیل و النهار فزاد اللّه فی حیاته، و کان قد ولد له اخنوخ بعد أن أتت علیه اثنتان و ستون سنة، و فی الأربعین لیرد تمّ الالف الأول. و فصل ترجمته إلی أن قال: ثم توفی یوم الجمعة للیلة خلت من آذار حین غابت الشمس، و کانت حیاته تسعمائة سنة و اثنین و ستین سنة.

4) کامل التواریخ ج 1: 22. م.

ثم قال و الحکماء الیونانیون یسمونه هرمس الحکیم فعاش یرد بعد مولد إدریس ثمانمائة سنة و ولد له بنون و بنات فکان عمره تسعمائة سنة و اثنتین و ستین سنة و توفی آدم علیه السلام بعد أن مضی من عمر إدریس ثلاثمائة سنة و ثمان و ستون قال و فی التوراة أن الله رفع إدریس بعد ثلاثمائة سنة و خمس و ستین سنة من عمره و بعد أن مضی من عمر أبیه خمسمائة سنة و سبع و عشرون سنة فعاش أبوه بعد ارتفاعه أربعمائة و خمسا و ثلاثین سنة تمام تسعمائة و اثنتین و ستین سنة ⁽¹⁾.

ثم قال ولد لأخنوخ متوشلخ فعاش بعد ما ولد متوشلخ ثلاثمائة سنة ثم رفع و استخلفه أخنوخ علی أمر ولده فعاش تسعمائة و تسع عشرة سنة ⁽²⁾ثم مات و أوصی إلی ابنه لمک و هو أبو نوح علیه السلام ⁽³⁾.

و قال السید بن طاوس فی کتاب سعد السعود وجدت فی صحف إدریس علیه السلام فکأنک بالموت قد نزل فاشتد أنینک و عرق جبینک و تقلصت شفتاک و انکسر لسانک و یبس ریقک و علا سواد عینیک بیاض و أزبد فوک و اهتز جمیع بدنک و عالجت غصة الموت و سکرته و مرارته و زعقته ⁽⁴⁾و نودیت فلم تسمع ثم خرجت نفسک و صرت جیفة بین أهلک إن فیک لعبرة لغیرک فاعتبر فی معانی الموت إن الذی نزل نازل بک لا محالة و کل عمر و إن طال فعن قلیل یفنی ⁽⁵⁾لأن کل ما هو آت قریب لوقت معلوم فاعتبر بالموت یا من یموت ⁽⁶⁾و اعلم أیها الإنسان أن أشد الموت ما قبله و الموت أهون مما بعده من شدة أهوال یوم القیامة ثم ذکر من أحوال الصیحة و الفناء و یوم القیامة و مواقف الحساب و الجزاء ما یعجز ⁽⁷⁾عن سماعه قوة الأقویاء⁽⁸⁾.

1) کامل التواریخ 1: 24. م.

2) فی المصدر: تسعمائة سنة و سبع و عشرین سنة. م.

3) کامل التواریخ 1: 25. م.

4) تقلص: انضم و انزوی. أزبد الفم: أخرج الزبد و قذف به. و الزبد: ما یعلو الماء و نحوه من الرغوة. الزعقة: الصیحة.

5) فی المصدر: و إن طال العمر فعن قلیل یفنی. م.

6) فی المصدر: بالموت یا ابن آدم. م.

7) فی المصدر: الحساب و الخوف ما یعجز اه. م.

8) سعد السعود: 38. م.

**[ترجمه]قصص‌الأنبیاء: امام صادق علیهالسلام میفرماید: وقتی وارد کوفه شدی به مسجد سهله برو و در آن جا نماز بگذار و هر چه برای دین و دنیایت می‌خواهی از خدا طلب کن چون مسجد سهله خانه ادریس پیامبر علیهالسلام است که در آن خیاطی میکرد و نماز می‌گزارد و هر کس از خداوند در آن جا چیزی را که دوست دارد طلب کند، خداوند حوائج او را برآورده کرده و روز قیامت به منزلتی عالی و به درجه ادریس علیه السلام می‌رساند و از بدی های دنیا و نیرنگهای دشمنانش او را ایمن می‌کند. - . نسخه خطی -

می‌گویم: مثل این روایت را با سندهایی در باب مسجد سهله آورده‌ایم. مسعودی می‌گوید: اُخنوخ همان ادریس پیامبر علیهالسلام است وصابئی‌ها معتقدند که ادریس همان هرمس است و معنی هرمس، عطارد است. او همان کسی است که خداوند در کتابش می‌فرماید: او را به مقامی بلند ارتقاء داده است. او علم نجومی می‌دانست و سیصد سال در زمین زیست. گفته شده: بیشتر از این نیز بوده است. او اولین کسی است که پارچه بافت و با سوزن خیاطی کرد و سی صحیفه بر او نازل شد و قبل از او بر آدم علیه السلام بیست و یک صحیفه و بر شیث بیست و نه صحیفه نازل شده بود که حاوی لا اله الا الله و سبحان‌الله بود. - . مروج الذهب 1 : 18. شرح و تفصیل آن در اثبات الوصیه ص 7 آمده و گفته شده است: در زمان وی بیوراسب از فرزندان قابیل هزار سال پادشاهی کرد. و سپس مطالب حدیث دوم را آورده است. همچنین آمده است که: منزل وی در مسجد سهله در کوفه بوده و سنش در زمان مرگ به سیصد و پنجاه و شش میرسیده است. -

طبرسی رحمه‌الله و رازی می‌گویند: او همان جد پدر نوح علیه السلام است که اسم او اخنوخ است و اولین کسی است که لباس دوخت و آن را پوشید. قبل از او پوست می‌پوشیدند. - . مجمع البیان 6: 519، مفاتیح الغیب 5: 566 -

و ابن‌اثیر در الکامل می‌گوید: انوش‌بن‌شیث بعد از مرگ پدرش در سیاست حکومت و تدبیر

ص: 280

رعیتی که زیردست او بودند به جای پدر نشست بی آنکه هیچ تغییر و تبدیلی در آن ایجاد کند و عمر انوش هفتصد و پنج سال بود و تولد او در زمان ششصد و پنج سالگی پدرش شیث بود. این سخن اهل تورات است. ابن‌عباس می‌گوید: شیث صاحب فرزندی به نام انوش شد و به همراه او فرزندان زیاد دیگری نیز داشت. شیث به او وصیت کرد. سپس انوش بعد از نود سال صاحب فرزندی به نام قینان شد و با او افراد زیادی متولد شدند و وصیت به او منتقل شد و قینان صاحب فرزندی به نام مهلائیل شد و فرزندان زیادی با او بودند و وصیت به او منتقل شد و مهلائیل صاحب فرزندی به نام یرد - . یعقوبی میگوید: مهلائیل 65 ساله بود که یرد متولد شد. سپس مهلائیل در روز یک شنبه دوم نیسان ساعت سه نیمه شب در سن 895 سالگی درگذشت.(گفتم: در المحبر: مهلالیل آمده است.) بعد از مهلائیل یرد به روی کار آمد و مرد مؤمنی بود که تمام کارها و عباداتش برای خداوند سبحان بوده و شب و روز بسیار نماز میخواند به همین علت خداوند عمر او را طولانی کرد.وی در سن 62 سالگی صاحب فرزندی به نام اخنوخ شد. در سن چهل سالگی یرد، هزاره اول به پایان رسید. زندگینامه یرد در این کتاب ادامه داده میشود تا آن جا که می گوید: در روز جمعه اول ماه آذار به هنگام غروب و در سن 962 سالگی درگذشت.

بعد از یرد اخنوخ به روی کار آمد و وی نیز به عبادت خداوند پرداخت. وقتی 65 ساله شد فزندش متوشلح به دنیا آمد. اخنوخ اولین کسی بود که با قلم نوشت و همان ادریس پیامبر است که در سن 300 سالگی در گذشت.

بعد از اخنوخ متوشلح به عبادت و اطاعت از خداوند پرداخت.او نیز در سن 187 سالگی صاحب فرزندی به نام لمک شد. متوشلح در روز پنج شنبه یازدهم ماه ایلول در سن 960 سالگی درگذشت.( پیشتر ذکر شد: در محبر آمده است: 69. ابن کلبی میگوید: 1170.) لمک بعد از پدرش به عبادت و اطاعت خداوند پرداخت و در سن 182 سالگی صاحب فرزند شد. لمک در روز یک شنبه ساعت نه صبح هفدهم آذار در سن 777 سالگی درگذشت. در اثبات الوصیه آمده است: اسم لمک ارفخشد بوده است. زندگینامه آنها را به طور مفصل یعقوبی در تاریخش و مسعودی در اثبات الوصیه آوردهاند که فواید بسیاری دارد اما ما در اینجا برای جلوگیری از زیادهگویی از ذکر آن صرف نظر کردیم؛ علاقهمندان میتوانند به این دو کتاب مراجعه کنند. - -و گفته شده: یارد- شد و فرزندان کمی به همراه او به دنیا آمدند. وصیت به او منتقل شد. یرد صاحب فرزندی به نام اخنوخ شد که همان ادریس پیامبر علیهالسلام بود و با او نیز فرزندان کمی متولد شدند و وصیت به او منتقل شد. - . کامل التواریخ 1: 22 -

ص: 281

سپس میگوید: حکمای یونانی او را هرمس حکیم می‌نامند و یرد بعد از تولد ادریس 800 سال زیست و صاحب پسران و دختران شد. عمر او 962 سال بود و آدم علیه السلام بعد از اینکه 368 سال از عمر ادریس گذشت وفات یافت. گفت: در تورات آمده است: ادریس پس از گذشت 365 سال از عمرش و بعد از اینکه 527 سال از سن پدرش می‌گذشت به سوی آسمان بالا برده شد و پدرش بعد از بالارفتن او 435 سال، و در مجموع 962 سال تمام زیست. - . کامل التواریخ 1: 24 -

سپس میگوید: اخنوح صاحب متوشلخ شد و بعد از تولد متوشلخ 300 سال زیست. سپس بالا برده شد و خنوخ در امور فرزندانش جانشین وی شد. او 919 سال زیست و سپس وفات یافت و به پسرش لمک که همان پدر نوح علیهالسلام است وصیت کرد. - . کامل التواریخ 1: 25 -

سیدبن‌طاووس در کتاب سعدالسعود میگوید: در صحیفه‌های ادریس علیهالسلام یافتم: گویی که مرگ به سراغت آمده، ناله‌ات برآمده، عرق بر پیشانی‌ات نشسته، لبهایت خشک شده و زبانت ترک برداشته، آب دهانت خشک شده، سیاهی چشمت به سفیدی گراییده، دهانت کف برآورده، همه بدنت به لرزه درآوده، با غصه، سکرات، تلخی و صدای هولناک مرگ روبهرو شده‌ای. به تو ندا می‌دهند و نمی‌شنوی. سپس جانت از بدن خارج می‌شود و تبدیل به مرداری بین خانواده ات می‌شوی و یقینا در تو عبرتی برای دیگران وجود دارد. پس در معنای مرگ بیندیش. آنچه باید نازل شود به ناچار بر تو نازل می‌شود و هر عمری هرچقدر هم طولانی شود به زودی به پایان می‌رسد؛ چون هرچه باید بیاید در وقت معینی از راه می‌رسد. پس از مرگ عبرت گیر ای کسی که می‌میری و ای انسان بدان که سختی مرگ پیش از آن است و مرگ از شدت ترس و هراسهای روز قیامت که پس از مرگ فرامیرسد آسانتر است. سپس درباره فریاد، نابودی و روز قیامت و حساب و کتاب و جزاء چیزهایی گفته است که قویترین قدرتمندان از شنیدنش عاجزند. - . سعد السعود : 38 -

ص: 282

**[ترجمه]

«11»

أَقُولُ ثُمَّ نَقَلَ السَّیِّدُ عَنِ الصُّحُفِ مَا یُخَاطِبُ اللَّهُ نَبِیَّنَا صلی الله علیه و آله یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ سَیَأْتِی فِی بَابِ الْبَشَائِرِ مِنْ کِتَابِ أَحْوَالِهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ قَالَ رَحِمَهُ اللَّهُ وَجَدْتُ فِی کِتَابٍ مُفْرَدٍ فِی وَقْفِ الْمَشْهَدِ الْمُسَمَّی بِالطَّاهِرِ بِالْکُوفَةِ عَلَیْهِ مَکْتُوبٌ سُنَنُ إِدْرِیسَ علیه السلام وَ هُوَ بِخَطِّ عِیسَی نَقَلَهُ مِنَ السُّرْیَانِیِّ إِلَی الْعَرَبِیِّ- عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هِلَالٍ الصَّابِئِ الْکَاتِبِ وَ کَانَ فِیهِ اعْلَمُوا وَ اسْتَیْقِنُوا أَنَّ تَقْوَی اللَّهِ هِیَ الْحِکْمَةُ الْکُبْرَی وَ النِّعْمَةُ الْعُظْمَی وَ السَّبَبُ الدَّاعِی إِلَی الْخَیْرِ وَ الْفَاتِحُ لِأَبْوَابِ الْخَیْرِ وَ الْفَهْمِ وَ الْعَقْلِ لِأَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَحَبَّ عِبَادَهُ وَهَبَ لَهُمُ الْعَقْلَ وَ اخْتَصَّ أَنْبِیَاءَهُ وَ أَوْلِیَاءَهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ فَکَشَفُوا لَهُمْ عَنْ سَرَائِرِ الدِّیَانَةِ وَ حَقَائِقِ الْحِکْمَةِ لِیَنْتَهُوا عَنِ الضَّلَالِ وَ یَتَّبِعُوا الرَّشَادَ لِیَتَقَرَّرَ فِی نُفُوسِهِمْ أَنَّ اللَّهَ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ تُحِیطَ بِهِ الْأَفْکَارُ أَوْ تُدْرِکَهُ الْأَبْصَارُ أَوْ تُحَصِّلَهُ الْأَوْهَامُ أَوْ تَحُدَّهُ الْأَحْوَالُ وَ أَنَّهُ الْمُحِیطُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ الْمُدَبِّرُ لَهُ کَمَا شَاءَ لَا یُتَعَقَّبُ أَفْعَالُهُ وَ لَا تُدْرَکُ غَایَاتُهُ وَ لَا یَقَعُ عَلَیْهِ تَحْدِیدٌ وَ لَا تَحْصِیلٌ وَ لَا مُشَارٌ وَ لَا اعْتِبَارٌ وَ لَا فَطْنٌ وَ لَا تَفْسِیرٌ وَ لَا تَنْتَهِی اسْتِطَاعَةُ الْمَخْلُوقِینَ إِلَی مَعْرِفَةِ ذَاتِهِ وَ لَا عِلْمِ کُنْهِهِ وَ فِی مَوْضِعٍ آخَرَ مِنَ الْکِتَابِ الْمَذْکُورِ ادْعُوا اللَّهَ فِی أَکْثَرِ أَوْقَاتِکُمْ مُتَعَاضِدِینَ مُتَأَلِّهِینَ فِی دُعَائِکُمْ فَإِنَّهُ إِنْ یَعْلَمْ مِنْکُمُ التَّظَافُرَ وَ التَّوَازُرَ یُجِبْ دُعَاءَکُمْ وَ یَقْضِ حَاجَاتِکُمْ وَ یُبَلِّغْکُمْ آمَالَکُمْ وَ یُفِضْ عَطَایَاهُ عَلَیْکُمْ مِنْ خَزَائِنِهِ الَّتِی لَا تَفْنَی وَ فِی مَوْضِعٍ آخَرَ إِذَا دَخَلْتُمْ فِی الصِّیَامِ فَطَهِّرُوا نُفُوسَکُمْ مِنْ کُلِّ دَنَسٍ وَ نَجَسٍ وَ صُومُوا لِلَّهِ بِقُلُوبٍ خَالِصَةٍ صَافِیَةٍ مُنَزَّهَةٍ عَنِ الْأَفْکَارِ السَّیِّئَةِ وَ الْهَوَاجِسِ الْمُنْکَرَةِ فَإِنَّ اللَّهَ سَیَحْبِسُ الْقُلُوبَ اللَّطِخَةَ وَ النِّیَّاتِ الْمَدْخُولَةَ ⁽¹⁾وَ مَعَ صِیَامِ أَفْوَاهِکُمْ مِنَ الْمَآکِلِ فَلْتَصُمْ جَوَارِحُکُمْ مِنَ الْمَآثِمِ فَإِنَّ اللَّهَ لَا یَرْضَی مِنْکُمْ أَنْ تَصُومُوا مِنَ الْمَطَاعِمِ فَقَطْ لَکِنْ مِنَ الْمَنَاکِیرِ کُلِّهَا وَ الْفَوَاحِشِ بِأَسْرِهَا وَ إِذَا دَخَلْتُمْ فِی الصَّلَاةِ فَاصْرِفُوا لَهَا خَوَاطِرَکُمْ وَ أَفْکَارَکُمْ وَ ادْعُوا اللَّهَ دُعَاءً طَاهِراً مُتَفَرِّغاً وَ سَلُوهُ مَصَالِحَکُمْ وَ مَنَافِعَکُمْ بِخُضُوعٍ وَ خُشُوعٍ وَ طَاعَةٍ وَ اسْتِکَانَةٍ وَ إِذَا بَرَکْتُمْ ⁽²⁾وَ سَجَدْتُمْ فَأَبْعِدُوا عَنْ نُفُوسِکُمْ أَفْکَارَ الدُّنْیَا وَ هَوَاجِسَ السُّوءِ ⁽³⁾وَ أَفْعَالَ

1) أی و النیات التی دخلتها الفساد من الریاء و العجب و غیرهما.

2) برک البعیر: استناخ و هو أن یلصق صدره بالارض.

3) الهواجس جمع الهاجس: ما وقع فی خلدک.

الشَّرِّ وَ اعْتِقَادَ الْمَکْرِ وَ مَآکِلَ السُّحْتِ وَ الْعُدْوَانَ وَ الْأَحْقَادَ وَ اطْرَحُوا بَیْنَکُمْ ذَلِکَ کُلَّهُ وَ قَالَ فِی مَوْضِعٍ آخَرَ أَدُّوا فَرَائِضَ صَلَوَاتِ کُلِّ یَوْمٍ وَ هِیَ ثَلَاثٌ الْغَدَاةُ وَ عَدَدُهَا ثَمَانُ سُوَرٍ وَ کُلُّ سُورَتَیْنِ ثَلَاثُ سَجَدَاتٍ بِثَلَاثِ تَسْبِیحَاتٍ وَ عِنْدَ انْتِصَافِ النَّهَارِ خَمْسُ سُوَرٍ وَ عِنْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ خَمْسُ سُوَرٍ بِسُجُودِهِنَّ هَذِهِ الْمَکْتُوبَةُ عَلَیْکُمْ وَ مَنْ زَادَ عَلَیْهَا مُتَنَفِّلًا فَلَهُ عَلَی اللَّهِ الْمَزِیدُ فِی الثَّوَابِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]میگویم: سپس سید از آن صحیفه‌ها آنچه را که خداوند خطاب به پیامبر ما صلیاللهعلیهوآلهوسلم می‌فرماید، بیان می‌کند که در باب البشائر(بشارتها) از کتاب احوال پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خواهد آمد.

سپس میگوید: در وقف زیارتگاهی به نام الطاهر در کوفه، تک کتابی یافتم که بر آن نوشته شده بود: سنن ادریس علیه السلام. این کتاب به خط عیسی بود که آن را از سریانی به عربی ترجمه کرده بود. کتاب متعلق به ابراهیم‌بن هلال الصابی کاتب بود و در آن آمده بود: بدانید و مطمئن باشید که تقوای الهی حکمت بزرگ و نعمت عظیم و سببی است که به سوی خیر می‌کشاند و گشاینده درهای خیر و فهم و عقل است چون خداوند تبارک و تعالی وقتی دوستدار بندگانش شد، به آنها عقل داد و پیامبران و اولیایش را به روح‌القدس مختص گردانید و اسرار دیانت و حقایق حکمت را برای آنها آشکار ساخت تا از گمراهی دور شده و از هدایت پیروی کنند و در جانشان بنشیند که خداوند بزرگتر از آن است که افکار او را احاطه کند، دیدگان او را درک کنند، اوهام او را دریابند و احوال او را محدود گرداند. او بر همه چیز احاطه دارد و آنها را هرگونه که بخواهد تدبیر می‌کند. کارهایش پیگیری نمیشود و اهداف او درک نمی‌شود و هیچ محدودیت، دستیابی، اشاره،گمان، زیرکی بر او واقع نمیشود و هیچ تفسیری در او راه ندارد و استطاعت مخلوقات به معرفت ذات او و شناخت کنه او منتهی نمی‌شود.

در جای دیگری از کتاب مذکور می‌گوید: در بیشتر اوقاتتان خدا را فرا خوانید در حالی که از او در دعایتان کمک می‌خواهید و زاری و ناله می‌کنید؛ چرا که اگر او در دعایتان همراهی و همکاری ببیند دعایتان را مستجاب می‌کند و حاجاتتان را برآورده ساخته و شما را به آرزوهایتان می‌رساند و عطاهایش را از خزائنش در حالی که تمام شدنی نیست بر شما سرازیر میکند.

در جای دیگر می‌گوید: هر وقت روزه گرفتید خود را از هر ناپاکی و نجاست پاک کنید و با قلب‌هایی خالص و صاف و منزه از افکار پلید و وسوسه‌های ناپسند برای خداوند روزه بگیرید. چون خداوند قلب‌های ناپاک و نیات سوء را محبوس میکند. درحالی که دهانتان از خوراکی‌ها بسته است باید جوارحتان نیز از گناه بازداشته شود. خداوند با اینکه شما فقط غذا نخورید راضی نمیشود بلکه باید از همه زشتی‌ها و پلیدی‌ها چشم بپوشید. وقتی در نماز وارد شدید تمام افکار و ذهنتان را به آن مشغول دارید و خداوند را در حالی که پاک و فارغالبال هستید فرابخوانید. مصالح خود و منافعتان را با خضوع و خشوع و اطاعت و استکانت، از او بخواهید و هر وقت بر زمین سجده زدید افکار دنیا را و وسوسه‌های شوم و کارهای

ص: 283

شر و فکر حیله و نیرنگ و خوراکی‌های ناپاک و دشمنی‌ها و کینه‌ها را دور کرده و تمامی آنها را از میان خود به دور افکنید.

در جای دیگر آمده است: نمازهای واجب یومیه را به جای آورید. این نمازها سه تاست. وعده صبح که تعداد آن هشت سوره است؛ هر دو سوره سه سجده با سه تسبیح دارد. وعده نیم‌روز که پنج سوره است و هنگام غروب خورشید که پنج سوره است با سجده‌هایش. این چیزی است که بر شما واجب شده و هرکس نافله‌ای بدان بیفزاید خداوند ثواب بیشتری برای او در نظر می‌گیرد. - . سعد السعود: 39-40 -

**[ترجمه]

«12»

کا، الکافی الْعِدَّةُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی دَاوُدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَسْجِدُ السَّهْلَةِ مَوْضِعُ بَیْتِ إِدْرِیسَ النَّبِیِّ علیه السلام الَّذِی کَانَ یَخِیطُ فِیهِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: مسجد سهله خانه ادریس نبی علیه السلام بوده که در آن خیاطی می‌کرده است. - . فروع الکافی 1: 139 -

**[ترجمه]

«13»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ بَکْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْهُ علیه السلام مِثْلَهُ ⁽³⁾.

1) سعد السعود ص 39- 40. م.

2) فروع الکافی 1: 139. م.

3) فروع الکافی 1: 139. م.

**[ترجمه]الکافی: عبدالرحمن‌بن سعید از امام صادق علیه السلام مثل آن را نقل می‌کند. - . فروع الکافی 1: 139 -

ص: 284

**[ترجمه]

أبواب قصص نوح علی نبینا و آله و علیه السلام‌

باب 1 مدة عمره و ولادته و وفاته و علل تسمیته و نقش خاتمه و جمل أحواله ع‌

الأخبار

«1»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام لی، الأمالی للصدوق أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی الْعُقْبَةِ- (الْعَقِبِ خ) عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: إِنَّ نُوحاً علیه السلام لَمَّا رَکِبَ السَّفِینَةَ أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ یَا نُوحُ إِنْ خِفْتَ الْغَرَقَ فَهَلِّلْنِی أَلْفاً ثُمَّ سَلْنِی النَّجَاةَ أُنْجِکَ مِنَ الْغَرَقِ وَ مَنْ آمَنَ مَعَکَ قَالَ فَلَمَّا اسْتَوَی نُوحٌ وَ مَنْ مَعَهُ فِی السَّفِینَةِ وَ رَفَعَ الْقَلْسَ ⁽¹⁾عَصَفَتِ الرِّیحُ عَلَیْهِمْ فَلَمْ یَأْمَنْ نُوحٌ الْغَرَقَ فَأَعْجَلَتْهُ الرِّیحُ فَلَمْ یُدْرِکْ أَنْ یُهَلِّلَ أَلْفَ مَرَّةٍ فَقَالَ بِالسُّرْیَانِیَّةِ هلولیا أَلْفاً أَلْفاً یَا ماریا أتقن قَالَ فَاسْتَوَی الْقَلْسُ وَ اسْتَمَرَّتِ السَّفِینَةُ فَقَالَ نُوحٌ علیه السلام إِنَّ کَلَاماً نَجَّانِیَ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْغَرَقِ لَحَقِیقٌ أَنْ لَا یُفَارِقَنِی قَالَ فَنَقَشَ فِی خَاتَمِهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَلْفَ مَرَّةٍ یَا رَبِّ أَصْلِحْنِی الْخَبَرَ ⁽²⁾.

ل، الخصال أبی عن أحمد بن إدریس عن الأشعری عن عبد الله بن الحکم عن محمد بن علی الصیرفی عن الحسین بن خالد مثله ⁽³⁾

**[ترجمه]عیون اخبارالرضا، الامالی: حسین‌بن خالد از امام رضا علیهالسلام نقل میکند: هنگامی که نوح علیهالسلام بر کشتی سوار شد خداوند عزوجل به او وحی کرد: ای نوح اگر از غرق شدن ترسیدی پس هزار بار بگو لا‌اله‌الا‌الله و از من نجات بخواه تا تو را و کسانی که همراه تو ایمان آورده‌اند را از غرق شدن نجات دهم. گفت: هنگامی که نوح و کسانی که با او بودند بر کشتی سوار شدند و او طناب را بالا برد باد بر آنان وزید و نوح در شرف غرق شدن بود و باد به او مهلت نداد و نتوانست هزار بار لا‌اله‌الا‌الله بگوید. پس به زبان سریانی گفت: «هلولیا هزار هزار بار ای ماریا محکم کن» گفت: در آن هنگام طناب صاف ایستاد و کشتی به راهش ادامه داد. نوح علیهالسلام گفت: شایسته است کلامی که خدا با آن مرا از غرق شدن نجات داد همیشه همراه من باشد و از من جدا نشود. گفت: به همین علت روی انگشتری خود حک کرد: «لا‌اله‌الا‌الله- هزار مرتبه- پروردگارا مرا صالح گردان». حدیث. - . العیون : 217، امالی الصدوق: 274 -

الخصال: محمدبنعلی صیرفی مثل همین روایت را نقل کرده است. - . الخصال 1: 162 -

**[ترجمه]

«2»

لی، الأمالی للصدوق الْهَمْدَانِیُّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: عَاشَ نُوحٌ علیه السلام أَلْفَیْ سَنَةٍ وَ خَمْسَمِائَةِ سَنَةٍ مِنْهَا ثَمَانُمِائَةِ سَنَةٍ وَ خَمْسُونَ سَنَةً قَبْلَ أَنْ یُبْعَثَ وَ أَلْفُ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِینَ عَاماً وَ هُوَ فِی قَوْمِهِ یَدْعُوهُمْ وَ مِائَتَا عَامٍ فِی عَمَلِ السَّفِینَةِ وَ خَمْسُمِائَةِ عَامٍ بَعْدَ مَا نَزَلَ مِنَ السَّفِینَةِ وَ نَضَبَ الْمَاءُ فَمَصَّرَ الْأَمْصَارَ ⁽⁴⁾

1) القلس: حبل للسفینة ضخم.

2) العیون: 217، أمالی الصدوق: 274. م.

3) الخصال ج 1: 162. م.

4) نضب الماء: غار فی الأرض. مصروا المکان: جعلوه مصرا.

وَ أَسْکَنَ وُلْدَهُ الْبُلْدَانَ ثُمَّ إِنَّ مَلَکَ الْمَوْتِ جَاءَهُ وَ هُوَ فِی الشَّمْسِ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ فَرَدَّ عَلَیْهِ نُوحٌ علیه السلام وَ قَالَ لَهُ مَا حَاجَتُکَ ⁽¹⁾یَا مَلَکَ الْمَوْتِ فَقَالَ جِئْتُ لِأَقْبِضَ رُوحَکَ فَقَالَ لَهُ تَدَعُنِی أَدْخُلُ مِنَ الشَّمْسِ إِلَی الظِّلِّ ⁽²⁾فَقَالَ لَهُ نَعَمْ فَتَحَوَّلَ نُوحٌ علیه السلام ثُمَّ قَالَ یَا مَلَکَ الْمَوْتِ فَکَأَنَّ مَا مَرَّ بِی فِی الدُّنْیَا مِثْلُ تَحَوُّلِی مِنَ الشَّمْسِ إِلَی الظِّلِّ فَامْضِ لِمَا أُمِرْتَ بِهِ قَالَ فَقَبَضَ رُوحَهُ علیه السلام ⁽³⁾

ص: 287

**[ترجمه]امالی الصدوق: جعفربن محمد علیه السلام فرمود: نوح علیه السلام دوهزار و پانصد سال زندگی کرد. هشتصد و پنجاه سال از آن قبل از بعثت و نهصد و پنجاه سال بین قوم خود بود و آنها را - به سوی خدا- دعوت می‌کرد، دویست سال درحال ساختن کشتی بود و پانصد سال پس از این که از کشتی فرود آمد و آب در زمین فرورفت

ص: 285

و شهرها برپاشدند و فرزندانش در شهرها ساکن گردیدند. سپس ملک‌الموت در حالی که او زیر نور خورشید بود، به سویش آمد و گفت: سلام بر تو. نوح علیهالسلام جواب سلام او را داد و به او گفت: ای ملک‌الموت خواستهات چیست؟ گفت: آمده‌ام که تو را قبض روح کنم. پس به او گفت: آیا اجازه می‌دهی که از نور خورشید به سایه بروم؟ ملک‌الموت گفت: بله. و نوح علیهالسلام منتقل شد و سپس گفت: ای ملک‌الموت گویی آنچه در این دنیا بر من گذشت به اندازه این زمانی بود که از نور خورشید به سایه رفتم. پس کاری که به آن امر شده‌ای پیش آی. گفت: پس نوح علیهالسلام را قبض روح کرد. - . امالی الصدوق: 306 -

قصص‌الانبیاء: برخی اصحاب ما از جعفر‌بن محمد علیه السلام مثل همین روایت را نقل کردهاند. - . نسخه خطی -

اکمال‌الدین: ابن عیسی مثل همین روایت را نقل کرده است. - . اکمال الدین: 288 -

می‌گویم: طبرسی در مجمع‌البیان از امام صادق علیهالسلام مثل همین روایت را نقل کرده است. - . مجمع البیان 4: 435 -

**[ترجمه]

«3»

ع، علل الشرائع ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام سَأَلَ الشَّامِیُّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنِ اسْمِ نُوحٍ علیه السلام مَا کَانَ فَقَالَ اسْمُهُ السَّکَنُ وَ إِنَّمَا سُمِّیَ نُوحاً لِأَنَّهُ نَاحَ عَلَی قَوْمِهِ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِینَ عاماً ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]علل‌الشرایع، عیون اخبار الرضا علیهالسلام: فرد شامی از امیرالمؤمنین علیهالسلام درباره اسم نوح علیهالسلام سؤال کرد که چه بوده است؟ ایشان پاسخ دادند: اسم او سکن بوده ولی از آنجا که نهصد و پنجاه سال بر قوم خود نوحه سرداده نوح نامیده شده است. - . علل الشرائع: 198، العیون: 135 -

**[ترجمه]

«4»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِیثَمِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ اسْمُ نُوحٍ علیه السلام عَبْدَ الْغَفَّارِ وَ إِنَّمَا سُمِّیَ نُوحاً لِأَنَّهُ کَانَ یَنُوحُ عَلَی نَفْسِهِ ⁽⁵⁾.

فس، تفسیر القمی مرسلا مثله ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]علل‌الشرایع: امام صادق علیه السلام فرمودند: اسم نوح علیهالسلام عبدالغفار بوده است اما از آنجا که او بر خود نوحه سرداده است نوح نامیده شده است. - . علل الشرائع: 21 -

تفسیر القمی: مثل این روایت را نقل می‌کند. - . تفسیر القمی: 304 -

**[ترجمه]

«5»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ

1) فی نسخة : ما جاءبک.

2) فی نسخة: تدعنی اتحول من الشمس إلی الظل؟.

3) أمالی الصدوق: 306. م.

4) علل الشرائع: 198، العیون: 135. و فیه: فقال: کان اه. م.

5) علل الشرائع: 21. م.

6) تفسیر القمّیّ: 304. م.

جَنَاحٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ اسْمُ نُوحٍ عَبْدَ الْمَلِکِ وَ إِنَّمَا سُمِّیَ نُوحاً لِأَنَّهُ بَکَی خَمْسَ مِائَةِ سَنَةٍ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل‌الشرایع: سعید بن

ص: 286

جناح از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که فرمودند: اسم نوح عبدالملک بوده است و چون او پانصد سال گریست نوح نامیده شد. - . علل الشرائع: ص 21 -

**[ترجمه]

«6»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جَنَاحٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ اسْمُ نُوحٍ عَبْدَ الْأَعْلَی وَ إِنَّمَا سُمِّیَ نُوحاً لِأَنَّهُ بَکَی خَمْسَمِائَةِ عَامٍ.

قال الصدوق رحمه الله الأخبار فی اسم نوح کلها متفقة غیر مختلفة تثبت له التسمیة بالعبودیة و هو عبد الغفار و الملک و الأعلی⁽²⁾.

صدوق -خدا رحمتش کند- می‌گوید: تمام روایتها درباره اسم نوح متفق بوده و نامیده شدن به عبودیت را برای او تثبیت می‌کند و آن اسامی عبدالغفار، عبدالملک، عبدالاعلی است. - . علل الشرائع: ص 21 -

**[ترجمه]

«7»

مع، معانی الأخبار مَعْنَی نُوحٍ أَنَّهُ کَانَ یَنُوحُ عَلَی نَفْسِهِ وَ بَکَی خَمْسَمِائَةِ عَامٍ وَ نَحَّی نَفْسَهُ عَمَّا کَانَ فِیهِ قَوْمُهُ مِنَ الضَّلَالَةِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]معانی‌الاخبار: معنی نوح این است که او بر خود نوحه سرداده و پانصد سال گریسته و خود را از آن گمراهی که قومش در آن بوده‌اند دور کرده است. - . معانی الاخبار: 18 -

**[ترجمه]

«8»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام کَانَ نُوحٌ ابْنَ لَمَکِ بْنِ مَتُوشَلَخَ بْنِ أَخْنُوخَ وَ هُوَ إِدْرِیسُ بْنُ یَرْدَ ⁽⁴⁾بْنِ مَهْلَائِیلَ بْنِ قینان بْنِ أَنُوشَ بْنِ شَیْثِ بْنِ آدَمَ علیه السلام ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]قصص‌الانبیاء: نوح پسر لمک پسر متوشلخ پسر اخنوخ که همان ادریس پسر یرد پسر مهلائیل پسر قنیان پسر انوش پسر شیث پسر آدم علیه السلام است. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«9»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی وَهْبٍ قَالَ: إِنَّ نُوحاً علیه السلام کَانَ نَجَّاراً وَ کَانَ إِلَی الْأُدْمَةِ مَا هُوَ دَقِیقَ الْوَجْهِ فِی رَأْسِهِ طُولٌ عَظِیمَ الْعَیْنَیْنِ دَقِیقَ السَّاقَیْنِ کَثِیراً لَحْمُ الْفَخِذَیْنِ ضَخْمَ السُّرَّةِ طَوِیلَ اللِّحْیَةِ عَرِیضاً طَوِیلًا جَسِیماً وَ کَانَ فِی غَضَبِهِ وَ انْتِهَارِهِ شِدَّةٌ فَبَعَثَهُ اللَّهُ وَ هُوَ ابْنُ ثَمَانِمِائَةٍ وَ خَمْسِینَ سَنَةً- فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِینَ عاماً یَدْعُوهُمْ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی فَلَا یَزْدَادُونَ إِلَّا طُغْیَاناً وَ مَضَی ثَلَاثَةُ قُرُونٍ مِنْ قَوْمِهِ وَ کَانَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ یَأْتِی بِابْنِهِ وَ هُوَ صَغِیرٌ فَیَقِفُهُ عَلَی رَأْسِ نُوحٍ علیه السلام فَیَقُولُ یَا بُنَیَّ إِنْ بَقِیتَ بَعْدِی فَلَا تُطِیعَنَّ هَذَا الْمَجْنُونَ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]قصص‌الانبیاء: صدوق به نقل از وهب می‌گوید: نوح علیهالسلام نجار بوده و مایل به گندمگونی بود ولی گندمگون نبود، چهره‌ای نازک داشت. سر او کشیده و چشم‌هایش بزرگ و ساق پای او ظریف و گوشت ران او فراوان بود. نافی بزرگ داشت، ریش او بلند و هیکلی پهن، بلند و بزرگ داشت. در غضب و خشمش، تندی و شدت بود. خداوند او را در 850 سالگی مبعوث کرد. پس در میان مردم 950 سال زندگی کرد و آنها را به سوی خدا فرا خواند ولی طغیان آنها روزبهروز افزوده میشد. سه قرن بر قوم او گذشت و هرکدام از آنها فرزند کوچکش رامی‌آورد و بر سر نوح علیهالسلام می‌ایستاد و می‌گفت: ای فرزندم اگر بعد از من ماندی از این دیوانه اطاعت مکن. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

إلی الأدمة ما هو أی کان مائلا إلی الأدمة و ما هو بآدم.

**[ترجمه]«الی الأدمة ما هو» یعنی مایل به گندمگونی بود ولی گندمگون نبود.

**[ترجمه]

«10»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیَّ علیهما السلام یَقُولُ عَاشَ نُوحٌ علیه السلام

1) علل الشرائع: ص 21. م.

2) علل الشرائع: ص 21. م.

3) معانی الأخبار: 18. م.

4) الصواب: یرد بالیاء.

5) مخطوط. م.

6) مخطوط. م.

أَلْفَیْنِ وَ خَمْسَمِائَةِ سَنَةٍ وَ کَانَ یَوْماً فِی السَّفِینَةِ نَائِماً فَهَبَّتْ رِیحٌ فَکَشَفَتْ عَوْرَتَهُ فَضَحِکَ حَامٌ وَ یَافِثُ فَزَجَرَهُمَا سَامٌ وَ نَهَاهُمَا عَنِ الضَّحِکِ فَانْتَبَهَ نُوحٌ علیه السلام وَ قَالَ لَهُمَا جَعَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذُرِّیَّتَکُمَا خَوَلًا ⁽¹⁾لِذُرِّیَةِ سَامٍ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ لِأَنَّهُ بَرَّ بِی وَ عَقَقْتُمَانِی فَلَا زَالَتْ سِمَةُ عُقُوقِکُمَا فِی ذُرِّیَّتِکُمَا ظَاهِرَةً وَ سِمَةُ الْبِرِّ فِی ذُرِّیَّةِ سَامٍ ظَاهِرَةً مَا بَقِیَتِ الدُّنْیَا فَجَمِیعُ السُّودَانِ حَیْثُ کَانُوا مِنْ وُلْدِ حَامٍ وَ جَمِیعُ التُّرْکِ وَ الصَّقَالِبَةِ وَ یَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ وَ الصِّینِ مِنْ یَافِثَ حَیْثُ کَانُوا وَ جَمِیعُ الْبِیضِ سِوَاهُمْ مِنْ وُلْدِ سَامٍ وَ أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی نُوحٍ علیه السلام أَنِّی قَدْ جَعَلْتُ قَوْسِی أَمَاناً لِعِبَادِیَ وَ بِلَادِی وَ مَوْثِقاً مِنِّی بَیْنِی وَ بَیْنَ خَلْقِی یَأْمَنُونَ بِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ مِنَ الْغَرَقِ وَ مَنْ أَوْفَی بِعَهْدِهِ مِنِّی فَفَرِحَ نُوحٌ علیه السلام وَ تَبَاشَرَ وَ کَانَ الْقَوْسُ فِیهَا وَتَرٌ وَ سَهْمٌ فَنَزَعَ مِنْهَا السَّهْمَ وَ الْوَتَرَ وَ جُعِلَتْ أَمَاناً مِنَ الْغَرَقِ وَ جَاءَ إِبْلِیسُ إِلَی نُوحٍ علیه السلام فَقَالَ إِنَّ لَکَ عِنْدِی یَداً عَظِیمَةً فَانْتَصِحْنِی فَإِنِّی لَا أَخُونُکَ فَتَأَثَّمَ نُوحٌ علیه السلام بِکَلَامِهِ وَ مُسَاءَلَتِهِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنْ کَلِّمْهُ وَ سَلْهُ فَإِنِّی سَأُنْطِقُهُ بِحُجَّةٍ عَلَیْهِ فَقَالَ نُوحٌ علیه السلام تَکَلَّمْ فَقَالَ إِبْلِیسُ إِذَا وَجَدْنَا ابْنَ آدَمَ شَحِیحاً أَوْ حَرِیصاً أَوْ حَسُوداً أَوْ جَبَّاراً أَوْ عَجُولًا تَلَقَّفْنَاهُ ⁽²⁾تَلَقُّفَ الْکُرَةِ فَإِنِ اجْتَمَعَتْ لَنَا هَذِهِ الْأَخْلَاقُ سَمَّیْنَاهُ شَیْطَاناً مَرِیداً فَقَالَ نُوحٌ مَا الْیَدُ الْعَظِیمَةُ الَّتِی صَنَعْتُ قَالَ إِنَّکَ دَعَوْتَ اللَّهَ عَلَی أَهْلِ الْأَرْضِ فَأَلْحَقْتَهُمْ فِی سَاعَةٍ بِالنَّارِ فَصِرْتُ فَارِغاً وَ لَوْ لَا دَعْوَتُکَ لَشُغِلْتُ بِهِمْ دَهْراً طَوِیلًا ⁽³⁾.

**[ترجمه]قصص‌الانبیاء: علی‌بن محمد عسکری علیهالسلام میفرماید: نوح علیهالسلام

ص: 287

2500 سال زیست. روزی در کشتی خواب بود که بادی وزید و عورت او پیدا شد. حام و یافث بر او خندیدند ولی سام آنها را توبیخ کرده و از خنده نهی کرد. نوح علیهالسلام متوجه شد و به آن دو گفت: خداوند تا قیامت نسل شما را از بردگان و زیردستان نسل سام قرار میدهد؛ چون او به من نیکی کرد ولی شما به من بیحرمتی کردید. پیوسته و تا زمانی که دنیا پابرجا است نشانه بی‌احترامی شما به من در نسل شما باقی خواهد ماند و نشانه نیکی در نسل سام باقی خواهد ماند. و همه سیاهان هر جا که باشند از نسل حام و همه ترک‌ها و صقالبه و یأجوج و مأجوج و چین، هر جا که باشند، از یافث و همه سفیدپوستان -غیر از آنان که گفتیم- از فرزندان سام هستند. خداوند تبارک و تعالی به نوح علیهالسلام وحی کرد که من موسی را برای بندگان و سرزمینم امان قرار دادم و بین خود و بندگانم او را مورد وثوق قرار دادم که تا روز قیامت با او از غرق شدن ایمن باشند و چه کسی از من به عهد خود وفاکنندهتر است؟ پس نوح علیهالسلام خوشحال شده و بشارت یافت. در کمان، زه و تیری بود. زه و تیر را از آن برکشید و امان از غرق قرار داده شد. ابلیس به سوی نوح علیهالسلام آمد و گفت: من به تو مدیون هستم. با من خالص باش که من به تو خیانت نخواهم کرد. نوح علیهالسلام از صحبت او و خواسته‌اش احساس گناه کرد. خداوند به او وحی کرد که: با او صحبت کن و از او بپرس. من او را با حجتی علیه خودش به سخن می‌آورم. نوح علیهالسلام گفت: صحبت کن. ابلیس گفت: هرگاه پسر آدم را آزمند، حریص، حسود، ستمگر و عجول بیابیم او را مانند توپ برمی‌گیریم و اگر همه این اخلاقیات برای ما جمع شود او را شیطان سرکش می‌نامیم. نوح گفت: چیست آن کار بزرگی که انجام داده‌ام؟ ابلیس گفت: تو خداوند را علیه اهل زمین فراخواندی - مردم را نفرین کردی - و در یک ساعت آنها را به آتش داخل کردی و من آسودهخاطر شدم و اگر این نفرین تو نبود من باید زمانی طولانی به آنها مشغول می‌شدم. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«11»

ک، إکمال الدین مَاجِیلَوَیْهِ وَ ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ وَ الْعَطَّارُ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ وَ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو مَعاً عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الدَّیْلَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: عَاشَ نُوحٌ علیه السلام بَعْدَ النُّزُولِ مِنَ السَّفِینَةِ خَمْسِینَ سَنَةً ثُمَّ أَتَاهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَقَالَ یَا نُوحُ إِنَّهُ قَدِ انْقَضَتْ نُبُوَّتُکَ وَ اسْتَکْمَلْتَ أَیَّامَکَ فَانْظُرِ الِاسْمَ الْأَکْبَرَ وَ مِیرَاثَ الْعِلْمِ وَ آثَارَ عِلْمِ النُّبُوَّةِ الَّتِی مَعَکَ فَادْفَعْهَا إِلَی ابْنِکَ سَامٍ فَإِنِّی لَا أَتْرُکُ الْأَرْضَ إِلَّا وَ فِیهَا عَالِمٌ یُعْرَفُ بِهِ طَاعَتِی وَ یَکُونُ نَجَاةً فِیمَا بَیْنَ قَبْضِ

1) الخول بالتحریک: العبید و الإماء.

2) تلقف الشی‌ء: تناوله بسرعة.

3) مخطوط. م.

النَّبِیِّ وَ بَعْثِ النَّبِیِّ الْآخَرِ وَ لَمْ أَکُنْ أَتْرُکُ النَّاسَ ⁽¹⁾بِغَیْرِ حُجَّةٍ وَ دَاعٍ إِلَیَّ وَ هَادٍ إِلَی سَبِیلِی وَ عَارِفٍ بِأَمْرِی فَإِنِّی قَدْ قَضَیْتُ أَنْ أَجْعَلَ لِکُلِّ قَوْمٍ هَادِیاً أَهْدِی بِهِ السُّعَدَاءَ وَ یَکُونُ حَجَّةً عَلَی الْأَشْقِیَاءِ قَالَ فَدَفَعَ نُوحٌ علیه السلام الِاسْمَ الْأَکْبَرَ وَ مِیرَاثَ الْعِلْمِ وَ آثَارَ عِلْمِ النُّبُوَّةِ إِلَی ابْنِهِ سَامٍ فَأَمَّا حَامٌ وَ یَافِثُ فَلَمْ یَکُنْ عِنْدَهُمَا عِلْمٌ یَنْتَفِعَانِ بِهِ قَالَ وَ بَشَّرَهُمْ نُوحٌ بِهُودٍ علیه السلام وَ أَمَرَهُمْ بِاتِّبَاعِهِ وَ أَمَرَهُمْ أَنْ یَفْتَحُوا ⁽²⁾الْوَصِیَّةَ کُلَّ عَامٍ فَیَنْظُرُوا فِیهَا فَیَکُونَ ذَلِکَ عِیداً لَهُمْ کَمَا أَمَرَهُمْ آدَمُ علیه السلام قَالَ وَ ظَهَرَتِ الْجَبَرِیَّةُ فِی وُلْدِ حَامٍ ⁽³⁾وَ یَافِثَ وَ اسْتَخْفَی وُلْدُ سَامٍ بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ جَرَتْ عَلَی سَامٍ بَعْدَ نُوحٍ الدَّوْلَةُ لِحَامٍ وَ یَافِثَ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَرَکْنا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ یَقُولُ تَرَکْتُ عَلَی نُوحٍ دَوْلَةَ الْجَبَّارِینَ وَ یُعَزِّی اللَّهُ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله بِذَلِکَ وَ وُلْدُ الْحَامِ السِّنْدُ وَ الْهِنْدُ وَ الْحَبَشُ وَ وُلْدُ السَّامِ الْعَرَبُ وَ الْعَجَمُ وَ جَرَتْ عَلَیْهِمُ الدَّوْلَةُ وَ کَانُوا یَتَوَارَثُونَ الْوَصِیَّةَ عَالِمٌ بَعْدَ عَالِمٍ حَتَّی بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ هُوداً ⁽⁴⁾.

أقول: ذکر فی صلی الله علیه و آله بهذا الإسناد إلی قوله کما أمرهم آدم علیه السلام إلا أن فیه خمسمائة سنة بدل خمسین سنة و هو الصواب کما یدل علیه ما مر من الأخبار و

رواه فی الکافی أیضا عن محمد بن أبی عبد الله عن محمد بن الحسین عن محمد بن سنان و فیه أیضا خمسمائة سنة ⁽⁵⁾

**[ترجمه]اکمال‌الدین: امام صادق علیه السلام میفرماید: نوح علیهالسلام بعد از پیاده شدن از کشتی پنجاه سال زیست و سپس جبرئیل علیهالسلام به سراغ او آمد و گفت: ای نوح پیامبری تو سپری شد و ایامت کامل گشته است. پس به اسم اعظم و میراث علم و آثار علم نبوتی که با توست بنگر و آن را به پسرت سام بسپار و من زمین را از عالمی که به وسیله او اطاعتم شناخته می‌شود خالی نخواهم گذاشت و او راه نجات مردم در دوره مرگ

ص: 288

یک پیامبر تا مبعوث شدن پیامبر دیگر است. من مردم را بدون حجت و دعوت‌کننده‌ای به سوی خودم و هدایت‌کننده‌ای به راه خودم و کسی که عارف به امر من باشد رها نخواهم کرد. من اینگونه خواسته‌ام که برای هر قومی هدایت‌کننده‌ای بگذارم که سعادتمندان را به وسیله او هدایت کنم و او حجتی بر نگون‌بختان باشد. گفت: نوح علیهالسلام اسم اعظم و میراث علم و آثار علم نبوت را به پسرش سام بخشید. اما حام و یافث علمی نداشتند که از آن بهره‌مند گردند. گفت: نوح آنها را به هود علیهالسلام بشارت داد و به آنها دستور داد که از او تبعیت کنند و گفت هر سال وصیت را بگشایید و در آن بنگرید و این روز، همانطور که آدم علیهالسلام به آنان امر کرده بود، روز عید آنها بود. گفت: جبریه از فرزندان حام و یافث ظهور پیدا کردند و فرزندان سام آن علمی را که در نزد آنها بود پنهان داشتند و بعد از نوح، دولت بر علیه سام، به حام و یافث رسید. و این همان سخن خداوند تبارک و تعالی است که فرمود: «و در میان آیندگان [آوازه نیک] او را بر جای گذاشتیم.» می‌گوید: دولت جباران را برای نوح گذاشتم و خداوند محمد صلیاللهعلیهوآلهوسلم را با این امر آرام می‌کند و سند و هند و حبش فرزندان حام و عرب و عجم از سام هستند که دولت به آنها رسید و عالمی بعد از عالمی دیگر در بین آنها وصیت را به ارث می‌برد تا اینکه خداوند عزوجل هود را مبعوث کرد. - . اکمال الدین: 80-81 -

می‌گویم: در قصص‌الانبیاء این روایت تا جایی که میگوید: «همانطور که آدم علیه السلام به آنان دستور داده بود» آمده است فقط به جای پنجاه سال، پانصد سال آمده که مطابق با احادیث ذکر شده پیشین همان صحیح است. در کافی نیز از محمدبن سنان این روایت وارد شده و در آن نیز پانصد سال آمده است. - . الروضه: 285 -

**[ترجمه]

«12»

ک، إکمال الدین مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جَنَاحٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَتْ أَعْمَارُ قَوْمِ نُوحٍ ثَلَاثَمِائَةِ سَنَةٍ ثَلَاثَمِائَةِ سَنَةٍ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]اکمال‌الدین: امام صادق علیه السلام فرمود: عمر قوم نوح سیصد سال، سیصد سال بود. - . اکمال الدین: 289 -

**[ترجمه]

«13»

ک، إکمال الدین أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ مَعاً عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ

1) فی نسخة: و لن أکن أترک الأرض.

2) فی المصدر: ان یقیموا. م.

3) فی المصدر: من ولد حام. م.

4) کمال الدین: 80- 81. م.

5) الروضة: 285. م.

6) کمال الدین: 289. و لم یتکرر فیه «ثلاثمائة سنة». م.

یُوسُفَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: عَاشَ نُوحٌ أَلْفَیْ سَنَةٍ ⁽¹⁾وَ أَرْبَعَمِائَةٍ وَ خَمْسِینَ سَنَةً ⁽²⁾.

**[ترجمه]اکمال‌الدین:

ص: 289

صادق علیه السلام از پدرانش به نقل از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می‌گوید: نوح 2450 سال زیست. - . اکمال الدین: 289 -

**[ترجمه]

بیان

اعلم أن أرباب السیر اختلفوا فی عمره علیه السلام فقیل کان ألف سنة و قیل کان ألفا و أربعمائة و خمسین سنة و قیل کان ألفا و أربعمائة و سبعین سنة و قیل ألفا و ثلاثمائة سنة و أخبارنا المعتبرة تدل علی أنه عاش ألفین و خمسمائة سنة ⁽³⁾و هذا الخبر لا یعتمد علیه لمخالفته لأقوال الفریقین و أخبارهم و لعله لم یحسب فیه بعض زمن حیاته علیه السلام لعله کالزمان السابق علی البعثة أو زمان عمل السفینة أو أواخر عمره علیه السلام.

**[ترجمه]بدان که سیره‌نویسان درباره عمر نوح اختلاف‌نظر دارند. گفته شده هزار سال بوده و گفته شده 1450 سال و یا 1470 سال و یا هزار و سیصد سال و روایات معتبر ما دلالت بر این دارد که 2500 سال عمر کرده است. به این روایت نیز نمی‌توان اعتماد کرد چون با گفتهها و روایتهای هر دو گروه تفاوت دارد و چه بسا مقداری از زمان حیات او در آن به حساب نیامده باشد. آن مقدار از عمر نوح که به حساب نیامده است یا زمان قبل از بعثت او بوده یا زمان ساختن کشتی یا اواخر عمر وی علیهالسلام.

**[ترجمه]

باب 2 مکارم أخلاقه و ما جری بینه و بین إبلیس و أحوال أولاده و ما أوحی إلیه و صدر عنه من الحکم و الأدعیة و غیرها

الآیات

الإسراء: «ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ کانَ عَبْداً شَکُوراً»(3)

{[ای] فرزندان کسانی که [آنان را در کشتی] با نوح برداشتیم. راستی که او بنده‌ای سپاسگزار بود.}

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی رحمه الله إِنَّهُ کانَ عَبْداً شَکُوراً معناه أن نوحا کان عبدا لله کثیر الشکر و کان إذا لبس ثوبا أو أکل طعاما أو شرب ماء شکر الله تعالی و قال الحمد لله و قیل إنه کان یقول فی ابتداء الأکل و الشرب بسم الله و فی انتهائه الحمد لله

وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ وَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّ نُوحاً کَانَ إِذَا أَصْبَحَ وَ أَمْسَی قَالَ اللَّهُمَّ إِنِّی أُشْهِدُکَ أَنَّ مَا أَصْبَحَ أَوْ أَمْسَی بِی مِنْ نِعْمَةٍ فِی دِینٍ أَوْ دُنْیَا فَمِنْکَ وَحْدَکَ لَا شَرِیکَ لَکَ لَکَ الْحَمْدُ وَ لَکَ الشُّکْرُ بِهَا عَلَیَّ حَتَّی تَرْضَی وَ بَعْدَ الرِّضَی فَهَذَا کَانَ شُکْرَهُ ⁽⁴⁾

1) فی هامش المطبوع و فی بعض النسخ: «ألف سنة» فیکون محمولا علی التقیة لموافقته لبعض مذاهبهم. منه دام ظله العالی. قلت: و لعله الحدیث الذی أشار المسعودیّ إلیه فی اثبات الوصیة بقوله: روی الف و أربعمائة و خمسین سنة.

2) کمال الدین: 289. م.

3) قال المسعودیّ فی اثبات الوصیة: 17: و قبض و کان فیما روی ألف و أربعمائة و خمسین سنة. و فی خبر آخر: إنّه کان سنه حین بعث ثمانمائة و خمسین سنة، و لبث فی قومه تسعمائة و خمسین سنة، و عاش بعد خروجه من السفینة خمسمائة سنة فکان عمره ألفی سنة و ثلاثمائة سنة، و روی أیضا انه عاش الفی و ثمانمائة سنة.

4) مجمع البیان 6: 396. م.

**[ترجمه]طبرسی می‌گوید: «راستی که او بنده‌ای سپاسگزار بود» به این معنی است که نوح بنده بسیار سپاسگزار خدا بود و وقتی لباسی می‌پوشید یا طعامی می‌خورد یا آبی می‌نوشید خداوند متعال را سپاس گفته می‌گفت: الحمدلله. گفته شده: که او در ابتدای خوردن و نوشیدن بسم‌الله می‌گفت و در انتهای آن الحمدلله. از امام صادق و امام باقر علیهماالسلام روایت شده است که نوح وقتی به صبح و شام وارد می‌شد می‌گفت: «خدایا من گواهی می‌دهم که هیچ نعمتی از نعمت‌های دین و دنیا برای من نیست مگر آن که همه آن از جانب توست، تویی که یکتایی و هیچ شریکی نداری. و تو را آنقدر سپاس و شکر می‌گویم تا از ما خشنود باشی و بعد از خشنودیات» و این نحوه تشکر او بود. - . مجمع البیان 6 : 396 -

ص: 290

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ: أَخَذَ النَّاسُ ثَلَاثَةً مِنْ ثَلَاثَةٍ أَخَذُوا الصَّبْرَ عَنْ أَیُّوبَ وَ الشُّکْرَ عَنْ نُوحٍ وَ الْحَسَدَ عَنْ بَنِی یَعْقُوبَ⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون اخبارالرضا علیهالسلام: با سندهای سه‌گانه از امام رضا از علی‌بنالحسین علیهماالسلام نقل شده است: مردم سه چیز را از سه شخص گرفتند: صبر را از ایوب، شکر را از نوح و حسد را از فرزندان یعقوب. - . عیون الاخبار: 209 -

**[ترجمه]

«2»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ نُوحاً إِنَّمَا سُمِّیَ عَبْداً شَکُوراً لِأَنَّهُ کَانَ یَقُولُ إِذَا أَصْبَحَ وَ أَمْسَی اللَّهُمَّ إِنِّی أَشْهَدُ ⁽²⁾أَنَّهُ مَا أَمْسَی وَ أَصْبَحَ بِی مِنْ نِعْمَةٍ أَوْ عَافِیَةٍ فِی دِینٍ أَوْ دُنْیَا فَمِنْکَ وَحْدَکَ لَا شَرِیکَ لَکَ لَکَ الْحَمْدُ وَ الشُّکْرُ بِهَا عَلَیَّ حَتَّی تَرْضَی إِلَهَنَا ⁽³⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: امام باقر علیهالسلام فرمود: نوح عبد شکور نامیده شد چون وقتی وارد صبح و شام می‌شد می‌گفت: خدایا من شهادت می‌دهم که من از هیچ نعمتی از عافیت دین و دنیا برخوردار نیستم مگر اینکه فقط از جانب توست. تو یگانهای و هیچ شریکی نداری و تو را آنقدر سپاس و شکر می‌گویم تا از ما راضی باشی ای پروردگار ما! - . علل الشرائع: 21 -

**[ترجمه]

«3»

فس، تفسیر القمی أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شَمِرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَانَ نُوحٌ إِذَا أَمْسَی وَ أَصْبَحَ یَقُولُ أَمْسَیْتُ أَشْهَدُ أَنَّهُ مَا أَمْسَی بِی مِنْ نِعْمَةٍ فِی دِینٍ أَوْ دُنْیَا فَإِنَّهَا مِنَ اللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ لَهُ الْحَمْدُ بِهَا عَلَیَّ وَ الشُّکْرُ کَثِیراً- فَأَنْزَلَ اللَّهُ إِنَّهُ کانَ عَبْداً شَکُوراً فَهَذَا کَانَ شُکْرَهُ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام باقر علیهالسلام فرمود: هنگامی که نوح وارد صبح و شام می‌شد می‌گفت: «وارد شام شدم و قسم می‌خورم هیچ نعمتی از نعمت‌های دین و دنیا نیست مگر این که ازجانب خداوند یکتاست که شریکی ندارد. حمد و سپاس فراوان به خاطر آن نعمت بر من، از آن اوست» و خداوند فرمود: «او بنده شکرگزار بود» و سپاس او اینگونه بود. - . تفسیر قمی 377 -

**[ترجمه]

«4»

ع، علل الشرائع الدَّقَّاقُ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیَّ علیهما السلام یَقُولُ عَاشَ نُوحٌ علیه السلام أَلْفَیْنِ وَ خَمْسَمِائَةِ سَنَةٍ وَ کَانَ یَوْماً فِی السَّفِینَةِ نَائِماً فَهَبَّتْ رِیحٌ فَکَشَفَتْ عَوْرَتَهُ فَضَحِکَ حَامٌ وَ یَافِثُ فَزَجَرَهُمَا سَامٌ وَ نَهَاهُمَا عَنِ الضَّحِکِ وَ کَانَ کُلَّمَا غَطَّی سَامٌ شَیْئاً تَکْشِفُهُ الرِّیحُ کَشَفَهُ حَامٌ وَ یَافِثُ فَانْتَبَهَ نُوحٌ علیه السلام فَرَآهُمْ وَ هُمْ یَضْحَکُونَ فَقَالَ مَا هَذَا فَأَخْبَرَهُ سَامٌ بِمَا کَانَ فَرَفَعَ نُوحٌ علیه السلام یَدَهُ إِلَی السَّمَاءِ یَدْعُو وَ یَقُولُ اللَّهُمَّ غَیِّرْ مَاءَ صُلْبِ حَامٍ حَتَّی لَا یُولَدَ لَهُ إِلَّا السُّودَانُ اللَّهُمَّ غَیِّرْ مَاءَ صُلْبِ یَافِثَ فَغَیَّرَ اللَّهُ مَاءَ صُلْبَیْهِمَا فَجَمِیعُ السُّودَانِ حَیْثُ کَانُوا مِنْ حَامٍ وَ جَمِیعُ التُّرْکِ وَ الصَّقَالِبَةِ وَ یَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ وَ الصِّینُ مِنْ یَافِثَ حَیْثُ کَانُوا وَ جَمِیعُ الْبِیضِ سِوَاهُمْ مِنْ سَامٍ وَ قَالَ نُوحٌ علیه السلام لِحَامٍ وَ یَافِثَ جَعَلَ ذُرِّیَّتَکُمَا خَوَلًا لِذُرِّیَةِ سَامٍ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ لِأَنَّهُ

1) عیون الأخبار: 209. م.

2) فی نسخة: اشهدک، و فیها: و لک الشکر بها.

3) علل الشرائع: 21. م.

4) تفسیر القمّیّ 377. و فیه: له الحمد علی بها کثیرا و الشکر کثیرا. م.

بَرَّ بِی وَ عَقَقْتُمَانِی فَلَا زَالَتْ سِمَةُ عُقُوقِکُمَا لِی فِی ذُرِّیَّتِکُمَا ظَاهِرَةً وَ سِمَةُ الْبِرِّ بِی فِی ذُرِّیَّةِ سَامٍ ظَاهِرَةً مَا بَقِیَتِ الدُّنْیَا ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: علی‌بن محمدعسکری علیهالسلام می‌فرماید: نوح علیه السلام دوهزار و پانصد سال زندگی کرد روزی در کشتی خواب بود که بادی وزید و عورت او پیدا شد. حام و یافث خندیدند ولی سام آنها را سرزنش کرد و از خنده بازداشت و هرچه سام آن چیزی را که باد آن را افشا میکرد می‌پوشاند، حام و یافث آن را افشا میکردند تا اینکه نوح متوجه شد و آنها را در حال خنده دید و گفت: چه شده؟ سام اتفاقی را که افتاده بود برای او بازگو کرد. نوح دستش را به سوی آسمان بالا برد در حالی که دعا میکرد و می‌گفت: «خدایا آب صلب حام را تغییر بده تا فرزندان او فقط سیاهان باشند. خدایا آب صلب یافث را نیز تغییر بده» و خداوند آب صلب آنها را تغییر داد و همه سیاهیان هر جا که باشند از فرزندان حام و همه ترک‌ها و صقالبه و یأجوج و مأجوج و چینی‌ها هر جا که باشند از فرزندان یافث هستند و همه سفیدپوستان از فرزندان سام هستند و نوح علیهالسلام به حام و یافث گفت: نسل شما را تا روز قیامت زیردستان سام قرار داد چون

ص: 291

او به من نیکی کرد ولی شما بیحرمتی کردید و پیوسته تا دنیا باقی است نشانه این بدی شما به من در نسل شما و نشانه خوبی سام به من در نسل او باقی خواهد ماند. - . علل الشرائع : 22 -

**[ترجمه]

بیان

خولا أی خدما و ممالیک.

أقول: روی الشیخ الطبرسی رحمه الله هذا الخبر من کتاب النبوة بهذا الإسناد ثم قال قال الشیخ أبو جعفر بن بابویه رحمه الله ذکر یافث فی هذا الخبر غریب لم أروه إلا من هذا الطریق و جمیع الأخبار التی رویتها فی هذا المعنی فیها ذکر حام وحده و إنه ضحک لما انکشف عورة أبیه و إن ساما و یافثا کانا فی ناحیة فبلغهما ما صنع فأقبلا و معهما ثوب و هما معرضان و ألقیا علیه الثوب و هو نائم فلما استیقظ أوحی الله عز و جل إلیه ما صنع حام فلعن حام و دعا علیه ⁽²⁾.

**[ترجمه]خول یعنی خادم و مملوک و زیر دست.

می‌گویم: شیخ طبرسی رحمه‌الله این روایت را از کتاب النبوه با همین سند آورده و سپس می‌گوید: شیخ امام باقر‌ابن بابویه رحمه‌الله گفته است: ذکر یافث در این روایت عجیب است و من آن را فقط با همین سلسله راویان روایت کرده‌ام و همه روایت‌هایی که در این معنی آورده‌ام فقط نام حام برده شده که وقتی عورت پدر پیدا شده خندیده است و سام و یافث در گوشه دیگری بوده‌اند و به آنها خبر رسیده که حام چنین کاری کرده و سام و یافث آمده‌اند و لباسی با خود آورده‌اند و در حالی که نوح خواب بوده است بر روی او انداخته‌اند. وقتی نوح بیدار شد خداوند عزوجل به او وحی کرد که حام این کار را انجام داده است و نوح حام را لعن و نفرین کرد. - . مجمع البیان 4 : 435 -

**[ترجمه]

«5»

ع، علل الشرائع الْهَمْدَانِیُّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ کَانَ أَبِی یَقُولُ إِنَّ نُوحاً علیه السلام حِینَ أُمِرَ بِالْغَرْسِ کَانَ إِبْلِیسُ إِلَی جَانِبِهِ فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ یَغْرِسَ الْعِنَبَ قَالَ هَذِهِ الشَّجَرَةُ لِی فَقَالَ لَهُ نُوحٌ علیه السلام کَذَبْتَ فَقَالَ إِبْلِیسُ فَمَا لِی مِنْهَا فَقَالَ نُوحٌ علیه السلام لَکَ الثُّلُثَانِ فَمِنْ هُنَاکَ طَابَ الطِّلَاءُ عَلَی الثُّلُثِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]علل‌الشرایع: محمد پسر امام صادق علیه السلام فرمود: پدرم گفت: وقتی نوح علیه السلام دستور داده شد که درخت بکار، ابلیس کنار او بود. وقتی نوح خواست انگور را بکارد ابلیس گفت: این درخت متعلق به من است. نوح علیهالسلام به او گفت: تو دروغ می‌گویی. ابلیس گفت: چقدر از آن برای من باشد؟ نوح علیهالسلام گفت: دو سوم. و از این جاست که آب انگوری که دو سوم آن تبخیر شده است شراب نامیده میشود. - . علل الشرائع: 163 -

**[ترجمه]

«6»

ع، علل الشرائع بِالْإِسْنَادِ إِلَی وَهْبٍ قَالَ: لَمَّا خَرَجَ نُوحٌ علیه السلام مِنَ السَّفِینَةِ غَرَسَ قُضْبَاناً کَانَتْ مَعَهُ فِی السَّفِینَةِ مِنَ النَّخْلِ وَ الْأَعْنَابِ وَ سَائِرِ الثِّمَارِ فَأَطْعَمَتْ مِنْ سَاعَتِهَا وَ کَانَتْ مَعَهُ حَبَلَةُ الْعِنَبِ ⁽⁴⁾وَ کَانَتْ آخِرَ شَیْ‌ءٍ أُخْرِجَ حَبَلَةُ الْعِنَبِ فَلَمْ یَجِدْهَا نُوحٌ علیه السلام وَ کَانَ إِبْلِیسُ قَدْ أَخَذَهَا فَخَبَأَهَا فَنَهَضَ نُوحٌ علیه السلام لِیَدْخُلَ السَّفِینَةَ فَیَلْتَمِسَهَا فَقَالَ لَهُ الْمَلَکُ الَّذِی مَعَهُ اجْلِسْ یَا نَبِیَّ اللَّهِ سَتُؤْتَی بِهَا فَجَلَسَ نُوحٌ علیه السلام فَقَالَ لَهُ الْمَلَکُ إِنَّ لَکَ فِیهَا شَرِیکاً فِی عَصِیرِهَا فَأَحْسِنْ مُشَارَکَتَهُ قَالَ نَعَمْ لَهُ السُّبُعُ وَ لِی سِتَّةُ أَسْبَاعٍ قَالَ لَهُ الْمَلَکُ أَحْسِنْ

1) علل الشرائع: 22. م.

2) مجمع البیان 4: 435. م.

3) علل الشرائع: 163. و الطلاء ککساء: ما طبخ من عصیر العنب حتّی ذهب ثلثاه، و قد یکنی به عن الخمر.

4) حبلة العنب: شجر العنب أو قضبانه.

فَأَنْتَ مُحْسِنٌ قَالَ نُوحٌ علیه السلام لَهُ السُّدُسُ وَ لِی خَمْسَةُ أَسْدَاسٍ قَالَ لَهُ الْمَلَکُ أَحْسِنْ فَأَنْتَ مُحْسِنٌ قَالَ نُوحٌ علیه السلام لَهُ الْخُمُسُ وَ لِیَ الْأَرْبَعَةُ الْأَخْمَاسِ قَالَ لَهُ الْمَلَکُ أَحْسِنْ فَأَنْتَ مُحْسِنٌ قَالَ نُوحٌ علیه السلام لَهُ الرُّبُعُ وَ لِی ثَلَاثَةُ أَرْبَاعٍ قَالَ الْمَلَکُ أَحْسِنْ فَأَنْتَ مُحْسِنٌ قَالَ فَلَهُ النِّصْفُ وَ لِیَ النِّصْفُ وَ لِیَ التَّصَرُّفُ قَالَ لَهُ الْمَلَکُ أَحْسِنْ فَأَنْتَ مُحْسِنٌ قَالَ علیه السلام لِیَ الثُّلُثُ وَ لَهُ الثُّلُثَانِ فَرَضِیَ فَمَا کَانَ فَوْقَ الثُّلُثِ مِنْ طَبْخِهَا فَلِإِبْلِیسَ وَ هُوَ حَظُّهُ وَ مَا کَانَ مِنَ الثُّلُثِ فَمَا دُونَهُ فَهُوَ لِنُوحٍ علیه السلام وَ هُوَ حَظُّهُ وَ ذَلِکَ الْحَلَالُ الطَّیِّبُ لِیُشْرَبَ مِنْهُ ⁽¹⁾

**[ترجمه]علل‌الشرایع: با اسناد به وهب نقل میشود: هنگامی که نوح علیه السلام از کشتی خارج شد شاخه‌های درختانی مثل نخل و انگور و سایر میوه‌ها که با او در کشتی بود را کاشت و در همان لحظه میوه دادند. با او شاخه انگوری بود. شاخه انگور آخرین چیزی بود که آن را بیرون آورد ولی نوح علیهالسلام آن را نیافت چون ابلیس آن را برداشته و پنهان کرده بود. نوح علیهالسلام برخاست که وارد کشتی شود و به دنبال آن بگردد که فرشته‌ای که با او بود به او گفت: ای نبی خدا بنشین الان آن آورده می‌شود. پس نوح علیهالسلام نشست. فرشته به او گفت: تو در آب آن با یکی دیگر شریک هستی پس حق شراکت را به جای آور. نوح گفت: بله. یک هفتم برای او شش هفتم آن برای من. فرشته به او گفت: تو بخشنده‌ای.

ص: 292

ببخش! نوح گفت: یک ششم برای او و پنج ششم برای من. فرشته به او گفت: تو بخشنده‌ای. ببخش. نوح علیهالسلام گفت: یک پنجم آن برای او و چهار پنجم برای من. فرشته به او گفت: ببخش که تو بخشنده‌ای. نوح علیهالسلام گفت: یک چهارم برای او و سه چهارم برای من. فرشته گفت: تو بخشنده‌ای. ببخش. نوح گفت: نصف برای او و نصف برای من و حق تصرف نیز برای من باشد. فرشته به او گفت: ببخش که تو بخشنده‌ای. نوح گفت: یک سوم برای من و دو سوم برای او. فرشته راضی شد و پس وقتی انگور پخته می‌شود آنچه بیشتر از یک سوم آن باشد برای ابلیس و سهم اوست ولی یک سوم و کمتر از آن برای نوح علیهالسلام و سهم اوست که حلال و طیب است تا از آن بنوشد. - . علل الشرائع: 163 -

**[ترجمه]

«7»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ صَالِحِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَبْدِ الْهَیْثَمِ عَنِ الْمُسَیِّبِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ أَبِی صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ ⁽²⁾قَالَ: قَالَ إِبْلِیسُ لِنُوحٍ علیه السلام لَکَ عِنْدِی یَدٌ سَأُعَلِّمُکَ خِصَالًا قَالَ نُوحٌ وَ مَا یَدِی عِنْدَکَ قَالَ دَعْوَتُکَ عَلَی قَوْمِکَ حَتَّی أَهْلَکَهُمُ اللَّهُ جَمِیعاً فَإِیَّاکَ وَ الْکِبْرَ وَ إِیَّاکَ وَ الْحِرْصَ وَ إِیَّاکَ وَ الْحَسَدَ فَإِنَّ الْکِبْرَ هُوَ الَّذِی حَمَلَنِی عَلَی أَنْ تَرَکْتُ السُّجُودَ لآِدَمَ فَأَکْفَرَنِی وَ جَعَلَنِی شَیْطَاناً رَجِیماً وَ إِیَّاکَ وَ الْحِرْصَ فَإِنَّ آدَمَ أُبِیحَ لَهُ الْجَنَّةُ وَ نُهِیَ عَنْ شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ فَحَمَلَهُ الْحِرْصُ عَلَی أَنْ أَکَلَ مِنْهَا وَ إِیَّاکَ وَ الْحَسَدَ فَإِنَّ ابْنَ آدَمَ حَسَدَ أَخَاهُ فَقَتَلَهُ فَقَالَ نُوحٌ فَأَخْبِرْنِی مَتَی تَکُونُ أَقْدَرَ عَلَی ابْنِ آدَمَ قَالَ عِنْدَ الْغَضَبِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]قصص‌الانبیاء: ابن‌عباس میگوید: ابلیس به نوح علیهالسلام گفت: تو به گردن من حق داری و من باید خصلت‌هایی را به تو آموزش دهم. نوح گفت: من چه حقی به گردن تو دارم؟ ابلیس گفت: اینکه تو قوم خود را نفرین کردی و خداوند همه آنها را نابود کرد. از کبر و حرص و حسد بر حذر باش. چون کبر بود که باعث شد که من بر آدم سجده کنم و مرا به کفر کشاند و من را شیطان رجیم قرار داد. از حرص بر حذر باش چون آدم بهشت مباح بود و تنها از یک درخت منع شد ولی این حرص بود که او را واداشت که از آن بخورد. از حسد بر حذر باش چون پسر آدم به برادرش حسادت ورزید و او را کشت. نوح گفت: به من بگو در چه زمانی بر فرزندان آدم تواناتری؟ ابلیس گفت: زمان خشم. - . نسخه خطی. -

**[ترجمه]

«8»

کا، الکافی عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَمَّا هَبَطَ نُوحٌ علیه السلام مِنَ السَّفِینَةِ غَرَسَ غَرْساً فَکَانَ فِیمَا غَرَسَ النَّخْلَةُ ⁽⁴⁾ثُمَّ رَجَعَ إِلَی أَهْلِهِ فَجَاءَ إِبْلِیسُ لَعَنَهُ اللَّهُ فَقَلَعَهَا ثُمَّ إِنَّ نُوحاً علیه السلام عَادَ إِلَی غَرْسِهِ فَوَجَدَهُ عَلَی حَالِهِ وَ وَجَدَ النَّخْلَةَ قَدْ قُلِعَتْ وَ وَجَدَ إِبْلِیسَ عِنْدَهَا فَأَتَاهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَأَخْبَرَهُ أَنَّ إِبْلِیسَ لَعَنَهُ اللَّهُ قَلَعَهَا فَقَالَ نُوحٌ علیه السلام لِإِبْلِیسَ لَعَنَهُ اللَّهُ مَا دَعَاکَ إِلَی قَلْعِهَا فَوَ اللَّهِ مَا غَرَسْتُ غَرْساً أَحَبَّ إِلَیَّ مِنْهَا وَ وَ اللَّهِ لَا أَدَعُهَا حَتَّی أَغْرِسَهَا وَ قَالَ إِبْلِیسُ لَعَنَهُ اللَّهُ وَ أَنَا وَ اللَّهِ لَا أَدَعُهَا حَتَّی

1) علل الشرائع: 163. م.

2) اسناد الحدیث عامی.

3) مخطوط. م.

4) فی المصدر: «الجبلة» فی الموضعین. م.

أَقْلَعَهَا فَقَالَ لَهُ اجْعَلْ لِی مِنْهَا نَصِیباً قَالَ فَجَعَلَ لَهُ مِنْهَا الثُّلُثَ فَأَبَی أَنْ یَرْضَی فَجَعَلَ لَهُ النِّصْفَ فَأَبَی أَنْ یَرْضَی وَ أَبَی نُوحٌ علیه السلام أَنْ یَزِیدَهُ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام لِنُوحٍ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَحْسِنْ فَإِنَّ مِنْکَ الْإِحْسَانَ فَعَلِمَ نُوحٌ علیه السلام أَنَّهُ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ عَلَیْهَا سُلْطَاناً فَجَعَلَ نُوحٌ لَهُ الثُّلُثَیْنِ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فَإِذَا أَخَذْتَ عَصِیراً فَاطْبَخْهُ حَتَّی یَذْهَبَ الثُّلُثَانِ نَصِیبُ الشَّیْطَانِ ⁽¹⁾فَکُلْ وَ اشْرَبْ حِینَئِذٍ ⁽²⁾.

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: وقتی نوح علیهالسلام از کشتی پیاده شد درختانی را کاشت که در بین آنها درخت نخل نیز وجود داشت. سپس به سوی خانواده‌اش برگشت. ابلیس –خدا لعنتش کند- آمد و آن درخت را از جای کند. سپس وقتی نوح علیهالسلام برای کاشت درختان بازگشت آنها را به حال خود یافت ولی دید درخت نخل از جای کنده شده است و ابلیس را در آنجا یافت. جبرئیل علیهالسلام به سوی نوح آمد و به او خبر داد که ابلیس لعنه‌الله آن را کنده است. نوح علیهالسلام به ابلیس –خدا لعنتش کند- گفت: چه چیزی باعث شد که آن را از جا درآوری؟ به خدا قسم هیچ یک از درختانی که کاشتم در نزد من از آن محبوب‌تر نبود و به خدا قسم تا زمانی که آن را نکارم دست از آن نمیکشم و آن را رها نمیکنم. ابلیس –خدا لعنتش کند- گفت: به خدا قسم من نیز آن را رها نمیکنم مگر اینکه

ص: 293

دوباره آن را از جای در بیاورم. ابلیس به او گفت: در آن برای من سهمی قایل شو. امام باقر فرمود: نوح یک سوم را سهم او قرار داد ولی او از پذیرفتن سر باز زد. نصف را سهم او قرار داد و او نپذیرفت و نوح علیهالسلام نیز نپذیرفت که برای او بیافزاید. جبرئیل علیهالسلام به نوح گفت: ای رسول‌الله ببخش که بخشندگی و احسان از توست. نوح علیهالسلام فهمید که خداوند بخش زیادی از آن را به ابلیس اختصاص داده و نوح دو سوم آن را به ابلیس داد. امام باقر علیه السلام فرمود: وقتی آب - خرما - را گرفتی آن را بپز تا دو سوم آن برود چون آن سهم شیطان است و سپس از آن بخور و بیاشام. - . فروع الکافی 2: 189 -

**[ترجمه]

«9»

کا، الکافی أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَعِیدِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ إِبْلِیسَ نَازَعَ نُوحاً فِی الْکَرْمِ فَأَتَاهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَقَالَ لَهُ إِنَّ لَهُ حَقّاً فَأَعْطِهِ فَأَعْطَاهُ الثُّلُثَ فَلَمْ یَرْضَ إِبْلِیسُ ثُمَّ أَعْطَاهُ النِّصْفَ فَلَمْ یَرْضَ فَطَرَحَ جَبْرَئِیلُ نَاراً فَأَحْرَقَتِ الثُّلُثَیْنِ وَ بَقِیَ الثُّلُثُ فَقَالَ مَا أَحْرَقَتِ النَّارُ فَهُوَ نَصِیبُهُ وَ مَا بَقِیَ فَهُوَ لَکَ یَا نُوحُ ⁽³⁾.

**[ترجمه]الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: ابلیس با نوح علیه السلام بر سر انگور نزاع داشتند تا این که جبرئیل علیه السلام به سوی نوح آمد و به او گفت: ابلیس نیز در این انگور سهم دارد پس سهم او را بده. نوح یک سوم را به او داد و ابلیس راضی نشد. سپس نصف را به او داد و راضی نشد. سپس جبرئیل آتشی را به سوی او پرتاب کرد و دو سوم آن بسوخت و یک سوم باقی ماند. جبرئیل گفت: آنچه را که آتش سوزاند سهم او (ابلیس) شد و آن قسمتی که باقی ماند سهم توست ای نوح. - . فروع الکافی 2: 189 -

**[ترجمه]

باب 3 بعثته علیه السلام علی قومه و قصة الطوفان‌

الآیات

الأعراف: «لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ فَقالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراکَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ قالَ یا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلالَةٌ وَ لکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ* أُبَلِّغُکُمْ رِسالاتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ* أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلی رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ لِتَتَّقُوا وَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ* فَکَذَّبُوهُ فَأَنْجَیْناهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً عَمِینَ»(59-64)

یونس: «وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ یا قَوْمِ إِنْ کانَ کَبُرَ عَلَیْکُمْ مَقامِی وَ تَذْکِیرِی بِآیاتِ اللَّهِ فَعَلَی اللَّهِ تَوَکَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکاءَکُمْ ثُمَّ لا یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَیَّ وَ لا تُنْظِرُونِ* فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَما سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ وَ أُمِرْتُ

1) فی المصدر: فذاک نصیب الشیطان. م.

2) فروع الکافی 2: 189. م.

3) فروع الکافی 2: 189. م.

أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ* فَکَذَّبُوهُ فَنَجَّیْناهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ وَ جَعَلْناهُمْ خَلائِفَ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِینَ* ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا إِلی قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَما کانُوا لِیُؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ کَذلِکَ نَطْبَعُ عَلی قُلُوبِ الْمُعْتَدِینَ»(71-74)

هود: «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ* أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ* فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما نَراکَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا وَ ما نَراکَ اتَّبَعَکَ إِلَّا الَّذِینَ هُمْ أَراذِلُنا بادِیَ الرَّأْیِ وَ ما نَری لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّکُمْ کاذِبِینَ قالَ یا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ أَ نُلْزِمُکُمُوها وَ أَنْتُمْ لَها کارِهُونَ وَ یا قَوْمِ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مالًا إِنْ أَجرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ لکِنِّی أَراکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ* وَ یا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ وَ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزائِنُ اللَّهِ وَ لا أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لا أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ وَ لا أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللَّهُ خَیْراً اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِینَ قالُوا یا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَکْثَرْتَ جِدالَنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ* قالَ إِنَّما یَأْتِیکُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ* وَ لا یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کانَ اللَّهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ هُوَ رَبُّکُمْ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ إِجْرامِی وَ أَنَا بَرِی‌ءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ وَ أُوحِیَ إِلی نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما کانُوا یَفْعَلُونَ* وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنا وَ وَحْیِنا وَ لا تُخاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ* وَ یَصْنَعُ الْفُلْکَ وَ کُلَّما مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْکُمْ کَما تَسْخَرُونَ* فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذابٌ یُخْزِیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذابٌ مُقِیمٌ* حَتَّی إِذا جاءَ أَمْرُنا وَ فارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِیها مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِیلٌ* وَ قالَ ارْکَبُوا فِیها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبالِ وَ نادی نُوحٌ ابْنَهُ وَ کانَ فِی مَعْزِلٍ یا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنا وَ لا تَکُنْ مَعَ الْکافِرِینَ قالَ سَآوِی إِلی جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْماءِ قالَ لا عاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ

رَحِمَ وَ حالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ* وَ قِیلَ یا أَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ وَ یا سَماءُ أَقْلِعِی وَ غِیضَ الْماءُ وَ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ وَ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ* وَ نادی نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحاکِمِینَ* قالَ یا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجاهِلِینَ* قالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ ما لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ وَ إِلَّا تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخاسِرِینَ* قِیلَ یا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَ بَرَکاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلی أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِیمٌ»(25-48)

الأنبیاء: «وَ نُوحاً إِذْ نادی مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّیْناهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ* وَ نَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا إِنَّهُمْ کانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِینَ»(76-77)

المؤمنون: «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ فَقالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ أَ فَلا تَتَّقُونَ فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُرِیدُ أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِکَةً ما سَمِعْنا بِهذا فِی آبائِنَا الْأَوَّلِینَ إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّی حِینٍ* قالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِما کَذَّبُونِ* فَأَوْحَیْنا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنا وَ وَحْیِنا فَإِذا جاءَ أَمْرُنا وَ فارَ التَّنُّورُ فَاسْلُکْ فِیها مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَ لا تُخاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی نَجَّانا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلًا مُبارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ* إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ وَ إِنْ کُنَّا لَمُبْتَلِینَ»(23-30)

الشعراء: «کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لا تَتَّقُونَ إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ* فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُونِ* وَ ما أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلی رَبِّ الْعالَمِینَ* فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُونِ قالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَقالَ وَ ما عِلْمِی بِما کانُوا یَعْمَلُونَ* إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلی رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ* وَ ما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِینَ* إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِیرٌ مُبِینٌ* قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ* قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ* فَافْتَحْ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فَتْحاً وَ نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ *فَأَنْجَیْناهُ وَ مَنْ

مَعَهُ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ* ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقِینَ* إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً وَ ما کانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ* وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ»(105-132)

العنکبوت: «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِینَ عاماً فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ وَ هُمْ ظالِمُونَ *فَأَنْجَیْناهُ وَ أَصْحابَ السَّفِینَةِ وَ جَعَلْناها آیَةً لِلْعالَمِینَ»(14-15)

الصافات: «وَ لَقَدْ نادانا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ* وَ نَجَّیْناهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ* وَ جَعَلْنا ذُرِّیَّتَهُ هُمُ الْباقِینَ* وَ تَرَکْنا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ* سَلامٌ عَلی نُوحٍ فِی الْعالَمِینَ* إِنَّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ»(75-82)

الذاریات: «وَ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً فاسِقِینَ»(46)

القمر: «کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنا وَ قالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ* فَدَعا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ* فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ* وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُیُوناً فَالْتَقَی الْماءُ عَلی أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ* وَ حَمَلْناهُ عَلی ذاتِ أَلْواحٍ وَ دُسُرٍ* تَجْرِی بِأَعْیُنِنا جَزاءً لِمَنْ کانَ کُفِرَ* وَ لَقَدْ تَرَکْناها آیَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ* فَکَیْفَ کانَ عَذابِی وَ نُذُرِ وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ»(9-17)

التحریم: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کانَتا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَیْنِ فَخانَتاهُما فَلَمْ یُغْنِیا عَنْهُما مِنَ اللَّهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِینَ»(10)

الحاقة: «إِنَّا لَمَّا طَغَی الْماءُ حَمَلْناکُمْ فِی الْجارِیَةِ* لِنَجْعَلَها لَکُمْ تَذْکِرَةً»(11-12)

نوح: «إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ قالَ یا قَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ* یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرْکُمْ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذا جاءَ لا یُؤَخَّرُ لَوْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ* قالَ رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلًا وَ نَهاراً* فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعائِی إِلَّا فِراراً* وَ إِنِّی کُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فِی آذانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِیابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْباراً ثُمَّ إِنِّی دَعَوْتُهُمْ جِهاراً ثُمَّ إِنِّی أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَ أَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْراراً* فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفَّاراً* یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً *وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ

جَنَّاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهاراً* ما لَکُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً* وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْواراً أَ لَمْ تَرَوْا کَیْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً وَ اللَّهُ أَنْبَتَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً ثُمَّ یُعِیدُکُمْ فِیها وَ یُخْرِجُکُمْ إِخْراجاً وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ بِساطاً* لِتَسْلُکُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً* قالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلَّا خَساراً* وَ مَکَرُوا مَکْراً کُبَّاراً* وَ قالُوا لا تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لا تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لا سُواعاً وَ لا یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً* وَ قَدْ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ لا تَزِدِ الظَّالِمِینَ إِلَّا ضَلالًا* مِمَّا خَطِیئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً فَلَمْ یَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصاراً *وَ قالَ نُوحٌ رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرِینَ دَیَّاراً إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبادَکَ وَ لا یَلِدُوا إِلَّا فاجِراً کَفَّاراً رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ لا تَزِدِ الظَّالِمِینَ إِلَّا تَباراً»(1-28)

{همانا نوح را به سوی قومش فرستادیم. پس گفت: ای قوم من، خدا را بپرستید که برای شما معبودی جز او نیست، من از عذاب روزی سترگ بر شما بیمناکم* سران قومش گفتند: واقعاً ما تو را در گمراهی آشکار می‌بینیم* گفت: ای قوم من، هیچ گونه گمراهی در من نیست، بلکه من فرستاده‌ای از جانب پروردگار جهانیانم. پیام‌های پروردگارم را به شما می‌رسانم و اندرزتان می‌دهم و چیزهایی از خدا می‌دانم که [شما] نمی‌دانید* آیا تعجب کردید که بر مردی از خودتان، پندی از جانب پروردگارتان برای شما آمده تا شما را بیم دهد و تا شما پرهیزکاری کنید و باشد که مورد رحمت قرار گیرید* پس او را تکذیب کردند و ما او و کسانی را که با وی در کشتی بودند نجات دادیم و کسانی را که آیات ما را دروغ پنداشتند غرق کردیم. زیرا آنان گروهی کور [دل] بودند.}

• وَاتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ یَا قَوْمِ إِن کَانَ کَبُرَ عَلَیْکُم مَّقَامِی وَتَذْکِیرِی بِآیَاتِ اللّهِ فَعَلَی اللّهِ تَوَکَّلْتُ فَأَجْمِعُواْ أَمْرَکُمْ وَشُرَکَاءکُمْ ثُمَّ لاَ یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُواْ إِلَیَّ وَلاَ تُنظِرُونِ * فَإِن تَوَلَّیْتُمْ فَمَا سَأَلْتُکُم مِّنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاَّ عَلَی اللّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ * فَکَذَّبُوهُ فَنَجَّیْنَاهُ وَمَن مَّعَهُ فِی الْفُلْکِ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلاَئِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُواْ بِآیَاتِنَا فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُنذَرِینَ * ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِ رُسُلاً إِلَی قَوْمِهِمْ فَجَآؤُوهُم بِالْبَیِّنَاتِ فَمَا کَانُواْ لِیُؤْمِنُواْ بِمَا کَذَّبُواْ بِهِ مِن قَبْلُ کَذَلِکَ نَطْبَعُ عَلَی قُلوبِ الْمُعْتَدِینَ. - . یونس/ 71-74 -

{و جز نوح را بر آنان بخوان، آنگاه که به قوم خود گفت: ای قوم من، اگر ماندن من [در میان شما] و اندرز دادن من به آیات خدا، بر شما گران آمده است [بدانید که من] بر خدا توکل کرده‌ام پس [در] کارتان با شریکان خود همداستان شوید تا کارتان بر شما ملتبس ننماید. سپس درباره من تصمیم بگیرید و مهلتم ندهید* و اگر روی گردانید، من مزدی از شما نمی‌طلبم، پاداش من جز بر عهده خدا نیست و من مامورم

ص: 294

که از گردن نهندگان باشم* پس او را تکذیب کردند. آنگاه وی را با کسانی که در کشتی همراه او بودند نجات دادیم و آنان را جانشین [تبهکاران] ساختیم و کسانی را که آیات ما را تکذیب کردند غرق کردیم. پس بنگر که فرجام بیم‌داده شدگان چگونه بود* آنگاه پس از وی رسولانی را به سوی قومشان برانگیختیم، و آنان دلایل آشکار برایشان آوردند ولی ایشان بر آن نبودند که به چیزی که قبلاً آن را دروغ شمرده بودند ایمان بیاورند. این گونه ما بر دل‌های تجاوزکاران مهر می‌نهیم.}

• مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ کَالأَعْمَی وَالأَصَمِّ وَالْبَصِیرِ وَالسَّمِیعِ هَلْ یَسْتَوِیَانِ مَثَلاً أَفَلاَ تَذَکَّرُونَ * وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَی قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُّبِینٌ * أَن لاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ اللّهَ إِنِّیَ أَخَافُ عَلَیْکُمْ عَذَابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ * فَقَالَ الْمَلأُ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِن قِوْمِهِ مَا نَرَاکَ إِلاَّ بَشَرًا مِّثْلَنَا وَمَا نَرَاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِیَ الرَّأْیِ وَمَا نَرَی لَکُمْ عَلَیْنَا مِن فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّکُمْ کَاذِبِینَ * قَالَ یَا قَوْمِ أَرَأَیْتُمْ إِن کُنتُ عَلَی بَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّیَ وَآتَانِی رَحْمَةً مِّنْ عِندِهِ فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ أَنُلْزِمُکُمُوهَا وَأَنتُمْ لَهَا کَارِهُونَ * وَیَا قَوْمِ لا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ مَالاً إِنْ أَجْرِیَ إِلاَّ عَلَی اللّهِ وَمَآ أَنَاْ بِطَارِدِ الَّذِینَ آمَنُواْ إِنَّهُم مُّلاَقُو رَبِّهِمْ وَلَ-کِنِّیَ أَرَاکُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ * وَیَا قَوْمِ مَن یَنصُرُنِی مِنَ اللّهِ إِن طَرَدتُّهُمْ أَفَلاَ تَذَکَّرُونَ * وَلاَ أَقُولُ لَکُمْ عِندِی خَزَآئِنُ اللّهِ وَلاَ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَلاَ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ وَلاَ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَن یُؤْتِیَهُمُ اللّهُ خَیْرًا اللّهُ أَعْلَمُ بِمَا فِی أَنفُسِهِمْ إِنِّی إِذًا لَّمِنَ الظَّالِمِینَ * قَالُواْ یَا نُوحُ قَدْ جَادَلْتَنَا فَأَکْثَرْتَ جِدَالَنَا فَأْتَنِا بِمَا تَعِدُنَا إِن کُنتَ مِنَ الصَّادِقِینَ * قَالَ إِنَّمَا یَأْتِیکُم بِهِ اللّهُ إِن شَاء وَمَا أَنتُم بِمُعْجِزِینَ * وَلاَ یَنفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدتُّ أَنْ أَنصَحَ لَکُمْ إِن کَانَ اللّهُ یُرِیدُ أَن یُغْوِیَکُمْ هُوَ رَبُّکُمْ وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ * أَمْ یَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ إِجْرَامِی وَأَنَاْ بَرِیءٌ مِّمَّا تُجْرَمُونَ * وَأُوحِیَ إِلَی نُوحٍ أَنَّهُ لَن یُؤْمِنَ مِن قَوْمِکَ إِلاَّ مَن قَدْ آمَنَ فَلاَ تَبْتَئِسْ بِمَا کَانُواْ یَفْعَلُونَ * وَاصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنَا وَوَحْیِنَا وَلاَ تُخَاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُواْ إِنَّهُم مُّغْرَقُونَ * وَیَصْنَعُ الْفُلْکَ وَکُلَّمَا مَرَّ عَلَیْهِ مَلأٌ مِّن قَوْمِهِ سَخِرُواْ مِنْهُ قَالَ إِن تَسْخَرُواْ مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنکُمْ کَمَا تَسْخَرُونَ * فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَن یَأْتِیهِ عَذَابٌ یُخْزِیهِ وَیَحِلُّ عَلَیْهِ عَذَابٌ مُّقِیمٌ * حَتَّی إِذَا جَاء أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِیهَا مِن کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَأَهْلَکَ إِلاَّ مَن سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلِیلٌ * وَقَالَ ارْکَبُواْ فِیهَا بِسْمِ اللّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَّحِیمٌ * وَهِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبَالِ وَنَادَی نُوحٌ ابْنَهُ وَکَانَ فِی مَعْزِلٍ یَا بُنَیَّ ارْکَب مَّعَنَا وَلاَ تَکُن مَّعَ الْکَافِرِینَ * قَالَ سَآوِی إِلَی جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْمَاء قَالَ لاَ عَاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّهِ إِلاَّ مَن رَّحِمَ وَحَالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکَانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ* وَقِیلَ یَا أَرْضُ ابْلَعِی مَاءکِ وَیَا سَمَاء أَقْلِعِی وَغِیضَ الْمَاء وَقُضِیَ الأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ وَقِیلَ بُعْداً لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ * وَنَادَی نُوحٌ رَّبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابُنِی مِنْ أَهْلِی وَإِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَأَنتَ أَحْکَمُ الْحَاکِمِینَ* قَالَ یَا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صَالِحٍ فَلاَ تَسْأَلْنِ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَن تَکُونَ مِنَ الْجَاهِلِینَ * قَالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْأَلَکَ مَا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ وَإِلاَّ تَغْفِرْ لِی وَتَرْحَمْنِی أَکُن مِّنَ الْخَاسِرِینَ * قِیلَ یَا نُوحُ اهْبِطْ

بِسَلاَمٍ مِّنَّا وَبَرکَاتٍ عَلَیْکَ وَعَلَی أُمَمٍ مِّمَّن مَّعَکَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُم مِّنَّا عَذَابٌ أَلِیمٌ . - . هود/ 25-48 -

{و به راستی نوح را به سوی قومش فرستادیم [گفت] من برای شما هشداردهنده‌ای آشکارم* که جز خدا را نپرستید زیرا من از عذاب روزی سهمگین بر شما بیمناکم* پس سران قومش که کافر بودند گفتند ما تو را جز بشری مثل خود نمی‌بینیم و جز [جماعتی از] فرومایگان ما آن هم نسنجیده نمی‌بینیم کسی تو را پیروی کرده باشد و شما را بر ما امتیازی نیست بلکه شما را دروغگو می‌دانیم* گفت ای قوم من به من بگویید اگر از طرف پروردگارم حجتی روشن داشته باشم و مرا از نزد خود رحمتی بخشیده باشد که بر شما پوشیده است آیا ما [باید] شما را در حالی که بدان اکراه دارید به آن وادار کنیم* و ای قوم من بر این [رسالت] مالی از شما درخواست نمی‌کنم مزد من جز بر عهده خدا نیست و کسانی را که ایمان آورده‌اند طرد نمی‌کنم قطعا آنان پروردگارشان را دیدار خواهند کرد ولی شما را قومی می‌بینم که نادانی می‌کنید* و ای قوم من اگر آنان را برانم چه کسی مرا در برابر خدا یاری خواهد کرد آیا عبرت نمی‌گیرید* و به شما نمی‌گویم که گنجینه‌های خدا پیش من است و غیب نمی‌دانم و نمی‌گویم که من فرشته‌ام و در باره کسانی که دیدگان شما به خواری در آنان می‌نگرد نمی‌گویم خدا هرگز خیرشان نمی‌دهد خدا به آنچه در دل آنان است آگاه‌تر است [اگر جز این بگویم] من در آن صورت از ستمکاران خواهم بود* گفتند ای نوح واقعا با ما جدال کردی و بسیار [هم] جدال کردی پس اگر از راستگویانی آنچه را [از عذاب خدا] به ما وعده می‌دهی برای ما بیاور* گفت تنها خداست که اگر بخواهد آن را برای شما می‌آورد و شما عاجز کننده [او] نخواهید بود* و اگر بخواهم شما را اندرز دهم در صورتی که خدا بخواهد شما را بیراه گذارد اندرز من شما را سودی نمی‌بخشد او پروردگار شماست و به سوی او باز گردانیده می‌شوید* یا [درباره قرآن] می‌گویند آن را بربافته است بگو اگر آن را به دروغ سر هم کرده‌ام گناه من بر عهده خود من است و[لی] من از جرمی که به من نسبت می‌دهید برکنارم* و به نوح وحی شد که از قوم تو جز کسانی که [تاکنون] ایمان آورده‌اند هرگز [کسی] ایمان نخواهد آورد پس از آنچه می‌کردند غمگین مباش* و زیر نظر ما و [به] وحی ما کشتی را بساز و در باره کسانی که ستم کرده‌اند با من سخن مگوی چرا که آنان غرق شدنی‌اند* و [نوح] کشتی را می‌ساخت و هر بار که اشرافی از قومش بر او می‌گذشتند او را مسخره می‌کردند می‌گفت اگر ما را مسخره می‌کنید ما [نیز] شما را همان گونه که مسخره می‌کنید مسخره خواهیم کرد* به زودی خواهید دانست چه کسی را عذابی خوارکننده درمی‌رسد و بر او عذابی پایدار فرود می‌آید* تا آنگاه که فرمان ما دررسید و تنور فوران کرد فرمودیم در آن [کشتی] از هر حیوانی یک جفت با کسانت مگر کسی که قبلا در باره او سخن رفته است و کسانی که ایمان آورده‌اند حمل کن و با او جز [عده] اندکی ایمان نیاورده بودند* و [نوح] گفت در آن سوار شوید به نام خداست روان‌شدنش و لنگرانداختنش بی گمان پروردگار من آمرزنده مهربان است* و آن [کشتی] ایشان را در میان موجی کوه‌آسا می‌برد و نوح پسرش را که در کناری بود بانگ درداد ای پسرک من با ما سوار شو و با کافران مباش* گفت به زودی به کوهی پناه می‌جویم که مرا از آب در امان نگاه می‌دارد گفت امروز در برابر فرمان خدا هیچ نگاهدارنده‌ای نیست مگر کسی که

ص: 295

[خدا بر او] رحم کند و موج میان آن دو حایل شد و [پسر] از غرق‌شدگان گردید* و گفته شد ای زمین آب خود را فرو بر و ای آسمان [از باران] خودداری کن و آب فرو کاست و فرمان گزارده شده و [کشتی] بر جودی قرار گرفت و گفته شد مرگ بر قوم ستمکار* و نوح پروردگار خود را آواز داد و گفت پروردگارا پسرم از کسان من است و قطعا وعده تو راست است و تو بهترین داورانی* فرمود ای نوح او در حقیقت از کسان تو نیست او [دارای] کرداری ناشایسته است پس چیزی را که بدان علم نداری از من مخواه من به تو اندرز می‌دهم که مبادا از نادانان باشی* گفت پروردگارا من به تو پناه می‌برم که از تو چیزی بخواهم که بدان علم ندارم و اگر مرا نیامرزی و به من رحم نکنی از زیانکاران باشم* گفته شد ای نوح با درودی از ما و برکتهایی بر تو و بر گروههایی که با تواند فرود آی و گروههایی هستند که به زودی برخوردارشان می‌کنیم سپس از جانب ما عذابی دردناک به آنان می‌رسد}

• وَنُوحًا إِذْ نَادَی مِن قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّیْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ * وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا إِنَّهُمْ کَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِینَ. - . انبیاء/ 76-77 -

{و نوح را یاد کن آنگاه که پیش از [سایر پیامبران] ندا داد، پس ما او را اجابت کردیم، و وی را با خانواده‌اش از بلای بزرگ رهانیدیم* و او را در برابر مردی که نشانه‌های ما را به دروغ گرفته بودند پیروزی بخشیدیم، چرا که آنان مردم بدی بودند، پس همه ایشان را غرق کردیم.}

• وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَی قَوْمِهِ فَقَالَ یَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکُم مِّنْ إِلَهٍ غَیْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ * فَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِن قَوْمِهِ مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ یُرِیدُ أَن یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ وَلَوْ شَاء اللَّهُ لَأَنزَلَ مَلَائِکَةً مَّا سَمِعْنَا بِهَذَا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ * إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّی حِینٍ * قَالَ رَبِّ انصُرْنِی بِمَا کَذَّبُونِ * فَأَوْحَیْنَا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنَا وَوَحْیِنَا فَإِذَا جَاء أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ فَاسْلُکْ فِیهَا مِن کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَأَهْلَکَ إِلَّا مَن سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَلَا تُخَاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُم مُّغْرَقُونَ * فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنتَ وَمَن مَّعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی نَجَّانَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ * وَقُل رَّبِّ أَنزِلْنِی مُنزَلًا مُّبَارَکًا وَأَنتَ خَیْرُ الْمُنزِلِینَ * إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ وَإِن کُنَّا لَمُبْتَلِینَ. - . مؤمنون/ 23- 30 -

{ و به یقین نوح را به سوی قومش فرستادیم پس [به آنان] گفت ای قوم من خدا را بپرستید شما را جز او خدایی نیست مگر پروا ندارید* و اشراف قومش که کافر بودند گفتند این [مرد] جز بشری چون شما نیست می‌خواهد بر شما برتری جوید و اگر خدا می‌خواست قطعا فرشتگانی می‌فرستاد [ما]در میان پدران نخستین خود چنین [چیزی] نشنیده‌ایم* او نیست جز مردی که در وی [حال] جنون است پس تا چندی در باره‌اش دست نگاه دارید* [نوح] گفت پروردگارا از آن روی که دروغزنم خواندند مرا یاری کن* پس به او وحی کردیم که زیر نظر ما و [به] وحی ما کشتی را بساز و چون فرمان ما دررسید و تنور به فوران آمد پس در آن از هر نوع [حیوانی] دو تا [یکی نر و دیگری ماده] با خانواده‌ات بجز کسی از آنان که حکم [عذاب ] بر او پیشی گرفته است وارد کن در باره کسانی که ظلم کرده‌اند با من سخن مگوی زیرا آنها غرق خواهند شد* و چون تو با آنان که همراه تواند بر کشتی نشستی بگو ستایش خدایی را که ما را از [چنگ] گروه ظالمان رهانید* و بگو پروردگارا مرا در جایی پربرکت فرود آور [که] تو نیکترین مهمان‌نوازانی* در حقیقت در این [ماجرا] عبرتهایی است و قطعا ما آزمایش‌کننده بودیم.}

• کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ * إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلَا تَتَّقُونَ * إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ * فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِیعُونِ * وَمَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی رَبِّ الْعَالَمِینَ * فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِیعُونِ * قَالُوا أَنُؤْمِنُ لَکَ وَاتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ * قَالَ وَمَا عِلْمِی بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ * إِنْ حِسَابُهُمْ إِلَّا عَلَی رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ * وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِینَ * إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِیرٌ مُّبِینٌ * قَالُوا لَئِن لَّمْ تَنتَهِ یَا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ * قَالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ * فَافْتَحْ بَیْنِی وَبَیْنَهُمْ فَتْحًا وَنَجِّنِی وَمَن مَّعِی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ * فَأَنجَیْنَاهُ وَمَن مَّعَهُ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ * ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِینَ * إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَةً وَمَا کَانَ أَکْثَرُهُم مُّؤْمِنِینَ * وَإِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ. - . شعراء/ 105- 122 -

{ قوم نوح پیامبران را تکذیب کردند * چون برادرشان نوح به آنان گفت آیا پروا ندارید * من برای شما فرستاده‌ای در خور اعتمادم * از خدا پروا کنید و فرمانم ببرید * و بر این [رسالت] اجری از شما طلب نمی‌کنم اجر من جز بر عهده پروردگار جهانیان نیست * پس از خدا پروا کنید و فرمانم ببرید * گفتند آیا به تو ایمان بیاوریم و حال آنکه فرومایگان از تو پیروی کرده‌اند * [نوح] گفت به [جزئیات] آنچه می‌کرده‌اند چه آگاهی دارم * حسابشان اگر درمی‌یابید جز با پروردگارم نیست * و من طردکننده مؤمنان نیستم* من جز هشداردهنده‌ای آشکار [بیش] نیستم * گفتند ای نوح اگر دست برنداری قطعا از [جمله] سنگسارشدگان خواهی بود * گفت پروردگارا قوم من مرا تکذیب کردند * میان من و آنان فیصله ده و من و هر کس از مؤمنان را که با من است نجات بخش * پس او و هر که را

ص: 296

در آن کشتی آکنده با او بود رهانیدیم * آنگاه باقی‌ماندگان را غرق کردیم * قطعا در این [ماجرا درس] عبرتی بود و[لی] بیشترشان ایمان‌آورنده نبودند * و در حقیقت پروردگار تو همان شکست‌ناپذیر مهربان است.}

• وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَی قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِینَ عَامًا فَأَخَذَهُمُ الطُّوفَانُ وَهُمْ ظَالِمُونَ * فَأَنجَیْنَاهُ وَأَصْحَابَ السَّفِینَةِ وَجَعَلْنَاهَا آیَةً لِّلْعَالَمِینَ. - . عنکبوت/ 14-15 -

{و به راستی، نوح را به سوی قومش فرستادیم. پس در میان آنان نهصد و پنجاه سال درنگ کرد تا طوفان آنها را در حالی که ستمکار بودند فرا گرفت* و او را با کشتی‌نشینان برهاندیم و آن [سفینه] را برای جهانیان عبرتی گردانیدیم.}

• وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ * وَنَجَّیْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ * وَجَعَلْنَا ذُرِّیَّتَهُ هُمْ الْبَاقِینَ * وَتَرَکْنَا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ * سَلَامٌ عَلَی نُوحٍ فِی الْعَالَمِینَ * إِنَّا کَذَلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ * إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِینَ * ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ. - . صافات/ 75- 82 -

{و نوح ما را ندا داد، و چه نیک اجابت‌کننده بودیم!* و او و کسانش را از اندوه بزرگ رهانیدیم* و [تنها] نسل او را باقی گذاشتیم* و در میان آیندگان [آوازه نیک] او را به جای گذاشتیم* درود بر نوح در میان جهانیان* ما اینگونه نیکوکاران را پاداش می‌دهیم* به راستی او از بندگان مؤمن ما بود* سپس دیگران را غرق کردیم.}

• وَقَوْمَ نُوحٍ مِّن قَبْلُ إِنَّهُمْ کَانُوا قَوْمًا فَاسِقِینَ. - . ذاریات/ 46 -

{و قوم نوح [نیز] پیش از آن [اقوام نامبرده همین‌گونه هلاک شدند]، زیرا آنها مردمانی نافرمان بودند.}

• کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنَا وَقَالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ * فَدَعَا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانتَصِرْ * فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاء بِمَاء مُّنْهَمِرٍ * وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُیُونًا فَالْتَقَی الْمَاء عَلَی أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ * وَحَمَلْنَاهُ عَلَی ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ * تَجْرِی بِأَعْیُنِنَا جَزَاء لِّمَن کَانَ کُفِرَ * وَلَقَد تَّرَکْنَاهَا آیَةً فَهَلْ مِن مُّدَّکِرٍ * فَکَیْفَ کَانَ عَذَابِی وَنُذُرِ * وَلَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّکِرٍ. - . قمر/ 9-17 -

{پیش از آنان قوم نوح [نیز] به تکذیب پرداختند و بنده ما را دروغزن خواندند و گفتند دیوانه‌ای است و [بسی] آزار کشید* تا پروردگارش را خواند که من مغلوب شدم به داد من برس* پس درهای آسمان را به آبی ریزان گشودیم* و از زمین چشمه‌ها جوشانیدیم تا آب [زمین و آسمان] برای امری که مقدر شده بود به هم پیوستند* و او را بر [کشتی] تخته‌دار و میخ‌آجین سوار کردیم* [کشتی] زیر نظر ما روان بود [این] پاداش کسی بود که مورد انکار واقع شده بود* و به راستی آن [سفینه] را بر جای نهادیم [تا] عبرتی [باشد] پس آیا پندگیرنده‌ای هست* پس چگونه بود عذاب من و هشدارها[ی من]* و قطعا قرآن را برای پندآموزی آسان کرده‌ایم پس آیا پندگیرنده‌ای هست.}

• ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِّلَّذِینَ کَفَرُوا اِمْرَأَةَ نُوحٍ وَاِمْرَأَةَ لُوطٍ کَانَتَا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَیْنِ فَخَانَتَاهُمَا فَلَمْ یُغْنِیَا عَنْهُمَا مِنَ اللَّهِ شَیْئًا وَقِیلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِینَ. - . تحریم/ 10 -

{خدا برای کسانی که کفر ورزیده‌اند، آن نوح و آن لوط را مثل آورده [که] هر دو در نکاح دو بنده از شایسته ما بودند و به آنها خیانت کردند و کاری از دست [شوهران] آنها در برابر خدا ساخته نبود، و گفته شد: با داخل شوندگان داخل آتش شوید.}

• إِنَّا لَمَّا طَغَی الْمَاء حَمَلْنَاکُمْ فِی الْجَارِیَةِ * لِنَجْعَلَهَا لَکُمْ تَذْکِرَةً. - . حاقه/ 11-12 -

{ما چون آب طغیان کرد شما را بر کشتی سوار نمودیم* تا آن را برای شما [مایه] تذکری گردانیم.}

• إِنَّا أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَی قَوْمِهِ أَنْ أَنذِرْ قَوْمَکَ مِن قَبْلِ أَن یَأْتِیَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ * قَالَ یَا قَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُّبِینٌ * أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ وَأَطِیعُونِ * یَغْفِرْ لَکُم مِّن ذُنُوبِکُمْ وَیُؤَخِّرْکُمْ إِلَی أَجَلٍ مُّسَمًّی إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاء لَا یُؤَخَّرُ لَوْ کُنتُمْ تَعْلَمُونَ * قَالَ رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلًا وَنَهَارًا * فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعَائِی إِلَّا فِرَارًا * وَإِنِّی کُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِی آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِیَابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَکْبَرُوا اسْتِکْبَارًا * ثُمَّ إِنِّی دَعَوْتُهُمْ جِهَارًا * ثُمَّ إِنِّی أَعْلَنتُ لَهُمْ وَأَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْرَارًا * فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا * یُرْسِلِ السَّمَاء عَلَیْکُم مِّدْرَارًا * وَیُمْدِدْکُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِینَ وَیَجْعَل لَّکُمْ جَنَّاتٍ وَیَجْعَل لَّکُمْ أَنْهَارًا * مَّا لَکُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَارًا * وَقَدْ خَلَقَکُمْ أَطْوَارًا * أَلَمْ تَرَوْا کَیْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا * وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُورًا وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا * وَاللَّهُ أَنبَتَکُم مِّنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا * ثُمَّ یُعِیدُکُمْ فِیهَا وَیُخْرِجُکُمْ إِخْرَاجًا * وَاللَّهُ جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ بِسَاطًا * لِتَسْلُکُوا مِنْهَا سُبُلًا فِجَاجًا * قَالَ نُوحٌ رَّبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی وَاتَّبَعُوا مَن لَّمْ یَزِدْهُ مَالُهُ وَوَلَدُهُ إِلَّا خَسَارًا * وَمَکَرُوا مَکْرًا کُبَّارًا * وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا یَغُوثَ وَیَعُوقَ وَنَسْرًا * وَقَدْ أَضَلُّوا کَثِیرًا وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِینَ إِلَّا ضَلَالًا * مِمَّا خَطِیئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا فَلَمْ یَجِدُوا لَهُم مِّن دُونِ اللَّهِ أَنصَارًا * وَقَالَ نُوحٌ رَّبِّ لَا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکَافِرِینَ دَیَّارًا * إِنَّکَ إِن تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبَادَکَ وَلَا یَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا کَفَّارًا * رَبِّ اغْفِرْ لِی وَلِوَالِدَیَّ وَلِمَن دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِینَ إِلَّا تَبَارًا. - . نوح/ 1-28 -

{ما نوح را به سوی قومش فرستادیم که قومت را پیش از آنکه عذابی دردناک به آنان رسد هشدار ده* [نوح] گفت ای قوم من من شما را هشدار دهنده‌ای آشکارم* که خدا را بپرستید و از او پروا دارید و مرا فرمان برید* [تا] برخی از گناهانتان را بر شما ببخشاید و [اجل] شما را تا وقتی معین به تاخیر اندازد اگر بدانید چون وقت مقرر خدا برسد تاخیر بر نخواهد داشت* [نوح] گفت پروردگارا من قوم خود را شب و روز دعوت کردم* و دعوت من جز بر گریزشان نیفزود* و من هر بار که آنان را دعوت کردم تا ایشان را بیامرزی انگشتانشان را در گوشهایشان کردند و ردای خویشتن بر سر کشیدند و اصرار ورزیدند و هر چه بیشتر بر کبر خود افزودند* سپس من آشکارا آنان را دعوت کردم* باز من به آنان اعلام نمودم و در خلوت [و] پوشیده نیز به ایشان گفتم* و گفتم از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او همواره آمرزنده است* [تا] بر شما از آسمان باران پی در پی فرستد* و شما را به اموال و پسران یاری کند و برایتان باغها قرار دهد

ص: 297

و نهرها برای شما پدید آورد* شما را چه شده است که از شکوه خدا بیم ندارید* و حال آنکه شما را مرحله به مرحله خلق کرده است* مگر ملاحظه نکرده‌اید که چگونه خدا هفت آسمان را توبرتو آفریده است* و ماه را در میان آنها روشنایی‌بخش گردانید و خورشید را [چون] چراغی قرار داد* و خدا[ست که] شما را [مانند] گیاهی از زمین رویانید* سپس شما را در آن بازمی‌گرداند و بیرون می‌آورد بیرون‌آوردنی [عجیب]* و خدا زمین را برای شما فرشی [گسترده] ساخت* تا در راههای فراخ آن بروید* نوح گفت پروردگارا آنان نافرمانی من کردند و کسی را پیروی نمودند که مال و فرزندش جز بر زیان وی نیفزود* و دست به نیرنگی بس بزرگ زدند* و گفتند زنهار خدایان خود را رها مکنید و نه و د را واگذارید و نه سواع و نه غوث و نه عوق و نه نسر را* و بسیاری را گمراه کرده‌اند [بار خدایا] جز بر گمراهی ستمکاران میفزای* [تا] به سبب گناهانشان غرقه گشتند و [پس از مرگ] در آتشی درآورده شدند و برای خود در برابر خدا یارانی نیافتند* و نوح گفت پروردگارا هیچ کس از کافران را بر روی زمین مگذار* چرا که اگر تو آنان را باقی گذاری بندگانت را گمراه می‌کنند و جز پلیدکار ناسپاس نزایند* پروردگارا بر من و پدر و مادرم و هر مؤمنی که در سرایم درآید و بر مردان و زنان با ایمان ببخشای و جز بر هلاکت‌ستمگران میفزای.}

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی رحمه الله فی قوله تعالی: لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً هو نوح بن ملک ⁽¹⁾بن متوشلخ بن أخنوخ و هو إدریس علیه السلام و هو أول نبی بعد إدریس علیه السلام و قیل إنه کان نجارا و ولد فی العام الذی مات فیه آدم علیه السلام قبل موت آدم فی الألف الأولی و بعث فی الألف الثانیة و هو ابن أربعمائة ⁽²⁾و قیل بعث و هو ابن خمسین سنة و لبث فی قومه أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِینَ عاماً و کان فی تلک الألف ثلاثة قرون عایشهم و عمر فیهم و کان یدعوهم لیلا و نهارا فلا یزیدهم دعاؤه إلا فرارا و کان یضربه قومه حتی یغشی علیه فإذا أفاق قال اللهم اهد قومی فإنهم لا یعلمون ثم شکاهم إلی الله تعالی فغرقت له الدنیا و عاش بعده تسعین سنة ⁽³⁾و روی أکثر من ذلک أیضا إِنِّی أَخافُ إنما لم یقطع لأنه جوز أن یؤمنوا قالَ الْمَلَأُ أی الجماعة مِنْ قَوْمِهِ أو الأشراف و الرؤساء منهم إِنَّا لَنَراکَ أی بالقلب أو البصر أو من الرأی بمعنی الظن وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ أی من صفاته و توحیده و عدله و حکمته

1) هکذا فی الکتاب و مصدره و الصحیح «لمک» بتقدیم اللام علی المیم.

2) قال الیعقوبی: و لما کانت لنوح ثلاثمائة سنة و أربعة و أربعون سنة تمّ الالف الثانی. و قال المسعودیّ فی اثبات الوصیة: روی بین آدم و نوح عشرة أیام، بینهما من السنین الفی سنة و مائتی و اثنا و أربعین سنة.

3) قال المسعودیّ فی اثبات الوصیة: و عاش بعد خروجه من السفینة خمسمائة سنة. قلت: قد تقدم فی الباب الأوّل ما یوافق القولین، و استصوب المصنّف هناک القول الثانی.

أو من دینه أو من قدرته و سلطانه و شدة عقابه أَنْ جاءَکُمْ ذِکْرٌ أی بیان أو نبوة و رسالة إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً عَمِینَ عن الحق أی ذاهبین عنه جاهلین به یقال رجل عم إذا کان أعمی القلب و رجل أعمی فی البصر ⁽¹⁾.

-فی حدیث وهب بن منبه ⁽²⁾أن نوحا علیه السلام کان أول نبی نبأه الله بعد إدریس و کان إلی الأدمة ما هو دقیق الوجه فی رأسه طول عظیم العینین دقیق الساقین طویلا جسیما دعا قومه إلی الله حتی انقرضت ثلاثة قرون منهم کل قرن ثلاث مائة سنة یدعوهم سرا و جهرا فلا یزدادون إلا طغیانا و لا یأتی منهم قرن إلا کان أعتی علی الله من الذین قبلهم و کان الرجل منهم یأتی بابنه و هو صغیر فیقیمه علی رأس نوح فیقول یا بنی إن بقیت بعدی فلا تطیعن هذا المجنون و کانوا یثورون إلی نوح فیضربونه حتی یسیل مسامعه دما و حتی لا یعقل شیئا مما یصنع به فیحمل فیرمی فی بیت أو علی باب داره مغشیا علیه فأوحی الله تعالی إلیه أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فعندها أقبل علی الدعاء علیهم و لم یکن دعا علیهم قبل ذلک فقال رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ إلی آخر السورة فأعقم الله أصلاب الرجال و أرحام النساء فلبثوا أربعین سنة لا یولد لهم ولد و قحطوا فی تلک الأربعین سنة حتی هلکت أموالهم و أصابهم الجهد و البلاء ثم قال لهم نوح اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفَّاراً الآیات فأعذر إلیهم و أنذر فلم یزدادوا إلا کفرا فلما یئس منهم أقصر عن کلامهم و دعائهم فلم یؤمنوا وَ قالُوا لا تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لا تَذَرُنَّ وَدًّا الآیة یعنون آلهتهم حتی غرقهم الله و آلهتهم التی کان یعبدونها فلما کان بعد خروج نوح من السفینة و عبد الناس الأصنام سموا أصنامهم بأسماء أصنام قوم نوح فاتخذ أهل الیمن یغوث و یعوق و أهل دومة الجندل صنما سموه ودا و اتخذت حمیر صنما سمته نسرا و هذیل صنما سموه سواعا فلم یزل یعبدونها حتی جاء الإسلام. ⁽³⁾

1) مجمع البیان 4: 433- 434.

2) تقدم الحدیث فی الباب السابق مفصلا.

3) مجمع البیان 4: 435. م.

إِنْ کانَ کَبُرَ عَلَیْکُمْ مَقامِی أی شق و عظم علیکم إقامتی بین أظهرکم وَ تَذْکِیرِی بِآیاتِ اللَّهِ أی بحججه و بیناته علی صحة التوحید و العدل و بطلان ما تدینون به و فی الکلام حذف هو قوله و عزمتم علی قتلی و طردی من بین أظهرکم فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکاءَکُمْ أی فاعزموا علی أمرکم مع شرکائکم و اتفقوا علی أمر واحد من قتلی و طردی و هذا تهدید فی صورة الأمر و قیل معناه اعزموا علی أمرکم و ادعوا شرکاءکم فبیّن علیه السلام أنه لا یرتدع عن دعائهم و عیب آلهتهم مستعینا بالله علیهم واثقا بأنه سبحانه یعصمه منهم و قیل أراد بالشرکاء الأوثان و قیل من شارکهم فی دینهم ثُمَّ لا یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً أی غما و حزنا بأن تترددوا فیه و قیل معناه لیکن أمرکم ظاهرا مکشوفا و لا یکون مغطی مبهما من غممت الشی‌ء إذا سترته و قیل أی لا تأتوه من غیر أن تشاوروا و من غیر أن یجتمع رأیکم علیه لأن من حاول أمرا من غیر أن یعلم کیف یتأتی ذلک کان أمره غمة علیه ثُمَّ اقْضُوا إِلَیَّ وَ لا تُنْظِرُونِ أی انهضوا إلی فاقتلونی إن وجدتم إلیه سبیلا و لا تمهلونی و قیل اقْضُوا إِلَیَّ افعلوا ما تریدون و ادخلوا إلی لأنه بمعنی افرغوا من جمیع حیلکم کما یقال خرجت إلیه من العهدة و قیل معناه توجهوا إلی ⁽¹⁾و هذا کان من معجزات نوح علیه السلام لأنه کان وحیدا مع نفر یسیر و قد أخبر بأنهم لا یقدرون علی قتله و علی أن ینزلوا به سوءا لأن الله ناصره.

فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ أی ذهبتم عن الحق و لم تقبلوه فَما سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ أی لا أطلب منکم أجرا علی ما أؤدیه إلیکم من الله فیثقل ذلک علیکم أو لم یضرنی لأنی لم أطمع فی مالکم فیفوتنی ذلک بتولیکم عنی و إنما یعود الضرر علیکم وَ جَعَلْناهُمْ خَلائِفَ أی خلفا لمن هلک بالغرق و قیل إنهم کانوا ثمانین و قیل أی جعلناهم رؤساء فی الأرض فَانْظُرْ أیها السامع کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِینَ أی المخوفین بالله و عذابه ⁽²⁾

ما نَراکَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا ظنا منهم أن الرسول إنما یکون من غیر جنس المرسل إلیه و لم یعلموا أن البعثة من الجنس قد یکون أصلح و من الشبهة أبعد بادِیَ الرَّأْیِ

1) و روی عن بعضهم أنّه قرأ «ثم افضوا الی» أی اسرعوا الی من الفضاء لانه إذا صار الی الفضاء تمکن من الاسراع و هذا کان من معجزات نوح علیه السلام إلخ. م.

2) مجمع البیان 5: 123 و 124. م.

أی فی ظاهر الأمر و الرأی لم یتدبروا ما قلت و لم یتفکروا فیه و قیل أی اتبعوک فی الظاهر و باطنهم علی خلاف ذلک وَ ما نَری لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ لتوهمهم أن الفضل إنما یکون بکثرة المال و الشرف فی النسب عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی أی علی برهان و حجة تشهد بصحة النبوة و هی المعجزة أو علی یقین و بصیرة من ربوبیة ربی و عظمته وَ آتانِی رَحْمَةً و هی هنا النبوة فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ أی خفیت علیکم لقلة تدبرکم فیها أَ نُلْزِمُکُمُوها أی أ تریدون أن أکرهکم علی المعرفة و ألجئکم إلیها علی کره منکم هذا غیر مقدور لی وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا قیل إنهم کانوا سألوه طردهم لیؤمنوا له أنفة من أن یکونوا معهم علی سواء إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ فیجازی من ظلمهم و طردهم أو ملاقو ثوابه فکیف یکونون أراذل و کیف یجوز طردهم مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللَّهِ أی یمنعنی من عذابه ⁽¹⁾.

وَ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزائِنُ اللَّهِ قال البیضاوی أی خزائن رزقه و فضله حتی جحدتم فضلی وَ لا أَعْلَمُ الْغَیْبَ أی و لا أقول أنا أعلم الغیب حتی تکذبونی استبعادا و حتی أعلم أن هؤلاء اتبعونی بادی الرأی من غیر بصیرة و عقد قلب وَ لا أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ حتی تقولوا ما أنت إلا بشر مثلنا وَ لا أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ و لا أقول فی شأن من استرذلتموهم لفقرهم لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللَّهُ خَیْراً فإن ما أعد الله لهم فی الآخرة خیر مما آتاکم فی الدنیا إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِینَ إن قلت شیئا من ذلک و الازدراء افتعال من زرأه إذا عابه و إسناده إلی الأعین للمبالغة و التنبیه علی أنهم استرذلوهم بما عاینوا من رثاثة حالهم دون تأمل فی کمالاتهم قَدْ جادَلْتَنا خاصمتنا فَأَکْثَرْتَ جِدالَنا فأطلته أو أتیت بأنواعه فَأْتِنا بِما تَعِدُنا من العذاب إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ فی الدعوی و الوعید فإن مناظرتک لا تؤثر فینا إِنَّما یَأْتِیکُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ عاجلا و آجلا وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ بدفع العذاب أو الهرب منه وَ لا یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ شرط و دلیل جواب و الجملة دلیل جواب قوله إِنْ کانَ اللَّهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ و تقریر الکلام إن کان الله یرید أن یغویکم فإن أردت أن أنصح لکم لا ینفعکم نصحی ⁽²⁾

1) مجمع البیان 5: 155- 158. م.

2) أنوار التنزیل 1: 219. م.

و قال الطبرسی قدس سره ذکر فی تأویله وجوه.

أحدها أن أراد الله أن یخیبکم من رحمته بأن یحرمکم من ثوابه و یعاقبکم لکفرکم به فلا ینفعکم نصحی و قد سمی الله العقاب غیا بقوله فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا ⁽¹⁾و لما خیب الله قوم نوح من رحمته و أعلم نوحا بذلک فی قوله لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ قال لهم لا یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی مع إیثارکم ما یوجب خیبتکم و العذاب الذی جره إلیکم قبیح أفعالکم.

و ثانیها أن المعنی إن کان الله یرید عقوبة إغوائکم الخلق و من عادة العرب أن یسمی العقوبة باسم الشی‌ء المعاقب علیه کما فی قوله سبحانه وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُها ⁽²⁾و أمثاله.

و ثالثها أن معناه إن کان الله یرید أن یهلککم فلا ینفعکم نصحی عند نزول العذاب بکم و إن قبلتم قولی و آمنتم لأن الله حکم بأن لا یقبل الإیمان عند نزول العذاب و قد حکی عن العرب أنهم قالوا أغویت فلانا بمعنی أهلکته.

و رابعها أن قوم نوح کانوا یعتقدون أن الله یضل عباده فقال لهم نوح علی وجه التعجب و الإنکار أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قیل یعنی بذلک محمدا صلی الله علیه و آله یقول الکفار افتری محمد صلی الله علیه و آله ما أخبر به من نبأ نوح فَعَلَیَّ إِجْرامِی أی عقوبة جرمی وَ أَنَا بَرِی‌ءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ أی لا أؤاخذ بجرمکم و قیل یعنی به نوحا علیه السلام ⁽³⁾فَلا تَبْتَئِسْ أی لا تغتم و لا تحزن بِأَعْیُنِنا أی بمرأی منا و التأویل بحفظنا إیاک حفظ الرائی لغیره إذا کان یدفع الضرر عنه و قیل بأعین الملائکة الموکلین و إنما أضاف إلی نفسه إکراما لهم وَ وَحْیِنا أی و علی ما أوحینا إلیک من صفتها و حالها وَ لا تُخاطِبْنِی أی لا تسألنی العفو عن هؤلاء و لا تشفع لهم ف إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ عن قریب و قیل إنه عنی به امرأته و ابنه وَ یَصْنَعُ الْفُلْکَ أی و جعل نوح یصنع الفلک کما أمره الله و قیل أخذ نوح فی صنعة السفینة بیده فجعل ینحتها و یسویها و أعرض عن قومه کُلَّما مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ أی کلما اجتاز به جماعة من أشراف قومه یهزءوا من فعله قیل

1) مریم: 59.

2) الشوری: 40.

3) مجمع البیان 5: 157- 158. م.

إنهم کانوا یقولون له یا نوح صرت نجارا بعد النبوة علی طریق الاستهزاء و قیل إنما کانوا یسخرون من عمل السفینة لأنه کان یعملها فی البر علی صفة من الطول و العرض و لا ماء هناک یحمل مثلها فکانوا یتضاحکون و یتعجبون من عمله إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا أی إن تستجهلونا فی هذا الفعل فإنا نستجهلکم عند نزول العذاب بکم کما تستجهلونا أو نجازیکم علی سخریتکم عند الغرق و أراد به تعذیب الله إیاهم فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ أینا أحق بالسخریة أو عاقبة سخریتکم مَنْ یَأْتِیهِ عَذابٌ یُخْزِیهِ ابتداء کلام و الأظهر أنه متصل بما قبله أی فسوف تعلمون أینا یأتیه عذاب یهینه و یفضحه فی الدنیا وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذابٌ مُقِیمٌ أی دائم فی الآخرة قال الحسن کان طول السفینة ألف ذراع و مائتی ذراع و عرضها ستمائة ذراع و قال قتادة کان طولها ثلاث مائة ذراع و عرضها خمسین ذراعا و ارتفاعها ثلاثین ذراعا و بابها فی عرضها و قال ابن عباس کانت ثلاث طبقات طبقة للناس و طبقة للأنعام و طبقة للهوام و الوحش و جعل أسفلها الوحوش و السباع و الهوام و أوسطها للدواب و الأنعام و رکب هو و من معه فی الأعلی مع ما یحتاج إلیه من الزاد و کانت من خشب الساج ⁽¹⁾.

وَ رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا فَارَ التَّنُّورُ وَ کَثُرَ الْمَاءُ فِی السِّکَکِ خَشِیَتْ أُمُّ صَبِیٍّ عَلَیْهِ وَ کَانَتْ تُحِبُّهُ حُبّاً شَدِیداً فَخَرَجَتْ إِلَی الْجَبَلِ حَتَّی بَلَغَتْ ثُلُثَهُ فَلَمَّا بَلَغَهَا الْمَاءُ عَرَجَتْ بِهِ حَتَّی بَلَغَتْ ثُلُثَیْهِ فَلَمَّا بَلَغَهَا الْمَاءُ عَرَجَتْ بِهِ حَتَّی اسْتَوَتْ عَلَی الْجَبَلِ فَلَمَّا بَلَغَ الْمَاءُ رَقَبَتَهَا رَفَعَتْهُ بِیَدَیْهَا حَتَّی ذَهَبَ بِهَا الْمَاءُ فَلَوْ رَحِمَ اللَّهُ مِنْهُمْ أَحَداً لَرَحِمَ أُمَّ الصَّبِیِّ.

وَ رَوَی عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ هَلَاکَ قَوْمِ نُوحٍ علیه السلام عَقَّمَ أَرْحَامَ النِّسَاءِ أَرْبَعِینَ سَنَةً فَلَمْ یُولَدْ لَهُمْ مَوْلُودٌ فَلَمَّا فَرَغَ نُوحٌ مِنِ اتِّخَاذِ السَّفِینَةِ أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَی أَنْ یُنَادِی بِالسُّرْیَانِیَّةِ أَنْ یَجْتَمِعَ إِلَیْهِ جَمِیعُ الْحَیَوَانِ فَلَمْ یَبْقَ حَیَوَانٌ إِلَّا وَ قَدْ حَضَرَ فَأَدْخَلَ مِنْ کُلِّ جِنْسٍ مِنْ أَجْنَاسِ الْحَیَوَانِ زَوْجَیْنِ مَا خَلَا الْفَأْرَةَ وَ السِّنَّوْرَ وَ إِنَّهُمْ لَمَّا شَکَوْا إِلَیْهِ سِرْقِینَ الدَّوَابِّ وَ الْقَذَرَ دَعَا بِالْخِنْزِیرِ فَمَسَحَ جَبِینَهُ فَعَطَسَ فَسَقَطَ مِنْ أَنْفِهِ زَوْجُ فَأْرَةٍ فَتَنَاسَلَ فَلَمَّا کَثُرُوا وَ شَکَوْا إِلَیْهِ مِنْهُمْ

1) الساج: شجر عظیم صلب الخشب لا تکاد الأرض تبلیه، تنبت ببلاد الهند.

دَعَا علیه السلام بِالْأَسَدِ فَمَسَحَ جَبِینَهُ فَعَطَسَ فَسَقَطَ مِنْ أَنْفِهِ زَوْجُ سِنَّوْرٍ وَ کَانَ الَّذِینَ آمَنُوا بِهِ مِنْ جَمِیعِ الدُّنْیَا ثَمَانِینَ رَجُلًا وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ أَنَّهُمْ شَکَوْا إِلَیْهِ الْعَذِرَةَ فَأَمَرَ الْفِیلَ فَعَطَسَ فَسَقَطَ الْخِنْزِیرُ ⁽¹⁾.

حَتَّی إِذا جاءَ أَمْرُنا أی فذلک حاله و حالهم حتی إذا جاء قضاؤنا بنزول العذاب وَ فارَ التَّنُّورُ بالماء أی ارتفع الماء بشدة اندفاع قُلْنَا احْمِلْ فِیها مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ أی من کل جنس من الحیوان زوجین أی ذکر و أنثی وَ أَهْلَکَ أی و احمل أهلک و ولدک إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ أی من سبق الوعد بإهلاکه و الإخبار بأنه لا یؤمن و هی امرأته الخائنة و اسمها واغلة و ابنه کنعان وَ مَنْ آمَنَ أی و احمل فیها من آمن بالله من غیر أهلک وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِیلٌ أی إلا نفر قلیل و کان فیمن أدخل السفینة بنوه الثلاثة سام و حام و یافث و ثلاث کنائن له ⁽²⁾فالعرب و الروم و فارس و أصناف العجم ولد سام و السودان من الحبش و الزنج و غیرهم ولد حام و الترک و الصین و الصقالبة و یأجوج و مأجوج ولد یافث بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها أی متبرکین باسم الله أو قائلین بسم الله وقت إجرائها و إرسائها أی إثباتها و حبسها و قیل بسم الله إجراؤها و إرساؤها و قال الضحاک کانوا إذا أرادوا أن تجری السفینة قالوا بسم الله مجریها فجرت و إذا أرادوا أن تقف السفینة قالوا بسم الله مرسیها فوقفت فِی مَوْجٍ کَالْجِبالِ دل تشبیهها بالجبال علی أن ذلک لم یکن موجا واحدا بل کان کثیرا و روی عن الحسن أن الماء ارتفع فوق کل شی‌ء و فوق کل جبل ثلاثین ذراعا و قال غیره خمسة عشر ذراعا

وَ رَوَی أَصْحَابُنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنْ نُوحاً رَکِبَ السَّفِینَةَ فِی أَوَّلِ یَوْمٍ مِنْ رَجَبٍ فَصَامَ وَ أَمَرَ مَنْ مَعَهُ أَنْ یَصُومُوا ذَلِکَ الْیَوْمَ.

وَ نادی نُوحٌ ابْنَهُ و اسمه کنعان و قیل یام وَ کانَ فِی مَعْزِلٍ أی فی قطعة من الأرض غیر القطعة التی کان نوح فیها حین ناداه أو کان فی ناحیة من دین أبیه و کان نوح علیه السلام یظن أنه مسلم فلذلک دعاه و قیل کان فی معزل من السفینة یا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنا قال الحسن کان ینافق أباه فلذلک دعاه و قال مسلم ⁽³⁾

1) مجمع البیان 5: 159 و 160. م.

2) الکنائن جمع الکن بالفتح و هی امرأة الابن؛ منه رحمه اللّه.

3) فی المصدر: «ابو مسلم» و هو الصحیح. م.

دعاه بشرط الإیمان لا عاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ أی من عذابه إِلَّا مَنْ رَحِمَ أی رحمه الله بإیمانه فآمن بالله یرحمک الله فَکانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ أی فصار منهم ⁽¹⁾.

وَ قِیلَ یا أَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ أی قال الله للأرض انشفی ماءک الذی نبعت به العیون و اشربی ماءک حتی لا یبقی علی وجهک شی‌ء منه و هذا إخبار عن ذهاب الماء عن وجه الأرض بأوجز مدة فجری مجری أن قیل لها فبلعت وَ یا سَماءُ أَقْلِعِی أی أمسکی عن المطر وَ غِیضَ الْماءُ أی ذهب عن وجه الأرض إلی باطنه و یقال إن الأرض ابتلعت جمیع مائها و ماء السماء لقوله وَ غِیضَ الْماءُ و یقال لم تبتلع ماء السماء لقوله ابْلَعِی ماءَکِ و إن ماء السماء صار بخارا و أنهارا و هو المروی عن أئمتنا علیهم السلام وَ قُضِیَ الْأَمْرُ أی وقع هلاک الکفار علی التمام أو الأمر بنجاة نوح و من معه وَ اسْتَوَتْ أی استقرت السفینة عَلَی الْجُودِیِّ قیل رست السفینة علی الجودی شهرا وَ قِیلَ بُعْداً أی قال الله تعالی ذلک و معناه أبعد الله الظالمین ⁽²⁾إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ

رُوِیَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ قَالَ لِنُوحٍ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ لِأَنَّهُ کَانَ مُخَالِفاً لَهُ وَ جَعَلَ مَنِ اتَّبَعَهُ مِنْ أَهْلِهِ.

إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ قال المرتضی قدس الله روحه التقدیر أنه ذو عمل غیر صالح کما فی قول الخنساء فإنما هی إقبال و إدبار قال و من قال إن المعنی أن سؤالک إیای ما لیس لک به علم غیر صالح فإن من امتنع من أن یقع علی الأنبیاء شی‌ء من القبائح یدفع ذلک فإذا قیل له فلم قال فَلا تَسْئَلْنِ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ و کیف قال نوح رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ ما لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ قال لا یمتنع أن یکون نهی عن سؤال ما لیس له به علم و إن لم یقع منه و أن یعوذ من ذلک و إن لم یوقعه

1) مجمع البیان 5: 164. م.

2) مجمع البیان 5: 164- 165. و فیه: ابعد اللّه الظالمین من رحمته. و قد ذکر الطبرسیّ أن فی هذه الآیة من بدائع الفصاحة و عجائب البلاغة ما لا یقاربه کلام البشر و لا یدانیه منها و یروی ان کفّار قریش أرادوا ان یتعاطوا معارضة القرآن فعکفوا علی لباب البر و لحوم الضأن و سلاف الخمر أربعین یوما لتصفو أذهانهم فلما اخذوا فیما أرادوا سمعوا هذه الآیة فقال بعضهم لبعض: هذا کلام لا یشبهه شی‌ء من الکلام و لا یشبه کلام المخلوقین و ترکوا ما اخذوا فیه و افترقوا. م.

کما نهی الله سبحانه نبیه عن الشرک و إن لم یجز وقوع ذلک منه و إنما سأل نوح علیه السلام نجاة ابنه بشرط المصلحة لا علی سبیل القطع فلما بین سبحانه له أن المصلحة فی غیر نجاته لم یکن ذلک خارجا عما تضمنه السؤال و قوله إِنِّی أَعِظُکَ أی أحذرک و الوعظ الدعاء إلی الحسن و الزجر عن القبیح علی وجه الترغیب و الترهیب أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجاهِلِینَ معناه لا تکن منهم و قال الجبائی یعنی أعظک لئلا تکون من الجاهلین و لا شک أن وعظه سبحانه یصرف عن الجهل و ینزه عن القبیح قالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ معنی العیاذ بالله الاعتصام طلبا للنجاة و معناه هاهنا الخضوع و التذلل لله سبحانه لیوفقه و لا یکله إلی نفسه وَ إِلَّا تَغْفِرْ لِی إنما قال علی سبیل التخشع و الاستکانة لله تعالی و إن لم یسبق منه ذنب قِیلَ أی قال الله یا نُوحُ اهْبِطْ أی انزل من الجبل أو من السفینة بِسَلامٍ مِنَّا أی بسلامة منا و نجاة و قیل بتحیة و تسلیم منا علیک وَ بَرَکاتٍ عَلَیْکَ أی و نعم دائمة و خیرات نامیة ثابتة حالا بعد حال علیک وَ عَلی أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ أی المؤمنین الذین کانوا معه فی السفینة و قیل معناه و علی أمم من ذریة من معک و قیل یعنی بالأمم سائر الحیوان الذین کانوا معه لأن الله تعالی جعل فیها البرکة وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ أی یکون من نسلهم أمم سنمتعهم فی الدنیا بضروب من النعم فیکفرون فنهلکهم ثُمَّ یَمَسُّهُمْ بعد ذلک الهلاک عذاب مولم ⁽¹⁾.

إِذْ نادی مِنْ قَبْلُ أی من قبل إبراهیم و لوط مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ أی من الغم الذی یصل حره إلی القلب و هو ما کان یلقاه من الأذی طول تلک المدة وَ نَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ أی منعناه منهم بالنصرة و قیل من بمعنی علی ⁽²⁾وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً قیل إنه سمی نوحا لکثرة نوحه علی نفسه عن ابن عباس و قیل فی سبب نوحه أنه کان یدعو علی قومه بالهلاک و قیل هو مراجعته ربه فی شأن ابنه أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ بأن یصیر متبوعا و أنتم له تبع وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ أن لا یعبد سواه لَأَنْزَلَ مَلائِکَةً و لم ینزل بشرا آدمیا ما سَمِعْنا بِهذا الذی یدعونا إلیه نوح من التوحید فَتَرَبَّصُوا بِهِ أی

1) مجمع البیان 5: 167- 168. م.

2) مجمع البیان 7: 57. م.

انتظروا موته فتستریحوا منه و قیل فانتظروا إفاقته من جنونه فیرجع عما هو علیه و قیل احبسوه مدة لیرجع عن قوله بِما کَذَّبُونِ أی بتکذیبهم إیای مُنْزَلًا مُبارَکاً أی إنزالا مبارکا بعد الخروج من السفینة و قیل أی مکانا مبارکا بالماء و الشجر و قیل المنزل المبارک هو السفینة وَ إِنْ کُنَّا لَمُبْتَلِینَ أی و إن کنا مختبرین إیاهم بإرسال نوح و وعظه و تذکیره و متعبدین عبادنا بالاستدلال بتلک الآیات علی قدرتنا و معرفتنا ⁽¹⁾.

الْمُرْسَلِینَ لأن من کذب رسولا واحدا فقد کذب الجماعة لأن کل رسول یأمر بتصدیق جمیع الرسل و قال أبو جعفر علیه السلام یعنی بالمرسلین نوحا و الأنبیاء الذین کانوا بینه و بین آدم أَخُوهُمْ أی فی النسب إِنْ أَجْرِیَ أی ما ثوابی و جزائی إِلَّا عَلی رَبِّ الْعالَمِینَ و لا أسألکم علیه أجرا فتخافوا تلف أموالکم وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ أی السفلة أو المساکین و قیل یعنون الحاکة و الأساکفة لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ بالحجارة أو بالشتم فَافْتَحْ أی فاقض بینی و بینهم قضاء بالعذاب فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ أی فی السفینة المملوءة من الناس و غیرهم من الحیوانات ⁽²⁾فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ نحن لنوح فی دعائه أو لکل من دعانا وَ جَعَلْنا ذُرِّیَّتَهُ هُمُ الْباقِینَ بعد الغرق و الناس کلهم بعد نوح من ولد نوح قال الکلبی لما خرج نوح من السفینة مات من کان من الرجال و النساء إلا ولده و نساءهم وَ تَرَکْنا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ أی ترکنا علیه ذکرا جمیلا و أثنینا علیه فی أمة محمد صلی الله علیه و آله و ذلک الذکر قوله سَلامٌ عَلی نُوحٍ فِی الْعالَمِینَ ⁽³⁾وَ ازْدُجِرَ أی و زجر بالشتم و الرمی بالقبیح أو بالوعید فَانْتَصِرْ أی فانتقم لی منهم ⁽⁴⁾.

فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ أی أجرینا الماء من السماء کجریانه إذا فتح عنه بابا کان

1) مجمع البیان 7: 103- 104. م.

2) مجمع البیان 7: 196. م.

3) مجمع البیان 8: 447. م.

4) مجمع البیان 9: 187. م.

مانعا له بِماءٍ مُنْهَمِرٍ أی منصب انصبابا شدیدا لا ینقطع وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُیُوناً أی شققنا الأرض بالماء عیونا حتی جری الماء علی وجه الأرض فَالْتَقَی الْماءُ أی ماء السماء و ماء الأرض و إنما لم یثن لأنه اسم جنس یقع علی القلیل و الکثیر عَلی أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ فیه هلاک القوم أی قدره الله و قیل علی أمر قدره الله تعالی و عرف مقداره فلا زیادة فیه و لا نقصان و قیل إنه کان قدر ماء السماء مثل قدر ماء الأرض و قیل علی أمر قدره الله علیهم فی اللوح المحفوظ وَ حَمَلْناهُ عَلی ذاتِ أَلْواحٍ أی علی سفینة ذات ألواح مرکبة جمع بعضها إلی بعض و ألواحها أخشابها التی منها جمعت وَ دُسُرٍ أی مسامیر شدت بها السفینة و قیل هو صدر السفینة یدسر به الماء و قیل هی أضلاع السفینة و قیل الدسر طرفاها و أصلها و الألواح جانباها بِأَعْیُنِنا أی بحفظنا و حراستنا جَزاءً لِمَنْ کانَ کُفِرَ أی فعلنا به و بهم ما فعلنا من إنجائه و إغراقهم ثوابا لمن کان کفر و جحد أمره و هو نوح علیه السلام و التقدیر لمن جحد نبوته و کفر بالله فیه وَ لَقَدْ تَرَکْناها أی هذه الفعلة آیَةً أی علامة یعتبر بها أو ترکنا السفینة و نجاة من فیها و إهلاک الباقین دلالة باهرة علی وحدانیته تعالی و عبرة لمن اتعظ بها و کانت السفینة باقیة حتی رآها أوائل هذه الأمة و قیل فی کونها آیة إنها کانت تجری بین ماء السماء و ماء الأرض و قد کان غطاها علی ما أمر الله تعالی به فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ أی متذکر یعتبر فَکَیْفَ کانَ عَذابِی وَ نُذُرِ هذا استفهام و معناه التعظیم أی کیف رأیتم انتقامی منهم و إنذاری إیاهم وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ أی سهلناه للحفظ و القراءة ⁽¹⁾.

فَخانَتاهُما قال ابن عباس کانت امرأة نوح کافرة تقول للناس إنه مجنون و إذا آمن بنوح أحد أخبرت الجبابرة من قوم نوح به و کانت امرأة لوط تدل علی أضیافه و کان ذلک خیانتهما لهما و ما بغت امرأة نبی قط و إنما کانت خیانتهما فی الدین و قال السدی کانت خیانتهما أنهما کانتا کافرتین و قیل کانتا منافقتین و قال الضحاک خیانتهما النمیمة إذا أوحی الله إلیهما أفشتاه إلی المشرکین فَلَمْ یُغْنِیا عَنْهُما مِنَ اللَّهِ شَیْئاً أی فلم یغن نوح و لوط مع نبوتهما عن امرأتیهما من عذاب الله شیئا وَ قِیلَ أی و یقال لهما یوم القیامة

1) مجمع البیان 9: 189. م.

ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِینَ قیل إن اسم امرأة نوح واغلة و اسم امرأة لوط واهلة و قال مقاتل والغة و والهة ⁽¹⁾

لَمَّا طَغَی الْماءُ أی جاوز الحد حتی غرقت الأرض بمن علیها حَمَلْناکُمْ فِی الْجارِیَةِ أی حملنا آباءکم فی السفینة لِنَجْعَلَها أی تلک الفعلة ⁽²⁾

عَذابٌ أَلِیمٌ قال البیضاوی عذاب الآخرة أو الطوفان مِنْ ذُنُوبِکُمْ بعضها و هو ما سبق إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی هو أقصی ما قدر لکم بشرط الإیمان و الطاعة فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعائِی إسناد الزیادة إلی الدعاء علی السببیة إِلَّا فِراراً عن الإیمان و الطاعة جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ لئلا یسمعوا الدعوة وَ اسْتَغْشَوْا ثِیابَهُمْ تغطوا بها لئلا یرونی وَ أَصَرُّوا أکبوا علی الکفر و المعاصی ثُمَّ إِنِّی دَعَوْتُهُمْ إلی قوله إِسْراراً أی دعوتهم مرة بعد أخری علی أی وجه أمکننی و ثم لتفاوت الوجوه أو لتراخی بعضها عن بعض یُرْسِلِ السَّماءَ أی المظلة أو السحاب عَلَیْکُمْ مِدْراراً أی کثیر المدر جَنَّاتٍ أی بساتین ما لَکُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً لا تأملون له توقیرا أی تعظیما لمن عبده و أطاعه أو لا تعتقدون له عظمة وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْواراً أی تارات إذ خلقهم أولا عناصر ثم مرکبات تغذی الإنسان ثم أخلاطا ثم نطفا و هکذا فإنه یدل علی أنه یمکنه أن یعیدهم تارة أخری وَ اللَّهُ أَنْبَتَکُمْ أی أنشأکم ثُمَّ یُعِیدُکُمْ فیها مقبورین وَ یُخْرِجُکُمْ إِخْراجاً بالحشر فِجاجاً واسعة وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلَّا خَساراً أی اتبعوا رؤساهم البطرین بأموالهم المغترین بأولادهم بحیث صار ذلک سببا لزیادة خسارهم فی الآخرة وَ مَکَرُوا عطف علی لم یزده و الضمیر لمن و جمعه للمعنی مَکْراً کُبَّاراً کبیرا فی الغایة وَ لا تَذَرُنَّ وَدًّا قیل هی أسماء رجال صالحین کانوا بین آدم و نوح فلما ماتوا صوروا تبرکا بهم فلما طال الزمان عبدوا و قد انتقلت إلی العرب وَ قَدْ أَضَلُّوا أی الرؤساء أو الأصنام وَ لا تَزِدِ الظَّالِمِینَ إِلَّا ضَلالًا عطف علی الرب إِنَّهُمْ عَصَوْنِی و لعل المطلوب هو الضلال فی ترویج مکرهم و مصالح دنیاهم لا فی أمر دینهم أو الضیاع و الهلاک کقوله إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی ضَلالٍ وَ سُعُرٍ

1) مجمع البیان 10: 319. م.

2) مجمع البیان: 10: 345. م.

مِمَّا خَطِیئاتِهِمْ من أجلها و ما مزیدة للتأکید و التفخیم فَأُدْخِلُوا ناراً المراد عذاب القبر أو عذاب الآخرة دَیَّاراً أی أحدا وَ لِوالِدَیَّ لَمَکُ بن مَتُوشَلَخَ و شمخا بنت أَنُوشَ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ منزلی أو مسجدی أو سفینتی إِلَّا تَباراً أی هلاکا ⁽¹⁾

**[ترجمه]طبرسی رحمه‌الله می‌گوید: در آیه «همانا نوح را فرستادیم» او نوح پسر ملک - . در این کتاب و مرجع آن ملک آمده است اما در اصل لمک صحیح است. -

پسر متوشلخ پسر اخنوخ که همان ادریس علیه السلام است میباشد و نوح اولین پیامبر پس از ادریس علیه السلام است. گفته شده: که او نجار بوده و در همان سالی که آدم علیه السلام از دنیا رفت و پیش از مرگ آدم، به دنیا آمد و آن هزاره اول بود. در هزاره دوم عمرش، در سن چهارصد سالگی به پیامبری برگزیده شد و گفته شده: در سن پنجاه سالگی مبعوث شد و حدود نهصد و پنجاه سال در میان قومش زیست. در آن هزار سال نیز سه قرن با آنها زیست و شب و روز آنها را فراخواند. ولی فراخواندن او فقط به فرار آنها افزود. قوم، او را کتک می‌زدند تا جایی که از حال می‌رفت و وقتی برمی‌خاست می‌گفت: خدایا قوم مرا هدایت کن چون آنها نمی‌دانند و سپس از دست آنها به خدا شکایت برد و دنیا به خاطر آن غرق شد و او نود سال پس از آن زیست. بیش از این نیز روایت شده است. عبارت «همانا من میترسم» در این آیه به این معنی است که او یقین نداشت که آنها ایمان نمی‌آورند، ممکن بود ایمان آورند. «ملأ گفتند» یعنی گروهی «از قومش» یعنی اشراف و بزرگان قوم او «همانا ما تو را میبینیم» یعنی تو را با قلب و چشم می‌بینم و ممکن است از (رأی) بمعنی ظنّ و گمان باشد «از خدا آگاهم» یعنی از صفاتش، توحید، عدل، حکمت،

ص: 298

دین، قدرت، سلطنت و شدت عقوبتش آگاهم. «إن جاءکم ذکر: اگر برای شما ذکری بیاید» یعنی توضیح، نبوت، رسالت «همانا آنها قومی نابینا بودند» یعنی از دیدن حق کور بودند: یعنی از آن دور می‌شدند و آن را نمی‌شناختند. می‌گویند: رجل عم: وقتی قلب او کور باشد و رجل اعمی، هنگامی که چشم او کور باشد. - . مجمع البیان 4: 433-434 -

در حدیث وهب‌بن منبه - . این حدیث در باب پیشین به طور مفصل ذکر شد. - آمده است که نوح علیهالسلام اولین نبی بعد از ادریس بود که خدا را او را به نبوت رسانید و مانند آدم گندم گون بود. چهره‌ای ریز داشت و سر او کشیده بود. چشمانی بزرگ، ساق‌های پای او لاغر و قدبلند و هیکلی بود. قومش را به سوی خدا دعوت کرد تا اینکه سه نسل از آنها که هر نسل سیصد سال بود منقرض شدند. او آنها را در نهان و آشکارا دعوت کرد و با این دعوت فقط به طغیان آنها افزوده شد و هیچ نسلی از آنها برنخواست مگر اینکه از پیشینیان خود سرکش‌تر بود و هرکدام از آنها پسر کوچکش را می‌آورد و بر سر نوح می‌ایستاد و می‌گفت: ای پسرم اگر بعد از من باقی ماندی از این دیوانه اطاعت مکن. آنان به نوح حمله‌ور شده و او را آنقدر می‌زدند تا از گوش‌های او خون می‌آمد و چیزی از آنچه بر سرش میآوردند نمی‌فهمید و او را حمل کرده و بیهوش در خانه‌ای یا بر در خانه خودش می‌افکندند. پس خداوند به او وحی کرد: «از قوم تو، جز کسانی که [تاکنون] ایمان آورده‌اند هرگز [کسی] ایمان نخواهد آورد». وقتی این وحی به او رسید نوح به نفرین آنان روی آورد در حالی که قبل از این آنها را نفرین نکرده بود و گفت: «خدایا بر روی زمین مگذار» تا آخر سوره. پس خداوند صلب مردان و رحم زنان را عقیم کرد. 40 سال هیچ فرزندی از آنها متولد نشد و در آن 40 سال دچار قحطی شدند. اموال آنها از بین رفت و بلا و بدبختی آنها را فرا گرفت. سپس نوح به آنها گفت: «از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او همواره آمرزنده است.» آیات، برایشان عذر و دلیل آورد به آنها هشدار داد ولی این هشدار فقط به کفر آنها افزود و وقتی از آنها مأیوس شد از صحبت با آنها و دعوت آنها دست برداشت و ایمان نیاورند. و گفتند: «زنهار، خدایان خود را رها مکنید، و نه ودّ را واگذارید» منظورشان خدایانشان بود؛ تا اینکه خدا آنها را به همراه خدایانی که می‌پرستیدند غرق کرد و وقتی نوح از کشتی خارج شد و بعد از آن مردم به پرستش بت‌ها روی آوردند اسم بت‌هایشان را همان اسم بت‌های قوم نوح گذاشتند. قوم یمن اسم بت‌ها را یغوث و یعوق گذاشتند. اهل دومةالجندل بتی را ود نامیدند. حمیر بتی به نام نسر و هذیل بتی به نام سواع برگرفت که پیوسته تا زمان ظهور اسلام به پرستش آنها مشغول بودند. - . مجمع البیان 4: 435 -

ص: 299

«اگر ماندن من بر شما گران آمده است» یعنی دشوار و بزرگ است بر شما ماندن من در میانتان «و اندرز دادن من به آیات خدا» یعنی به حجت‌ها و دلایل روشن او بر راستی توحید و عدالت و باطل بودن آنچه شما بدان گرویده‌اید، و در کلام، حذفی است و آن این جمله است که: و قصد کشتن من و بیرون راندنم از میان خویش را دارید. «پس در کارتان با شریکان خود همداستان شوید» یعنی بر کار خود با شریکانتان اراده کنید، و بر امر واحدی که کشتن و بیرون راندن من است، اتفاق نظر کنید، و این تهدیدی در ظاهر امر است؛ و گفته شده است که: معنایش این است: بر امر خود تصمیم گیرید و شریکانتان را فرا خوانید، پس حضرت نوح علیه السلام به روشنی بیان کرده است که با یاری گرفتن از خداوند در برابر آنان، از فراخواندن آنان و عیب‌جویی از خدایانشان دست برنمی‌دارد، چرا که با اطمینان می‌داند که خدای سبحان او را از (شر) آنان حفظ می‌کند؛ و گفته شده است که: منظور از شریکان، بت‌ها است؛ و گفته شده: شریکان دین آنان. «تا کارتان بر شما ملتبس ننماید» یعنی غم و اندوه تردید کردن در آن؛ و گفته‌اند: معنایش این است: تا کارتان ظاهر و آشکار بوده و پوشیده و مبهم نباشد، از فعل غمت الشیء یعنی آن چیز را پوشاندی؛ و گفته‌اند: یعنی تا بدون مشورت کردن و بدون آنکه نظر واحدی درباره آن پیدا کنید، به آن کار نپردازید. زیرا کسی که در کاری تلاش کند، بدون آنکه راه آماده و آسان شدن آن کار را بداند، کارش بر او اندوهی می‌شود. «سپس درباره من تصمیم بگیرید. مهلتم ندهید» یعنی به سوی من هجوم اورده و اگر راهی بر کشتن من می‌یابید، بدون آنکه مهلتم دهید، مرا بکشید؛ و گفته‌اند: «درباره من تصمیم بگیرید» یعنی هرچه می‌خواهید انجام داده و بر من وارد شوید، چون (عبارت) به این معنا است که از تمامی حیله‌هایتان خالی شوید. چنانکه می‌گویند: خرجتُ الیه من العهده؛ و گفته‌اند: معنایش این است که: قصد (جان) مرا کنید، و این از معجزات نوح علیه السلام بوده است چرا که او با تعداد اندکی تنها بود و خبر داد که آنان نمی‌توانند او را به قتل رسانده و بر او شری وارد کنند چرا که خداوند یاور اوست.

«و اگر روی گردانیدید» یعنی از حق گذشته و آن را نپذیرفتید «من فردی از شما نمی‌طلبم» یعنی در برابر آنچه از جانب خداوند به شما ادا می‌کنم، از شما مزدی نمی‌طلبم که این امر بر شما دشوار آید، یا به من زیانی نمی رسد چرا که من به دارایی شما چشم طمع ندارم که با روی گرداندنتان از من، آن را از دست بدهم، و زیان تنها به شما باز می‌گردد. «و آنان را جانشین [تبهکاران] ساختیم یعنی جانشین کسانی که با غرق شدن هلاک شدند؛ و گفته‌اند: آنان هشتاد نفر بوده‌اند؛ و گفته شده: یعنی آنان را رئیسان در زمین قرار دادیم. «پس بنگر» ای شنونده «که فرجام بیم داده شدگان چگونه بود» یعنی بیم داده شدگان به خدا و عذاب او. - . مجمع البیان 5: 123-124 -

«ما تو را جز بشری مانند خود نمی‌بینیم» به خاطر گمان آنان که رسول هرگز نباید از جنس مرسل الیه (مردم) باشد، درحالی که نمی‌دانستند که فرستادن (از همان جنس) شایسته‌تر و از ایجاد شبهه دورتر است. «نسنجیده»

ص: 300

یعنی در ظاهر امر و اندیشه، و در آنچه گفتنی تفکر و اندیشه نکردند؛ و گفته‌اند: یعنی در ظاهر از تو پیروی کردند و باطنشان برخلاف آن است «و شما را بر ما امتیازی نیست» به خاطر خیال باطل آنان که برتری، تنها به مال فراوان و نسب شریف است «بر حجتی روشن از جانب پروردگارم» یعنی بر دلیل و حجتی که به صحت نبوت گواهی دهد که همان معجزه است، یا بر یقین و بصیرتی از ربوبیت و عظمت پروردگارم «و مرا رحمتی بخشیده باشد» که همان نبوت است «که بر شما پوشیده است» یعنی به خاطر اندک بودن تدبر شما در آن، بر شما پوشیده است «آیا ما شما را به آن وادار کنیم» یعنی آیا می‌خواهید که شما را بر شناخت وادار کنم و با وجود بیزاری شما از آن، به سوی آن پناهتان دهم؟ این برای من ممکن نیست. «و کسانی را که ایمان آورده‌اند طرد نمی‌کنم» گفته‌اند: آنان از او خواسته بودند که آنان را (مؤمنان را) طرد کند تا به او ایمان آورند، به خاطر برتر دیدن خود از اینکه با آنان یکسان باشند «قطعاً آنان پروردگارشان را دیدار خواهند کرد» پس کسانی را که آنان را ظلم و طرد کردند مجازات می‌کند، یا ثواب او را ملاقات می‌کنند، پس چگونه ازاذل خواهند بود؟ و چگونه طرد کردنشان جایز است؟ «چه کسی مرا در برابر خدا یاری خواهد کرد» یا مانع عذاب او خواهد شد. - . مجمع البیان 5: 155-158 -

«و به شما نمی‌گویم که گنجینه‌های خدا پیش من است» بیضاوی گفته است: یعنی گنجینه‌های رزق و فضل او، که فضل مرا انکار می‌کنید «و غیب نمی‌دانم» یعنی و نمی‌گویم: من غیب می‌دانم تا از سرشگفتی تکذیبم کنید و بدانم اینان که مرا پیروی کرده‌اند نسنجیده و بی‌بصیرت و بدون پیمان قبلی‌اند «و نمی‌گویم که من فرشته‌ام» که شما بگویید: تو تنها بشری همچون مایی «و درباره کسانی که دیدگان شما به خواری در آنان می‌نگرد، نمی‌گویم» و درباره کسانی که به خاطر فقرشان آنان را خوار می‌پندارید نمی‌گویم «که خدا هرگز خیرشان نمی‌دهد» که قطعاً آنچه خداوند برای آنان در آخرت مهیا کرده است، بهتر از آن است که در دنیا به شما داده است «[اگر جز این بگویم]» من در آن صورت از ستمکاران خواهم بود» اگر چیزی از آن را بگویم و ازدراء باب افتعال از زرأه به معنای او را سرزنش کرد است. و اسناد آن به اعین برای مبالغه است و توجه دادن به اینکه اینها بدون تأمل در کمالات آنان، با دیدن حال زارشان، آنان را بی‌ارزش می‌شمرند. «واقعاً با ما جدال کردی» با ما ستیز کردی «و بسیار [هم] جدال کردی» پس جدال را طولانی ساختی یا به انواع جدال پرداختی «پس آنچه را به ما وعده می‌دهی برای ما بیاور» از عذاب «اگر از راستگویانی» در دعوی و تهدید، که مجادله تو در ما اثر نمی‌کند «تنها خداست که اگر بخواهد، آن را برای شما می‌آورد» به زودی یا با تأخیر «و شما عاجزکننده او نخواهید بود» با دفع کردن عذاب یا فرار از آن «و اگر بخواهم شما را اندرز دهم، اندرز من شما را سودی نمی‌دهد» شرط و دلیل جواب و جمله دلیل جواب این سخن است که «در صورتی که خداوند بخواهد شما را بیراه گذارد» و تقریر کلام این است که: در صورتی که خداوند بخواهد شما را بیراه گذارد، پس اگر بخواهم شما را اندرز دهم، اندرز من شما را سودی نمی‌دهد. - . انوار التنزیل1: 219 -

ص: 301

طبرسی قدس سره نیز گفته است: در تأویل آن چند وجه ذکر شده است:

یکی اینکه: اگر خداوند بخواهد شما را از رحمت خویش ناامید کند به این ترتیب که شما از پاداش خویش محروم کند و به سبب کفر ورزیدن به او مجازات کند، پس اندرز من به شما سودی نمی‌دهد و خداوند مجازات را گمراهی نامیده است با این سخن که: «به زودی گمراهی را خواهند دید» - . مریم/ 59 - و زمانی که خداوند قوم نوح را از رحمت خویش ناامید ساخت و با این سخن که: «از قوم تو ایمان نخواهند آورد»، نوح را از آن امر آگاه ساخت، به آنها گفت: «اندرز من به شما سودی نمی‌دهد» وقتی که شما چیزی را برگزیده‌اید که موجب ناامیدی شما و عذابی می‌شود که کارهای ناپسندتان آن را برایتان به بار آورده است.

و دوم: آنکه معنی این است: اگر خداوند بخواهد به سبب آنکه خلق را فریب داده‌اید، شما را مجازات کند، و از جمله عادت‌های عرب این است که مجازات را به نام سبب و دلیل آن می‌نامد چنانچه در کلام خداوند سبحان آمده است: «و جزای بدی، مانند آن بدی است» - . شورا/ 40 -

و مثال‌هایی مانند آن.

و سوم آنکه معنایش این است: اگرخداوند بخواهد شما را هلاک کند، پس اندرز من در زمان نزول عذاب بر شما، سودی نخواهد داشت، هرچند سخنم را پذیرفته و ایمان آورید، زیرا حکم خداوند این است که ایمان هنگام نزول عذاب را نپذیرد، و از عرب‌ها حکایت شده است که گفته‌اند: اغویت فلانا بمعنای: او را هلاک کردی است.

و چهارم: این که قوم حضرت نوح معتقد بودند که خداوند بندگانش را گمراه می‌کند، پس نوح علیه السلام با حالت تعجب و انکار گفت: «یا می‌گویند: آن را به دروغ ساخته است؟» گفته‌اند: منظور از آن حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم است که کافران می‌گفتند: محمد آنچه از خبر نوح به او رسیده است را به دروغ ساخته است. «گناه من برعهده خود من است» یعنی عقوبت گناه من «و من از جرمی که به من نسبت می‌دهید برکنارم» یعنی به خاطر جرم شما مجازات نمی‌شوم.

و گفته شده است: منظور از آن نوح علیه السلام است. - . مجمع البیان 5: 157-158 -

«پس غمگین مباش» یعنی غم مخور و اندوهگین مباش «زیر نظر ما» یعنی در دیدرس ما، و تأویل عبارت این است: با محافظت ما از نو همچون محافظت کردن شخص بیننده از دیگران، وقتی ضرر را از آنان دور کند؛ وگفته‌اند؛ زیرنظر فرشتگان موکل و اینکه خداوند، آن را (اعین را) به خودش اضافه کرده است، تنها به دلیل اکرام فرشتگان است. «و[به] وحی ما» یعنی و براساس ویژگی و حالتی که از آن به تو وحی کردیم. «و با من سخن مگوی» یعنی برای آنان از من طلب بخشش مکن و آنان را شفاعت ننما که آنان به زودی غرق می‌شوند؛ و گفته شده است: منظور از آن زن و فرزند او هستند «و کشتی را می‌ساخت» یعنی نوح علیه السلام طبق دستور خداوند شروع به ساختن کشتی کرد؛ وگفته‌اند: نوح شروع به ساخن کشتی با دست خود کرد پس آن را می‌تراشید و صاف می‌کرد و از قوم خود روی گرداند. «هربار که اشرافی از قومش بر او می‌گذشتند، او را مسخره می‌کردند» یعنی هرگاه گروهی از اشراف قومش بر او گذر می‌کردند، کار او را به مسخره می‌گرفتند، گ

ص: 302

فته‌اند. از سر استهزاء به او می‌گفتند ای نوح، بعد از پیامبری، نجاری پیشه کرده‌ای؛ و گفته شده است که: آنان کار ساخت کشتی را مسخره می‌کردند چرا که نوح آن را با طول و عرض زیادی در خشکی می‌ساخت و آبی آنجا نبود که کشتی‌ای آنچنان را حمل کند، پس می‌خندیدند و از کار او تعجب می‌کردند. «اگر ما را مسخره می‌کنید» یعنی اگر در این کار ما را نادان می‌پندارید، پس ما نیز همچنان که شما ما را نادان می‌پندارید، در هنگام نزول عذاب بر شما، شما را نادان می‌شمریم، یا در هنگام غرق شدنتان، به استهزاء شما پاسخ می‌دهیم، و منظور وی از پاسخ دادن این است که خداوند آنها را عذاب می‌کند. «به زودی خواهید دانست» که کدام یک از ما مستحق استهزاء هستیم، یا عاقبت استهزاء خود را «خواهید دانست» «چه کس را عذابی خوار کننده در می‌رسد» این جمله ابتدای کلام است، و واضح‌تر آن است که متصل به ماقبل خود است یعنی به زودی خواهید دانست به کدام یک از ما عذابی خوار کننده در می‌رسد و او را در دنیا رسوا می‌کند «و بر او غذابی پایدار فرود می‌آید» یعنی پایدار در آخرت، حسن گفته است: طول کشتی هزار و دویست ذراع و عرض آن ششصد ذراع بوده است و قتاده گفته است: طول آن سیصد ذراع و عرض آن پنجاه ذراع و ارتفاعش سی ذراع بوده و درب آن در عرضش قرار داشته است. این عباس گفته است: (کشتی) دارای سه طبقه بود: طبقه‌ای برای مردم، طبقه‌ای برای حیوانات و طبقه‌ای برای اسب‌ها و حیوانات وحشی، و در پایین آن حیوانات وحشی و درندگان و اسب‌ها را قرار داد و در وسط چهارپایان و حیوانات را و خود او و همراهانش به همراه زاد و توشه موردنیاز در بالا سوار شدند. و (جنس) کشتی از چوب ساج بود.

از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است که فرمود: وقتی تنور فوران کرد و آب در راه‌ها زیاد شد، مادر کودکی که بسیار او را دوست می‌داشت، بر جان او بیمناک شد، پس به سوی کوه رفت تا به یک سوم آن رسید، وقتی آب او را درگرفت، کودک را تا دوسوم کوه بالا برد، وقتی آب به گردنش رسید، کودک را با دو دست بالا برد تا اینکه آب او را با خود برد، اگر خداوند در میان آنان به یک نفر رحم می‌کرد، قطعاً به مادر این کودک رحم می‌کرد.

امام صادق علیه السلام میفرماید: وقتی خداوند خواست قوم نوح را هلاک کند، چهل سال زنان را عقیم کرد، پس فرزندی برایشان متولد نشد، وقتی حضرت نوح ساخت کشتی را تمام کرد خداوند متعال به او فرمان داد که به (زبان) سریانی ندا دهد که همه حیوانات نزد او جمع شوند، پس همه حیوانات حاضر شدند، پس از هر جنس حیوان دو جفت را وارد (کشتی) کرد، به جز موش و گربه و وقتی آنان از سرگین چارپایان و آلودگی بدو شکایت کردند، خوک را صدا زده، پیشانی او را لمس کرد، پس خوک عطسه کرد و از بینی‌اش جفت موش بیرون آمد، پس تولید مثل کردند و وقتی زیاد شدند و (دیگران) از بسیاری آنان نزد نوح شکایت کردند،

ص: 303

شیر را فراخوانده پیشانی‌اش را لمس کرد، پس عطسه کرد و از بینی او جفت گربه بیرون افتاد. و کسانی که از همه دنیا به او ایمان آورده بودند، هشتاد مرد بودند. و در حدیث دیگری است که: آنان از مدفوع به نوح شکایت کردند پس به فیل دستور داد، او نیز عطسه کرد و خوک بیرون افتاد. - . مجمع البیان 5: 159-160 -

«تا آنگاه که فرمان ما در رسید» یعنی حال او و آنان اینگونه بود تا اینکه حکم ما درباره نزول عذاب آمد «و تنور فوران کرد» به آب، یعنی آب با شدت برخورد با هم بالا آمد «فرمودیم: در آن [کشتی] از هر حیوانی یک جفت حمل کن» یعنی از هر جنس حیوان، دو زوج نر و ماده «و کسانت» یعنی و کسان و فرزندانت را حمل کن «مگر کسانی که قبلاً درباره او سخن رفته است» یعنی کسی که وعده هلاک او وخبر ایمان نیاوردنش گذشته است، که این شخص، همسر خیانتکار او به نام واغله و پسرش کنعان است «و کسانی که ایمان آورده‌اند» یعنی و حمل کن در آن هرکس را که به خدا ایمان اورد از غیر کسانت «و با او جز اندکی ایمان نیاورده بودند» یعنی جز تعداد اندکی. و در میان کسانی که وارد کشتی شدند سه پسر او یعنی سام، حام و یافث بودند. و نوح سه عروس داشت. عرب‌ها و رومی‌ها و ایرانی‌ها و گروه‌های عجم، فرزندان سام و سورانی‌های حبشه و زنگی‌ها و دیگران فرزندان حام، و ترک‌ها، چینی‌ها و صقالبه و یأجوج و مأجوج فرزندان یافث هستند. «به نام خداست روان شدنش و لنگر انداختنش» یعنی این دو متبرک به نام خدایند. ضحاک گفته است: وقتی می‌خواستند که کشتی حرکت کند گفتند: «به نام خداست روان شدنش» پس راه افتاد و وقتی می‌خواستند کشتی از حرکت باز ایستد، گفتند: «لنگر انداختنش به نام خداست» پس از حرکت باز ایستاد. «در میان موجی کوه آسا» تشبیه موج به کوه‌ها نشانگر آن است که یک موج نبوده بلکه موج‌های فراوانی بوده است، و از حسن روایت شده است که آب از فراز همه چیز و همه کوه‌ها سی ذراع بالا آمد و دیگران گفته‌اند: پانزده ذراع.

اصحاب ما از امام صادق علیه السلام روایت کرده‌اند که نوح در اولین روز از ماه رجب بر کشتی سوار شد پس روزه گرفت و به همراهانش نیز فرمان داد که آن روز را روزه بگیرند «و نوح پسرش را بانگ در داد» که نامش کنعان بود با یام «که در کناری بود» یعنی در قسمتی از زمین غیر از قسمتی که نوح هنگام ندا دادنش در آن بود، قرار داشت؛ یا در کناری از دین پدرش بود، و نوح علیه السلام گمان می‌کرد که او مسلمان است و به همین دلیل او را فرا خواند.

گفته‌اند در فاصله‌ای از کشتی بود. «ای پسرک من، با ما سوار شو» حسن گوید: با پدرش منافقانه رفتار می‌کرد، به همین دلیل، پدر او را خواند، و مسلم گوید:

ص: 304

او را با شرط ایمان آوردن فرا خواند «امروز در برابر فرمان خدا هیچ نگاهدارنده‌ای نیست» یعنی از عذاب او «مگر کسی که (خدا بر او) رحم کند» با ایمان آوردنش، پس به خدا ایمان بیاور تا خدا به تو رحم کند «و از غرق شدگان گردید» یعنی از آنان شد. - . مجمع البیان 5: 164 -

«و گفته شد: ای زمین، آب خود را فرو بر» یعنی خداوند به زمین فرمود: آب خود را که با آن چشمه‌ها جوشیده است؛ فرو بر و آب خود را بخور تا چیزی از آن بر تو باقی نماند و این خبر درباره رفتن آب از روی زمین در کوتاه‌ترین مدت است پس کار به نحوی انجام شد که به زمین گفته شد فرو بردی «و ای آسمان، خودداری کن» یعنی از باران باز ایست «و آب فروکاست» یعنی از روی زمین به درون آن رفت. و گفته‌اند: زمین همه آب خود و آب آسمان را بلعید چون فرموده است: «و آب فرو کاست» و گفته‌اند «آب آسمان را نبلعید به خاط فرموده خداوند که: «آب خود را فرو بر» و آب آسمان به بخار و نهرهایی تبدیل شد. که این روایت از ائمه ما علیه السلام است. «و فرمان گزارده شد» یعنی ملاک کافران به تمامی انجام شد، با فرمان نجات نوح و همراهانش «و قرار گرفت» یعنی کشتی آرام گرفت «بر جودی» گفته‌اند: گشتی یک ماه بر (کوه جودی لنگر انداخت «و گفته شد: مرگ» یعنی خدای متعال آن را فرمود و معنایش این است که: خداوند ظالمان را دور کند. - . مجمع البیان 5: 164-165 -

«او درحقیقت از کسان تو نیست» از امام رضا علیه السلام روایت شده است که ابوعبدالله علیه السلام فرمود: خداوند به نوح فرمود: «او در حقیقت از سان تو نیست» چرا که او مخالف نوح بود، و پیروانش را از کسان او دانست «او (دارای) کرداری ناشایسته است» مرتضی (قدس الله روحه) گوید: تقریر این است که او عمل ناشایستی دارد. چنانچه در کلام خساء نیز آمده است: آن تنها اقبال و ادباری است، گفته است: و هرکس بگوید: معنی این است که درخواست تو از من درباره چیزی که به آن علم نداری، ناشایست است، قطعاً آن که نمی‌پذیرد ذره بدی بر پیامبران واقع شود، این را رد می‌کند، پس اگر به او بگویند، چرا فرمود: «پس چیزی را که بدان علم نداری از من مخواه» و چرا نوح گفت: «پروردگارا من به تو پناه می‌برم که از تو چیزی بخواهم که بدان علم ندارم» گوید: مانعی نیست که نهی از درخواست کردن چیزی که بدان علم ندارد باشد، هرچند از او سرنزده باشد، و اینکه از این کار (به خدا) پناه برد هرچند انجامش نداده باشد.

ص: 305

چنانچه خداوند سبحان، پیامبر خود را از شرک تهی کرد، هرچند وقوع شرک از پیامبر جایز نیست. و نوح علیه السلام نجات پسرش را تنها به شرط مصلحت بودن درخواست کرد نه به صورت قطعی. پس زمانی که خدای سبحان برای او به روشنی بیان کرد که مصلحت در نجات نیافتن اوست، این مسأله از آنچه درخواست، آن را دربر گرفته خارج نیست. و این کلام خداوند که: «من به تو اندرز می‌دهم» یعنی تو را برحذرمی دارم. و وعظ: دعوت به نیکی و برحذر داشتن از کار ناشایست به صورت ترغیب و ترهیب است «که مبادا از نادانان باشی» معنایش این است: از آنان مباش. جبّائی گوید: معنایش این است که تو را اندرز می‌دهم تا از جاهلان نباشی. و بدون تردید اندرز خداوند سبحان،از جهالت از داشته و از کار ناشایست پاک می‌کند. «گفت: پروردگارا، من به تو پناه می‌برم» معنای پناه بردن به خدا، در محافظت او قرار گرفتن برای طلب نجات است. در اینجا معنایش خضوع و فروتنی در برابر خداوند است که او را موفق داشته و به خویش واگذارش نکند. «و اگر مرا نیامرزی» این کلام را تنها بر سبیل خشوع و ذلت در برابر خدای متعال آورده است، هرچند پیش از آن گناهی مرتکب نشده است «گفته شد» یعنی خداوند فرمود: «ای نوح، فرود آی» یعنی از کوه یا از کشتی فرود آی «با درودی از ما» یعنی با سلامتی از جانب ما و نجاتی. گفته‌اند، یعنی با تحیت و سلامی از جانب ما بر تو «و برکت‌هایی بر تو» یعنی و نعمت‌هایی دائمی و نیکی هایی بالنده و ثابت، در همه بر تو «و بر گروه‌هایی که با تواند» یعنی مؤمنانی که با او در کشتی بودند گفته‌اند: یعنی بر امت‌هایی از نسل آنان که با تواند؛ و گفته‌اند: منظور از امت‌ها، سایر حیواناتی است که با وی بودند چرا که خداوند متعال در آن برکت نهاد. «و گروه‌هایی هستند که به زودی برخوردارشان می‌کنیم» یعنی از نسل آنان امت‌هایی خواهند بود که آنان را در دنیا به انواع نعمت‌ها بهره‌مند می‌سازیم پس آنان کفر می‌ورزند و ما هلاکشان می‌سازیم «سپس به آنان می‌رسد» بعد از آن هلاکت، «عذاب» دردناک - . مجمع البیان 5: 167-168 -

«آنگاه که پیش از (سایر پیامبران) ندا داد» یعنی قبل از ابراهیم و لوط «از بلای بزرگ» یعنی از اندوهی که حرارت آن به قلب می‌رسد و این همان آزادی بود که در طول آن مدت با آن مواجه بود «و او را در برابر مردم پیروزی بخشیدیم» یعنی با یاری کردن، او را از آنان حفظ کردیم؛ و گفته‌اند: «من» به معنای «علی» است. - . مجمع البیان 7: 57 - «و به یقین نوح را فرستادیم» گفته‌اند: وی به سبب ناله فراوان بر نفس خویش، نوح نامیده شد، از ابن عباس، و درباره دلیل ناله‌اش گفته‌اند: او بر قوم خود نفرین به هلاکت می‌کرد و گفته‌اند: مراجعه به پروردگاش درباره امر فرزندش بوده است «که بر شما برتری جوید» که فرمان دهنده شود و شما پیرو او باشید «و اگر خدا می‌خواست» که غیر او عبادت نشود، قطعاً فرشتگان نازل می‌کرد و بشر آدمی را نازل نمی‌کرد «چنین [چیزی] نشنیده‌ایم» از توحیدی که نوح ما را به آن فرا می‌خواند «پس درباره‌اش دست نگاه دارید» - . مجمع البیان 7: 57 -

یعنی

ص: 306

منتظر مرگ او باشید تا از دستش رها شوید. و گفته‌اند: منتظر باشید که از جنونش هشیاری یابد و از حالتی که اکنون در آن است باز گردد. گفته‌اند: یعنی مدتی او را حبس کنید تا از گفته‌اش باز گردد «از آن روی که دروغ زنم خواندند» یعنی به این سبب که مرا تکذیب کردند «در جایی بر برکت» یعنی فرود آمدن مبارکی پس از خارج شدن از کشتی؛ و گفته‌اند: یعنی مکان مبارکی با آب و درخت. گفته‌اند جایگاه مبارک همان کشتی است «و قطعاً ما آزمایش کننده بودیم» یعنی با فرستادن نوح و اندرز و یادآوری او، آنان را آزمودیم و بندگان خود را با استدلال به آن نشانه‌ها بر قدرت و شناخت خویش متعبد ساختیم. - . مجمع البیان 7: 103-104 -

«پیامبران را» زیرا کسی که یک پیامبر را تکذیب کند، گروه پیامبران را تکذیب کرده است، زیرا هر پیامبری به تصدیق تمامی پیامبران فرمان می‌دهد. امام باقر علیه السلام میفرماید: منظور از پیامبران، نوح و پیامبرانی است که مابین او و حضرت آدم بوده‌اند. «برادرشان» یعنی در نسب «اجر من نیست» یعنی پاداش و جزای من نیست «جز برعهده پروردگار جهانیان» و به خاطر آن از شما مزدی نمی‌طلبم که از تلف شدن اموالتان بترسید «و حال آنکه فرومایگان از تو پیروی کرده‌اند» یعنی فرومایگان و فقرا و گفته‌اند: منظور آنان بافندگان و کفاشان بوده است «قطعاً از سنگسار شدگان خواهی بود» با سنگ زدن یا ناسزا گفتن. «فیصله ده» یعنی میان من و آنان به وسیله عذاب کردن قضاوت کن «در آن کشتی آکنده» یعنی در آن کشتی پر از انسان‌ها و دیگر حیوانات. - . مجمع البیان 7: 196 -

«و چه نیک اجابت کننده بودیم» ما برای نوح در دعایش یا برای هرکس که ما را خواند «و [تنها] نسل او را باقی گذاشتیم» بعد ازغرق، و همه مردم پس از نوح از فرزندان نوح هستند. کلبی گوید: زمانی که نوح از کشتی خارج شد، همه مردان و زنان مردند به جز پسران نوح و همسرانشان «و در میان آیندگان [آوازه نیک] او را برجای گذاشتیم» یعنی از او ذکر جمیل - نام نیک - باقی گذاشته و او را در میان امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم ستودیم و آن ذکر این کلام است که «درود بر نوح در میان جهانیان» - . مجمع البیان 8: 447 -

«و آزار کشید» یعنی با ناسزاگفتن و عیب‌جویی یا تهدید «به داد من برس» یعنی برای من از آنان انتقام بگیر. - . مجمع البیان 9: 187 -

«پس درهای آسمان را گشودیم» یعنی آب را از آسمان جاری ساختیم، جریان یافتنی مانند وقتی که دری مانع داشته باشد و آن در باز شود. «به آبی ریزان» یعنی به شدت فرو ریزنده و دائمی «و از زمین چشمه‌ها جوشانیدیم» یعنی چشمه‌های زمین را با آب شکافتیم تا اینکه آب بر روی زمین جاری شد

ص: 307

«تا آب به هم پیوست» یعنی آب آسمان و آب زمین، و دلیل مثنی نکردن آب این است که این کلمه اسم جنس است و برای مقدار کم و زیاد استفاده می‌شود. «برای امری که مقدر شده بود» در آن هلاکت قوم، یعنی خداوند آن را مقدر کرد و گفته‌اند: بر امری که خداوند متعال آن را مقدر کرد و مقدار آن را می‌دانست به گونه‌ای که در آن نه زیادتی است و نه کمبودی و گفته‌اند: میزان آب آسمان مانند میزان آب زمین بوده است. گفته شده است: برای امری که خداوند برای آنان در لوح محفوظ مقدر کرده بود «و او را بر [کشتی] تخته‌دار سوار کردیم» یعنی بر کشتی‌ای دارای تخته‌هایی مرکب که با یکدیگر جمع شده‌اند، و الواح همان چوب‌های ان است که از آنها جمع شده است «و میخ آجین» یعنی میخ‌هایی که کشتی با آن محکم می‌شود و گفته‌اند: همان وسط کشتی است که به وسیله آن، آب بدسر. و گفته‌اند: دسر دو طرف و اصل کشتی است و الواح دو سوی آن است «زیر نظر ما» یعنی با حفاظت و نگهبانی ما «پاداش کسی بود که مورد انکار واقع شده بود» یعنی در مورد او و آنان امر نجات دادن و غرق کردن را انجام دادیم تا پاداشی باشد برای کسی که مورد انکار واقع شد و با فرمانش مخالفت شد و او نوح علیه السلام است و تقدیر این است: برای کسی که پیامبری‌اش انکار شد و در برابر او به خداوند کفر ورزیده شد «و براستی آن را برجای نهادیم» یعنی این اقدام را «عبرتی» یعنی علامتی که بدان عبرت گیرند، یا کشتی و نجات هر که در آن بود و هلاکت باقی ماندگان را دلیلی روشن بر وحدانیت خدای متعال و عبرتی برای هر که بدان پند گیرد، قرار دادیم و کشتی موجود بود به طوری که گذشتگان این امت، آن را دیدند، و درباره نشانه بودن آن گفته‌اند: میان آب آسمان و آب زمین روان بود و آب، آن را براساس فرمان خدای متعال پوشانده بود «پس آیا پند گیرنده‌ای هست؟» یعنی کسی که متذکر شده و عبرت گیرد؟ «پس چگونه بود عذاب من و هشدارهای من؟» این استفهامی در معنای بزرگداشت است، یعنی انتقام من از آنان و هشدار دادنم به آنان را چگونه یافتید؟ و قطعاً قرآن را برای پندآموزی آسان کرده‌ایم» یعنی آن را برای حفظ و قرائت آسان نمودیم. - . مجمع البیان 9: 189 -

«و به آنها خیانت کردند» ابن عباس گوید: زن نوح کافر بود و به مردم می‌گفت: او دیوانه است و هرگاه شخصی به نوح ایمان می‌آورد، ظالمان قوم نوح را از آن آگاه می‌کرد، و زن لوط میهمانان او را به دیگران می‌شناساند و خیانت این دو به پیامبران همین بود، و هیچگاه همسر هیچ پیامبری مرتکب زنا نشده است و خیانت آنها تنها در دین بوده است، و سدی گوید: خیانت آن دو این بوده است که کافر بودند. و ضحاک گوید: خیانت آنان سخن چینی بوده است که هرگاه خداوند به آنان وحی می‌فرستاد، آن را برای مشرکان افشا می‌کردند «و کاری از دست آنها در برابر خدا ساخته نبود» یعنی نوح و لوط با وجود نبوتشان چیزی از عذاب خدا را از زنانشان دفع نکردند، «و گفته شد» یعنی و روز قیامت به آن دو

ص: 308

گفته می‌شود: «با داخل شوندگان داخل آتش شوید» گفته‌اند: نام همسر نوح واغله و همسر لوط واهله بوده است و مقاتل گفته است: والغه و والهه. - . مجمع البیان 10: 319 -

«چون آب طغیان کرد» یعنی از حد گذشت تا اینکه زمین را با هرچه بر آن بود غرق کرد، «شما را بر کشتی سوار نمدیم» یعنی پدرانتان را در کشتی حمل کردیم» تا قرار دهیم آن را یعنی آن کار را. - . مجمع البیان 10: 345 -

«عذابی دردناک» بیضاوی گوید: عذاب آخرت یا طوفان. «برخی از گناهانتان را» بعضی از آنها را که در گذشته بوده است. «تا وقتی معین» آن دورترین زمان مقدر است به شرط ایمان و فرمانبرداری «دعوت من بر آنان نیفزود» اسناد افزودن به دعوت براساس سببیت است. «جز گریز» از ایمان و فرمانبرداری. انگشتانشان را قرار دادند. تا دعوت را نشنوند و ردای خویش بر سر کشیدند خود را بدان پوشاندند تا مرا نبینند «و اصرار ورزیدند» بر کفر و گناهان درغلتیدند. «سپس من آنان را دعوت کردم» تا آنجا که می‌فرماید: «در خلوت» یعنی هر بار به هر صورت ممکن آنان را دعوت کردم و کلمه «سپس» برای تفاوت صورت‌ها یا تأخیر بعضی از بعضی دیگر است «می‌فرستد از آسمان» یعنی سایبان یا ابر «بر شما پی در پی» یعنی بسیار فروریزنده «باغ‌ها» یعنی بستان‌ها «شما را چه شده که از شکوه خدا بیم ندارید؟» از سر بزرگی و حشمت بدو امید ندارید، یعنی بزرگداشت کسی که او را پرستیده و اطاعت کرده است، آیا برای او بزرگی قائل نیستید؟ و حال آنکه شما را مرحله به مرحله خلق کرده است. یعنی مرتبه‌هایی، چرا که ابتدا آنان را به صورت جسم‌هایی ساده آفرید، سپس ترکیب‌هایی که ایشان را تغذیه می‌کند، سپس مخلوطهایی، پس از آن نطفه‌هایی و اینچنین، پس این امر نشان دهنده آن است که او می‌تواند دیگر بار آنان را بازگرداند «و خدا شما را رویانید» یعنی ایجاد کرد «سپس شما را باز می‌گرداند» و در آن به صورت خاک شده و بیرون می‌آورد، بیرون آوردنی [عجیب]» بوسیلة محشور کردن «فراخ» گسترده و کسی را پیروی نمودند که مال و فرزندش جز بر زبان وی نیفزود» یعنی از رئیسانشان پیروی کردند که به اموالشان غرّه و به فرزندانشان مغرور بودند، به گونه‌ای که این مسأله سبب افزایش خسارت آنان در آخرت شد «و دست به نیرنگ زدند» عطف بر جمله «لم یزده» و ضمیر متعلق به «من» و جمع آمدنش باتوجه به معنا است «نیرنگی بس بزرگ» بی‌نهایت بزرگ «و ود را وامگذارید» گفته‌اند: اینها نام‌های مردان نیکی است که میان آدم و نوح بودند، وقتی از دنیا رفتند، به خاطر تبرک جستن به آنان، نقش و تصویر آنان را کشیدند، پس از گذشت زمانی طولانی، آنان را پرستش کردند و (این امر) به عرب‌ها انتقال یافت «و گمراه کرده‌اند» یعنی رئیسان یا بت‌ها «جز بر گمراهی ستمکاران میفزای» عطف بر جمله «پروردگارا آنان نافرمانی من کردند» شده است و چه بسا معنای مطلوب، گمراهی را رواح مکرشان و مصالح دنیایشان باشد نه در مسأله دینشان یا از دست رفتن و هلاکت مانند گفته خداوند (متعال) که: «قطعاً مجرمان در گمراهی و شعله‌هایند»

ص: 309

«به سبب گناهانشان» به خاطر آنها،و (ما) زائده و برای تأکید و تفخیم است «و در آتشی درآورده شدند» منظور عذاب قبر یا عذاب آخرت است «هیچ کس» یعنی یک نفر «و پدر و مادرم» لمک بن متوشلخ و شمخا دختر انوش «و هرکه در سرایم درآید» به منزل من یا مسجد من یا کشتی‌ام «جز هلاکت» یعنی نابودی. - . انوار التنزیل ج 2: 238- 239 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

فس، تفسیر القمی نَبَأَ نُوحٍ أَیْ خَبَرَ نُوحٍ- ثُمَّ لا یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً أَیْ لَا تَغْتَمُّوا ثُمَّ اقْضُوا إِلَیَّ أَیْ ادْعُوا عَلَیَّ ⁽²⁾

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «نبأ نوح» یعنی خبر نوح «تا کارتان بر شما ملتبس ننماید» یعنی اندوهگین نشوید. «سپس درباره من تصمیم بگیرید» یعنی مرا نفرین کنید. - . تفسیر قمی: 290 -

**[ترجمه]

«2»

فس، تفسیر القمی وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ قَالَ الْفُقَرَاءُ ⁽³⁾

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «و حال آنکه فرومایگان از تو پیروی کرده‌اند» گفته است: فقیران. - . تفسیر قمی: 473 -

**[ترجمه]

«3»

فس، تفسیر القمی فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِهِ وَ جَعَلْنا ذُرِّیَّتَهُ هُمُ الْباقِینَ یَقُولُ الْحَقُّ وَ النُّبُوَّةُ وَ الْکِتَابُ وَ الْإِیمَانُ فِی عَقِبِهِ وَ لَیْسَ کُلُّ مَنْ فِی الْأَرْضِ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ وُلْدِ نُوحٍ قَالَ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ احْمِلْ فِیها مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِیلٌ وَ قَالَ أَیْضاً ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ ⁽⁴⁾

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: در روایت ابی جارود، درباره این فرموده خداوند که: «و [تنها] نسل او را باقی گذاشتیم» از امام باقر علیه السلام نقل شده است که می‌فرماید: حق، نبوت، کتاب و ایمان در نسل او (قرار داد)، و همه فرزندان آدم که روی زمین زندگی می‌کنند، از فرزندان نوح نیستند. خداوند در قرآنش می‌فرماید: «در آن از هر حیوانی یک جفت، با کسانت مگر کسی که قبلاً درباره او سخن رفته است و کسانی که ایمان آورده‌اند، حمل کن، و با او جز عده اندکی ایمان نیاورده بود» و نیز فرموده است: «[ای] فرزندان کسانی که [آنان را در کشتی] با نوح برداشتیم». - . تفسیر قمی: 557 -

**[ترجمه]

«4»

فس، تفسیر القمی کانَتا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَیْنِ فَخانَتاهُما قَالَ وَ اللَّهِ مَا عَنَی بِقَوْلِهِ فَخانَتاهُما إِلَّا الْفَاحِشَةَ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «هر دو در نکاح دو بنده از بندگان شایسته ما بودند و به آنها خیانت کردند» گفته است: به خدا سوگند مقصود وی از جمله «و به آنها خیانت کردند» چیزی نیست جز گناه بسیار زشت.

**[ترجمه]

«5»

فس، تفسیر القمی أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: بَقِیَ نُوحٌ فِی قَوْمِهِ ثَلَاثَ مِائَةِ سَنَةٍ یَدْعُوهُمْ إِلَی اللَّهِ فَلَمْ یُجِیبُوهُ فَهَمَّ أَنْ یَدْعُوَ عَلَیْهِمْ فَوَافَاهُ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ قَبِیلٍ مِنْ قَبَائِلِ مَلَائِکَةِ سَمَاءِ الدُّنْیَا وَ هُمُ الْعُظَمَاءُ مِنَ الْمَلَائِکَةِ فَقَالَ لَهُمْ نُوحٌ مَا أَنْتُمْ فَقَالُوا نَحْنُ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ قَبِیلٍ مِنْ قَبَائِلِ مَلَائِکَةِ السَّمَاءِ الدُّنْیَا وَ إِنَّ غِلَظَ مَسِیرَةِ سَمَاءِ الدُّنْیَا ⁽⁶⁾خَمْسُمِائَةِ عَامٍ وَ مِنْ سَمَاءِ الدُّنْیَا إِلَی الدُّنْیَا مَسِیرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ خَرَجْنَا عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ وَافَیْنَاکَ فِی هَذَا الْوَقْتِ فَنَسْأَلُکَ أَنْ لَا تَدْعُوَ عَلَی قَوْمِکَ

1) أنوار التنزیل ج 2: 238- 239. م.

2) تفسیر القمّیّ: 290. م.

3) تفسیر القمّیّ: 473. م.

4) تفسیر القمّیّ: 557. م.

5) تفسیر القمّیّ: 688. م.

6) فی هامش النسخة: السماء خ فی المواضع.

قَالَ نُوحٌ أَجَّلْتُهُمْ ⁽¹⁾ثَلَاثَمِائَةِ سَنَةٍ فَلَمَّا أَتَی عَلَیْهِمْ سِتُّمِائَةِ سَنَةٍ وَ لَمْ یُؤْمِنُوا هَمَّ أَنْ یَدْعُوَ عَلَیْهِمْ فَوَافَاهُ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ قَبِیلٍ مِنْ قَبَائِلِ مَلَائِکَةِ سَمَاءِ الثَّانِیَةِ فَقَالَ نُوحٌ مَنْ أَنْتُمْ قَالُوا نَحْنُ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ قَبِیلٍ مِنْ قَبَائِلِ مَلَائِکَةِ سَمَاءِ الثَّانِیَةِ وَ غِلَظُ سَمَاءِ الثَّانِیَةِ مَسِیرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ مِنْ سَمَاءِ الثَّانِیَةِ إِلَی سَمَاءِ الدُّنْیَا مَسِیرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ غِلَظُ سَمَاءِ الدُّنْیَا مَسِیرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ مِنَ السَّمَاءِ الدُّنْیَا إِلَی الدُّنْیَا مَسِیرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ خَرَجْنَا عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ وَافَیْنَاکَ ضَحْوَةً نَسْأَلُکَ أَنْ لَا تَدْعُوَ عَلَی قَوْمِکَ فَقَالَ نُوحٌ قَدْ أَجَّلْتُهُمْ ⁽²⁾ثَلَاثَمِائَةِ سَنَةٍ فَلَمَّا أَتَی عَلَیْهِمْ تِسْعُمِائَةِ سَنَةٍ وَ لَمْ یُؤْمِنُوا ⁽³⁾هَمَّ أَنْ یَدْعُوَ عَلَیْهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ- أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما کانُوا یَفْعَلُونَ فَقَالَ نُوحٌ رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرِینَ دَیَّاراً إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبادَکَ وَ لا یَلِدُوا إِلَّا فاجِراً کَفَّاراً فَأَمَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَغْرِسَ النَّخْلَ فَأَقْبَلَ یَغْرِسُ النَّخْلَ فَکَانَ قَوْمُهُ ⁽⁴⁾یَمُرُّونَ بِهِ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُ وَ یَسْتَهْزِءُونَ بِهِ وَ یَقُولُونَ شَیْخٌ قَدْ أَتَی لَهُ تِسْعُمِائَةِ سَنَةٍ یَغْرِسُ النَّخْلَ وَ کَانُوا یَرْمُونَهُ بِالْحِجَارَةِ فَلَمَّا أَتَی لِذَلِکَ خَمْسُونَ سَنَةً وَ بَلَغَ النَّخْلُ وَ اسْتَحْکَمَ أُمِرَ بِقَطْعِهِ فَسَخِرُوا مِنْهُ وَ قَالُوا بَلَغَ النَّخْلُ مَبْلَغَهُ قَطَعَهُ إِنَّ هَذَا الشَّیْخَ قَدْ خَرِفَ وَ بَلَغَ مِنْهُ الْکِبَرُ وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ کُلَّما مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْکُمْ کَما تَسْخَرُونَ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ فَأَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ یَتَّخِذَ ⁽⁵⁾السَّفِینَةَ وَ أَمَرَ جَبْرَئِیلَ أَنْ یَنْزِلَ عَلَیْهِ وَ یُعَلِّمَهُ کَیْفَ یَتَّخِذُهَا فَقَدَّرَ طُولَهَا فِی الْأَرْضِ أَلْفاً وَ مِائَتَیْ ذِرَاعٍ ⁽⁶⁾وَ عَرْضَهَا ثَمَانَ مِائَةِ ذِرَاعٍ وَ طُولُهَا فِی السَّمَاءِ ثَمَانُونَ ذِرَاعاً ⁽⁷⁾فَقَالَ یَا رَبِّ مَنْ یُعِینُنِی عَلَی اتِّخَاذِهَا فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ نَادِ فِی قَوْمِکَ مَنْ أَعَانَنِی عَلَیْهَا وَ نَجَرَ مِنْهَا شَیْئاً صَارَ مَا یَنْجُرُهُ ذَهَباً وَ فِضَّةً فَنَادَی نُوحٌ فِیهِمْ بِذَلِکَ فَأَعَانُوهُ عَلَیْهِمْ ⁽⁸⁾وَ کَانُوا یَسْخَرُونَ مِنْهُ وَ یَقُولُونَ یَتَّخِذُ سَفِینَةً فِی الْبَرِّ.

1) فی المصدر: احتملتهم. م.

2) فی المصدر: احتملتهم. م.

3) فی نسخة: فلم یؤمنوا.

4) فی نسخة: فکان قوم.

5) فی نسخة: أن ینحت.

6) فی نسخة: فقدر طولها فی الأرض ألف و مائتی ذراع.

7) فی نسخة: ثمانین.

8) فی نسخة: فأعانوه علیها.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: پدرم از ابن ابی عمیر، از ابن سنان،از ابی عبدالله علیه السلام روایت کرد که فرمود: نوح سیصد سال در میان قوم خود بود و آنان را به سوی خدا دعوت می‌کرد، اما او را اجابت نکردند، پس خواست آنان را نفرین کند. پس در هنگام طلوع خورشد دوازده هزار گروه از گروههای فرشتگان آسمان دنیا که از بزرگان ملائکه هستند، نزد او آمدند. نوح به آنان گفت: شما کیستید؟ گفتند: ما دوازده هزار گروه از گروههای فرشتگان آسمان دنیا هستیم و سختی مسیر آسمان دنیا پانصد سال، و از آسمان دنیا به سوی دنیا نیز مسیری پانصد ساله است. ما هنگام طلوع خورشید بیرون آمده‌ایم و اکنون تو را دیدار کرده‌ایم. از تو درخواست می‌کنیم که قومت را نفرین نکنی. نوح گفت: به آنان سیصد سال مهلت دادم؛ پس زمانی که بر آنان ششصد سال گذشت و ایمان نیاوردند، خواست آنان را نفرین کند، دوازده هزار گروه از گروههای فرشتگان آسمان دوم بر او وارد شدند. نوح گفت: شما کیستید؟ گفتند: ما دوازده هزارگروه از گروههای فرشتگان آسمان دوم هستیم و سختی آسمان دوم به اندازه مسیر پانصد سال است و از آسمان دوم به آسمان دنیا به قدر پانصد سال، و سختی آسمان دنیا به قدر پانصد سال و از آسمان دنیا به دنیا به اندازة پانصد سال. هنگام طلوع آفتاب بیرون آمده و در وقت چاشت به نزد تو آمده‌ایم. از تو می‌خواهیم که قومت را نفرین نکنی.

ص: 310

نوح گفت: به آنان سیصد سال مهلت دادم. وقتی نهصد سال بر آنان گذشت و ایمان نیاوردند خواست آنان را نفرین کند.

پس خدای عزوجل این آیه را نازل فرمود: «از قوم تو جز کسانی که [تاکنون] ایمان آورده‌اند، هرگز [کسی] ایمان نخواهد آورد. پس از آنچه می‌کردند غمگین مباش» پس نوح گفت: «پروردگارا، هیچ کس از کافران را بر روی زمین مگذار» چرا که اگر تو آنان را باقی گذاری، بندگانت را گمراه می‌کنند و جز پلید کار ناسپاس نزایند «پس خداوند عزوجل به او امر فرمود که نخل بکارد. پس اقوام به کاشت نخل کرد. قومش بر او می‌گذشتند پس مسخره‌اش کرده، او را به استهزاء می گرفتند و می‌گفتند: پیرمردی که نهصد سال بر او گذشته است، نخل می‌کارد و او را با سنگ می‌زدند. زمانی که پنجاه سال بر این کار گذشت و نخل‌ها رسیده و محکم شد، به قطع کردن آن فرمان داد. پس او را مسخره کرده و گفتند: نخل که به حد رشد خود رسید آن را قطع کرد، این پیرمرد خرفت و سالخورده شده و این در (بخشی) از سخن خداوند است که می‌فرماید: «و هربار که اشرافی از قومش بر او می‌گذشتند، او را مسخره می‌کردند. می‌گفت: اگر ما را مسخره می‌کنید، ما [نیز] شما را همان گونه که مسخره می‌کنید، مسخره خواهیم کرد. به زودی خواهید دانست» پس خداوند به او فرمان داد ساخت کشتی را آغاز کند. و جبرئیل را نیز امر فرمود که بر او وارد شده وچگونه ساختن کشتی را بدو بیاموزد، پس طول آن را در زمین هزار و دویست ذراع، و عرض آن را هشتصد ذراع قرار داد و طول کشتی در آسمان هشتاد ذراع بود، پس گفت: پروردگارا، چه کسی در ساخت آن مرا یاری می‌دهد؟ خداوند به او وحی کرد: در میان قومت نداده که: هرکه در (ساخت) آن یاری ام کند و چیزی از آن را نجاری کند، در ازای هرچه نجاری کرده است، طلا و نقره خواهد بود. پس نوح این مطلب را در میان قومش ندا داد آنان نیز او را در آن کار یاری رساندند و(لی) و او را مسخره کرده و می‌گفتند: در خشکی کشتی می‌سازد.

ص: 311

**[ترجمه]

«6»

قَالَ فَحَدَّثَنِی أَبِی عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ هَلَاکَ قَوْمِ نُوحٍ عَقَّمَ أَرْحَامَ النِّسَاءِ أَرْبَعِینَ سَنَةً ⁽¹⁾فَلَمْ یلد (یُولَدْ) فِیهِمْ مَوْلُودٌ فَلَمَّا فَرَغَ نُوحٌ مِنِ اتِّخَاذِ السَّفِینَةِ أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ یُنَادِیَ بِالسُّرْیَانِیَّةِ لَا یَبْقَی بَهِیمَةٌ وَ لَا حَیَوَانٌ إِلَّا حَضَرَ فَأَدْخَلَ مِنْ کُلِّ جِنْسٍ مِنْ أَجْنَاسِ الْحَیَوَانِ زَوْجَیْنِ فِی السَّفِینَةِ وَ کَانَ الَّذِینَ آمَنُوا بِهِ مِنْ جَمِیعِ الدُّنْیَا ثَمَانِینَ رَجُلًا فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ احْمِلْ فِیها مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِیلٌ وَ کَانَ نَجَرَ السَّفِینَةَ فِی مَسْجِدِ الْکُوفَةِ فَلَمَّا کَانَ فِی الْیَوْمِ الَّذِی أَرَادَ اللَّهُ هَلَاکَهُمْ کَانَتِ امْرَأَةُ نُوحٍ تَخْبِزُ فِی الْمَوْضِعِ الَّذِی یُعْرَفُ بِفَارَ التَّنُّورُ ⁽²⁾فِی مَسْجِدِ الْکُوفَةِ وَ قَدْ کَانَ نُوحٌ اتَّخَذَ لِکُلِّ ضَرْبٍ مِنْ أَجْنَاسِ الْحَیَوَانِ مَوْضِعاً فِی السَّفِینَةِ وَ جَمَعَ لَهُمْ فِیهَا مَا یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ مِنَ الْغِذَاءِ فَصَاحَتِ ⁽³⁾امْرَأَتُهُ لَمَّا فَارَ التَّنُّورُ فَجَاءَ نُوحٌ إِلَی التَّنُّورِ فَوَضَعَ عَلَیْهَا طِیناً وَ خَتَمَهُ حَتَّی أَدْخَلَ جَمِیعَ الْحَیَوَانِ السَّفِینَةَ ثُمَّ جَاءَ إِلَی التَّنُّورِ فَفَضَّ الْخَاتَمَ وَ رَفَعَ الطِّینَ وَ انْکَسَفَتِ الشَّمْسُ وَ جَاءَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءٌ مُنْهَمِرٌ صَبٌّ بِلَا قَطْرٍ وَ تَفَجَّرَتِ الْأَرْضُ عُیُوناً وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُیُوناً فَالْتَقَی الْماءُ عَلی أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ وَ حَمَلْناهُ عَلی ذاتِ أَلْواحٍ وَ دُسُرٍ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ارْکَبُوا فِیها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها یَقُولُ مَجْرَاهَا أَیْ مَسِیرُهَا وَ مُرْسَاهَا أَیْ مَوْقِفُهَا فَدَارَتِ السَّفِینَةُ وَ نَظَرَ نُوحٌ إِلَی ابْنِهِ یَقَعُ وَ یَقُومُ فَقَالَ لَهُ یا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنا وَ لا تَکُنْ مَعَ الْکافِرِینَ فَقَالَ ابْنُهُ کَمَا حَکَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ سَآوِی إِلی جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْماءِ فَقَالَ نُوحٌ لا عاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ ثُمَّ قَالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحاکِمِینَ فَقَالَ اللَّهُ یا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجاهِلِینَ فَقَالَ نُوحٌ کَمَا حَکَی اللَّهُ تَعَالَی- رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ ما لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ وَ إِلَّا تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخاسِرِینَ فَکَانَ کَمَا حَکَی اللَّهُ وَ حالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَدَارَتِ السَّفِینَةُ وَ ضَرَبَتْهَا

1) فی نسخة: أربعین عاما.

2) فی نسخة: بنار التنّور.

3) فی نسخة: و صاحت.

الْأَمْوَاجُ حَتَّی وَافَتْ مَکَّةَ وَ طَافَتْ بِالْبَیْتِ وَ غَرِقَ جَمِیعُ الدُّنْیَا إِلَّا مَوْضِعَ الْبَیْتِ وَ إِنَّمَا سُمِّیَ الْبَیْتُ الْعَتِیقَ لِأَنَّهُ أُعْتِقَ مِنَ الْغَرَقِ فَبَقِیَ الْمَاءُ یَنْصَبُّ مِنَ السَّمَاءِ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً وَ مِنَ الْأَرْضِ الْعُیُونُ حَتَّی ارْتَفَعَتِ السَّفِینَةُ فَمَسَحَتِ السَّمَاءَ قَالَ فَرَفَعَ نُوحٌ یَدَهُ ثُمَّ قَالَ یا رهمان أتقن وَ تَفْسِیرُهَا رَبِّ أَحْسِنْ ⁽¹⁾فَأَمَرَ اللَّهُ الْأَرْضَ أَنْ تَبْلَعَ مَاءَهَا وَ هُوَ قَوْلُهُ وَ قِیلَ یا أَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ وَ یا سَماءُ أَقْلِعِی أَیْ أَمْسِکِی- وَ غِیضَ الْماءُ وَ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ فَبَلَعَتِ الْأَرْضُ مَاءَهَا فَأَرَادَ مَاءُ السَّمَاءِ أَنْ یَدْخُلَ فِی الْأَرْضِ فَامْتَنَعَتِ الْأَرْضُ مِنْ قَبُولِهَا وَ قَالَتْ إِنَّمَا أَمَرَنِیَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ أَبْلَعَ مَائِی فَبَقِیَ مَاءُ السَّمَاءِ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ وَ اسْتَوَتِ السَّفِینَةُ عَلَی جَبَلِ الْجُودِیِّ وَ هُوَ بِالْمَوْصِلِ جَبَلٌ عَظِیمٌ فَبَعَثَ اللَّهُ جَبْرَئِیلَ فَسَاقَ الْمَاءَ إِلَی الْبِحَارِ حَوْلَ الدُّنْیَا وَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی نُوحٍ یا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَ بَرَکاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلی أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِیمٌ فَنَزَلَ نُوحٌ بِالْمَوْصِلِ مِنَ السَّفِینَةِ مَعَ الثَّمَانِینَ وَ بَنَوْا مَدِینَةَ الثَّمَانِینَ وَ کَانَتْ لِنُوحٍ بِنْتٌ رَکِبَتْ مَعَهُ السَّفِینَةَ فَتَنَاسَلَ النَّاسُ مِنْهَا وَ ذَلِکَ قَوْلُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله نُوحٌ أَحَدُ الْأَبَوَیْنِ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله تِلْکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَیْبِ نُوحِیها إِلَیْکَ ما کُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَ لا قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هذا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ ⁽²⁾

**[ترجمه]گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی خدای عزوجل در پی هلاکت قوم نوح برآمد، چهل سال زنان را عقیم کرد. پس فرزندی در میان آنان به دنیا نیامد، زمانی که حضرت نوح کار ساخت کشتی را به پایان برد، خداوند به او فرمان داد که به زبان سریانی چنین ندا دهد که: همه چارپایان و حیوانات حاضر شوند، پس از هر جنس حیوان، یک جفت را وارد کشتی کرد، و تمام کسانی که از همه دنیا به او ایمان آوردند، هشتاد مرد بودند. خداوند فرمود: «در آن از هر حیوانی یک جفت با کسانت – مگر کسی که قبلاً درباره او سخن رفته است – و کسانی که ایمان آورده‌اند، حمل کن، و با او جز عده اندکی ایمان نیاورده بودند.» نوح کشتی را در مسجد کوفته ساخته بود، در همان روزی که اراده خداوند بر هلاکت قوم نوح قرار گرفت، زن نوح در جایگاهی در مسجد کوفه، معروف به فارالتنور به پخت نان مشغول بود. نوح برای هر نمونه از گروه‌های حیوانات جایگاهی در کشتی قرار داده بود و غذای موردنیاز آنان را برایشان جمع کرده بود. زمانی که تنور فوران کرد، زن نوح فریاد زد. پس نوح به سوی تنور آمد و بر آن گل قرار داده و آن را مهر کرد تا اینکه همه حیوانات را وارد کشتی کرد. سپس تنور آمده مهر آن را گشود و گل را برداشت، خورشید کسوف کرد و از آسمان آبی ریزان که نه قطره قره بلکه با شدت بود، باریدن گرفت، و چشمه‌های زمین شکافته شد. و این همان کلام خدای عزوجل است که فرمود: «پس درهای آسمان را به آبی ریزان گشودیم. و از زمین چشمه‌ها جوشانیدیم تا آب [زمین و اسمان] برای امری که مقدر شده بود، به هم پیوستند و او را بر [کشتی] تخته‌دار و میخ آجین سوار کردیم» خدای عزوجل فرمود «در آن سوار شوید، به نام خداست روان شدنش و لنگر انداختنش گوید «روان شدنش یعنی رفتنش و لنگر انداختنش یعنی ایستادنش. پس کشتی حرکت کرد و نوح به پسرش که می‌افتاد و به پا می‌خاست نگاه کرد و به او گفت: «ای پسرک من، با ما سوار شود و با کافران مباش» پسر نوح چنانچه خداوند حکایت کرده است، گفت: «به زودی به کوهی پناه می‌جویم که مرا از آب در امان نگاه می‌دارد» نوح گفت: «امروز در برابر فرمان خدا هیچ نگاهدارنده‌ای نیست مگرکسی که [خدا بر او] رحم کندن» سپس نوح گفت: «پروردگارا، پسرم از کسان من است و قطعاً وعده تو راست است و تو بهترین داورانی». پس خداوند فرمود: «ای نوح، او در حقیقت از کسان تو نیست. او [دارای] کرداری ناشایسته است. پس چیزی را که بدان علم نداری از من مخواه، من به تو اندرز می‌دهم که مبادا از نادانان باشی» نوح چنانچه خداوند حکایت کرده است گفت: پروردگارا، من به تو پناه می‌برم که از تو چیزی بخواهم که بدان علم ندارم، و اگر مرا نیامرزی و به من رحم نکنی از زیانکاران باشم» طبق حکایت خداوند، چنین بود: «و موج میان آن دو حایل شد و [پسر] از غرق شدگان گردید. امام صادق علیه السلام گوید: پس کشتی به راه افتاد

ص: 312

و موج‌ها به آن ضربه زدند تا اینکه به مکه رسید، برگرد کعبه طواف کرد و تمامی دنیا غرق شد بجز جایگاه خانه خدا تنها به این دلیل، بیت عتیق نامیده شده است که از غرق شدن نجات یافته است. چهل صبح آب به فراوانی از آسمان فرو می‌ریخت و از زمین چشمه‌ها (می‌جوشید) تا اینکه کشتی بالا رفته آسمان را لمس کرد. گوید: پس نوح دستش را بالا برد و گفت: (ای باران خفیف، اتقن) و تفسیرش این است که: پروردگارا، احسان کن، پس خداوند به زمین فرمان داد که آب خود را ببلعد و آن سمتی است که می‌فرماید: «و گفته شد: ای زمین آب خود را فرو بر و ای آسمان، [از باران] خوددای کن» یعنی بایست «و آب فروکاست و فرمان گذار شد و [کشتی] بر جودی قرار گرفت» پس زمین آب خویش را بلعید، پس آب آسمان خواست که در زمین وارد شود، زمین از پذیرش آن امتناع کرد و گفت: خداوند عزوجل به من فرمان داده است که تنها آب خویش را فرو برم، پس آب آسمان بر روی زمین باقی ماند و کشتی بر کوه جودی که کوه بزرگی در موصل است، قرار گرفت. پس خداوند جبرئیل را فرستاد و او به را به دریاهای اطراف دنیا هدایت کرد. و خداوند (این آیه را) بر نوح نازل کرد: «ای نوح، با درودی از ما و برکت‌هایی بر تو و بر گروه‌هایی که باتواند، فرودآی. و گروه‌هایی هستند که به زودی برخوردارشان می‌کنیم سپس از جانب ما عذابی دردناک به آنان می‌رسد.» پس نوح با هشتاد تن در موصل از کشتی پیاده شدند و شهر ثمانین را بنا کردند. نوح دختری داشت که با وی در کشتی سوار شد. مردم از او توالد و تناسل کردند. و این همان کلام پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است که: نوح یکی از دو پدر است، سپس خداوند عزوجل به پیامبرش صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «این از خبرهای غیب است که آن را به تو وحی می‌کنیم. پیش از این نه تو آن را می‌دانستی و نه قوم تو. پس شکیبا باش که فرجام [نیک] از آن تقواپیشگان است» - . تفسیر قمی: 301-304 -

**[ترجمه]

بیان

قال الشیخ الطبرسی قدس الله روحه قد قیل فی معنی قوله سبحانه إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ أقوال.

أحدها أنه کان ابنه لصلبه و المعنی أنه لیس من أهلک الذین وعدتک بنجاتهم معک لأن الله تعالی قد استثنی من أهله الذین وعده أن ینجیهم من أراد إهلاکهم بالغرق فقال إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ عن ابن عباس و سعید بن جبیر و الضحاک و عکرمة و اختاره الجبائی.

و ثانیها أن المراد من قوله لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ أنه لیس علی دینک فکان کفره أخرجه عن أن یکون له أحکام أهله عن جماعة من المفسرین و هذا کما قال النبی صلی الله علیه و آله: سلمان

1) فی نسخة من المصدر: احبس، و حکاها فی البرهان هکذا: یا دهمان ایقن و تفسیرها: رب احبس

2) تفسیر القمّیّ: 301- 304. م.

منا أهل البیت.

و إنما أراد علی دیننا و یؤید هذا التأویل أن الله سبحانه قال علی طریق التعلیل إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ فبین أنه إنما أخرج عن أحکام أهله لکفره و شر عمله

و روی عن عکرمة أنه قال کان ابنه و لکنه کان مخالفا له فی العمل و النیة فمن ثم قیل إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ

و ثالثها أنه لم یکن ابنه علی الحقیقة و إنما ولد علی فراشه فقال علیه السلام إنه ابنی علی ظاهر الأمر فأعلمه الله أن الأمر بخلاف الظاهر و نبهه علی خیانة امرأته عن الحسن و مجاهد و هذا الوجه بعید من حیث إن فیه منافاة للقرآن لأنه تعالی قال وَ نادی نُوحٌ ابْنَهُ و لأن الأنبیاء یجب أن ینزهوا عن مثل هذه الحال لأنها تعیر و تشین ⁽¹⁾و قد نزه الله أنبیاءه عما دون ذلک توقیرا و تعظیما عما ینفر من القبول منهم

و روی عن ابن عباس أنه قال ما زنت امرأة نبی قط و کانت الخیانة من امرأة نوح أنها کانت تنسبه إلی الجنون و الخیانة و من امرأة لوط أنها کانت تدله علی أضیافه.

و رابعها أنه کان ابن امرأته و کان ربیبه و یعضده قراءة من قرأ ابنه بفتح الهاء أو ابنها و المعتمد المعول علیه فی تأویل الآیة القولان الأولان انتهی ⁽²⁾.

**[ترجمه]شیخ طبرسی (قدس) میگوید: در معنای این گفته خداوند سبحان که: «او در حقیقت از کسان تو نیست» اقوالی آمده است: یکی آنکه: پسر صلب او بوده است و معنا این است که او ا کسان تو که وعده نجاتشان را به همراه تو داده‌ام، نیست، چرا که خداوند متعال از کسان نوح که به او وعده نجاتشان را داده بود، افرادی را که اراده کرده بود با غرق کردن هلاک کند، استثنا کرد و فرمود: «مگر کسی که قبلاً درباره او سخن رفته است». از ابن عباس و سعید بن جبیر و ضحاک و مکرمه، و جبائی آن را برگزیده است.

و دوم: آنکه منظور از سخن خداوند که: «از کسان تو نیست» این است که او بر دین تو نیست. گویا کفرش، او را از اینکه احکام کسان نوح بر او قرار گیرد،خارج کرد. از گروهی از مفسران، و این مطلب مانند آن است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «سلمان

ص: 313

از ما اهل بیت است» و مقصود آن حضرت این بود که: او بر دین ما است و مؤید این تأویل آن است که خدای سبحان بر وجه تعلیل فرمود: «او [دارای] عملی ناشایست است» پس به روشنی بیان کرد که او تنها به دلیل کفر ورزیدن و عمل ناصالح، از احکام کسان نوح خارج شد. از مکرمه روایت شده که گفت: پسرش بود، اما در عمل و نیت مخالف او بود، و بدین جهت فرمود: «او در حقیقت از کسان تو نیست»

و سوم آنکه: فرزند واقعی او نبوده و تنها در خانه او متولد شده است. پس فرمود: او در ظاهر امر، فرزند من است، پس خداوند او را آگاه کرد که مطلب برخلاف این است و او را از خیانت همسرش خبر داد. (روایت) از حسن و مجاهد و این وجه بعید است. از آنجایی که با قرآن منافات دارد، چرا که خدای متعال فرمود: «و نوح پسرش را بانگ در داد» و نیز از آن جهت که پیامبران باید از مانند چنین حالتی مبرا باشند چرا که این حالت ننگ و عار است. خداوند نیز به جهت اکرام و بزرگداشت پیامبرانش از آنچه پذیرشش درباره آنان سخت است، آنان را از پایین‌ترین از این حد (ننگ) نیز پاک کرده است. از ابن عباس روایت شده است که گفت: هیچگاه زن هیچ پیامبری مرتکب زنا نشده است، خیانت زن نوح این بوده است که به او نسبت جنون و خیانت می‌داد و خیانت زن لوط آن بوده است که میهمانانش را به دیگران نشان می‌داد.

چهارم اینکه: او پسر همسر نوح و پسرخوانده‌اش بوده است. و قرائت کسانی که «ابنه» و ابنها» را با فتح هاء خوانده‌اند، این روایت را تقویت می‌کند و آنچه در تأویل آیه به آن اعتماد و تکیه می‌شود دو نظر اول است. تمام شد. - . مجمع البیان 5: 167 -

**[ترجمه]

«7»

فس، تفسیر القمی وَ ازْدُجِرَ أَیْ آذَوْهُ وَ أَرَادُوا رَجْمَهُ قَوْلُهُ فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ قَالَ صَبٌّ بِلَا قَطْرٍ وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُیُوناً فَالْتَقَی الْماءُ قَالَ مَاءُ السَّمَاءِ وَ مَاءُ الْأَرْضِ- عَلی أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ وَ حَمَلْناهُ یَعْنِی نُوحاً- عَلی ذاتِ أَلْواحٍ وَ دُسُرٍ قَالَ الْأَلْوَاحُ السَّفِینَةُ وَ الدُّسُرُ الْمَسَامِیرُ وَ قِیلَ الدُّسُرُ ضَرْبٌ مِنَ الْحَشِیشِ شُدَّ بِهِ السَّفِینَةُ ⁽³⁾- تَجْرِی بِأَعْیُنِنا أَیْ بِأَمْرِنَا وَ حِفْظِنَا ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «[بسی] آزادر کشید» یعنی او را آزار دادند و خواستند به او سنگ زنند، این سخن خدا که «پس درهای آسمان را به آبی ریزان گشودیم» گفته است: ریزش فراوان بدون قطره. و از زمین چشمه‌ها جوشانیدیم تا آب به هم بپیوندد. گوید: «آب آسمان و آب زمین. «برای امری که مقدر شده بود و او را سوار کردیم» یعنی نوح را. «بر [کشتی] تخته دار و میخ آجین» گوید «الواح کشتی است و میخ آجین: میخ‌ها. و گویند، میخ آجین نوعی گیاه است که کشتی را با آن محکم کرد. «زیر نظر ما روان بود» یعنی با فرمان و محافظت ما. - . تفسیر قمی: 657 -

**[ترجمه]

«8»

فس، تفسیر القمی وَ اسْتَغْشَوْا ثِیابَهُمْ قَالَ اسْتَتَرُوا بِهَا- وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْباراً أَیْ عَزَمُوا عَلَی أَنْ لَا یَسْمَعُوا شَیْئاً- ثُمَّ إِنِّی أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَ أَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْراراً قَالَ دَعَوْتُهُمْ

1) عیره: نسبه إلی العار و قبح علیه فعله. و فی نسخة: «تعر» من عرّه: ساءه. عرّه بشر: لطخه بشر. و التشیین هو النسبة إلی الشین و هو خلاف الزین.

2) مجمع البیان 5: 167. م.

3) فی المصدر: «تشد». م.

4) تفسیر القمّیّ: 657. م.

سِرّاً وَ عَلَانِیَةً.

وَ فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِهِ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً قَالَ لَا تَخَافُونَ اللَّهَ عَظَمَةً ⁽¹⁾.

وَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی قَوْلِهِ وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْواراً قَالَ عَلَی اخْتِلَافِ الْأَهْوَاءِ وَ الْإِرَادَاتِ وَ الْمَشِیَّاتِ قَوْلُهُ وَ اللَّهُ أَنْبَتَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً أَیْ عَلَی الْأَرْضِ ⁽²⁾نَبَاتاً قَوْلُهُ وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ قَالَ تَبِعُوا ⁽³⁾الْأَغْنِیَاءَ قَوْلُهُ کُبَّاراً أَیْ کَبِیراً قَوْلُهُ وَ لا تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لا سُواعاً قَالَ کَانَ قَوْمٌ مُؤْمِنُونَ قَبْلَ نُوحٍ فَمَاتُوا فَحَزِنَ عَلَیْهِمُ النَّاسُ فَجَاءَ إِبْلِیسُ فَاتَّخَذَ لَهُمْ صُوَرَهُمْ لِیَأْنَسُوا بِهَا فَأَنِسُوا بِهَا فَلَمَّا جَاءَهُمُ الشِّتَاءُ أَدْخَلُوهُمُ الْبُیُوتَ فَمَضَی ذَلِکَ الْقَرْنُ وَ جَاءَ الْقَرْنُ الْآخَرُ فَجَاءَهُمْ إِبْلِیسُ فَقَالَ لَهُمْ إِنَّ هَؤُلَاءِ آلِهَةٌ کَانُوا آبَاؤُکُمْ یَعْبُدُونَهَا فَعَبَدُوهُمْ وَ ضَلَّ مِنْهُمْ بَشَرٌ کَثِیرٌ فَدَعَا عَلَیْهِمْ نُوحٌ فَأَهْلَکَهُمُ اللَّهُ.

وَ فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِهِ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً یَقُولُ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضِ قَوْلُهُ وَ لا تَذَرُنَّ وَدًّا الْآیَةِ قَالَ کَانَتْ وَدٌّ صَنَماً لِکَلْبٍ- وَ کَانَتْ سُوَاعٌ لِهُذَیْلٍ وَ یَغُوثُ لِمُرَادٍ وَ یَعُوقُ لِهَمْدَانَ وَ نَسْرٌ لِحُصَیْنٍ ⁽⁴⁾- وَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی قَوْلِهِ وَ لا تَزِدِ الظَّالِمِینَ إِلَّا ضَلالًا قَالَ هَلَاکاً وَ تَدْمِیراً ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «و ردای خویش بر سر کشیدند» گوید: خود را با آن پنهان کردند «و اصرار ورزیدند و هرچه بیشتر بر کبر خود افزودند» یعنی عزم کردند که چیزی نشنوند «باز من به آنان اعلام نمودم و در خلوت [و] پوشیده نیز به ایشان گفتم گوید:

ص: 314

آنان را مخفیانه و آشکارا دعوت نمودم، و در روایت ابی جارود از (امام) امام باقر علیه السلام درباره این آیه که: «که از شکوه خدا بیم ندارید» نقل شده است: از عظمت خداوند نمی‌ترسید.

علی بن ابراهیم درباره این آیه که «و حال آنکه شما را مرحله به مرحله خلق کرده است» گوید: با اختلاف علاقه‌ها و خواسته‌ها و اراده‌ها، این آیه که: «و خدا شما را [مانند] گیاهی از زمین رویانید» یعنی بر روی زمین چون گیاه. این سخن که: «و کسی را پیروی نمودند که او را نیفزود» گوید: از اغنیا پیروی کردند. این که: «بس بزرگ» یعنی بزرگ. این سخن که: «و نه ود را واگذارید و نه «سواع» را گوید: قبل از نوح مردمان مؤمنی بودند که مردند و مردم بر آنان اندوهگین شدند. پس شیطان آمده و چهره‌های آنان را برای آن مردم قرار داد تا بدان انس گیرند، پس آنها به آن تصاویر مأنوس شدند. وقتی زمستان فرا رسید، آن چهره‌ها را وارد خانه‌ها کردند. آن قرن گذشت و قرن دیگر آمد. ابلیس به سوی آنان آمد و گفت: اینان خدایانی هستند که پدرانتان آنان را عبادت می‌کردند، پس آن چهره‌ها را عبادت کرده و تعداد زیادی از آنان گمراه شدند. پس نوح آنان را نفرین کرد و خداوند هلاکشان ساخت.

و در روایت ابی جارود، از امام باقر علیه السلام درباره این آیه که: «هفت آسمان را تو بر تو» گوید« بعضی بر فراز بعضی دیگر. این سخن که: «و نه ود را واگذارید« (تا آخر) آیه،گوید: ود بت قبیلة کلب، و سواع متعلق به هذیل و یغوث متعلق به مراد و یعوق متعلق به همدان و نسر متعلق به حصین بود. علی بن ابراهیم درباره این سخن: «جز بر گمراهی ستمکاران میفزای» گفته است: هلاکت و نابودی. - . تفسیر قمی: 697 -

**[ترجمه]

«9»

فس، تفسیر القمی أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْمِیثَمِیِّ عَنْ فُضَیْلٍ الرَّسَّانِ عَنْ صَالِحِ بْنِ مِیثَمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام مَا کَانَ عِلْمُ نُوحٍ حِینَ دَعَا عَلَی قَوْمِهِ أَنَّهُمْ لا یَلِدُوا إِلَّا فاجِراً کَفَّاراً فَقَالَ أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَ اللَّهِ لِنُوحٍ- أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: صالح بن میثم میگوید: به امام باقر علیه السلام گفتیم: زمانی که نوح بر قوم خود نفرین کرد که آنان جز پلیدکار ناسپاس نزایند، چه علمی داشت؟ فرمود: آیا سخن خداوند به نوح را نشنیده‌ای که: «از قوم تو جز کسانی که [تاکنون] ایمان آورده‌اند، هرگز [کسی] ایمان نخواهد آورد. - . تفسیر قمی: 698 -

**[ترجمه]

«10»

فس، تفسیر القمی أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ مُحَمَّدٍ

1) فی المصدر: لا تخافون للّه عظمة. م.

2) فی المصدر: ای علی وجه الأرض. م.

3) فی المصدر: اتبعوا. م.

4) هکذا فی النسخ و المصدر: و الظاهر أنّه مصحف حمیر، قال الفیروزآبادی: النسر: صنم کان لذی الکلاع بأرض حمیر.

5) تفسیر القمّیّ: 697. م.

6) تفسیر القمّیّ: 698. م.

الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِهِ اغْفِرْ لِی وَ لِوالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً إِنَّمَا هِیَ یَعْنِی الْوَلَایَةَ مَنْ دَخَلَ فِیهَا دَخَلَ بُیُوتَ الْأَنْبِیَاءِ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم:

ص: 315

ابی عبدالله علیه السلام درباره این آیه که: «بر من و پدر و مادرم و هر مؤمنی که در سرایم درآید، ببخشای» میفرماید: منظور از آن تنها ولایت است که هرکس در آن وارد شود به خانه‌های پیامبران وارد شده است. - . تفسیر قمی: 698 -

**[ترجمه]

«11»

فس، تفسیر القمی وَ فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِهِ وَ لا تَزِدِ الظَّالِمِینَ إِلَّا تَباراً أَیْ خَسَاراً⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: در روایت ابی جارود از امام باقر علیه السلام درباره این آیه: «و جز بر هلاکت ستمکاران میفزای» آمده است: یعنی خسارت ستمکاران. - . تفسیر قمی: 698 -

**[ترجمه]

«12»

ب، قرب الإسناد ابْنُ سَعْدٍ عَنِ الْأَزْدِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ وَ نَادَی نُوحٌ ابْنَهُ أَیْ ابْنَهَا وَ هِیَ لُغَةُ طَیِّئٍ ⁽³⁾

**[ترجمه]قرب الاسناد: ابن سعد، از ازدی نقل کرده است: شنیدم که امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «و نوح، پسرش را بانگ درداد» یعنی پسر زنش را. و آن زبان قبیله طی است. - . قرب الاسناد: 25 -

**[ترجمه]

بیان

لعله علیه السلام قرأ ابْنَهَ بفتح الهاء

و قد روی العیاشی عن محمد بن مسلم عن أبی جعفر علیه السلام وَ نَادَی نُوحٌ ابْنَهَ بنصب الهاء یعنی ابن امرأته.

و قال الشیخ الطبرسی رحمه الله روی عن علی و أبی جعفر محمد بن علی و جعفر بن محمد علیهم السلام و عروة بن الزبیر وَ نَادَی نُوحٌ ابْنَهَ بفتح الهاء فحذف الألف تخفیفا.

و روی عن عکرمة ابْنَهَا ⁽⁴⁾.

و قال الرازی فیه أقوال فالأول أنه ابنه فی الحقیقة و الثانی أنه کان ابن امرأته و هو قول محمد بن علی الباقر و الحسن البصری و یروی أن علیا قرأ وَ نَادَی نُوحٌ ابْنَهَا و الضمیر لامرأته و قرأ محمد بن علی و عروة بن الزبیر بفتح الهاء یریدان ابنها إلا أنهما اکتفیا بالفتحة عن الألف و الثالث أنه ولد علی فراشه لغیر رشدة ⁽⁵⁾و هذا قول خبیث یجب صون منصب النبوة عن هذه الفضیحة انتهی ملخص کلامه ⁽⁶⁾.

أقول: الأخبار فی ذلک مختلفة و یظهر من بعض الأخبار أن روایات النفی محمولة علی التقیة و الله یعلم.

**[ترجمه]شاید امام صادق علیه السلام «ابنه» را با فتح هاء خوانده باشد، و عیاشی از محمد بن مسلم، از امام باقر علیه السلام آورده است : «و نادی نوح ابنهَ» با نصب هاء، یعنی پسر زنش را. شیخ طبری رحمت خدا بر او باد گوید: از علی و امام باقر محمد بن علی و جعفربن محمد علیهم السلام و عروه بن زبیر روایت شده است که: «و نوح، پسرش را بانگ در داد» ابنه با فتح هاء است که الف را به جهت تخفیف حذف کرده است. از مکرمه نیز ابنها روایت شده است. - . مجمع البیان 5: 160-161 -

رازی گوید: درباره آن اقوالی است: اول آنکه در حقیقت پسرش بوده است. و دوم آنکه پسر زنش بوده است و این گفته محمد بن علی الباقر و حسن بصری است. و روایت کرده‌اند که علی اینگونه خواند: و نوح پسرش را بانگ در داد، و ضمیر متعلق به زن اوست. و محمد بن علی و عروه بن زبیر، ابنه با فتحه هاء خوانده‌اند و مقصودشان: ابنها است، جز اینکه به جای الف به فتحه اکتفا کرده‌اند و سوم آنکه او در خانه نوح (اما) از طریقی ناشایست متولد شد. این سخن پلیدی است و لازم است که مقام نبوت از این کلام ناشایست مصون بماند. خلاصه کلام او به پایان رسید. - . مفاتیح الغیب 5: 62 -

میگویم: اخبار در این باره متفاوت است و از بعضی از روایت‌ها به نظر می‌رسد که روایت‌های نفی و انکار برحسب تقیه‌اند. خدا می‌داند.

**[ترجمه]

«13»

ل، الخصال مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ

1) تفسیر القمّیّ: 698 و فیه: انما یعنی الولایة من دخل فیها دخل فی بیوت الأنبیاء. م.

2) تفسیر القمّیّ: 698. و فیه: التبار: الخسار. م.

3) قرب الإسناد: 25. م.

4) مجمع البیان 5: 160- 161. م

5) الرشدة بکسر الراء و فتحه: ضد الزنیة.

6) مفاتیح الغیب 5: 62. م.

سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ نُوحاً لَمَّا کَانَ أَیَّامُ الطُّوفَانِ دَعَا مِیَاهَ الْأَرْضِ فَأَجَابَتْهُ إِلَّا الْمَاءَ الْمُرَّ وَ الْکِبْرِیتَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]الخصال:

ص: 316

امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی که ایام طوفان بود، حضرت نوح آب‌های زمین را فرا خواند، پس همه آنها به جز آب تلخ و گوگرد او را اجابت کردند. - . الخصال 1: 28 -

**[ترجمه]

«14»

ل، الخصال أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عُمَرَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ سَیَابَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا هَبَطَ نُوحٌ مِنَ السَّفِینَةِ أَتَاهُ إِبْلِیسُ فَقَالَ لَهُ مَا فِی الْأَرْضِ رَجُلٌ أَعْظَمَ مِنَّةً عَلَیَّ مِنْکَ دَعَوْتَ اللَّهَ عَلَی هَؤُلَاءِ الْفُسَّاقِ فَأَرَحْتَنِی مِنْهُمْ أَ لَا أُعَلِّمُکَ خَصْلَتَیْنِ إِیَّاکَ وَ الْحَسَدَ فَهُوَ الَّذِی عَمِلَ بِی مَا عَمِلَ وَ إِیَّاکَ وَ الْحِرْصَ فَهُوَ الَّذِی عَمِلَ بِآدَمَ مَا عَمِلَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]الخصال: امام صادق علیه السلام میفرماید: زمانی که نوح علیه السلام از کشتی پیاده شد، ابلیس نزد او آمد و به او گفت: بر روی زمین هیچ مردی نیست که بیش از تو بر من منت داشته باشد، به درگاه خداوند بر این فاسقان نفرین کردی و مرا از دست آنان آسوده کردی، آیا دو ویژگی به تو بیاموزم؟ از حسد برحذر باش، چون حسد بود که با من کاری کرد که کرد، و از حرص برحذر باش، که با آدم همان را کرد که کرد. - . الخصال 1: 27 -

**[ترجمه]

«15»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام ع، علل الشرائع ل، الخصال سَأَلَ الشَّامِیُّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ مَنْ هُمْ فَقَالَ علیه السلام قَابِیلُ یَفِرُّ مِنْ هَابِیلَ وَ الَّذِی یَفِرُّ مِنْ أُمِّهِ مُوسَی وَ الَّذِی یَفِرُّ مِنْ أَبِیهِ إِبْرَاهِیمُ وَ الَّذِی یَفِرُّ مِنْ صَاحِبَتِهِ لُوطٌ وَ الَّذِی یَفِرُّ مِنِ ابْنِهِ نُوحٌ یَفِرُّ مِنِ ابْنِهِ کَنْعَانَ⁽³⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا، علل الشرائع، الخصال: شخص شامی از امیرالمؤمنین علیه السلام درباره کلام خداوند عزوجل که می‌فرماید: «روزی که آدمی از برادرش، و از مادرش و پدر و از همسرش و پسرانش می‌گریزد» پرسید که اینان چه کسانی هستند؟ آن حضرت علیه السلام پاسخ دادند: قابیل از هابیل می‌گریزد، و کسی که از مادرش می‌گریزد، موسی است و کسی که از پدرش می‌گریزد ابراهیم است و کسی که از همسرش می‌گریزد لوط و آنکه از پسرش می‌گریزد، نوح است که از پسرش کنعان فرار می‌کند. - . العیون: 136، علل الشرائع: 198، الخصال ج 1: 154 -

**[ترجمه]

بیان

هذا هو المشهور فی اسم ابنه علیه السلام و قیل اسمه یام.

أقول: قد مرت الأخبار فی نقش خاتمه علیه السلام فارجع إلیها فإنها تتضمن قصة الطوفان.

**[ترجمه]مشهور در اسم پسر نوح علیه السلام این - کنعان - است و گفته‌اند: نامش یام است.

می‌گویم: احادیث درباره نقش خاتم آن حضرت علیه السلام ذکر شده است. به آن مراجعه کن که قصه طوفان را دربردارد.

**[ترجمه]

«16»

کا، الکافی عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: إِنَّ نُوحاً علیه السلام لَمَّا کَانَ أَیَّامُ الطُّوفَانِ دَعَا الْمِیَاهَ کُلَّهَا فَأَجَابَتْهُ إِلَّا مَاءَ الْکِبْرِیتِ وَ مَاءَ الْمُرِّ فَلَعَنَهُمَا ⁽⁴⁾.

کا، الکافی عدة من أصحابنا عن سهل بن زیاد عن محمد بن سنان عمن ذکره عن أبی عبد الله علیه السلام مثله ⁽⁵⁾

کافی: در روایت دیگری نیز از امام صادق علیه السلام مانند همین روایت آورده شده است. - . فروع الکافی 2: 188 -

**[ترجمه]

«17»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَیْمَانَ النَّیْسَابُورِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی بْنِ

1) الخصال 1: 28. م.

2) الخصال 1: 27. م.

3) العیون: 136، علل الشرائع: 198، الخصال ج 1: 154. م.

4) فروع الکافی 2: 188. م.

5) فروع الکافی 2: 188. م.

زَکَرِیَّا وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ عَقِیصَا عَنِ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا أَنَّهُمَا قَالا إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمَّا آسَفَهُ ⁽¹⁾قَوْمُ نُوحٍ فَتَحَ السَّمَاءَ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ وَ أَوْحَی إِلَی الْأَرْضِ فاسْتَعْصَتْ عَلَیْهِ عُیُونٌ فَلَعَنَهَا وَ جَعَلَهَا مِلْحاً أُجَاجاً ⁽²⁾.

ص: 317

امام حسن و امام حسین صلوات الله علیهما فرمودند: وقتی قوم نوح، خدای تبارک و تعالی را به خشم آوردند، خداوند (درهای) آسمان را به آبی ریزان گشود، و به زمین وحی کرد. پس برخی چشمه‌ها از او نافرمانی کردند، خداوند آنها را لعنت کرده و شور و تلخ قرارشان داد. - . فروع الکافی 2: 188 -

**[ترجمه]

«18»

ل، الخصال ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ أَبَانٍ عَنْ کَثِیرٍ النَّوَّاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ نُوحاً علیه السلام رَکِبَ السَّفِینَةَ أَوَّلَ یَوْمٍ مِنْ رَجَبٍ فَأَمَرَ مَنْ کَانَ مَعَهُ أَنْ یَصُومُوا ذَلِکَ الْیَوْمَ الْخَبَرَ ⁽³⁾.

ما، الأمالی للشیخ الطوسی المفید عن ابن قولویه عن محمد بن الحسن بن متّ الجوهری عن الأشعری عن ابن عیسی مثله ⁽⁴⁾

**[ترجمه]الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: نوح علیه السلام در اولین روز از ماه رجب بر کشتی سوار شد، پس به همراهانش فرمان داد که آن روز را روزه بگیرند. حدیث. - . الخصال 2: 92-93 -

امالی الطوسی: ابن عیسی مانند این روایت را آورده است. - . آن را در منبع ندیدیم. -

**[ترجمه]

«19»

ل، الخصال ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ ابْنِ الْمُهْتَدِی عَنْ سَیْفِ بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام مِثْلَهُ ⁽⁵⁾

**[ترجمه]الخصال: ابوالحسن علیه السلام نیز مانند این روایت را آورده است. - . الخصال2: 93 -

**[ترجمه]

«20»

ل، الخصال أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَمَّا دَعَا نُوحٌ علیه السلام رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی قَوْمِهِ أَتَاهُ إِبْلِیسُ لَعَنَهُ اللَّهُ فَقَالَ یَا نُوحُ إِنَّ لَکَ عِنْدِی یَداً أُرِیدُ أَنْ أُکَافِیَکَ عَلَیْهَا فَقَالَ لَهُ نُوحٌ علیه السلام إِنَّهُ لَیُبْغَضُ إِلَیَّ أَنْ یَکُونَ لَکَ عِنْدِی یَدٌ فَمَا هِیَ قَالَ بَلَی دَعَوْتَ اللَّهَ عَلَی قَوْمِکَ فَأَغْرَقْتَهُمْ فَلَمْ یَبْقَ أَحَدٌ أُغْوِیَهُ فَأَنَا مُسْتَرِیحٌ حَتَّی یُنْسَقَ قَرْنٌ آخَرُ وَ أُغْوِیَهُمْ فَقَالَ لَهُ نُوحٌ علیه السلام مَا الَّذِی تُرِیدُ أَنْ تُکَافِیَنِی بِهِ قَالَ اذْکُرْنِی فِی ثَلَاثِ مَوَاطِنَ فَإِنِّی أَقْرَبُ مَا أَکُونُ إِلَی الْعَبْدِ إِذَا کَانَ فِی إِحْدَاهُنَّ اذْکُرْنِی إِذَا غَضِبْتَ وَ اذْکُرْنِی إِذَا حَکَمْتَ بَیْنَ اثْنَیْنِ وَ اذْکُرْنِی إِذَا کُنْتَ مَعَ امْرَأَةٍ خَالِیاً لَیْسَ مَعَکُمَا أَحَدٌ ⁽⁶⁾.

1) آسفه: أغضبه و أحزنه، و اطلاقه علی اللّه مجاز.

2) فروع الکافی 2: 188. و فیه فاستصعبت فاستعصت خ علیه عیون منها. م.

3) الخصال 2: 92- 93. م.

4) لم نجده فی المصدر. م.

5) الخصال 2: 93. م.

6) الخصال 1: 65. م.

**[ترجمه]الخصال: امام باقر علیه السلام فرمود: زمانی که نوح علیه السلام پروردگار عزوجل را به نفرین بر قوم خود خواند، ابلیس - که لعنت خدا بر او باد - نزدش آمد و گفت: ای نوح، تو را بر من نعمتی است، می‌خواهم آن را برای تو جبران کنم. نوح علیه السلام به او گفت: برای من ناخوشایند است که تو را نزد من نعمتی باشد، آن نعمت چیست؟ گفت: آری، خدا را به نفرین بر قومت خواندی پس آنان را غرق کردی. و هیچ کس باقی نماند که او را فریب دهم، و لذا تا وقتی که قرن دیگری بیاید که آنان را فریب دهم، آسوده هستم. نوح علیه السلام به او گفت: با چه چیز می‌خواهی به من پاسخ دهی؟ گفت: در سه جا مرا به یاد آور، که هرگاه بنده در یکی از آن سه جایگاه باشد، من در نزدیکترین حالت به او قرار دارم: مرا یاد کن هرگاه خشمگین شدی و مرا یاد کن هرگاه میان دو نفر قضاوت می‌کنی، و مرا یاد کن هرگاه با زنی تنها بودی و هیچ کس با شما نبود. - . الخصال1: 65 -

ص: 318

**[ترجمه]

«21»

ع، علل الشرائع بِالْإِسْنَادِ إِلَی وَهْبٍ قَالَ: أَهْلُ الْکِتَابَیْنِ یَقُولُونَ إِنَّ إِبْلِیسَ عُمِّرَ زَمَانَ الْغَرَقِ کُلَّهُ فِی الْجَوِّ الْأَعْلَی یَطِیرُ بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ بِالَّذِی أَعْطَاهُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مِنَ الْقُوَّةِ وَ الْحِیلَةِ وَ عُمِّرَتْ جُنُودُهُ فِی ذَلِکَ الزَّمَانِ فَطَفَوْا فَوْقَ الْمَاءِ وَ تَحَوَّلَتِ الْجِنُّ أَرْوَاحاً تَهُبُّ فَوْقَ الْمَاءِ وَ بِذَلِکَ تُوصَفُ خِلْقَتُهَا أَنَّهَا تَهْوِی هُوِیَّ الرِّیحِ إِنَّمَا سُمِّیَ الطُّوفَانُ طُوفَاناً لِأَنَّ الْمَاءَ طَفَا فَوْقَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ فَلَمَّا هَبَطَ نُوحٌ مِنَ السَّفِینَةِ أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ یَا نُوحُ إِنَّنِی خَلَقْتُ خَلْقِی لِعِبَادَتِی وَ أَمَرْتُهُمْ بِطَاعَتِی فَقَدْ عَصَوْنِی ⁽¹⁾وَ عَبَدُوا غَیْرِی وَ اسْتَوْجَبُوا بِذَلِکَ غَضَبِی فَغَرَّقْتُهُمْ وَ إِنِّی قَدْ جَعَلْتُ قَوْسِی ⁽²⁾أَمَاناً لِعِبَادِیَ وَ بِلَادِی وَ مَوْثِقاً مِنِّی بَیْنِی وَ بَیْنَ خَلْقِی یَأْمَنُونَ بِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ مِنَ الْغَرَقِ وَ مَنْ أَوْفَی بِعَهْدِهِ مِنِّی فَفَرِحَ نُوحٌ علیه السلام بِذَلِکَ وَ تَبَاشَرَ وَ کَانَتِ الْقَوْسُ فِیهَا سَهْمٌ وَ وَتَرٌ فَنَزَعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ السَّهْمَ وَ الْوَتَرَ مِنَ الْقَوْسِ وَ جَعَلَهَا أَمَاناً لِعِبَادِهِ وَ بِلَادِهِ مِنَ الْغَرَقِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع: با اسناد به وهب گوید: اهل دو کتاب (یهود و نصاری) گویند: ابلیس در تمام طول مدت غرق شدن (نافرمانان)، با قدرت و راه چاره‌ای که خداوند تبارک و تعالی به او عطا کرد، در جو و میان آسمان و زمین پرواز می‌کرد. و سپاهیانش نیز در آن زمان، نگاه داشته شدند و روی آب شناور بودند. جن‌ها نیز به روح‌هایی تبدیل شده، بر فراز آب به سرعت حرکت می‌کردند و به این دلیل آفرینش آنان چنین توصیف می‌شود که: چون وزش باد حرکت می‌کنند. طوفان، تنها به این دلیل طوفان نامیده شد که آب بر روی همه چیز ایستاد. زمانی که نوح از کشتی پایین آمد، خدای عزوجل به او وحی فرمود: ای نوح، من خلقم را برای عبادت خویش خلق کردم و آنان را به اطاعت خویش فرمان دادم. آنان نافرمانی کرده و غیر مرا عبادت کردند و با این کار مستوجب خشم من شدند، پس آنان را غرق کردم. من کمان

خویش را امانی برای بندگان و شهرها و عهدی از جانب خویش میان خود و خلق قرار دادم تا به وسیله آن تا روز قیامت از غرق شدن در امان باشند، و چه کسی بر عهد خویش از من وفادارتر است؟ نوح علیه السلام از این سخن خشنود شد و (به خویش) بشارت داد. و در آن کمان یک تیر و زه کمانی بود. خدای عزوجل، تیر و زه را از کمان برکند و آن را امانی از غرق شدن، بر بندگان و شهرهایش قرار داد. - . علل الشرائع: 22 -

**[ترجمه]

«22»

ل، الخصال ابْنُ مُوسَی عَنِ ابْنِ زَکَرِیَّا الْقَطَّانِ عَنِ ابْنِ حَبِیبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحِیمِ الْجَبَلِیِّ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ نَصْرٍ الْخَزَّارِ عَنْ عَمْرِو بْنِ طَلْحَةَ عَنْ أَسْبَاطِ بْنِ نَصْرٍ عَنْ سِمَاکِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ عِکْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِیمَا سَأَلَ- الْیَهُودِیُّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ فَمَا الْخَمْسُونَ قَالَ لَبِثَ نُوحٌ علیه السلام فِی قَوْمِهِ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِینَ عاماً قَالَ فَمَا الثَّمَانُونَ قَالَ قَرْیَةٌ بِالْجَزِیرَةِ یُقَالُ لَهَا ثَمَانُونَ مِنْهَا قَعَدَ نُوحٌ فِی السَّفِینَةِ وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ وَ أَغَرَقَ اللَّهُ الْقَوْمَ قَالَ فَمَا التِّسْعُونَ قَالَ الْفُلْکُ الْمَشْحُونُ اتَّخَذَ نُوحٌ علیه السلام فِیهِ تِسْعِینَ بَیْتاً لِلْبَهَائِمِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]الخصال: ابن عباس میگوید: یک یهودی از امیرالمؤمنین علیه السلام پرسید: پس پنجاه (سال) چیست؟ فرمود: نوح علیه السلام در میان قوم خود هزار سال ماند، به جز پنجاه سال. گفت: پس ثمانون چیست؟ فرمود: شهری است در جزیره که به آن ثمانون گویند، از آنجا نوح در کشتی سوار شد و کشتی بر جودی قرار گرفت و خداوند آن قوم را غرق کرد. گفت: پس تسعون (نود) چیست؟ فرمود: نوح علیه السلام در کشتی آکنده، نود خانه برای چارپایان اختیار کرد. - . الخصال2: 148 -

**[ترجمه]

«23»

ع، علل الشرائع ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام سَأَلَ الشَّامِیُّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنْ سَفِینَةِ نُوحٍ مَا کَانَ عَرْضُهَا وَ طُولُهَا فَقَالَ کَانَ طُولُهَا ثَمَانَ مِائَةِ ذِرَاعٍ وَ عَرْضُهَا خَمْسَمِائَةِ ذِرَاعٍ وَ ارْتِفَاعُهَا فِی السَّمَاءِ ثَمَانِینَ ذِرَاعاً ⁽⁵⁾.

1) فی نسخة: و قد عصونی.

2) فی نسخة: قوسا.

3) علل الشرائع: 22. م.

4) الخصال: 2: 148. م.

5) علل الشرائع: 198، العیون: 135. م.

**[ترجمه]علل الشرایع، عیون اخبار الرضا: شخص شامی از امیرالمؤمنین علیه السلام درباره عرض و طول کشتی نوح پرسید. فرمود: طول آن هشتصد ذراع و عرض آن پانصد ذراع و ارتفاع آن در آسمان هشتاد ذراع بوده است. - . علل الشرائع: 198، العیون: 135 -

ص: 319

**[ترجمه]

«24»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام السِّنَانِیُّ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنْ أَبِی الْفَیْضِ صَالِحِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ سَهْلٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی حَمَّادٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُوسَی الْوَشَّاءِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی کَیْفَ تَقْرَءُونَ قَالَ یَا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمِلَ غَیْرَ صَالِحٍ فَقُلْتُ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَقْرَأُ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ نَفَاهُ عَنْ أَبِیهِ فَقَالَ علیه السلام کَلَّا لَقَدْ کَانَ ابْنَهُ وَ لَکِنْ لَمَّا عَصَی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ نَفَاهُ عَنْ أَبِیهِ الْخَبَرَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: حسین بن موسی الوشاء میگوید: امام رضا علیه السلام به من فرمود: این آیه را چگونه می‌خوانید؟ «فرمود: ای نوح، او در حقیقت از کسان تو نیست» او [دارای] کرداری ناشایست است» پس پاسخ دادم: بعضی از مردم اینگونه می‌خوانند که «او کرداری ناشایسته است» یعنی پسر را از پدرش نمی‌داند. پس امام علیه السلام فرمود: هرگز، قطعاً پسر او بوده است، اما وقتی خدای عزوجل را نافرمانی کرد، او را از پدرش جدا کرد. حدیث. - . العیون: 346 -

**[ترجمه]

«25»

ع، علل الشرائع ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام الْهَمْدَانِیُّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْهَرَوِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ لِأَیِّ عِلَّةٍ أَغْرَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الدُّنْیَا کُلَّهَا فِی زَمَنِ نُوحٍ علیه السلام وَ فِیهِمُ الْأَطْفَالُ وَ فِیهِمْ مَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ ⁽²⁾فَقَالَ علیه السلام مَا کَانَ فِیهِمُ الْأَطْفَالُ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَعْقَمَ أَصْلَابَ قَوْمِ نُوحٍ علیه السلام وَ أَرْحَامَ نِسَائِهِمْ أَرْبَعِینَ عَاماً فَانْقَطَعَ نَسْلُهُمْ فَغَرِقُوا وَ لَا طِفْلَ فِیهِمْ وَ مَا کَانَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِیُهْلِکَ بِعَذَابِهِ مَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ وَ أَمَّا الْبَاقُونَ مِنْ قَوْمِ نُوحٍ علیه السلام فَأُغْرِقُوا لِتَکْذِیبِهِمْ لِنَبِیِّ اللَّهِ نُوحٍ علیه السلام وَ سَائِرُهُمْ أُغْرِقُوا بِرِضَاهُمْ بِتَکْذِیبِ الْمُکَذِّبِینَ وَ مَنْ غَابَ عَنْ أَمْرٍ ⁽³⁾فَرَضِیَ بِهِ کَانَ کَمَنْ شَهِدَهُ وَ أَتَاهُ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]علل الشرایع، عیون اخبار الرضا: هروی گوید: به امام رضا علیه السلام عرض کردم: به چه دلیل خدای عزوجل در زمان نوح دنیا را غرق کرد، درحالی که در میان آنان کودکانی بودند و در میانشان بی‌گناهانی؟ امام علیه السلام فرمود: در میان آنان کودکانی نبودند، چرا که خداوند عزوجل صلب قوم نوح علیه السلام و رحم زنان آنان را چهل سال عقیم کرده و نسلشان را قطع کرد، پس درحالی آنان را غرق کرد که هیچ کودکی در میان آنان نبود. و خداوند را نسزد که بی‌گناهان را با عذاب خود هلاک کند، و باقی ماندگان از قوم نوح علیه السلام به خاطر تکذیب پیامبر خدا، نوح علیه السلام غرق شدند و سایر آنان به دلیل رضایت از تکذیب تکذیب کنندگان غرق شدند. و کسانی که از این مسأله غایب بودند ولی به آن راضی شدند همچون کسانی هستند که شاهد آن بوده و به آن دست زدند. - . علل الشرائع: 22، العیون: 231 -

**[ترجمه]

«26»

ع، علل الشرائع ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْوَشَّاءِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ قَالَ أَبِی قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ یا نُوحُ ⁽⁵⁾إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ لِأَنَّهُ کَانَ مُخَالِفاً لَهُ وَ جَعَلَ مَنِ اتَّبَعَهُ مِنْ أَهْلِهِ قَالَ وَ سَأَلَنِی کَیْفَ یَقْرَءُونَ هَذِهِ الْآیَةَ فِی ابْنِ نُوحٍ فَقُلْتُ یَقْرَؤُهَا النَّاسُ عَلَی وَجْهَیْنِ- إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ وَ إِنَّهُ عَمِلَ غَیْرَ صَالِحٍ فَقَالَ کَذَبُوا هُوَ ابْنُهُ وَ لَکِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ نَفَاهُ عَنْهُ حِینَ خَالَفَهُ فِی دِینِهِ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع، عیون اخبار الرضا: وشاء گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: خدای عزوجل فرمود: «ای نوح، او در حقیقت از کسان تو نیست» چرا که مخالف او بود، و پیروانش را از کسانش قرار داد، گوید: و از من پرسید که این آیه را درباره پسر نوح چگونه می‌خوانید؟ عرض کردم: مردم آن را بر دو وجه می‌خوانند: «او کرداری ناشایسته است» و «او کار ناشایستی انجام داده است» پس فرمود: دروغ گفته‌اند، او پسرش بود، اما زمانی که در دین نوح با وی مخالفت ورزید، خدای عزوجل، او را از نوح جدا دانست. - . علل الشرائع: 22، العیون: 231 -

**[ترجمه]

بیان

ذکر المفسرون فیها قراءتین فعن الکسائی و یعقوب و سهل عَمِلَ غَیْرَ صَالِحٍ علی الفعل و نصب غیر و قرأ الباقون عَمَلٌ اسما مرفوعا منونا غَیْرُ بالرفع و علی الأخیر

1) العیون: 346 و فیه بعد قوله «انه عمل غیر صالح»: و منهم من یقرأ: «انه عمل غیر صالح» فمن قرأ انه عمل غیر صالح اه. م.

2) فی نسخة: و منهم من لا ذنب له.

3) فی نسخة: و من غاب من امر.

4) علل الشرائع: 22، العیون: 231. م.

5) فی نسخة: قال لنوح: انه. اه.

6) علل الشرائع: 22، العیون: 231. م.

فالأکثر علی أن الضمیر راجع إلی الابن إما علی المبالغة أو بتقدیر مضاف أی ذو عمل و قیل بإرجاع الضمیر إلی السؤال و الظاهر أن ما فی الخبر هو هاتان القراءتان لکن کانوا یفسرون القراءة بکونه معمولا غیر صالح أی ولد زنا فنفی علیه السلام أصل القراءة أو تأویلهم و یحتمل أن یکون أحدهما عَمَلُ غَیْرِ صَالِحٍ بالإضافة و إن لم ینقل فی القراءات فنفاه علیه السلام لکونه موضوعا فاسدا.

**[ترجمه]مفسران درباره این آیه دو قرائت را ذکر کرده‌اند: کسائی و یعقوب و سهل (عملَ غیر صالح) را به صورت فعل و نصب غیر، و سایرین (عملٌ) اسم تنوین دار مرفوع و (غیرُ) با رفع خوانده‌اند. و براساس نظر اخیر،

ص: 320

اکثریت برآنند که ضمیر به ابن باز می‌گردد، یا بر وجه مبالغه یا به تقدیر گرفتن مضاف یعنی ذو عمل - دارای عملی -. و گفته شده: ضمیر به سؤال برمیگردد، و ظاهر آن است که آنچه در حدیث آمده، همین دو قرائت است، اما قرائت را به معمول غیر صالح یعنی فرزند زنا نیز تفسیر کرده‌اند. امام علیه السلام اصل این قرائت یا تأویل آنان را نفی کرد. ممکن است که یکی از آن دو (قرائت) (عمل و غیر صالح) به اضافه باشد، هرچند در قرائت‌ها نقل نشده است. امام علیه السلام به دلیل آنکه موضوع فاسدی است، آن را نیز رد کرد.

**[ترجمه]

«27»

ع، علل الشرائع ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام سَأَلَ الشَّامِیُّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ مَا بَالُ الْمَاعِزَةِ مَرْفُوعَةُ الذَّنَبِ ⁽¹⁾بَادِیَةُ الْحَیَاءِ وَ الْعَوْرَةِ فَقَالَ لِأَنَّ الْمَاعِزَةَ عَصَتْ نُوحاً لَمَّا أَدْخَلَهَا السَّفِینَةَ فَدَفَعَهَا فَکُسِرَ ذَنَبُهَا وَ النَّعْجَةُ مَسْتُورَةُ الْحَیَاءِ وَ الْعَوْرَةِ لِأَنَّ النَّعْجَةَ بَادَرَتْ بِالدُّخُولِ إِلَی السَّفِینَةِ فَمَسَحَ نُوحٌ علیه السلام یَدَهُ عَلَی حَیَاهَا وَ ذَنَبِهَا فَاسْتَوَتِ الْأَلْیَةُ ⁽²⁾

فتسترت بالالیة. و قد تقدم الحدیث مفصلا، و تمامه فی کتاب الاحتجاجات راجع.

**[ترجمه]علل الشرائع، عیون اخبار الرضا: شخص شامی از امیرالمؤمنین علیه السلام پرسید: چرا بز اینگونه است که دمش بالا و حیا و عورتش آشکار است؟ فرمود: چرا که بز وقتی نوح، آن را در کشتی وارد می‌کرد، سرکشی کرد، پس نوح او را راند و دمش شکست. اما میش حیا و عورتش پوشیده است، چرا که میش به سرعت اقدام به وارد شدن به کشتی کرد، پس نوح علیه السلام دست خود را بر حیا و دمش کشید و دنبه‌اش راست و متعادل شد. - . علل الشرائع: 199، العیون: 136 -

**[ترجمه]

بیان

مرفوعة الذنب فی بعض النسخ مفرقعة قال الفیروزآبادی الافرنقاع عن الشی‌ء الانکشاف عنه و التنحی و قال الحیاء بالمد الفرج من ذوات الخف و الظلف و السباع و قد یقصر.

**[ترجمه]مرفوعة الذنب (دمش بالا است) در بعضی از نسخه‌ها مفرقعة الذنب آمده است، فیروزبادی گوید: افرنقاع از چیزی یعنی: آشکار شدن و کنار رفتن. و گوید: حیاء با مد بمعنای عورت سم داران و چنگال داران و درندگان است. و گاهی مقصور نیز میشود.

**[ترجمه]

«28»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام مَاجِیلَوَیْهِ وَ ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ وَ الْهَمْدَانِیُّ جَمِیعاً عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ یَاسِرٍ الْخَادِمِ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: إِنَّ نُوحاً قَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحاکِمِینَ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ فَأَخْرَجَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَنْ یَکُونَ مِنْ أَهْلِهِ بِمَعْصِیَتِهِ ⁽³⁾.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا: امام رضا علیه السلام فرمود: نوح گفت: «پروردگارا، پسرم از کسان من است و قطعاً وعدة تو راست است و تو بهترین داورانی» پس خدای عزوجل فرمود: «ای نوح،او در حقیقت از کسان تو نیست، او [دارای] کرداری ناشایسته است» پس خدای عزوجل به خاطر گناهانش، او را از اینکه از کسان نوح باشد، خارج کرد. - . العیون: 348 -

**[ترجمه]

«29»

ع، علل الشرائع الدَّقَّاقُ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ النَّخَعِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ النَّجَفَ کَانَ جَبَلًا وَ هُوَ الَّذِی قَالَ ابْنُ نُوحٍ- سَآوِی إِلی جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْماءِ وَ لَمْ یَکُنْ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ جَبَلٌ أَعْظَمَ مِنْهُ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ یَا جَبَلُ أَ یَعْتَصِمُ بِکَ مِنِّی فَتَقَطَّعَ قِطَعاً قِطَعاً إِلَی بِلَادِ الشَّامِ وَ صَارَ رَمْلًا دَقِیقاً وَ صَارَ بَعْدَ ذَلِکَ بَحْراً عَظِیماً وَ کَانَ یُسَمَّی ذَلِکَ الْبَحْرُ بَحْرَ نَیْ ثُمَّ جَفَّ بَعْدَ ذَلِکَ فَقِیلَ نَیْ جَفَّ فَسُمِّیَ

1) فی نسخة: مفرقعة الذنب. و فی العلل و نسخة من العیون: معرقبة الذنب.

2) علل الشرائع: 199، العیون: 136. و أورده بسند آخر فی العلل: 168. و فی نسخة:

3) العیون: 348. م.

بِنَیْ جَفَّ ثُمَّ صَارَ بَعْدَ ذَلِکَ یُسَمُّونَهُ نَجَفَ لِأَنَّهُ کَانَ أَخَفَّ عَلَی أَلْسِنَتِهِمْ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: امام صادق علیه السلام فرمود: نجف کوهی بود، همان کوهی که پسر نوح گفت: «به زودی به کوهی پناه می‌جویم که مرا از آب در امان نگاه می‌دارد» و بر روی زمین کوهی بزرگتر از آن وجود نداشت. پس خداوند عزوجل به او وحی کرد که: ای کوه، آیا از من به تو پناه می‌آورد؟ پس کوه تا بلاد شام قطعه قطعه شد و به ماسه‌هایی نرم و پس از آن به دریایی عظیم تبدیل شد. آن دریا را دریای نی می‌نامیدند و پس از آن خشک شد(جف). پس گفته شد: «نی جف:

ص: 321

نی خشک شد» پس نی‌جف نامیده شد. و پس از آن، از آنجایی که بر زبانشان سبک‌تر بود، آن را نجف نامیدند. - . علل الشرائع: 22 -

**[ترجمه]

«30»

ع، علل الشرائع الْهَمْدَانِیُّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْهَرَوِیِّ قَالَ قَالَ الرِّضَا علیه السلام لَمَّا هَبَطَ نُوحٌ علیه السلام إِلَی الْأَرْضِ کَانَ هُوَ وَ وُلْدُهُ وَ مَنْ تَبِعَهُ ثَمَانِینَ نَفْساً فَبَنَی حَیْثُ نَزَلَ قَرْیَةً فَسَمَّاهَا قَرْیَةَ الثَّمَانِینَ لِأَنَّهُمْ کَانُوا ثَمَانِینَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: امام رضا علیه السلام فرمود: وقتی نوح علیه السلام به زمین فرود آمد، او و فرزندان و پیروانش هشتاد نفر بودند، پس در جایی که فرود آمد، شهری بنا کرد و به دلیل هشتاد نفر بودنشان آن را قریه الثمانین نام نهاد. - . علل الشرائع: 22 -

**[ترجمه]

«31»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَ رَأَیْتَ نُوحاً علیه السلام حِینَ دَعَا عَلَی قَوْمِهِ فَقَالَ رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرِینَ دَیَّاراً إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبادَکَ وَ لا یَلِدُوا إِلَّا فاجِراً کَفَّاراً قَالَ علیه السلام عَلِمَ أَنَّهُ لَا یَنْجُبُ مِنْ بَیْنِهِمْ أَحَدٌ قَالَ قُلْتُ وَ کَیْفَ عَلِمَ ذَلِکَ قَالَ أَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَعِنْدَ هَذَا دَعَا عَلَیْهِمْ ⁽³⁾بِهَذَا الدُّعَاءِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: ابن سدیر از پدرش نقل کرده است که از امام باقر علیه السلام پرسیدم: آیا دیدی که نوح علیه السلام بر قوم خود نفرین کرد و گفت: «پروردگارا، هیچ یک از کافران را بر روی زمین مگذار چرا که اگر تو آنان را باقی گذاری، بندگانت را گمراه می‌کنند و جز پلیدکار ناسپاس نزایند» امام علیه السلام فرمود: دانست که کسی در میانشان متولد نخواهد شد، گفت: عرض کردم: چگونه این را دانست؟ فرمود: خداوند به او وحی فرستاد: «از قوم تو، جز کسانی که [تاکنون] ایمان آورده‌اند، هرگز [کسی] ایمان نخواهد آورد» در این هنگام بود که با این دعا آنان را نفرین کرد. - . علل الشرائع: 169 -

**[ترجمه]

«32»

ع، علل الشرائع بِالْإِسْنَادِ إِلَی وَهْبٍ قَالَ: لَمَّا رَکِبَ نُوحٌ علیه السلام فِی السَّفِینَةِ أَلْقَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ السَّکِینَةَ عَلَی مَا فِیهَا مِنَ الدَّوَابِّ وَ الطَّیْرِ وَ الْوَحْشِ فَلَمْ یَکُنْ شَیْ‌ءٌ فِیهَا یَضُرُّ شَیْئاً کَانَتِ الشَّاةُ تَحْتَکُّ بِالذِّئْبِ ⁽⁵⁾وَ الْبَقَرَةُ تَحْتَکُّ بِالْأَسَدِ وَ الْعُصْفُورُ یَقَعُ عَلَی الْحَیَّةِ فَلَا یَضُرُّ شَیْ‌ءٌ شَیْئاً وَ لَا یُهَیِّجُهُ وَ لَمْ یَکُنْ فِیهَا ضَجَرٌ ⁽⁶⁾وَ لَا صَخَبٌ وَ لَا سَبَّةٌ وَ لَا لَعْنٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ وَ أَذْهَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ حُمَةَ کُلِّ ذِی حُمَةٍ فَلَمْ یَزَالُوا کَذَلِکَ فِی السَّفِینَةِ حَتَّی خَرَجُوا مِنْهَا وَ کَانَ الْفَأْرُ قَدْ کَثُرَ فِی السَّفِینَةِ وَ الْعَذِرَةُ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی نُوحٍ علیه السلام أَنْ یَمْسَحَ الْأَسَدَ فَمَسَحَهُ فَعَطَسَ فَخَرَجَ مِنْ مَنْخِرَیْهِ هِرَّانِ ذَکَرٌ وَ أُنْثَی فَخَفَّ الْفَأْرُ وَ مَسَحَ وَجْهَ الْفِیلِ فَعَطَسَ فَخَرَجَ مِنْ مَنْخِرَیْهِ خِنْزِیرَانِ ذَکَرٌ وَ أُنْثَی فَخَفَّتِ الْعَذِرَةُ ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]علل الشرائع: با اسناد به وهب گوید: زمانی که نوح علیه السلام بر کشتی سوار شد، خداوند عزوجل آرامشی بر چارپایان و پرندگان و درندگان که در آن بودند، حاکم کرد، به گونه‌ای که هیچ یک به دیگری آسیبی نمی‌رساند، گوسفند با گرگ تماس داشت، و گاو با شیر. گنجشک بر روی مار قرار می‌گرفت و کسی به دیگری ضرری نمی‌زد و او را برنمی‌انگیخت. در آنجا نه پریشانی‌ای بود نه سر و صدایی و نه دشنام و لعنی، تنها به خودشان مشغول بودند، و خداوند عزوجل سختی و شدت هر صاحبغمی را از او برداشت و پیوسته بدین حالت در کشتی بودند تا اینکه از آن خارج شدند. موش در کشتی زیاد شده بود و فضولات نیز همین طور. پس خداوند عزوجل به نوح علیه السلام وحی کرد که شیر را لمس کند. شیر را لمس کرد. شیر عطسه کرد و از سوراخ‌های بینی‌اش دو گربه نر و ماده بیرون آمد پس موشها کاهش یافتند. صورت فیل را لمس کرد، فیل عطسه کرد و از سوراخ‌های بینی‌اش دو خوک نر و ماده بیرون آمد و فضولات کاهش یافت. - . عل الشرائع: 169 -

**[ترجمه]

بیان

الصخب محرکة شدة الصوت و الحمة بالتخفیف السم.

**[ترجمه]صَخَب، با حرکت حروف: بلندی صدا و حمه بدون تشدید: به معنای سم است.

**[ترجمه]

«33»

مع، معانی الأخبار مَعْنَی الطُّوفَانِ أَنَّهُ طَفَا الْمَاءُ فَوْقَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ⁽⁸⁾.

1) علل الشرائع: 22. م.

2) علل الشرائع: 22. م.

3) فی نسخة: فعندها دعا علیهم.

4) علل الشرائع: 169. م.

5) احتک بالشی‌ء: حک و دلک نفسه علیه.

6) فی نسخة: و لم یکن لها ضجر.

7) علل الشرائع: 169. م.

8) معانی الأخبار: 18. م.

**[ترجمه]معانی الاخبار: معنای طوفان این است که آب بالای هر چیزی قرار گرفت. - . معانی الاخبار: 18 - .

ص: 322

**[ترجمه]

«34»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الدَّیْلَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: دَعَا نُوحٌ علیه السلام قَوْمَهُ عَلَانِیَةً فَلَمَّا سَمِعَ عَقِبُ هِبَةِ اللَّهِ مِنْ نُوحٍ تَصْدِیقَ مَا فِی أَیْدِیهِمْ مِنَ الْعِلْمِ صَدَّقُوهُ فَأَمَّا وُلْدُ قَابِیلَ فَإِنَّهُمْ کَذَّبُوهُ وَ قَالُوا ما سَمِعْنا بِهذا فِی آبائِنَا الْأَوَّلِینَ وَ قالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ یَعْنُونَ عَقِبَ هِبَةِ اللَّهِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیا: امام صادق علیه السلام فرمود: نوح علیه السلام آشکارا قومش را دعوت کرد، وقتی فرزندان هبة الله شنیدند که نوح علم نزد آنان را تصدیق می‌کند، او را تصدیق کردند. اما فرزندان قابیل او را تکذیب کرده و گفتند: «ما چنین چیزی در میان پدران نخستین خود نشنیده‌ایم» و گفتند: «آیا به تو ایمان بیاوریم و حال آنکه فرومایگان از تو پیروی کرده‌اند؟» و منظورشان فرزندان هبة الله بود. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«35»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَکَثَ نُوحٌ علیه السلام فِی قَوْمِهِ یَدْعُوهُمْ سِرّاً وَ عَلَانِیَةً فَلَمَّا عَتَوْا وَ أَبَوْا قَالَ رَبِّ إِنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ وَ أَمَرَهُ بِغَرْسِ النَّوَی فَمَرَّ عَلَیْهِ قَوْمٌ فَجَعَلُوا یَضْحَکُونَ وَ یَسْخَرُونَ وَ یَقُولُونَ قَدْ قَعَدَ غَرَّاساً حَتَّی إِذَا طَالَ وَ صَارَ طُوَالًا قَطَعَهُ وَ نَجَرَهُ فَقَالُوا قَدْ قَعَدَ نَجَّاراً ثُمَّ أَلَّفَهُ فَجَعَلَهُ سَفِینَةً فَمَرُّوا عَلَیْهِ فَجَعَلُوا یَضْحَکُونَ وَ یَسْخَرُونَ وَ یَقُولُونَ قَدْ قَعَدَ مَلَّاحاً فِی أَرْضِ فَلَاةٍ حَتَّی فَرَغَ مِنْهَا ⁽²⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیا: امام باقر علیه السلام فرمود: نوح علیه السلام در میان قوم خود درنگ کرده و آنان را پنهان و آشکار دعوت کرد، هنگامی که نافرمانی کرده و سرباز زدند، گفت: «پروردگارا، من مغلوب شده‌ام، به داد من برس» پس خدای متعال به او وحی کرد که: کشتی را بساز، و او را به کاشتن هسته فرمان داد، قومش بر او گذشته بنا را بر خنده و تمسخر گذاشته و می‌گفتند: به درختکاری نشسته است. تا اینکه درخت قد کشید و بلند شد، آن را قطع کرده و نجاری کرد. پس گفتند: به نجاری نشسته است، سپس آنها را به هم پیوند داد و تبدیل به کشتی کرد. پس بر او می‌گذشتند و شروع به خنده و تمسخر کرده و می‌گفتند: در زمین خشک به دریانوردی نشسته است. تا آن را به پایان برد. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«36»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ مُصْعَبِ بْنِ یَزِیدَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: جَاءَ نُوحٌ علیه السلام إِلَی الْحِمَارِ لِیَدْخُلَ السَّفِینَةَ فَامْتَنَعَ عَلَیْهِ قَالَ وَ کَانَ إِبْلِیسُ بَیْنَ أَرْجُلِ الْحِمَارِ فَقَالَ یَا شَیْطَانُ ادْخُلْ فَدَخَلَ الْحِمَارُ وَ دَخَلَ الشَّیْطَانُ ⁽³⁾فَقَالَ إِبْلِیسُ أُعَلِّمُکَ خَصْلَتَیْنِ فَقَالَ نُوحٌ علیه السلام لَا حَاجَةَ لِی فِی کَلَامِکَ فَقَالَ إِبْلِیسُ إِیَّاکَ وَ الْحِرْصَ فَإِنَّهُ أَخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ وَ إِیَّاکَ وَ الْحَسَدَ فَإِنَّهُ أَخْرَجَنِی مِنَ الْجَنَّةِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ اقْبَلْهُمَا وَ إِنْ کَانَ مَلْعُوناً ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیا: ابوعبدالله علیه السلام فرمود: نوح علیه السلام نزد الاغ آمد تا به کشتی وارد شود. الاغ نپذیرفت. گوید: شیطان در میان پاهای الاغ بود. پس گفت: ای شیطان، وارد شو، پس الاغ و شیطان هر دو وارد شدند. پس شیطان گفت: دو ویژگی به تو می‌آموزم، نوح گفت: مرا به سخن تو نیازی نیست، ابلیس گفت: از حرص برحذر باش که حرص آدم را از بهشت بیرون کرد. از حسد بپرهیز که حسد مرا از بهشت بیروان راند. پس خداوند به او وحی فرستاد که: این دو موعظه را بپذیر اگرچه او ملعون است. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«37»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ أَبِی أَحْمَدَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ قَوْمَ نُوحٍ شَکَوْا إِلَی نُوحٍ علیه السلام الْفَأْرَ فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَی الْفَهْدَ فَعَطَسَ فَطَرَحَ السِّنَّوْرَ فَأَکَلَ الْفَأْرَ وَ شَکَوْا إِلَیْهِ الْعَذِرَةَ فَأَمَرَ اللَّهُ الْفِیلَ أَنْ یَعْطِسَ فَسَقَطَ الْخِنْزِیرُ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیا: امام صادق علیه السلام فرمود: قوم نوح از دست موش به نزد او شکایت بردند. خدای متعال یوزپلنگ را امر کرد که عطسه کند، پس گربه را بیرون انداخت، پس موش را خورد. و از فضولات در نزد او شکایت کردند، پس خداوند به فیل دستور داد که عطسه کند، پس خوک بیرون آمد. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«38»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ دَاوُدَ بْنِ یَزِیدَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ارْتَفَعَ الْمَاءُ زَمَانَ نُوحٍ علیه السلام عَلَی کُلِّ جَبَلٍ وَ عَلَی

1) مخطوط. م.

2) مخطوط. م.

3) و قد تقدم ما یخالف ذلک فی روایة 21 عن وهب الا انها عامی.

4) مخطوط. م.

5) مخطوط. م.

کُلِّ سَهْلٍ خَمْسَةَ عَشَرَ ذِرَاعاً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیا: امام صادق علیه السلام فرمود: در زمان نوح علیه السلام آب بر هر کوه

ص: 323

و هر دشتی پانزده ذراع بالا آمد. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

أی لم یکن أقل من ذلک و إن زاد فی بعض المواضع و یحتمل أن یکون سطح الماء غیر مستو کالأرض بإعجازه علیه السلام.

**[ترجمه]یعنی کمتر از آن نبوده است، هرچند در بعضی جاها بیشتر بوده است، و ممکن است به اعجاز حضرت نوح علیه السلام سطح آب مانند زمین نامساوی بوده باشد.

**[ترجمه]

«39»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا صلوات الله علیهما قَالَ: لَمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی یا أَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ قَالَتِ الْأَرْضُ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَبْلَعَ مَائِی فَقَطْ وَ لَمْ أُومَرْ أَنْ أَبْلَعَ مَاءَ السَّمَاءِ فَبَلَعَتِ الْأَرْضُ مَاءَهَا وَ بَقِیَ مَاءُ السَّمَاءِ فَصُیِّرَ بَحْراً حَوْلَ السَّمَاءِ وَ حَوْلَ الدُّنْیَا- وَ الْأَمْرُ وَ الْجَوَابُ یَکُونَانِ مَعَ الْمَلَکِ الْمُوَکَّلِ بِالْأَرْضِ وَ بِالسَّمَاءِ ⁽²⁾

**[ترجمه]قصص الانبیا: از یکی از معصومین علیه السلام روایت شده که فرمود: وقتی خدای متعال فرمود: «ای زمین، آب خود را فرو بر» زمین گفت: تنها امر شده‌ام که آب خود را فرو برم و به فرو بردن آب آسمان امر نشده‌ام، پس آب خود را فرو برد و آب آسمان باقی ماند و دریایی در اطراف آسمان و اطراف دنیا تشکیل داد. - . نسخه خطی -

و فرمان دادن و جواب دادن خطاب به فرشته موکل آسمان و زمین است. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

قوله و الأمر من کلام الراوندی ذکره لتأویل الخطاب المتوجه ظاهرا إلی الجمادات و یحتمل أن یکون علی الاستعارة التمثیلیة لبیان سرعة نفاذ إرادته و حکمه فی کل شی‌ء و یحتمل أن یکون أمرا تکوینیا کما فی قوله تعالی کُنْ فَیَکُونُ

**[ترجمه]راوندی جمله (و فرمان دادن) را آورده تا خطابی را که ظاهراً متوجه جمادات است، تأویل کند، و ممکن است براساس استعارة تمثیلیه باشد تا سرعت انجام اراده و حکم خداوند را در همه چیز بیان کند. و ممکن است امری تکوینی باشد چنانچه خدای متعال می‌فرماید: «باش، پس وجود یافت».

**[ترجمه]

«40»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: صَنَعَهَا فِی ثَلَاثِینَ سَنَةً ثُمَّ أُمِرَ أَنْ یَحْمِلَ فِیهَا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ الْأَزْوَاجَ الثَّمَانِیَةَ الَّتِی خَرَجَ بِهَا آدَمُ مِنَ الْجَنَّةِ لِیَکُونَ مَعِیشَةً لِعَقِبِ نُوحٍ علیه السلام فِی الْأَرْضِ کَمَا عَاشَ عَقِبُ آدَمَ علیه السلام فَإِنَّ الْأَرْضَ تَغْرَقُ بِمَا فِیهَا إِلَّا مَا کَانَ مَعَهُ فِی السَّفِینَةِ ⁽³⁾

**[ترجمه]قصص الانبیا: امام صادق علیه السلام فرمود: در مدت سی سال کشتی را ساخت، سپس امر شد که از هر موجودی، دو جفت را در آن حمل کند. جفت‌های هشتگانه‌ای که آدم از بهشت آورد تا وسیله معاش فرزندان نوح علیه السلام در زمین باشد، همانگونه که ذریه آدم علیه السلام با آن زندگی کردند. چرا که زمین و هر آنچه بر روی آن است، جز آنچه با نوح در کشتی باشد غرق می‌شود. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«41»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی رَزِینٍ الْأَسَدِیِّ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: لَمَّا فَرَغَ نُوحٌ مِنَ السَّفِینَةِ فَکَانَ مِیعَادُهُ علیه السلام فِیمَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ رَبِّهِ تَعَالَی فِی إِهْلَاکِ قَوْمِهِ أَنْ یَفُورَ التَّنُّورُ فَفَارَ فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ لَهُ إِنَّ التَّنُّورَ قَدْ فَارَ فَقَامَ إِلَیْهِ فَخَتَمَهُ فَقَامَ الْمَاءُ فَأَدْخَلَ مَنْ أَرَادَ أَنْ یُدْخِلَ ثُمَّ أَتَی إِلَی خَاتَمِهِ فَنَزَعَهُ وَ قَالَ تَعَالَی فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُیُوناً ⁽⁴⁾

**[ترجمه]قصص الانبیا: امام علی علیه السلام فرمود: زمانی که نوح علیه السلام ساخت کشتی را به پایان برد، وعده میان او و پروردگارش در هلاک کردن قومش آن بود که تنور فوران کند. پس فوران کرد. زن نوح به او گفت: تنور فوران کرده است. نوح به سوی تنور رفته و آن را مهر کرد. پس آب ایستاد، نوح هر که را خواست، وارد کشتی کرد، سپس قصد مهر تنور را کرده و آن را برکند. خدای متعال فرمود: «پس درهای آسمان را به آبی‌ریزان گشودیم و از زمین چشمه‌ها جوشانیدیم». - . قصص الانبیاء، نسخه خطی -

**[ترجمه]

«42»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُ أَبِی علیه السلام یُحَدِّثُ عَطَا قَالَ: کَانَ طُولُ سَفِینَةِ نُوحٍ

1) مخطوط.

2) مخطوط.

3) مخطوط.

4) مخطوط.

علیه السلام أَلْفاً وَ مِائَتَیْ ذِرَاعٍ وَ کَانَ عَرْضُهَا ثَمَانَمِائَةِ ذِرَاعٍ وَ عُمْقُهَا ثَمَانِینَ ذِرَاعاً فَطَافَتْ بِالْبَیْتِ وَ سَعَتْ بَیْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ سَبْعَةَ أَشْوَاطٍ ثُمَّ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ ⁽¹⁾

شی، تفسیر العیاشی عن الحسن بن صالح مثله ⁽²⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیا: امام صادق علیه السلام فرمود: از پدرم شنیدم که با عطا سخن می‌گفت فرمود: طول کشتی نوح

ص: 324

علیه‌السلام هزار و دویست ذراع و عرض آن هشتصد ذراع و عمق آن هشتاد ذراع بود، پس برگرد کعبه طواف کرد و هفت بار سعی صفا و مروه کرد، سپس بر جودی آرام گرفت. - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی -

تفسیر عیاشی: از حسن بن صالح روایتی همانند آن آورده شده است.

**[ترجمه]

بیان

قال صاحب الکامل أمر أن یجعل طوله ثمانین ذراعا و عرضه خمسین ذراعا و طوله فی السماء ثلاثین ذراعا.

و قال قتادة کان طولها ثلاثمائة ذراع و عرضها خمسین ذراعا و طولها فی السماء ثلاثین ذراعا ⁽³⁾

فجعل طولها ثلاثمائة ذراع، و عرضها ثلاثمائة و ثلاثون ذراعا، و طولها فی السماء ثلاثة و ثلاثون ذراعا، هذا قول ابن عبّاس. قلت: و لعلّ الصحیح: فجعل طولها ثمانمائة ذراع، و انه تصحیف من النسّاخ.

و قال الحسن کان طولها ألف ذراع و مائتی ذراع و عرضها ستمائة ذراع انتهی ⁽⁴⁾و ما ورد فی الخبر هو المعتمد⁽⁵⁾.

**[ترجمه]صاحب کامل گوید: امر شد که طول آن را هشتاد ذراع و عرض آن را پنجاه ذراع و طول آن را در آسمان سی ذراع قرار دهد.

قتاده گوید: طول آن سیصد ذراع، عرض آن پنجاه ذراع، و طول آن در آسمان سی ذراع بوده است و حسن گوید: طول آن هزار و دویست ذراع، عرض آن ششصد ذراع بوده است. تمام. - . کامل التواریخ2: 28 -

و تنها آنچه در حدیث آمده است مورد اعتماد است.

**[ترجمه]

«43»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ ذَرِیحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَغْرَقَ الْأَرْضَ کُلَّهَا یَوْمَ نُوحٍ علیه السلام إِلَّا الْبَیْتَ فَمِنْ یَوْمِئِذٍ سُمِّیَ الْعَتِیقَ لِأَنَّهُ أُعْتِقَ مِنَ الْغَرَقِ فَقُلْتُ لَهُ صَعِدَ إِلَی السَّمَاءِ فَقَالَ لَمْ یَصِلِ الْمَاءُ إِلَیْهِ وَ إِنَّمَا رُفِعَ عَنْهُ ⁽⁶⁾.

ع، علل الشرائع أبی عن سعد عن أحمد بن محمد عن علی بن الحسن الطویل عن ابن المغیرة عن ذریح مثله ⁽⁷⁾

**[ترجمه]قصص الانبیا: امام صادق علیه السلام فرمود: خدای متعال در زمان نوح علیه السلام همه زمین را غرق کرد به جز کعبه را، و از آن روز عتیق (آزاد شده) نامیده شد، چرا که از غرق شدن آزاد شد. پس عرض کردم: آیا به آسمان بالا رفت؟ فرمود: آب به آن نرسید بلکه از آن برطرف شد. - . قصص الانبیاء، نسخه خطی -

علل الشرایع: از ذریح همانند آن روایت شده است. - . علل الشرائع: 139 -

**[ترجمه]

«44»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ

1) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

2) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

3) و به قال الیعقوبی فی تاریخه الا انه قال: بذراع نوح. و قال الثعلبی فی العرائس:

4) کامل التواریخ 2: 28. م.

5) و تقدم فی خبر ابن سنان ما یوافق ذلک، و رواه المسعودیّ فی اثبات الوصیة الا انه قال و عرضها مائة ذراع و الظاهر أنّه تصحیف، و تقدم فی خبر الشامیّ أن طولها ثمانمائة ذراع و عرضها خمسمائة، و ارتفاعها فی السماء ثمانین ذراعا.

6) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

7) علل الشرائع: 139. م.

مَحْبُوبٍ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: آمَنَ بِنُوحٍ علیه السلام مِنْ قَوْمِهِ ثَمَانِیَةُ نَفَرٍ وَ کَانَ اسْمُهُ عَبْدَ الْجَبَّارِ وَ إِنَّمَا سُمِّیَ نُوحاً لِأَنَّهُ کَانَ یَنُوحُ عَلَی نَفْسِهِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]قصص الانبیا:

ص: 325

از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: از قوم نوح علیه السلام هشت نفر به او ایمان آوردند، نام او عبدالجبار بود و بدین سبب نوح نامیده شد که بر نفس خویش ناله می‌کرد. - . قصص الانبیاء، نسخه خطی -

**[ترجمه]

«45»

وَ فِی رِوَایَةٍ لِأَنَّهُ بَکَی خَمْسَمِائَةِ سَنَةٍ وَ کَانَ اسْمُهُ عَبْدَ الْأَعْلَی ⁽²⁾.

**[ترجمه]و در روایت دیگری است که: چون پانصد سال گریه کرد، و نامش عبدالاعلی بوده است. - . قصص الانبیاء، نسخه خطی -

**[ترجمه]

«46»

وَ فِی رِوَایَةٍ عَبْدَ الْمَلِکِ وَ کَانَ یُسَمَّی بِهَذِهِ الْأَسْمَاءِ کُلِّهَا ⁽³⁾.

**[ترجمه]در روایت دیگری است که: عبدالملک، و به همه این نامها نامیده می‌شده است. - . قصص الانبیاء، نسخه خطی -

**[ترجمه]

«47»

یه، من لا یحضر الفقیه قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الْبَاقِرُ علیهما السلام إِنَّ الْحَیْضَ لِلنِّسَاءِ نَجَاسَةٌ رَمَاهُنَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهَا وَ قَدْ کُنَّ النِّسَاءُ فِی زَمَنِ نُوحٍ علیه السلام إِنَّمَا تَحِیضُ الْمَرْأَةُ فِی کُلِّ سَنَةٍ حَیْضَةً حَتَّی خَرَجَ نِسْوَةٌ مِنْ مَجَانِّهِنَّ ⁽⁴⁾وَ کُنَّ سَبْعَمِائَةِ امْرَأَةٍ فَانْطَلَقْنَ فَلَبِسْنَ الْمُعَصْفَرَاتِ مِنَ الثِّیَابِ وَ تَحَلَّیْنَ وَ تَعَطَّرْنَ ثُمَّ خَرَجْنَ فَتَعَرَّفْنَ ⁽⁵⁾فِی الْبِلَادِ فَجَلَسْنَ مَعَ الرِّجَالِ وَ شَهِدْنَ الْأَعْیَادَ مَعَهُمْ وَ جَلَسْنَ فِی صُفُوفِهِمْ فَرَمَاهُنَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِالْحَیْضِ عِنْدَ ذَلِکَ فِی کُلِّ شَهْرٍ یَعْنِی أُولَئِکَ النِّسْوَةَ بِأَعْیَانِهِنَّ فَسَالَتْ دِمَاؤُهُنَّ فَأُخْرِجْنَ مِنْ بَیْنِ الرِّجَالِ فَکُنَّ یَحِضْنَ فِی کُلِّ شَهْرٍ حَیْضَةً فَشَغَلَهُنَّ اللَّهُ تَعَالَی بِالْحَیْضِ وَ کَسَرَ شَهْوَتَهُنَّ قَالَ وَ کَانَ غَیْرُهُنَّ مِنَ النِّسَاءِ اللَّوَاتِی لَمْ یَفْعَلْنَ مِثْلَ مَا فَعَلْنَ یَحِضْنَ فِی کُلِّ سَنَةٍ حَیْضَةً قَالَ فَتَزَوَّجَ بَنُو اللَّاتِی یَحِضْنَ فِی کُلِّ شَهْرٍ حَیْضَةً بَنَاتِ اللَّاتِی یَحِضْنَ فِی کُلِّ سَنَةٍ حَیْضَةً فَامْتَزَجَ الْقَوْمُ فَحِضْنَ بَنَاتُ هَؤُلَاءِ وَ هَؤُلَاءِ فِی کُلِّ شَهْرٍ حَیْضَةً وَ کَثُرَ أَوْلَادُ اللَّاتِی یَحِضْنَ فِی کُلِّ شَهْرٍ حَیْضَةً لِاسْتِقَامَةِ الْحَیْضِ وَ قَلَّ أَوْلَادُ اللَّاتِی یَحِضْنَ فِی السَّنَةِ حَیْضَةً لِفَسَادِ الدَّمِ قَالَ فَکَثُرَ نَسْلُ هَؤُلَاءِ وَ قَلَّ نَسْلُ أُولَئِکَ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]من لایحضره الفقیه: امام باقر علیه السلام فرمود: حیض برای زنان نجاستی است که خدای عزوجل زنان را بدان مبتلا ساخته است و زنان در زمان نوح علیه السلام در هر سال تنها یک بار حائض می‌شدند تا اینکه هفتصد نفر از زنان از خانه‌های خود بیرون آمدند، به راه افتاده، لباس‌های زردرنگ پوشیدند، خود را زینت داده و معطر ساختند، سپس بیرون شده و در شهر شناخته شدند، با مردان در جشن‌ها حضور یافتند و در صف‌های آنان نشستند، پس خدای عزوجل در این هنگام آنان را به حیض در هر ماه مبتلا ساخت، یعنی خود آن زنان را. پس خون از آنان جاری شد و از میان مردان بیرون رانده شدند. پس در هر ماه یک بار حائض میشدند، پس خداوند متعال آنان را به حیض مشغول کرد و شهوتشان را شکست.

گوید: و دیگر زنانی که مانند کار آنان را انجام نداده بودند، در هر سال یک بار حائض می‌شدند. گوید: پس پسران زنانی که در هر ماه یک بار حائض می‌شدند با دختران زنانی که در هر سال یک بار حائض می‌شدند، ازدواج کردند. پس قوم با هم درآمیختند و دختران اینان و آنان در هر ماه یک بار حائض می‌شدند. و به سبب استقامت حیض، فرزندان زنانی که در هر ماه یک بار حائض می‌شدند، زیاد شدند و فرزندان زنانی که در سال یکبار حائض می‌شدند، به دلیل به فساد کشیده شدن خون، کم

شدند. گوید: پس نسل اینان زیاد و نسل آنان کم شد. - . من لا یحضره الفقیه، 20 -

**[ترجمه]

«48»

ک، إکمال الدین الطَّالَقَانِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زِیَادٍ الْکُوفِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ الْهَاشِمِیِّ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام لَمَّا أَظْهَرَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی نُبُوَّةَ نُوحٍ علیه السلام وَ أَیْقَنَ الشِّیعَةُ بِالْفَرَجِ اشْتَدَّتِ الْبَلْوَی وَ عَظُمَتِ الْفِرْیَةُ إِلَی أَنْ آلَ الْأَمْرُ إِلَی شِدَّةٍ شَدِیدَةٍ نَالَتِ الشِّیعَةَ وَ الْوُثُوبِ إِلَی نُوحٍ بِالضَّرْبِ الْمُبَرِّحِ ⁽⁷⁾حَتَّی مَکَثَ علیه السلام فِی بَعْضِ الْأَوْقَاتِ مَغْشِیّاً عَلَیْهِ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ یَجْرِی الدَّمُ مِنْ أُذُنِهِ ثُمَّ أَفَاقَ وَ ذَلِکَ بَعْدَ سَنَةِ ثَلَاثِمِائَةٍ مِنْ مَبْعَثِهِ وَ هُوَ فِی خِلَالِ ذَلِکَ یَدْعُوهُمْ

1) قصص الأنبیاء. مخطوط. م.

2) قصص الأنبیاء. مخطوط. م.

3) قصص الأنبیاء. مخطوط. م.

4) جمع المجنة: الموضع الذی یستتر فیه.

5) فی نسخة: فتفرقن.

6) من لا یحضره الفقیه: 20. م.

7) أی الضرب الشدید.

لَیْلًا وَ نَهَاراً فَیَهْرُبُونَ وَ یَدْعُوهُمْ سِرّاً فَلَا یُجِیبُونَ وَ یَدْعُوهُمْ عَلَانِیَةً فَیُوَلُّونَ فَهُمْ بَعْدَ ثَلَاثِ مِائَةِ سَنَةٍ بِالدُّعَاءِ عَلَیْهِمْ وَ جَلَسَ بَعْدَ صَلَاةِ الْفَجْرِ لِلدُّعَاءِ فَهَبَطَ إِلَیْهِ وَفْدٌ مِنَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ وَ هُوَ ثَلَاثَةُ أَمْلَاکٍ فَسَلَّمُوا عَلَیْهِ ثُمَّ قَالُوا لَهُ یَا نَبِیَّ اللَّهِ لَنَا حَاجَةٌ قَالَ وَ مَا هِیَ قَالُوا تُؤَخِّرُ الدُّعَاءَ عَلَی قَوْمِکَ فَإِنَّهَا أَوَّلُ سَطْوَةٍ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی الْأَرْضِ قَالَ قَدْ أَخَّرْتُ الدُّعَاءَ عَلَیْهِمْ ثَلَاثَ مِائَةِ سَنَةٍ أُخْرَی وَ عَادَ إِلَیْهِمْ فَصَنَعَ مَا کَانَ یَصْنَعُ وَ یَفْعَلُونَ مَا کَانُوا یَفْعَلُونَ حَتَّی إِذَا انْقَضَتْ ثَلَاثُ مِائَةِ سَنَةٍ أُخْرَی وَ یَئِسَ مِنْ إِیمَانِهِمْ جَلَسَ فِی وَقْتِ ضُحَی النَّهَارِ لِلدُّعَاءِ فَهَبَطَ عَلَیْهِ ⁽¹⁾وَفْدٌ مِنَ السَّمَاءِ السَّادِسَةِ فَسَلَّمُوا عَلَیْهِ فَقَالُوا خَرَجْنَا ⁽²⁾بُکْرَةً وَ جِئْنَاکَ ضَحْوَةً ثُمَّ سَأَلُوهُ مِثْلَ مَا سَأَلَهُ وَفْدُ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ فَأَجَابَهُمْ إِلَی مِثْلِ مَا أَجَابَ أُولَئِکَ إِلَیْهِ وَ عَادَ علیه السلام إِلَی قَوْمِهِ یَدْعُوهُمْ فَلَا یَزِیدُهُمْ دُعَاؤُهُ إِلَّا فِرَاراً حَتَّی انْقَضَتْ ثَلَاثُمِائَةِ سَنَةٍ تَتِمَّةُ تِسْعِمِائَةِ سَنَةٍ فَصَارَتْ إِلَیْهِ الشِّیعَةُ وَ شَکَوْا مَا یَنَالُهُمْ مِنَ الْعَامَّةِ وَ الطَّوَاغِیتِ وَ سَأَلُوا الدُّعَاءَ بِالْفَرَجِ فَأَجَابَهُمْ إِلَی ذَلِکَ وَ صَلَّی وَ دَعَا فَهَبَطَ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَقَالَ لَهُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَدْ أَجَابَ دَعْوَتَکَ فَقُلْ لِلشِّیعَةِ یَأْکُلُوا التَّمْرَ وَ یَغْرِسُوا النَّوَی وَ یُرَاعُوهُ ⁽³⁾حَتَّی یُثْمِرَ فَإِذَا أَثْمَرَ فَرَّجْتُ عَنْهُمْ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ عَرَّفَهُمْ ذَلِکَ فَاسْتَبْشَرُوا فَأَخْبَرَهُمْ نُوحٌ بِمَا أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ فَفَعَلُوا ذَلِکَ وَ رَاعُوهُ حَتَّی أَثْمَرَ ثُمَّ صَارُوا بِالثَّمَرِ إِلَی نُوحٍ علیه السلام وَ سَأَلُوهُ أَنْ یُنْجِزَ لَهُمُ الْوَعْدَ فَسَأَلَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْ ذَلِکَ ⁽⁴⁾فَأَوْحَی إِلَیْهِ قُلْ لَهُمْ کُلُوا هَذَا التَّمْرَ وَ اغْرِسُوا النَّوَی فَإِذَا أَثْمَرَتْ فَرَّجْتُ عَنْکُمْ فَلَمَّا ظَنُّوا أَنَّ الْخُلْفَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْهِمُ ارْتَدَّ مِنْهُمُ الثُّلُثُ وَ ثَبَتَ الثُّلُثَانِ ⁽⁵⁾فَأَکَلُوا التَّمْرَ وَ غَرَسُوا النَّوَی حَتَّی إِذَا أَثْمَرَ أَتَوْا بِهِ نُوحاً علیه السلام فَأَخْبَرُوهُ وَ سَأَلُوهُ أَنْ یُنْجِزَ لَهُمُ الْوَعْدَ فَسَأَلَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْ ذَلِکَ فَأَوْحَی إِلَیْهِ قُلْ لَهُمْ کُلُوا هَذَا التَّمْرَ ⁽⁶⁾وَ اغْرِسُوا النَّوَی فَارْتَدَّ الثُّلُثُ الْآخَرُ وَ بَقِیَ الثُّلُثُ فَأَکَلُوا التَّمْرَ ⁽⁷⁾

1) فی المصدر: الیه. م.

2) فی المصدر: فقالوا نحن وفد من السماء السادسة خرجنا اه. م.

3) فی المصدر: یأکلون التمر و یغرسون النوی و یراهونه. م.

4) فی نسخة: فسأل اللّه عزّ و جلّ فی ذلک.

5) فی المصدر: و بقی الثلثان.

6) فی المصدر: الثمر. م.

7) فی المصدر: الثمر. م.

وَ غَرَسُوا النَّوَی فَلَمَّا أَثْمَرَ أَتَوْا بِهِ نُوحاً علیه السلام ثُمَّ قَالُوا لَهُ لَمْ یَبْقَ مِنَّا إِلَّا الْقَلِیلُ وَ نَحْنُ نَتَخَوَّفُ عَلَی أَنْفُسِنَا بِتَأَخُّرِ الْفَرَجِ أَنْ نَهْلِکَ فَصَلَّی نُوحٌ علیه السلام ثُمَّ قَالَ یَا رَبِّ لَمْ یَبْقَ مِنْ أَصْحَابِی إِلَّا هَذِهِ الْعِصَابَةُ وَ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْهِمُ الْهَلَاکَ إِنْ تُؤَخِّرِ الْفَرَجَ عَنْهُمْ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ قَدْ أَجَبْتُ دَعْوَتَکَ فَاصْنَعِ الْفُلْکَ فَکَانَ بَیْنَ إِجَابَةِ الدُّعَاءِ وَ بَیْنَ الطُّوفَانِ خَمْسُونَ سَنَةً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]اکمال الدین: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: زمانی که خدای تبارک و تعالی نبوت حضرت نوح علیه السلام را آشکار کرد و به پیروان وی یقین به پیروزی داد، آزمون (الهی) شدت یافت و غوغا و جنجال بالا گرفت تا اینکه کار به سختی بیشتری برای پیروان (نوح) رسید. و گاهی نوح را چنان کتک میزدند که سه روز بیهوش بر زمین میافتاد و خون از گوشش جاری میشد. سپس بعد از سه روز به هوش میآمد. این اتفاقات مربوط به سیصد سال پس از نبوت نوح است و در طول این مدت نوح.

ص: 326

مخفیانه آنان را دعوت می‌کرد و آنان اجابتش نمی‌کردند، آشکارا آنان را دعوت می‌کرد، روی برمی‌گرداندند. پس، بعداز سیصد سال تصمیم گرفت آنان را نفرین کند. پس از نماز صبح نشست تا آنان را نفرین کند. از آشمان هفتم گروهی شامل سه فرشته به سوی او پایین آمده، بر او سلام کرده و گفتند: ای پیامبر خدا، درخواستی داریم. گفت: چه درخواستی؟ گفتند: نفرین بر قومت را به تأخیر بینداز، چرا که این، اولین خشم خداوند در زمین است. گفت: نفرین بر آنان را سیصد سال دیگر به تأخیر انداختم. و به سوی آنان بازگشت و به فعالیت گذشته خود پرداخت و آنان نیز کار گذاشته خود را ادامه دادند. وقتی سیصد سال دیگر گذشت و از ایمان آوردن آنان ناامید شد. در وقت چاشت نشست تا آنان را نفرین کند. پس گروهی از آسمان ششم بر او فرود آمده، بر او سلام کردند و گفتند: صبح زود بیرون آمده و در وقت چاشت نزد تو آمده‌ایم، سپس همان خواسته گروه آسمان هفتم را از او درخواست کردند و او همانند پاسخی که به آنان داد، به اینان نیز داد و آن حضرت برای دعوت کردن قوم خویش به سوی آنان رفت، اما دعوت او جز بر فرار آنان نیفزود، تا اینکه سیصد سال باقیمانده از نهصد سال نیز گذشت. پس شیعیان نزد او آمدند و از آنچه از سوی عامه و طاغوتیان به آنان می‌رسید شکایت کردند و درخواست دعا برای رفع گرفتاری کردند. پس درخواست آنان را اجابت کرده نماز خواند و دعا کرد. پس جبرئیل علیه السلام بر او نازل شد و گفت: همانا خداوند تبارک و تعالی دعایت را اجابت کرده است. به پیروانت بگو: خرما خورده و هسته‌اش را بکارند و از آن مراقبت کنند آنچهآنچ

تا ثمر دهد. هرگاه ثمر داد، اندوه آنان را می‌زدایم. پس خدا را حمد و ستایش کرده و آنان را از این کار آگاه کرد. پس به یکدیگر بشارت دادند، نوح نیز آنچه را خداوند به او وحی کرده بود، به آنان خبر داد. پس چنین کردند و از آن مراقبت کردند تا ثمر داد. سپس میوه را نزد نوح علیه السلام برده و از او خواستند وعده را برایشان محقق سازد. پس نوح در این باره از خداوند پرسید. پس به او وحی کرد: به آنان بگو: این خرما را بخورید و هسته را بکارید پس هرگاه ثمر داد، اندوهتان را می زدایم، وقتی گمان کردند که خلف وعده شده است، یک سوم آنان (از دینشان) منحرف شدند و دو سوم باقی ماندند. پس خرما را خورده و هسته‌اش را کاشتند و زمانی که ثمر داد، میوه‌اش را نزد نوح علیه السلام آورده و درخواست عملی شدن وعده را کردند. نوح علیه السلام از خداوند این مطلب را درخواست کرد، پس به او وحی فرستاد که: به آنان بگو این خرما را بخورید و هسته را بکارید، پس یک سوم دیگر منحرف شدند و یک سوم باقی ماندند. پس خرما را خورده

ص: 327

و هسته را گاشتنند، وقتی ثمر داد، میوه را نزد نوح علیه السلام آورده و به او گفتند: از ما جز تعداد اندکی باقی نمانده است و ما بر خویش بیمناکیم که اگر فرج به تأخیر افتد، هلاک شویم، پس نوح علیه السلام نماز خواند سپس گفت: پروردگارا، از یارانم جز این گروه کسی باقی نمانده است و اگر فرج آنان را به تأخیر اندازی، از هلاکت آنان می‌ترسم. پس خدای عزوجل به او وحی کرد: دعوتت را اجابت کردم، پس کشتی را بساز، میان اجابت دعا و طوفان پنجاه سال فاصله بود. - . کمال الدین: 79-80 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجزری یقال برح به إذا شق علیه و منه الحدیث ضربا غیر مبرح أی غیر شاق.

**[ترجمه]جزری گوید: می‌گویند: برّح به: یعنی هرگاه بر او سخت شود. و در حدیث آمده: ضربه‌ای غیر مبرّح یعنی سبک.

**[ترجمه]

«49»

یج، الخرائج و الجرائح مِنْ تَارِیخِ مُحَمَّدٍ النَّجَّارِ شَیْخِ الْمُحَدِّثِینَ بِالْمَدْرَسَةِ الْمُسْتَنْصِرِیَّةِ بِإِسْنَادٍ مَرْفُوعٍ إِلَی أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یُهْلِکَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْحَی إِلَیْهِ أَنْ شُقَّ أَلْوَاحَ السَّاجِ فَلَمَّا شَقَّهَا لَمْ یَدْرِ مَا یَصْنَعُ بِهَا فَهَبَطَ جَبْرَئِیلُ فَأَرَاهُ هَیْئَةَ السَّفِینَةِ وَ مَعَهُ تَابُوتٌ بِهَا مِائَةُ أَلْفِ مِسْمَارٍ وَ تِسْعَةٌ وَ عِشْرُونَ أَلْفَ مِسْمَارٍ فَسَمَّرَ بِالْمَسَامِیرِ کُلِّهَا السَّفِینَةَ إِلَی أَنْ بَقِیَتْ خَمْسَةُ مَسَامِیرَ فَضَرَبَ بِیَدِهِ إِلَی مِسْمَارٍ فَأَشْرَقَ بِیَدِهِ وَ أَضَاءَ کَمَا یُضِی‌ءُ الْکَوْکَبُ الدُّرِّیُّ فِی أُفُقِ السَّمَاءِ فَتَحَیَّرَ نُوحٌ فَأَنْطَقَ اللَّهُ الْمِسْمَارَ بِلِسَانٍ طَلْقٍ ذَلْقٍ ⁽²⁾فَقَالَ أَنَا عَلَی اسْمِ خَیْرِ الْأَنْبِیَاءِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَهَبَطَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَقَالَ لَهُ یَا جَبْرَئِیلُ مَا هَذَا الْمِسْمَارُ الَّذِی مَا رَأَیْتُ مِثْلَهُ فَقَالَ هَذَا بِاسْمِ سَیِّدِ الْأَنْبِیَاءِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ اسْمِرْهُ ⁽³⁾عَلَی أَوَّلِهَا عَلَی جَانِبِ السَّفِینَةِ الْأَیْمَنِ ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ إِلَی مِسْمَارٍ ثَانٍ فَأَشْرَقَ وَ أَنَارَ فَقَالَ نُوحٌ وَ مَا هَذَا الْمِسْمَارُ فَقَالَ هَذَا مِسْمَارُ أَخِیهِ وَ ابْنِ عَمِّهِ سَیِّدِ الْأَوْصِیَاءِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ فَاسْمِرْهُ عَلَی جَانِبِ السَّفِینَةِ الْأَیْسَرِ فِی أَوَّلِهَا ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ إِلَی مِسْمَارٍ ثَالِثٍ فَزَهَرَ وَ أَشْرَقَ وَ أَنَارَ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام هَذَا مِسْمَارُ فَاطِمَةَ فَاسْمِرْهُ إِلَی جَانِبِ مِسْمَارِ أَبِیهَا ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ إِلَی مِسْمَارٍ رَابِعٍ فَزَهَرَ وَ أَنَارَ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ هَذَا مِسْمَارُ الْحَسَنِ فَاسْمِرْهُ إِلَی جَانِبِ مِسْمَارِ أَبِیهِ ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ إِلَی مِسْمَارٍ خَامِسٍ فَزَهَرَ وَ أَنَارَ وَ أَظْهَرَ النَّدَاوَةَ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ هَذَا مِسْمَارُ الْحُسَیْنِ فَاسْمِرْهُ إِلَی جَانِبِ مِسْمَارِ أَبِیهِ فَقَالَ نُوحٌ یَا جَبْرَئِیلُ مَا هَذِهِ النَّدَاوَةُ

1) کمال الدین: 79- 80. م.

2) أی بلسان فصیح ذی الحدة.

3) أی شده بالمسمار.

فَقَالَ هَذَا الدَّمُ فَذَکَرَ قِصَّةَ الْحُسَیْنِ علیه السلام وَ مَا تَعْمَلُ الْأُمَّةُ بِهِ فَلَعَنَ اللَّهُ قَاتِلَهُ وَ ظَالِمَهُ وَ خَاذِلَهُ.

**[ترجمه]الخرائج: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: وقتی خداوند اراده کرد که قوم نوح را هلاک کند، به او وحی فرستاد: که چوب‌های ساج را بشکن وقتی آنها را شکست نمی‌دانست با آنها چه کند، پس جبرئیل فرود آمد و شکل کشتی را به او نشان داد و همراه با او تابوتی بود که در آن یکصد و بیست و نه هزار میخ بود. همه میخ‌ها را به کشتی زد تا اینکه پنج میخ باقی ماند با دست به یکی از میخ‌ها زد. پس در دستش درخشید و همچون ستاره‌ای درخشان در افق آسمان نورافشانی کرد. نوح تعجب کرد. پس خداوند میخ را به زبانی فصیح و بلیغ به سخن آورد. پس میخ گفت: من بر نام بهترین پیامبران محمد بن عبدالله هستم. پس جبرئیل علیه السلام فرود آمد. نوح به او گفت: ای جبرئیل، این چه میخی است که مانند آن را ندیده‌ام؟ گفت: این میخ به نام سرور پیامبران محمد بن عبدالله صلی الله علیه و آله است، آن را بر ابتدای کشتی و بر سمت راست آن محکم بکوب. سپس با دست به میخ دومی دست زد، پس درخشید و نور داد، نوح گفت: این میخ چیت؟ (جبرئیل) گفت: این میخ برادر و پسرعمویش سید اوصیا علی بن ابیطالب علیه السلام است. آن را در ابتدای کشتی و بر سمت چپ آن محکم بکوب، سپس با دست به میخ سوم زد، پس نور داد و درخشید و روشن شد. جبرئیل گفت: این میخ فاطمه علیها السلام است آن را در کنار میخ پدرش بکوب، سپس با دست به میخ چهارم زد، درخشید و روشنی داد پس جبرئیل گفت: این میخ حسن علیه السلام است، آن را در کنار میخ پدرش بکوب. سپس با دست به میخ پنجم زد که درخشید و روشنی داد و نمناکی ظاهر کرد. جبرئیل گفت: این میخ حسین علیه السلام است. آن را در کنار میخ پدرش بکوب. نوح گفت: ای جبرئیل، این نمناکی چیست؟

ص: 328

گفت: این خون است، وداستان حسین علیه السلام و آنچه امت او می کنند را شرح داد . پس خداوند قاتل و ستم کنندهه و خوار کننده او را لعنت کرد .

**[ترجمه]

«50»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ أَبِی هَارُونَ الْعَبْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِبَعْضِ غِلْمَانِهِ فِی شَیْ‌ءٍ جَرَی لَئِنِ انْتَهَیْتَ وَ إِلَّا ضَرَبْتُکَ ضَرْبَ الْحِمَارِ قَالَ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ مَا ضَرْبُ الْحِمَارِ قَالَ إِنَّ نُوحاً علیه السلام لَمَّا أَدْخَلَ السَّفِینَةَ مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ جَاءَ إِلَی الْحِمَارِ فَأَبَی أَنْ یَدْخُلَ فَأَخَذَ جَرِیدَةً مِنْ نَخْلٍ فَضَرَبَهُ ضَرْبَةً وَاحِدَةً وَ قَالَ لَهُ عبسا شاطانا أَیِ ادْخُلْ یَا شَیْطَانُ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام صادق علیه السلام درباره مسأله‌ای که پیشامد کرده بود، به یکی از غلامانش فرمود: پایان دادی اگر پایان نمیدادی چون زدن الاغ، تو را می‌زدم. عرض کرد، فدایت شوم، زدن الاغ چگونه است؟ فرمود: نوح علیه السلام زمانی که از هر موجودی دو جفت را وارد کشتی کرد، نزد الاغ آمد، الاغ از وارد شدن ابا کرد، پس نوح شاخه بدون برگی از درخت خرما برگرفت و یک بار به او زد و گفت: «عبسا شاطانا» یعنی ای شیطان، وارد شو. - . بصائر الدرجات: 96 -

**[ترجمه]

«51»

ک، إکمال الدین مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عِیسَی الْوَشَّاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ طَاهِرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی بْنِ سَهْلٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ سَعْدِ بْنِ مَنْصُورٍ الْجَوَاشِنِیِّ ⁽²⁾عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْبُدَیْلِیِّ ⁽³⁾عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَدِیرٍ الصَّیْرَفِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا اسْتَنْزَلَ نُوحٌ علیه السلام الْعُقُوبَةَ عَلَی قَوْمِهِ بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الرُّوحَ الْأَمِینَ علیه السلام بِسَبْعَةِ نَوَایَاتٍ فَقَالَ یَا نَبِیَّ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَقُولُ لَکَ إِنَّ هَؤُلَاءِ خَلَائِقِی وَ عِبَادِی وَ لَسْتُ أُبِیدُهُمْ بِصَاعِقَةٍ مِنْ صَوَاعِقِی إِلَّا بَعْدَ تَأْکِیدِ الدَّعْوَةِ وَ إِلْزَامِ الْحُجَّةِ فَعَاوِدِ اجْتِهَادَکَ فِی الدَّعْوَةِ لِقَوْمِکَ فَإِنِّی مُثِیبُکَ عَلَیْهِ وَ اغْرِسْ هَذَا النَّوَی فَإِنَّ لَکَ فِی نَبَاتِهَا وَ بُلُوغِهَا وَ إِدْرَاکِهَا إِذَا أَثْمَرَتْ الْفَرَجَ وَ الْخَلَاصَ فَبَشِّرْ بِذَلِکَ مَنْ تَبِعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَلَمَّا نَبَتَتِ الْأَشْجَارُ وَ تَأَزَّرَتْ وَ تَسَوَّقَتْ وَ تَغَصَّنَتْ وَ أَثْمَرَتْ وَ زَهَا الثَّمَرُ عَلَیْهَا بَعْدَ زَمَنٍ طَوِیلٍ اسْتَنْجَزَ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ الْعِدَةَ فَأَمَرَهُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَنْ یَغْرِسَ مِنْ نَوَی تِلْکَ الْأَشْجَارِ وَ یُعَاوِدَ الصَّبْرَ وَ الِاجْتِهَادَ وَ یُؤَکِّدَ الْحُجَّةَ عَلَی قَوْمِهِ وَ أَخْبَرَ بِذَلِکَ الطَّوَائِفَ الَّتِی آمَنَتْ بِهِ فَارْتَدَّ مِنْهُمْ ثَلَاثُ مِائَةِ رَجُلٍ وَ قَالُوا لَوْ کَانَ مَا یَدَّعِیهِ نُوحٌ حَقّاً لَمَا وَقَعَ فِی وَعْدِ رَبِّهِ خُلْفٌ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمْ یَزَلْ یَأْمُرُهُ عِنْدَ کُلِّ مَرَّةٍ أَنْ یَغْرِسَهَا تَارَةً بَعْدَ أُخْرَی إِلَی أَنْ غَرَسَهَا سَبْعَ مَرَّاتٍ

1) بصائر الدرجات: 96. م.

2) الجواشنة علی ما قیل: بطن من الحمیدیین من هلباء سوید من جذام من القحطانیة، کانت مساکنهم الحوف من الشرقیة بالدیار المصریة. و بطن من لبید، من سلیم بن منصور، من العدنانیة، کانت مساکنهم بلاد برقة.

3) بالتصغیر نسبة إلی بدیل.

فَمَا زَالَتْ تِلْکَ الطَّوَائِفُ ⁽¹⁾تَرْتَدُّ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ بَعْدَ طَائِفَةٍ إِلَی أَنْ عَادَ إِلَی نَیِّفٍ وَ سَبْعِینَ رَجُلًا فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عِنْدَ ذَلِکَ إِلَیْهِ وَ قَالَ الْآنَ أَسْفَرَ الصُّبْحُ عَنِ اللَّیْلِ لِعَیْنِکَ حِینَ صَرَّحَ الْحَقُّ عَنْ مَحْضِهِ وَ صَفَا مِنَ الْکَدَرِ بِارْتِدَادِ مَنْ کَانَتْ طِینَتُهُ خَبِیثَةً فَلَوْ أَنِّی أَهْلَکْتُ الْکُفَّارَ وَ أَبْقَیْتُ مَنْ قَدِ ارْتَدَّ مِنَ الطَّوَائِفِ الَّتِی کَانَتْ آمَنَتْ بِکَ لَمَا کُنْتُ صَدَّقْتُ وَعْدِیَ السَّابِقَ لِلْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ أَخْلَصُوا التَّوْحِیدَ مِنْ قَوْمِکَ وَ اعْتَصَمُوا بِحَبْلِ نُبُوَّتِکَ بِأَنْ أَسْتَخْلِفَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ أُمَکِّنَ لَهُمْ دِینَهُمْ وَ أُبَدِّلَ خَوْفَهُمْ بِالْأَمْنِ لِکَیْ تَخْلُصَ الْعِبَادَةُ لِی بِذَهَابِ الشَّکِّ مِنْ قُلُوبِهِمْ فَکَیْفَ یَکُونُ الِاسْتِخْلَافُ وَ التَّمْکِینُ وَ تَبَدُّلُ الْخَوْفِ بِالْأَمْنِ مِنِّی لَهُمْ مَعَ مَا کُنْتُ أَعْلَمُ مِنْ ضَعْفِ یَقِینِ الَّذِینَ ارْتَدُّوا وَ خُبْثِ طِینَتِهِمْ وَ سُوءِ سَرَائِرِهِمُ الَّتِی کَانَتْ نَتَائِجَ النِّفَاقِ وَ شُبُوحِ الضَّلَالَةِ ⁽²⁾فَلَوْ أَنَّهُمْ تَنَسَّمُوا مِنِّی الْمُلْکَ الَّذِی أُوتِی الْمُؤْمِنِینَ وَقْتَ الِاسْتِخْلَافِ إِذَا أَهْلَکْتُ أَعْدَاءَهُمْ لَنَشِقُوا رَوَایِحَ صِفَاتِهِ وَ لَاسْتَحْکَمَتْ سَرَائِرُ نِفَاقِهِمْ وَ تَأَبَّدَ خَبَالُ ضَلَالَةِ قُلُوبِهِمْ وَ کَاشَفُوا إِخْوَانَهُمْ بِالْعَدَاوَةِ وَ حَارَبُوهُمْ عَلَی طَلَبِ الرِّئَاسَةِ وَ التَّفَرُّدِ بِالْأَمْرِ وَ النَّهْیِ وَ کَیْفَ یَکُونُ التَّمْکِینُ فِی الدِّینِ وَ انْتِشَارُ الْأَمْرِ فِی الْمُؤْمِنِینَ مَعَ إِثَارَةِ الْفِتَنِ وَ إِیقَاعِ الْحُرُوبِ کَلَّا فَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنا وَ وَحْیِنا ⁽³⁾

**[ترجمه]اکمال الدین: امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی نوح علیه السلام طلب نزول عذاب بر قومش کرد، خداوند عزوجل، روح الامین علیه السلام را با هفت هسته فرستاد. پس گفت«ای پیامبر خدا، خداوند تبارک و تعالی به تو می‌فرماید: قطعاً اینان مخلوقات و بندگان من هستند و من آنان را با هیچ صاعقه‌ای از بین نمی برم مگر بعد از تأکید دعوت و محکم شدن حجت، پس تلاش در دعوت قومت را دوباره آغاز کن که من بر این کار، به تو پاداش خواهم داد. و این هسته را (در زمین) بکار که در رشد کردن، رسیدن و به بار نشستن آن ، فرج و رهایی توست، پس مؤمنانی که از تو پیروی کرده‌اند را به این امر بشارت ده. زمانی که درخت‌ها رشد کردند و پوشش برخود گرفتند و ساقه‌دار و شاخه‌دار شده و به بار نشستند و پس از زمانی طولانی، میوه بر آنها درخشیدن گرفت، نوح از خداوند سبحان خواست که وعده را محقق سازد. پس خدای تبارک و تعالی به او فرمان داد که هسته آن درخت‌ها را در زمین بکارد و صبر و تلاش را دوباره از سر گیرد و حجت را بر قومش دوباره تمام کند. نوح این مطلب را به گروه‌هایی که به او ایمان آورده بودند، خبر داد. پس از میان آنان سیصد مرد [از دین خود] بازگشته و گفتند: اگر ادعای نوح حق بود، در وعده پروردگارش خلفی صورت نمی‌گرفت. سپس خداوند تبارک و تعالی پیوسته در هر بار او را امر می‌کرد که هسته‌ها را یکی پس از دیگری بکارد تا اینکه هفت مرتبه هسته‌ها را کاشت.

ص: 329

و پیوسته گروهی پس از گروه دیگر از این طایفه‌ها مرتد می‌شدند تا اینکه به هفتاد و اندی مرد رسیدند. در این هنگام خدای عزوجل به او وحی فرستاده و فرمود: هم اکنون برای دیدگان تو، صبح پرده از شب برداشت، آنگاه که با مرتد شدن آنان که باطن خبیثی داشتند، حق محض آشکار شد و پاک از کدر (شناخته شد). پس اگر من کافران را هلاک می‌کردم و گروه‌هایی را که به تو ایمان آورده بودند و اکنون مرتد شده‌اند، باقی می‌گذاشتم، به وعده گذشته خود در رابطه با مؤمنان عمل نکرده بودم، همان مؤمنان قوم تو که توحید خود را خالص کردند و به ریسمان نبوت تو چنگ زدند. (وعده) اینکه آنان را در زمین جانشین قرار داده و دینشان را برایشان تقویت کنم و ترسشان را به امنیت بدل سازم تا با رفتن تردید از دلهایشان، عبادت برای من خالصانه شود. پس جانشین ساختن و تقویت کردن و تبدیل ترس به امنیت از جانب من برای آنان، با ضعف یقینی که از مرتد شدگان می‌دانستم و خباثت و بدی درونشان که نتیجه نفاق و سایههای گمراهی بود، چگونه امکان داشت؟ و اگر آنان از جانب من، از حکومتی که در زمان جانشینی به مؤمنان داده شد، باخبر می‌شدند - استشمام میکردند -، وقتی که دشمنان آنان هلاک کردم، بیتردید رایحههای صفات آن را میبوییدند، و نفاق درونی ایشان محکم می‌شد و فساد گمراهی قلب‌هایشان جاودانه می‌گشت و با برادرانشان آشکارا دشمنی می‌کردند و بر سر ریاست طلبی و یکه تازی در امر و نهی با آنان به ستیزه می‌پرداختند،. و چگونه تسلیم در دین و رواج آن در میان مؤمنین با فتنه‌جویی و جنگ‌طلبی همراه خواهد بود؟ هرگز، پس کشتی را زیرنظر ما و با وحی ما بساز. - . اکمال الدین: 202-203 -

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی الأزر الإحاطة و القوة و الضعف ضد و التقویة و الموازرة أن یقوی الزرع بعضه بعضا فیلتف و التأزیر التغطیة و التقویة و نصر مؤزر بالغ شدید و قال سوق الشجر تسویقا صار ذا ساق انتهی فالمراد بقوله علیه السلام تأزرت تقوت و التفت و بقوله تسوقت قوی ساقها و بقوله تغصنت کثرت و قویت أغصانها و زهو الثمرة احمرارها و اصفرارها.

قوله علیه السلام حین صرح الحق إما بتخفیف الراء المضمومة أی خلص أو بالتشدید أی بین و المحض الخالص من کل شی‌ء و علی التقدیرین یضمن معنی الانکشاف أو الکشف و شبوح الضلالة بالباء الموحدة و الحاء المهملة جمع شبح بالتحریک و هو الشخص أو بالسین المهملة و النون بمعنی الظهور أو بالخاء المعجمة جمع سنخ بالکسر بمعنی الأصل

1) فی نسخة: فما زالت تلک الطوائف من المؤمنین.

2) فی نسخة: سنوح الضلالة. و فی أخری: شیوخ الضلالة.

3) کمال الدین: 202- 203 و جملات الروایة مضطربة جدّا فی نسخ الکتاب و المصدر. م.

أو بمعنی الرسوخ و فی بعض النسخ شیوخ جمع الشیخ و علی التقادیر لا یخلو من تکلف و تنسم النسیم ⁽¹⁾تشممه و نشقه کقرحه شمه و الخبال الجنون و الفساد و الحاصل أن هذه الفتن لتخلیص المؤمنین عن المنافقین و ظهور ما کتموه من الشرک و الفساد لکی لا یفسدوا فی الأرض بعد ظهور دولة الحق باختلاطهم بالمؤمنین.

**[ترجمه]فیروزآبادی گفته است: أزر: احاطه و قوت و ضعف. از اضداد است و همچنین به معنی تقویت. و (الموازرة) این است که بعضی از قسمتهای کاشته شده، بعضی دیگر را تقویت کرده و به هم پیچیده شود. و تأزیر: پوشاندن و تقویت. نصر مؤزّر: پیروزی کامل و محکم. و گوید: سوق الشجر تسویقاً: درخت دارای ساقه شد، تمام. پس منظور از کلام امام علیه السلام که فرمود: تأزرت، این است که: قوی شد و به هم درپیچید. و منظور از این کلام که فرمود: تسوقت، این است که: ساقه‌اش قدرتمند شد و از این گفته: (تغصنت) یعنی زیاد شد و شاخه‌هایش محکم گشت. و زهو الثمرة: قرمز و زرد شدن آن است.

و این سخن امام علیه السلام که: (حین صرح الحق) صرح با تخفیف راء مضموم یعنی: خالص شدن. یا با تشدید یعنی واضح شد. محض: خالص هر چیزی است و براساس هر دو تقدیر معنای روشن شدن یا کشف کردن را دارد. و شبوح الضلاله با باء و حاء، جمع شبح با حروف حرکت دار است به معنای کالبد. یا اگر باسین و نون باشد بمعنای ظاهر شدن است. اگر با خاء باشد، جمع سنخ با کسره است به معنای اصل

ص: 330

یا به معنای پایداری و ثبات است. و در بعضی نسخه‌ها «شیوخ» آمده است، جمع شیخ. و به هر تقدیر، خالی از تکلف نیست. و تنسم النسیم : نسیم را بویید و نشقه مانند قرحه: آن را بویید. خبال: جنون و فساد، و نتیجه آنکه این آزمایش‌ها برای جداکردن مؤمنان از منافقان و ظهور شرک و فساد پنهان آنان است تا پس از ظهور حکومت حق، با آمیختگی با مؤمنان، در زمین فساد نکنند.

**[ترجمه]

«52»

سن، المحاسن الْقَاسِمُ الزَّیَّاتُ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُؤْمِنِ بْنِ الْعَلَاءِ ⁽²⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا حَسَرَ الْمَاءُ عَنْ عِظَامِ الْمَوْتَی فَرَأَی ذَلِکَ نُوحٌ ع- فَجَزِعَ جَزَعاً شَدِیداً وَ اغْتَمَّ لِذَلِکَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنْ کُلِ الْعِنَبَ الْأَسْوَدَ لِیَذْهَبَ غَمُّکَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی آب استخوان‌های مردگان را آشکار کرد و نوح علیه السلام این (صحنه) را دید، بسیار بی‌تابی نموده و به سبب آن غصه‌دار شد، پس خداوند به او وحی فرستاد که: انگور سیاه بخور تا اندوهت برطرف شود. - . محاسن البرقی: 548 -

**[ترجمه]

«53»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَانَتْ شَرِیعَةُ نُوحٍ علیه السلام أَنْ یُعْبَدَ اللَّهُ بِالتَّوْحِیدِ وَ الْإِخْلَاصِ وَ خَلْعِ الْأَنْدَادِ وَ هِیَ الْفِطْرَةُ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا وَ أَخَذَ مِیثَاقَهُ عَلَی نُوحٍ علیه السلام وَ النَّبِیِّینَ أَنْ یَعْبُدُوا اللَّهَ وَ لَا یُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ أَمَرَهُ بِالصَّلَاةِ وَ الْأَمْرِ وَ النَّهْیِ وَ الْحَرَامِ وَ الْحَلَالِ وَ لَمْ یَفْرِضْ عَلَیْهِ أَحْکَامَ حُدُودٍ وَ لَا فَرَضَ مَوَارِیثَ فَهَذِهِ شَرِیعَتُهُ- فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِینَ عاماً یَدْعُوهُمْ سِرّاً وَ عَلَانِیَةً فَلَمَّا أَبَوْا وَ عَتَوْا قَالَ رَبِّ إِنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما کانُوا یَفْعَلُونَ فَلِذَلِکَ قَالَ نُوحٌ وَ لا یَلِدُوا إِلَّا فاجِراً کَفَّاراً وَ أَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ ⁽⁴⁾

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام فرمود: آیین نوح علیه السلام این بود که خداوند را با توحید و اخلاص عبادت کرده و شریکان را کنار زند و این همان فطرتی است که خداوند مردم را بر اساس آن سرشته است و از نوح و پیامبران پیمان گرفت که خدا را عبادت کرده و چیزی را شریک او قرار ندهند و او را به نماز و امر (به معروف) و نهی (از منکر) و حرام و حلال فرمان داد و احکام حدود و تعیین ترکه میت را بر او واجب نکرد. این شریعت نوح است. پس نهصد و پنجاه سال در میان آنان ماند و در خفا و آشکار آنان را دعوت کرد. وقتی سر باز زده و سرکشی کردند، گفت: پروردگارا، من مغلوب شدم، به دادم برس، پس خداوند به او وحی فرستاد که: «از قوم تو، جز کسانی که [تاکنون] ایمان آورده‌اند، هرگز [کسی] ایمان نخواهد آورد، پس از آنچه می‌کردند، غمگین مباش» و بدین سبب نوح گفت: «و جز پلید کار ناسپاس نزایند» و خداوند به او وحی کرد که: کشتی را بساز. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«54»

شی، تفسیر العیاشی عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بِالْکُوفَةِ أَیَّامَ قَدِمَ عَلَی أَبِی الْعَبَّاسِ فَلَمَّا انْتَهَیْنَا إِلَی الْکُنَاسَةِ فَنَظَرَ عَنْ یَسَارِهِ ثُمَّ قَالَ یَا مُفَضَّلُ هَاهُنَا صُلِبَ عَمِّی زَیْدٌ رَحِمَهُ اللَّهُ ثُمَّ مَضَی حَتَّی أَتَی طَاقَ الزَّیَّاتِینَ وَ هُوَ آخِرُ السَّرَّاجِینَ فَنَزَلَ فَقَالَ لِی انْزِلْ فَإِنَّ هَذَا الْمَوْضِعَ کَانَ مَسْجِدَ الْکُوفَةِ الْأَوَّلَ الَّذِی کَانَ خَطَّهُ آدَمُ علیه السلام وَ أَنَا أَکْرَهُ أَنْ أَدْخُلَهُ رَاکِباً فَقُلْتُ لَهُ فَمَنْ غَیَّرَهُ عَنْ خِطَّتِهِ فَقَالَ أَمَّا أَوَّلُ ذَلِکَ فَالطُّوفَانُ فِی زَمَنِ نُوحٍ-

1) و یحتمل أن یکون مصحف تسنم أی رکب الملک و علاه.

2) الموجود فی المصدر: موسی بن العلاء، و الظاهر أنّه الصحیح.

3) محاسن البرقی: 548. م.

4) مخطوط. م.

ثُمَّ غَیَّرَهُ بَعْدُ أَصْحَابُ کِسْرَی وَ النُّعْمَانُ بْنُ مُنْذِرٍ ثُمَّ غَیَّرَهُ زِیَادُ بْنُ أَبِی سُفْیَانَ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ کَانَتِ الْکُوفَةُ وَ مَسْجِدُهَا فِی زَمَنِ نُوحٍ فَقَالَ نَعَمْ یَا مُفَضَّلُ وَ کَانَ مَنْزِلُ نُوحٍ وَ قَوْمِهِ فِی قَرْیَةٍ عَلَی مَتْنِ الْفُرَاتِ ⁽¹⁾مِمَّا یَلِی غَرْبِیَّ الْکُوفَةِ فَقَالَ وَ کَانَ نُوحٌ رَجُلًا نَجَّاراً فَجَعَلَهُ اللَّهُ نَبِیّاً وَ انْتَجَبَهُ وَ نُوحٌ أَوَّلُ مَنْ عَمِلَ سَفِینَةً تَجْرِی عَلَی ظَهْرِ الْمَاءِ وَ إِنَّ نُوحاً لَبِثَ فِی قَوْمِهِ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِینَ عاماً یَدْعُوهُمْ إِلَی الْهُدَی فَیَهْزَءُونَ بِهِ وَ یَسْخَرُونَ مِنْهُ فَلَمَّا رَأَی ذَلِکَ مِنْهُمْ دَعَا عَلَیْهِمْ فَقَالَ رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرِینَ دَیَّاراً إِلَی قَوْلِهِ إِلَّا فاجِراً کَفَّاراً قَالَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ یَا نُوحُ اصْنَعِ الْفُلْکَ وَ أَوْسِعْهَا وَ عَجِّلْ عَمَلَهَا بِأَعْیُنِنا وَ وَحْیِنا فَعَمِلَ نُوحٌ سَفِینَةً فِی مَسْجِدِ الْکُوفَةِ بِیَدِهِ یَأْتِی بِالْخَشَبِ مِنْ بُعْدٍ حَتَّی فَرَغَ مِنْهَا قَالَ مُفَضَّلٌ ثُمَّ انْقَطَعَ حَدِیثُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ ⁽²⁾فَقَامَ فَصَلَّی الظُّهْرَ ثُمَّ الْعَصْرَ ثُمَّ انْصَرَفَ مِنَ الْمَسْجِدِ فَالْتَفَتَ عَنْ یَسَارِهِ وَ أَشَارَ بِیَدِهِ إِلَی مَوْضِعِ دَارِ الدَّارِیِّینَ وَ هُوَ فِی مَوْضِعِ دَارِ ابْنِ حَکِیمٍ وَ ذَلِکَ فُرَاتٌ الْیَوْمَ وَ قَالَ لِی یَا مُفَضَّلُ هَاهُنَا نُصِبَتْ أَصْنَامُ قَوْمِ نُوحٍ یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً ثُمَّ مَضَی حَتَّی رَکِبَ دَابَّتَهُ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فِی کَمْ عَمِلَ سَفِینَةً نُوحٌ ⁽³⁾حَتَّی فَرَغَ مِنْهَا قَالَ فِی الدَّوْرَیْنِ فَقُلْتُ وَ کَمِ الدَّوْرَانِ قَالَ ثَمَانُونَ سَنَةً قُلْتُ فَإِنَّ الْعَامَّةَ تَقُولُ عَمِلَهَا فِی خَمْسِمِائَةِ عَامٍ قَالَ فَقَالَ کَلَّا کَیْفَ وَ اللَّهُ یَقُولُ وَ وَحْیِنا ⁽⁴⁾

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: مفضل‌بن عمر روایت کرده است: با امام صادق علیه السلام در کوفه بودیم، روزگاری که به ابی‌العباس روی آورد، وقتی به کناسه رسیدیم، به سمت چپ خویش نگاهی کرد و فرمود: ای مفضل، عمویم زید – که خدایش رحمت کند – اینجا به دار آویخته شد. سپس گذشت تا اینکه به طاق الزیاتین که آخرین سراجین است، رسید، پس (از مرکب) پایین آمد و به من فرمود: پایین بیا که اینجا مسجد اول کوفه بوده است که آدم علیه السلام [نقشه] آن را رسم کرده بود و من دوست ندارم که سواره وارد آن شوم. به او عرض کردم: پس چه کسی آن را از نقشه‌اش تغییر داد؟ فرمود: اولین چیز طوفان زمان نوح بود،

ص: 331

سپس یاران کسری و نعمان‌بن منذر آن را تغییر دادند و سپس زیادبن ابی‌سفیان آن را تغییر داد. به او عرض کردم: فدایت شوم آیا کوفه و مسجد آن در زمان نوح وجود داشت؟ فرمود: بله، ای مفضل، و محل فرود آمدن نوح و قومش در روستایی بر بلندای فرات از جایی که به سمت غربی کوفه می‌رسد، بود. پس فرمود: نوح مرد نجاری بود پس خداوند او را پیامبر قرار داده و او را برگزید، و نوح نخستین کسی است که کشتی‌ای ساخت که بر روی آب حرکت می‌کند. نوح نهصد و پنجاه سال در میان قوم خود بود و آنان را به (راه) هدایت دعوت می‌کرد، اما آنان او را مورد استهزاء قرار داده و به سخره‌اش می‌گرفتند، زمانی که این (برخورد) را از آنان دید، بر آنان نفرین کرد و گفت: «پروردگارا، هیچ‌کس از کافران را بر روی زمین مگذار» تا آنجا که گفت: «جز پلیدکار ناسپاس». فرمود: پس خداوند به او وحی کرد که ای نوح، کشتی را بساز و آن را گسترش ده و ساخت آن را با سرعت زیرنظر ما و با وحی ما انجام ده، پس نوح کشتی خود را در مسجد کوفه با دست خویش ساخت، از فاصله دور چوب می‌آورد تا آن را به پایان برد. مفضل گوید: سخن امام صادق علیه السلام در وقت زوال خورشید - . سخن امام علیه السلام در همین جا قطع شد. -

قطع شد. پس برخاسته و نماز ظهر و سپس عصر را به جای آورد. سپس از مسجد بیرون آمد، پس به سمت چپ خویش توجه نموده و با دست به محل دارالداریین اشاره کرد که در محل خانه ابن‌حکیم- همان فرات کنونی- می‌باشد و به من فرمود: ای مفضل، بت‌های قوم نوح: یغوث، یعوق و نسر در اینجا نصب شدند. سپس حرکت کرد تا مرکبش را سوار شد. پس به او عرض کردم: فدایت شوم، کشتی نوح در چند دوره ساخته شد تا کار ساختش به پایان برسد؟ فرمود: در دو دوره (مرتبه). گفتم: این دو دوره چقدر بوده است؟ فرمود: هشتاد سال. گفتم: عامه می‌گویند که در پانصد سال آن را ساخت، گفت: فرمود: هرگز، چگونه ممکن است در حالی که خداوند می‌فرماید: «و وحینا». - .

نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

یمکن حمل الاختلاف الواقع فی زمان عمل السفینة علی أنه لم یحسب فی بعض الأخبار زمان بعض مقدمات عملها کتحصیل الخشب و نحو ذلک ثم إن الظاهر من الخبر أنه علیه السلام فسر الوحی هنا بالسرعة کما صرح الجوهری بمجیئه بهذا المعنی و حمله المفسرون علی معناه المشهور قال الشیخ الطبرسی معناه و علی ما أوحینا إلیک من صفتها و حالها عن أبی مسلم و قیل المراد بوحینا أن اصنعها ⁽⁵⁾

1) فی نسخة: علی منزل من الفرات.

2) فی نسخة: ثم انقطع حدیث أبی عبد اللّه علیه السلام عند ذلک.

3) فی نسخة: فی کم عمل سفینته نوح.

4) مخطوط.

5) مجمع البیان 5: 159.

**[ترجمه]اختلاف موجود در زمان ساخت کشتی را می‌توان بر این حمل کرد که در بعضی روایتها، زمان بعضی از مقدمات ساخت آن مانند جمع‌آوری چوب و غیره محاسبه نشده است. از سوی دیگر از حدیث به روشنی بر نمی‌آید که امام علیه السلام در اینجا وحی را چنان که جوهری به آوردن این معنا تصریح کرده است، به معنای سرعت تفسیر کرده باشد. و مفسران آن را بر معنای مشهور در آن حمل کرده‌اند. شیخ طبرسی از ابی‌مسلم نقل میکند: یعنی: براساس آنچه از ویژگی و حالت آن به تو وحی کردیم، ؛ و گفته‌اند: مقصود از وحی ما این است که: آن را بساز. - . مجمع البیان5: 109 -

ص: 332

**[ترجمه]

«55»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: کَانَتِ السَّفِینَةُ مُطْبَقَةً بِطَبَقٍ وَ کَانَ مَعَهُ خُرْزَتَان ⁽¹⁾تُضِی‌ءُ إِحْدَاهُمَا بِالنَّهَارِ ضَوْءَ الشَّمْسِ وَ تُضِی‌ءُ إِحْدَاهُمَا بِاللَّیْلِ ضَوْءَ الْقَمَرِ وَ کَانُوا یَعْرِفُونَ وَقْتَ الصَّلَاةِ وَ کَانَ آدَمُ مَعَهُ فِی السَّفِینَةِ فَلَمَّا خَرَجَ مِنَ السَّفِینَةِ صَیَّرَ قَبْرَهُ تَحْتَ الْمَنَارَةِ بِمَسْجِدِ مِنًی ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: عیسی‌بن عبدالله علوی میگوید: کشتی دارای یک سرپوش بود و آن سرپوش دو سوراخ داشت که یکی از آن‌ها در روز با نور خورشید روشن می‌شد و دیگری در شب با نور ماه، نورافشانی می‌کرد، و زمان نماز را می‌دانستند و آدم با او در کشتی بود، زمانی که از کشتی خارج شد، قبر او را در مسجد منی زیر مناره قرار داد. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

کون السفینة مطبقة مختلف فیه ⁽³⁾و الخرزتان رواهما العامة أیضا عن ابن عباس و أکثر أخبارنا تدل علی کون قبره علیه السلام فی الغری کما سیأتی فی کتاب المزار إن شاء الله.

**[ترجمه]اینکه کشتی دارای سرپوش بوده باشد، محل اختلاف است. و دو سوراخ را اهل تسنن نیز از ابن‌عباس روایت کرده‌اند. و بیشتر اخبار ما بر این دلالت می‌کند که قبر آدم علیه السلام در غرّی است چنانکه ان‌شاء الله در کتاب مزار خواهد آمد.

**[ترجمه]

«56»

شی، تفسیر العیاشی عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَ رَأَیْتَ قَوْلَ اللَّهِ- حَتَّی إِذا جاءَ أَمْرُنا وَ فارَ التَّنُّورُ مَا هَذَا التَّنُّورُ وَ أَنَّی کَانَ مَوْضِعُهُ وَ کَیْفَ کَانَ فَقَالَ کَانَ التَّنُّورُ حَیْثُ وَصَفْتُ لَکَ فَقُلْتُ فَکَانَ بَدْوُ خُرُوجِ الْمَاءِ مِنْ ذَلِکَ التَّنُّورِ فَقَالَ نَعَمْ إِنَّ اللَّهَ أَحَبَّ أَنْ یُرِیَ قَوْمَ نُوحٍ الْآیَةَ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ بَعْدُ أَرْسَلَ عَلَیْهِمْ مَطَراً یَفِیضُ فَیْضاً وَ فَاضَ الْفُرَاتُ أَیْضاً وَ الْعُیُونُ کُلُّهُنَّ فَیْضاً فَغَرَّقَهُمُ اللَّهُ وَ أَنْجَی نُوحاً وَ مَنْ مَعَهُ فِی السَّفِینَةِ فَقُلْتُ لَهُ فَکَمْ لَبِثَ نُوحٌ علیه السلام وَ مَنْ مَعَهُ فِی السَّفِینَةِ حَتَّی نَضَبَ الْمَاءُ وَ خَرَجُوا مِنْهَا فَقَالَ لَبِثُوا فِیهَا سَبْعَةَ أَیَّامٍ وَ لَیَالِیَهَا وَ طَافَتْ بِالْبَیْتِ ثُمَّ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ وَ هُوَ فُرَاتُ الْکُوفَةِ ⁽⁴⁾فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ مَسْجِدَ الْکُوفَةِ لَقَدِیمٌ فَقَالَ نَعَمْ وَ هُوَ مُصَلَّی الْأَنْبِیَاءِ وَ لَقَدْ صَلَّی فِیهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَیْثُ انْطَلَقَ بِهِ جَبْرَئِیلُ عَلَی الْبُرَاقِ فَلَمَّا انْتَهَی بِهِ إِلَی دَارِ السَّلَامِ وَ هُوَ ظَهْرُ الْکُوفَةِ وَ هُوَ یُرِیدُ بَیْتَ الْمَقْدِسِ قَالَ لَهُ یَا مُحَمَّدُ هَذَا مَسْجِدُ أَبِیکَ آدَمَ وَ مُصَلَّی الْأَنْبِیَاءِ فَانْزِلْ فَصَلِّ فِیهِ فَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ فَصَلَّی ثُمَّ انْطَلَقَ بِهِ إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ فَصَلَّی ثُمَّ إِنَّ جَبْرَئِیلَ علیه السلام عَرَجَ بِهِ إِلَی السَّمَاءِ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: از مفضل میگوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: در این سخن خدا که می‌فرماید: «تا آنگاه که فرمان ما در رسید و تنور فوران کرد» این تنور چیست؟ و جایگاهش در کجا بوده است؟ و چگونه بوده است؟ پس فرمود: تنور همانگونه بوده است که برایت وصف کردم. پس گفتم: آیا آغاز بیرون آمدن آب، از آن تنور بوده است؟ پس فرمود: آری، خداوند دوست داشت که قوم نوح نشانه را ببینند، سپس بر آنان بارانی فرستاد که به شدت جاری شد و فرات و همه چشمه‌های دیگر از آب پر شدند، پس خداوند آنان را غرق کرد و نوح و کسانی که همراه با او در کشتی بودند را نجات داد. پس عرضه داشتم: پس چه مدت زمانی نوح و همراهانش در کشتی ماندند تا آب خشک شد و از آن خارج شدند؟ فرمود: هفت شبانه‌روز در آن ماندند و کشتی بر گرد کعبه طواف کرد، سپس بر جودی که همان فرات کوفه است، قرار گرفت. پرسیدم: آیا مسجد کوفه قدمت بسیاری دارد؟ فرمود: آری، آن محل نماز پیامبران بوده است. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نیز وقتی جبرئیل، او را به سمت براق می‌برد، در آن نماز خواند، زمانی که آن حضرت را به دارالسلام که بر بلندی کوفه است، برد و او می‌خواست به بیت‌المقدس برود، به او گفت: ای محمد، این مسجد پدرت آدم و محل نماز پیامبران است. پس فرود آی و در آن نماز بگزار، پس رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرود آمد، نماز خواند و سپس او را به بیت‌المقدس برد پس نماز گزارد. سپس جبرئیل علیه السلام او را به آسمان عروج داد. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

فی الکافی فأین کان موضعه و کیف کان فقال کان التنور فی بیت عجوز مؤمنة فی دبر قبلة میمنة المسجد فقلت له فإن ذلک موضع زاویة باب الفیل الیوم فقلت

1) الخرزة: الثقبة.

2) مخطوط. م.

3) قال الیعقوبی ما حاصله: جعلها ثلاث بیوت سفلا و وسطا و علوا. فالأسفل للدواب و الوحش و السباع، و الاوسط للطیر، و الأعلی لنوح و أهل بیته، و یجعل فی الأعلی صهاریج الماء و موضعا للطعام.

4) استظهر فی الهامش أن الصحیح: و هو قرب الکوفة.

5) مخطوط. م.

له فکان بدو خروج الماء إلی آخر الخبر ⁽¹⁾.

قال الشیخ الطبرسی رحمه الله فی التنور أقوال.

أولها أنه تنور الخابزة و أنه تنور کان لآدم علی نبینا و آله و علیه السلام فار الماء عنه علامة لنوح علیه السلام إذ نبع الماء من موضع غیر معهود خروجه منه عن ابن عباس و الحسن و مجاهد ثم اختلف فی ذلک فقال قوم إن التنور کان فی دار نوح علیه السلام بعین وردة من أرض الشام و قال قوم بل کان فی ناحیة الکوفة و هو المروی عن أئمتنا علیهم السلام.

و ثانیهما أن التنور وجه الأرض عن ابن عباس و عکرمة و الزهری و اختاره الزجاج.

و ثالثها أن معنی قوله وَ فارَ التَّنُّورُ طلع الفجر و ظهرت أمارات دخول النهار و تقضی اللیل من قولهم نور الصبح تنویرا روی ذلک عن علی علیه السلام.

و رابعها أن التنور أعلی الأرض و أشرفها و المعنی نبع الماء من الأمکنة المرتفعة فشبهت بالتنانیر لعلوها عن قتادة.

و خامسها أن فار التنور معناه اشتد غضب الله علیهم و وقعت نقمته بهم کما تقول العرب حمی الوطیس إذا اشتد الحرب انتهی ⁽²⁾.

أقول: الأظهر هو الوجه الأول لوروده فی الأخبار المعتبرة و ما سیأتی من خبر الأعمش لا یصلح لمعارضتها ⁽³⁾.

ثم اعلم أنه اختلف فی مدة مکثهم فی السفینة قال الشیخ الطبرسی بعد إیراد هذه الروایة و فی روایة أخری أن السفینة استقلت بما فیها فجرت علی ظهر الماء مائة و خمسین یوما بلیالیها ثم قال و قیل إن سفینة نوح سارت لعشر مضین من رجب فسارت ستة أشهر حتی طافت الأرض کلها لا تستقر فی موضع حتی أتت الحرم فطافت بموضع الکعبة أسبوعا و کان الله سبحانه رفع البیت إلی السماء ثم سارت بهم حتی انتهت إلی الجودی

1) الروضة: 281. م.

2) مجمع البیان 5: 163. م.

3) لارساله و عدم توثیق من الخاصّة للأعمش.

و هو جبل بأرض الموصل فاستقرت علیه الیوم العاشر من المحرم انتهی ⁽¹⁾

و ذکر صاحب الکامل نحوا مما ذکره أخیرا ⁽²⁾.

و قال المسعودی کان رکوبهم فی السفینة یوم الجمعة لتسع عشرة لیلة خلت من آذار ⁽³⁾ثم أغرق الله جمیع الأرض خمسة أشهر ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]در کافی آمده است: پس جایگاه آن کجا و آن چگونه بوده است؟ پس گفت: تنور در خانه پیرزن مؤمنی در پشت قبله راست مسجد بوده است. پس به او عرض کردم: پس آن جایگاه، زاویه (گوشه) باب‌الفیل کنونی است، به او گفتم:

ص: 333

پس آغاز خروج آب تا آخر. حدیث. - . الروضه: 281 -

شیخ طبرسی – خدایش رحمت کند – گفته است: درباره تنور اقوالی است:

اول اینکه: آن تنور پخت نان بوده است. و آن تنور متعلق به آدم – بر پیامبر ما و آلش و بر او سلام باد – بوده است. آب از آن به عنوان علامتی برای نوح علیه السلام بیرون آمد، چرا که آب از جایی جوشیدن گرفت که قبلاً سابقه نداشته است. این نظر از ابن‌عباس و حسن و مجاهد نقل شده است. سپس در این مطلب اختلاف‌نظر افتاد پس گروهی گفتند: تنور در خانه نوح علیه السلام در منطقه‌ی عین ورده از سرزمین شام بوده است. و گروهی گفتند: بلکه در ناحیه کوفه بوده است و این روایت از ائمه ما علیه السلام است.

و دوم اینکه: تنور، سطح زمین بوده است. از ابن‌عباس و عکرمه و زهرّی نقل شده، و زجّاج آن را انتخاب کرده است.

و سوم اینکه: معنای این جمله که فرمود: «تنور فوران کرد» این است که سپیده صبح طلوع کرد و نشانه‌های وارد شدن روز و پایان یافتن شب ظاهر شد. (این معنا برگرفته) از این سخن است که: صبح را به تمامی روشن کرد. این معنا از علی علیه السلام روایت شده است.

و چهارم اینکه: تنور بالاترین و شریف‌ترین جای زمین بوده است و معنا این است که: آب از مکان‌های بلند جوشید و به دلیل بلندی‌اش به تنورها شباهت داشت، از قتاده نقل شده است.

و پنجم اینکه: تنور فوران کرد، معنایش این است که خشم خداوند بر آنان شدت یافت و عذاب او بر آنان واقع شد. چنانچه عرب‌ها وقتی جنگ شدت یابد می‌گویند: حمی الوطیس (تنور داغ شد) . پایان. - . مجمع البیان5: 163 -

می‌گویم: وجه آشکارتر همان وجه اول است؛ چرا که در روایات معتبر آمده است. و آنچه در خبر اعمش می‌آید، برای مخالفت با این روایات کافی و مناسب نیست.

و از سوی دیگر بدان که در مدت زمان ماندنشان در کشتی اختلاف است. شیخ طبرسی پس از آوردن این روایت می‌گوید: در روایت دیگری است که کشتی، آنچه در خود داشت را حمل کرد. پس صد و پنجاه روز و شب بر روی آب جریان داشت. سپس گفت: گفته شده: کشتی نوح روز سیزدهم رجب حرکت کرد و شش ماه در حرکت بود تا اینکه تمام زمین را دور زد و در هیچ جایی توقف نداشت تا به حرم رسید. پس یک هفته بر گرد جایگاه کعبه طواف کرد و خدای سبحان کعبه را به آسمان بالا برده بود. سپس کشتی آنان را حرکت داد تا به جودی

ص: 334

که کوهی در سرزمین موصل است، رسید. پس روز دهم محرم بر آن ایستاد. تمام. - . مجمع البیان5: 164 -

صاحب الکامل نیز مشابه آنچه اخیراً بیان شد را آورده است. - . کامل التواریخ1ک 29 -

مسعودی گفته است: سوار شدنشان در کشتی روز جمعه، نوزدهم ماه آذار بوده است. سپس خداوند تمام زمین را پنج ماه غرق کرد. - . مروج الذهب1: 18 -

**[ترجمه]

«57»

شی، تفسیر العیاشی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: جَاءَتِ امْرَأَةُ نُوحٍ إِلَیْهِ وَ هُوَ یَعْمَلُ السَّفِینَةَ فَقَالَتْ لَهُ إِنَّ التَّنُّورَ قَدْ خَرَجَ مِنْهُ مَاءٌ فَقَامَ إِلَیْهِ مُسْرِعاً حَتَّی جَعَلَ الطَّبَقَ عَلَیْهِ فَخَتَمَهُ بِخَاتَمِهِ فَقَامَ الْمَاءُ فَلَمَّا فَرَغَ نُوحٌ مِنَ السَّفِینَةِ جَاءَ إِلَی خَاتَمِهِ فَفَضَّهُ وَ کَشَفَ الطَّبَقَ فَفَارَ الْمَاءُ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: زمانی که نوح مشغول ساختن کشتی بود، زنش نزد او آمد و به او گفت: از تنور آب بیرون آمده است. به سرعت به سوی تنور رفت تا این که سرپوشی بر آن قرار داد و آن را با مهر خویش مهر کرد. پس آب ایستاد. زمانی که نوح از ساخت کشتی فارغ شد، به سوی مهر تنور رفته آن را گشود و سرپوش را باز کرد. پس آب فوران کرد. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«58»

شی، تفسیر العیاشی أَبُو عُبَیْدَةَ الْخُزَاعِیُّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَسْجِدُ کُوفَانَ فِیهِ فَارَ التَّنُّورُ وَ نُجِرَتِ السَّفِینَةُ وَ هُوَ سُرَّةُ بَابِلَ وَ مَجْمَعُ الْأَنْبِیَاءِ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام فرمود: در مسجد کوفان تنور فوران کرد و کشتی ساخته شد، و آن مسجد مرکز بابل و محل تجمع پیامبران است. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«59»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِیِّ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی حَدِیثٍ لَهُ فِی فَضْلِ مَسْجِدِ الْکُوفَةِ فِیهِ نَجَرَ نُوحٌ سَفِینَتَهُ وَ فِیهِ فارَ التَّنُّورُ وَ بِهِ کَانَ بَیْتُ نُوحٍ وَ مَسْجِدُهُ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امیرالمؤمنین علیه السلام در سخنی در فضل مسجد کوفه فرمودند: در آنجا نوح کشتی‌اش را ساخت، و در آنجا تنور فوران کرد و خانه و مسجد نوح درآنجا بود. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«60»

شی، تفسیر العیاشی عَنِ الْأَعْمَشِ یَرْفَعُهُ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام فِی قَوْلِهِ حَتَّی إِذا جاءَ أَمْرُنا وَ فارَ التَّنُّورُ فَقَالَ أَمَا وَ اللَّهِ مَا هُوَ تَنُّورُ الْخُبْزِ ثُمَّ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی الشَّمْسِ فَقَالَ طُلُوعُهَا ⁽⁸⁾

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: علی علیه السلام درباره آیه: «تا آنگاه که فرمان ما در رسید و تنور فوران کرد» فرمود: هان، به خدا سوگند که آن، تنور نان نبوده است. سپس با دست به خورشید اشاره کرد و فرمود: منظور طلوع آن بوده است. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«61»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: صَنَعَهَا فِی

1) مجمع البیان 5 :164.م

2) کامل التواریخ ج 1: 29. م.

3) قال الیعقوبی: فکان ابتداؤه لسبع عشرة لیلة خلت من أیار الی ثلاث عشرة لیلة خلت من تشرین الأول، و روی بعضهم أن نوحا رکب السفینة أول یوم من رجب و استوت علی الجودی فی المحرم فصار اول الشهور بعده، و أهل الکتاب یخالفون فی هذا، و لما استوت علی الجودی و هو جبل بناحیة الموصل أمر اللّه تعالی ماء السماء فرجع من حیث جاء و أمر الأرض فبلعت ماءها فاقام نوح بعد وقوف السفینة أربعة أشهر ثمّ بعث الغراب لیعرف خبر الماء فوجد الجیف طافیة علی الماء فوقع علیها و لم یرجع، ثمّ أرسل الحمامة فجاءت بورقة زیتون فعلم أن الماء قد ذهب فخرج لسبع و عشرین من أیار، فکان بین دخوله السفینة و خروجه سنة کاملة و عشرة أیام.

4) مروج الذهب ج 1: 18. م.

5) مخطوط. م.

6) مخطوط. م.

7) مخطوط. م.

8) مخطوط. م.

مِائَةِ سَنَةٍ ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ یَحْمِلَ فِیهَا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ الْأَزْوَاجَ الثَّمَانِیَةَ الَّتِی خَرَجَ بِهَا آدَمُ علیه السلام مِنَ الْجَنَّةِ لِیَکُونَ مَعِیشَةً لِعَقِبِ نُوحٍ فِی الْأَرْضِ کَمَا عَاشَ عَقِبُ آدَمَ فَإِنَّ الْأَرْضَ تَغْرَقُ وَ مَا فِیهَا إِلَّا مَا کَانَ مَعَهُ فِی السَّفِینَةِ قَالَ فَحَمَلَ نُوحٌ فِی السَّفِینَةِ الْأَزْوَاجَ الثَّمَانِیَةَ الَّتِی قَالَ اللَّهُ- وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِیَةَ أَزْواجٍ- مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ- وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ فَکَانَ زَوْجَیْنِ مِنَ الضَّأْنِ زَوْجٌ یُرَبِّیهَا النَّاسُ وَ یَقُومُونَ بِأَمْرِهَا وَ زَوْجٌ مِنَ الضَّأْنِ الَّتِی تَکُونُ فِی الْجِبَالِ الْوَحْشِیَّةِ أُحِلَّ لَهُمْ صَیْدُهَا وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ زَوْجٌ یُرَبِّیهَا النَّاسُ وَ زَوْجٌ مِنَ الظِّبَاءِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ زَوْجٌ یُرَبِّیهِ النَّاسُ وَ زَوْجٌ هُوَ الْبَقَرُ الْوَحْشِیُّ وَ مِنَ الْإِبِلِ زَوْجَیْنِ وَ هِیَ الْبَخَاتِیُّ وَ الْعِرَابُ وَ کُلُّ طَیْرٍ وَحْشِیٍّ أَوْ إِنْسِیٍّ ثُمَّ غَرِقَتِ الْأَرْضُ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: کشتی را

ص: 335

در صد سال ساخت سپس (خداوند) به او فرمان داد که در آن از هر موجودی دو زوج حمل کن، زوج‌های هشتگانه‌ای که آدم علیه السلام از بهشت بیرون آورد تا وسیله معیشتی برای فرزندان نوح در زمین باشد، چنانچه ذریّه آدم [با آنان] زندگی می‌کردند. پس زمین و هر چه در آن است، غرق می‌شود جز آن چه همراه با نوح در کشتی است. گوید: پس نوح زوج‌های هشتگانه‌ای را که خداوند فرمود: «و نازل کرد برای شما از حیوانات، هشت فرد: از گوسفند دو تا، و از بز دو تا. و از شتر دو تا و از گاو دو تا» در کشتی حمل کرد. پس دو زوجی که از گوسفند بود، یک زوج را مردم تربیت می‌کنند و به کار آن می‌پردازند و زوج دیگر گوسفند، آن است که در کوه‌های بی‌آب و علف وجود دارد و شکارش برای مردم حلال شده است. و از بز دو زوج، یک زوج را مردم تربیت می‌کنند و یک زوج، از آهوان است. و از گاو دو زوج، یک زوج را مردم تربیت می‌کنند و یک زوج همان گاو وحشی است، و از شتر دو زوج که همان شتران صاحب بخت و طالع و شتران نژاده‌اند، و هر چند پرنده‌ای نیز دو نوع وحشی و رام دارد، سپس زمین غرق شد. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

قرأ حفص مِنْ کُلٍّ بالتنوین و الباقون أضافوا و فسرهما المفسرون بالذکر و الأنثی و قالوا علی القراءة الثانیة معناه احمل اثنین من کل زوجین أی من کل صنف ذکر و صنف أنثی و لا یخفی أن تفسیره علیه السلام ینطبق علی القراءتین من غیر تکلف.

**[ترجمه]حفص (من کلٍ) را با تنوین خوانده است و دیگران به اضافه خوانده‌اند و مفسران آن دو را به نر و ماده تفسیر کرده‌اند و گفته‌اند معنای آن با قرائت دوم این است که: از هر دو زوج دو عدد سوار کن، یعنی از هر کدام، نوعی نر و نوعی ماده. و روشن است که تفسیر امام علیه السلام بدون تکلّف با هر دو قرائت سازگاری دارد.

**[ترجمه]

«62»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّ نُوحاً حَمَلَ الْکَلْبَ فِی السَّفِینَةِ وَ لَمْ یَحْمِلْ وَلَدَ الزِّنَا ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: نوح علیه السلام در کشتی سگ را حمل کرد اما زنازاده را حمل نکرد(2).

**[ترجمه]

«63»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الْحَلَبِیِّ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: یَنْبَغِی لِوَلَدِ الزِّنَا أَنْ لَا تَجُوزَ لَهُ شَهَادَةٌ وَ لَا یَؤُمَّ بِالنَّاسِ لَمْ یَحْمِلْهُ نُوحٌ فِی السَّفِینَةِ وَ قَدْ حَمَلَ فِیهِ الْکَلْبَ وَ الْخِنْزِیرَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: زنا زاده سزاوار آن است که نه شهادتی از او پذیرفته شود و نه بر مردم امامت کند، نوح او را در کشتی حمل نکرد، حال آن که سگ و خوک را درآن حمل کرد. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«64»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِیلٌ قَالَ کَانُوا ثَمَانِیَةً ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام درباره آیه: «و با او جز عده اندکی ایمان نیاوردند» فرمود: هشت نفر بودند. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

قال الطبرسی رحمه الله هم ثمانون إنسانا فی قول المکثرین و قیل اثنان و سبعون رجلا و امرأة و بنوه الثلاثة و نساؤهم فهم ثمانیة و سبعون نفسا و حمل معه جسد آدم علیه السلام عن مقاتل و قیل عشرة أنفس عن ابن إسحاق و قیل ثمانیة أنفس عن ابن جریح و قتادة و روی ذلک عن أبی عبد الله علیه السلام و قیل سبعة أنفس عن الأعمش انتهی ⁽⁵⁾.

و قال فی موضع آخر

رَوَی الشَّیْخُ أَبُو جَعْفَرٍ فِی کِتَابِ النُّبُوَّةِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ

1) مخطوط. م.

2) مخطوط. م.

3) مخطوط. م.

4) مخطوط. م.

5) مجمع البیان 5: 164. م.

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: آمَنَ مَعَ نُوحٍ مِنْ قَوْمِهِ ثَمَانِیَةُ نَفَرٍ ⁽¹⁾

**[ترجمه]طبرسی که خداوند او را رحمت کند گفته است: به گفته آنان که تعداد را زیاد گفته‌اند، آنان هشتاد انسان بوده‌اند و گفته‌اند: هفتاد و دو مرد و زن و سه پسرش و همسرانشان که همگی هفتاد و هشت نفر می‌شدند. و جسد آدم علیه السلام را نیز با خود حمل کرد. (روایت) از مقاتل. و گفته شده: ده نفر، از ابن اسحاق و گفته‌اند: هشت نفر، از این جریح و قتاده، و این روایت از امام صادق علیه السلام روایت شده است. و گفته‌اند: هفت نفر، از اعمش. تمام. - . مجمع البیان 5: 164 - و در جای دیگر گفته است:

ص: 336

از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: از قوم نوح، هشت نفر همراه با او ایمان آوردند. - . مجمع البیان4: 434 -

**[ترجمه]

«65»

فس، تفسیر القمی أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ أَبَانٍ عَنْ مُوسَی بْنِ أُکَیْلٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ سَیَابَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ نادی نُوحٌ ابْنَهُ فَقَالَ لَیْسَ بِابْنِهِ إِنَّمَا هُوَ ابْنُهُ مِنْ زَوْجَتِهِ عَلَی لُغَةِ طَیٍّ یَقُولُونَ لِابْنِ الْمَرْأَةِ ابْنُهُ ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی‌بن ابراهیم: امام صادق علیه السلام درباره کلام خداوند: «و نوح پسرش را بانگ در داد» فرمود: پسرش نبوده است بلکه براساس زبان طی، پسر زنش بوده است، چرا که آنان به پسر زن می‌گویند: (ابنه). - . تفسیر القمی: 304 -

**[ترجمه]

«66»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ مُوسَی بْنِ الْعَلَاءِ بْنِ سَیَابَةَ ⁽³⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ نادی نُوحٌ ابْنَهُ قَالَ لَیْسَ بِابْنِهِ إِنَّمَا هُوَ ابْنُ امْرَأَتِهِ وَ هُوَ لُغَةُ طَیٍّ یَقُولُونَ لِابْنِ امْرَأَةٍ ابْنُهُ قَالَ نُوحٌ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ إِلَی الْخاسِرِینَ ⁽⁴⁾

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام درباره این آیه: «و نوح پسرش را بانگ در داد» فرمود: پسرش نیست، بلکه او فقط پسر زنش است و این براساس زبان طی است، که به پسر زن، پسر می‌گویند. نوح گفت: «پروردگارا، من به تو پناه می‌برم» تا «زیانکاران». - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«67»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِ نُوحٍ یا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنا قَالَ لَیْسَ بِابْنِهِ قَالَ قُلْتُ إِنَّ نُوحاً قَالَ یَا بُنَیَّ قَالَ فَإِنَّ نُوحاً قَالَ ذَلِکَ وَ هُوَ لَا یَعْلَمُ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام درباره سخن نوح که گفت: «ای پسرکم، با ما سوار شو». فرمود: پسرش نیست. گفتم: نوح گفته است: ای پسرکم. فرمود: نوح این را گفته در حالی که نمی‌دانسته است. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«68»

ین، کتاب حسین بن سعید و النوادر بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ شَجَرَةَ عَنْ بَشِیرٍ النَّبَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِنَّ الْجِبَالَ تَطَاوَلَتْ لِسَفِینَةِ نُوحٍ علیه السلام وَ کَانَ الْجُودِیُّ أَشَدَّ تَوَاضُعاً فَحَطَّ اللَّهُ بِهَا عَلَی الْجُودِیِّ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]دو کتاب حسین‌بن سعید یا کتاب او و النوادر: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: همانا کوه‌ها در برابر کشتی نوح گردنکشی کردند و جودی متواضع‌تر بود پس خداوند، کشتی را برآن فرود آورد.

**[ترجمه]

«69»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا قَالَ: لَمَّا قَالَ اللَّهُ یا أَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ وَ یا سَماءُ أَقْلِعِی قَالَ الْأَرْضُ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَبْلَعَ مَائِی أَنَا فَقَطْ وَ لَمْ أُومَرْ أَنْ أَبْلَعَ مَاءَ السَّمَاءِ قَالَ فَبَلَعَتِ الْأَرْضُ مَاءَهَا وَ بَقِیَ مَاءُ السَّمَاءِ فَصُیِّرَ بَحْراً حَوْلَ الدُّنْیَا ⁽⁷⁾.

1) مجمع البیان 4: 434. م.

2) تفسیر القمّیّ: 304. م.

3) هکذا فی النسخ، و الظاهر کما فی البرهان و کما تقدم عن القمّیّ انه مصحف موسی، عن العلاء بن سیابة، و هو موسی بن أکیل، و فی البرهان: «أعوذ بک» الی «أن أکون من الخاسرین» و هو لا یخلو عن تصحیف.

4) مخطوط.

5) مخطوط.

6) ین مخطوط. و فی المطبوع: «یر» و لم نجد الروایة فیه. م.

7) مخطوط.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: راوی گوید: وقتی خداوند فرمود: «ای زمین، آب خود را فرو بر و ای آسمان خودداری کن» زمین گفت: من مأمور شده‌ام که تنها آب خود را فرو برم و به فرو بردن آب آسمان فرمانم نداده‌اند، فرمود: پس زمین آب خود را فرو برد و آب آسمان باقی ماند و تبدیل به دریایی در اطراف دنیا شد. - . نسخه خطی -

ص: 337

**[ترجمه]

«70»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِهِ یا أَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ قَالَ نَزَلَتْ بِلُغَةِ الْهِنْدِ اشْرَبِی ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام درباره آیه «ای زمین، آب خود را فرو بر» فرمود: به زبان هندی نازل شده است. یعنی: بنوش. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«71»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام ⁽²⁾قَالَ قَالَ: یَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ اللَّهَ أَوْحَی إِلَی الْجِبَالِ أَنِّی وَاضِعٌ سَفِینَةَ نُوحٍ عَلَی جَبَلٍ مِنْکُنَّ فِی الطُّوفَانِ فَتَطَاوَلَتْ وَ شَمَخَتْ ⁽³⁾وَ تَوَاضَعَ جَبَلٌ عِنْدَکُمْ ْ بِالْمَوْصِلِ یُقَال لَهُ الْجُودِیُّ فَمَرَّتِ السَّفِینَةُ تَدُورُ فِی الطُّوفَانِ عَلَی الْجِبَالِ کُلِّهَا حَتَّی انْتَهَتْ إِلَی الْجُودِیِّ فَوَقَعَتْ عَلَیْهِ فَقَالَ نُوحٌ بارات قنی بارات قنی قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَیُّ شَیْ‌ءٍ هَذَا الْکَلَامُ فَقَالَ اللَّهُمَّ أَصْلِحْ اللَّهُمَّ أَصْلِحْ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابی‌الحسن موسی علیه السلام فرمود: گفت: ای ابامحمد، خداوند به کوه‌ها وحی کرد که من در زمان طوفان، کشتی نوح را بر یکی از شما قرار می‌دهم، پس کوه‌ها سرکشی کرده و تکبر ورزیدند، و کوهی در نزد شما در منطقه موصل که به آن جودی گویند، تواضع کرد. پس کشتی در هنگام طوفان از کنار همه کوه‌ها گذشت تا به جودی رسید و بر آن قرار گرفت. پس نوح گفت: باران قنی باران قنی. گوید: گفتم: فدایت شوم، (معنی) این سخن چیست؟ فرمود: خدایا، اصلاح کن، خدایا، اصلاح کن. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«72»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: کَانَ نُوحٌ فِی السَّفِینَةِ فَلَبِثَ فِیهَا مَا شَاءَ اللَّهُ وَ کَانَتْ مَأْمُورَةً فَخَلَّی سَبِیلَهَا نُوحٌ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی الْجِبَالِ أَنِّی وَاضِعٌ سَفِینَةَ عَبْدِی نُوحٍ عَلَی جَبَلٍ مِنْکُمْ فَتَطَاوَلَتِ الْجِبَالُ وَ شَمَخَتْ غَیْرَ الْجُودِیِّ وَ هُوَ جَبَلٌ بِالْمَوْصِلِ فَضَرَبَ جُؤْجُؤُ السَّفِینَةِ ⁽⁵⁾الْجَبَلَ فَقَالَ نُوحٌ عِنْدَ ذَلِکَ یَا ماریا أتقن وَ هُوَ بِالْعَرَبِیَّةِ ⁽⁶⁾رَبِّ أَصْلِحْ⁽⁷⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابوالحسن موسی علیه السلام فرمود: نوح در کشتی بود و درآن به مدتی که خواست خداوند بود، ماند. و کشتی امر (به رفتن) شده بود، پس نوح راهش را باز گذاشت. پس خداوند به کوه‌ها وحی کرد: من کشتی بنده خود، نوح را بر یکی از شما می‌نهم، پس کوه‌ها سرکشی کرده و تکبر ورزیدند به جز جودی که کوهی در موصل بود، پس سینه کشتی را بر کوه زد، در این هنگام نوح گفت: یا مار یا اتقن که به زبان عربی یعنی: پروردگارا، اصلاح فرما. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«73»

کا، الکافی الْعِدَّةُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ رَفَعَهُ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: یَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ نُوحاً علیه السلام کَانَ فِی السَّفِینَةِ وَ کَانَ فِیهَا مَا شَاءَ اللَّهُ وَ کَانَتِ السَّفِینَةُ مَأْمُورَةً فَطَافَتْ بِالْبَیْتِ وَ هُوَ طَوَافُ النِّسَاءِ فَخَلَّی سَبِیلَهَا نُوحٌ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی الْجِبَالِ أَنِّی وَاضِعٌ سَفِینَةَ نُوحٍ عَبْدِی عَلَی جَبَلٍ مِنْکُنَّ فَتَطَاوَلَتْ وَ شَمَخَتْ وَ تَوَاضَعَ الْجُودِیُّ وَ هُوَ جَبَلٌ عِنْدَکُمْ فَضَرَبَتِ السَّفِینَةُ بِجُؤْجُؤِهَا الْجَبَلَ قَالَ فَقَالَ نُوحٌ عِنْدَ ذَلِکَ یَا ماری أتقن وَ هُوَ بِالسُّرْیَانِیَّةِ رَبِّ أَصْلِحْ ⁽⁸⁾

1) مخطوط. م.

2) فی نسخة: عن ابی الحسن الرضا. و فی البرهان هکذا: عن ابن أبی نصر ابی بصیر خ عن ابی الحسن الرضا علیه السلام قال: قال: یا أبا النصر یا أبا محمّد خ.

3) أی تکبرت و علت.

4) مخطوط. م.

5) جؤجؤ السفینة: صدرها.

6) فی نسخة: و هو بالعبرانیة.

7) مخطوط. م.

8) لم نجده فی المصدر. م.

**[ترجمه]کافی: ابوالحسن موسی علیه السلام فرمود: ای ابامحمد، نوح علیه السلام به قدری که خداوند می‌خواست، در کشتی بود، و کشتی مأمور (به حرکت) بود، پس بر گرد خانه خدا طواف سناء کرد، پس نوح راهش را باز گذاشت. پس خداوند عزوجل به کوه‌ها وحی کرد که: من کشتی بنده‌ام نوح را بر کوهی از شما قرار می‌دهم، کوه‌ها سرکشی و طغیان کردند و جودی که کوهی در نزد شماست، تواضع کرد، پس کشتی سینه خود را بر کوه زد. گوید: نوح در این هنگام گفت: یا ماری، اتقن که به زبان سریانی است و یعنی: پروردگارا، اصلاح نما. - . در مرجع آن را نیافتیم. -

ص: 338

**[ترجمه]

«74»

شی، تفسیر العیاشی وَ رَوَی کَثِیرٌ النَّوَّاءُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ سَمِعَ نُوحٌ صَرِیرَ السَّفِینَةِ عَلَی الْجُودِیِّ فَخَافَ عَلَیْهَا فَأَخْرَجَ رَأْسَهُ مِنْ کُوَّةٍ کَانَتْ فِیهَا فَرَفَعَ یَدَهُ وَ أَشَارَ بِإِصْبَعِهِ وَ هُوَ یَقُولُ رهمان أتقن ⁽¹⁾وَ تَأْوِیلُهُ یَا رَبِّ أَحْسِنْ ⁽²⁾.

**[ترجمه]امام باقر علیه السلام می‌فرماید: نوح صدای کشتی را بر کوه جودی شنید پس نگران آن شد، پس سر خود را از روزنه‌ای که در آن بود، بیرون آورد پس دستش را بالا برد و با انگشت اشاره کرد و می‌گفت: رهمان اتقن - . مراجعه کنید به برهانهای حکایت شده در ذیل حدیث ششم. -

و تأویلش این است: پروردگارا، احسان نما. - . تفسیر عیاشی، نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

قال الطبرسی رحمه الله قال الزجاج الجودی جبل بناحیة آمد و قال غیره بقرب جزیرة الموصل و قال أبو مسلم الجودی اسم لکل جبل و أرض صلبة انتهی ⁽³⁾.

أقول: یظهر من بعض الأخبار أنه کان بقرب الکوفة و ربما أشعر بعضها بأنه الغری ثم

روی الطبرسی خبر أبی بصیر من کتاب النبوة ثم قال و فی روایة أخری یا رهمان أتقن و تأویله یا رب أحسن ⁽⁴⁾

**[ترجمه]طبرسی – خدایش رحمت کند – گفته است: زجاج گوید: جودی کوهی در ناحیه «آمد» است. و دیگری گفته است: در نزدیکی جزیره موصل است و ابومسلم گوید: جودی: نام هر کوه و زمین سختی است، تمام. - . مجمع البیان5: 165 -

می‌گویم: از بعضی روایتها چنین برمی‌آید که در نزدیکی کوفه بوده است و بعضی روایت‌ها آن را غرّی می‌دانند. طبرسی سپس روایت ابی‌بصیر از کتاب نبوت را روایت کرده و گفته است: در روایت دیگری است که: یارهمان اتقن، و تأویلش این است: پروردگارا، احسان نما. - . مجمع البیان5: 165 -

**[ترجمه]

«75»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الدَّیْلَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا رَکِبَ نُوحٌ فِی السَّفِینَةِ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ ⁽⁵⁾

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: زمانی که نوح در کشتی سوار شد، گفته شد: دور باد گروه ستمکاران. - . تفسیر العیاشی، نسخه خطی -

**[ترجمه]

«76»

نی، الغیبة للنعمانی سَلَامَةُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ دَاوُدَ الْقُمِّیِّ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَبِی عِیسَی عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلَ نُوحٌ علیه السلام رَبَّهُ أَنْ یُنْزِلَ عَلَی قَوْمِهِ الْعَذَابَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنْ یَغْرِسَ نَوَاةً مِنَ النَّخْلِ فَإِذَا بَلَغَتْ فَأَثْمَرَتْ وَ أَکَلَ مِنْهَا أَهْلَکَ قَوْمَهُ وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِمُ الْعَذَابَ فَغَرَسَ نُوحٌ النَّوَاةَ وَ أَخْبَرَ أَصْحَابَهُ بِذَلِکَ فَلَمَّا بَلَغَتِ النَّخْلَةُ وَ أَثْمَرَتْ وَ اجْتَنَی ⁽⁶⁾نُوحٌ مِنْهَا وَ أَکَلَ وَ أَطْعَمَ أَصْحَابَهُ قَالُوا لَهُ یَا نَبِیَّ اللَّهِ الْوَعْدَ الَّذِی وَعَدْتَنَا فَدَعَا نُوحٌ رَبَّهُ وَ سَأَلَهُ الْوَعْدَ الَّذِی وَعَدَهُ فَأَوْحَی إِلَیْهِ أَنْ یُعِیدَ الْغَرْسَ ثَانِیَةً حَتَّی إِذَا بَلَغَ النَّخْلُ وَ أَثْمَرَ فَأَکَلَ مِنْهُ أَنْزَلَ عَلَیْهِمُ الْعَذَابَ فَأَخَبَرَ نُوحٌ علیه السلام أَصْحَابَهُ بِذَلِکَ فَصَارُوا ثَلَاثَ فِرَقٍ فِرْقَةٌ ارْتَدَّتْ وَ فِرْقَةٌ نَافَقَتْ وَ فِرْقَةٌ ثَبَتَتْ مَعَ نُوحٍ فَفَعَلَ نُوحٌ ذَلِکَ حَتَّی إِذَا بَلَغَتِ النَّخْلَةُ وَ أَثْمَرَتْ وَ أَکَلَ مِنْهَا نُوحٌ وَ أَطْعَمَ أَصْحَابَهُ قَالُوا یَا نَبِیَّ اللَّهِ الْوَعْدَ الَّذِی وَعَدْتَنَا فَدَعَا نُوحٌ رَبَّهُ

1) راجع ما حکیناه عن البرهان ذیل الخبر السادس.

2) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

3) مجمع البیان 5: 165. م.

4) مجمع البیان 5: 165. م.

5) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

6) اجتنی الثمر: تناوله من شجرته.

فَأَوْحَی إِلَیْهِ أَنْ یَغْرِسَ غَرْسَهُ الثَّالِثَةَ فَإِذَا بَلَغَ وَ أَثْمَرَ أَهْلَکَ قَوْمَهُ فَأَخْبَرَ أَصْحَابَهُ فَافْتَرَقُوا ثَلَاثَ فِرَقٍ فِرْقَةٌ ارْتَدَّتْ وَ فِرْقَةٌ نَافَقَتْ وَ فِرْقَةٌ ثَبَتَتْ مَعَهُ حَتَّی فَعَلَ نُوحٌ ذَلِکَ عَشْرَ مَرَّاتٍ وَ فَعَلَ اللَّهُ ذَلِکَ بِأَصْحَابِهِ الَّذِینَ یَبْقَوْنَ مَعَهُ فَیَفْتَرِقُونَ کُلُّ فِرْقَةٍ ثَلَاثَ فِرَقٍ عَلَی ذَلِکَ فَلَمَّا کَانَ فِی الْعَاشِرَةِ جَاءَ إِلَیْهِ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ الْخَاصِّ وَ الْمُؤْمِنُونَ فَقَالُوا یَا نَبِیَّ اللَّهِ فَعَلْتَ بِنَا مَا وَعَدْتَ أَوْ لَمْ تَفْعَلْ فَأَنْتَ صَادِقٌ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ لَا نَشُکُّ فِیکَ وَ لَوْ فَعَلْتَ ذَلِکَ بِنَا قَالَ فَعِنْدَ ذَلِکَ مِنْ قَوْلِهِمْ أَهْلَکَهُمُ اللَّهُ لِقَوْلِ نُوحٍ وَ أَدْخَلَ الْخَاصَّ مَعَهُ السَّفِینَةَ فَنَجَّاهُمُ اللَّهُ تَعَالَی وَ نَجَّی نُوحاً مَعَهُمْ بَعْدَ مَا صَفَوْا وَ ذَهَبَ الْکَدَرُ مِنْهُمْ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]غیبة النعمانی: امام صادق علیه السلام فرمود: نوح علیه السلام از خداوند خواست که بر قومش عذاب نازل کند، پس خداوند به او وحی فرستاد که هسته خرمایی را بکارد، پس هرگاه رسید و میوه داد و نوح از میوه‌اش خورد، قومش را هلاک کرده بر آنان عذاب می‌فرستد، پس نوح هسته را کاشت و یارانش را از این مسأله خبر داد. وقتی نخل رسید و میوه داد و نوح از آن چید و خورد و به اصحابش نیز داد، به او گفتند: ای پیامبر خدا، وعده‌ای که به ما دادی، پس نوح پروردگارش را خواند

ص: 339

و از وعده‌ای که به او داده بود، پرسید، پس خداوند به او وحی فرستاد که کاشت هسته را دوباره انجام دهد، هرگاه نخل رسیده و میوه داد و از آن خورد، عذاب را بر آنان نازل می‌کند، نوح علیه السلام یارانش را از مطلب آگاه کرد، پس (یارانش) به سه گروه تبدیل شدند، گروهی مرتد شد، گروهی نفاق ورزید و یک گروه با نوح ثابت قدم ماند. پس نوح چنین کرد تا وقتی که نخل رسید و میوه داد و نوح از آن خورد و به اصحابش نیز داد، گفتند: ای پیامبر خدا، وعده‌ای که به ما دادی، پس نوح پروردگارش را خواند. پس به او وحی کرد که برای سومین‌بار بکارد، هرگاه رسید و میوه داد، قومش را هلاک می‌کند، پس به یارانش خبر داد وآنان سه فرقه شدند: گروهی مرتد شدند، گروهی منافق شدند و گروهی با او ثابت قدم ماندند. تا اینکه نوح این کار را ده‌مرتبه انجام داد و خداوند با یاران او که با او می‌ماندند، چنین می‌کرد. پس هر گروهی با این کار، به سه گروه تقسیم می‌شدند. در دفعه دهم، مردی از یاران خاص او و مؤمنان نزد او آمده و گفتند: ای پیامبر خدا، اگر آنچه را وعده داده‌ای انجام دهی یا ندهی، (در هر حال) تو راستگو، پیامبر و فرستاده ای، در تو تردید نمی‌کنیم هر چند تو با ما چنین کنی، گوید: وقتی سخنان آنان به اینجا رسید، خداوند به خاطر گفته نوح آنان را هلاک کرد و (یاران) خاص را با خود وارد کشتی کرد، پس خداوند متعال پس از آن که خالص شدند و تیرگی از میانشان رفت، آنان را و به همراهشان نوح را نجات داد. - . غیبة النعمانی: 154-156. در حدیث شماره 48 ذکر شد که او سه بار این کار را تکرار کرد و پس از آن قوم نوح هلاک شدند. مسعودی نیز در اثبات الوصیه این حدیث را آورده است. -

**[ترجمه]

«77»

أَقُولُ رَوَی الشَّیْخُ الطَّبْرِسِیُّ رَحِمَهُ اللَّهُ مِنْ کِتَابِ النُّبُوَّةِ مَرْفُوعاً عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا أَنْ بَعَثَ اللَّهُ نُوحاً دَعَا قَوْمَهُ عَلَانِیَةً فَلَمَّا سَمِعَ عَقِبُ هِبَةِ اللَّهِ بْنِ آدَمَ تَصْدِیقَ مَا فِی أَیْدِیهِمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ عَرَفُوا أَنَّ الْعِلْمَ الَّذِی فِی أَیْدِیهِمْ هُوَ الْعِلْمُ الَّذِی جَاءَ بِهِ نُوحٌ صَدَّقُوهُ وَ سَلَّمُوا لَهُ فَأَمَّا وُلْدُ قَابِیلَ فَإِنَّهُمْ کَذَّبُوهُ وَ قَالُوا إِنَّ الْجِنَّ کَانُوا قَبْلَنَا فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَیْهِمْ مَلَکاً فَلَوْ أَرَادَ أَنْ یَبْعَثَ إِلَیْنَا لَبَعَثَ إِلَیْنَا مَلَکاً مِنَ الْمَلَائِکَةِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]می‌گویم: امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی خداوند نوح را مبعوث کرد، آشکارا قوم خویش را دعوت کرد، زمانی که ذریه هبة‌الله فرزند آدم شنیدند که نوح علمی را که نزد آنان است تصدیق می‌کند و دانستند که علمی که در دست آنان است همان علمی است که نوح آن را آورده است، او را تصدیق کرده و تسلیم امر او شدند. اما فرزندان قابیل او را تکذیب کرده و گفتند: قبل از ما جن‌ها بودند و خداوند فرشته‌ای را به سوی آنان فرستاد، پس اگر می‌خواست به سوی ما بفرستد، قطعاً یکی از فرشتگان را می‌فرستاد. - . مجمع البیان 4: 434 -

**[ترجمه]

«78»

یب، تهذیب الأحکام أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الْکَاهِلِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی ذِکْرِ مَسْجِدِ الْکُوفَةِ مِنْهُ سَارَتْ سَفِینَةُ نُوحٍ وَ کَانَ فِیهِ نَسْرٌ وَ یَغُوثُ وَ یَعُوقُ ⁽³⁾.

**[ترجمه]التهذیب: امیرالمؤمنین علیه السلام در یاد مسجد کوفه فرمود: کشتی نوح از آنجا حرکت کرد و نسر و یغوث و یعوق در آنجا بودند. - . التهذیب: 193 -

**[ترجمه]

«79»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ سَفِینَةَ نُوحٍ کَانَتْ مَأْمُورَةً فَطَافَتْ بِالْبَیْتِ حَیْثُ غَرِقَتِ الْأَرْضُ ثُمَّ أَتَتْ مِنًی فِی أَیَّامِهَا ثُمَّ رَجَعَتِ السَّفِینَةُ وَ کَانَتْ مَأْمُورَةً وَ طَافَتْ بِالْبَیْتِ طَوَافَ النِّسَاءِ ⁽⁴⁾.

أقول: قال السید بن طاوس فی سعد السعود وجدت فی التوراة المترجم أن

1) غیبة النعمانیّ: 154- 155 و تقدم فی الخبر 48 أنّه فعل ثلاث مرّات و وقع الهلاک بعدها، و به قال المسعودیّ فی اثبات الوصیة.

2) مجمع البیان 4: 434. م.

3) التهذیب: 193. م.

4) فروع الکافی 1: 223. م.

الطوفان بقی علی الأرض مائة و خمسین یوما و إن الذین کانوا معه فی السفینة من الإنس بنوه الثلاثة سام و حام و یافث و نساؤهم و إن جمیع أیام حیاة نوح تسعمائة و خمسین سنة ⁽¹⁾و إن حیاته بعد الطوفان کانت ثلاث مائة و خمسین سنة.

-و روی من کتاب القصص لمحمد بن جریر الطبری أن الله تعالی أکرم نوحا بطاعته و العزلة لعبادته و کان طوله ثلاثمائة و ستین ذراعا بذراع زمانه و کان لباسه الصوف و لباس إدریس قبله الشعر و کان یسکن فی الجبال و یأکل من نبات الأرض فجاءه جبرئیل علیه السلام بالرسالة و قد بلغ عمر نوح أربعمائة سنة و ستین سنة فقال له ما بالک معتزلا قال لأن قومی لا یعرفون الله فاعتزلت عنهم فقال له جبرئیل فجاهدهم فقال نوح لا طاقة لی بهم و لو عرفونی لقتلونی فقال له فإن أعطیت القوة کنت تجاهدهم قال وا شوقاه إلی ذلک فقال له نوح من أنت قال فصاح جبرئیل صیحة واحدة تداعت فأجابته الملائکة بالتلبیة و رجّت الأرض و قالت لبیک لبیک یا رسول رب العالمین قال فبقی نوح مرعوبا فقال له جبرئیل أنا صاحب أبویک آدم و إدریس و الرحمن یقرئک السلام و قد أتیتک بالبشارة و هذا ثوب الصبر و ثوب الیقین و ثوب النصرة و ثوب الرسالة و النبوة و آمرک أن تتزوج بعمورة بنت ضمران بن أخنوخ ⁽²⁾فإنها أول من تؤمن بک فمضی نوح یوم عاشوراء إلی قومه و فی یده عصا بیضاء و کانت العصا تخبره بما یکنّ به قومه ⁽³⁾و کان رؤساؤهم سبعین ألف جبار عند أصنامهم فی یوم عیدهم فنادی لا إله إلا الله آدم المصطفی و إدریس الرفیع و إبراهیم الخلیل و موسی الکلیم و عیسی المسیح خلق من روح القدس

1) تقدم الخلاف فی ذلک و أن فیه أقوالا متعدّدة، و ان ذلک کان مدة دعوته قومه، و تقدم عن المسعودیّ انه عاش بعد خروجه من السفینة خمسمائة سنة، و قال الیعقوبی: ثلاثمائة و ستین سنة.

2) قال الیعقوبی: و أوحی اللّه عزّ و جلّ الی نوح فی أیّام جده اخنوخ و هو إدریس النبیّ و قبل أن یرفع اللّه إدریس؛ و أمره أن ینذر قومه و ینهاهم عن المعاصی التی کانوا یرتکبونها و یحذرهم العذاب، فأقام علی عبادة اللّه تعالی و الدعاء لقومه و حبس نفسه علی عبادة اللّه تعالی و الدعاء لقومه لا ینکح النساء خمسمائة عام، ثمّ أوحی اللّه إلیه أن ینکح هیکل بنت ناموسا بن اخنوخ اه.

3) کن الشی‌ء: ستره فی کنه و غطاه و أخفاه. کن العلم و غیره فی نفسه: أسره.

و محمد المصطفی آخر الأنبیاء هو شهیدی علیکم إنی قد بلغت الرسالة فارتجت الأصنام و خمدت النیران و أخذهم الخوف و قال الجبارون من هذا فقال نوح أنا عبد الله و ابن عبده بعثنی رسولا إلیکم و رفع صوته بالبکاء و قال إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ قال و سمعت عمورة کلام نوح فآمنت به فعاتبها أبوها و قال أ یؤثر فیک قول نوح فی یوم واحد و أخاف أن یعرف الملک بک فیقتلک فقالت عمورة یا أبت أین عقلک و فضلک و حلمک نوح رجل وحید ضعیف یصیح فیکم تلک الصیحة فیجری علیکم ما یجری فتوعدها فلم ینفع فأشار علیه أهل بیته بحبسها و منعها الطعام فحبسها و بقیت فی الحبس سنة و هم یسمعون کلامها فأخرجها بعد سنة و قد صار علیها نور عظیم و هی فی أحسن حال فتعجبوا من حیاتها بغیر طعام فسألوها فقالت إنها استغاثت برب نوح علیه السلام و إن نوحا علیه السلام کان یحضر عندها بما تحتاج إلیه ثم ذکر تزویجه بها و أنها ولدت له سام بن نوح لأن الروایة فی غیر هذا الکتاب تضمنت أنه کان لنوح علیه السلام امرأتان اسم واحدة رابعا و هی الکافرة فهلکت و حمل نوح معه فی السفینة امرأته المسلمة و قیل إن اسم المسلمة هیکل و قیل ما ذکره الطبری و یمکن أن یکون عمورة اسمها و هیکل صفتها بالزهد ⁽¹⁾.

**[ترجمه]کافی: ابوالحسن علیه السلام فرمود: و چون زمین غرق شد، کشتی نوح مأمور (به حرکت) بود، پس بر گرد کعبه طواف کرد. سپس در ایام منی بدانجا رفت.

سپس در حالی که مأمور بود، بازگشت و طواف نساء را بر گرد خانه کعبه انجام داد. - . فروع الکافی1: 223 -

می‌گویم: سیدبن‌طاوس در سعدالسعود گوید: در تورات ترجمه شده دیدم که

ص: 340

طوفان صد و پنجاه روز بر روی زمین باقی ماند. و انسان‌هایی که با او در کشتی بودند، سه پسرش: سام و حام و یافث و همسرانشان بودند. و این که همه روزگار زندگی نوح نهصد و پنجاه سال بوده و پس از طوفان سیصد و پنجاه سال زندگی کرده است.

از کتاب قصص محمدبن جریر طبری روایت شده است که خداوند متعال نوح را به دلیل اطاعت خویش و گوشه‌گیری برای عبادت خود، اکرام کرد. طول قد نوح به ذراع زمان او سیصد و شصت ذراع بوده است، لباسش پشم بوده و قبل از او لباس ادریس از مو بوده است. در کوه‌ها سکونت داشت و از گیاهان زمین می‌خورد. پس جبرئیل علیه السلام با رسالت نزد او آمد در حالی که عمر نوح چهارصد و شصت سال بود. پس به او گفت: چرا گوشه‌گیری اختیار کرده‌ای؟ گفت: چون قومم خدا را نمی‌شناسند، از آنان کناره‌گیری کرده‌ام. جبرئیل به او گفت: با آنان مبارزه کن، نوح گفت: در برابر آنان قدرتی ندارم و اگر مرا بشناسند، بی‌شک به قتلم می‌رسانند. پس به او گفت: اگر قدرت داشتی با آنان مبارزه می‌کردی؟ نوح گفت: چقدر بدان مشتاقم، و به او گفت: تو کیستی؟ گوید: پس جبرئیل فریادی زد که (کسانی را) خواند، پس فرشتگان لبیک گویان به او پاسخ دادند و زمین لرزید و گفت: لبیک لبیک ای فرستاده پروردگار جهانیان، گوید: نوح وحشت زده مانده بود. پس جبرئیل به او گفت: من هم‌نشین پدرانت آدم و ادریس هستم. (خدای) مهربان به تو سلام می‌رساند، و با بشارت نزد تو آمده‌ام، و این لباس صبر و لباس پیروزی و لباس رسالت و پیامبری است و به تو فرمان می‌دهم که با عموره دختر ضمران‌بن اخنوخ ازدواج کنی که او اول کسی است که به تو ایمان می‌آورد، پس نوح روز عاشورا نزد قوم خویش رفت در حالی که عصای سفیدی در دست داشت و عصا او را از آنچه قومش درباره او پنهان می‌کردند، باخبر می‌کرد. رؤسای آنان هفتاد هزار ستمگر بودند که در روز عیدشان در کنار بت‌های خود بودند، پس بانگ زد: معبودی جز خداوند نیست، آدم برگزیده و ادریس والا مقام و ابراهیم خلیل و موسای کلیم و عیسی مسیح خلقتی از روح‌القدس

ص: 341

هستند. و محمد مصطفی آخرین پیامبران گواه من بر شما است که رسالت را ابلاغ کردم، پس بت‌ها لرزیده‌اند و آتش‌ها خاموش شد و ترس آنان را فرا گرفت و ستمگران گفتند: این کیست؟ نوح گفت: من بنده خدا و پسر بنده اویم، مرا به عنوان فرستاده‌ای به سوی شما مبعوث کرده است، و صدایش را به گریه بلند کرد و گفت: قطعاً من برای شما بیم‌دهنده‌ای آشکارم. گوید: و عموره سخن نوح را شنید، پس به او ایمان آورد. پس پدرش او را مؤاخذه کرده و گفت: آیا تنها در یک روز سخن نوح بر تو اثر می‌گذارد؟ و می‌ترسم که پادشاه تو را بشناسد و بکشد، پس عموره گفت: ای پدرم، عقل و فضل و صبر تو کجاست؟ نوح یک مرد تنها و ضعیف است آن فریاد را بر سر شما می‌زند و بر شما می‌گذرد همان که می‌گذرد، پس او را تهدید کرد اما سودی نبخشید. خانواده‌ی پدرش او را راهنمایی کردند که دختر را حبس کرده و به او طعامی ندهد. پس دختر را حبس کرد و او یک‌سال در حبس بود در حالی که آنان سخنش را می‌شنیدند، پس پدر پس از یک سال او را بیرون آورد در حالی که نور بسیاری بر او قرار گرفته بود و او در بهترین حالت بود، پس از اینکه او بدون غذا زنده مانده است، تعجب کردند و از او (در این باره) پرسیدند، پس پاسخ داد: او از پروردگار نوح علیه السلام مدد جست و نوح علیه السلام همه چیزهای موردنیاز او را برایش فراهم می‌کرد. سپس (راوی) داستان ازدواج او با آن دختر را ذکر کرده و گفته است که او برایش سام‌بن نوح را به دنیا آورد. چرا که این روایت در کتابی دیگر دربردارنده‌ی این (مطلب) است که نوح علیه السلام دو همسر داشته است، نام یکی رابعا بوده که کافر بود و هلاک شد، و نوح زن مسلمانش را با خود در کشتی حمل کرد و گفته‌اند، نام زن مسلمان هیکل بوده است و آنچه طبری آورده است گفته شده و ممکن است عموره نام او و هیکل صفت او به زهد باشد. - . سعد السعود: 40-41 -

**[ترجمه]

«80»

أَقُولُ، رَوَی الشَّیْخُ أَحْمَدُ بْنُ فَهْدٍ فِی الْمُهَذَّبِ وَ غَیْرُهُ بِأَسَانِیدِهِمْ إِلَی الْمُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ ⁽²⁾عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: یَوْمُ النَّیْرُوزِ هُوَ الْیَوْمُ الَّذِی اسْتَوَتْ فِیهِ سَفِینَةُ نُوحٍ علیه السلام عَلَی الْجُودِیِّ الْخَبَرَ.

**[ترجمه]می‌گویم: امام صادق علیه السلام فرمود: روز نوروز همان روزی است که کشتی نوح علیه السلام بر کوه جودی قرار گرفت. حدیث.

**[ترجمه]

«81»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام صَلَّی نَبِیُّ اللَّهِ نُوحٌ علیه السلام وَ مَنْ مَعَهُ سِتَّةَ أَشْهُرٍ قُعُوداً لِأَنَّ السَّفِینَةَ کَانَتْ تَنْکَفِئُ بِهِمْ ⁽³⁾.

**[ترجمه]نوادر راوندی: امام علی علیه السلام فرمود: پیامبر خدا نوح علیه السلام و همراهانش شش ماه نشسته نماز خواندند چرا که کشتی آنان را پراکنده می‌کرد. - . نوادر الراودی : 51 -

**[ترجمه]

«82»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِیِّ، قَالَ: لَمَّا رَکِبَ نُوحٌ علیه السلام فِی السَّفِینَةِ أَبَی أَنْ یَحْمِلَ الْعَقْرَبَ مَعَهُ فَقَالَ عَاهَدْتُکَ أَنْ لَا أَلْسَعَ أَحَداً یَقُولُ سَلامٌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عَلی نُوحٍ فِی الْعالَمِینَ ⁽⁴⁾

1) سعد السعود: 40- 41. م.

2) بالتصغیر.

3) نوادر الراوندیّ: 51. م.

4) دعوات الراوندیّ: مخطوط. م.

**[ترجمه]دعوات راوندی: گوید: وقتی نوح علیه السلام در کشتی سوار شد، خواست که عقرب را با خود حمل نکند، پس عقرب گفت: با تو پیمان می‌بندم که هر کس را که بگوید: سلام بر محمد و آل محمد و بر نوح در جهانیان، نیش نزنم. - . دعوات الراوندی: نسخه خطی -

ص: 342

**[ترجمه]

باب 4 قصة هود علیه السلام و قومه عاد

الآیات

الأعراف: «وَ إِلی عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ أَ فَلا تَتَّقُونَ* قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراکَ فِی سَفاهَةٍ وَ إِنَّا لَنَظُنُّکَ مِنَ الْکاذِبِینَ* قالَ یا قَوْمِ لَیْسَ بِی سَفاهَةٌ وَ لکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ أُبَلِّغُکُمْ رِسالاتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ ناصِحٌ أَمِینٌ أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلی رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَ زادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَصْطَةً ⁽¹⁾فَاذْکُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ* قالُوا أَ جِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ ما کانَ یَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ* قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ أَ تُجادِلُونَنِی فِی أَسْماءٍ سَمَّیْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ ما نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ* فَأَنْجَیْناهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَ قَطَعْنا دابِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ ما کانُوا مُؤْمِنِینَ»(65-72)

هود: «وَ إِلی عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ یا قَوْمِ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی الَّذِی فَطَرَنِی أَ فَلا تَعْقِلُونَ وَ یا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلی قُوَّتِکُمْ وَ لا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِینَ قالُوا یا هُودُ ما جِئْتَنا بِبَیِّنَةٍ وَ ما نَحْنُ بِتارِکِی آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِکَ وَ ما نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراکَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ قالَ إِنِّی أُشْهِدُ اللَّهَ وَ اشْهَدُوا أَنِّی بَرِی‌ءٌ مِمَّا تُشْرِکُونَ مِنْ دُونِهِ فَکِیدُونِی جَمِیعاً ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِیَتِها إِنَّ رَبِّی عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَیْکُمْ وَ یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ وَ لا تَضُرُّونَهُ شَیْئاً إِنَّ رَبِّی عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَفِیظٌ وَ لَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّیْنا هُوداً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَ نَجَّیْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِیظٍ وَ تِلْکَ عادٌ جَحَدُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ* وَ أُتْبِعُوا فِی

1) اتفق المصاحف علی کتابة «بصطة» هنا بالصاد، بخلاف ما فی سورة البقرة فانها بالسین، و اختلف القراء فی قراءتها بالسین أو الصاد فی الموضعین.

هذِهِ الدُّنْیا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ أَلا إِنَّ عاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ»(50-60)

المؤمنون: «ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ فَأَرْسَلْنا فِیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ أَ فَلا تَتَّقُونَ وَ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَةِ وَ أَتْرَفْناهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمَّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ* وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ* أَ یَعِدُکُمْ أَنَّکُمْ إِذا مِتُّمْ وَ کُنْتُمْ تُراباً وَ عِظاماً أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ* هَیْهاتَ هَیْهاتَ لِما تُوعَدُونَ إِنْ هِیَ إِلَّا حَیاتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَ نَحْیا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً وَ ما نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِینَ قالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِما کَذَّبُونِ* قالَ عَمَّا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نادِمِینَ *فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِینَ ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَ ما یَسْتَأْخِرُونَ *ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا کُلَّ ما جاءَ أُمَّةً رَسُولُها کَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَ جَعَلْناهُمْ أَحادِیثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ»(31-44)

أقول: علی بعض التفاسیر تناسب تلک الآیات قصة صالح علیه السلام.

الشعراء: «کَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِینَ* إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَ لا تَتَّقُونَ* إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ* فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُونِ* وَ ما أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلی رَبِّ الْعالَمِینَ* أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ وَ تَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ وَ إِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِینَ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُونِ وَ اتَّقُوا الَّذِی أَمَدَّکُمْ بِما تَعْلَمُونَ* أَمَدَّکُمْ بِأَنْعامٍ وَ بَنِینَ* وَ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ* إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ* قالُوا سَواءٌ عَلَیْنا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُنْ مِنَ الْواعِظِینَ* إِنْ هذا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِینَ* وَ ما نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ* فَکَذَّبُوهُ فَأَهْلَکْناهُمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً وَ ما کانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ* وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ»(123-140)

السجدة: «فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ* إِذْ جاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ قالُوا لَوْ شاءَ رَبُّنا لَأَنْزَلَ مَلائِکَةً فَإِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ کافِرُونَ* فَأَمَّا عادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ قالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ کانُوا بِآیاتِنا

یَجْحَدُونَ* فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی أَیَّامٍ نَحِساتٍ لِنُذِیقَهُمْ عَذابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَخْزی وَ هُمْ لا یُنْصَرُونَ»(13-16)

الأحقاف: «وَ اذْکُرْ أَخا عادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقافِ وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ* قالُوا أَ جِئْتَنا لِتَأْفِکَنا عَنْ آلِهَتِنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ* قالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَ أُبَلِّغُکُمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ وَ لکِنِّی أَراکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ* فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِیَتِهِمْ قالُوا هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِیحٌ فِیها عَذابٌ أَلِیمٌ* تُدَمِّرُ کُلَّ شَیْ‌ءٍ بِأَمْرِ رَبِّها فَأَصْبَحُوا لا یُری إِلَّا مَساکِنُهُمْ کَذلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمِینَ* وَ لَقَدْ مَکَّنَّاهُمْ فِیما إِنْ مَکَّنَّاکُمْ فِیهِ وَ جَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَ أَبْصاراً وَ أَفْئِدَةً فَما أَغْنی عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَ لا أَبْصارُهُمْ وَ لا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِذْ کانُوا یَجْحَدُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ»(21-26)

الذاریات: «وَ فِی عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیمَ* ما تَذَرُ مِنْ شَیْ‌ءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیمِ»(41-42)

القمر: «کَذَّبَتْ عادٌ فَکَیْفَ کانَ عَذابِی وَ نُذُرِ* إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ* تَنْزِعُ النَّاسَ کَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ* فَکَیْفَ کانَ عَذابِی وَ نُذُرِ* وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ»(18-22)

الحاقة: «کَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عادٌ بِالْقارِعَةِ* فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِکُوا بِالطَّاغِیَةِ* وَ أَمَّا عادٌ فَأُهْلِکُوا بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عاتِیَةٍ* سَخَّرَها عَلَیْهِمْ سَبْعَ لَیالٍ وَ ثَمانِیَةَ* أَیَّامٍ حُسُوماً فَتَرَی الْقَوْمَ فِیها صَرْعی کَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِیَةٍ* فَهَلْ تَری لَهُمْ مِنْ باقِیَةٍ»(4-8)

{و به سوی عاد برادرانشان هود را (فرستادیم) گفت: ای قوم من، خدا را بپرستید که برای شما معبودی جز او نیست، پس آیا پرهیزکاری نمی‌کنید؟ * سران قومش که کافر بودند گفتند: در حقیقت ما تو را در (نوعی) شفاهت می‌بینیم و جداً تو را از دروغگویان می‌پنداریم. * گفت: ای قوم من، در من شفاهتی نیست، ولی من فرستاده‌ای از جانب پروردگار جهانیانم. * پیام‌های پروردگارم را به شما می‌رسانم و برای شما خیرخواهی امینم.* آیا تعجب کردید که بر مردی از خودتان، پندی از جانب پروردگارتان برای شما آمد، تا شما را هشدار دهد؟ و به خاطر آورید زمانی را که (خداوند) شما را پس از قوم نوح جانشینان (آنان) قرار داد، و در خلقت، بر قوت شما افزود. پس نعمت‌های خدا را به یاد آورید، باشد که رستگار شوید.* گفتند آیا به سوی ما آمده‌ای که تنها خدا را بپرستیم و آنچه را که پدرانمان می‌پرستیدند رها کنیم؟ اگر راست می‌گویی، آنچه را به ما وعده می‌دهی برای ما بیاور.* گفت: راستی که عذاب و خشمی (سخت) از پروردگارتان بر شما مقرر گردیده است. آیا درباره‌ی نام‌هایی که خود و پدرانتان (برای بت‌ها) نامگذاری کرده‌اید و خدا بر (حقانیت) آنها برهانی فرو نفرستاده با من مجادله می‌کنید؟ پس منتظر باشید که من (هم) با شما از منتظرانم. پس او و کسانی را که با او بودند به رحمتی از خود رهانیدیم، و کسانی را که آیات ما را دروغ شمردند و مؤمن نبودند ریشه‌کن کردیم.}

• وَإِلَی عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ یَا قَوْمِ اعْبُدُواْ اللّهَ مَا لَکُم مِّنْ إِلَ-هٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنتُمْ إِلاَّ مُفْتَرُونَ * یَا قَوْمِ لا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِنْ أَجْرِیَ إِلاَّ عَلَی الَّذِی فَطَرَنِی أَفَلاَ تَعْقِلُونَ * وَیَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّمَاء عَلَیْکُم مِّدْرَارًا وَیَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلَی قُوَّتِکُمْ وَلاَ تَتَوَلَّوْاْ مُجْرِمِینَ * قَالُواْ یَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَیِّنَةٍ وَمَا نَحْنُ بِتَارِکِی آلِهَتِنَا عَن قَوْلِکَ وَمَا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ * إِن نَّقُولُ إِلاَّ اعْتَرَاکَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوَءٍ قَالَ إِنِّی أُشْهِدُ اللّهِ وَاشْهَدُواْ أَنِّی بَرِیءٌ مِّمَّا تُشْرِکُونَ * مِن دُونِهِ فَکِیدُونِی جَمِیعًا ثُمَّ لاَ تُنظِرُونِ * إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللّهِ رَبِّی وَرَبِّکُم مَّا مِن دَآبَّةٍ إِلاَّ هُوَ آخِذٌ بِنَاصِیَتِهَا إِنَّ رَبِّی عَلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ * فَإِن تَوَلَّوْاْ فَقَدْ أَبْلَغْتُکُم مَّا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَیْکُمْ وَیَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْمًا غَیْرَکُمْ وَلاَ تَضُرُّونَهُ شَیْئًا إِنَّ رَبِّی عَلَیَ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ * وَلَمَّا جَاء أَمْرُنَا نَجَّیْنَا هُودًا وَالَّذِینَ آمَنُواْ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا وَنَجَّیْنَاهُم مِّنْ عَذَابٍ غَلِیظٍ * وَتِلْکَ عَادٌ جَحَدُواْ بِآیَاتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْاْ رُسُلَهُ وَاتَّبَعُواْ أَمْرَ کُلِّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ * وَأُتْبِعُواْ فِی هَ-ذِهِ الدُّنْیَا لَعْنَةً وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ أَلا إِنَّ عَادًا کَفَرُواْ رَبَّهُمْ أَلاَ بُعْدًا لِّعَادٍ قَوْمِ هُودٍ. - . هود/ 50-60 -

{و به سوی (قوم) عاد، برادرشان هود را فرستادیم. [هود] گفت: ای قوم من، خدا را بپرستی جز او معبودی برای شما نیست. شما فقط دروغ‌پردازید.* ای قوم من برای این (رسالت) پاداشی از شما درخواست نمی‌کنم. پاداش من جز بر عهده‌ی کسی که مرا آفریده است، نیست. پس آیا نمی‌اندیشید؟* و ای قوم من، از پروردگارتان آمرزش بخواهید، سپس به درگاه او توبه کنید (تا) از آسمان بر شما بارش فراوان فرستد و نیرویی بر نیروی شما بیفزاید، و تبهکارانه روی برمگردانید.* گفتند: ای هود، بر ما دلیل روشنی نیاوردی، و ما برای سخن تو دست از خدایان خود برنمی‌داریم و تو را باور نداریم.»* [چیزی] جز این نمی‌گویم که بعضی از خدایان ما به تو آسیبی رسانده‌اند.» گفت: من خدا را گواه می‌گیرم، و شاهد باشید که من از آنچه جز او شریک وی می‌گیرید بیزارم. * پس، همه‌ی شما در کار من نیرنگ کنید و مرا مهلت مدهید.* در حقیقت، من بر خدا، پروردگار من و پروردگار شما توکل کردم. هیچ جنبنده‌ای نیست مگر این که او مهار هستی‌اش را در دست دارد. به راستی پروردگار من بر راه راست است. * پس اگر روی برگردانید، به یقین، آنچه را که به منظور آن به سوی شما فرستاده شده بودم به شما رسانیدم، و پروردگارم قومی جز شما را جانشین (شما) خواهد کرد و به او هیچ زیانی نمی‌رسانید. در حقیقت، پروردگارم بر هر خیری نگاهبان است،* و چون فرمان ما در رسید، هود و کسانی را که با او گرویده بودند، به رحمتی از جانب خود نجات بخشیدیم و آنان را از عذابی سخت رهانیدیم* و این (قوم) عاد بود که آیات پروردگارشان را انکار کردند، و فرستادگانش را نافرمانی نمودند، و به دنبال فرمان هر زورگوی ستیزه‌جوی رفتند. * و سرانجام

ص: 343

در این دنیا و روز قیامت، لعنت بدرقه‌ی (راه) آنان گردید. آگاه باشید که عادیان به پروردگارشان کفر ورزیدند. هان، مرگ بر عادیان، قوم هود.}

• ثُمَّ أَنشَأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِینَ * فَأَرْسَلْنَا فِیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکُم مِّنْ إِلَهٍ غَیْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ * وَقَالَ الْمَلَأُ مِن قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا وَکَذَّبُوا بِلِقَاء الْآخِرَةِ وَأَتْرَفْنَاهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمَّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَیَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ * وَلَئِنْ أَطَعْتُم بَشَرًا مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذًا لَّخَاسِرُونَ * أَیَعِدُکُمْ أَنَّکُمْ إِذَا مِتُّمْ وَکُنتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّکُم مُّخْرَجُونَ * هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ لِمَا تُوعَدُونَ * إِنْ هِیَ إِلَّا حَیَاتُنَا الدُّنْیَا نَمُوتُ وَنَحْیَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ * إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ افْتَرَی عَلَی اللَّهِ کَذِبًا وَمَا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِینَ * قَالَ رَبِّ انصُرْنِی بِمَا کَذَّبُونِ * قَالَ عَمَّا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نَادِمِینَ * فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاء فَبُعْدًا لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ * ثُمَّ أَنشَأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قُرُونًا آخَرِینَ * مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا یَسْتَأْخِرُونَ * ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَا کُلَّ مَا جَاء أُمَّةً رَّسُولُهَا کَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنَا بَعْضَهُم بَعْضًا وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِیثَ فَبُعْدًا لِّقَوْمٍ لَّا یُؤْمِنُونَ. - . مؤمنون/ 31-44 -

{سپس، بعد از آنان نسل[هایی] دیگر پدید آوردیم.* و در میانشان پیامبری از خودشان روانه کردیم که: خدا را بپرستید. جز او برای شما معبودی نیست. آیا تیر پرهیزکاری ندارید؟* و اشراف قومش که کافر شده و دیدار آخرت را دروغ پنداشته بودند، و در زندگی دنیا آنان را مرفّه ساخته بودیم گفتند: «این [مرد] جز بسته‌ی چون شما نیست: از آنچه می‌نوشید، می‌نوشد.* و اگر بسته‌ی مثل خودتان را اطاعت کنید و در آن صورت قطعاً زیانکار خواهید بود.* آیا به شما وعده می‌دهد که وقتی مردید و خاک و استخوان شدید [باز] شما [از گور زنده] بیرون آورده می‌شوید؟* وه، چه دور است آنچه که وعده داده می‌شوید.* جز این زندگانی دنیانی یا چیزی نیست. می‌میریم و زندگی می‌کنیم و دیگر برانگیخته نخواهیم شد.* او جز مردی که بر خدا دروغ می‌بندد نیست، و ما به او اعتقاد نداریم.* گفت: «پروردگارا، من از آن روی که مرا دروغ زن خواندند یاریم کن.* فرمود: «به زودی سخت پشیمان خواهند شد.»* پس فریاد [مرگبار] آنان را به حق فرو گرفت، و آنها را [چون] خاستاکی که بر آب افتد، گردانیدیم. دور باد [از رحمت خدا] گروه ستمکاران.* آنگاه پس از آنان نسل‌های دیگری پدید آوردیم.* هیچ امتحانی از اجل خود پیشی می‌گیرد و نه باز پس می‌ماند.* با فرستادگان خود ؟؟؟ روانه کردیم. هر بار برای [هدایت] امتی پیامبرش آمد، او را تکذیب کردند، پس [ما امت‌های سرکش را] یکی پس از دیگری آوردیم و آنها را مایه‌ی عبرت [و زبانزد مردم] گردانیدیم. دور باد [از رحمت خدا] مردمی که ایمان نمی‌آورند.}

می‌گویم: بر اساس بعضی از تفاسیر، این آیات با داستان صالح علیه السلام مناسبت دارد.

• کَذَّبَتْ عَادٌ الْمُرْسَلِینَ * إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ * إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ * فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِیعُونِ * وَمَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی رَبِّ الْعَالَمِینَ * أَتَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ * وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ * وَإِذَا بَطَشْتُم بَطَشْتُمْ جَبَّارِینَ * فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِیعُونِ * وَاتَّقُوا الَّذِی أَمَدَّکُم بِمَا تَعْلَمُونَ * أَمَدَّکُم بِأَنْعَامٍ وَبَنِینَ * وَجَنَّاتٍ وَعُیُونٍ * إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ عَذَابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ * قَالُوا سَوَاء عَلَیْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُن مِّنَ الْوَاعِظِینَ * إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِینَ * وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ * فَکَذَّبُوهُ فَأَهْلَکْنَاهُمْ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَةً وَمَا کَانَ أَکْثَرُهُم مُّؤْمِنِینَ * وَإِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ. - . شعراء/ 123-140 -

{عادیان پیامبران [خدا] را تکذیب کردند.* آنگاه که برادرشان هود به آنان گفت: «آیا پروا ندارید؟* من برای شما فرستاده‌ای در خور اعتمادم.* از خدا پروا کنید و فرمانم ببرید.* و بر این [رسالت] اجری از شما طلب نمی‌کنم. اجر من جز بر عهده‌ی پروردگار جهانیان نیست.* آیا بر هر تپه‌ای بنایی می‌سازید که [در آن] دست به بیهوده‌کاری زنید؟* و کاخ‌های استوار می‌گیرید به امید آنکه جاودانه بمانید؟* و چون حمله‌ور می‌شوید [چون] زورگویان حمله‌ور می‌شوید؟* پس، از خدا پروا دارید و فرمانم ببرید.* و از آن کس که شما را به آنچه می‌دانید مدد کرد پروا دارید:* شما را به [دادن] دام‌ها و یسران مدد کرده،* و به [دادن] باغ‌ها و چشمه‌ساران،* من از عذاب روزی هولناک بر شما می‌ترسم.»* گفتند: «خواه اندرز دهی و خواه از اندرزدهندگان نباشی برای ما یکسان است.* این جز شیوه‌ی پیشینیان نیست.* و ما عذاب نخواهیم شد.»* پس تکذیبش کردند و هلاکشان کردیم. قطعاً در این [ماجرا درس] عبرتی بود، [ولی] بیشترشان ایمان آورنده نبودند.* و در حقیقت، پروردگار تو همان شکست‌ناپذیر مهربان است.}

• وَإن أعرَضوا فقُل أنذرتُکُم صَاعقةً مثلَ صاعقةِ عادٍ و ثَمودَ* إذ جَاءتهم الرُّسُلُ مِن بَینِ أیدیهِم و مِن خَلفهم ألّاتَعبُدوا إلا اللهَ قَالوا لو شَاء ربُّنا لأنزلَ مَلائکة فإنّا بما أرسِلتُم به کافِرونَ* فأمّا عادٌ فاستَکبَروا فی الأرضِ بغَیر الحَق و قَالوا مَن أشَد مِنّا قُوةً أولَم یَروا أن الله الَّذی خَلَقهم هُو أشدّ منهم قوة و کانوا بآیاتنا یَجحَدونفأرسَلنا عَلَیهم ریحا صَرصَر فی أیّام نَحِسات لِنذیقَهم عَذابَ الخِزی فی الحَیاة الدُّنیا و لَعَذابُ الآخِرةِ أخزَی و هم لایُنصرون. - . فصلت/ 13-16 -

{پس اگر روی برتافتند بگو: «شما از آذرخشی چون آذرخش عاد و ثمود بر حذر داشتم* چون فرستادگان [ما] از پیش رو و از پشت سرشان بر آنان آمدند [و گفتند:] زنهار، جز خدا را مپرستید، گفتند: پروردگار ما می‌خواست، قطعاً فرشتگانی فرو می‌فرستاد، پس ما به آنچه بدان فرستاده شده‌ایم کافریم * و اما عادیان، به ناحق، در زمین سربرافراشتند و گفتند: از ما نیرومندتر کیست؟ آیا ندانسته‌اند که آن خدایی که خلقشان کرده خود از ایشان نیرومندتر است؟ و در نتیجه آیات

ص: 344

ما را انکار می‌کردند.* پس بر آنان تندبادی توفنده در روزهای سوم فرستادیم تا در زندگی دنیا عذاب رسوایی را بر آنان بچشانیم و قطعاً عذاب آخرت رسوا کننده‌تر است و آنان یاری نخواهند شد.}

• وَاذْکُرْ أَخَا عَادٍ إِذْ أَنذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقَافِ وَقَدْ خَلَتْ النُّذُرُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ عَذَابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ * قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَأْفِکَنَا عَنْ آلِهَتِنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِن کُنتَ مِنَ الصَّادِقِینَ * قَالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِندَ اللَّهِ وَأُبَلِّغُکُم مَّا أُرْسِلْتُ بِهِ وَلَکِنِّی أَرَاکُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ * فَلَمَّا رَأَوْهُ عَارِضًا مُّسْتَقْبِلَ أَوْدِیَتِهِمْ قَالُوا هَذَا عَارِضٌ مُّمْطِرُنَا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُم بِهِ رِیحٌ فِیهَا عَذَابٌ أَلِیمٌ * تُدَمِّرُ کُلَّ شَیْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا فَأَصْبَحُوا لَا یُرَی إِلَّا مَسَاکِنُهُمْ کَذَلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمِینَ * وَلَقَدْ مَکَّنَّاهُمْ فِیمَا إِن مَّکَّنَّاکُمْ فِیهِ وَجَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَأَبْصَارًا وَأَفْئِدَةً فَمَا أَغْنَی عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلَا أَبْصَارُهُمْ وَلَا أَفْئِدَتُهُم مِّن شَیْءٍ إِذْ کَانُوا یَجْحَدُونَ بِآیَاتِ اللَّهِ وَحَاقَ بِهِم مَّا کَانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُون. - . احقاف/ 21-26 -

{و برادر عادیان را به یاد آور، آنگاه که قوم خویش را در ریگستان بیم داد. در حالی که پیش از او ویس از او [نیز] قطعاً هشداردهندگانی گذشته بودند که: جز خدا را مپرستید، واقعاً من بر شما از عذاب روزی هولناک می‌ترسم.* گفتند: آیا آمده‌ای که ما را از خدایانمان برگردانی؟ پس اگر راست می‌گویی، آنچه به ما وعده می‌دهی [بر سرمان] بیاور.* گفت: آگاهی فقط نزد خداست، و آنچه را بدان فرستاده شده‌ایم به شما می‌رسانم، ولی من شما را گروهی می‌بینم که در جهل اصرار می‌ورزید.* پس چون آن [عذاب] را [به صورت] ابری روی آورنده به سوی وادی‌های خود دیدند، گفتند: این ابری است که یاری‌دهنده‌ی ماست. [هود گفت: نه] بلکه همان چیزی است که به شتاب خواستارش بودید: بادی است که در آن عذابی پر درد نهفته است.* همه چیز را به دستور پروردگارش بنیان کن می‌کند، پس چنان شدند که جز پسرهایشان دیده نمی‌شد. این چنین گروه بدکاران را سزا می‌دهیم.* و به راستی در چیزهایی به آنان امکانات داده بودیم که به شما در آنها (چنان) امکاناتی نداده‌ایم و برای آنان گوش و دیده‌ها و دل‌هایی (نیرومندتر از شما) قرار داده بودیم. [ولی] چون به نشانه‌های خدا انکار ورزیدند [نه] گوششان و نه دیدگانشان و نه دل‌هایشان، به هیچ وجه به دردشان نخورد، و آنچه ریشخندی می‌کردند به سرشان آمد.}

• وَفِی عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیمَ * مَا تَذَرُ مِن شَیْءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیمِ. - . ذاریات/ 41-41 -

{و در [ماجرای] عاد [نیز] چون بر [سر] آنها باد مهلک را فرستادیم* و هر چه می‌وزید آن را چون خاکستر استخوان مرده می‌گردانید.}

• کَذَّبَتْ عَادٌ فَکَیْفَ کَانَ عَذَابِی وَنُذُرِ * إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ رِیحًا صَرْصَرًا فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُّسْتَمِرٍّ * تَنزِعُ النَّاسَ کَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُّنقَعِرٍ * فَکَیْفَ کَانَ عَذَابِی وَنُذُرِ * وَلَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّکِرٍ. - . قمر/ 18-22 -

{عادیان به تکذیب پرداختند. پس چگونه بود عذاب من و هشدارهای [من]* ما بر [سر] آنان در روز قومی، به طور مداوم، تندبادی توفنده فرستادیم.* [که] مردم را از جا می‌کند، گویی تنه‌های نخلی بودند که ریشه‌کن شده بودند.* پس چگونه بود عذاب من و هشدارهای من.* و قطعاً قرآن را برای پندآموزی آسان کرده‌ایم، پس آیا پندگیرنده‌ای هست.}

• کَذَّبَتْ ثَمُودُ وَعَادٌ بِالْقَارِعَةِ * فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِکُوا بِالطَّاغِیَةِ * وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِکُوا بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عَاتِیَةٍ * سَخَّرَهَا عَلَیْهِمْ سَبْعَ لَیَالٍ وَثَمَانِیَةَ أَیَّامٍ حُسُومًا فَتَرَی الْقَوْمَ فِیهَا صَرْعَی کَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِیَةٍ * فَهَلْ تَرَی لَهُم مِّن بَاقِیَةٍ. - . حاقه/ 4-8 -

{ثمود و عاد آن حادثه کوبنده را تکذیب کردند* اما ثمود به [سزای] سرکشی [خود] به هلاکت رسیدند.* و اما عاد به [وسیله‌ی] تندبادی توفنده‌ی سرکش هلاک شدند.* [که خدا] آن را هفت شب و هشت روز پیاپی بر آنان بگماشت: در آن [مدت] مردم را فرو افتاده می‌دیدی، گویی آنها تنه‌های نخل‌های میان‌تهی‌اند.* آیا از آنان کسی را بر جای می‌بینی؟}

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی رحمه الله فی قوله تعالی: وَ إِلی عادٍ هو عاد بن عوص بن آدم ⁽¹⁾

عاد بن عوض بن ارم.

بن سام بن نوح أَخاهُمْ یعنی فی النسب هُوداً هو هود بن شالح بن ⁽²⁾أرفخشد بن

1) هکذا فی النسخ. و فی المصدر و تاریخ الیعقوبی: عاد بن عوص بن ارم، و فی العرائس:

2) الصحیح کما فی المصدر و إثبات الوصیة و تاریخ الیعقوبی و غیرها: «شالخ» بالخاء المعجمة.

سام بن نوح عن محمد بن إسحاق و قیل هود بن عبد الله بن رباح بن حلوث ⁽¹⁾بن عاد بن عوص بن آدم بن سام بن نوح و کذا هو فی کتاب النبوة ⁽²⁾فِی سَفاهَةٍ أی جهالة أَمِینٌ أی ثقة مأمون فی تبلیغ الرسالة فلا أکذب و لا أغیر أو کنت مأمونا فیکم فکیف تکذبوننی إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفاءَ أی جعلکم سکان الأرض مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ و هلاکهم بالعصیان وَ زادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَصْطَةً أی طولا و قوة عن ابن عباس قال الکلبی کان أطولهم مائة ذراع و أقصرهم ستین ذراعا و قیل کان أقصرهم اثنی عشر ذراعا و قال أبو جعفر الباقر علیهما السلام کانوا کأنهم النخل الطوال فکان الرجل منهم ینحو الجبل بیده فیهدم منه قطعة و قیل کانوا أطول من غیرهم بمقدار أن یمد الإنسان یده فوق رأسه باسطا بِما تَعِدُنا أی من العذاب إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ فی أنک رسول الله إلینا و فی نزول العذاب بنا لو لم نترک عبادة الأصنام قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ أی وجب علیکم و حل بکم لا محالة فهو کالواقع مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ أی عذاب وَ غَضَبٌ إرادة عقاب أَ تُجادِلُونَنِی أی تخاصموننی فِی أَسْماءٍ أی فی أصنام صنعتموها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ و اخترعتم لها أسماء فسمیتموها آلهة و قیل معناه تسمیتهم لبعضها أنه یسقیهم المطر و الآخر أنه یأتیهم بالرزق و الآخر أنه یشفی المرضی و الآخر أنه یصحبهم فی السفر مِنْ سُلْطانٍ أی حجة و برهان فَانْتَظِرُوا عذاب الله وَ قَطَعْنا أی استأصلناهم فلم یبق لهم نسل و لا ذریة ⁽³⁾.

وَ رَوَی أَبُو حَمْزَةَ الثُّمَالِیُّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بَیْتَ رِیحٍ مُقَفَّلٌ عَلَیْهِ لَوْ فُتِحَ لَأَذْرَتْ مَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ مَا أَرْسَلَ عَلَی قَوْمِ عَادٍ إِلَّا قَدْرَ الْخَاتَمِ.

و کان هود و صالح و شعیب و إسماعیل و نبینا صلی الله علیه و آله یتکلمون بالعربیة ⁽⁴⁾یُرْسِلِ السَّماءَ أی المطر عَلَیْکُمْ مِدْراراً أی متتابعا متواترا دارا قیل إنهم کانوا قد أجدبوا فوعدهم هود أنهم إن تابوا أخصبت بلادهم و أمرعت وهادهم ⁽⁵⁾و أثمرت أشجارهم و زکت ثمارهم

1) فی المصدر و فیما یأتی عن القصص «الجلوث» بالجیم.

2) و کذا فی تاریخ الیعقوبی الا انه قال: الخلود بن عاد، و سیأتی کلامه فی ذلک.

3) مجمع البیان 4: 436- 438. م.

4) مجمع البیان 4: 439. م.

5) أمرعت أی أخصبت و کثر فیه العشب. و الوهاد جمع الوهدة: الأرض المنخفضة. الهوة فی الأرض.

بنزول الغیث وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلی قُوَّتِکُمْ فسرت القوة هاهنا بالمال و الولد و الشدة و قیل قوة فی إیمانکم إلی قوة فی أبدانکم وَ لا تَتَوَلَّوْا عما أدعوکم إلیه مُجْرِمِینَ أی کافرین بِبَیِّنَةٍ أی بحجة و معجزة عَنْ قَوْلِکَ أی بقولک و إنما نفوا البینة عنادا و تقلیدا إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراکَ أی لسنا نقول فیک إلا أنه أصابک بعض آلِهَتِنا بِسُوءٍ فخبل عقلک لسبک إیاها فَکِیدُونِی جَمِیعاً ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ أی فاحتالوا و اجتهدوا أنتم و آلهتکم فی إنزال مکروه بی ثم لا تمهلونی و هذا من أعظم الآیات أن یکون الرسول وحده و أمته متعاونة علیه فلا یستطیع واحد منهم ضره إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِیَتِها کنایة عن القهر و القدرة لأن من أخذ بناصیة غیره فقد قهره و أذله إِنَّ رَبِّی عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ أی علی عدل فیما یعامل به عباده و فی تدبیر عباده علی طریق مستقیم لا عوج فیه وَ یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ أی یهلککم ربی بکفرکم و یستبدل بکم قوما غیرکم یوحدونه وَ لا تَضُرُّونَهُ إذا استخلف غیرکم أو لا تضرونه بتولیکم و أعراضکم شَیْئاً و لا ضرر علیه فی إهلاککم لأنه لم یخلقکم لحاجة منه إلیکم وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قیل کانوا أربعة آلاف بِرَحْمَةٍ مِنَّا أی بما أریناهم من الهدی إن تعلق بآمنوا أو بنعمة إن تعلق بأنجینا مِنْ عَذابٍ غَلِیظٍ أی عذاب الآخرة أو الدنیا و الغلیظ الثقیل العظیم وَ اتَّبَعُوا أی بعد إهلاکهم فی الدنیا بالإبعاد عن الرحمة فإن الله أبعدهم من رحمته و تعبد المؤمنین باللعن علیهم ⁽¹⁾.

مِنْ بَعْدِهِمْ أی من بعد قوم نوح قَرْناً آخَرِینَ القرن أهل العصر یعنی قوم هود و قیل ثمود لأنهم أهلکوا بالصیحة وَ أَتْرَفْناهُمْ أی نعمناهم بضروب الملاذ عَمَّا قَلِیلٍ أی عن قلیل من الزمان و ما مزیدة أی عند نزول العذاب فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ صاح بهم جبرئیل علیه السلام صیحة واحدة ماتوا عن آخرهم بِالْحَقِّ باستحقاقهم العقاب فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً هو ما جاء به السیل من نبات قد یبس أی فجعلناهم هلکی قد یبسوا کما یبس الغثاء و همدوا ⁽²⁾فَبُعْداً أی ألزم الله بعدا من الرحمة لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ المشرکین تَتْرا أی متواترة یتبع بعضها بعضا أَحادِیثَ أی یتحدث بهم علی طریق المثل فی الشر ⁽³⁾.

1) مجمع البیان 5: 170- 171. م.

2) همد القوم: ماتوا. همد شجر الأرض: بلی و ذهب.

3) مجمع البیان 7: 106- 108. م.

بِکُلِّ رِیعٍ أی بکل مکان مرتفع أو بکل طریق آیَةً تَعْبَثُونَ أی بناء لا تحتاجون إلیه لسکناکم و قیل إنهم کانوا یبنون بالمواضع المرتفعة لیشرفوا علی المارة و السابلة ⁽¹⁾فیسخروا منهم و یعبثوا بهم و قیل إن هذا فی بنیان الحمام أنکر هود علیهم اتخاذهم بروجا للحمام عبثا وَ تَتَّخِذُونَ مَصانِعَ أی حصونا و قصورا مشیدة و قیل مأخذ الماء تحت الأرض لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ أی کأنکم تخلدون فیها وَ إِذا بَطَشْتُمْ البطش الأخذ بالید أی إذا بطشتم بأحد تریدون إنزال عقوبة به عاقبتموه عقوبة من یرید التجبر بارتکاب العظائم و قیل أی إذا عاقبتم قتلتم أَمَدَّکُمْ الإمداد اتباع الثانی بما قبله شیئا بعد شی‌ء علی انتظام إِنْ هذا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِینَ أی کذب الأولین الذین ادعوا النبوة أو هذا الذی نحن علیه مما ذکرت عادة الأولین من قبلنا⁽²⁾.

فِی أَیَّامٍ نَحِساتٍ أی نکدات مشومات ⁽³⁾و قیل ذوات غبار و تراب حتی لا یکاد یبصر بعضهم بعضا و قیل باردات و العرب یسمی البرد نحسا ⁽⁴⁾.

لِتَأْفِکَنا أی لتصرفنا إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ أی هو یعلم متی یأتیکم العذاب عارِضاً أی سحابا یعرض فی ناحیة السماء ثم یطبق السماء مُسْتَقْبِلَ أَوْدِیَتِهِمْ قالوا کانت عاد قد حبس عنهم المطر أیاما فساق الله إلیهم سحابة سوداء أخرجت علیهم من واد لهم یقال له المغیث فَلَمَّا رَأَوْهُ استبشروا قالُوا هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا فقال هود بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ من العذاب تُدَمِّرُ أی تهلک کُلَّ شَیْ‌ءٍ مرت به من الناس و الدواب و الأموال و اعتزل هود و من معه فی حظیرة لم یصبهم من تلک الریح إلا ما تلین علی الجلود و تلتذ به الأنفس و إنها لتمر علی عاد بالظعن ما بین السماء و الأرض حتی تری الظعینة کأنها جرادة فِیما إِنْ مَکَّنَّاکُمْ فِیهِ أی فی الذی ما مکناکم فیه من قوة الأبدان و بسطة الأجسام و طول العمر

1) السابلة: الطریق المسلوکة؛ المارون علیها.

2) مجمع البیان 7: 198. م.

3) النحس: نقیض السعد. الغبار فی أقطار السماء. الریح الباردة إذا أوبرت. و یأتی تفسیره بالأول فی الخبر الثامن.

4) مجمع البیان 9: 8. و فیه: هذا قول ابی مسلم. م.

و کثرة الأموال و قیل معناه فیما مکناکم فیه و إن مزیدة أی من الطاعات و الإیمان وَ حاقَ بِهِمْ أی حل بهم ⁽¹⁾.

الرِّیحَ الْعَقِیمَ هی التی عقمت عن أن تأتی بخیر کَالرَّمِیمِ أی کالشی‌ء الهالک البالی و هو نبات الأرض إذا یبس و دیس و قیل هو العظم البالی السحیق ⁽²⁾.

وَ نُذُرِ أی و إنذاری إیاهم مُسْتَمِرٍّ أی دائم الشؤم استمر علیهم بنحوسته سَبْعَ لَیالٍ وَ ثَمانِیَةَ أَیَّامٍ حتی أتت علیهم

و قیل إنه کان فی یوم أربعاء فی آخر الشهر لا یدور- رواه العیاشی بالإسناد عن أبی جعفر علیه السلام.

تَنْزِعُ النَّاسَ أی تقتلع هذه الریح الناس ثم ترمی بهم علی رءوسهم فتدق رقابهم فیصیرون کَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ أی أسافل نخل منقلع لأن رءوسهم سقطت عن أبدانهم و قیل معناه تنزعهم من حفر حفروها لیمتنعوا بها عن الریح و قیل تنزع أرواح الناس ⁽³⁾.

بِالْقارِعَةِ أی بیوم القیامة عاتِیَةٍ عتت علی خزانها فی شدة الهبوب و روی الزهری عن قبیصة بن ذؤیب أنه قال ما یخرج من الریح شی‌ء إلا علیها خزان یعلمون قدرها و عددها و کیلها حتی کانت التی أرسلت علی عاد فاندفق منها فهم لا یعلمون قدرها ⁽⁴⁾غضبا لله فلذلک سمیت عاتیة سَخَّرَها عَلَیْهِمْ أی سلطها و أرسلها علیهم سَبْعَ لَیالٍ وَ ثَمانِیَةَ أَیَّامٍ قال وهب و هی التی تسمیها العرب أیام العجوز ذات برد و ریاح شدیدة و إنما نسبت إلی العجوز لأن عجوزا دخلت سربا فتبعتها الریح فقتلتها الیوم الثامن من نزول العذاب و انقطع العذاب فی الیوم الثامن فَتَرَی الْقَوْمَ فِیها أی فی تلک الأیام و اللیالی صَرْعی أی مصروعین هلکی کَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِیَةٍ أی أصول نخل بالیة نخرة و قیل خالیة الأجواف و قیل ساقطة مِنْ باقِیَةٍ أی من نفس باقیة و قیل من بقاء ⁽⁵⁾

1) مجمع البیان 9: 90- 91. م.

2) مجمع البیان 9: 159. م.

3) مجمع البیان 9: 189- 190. م.

4) قد تقدم عن ابی جعفر علیه السلام أنّه ما ارسل علی قوم عاد الا قدر الخاتم و یأتی عن القمّیّ عنه علیه السلام مثل ذلک، و یأتی وجه تسمیتها عاتیة.

5) مجمع البیان 10: 343- 344. م.

**[ترجمه]طبرسی که خدا رحمتش کند در مورد فرموده خدا: «و به سوی عاد» میگوید: او عادبن عوصبن آدم بن نوح است. «برادرشان»یعنی در نسب. «هود را» او هود پسر شالح پسر ارفخشد

ص: 345

پسر سام پسر نوح است. از محمدبن اسحاق آورده شده است. و گفته‌اند: هود پسر عبدالله پسر رباح پسر حلوث پسر عاد پسر عوص پسر ارم پسر سام پسر نوح (نام) او در کتاب النبوه نیز چنین است: «در [نوعی] سفاهت» یعنی جهالت «امین» یعنی مورد اعتماد و مورد اطمینان در تبلیغ رسالت به گونه‌ای که نه دروغ می‌گویم و نه تغییر می‌دهم، یا در میان شما مورد اعتماد بودم، پس چگونه تکذیبم می‌کنید؟ «زمانی که شما را جانشینان قرار داد» یعنی شما را ساکنان زمین قرار داد «پس از قوم نوح» و هلاکت آنها به خاطر سرکشی «و در خلقت، بر قوت شما افزود» یعنی بر طول قد و قدرت شما. و این قول از ابن‌عباس روایت شده است. طلبی گوید: بلندترین آنان صد ذراع و کوتاه‌ترین آنان شصت ذراع بود. و گفته‌اند: کوتاه‌ترین آنان دوازده ذراع بود؛ امام باقر علیه السلام می‌فرماید: گویی آنان نخل‌های بلندقامت بودند، به طوری که مردی از آنان با دست قصد کوه را می‌کرد و قطعه‌ای از آن را برمی‌کند؛ و گفته‌اند: به مقداری که انسان دست خود را باز کرده و بالای سرش بکشد، از دیگران بلندتر بودند. «آنچه را به ما وعده می‌دهی» یعنی عذاب را «اگر راست می‌گویی» که تو فرستاده خدا به سوی مایی و اگر پرستش بت‌ها را رها نکنیم، عذاب بر ما نازل می‌شود. «راستی که بر شما مقرر گردیده است» یعنی بر شما واجب شد و ناگزیر بر شما واقع شد، پس اکنون مانند واقعیت است. «از پروردگارتان عذاب» رجس یعنی عذاب و «خشم» خواستن عقوبت «آیا با من مجادله می‌کنید؟» یعنی ستیز می‌کنید «درباره نام‌هایی که» یعنی درباره بت‌هایی که آن‌ها را ساخته‌اید «خود و پدرانتان» و برای آنها نام‌هایی اختراع کرده‌اید و آنها را خدا نامیده‌اید. و گفته شده: معنایش این است که: نامگذاری کردن بعضی از آنها به اینکه از باران سیرابشان می‌کند، و برخی دیگر که به آنان روزی می‌دهد و دیگری که بیماران را شفا می‌دهد و دیگری که در مسافرت همراهی‌شان می‌کند «از سلطه و قدرت» یعنی حجت و برهان «پس منتظر باشید» عذاب خدا را «و کندیم» یعنی آنان را ریشه‌کن کردیم به طوری که نه نسلی از آنان باقی ماند و نه ذریه‌ای. - . مجمع البیان4: 436-438 -

امام باقر علیه السلام می‌فرماید: خداوند تبارک و تعالی را خانه‌ای قفل شده از باد است، اگر باز شود تمامی آنچه بین آسمان و زمین است را پراکنده می‌کند. بر قوم عاد، تنها به قدر یک انگشتری فرستاد. هود و صالح و شعیب و اسماعیل و پیامبر ما صلی الله علیه و آله و سلم به عربی سخن می‌گفتند. - . مجمع البیان4: 439 -

«از آسمان فرستد» یعنی باران «بر شما بارش فراوان» یعنی پیوسته و پی در پی و شدید، گفته‌اند: آنان گرفتار قحطی شده بودند، پس خود به آنان وعده داد که اگر توبه کنند با نزول باران شهرهایشان حاصلخیز می‌شود و زمین‌هایشان علف فراوان می‌رویاند، و درخت‌هایشان میوه می‌دهد و میوه‌هایشان هم فراوان می‌شود.

ص: 346

«و نیرویی بر نیروی شما بیفزاید». قوت در اینجا به مال و فرزند وقدرت تفسیر می‌شود؛ و گفته‌اند: قدرتی در ایمانتان در کنار قدرتی در بدن‌هایتان «و روی برمگردانید» از آنچه شما را بدان دعوت می‌کنم «تبهکارانه» یعنی با کفر، «دلیل روشنی» یعنی حجت و معجزه‌ای «برای سخن تو» یعنی با سخن تو، و دلیل روشن را تنها از سر لجبازی و تقلید نپذیرفتند «جز این نمی‌گوییم که به تو آسیب رسانده‌اند» یعنی در مورد تو چیزی نمی‌گوییم جز این که رسانده‌اند به تو بعضی «از خدایان ما آسیب» پس عقل تو به دلیل دشنام دادن به خدایان ما فاسد شده است. «پس همه شما در کار من نیرنگ کنید و مرا مهلت مدهید» یعنی پس شما و خدایانتان در رساندن بدی به من چاره‌اندیشی و تلاش کنید سپس مهلتم ندهید، و این از بزرگترین نشانه‌ها است که پیامبر تنها باشد و امتش علیه او یاری رسان یکدیگر باشند و هیچ‌یک از آنان نتواند او را زیانی رساند «مگر اینکه او موی جلوی پیشانی‌اش را در دست داشته باشد» کنایه از توانایی و قدرت، زیرا هرکس موی پیشانی دیگری را بگیرد، قطعاً او را مغلوب و ذلیل کرده است «به راستی پروردگار من بر راه راست است» یعنی بر طریق عدالت است در برخورد با بندگانش و در رهنمون ساختن بندگانش بر راه راستی که در آن کژی نیست «پروردگارم قومی جز شما را جانشین خواهد کرد» یعنی پروردگارم شما را به سبب کفرتان هلاک می‌کند و به جای شما قوم دیگری را جایگزین می‌کند که او را به یکتایی می‌ستایند «و به او زیان نمی‌رسانید» اگر غیر شما را جایگزین کند، یا شما با روی گرداندن و پشت کردنتان ضرری به او نمی‌زنید «هیچ» و در هلاک کردن شما زیانی بر او نیست، زیرا خداوند به خاطر نیازمند بودن به شما، شما را خلق نکرد «و کسانی را که با او گرویده بودند» گفته‌اند: چهار هزار نفر بودند «به رحمتی از جانب خود» یعنی به هدایتی که به آنان نشان دادیم البته اگر متعلق به فعل آمنوا باشد، یا به نعمتی اگر متعلق به فعل أنجینا باشد «از عذابی سخت» یعنی عذاب آخرت یا دنیا، و غلیظ: سنگین و بزرگ «و بدرقه شدند» یعنی بعد از هلاک کردنشان در دنیا، با دورکردنشان از رحمت، پس خداوند آنان را از رحمت خود دور کرد و مؤمنان را با لعنت بر آنان به بندگی گرفت. - . مجمع البیان5: 170- 171 -

«بعد از آنان» یعنی پس از قوم نوح «نسل [هایی] دیگر» نسل: اهل زمان، یعنی قوم هود، و گفته‌اند: ثمود، چرا که آنان با صیحه هلاک شدند «آنان را مرفه ساخته بودیم» یعنی به انواع خوشی‌ها نعمت بخشیدیم «به زودی» یعنی در مدت زمانی اندک، و (ما) زائد است، یعنی هنگام نزول عذاب «پس فریاد [مرگبار] آنان را فرو گرفت» جبرئیل علیه السلام فریادی بر آنان زد که تا آخرشان مردند «به حق» با مستحق عذاب شدنشان «و آنان را [چون] خاشاکی که بر آب افتد، قرار دادیم» غثاء: گیاه خشکیده‌ای است که سیل آن را بیاورد، یعنی آنان را هلاک شدگانی قرار دادیم که چونان گیاه خشکیده، خشکیدند و مردند «دور باد» یعنی خداوند دوری از رحمت را حتمی کرد «گروه ستمکاران» مشرکان «پیاپی» یعنی پی در پی که یکدیگر را دنبال کنند «مایه‌ی عبرت» یعنی به عنوان مثال شر (و بدی) از آنان صحبت می‌شود. - . مجمع البیان7: 106-108 -

ص: 347

«بر هر تپه‌ای» یعنی بر هر جای مرتفع، یا در هر راهی «دنیایی که [در آن] دست به بیهوده‌کاری زنید» یعنی بنایی که آن را برای سکونتتان نیاز ندارید و گفته شده: آنان در مکان‌های مرتفع بنا می‌ساختند تا بر عابران و رهگذران اشراف داشته و آنان را به سخره گرفته و به آنان بیهوده‌گویی کنند. و گویند: این مسأله در ساخت حمام بوده است. هود از آنان ایراد گرفت که بیهود برای حمام برج‌هایی قرار داده‌اند «و کاخ‌های استوار می‌گیرید» یعنی دژها و قصرهایی بلند. و گفته شده: آبگیر و زیرزمین «به امید آن که جاودانه بمانید» یعنی گویا شما در آنها جاودانه می‌شوید «و چون حمله‌ور می‌شوید» بطش: گرفتن با دست، یعنی هرگاه به کسی حمله می‌کنید و می‌خواهید مجازاتی بر او وارد کنید، چونان کسی مجازات می‌کنید که به خاطر ارتکاب گناهان بزرگ در پی ستمکاری است، و گفته شده: یعنی اگر عقوبت کنید، می‌کشید «شما را مدد کرد» یاری رساندن، رفتن دوم از پی ما قبل خود، یکی پس از دیگری براساس نظم «این جز شیوه‌ی پیشینیان نیست» یعنی دروغ پیشینیان که ادعای نبوت کردند، یا این حالتی که ما برآن هستیم، از (نمونه) چیزی است که روش پیشینیان قبل ازما را گفته‌اند. - .

مجمع البیان7: 197 -

«در روزهای شوم» یعنی سخت نحس و شوم؛ و گفته شده: دارای غبار و خاک به گونه‌ای که نزدیک بود یکدیگر را نبینند؛ و گفته شده: سرد، و عرب، سرد را نحس می‌نامد. - . مجمع البیان 9: 8 -

«که ما را بر گردانی» یعنی منصرف کنی «آگاهی فقط نزد خداست» یعنی او می‌داند که عذاب کی به شما می‌رسد «روی آورنده» یعنی ابری که در بخشی از آسمان ظاهر می‌شود سپس آسمان را می‌پوشاند «به سوی وادی‌های خود» گفته‌اند: روزگاری باران بر عاد نباریده بود، پس خداوند ابر سیاه‌رنگی را به سوی آنان فرستاد که از یکی از مناطق آنان که به آن مغیث می‌گفتند، بر آنان وارد شد. «پس چون آن [عذاب] را دیدند» به یکدیگر بشارت داده و «گفتند: این ابری است که بارش‌دهنده‌ی ماست» پس هود گفت: «[نه] بلکه همان چیزی است که به شتاب خواستارش بودید» از عذاب «بنیان‌کن می‌کند» یعنی هر چیزی را که برآن بگذرد از مردم و حیوانات و اموال، همه را نابود می‌کند، و هود و همراهانش نیز در آغلی گوشه گرفتند و از آن باد، تنها در حدّی به آنان اصابت کرد که بر پوست‌ها نرم و لطیف بود و جان‌ها از آن لذت می‌برد و بر عاد به صورتی عبور می‌کرد که آنان را بین آسمان و زمین می‌چرخاند تا جایی که ظعینه را چون ملخی می‌بینی. «در چیزهایی که به شما در آنها [چنان] امکاناتی نداده‌ایم» یعنی در چیزی از قدرت بدن‌ها و تنومندی جسم‌ها و طول عمر

ص: 348

و فراوانی اموال که در آنها به شما چنین امکاناتی نداده‌ایم؛ و گفته شده: معنایش این است: درآنچه به شما در آن امکاناتی دادیم، و «إن» زائده است، یعنی از طاعت‌ها و ایمان رد و به سرشان آمد» یعنی بر آنان واقع شد. - . مجمع البیان9: 90-91 -

«باد مهلک» آن است که از آوردن هر خیری عقیم است «چون خاکستر استخوان مرده» یعنی مانند چیز از بین رفته و کهنه، که همان گیاه زمین است وقتی خشک و لگدمال شود؛ و گفته‌اند: آن استخوان کهنه آرد شده است. - . مجمع البیان9: 159 -

«و هشدارها» یعنی و هشدارهای من به آنان «به طور مداوم» یعنی دارای شومی همیشگی که غوست آن برآن ادامه یافت «هفت شب و هشت روز» تا این که بر آنان وارد شد؛ و گفته‌اند: آن (عذاب) در روز چهارشنبه در آخر ماه لایدور بوده است. این روایت را عیاشی به اسناد از امام باقر علیه السلام نقل کرده است. «مردم را ازجا می‌کند» یعنی این باد، مردم را از ریشه می‌کند سپس آنان را بر روی سرهایشان افکنده، گردن‌هایشان را می‌شکند، پس اینگونه می‌شوند که «گویی تنه‌های نخلی بودند که ریشه‌کن شده بودند» یعنی ریشه‌های نخل ریشه‌کن شده، چرا که سرهایشان از بدن‌هایشان فرو افتاده است؛ و گفته‌اند: معنایش این است که: آنان را از گودال‌هایی که کنده بودند تا بدان‌ها از باد جلوگیری کنند، بر کنده و از ریشه درآورد؛ و گفته‌اند: روح‌های مردم را برمی‌کند. - . مجمع البیان9: 189-190 -

«آن حادثه کوبنده را» یعنی روز قیامت را «سرکش» در شدت وزیدن، بر مهارکننده های خود سرکشی می‌کند، قبصیه‌بن ذؤیب گوید: هیچ چیز از باد خارج نمی‌شود مگر آن که بر آن نگاهبانانی است که اندازه، تعداد وکیل آن را می‌دانند تا اینکه نوبت بادی شد که بر عاد فرستاده شد، پس به دلیل خشم خداوند، چیزی از آن بیرون آمد که آنان (نگهبانان) اندازه‌اش را نمی‌دانستند، و به همین دلیل عاتیه نامیده شد «آن را بر آنان گماشت» یعنی مسلط کرد و بر آنان فرستاد «هفت شب و هشت روز» وهب گوید: این همان ایامی است که عرب ها آن را ایام پیرزن می‌نامند، دارای سرما و بادهای شدید و دلیل نسبت دادن آن به پیرزن این است که پیرزنی واردسوراخ زیرزمینی (نخلستانی) [هر دو معنا در فرهنگ لغت آمده و از متن نیز قابل برداشت است] شد، پس باد او را دنبال کرده و در روز هشتم نزول عذاب، او را کشت، و عذاب در روز هشتم قطع شد «در آن [مدت] مردم را می‌دیدی» یعنی درآن روزها و شب‌ها «فروافتاده» یعنی افتاده و هلاک شده «گویی آنها تنه‌های نخل‌های میان تهی‌اند» یعنی ریشه‌های کهنه و پوسیده‌ی نخل؛ و گفته‌اند: میان‌تهی؛ و گفته شده: فرو افتاده «بر جای» یعنی شخصی را بر جای؛ و گفته‌اند: از ماندگاری. - . مجمع البیان10: 343-344 -

ص: 349

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام هو هود بن عبد الله بن رباح بن جلوث ⁽¹⁾بن عاد بن عوص بن إرم بن سام بن نوح ⁽²⁾

أقول: کذا ذکره صاحب الکامل أیضا ثم قال و من الناس من یزعم أن هود هو عابر بن شالخ بن أرفخشد بن سام بن نوح ⁽³⁾.

**[ترجمه]قصص‌الأنبیاء: او هود پسر عبدالله پسر رباح پسر جلوث پسر عاد پسر عوص پسر ارم پسر سام پسر نوح است. - . نسخه خطی -

می‌گویم: صاحب‌الکامل نیز او را این گونه یاد کرده است سپس گوید: برخی از مردم گمان می‌کنند که هود همان عابد پسر شالخ پسر ارفخشد پسر سام پسر نوح است. - . کامل التواریخ1: 33-34 -

**[ترجمه]

«2»

فس، تفسیر القمی وَ إِلی عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ یا قَوْمِ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی الَّذِی فَطَرَنِی أَ فَلا تَعْقِلُونَ قَالَ إِنَّ عَاداً کَانَتْ بِلَادُهُمْ فِی الْبَادِیَةِ مِنَ الشُّقُوقِ ⁽⁴⁾إِلَی الْأَجْفَرِ أَرْبَعَةَ مَنَازِلَ وَ کَانَ لَهُمْ زَرْعٌ وَ نَخْلٌ کَثِیرٌ وَ لَهُمْ أَعْمَارٌ طَوِیلَةٌ وَ أَجْسَامٌ طَوِیلَةٌ فَعَبَدُوا الْأَصْنَامَ وَ بَعَثَ اللَّهُ إِلَیْهِمْ هُوداً یَدْعُوهُمْ إِلَی الْإِسْلَامِ وَ خَلْعِ الْأَنْدَادِ فَأَبَوْا وَ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهُودٍ وَ آذَوْهُ فَکَفَّ السَّمَاءُ عَنْهُمْ سَبْعَ سِنِینَ حَتَّی قُحِطُوا وَ کَانَ هُودٌ زَرَّاعاً وَ کَانَ یَسْقِی الزَّرْعَ فَجَاءَ قَوْمٌ إِلَی بَابِهِ یُرِیدُونَهُ فَخَرَجَتْ عَلَیْهِمُ امْرَأَتُهُ شَمْطَاءَ عَوْرَاءَ فَقَالَتْ مَنْ أَنْتُمْ فَقَالُوا نَحْنُ مِنْ بِلَادِ کَذَا وَ کَذَا أَجْدَبَتْ بِلَادُنَا فَجِئْنَا إِلَی هُودٍ نَسْأَلُهُ أَنْ یَدْعُوَ اللَّهَ لَنَا حَتَّی تُمْطَرَ وَ تُخْصِبَ بِلَادُنَا فَقَالَتْ لَوِ اسْتُجِیبَ لِهُودٍ لَدَعَا لِنَفْسِهِ فَقَدِ احْتَرَقَ زَرْعُهُ لِقِلَّةِ الْمَاءِ قَالُوا فَأَیْنَ هُوَ قَالَتْ هُوَ فِی مَوْضِعِ کَذَا وَ کَذَا فَجَاءُوا إِلَیْهِ فَقَالُوا یَا نَبِیَّ اللَّهِ قَدْ أَجْدَبَتْ بِلَادُنَا وَ لَمْ نُمْطَرْ فَاسْأَلِ اللَّهَ أَنْ تُخْصِبَ بِلَادُنَا وَ نُمْطَرَ- ⁽⁵⁾فَتَهَیَّأَ لِلصَّلَاةِ وَ صَلَّی وَ دَعَا لَهُمْ فَقَالَ لَهُمُ ارْجِعُوا فَقَدْ أُمْطِرْتُمْ

1) قد عرفت قبل ذلک أن الیعقوبی قال: الخلود بدل جلوث، أورد ذلک فی ترجمة ناحور بن ساروغ جد إبراهیم علیه السلام، قال: و کان ناحور مکان أبیه، فکثرت عبادة الأصنام فی زمانه إلی أن قال: و کانت حیاة ناحور مائة و ثمانی و أربعین سنة، و کانت جبابرة ذلک العصر عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح، و کانوا قد انتشروا فی البلاد، و کانت منازلهم بین أعالی حضر موت الی أودیة نجران. فلما عاثوا و عتوا بعث اللّه تبارک و تعالی هود بن عبد اللّه بن رباح بن الخلود ابن عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح فدعاهم الی عبادة اللّه و العمل بطاعته و اجتناب المحارم فکذبوه فقطع اللّه عنهم المطر ثلاث سنین اه.

2) مخطوط. م.

3) کامل التواریخ 1: 33- 34. و فیه: و من الناس من یزعم انه هود، و هو عابر اه. م.

4) فی نسخة: الشقق. و الصحیح الشقوق بضم الشین، قال یاقوت: هو منزل بطریق مکّة بعد واقصة من الکوفة و بعدها تلقاء مکّة بطان و قبر العبادی و هو لبنی سلامة من بنی اسد، و الشقوق ایضا من میاه ضبة بأرض الیمامة.

5) فی نسخة: و تمطر.

فَأَخْصَبَتْ بِلَادُکُمْ فَقَالُوا یَا نَبِیَّ اللَّهِ إِنَّا رَأَیْنَا عَجَباً قَالَ وَ مَا رَأَیْتُمْ قَالُوا رَأَیْنَا فِی مَنْزِلِکَ امْرَأَةً شَمْطَاءَ عَوْرَاءَ قَالَتْ لَنَا مَنْ أَنْتُمْ وَ مَنْ تُرِیدُونَ قُلْنَا جِئْنَا إِلَی نَبِیِّ اللَّهِ هُودٍ لِیَدْعُوَ اللَّهَ لَنَا فَنُمْطَرَ فَقَالَتْ لَوْ کَانَ هُودٌ دَاعِیاً لَدَعَا لِنَفْسِهِ فَإِنَّ زَرْعَهُ قَدِ احْتَرَقَ فَقَالَ هُودٌ ذَاکَ امْرَأَتِی ⁽¹⁾وَ أَنَا أَدْعُو اللَّهَ لَهَا بِطُولِ الْبَقَاءِ فَقَالُوا فَکَیْفَ ذَلِکَ قَالَ لِأَنَّهُ مَا خَلَقَ اللَّهُ مُؤْمِناً إِلَّا وَ لَهُ عَدُوٌّ یُؤْذِیهِ وَ هِیَ عَدُوَّتِی فَلَأَنْ یَکُونَ عَدُوِّی مِمَّنْ أَمْلِکُهُ خَیْرٌ مِنْ أَنْ یَکُونَ عَدُوِّی مِمَّنْ یَمْلِکُنِی فَبَقِیَ هُودٌ فِی قَوْمِهِ یَدْعُوهُمْ إِلَی اللَّهِ وَ یَنْهَاهُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ حَتَّی تُخْصِبَ بِلَادُهُمْ وَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْهِمُ ⁽²⁾الْمَطَرَ وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ یا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلی قُوَّتِکُمْ وَ لا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِینَ فَقَالُوا کَمَا حَکَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یا هُودُ ما جِئْتَنا بِبَیِّنَةٍ وَ ما نَحْنُ بِتارِکِی آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِکَ وَ ما نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ إِلَی آخِرِ الْآیَةِ فَلَمَّا لَمْ یُؤْمِنُوا أَرْسَلَ اللَّهُ عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الصَّرْصَرَ یَعْنِی الْبَارِدَةَ وَ هُوَ قَوْلُهُ فِی سُورَةِ الْقَمَرِ کَذَّبَتْ عادٌ فَکَیْفَ کانَ عَذابِی وَ نُذُرِ إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ وَ حَکَی فِی سُورَةِ الْحَاقَّةِ فَقَالَ وَ أَمَّا عادٌ فَأُهْلِکُوا بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عاتِیَةٍ سَخَّرَها عَلَیْهِمْ سَبْعَ لَیالٍ وَ ثَمانِیَةَ أَیَّامٍ حُسُوماً قَالَ کَانَ الْقَمَرُ مَنْحُوساً بِزُحَلَ سَبْعَ لَیالٍ وَ ثَمانِیَةَ أَیَّامٍ

فَحَدَّثَنِی أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: الرِّیحُ الْعَقِیمُ تَخْرُجُ مِنْ تَحْتِ الْأَرَضِینَ السَّبْعِ وَ مَا خَرَجَ مِنْهَا شَیْ‌ءٌ قَطُّ إِلَّا عَلَی قَوْمِ عَادٍ حِینَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ فَأَمَرَ الْخُزَّانَ أَنْ یُخْرِجُوا مِنْهَا مِثْلَ سَعَةِ الْخَاتَمِ فَعَصَتْ عَلَی الْخَزَنَةِ فَخَرَجَ مِنْهَا مِثْلُ مِقْدَارِ مَنْخِرِ الثَّوْرِ تَغَیُّظاً مِنْهَا عَلَی قَوْمِ عَادٍ فَضَجَّ الْخَزَنَةُ إِلَی اللَّهِ مِنْ ذَلِکَ وَ قَالُوا یَا رَبَّنَا إِنَّهَا قَدْ عَتَتْ ⁽³⁾عَلَیْنَا وَ نَحْنُ نَخَافُ أَنْ یَهْلِکَ مَنْ لَمْ یَعْصِکَ مِنْ خَلْقِکَ وَ عُمَّارُ بِلَادِکَ فَبَعَثَ اللَّهُ جَبْرَئِیلَ فَرَدَّهَا بِجَنَاحِهِ وَ قَالَ لَهَا اخْرُجِی عَلَی مَا أُمِرْتِ بِهِ فَرَجَعَتْ وَ خَرَجَتْ عَلَی مَا أُمِرَتْ بِهِ فَأَهْلَکَتْ قَوْمَ عَادٍ وَ مَنْ کَانَ بِحَضْرَتِهِمْ ⁽⁴⁾.

1) فی المصدر: ذلک اهلی. م.

2) فی نسخة: و ینزل اللّه علیهم.

3) فی المصدر: قد عصت. م.

4) تفسیر القمّیّ: 305- 306. م.

**[ترجمه]تفسیر علی‌بن ابراهیم: «و به سوی [قوم] عاد، برادرشان هود را [فرستادیم، هود] گفت: ای قوم من، خدا را بپرستید. جز او هیچ معبودی برای شما نیست. شما فقط دروغ پردازید * ای قوم من برای این (رسالت) پاداشی از شما درخواست نمی‌کنم. پاداش من جز بر عهده کسی که مرا آفریده است، نیست. پس آیا نمی‌اندیشید؟» گوید: سرزمین‌های عاد در بیابان از شقوق تا اجفر، چهار منزل بود. و آنان را قدرت و نخل‌های بسیار و عمرهای طولانی و جسم‌های بلند (قد) بود، پس به پرستش بت‌ها پرداختند و خداوند هود را به سوی آنان فرستاد که آنان را به اسلام دعوت کرده و شریکان را نفی کند، پس سرکشی کرده، به هود ایمان نیاوردند و او را مورد آزار قرار دادند، پس آسمان هفت سال (باران را) از آنان بازداشت تا اینکه دچار قحطی شدند. هود نیز کشاورزی بود که کشت را آبیاری می‌کرد، پس گروهی در طلب او به در خانه‌اش آمدند، پس همسر او با موی سیاه و سفید و چشم نابینا نزد آنان آمد و گفت: شما کیستید؟ گفتند: ما از فلان سرزمین هستیم، منطقه ما دچار قحطی شده نزد هود آمده‌ایم تا از او بخواهیم نزد خداوند برای ما دعا کند تا باران بیاید و سرزمینمان حاصلخیز شود، همسر هود گفت: اگر دعای هود اجابت می‌شد، قطعاً برای خودش دعا می کرد، کشتزارش به خاطر کمبود آب آتش گرفته است، گفتند: پس او کجاست؟ گفت: در فلان جا، پس نزد او آمده و گفتند: ای پیامبر خدا، سرزمینمان دچار قحطی شده و بی‌بارانیم، از خداوند بخواه که شهرهایمان حاصلخیز شود و بر ما باران ببارد، پس برای نماز مهیا شد، نماز خواند و برایشان دعا کرد، پس به آنان گفت: بازگردید که باران بر شما بارید

ص: 350

و سرزمینتان حاصلخیز شد. پس گفتند: ای پیامبر خدا، ما چیز عجیبی دیدیم، فرمود: چه دیدید؟ گفتند: در منزل تو زنی با موهای سیاه و سفید و یک چشم نابینا دیدیم. او به ما گفت: شما کیستید؟ و چه کسی را می‌خواهید؟ گفتیم: نزد پیامبر خدا هود آمده‌ایم تا برای ما دعا کند تا بر ما باران ببارد، پس آن زن گفت: اگر هود دعاکننده بود، برای خودش دعا می‌کرد، که زراعتش آتش گرفته است، پس هود گفت: او همسر من است و من برای طول عمر او دعا می‌کنم. گفتند: چگونه است؟ فرمود: خداوند هیچ مؤمنی را خلق نکرده مگر اینکه او را دشمنی است که آزارش می‌دهد، و او (آن زن) دشمن من است، پس قطعاً اگر دشمن من از کسانی باشد که من صاحب اختیار او هستم، بهتر از آن است که دشمنم از کسانی باشد که او صاحب‌اختیار من باشد، پس هود در میان قوم خود ماند و آنان را به سوی خدا دعوت کرده و از پرستش بت‌ها نهی می‌کرد تا سرزمین‌هایشان حاصلخیز شده و خداوند بر آنان باران بفرستد و این (مطلب) همان کلام خداوند عزوجل است که: «ای قوم من، از پروردگارتان آمرزش بخواهید، سپس به درگاه او توبه کنید [تا] از آسمان بر شما بارش فراوان فرستد و نیرویی بر نیروی شما بیفزاید، و تبهکارانه روی برمگردانید». پس همان گونه که خداوند می‌فرماید، گفتند: «ای هود، برای ما دلیل روشنی نیاوردی، و ما برای سخن تو دست از خدایان خود بر نمی‌داریم و تو را باور نداریم» تا آخر آیه، وقتی ایمان نیاوردند، خداوند باد مرمر یعنی سرد را بر آنان فرستاد. و این، کلام خداوند در سوره قمر است: «عادیان به تکذیب پرداختند پس چگونه بود عذاب من و هشدارها [ی من]؟* ما بر [سر] آنان در روز شومی، به طور مداوم، تندبادی توفنده فرستادیم» و در سوره حاقه حکایت کرده و فرموده است: «و اما عاد، به [وسیله] تندبادی توفنده و سرکش هلاک شدند* [که خدا] آن را هفت شب و هشت روز پیاپی بر آنان بگماشت» گوید: ماه با زحل هفت شب و هشت روز به صورت نحس بودند، پس امام باقر علیه السلام می‌فرماید: باد عقیم از زیرزمین‌های هفتگانه بیرون می‌آید و هیچ‌گاه چیزی از آنجا بیرون نیامده است جز بر قوم عاد هنگامی که خداوند بر آنان خشم گرفت، پس به خازنان فرمان داد که به اندازه گشادی انگشتر از آن بیرون آورند. پس باد بر خازنان سرکشی کرد و از آن چیزی به مقدار سوراخ بینی گاو بیرون آمد، چرا که باد بر قوم عاد خشمگین بود، پس خازنان از این مسأله به نزد خداوند فریاد بردند و گفتند: ای پروردگار ما، باد بر ما عصیان کرده است و ما بیم آن داریم که خلق معصیت ناکرده تو و آبادگران شهرهایت هلاک شوند، پس خداوند جبرئیل را فرستاد و او با بال خود، باد را بازگرداند و به او گفت: بر (سر) آنچه بدان امر شده‌ای روانه شو، پس باد بازگشت و بر آنچه بدان امر شده بود، روانه شد، پس قوم عاد و کسانی که در نزدیکی آنان بودند، هلاک شدند. - . تفسییر قمی: 305-306 -

ص: 351

**[ترجمه]

بیان

الأجفر موضع بین الخزیمة و فید ⁽¹⁾

و فید بالفتح ثمّ السکون: منزل بطریق مکّة.

و قال الطبرسی رحمه الله فی قوله تعالی صَرْصَراً أی شدیدة الهبوب عن ابن زید و قیل باردة عن ابن عباس و قتادة من الصر و هو البرد ⁽²⁾.

و قال فی قوله تعالی حُسُوماً أی ولاء متتابعة لیست لها فترة عن ابن عباس و ابن مسعود و الحسن و مجاهد و قتادة کأنه تتابع علیهم الشر حتی استأصلهم و قیل دائمة عن الکلبی و مقاتل و قیل قاطعة قطعتهم قطعا حتی أهلکتهم عن الخلیل و قیل مشائیم نکدا قلیلة الخیر حسمت الخیر عن أهلها عن عطیة انتهی ⁽³⁾.

أقول: لعل الخبر مبنی علی القول الأخیر إن کان تفسیرا لقوله تعالی حُسُوماً کما هو الظاهر.

**[ترجمه]أجفر محلی میان خزیمه و فید است.

طبرسی – خدایش رحمت کند – درباره سخن خداوند: «توفنده» گوید: یعنی به شدت وزنده، از ابن‌زید. و گفته‌اند: سرد، از ابن‌عباس و قتاده، از صرّ که همان سرماست. - . مجمع البیان9: 189-190 -

و درباره سخن خداوند: «پیاپی» گوید: یعنی پی‌درپی پشت سر هم که فاصله‌ای نداشته باشد، از قتاده، گویی شر پی در پی بر آنان وارد شد تا آنان را ریشه‌کن کرد؛ و گویند: دائمی، از کلبی و مقاتل؛ و گویند: برّنده‌ای که آنان را به سختی قطعه قطعه کرد تا هلاکشان نمود، از خلیل. و گویند: نحس‌های سخت کم خیری که خیر را از اهل آن برید، از عطیه . تمام. - . مجمع البیان10: 344 -

می‌گویم: اگر قول اخیر چنانچه از ظاهر آن برمی‌آید، تفسیر کلام خداوند: «حسوما» باشد، ممکن است حدیث بر پایه آن باشد.

**[ترجمه]

«3»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ ⁽⁴⁾عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَی رِیَاحَ رَحْمَةٍ وَ رِیَاحَ عَذَابٍ فَإِنْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ یَجْعَلَ الْعَذَابَ مِنَ الرِّیَاحِ رَحْمَةً فَعَلَ قَالَ وَ لَنْ یَجْعَلَ الرَّحْمَةَ مِنَ الرِّیحِ عَذَاباً قَالَ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ لَمْ یَرْحَمْ قَوْماً قَطُّ أَطَاعُوهُ وَ کَانَتْ طَاعَتُهُمْ إِیَّاهُ وَبَالًا عَلَیْهِمْ إِلَّا مِنْ بَعْدِ تَحَوُّلِهِمْ مِنْ طَاعَتِهِ قَالَ وَ کَذَلِکَ فَعَلَ بِقَوْمِ یُونُسَ لَمَّا آمَنُوا رَحِمَهُمُ اللَّهُ بَعْدَ مَا قَدْ کَانَ قَدَّرَ عَلَیْهِمُ الْعَذَابَ وَ قَضَاهُ ثُمَّ تَدَارَکَهُمْ بِرَحْمَتِهِ فَجَعَلَ الْعَذَابَ الْمُقَدَّرَ عَلَیْهِمْ رَحْمَةً فَصَرَفَهُ عَنْهُمْ وَ قَدْ أَنْزَلَهُ عَلَیْهِمْ وَ غَشِیَهُمْ وَ ذَلِکَ لَمَّا آمَنُوا بِهِ وَ تَضَرَّعُوا إِلَیْهِ قَالَ وَ أَمَّا الرِّیحُ الْعَقِیمُ فَإِنَّهَا رِیحُ عَذَابٍ لَا تُلْقِحُ شَیْئاً مِنَ الْأَرْحَامِ وَ لَا شَیْئاً مِنَ النَّبَاتِ وَ هِیَ رِیحٌ تَخْرُجُ مِنْ تَحْتِ الْأَرَضِینَ السَّبْعِ وَ مَا خَرَجَتْ مِنْهَا رِیحٌ قَطُّ إِلَّا عَلَی قَوْمِ عَادٍ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی آخِرِ مَا مَرَّ ⁽⁵⁾.

1) الاجفر بضم الفاء. و قال یاقوت: الخزیمیة تصغیر خزیمة و هو منزل من منازل الحاجّ بعد الثعلبیة من الکوفة و قبل الاجفر. و قال قوم: بینه و بین الثعلبیة اثنان و ثلاثون میلا، و قیل: إنّه بالحاء.

2) مجمع البیان 9: 189- 190. م.

3) مجمع البیان 10: 344. م.

4) بفتح الخاء و تشدید الراء و ضم الباء.

5) الروضة: 92. م.

**[ترجمه]الکافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند متعال بادهای رحمتی دارد و بادهای عذابی، اگر خداوند بخواهد بادهای عذاب را رحمت قرار دهد، می‌دهد. فرمود: [اما] هرگز باد رحمت را عذاب قرار نمی‌دهد. فرمود: این بدان سبب است که خداوند هیچ قومی را که از او اطاعت کردند و اطاعت کردنشان از او بر آنان دشوار بوده است، رحم نکرده است مگر پس از این که از طاعت او سرباز زده بودند. فرمود: و با قوم یونس چنین کرد، زمانی که ایمان آوردند، خداوند آنان را مورد رحمت خویش قرار داد، پس از آن که عذاب را بر آنان مقدر و حتمی کرده بود. سپس آنان را به رحمت خود پیوند داد پس عذاب مقدر شده بر آنان را رحمت قرار داد. پس در حالی که (عذاب را) بر آنان نازل کرده و عذاب آنان را در بر گرفته بود، آن را از آنان باز گرداند. و این زمانی بود که به او ایمان آورده و به درگاهش تضرّع کردند. گوید: اما باد عقیم، باد عذابی است که چیزی از رحم‌ها و گیاهان را بارور نمی‌کند، و آن بادی است که از زیر زمین هفتم بیرون می‌آید و هیچ‌گاه از آنجا بادی بیرون نیامد مگر بر (سر) قوم عاد، و حدیث را تا پایان آنچه گذشت ادامه می‌دهد. - . الروضة: 92 -

ص: 352

**[ترجمه]

«4»

فس، تفسیر القمی وَ اذْکُرْ أَخا عادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقافِ وَ الْأَحْقَافُ مِنْ بِلَادِ عَادٍ مِنَ الشُّقُوقِ إِلَی الْأَجْفَرِ وَ هِیَ أَرْبَعَةُ مَنَازِلَ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی قَالَ أَمَرَ الْمُعْتَصِمُ أَنْ یُحْفَرَ بِالْبَطَایِنَةِ بِئْرٌ فَحَفَرُوا ثَلَاثَ مِائَةِ قَامَةٍ فَلَمْ یَظْهَرِ الْمَاءُ فَتَرَکَهُ وَ لَمْ یَحْفِرْهُ فَلَمَّا وُلِّیَ الْمُتَوَکِّلُ أَمَرَ أَنْ یُحْفَرَ ذَلِکَ الْبِئْرُ أَبَداً حَتَّی یَبْلُغَ الْمَاءَ فَحَفَرُوا حَتَّی وَضَعُوا فِی کُلِّ مِائَةِ قَامَةٍ بَکَرَةً حَتَّی انْتَهَوْا إِلَی صَخْرَةٍ فَضَرَبُوهَا بِالْمِعْوَلِ فَانْکَسَرَتْ فَخَرَجَ عَلَیْهِمْ مِنْهَا رِیحٌ بَارِدَةٌ فَمَاتَ مَنْ کَانَ بِقُرْبِهَا فَأَخْبَرُوا الْمُتَوَکِّلَ بِذَلِکَ فَلَمْ یَعْلَمْ مَا ذَاکَ فَقَالُوا سَلِ ابْنَ الرِّضَا عَنْ ذَلِکَ وَ هُوَ أَبُو الْحَسَنِ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیُّ علیهما السلام فَکَتَبَ إِلَیْهِ یَسْأَلُهُ عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ تِلْکَ بِلَادُ الْأَحْقَافِ وَ هُمْ قَوْمُ عَادٍ الَّذِینَ أَهْلَکَهُمُ اللَّهُ بِالرِّیحِ الصَّرْصَرِ ثُمَّ حَکَی اللَّهُ قَوْلَ قَوْمِ عَادٍ- قالُوا أَ جِئْتَنا لِتَأْفِکَنا أَیْ تُزِیلَنَا بِکَذِبِکَ عَمَّا کَانَ یَعْبُدُ آبَاؤُنَا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا مِنَ الْعَذَابِ- إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ وَ کَانَ نَبِیُّهُمْ هُوداً وَ کَانَتْ بِلَادُهُمْ کَثِیرَةَ الْخَیْرِ خِصْبَةً فَحَبَسَ اللَّهُ عَنْهُمُ الْمَطَرَ سَبْعَ سِنِینَ حَتَّی أَجْدَبُوا وَ ذَهَبَ خَیْرُهُمْ مِنْ بِلَادِهِمْ وَ کَانَ هُودٌ یَقُولُ لَهُمْ مَا حَکَی اللَّهُ- اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِلَی قَوْلِهِ وَ لا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِینَ فَلَمْ یُؤْمِنُوا وَ عَتَوْا فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی هُودٍ أَنَّهُ یَأْتِیهِمُ الْعَذَابُ فِی وَقْتِ کَذَا وَ کَذَا رِیحٌ فِیهَا عَذَابٌ أَلِیمٌ فَلَمَّا کَانَ ذَلِکَ الْوَقْتُ نَظَرُوا إِلَی سَحَابٍ قَدْ أَقْبَلَتْ فَفَرِحُوا فَقَالُوا هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا السَّاعَةَ یُمْطِرُ ⁽¹⁾فَقَالَ لَهُمْ هُودٌ علیه السلام بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ فِی قَوْلِهِ فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ- رِیحٌ فِیها عَذابٌ أَلِیمٌ تُدَمِّرُ کُلَّ شَیْ‌ءٍ بِأَمْرِ رَبِّها فَلَفْظُهُ عَامٌّ وَ مَعْنَاهُ خَاصٌّ لِأَنَّهَا تَرَکَتْ أَشْیَاءَ کَثِیرَةً لَمْ تُدَمِّرْهُ وَ إِنَّمَا دَمَّرَتْ مَا لَهُمْ کُلَّهُ فَکَانَ کَمَا قَالَ اللَّهُ فَأَصْبَحُوا لا یُری إِلَّا مَساکِنُهُمْ وَ کُلُّ هَذِهِ الْأَخْبَارِ مِنْ هَلَاکِ الْأُمَمِ تَخْوِیفٌ وَ تَحْذِیرٌ لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ⁽²⁾وَ أَمَّا قَوْلُهُ وَ لَقَدْ مَکَّنَّاهُمْ الْآیَةَ أَیْ قَدْ أَعْطَیْنَاهُمْ فَکَفَرُوا فَنَزَلَ بِهِمُ الْعَذَابُ فَاحْذَرُوا أَنْ یَنْزِلَ بِکُمْ مَا نَزَلَ بِهِمْ.

*[ترجمه]تفسیر علی‌بن ابراهیم: «و برادر عادیان را به یادآور، آنگاه که قوم خویش را در ریگستان بیم داد» و احقاف از بلاد عاد، از شقوق تا اجفر و چهار منزل بوده است. گوید: پدرم با من چنین گفت: معتصم فرمان داد که در بطائنه چاهی حفر شود، پس به قدر سیصد قامت حفر کردند و آب ظاهر نشد، پس معتصم آن را رها کرد و چاه را حفر نکرد، زمانی که متوکل به خلافت رسید، دستور داد که آن چاه را به قدری حفر کنند که به آب برسد، پس حفر کردند تا اینکه در هر صد قامت قرقره‌ای چوبی قرار دادند تا به تخته سنگی رسیدند، پس آن را با کلنگ ضربه زدند، سنگ شکست و از آن باد سردی بر آنان خارج شد، پس هر که در نزدیکی آن بود مُرد. این قضیه را به متوکل خبر دادند اما ندانست مسأله چیست، پس گفتند: از فرزند رضا در این باره سؤال کنید. فرزند رضا همان ابوالحسن علی‌بن محمد عسکری علیه السلام بود، پس نامه‌ای به او نوشته و در این باره از او پرسید، پس ابوالحسن علیه السلام فرمود: آنجا سرزمین احقاف است و آنان قوم عاد بودند که خداوند آنان را بوسیله باد پی‌درپی هلاک کرد. سپس خداوند سخن قوم عاد را حکایت کرد: «آیا آمده‌ای که ما را برگردانی؟» یعنی با دروغ خود ما را منحرف کنی «از آنچه پدران ما می‌پرستیدند پس آنچه به ما وعده می‌دهی [بر سرمان] بیاور» از عذاب «اگر راست می‌گویی» و پیامبرشان هود بود و سرزمین‌هایشان پرخیر و حاصلخیز بود، پس خداوند هفت‌سال باران را از آنان برگرفت تا دچار قحطی شدند، و خیر از سرزمینشان رخت بربست و هود آنچه را خداوند حکایت کرده است که : «از پروردگارتان آمرزش بخواهید» تا آنجا که می‌فرماید: «و تبهکارانه روی برمگردانید» به آنان می‌گفت. پس ایمان نیاورده و سرکشی کردند، پس خداوند به هود وحی فرستاد که در فلان وقت بر آنان عذاب می‌رسد، بادی که در آن عذابی دردناک است، پس وقتی آن زمان رسید، به ابری که ظاهر شده بود نگاه کردند پس خوشحال شده و گفتند: «این ابری است که بارش‌دهنده ماست» اکنون می‌بارد، پس هود علیه السلام به آنان گفت: «[نه] بلکه همان چیزی است که به شتاب خواستارش بودید» در این آیه: پس اگر راست می‌گویی، «آنچه به ما وعده می‌دهی [بر سرمان] بیاور» «بادی است که در آن عذابی پردرد [نهفته] است همه چیز را به دستور پروردگارش بنیان کن می‌کند» پس لفظ آن عام و معنایش خاص است. چراکه آن (باد) چیزهای زیادی را رها کرده و بنیان‌کن نکرد، بلکه هر چه از آن آنان بود را نابود کرد، پس چنانکه خداوند فرموده است: «چنان شدند که جز سراهایشان دیده نمی‌شد» و تمامی این روایتها از هلاکت امت‌ها، ترساندن و هشداری برای امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم است.

و اما فرموده خداوند: «و به راستی به آنان امکانات داده بودیم» (کل) آیه، یعنی براستی به آنان عطا کردیم پس کفر ورزیدند پس عذاب بر آنان نازل شد، پس بترسید که آنچه بر آنان نازل شد، بر شما نیز نازل شود. - . تفسیر القمی: 622- 623 -

**[ترجمه]

«5»

یه، من لا یحضره الفقیه قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام الرِّیَاحُ خَمْسَةٌ مِنْهَا الْعَقِیمُ فَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّهَا ⁽³⁾.

1) فی المصدر: الساعة نمطر. م.

2) تفسیر القمّیّ: 622- 623. م.

3) لم نجده. م.

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا خَرَجَتْ رِیحٌ قَطُّ إِلَّا بِمِکْیَالٍ إِلَّا زَمَنَ عَادٍ فَإِنَّهَا عَتَتْ عَلَی خُزَّانِهَا فَخَرَجَتْ فِی مِثْلِ خَرْقِ الْإِبْرَةِ فَأَهْلَکَتْ قَوْمَ عَادٍ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]من لا یحضره الفقیه: امام علی علیه السلام فرمود: بادها پنج دسته‌اند، یکی از آنها عقیم است پس از شر آن به خدا پناه می‌بریم.

ص: 353

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نیز فرمودند: هیچ‌گاه هیچ بادی بیرون نیامد جز به میزان (معین) جز در زمان عاد که باد بر خازنان خود سرکشی کرد و مانند شکافتن سوزن خارج شد و قوم عاد را هلاک کرد. - . آن را نیافتیم -

**[ترجمه]

«6»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ وَ هَاشِمِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ جُنُوداً مِنَ الرِّیَاحِ یُعَذِّبُ بِهَا مَنْ یَشَاءُ مِمَّنْ عَصَاهُ وَ لِکُلِّ رِیحٍ مِنْهَا مَلَکٌ مُوَکَّلٌ بِهَا فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یُعَذِّبَ قَوْماً بِنَوْعٍ مِنَ الْعَذَابِ أَوْحَی إِلَی الْمَلَکِ الْمُوَکَّلِ بِذَلِکَ النَّوْعِ مِنَ الرِّیحِ الَّتِی یُرِیدُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهَا قَالَ فَیَأْمُرُ بِهَا الْمَلَکُ فَتَهِیجُ کَمَا یَهِیجُ الْأَسَدُ الْمُغْضَبُ قَالَ وَ لِکُلِّ رِیحٍ مِنْهُنَّ اسْمٌ أَ مَا تَسْمَعُ قَوْلَهُ تَعَالَی کَذَّبَتْ عادٌ فَکَیْفَ کانَ عَذابِی وَ نُذُرِ إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ وَ قَالَ تَعَالَی الرِّیحَ الْعَقِیمَ وَ قَالَ رِیحٌ فِیها عَذابٌ أَلِیمٌ وَ قَالَ فَأَصابَها إِعْصارٌ فِیهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ وَ مَا ذَکَرَ مِنَ الرِّیَاحِ الَّتِی یُعَذِّبُ اللَّهُ بِهَا مَنْ عَصَاهُ الْخَبَرَ ⁽²⁾.

*[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند را سپاهیانی از بادها است که بدان هرکس را که از میان گناهکاران بخواهد، عذاب می‌کند، و هر بادی از آن بادها را فرشته‌ای است که مأمور آن است. پس اگر خداوند بخواهد قومی را به نوعی از عذاب معذّب سازد، به فرشته‌ی مأمور آن نوع بادی که می‌خواهد آنان را بدان عذاب کند، وحی می‌فرستد، گفت: پس فرشته به آن باد فرمان می‌دهد پس باد چونان شیر خشمگین برانگیخته می‌شود، گفت: و هر یک از آن بادها نامی دارد، آیا کلام خداوند متعال را نشنیده‌ای که فرمود: «عادیان به تکذیب پرداختند، پس چگونه بود عذاب من و هشدارها [ی من]؟ ما بر [سر] آنان در روز شومی، به طور مداوم، تندبادی توفنده فرستادیم» و فرمود: «باد مهلک» و فرمود: «بادی است که در آن عذابی پردرد [نهفته] است» و فرمود: گردبادی آتشین بر آن [باغ] زند و [باغ] یکسر بسوزد» و بادهای (دیگری) که خداوند بدان گناهکاران را عذاب می‌کند و آن‌ها را ذکر کرده است؛ حدیث. - . الروضة: 91. در ابتدای حدیث مطالب دیگری است که مصنف آن را ذکر نکرده است. -

**[ترجمه]

«7»

فس، تفسیر القمی وَ إِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِینَ قَالَ تَقْتُلُونَ بِالْغَضَبِ مِنْ غَیْرِ اسْتِحْقَاقٍ ⁽³⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی‌بن ابراهیم: «و چون حمله‌ور شوید [چون] زورگویان حمله‌ور می‌شوید» گفت: با خشم بدون استحقاق می‌کشید. - . تفسیر القمی: 473- 474 -

**[ترجمه]

«8»

فس، تفسیر القمی إِذْ جاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ یَعْنِی نُوحاً وَ إِبْرَاهِیمَ وَ مُوسَی وَ عِیسَی وَ النَّبِیُّونَ- وَ مِنْ خَلْفِهِمْ أَنْتَ فَ قالُوا لَوْ شاءَ رَبُّنا لَأَنْزَلَ مَلائِکَةً لَمْ یَبْعَثْ بَشَراً مِثْلَنَا.

وَ فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِهِ تَعَالَی فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً وَ الصَّرْصَرُ الرِّیحُ الْبَارِدَةُ- فِی أَیَّامٍ نَحِساتٍ أَیَّامٍ مَشَائِیمَ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی‌بن ابراهیم: «چون فرستادگان [ما] از پیش رویشان بر آنان آمدند» یعنی نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و پیامبران «و از پشت‌سرشان» تو (پیامبر). «گفتند: اگر پروردگار ما می‌خواست، قطعاً فرشتگانی فرو می‌فرستاد» بشری مانند ما نمی‌فرستاد. امام باقر علیه السلام نیز درباره این گفته خدای متعال: «پس بر آنان تندبادی توفنده فرستادیم» فرمود: مرمر: باد سرد «در روزهای شوم» روزهایی نحس. - . تفسیر القمی: 591 -

**[ترجمه]

«9»

فس، تفسیر القمی إِذْ أَرْسَلْنا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیمَ وَ هِیَ الَّتِی لَا تُلْقِحُ الشَّجَرَ وَ لَا تُنْبِتُ النَّبَاتَ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی‌بن ابراهیم: «چون بر [سر] آنها آن باد مهلک را فرستادیم» و آن بادی است که نه درخت را بارور می‌کند و نه گیاه می‌رویاند. - . تفسیر القمی : 448 -

**[ترجمه]

«10»

فس، تفسیر القمی إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً أَیْ بَارِدَةً ⁽⁶⁾.

1) لم نجده. م.

2) الروضة: 91. و للخبر صدر لم یذکره المصنّف. م.

3) تفسیر القمّیّ: 473- 474. م.

4) تفسیر القمّیّ: 591. م.

5) تفسیر القمّیّ: 448. م.

6) تفسیر القمّیّ: 657. م.

**[ترجمه]تفسیر علی‌بن ابراهیم: «ما بر [سر] آنان تندبادی توفنده فرستادیم» یعنی سرد. - . تفسیر القمی: 657 -

ص: 354

**[ترجمه]

«11»

فس، تفسیر القمی بِرِیحٍ صَرْصَرٍ أَیْ بَارِدَةٍ- عاتِیَةٍ قَالَ خَرَجَتْ أَکْثَرَ مِمَّا أُمِرَتْ بِهِ حُسُوماً قَالَ کَانَ الْقَمَرُ مَنْحُوساً بِزُحَلَ سَبْعَ لَیَالٍ وَ ثَمَانِیَةَ أَیَّامٍ حَتَّی هَلَکُوا⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر علی‌بن ابراهیم: «به [وسیله‌ی] تندبادی توفنده» یعنی سرد «سرکش» بیش از آن چه به او فرمان داده شد، بیرون آمد «پیاپی» گوید: ماه هفت شب و هشت روز بازحل منحوس - قمر در عقرب - بود تا آنان هلاک شدند. - . تفیسر القمی: 694 -

**[ترجمه]

«12»

ع، علل الشرائع بِالْإِسْنَادِ عَنْ وَهْبٍ قَالَ: إِنَّ الرِّیحَ الْعَقِیمَ تَحْتَ هَذِهِ الْأَرْضِ الَّتِی نَحْنُ عَلَیْهَا قَدْ زُمَّتْ بِسَبْعِینَ أَلْفَ زِمَامٍ مِنْ حَدِیدٍ قَدْ وُکِّلَ بِکُلِّ زِمَامٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ فَلَمَّا سَلَّطَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی عَادٍ اسْتَأْذَنَتْ خَزَنَةُ الرِّیحِ رَبَّهَا عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ تُخْرِجَ مِنْهَا مِثْلَ مَنْخِرَیِ الثَّوْرِ وَ لَوْ أَذِنَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهَا مَا تَرَکَتْ شَیْئاً عَلَی ظَهْرِ الْأَرْضِ إِلَّا أَحْرَقَتْهُ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی خَزَنَةِ الرِّیحِ أَنْ أَخْرِجُوا مِنْهَا مِثْلَ ثَقْبِ الْخَاتَمِ فَأُهْلِکُوا بِهَا وَ بِهَا یَنْسِفُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْجِبَالَ نَسْفاً وَ التِّلَالَ وَ الْآکَامَ وَ الْمَدَائِنَ وَ الْقُصُورَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ یَنْسِفُها رَبِّی نَسْفاً فَیَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً لا تَری فِیها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً وَ الْقَاعُ الَّذِی لَا نَبَاتَ فِیهِ وَ الصَّفْصَفُ الَّذِی لَا عِوَجَ فِیهِ وَ الْأَمْتُ الْمُرْتَفِعُ وَ إِنَّمَا سُمِّیَتِ الْعَقِیمَ لِأَنَّهَا تَلَقَّحَتْ بِالْعَذَابِ وَ تَعَقَّمَتْ عَنِ الرَّحْمَةِ کَتَعَقُّمِ الرَّجُلِ إِذَا کَانَ عَقِیماً لَا یُولَدُ لَهُ وَ طَحَنَتْ تِلْکَ الْقُصُورَ وَ الْحُصُونَ وَ الْمَدَائِنَ وَ الْمَصَانِعَ حَتَّی عَادَ ذَلِکَ کُلُّهُ رَمْلًا دَقِیقاً تَسْفِیهِ الرِّیحُ فَذَلِکَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ- ما تَذَرُ مِنْ شَیْ‌ءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیمِ وَ إِنَّمَا کَثُرَ الرَّمْلُ فِی تِلْکَ الْبِلَادِ لِأَنَّ الرِّیحَ طَحَنَتْ تِلْکَ الْبِلَادَ- (وَ) عَصَفَتْ ⁽²⁾عَلَیْهِمْ سَبْعَ لَیالٍ وَ ثَمانِیَةَ أَیَّامٍ حُسُوماً فَتَرَی الْقَوْمَ فِیها صَرْعی کَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِیَةٍ وَ الْحُسُومُ الدَّائِمَةُ وَ یُقَالُ الْمُتَتَابِعَةُ الدَّائِمَةُ وَ کَانَتْ تَرْفَعُ الرِّجَالَ وَ النِّسَاءَ فَتَهُبُّ بِهِمْ صُعُداً ثُمَّ تَرْمِی بِهِمْ مِنَ الْجَوِّ فَیَقَعُونَ عَلَی رُءُوسِهِمْ مُنْکَبِّینَ ⁽³⁾تَقْلَعُ الرِّجَالَ وَ النِّسَاءَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ ثُمَّ تَرْفَعُهُمْ فَذَلِکَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ تَنْزِعُ النَّاسَ کَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ وَ النَّزْعُ الْقَلْعُ وَ کَانَتِ الرِّیحُ تَعْصِفُ الْجَبَلَ کَمَا تَعْصِفُ ⁽⁴⁾الْمَسَاکِنَ فَتَطْحَنُهَا ثُمَّ تَعُودُ رَمْلًا دَقِیقاً فَمِنْ هُنَاکَ لَا یُرَی فِی الرَّمْلِ جَبَلٌ وَ إِنَّمَا سُمِّیَتْ عَادٌ إِرَمَ ذَاتَ الْعِمَادِ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُمْ کَانُوا یَسْلَخُونَ الْعَمَدَ مِنَ الْجِبَالِ فَیَجْعَلُونَ طُولَ الْعَمَدِ مِثْلَ طُولِ الْجَبَلِ الَّذِی یَسْلَخُونَهُ مِنْ أَسْفَلِهِ إِلَی أَعْلَاهُ

1) تفسیر القمّیّ: 694. م.

2) فی المصدر: و عصفت. م.

3) الظاهر أنّه مصحف منکسین کما یأتی فی الخبر 15.

4) فی نسخة: «تقصف» فی الموضعین.

ثُمَّ یَنْقُلُونَ تِلْکَ الْعَمَدَ فَیَنْصِبُونَهَا ثُمَّ یَبْنُونَ الْقُصُورَ عَلَیْهَا فَسُمِّیَتْ ذَاتَ الْعِمَادِ لِذَلِکَ ⁽¹⁾.

[ترجمه]علل الشرائع: به روایت از وهب گوید: همانا باد مهلک زیر این زمینی که ما بر آن هستیم، با هفتاد هزار افسار آهنی مهار شده است، بر هر افساری هفتاد هزار فرشته مأمورند، زمانی که خداوند عزوجل آن باد را بر عاد مسلط کرد، خازنان باد از پروردگار عزوجلشان اجازه خواستند که ازآن باد به قدر دو سوراخ بینی گاو خارج کنند، و اگر خداوند عزوجل به آنان این اجازه را می‌داد، تمام آنچه بر روی زمین بود را می‌سوزاند، پس خدای عزوجل به خازنان باد وحی کرد که از آن باد به اندازه سوراخ انگشتری بیرون آورند، پس با آن هلاک شدند، و بهوسیله آن خداوند عزوجل در روز قیامت کوه‌ها، تل‌ها، تپه‌ها، شهرها و قصرها را ریزریز می‌کند. این همان کلام خدای عزوجل است که: «و از تو درباره کوه‌ها می‌پرسند، بگو: پروردگارم آنها را [در قیامت] ریزریز خواهد ساخت پس آنها را پهن و هموار خواهد کرد نه درآن کژی می‌بینی و نه ناهمواری». قاع: چیزی که گیاهی در آن نیست. صفصف: چیزی که در آن کژی نیست. أمت: مرتفع، و به این دلیل عقیم نامیده شده است که با عذاب بارور شده و از رحمت عقیم شده است مانند عقیم بودن مرد وقتی که عقیم باشد و فرزنددار نشود، و آن قصرها و دژها و شهرها و کارگاه‌ها را آرد کرد تا جایی که همه‌ی آنها به شن نرمی تبدیل شدند که باد آن را پراکنده کرد. و این همان کلام خداوند عزوجل است که: «به هر چه می‌وزید آن را چون خاکستر استخوان مرده می‌گردانید» و تنها دلیل آن که ماسه در آن شهرها زیاد شده، این است که باد آن شهرها را آرد کرد. برآنان به شدت وزید «هفت شب و هشت روز پیاپی در آن [مدت] مردم را فرو افتاده می‌دیدی، گویی آنها تنه‌های نخل‌های میان تهی‌اند» حسوم: دائمی، و می‌گویند: پشت سر هم و همیشگی. و مردان و زنان را بلند کرده آنان را بالا می‌برد سپس آنان را از فضا پرتاب می‌کند پس با انحراف بر روی سرهایشان قرار می‌گرفتند. مردان و زنان را از زیر پاهایشان می‌کند سپس آنان را از بالا می‌برد و این کلام خداوند عزوجل است: «مردم را از جا می‌کند، گویی تنه‌های نخلی بودند که ریشه‌کن شده بودند» نزع: کندن. و باد همان‌گونه که با شدت بر خانه‌ها می‌وزید بر کوه‌ها نیز به شدت می‌وزید و آن را آرد می‌کرد. سپس به ماسه‌ای نرم تبدیل می‌شد، و به همین دلیل است که در شنزار کوهی دیده نمی‌شود، عادیان به این دلیل ارم صاحب عماد نامیده شدند که ستون کوه‌ها را می‌کندند و طول ستون را همانند طول کوهی که از پایین تا بالای آن

ص: 355

را کنده بودند، قرار می‌دادند. سپس آن ستون‌ها را منتقل کرده و نصب می‌کردند، سپس قصرها را بر آن ستون‌ها بنا می‌کردند، پس به این دلیل صاحب ستون نامیده شدند. - . علل الشرائع: 23 -

**[ترجمه]

«13»

ج، الإحتجاج رُوِیَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ أَنَّهُ قَالَ: أَمَرَ أَبُو جَعْفَرٍ الدَّوَانِیقِیُّ یَقْطِینَ أَنْ یَحْفِرَ بِئْراً بِقَصْرِ الْعِبَادِیِّ- فَلَمْ یَزَلْ یَقْطِینٌ فِی حَفْرِهَا حَتَّی مَاتَ أَبُو جَعْفَرٍ وَ لَمْ یَسْتَنْبِطْ مِنْهَا الْمَاءَ فَأَخْبَرَ الْمَهْدِیَّ بِذَلِکَ فَقَالَ لَهُ احْفِرْ أَبَداً حَتَّی تَسْتَنْبِطَ الْمَاءَ وَ لَوْ أَنْفَقْتَ عَلَیْهَا جَمِیعَ مَا فِی بَیْتِ الْمَالِ قَالَ فَوَجَّهَ یَقْطِینٌ أَخَاهُ أَبَا مُوسَی فِی حَفْرِهَا فَلَمْ یَزَلْ یَحْفِرُ حَتَّی ثَقَبُوا ثَقْباً فِی أَسْفَلِ الْأَرْضِ فَخَرَجَتْ مِنْهُ الرِّیحُ قَالَ فَهَالَهُمْ ذَلِکَ فَأَخْبَرُوا بِهِ أَبَا مُوسَی فَقَالَ أَنْزِلُونِی قَالَ وَ کَانَ رَأْسُ الْبِئْرِ أَرْبَعِینَ ذِرَاعاً فِی أَرْبَعِینَ ذراع (ذِرَاعاً) فَأُجْلِسَ فِی شِقِّ مَحْمِلٍ وَ دُلِّیَ فِی الْبِئْرِ فَلَمَّا صَارَ فِی قَعْرِهَا نَظَرَ إِلَی هَوْلٍ وَ سَمِعَ دَوِیَّ الرِّیحِ فِی أَسْفَلِ ذَلِکَ فَأَمَرَهُمْ أَنْ یُوَسِّعُوا الْخَرْقَ فَجَعَلُوهُ شِبْهَ الْبَابِ الْعَظِیمِ ثُمَّ دُلِّیَ فِیهِ رَجُلَانِ فِی شِقِّ مَحْمِلٍ فَقَالَ ائْتُونِی بِخَبَرِ هُنَا مَا هُوَ قَالَ فَنَزَلَا فِی شِقِّ مَحْمِلٍ فَمَکَثَا مَلِیّاً ثُمَّ حَرَّکَا الْحَبْلَ فَأُصْعِدَا فَقَالَ لَهُمَا مَا رَأَیْتُمَا قَالا أَمْراً عَظِیماً رِجَالًا وَ نِسَاءً وَ بُیُوتاً وَ آنِیَةً وَ مَتَاعاً کُلُّهُ مُسُوخٌ مِنْ حِجَارَةٍ فَأَمَّا الرِّجَالُ وَ النِّسَاءُ فَعَلَیْهِمْ ثِیَابُهُمْ فَمِنْ بَیْنِ قَاعِدٍ وَ مُضْطَجِعٍ وَ مُتَّکِئٍ فَلَمَّا مَسِسْنَاهُمْ إِذَا ثِیَابُهُمْ تَتَفَشَّی شِبْهَ الْهَبَاءِ وَ مَنَازِلُ قَائِمَةٌ قَالَ فَکَتَبَ بِذَلِکَ أَبُو مُوسَی إِلَی الْمَهْدِیِّ فَکَتَبَ الْمَهْدِیُّ إِلَی الْمَدِینَةِ إِلَی مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام یَسْأَلُهُ أَنْ یَقْدَمَ عَلَیْهِ فَقَدِمَ عَلَیْهِ فَأَخْبَرَهُ فَبَکَی بُکَاءً شَدِیداً وَ قَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ هَؤُلَاءِ بَقِیَّةُ قَوْمِ عَادٍ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ فَسَاخَتْ بِهِمْ مَنَازِلُهُمْ هَؤُلَاءِ أَصْحَابُ الْأَحْقَافِ قَالَ فَقَالَ لَهُ الْمَهْدِیُّ یَا أَبَا الْحَسَنِ وَ مَا الْأَحْقَافُ قَالَ الرَّمْلُ ⁽²⁾

**[ترجمه]الاحتجاج: از علی‌بن یقطین روایت شده است که گفت: امام باقر دوانیقی به یقطین دستور داد که در قصر العبادی چاهی حفر کند، پس یقطین پیوسته در کار حفر آن چاه بود تا اینکه امام باقر مرد و از چاه آبی به دست نیامد، مهدی از این امر باخبر شد، پس به او گفت: آنقدر حفر کن تا آب به دست آوری، هر چند تمام بیت‌المال را بر سر آن هزینه کنی، گوید: پس یقطین برادرش ابوموسی را به کار حفر چاه گماشت، پس بی‌وقفه حفر می‌کرد تا اینکه سوراخی در پایین زمین ایجاد کردند. پس، از آن باد بیرون آمد، گوید: پس آن (بیرون آمدن باد) خاک بر روی آنان فرو ریخت، ابوموسی را از این حادثه خبردار کردند، پس گفت: مرا پایین (چاه) ببرید. گوید: و سر چاه چهل ذراع در چهل ذراع بود، پس او را در کناره هودجی (کجاوهای) نشاندند و در چاه پایین بردند، وقتی در ته چاه قرار گرفت، به آتشی نگاه کرد و در پایین آن صدای باد شنید، پس به آنان فرمان داد که شکاف را گسترش دهند پس آن را به اندازه در بزرگی قرار دادند، پس دو نفر را در نیمه هودجی به پایین آن فرستادند، پس گفت: به من بگویید قضیه این مکان چیست. گفت: پس در نیمه محمل (نشسته) و پایین رفتند، پس زمانی طولانی ماندند. سپس طناب را حرکت دادند، پس آنان را بالا کشیدند. به آن دو گفت: چه دیدید؟ گفتند: چیز بسیار عجیبی، زنان و مردان و خانه‌ها و ظرف‌ها و کالاهایی که همه مسخ شده از سنگ بودند. اما مردان و زنان، برخی نشسته و برخی آرمیده و برخی تکیه داده بودند و لباس‌هایشان بر (تن) آنان بود، پس وقتی آنان را لمس کردیم، ناگهان (دیدیم) که مانند غبار از هم پاشیده شد، و منزل‌هایی پا برجا. گفت: ابوموسی این مطلب را برای مهدی نوشت، مهدی نیز به موسی‌بن جعفر علیه السلام در مدینه نامه نوشت و از او خواست که نزدش بیاید، پس نزد او آمد، پس به او خبر داد. امام به شدت گریست و گفت: ای امیرالمؤمنین، اینان باقی‌ماندگان قوم عاد هستند. خداوند آنان را غضب کرد پس منازلشان آنان را در خود فرو برد، اینان اصحاب احفاف هستند، گفت: مهدی به او گفت: ای اباالحسن، احفاف چیست؟ فرمود: شن. - . الاحتجاج: 211 -

**[ترجمه]

بیان

قال الطبرسی قدس سره الأحقاف جمع حقف و هو الرمل المستطیل العظیم لا یبلغ أن یکون جبلا قال المبرد هو الرمل الکثیر المکتنز غیر العظیم و فیه اعوجاج ثم قال هو واد بین عمان و مهرة ⁽³⁾عن ابن عباس و قیل رمال فیما بین عمان إلی حضرموت

1) علل الشرائع: 23. م.

2) الاحتجاج: 211. م.

3) بالتحریک: بلاد تنسب الی مهرة بن حیدان بن عمرو بن الحاف بن قضاعة، بینه و بین عمان نحو شهر و کذلک بینه و بین حضر موت. و حضر موت بالفتح فالسکون ثمّ الفتح فالضم: ناحیة واسعة فی شرقی عدن بقرب البحر، و حولها رمال کثیرة تعرف بالاحقاف و بها قبر هود، و بقربها بئر برهوت.

عن ابن إسحاق و قیل رمال مشرفة علی البحر بالشجر ⁽¹⁾من الیمن عن قتادة و قیل أرض خلالها رمال عن الحسن ⁽²⁾

**[ترجمه]طبرسی (قدس سره) می‌گوید: احقاف جمع حقف است به معنای شن طولانی بزرگ که به اندازه کوه نمی‌رسد؛ مبرد گوید: شن فراوان انباشته است که بزرگ نیست و در آن کژی است. سپس (به نقل) از ابن‌عباس گوید: آن منطقه‌ای است میان عمان و مهره؛ و گفته‌اند: شنزارهایی مابین عمان تا حضرموت است،

ص: 356

از ابن‌اسحاق؛ و گفته‌اند: شنزارهایی در منطقه شجر از سرزمین یمن است که مشرف بر دریاست، از قتاده؛ و گفته‌اند: زمینی که در میان آن شن باشد. - . مجمع البیان 9: 89 -

**[ترجمه]

«14»

مع، معانی الأخبار مَعْنَی هُودٍ أَنَّهُ هُدِیَ إِلَی مَا ضَلَّ عَنْهُ قَوْمُهُ وَ بُعِثَ لِیَهْدِیَهُمْ مِنْ ضَلَالَتِهِمْ وَ مَعْنَی الرِّیحِ الْعَقِیمِ الَّتِی أَهْلَکَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهَا عَاداً أَنَّهَا تَلَقَّحَتْ بِالْعَذَابِ وَ تَعَقَّمَتْ عَنِ الرَّحْمَةِ کَتَعَقُّمِ الرَّجُلِ إِذَا کَانَ عَقِیماً لَا یُولَدُ لَهُ فَطَحَنَتْ تِلْکَ الْقُصُورَ وَ الْحُصُونَ وَ الْمَدَائِنَ وَ الْمَصَانِعَ حَتَّی عَادَ ذَلِکَ کُلُّهُ رَمْلًا دَقِیقاً تَسْفِیهِ الرِّیحُ وَ مَعْنَی ذَاتِ الْعِمَادِ أَوْتَاداً (أَنَّ عَاداً) کَانُوا یَسْلَخُونَ الْعَمَدَ مِنَ الْجِبَالِ فَیَجْعَلُونَ طُولَ الْعَمَدِ مِثْلَ طُولِ الْجَبَلِ الَّذِی یَسْلَخُونَهُ مِنَ أَسْفَلِهِ إِلَی أَعْلَاهُ ثُمَّ یَنْقُلُونَ تِلْکَ الْعَمَدَ فَیَنْصِبُونَهَا ثُمَّ یَبْنُونَ فَوْقَهَا الْقُصُورَ فَسُمِّیَتْ ذَاتَ الْعِمَادِ لِذَلِکَ ⁽³⁾

**[ترجمه]معانی‌الاخبار: معنای هود این است که او به چیزی که قومش از آن گمراه شدند، هدایت شد، و مبعوث شد تا آنان را از گمراهی‌شان هدایت کند. و معنای باد عقیم که خدای عزوجل به وسیله آن عاد را هلاک کرد، این است که آن باد با عذاب بارور شده و از رحمت عقیم است همچون عقیم بودن مرد وقتی برای او فرزندی متولد نشود، پس آن قصرها و قلعه‌ها و شهرها و کارگاه‌ها را (چون) آرد کرد تا جایی که همه آنها به ماسه‌های نرمی تبدیل شدند که باد آن را پراکنده می‌کند؛ و معنای صاحب ستون میخ‌های خیمه است، آنان پایه‌هایی از کوه‌ها را برمی‌کندند و طول پایه را از پایین تا بالا به اندازه طول کوهی که آن را می‌کندند، قرار می‌دادند، سپس آن پایه‌ها را منتقل کرده و نصب می‌کردند، سپس قصرها را بر فراز آن بنا می‌کردند، پس به این دلیل صاحب عماد(ستونها) نامیده شدند. - .

معانی الاخبار: 18 -

**[ترجمه]

«15»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی وَهْبٍ قَالَ: کَانَ مِنْ أَمْرِ عَادٍ أَنَّ کُلَّ رَمْلٍ عَلَی ظَهْرِ الْأَرْضِ وَضَعَهُ اللَّهُ لِشَیْ‌ءٍ مِنَ الْبِلَادِ کَانَ مَسَاکِنَ فِی زَمَانِهَا وَ قَدْ کَانَ الرَّمْلُ قَبْلَ ذَلِکَ فِی الْبِلَادِ وَ لَکِنْ لَمْ یَکُنْ کَثِیراً حَتَّی کَانَ زَمَانُ عَادَ وَ إِنَّ ذَلِکَ الرَّمْلَ کَانَتْ قُصُوراً مُشَیَّدَةً وَ حُصُوناً وَ مَدَائِنَ وَ مَصَانِعَ وَ مَنَازِلَ وَ بَسَاتِینَ وَ کَانَتْ بِلَادُ عَادٍ أَخْصَبَ بِلَادِ الْعَرَبِ وَ أَکْثَرَهَا أَنْهَاراً وَ جِنَاناً فَلَمَّا غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ عَتَوْا عَلَی اللَّهِ تَعَالَی وَ کَانُوا أَصْحَابَ الْأَوْثَانِ یَعْبُدُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقِیمَ وَ إِنَّمَا سُمِّیَتِ الْعَقِیمَ لِأَنَّهَا تَلَقَّحَتْ بِالْعَذَابِ وَ عَقِمَتْ عَنِ الرَّحْمَةِ وَ طَحَنَتْ تِلْکَ الْقُصُورَ وَ الْحُصُونَ وَ الْمَدَائِنَ وَ الْمَصَانِعَ حَتَّی عَادَ ذَلِکَ کُلُّهُ رَمْلًا دَقِیقاً تَسْفِیهِ الرِّیحُ وَ کَانَتْ تِلْکَ الرِّیحُ تَرْفَعُ الرِّجَالَ وَ النِّسَاءَ فَتَهُبُّ بِهِمْ صُعُداً ثُمَّ تَرْمِی بِهِمْ مِنَ الْجَوِّ فَیَقَعُونَ عَلَی رُءُوسِهِمْ مُنَکَّسِینَ وَ کَانَتْ عَادٌ ثَلَاثَ عَشْرَةَ قَبِیلَةً وَ کَانَ هُودٌ علیه السلام فِی حَسَبِ عَادٍ وَ ثَرْوَتِهَا وَ کَانَ أَشْبَهَ وُلِدِ آدَمَ بِآدَمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا وَ کَانَ رَجُلًا آدَمَ کَثِیرَ الشَّعْرِ حَسَنَ الْوَجْهِ وَ لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ أَشْبَهَ بِآدَمَ مِنْهُ إِلَّا مَا کَانَ مِنْ یُوسُفَ بْنِ یَعْقُوبَ علیه السلام فَلَبِثَ هُودٌ فِیهِمْ زَمَاناً طَوِیلًا یَدْعُوهُمْ إِلَی اللَّهِ وَ یَنْهَاهُمْ عَنِ الشِّرْکِ

1) هکذا فی النسخ، و الصحیح کما فی المصدر و معجم البلدان «الشحر» بالحاء، و هو بالکسر ثمّ السکون: صقع علی ساحل بحر الهند من ناحیة الیمن، قال الأصمعی: هو بین عدن و عمان.

2) مجمع البیان 9: 89. م

3) معانی الأخبار: 18 و فیه: ان عادا کانوا یسلخون اه. م.

بِاللَّهِ تَعَالَی وَ ظُلْمِ النَّاسِ وَ یُخَوِّفُهُمْ بِالْعَذَابِ فَلَجُّوا ⁽¹⁾وَ کَانُوا یَسْکُنُونَ أَحْقَافَ الرِّمَالِ وَ إِنَّهُ لَمْ یَکُنْ أُمَّةٌ أَکْثَرَ مِنْ عَادٍ وَ لَا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً فَلَمَّا رَأَوُا الرِّیحَ قَدْ أَقْبَلَتْ عَلَیْهِمْ قَالُوا لِهُودٍ أَ تُخَوِّفُنَا بِالرِّیحِ فَجَمَعُوا ذَرَارِیَّهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ فِی شِعْبٍ مِنْ تِلْکَ الشِّعَابِ ثُمَّ قَامُوا عَلَی بَابِ ذَلِکَ الشِّعْبِ یَرُدُّونَ الرِّیحَ عَنْ أَمْوَالِهِمْ وَ أَهَالِیهِمْ فَدَخَلَتِ الرِّیحُ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْأَرْضِ حَتَّی قَلَعَتْهُمْ فَهَبَّتْ بِهِمْ صُعُداً ثُمَّ رَمَتْ بِهِمْ مِنَ الْجَوِّ ثُمَّ رَمَتْ بِهِمُ الرِّیحُ فِی الْبَحْرِ وَ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِمُ الذَّرَّ فَدَخَلَتْ فِی مَسَامِعِهِمْ وَ جَاءَهُمْ مِنَ الذَّرِّ مَا لَا یُطَاقُ قَبْلَ أَنْ یَأْخُذَهُمُ الرِّیحُ فَسَیَّرَهُمْ مِنْ بِلَادِهِمْ وَ حَالَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ مَوَادِّهِمْ حَتَّی أَتَاهُمُ اللَّهُ فَقَدْ کَانَ سَخَّرَ لَهُمْ مِنْ قَطْعِ الْجِبَالِ وَ الصُّخُورِ وَ الْعَمَدِ وَ الْقُوَّةِ عَلَی ذَلِکَ وَ الْعَمَلِ بِهِ شَیْئاً لَمْ یُسَخِّرْهُ لِأَحَدٍ کَانَ قَبْلَهُمْ وَ لَا بَعْدَهُمْ وَ إِنَّمَا سُمِّیَتْ ذَاتَ الْعِمَادِ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُمْ یَسْلَخُونَ الْعَمَدَ مِنَ الْجِبَالِ فَیَجْعَلُونَ طُولَ الْعَمَدِ مِثْلَ طُولِ الْجَبَلِ الَّذِی یَسْلَخُونَهُ مِنْهُ مِنْ أَسْفَلِهِ إِلَی أَعْلَاهُ ثُمَّ یَنْقُلُونَ تِلْکَ الْعَمَدَ فَیَنْصِبُونَهَا ثُمَّ یَبْنُونَ فَوْقَهَا الْقُصُورَ وَ قَدْ کَانُوا یَنْصِبُونَ تِلْکَ الْعَمَدَ أَعْلَاماً فِی الْأَرْضِ عَلَی قَوَارِعِ الطَّرِیقِ وَ کَانَ کَثْرَتُهُمْ بِالدَّهْنَاءِ وَ یَبْرِینَ وَ عَالِجٍ ⁽²⁾

رملة بالبادیة. رمال بین فید و القریات و هو متصلة بالثعلبیة علی طریق مکّة و هو مسیر أربع لیال.

و قیل: هو متصل بوبار.

إِلَی الْیَمَنِ إِلَی حَضْرَمَوْتَ وَ سُئِلَ وَهْبٌ عَنْ هُودٍ أَ کَانَ أَبَا الْیَمَنِ الَّذِی وَلَدَهُمْ فَقَالَ لَا وَ لَکِنَّهُ أَخُو الْیَمَنِ الَّذِی فِی التَّوْرَاةِ تُنْسَبُ إِلَی نُوحٍ علیه السلام فَلَمَّا کَانَتِ الْعَصَبِیَّةُ بَیْنَ الْعَرَبِ وَ فَخَرَتْ مُضَرُ بِأَبِیهَا إِسْمَاعِیلَ ادَّعَتِ الْیَمَنُ هُوداً أَباً لِیَکُونَ لَهُمْ أَبٌ وَ وَالِدٌ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ وَ لَیْسَ بِأَبِیهِمْ وَ لَکِنَّهُ أَخُوهُمْ وَ لَحِقَ هُودٌ وَ مَنْ آمَنَ مَعَهُ بِمَکَّةَ فَلَمْ یَزَالُوا بِهَا حَتَّی مَاتُوا وَ کَذَلِکَ فَعَلَ صَالِحٌ علیه السلام بَعْدَهُ وَ قَدْ سَلَکَ فَجَّ الرَّوْحَاءِ ⁽³⁾سَبْعُونَ أَلْفَ نَبِیٍّ حُجَّاجاً عَلَیْهِمْ ثِیَابُ الصُّوفِ

1) أی تمادوا فی العناد الی الفعل المزجور عنه.

2) دهناء بالفتح ثمّ السکون تمد و تقصر من دیار بنی تمیم معروفة، و قیل: هی سبعة أجبل من الرمل فی عرضها، بین کل جبلین شقیقة، و طولها من حزن ینسوعة إلی رمل یبرین. و یبرین بالفتح فالسکون و کسر الراء قیل: هو رمل لا تدرک أطرافه عن یمین مطلع الشمس من حجر الیمامة. و قیل: یبرین: باعلی بلاد بنی سعد. و قیل فیه غیر ذلک راجع معجم البلدان. و عالج بکسر اللام:

3) الروحاء: موضع بین الحرمین علی ثلاثین أو أربعین میلا من المدینة.

مُخَطِّمِینَ إِبِلَهُمْ بِحِبَالِ الصُّوفِ یُلَبُّونَ اللَّهَ بِتَلْبِیَةٍ شَتَّی مِنْهُمْ هُودٌ وَ صَالِحٌ وَ إِبْرَاهِیمُ وَ مُوسَی وَ شُعَیْبٌ وَ یُونُسُ صلی الله علیه و آله وَ کَانَ هُودٌ رَجُلًا تَاجِراً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]قصص‌الانبیاء: وهب گوید: از امور عاد این بود که هر شن و ماسه‌ای بر روی زمین را خداوند برای بخشی از شهرها قرار داده بود که خانه‌هایی داشتند و پیش از آن نیز شن و ماسه در شهرها وجود داشت اما زیاد نبود تا این که زمان عاد رسید و این ماسه‌ها قصرهایی بلند و قلعه‌ها و شهرها و کارگاه‌ها و خانه‌ها و باغ‌هایی بود، و شهرهای عاد حاصلخیزترین، بلندترین و پرباغ‌ترین شهرهای عرب بود، زمانی که خداوند بر آنان خشم گرفت و در برابر خداوند سرکشی کردند و بت‌هایی داشتند که به جای خداوند پرستش می‌کردند، پس خداوند بر آنان باد عقیم را فرستاد و (تنها) به این دلیل عقیم نامیده شده است که باعذاب بارور شده و از رحمت عقیم شده است، و آن قصرها و قلعه‌ها و شهرها و کارگاه‌ها را آرد کرد تا جایی که همه آنها را به ماسه‌های نرمی تبدیل کرد که باد آن را پراکنده می‌کرد، و آن باد مردان و زنان را بلند کرده و آنان را (با وزش خود) به بالا می‌برد، سپس آنان را از هوا به پایین می‌انداخت پس واژگونه بر روی سرهایشان فرود میآمدند، و عادیان سیزده قبیله بودند و هود علیه السلام در شمار نسب عاد و ثروت آنان بود، و شبیه‌ترین فرزندان آدم به آدم بود - که درود خداوند بر آن دو باد-. و مردی آدم (گندمگون)، پر مو و زیبارو بود و هیچ‌یک از مردم بهجز یوسف پسر یعقوب علیه السلام بیش از او به آدم شبیه نبود. پس هود زمانی طولانی در میان آنان بود، آنان را به سوی خدا فرا می‌خواند و از شرک به خداوند متعال و ستم

ص: 357

به مردم نهی می‌کرد و آنان را به عذاب هشدار می‌داد، پس لجاجت کردند و آنان در احقاف الرمال - توده‌های ریگ شنزار - ساکن بودند، و هیچ امتی زورمندتر و غالب تراز عاد نبود، پس زمانی که دیدند باد به آنها وزیدن گرفته است، به هود گفتند: آیا ما را از باد می‌ترسانی؟ پس فرزندان و اموالشان را در یکی از شکاف‌های کوه جمع کردند، سپس بر در آن شکاف ایستاده و باد را از اموال و خانواده خود دور می‌کردند، (اما) باد از زیر پاهایشان میان آنها و زمین وارد شد تا آنها را بر کند و آنها را (با وزش خود) بالا برد و آنگاه آنان را از هوا پرتاب کرد. سپس آنان را به دریا انداخت، و خداوند مورچه را برآنان مسلط کرد به گونه‌ای که وارد گوش‌های آنان شدند و قبل از آنکه باد آنان را فرا گیرد، بلای غیرقابل تحملی از جانب مورچه‌ها به آنان رسید، پس آنان را از شهرهایشان بیرون کرد و میان آنان و کالاهایشان جدایی انداخت تا اینکه خداوند قصد آنان را کرد، خداوند از قطعات کوه‌ها و صخره‌ها و ستون‌ها و قدرت بر آنها و کار کردن با آنها چنان چیزی مسخر آنان کرده بود که مانند آن را به تسخیر هیچ‌کس قبل و بعد از آنان در نیاورده بود. و به این دلیل صاحب عماد نامیده شدند که ستون‌های کوه‌ها را برمی‌کندند و از پایین تا بالای طول ستون را به اندازه طول کوهی که ستون را از آن جدا می‌کردند، قرار می‌دادند. سپس آن ستون‌ها را جابه‌جا کرده و نصب می‌کردند، سپس بر فراز آن، قصرها بنا می‌کردند و آن ستون‌ها را به عنوان علامت‌هایی در زمین در راه‌های اصلی نصب می‌کردند و بیشترین تعداد آنان در دهناء و یبرین و عالج تا یمن (و از آنجا) تا حضرموت بوده است.

از وهب درباره هود پرسیدند که آیا هود پدر یمنی‌ها بوده است که نسلشان از او بوده است؟ پس گفت: نه، بلکه او برادر یمنیان بوده است که در تورات، یمن به نوح علیه السلام منسوب است، پس زمانی که تعصباتی در میان عرب‌ها وجود داشت و مضر به پدرش اسماعیل افتخار می‌کرد، یمنی‌ها ادعا کردند که هود پدر آنهاست تا پدری از میان پیامبران داشته باشند. در حالیکه هود پدرشان نبود، بلکه برادرشان بود، هود و مؤمنان همراه او به مکه پیوستند و تا زمان مرگ در آنجا بودند، صالح علیه السلام نیز پس از وی چنین کرد، و هفتاد هزار پیامبر در حال به جای آوردن حج و در حالی که لباس‌هایی از پشم بر تن داشته

ص: 358

و شترهای خود را با طناب‌هایی پشمین در بینی، مهار کرده بودند، راه روحاء - . روحاء: مکانی بین حرمین به فاصله سی یا چهل میل از مدینه. -

را پیمودند، و با لبیک‌های گوناگون، خداوند را لبیک می‌گفتند، از جمله آن پیامبران هود، صالح، ابراهیم، موسی، شعیب و یونس – درود خداوند بر آنان- بودند. و هود مردی تاجر بود. - . قصص الانبیاء، نسخه خطی. -

**[ترجمه]

«16»

ک، إکمال الدین أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ وَ کَرَّامِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الدَّیْلَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا بَعَثَ اللَّهُ تَعَالَی هُوداً أَسْلَمَ لَهُ الْعَقِبُ مِنْ وُلْدِ سَامٍ وَ أَمَّا الْآخَرُونَ فَقَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً فَأُهْلِکُوا بِالرِّیحِ الْعَقِیمِ وَ أَوْصَاهُمْ هُودٌ وَ بَشَّرَهُمْ بِصَالِحٍ ع⁽²⁾.

**[ترجمه]اکمال‌الدین: امام صادق علیه السلام فرمود: زمانیکه خداوند متعال هود را مبعوث کرد، فرزندان سام تسلیم امر او شدند اما دیگران گفتند: چه کسی از ما قدرتمندتر است؟ پس به وسیله باد عقیم هلاک شدند و هود آنان را وصیت کرد و به صالح علیه السلام بشارتشان داد. - . اکمال الدین: 81 -

**[ترجمه]

«17»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جَنَاحٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ رَاشِدٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَتْ أَعْمَارُ قَوْمِ هُودٍ علیه السلام أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ وَ قَدْ کَانُوا یُعَذَّبُونَ بِالْقَحْطِ ثَلَاثَ سِنِینَ ⁽³⁾فَلَمْ یَرْجِعُوا عَمَّا هُمْ عَلَیْهِ فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِکَ بَعَثُوا وَفْداً لَهُمْ إِلَی جِبَالِ مَکَّةَ وَ کَانُوا لَا یَعْرِفُونَ مَوْضِعَ الْکَعْبَةِ فَمَضَوْا وَ اسْتَسْقَوْا فَرُفِعَتْ لَهُمْ ثَلَاثُ سَحَابَاتٍ فَقَالُوا هَذِهِ حَفاً یَعْنِی الَّتِی لَیْسَ فِیهَا مَاءٌ وَ سَمَّوُا الثَّانِیَةَ فَاجِیاً وَ اخْتَارُوا الثَّالِثَةَ الَّتِی فِیهَا الْعَذَابُ قَالَ وَ الرِّیحُ عَصَفَتْ عَلَیْهِمْ وَ کَانَ رَئِیسُهُمْ یُقَالُ لَهُ الْخَلْجَانُ فَقَالَ یَا هُودُ مَا تَرَی الرِّیحَ إِذَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَ مَعَهَا خَلْقٌ کَأَمْثَالِ الْأَبَاعِرِ مَعَهَا أَعْمِدَةٌ هُمُ الَّذِینَ یَفْعَلُونَ بِنَا الْأَفَاعِیلَ فَقَالَ أُولَئِکَ الْمَلَائِکَةُ فَقَالَ أَ تَرَی رَبَّکَ إِنْ نَحْنُ آمَنَّا بِهِ أَنْ یُدِیلَنَا ⁽⁴⁾مِنْهُمْ فَقَالَ لَهُمْ هُودٌ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَا یُدِیلُ أَهْلَ الْمَعَاصِی مِنْ أَهْلِ الطَّاعَةِ فَقَالَ لَهُ الْخَلْجَانُ وَ کَیْفَ لِی بِالرِّجَالِ الَّذِینَ هَلَکُوا فَقَالَ لَهُ هُودٌ یُبَدِّلُکَ اللَّهُ بِهِمْ مَنْ هُوَ خَیْرٌ لَکَ مِنْهُمْ فَقَالَ لَا خَیْرَ فِی الْحَیَاةِ بَعْدَهُمْ فَاخْتَارَ اللَّحَاقَ بِقَوْمِهِ فَأَهْلَکَهُ اللَّهُ تَعَالَی ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]قصص‌الانبیاء: امام صادق علیه السلام فرمود: اندازه عمرهای قوم هود علیه السلام چهارصد سال بود، و سه سال بهوسیله قحطی عذاب شدند، پس، از آنچه بر آن بودند، بازنگشتند. وقتی چنین دیدند، گروهی از خود را به سوی کوه‌های مکه فرستادند و محل کعبه را نمی‌شناختند، پس حرکت کرده طلب آب کردند، سه قطعه ابر برای آنان بالا آمد، پس گفتند: این خالی است، ابری است که باران ندارد، دومی را نیز فاجی نامیدند و سومی را که در آن عذاب بود، برگزیدند. گفت: و باد به شدت بر آنان وزید، رئیس آنان که او را خلجان می‌خواندند، گفت: ای هود، باد را چگونه می‌بینی که وقتی به ما روی کند همراه با آن خلقی چون شتران پنج (یا نه) ساله که ستون‌هایی با آنان است، روی می‌کنند، آنان همان کسانی هستند که با ما کارها کنند. پس هود گفت: آنها فرشتگان‌اند. پس گفت: آیا اینگونه می‌پنداری که اگر به پروردگار تو ایمان بیاوریم، او ما را بر آنان غالب می‌کند؟ هود علیه السلام به آنان گفت: قطعاً خدای متعال گناهکاران را بر اهل طاعت غالب نمی‌کند. پس خلجان به او گفت: پس با مردانی که هلاک شدند چه کنم؟ هود به او گفت: خداوند برای تو کسانی را جایگزین آنان می‌کند که برایت بهتر از آنان هستند، او گفت: پس از آنان خیری در زندگی نیست، و ملحق شدن به قومش را برگزید، پس خداوند متعال او را هلاک کرد. - . قصص الانبیاء، نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

کأن قولهم حفا من الحفو بمعنی المنع.

**[ترجمه]به نظر می‌رسد که گفته آنان: حفا از حفو به معنای منع کردن است.

**[ترجمه]

«18»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِلَی نُخَیْلَةَ فَإِذَا أُنَاسٌ مِنَ الْیَهُودِ مَعَهُمْ مَیِّتٌ لَهُمْ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام

1) قصص الأنبیاء مخطوط.

2) کمال الدین: 81. م.

3) فی المطبوع: ثلاثین سنة. و الظاهر أنّه مصحف، نص علی ما فی المتن الیعقوبی فی تاریخه و المسعودیّ فی اثبات الوصیة.

4) أدال اللّه بنی فلان من عدوهم: جعل الکرة لهم علیه.

5) قصص الأنبیاء مخطوط.

لِلْحَسَنِ انْظُرْ مَا یَقُولُ هَؤُلَاءِ فِی هَذَا الْقَبْرِ فَقَالَ یَقُولُونَ هُوَ هُودٌ علیه السلام فَقَالَ کَذَبُوا أَنَا أَعْلَمُ بِهِ مِنْهُمْ هَذَا قَبْرُ یَهُودَا بْنِ یَعْقُوبَ ثُمَّ قَالَ مَنْ هَاهُنَا مِنْ مَهْرَةَ فَقَالَ شَیْخٌ کَبِیرٌ أَنَا مِنْهُمْ فَقَالَ لَهُمْ أَیْنَ مَنْزِلُکَ فَقَالَ فِی مَهْرَةَ عَلَی شَاطِئِ الْبَحْرِ فَقَالَ أَیْنَ هُوَ مِنَ الْجَبَلِ الَّذِی عَلَیْهِ الصَّوْمَعَةُ قَالَ قَرِیبٌ مِنْهُ فَقَالَ مَا یَقُولُ قَوْمُکَ فِیهِ فَقَالَ یَقُولُونَ قَبْرُ سَاحِرٍ فَقَالَ کَذَبُوا أَنَا أَعْلَمُ بِهِ مِنْهُمْ ذَلِکَ قَبْرُ هُودٍ علیه السلام وَ هَذَا قَبْرُ یَهُودَا ⁽¹⁾

**[ترجمه]قصص‌الانبیاء: ابن‌نباته گوید: همراه با امیرالمؤمنین علیه السلام به سوی درخت خرمایی رفتیم، ناگهان مردمی از یهود را دیدیم که مرده‌ای از خود را همراه داشتند. پس امیرالمؤمنین علیه السلام

ص: 359

به حسن فرمود: ببین که اینان درباره این قبر چه می‌گویند، پس گفت: می‌گویند: او هود علیه السلام است. پس فرمود: دروغ گفتند، من به این قبر آگاه‌تر از آنانم، این قبر یهودا پسر یعقوب است. سپس فرمود: چه کسی از (اهالی) مهره در این جا است؟ پیرمرد سالخورده‌ای گفت: من از آنانم. پس به آنان گفت: خانه‌ات کجاست؟ در مهره در ساحل دریا. پس فرمود: در کجای کوهی است که صومعه بر آن است؟ گفت: نزدیک آن است. پس فرمود: قوم تو درباره آن قبر چه می‌گویند؟ گفت: می‌گویند: قبر ساحری است، پس فرمود: دروغ گفته‌اند من به آن قبر آگاه‌تر از آنانم، آن قبر هود علیه السلام و این قبر یهودا است. - . قصص الابیاء، نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

اختلف فی موضع قبره علیه السلام ⁽²⁾فقیل إنه بغار بحضرموت

و روی المؤرخون عن أمیر المؤمنین علیه السلام أن قبره علی تل من رمل أحمر بحضرموت.

و قیل إنه دفن فی مکة فی الحجر و سیأتی خبران فی کتاب المزار یدلان علی أنه علیه السلام دفن قریبا من أمیر المؤمنین علیه السلام فی الغری و یمکن الجمع بحمل هذا الخبر علی الموضع الذی دفن فیه أولا ثم نقل إلی الغری کآدم علیه السلام.

**[ترجمه]درباره محل قبر هود علیه السلام اختلاف است. - . مسعودی در اثبات الوصیه ص 22 میگوید: طبق آنچه روایت شده او در ساحل دریا و زیر کوهی مشرف بر صومعه اش دفن شد. و روایت شده که او به همراه پیروانش پس از آنکه خداوند قومش را هلاک کرد به مکه رفت و تا زمان مرگ در آنجا اقامت کرد. -

گفته‌اند: در غاری در حضرموت است؛ و مورخان از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت کرده‌اند که قبر او بر تپه‌ای از شن سرخ در حضرموت است؛ و گویند: او در مکه در سنگ دفن شد. و به زودی دو حدیث در کتاب مزار خواهد آمد که نشانگر آن است که هود علیه السلام در غرّی نزدیک امیرالمؤمنین علیه السلام به خاک سپرده شده است. و جمع (دو حدیث) نیز ممکن است؛ بدین صورت که این حدیث را بر جایگاهی که ابتدا در آن به خاک سپرده شد حمل کنیم. سپس مانند آدم علیه السلام به غرّی منتقل شد.

**[ترجمه]

«19»

وَ رَوَی أَبُو الْفَتْحِ الْکَرَاجُکِیُّ فِی کَنْزِ الْفَوَائِدِ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ فِی حَدِیثِ رَجُلٍ مِنْ حَضْرَمَوْتَ أَتَی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی أَیَّامِ أَبِی بَکْرٍ فَأَسْلَمَ عَلَی یَدِهِ قَالَ فَسَأَلَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَوْماً وَ نَحْنُ مُجْتَمِعُونَ فَقَالَ أَ عَالِمٌ أَنْتَ بِحَضْرَمَوْتَ فَقَالَ الرَّجُلُ إِنْ جَهِلْتُهَا لَمْ أَعْلَمْ شَیْئاً قَالَ أَ فَتَعْرِفُ مَوْضِعَ الْأَحْقَافِ قَالَ کَأَنَّکَ تَسْأَلُ عَنْ قَبْرِ هُودٍ النَّبِیِّ علیه السلام قَالَ لِلَّهِ دَرُّکَ مَا أَخْطَأْتَ قَالَ نَعَمْ خَرَجْتُ فِی عُنْفُوَانِ شَبَابِی فِی عِلَّةٍ مِنَ الْحَیِّ ⁽³⁾وَ نَحْنُ نُرِیدُ أَنْ نَأْتِیَ قَبْرَهُ لِبُعْدِ صَوْتِهِ فِینَا ⁽⁴⁾وَ کَثْرَةِ مَنْ یَذْکُرُهُ فَسِرْنَا فِی بِلَادِ الْأَحْقَافِ أَیَّاماً وَ فِینَا رَجُلٌ قَدْ عَرَفَ الْمَوْضِعَ حَتَّی انْتَهَی بِنَا ذَلِکَ الرَّجُلُ إِلَی کَهْفٍ فَدَخَلْنَا فَأَمْعَنَّا فِیهِ طَوِیلًا ⁽⁵⁾فَانْتَهَیْنَا إِلَی حَجَرَیْنِ قَدْ أُطْبِقَ أَحَدُهُمَا فَوْقَ الْآخَرِ وَ بَیْنَهُمَا خَلَلٌ

1) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

2) قال المسعودیّ فی اثبات الوصیة ص 22: و دفن فیما روی علی شاطئ البحر تحت جبل علی صومعته، و روی انه صار الی مکّة هو و شیعته بعد أن أهلک اللّه قومه فاقام بها الی ان مات.

3) هکذا فی نسخ الکتاب، و فی المصدر: «فی غلمة من الحی» و فی المعجم: «فی اغیلمة من الحی».

4) فی المعجم: لبعد صیته فینا.

5) فی المعجم: و معنا رجل قد عرف الموضع، فانتهینا الی کثیب أحمر فیه کهوف کثیرة، فمضی الرجل الی کهف منها فدخلناه فأمعنا فیه طویلا. أمعنا: أی بالغنا فی الاستقصاء.

یَدْخُلُ مِنْهُ الرَّجُلُ النَّحِیفُ فَتَحَارَفْتُ- ⁽¹⁾فَدَخَلْتُ فَرَأَیْتُ رَجُلًا عَلَی سَرِیرٍ شَدِیدَ الْأُدْمَةِ طَوِیلَ الْوَجْهِ کَثَّ اللِّحْیَةِ قَدْ یَبِسَ ⁽²⁾فَإِذَا مَسِسْتُ شَیْئاً مِنْ جَسَدِهِ أَصَبْتُهُ صُلْباً لَمْ یَتَغَیَّرْ وَ رَأَیْتُ عِنْدَ رَأْسِهِ کِتَاباً بِالْعِبْرَانِیَةِ فِیهِ مَکْتُوبٌ أَنَا هُودٌ النَّبِیُّ آمَنْتُ بِاللَّهِ وَ أَشْفَقْتُ عَلَی عَادٍ بِکُفْرِهَا ⁽³⁾وَ مَا کَانَ لِأَمْرِ اللَّهِ مِنْ مَرَدٍّ فَقَالَ لَنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ کَذَلِکَ سَمِعْتُهُ مِنْ أَبِی الْقَاسِمِ صلی الله علیه و آله ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]ابوالفضل کراجکی در (کتاب) کنزالفوائد از اصبغ‌بن نباته درباره مردی که از حضرموت بود روایت کرده است که در روزگار (خلافت) ابوبکر نزد امیرالمؤمنین علیه السلام آمده و به دست ایشان اسلام آورده، میگوید: روزی که ما نیز جمع بودیم، امیرالمؤمنین علیه السلام از او پرسید: آیا تو حضرت موت را می‌شناسی؟ مرد گفت: اگر آنجا را نشناسم، دیگر هیچ نمی‌دانم. فرمود: پس آیا جایگاه احقاف را می‌شناسی؟ گفت: آیا از قبر هود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می‌پرسی؟ فرمود: رحمت بر شیری که خورده‌ای، خطا نکردی. گفت: در آغاز جوانی به دلیلی از قبیله بیرون رفتم و به دلیل شهرت زیاد او (هود) در میان ما و بسیاری افرادی که او را یاد می‌کردند، قصد رفتن نزد قبر او را کردیم. پس چند روزی در سرزمین‌های احقاف راه پیمودیم و در میان ما مردی بود که آنجا (قبر) را می‌شناخت، تا اینکه آن مرد ما را به غاری برد، وارد غار شده و مدتی طولانی در آن سیر و بررسی کردیم. پس به دو سنگ رسیدیم که بر روی یکدیگر قرار گرفته بود و میانشان شکافی قرار داشت

ص: 360

که یک فرد لاغر از میان آن رد میشد، پس خم شده و وارد شدم، پس بر تختی مردی را دیدم که بسیار سیه‌چرده، با صورتی کشیده، و محاسنی انبوه بود و خشک شده بود. وقتی قسمتی از جسمش را لمس کردم، دیدم محکم است و تغییری نکرده است، و در کنار سرش کتابی به زبان عبرانی دیدم که در آن نوشته بود: (من هود پیامبر هستم، به خداوند ایمان آوردم و با وجود کفر عاد بر آنان دلسوزی کردم، و هیچ چیز امر خدا را باز نمی‌گرداند.) پس امیرالمؤمنین علیه السلام به ما فرمود: از ابوالقاسم صلی الله علیه و آله و سلم نیز همین‌گونه شنیدم. - . کنز الفوائد: 179، و این حدیث را یاقوت در معجم البلدان در خصوص احقاف ج 1: 116 آورده است. این حدیث طولانی است پس به آن مراجعه کنید. -

**[ترجمه]

«20»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا هَاجَتِ الرِّیَاحُ فَجَاءَتْ بِالسَّافِی الْأَبْیَضِ وَ الْأَسْوَدِ وَ الْأَصْفَرِ فَإِنَّهُ رَمِیمُ قَوْمِ عَادٍ ⁽⁵⁾.

**[ترجمه]قصص‌الأنبیاء: امام صادق علیه السلام فرمود: هرگاه بادها وزیدن گیرند و غبار سفید و سیاه و زرد بیاورند، آنها استخوان پوسیده قوم عاد است. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«21»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ الْمُثَنَّی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَسْمَاءَ عَنْ جُوَیْرِیَةَ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِی وَائِلٍ عَنْ وَهْبٍ قَالَ: لَمَّا تَمَّ لِهُودٍ علیه السلام أَرْبَعُونَ سَنَةً أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ أَنِ ائْتِ قَوْمَکَ فَادْعُهُمْ إِلَی عِبَادَتِی وَ تَوْحِیدِی فَإِنْ أَجَابُوکَ زِدْتُهُمْ قُوَّةً وَ أَمْوَالًا فَبَیْنَا هُمْ مُجْتَمِعُونَ إِذْ أَتَاهُمْ هُودٌ فَ قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ فَقَالُوا یَا هُودُ لَقَدْ کُنْتَ عِنْدَنَا ثِقَةً أَمِیناً قَالَ فَإِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ دَعُوا عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ فَلَمَّا سَمِعُوا ذَلِکَ مِنْهُ بَطَشُوا بِهِ وَ خَنَقُوهُ وَ تَرَکُوهُ کَالْمَیِّتِ فَبَقِیَ یَوْمَهُ وَ لَیْلَتَهُ مَغْشِیّاً عَلَیْهِ فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ یَا رَبِّ إِنِّی قَدْ عَمِلْتُ وَ قَدْ تَرَی مَا فَعَلَ بِی قَوْمِی فَجَاءَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَقَالَ یَا هُودُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَأْمُرُکَ أَنْ لَا تَفْتُرَ عَنْ دُعَائِهِمْ وَ قَدْ وَعَدَکَ أَنْ یُلْقِیَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَلَا یَقْدِرُونَ عَلَی ضَرْبِکَ بَعْدَهَا فَأَتَاهُمْ هُودٌ فَقَالَ لَهُمْ قَدْ تَجَبَّرْتُمْ فِی الْأَرْضِ وَ أَکْثَرْتُمُ الْفَسَادَ فَقَالُوا یَا هُودُ اتْرُکْ هَذَا الْقَوْلَ فَإِنَّا إِنْ بَطَشْنَا بِکَ الثَّانِیَةَ نَسِیتَ الْأُولَی

1) فی المعجم: یدخل منه الرجل النحیف متجانفا.

2) فی المعجم: قد یبس علی سریره.

3) فی المعجم: أنا هود النبیّ الذی أسفت علی عاد بکفرها.

4) کنز الفوائد: 179، و قد أورد الحدیث یاقوت فی معجم البلدان فی الاحقاف 1: 116 بإسناده عن أبی المنذر هشام بن محمّد، عن أبی یحیی السجستانیّ، عن مرة بن عمر الابلی، عن الأصبغ بن نباتة و الحدیث طویل راجعه.

5) مخطوط. م.

فَقَالَ دَعُوا هَذَا وَ ارْجِعُوا إِلَی اللَّهِ وَ تُوبُوا إِلَیْهِ فَلَمَّا رَأَی الْقَوْمُ مَا لَبِسَهُمْ مِنَ الرُّعْبِ عَلِمُوا أَنَّهُمْ لَا یَقْدِرُونَ عَلَی ضَرْبِهِ الثَّانِیَةَ فَاجْتَمَعُوا بِقُوَّتِهِمْ فَصَاحَ بِهِمْ هُودٌ علیه السلام صَیْحَةً فَسَقَطُوا لِوُجُوهِهِمْ ثُمَّ قَالَ هُودٌ یَا قَوْمِ قَدْ تَمَادَیْتُمْ فِی الْکُفْرِ کَمَا تَمَادَی قَوْمُ نُوحٍ وَ خَلِیقٌ أَنْ أَدْعُوَ عَلَیْکُمْ کَمَا دَعَا نُوحٌ عَلَی قَوْمِهِ فَقَالُوا یَا هُودُ إِنَّ آلِهَةَ قَوْمِ نُوحٍ کَانُوا ضُعَفَاءَ وَ إِنَّ آلِهَتَنَا أَقْوِیَاءُ وَ قَدْ رَأَیْتَ شِدَّةَ أَجْسَامِنَا وَ کَانَ طُولُ الرَّجُلِ مِنْهُمْ مِائَةً وَ عِشْرِینَ ذِرَاعاً بِذِرَاعِهِمْ وَ عَرْضُهُ سِتِّینَ ذِرَاعاً وَ کَانَ أَحَدُهُمْ یَضْرِبُ الْجَبَلَ الصَّغِیرَ فَیُقَطِّعُهُ فَمَکَثَ عَلَی هَذَا یَدْعُوهُمْ سَبْعَمِائَةٍ وَ سِتِّینَ سَنَةً فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَی إِهْلَاکَهُمْ حَقَّفَ الْأَحْقَافَ حَتَّی صَارَتْ أَعْظَمَ مِنَ الْجِبَالِ فَقَالَ لَهُمْ هُودٌ یَا قَوْمِ أَ لَا تَرَوْنَ هَذِهِ الرِّمَّالَ کَیْفَ تَحَقَّفَتْ إِنِّی أَخَافُ أَنْ یَکُونَ مَأْمُورَةً فَاغْتَمَّ هُودٌ علیه السلام لِمَا رَأَی مِنْ تَکْذِیبِهِمْ وَ نَادَتْهُ الْأَحْقَافُ قَرِّ یَا هُودُ عَیْناً فَإِنَّ لِعَادٍ مِنَّا یَوْمَ سَوْءٍ فَلَمَّا سَمِعَ هُودٌ ذَلِکَ قَالَ یَا قَوْمِ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْبُدُوهُ فَإِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا صَارَتْ هَذِهِ الْأَحْقَافُ عَلَیْکُمْ عَذَاباً وَ نَقِمَةً فَلَمَّا سَمِعُوا ذَلِکَ أَقْبَلُوا عَلَی نَقْلِ الْأَحْقَافِ فَلَا تَزِیدُ إِلَّا کَثْرَةً فَرَجَعُوا صَاغِرِینَ فَقَالَ هُودٌ یَا رَبِّ قَدْ بَلَّغْتُ رِسَالاتِکَ فَلَمْ یَزْدَادُوا إِلَّا کُفْراً فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ یَا هُودُ إِنِّی أُمْسِکُ عَنْهُمُ الْمَطَرَ فَقَالَ هُودٌ علیه السلام یَا قَوْمِ قَدْ وَعَدَنِی رَبِّی أَنْ یُهْلِکَکُمْ وَ مَرَّ صَوْتُهُ فِی الْجِبَالِ وَ یَسْمَعُ الْوَحْشُ صَوْتَهُ وَ السِّبَاعُ وَ الطَّیْرُ فَاجْتَمَعَ کُلُّ جِنْسٍ مَعَهَا یَبْکِی وَ یَقُولُ یَا هُودُ أَ تُهْلِکُنَا مَعَ الْهَالِکِینَ فَدَعَا هُودٌ رَبَّهُ تَعَالَی فِی أَمْرِهَا فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ أَنِّی لَا أُهْلِکُ مَنْ لَمْ یَعْصِ بِذَنْبِ مَنْ عَصَانِی تَعَالَی اللَّهُ عُلُوّاً کَبِیراً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]قصص‌الأنبیاء: وهب گوید: وقتی هود علیه السلام چهل سالش تمام شد، خداوند متعال به او وحی کرد که: به سوی قومت برو و آنان را به عبادت و یکتاپرستی من دعوت کن، اگر تو را اجابت کردند، بر قدرت و اموال آنان می‌افزایم، پس در حالی که با یکدیگر جمع بودند، ناگهان هود نزد آنان آمد و گفت: ای قوم (من)، خداوند را پرستش کنید، برای شما جز او معبودی نیست، پس آنان گفتند: ای هود، تو در نزد ما مورد اعتماد و امانتدار بودی، گفت: به راستی من فرستاده خداوند به سوی شما هستم، پرستش بت‌ها را رها کنید، وقتی این (سخن) را از او شنیدند، او را غافلگیر کرده، خفه‌اش کردند و چون مرده رهایش ساختند. پس آن روز و شب بیهوش بود، وقتی به هوش آمد گفت: پروردگارا، من کار (خود) را انجام دادم و می‌بینی که قومم با من چه کردند، پس جبرئیل علیه السلام آمد و گفت: ای هود، خداوند متعال به تو فرمان می‌دهد که از دعوت قومت سست نشوی و به تو وعده داده است که در دل‌های آنان ترس می‌اندازد به طوری که پس از آن نمی‌توانند تو را کتک بزنند، پس هود نزد آنان آمد و به آنان گفت: در زمین ستم کرده و بسیار فساد کرده‌اید، پس گفتند: ای هود، این سخن را رها کن، بی‌شک اگر برای بار دوم تو را غافلگیر کنیم، اولی را فراموش خواهی کرد.

ص: 361

پس گفت: این را رها کنید و به سوی خدا بازگردید و به درگاهش توبه کنید، زمانی که قوم، ترس و وحشتی که آنان را فرا گرفته بود، دیدند، دانستند که قادر به زدن ضربه دوم نیستند. پس با قدرت خود جمع شدند، پس هود علیه السلام بر سر آنان فریادی زد، پس با صورت‌هایشان (بر زمین) افتادند، سپس هود گفت: ای قوم، در کفر پافشاری کرده‌اید، همچنان که قوم نوح پافشاری کردند، و شایسته است که شما را نفرین کنم، چنانچه نوح قوم خود را نفرین کرد، پس گفتند: ای هود، خدایان قوم نوح ضعیف بودند و خدایان ما قدرتمند، قدرت جسم‌های ما را هم دیده‌ای، قامت (هر) مرد آنان یکصد و بیست ذراع از ذراع خود آنان و عرض او شصت ذراع بود، و یک نفر آنان بر کوه کوچک می‌زد و آن را می‌شکست، پس هود بر این (کار) باقی ماند و هفتصد و شصت سال آنان را دعوت می‌کرد، پس زمانی که خداوند قصد هلاکت آنان را کرد، شن و ماسه‌ها را بر هم جمع کرد تا اینکه از کوه‌ها بزرگتر شد، پس هود به آنان گفت: ای قوم، آیا این ماسه‌ها را نمی‌بینید که چگونه بر هم جمع شده‌اند؟ بیم آن دارم که مأمور باشند، هود علیه السلام تکذیب آنان را که دید، اندوهگین شد، ماسه‌ها او را ندا دادند که: ای هود، چشمت روشن باد، عاد را از جانب ما روز بدی است، زمانی که هود این را شنید، گفت: ای قوم، از خدا پروا کنید و او را عبادت کنید، اگر ایمان نیاورید، این ماسه‌ها بر شما عذاب و کیفر خواهند شد، وقتی این را شنیدند، اقدام به جابه‌جا کردن ماسه‌ها کردند، پس تنها بر فراوانی‌شان افزوده شد، پس سرافکنده بازگشتند، پس هود گفت: پروردگارا، رسالت‌های تو را ابلاغ کردم، پس جز بر کفرشان افزوده نشد، پس خداوند به او وحی فرستاد: ای هود، من باران را از آنان باز می‌دارم، پس هود علیه السلام گفت: ای قوم، پروردگارم به من وعده داده است که شما را هلاک کند، و صدایش در کوه‌ها گذشت و حیوانات وحشی و درندگان و پرندگان صدایش را شنیدند، پس هر جنسی با او جمع شده می‌گریست و می‌گفت: ای هود، آیا ما را با هلاک‌شدگان هلاک می‌کنی؟ پس هود پروردگار متعال را در امر آنان خواند، خدای متعال به او وحی کرد: من بی‌گناهان را به گناه گناهکاران هلاک نمی‌کنم، خداوند بلندمرتبه است، بلندمرتبه‌ای بزرگ. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

قوله بذراعهم أی بذراع أهل زمانهم و قد سبق بعض الوجوه فی أبواب قصص آدم علیه السلام قوله حقّف الأحقاف بالقاف أولا ثم الفاء ثانیا أی جعلها أحقافا بأن جمعها حتی صارت تلولا.

**[ترجمه]گفته او: (به ذراع آنان) یعنی به ذراع اهل زمانشان و بعضی از وجوه در باب‌های داستان‌های آدم علیه السلام پیشتر آمده است. این گفته: (حقّف‌الاحقاف) با قاف اول و فاء دوم یعنی با جمع کردن آن‌ها و ساختن تپه‌هایی، آن‌ها را به احقاف (کومه‌هایی از ماسه) تبدیل کرد.

**[ترجمه]

«22»

ع، علل الشرائع ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام ل، الخصال فِی أَسْئِلَةِ الشَّامِیِّ ⁽²⁾عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ أَخْبِرْنِی عَنْ یَوْمِ الْأَرْبِعَاءِ وَ التَّطَیُّرِ مِنْهُ فَقَالَ علیه السلام آخِرُ أَرْبِعَاءَ فِی الشَّهْرِ وَ هُوَ الْمُحَاقُ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی أَنْ قَالَ وَ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ أَرْسَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الرِّیحَ عَلَی قَوْمِ عَادٍ وَ یَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ

1) مخطوط. م.

2) تقدم حدیث الشامیّ بتمامه فی کتاب الاحتجاجات راجع ج 10: 75- 82.

أَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ ⁽¹⁾

**[ترجمه]علل‌الشرائع، عیون اخبارالرضا، الخصال: درباره پرسش‌های مرد شامی از امیرالمؤمنین علیه السلام گوید: درباره روز چهارشنبه و فال بد زدن به آن خبر ده. امام علیه السلام فرمود: آخرین چهارشنبه در ماه که آخر ماه (قمری) باشد – و حدیث ادامه یافت تا اینکه فرمود: - و روز چهارشنبه

ص: 362

خداوند عزوجل باد را بر قوم عاد فرستاد، و روز چهارشنبه فریاد، آنان را برگرفت. - . علل الشرائع: 199، العیون: 136-137، الخصال2: 28 -

**[ترجمه]

«23»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ الطَّائِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: یَوْمُ الْأَرْبِعَاءِ یَوْمُ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ ⁽²⁾

**[ترجمه]عیون اخبارالرضا: امام رضاعلیه السلام فرمود: روز چهارشنبه روز نحس پیوسته است. - . العیون: 137 -

**[ترجمه]

«24»

ل، الخصال مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْبَغْدَادِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَنْبَسَةَ عَنْ دَارِمِ بْنِ قَبِیصَةَ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله آخِرُ أَرْبِعَاءَ فِی الشَّهْرِ یَوْمُ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ ⁽³⁾

**[ترجمه]الخصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: آخرین چهارشنبه در ماه روز نحس پیوسته است. - . الخصال2: 27 -

**[ترجمه]

«25»

ل، الخصال ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَوْمُ الْأَرْبِعَاءِ یَوْمُ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ ⁽⁴⁾

و بإسناد آخر عن محمد بن مسلم عنه علیه السلام مثله ⁽⁵⁾

**[ترجمه]الخصال: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: روز چهارشنبه روز نحس پیوسته است. - . الخصال2: 28 -

و به سلسله راویان دیگری از محمدبن مسلم از امام علی علیه السلام همان روایت آمده است. - . الخصال2: 28 -

**[ترجمه]

«26»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَ أُهْلِکَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]نوادر راوندی: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: با (باد) صبا یاری شدم و عاد با (باد) دبور هلاک شدند. - . نوادر راوندی: 9 -

**[ترجمه]

«27»

ک، إکمال الدین الدَّقَّاقُ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ النَّخَعِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا حَضَرَتْ نُوحاً علیه السلام الْوَفَاةُ دَعَا الشِّیعَةَ فَقَالَ لَهُمْ اعْلَمُوا أَنَّهُ سَتَکُونُ بَعْدِی غَیْبَةٌ تَظْهَرُ فِیهَا الطَّوَاغِیتُ وَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُفَرِّجُ عَنْکُمْ بِالْقَائِمِ مِنْ وُلْدِی اسْمُهُ هُودٌ لَهُ سَمْتٌ وَ سَکِینَةٌ وَ وَقَارٌ یُشْبِهُنِی فِی خَلْقِی وَ خُلُقِی وَ سَیُهْلِکُ اللَّهُ أَعْدَاءَکُمْ عِنْدَ ظُهُورِهِ بِالرِّیحِ فَلَمْ یَزَالُوا یَتَرَقَّبُونَ هُوداً علیه السلام وَ یَنْتَظِرُونَ ظُهُورَهُ حَتَّی طَالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُ کَثِیرٍ مِنْهُمْ فَأَظْهَرَ اللَّهُ تَعَالَی ذِکْرُهُ نَبِیَّهُ هُوداً عِنْدَ الْیَأْسِ مِنْهُمْ وَ تَنَاهِی الْبَلَاءِ بِهِمْ وَ أَهْلَکَ الْأَعْدَاءَ بِالرِّیحِ الْعَقِیمِ الَّتِی وَصَفَهَا اللَّهُ تَعَالَی ذِکْرُهُ فَقَالَ

1) علل الشرائع: 199، العیون ص 136- 137 و فیهما: «و تطیرنا» الخصال ج 2: 28. م.

2) العیون ص 137، و فی ذیله: من احتجم فیه خیف علیه أن تحضر محاجمه، و من تنور فبه خیف علیه البرص. م.

3) الخصال ج 2: 27. و فیه: آخر الاربعاء اه. م.

4) الخصال ج 2: 28. م.

5) الخصال ج 2: 28. م.

6) نوادر الراوندیّ: ص 9 و فی ذیله: و ما هاجت الجنوب الا سقی اللّه بها غیثا و أسال بها وادیا. م.

ما تَذَرُ مِنْ شَیْ‌ءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ کَالرَّمِیمِ ثُمَّ وَقَعَتِ الْغَیْبَةُ بِهِ بَعْدَ ذَلِکَ إِلَی أَنْ ظَهَرَ صَالِحٌ علیه السلام ⁽¹⁾

تذنیب قال الشیخ الطبرسی قدس الله روحه جملة ما ذکره السدی و محمد بن إسحاق و غیرهما من المفسرین فی قصة هود أن عادا کانوا ینزلون الیمن و کانت مساکنهم منها بالشجر ⁽²⁾و الأحقاف و هو رمال یقال لها رمل عالج و الدهناء و بیرین (یبرین) ⁽³⁾ما بین عمان إلی حضرموت و کان لهم زرع و نخل و لهم أعمار طویلة و أجساد عظیمة و کانوا أصحاب أصنام یعبدونها فبعث الله إلیهم هودا نبیا و کان من أوسطهم نسبا و أفضلهم حسبا فدعاهم إلی التوحید و خلع الأنداد فأبوا علیه فکذبوه و آذوه فأمسک الله عنهم المطر سبع سنین و قیل ثلاث سنین حتی قحطوا و کان الناس فی ذلک الزمان إذا نزل بهم بلاء أو جهد التجئوا إلی بیت الله الحرام بمکة مسلمهم و کافرهم و أهل مکة یومئذ العمالیق من ولد عملیق بن لاوذ بن سام بن نوح ⁽⁴⁾و کان سید العمالیق إذ ذاک بمکة رجلا یقال له معاویة بن بکر و کانت علیه السلام أمّه من عاد ⁽⁵⁾فبعث عاد وفدا إلی مکة لیستسقوا لهم ⁽⁶⁾فنزلوا علی معاویة بن بکر و هو بظاهر مکة خارجا من الحرم فأکرمهم و أنزلهم و أقاموا عنده شهرا یشربون الخمر فلما رأی معاویة طول مقامهم و قد بعثهم قومهم یتغوثون من البلاء الذی نزل بهم شق ذلک علیه و قال هلک أخوالی و هؤلاء مقیمون عندی و هم ضیفی أستحیی أن آمرهم بالخروج إلی ما بعثوا إلیه و شکاذلک إلی قینتیه ⁽⁷⁾اللتین کانتا تغنیانهم و هما الجرادتان ⁽⁸⁾فقالتا قل شعرا نغنیهم

1) کمال الدین: 81. م.

2) هکذا فی نسخ الکتاب. و فی المصدر: بالشحر بالحاء و هو الصحیح کما قدمناه.

3) هکذا فی نسخ الکتاب. و فی المصدر: یبرین بتقدیم الیاء علی الباء و هو الصحیح کما أوعزنا الیه قبل ذلک.

4) قال الفیروزآبادی: عملیق- کقندیل أو قرطاس- ابن لاوذ بن ارم بن سام بن نوح.

5) فی العرائس: اسمها یاهدة بنت الخبیری رجل من عاد.

6) فی العرائس: ثم بعثوا أیضا لقمان بن ضد بن عاد الأکبر.

7) القینة: المغنیة.

8) فی العرائس: الجراذتان.

ألا یا قیل ویحک قم فهینم*** لعل الله یسقینا غماما ⁽¹⁾

فیسقی أرض عاد إن عادا***قد أمسوا ما یبینون الکلاما⁽²⁾

من العطش الشدید فلیس نرجو*** به الشیخ الکبیر و لا الغلاما

و قد کانت نساؤهم بخیر ***فقد أمست نساؤهم عیامی

و إن الوحش تأتیهم جهارا***و لا تخشی لعادی سهاما

و أنتم هاهنا فیما اشتهیتم*** نهارکم و لیلکم التماما ⁽³⁾

فقبح وفدکم من وفد قوم***و لا لقوا التحیة و السلاما

فلما غنّتهم الجرادتان بهذا قال بعضهم لبعض إنما بعثکم قوم یتغوثون بکم من هذا البلاء فادخلوا هذا الحرم و استسقوا لهم فقال رجل ⁽⁴⁾منهم قد آمن بهود سرا و الله لا تسقون بدعائکم و لکن إن أطعتم نبیکم سقیتم فزجروه و خرجوا إلی مکة یستسقون بها لعاد و کان قیل بن عنز رأس وفد عاد فقال یا إلهنا إن کان هود صادقا فاسقنا فإنا قد هلکنا فأنشأ الله سحابا ثلاثا بیضاء و حمراء و سوداء ثم ناداه مناد من السماء یا قیل اختر لنفسک و لقومک فاختار السحابة السوداء التی فیها العذاب فساق الله سبحانه تلک السحابة بما فیها من النقمة إلی عاد فلما رأوها استبشروا بها قالُوا هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا یقول الله تعالی بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِیحٌ فِیها عَذابٌ أَلِیمٌ فسخرها الله علیهم سَبْعَ لَیالٍ وَ ثَمانِیَةَ أَیَّامٍ حُسُوماً أی دائمة فلم تدع من عاد أحدا إلا هلک و اعتزل هود و من معه من المؤمنین فی حظیرة ما یصیبه و من معه إلا ما تلین علیه الجلود و تلتذ النفوس ⁽⁵⁾

1) الهینم: الکلام الخفی.

2) أضاف العرائس هنا:

3) فی العرائس: نهارکمو و لیلکمو تماما.

4) فی العرائس هو مرثد بن سعد بن عفیر.

5) مجمع البیان 4: 438- 439. و ذکره الثعلبی مفصلا مع زیادات فی العرائس و ذکر الیعقوبی فی تاریخه خلاصة ذلک و أضاف: و یقال: نجا لقمان بن عاد و عاش حتّی عمر عمر سبع نسور.

**[ترجمه]اکمال‌الدین: امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی زمان وفات نوح علیه السلام در رسید، پیروانش را فراخواند و به آنان گفت: بدانید که پس از من غیبتی خواهد بود که در آن طاغوت‌ها ظهور می‌کنند و خداوند عزوجل بهوسیله قائم از فرزندان من که نامش هود است، شما را رهایی می‌بخشد. او را روشی نیکو و آرامش و وقاری است، در ظاهر و خلق و خو شبیه من است و در زمان ظهور او، خداوند دشمنان شما را به وسیله باد هلاک خواهد کرد، پس پیوسته منتظر او بودند و ظهورش را انتظار می‌کشیدند تا این که زمان (ظهور) بر آنان طولانی شد و لذا قلب‌های بسیاری از آنان، سنگ شد، پس خداوند متعال وقتی از آنان نومید شد و آزمودن آنان را به پایان برد ذکر خود، پیامبرش هود را ظاهر کرد و دشمنان با باد عقیمی که خدای متعال آن را توصیف کرده بود، هلاک شدند. خداوند (درباره آن) فرمود:

ص: 363

«به هر چه می‌وزید آن را چون خاکستر استخوان مرده می‌گردانید» سپس بعد از او غیبتی صورت گرفت تا آن که صالح علیه السلام ظهور کرد. - . اکمال الدین: 81 -

تکمله: شیخ طبرسی- خداوند روحش را گرامی دارد- میگوید: تمام آنچه که سدّی و محمدبن اسحاق و دیگر مفسران در داستان هود گفته‌اند، این است که عادیان در یمن منزل داشتند و خانه‌های آنان در (منطقه) شجر و احقاف بود و احقاف ماسه‌هایی است که به آن: ماسه عالج و دهناء و بیرین می‌گفته‌اند و میان عمان تا حضرت بوده است، و آنان را نعمت‌ها و نخل‌هایی بوده است، و عمرهایی طولانی و جسم‌هایی تنومند داشتند، و آنان هم‌نشین بت‌هایی بوده و آنان را پرستش می‌کردند، پس خداوند هود پیامبر را به سوی آنان مبعوث کرد، نسب او از متوسط‌ترین آنان، و حسبش از برترینشان بود، پس آنان را به توحید فرا خواند و شریکان را طرد کرد، پس از (فرمان) او سر باز زده به تکذیب و آزارش پرداختند، پس خداوند هفت‌سال باران را از آنان بازداشت. و گویند: سه سال تا دچار قحطی شدند و در آن زمان اگر بر مردم بلا یا سختی‌ای نازل می‌شد، از مسلمان و کافر، به بیت‌الله الحرام در مکه پناه می‌بردند. اهالی مکه در آن روزگار، عمالیق از فرزندان عملیق پسر لاوذ پسر سام پسر نوح بودند و بزرگ عمالیق در آن زمان در مکه مردی بود که به او معاویه پسر بکر می‌گفتند و مادرش از عادیان بود. پس عاد گروهی را به مکه فرستاد تا برای آنان طلب آب کنند. پس بر معاویه‌بن بکر که در مرکز مکه و خارج از حرم بود، وارد شدند، پس آنان را گرامی داشت و اسکان داد و آنان یک ماه نزد او مانده به نوشیدن شراب مشغول بودند، وقتی معاویه دید ماندن اینان طولانی شده در حالی که قومشان آنان را فرستاده‌اند تا از بلایی که بر سرشان آمده، امدادی طلبند، این کار بر او گران آمد و گفت: دایی‌های من هلاک شدند و اینان نزد من سکونت گزیده‌اند و (از آنجا که) میهمانان من هستند، شرم می‌کنم که به آنان دستور دهم تا برای آنچه به خاطرش فرستاده شده‌اند بیرون روند، و از این مسأله به دو کنیز خود که برایشان آواز می‌خواندند و مشاطه‌گر بودند، شکایت کرد، پس آن دو گفتند، شعری بگو تا برای آنان به آواز بخوانیم و ندانند چه کسی آن را گفته است، پس معاویه‌بن بکر چنین سرود:

ص: 364

هان ای رئیس، وای بر تو، برخیز و کلامی پنهان (بگو)، شاید خداوند ما را از ابرهایی سیراب کند.

و سرزمین عاد را سیراب کند، که عادیان روز را به عصر رسانده‌اند در حالی که نمی‌توانند کلام را به روشنی بیان کنند.

و به راستی حیوانات وحشی آشکارا به سوی عاد می‌آیند و تو برای هیچ‌یک از [مردم] عاد از تیرها نمی‌ترسی.

و شما در اینجایید و تمامی روز و شبتان را در آنچه تمایل دارید، به سر می‌برید. پس گروه شما از میان گروه‌های اقوام، زشت باد و تحیت و سلامی را ملاقات نکند.

وقتی دو مشاطه‌گر این اشعار را به آواز برای آنان خواندند، آنان به یکدیگر گفتند: قومی شما را فرستاده‌اند، تنها برای اینکه به وسیله‌ی شما از این بلا امداد طلبند، پس وارد این حرم شده و برای آنان طلب آب کنید. مردی - . در العرائس: او مرثدبن سعدبن عفیر است. -

از آنان که مخفیانه به هود ایمان آورده بود، گفت: به خدا سوگند، با دعا کردن خود، سیراب نمی‌کنید، اما اگر از پیامبرتان اطاعت کنید، سیراب می‌کنید. پس او را با داد و فریاد طرد کردند و به سوی مکه رفتند تا در آنجا برای عاد طلب آب کنند. رئیس گروه عاد، قیل‌بن عنز بود، پس گفت: ای معبود ما، اگر هود راستگو است، ما را سیراب کن که هلاک شده‌ایم، پس خداوند سه تکه ابر ایجاد کرد: سفید، سرخ و سیاه. سپس ندا دهنده‌ای از آسمان او را ندا کرد، ای قیل، برای خود و قومت برگزین. پس ابر سیاه را که عذاب در آن بود، انتخاب کرد، پس خدای سبحان آن ابر را با عذابی که در آن بود، به سوی عاد فرستاد، وقتی آن را دیدند، یکدیگر را بدان بشارت داده و گفتند: «این ابری است که بارش‌دهنده ماست». خداوند متعال می‌فرماید: [نه] بلکه همان چیزی است که با شتاب خواستارش بودید: بادی است که در آن عذابی پردرد [نهفته] است» پس خداوند آن را هفت شب و هشت روز حسوما یعنی پیوسته بر آنان مسخر کرد، پس تمامی عادیان را هلاک کرد، هود و مؤمنان همراه او نیز در آغلی گوشه گرفتند (به طوری که) به او و همراهانش تنها در حدی اصابت کرد که بر پوست‌ها خوش آمده و جان ها از آن لذت می‌برند. - . مجمع البیان4 : 438-439. ثعلبی آن را با برخی اضافات در العرائس به طور مفصل آورده است و یعقوبی در کتاب تاریخش خلاصه آن را آورده و افزوده است: و گفته میشود: لقمان بن عاد نجات یافت و به اندازه عمر هفت عقاب زندگی کرد. -

ص: 365

**[ترجمه]

باب 5 قصة شداد و إرم ذات العماد

الآیات

الفجر: «أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعادٍ* إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ* الَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُها فِی الْبِلادِ»(6-8)

{مگر ندانسته‌ای که پروردگارت با عاد چه کرد؟* صاحب [بناهایی] چون تیرک‌های بلند* که مانندش در شهرها ساخته نشده بود.}

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی رحمه الله: اختلفوا فی إرم علی أقوال:

أحدهما أنه اسم قبیلة قال أبو عبیدة هما عادان فالأولی هی إرم و هی التی قال الله تعالی فیهم وَ أَنَّهُ أَهْلَکَ عاداً الْأُولی و قیل هو جد عاد بن عوص بن إرم بن سام بن نوح عن محمد بن إسحاق و قیل هو سام بن نوح نسب عاد إلیه عن الکلبی و قیل إرم عاد قبیلة من قوم عاد کان فیهم الملک و کانوا بمهرة ⁽¹⁾و کان عاد أباهم.

و ثانیها أن إرم اسم بلد ثم قیل هو دمشق و قیل مدینة الإسکندریة و قیل هو مدینة بناها شداد بن عاد فلما أتمها و أراد أن یدخلها أهلکه الله بصیحة نزلت من السماء.

و ثالثها أنه لیس بقبیلة و لا بلد بل هو لقب لعاد و کان عاد یعرف به و روی عن الحسن أنه قرأ بِعَادِ إِرَمَ علی الإضافة و قال هو اسم آخر لعاد و کان له اسمان و من جعله بلدا فالتقدیر بعاد صاحب إرم و قوله ذاتِ الْعِمادِ یعنی أنهم کانوا أهل عمد سیارة فی الربیع فإذا هاج البیت رجعوا إلی منازلهم و قیل معناه ذات الطول و الشدة من قولهم رجل معمد طویل و رجل طویل العماد أی القامة الَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُها أی مثل تلک القبیلة فی الطول و القوة و عظم الأجسام و هم الذین قالوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً و روی أن الرجل منهم کان یأتی بالصخرة فیحملها علی الحی فیهلکهم و قیل ذاتِ الْعِمادِ أی ذات الأبنیة العظام المرتفعة و قال ابن زید ذاتِ الْعِمادِ فی إحکام البنیان الَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُها أی مثل أبنیتها فی البلاد ⁽²⁾

1) تقدم ضبطه فی الباب السابق.

2) مجمع البیان 10: 485- 486. م.

**[ترجمه]طبرسی که خدایش رحمت کند گوید: درباره ارم در چند قول اختلاف نظر کرده‌اند:

یکی آنکه: نام قبیله‌ای است، ابوعبیده گوید: آنها دو [قبیله] عاد هستند، اولی ارم است که خداوند متعال درباره آنان فرموده است: «و هم اوست که عادیان قدیم را هلاک کرد» و گفته‌اند: او جد عاد پسر عوص پسر ارم پسر سام پسر نوح است، از محمدبن اسحاق؛ و گفته‌اند: او سام پسر نوح است که عادیان به او منسوب شده‌اند، از کلبی، و گویند: ارم عاد قبیله‌ای از قوم عاد است که حکومت در میان آنان بود و در مهره (ساکن) بودند و عاد پدرشان بوده است.

دوم آنکه: ارم تمام شهری است، سپس گویند: آن دمشق است؛ و گویند: شهر اسکندریه است؛ و گویند: آن شهری است که شداد‌بن عاد آن را بنا کرد، زمانی که آن را به پایان رساند و خواست وارد آن شود، خداوند بوسیله فریاد بلندی که در آسمان نازل شد، او را هلاک کرد. و سوم آنکه: نه قبیله‌ای است و نه شهر، بلکه لقب عاد است و عاد به آن شناخته می‌شد، و از حسن روایت شده است که به صورت اضافه یعنی «عاد ارم» می‌خواند، و گوید: نام دیگری برای عاد است، و عاد را دو نام بوده است. و کسی که آن را شهری قرار داده است، تقدیر بر آن است: به عاد صاحب ارم، و گفته او که: «صاحب ستون» یعنی این که آنان صاحب ستون‌هایی سیار در بهار بودند، پس زمانی که خانه پُرباد می‌شد، به منزل‌هایشان باز می‌گشتند؛ و گویند معنای آن: صاحب قامت بلند و قدرت است. (برگرفته) از این سخن آنان که: مرد عماد دار بلند و مرد طویل‌العماد یعنی بلندقامت «که مانندش ساخته نشده بود» یعنی مانند آن قبیله در بلندقامتی و قدرت و تنومندی، و همانان بودند که گفتند: «چه کسی از ما قدرتمندتر است؟» و روایت شده است که یک مرد آنان تخته سنگ را می‌آورد و آن را بر قبیله (محل) حمل کرده، آنان را هلاک می‌کرد؛ و گویند: ذات العماد یعنی صاحب ساختمان‌های بلند و مرتفع، و ابن‌زید گوید: ذات العماد در محکم کردن بنا «که مانندش ساخته نشده بود» یعنی مانند ساختمان‌های آنان در شهرها. - . مجمع البیان10: 485- 486 -

ص: 366

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

فس، تفسیر القمی أَ لَمْ تَرَ أَ لَمْ تَعْلَمُ- کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعادٍ إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ کَمَا قَالَ اللَّهِ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُها فِی الْبِلادِ ثُمَّ مَاتَ عَادٌ وَ أَهْلَکَ اللَّهُ قَوْمَهُ بِالرِّیحِ الصَّرْصَّرِ ⁽¹⁾.

*[ترجمه]تفسیر علی‌بن ابراهیم: «مگر ندانسته‌ای؟» آیا نمی‌دانی «که پروردگارت با عاد چه کرد؟ صاحب [بناهایی] چون تیرک‌های بلند» چنان است که خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «که مانندش در شهرها ساخته نشده بود» سپس عاد مرد و خداوند قومش را بهوسیله باد توفنده هلاک کرد. - . تقسیر القمی: 723 -

**[ترجمه]

«2»

ک، إکمال الدین حدثنا محمد بن هارون فیما کتب إلی قال حدثنا معاذ بن المثنی قال حدثنا عبد الله بن أسماء قال حدثنا جویریة عن سفیان عن منصور عن أبی وائل قال إن رجلا یقال له عبد الله بن قلابة- ⁽²⁾

قلت: کثیرا ما یخرج شیخنا الصدوق قدس اللّه سره فی کتبه أحادیث کثیرة من کتب العامّة مما تتعلق بالآداب و السنن و القصص، و یتسامح فی إسناده کما هو المعمول فی ذلک و الحدیث من جملة تلک الأحادیث.

خرج فی طلب إبل له قد شردت فبینا هو فی صحاری عدن فی تلک الفلوات إذ هو قد وقع علی مدینة علیها حصن حول ذلک الحصن قصور کثیرة و أعلام طوال فلما دنا منها ظن أن فیها من یسأله عن إبله فلم یر داخلا و لا خارجا فنزل عن ناقته و عقلها و سل سیفه و دخل من باب الحصن فإذا هو ببابین عظیمین لم یر فی الدنیا أعظم ⁽³⁾منهما و لا أطول و إذا خشبها من أطیب عود و علیها نجوم من یاقوت أصفر و یاقوت أحمر ضوؤها قد ملأ المکان فلما رأی ذلک أعجبه ففتح أحد البابین و دخل فإذا هو بمدینة لم یر الراءون مثلها قط و إذا هو بقصور کل قصر منها معلق تحته أعمدة من زبرجد و یاقوت و فوق کل قصر منها غرف و فوق الغرف غرف مبنیة بالذهب و الفضة و اللؤلؤ و الیاقوت و الزبرجد و علی کل باب من أبواب تلک القصور مصاریع مثل مصاریع باب المدینة من عود طیب قد نضدت علیه الیواقیت و قد فرشت تلک القصور باللؤلؤ و بنادق المسک و الزعفران فلما رأی ذلک و لم یر هناک أحدا أفزعه ذلک و نظر إلی الأزقة و إذا فی کل زقاق منها أشجار قد أثمرت تحتها أنهار تجری فقال هذه الجنة التی وصف الله عز و جل لعباده فی الدنیا فالحمد لله الذی أدخلنی الجنة فحمل من لؤلؤها و بنادقها بنادق المسک و الزعفران و لم یستطع أن یقلع من زبرجدها و لا من یاقوتها لأنه کان مثبتا فی أبوابها و جدرانها و کان اللؤلؤ و بنادق المسک

1) تفسیر القمّیّ: 723. م.

2) لم یذکره أصحابنا رضوان اللّه تعالی علیهم فی کتب تراجمهم، و لکن من العامّة ذکره ابن حجر فی لسان المیزان 3: 327. قال: عبد اللّه بن قلابة صاحب حدیث ارم ذات العماد، ذکره الحسینی و من خطه نقلت و له ترجمة فی تاریخ ابن عساکر و قصة عن معاویة و کعب الاحبار انتهی.

3) فی المصدر: بناء أعظم اه. م.

و الزعفران بمنزلة الرمل ⁽¹⁾فی تلک القصور و الغرف کلها فأخذ منها ما أراد و خرج حتی أتی ناقته و رکبها ثم سار یقفو أثره حتی رجع إلی الیمن و أظهر ما کان معه و أعلم الناس أمره و باع بعض ذلک اللؤلؤ و کان قد اصفارّ و تغیر من طول ما مر علیه من اللیالی و الأیام فشاع خبره و بلغ معاویة بن أبی سفیان فأرسل رسولا إلی صاحب صنعاء و کتب بإشخاصه فشخص حتی قدم علی معاویة فخلا به و سأله عما عاین فقص علیه أمر المدینة و ما رأی فیها و عرض علیه ما حمله منها من اللؤلؤ و بنادق المسک و الزعفران فقال و الله ما أعطی سلیمان بن داود مثل هذه المدینة فبعث معاویة إلی کعب الأحبار فدعاه فقال له یا أبا إسحاق هل بلغک أن فی الدنیا مدینة مبنیة بالذهب و الفضة و عمدها زبرجد و یاقوت و حصی قصورها و غرفها اللؤلؤ و أنهارها فی الأزقة تجری تحت الأشجار قال کعب أما هذه المدینة صاحبها شداد بن عاد الذی بناها و أما المدینة فهی إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ و هی التی وصفها الله عز و جل فی کتابه المنزل علی نبیه محمد صلی الله علیه و آله و ذکر أنه لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُها فِی الْبِلادِ قال معاویة حدثنا بحدیثها فقال إن عاد الأولی و لیس بعاد قوم هود کان له ابنان سمی أحدهما شدیدا و الآخر شدادا فهلک عاد و بقیا و ملکا و تجبرا و أطاعهما الناس فی الشرق و الغرب فمات شدید و بقی شداد فملک وحده لم ینازعه أحد و کان مولعا بقراءة الکتب و کان کلما سمع یذکر الجنة و ما فیها من البنیان و الیاقوت و الزبرجد و اللؤلؤ رغب أن یفعل مثل ذلک فی الدنیا عتوا علی الله عز و جل فجعل علی صنعتها مائة رجل تحت کل واحد منهم ألف من الأعوان فقال انطلقوا إلی أطیب فلاة فی الأرض و أوسعها فاعملوا لی فیها مدینة من ذهب و فضة و یاقوت و زبرجد و لؤلؤ و اصنعوا تحت تلک المدینة أعمدة من زبرجد و علی المدینة قصورا و علی القصور غرفا و فوق الغرف غرفا و اغرسوا تحت القصور فی أزقتها أصناف الثمار کلها و أجروا فیها الأنهار حتی تکون تحت أشجارها فإنی أری فی الکتاب صفة الجنة و أنا أحب أن أجعل مثلها فی الدنیا قالوا له کیف نقدر علی ما وصفت لنا من الجواهر و الذهب و الفضة حتی یمکننا أن نبنی مدینة کما وصفت قال شداد أ لا تعلمون أن ملک الدنیا

1) فی المصدر: منثورا بمنزلة الرمل. م.

بیدی قالوا بلی قال فانطلقوا إلی کل معدن من معادن الجواهر و الذهب و الفضة فوکلوا بها حتی تجمعوا ما تحتاجون إلیه و خذوا جمیع ما تجدونه فی أیدی الناس من الذهب و الفضة فکتبوا إلی کل ملک فی الشرق و الغرب فجعلوا یجمعون أنواع الجواهر عشر سنین فبنوا له هذه المدینة فی مدة ثلاث مائة سنة و عمر شداد تسعمائة سنة فلما أتوه و أخبروه بفراغهم منها قال فانطلقوا فاجعلوا علیها حصنا و اجعلوا حول الحصن ألف قصر عند کل قصر ألف علم یکون فی کل قصر من تلک القصور وزیر من وزرائی فرجعوا و عملوا ذلک کله ثم أتوه فأخبروه بالفراغ منها کما أمرهم فأمر الناس بالتجهیز إلی إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ فأقاموا فی جهازهم إلیها عشر سنین ثم سار الملک یرید إرم فلما کان من المدینة علی مسیرة یوم و لیلة بعث الله عز و جل علیه و علی جمیع من کان معه صیحة من السماء فأهلکتهم و لا دخل إرم و لا أحد ممن کان معه فهذه صفة إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ الَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُها فِی الْبِلادِ و إنی لأجد فی الکتب أن رجلا یدخلها و یری ما فیها ثم یخرج فیحدث الناس بما یری فلا یصدق و سیدخلها أهل الدین فی آخر الزمان ⁽¹⁾.

• ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بالإسناد إلی الصدوق مثله ⁽²⁾أقول روی فی مجمع البیان نحوا من ذلک عن وهب بن منبه و ذکر فی آخره أنه قال و سیدخلها فی زمانک رجل من المسلمین أحمر أشقر قصیر علی حاجبه خال و علی عنقه خال یخرج فی تلک الصحاری فی طلب إبل له و الرجل عند معاویة فالتفت إلیه کعب و قال هذا و الله ذلک الرجل ⁽³⁾

**[ترجمه]اکمال‌الدین: ابووائل گوید: مردی که او را عبدالله‌بن قلابه می‌گویند، در پی شتری از او که رمیده بود، بیرون شد، در حالی که در صحراهای عدن در آن دشت‌ها بود، ناگهان به شهری رسید که بر آن شهر، دژی بود، در اطراف آن دژ قصرهای بسیار و مناره‌هایی بلند بود، وقتی به آنجا نزدیک شد، گمان کرد که در آنجا کسی هست تا درباره‌ی شترش از او سؤال کند، نه کسی را دید که به آنجا وارد شود و نه کسی که خارج شود، پس از شترش پیاده شد و آن را محکم بست و شمشیرش را کشید و از در دژ داخل شد. ناگهان چشمش به دو در بزرگ افتاد که در دنیا بزرگ‌تر و بلندتر از آنها ندیده بود، و دید که چوب آن از خوشبوترین چوب‌هاست، و برآن ستاره‌هایی از یاقوت زرد و یاقوت سرخ است که نور آنها آنجا را پر کرده است. وقتی این صحنه را دید، خوشش آمد، پس یکی از درها را باز کرد و وارد شد، پس ناگاه شهری را دید که هرگز بینندگان مانند آن را ندیده‌اند، و قصرهایی که در زیر هر یک از آنها ستون‌هایی از زبرجد و یاقوت، آویزان بود، و در بالای هر یک از آن قصرها، اتاق‌هایی بود و در بالای اتاق‌ها، اتاق‌هایی (دیگر) که از طلا و نقره و مروارید و یاقوت و زبرجد ساخته شده بود، و بر هر یک از درهای آن قصرها لنگه‌هایی چون لنگه‌های دروازه شهر قرار داشت. درهایی از چوب خوشبو که بر آن یاقوت‌هایی کنار هم چیده شده بود. و آن قصرها با مروارید و گلوله‌های مشک و زعفران، فرش شده بود. وقتی (مرد) آن را دید و کسی را در آنجا ندید، به وحشت افتاد و به کوچه‌ها نگاه کرد و ناگهان دید که در هر کوچه آن، درخت‌هایی است که بار داده است. و در زیر آن درخت‌ها نهرهایی جاری است. پس گفت: این بهشتی است که خداوند عزوجل برای بندگانش در دنیا توصیف کرده است. پس ستایش خدایی راست که مرا به بهشت وارد کرد، پس از مروارید آنجا و گلوله‌های مشک و زعفران آنجا با خود برداشت، و نتوانست از زبرجد و یاقوت آن چیزی برکند، چرا که آنها بر درها و دیوارها ثابت (و محکم) بودند، و مروارید و گلوله‌های مشک

ص: 367

و زعفران چونان شن و ماسه‌هایی در تمامی آن قصرها و اتاق‌ها بود، پس، از آنها هر چه خواست، برداشت و بیرون رفت تا به شترش رسید و سوار بر آن شد. سپس حرکت کرده و ردپای خود را دنبال کرد تا به یمن بازگشت و آنچه با خود داشت را نشان داد و مردم را بر کار خود آگاه کرد، و مقداری از آن مرواریدها را که بر اثر طول شب‌ها و روزهایی که بر آنها گذشته بود، زرد شده بود، فروخت، پس خبر او منتشر شد و به معاویه‌بن ابی‌سفیان رسید، پس شخصی را نزد حاکم صنعاء فرستاده و برای او نوشت که در این موضوع تحقیق کن. پس تحقیق کرد و نزد معاویه آمد، معاویه با او خلوت کرد و آنچه را بررسی کرده بود، از او پرسید، پس مسأله شهر و آنچه در آن دیده بود را برای او بیان کرد و مروارید و گلوله‌های مشک و زعفرانی را که از آنجا با خود آورده بود، بر او عرضه کرد. پس گفت: به خدا قسم، به سلیمان پسر داود نیز مانند این شهر را نداده بودند، پس معاویه (کسی را) نزد کعب‌الأحبار فرستاده و او را فراخواند. پس به او گفت: ای ابااسحاق، آیا تو می‌دانی که در دنیا شهری است که با طلا و نقره بنا شده و ستون‌هایش زبرجد و یاقوت و شن‌های قصرها و اتاق‌هایش مروارید است و نهرهایش در کوچه‌ها از زیر درخت‌ها جاری است؟ کعب گفت: اما این شهر، صاحبش شداد بن عاد است که آن را بنا کرد، و اما شهر ارم دارای ستون‌هاست که خدای عزوجل در کتاب خود که آن را بر پیامبرش محمد صلی الله علیه و آله و سلم نازل کرد، آن را توصیف کرده و گفته است که مانندش در شهرها ساخته نشده است، معاویه گفت: با ما درباره داستان آن سخن بگو، پس گفت: به راستی عاد نخستین – و نه عاد قوم هود- دو پسر داشت، یکی را شدید و دیگری را شدّاد نامید، پس عاد هلاک شد و آن دو ماندند و پادشاهی کردند و ستم نمودند و مردم در شرق و غرب از آنان اطاعت کردند. پس شدید مرد و شداد ماند، پس به تنهایی به پادشاهی رسید و کسی با او شراکت نداشت، و او به خواندن کتاب بسیار علاقمند بود و هرگاه می‌شنید که از بهشت و بنا و یاقوت و زبرجد و مروارید آن یاد می‌کنند، از روی سرکشی بر خداوند عزوجل، دوست داشت مانند آن را در دنیا بسازد. پس بر کار ساخت آن یکصد مرد را گماشت که زیر نظر هر یک از آنان هزار خادم بود. پس گفت: به سوی خوش آب و هواترین دشت در زمین بروید و آن را گسترش داده و برای من در آنجا شهری از طلا و نقره و یاقوت و زبرجد و مروارید بسازید، و در زیر آن شهر، ستون‌هایی از زبرجد کار کنید، و بر بالای شهر قصرهایی بسازید و بر قصرها اتاق‌هایی و بر بالای اتاق‌ها، اتاق‌هایی، و در زیر قصرها در کوچه‌هایش از همه‌ی انواع میوه‌ها بکارید و در آن نهرها جاری سازید تا در زیر درخت‌هایش باشد، چرا که من در کتاب، وصف بهشت را می‌بینم و دوست دارم مانند آن را در دنیا قرار دهم، به او گفتند: ما چگونه بر این میزان از جواهر و طلا و نقره تواناییم تا بتوانیم شهری آنچنان که تو وصف کرده‌ای، بسازیم؟ شداد گفت: آیا نمی‌دانید که حکومت دنیا

ص: 368

به دست من است؟ گفتند: آری، گفت: پس به سوی تمامی معدن‌های جواهر و طلا و نقره رفته امر آن را برعهده گیرید تا اینکه هرچه به آن نیاز دارید را جمع کنید، و همه طلا و نقره‌هایی که در دست مردم می‌بینید را جمع کنید، پس به همه شاهان شرق و غرب (نامه) نوشتند و در مدت ده سال اقدام به جمع کردن انواع جواهرات نمودند، پس این شهر را در مدت سیصد سال برای او بنا کردند و عمر شدّاد نهصد سال بود. زمانی که نزد او آمده و از تمام کردن آن کار به او خبر دادند، گفت: پس حرکت کنید و برآن دژی قرار دهید و پیرامون دژ هزار قصر قرار دهید و کنار هر قصری هزار مناره بگذارید، که در هر یک از آن قصرها یکی از وزیران من باشد. پس بازگشته و همه اینها را انجام دادند. سپس نزد او آمدند و به او خبر دادند که مطابق فرمان او کار را تمام کرده‌اند، پس به مردم فرمان داد که برای حرکت به سوی ارم دارای ستون‌ها آماده شوند، پس ده سال در آماده شدن به سوی آنجا بودند، سپس پادشاه به قصد ارم به راه افتاد، وقتی به اندازه یک روز و شب تا شهر مانده بود، خداوند عزوجل بر او و تمام همراهانش فریادی از آسمان فرستاد و هلاکشان کرد. و او و هیچ‌کس از همراهانش وارد ارم نشدند؛ پس این است وصف ارم دارای ستون‌ها که مانندش در شهرها ساخته نشده بود و به راستی من در کتاب‌ها دیده‌ام که مردی وارد آن می‌شود و آنچه در آن است را می‌بیند سپس خارج شده و با مردم درباره آنچه دیده است، سخن می‌گوید، اما تصدیقش نمی‌کنند، و به زودی اهل دین در آخرالزمان وارد آن می‌شوند. - . اکمال الدین: 305-307 -

قصص‌الانبیاء: همین حدیث را از صدوق روایت کرده است. - . نسخه خطی -

می‌گویم: در مجمع‌البیان از وهب‌بن منبته، مشابه آن روایت شده است و در پایان روایت آورده شده که وی گفت: و در زمان تو مردی از مسلمانان که سرخ‌رو و دارای موهای بور و کوتاه‌قد است و بر ابرویش و بر گردنش خالی است، در آن صحراها در پی شترش روانه می‌شود، و مرد نزد معاویه بود، پس کعب به او روی کرد و گفت: به خدا سوگند، این همان مرد است. - . مجمع البیان 10: 486-487. وهب بن منبه از فارسهای یمن است که با کتابهای تاریخ و قصهها آشنا بود و کتابهای پیشینیان را میخواند. -

**[ترجمه]

«3»

ک، إکمال الدین وجدت فی کتاب المعمرین أنه حکی عن هشام بن السعد الرحال قال وجدنا بالإسکندریة مکتوب (مکتوبا) فیه أنا شداد بن عاد أنا الذی شیدت العماد ⁽⁴⁾الَّتِی لَمْ

1) کمال الدین: 305- 307. قال المسعودیّ فی مروج الذهب و لنعم ما قال: ان هذا من أکاذیب الندماء لیتقربوا بها عند السلاطین. م.

2) مخطوط. م.

3) مجمع البیان 10: 486- 487. و وهب بن منبه من ابناء فارس فی الیمن کان عالما بالتواریخ و القصص قارئا لکتب الاولین. م.

4) فی نسخة: شددت العماد.

یُخْلَقْ مِثْلُها فِی الْبِلادِ و جندت الأجناد و سددت بساعدی الواد ⁽¹⁾فبنیتهن إذ لا شیب و لا موت و إذ الحجارة فی اللین مثل الطین و کنزت کنزا فی البحر علی اثنی عشر منزلا لن یخرجه أحد حتی تخرجه أمة محمد صلی الله علیه و آله ⁽²⁾

**[ترجمه]اکمال‌الدین: در کتاب معمرین دیدم که از هشام‌بن سعد رحّال حکایت شده است که گفت: در اسکندریه چیزی دیدیم که در آن نوشته بود: من شداد پسر عاد هستم. من عاد کسی هستم که ستونی را که

ص: 369

مانندش در شهرها ساخته نشده بود، ساختم. و لشکریان را جمع کردم و با بازوی خویش منطقه را مسدود کرد، پس زمانی که نه پیری‌ای بود و نه مرگی؛ و زمانی که سنگ در نرمی مانند خاک بود، آنها را بنا کردم و گنجی در دریا بر دوازده منزل ذخیره کردم که هیچ‌کس آن را بیرون نخواهد آورد تا وقتی که امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم آن را بیرون آورند. - . اکمال الدین: 307-308. و در آن آمده است: آن را خارج نخواهند کرد مگر اینکه قائم آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم آن را خارج میکند. -

**[ترجمه]

باب 6 قصة صالح علیه السلام و قومه‌

الآیات

الأعراف: «وَ إِلی ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ قَدْ جاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوها تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللَّهِ وَ لا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاءَ اللَّهِ وَ لا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ* قالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کافِرُونَ* فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَ قالُوا یا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ* فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دارِهِمْ جاثِمِینَ* فَتَوَلَّی عَنْهُمْ وَ قالَ یا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لکِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِینَ»(73-79)

هود: «وَ إِلی ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ* قالُوا یا صالِحُ قَدْ کُنْتَ فِینا مَرْجُوًّا قَبْلَ هذا أَ تَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ ما یَعْبُدُ آباؤُنا وَ إِنَّنا لَفِی شَکٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَیْهِ مُرِیبٍ* قالَ یا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتانِی مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَیْتُهُ فَما تَزِیدُونَنِی غَیْرَ تَخْسِیرٍ* وَ یا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَکُمْ آیَةً

1) فی المصدر: و شددت بساعدی الواد. م.

2) کمال الدین: 307- 308. و الموجود فیه: لم یخرجه حتّی یخرجه قائم آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلم. م.

فَذَرُوها تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللَّهِ وَ لا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذابٌ قَرِیبٌ* فَعَقَرُوها فَقالَ تَمَتَّعُوا فِی دارِکُمْ ثَلاثَةَ أَیَّامٍ ذلِکَ وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ* فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّیْنا صالِحاً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ* وَ أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیارِهِمْ جاثِمِینَ* کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیها أَلا إِنَّ ثَمُودَ کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ»(61-68)

الحجر: «وَ لَقَدْ کَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِینَ* وَ آتَیْناهُمْ آیاتِنا فَکانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ* وَ کانُوا یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً آمِنِینَ* فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُصْبِحِینَ* فَما أَغْنی عَنْهُمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ»(80-84)

الشعراء: «کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صالِحٌ أَ لا تَتَّقُونَ إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ* فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُونِ* وَ ما أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلی رَبِّ الْعالَمِینَ أَ تُتْرَکُونَ فِی ما هاهُنا آمِنِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ* وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُها هَضِیمٌ وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً فارِهِینَ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُونِ* وَ لا تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ* الَّذِینَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لا یُصْلِحُونَ* قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِینَ* ما أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآیَةٍ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ* قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَ لَکُمْ شِرْبُ یَوْمٍ مَعْلُومٍ* وَ لا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذابُ یَوْمٍ* عَظِیمٍ فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِینَ* فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً وَ ما کانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ* وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ»(141-159)

النمل: «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلی ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذا هُمْ فَرِیقانِ یَخْتَصِمُونَ* قالَ یا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّیِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْ لا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ* قالُوا اطَّیَّرْنا بِکَ وَ بِمَنْ مَعَکَ قالَ طائِرُکُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ* وَ کانَ فِی الْمَدِینَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لا یُصْلِحُونَ قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَیِّتَنَّهُ وَ أَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِیِّهِ ما شَهِدْنا مَهْلِکَ أَهْلِهِ وَ إِنَّا لَصادِقُونَ وَ مَکَرُوا مَکْراً وَ مَکَرْنا مَکْراً وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ *فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ مَکْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَ قَوْمَهُمْ أَجْمَعِینَ فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خاوِیَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ وَ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا وَ کانُوا یَتَّقُونَ»(45-53)

السجدة: «وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمی ⁽¹⁾عَلَی الْهُدی فَأَخَذَتْهُمْ صاعِقَةُ الْعَذابِ الْهُونِ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ* وَ نَجَّیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا وَ کانُوا یَتَّقُونَ»(17-18)

الذاریات: «وَ فِی ثَمُودَ إِذْ قِیلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتَّی حِینٍ* فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ* فَمَا اسْتَطاعُوا مِنْ قِیامٍ وَ ما کانُوا مُنْتَصِرِینَ»(42-45)

القمر: «کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ* فَقالُوا أَ بَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذاً لَفِی ضَلالٍ وَ سُعُرٍ* أَ أُلْقِیَ الذِّکْرُ عَلَیْهِ مِنْ بَیْنِنا بَلْ هُوَ کَذَّابٌ أَشِرٌ* سَیَعْلَمُونَ غَداً مَنِ الْکَذَّابُ الْأَشِرُ* إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَ اصْطَبِرْ وَ نَبِّئْهُمْ أَنَّ الْماءَ قِسْمَةٌ بَیْنَهُمْ کُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطی فَعَقَرَ* فَکَیْفَ کانَ عَذابِی وَ نُذُرِ* إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ صَیْحَةً واحِدَةً فَکانُوا کَهَشِیمِ الْمُحْتَظِرِ* وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ»(23-32)

الحاقة: «کَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عادٌ بِالْقارِعَةِ* فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِکُوا بِالطَّاغِیَةِ»(4-5)

الفجر: «وَ ثَمُودَ الَّذِینَ جابُوا ⁽²⁾الصَّخْرَ بِالْوادِ»(9)

الشمس: «کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْواها* إِذِ انْبَعَثَ أَشْقاها* فَقالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ناقَةَ اللَّهِ وَ سُقْیاها* فَکَذَّبُوهُ فَعَقَرُوها فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاها* وَ لا یَخافُ عُقْباها»(11-15)

{و به سوی [قوم] نمود، صالح برادرشان را [فرستادیم] گفت: ای قوم من، خدا را بپرستید، برای شما معبودی جز او نیست؛ در حقیقت، برای شما از جانب پروردگارتان دلیلی آشکار آمده است. این، ماده شتر خدا برای شماست که پدیده‌ای شگرف است.

ص: 370

پس آن را بگذارید تا در زمین خدا بخورد و گزندی به او نرسانید تا [مبادا] شما را عذابی دردناک فراگیرد * و به یاد آورید هنگامی را که شما را پس از [قوم] عاد جانشینان [آنان] گردانید؛ و در زمین به شما جای [مناسب] داد. در دشت‌های آن [برای خود] کاخ‌هایی اختیار می‌کردید، و از کوه‌ها خانه‌هایی[زمستانی] می‌تراشیدند، پس نعمت‌های خدا را به یاد آورید و در زمین سر به فساد بر مدارید* سران قوم او که استکبار می‌ورزیدند، به مستضعفانی که ایمان آورده بودند، گفتند: آیا می‌دانید که صالح از طرف پروردگارش فرستاده شده است؟ گفتند: بی‌تردید، ما به آنچه وی بدان رسالت یافته است مؤمنیم* کسانی که استکبار می‌ورزیدند، گفتند: ما به آنچه شما بدان ایمان آورده‌اید کافریم* پس آن ماده شتر را پی کردند و از فرمان پروردگار خود سرپیچیدند و گفتند: ای صالح، اگر از پیامبرانی، آنچه را به ما وعده می‌دهی برای ما بیاور* آنگاه زمین‌لرزه آنان را فرو گرفت و در خانه‌هایشان از پا درآمدند.* پس [صالح] از ایشان روی برتافت و گفت: ای قوم من، به راستی، من پیام پروردگارم را به شما رساندم و خیر شما را خواستم ولی شما خیرخواهان [و نصیحتگران] را دوست نمی‌دارید.}

• وَإِلَی ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ یَا قَوْمِ اعْبُدُواْ اللّهَ مَا لَکُم مِّنْ إِلَ-هٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنشَأَکُم مِّنَ الأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَکُمْ فِیهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُّجِیبٌ * قَالُواْ یَا صَالِحُ قَدْ کُنتَ فِینَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَ-ذَا أَتَنْهَانَا أَن نَّعْبُدَ مَا یَعْبُدُ آبَاؤُنَا وَإِنَّنَا لَفِی شَکٍّ مِّمَّا تَدْعُونَا إِلَیْهِ مُرِیبٍ * قَالَ یَا قَوْمِ أَرَأَیْتُمْ إِن کُنتُ عَلَی بَیِّنَةً مِّن رَّبِّی وَآتَانِی مِنْهُ رَحْمَةً فَمَن یَنصُرُنِی مِنَ اللّهِ إِنْ عَصَیْتُهُ فَمَا تَزِیدُونَنِی غَیْرَ تَخْسِیرٍ * وَیَا قَوْمِ هَ-ذِهِ نَاقَةُ اللّهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهَا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّهِ وَلاَ تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذَابٌ قَرِیبٌ * فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُواْ فِی دَارِکُمْ ثَلاَثَةَ أَیَّامٍ ذَلِکَ وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ * فَلَمَّا جَاء أَمْرُنَا نَجَّیْنَا صَالِحًا وَالَّذِینَ آمَنُواْ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا وَمِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ * وَأَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُواْ الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُواْ فِی دِیَارِهِمْ جَاثِمِینَ * کَأَن لَّمْ یَغْنَوْاْ فِیهَا أَلاَ إِنَّ ثَمُودَ کَفرُواْ رَبَّهُمْ أَلاَ بُعْدًا لِّثَمُودَ. - . هود/61-68 -

{و به سوی [قوم] ثمود، برادرشان صالح را [فرستادیم]. گفت: ای قوم من! خدا را بپرستید. برای شما هیچ معبودی جز او نیست. او شما را از زمین پدید آورد و در آن شما را استقرار داد. پس از او آمرزش بخواهید، آنگاه به درگاه او توبه کنید، که پروردگارم نزدیک [و] اجابت‌کننده است* گفتند: ای صالح، به راستی تو پیش ازاین، میان ما مایه امید بودی. آیا ما را از پرستش آنچه پدرانمان می‌پرستیدند باز می‌داری؟ و بی‌گمان، ما از آنچه تو ما را بدان می‌خوانی سخت دچار ننگیم* گفت: ای قوم من، چه بینید، اگر [در این دعوا] بر حجتی روشن از پروردگار خود باشم و او از جانب خود رحمتی به من داده باشد، پس اگر او را نافرمانی کنم چه کسی در برابر خدا مرا یاری می‌کند؟ در نتیجه، شما جز بر زیان من نمی‌افزایید* و ای قوم من، این ماده شتر خداست که برای شما پدیده‌ای شگرف است. پس بگذارید او در زمین خدا بخورد و آسیبش برسانید که شما را عذابی زودرس فرو می‌گیرد* پس آن [ماده شتر] را پی کردند، و [صالح] گفت: سه روز در خانه‌هایتان برخوردار شوید. این وعده‌ای بی‌دروغ است* پس چون فرمان ما در رسید، صالح کسانی که به او ایمان آورده بودند، به رحمت خود رهانیدیم و از رسوایی آن روز [نجات دادیم]. به یقین، پروردگار تو همان نیرومند شکست‌ناپذیر است* و کسانی را که ستم ورزیده بودند، آن بانگ [مرگبار] فرا گرفت، و در خانه‌هایشان از پا درآمدند* گویا هرگز در آن [خانه‌ها] نبوده‌اند. آگاه باشید که ثمودیان به پروردگارشان کفر ورزیدند. هان. مرگ بر ثمود.}

• وَلَقَدْ کَذَّبَ أَصْحَابُ الحِجْرِ الْمُرْسَلِینَ * وَآتَیْنَاهُمْ آیَاتِنَا فَکَانُواْ عَنْهَا مُعْرِضِینَ * وَکَانُواْ یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُیُوتًا آمِنِینَ * فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُصْبِحِینَ * فَمَا أَغْنَی عَنْهُم مَّا کَانُواْ یَکْسِبُونَ. - . حجر/ 80- 84 -

{و اهل حجر [نیز] پیامبران [ما] را تکذیب کردند* و آیات خود را به آنان دادیم. [ولی] از آنها اعراض کردند.* و [برای خود] از کوه‌ها خانه‌هایی می‌تراشیدند که در امان بمانند.* پس صبحدم، فریاد [مرگبار]، آنان را فرو گرفت.* و آنچه به دست می‌آورند، به کارشان نخورد.}

• کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ * إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ أَلَا تَتَّقُونَ * إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ * فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِیعُونِ * وَمَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی رَبِّ الْعَالَمِینَ * أَتُتْرَکُونَ فِی مَا هَاهُنَا آمِنِینَ * فِی جَنَّاتٍ وَعُیُونٍ * وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِیمٌ * وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُیُوتًا فَارِهِینَ * فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِیعُونِ * وَلَا تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ * الَّذِینَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَلَا یُصلحُونَ * قَالُوا إِنَّمَا أَنتَ مِنَ الْمُسَحَّرِینَ * مَا أَنتَ إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُنَا فَأْتِ بِآیَةٍ إِن کُنتَ مِنَ الصَّادِقِینَ * قَالَ هَذِهِ نَاقَةٌ لَّهَا شِرْبٌ وَلَکُمْ شِرْبُ یَوْمٍ مَّعْلُومٍ * وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذَابُ یَوْمٍ عَظِیمٍ * فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِینَ * فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَةً وَمَا کَانَ أَکْثَرُهُم مُّؤْمِنِینَ * وَإِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ. - . شعراء/ 141-159 -

{ثمودیان، پیامبران [خدا] را تکذیب کردند،* آنگاه که برادرشان صالح به آنان گفت: آیا پروا ندارید؟* من برای شما فرستاده‌ای در خور اعتمادم.* از خدا پروا کنید و فرمانم ببرید.* و بر این [رسالت] اجری از شما طلب نمی‌کنم. اجر من جز بر عهده‌ی پروردگار جهانیان نیست.* آیا شما در آنچه اینجا دارید آسوده رها می‌کنند؟* در باغها و کنار چشمه‌ساران،* و کشتزارها و خرمابنانی که شکوفه‌هایشان لطیف است؟* و هنرمندانه [برای خود] از کوه‌ها خانه‌هایی می‌تراشید.* از خدا پروا کنید و فرمانم ببرید.* و فرمان افراط‌گران را پیروی مکنید:* آنان که در زمین فساد می‌کنند و اصلاح نمی‌کنند* گفتند: قطعاً تو از افسون‌شدگانی.* تو جز بشری مانند ما [بیش] نیستی. اگر راست می‌گویی معجزه‌ای بیاور* گفت: این ماده شتری است که نوبتی از آب اوراست و روزی معین نوبت آب شماست.* و به آن گزندی مرسانید که عذاب روزی هولناک شما را فرو می‌گیرد* پس آن را پی کردند و پشیمان گشتند.* آنگاه، آنان را عذاب فرو گرفت. قطعاً در این [ماجرا] عبرتی است. و[ولی] بیشترشان ایمان آورنده نبودند.* و در حقیقت، پروردگار تو همان شکست‌ناپذیر مهربان است.}

• وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَی ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذَا هُمْ فَرِیقَانِ یَخْتَصِمُونَ * قَالَ یَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّیِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلَا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ * قَالُوا اطَّیَّرْنَا بِکَ وَبِمَن مَّعَکَ قَالَ طَائِرُکُمْ عِندَ اللَّهِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ * وَکَانَ فِی الْمَدِینَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَلَا یُصلحُونَ * قَالُوا تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَیِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِیِّهِ مَا شَهِدْنَا مَهْلِکَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ * وَمَکَرُوا مَکْرًا وَمَکَرْنَا مَکْرًا وَهُمْ لَا یَشْعُرُونَ * فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ مَکْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِینَ * فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خَاوِیَةً بِمَا ظَلَمُوا إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَةً لِّقَوْمٍ یَعْلَمُونَ * وَأَنجَیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا وَکَانُوا یَتَّقُونَ. - . نمل/ 45- 53 -

{و به راستی، به سوی ثمود، برادرشان صالح را فرستادیم که: خدا را بپرستید. پس به ناگاه آنان دو دسته‌ی متخاصم شدند.* [صالح] گفت: ای قوم من، چرا پیش از [جستن] نیکی، شتابزده‌خواهان بدی هستید؟ چرا از خدا آمرزش نمی‌خواهید؟ باشد که مورد رحمت قرار گیرید* گفتند: ما به تو و به هر کس که همراه توست شگون بد زدیم. گفت: سرنوشت خوب و بدتان پیش خداست، بلکه شما مردمی هستید که مورد آزمایش قرار گرفته‌اید* و در آن شهر، نه دسته بودند که در آن سرزمین فساد می‌کردند و از در اصلاح در نمی‌آمدند.* [باهم] گفتند: با یکدیگر سوگند بخورید که: حتماً به [صالح] و کسانش شبیخون می‌زنیم، سپس به ولّی او خواهیم گفت: ما در محل قتل کسانش حاضر نبودیم، و ما قطعاً راست می‌گوئیم* و دست به نیرنگ زدند و [ما نیز] دست به نیرنگ زدیم و خبر نداشتند.* پس بنگر که فرجام نیرنگشان چگونه بود: ما آنان و قومشان را همگی هلاک کردیم.* و این [هم] خانه‌های خالی آنهاست به [سزای] بیداری که کرده‌اند. قطعاً در این [کیفر] برای مردمی که می‌دانند عبرتی خواهد بود.* و کسانی که ایمان آورده و تقوا پیشه کرده بودند رهانیدیم.}

ص: 371

• وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَی عَلَی الْهُدَی فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ بِمَا کَانُوا یَکْسِبُونَ* وَنَجَّیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا وَکَانُوا یَتَّقُونَ. - . فصلت/ 17-18 -

{و اما ثمودیان: پس آنان را رهبری کردیم و [لی] کوردلی را بر هدایت ترجیح دادند، پس به [کیفر] آنچه مرتکب می‌شدند صاعقه عذاب خفت‌آور آنان را فرو گرفت.* و کسانی که ایمان آورده بودند و پروا می‌داشتند رهانیدیم.}

• وَفِی ثَمُودَ إِذْ قِیلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتَّی حِینٍ * فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَهُمْ یَنظُرُونَ* فَمَا اسْتَطَاعُوا مِن قِیَامٍ وَمَا کَانُوا مُنتَصِرِینَ. - . ذاریات/ 43- 45 -

{به هرچه می‌وزید آن را چون خاکستر استخوان مرده می‌گردانید.* در [ماجرای] ثمود [نیز عبرتی بود]، آنگاه که به ایشان گفته شد: تا چندی برخوردار شوید.* تا [آنکه] فرمان پروردگار خود سر برتافتند و در حالی که آنها می‌نگریستند، آذرخش آنها را فرو گرفت.* در نتیجه نه توانستند به پای خیزند و نه طلب یاری کنند}

• کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ * فَقَالُوا أَبَشَرًا مِّنَّا وَاحِدًا نَّتَّبِعُهُ إِنَّا إِذًا لَّفِی ضَلَالٍ وَسُعُرٍ * أَؤُلْقِیَ الذِّکْرُ عَلَیْهِ مِن بَیْنِنَا بَلْ هُوَ کَذَّابٌ أَشِرٌ * سَیَعْلَمُونَ غَدًا مَّنِ الْکَذَّابُ الْأَشِرُ* إِنَّا مُرْسِلُو النَّاقَةِ فِتْنَةً لَّهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَاصْطَبِرْ* وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمَاء قِسْمَةٌ بَیْنَهُمْ کُلُّ شِرْبٍ مُّحْتَضَرٌ* فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَی فَعَقَرَ* فَکَیْفَ کَانَ عَذَابِی وَنُذُرِ* إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ صَیْحَةً وَاحِدَةً فَکَانُوا کَهَشِیمِ الْمُحْتَظِرِ* وَلَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّکِرٍ. - . قمر/ 23-32 -

{قوم ثمود هشداردهندگان را تکذیب کردند.* و گفتند: آیا تنها بشری از خودمان را پیروی کنیم؟ در این صورت، ما واقعاً در گمراهی و جنون خواهیم بود.* آیا از میان ما [وحی] بر او القاء شده است؟ [نه،] بلکه او دروغگویی گستاخ است.* به زودی فردا بدانند دروغگوی گستاخ کیست؟* ما برای آزمایش آنان [آن] ماده شتر را فرستادیم و [به صالح گفتیم:] مراقب آنان باش و شکیبایی کن.* و به آنان خبر ده که آب میانشان بخش شده است: هرکدام را آب به نوبت خواهد بود.* پس رفیقشان را صدا کردند و [او] شمشیر کشید و [شتر را] پی کرده * پس چگونه بود عذاب من هشدارها [ی من]؟* ما بر [سر]شان یک فریاد [مرگبار] فرستادیم و چون گیاه خشکیده [کوچه‌ها] ریز ریز شدند* و قطعاً قرآن را برای پندآموزی آسان کردیم، پس آیا پندگیرنده‌ای هست؟}

• کَذَّبَتْ ثَمُودُ وَعَادٌ بِالْقَارِعَةِ * فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِکُوا بِالطَّاغِیَةِ. - . حاقه/ 4-5 -

{ثمود و عاد، آن حادثه کوبنده را تکذیب کردند.* اما ثمود به [سزای] سرکشی [خود] به هلاکت رسیدند}

• وَثَمُودَ الَّذِینَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ. - . فجر/ 9 -

{و با ثمود، همانان که در دره، تخته سنگ‌ها را می‌بریدند و شکاف ایجاد میکردند}

• کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاهَا * إِذِ انبَعَثَ أَشْقَاهَا * فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ نَاقَةَ اللَّهِ وَسُقْیَاهَا * فَکَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ رَبُّهُم بِذَنبِهِمْ فَسَوَّاهَا * وَلَا یَخَافُ عُقْبَاهَا. - . شمس/ 11-15 -

{[قوم] ثمود به سبب طغیان خود به تکذیب پرداختند * آنگاه که شقی‌ترینشان بر [پا] خاست * پس فرستاده‌ی خدا به آنان گفت: زنهار! ماده شتر خدا و [نوبت] آب خوردنش را [حرمت ندهید] و [لی] دروغ‌زنش خواندند و آن [ماده شتر] را پی کردند، و پروردگارشان به [سزای] گناهانشان بر سرشان عذاب آورد و آنان را با خاک یکسان کرد * و از پیامد کار خویش، بیمی به خود راه نداد.}

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی رحمه الله: بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ أی دلالة معجزة شاهدة علی صدقی هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَکُمْ إنه إشارة إلی ناقة بعینها أضافها إلی الله سبحانه تفضیلا و تخصیصا نحو بیت الله و قیل إنه أضافها إلیه لأنه خلقها بلا واسطة و جعلها دلالة علی

1) قال السیّد الرضیّ رضوان اللّه تعالی علیه: المراد بالعمی هاهنا ظلام البصیرة و المتاه فی الغوایة، فان ذلک أخفّ علی الإنسان و أشد ملائمة للطباع من تحمل مشاق النظر و التلجج فی غمار الفکر.

2) أی خرقوا الصخرة و اتخذوا فیه بیوتا، من جاب یجوب جوبا: إذا خرق.

توحیده و صدق رسوله لأنها خرجت من صخرة ملساء تمخضت ⁽¹⁾بها کما تتمخض المرأة ثم انفلقت عنها علی الصفة التی طلبوها و کان لها شرب یوم تشرب فیه ماء الوادی کله و تسقیهم اللبن بدله و لهم شرب یوم یخصهم لا تقرب فیه ماءهم و قیل إنما أضافها إلی الله لأنه لم یکن لها مالک سواه تعالی قال الحسن کانت ناقة من النوق و کان وجه الإعجاز فیها أنها کانت تشرب ماء الوادی کله فی یوم تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها السهل خلاف الجبل و هو ما لیس فیه مشقة علی النفس أی تبنون فی سهولها الدور و القصور و إنما اتخذوها فی السهول لیصیفوا فیها ⁽²⁾وَ تَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُیُوتاً قال ابن عباس کانوا یبنون القصور بکل موضع و ینحتون من الجبال بیوتا یسکنونها شتاء لتکون مساکنهم فی الشتاء أحصن و أدفأ و یروی أنهم لطول أعمارهم یحتاجون إلی أن ینحتوا بیوتا فی الجبال لأن السقوف و الأبنیة کانت تبلی قبل فناء أعمارهم وَ لا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ ⁽³⁾أی لا تضطربوا بالفساد فی الأرض و لا تبالغوا فیه لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا أی للذین استضعفوهم من المؤمنین لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بدل من قوله لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فَعَقَرُوا النَّاقَةَ قال الأزهری العقر عند العرب قطع عرقوب ⁽⁴⁾البعیر ثم جعل النحر عقرا لأن ناحر البعیر یعقره ثم ینحره وَ عَتَوْا أی تجاوزوا الحد فی الفساد ⁽⁵⁾

و کانت ثمود بوادی القری بین المدینة و الشام و کانت عاد بالیمن.

وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیها أی جعلکم عمار الأرض أو عمرها لکم مدة أعمارکم من العمری أو أطال فیها أعمارکم قال الضحاک و کانت أعمارهم من ألف سنة إلی ثلاث مائة سنة أو أمرکم من عماراتها بما تحتاجون إلیه من المساکن و الزراعات و غرس الأشجار قَدْ کُنْتَ فِینا مَرْجُوًّا أی کنا نرجو منک الخیر فالآن یئسنا منک بإبداعک ما أبدعت أو نظنک عونا لنا علی دیننا مُرِیبٍ موجب للریبة و التهمة رَحْمَةً أی النبوة غَیْرَ تَخْسِیرٍ

1) تمخضت الحامل: دنا ولادها و أخذها الطلق.

2) أی لیقیموا بها فی زمن الصیف.

3) العثو: المبالغة فی الفساد أو الکفر أو الکبر.

4) العرقوب: عصب غلیظ فوق العقب.

5) مجمع البیان 4: 440- 441. و فیه: فی الفساد و المعصیة. م.

أی نسبتی إلی الخسارة أو بصیرة فی خسارتکم أو إن أجبتکم کنت بمنزلة من یزداد الخسران فَعَقَرُوها أی عقرها بعضهم و رضی البعض و إنما عقرها أحمر ثمود وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ معطوف علی محذوف أی من العذاب و من الخزی الذی لزمهم ذلک الیوم ⁽¹⁾و الحجر اسم البلد الذی کان فیه ثمود و قیل اسم لواد کانوا یسکنونها وَ آتَیْناهُمْ آیاتِنا أی الحجج و المعجزات. ⁽²⁾أَ تُتْرَکُونَ فِی ما هاهُنا أی تظنون أنکم تترکون فیما أعطاکم الله من الخیر فی هذه الدنیا آمِنِینَ من الموت و العذاب ثم عدد نعمهم فقال فِی جَنَّاتٍ إلی قوله طَلْعُها هَضِیمٌ الطلع الکفر ⁽³⁾و الهضیم الیافع النضیج أو الرطب اللین أو الذی إذا مس تفتت أو الذی لیس فی نوی فارِهِینَ أی حاذقین بنحتها أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ یعنی الرؤساء منهم و هم تسعة من ثمود الذین عقروا الناقة مِنَ الْمُسَحَّرِینَ أی أصبت بسحر ففسد عقلک أو من المخدوعین و قیل معناه أنت مجوف مثلنا لک سحر أی رئة تأکل و تشرب فلم صرت أولی بالنبوة منا. ⁽⁴⁾فَإِذا هُمْ فَرِیقانِ أی مؤمنون و کافرون بِالسَّیِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ أی بالعذاب قبل الرحمة أی لم قلتم إن کان ما آتینا به حقا فأتنا بالعذاب قالُوا اطَّیَّرْنا أی تشأمنا بِکَ وَ بِمَنْ مَعَکَ و ذلک لأنهم قحط عنهم المطر و جاعوا فقالوا أصابنا هذا من شؤمک قالَ طائِرُکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أی الشؤم أتاکم من عند الله بکفرکم تُفْتَنُونَ أی تختبرون بالخیر و الشر أو تعذبون بسوء أعمالکم أو تمتحنون بطاعة الله و معصیته تِسْعَةُ رَهْطٍ هم أشرافهم و هم الذین سعوا فی عقر الناقة قال ابن عباس هم قدار بن سالف و مصدع و دهمی و دهیم و دعمی و دعیم و أسلم و قبال و صداق ⁽⁵⁾قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ أی احلفوا (تحالفوا) بالله لَنُبَیِّتَنَّهُ لنقتلن

1) مجمع البیان 5: 174- 175. م.

2) مجمع البیان 6: 343. م.

3) الکفر بالتحریک: وعاء طلع النخل. و أضاف الرضی قدّس سرّه علی ما ذکره من المعنی للهضیم معنی و هو الذی قد ضمن ضمر ظ بدخول بعضه فی بعض، فکان بعضه هضم بعضا لفرط تکاثفه و شدة تشابکه.

4) مجمع البیان 7: 199- 200. م.

5) فی المصدر: «و صداف» بالفاء، و ذکر ابن حبیب فی المحبر أسماءهم هکذا: 1- مصدع بن دهر 2- قدار بن سالف 3- هریم 4- صؤاب 5- داب 6- رئاب 7- دعمی 8- هرمی 9- رعین بن عمرو. و ذکر الثعلبی فی العرائس أسماء أربعة منهم هکذا: 1- قدار بن سالف 2- مصدع 3- هدیات ابن مبلع خال قدار 4- دعر بن غنم بن داعرة أخو مصدع و لم یتعرض أسماء بقیتهم.

صالحا وأهله بیاتا « ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِیِّهِ » أی لذی رحم صالح إن سألنا عنه : « مَا شَهِدنَا مَهلِکِ أهلِهِ » أی ما قتلناه ولا ندری من قتله « وَإنَّا لَصَادِقُونَ » فی هذا القول ، وإنهم دخلوا علی صالح لیقتلوه فأنزل الله سبحانه الملائکة فرموا کل واحد منهم بحجر حتی قتلوهم وسلم صالح من مکرهم ، عن ابن عباس ، وقیل : نزلوا فی سفح جبل ینتظر بعضهم لیأتوا صالحا فهجم علیهم الجبل « خَاوِیَةً » أی خالیة. ⁽¹⁾

« صَاعِقَةُ العَذابِ الهُونِ » أی ذی الهون وهو الذی یهینهم ویخزیهم ، وقد قیل : إن کل عذاب صاعقة لان من یسمعها یصعق لها. ⁽²⁾

وَ فِی ثَمُودَ أی آیة إِذْ قِیلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا و ذلک أنهم لما عقروا الناقة قال لهم صالح تمتعوا ثلاثة أیام ⁽³⁾فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ و هی الموت أو العذاب و الصاعقة کل عذاب مهلک ⁽⁴⁾

فَارْتَقِبْهُمْ أی انتظر أمر الله فیهم أو ما یصنعون وَ اصْطَبِرْ علی ما یصیبک من الأذی قِسْمَةٌ بَیْنَهُمْ یوم للناقة و یوم لهم کُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ أی کل نصیب من الماء یحضره أهله فَنادَوْا صاحِبَهُمْ و هو قدار فَتَعاطی أی تناول الناقة بالعقر صَیْحَةً واحِدَةً یرید صیحة جبرئیل و قیل الصیحة العذاب کَهَشِیمِ الْمُحْتَظِرِ أی فصاروا کهشیم و هو حطام الشجر المنقطع بالکسر ⁽⁵⁾و الرض الذی یجمعه صاحب الحظیرة الذی یتخذ لغنمه حظیرة یمنعها من برد الریح و قیل أی صاروا کالتراب الذی یتناثر من الحائط و تصیبه الریاح فیتحظر مستدیرا. ⁽⁶⁾بِالطَّاغِیَةِ أی أهلکوا بطغیانهم و کفرهم أو بالصیحة الطاغیة و هی التی جاوزت المقدار ⁽⁷⁾

1) مجمع البیان ٧ : ٢٢٦ ـ ٢٢٧. م

2) « ٩ : ٩. م

3) فی المصدر: ثلاثة أیّام و هو قوله تمتعوا حتّی حین فعتوا عن امر ربهم. م.

4) مجمع البیان 9: 159. م.

5) فی نسخة: المتقطع بالکسر. م.

6) مجمع البیان 9: 191- 192. م.

7) مجمع البیان 10: 343. م.

جابُوا الصَّخْرَ أی قطعوها و نقبوها بالوادی الذی کانوا ینزلونه و هو وادی القری ⁽¹⁾

بِطَغْواها أی بطغیانها إِذِ انْبَعَثَ أی انتدب و قام و الأشقی عاقر الناقة و کان أشقر أزرق قصیرا ملتزق الخلق.

وَ قَدْ صَحَّتِ الرِّوَایَةُ بِالْإِسْنَادِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ صُهَیْبٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام مَنْ أَشْقَی الْأَوَّلِینَ قَالَ عَاقِرُ النَّاقَةِ قَالَ صَدَقْتَ فَمَنْ أَشْقَی الْآخِرِینَ قَالَ قُلْتُ لَا أَعْلَمُ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الَّذِی یَضْرِبُکَ عَلَی هَذِهِ وَ أَشَارَ إِلَی یَافُوخِهِ ⁽²⁾

وَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ یَاسِرٍ قَالَ: کُنْتُ أَنَا وَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام فِی غَزْوَةِ الْعُشَیْرَةِ ⁽³⁾نَائِمَیْنِ فِی صَوْرٍ ⁽⁴⁾مِنَ النَّخْلِ وَ دَقْعَاءَ مِنَ التُّرَابِ فَوَ اللَّهِ مَا أَهَبَّنَا ⁽⁵⁾إِلَّا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُحَرِّکُنَا بِرِجْلِهِ وَ قَدْ تَتَرَّبْنَا مِنْ تِلْکَ الدَّقْعَاءِ ⁽⁶⁾فَقَالَ أَ لَا أُحَدِّثُکُمَا بِأَشْقَی النَّاسِ رَجُلَیْنِ قُلْنَا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ أَحْمَرُ ثَمُودَ الَّذِی عَقَرَ النَّاقَةَ وَ الَّذِی یَضْرِبُکَ یَا عَلِیُّ عَلَی هَذِهِ وَ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی قَرْنِهِ حَتَّی یُبَلَّ مِنْهَا هَذِهِ وَ أَخَذَ بِلِحْیَتِهِ.

ناقَةَ اللَّهِ أَیِ احْذَرُوهَا فَلَا تَعْقِرُوهَا- وَ سُقْیاها فَلَا تَزَاحَمُوا فِیهِ- فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ أَیْ فَدَمَّرَ عَلَیْهِمْ أَوْ أَطْبَقَ عَلَیْهِمْ بِالْعَذَابِ وَ أَهْلَکَهُمُ- فَسَوَّاها أَیْ فَسَوَّی الدَّمْدَمَةَ عَلَیْهِمْ وَ عَمَّهُمْ بِهَا وَ لَمْ یُفْلِتْ مِنْهَا أَحَداً وَ سَوَّی الْأُمَّةَ أَیْ أَنْزَلَ الْعَذَابَ بِصَغِیرِهَا وَ کَبِیرِهَا أَوْ جَعَلَ بَعْضَهَا عَلَی مِقْدَارِ بَعْضٍ فِی الِانْدِکَاکِ وَ اللُّصُوقِ بِالْأَرْضِ وَ قِیلَ سَوَّی أَرْضَهُمْ عَلَیْهِمْ- وَ لا یَخافُ عُقْباها أَیْ لَا یَخَافُ اللَّهُ مِنْ أَحَدٍ تَبِعَةً فِی إِهْلَاکِهِمْ أَوْ لَا یَخَافُ الَّذِی عَقَرَهَا عُقْبَاهَا ⁽⁷⁾

1) مجمع البیان 10: 487. م.

2) هو ملتقی عظم مقدم الرأس و مؤخره.

3) قال الیعقوبی فی جملة الغزوات التی لم یکن فیها قتال: و غزاة ذی العشیرة من بطن ینبع و ادع بها بنی مدلج و حلفاء لهم من بنی ضمرة و کتب بینهم کتابا، و الذی قام بذلک بینهم مخشی ابن عمرو الضمیری انتهی. و قال ابن حبیب فی المحبر: و ذلک فی سنة اثنین لمستهل جمادی الأولی و رجع لثمان بقین من جمادی الآخرة و لم یلق کیدا.

4) بالفتح فالسکون النخل المجتمع الصغار.

5) أهبه من نومه: أیقظه.

6) تترب: تلوث بالتراب. الدقعاء: التراب، الأرض التی لا نبات بها.

7) مجمع البیان 10: 498- 499. م.

**[ترجمه]طبرسی که خدایش رحمت کند میگوید: «از جانب پروردگارتان دلیلی آشکار» یعنی دلیلی و معجزه‌ای که گواه بر راستگویی من است «این ماده شتر خدا برای شماست» اشاره به خود ماده شتر کرده است، آن را به خداوند سبحان اضافه کرده است از جهت برتری دادن و اختصاص دادن، مانند خانه خدا؛ و گفته‌اند: آن را به خداوند اضافه کرده است، چرا که خداوند آن را بدون واسطه آفرید و آن را دلیلی بر یکتایی خود

ص: 372

و راستگویی پیامبرش قرار داد، چرا که آن ماده شتر از تخته‌سنگی صاف که چونان زنی آبستن، به آن آبستن شده بود، بیرون آمد، سپس با همان ویژگی که آن را طلب کرده بودند، تخته سنگ از آن شکافته شد. و نوشیدن یک روز نیز به صورت ویژه، مختص آنان بود که در آن روز، ماده شتر به آب آنان نزدیک نمی‌شد؛ و گفته‌اند: به این دلیل آن را به خداوند اضافه کرده است که جز خدای متعال مالکی برای آن نبود؛ حسن گوید: ماده شتری از ماده شتران بود و وجه اعجاز آن این بود که تمام آب وادی را در یک روز می‌نوشید «در دشت‌های آن [برای خود] اختیار می‌کردید» سهل: مقابل کوه، و آن چیزی است که در آن سختی‌ای بر جان نیست، یعنی در دشت‌های آن خانه‌ها و قصرها بنا می‌کنید، و تنها به این دلیل آنها را در دشت‌ها انتخاب می‌کردند که در آنها ییلاق کنند. «و از کوه‌ها، خانه‌هایی [زمستانی] می‌تراشیدند» ابن‌عباس می‌گوید: قصرها را در هر جایی بنا می‌کردند و از کوه‌ها خانه‌هایی می‌تراشیدند که زمستان در آن‌ها ساکن شوند، تا خانه‌هایشان در زمستان محکم‌تر و گرم‌تر باشد، و روایت است که آنان به دلیل طول‌عمرشان احتیاج به این داشتند که خانه‌هایی در کوه‌ها بتراشند، چرا که سقف‌ها و بناها قبل از پایان یافتن عمر آنان کهنه و پوسیده می‌شد «و در زمین سر به فساد بر مدارید» یعنی برای فساد در زمین حرکت نکنید و در آن زیاده‌روی ننمایید «به مستضعفان» یعنی به کسانی از مؤمنان که آنان را به ضعف کشانده بودند «که ایمان آورده بودند» بدل از جمله «به مستضعفان» «پس آن ماده شتر را پی کردند» ازهری گوید: عقر در نزد عرب‌ها یعنی: قطع کردن پی و عصب بالای پاشنه پای شتر، سپس ذبح کردن را نیز عقر قرار دادند زیرا ذبح کننده شتر، ابتدا او را عقر می‌کند و سپس آن را ذبح می‌کند «و سر پیچیدند» یعنی در فساد از حد تجاوز کردند. - . مجمع البیان 4: 440-441 -

و ثمود در وادی‌القری بین مدینه و شام بودند، و عادیان در یمن بودند.

«و در آن شما را استقرار داد» یعنی شما را آبادگران زمین قرار داد، یا زمین را در طول مدت عمرتان به صورت مادام‌العمر برایتان آباد کرد، یا عمرهای شما را در آن طولانی کرد. ضحاک گوید: عمرهای آنان از هزار سال تا سیصد سال بود یا شما را از ساختمان‌های آن به خانه‌ها، زراعت‌ها و درخت‌کاری‌هایی که نیاز دارید، فرمان داد، «به راستی تو پیش از این در میان ما مایه امید بودی» یعنی از تو امید خیر داشتیم، اما اکنون با بدعتی که آورده‌ای از تو ناامید شدیم، یا تو را یاور خود در دینمان می‌پنداشتیم «سخت» باعث شک و تهمت «رحمتی» یعنی نبوت «جز زیان»

ص: 373

یعنی نسبت من به زیان، یا آگاهی در زیان شما، یا اگر شما را اجابت کنم، به منزله کسی خواهم بود که زیانش افزوده می‌شود «پس آن [ماده شتر] را پی کردند» یعنی بعضی از آنان آن را پی کردند و بعضی دیگر راضی شدند و آن را تنها سرخ‌روی ثمود پی کرد «و از رسوایی آن روز» معطوف بر محذوفی است، یعنی از عذاب و از رسوایی‌ای که در آن روز با آنان همراه شد. - . مجمع البیان 5: 174-175 -

«و حجر»: نام شهری است که ثمود در آن بود، و گفته‌اند: نام منطقه‌ای است که در آن ساکن بودند «و آیات خود را به آنان دادیم» یعنی حجت‌ها و معجزه‌ها را. - . مجمع البیان 6: 343 -

«آیا شما را در آنچه اینجا دارید، رها می‌کنند؟» یعنی گمان می‌کنید که شما در خیری که خداوند در این دنیا به شما عطا کرده است، رها می‌شوید؟ «آسودهگان» از مرگ و عذاب، سپس نعمت‌هایشان را شمارش کرده و فرمود: «در باغ‌ها» تا اینجا که فرمود: «که شکوفه‌هایشان لطیف است» طلع: غلاف شکوفه خرما - . الکَفَر: غلاف شکوفه خرما. و رضی قدس سره به معنایی که برای هضیم ذکر کرده است معنای دیگری افزوده است: یعنی یکدیگر را در برگرفتن و در هم پیچیدن. پس برخی از شدت فراوانی و در هم فرورفتگی برخی دیگر را تحت فشار قرار دادند. -

و هضم: رشد یافته رسیده، یا خرمای نرم، یا خرمایی که هرگاه لمس شود، از هم پاشیده می‌شود، یا خرمایی که هسته ندارد «هنرمندانه» یعنی ماهر در تراشیدن آن، «فرمان افراطگران رام یعنی رئیسان آنان را و آنان نه نفر از ثمود بودند که شتر را پی کردند «از افسون شدگان» یعنی به جادو مبتلاشده‌ای پس عقلت فاسد شده است یا از فریب‌خوردگان و گفته‌اند: معنایش این است: تو مانند ما میانتهی - دارای شکم - هستی، تو را شُش است، یعنی ریه‌ای که می‌خورد و می‌نوشد، پس چرا شایسته‌تر از ما به (امر) نبوّت شدی؟ - . مجمع البیان7: 199- 200 -

«پس به ناگاه آنان دو دسته شدند» یعنی مؤمنان و کافران «پیش از نیکی، خواهان بدی» پس خواهان عذاب قبل از رحمت، یعنی چرا گفتید اگر آنچه برای ما آورده‌ای حق است، پس برای ما عذاب بیاور؟ «گفتند: ما فال بد زدیم» یعنی تو و همراهانت را بدیمن دانستیم، و این بدان سبب است که آنان به قحطی باران وگرسنگی دچار شدند، پس گفتند: این از بدیمنی تو به ما رسیده است «گفت: سرنوشت خوب و بدتان پیش خداست» یعنی بدیمنی به خاطر کفرتان، از جانب خدا به شما رسیده است «مورد آزمایش قرار گرفته‌اید» یعنی با نیکی و بدی آزمایش می‌شوید یا به خاطر اعمال بدتان عذاب می‌شوید، یا با طاعت و معصیت خداوند مورد امتحان واقع می‌شوید «نه دسته» آنها اشراف و کسانی بودند که به پی کردن شتر شتافتند. ابن‌عباس می‌گوید: آنان قداربن سالف، مصدع، دهمی، دهیم، دعمی، دعیم، اسلم، قبال و صداق بودند. «گفتند: با یکدیگر سوگند بخورید» یعنی به خدا قسم بخورید «حتما به [صالح] شبیخون می‌زنیم» یعنی قطعاً

ص: 374

صالح و کسانش را شبانه می‌کشیم. «سپس به ولی او خواهیم گفت» یعنی به خویشاوند صالح اگر از ما درباره او پرسید: «ما در محل قتل کسانش حاضر نبودیم» یعنی ما او را نکشته‌ایم و نمی‌دانیم چه کسی او را به قتل رسانده است «و ما قطعاً راست می‌گوییم» در این سخن. آنان برای کشتن صالح بر او وارد شدند، پس خداوند سبحان فرشتگان را نازل کرد که هر یک از آنان را به سنگی زدند تا اینکه آنان را کشتند و صالح از مکر آنان در امان ماند، از ابن‌عباس؛ و گویند، در دامنه کوهی فرود آمدند و منتظر یکدیگر بودند تا بر صالح وارد شوند، پس کوه بر آنان هجوم آورد «خاویه» یعنی خالی. - . مجمع البیان 7: 226- 227 -

«صاعقه عذاب خفت‌آور» یعنی دارای خاری و آن عذابی است که آنان را خوار و رسوا می‌کند، و گفته شده است: هر عذابی صاعقه است، زیرا هر کس آن را بشنود، بیهوش می‌شود. - . مجمع البیان 9: 9 -

«و در [ماجرای] ثمود [نیز عبرتی بود] یعنی نشانه‌ای «آنگاه که به ایشان گفته شد: برخوردار شوید» و این بدان سبب است که وقتی شتر را پی کردند، صالح به آنان گفت: سه روز برخوردار شوید «آذرخش آنان را فرو گرفت» و آن مرگ یا عذاب است، و صاعقه هر عذاب هلاک‌کننده‌ای است. - . مجمع البیان 9: 159 -

«مراقب آنان باش» یعنی منتظر فرمان خداوند در میان آنان یا منتظر آنچه انجام می‌دهند، باش «و شکیبایی کن» بر آزاری که به تو می‌رسد «میانشان تقسیم شده است» یک روز برای شتر و یک روز برای آنان «هرکدام را آب به نوبت خواهد بود» یعنی بر هر قسمتی از آب، اهل آن حاضر می‌شوند «پس رفیقشان را صدا کردند» که همان قدار بود «و [او] شمشیر کشید» یعنی شتر را با پی کردن برگرفت «یک فریاد [مرگبار]» مقصود فریاد جبرئیل است؛ و گفته‌اند: فریاد، همان عذاب است «چون گیاه خشکیده [کومه‌ها] ریزریز شدند» یعنی مانند هشیم شدند که همان خشکیده درختی است که با شکستن قطع شده باشد، و (چوب‌های) خرد و ریزی که صاحب آغل جمع می‌کند تا برای گوسفندانش آغلی بسازد تا از سرمای باد به آنان جلوگیری کند؛ و گفته‌اند: یعنی چونان خاکی شدند که از دیوار پخش می‌شود و باد به آن اصابت می‌کند و آغلی به صورت دایره می‌سازد. - . مجمع البیان 9: 191-192 -

«به [سزای] سرکشی [خود]» یعنی به خاطر سرکشی و کفرشان هلاک شدند، یا به فریاد سرکش یعنی فریادی که از حد گذشته باشد. - . مجمع البیان 10 : 343 -

ص: 375

«تخته‌سنگ‌ها را می‌بریدند» یعنی آن را می‌پیمودند و از آن به منطقه‌ای که درآن منزل داشتند، یعنی وادی‌القری، تونل می‌زدند. - . مجمع البیان 10 : 487 -

«به سبب طغیان خود» یعنی با سرکشی‌شان «آنگاه که بهپاخاست» یعنی ترغیب شد و بهپاخاست، و سنگدل‌ترین، پی‌کنند‌ه شتر است که مو بور کبود کوتاه‌قدی با خلقتی چسبیده بود. و در روایتی صحیح آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به علی‌بن ابی‌طالب علیه السلام فرمود: سنگدل‌ترین گذشتگان کیست؟ فرمود: پی‌کننده شتر. فرمود: درست گفتی، وسنگدل‌ترین آیندگان کیست؟ گفت: گفتم: ای رسول خدا، نمی‌دانم، فرمود: همان که بر این قسمت (از جسم) تو می‌زند - و به قسمت وسط سر ایشان اشاره کرد - .

و از عماربن یاسر روایت شده است که گفت: من و علی‌بن ابی‌طالب علیه السلام در غزوه عشیره در پهنه‌ای از نخل‌ها و زمینی از خاک خوابیده بودیم، پس به خدا سوگند کسی جز رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم ما را بیدار نکرد. با پای (مبارکش) ما را حرکت داد، در حالی که از آن زمین پر خاک، خاک‌آلود بودیم. پس فرمود: آیا شما را از دو مرد که سنگدل‌ترین مردم‌اند خبر دهم؟ گفتیم: بله ای رسول خدا، فرمود: سرخ روی ثمود که شتر را پی کرد، و کسی که بر این عضو تو می‌زند ای علی، - و با دستش به سر او قرار داد – تا اینکه این از آن خیس می‌شود – و محاسن ایشان را گرفت - «زنهار! ماده شتر خدا را» یعنی آن را حرمت نهید و پی نکنید «و [نوبت] آب خوردنش را» پس در آن برایش مزاحمت ایجاد نکنید «بر سرشان عذاب آورد» یعنی پس آنان را نابود کرد یا با عذاب آنان را محاصره و هلاکشان کرد «و آنان را با خاک یکسان کرد» یعنی عذاب را بر آنان یکسان کرد و همه آنان را با آن فراگرفت و هیچ‌کس را از آن رهایی نداد و امت را یکسان نمود، یعنی عذاب را بر کوچک و بزرگ آنان نازل کرد، یا در نابودی و چسباندن به زمین همه را مانند هم قرار داد؛ و گفته شده: زمینشان را بر آنان یکسان کرد «و از پیامد کار خویش، بیمی به خود راه نداد» یعنی خداوند در هلاک کردن آنان از هیچ پیامدی از هیچ‌کس نترسید، یا آنکه شتر را پی کرد، از عاقبت کارش پروا نکرد. - . مجمع البیان 10 : 498- 499 -

ص: 376

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

فس، تفسیر القمی هَضِیمٌ أَیْ مُمْتَلِئٌ- فارِهِینَ أَیْ حَاذِقِینَ وَ یُقْرَأُ فَرِهِینَ أَیْ بَطِرِینَ- ⁽¹⁾تَمَتَّعُوا حَتَّی حِینٍ قَالَ الْحِینُ هَاهُنَا ثَلَاثَةُ أَیَّامٍ ⁽²⁾- فِتْنَةً لَهُمْ أَیِ اخْتِبَاراً- فَنادَوْا صاحِبَهُمْ (قَالَ) قُدَارٌ الَّذِی عَقَرَ النَّاقَةَ- کَهَشِیمِ الْمُحْتَظِرِ قَالَ الْحَشِیشُ وَ النَّبَاتُ- ⁽³⁾کَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عادٌ بِالْقارِعَةِ قَالَ قَرَعَهُمُ الْعَذَابُ ⁽⁴⁾جابُوا الصَّخْرَ حَفَرُوا الْجَوْبَةَ فِی الْجِبَالِ ⁽⁵⁾

**[ترجمه]تفسیر علی‌بن ابراهیم: «هضیم» یعنی پُر «فارهین: هنرمندانه» یعنی با مهارت و فرهین نیز خوانده می‌شود یعنی سرکشانه - . تفسیر القمی: 474 - «تا چندی برخوردار شوید» گوید: منظور از چندی، در اینجا سه روز است. - . تفسیر القمی : 448 - «برای آزمایش آنان» یعنی آزمودن «پس رفیقشان را صدا کردند» قدار را که شتر را پی کرد «چون گیاه خشکیده ریزریز» گفت: علف خشک و گیاه - . تقسیر القمی : 655 - «ثمود و عاد آن حادثه کوبنده را تکذیب کردند» گویند: عذاب آنان را کوبید - . تفسیر القمی : 694 -

«تخته‌سنگ‌ها را می‌بریدند» در کوه‌ها شکاف حفر کردند. - . تفسیر القمی : 723 -

**[ترجمه]

«2»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام هُوَ صَالِحُ بْنُ ثَمُودَ بْنِ عَاثِرِ بْنِ إِرَمَ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ ⁽⁶⁾

و قال الثعلبی: «وَ إِلی ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً»* هو ثمود بن عامر بن ارم بن سام بن نوح. و صالح هو صالح ابن عبید بن آسف بن ماسح بن عبید بن حاذر بن ثمود.

**[ترجمه]قصص‌الأنبیاء: او صالح پسر ثمود پسر عاثر پسر ارم پسر سام پسر نوح است.

**[ترجمه]

«3»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سَأَلَ جَبْرَئِیلَ کَیْفَ کَانَ مَهْلِکُ قَوْمِ صَالِحٍ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ صَالِحاً بُعِثَ إِلَی قَوْمِهِ وَ هُوَ ابْنُ سِتَّ عَشْرَةَ سَنَةً فَلَبِثَ فِیهِمْ حَتَّی بَلَغَ عِشْرِینَ وَ مِائَةَ سَنَةٍ لَا یُجِیبُونَهُ إِلَی خَیْرٍ قَالَ وَ کَانَ لَهُمْ سَبْعُونَ صَنَماً یَعْبُدُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَلَمَّا رَأَی ذَلِکَ مِنْهُمْ قَالَ یَا قَوْمِ إِنِّی قَدْ بُعِثْتُ إِلَیْکُمْ وَ أَنَا ابْنُ سِتَّ عَشْرَةَ سَنَةً وَ قَدْ بَلَغْتُ عِشْرِینَ وَ مِائَةَ سَنَةٍ وَ أَنَا أَعْرِضُ عَلَیْکُمْ أَمْرَیْنِ إِنْ شِئْتُمْ فَاسْأَلُونِی حَتَّی أَسْأَلَ إِلَهِی فَیُجِیبَکُمْ فِیمَا تَسْأَلُونِّی وَ إِنْ شِئْتُمْ سَأَلْتُ آلِهَتَکُمْ فَإِنْ أَجَابَتْنِی بِالَّذِی أَسْأَلُهَا خَرَجْتُ عَنْکُمْ فَقَدْ شَنِئْتُکُمْ وَ شَنِئْتُمُونِی ⁽⁷⁾فَقَالُوا قَدْ أَنْصَفْتَ یَا صَالِحُ فَاتَّعَدُوا الْیَوْمَ یَخْرُجُونَ فِیهِ قَالَ فَخَرَجُوا بِأَصْنَامِهِمْ إِلَی ظَهْرِهِمْ ثُمَّ قَرَّبُوا طَعَامَهُمْ

1) تفسیر القمّیّ: 474. م.

2) تفسیر القمّیّ: 448. م.

3) تفسیر القمّیّ: 655. م.

4) تفسیر القمّیّ: 694. م.

5) تفسیر القمّیّ: 723 و الجوبة: الحفیرة المستدیرة الواسعة.

6) مخطوط. و قال الیعقوبی: و لما مضت عاد صار فی دیارهم بنو ثمود بن جازر بن ثمود بن ارم بن سام بن نوح، و کانت ملوکهم تنزل الحجر فلما عتوا بعث اللّه الیهم صالح بن تالح بن صادوق بن هود نبیّا اه.

7) فی نسخة و فی الکافی: سئمتکم و سئمتمونی.

وَ شَرَابَهُمْ فَأَکَلُوا وَ شَرِبُوا فَلَمَّا أَنْ فَرَغُوا دَعَوْهُ فَقَالُوا یَا صَالِحُ سَلْ فَدَعَا صَالِحٌ کَبِیرَ أَصْنَامِهِمْ فَقَالَ مَا اسْمُ هَذَا فَأَخْبَرُوهُ بِاسْمِهِ فَنَادَاهُ بِاسْمِهِ فَلَمْ یُجِبْ فَقَالَ صَالِحٌ مَا لَهُ لَا یُجِیبُ فَقَالُوا لَهُ ادْعُ غَیْرَهُ فَدَعَاهَا کُلَّهَا بِأَسْمَائِهَا فَلَمْ یُجِبْهُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ فَقَالَ یَا قَوْمِ قَدْ تَرَوْنَ قَدْ دَعَوْتُ أَصْنَامَکُمْ فَلَمْ یُجِبْنِی وَاحِدٌ مِنْهُمْ فَاسْأَلُونِی حَتَّی أَدْعُوَ إِلَهِی فَیُجِیبَکُمُ السَّاعَةَ فَأَقْبَلُوا عَلَی أَصْنَامِهِمْ فَقَالُوا لَهَا مَا بَالُکُنَّ لَا تُجِبْنَ صَالِحاً فَلَمْ تُجِبْ فَقَالُوا یَا صَالِحُ تَنَحَّ عَنَّا وَ دَعْنَا وَ أَصْنَامَنَا قَلِیلًا قَالَ فَرَمَوْا بِتِلْکَ الْبُسُطِ الَّتِی بَسَطُوهَا وَ بِتِلْکَ الْآنِیَةِ وَ تَمَرَّغُوا فِی التُّرَابِ- ⁽¹⁾وَ قَالُوا لَهَا لَئِنْ لَمْ تُجِبْنَ صَالِحاً الْیَوْمَ لَنُفْضَحَنَّ ثُمَّ دَعَوْهُ فَقَالُوا یَا صَالِحُ تَعَالَ فَسَلْهَا فَعَادَ فَسَأَلَهَا فَلَمْ تُجِبْهُ فَقَالُوا إِنَّمَا أَرَادَ صَالِحٌ أَنْ تُجِیبَهُ وَ تُکَلِّمَهُ بِالْجَوَابِ قَالَ فَقَالَ یَا قَوْمِ هُوَ ذَا تَرَوْنَ قَدْ ذَهَبَ النَّهَارُ وَ لَا أَرَی آلِهَتَکُمْ تُجِیبُنِی فَاسْأَلُونِی حَتَّی أَدْعُوَ إِلَهِی فَیُجِیبَکُمُ السَّاعَةَ قَالَ فَانْتَدَبَ لَهُ سَبْعُونَ رَجُلًا مِنْ کُبَرَائِهِمْ وَ عُظَمَائِهِمْ وَ الْمَنْظُورِ إِلَیْهِمْ مِنْهُمْ فَقَالُوا یَا صَالِحُ نَحْنُ نَسْأَلُکَ قَالَ فَکُلُّ هَؤُلَاءِ یَرْضَوْنَ بِکُمْ قَالُوا نَعَمْ فَإِنْ أَجَابُوکَ هَؤُلَاءِ أَجَبْنَاکَ قَالُوا یَا صَالِحُ نَحْنُ نَسْأَلُکَ فَإِنْ أَجَابَکَ رَبُّکَ اتَّبَعْنَاکَ وَ أَجَبْنَاکَ وَ تَابَعَکَ جَمِیعُ أَهْلِ قَرْیَتِنَا فَقَالَ لَهُمْ صَالِحٌ سَلُونِی مَا شِئْتُمْ فَقَالُوا انْطَلِقْ بِنَا إِلَی هَذَا الْجَبَلِ وَ جَبَلٍ قَرِیبٍ مِنْهُ حَتَّی نَسْأَلَکَ عِنْدَهُ قَالَ فَانْطَلَقَ وَ انْطَلَقُوا مَعَهُ فَلَمَّا انْتَهَوْا إِلَی الْجَبَلِ قَالُوا یَا صَالِحُ اسْأَلْ رَبَّکَ أَنْ یُخْرِجَ لَنَا السَّاعَةَ مِنْ هَذَا الْجَبَلِ نَاقَةً حَمْرَاءَ شَقْرَاءَ وَبْرَاءَ عُشَرَاءَ وَ فِی رِوَایَةِ مُحَمَّدِ بْنِ نَصْرٍ حَمْرَاءَ شَعْرَاءَ بَیْنَ جَنْبَیْهَا مِیلٌ قَالَ قَدْ سَأَلْتُمُونِی شَیْئاً یَعْظُمُ عَلَیَّ وَ یَهُونُ عَلَی رَبِّی فَسَأَلَ اللَّهَ ذَلِکَ فَانْصَدَعَ الْجَبَلُ صَدْعاً ⁽²⁾کَادَتْ تَطِیرُ مِنْهُ الْعُقُولُ لَمَّا سَمِعُوا صَوْتَهُ قَالَ وَ اضْطَرَبَ الْجَبَلُ کَمَا تَضْطَرِبُ الْمَرْأَةُ عِنْدَ الْمَخَاضِ ثُمَّ لَمْ یَفْجَأْهُمْ ⁽³⁾إِلَّا وَ رَأْسُهَا قَدْ طَلَعَ عَلَیْهِمْ مِنْ ذَلِکَ الصَّدْعِ فَمَا اسْتُتِمَّتْ رَقَبَتُهَا حَتَّی اجْتَرَّتْ ثُمَّ خَرَجَ سَائِرُ جَسَدِهَا ثُمَّ اسْتَوَتْ عَلَی الْأَرْضِ قَائِمَةً فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِکَ قَالُوا یَا صَالِحُ مَا أَسْرَعَ مَا أَجَابَکَ رَبُّکَ فَسَلْهُ أَنْ یُخْرِجَ لَنَا فَصِیلَهَا قَالَ فَسَأَلَ اللَّهَ تَعَالَی ذَلِکَ فَرَمَتْ بِهِ فَدَبَّ حَوْلَهَا فَقَالَ یَا قَوْمِ أَ بَقِیَ شَیْ‌ءٌ قَالُوا لَا انْطَلِقْ بِنَا إِلَی قَوْمِنَا نُخْبِرْهُمْ

1) تمرغ فی التراب: تقلب.

2) أی انشق الجبل شقا.

3) فی نسخة: لم یعجلهم.

مَا رَأَیْنَا وَ یُؤْمِنُوا بِکَ قَالَ فَرَجَعُوا فَلَمْ یَبْلُغِ السَّبْعُونَ الرَّجُلَ إِلَیْهِمْ حَتَّی ارْتَدَّ مِنْهُمْ أَرْبَعَةٌ وَ سِتُّونَ رَجُلًا وَ قَالُوا سِحْرٌ وَ ثَبَتَ السِّتَّةُ وَ قَالُوا الْحَقُّ مَا رَأَیْنَا قَالَ فَکَثُرَ کَلَامُ الْقَوْمِ وَ رَجَعُوا مُکَذِّبِینَ إِلَّا السِّتَّةُ ثُمَّ ارْتَابَ مِنَ السِّتَّةِ وَاحِدٌ فَکَانَ فِیمَنْ عَقَرَهَا وَ زَادَ مُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ فِی حَدِیثِهِ قَالَ سَعِیدُ بْنُ یَزِیدَ فَأَخْبَرَنِی أَنَّهُ رَأَی الْجَبَلَ الَّذِی خَرَجَتْ مِنْهُ بِالشَّامِ فَرَأَی جَنْبَهَا قَدْ حَکَّ الْجَبَلَ فَأَثَّرَ جَنْبُهَا فِیهِ وَ جَبَلٌ آخَرُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ هَذَا مِیلٌ ⁽¹⁾.

کا، الکافی علی بن إبراهیم عن أبیه عن الحسن بن محبوب عن الثمالی مثله ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر محمدبن علی علیه السلام گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از جبرئیل پرسید که هلاک شدن قوم صالح چگونه بود؟ پس گفت: ای محمد، وقتی صالح شانزده ساله بود، به سوی قومش مبعوث شد، پس در میان آنان بود تا اینکه به صد و بیست سالگی رسید و آنان او را در هیچ خیری اجابت نکردند. گفت: و آنان هفتاد بت داشتند که به جای خداوند پرستش می‌کردند، وقتی (صالح) آن را از آنان دید، گفت: ای قوم، من به سوی شما مبعوث شدم در حالی که شانزده ساله بودم و به یکصد و بیست سالگی رسیده‌ام و بر شما دو چیز را عرضه می‌کنم: اگر می‌خواهید از من طلب کنید تا از خدای خود بخواهم که شما را در آنچه از من خواسته‌اید، اجابت کند، و اگر بخواهید، از خدایان شما در خواست می‌کنم، پس اگر مرا در آنچه خواستم اجابت کردند، از میان شما می‌روم که باعث ننگ شما شده‌ام و شما نیز باعث ننگ من شده‌اید. پس گفتند: ای صالح، به انصاف سخن گفتی، پس روزی را وعده کردند که در آن روز بیرون روند، گفت: پس با بت‌هایشان به مرکز (شهر)شان رفتند. سپس طعام و

ص: 377

نوشیدنی خود را آورده، خوردند و نوشیدند، وقتی (از این کار) فارغ شدند، او را خوانده و گفتند: ای صالح، درخواست کن، پس صالح گفت: او را چه شده است که پاسخ نمی‌دهد؟ به او گفتند: دیگری را بخوان، پس همه آنها را با نام‌هایشان صدا کرد و هیچ‌یک از آنان پاسخش را ندادند! پس گفت: ای قوم، می‌بینید که بت‌هایتان را صدا کردم و یکی از آنان (هم) پاسخ مرا ندادند، پس از من بخواهید تا صدایم را بخوانم تا همین وقت شما را اجابت کند، پس آنان گفتند: ای صالح، از ما دور شو و اندکی ما و بت‌هایمان را تنها بگذار. گفت: پس آن فرش‌هایی که پهن کرده بودند و آن ظرف‌ها را پرتاب کرده و در خاک غلتیدند و به بت‌ها گفتند، اگر امروز به صالح پاسخ نگویید، آبروی ما می‌رود، سپس صالح را خوانده و گفتند: ای صالح، بیا و از آنان بپرس، پس بازگشت و از آنان پرسید (اما) پاسخش را ندادند، آنان گفتند: صالح فقط می‌خواهد که شما پاسخش را بدهید و با جواب با او سخن گویید، گفت: (صالح) گفت: ای قوم، اینگونه است، می‌بینید که روز به پایان رسیده است و نمی‌بینم که خدایانتان پاسخ مرا بدهند، پس شما از من درخواست کنید تا خدایم را بخوانم تا درحال شما را اجابت کند، گفت: پس هفتاد مرد از ریش‌سفیدان و بزرگان که مدنظر آنان بودند، داوطلب شده و گفتند: ای صالح، ما از تو درخواست می‌کنیم و گفت: آیا همه اینان به شما رضایت دارند؟ گفتند: آری، اگر اینان تو را اجابت کنند، ما نیز تو را اجابت می‌کنیم. گفتند: ای صالح، ما از تو درخواست می‌کنیم، پس اگر پروردگارت تو را اجابت کرد، از تو پیروی کرده، اجابتت می‌کنیم و همه اهالی روستای (شهر) ما پیرو تو خواهند شد، پس صالح به آنان گفت: هرچه می‌خواهید درخواست کنید، پس گفتند: با ما کنار این کوه بیا- و کوهی نزدیک او بود - تا در کنار آن از تو درخواست کنیم. گوید: پس حرکت کرد و با او راه افتادند، وقتی به کوه رسیدند، گفتند: ای صالح، از پروردگارت بخواه تا هم‌اکنون از این کوه ماده‌شتری سرخ‌رنگ با موی بور، پر کرک که – هشت (یا ده) ماه از بارداریش گذشته باشد - و در روایت محمدبن نصر: سرخ‌رنگ ده ماه آبستن که میان پهلوهایش خمیدگی باشد- برای ما بیرون آورد. گفت: از من چیزی خواسته‌اید که بر من سخت است و بر پروردگارم آسان، پس آن را از خداوند خواست. پس کوه چنان شکافی خورد که نزدیک بود از شنیدن صدایش، عقل‌ها از سر ما بیرون رود، گوید: و کوه به گونه‌ای تکان خورد که زن هنگام درد زایمان تکان می‌خورد، سپس آنان را غافلگیر نکرد جز آن که سرش از آن شکاف بر آن هویدا شد، پس هنوز گردنش به تمامی بیرون نیامده بود که کشیده شد سپس سایر قسمت‌های بدنش بیرون آمد، پس ایستاده بر روی زمین قرار گرفت، پس وقتی این را دیدند، گفتند: ای صالح، پروردگارت چه زود تو را اجابت کرد! پس از او بخواه که بچه‌اش را نیز برایمان بیرون آورد، گوید: پس این خواسته را از خدای متعال درخواست کرد، پس (ماده شتر) آن (بچه) را بیرون انداخت، پس در اطرافش حرکت کرد. پس (صالح) گفت: ای قوم، آیا چیزی باقی مانده است؟ گفتند: نه، با ما به سوی قوممان بیا تا

ص: 378

آنچه دیده‌ایم را به آنان خبر دهیم و به تو ایمان بیاورند. گفت: پس بازگشتند و هنوز هفتاد مرد به نزد آنان نرسیده بودند که شصت و چهار نفر آنان منحرف شده و گفتند: جادو است، و شش نفر ثابت مانده و گفتند: حقیقت همان است که ما دیدیم، گفت: پس سخن قوم زیاد شد و تکذیب‌کنان بازگشتند، جز شش‌تن، سپس از میان شش نفر نیز یک نفر منحرف شد و همان از جمله کسانی بود که شتر را پی کردند. محمدبن‌نصر در حدیث خود افزوده است: سعیدبن یزید گوید: به من خبر داد که او کوهی را که در شام ماده‌شتر از آن بیرون آمده، دیده است. پس دیده است که پهلوی شتر، کوه را خراشیده و پهلویش در کوه اثر گذاشته است. و کوه دیگری بوده است که بین آن و این کوه یک میل (فاصله) بوده است. - . تفسیر العیاشی، نسخه خطی -

کافی: ثمالی مانند آن را روایت کرده است. - . الروضه: 185-187 -

**[ترجمه]

بیان

شنئتکم أی أبغضتکم و فی بعض النسخ سئمتکم من السأمة بمعنی الملال إلی ظهرهم أی خارج بلدهم و یقال ندبه لأمر فانتدب له أی دعاه له فأجاب و الشقراء الشدیدة الحمرة و الوبراء الکثیرة الوبر و العشراء هی التی أتی علی حملها عشرة أشهر و قد تطلق علی کل حامل و أکثر ما یطلق علی الإبل و الخیل لم یفجأهم أی لم یظهر لهم شی‌ء من أعضائه فجأة إلا رأسها.

**[ترجمه]شنأتکم یعنی: شما را به خشم آوردم، و در پاره‌ای از نسخه‌ها: سئمتکم آمده است، از سأمه به معنای خستگی. الی ظهرهم یعنی خارج از شهر ایشان. و گفته شده: او را برای کاری تشویق کرد پس برای آن کار اعلام آمادگی کرد. یعنی او را برای کار فراخواند پس او اجابت کرد. شقراء: سرخی شدید و وبراء: پر کرک. عشراء: شتری که ده ماه از بارداریش گذشته است، و گاهی بر هر آبستنی اطلاق می‌شود و بیش از هر چیز بر شتران و اسبها اطلاق می‌شود. لم یفجأهم یعنی چیزی از اعضای آن به جز سرش به صورت ناگهانی برای آنان بیرون نیامد.

**[ترجمه]

«4»

یب، تهذیب الأحکام عَنْ أَبِی مَطَرٍ قَالَ: لَمَّا ضَرَبَ ابْنُ مُلْجَمٍ الْفَاسِقُ لَعَنَهُ اللَّهُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ لَهُ الْحَسَنُ أَقْتُلُهُ قَالَ لَا وَ لَکِنِ احْبِسْهُ فَإِذَا مِتُّ فَاقْتُلُوهُ وَ إِذَا مِتُّ فَادْفِنُونِی فِی هَذَا الظَّهْرِ فِی قَبْرِ أَخَوَیَّ هُودٍ وَ صَالِحٍ ⁽³⁾.

**[ترجمه]تهذیب: ابی‌مطر روایت میکند: وقتی، ابن‌ملجم گناهکار که خداوند او را لعنت کند، امیرالمؤمنین علیه السلام را ضربه زد، - امام - حسن به او فرمود: آیا او را بکشم؟ فرمود: نه، اما او را زندانی کن هرگاه از دنیا رفتم، او را بکشید، و هرگاه وفات کردم مرا در این زمین، سرزمین قبر دو برادرم: هود و صالح دفن کنید. - . التهذیب 2: 12 -

**[ترجمه]

«5»

نهج، نهج البلاغة قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا یَجْمَعُ النَّاسَ الرِّضَی وَ السَّخَطُ وَ إِنَّمَا عَقَرَ نَاقَةَ ثَمُودَ رَجُلٌ وَاحِدٌ فَعَمَّهُمُ اللَّهُ بِالْعَذَابِ لَمَّا عَمُّوهُ بِالرِّضَی فَقَالَ سُبْحَانَهُ فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِینَ فَمَا کَانَ إِلَّا أَنْ خَارَتْ أَرْضُهُمْ بِالْخَسْفَةِ خُوَارَ السِّکَّةِ الْمُحْمَاةِ فِی الْأَرْضِ الْخَوَّارَةِ ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]نهج‌البلاغه: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: ای مردم، همه افراد جامعه در خشنودی و خشم شریک میباشند، چنانکه شتر ماده ثمود را یک نفر دست و پا برید، امّا عذاب آن تمام قوم ثمود را گرفت، زیرا همگی آن را پسندیدند. خداوند سبحان میفرماید: «ماده شتررا پی کردند و سرانجام پشیمان شدند» سرزمین آنان چونان آهن گداختهای که در زمین نرم فرو رود فریادی زد و فرو ریخت. ای مردم آن کس که از راه آشکار برود به آب میرسد، و هر کس از راه راست منحرف شود سرگردان میماند.

**[ترجمه]

بیان

الخوار صوت البقر و السکة هی التی یحرث بها و المحماة أقوی صوتا و أسرع غوصا.

1) تفسیر العیّاشیّ مخطوط. م.

2) الروضة ص 185- 187. م.

3) التهذیب 2: 12. م.

4) الأرض الخوارة: السهلة اللینة.

**[ترجمه]خوار: صدای گاو. سکّه: چیزی که با آن شخم می‌زنند. محماة: چیزی که صدایش قدرتمندتر و فرورفتنش سریع‌تر است.

ص: 379

**[ترجمه]

«6»

ل، الخصال الْعَطَّارُ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْأَصَمِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْبَطَلِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جُبَیْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ذَاتَ یَوْمٍ وَ هُوَ آخِذٌ بِیَدِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ هُوَ یَقُولُ یَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ یَا مَعْشَرَ بَنِی هَاشِمٍ یَا مَعْشَرَ بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَنَا مُحَمَّدٌ أَنَا رَسُولُ اللَّهِ أَلَّا إِنِّی خُلِقْتُ مِنْ طِینَةٍ مَرْحُومَةٍ فِی أَرْبَعَةٍ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی أَنَا وَ عَلِیٌّ وَ حَمْزَةُ وَ جَعْفَرٌ فَقَالَ قَائِلٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ هَؤُلَاءِ مَعَکَ رُکْبَانٌ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَقَالَ ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ إِنَّهُ لَنْ یَرْکَبَ یَوْمَئِذٍ إِلَّا أَرْبَعَةٌ أَنَا وَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ صَالِحٌ نَبِیُّ اللَّهِ فَأَمَّا أَنَا فَعَلَی الْبُرَاقِ وَ أَمَّا فَاطِمَةُ ابْنَتِی فَعَلَی نَاقَتِیَ الْعَضْبَاءِ ⁽¹⁾

ناقة العضباء أی مشقوقة الاذن و لم تکن مشقوقة الاذن، و قال بعضهم: کانت مشقوقة الاذن و الأول أکثر. و قال الزمخشریّ: هو منقول من قولهم: ناقة العضباء و هی قصیرة الید.

وَ أَمَّا صَالِحٌ فَعَلَی نَاقَةِ اللَّهِ الَّتِی عُقِرَتْ وَ أَمَّا عَلِیٌّ فَعَلَی نَاقَةٍ مِنْ نُوقِ الْجَنَّةِ زِمَامُهَا مِنْ یَاقُوتٍ عَلَیْهِ حُلَّتَانِ خَضْرَاوَانِ فَیَقِفُ بَیْنَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ وَ قَدْ أَلْجَمَ النَّاسَ الْعَرَقُ یَوْمَئِذٍ فَتَهُبُّ رِیحٌ مِنْ قِبَلِ الْعَرْشِ فَتَنْشَفُ عَنْهُمْ عَرَقَهُمْ فَتَقُولُ الْمَلَائِکَةُ وَ الْأَنْبِیَاءُ وَ الصِّدِّیقُونَ مَا هَذَا إِلَّا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ فَیُنَادِی مُنَادٍ مَا هَذَا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِیٌّ مُرْسَلٍ وَ لَکِنَّهُ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ أَخُو رَسُولِ اللَّهِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ ⁽²⁾.

أقول: قد مرت الأخبار فی کون صالح علیه السلام من الرکبان یوم القیامة فی أبواب الحشر و ستجی‌ء فی أبواب فضائل أمیر المؤمنین أیضا.

**[ترجمه]الخصال: ابن‌عباس میگوید: روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در حالی که دست علی علیه السلام را در دست گرفته بود، بیرون آمد، در حالی که می‌گفت: ای گروه انصار، ای گروه بنی‌هاشم، ای گروه فرزندان عبدالمطلب، من محمد هستم، من فرستاده خدایم، آگاه باشید که من از گِلی مورد رحمت واقع شده در میان گروهی چهار نفره در کنار اهل بیتم خلق شده‌ام: من، علی، حمزه و جعفر. پس شخصی گفت: ای رسول خدا، آیا اینان در روز قیامت با شما سواره هستند؟ پس فرمود: مادرت به عزایت بنشیند، بهراستی در آن روز تنها چهار نفر سواره خواهند بود: من و علی و فاطمه و صالح پیامبر خدا، علیهم السلام اما من، پس بر براق (سوار می‌شوم)، و اما فاطمه دخترم سلام الله علیها بر ماده شتر من، عضباء - . با عین، جزری در النهایه میگوید: اسم شتر ایشان عضباء است. این نام، اسم علم منقول، برگرفته شده از این قول عرب است: ناقة العضباء یعنی شتری با گوش شکافته شده درحالی که شتر پیامبر گوش بریده نبود. برخی گفته اند: بلکه گوشش شکاف داشته است اما معتقدین به قول اول بیشترند. زمخشری میگوید: آن، منقول از این قول عرب است: ناقة العضباء که به شتر کوتاه دست گفته میشود. - و اما صالح بر ماده شتری که پی شد، و علی علیه السلام بر شتری از شترهای بهشت سوار میشود که زمام آن از یاقوت است، در حالی که دو لباس سبز بر تن داشته و میان بهشت و جهنم می‌ایستد، در حالی که در آن روز عرق به دهان مردم رسیده است، پس بادی از جانب عرش می‌وزد و عرق آنان را خشک می‌کند، پس فرشتگان و پیامبران و صدیقان می‌گویند: این جز فرشته‌ای مقرب یا پیامبری مرسل نیست، پس ندا دهنده‌ای ندا می‌دهد: این نه فرشته مقرب است و نه پیامبر مرسل، بلکه او علی‌بن ابی‌طالب علیه السلام برادر رسول خدا در دنیا و آخرت است. - . الخصال 1: 97-98 -

می‌گویم: خبرها درباره سوار بودن صالح علیه السلام در روز قیامت در باب‌های روز حشر گذشت، و در ابواب فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام نیز خواهد آمد.

**[ترجمه]

«7»

فس، تفسیر القمی فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِهِ- وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلی ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذا هُمْ فَرِیقانِ یَخْتَصِمُونَ یَقُولُ مُصَدِّقٌ وَ مُکَذِّبٌ قَالَ الْکَافِرُونَ مِنْهُمْ أَ تَشْهَدُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ ⁽³⁾قَالَ الْمُؤْمِنُونَ إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ فَقَالَ الْکَافِرُونَ ⁽⁴⁾إِنَّا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کافِرُونَ وَ قَالُوا یَا صَالِحُ ائْتِنَا بِآیَةٍ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ فَجَاءَهُمْ بِنَاقَةٍ فَعَقَرُوهَا وَ کَانَ الَّذِی عَقَرَهَا أَزْرَقَ أَحْمَرَ وَلَدَ الزِّنَا

1) بالعین المهملة، قال الجزریّ فی النهایة: کان اسم ناقته عضباء، هو علم لها منقول من قولهم:

2) الخصال ج 1: 97- 98. م.

3) فی المصدر: قال الکافرون: نشهد ان صالحا غیر مرسل. م.

4) فی المصدر: قال الکافرون منهم. م.

وَ أَمَّا قَوْلُهُ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّیِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ فَإِنَّهُمْ سَأَلُوهُ قَبْلَ أَنْ تَأْتِیَهُمُ النَّاقَةُ أَنْ یَأْتِیَهُمْ بِعَذَابٍ أَلِیمٍ- ⁽¹⁾فَقَالَ یا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّیِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ یَقُولُ بِالْعَذَابِ قَبْلَ الرَّحْمَةِ قَوْلُهُ اطَّیَّرْنا بِکَ وَ بِمَنْ مَعَکَ فَإِنَّهُمْ أَصَابَهُمْ جُوعٌ شَدِیدٌ فَقَالُوا هَذَا مِنْ شُؤْمِکَ وَ شُؤْمِ مَنْ مَعَکَ أَصَابَنَا هَذَا وَ هِیَ الطِّیَرَةُ⁽²⁾- قالَ إِنَّمَا طائِرُکُمْ عِنْدَ اللَّهِ یَقُولُ خَیْرُکُمْ وَ شَرُّکُمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ- بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ أَیْ تُبْتَلُونَ ⁽³⁾قَوْلُهُ وَ کانَ فِی الْمَدِینَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لا یُصْلِحُونَ کَانُوا یَعْمَلُونَ فِی الْأَرْضِ بِالْمَعَاصِی قَوْلُهُ تَقاسَمُوا بِاللَّهِ أَیْ تَحَالَفُوا- لَنُبَیِّتَنَّهُ وَ أَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لَنَحْلِفَنَّ- لِوَلِیِّهِ مِنْهُمْ- ما شَهِدْنا مَهْلِکَ أَهْلِهِ وَ إِنَّا لَصادِقُونَ یَقُولُ لَنَفْعَلَنَّ فَأَتَوْا صَالِحاً لَیْلًا لِیَقْتُلُوهُ وَ عِنْدَ صَالِحٍ مَلَائِکَةٌ یَحْرُسُونَهُ فَلَمَّا أَتَوْهُ قَاتَلَتْهُمُ الْمَلَائِکَةُ فِی دَارِ صَالِحٍ رَجْماً بِالْحِجَارَةِ فَأَصْبَحُوا فِی دَارِهِ مُقَتَّلِینَ وَ أَخَذَتْ قَوْمَهُ الرَّجْفَةُ ⁽⁴⁾فَأَصْبَحُوا فِی دِیارِهِمْ جاثِمِینَ ⁽⁵⁾

**[ترجمه]تفسیر علی‌بن ابراهیم: امام باقر علیه السلام درباره این آیه که: «و به راستی، به سوی ثمود، برادرشان صالح را فرستادیم که: خدا را بپرستید. پس به ناگاه آنان دو دسته متخاصم شدند» می‌فرماید: تصدیق‌کننده و تکذیب‌کننده، کافران آنان گفتند: «آیا گواهی می‌دهید که صالح از طرف پروردگارش فرستاده شده است؟» مؤمنان گفتند: «بی‌تردید، ما به آنچه وی بدان رسالت یافته است، مؤمنیم» پس کافران گفتند: «ما به آنچه شما بدان ایمان آورده‌اید، کافریم * و گفتند ای صالح، اگر راست می‌گویی معجزه‌ای بیاور» پس برای آنان ماده شتری آورد، پس آن را پی کردند و کسی که آن را پی کرد کبود سرخ رنگ حرام‌زاده بود،

ص: 380

اما این سخن خدا که می‌فرماید: «چرا پیش از [جستن] نیکی، شتابزده خواهان بدی هستید؟» آنان قبل از آنکه ماده شتر برایشان بیاید، از صالح خواستند که برایشان عذاب دردناک بیاورد. پس گفت: «ای قوم من، چرا پیش از [جستن] نیکی، شتابزده خواهان بدی هستید؟» گوید: عذاب، قبل از رحمت. این سخن خداوند که: «ما به تو و به هر کس که همراه توست فال بد زدیم» آنان به گرسنگی شدیدی مبتلا شدند. پس گفتند: از بدیمنی تو و همراهانت است که این (بلا) به ما رسیده است، و فال بد زدن همین است. «گفت: سرنوشت خوب و بدتان تنها پیش خداست» گفت: خیر و شرتان از جانب خدا است «بلکه شما قومی هستید که مورد آزمایش قرار گرفته‌اید» یعنی آزموده می‌شوید. این گفته او که: «و در آن شهر، نه دسته بودند که در آن سرزمین فساد می‌کردند و از در اصلاح در نمی‌آمدند» یعنی در زمین اقدام به گناه می‌کردند. گفته خداوند «با یکدیگر سوگند بخورید» یعنی قسم یاد کنید «حتماً به [صالح] و کسانش شبیخون می‌زنیم، سپس خواهیم گفت» حتماً سوگند یاد می‌کنیم «به ولی او» از آنان «ما در محل قتل کسانش حاضر نبودیم، و ما قطعاً راست می‌گوییم» گوید: حتماً این کار را می‌کنیم، پس شبانه به سوی صالح رفتند تا او را به قتل برسانند و نزد صالح فرشتگانی بودند که از او محافظت می‌کردند، وقتی نزد او آمدند، فرشتگان در خانه صالح با پرتاب سنگ آنان را کشتند، پس در خانه او به قتل رسیدند، و زمین‌لرزه قومش را فرو گرفت و در خانه‌هایشان از پا درآمدند. - . تفسیر القمی: 481 -

**[ترجمه]

بیان

قال البیضاوی فی قوله تعالی وَ إِنَّا لَصادِقُونَ و نحلف إنا لصادقون فیما ذکر لأن الشاهد للشی‌ء غیر المباشر له عرفا أو لأنا ما شهدنا مهلکهم وحده بل مهلکه و مهلکهم کقولک ما رأیت ثم رجلا بل رجلین انتهی ⁽⁶⁾.

أقول: الظاهر أن المراد بقوله یقول لنفعلن أنهم أرادوا بقولهم إِنَّا لَصادِقُونَ إنا عازمون علی هذا الأمر و صادقون فی إظهار هذه الإرادة علی الحتم و هذا تأویل آخر غیر ما ذکر من الوجهین.

قال صاحب الکامل أوحی الله إلی صالح أن قومک سیعقرون الناقة فقال لهم ذلک فقالوا ما کنا لنفعل قال إن لا تعقروها أنتم یوشک أن یولد منکم ⁽⁷⁾مولود

1) فی نسخة بعد ذلک: و أرادوا بذلک امتحانهم.

2) فی المصدر: هذا القحط و هی الطیرة. م.

3) فی نسخة: یقول تبتلون.

4) فی نسخة: و صبحت قومه الرجفة.

5) تفسیر القمّیّ: 481. م.

6) أنوار التنزیل 2: 78. م.

7) فی المصدر: فیکم. م.

یعقرها قالوا فما علامته فو الله لا نجده إلا قتلناه قال إنه غلام أشقر أزرق أصهب ⁽¹⁾

الصحیح کما فی القاموس: الصهب، و الظاهر أنّه تصحیف من النسّاخ.

أحمر قال فکان فی المدینة شیخان عزیزان منیعان لأحدهما ابن رغب له عن المناکح و للآخر ابنة لا یجد لها کفوا فزوج أحدهما ابنته بابن الآخر فولد بینهما المولود فلما قال لهم صالح إنما یعقرها مولود فیکم اختاروا قوابل من القریة و جعلوا معهن شرطا یطوفون فی القریة فإذا وجدوا امرأة تلد نظروا ولدها ما هو فلما وجدوا ذلک المولود صرخت النسوة و قلن هذا الذی یرید نبی الله صالح فأراد الشرط أن یأخذوه فحال جداه بینه و بینهم و قالوا لو أراد صالح هذا لقتلناه فکان شر مولود و کان یشب فی الیوم شباب غیره فی الجمعة فاجتمع تِسْعَةُ رَهْطٍ منهم یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لا یُصْلِحُونَ کانوا قتلوا أولادهم خوفا من أن یکون عاقر الناقة منهم ثم ندموا فأقسموا لیقتلن صالحا و أهله و قالوا نخرج فنری الناس أننا نرید السفر فنأتی الغار الذی علی طریق صالح فنکون فیه فإذا جاء اللیل و خرج صالح إلی مسجده قتلناه ثم رجعنا إلی الغار ثم انصرفنا إلی رحالنا و قلنا ما شهدنا قتله فیصدقنا قومه و کان صالح لا ینام ⁽²⁾معهم کان یخرج إلی مسجد له یعرف بمسجد صالح فیبیت فیه فلما دخلوا الغار سقط علیهم صخرة فقتلتهم فانطلق رجال ممن عرف الحال إلی الغار فرأوهم هلکی فعادوا یصیحون أن صالحا أمرهم بقتل أولادهم ثم قتلهم و قیل إنما کان تقاسم التسعة علی قتل صالح بعد عقر الناقة و إنذار صالح إیاهم بالعذاب و ذلک أن التسعة الذین عقروا الناقة قالوا تعالوا فلنقتل صالحا فإن کان صادقا عجلنا قتله و إن کان کاذبا ألحقناه بالناقة فأتوه لیلا فی أهله فدفعتهم ⁽³⁾الملائکة بالحجارة فهلکوا فأتی أصحابهم فرأوهم هلکی فقالوا لصالح أنت قتلتهم فأرادوا قتله فمنعهم عشیرته و قالوا إنه قد وعدکم العذاب فإن کان صادقا فلا تزیدوا ربکم غضبا و إن کان کاذبا فنحن نسلمه إلیکم فعادوا عنه فعلی القول الأول یکون التسعة الذین تقاسموا غیر الذین عقروا الناقة و الثانی أصح انتهی ⁽⁴⁾.

1) فی القاموس: أصهب- محرکة-: حمرة أو شقرة فی الشعر. منه قدس اللّه روحه. قلت:

2) فی المصدر: لا یبیت. م.

3) فی المصدر: فدمغتهم. م.

4) کامل التواریخ 1: 36. م.

**[ترجمه]بیضاوی درباره کلام خداوند که: «و ما قطعاً راست می‌گوییم» میگوید: و سوگند می‌خوریم که ما در آنچه گفته شد، راستگوییم، زیرا شاهد یک چیز، در عرف غیر از آن است که مستقیم با او (در ارتباط) بوده است، یا (اینکه) قطعاً ما تنها شاهد هلاکت آنان نبودیم بلکه هم هلاکت او و هم هلاکت آنان را شاهد بودیم. مانند وقتی که بگویی: آنجا مردی را ندیدم، بلکه دو مرد را. پایان. - . انوار التنزیل 2: 78 -

می‌گویم: به نظر می‌رسد که منظور از این سخن که: می‌گوید: حتما انجام می‌دهیم این است که منظور آنان از جمله «ما قطعاً راست می‌گوییم» این است که ما بر این کار قصد کرده‌ایم و حتماً در اظهار این خواسته راستگو هستیم، و این تأویل دیگری غیر از دو وجه ذکر شده است.

صاحب الکامل گفته است: خداوند به صالح وحی کرد که قوم تو به زودی شتر را پی می‌کنند. پس این مطلب را به آنان گفت: پس گفتند این کار را نمی‌کنیم، گفت: اگر شما آن را پی نمی‌کنید، نزدیک است که از شما فرزندی متولد شود که آن

ص: 381

را پی می‌کند. گفتند: علامت او چیست؟ به خدا سوگند اگر او را ببینیم حتماً به قتل می‌رسانیم. گفت: او پسری با موی بور، کبود، سرخ و سفید و قرمز است. گفته است: پس در شهر دو پیرمرد عزیز و قدرتمند بود، یکی از آن دو را پسری بود که برای او از زنان بیزاری می‌جست و دیگری را دختری بود که برایش نظیری نمی‌یافت، پس یکی از آن دو، دخترش را به ازدواج پسر دیگری درآورد. پس میان آن دو فرزند متولد شد. زمانی که صالح به آنان گفت: فرزندی در میان شما او را پی خواهد کرد، قابله‌هایی از روستا انتخاب کرده و همراه با آنان پلیس‌هایی قرار دادند که در روستا (شهر) می‌گشتند، پس هر گاه می‌دیدند زنی زاییده است به فرزندش نگاه می‌کردند که چگونه است. وقتی آن کودک را دیدند، زنان فریاد زده و گفتند: این همان (کودکی) است که پیامبر خدا صالح می‌خواهد، پس پلیس‌ها خواستند او را بگیرند اما پدربزرگ و مادربزرگش میان او و آنان فاصله انداخته و گفتند: اگر صالح این را بخواهد حتماً او را می‌کشیم. پس بدترین کودک بود، و در روز، غیر از او نیز جوانانی در جمعه بزرگ می‌شدند، پس نه گروه از آنان جمع شدند که در زمین سر به فساد برداشته و از در اصلاح در نمی‌آمدند، اینان از ترس آنکه پی‌کننده شتر از آنان باشد، فرزندان خود را کشته بودند، سپس پشیمان شده و قسم خوردند که صالح و خانواده‌اش را می‌کشند و گفتند: بیرون می‌رویم و به مردم چنین وانمود می‌کنیم که قصد مسافرت داریم، پس به غاری که بر سر راه صالح است رفته در آن خواهیم ماند، وقتی شب فرا رسید و صالح به سمت محل نمازش خارج شد، او را می‌کشیم، سپس به غار باز می‌گردیم. سپس به منزل خود بازگشته و می‌گوییم: ما شاهد قتلش نبودیم، و قومش ما را تصدیق می‌کنند. و صالح با آنان نمی‌خوابید. به مسجدی از خود که به مسجد صالح شناخته می‌شود، می‌رفت و شب را در آن می‌ماند، وقتی داخل غار شدند، صخره‌ای بر آنان افتاده و هلاکشان کرد، پس مردانی از آنان که مسأله را می‌دانستند، به سوی غار رفتند پس آنان را کشته شده دیدند، پس بنای فریاد را گذاشتند که صالح آنان را به کشتن فرزندانشان دستور داد سپس آنان را کشت، و گفته‌اند: هم قسم شدن نه (گروه) بر قتل صالح، تنها پس از پی کردن شتر و هشدار دادن صالح به آنان در مورد عذاب بوده است، بدین صورت که نه گروهی که شتر را پی کردند، گفتند: بیایید، که باید صالح را بکشیم، اگر راستگو باشد در کشتنش تعجیل کرده‌ایم و اگر دروغگو باشد، او را به ماده شتر ملحق کرده‌ایم، پس شبانگاه که در میان خانواده‌اش بود، قصد او را کردند، پس فرشتگان با سنگ آنان را طرد کردند. پس هلاک شدند، پس یارانشان آمده و آنان را هلاک شده دیدند، پس به صالح گفتند: تو آنان را کشته‌ای، پس قصد کشتن او را کردند، پس خویشاوندانش مانع آنها شده و گفتند: او به شما وعده عذاب داده است، اگر راستگو باشد که بر خشم پروردگارتان نیفزایید، و اگر دروغگو باشد، ما او را تسلیم شما می‌کنیم، پس، از (کشتن) او بازگشتند. پس براساس قول اول، نه گروهی که هم قسم شدند، غیر از کسانی هستند که شتر را پی کردند، و (قول) دوم درست‌تر است. تمام. - . کامل التواریخ 1 : 36 -

ص: 382

**[ترجمه]

«8»

فس، تفسیر القمی قَوْلُهُ وَ إِلی ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ إِلَی قَوْلِهِ وَ إِنَّنا لَفِی شَکٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَیْهِ مُرِیبٍ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بَعَثَ صَالِحاً إِلَی ثَمُودَ وَ هُوَ ابْنُ سِتَّ عَشْرَةَ سَنَةً ⁽¹⁾لَا یُجِیبُونَهُ إِلَی خَیْرٍ وَ کَانَ لَهُمْ سَبْعُونَ صَنَماً یَعْبُدُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَلَمَّا رَأَی ذَلِکَ مِنْهُمْ قَالَ لَهُمْ یَا قَوْمِ بُعِثْتُ إِلَیْکُمْ وَ أَنَا ابْنُ سِتَّ عَشْرَةَ سَنَةً وَ قَدْ بَلَغْتُ عِشْرِینَ وَ مِائَةَ سَنَةٍ وَ أَنَا أَعْرِضُ عَلَیْکُمْ أَمْرَیْنِ إِنْ شِئْتُمْ فَاسْأَلُونِی حَتَّی أَسْأَلَ إِلَهِی فَیُجِیبَکُمْ وَ إِنْ شِئْتُمْ سَأَلْتُ آلِهَتَکُمْ فَإِنْ أَجَابَتْنِی خَرَجْتُ عَنْکُمْ فَقَالُوا أَنْصَفْتَ فَأَمْهِلْنَا فَأَقْبَلُوا یَتَعَبَّدُونَ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ وَ یَتَمَسَّحُونَ الْأَصْنَامَ ⁽²⁾وَ یَذْبَحُونَ لَهَا وَ أَخْرَجُوهَا إِلَی سَفْحِ الْجَبَلِ وَ أَقْبَلُوا یَتَضَرَّعُونَ إِلَیْهَا فَلَمَّا کَانَ یَوْمُ الثَّالِثِ قَالَ لَهُمْ صَالِحٌ علیه السلام قَدْ طَالَ هَذَا الْأَمْرُ فَقَالُوا لَهُ سَلْ ⁽³⁾مَا شِئْتَ فَدَنَا إِلَی أَکْبَرِ صَنَمٍ لَهُمْ فَقَالَ لَهُ مَا اسْمُکَ فَلَمْ یُجِبْهُ فَقَالَ (لَهُمْ خ) مَا لَهُ لَا یُجِیبُنِی قَالُوا لَهُ تَنَحَّ عَنْهُ فَتَنَحَّی عَنْهُ فَأَقْبَلُوا إِلَیْهِ یَتَضَرَّعُونَ وَ وَضَعُوا عَلَی رُءُوسِهِمُ التُّرَابَ وَ ضَجُّوا وَ قَالُوا فَضَحْتَنَا وَ نَکَسْتَ رُءُوسَنَا فَقَالَ صَالِحٌ قَدْ ذَهَبَ النَّهَارُ فَقَالُوا سَلْهُ فَدَنَا مِنْهُ فَکَلَّمَهُ فَلَمْ یُجِبْهُ فَبَکَوْا وَ تَضَرَّعُوا حَتَّی فَعَلُوا ذَلِکَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَلَمْ یُجِبْهُ بِشَیْ‌ءٍ فَقَالُوا إِنَّ هَذَا لَا یُجِیبُکَ وَ لَکِنَّا نَسْأَلُ إِلَهَکَ فَقَالَ لَهُمْ سَلُوا ⁽⁴⁾مَا شِئْتُمْ فَقَالُوا سَلْهُ أَنْ یُخْرِجَ لَنَا مِنْ هَذَا الْجَبَلِ نَاقَةً حَمْرَاءَ شَقْرَاءَ عُشَرَاءَ ⁽⁵⁾أَیْ حَامِلَةً تَضْرِبُ مَنْکِبَیْهَا طَرَفَیِ الْجَبَلَیْنِ وَ تُلْقِی فَصِیلَهَا مِنْ سَاعَتِهَا وَ تُدِرُّ لَبَنَهَا فَقَالَ صَالِحٌ إِنَّ الَّذِی سَأَلْتُمُونِی عِنْدِی عَظِیمٌ وَ عِنْدَ اللَّهِ هَیِّنٌ فَقَامَ فَصَلَّی رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ سَجَدَ وَ تَضَرَّعَ إِلَی اللَّهِ فَمَا رَفَعَ رَأْسَهُ حَتَّی تَصَدَّعَ الْجَبَلُ وَ سَمِعُوا لَهُ دَوِیّاً شَدِیداً فَزِعُوا مِنْهُ وَ کَادُوا أَنْ یَمُوتُوا مِنْهُ فَطَلَعَ رَأْسُ النَّاقَةِ وَ هِیَ تَجْتَرُّ ⁽⁶⁾فَلَمَّا خَرَجَتْ أَلْقَتْ فَصِیلَهَا وَ دَرَّتْ بِلَبَنِهَا

1) فی نسخة: و هو ابن ستة عشر سنة و کذا فیما بعده. قلت: تقدم الحدیث مسندا عن العیّاشیّ تحت رقم 3 راجعه.

2) فی نسخة یتمسحون بالاصنام.

3) فی المصدر: «اسأل» فی جمیع المواضع. م.

4) فی نسخة: سلوه.

5) فی نسخة: شعراء بدل شقراء.

6) اجتر البعیر: أعاد الاکل من بطنه فمضغه ثانیة.

فَبُهِتُوا وَ قَالُوا قَدْ عَلِمْنَا یَا صَالِحُ أَنَّ رَبَّکَ أَعَزُّ وَ أَقْدَرُ مِنْ آلِهَتِنَا الَّتِی نَعْبُدُهَا وَ کَانَ لِقَرْیَتِهِمْ مَاءٌ وَ هِیَ الْحِجْرُ الَّتِی ذَکَرَهَا اللَّهُ تَعَالَی فِی کِتَابِهِ وَ هُوَ قَوْلُهُ کَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِینَ فَقَالَ لَهُمْ صَالِحٌ لِهَذِهِ النَّاقَةِ شِرْبٌ أَیْ تَشْرَبُ مَاءَکُمْ یَوْماً وَ تُدِرُّ لَبَنَهَا عَلَیْکُمْ یَوْماً وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَها شِرْبٌ وَ لَکُمْ شِرْبُ یَوْمٍ مَعْلُومٍ وَ لا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذابُ یَوْمٍ عَظِیمٍ فَکَانَتْ تَشْرَبُ مَاءَهُمْ یَوْماً وَ إِذَا کَانَ مِنَ الْغَدِ وَقَفَتْ وَسَطَ قَرْیَتِهِمْ فَلَا یَبْقَی فِی الْقَرْیَةِ أَحَدٌ إِلَّا حَلَبَ مِنْهَا حَاجَتَهُ وَ کَانَ فِیهِمْ تِسْعَةٌ مِنْ رُؤَسَائِهِمْ کَمَا ذَکَرَ اللَّهُ فِی سُورَةِ النَّمْلِ- وَ کانَ فِی الْمَدِینَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لا یُصْلِحُونَ فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَ رَمَوْهَا حَتَّی قَتَلُوهَا وَ قَتَلُوا الْفَصِیلَ فَلَمَّا عَقَرُوا النَّاقَةَ قَالُوا لِصَالِحٍ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ قَالَ صَالِحٌ- تَمَتَّعُوا فِی دارِکُمْ ثَلاثَةَ أَیَّامٍ ذلِکَ وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ ثُمَّ قَالَ لَهُمْ وَ عَلَامَةُ هَلَاکِکُمْ أَنَّهُ تَبْیَضُّ وُجُوهُکُمْ غَداً وَ تَحْمَرُّ بَعْدَ غَدٍ وَ تَسْوَدُّ یَوْمَ الثَّالِثِ فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ نَظَرُوا إِلَی وُجُوهِهِمْ قَدِ ابْیَضَّتْ مِثْلَ الْقُطْنِ فَلَمَّا کَانَ یَوْمُ الثَّانِی احْمَرَّتْ مِثْلَ الدَّمِ فَلَمَّا کَانَ یَوْمُ الثَّالِثِ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ فَبَعَثَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ صَیْحَةً وَ زَلْزَلَةً فَهَلَکُوا وَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَی- فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دارِهِمْ جاثِمِینَ فَمَا تَخَلَّصَ مِنْهُمْ غَیْرُ صَالِحٍ وَ قَوْمٌ مُسْتَضْعَفِینَ مُؤْمِنِینَ وَ هُوَ قَوْلُهُ فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّیْنا صالِحاً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ وَ أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیارِهِمْ جاثِمِینَ کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیها أَلا إِنَّ ثَمُودَ کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ ⁽¹⁾

**[ترجمه]تفسیر علی‌بن ابراهیم: آیه «و به سوی [قوم] ثمود، برادرشان صالح را [فرستادیم] گفت: «ای قوم من ! خدا را بپرستید. برای شما هیچ معبودی جز او نیست. او شما را از زمین پدید آورد و در آن شما را استقرار داد. پس، از او آمرزش بخواهید، آنگاه به درگاه او توبه کنید که پروردگارم نزدیک [و] اجابت‌کننده است.» تا این قسمت: «و بی‌گمان، ما از آنچه تو ما را بدان می‌خوانی سخت دچار شکیم» پس همانا خدای تبارک و تعالی صالح را در حالی که شانزده ساله بود به سوی ثمود فرستاد، او را پاسخ نیکی ندادند و آنان را هفتاد بت بود که آنها را به جای خداوند عبادت می‌کردند، وقتی (صالح) آن (اعمال) را از آنان دید، به ایشان گفت: ای قوم، در حالی که شانزده ساله بودم به سوی شما مبعوث شدم و اکنون به یکصد و بیست سال رسده‌ام و بر شما دو چیز را عرضه می‌کنم: اگر می‌خواهید از من طلب کنید تا از خدای خود بخواهم تا شما را اجابت کند، و اگر می‌خواهید من از خدایان شما طلب می‌کنم، پس اگر اجابتم کردند، از میان شما می‌روم، پس گفتند: منصفانه است، پس به ما مهلت ده پس رفتند و سه روز پرستش کردند و بت‌ها را غبارروبی نموده و برای آنها ذبح کردند، و آنها را به سوی دامنه کوه بیرون آوردند، و شروع به تضرع و زاری به نزد آنها کردند، وقتی روز سوم بود. صالح علیه السلام به آنان گفت: این کار به طول انجامید، پس به او گفتند: آنچه می‌خواهی بپرس، پس به بزرگترین بت آنان نزدیک شده و به او گفت: نامت چیست؟ پس پاسخ او را نداد، پس به آنان گفت: او را چه شده است که پاسخ مرا نمی‌دهی؟ به او گفتند: از او فاصله بگیر، پس از او دور شد، پس زاری‌کنان به او روی کرده و خاک بر سر خود می‌ریختند و ضجه زده و گفتند: ما را رسوا و سرافکنده کردی. پس صالح گفت: روز به پایان رسید، گفتند: از او طلب کن، پس به او نزدیک شد و با او سخن گفت: اما پاسخی نداد، پس گریه و زاری کردند تا این که این کار را سه مرتبه انجام دادند و او پاسخی به آنان نداد، پس گفتند: این به تو پاسخ نمی‌دهد. اما ما از خدای تو می‌پرسیم. به آنان گفت: آنچه می‌خواهید را بپرسید. گفتند: از او بخواه که برای ما از این کوه ماده شتری سرخ‌رنگ با موی بور که ده‌ماهه آبستن باشد یعنی باردار بیرون آورد که شانه‌هایش را به دو سمت این دو کوه بزند، و در دم بچه‌اش را به دنیا بیاورد و شیرش جاری شود، پس صالح گفت: براستی چیزی که از من درخواست کردید، در نزد من دشوار و در نزد خداوند آسان است، پس به پا خاست و دو رکعت نماز خواند. سپس سجده کرد و به درگاه خداوند تضرع نمود. هنوز سرش را بالا نیاورده بود که کوه متلاشی شد و صدای مهیبی از آن شنیدند، (به حدی) ترسیدند که نزدیک بود از آن ترس بمیرند، پس سر ماده شتر در حالی که نشخوار میکرد بیرون آمد. وقتی بیرون آمد، بچه‌اش را به دنیا آورده و شیرش را جاری ساخت.

ص: 383

پس متحیر شده و گفتند: ای صالح، به تحقیق دانستیم که پروردگار تو شکست‌ناپذیرتر و تواناتر از خدایان ماست که آنان را می‌پرستیم. و شهرشان آبی داشت که همان حجری است که خداوند متعال در کتاب خود آن را آورده است که: «و اهل حجر [نیز] پیامبران [ما] را تکذیب کردند» پس صالح به آنان گفت: برای این ماده شتر یک نوشیدن است، یعنی یک روز آب شما را می‌نوشد و یک روز شیر خود را بر شما جاری می‌کند، و این جمله خداوند عزوجل است: «نوبتی از آب دور است و روزی معین نوبت آب شماست * و به آن گزندی مرسانید که عذاب روزی هولناک شما را فرو می‌گیرد» پس یک روز آب آنان را می‌نوشید و فردای آن روز در وسط روستایشان می‌ایستاد. پس هیچ‌کس در روستا باقی نمی‌ماند مگر این که (به قدر) نیازش از آن می‌دوشید، و در میان آنان نه نفر از رؤسایشان بودند چنانچه خداوند در سوره نمل می‌فرماید: «و در آن شهر نه دسته بودند که درآن سرزمین فساد می‌کردند و از در اصلاح در نمی‌آمدند» پس ماده شتر را پی کردند و او را راندند تا او و بچه (شتر) را کشتند، وقتی شتر را پی کردند، به صالح گفتند: «اگر راست می‌گویی، آنچه را به ما وعده می‌دهی برای ما بیاور» صالح گفت: «سه روز در خانه‌هایتان برخوردار شوید، این وعده‌ای بی‌دروغ است». سپس به آنان گفت: و نشانه هلاکتان آن است که فردا چهره‌هایتان سفید می‌شود، و پس فردا قرمز می‌شود و روز سوم سیاه می‌شود وقتی فردا شد به چهره‌های خود نگاه کردند که مانند پنبه سفید شده بود، وقتی روز دوم شد، مثل خون، قرمز شد و وقتی روز سوم بود، چهره‌هایشان سیاه شد، پس خداوند بر آنان فریادی و زمین‌لرزه‌ای فرستاد، پس هلاک شدند. و این همان سخن خداست که: «آنگاه زمین‌لرزه آنان را فرو گرفت و در خانه‌هایشان از پا درآمدند» پس از میان آنان تنها صالح و گروهی مستضعف مؤمن رهایی یافتند و این همان سخن خداست که: «پس چون فرمان ما در رسید، صالح و کسانی را که با او ایمان آورده بودند، به رحمت خود رهانیدیم و از رسوایی آن روز [نجات دادیم]. به یقین پروردگار تو همان نیرومند شکست‌ناپذیر است * و کسانی را که ستم ورزیده بودند، آن نیرنگ [مرگبار] فرا گرفت، و در خانه‌هایشان از پا درآمدند * گویا هرگز در آن [خانه‌ها] نبوده‌اند. آگاه باشید که ثمودیان به پروردگارشان کفر ورزیدند. هان، مرگ بر ثمود» - . تفسیر القمی : 306- 308 -

**[ترجمه]

بیان

قال الله تعالی فی سورة الأعراف فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قال الطبرسی رحمه الله أی الصیحة عن مجاهد و السدی و قیل الصاعقة و قیل الزلزلة أهلکوا بها عن أبی مسلم و قیل کانت صیحة زلزلت به الأرض و أصل الرجفة الحرکة المزعجة بشدة الزعزعة قوله تعالی جاثِمِینَ أی صرعی میتین لا حرکة بهم و قیل کالرماد الجاثم لأنهم احترقوا بها ⁽²⁾کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیها أی کأن لم یکونوا فی منازلهم قط لانقطاع آثارهم

1) تفسیر القمّیّ ص 306- 308. م.

2) مجمع البیان 4: 441. م.

بالهلاک إلا ما بقی من أجسادهم الدالة علی الخزی الذی نزل بهم ⁽¹⁾.

**[ترجمه]خدای متعال در سوره اعراف فرموده است: «آنگاه زمین لرزه آنان را فرا گرفت» طبرسی که خدایش رحمت کند گفته است : یعنی فریاد؛ از مجاهد و سدّی. و گفته‌اند: صاعقه؛ و گفته‌اند: زمین‌لرزه که با آن هلاک شدند، از ابومسلم؛ و گفته‌اند: بانگ (بلندی) بوده است که زمین با آن به لرزه درآمده است؛ و اصل معنای رجفه حرکت از جای کننده با شدت حرکت است، کلام خداوند: «از پا درآمده» یعنی بر زمین افتادگان مرده و بی‌حرکت؛ و گویند: مانند خاکستر به زمین چسبیده؛ چرا که آنان با آن آتش گرفتند و سوختند. - . مجمع البیان 4 : 441 -

«گویا هرگز در آن [خانه‌ها] نبوده‌اند یعنی از آنجایی که آثار آنان

ص: 384

با هلاکت از میان رفت و تنها چیزی از جسم‌هایشان که دلالت بر خواری نازل شده بر آنان میکرد، باقی ماند، گویا هرگز در خانه‌هایشان نبوده‌اند. - . مجمع البیان 5 : 175 -

**[ترجمه]

«9»

ل، الخصال ع، علل الشرائع ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام سَأَلَ الشَّامِیُّ ⁽²⁾أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنْ سِتَّةٍ لَمْ یُرْکَضُوا فِی رَحِمٍ فَقَالَ آدَمُ وَ حَوَّاءُ وَ کَبْشُ إِبْرَاهِیمَ وَ عَصَا مُوسَی وَ نَاقَةُ صَالِحٍ وَ الْخُفَّاشُ الَّذِی عَمِلَهُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ فَطَارَ بِإِذْنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ⁽³⁾.

**[ترجمه]الخصال، علل‌الشرائع، عیون اخبار الرضا: (شخص) شامی - . این حدیث به طور کامل در کتاب الاحتجاجات، باب سؤالات فرد شامی از امیر المؤمنین علیه السلام قبلا ذکر شد. مراجعه کنید به جلد 10: 75-83 . -

از امیرالمؤمنین علیه السلام درباره شش چیزی که در هیچ رحمی حرکت نکرده پرسید، پس فرمود: آدم، حوا، قوچ ابراهیم، عصای موسی، ماده شتر صالح و خفاشی که عیسی‌بن مریم آن را ساخت و به اذن خدای عزوجل پرواز کرد. - . الخصال 1 : 156، علل الشرائع: 198، العیون: 135 -

**[ترجمه]

«10»

ع، علل الشرائع مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الْیَشْکُرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ لَیْلَی ⁽⁴⁾

سفیان بن اللیل.

قَالَ: سَأَلَ مَلِکُ الرُّومِ ⁽⁵⁾الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام- عَنْ سَبْعَةِ أَشْیَاءَ خَلَقَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ تَخْرُجْ مِنْ رَحِمٍ فَقَالَ آدَمُ وَ حَوَّاءُ وَ کَبْشُ إِبْرَاهِیمَ وَ نَاقَةُ صَالِحٍ وَ حَیَّةُ الْجَنَّةِ وَ الْغُرَابُ الَّذِی بَعَثَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ وَ إِبْلِیسُ لَعَنَهُ اللَّهُ ⁽⁶⁾.

**[ترجمه]عیون اخبارالرضا: سفیان‌بن لیلی گوید: پادشاه روم - . این حدیث به طور کامل از کتابهای دیگر در جلد 10: 132-138 پیش از این نقل شد. -

از حسن‌بن علی علیه السلام از هفت چیزی پرسید که خداوند آنها را بدون بیرون آمدن از رحم خلق کرد، پس فرمود: آدم و حوا، قوچ ابراهیم، شتر صالح، مار بهشت و کلاغی که خداوند عزوجل آن را فرستاد تا در زمین جستجو کند و ابلیس – که خداوند او را لعنت کند -. - . آن را نیافتیم -

**[ترجمه]

«11»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْخَیَّاطِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِهِ تَعَالَی کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ فَقَالَ هَذَا لَمَّا کَذَّبُوا صَالِحاً علیه السلام وَ مَا أَهْلَکَ اللَّهُ قَوْماً قَطُّ حَتَّی یَبْعَثَ إِلَیْهِمُ الرُّسُلَ قَبْلَ ذَلِکَ فَیَحْتَجُّوا عَلَیْهِمْ فَإِذَا لَمْ یُجِیبُوهُمْ أُهْلِکُوا وَ قَدْ کَانَ بَعَثَ اللَّهُ صَالِحاً علیه السلام فَدَعَاهُمْ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی فَلَمْ یُجِیبُوهُ وَ عَتَوْا عَلَیْهِ فَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّی تُخْرِجَ لَنَا مِنْ هَذِهِ الصَّخْرَةِ نَاقَةً عُشَرَاءَ وَ کَانَتْ صَخْرَةً یُعَظِّمُونَهَا وَ یُذَبِّحُونَ عِنْدَهَا فِی رَأْسِ کُلِّ سَنَةٍ وَ یَجْتَمِعُونَ عِنْدَهَا فَقَالُوا لَهُ إِنْ کُنْتَ کَمَا تَزْعُمُ نَبِیّاً رَسُولًا فَادْعُ اللَّهَ یُخْرِجْ لَنَا نَاقَةً مِنْهَا فَأَخْرَجَهَا لَهُمْ کَمَا طَلَبُوا مِنْهُ وَ أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی صَالِحٍ أَنْ قُلْ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ

1) مجمع البیان 5: 175. م.

2) تقدم الحدیث بتمامه مسندا فی کتاب الاحتجاجات باب أسئلة الشامیّ عن أمیر المؤمنین علیه السلام راجع ج 10 ص 75- 83.

3) الخصال ج 1: 156، علل الشرائع: 198، العیون: 135 و فی الأخیرین: و طار. م.

4) هکذا فی نسخ الکتاب و الخصال، و لعلّ الصحیح سفیان بن أبی لیلی. و فی لسان المیزان:

5) تقدم الحدیث مفصلا عن کتب اخری فی ج 10 ص 132- 138.

6) لم نجده. م.

جَعَلَ لِهَذِهِ النَّاقَةِ شِرْبَ یَوْمٍ وَ لَکُمْ شِرْبَ یَوْمٍ فَکَانَتِ النَّاقَةُ إِذَا شَرِبَتْ یَوْمَهَا شَرِبَتِ الْمَاءَ کُلَّهُ فَیَکُونُ شَرَابُهُمْ ذَلِکَ الْیَوْمَ مِنْ لَبَنِهَا فَیَحْلُبُونَهَا فَلَا یَبْقَی صَغِیرٌ وَ لَا کَبِیرٌ إِلَّا شَرِبَ مِنْ لَبَنِهَا یَوْمَهُ ذَلِکَ فَإِذَا کَانَ اللَّیْلُ وَ أَصْبَحُوا غَدَوْا إِلَی مَائِهِمْ فَشَرِبُوا هُمْ ذَلِکَ الْیَوْمَ وَ لَا تَشْرَبُ النَّاقَةُ فَمَکَثُوا بِذَلِکَ مَا شَاءَ اللَّهُ حَتَّی عَتَوْا وَ دَبَّرُوا فِی قَتْلِهَا فَبَعَثُوا رَجُلًا أَحْمَرَ أَشْقَرَ أَزْرَقَ لَا یُعْرَفُ لَهُ أَبٌ وَلَدَ الزِّنَا یُقَالُ لَهُ قُدَارٌ لِیَقْتُلَهَا فَلَمَّا تَوَجَّهَتِ النَّاقَةُ إِلَی الْمَاءِ ضَرَبَهَا ضَرْبَةً ثُمَّ ضَرَبَهَا أُخْرَی فَقَتَلَهَا وَ مَرَّ فَصِیلُهَا حَتَّی صَعِدَ إِلَی جَبَلٍ فَلَمْ یَبْقَ مِنْهُمْ صَغِیرٌ وَ لَا کَبِیرٌ إِلَّا أَکَلَ مِنْهَا فَقَالَ لَهُمْ صَالِحٌ علیه السلام أَ عَصَیْتُمْ رَبَّکُمْ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ إِنْ تُبْتُمْ قُبِلَتْ تَوْبَتُکُمْ وَ إِنْ لَمْ تَرْجِعُوا بَعَثْتُ إِلَیْکُمُ الْعَذَابَ فِی الْیَوْمِ الثَّالِثِ فَقَالُوا یَا صَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ قَالَ إِنَّکُمْ تُصْبِحُونَ غَداً وُجُوهُکُمْ مُصْفَرَّةٌ وَ الْیَوْمَ الثَّانِیَ مُحْمَرَّةٌ وَ الْیَوْمَ الثَّالِثَ مُسْوَدَّةٌ فَاصْفَرَّتْ وُجُوهُهُمْ فَقَالَ بَعْضُهُمْ یَا قَوْمِ قَدْ جَاءَکُمْ مَا قَالَ صَالِحٌ- فَقَالَ الْعُتَاةُ لَا نَسْمَعُ مَا یَقُولُ صَالِحٌ وَ لَوْ هَلَکْنَا وَ کَذَلِکَ فِی الْیَوْمِ الثَّانِی وَ الثَّالِثِ فَلَمَّا کَانَ نِصْفُ اللَّیْلِ أَتَاهُمْ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَصَرَخَ صَرْخَةً خَرَقَتْ أَسْمَاعَهُمْ وَ قَلْقَلَتْ قُلُوبَهُمْ ⁽¹⁾فَمَاتُوا أجمعین (أَجْمَعُونَ) فِی طَرْفَةِ عَیْنٍ صَغِیرُهُمْ وَ کَبِیرُهُمْ ثُمَّ أَرْسَلَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ نَاراً مِنَ السَّمَاءِ فَأَحْرَقَتْهُمْ ⁽²⁾.

**[ترجمه]قصص‌الأنبیاء: امام صادق علیه السلام درباره آیه: «قوم ثمود هشداردهندگان را تکذیب کردند» فرمود: این زمانی است که صالح علیه السلام را تکذیب کردند، و خداوند هرگز قومی را هلاک نکرده است تا این که قبل از آن پیامبرانی به سوی آنان فرستد تا بر آنان حجت ارائه کنند، پس اگر آنان را اجابت نکردند، هلاک می‌شوند، و خداوند صالح علیه السلام را فرستاده بود، پس آنان را به سوی خدای تعالی فرا خواند، پس پاسخ او را نداده و بر او سرکشی کرده و گفتند: هرگز ایمان نمی‌آوریم تا اینکه از این تخته سنگ برایمان ماده شتری ده ماهه آبستن بیرون آوری. و آن تخته سنگی بود که بزرگش می‌داشتند و در آغاز هر سال در کنار آن قربانی می‌کردند و نزد آن جمع می‌شدند. پس به او گفتند: اگر چنانچه می‌پنداری، پیامبر فرستاده شده هستی، پس خدا را بخوان تا برای ما ماده شتری ازآن بیرون آورد، پس همان‌طور که خواسته بودند، آن را برایشان بیرون آورد. و خداوند متعال به صالح وحی کرد که به آنان بگو: خداوند

ص: 385

برای این شتر نوشیدن یک روز و برای شما نیز نوشیدن یک روز را قرار داده است، پس شتر هرگاه در روز خود می‌نوشید، همه آب را می‌نوشید و نوشیدنی آنان در آن روز از شیر او بود که او را می‌دوشیدند و کوچک و بزرگی باقی نمی‌ماند. مگر آنکه در روز او از شیرش می‌نوشید، وقتی شب می‌شد و صبح می‌کردند، به سوی آبشان رفته، آن روز را آنان می‌نوشیدند و ماده شتر نمی‌نوشید، تا وقتی که خدا می‌خواست بر این حالت باقی بودند، تا این که سرکشی کردند و بر کشتن آن چاره‌جویی کردند، پس مردی سرخ‌روی با موی بور کبود، حرام‌زاده‌ای که برایش پدری نمی‌شناختند، و به او قدار گفته می‌شد را فرستادند تا آن را به قتل برساند، پس وقتی شتر به سوی آب رو کرد، ضربه‌ای به او زد، سپس ضربه دیگری زد و او را کشت، و بچه‌اش رفت تا به بالای کوهی رفت. پس کوچک و بزرگ آنان، همه از آن خوردند. پس صالح علیه السلام به آنان گفت: پروردگار خود را نافرمانی کردید، خدای متعال می‌فرماید: اگر توبه کنید، توبه‌تان را می‌پذیریم و اگر باز نگردید، در روز سوم عذاب را بر شما نازل خواهم کرد، پس گفتند: ای صالح، اگر راست می‌گویی، آنچه را به ما وعده می‌دهی، برای ما بیاور. گفت: شما فردا در حالی صبح می‌کنید که چهره‌هایتان زرد است، و روز دوم قرمز رنگ است و روز سوم سیاه؛ پس چهره‌هایشان زرد شد و برخی از آنان گفتند: ای قوم، آنچه صالح گفت: برسرتان آمده است. پس سرکشان گفتند: حتی اگر هلاک شویم: آنچه صالح می‌گوید را نمی‌شنویم، و همین‌گونه در روز دوم و سوم، وقتی نیمه شب بود، جبرئیل علیه السلام به سوی آنان آمد و فریاد می‌زد که گوش‌هایشان را پاره کرد و قلب‌هایشان را به اضطراب انداخت، پس کوچک و بزرگشان همگی در چشم به هم زدنی مردند، سپس خداوند آتشی از آسمان بر آنان فرستاده که آنان را آتش زد. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

قال الطبرسی رحمه الله فی قوله تعالی فَأَصْبَحُوا فِی دِیارِهِمْ جاثِمِینَ و إنما قال فَأَصْبَحُوا لأن العذاب أخذهم عند الصباح و قیل أتتهم الصیحة لیلا فأصبحوا علی هذه الصفة و العرب تقول عند الأمر العظیم وا سوء صباحاه انتهی ⁽³⁾.

أقول: ما ذکر فی هذا الخبر من اصفرار وجوههم فی الیوم الأول هو الموافق لسائر الأخبار و کلام المفسرین و المؤرخین و الابیضاض الذی ذکره علی بن إبراهیم مؤول.

**[ترجمه]طبرسی که خداوند او را رحمت کند درباره این آیه «و در خانه‌هایشان از پا درآمدند» می‌گوید: به این دلیل فرموده است: «فأصبحوا» چراکه عذاب آنان را هنگام صبح درگرفت؛ و گویند: بانگ (مهیب) شبانگاه بر آنان زده شد پس با این ویژگی وارد صبح شدند و عرب‌ها به هنگام مسأله بزرگ می‌گویند: وای بر بدی صبحگاهش. تمام. - . مجمع البیان 5 : 175 -

می‌گویم: آنچه از زردی چهره‌هایشان در روز اول در این خبر آمده، موافق با سایر اخبار و کلام مفسران و مورخان است، و سفیدی‌ای که علی‌بن ابراهیم آورده است، تأویل شده است.

**[ترجمه]

«12»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ صَالِحاً علیه السلام

1) فی نسخة: فلقت قلوبهم أی شقت.

2) مخطوط. م.

3) مجمع البیان 5: 175. م.

غَابَ عَنْ قَوْمِهِ زَمَاناً وَ کَانَ یَوْمَ غَابَ کَهْلًا حَسَنَ الْجِسْمِ وَافِرَ اللِّحْیَةِ رَبْعَةً مِنَ الرِّجَالِ فَلَمَّا رَجَعَ إِلَی قَوْمِهِ لَمْ یَعْرِفُوهُ وَ کَانُوا عَلَی ثَلَاثِ طَبَقَاتٍ طَبَقَةٍ جَاحِدَةٍ لَا تَرْجِعُ أَبَداً وَ أُخْرَی شَاکَّةٍ وَ أُخْرَی عَلَی یَقِینٍ فَبَدَأَ حِینَ رَجَعَ بِالطَّبَقَةِ الشَّاکَّةِ فَقَالَ لَهُمْ أَنَا صَالِحٌ فَکَذَّبُوهُ وَ شَتَمُوهُ وَ زَجَرُوهُ وَ قَالُوا إِنَّ صَالِحاً کَانَ عَلَی غَیْرِ صُورَتِکَ وَ شَکْلِکَ ثُمَّ أَتَی إِلَی الْجَاحِدَةِ فَلَمْ یَسْمَعُوا مِنْهُ وَ نَفَرُوا مِنْهُ أَشَدَّ النُّفُورِ ثُمَّ انْطَلَقَ إِلَی الطَّبَقَةِ الثَّالِثَةِ وَ هُمْ أَهْلُ الْیَقِینِ فَقَالَ لَهُمْ أَنَا صَالِحٌ فَقَالُوا أَخْبِرْنَا خَبَراً لَا نَشُکُّ أَنَّکَ صَالِحٌ إِنَّا نَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَخَالِقٌ یُحَوِّلُ فِی أَیِّ صُورَةٍ شَاءَ ⁽¹⁾وَ قَدْ أَخْبَرَنَا وَ تَدَارَسْنَا بِعَلَامَاتِ صَالِحٍ علیه السلام إِذَا جَاءَ فَقَالَ أَنَا الَّذِی أَتَیْتُکُمْ بِالنَّاقَةِ فَقَالُوا صَدَقْتَ وَ هِیَ الَّتِی نَتَدَارَسُ فَمَا عَلَامَتُهَا قَالَ لَهَا شِرْبُ یَوْمٍ وَ لَکُمْ شِرْبُ یَوْمٍ مَعْلُومٍ فَقَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِمَا جِئْتَنَا بِهِ قَالَ عِنْدَ ذَلِکَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا وَ هُمُ الشُّکَّاکُ وَ الْجُحَّادُ إِنَّا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کَافِرُونَ قَالَ زَیْدٌ الشَّحَّامُ قُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ هَلْ کَانَ ذَلِکَ الْیَوْمَ عَالِمٌ قَالَ اللَّهُ أَعْدَلُ مِنْ أَنْ یَتْرُکَ الْأَرْضَ بِلَا عَالِمٍ فَلَمَّا ظَهَرَ صَالِحٌ علیه السلام اجْتَمَعُوا عَلَیْهِ وَ إِنَّمَا مَثَلُ عَلِیٍّ وَ الْقَائِمِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا فِی هَذِهِ الْأُمَّةِ مَثَلُ صَالِحٍ علیه السلام ⁽²⁾.

أقول: سیأتی منقولا عن إکمال الدین فی أبواب الغیبة مع زیادات و فیه کهلا مبدح البطن حسن الجسم وافر اللحیة خمیص البطن خفیف العارضین مجتمعا ربعة من الرجال.

المبدح لعل المراد به الواسع العظیم و لا ینافیه خمیص البطن أی ضامره إذا المراد به ما تحت البطن حیث یشد المنطقة و الربعة المتوسط بین الطول و القصر و غیبته علیه السلام کان بعد هلاک کفار قومه و کان رجوعه إلی من آمن به و نجا معه من العذاب.

**[ترجمه]قصص‌الأنبیاء: امام صادق علیه السلام فرمود: صالح علیه السلام

ص: 386

مدت‌زمانی از قومش غایب شد و روزی که از آنان غایب شد میانسال بود؛ با جسمی نیکو و محاسنی انبوه و قدی میانه، وقتی که به نزد قومش بازگشت، او را نشناختند و آنان سه گروه بودند: گروهی منکر که هرگز باز نمی‌گردند، و طبقه‌ای دیگر مردد و دیگری بر یقین، هنگامی که بازگشت، از گروه تردیدکنندگان آغاز کرد و به آنان گفت: من صالح هستم، پس او را تکذیب کرده و ناسزایش گفتند و آزار داده و گفتند: صالح چهره و ظاهری متفاوت با تو داشت، سپس نزد گروه منکر آمد، پس، حرف او را نشنیدند و به شدت تمام از او بیزاری جستند، سپس به نزد گروه سوم که اهل یقین بودند، آمد و به آنان گفت: من صالح هستم، پس گفتند: به ما خبری بده تا در اینکه تو صالح هستی تردید نکنیم، ما می‌دانیم که خدای تعالی، آفریننده‌ای است که در هر شکلی که بخواهد، تغییر ایجاد می‌کند. و ما وقتی صالح علیه السلام آمد، از نشانه‌های او آگاه شده و آنها را بررسی کرده‌ایم؛ پس گفت: من کسی هستم که برای شما شتر را آوردم، پس گفتند: راست گفتی، و آن چیزی است که (اکنون) آن را بررسی می‌کنیم، پس علامت شتر چیست؟ گفت: برای او نوشیدن یک روز و برای شما نوشیدن روزی معین است، پس گفتند: به خداوند و به آنچه برای ما آورده‌ای ایمان آوردیم؛ در این هنگام کسانی که تکبر ورزیدند که همانا تردیدکنندگان و منکران بودند، گفتند: بی‌شک ما به آنچه شما به آن ایمان آورده‌اید، کافر هستیم. زید شحام گوید: عرض کردم: ای پسر رسول خدا، آیا آن روز عالمی وجود داشت؟ فرمود: خداوند عادل‌تر از آن است که زمین را بدون عالم رها کند، زمانی که صالح علیه السلام ظهور کرد، علیه او اجتماع کردند، و قتل علی و قائم که سلام خدا بر آن دو باد مانند صالح علیه السلام در این امت است. - . قصص الأنبیاء، نسخه خطی -

می‌گویم: به زودی به نقل از اکمال‌الدین در باب‌های غیبت همراه با اضافاتی خواهد آمد، و در آنجاست که: میانسالی بود با شکمی گشاده، با جسمی نیکو و محاسنی انبوه، شکمی فرورفته، صورتی کم‌مو، جمع شده و میان قد.

مبدّح: شاید مقصود از آن گشادگی و بزرگی باشد و با خمیص‌البطن یعنی شکم فرورفته منافات ندارد، چرا که منظور از آن زیرشکم است، جایی که آن قسمت را محکم می‌کند. ربعه: متوسط میان بلندی و کوتاهی، و غیبت آن حضرت علیه السلام پس از هلاکت کافران قومش بود و بازگشتش به سوی کسانی بود که به او ایمان آورده و با او از عذاب رها شدند.

**[ترجمه]

«13»

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ وَ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْعَبَّاسِ ⁽³⁾عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَلْخِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام عَنْ أَصْحَابِ الرَّسِّ الَّذِینَ

1) أی یحول صالحا أو الأشیاء فی ای صورة شاء.

2) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

3) فی نسخة: عن محمّد بن أبی القاسم، عن محمّد بن علیّ بن عبّاس.

ذَکَرَهُمُ اللَّهُ مَنْ هُمْ وَ مِمَّنْ هُمْ وَ أَیَّ قَوْمٍ کَانُوا فَقَالَ کَانَا رَسَّیْنِ أَمَّا أَحَدُهُمَا فَلَیْسَ الَّذِی ذَکَرَهُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ کَانَ أَهْلُهُ أَهْلَ بَدْوٍ (وَ) أَصْحَابَ شَاءٍ وَ غَنَمٍ فَبَعَثَ اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِمْ صَالِحَ النَّبِیِّ رَسُولًا فَقَتَلُوهُ وَ بَعَثَ إِلَیْهِمْ رَسُولًا آخَرَ فَقَتَلُوهُ ثُمَّ بَعَثَ إِلَیْهِمْ رَسُولًا آخَرَ وَ عَضَدَهُ بِوَلِیٍّ فَقُتِلَ الرَّسُولُ وَ جَاهَدَ الْوَلِیُّ حَتَّی أَفْحَمَهُمْ وَ کَانُوا یَقُولُونَ إِلَهُنَا فِی الْبَحْرِ وَ کَانُوا عَلَی شَفِیرِهِ وَ کَانَ لَهُمْ عِیدٌ فِی السَّنَةِ یَخْرُجُ حُوتٌ عَظِیمٌ مِنَ الْبَحْرِ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ فَیَسْجُدُونَ لَهُ فَقَالَ وَلِیُّ صَالِحٍ لَهُمْ لَا أُرِیدُ أَنْ تَجْعَلُونِی رَبّاً وَ لَکِنْ هَلْ تُجِیبُونِّی إِلَی مَا دَعَوْتُکُمْ إِنْ أَطَاعَنِی ذَلِکَ الْحُوتُ فَقَالُوا نَعَمْ وَ أَعْطَوْهُ عُهُوداً وَ مَوَاثِیقَ فَخَرَجَ حُوتٌ رَاکِبٌ عَلَی أَرْبَعَةِ أَحْوَاتٍ فَلَمَّا نَظَرُوا إِلَیْهِ خَرُّوا سُجَّداً فَخَرَجَ وَلِیُّ صَالِحٍ النَّبِیِّ إِلَیْهِ وَ قَالَ لَهُ ائْتِنِی طَوْعاً أَوْ کَرْهاً بِسْمِ اللَّهِ الْکَرِیمِ فَنَزَلَ عَنْ أَحْوَاتِهِ فَقَالَ الْوَلِیُّ ائْتِنِی عَلَیْهِنَّ لِئَلَّا یَکُونَ مِنَ الْقَوْمِ فِی أَمْرِی شَکٌّ فَأَتَی الْحُوتُ إِلَی الْبَرِّ یَجُرُّهَا وَ تَجُرُّهُ إِلَی عِنْدِ وَلِیِّ صَالِحٍ فَکَذَّبُوهُ بَعْدَ ذَلِکَ فَأَرْسَلَ اللَّهُ إِلَیْهِمْ رِیحاً فَقَذَفَهُمْ فِی الْیَمِّ أَیِ الْبَحْرِ وَ مَوَاشِیَهُمْ فَأَتَی الْوَحْیُ إِلَی وَلِیِّ صَالِحٍ بِمَوْضِعِ ذَلِکَ الْبِئْرِ وَ فِیهَا الذَّهَبُ وَ الْفِضَّةُ فَانْطَلَقَ فَأَخَذَهُ فَفَضَّهُ عَلَی أَصْحَابِهِ بِالسَّوِیَّةِ عَلَی الصَّغِیرِ وَ الْکَبِیرِ ⁽¹⁾.

أقول: تمام الخبر فی قصة أصحاب الرس.

**[ترجمه]قصص‌الأنبیاء: یعقوب‌بن ابراهیم گفت: مردی از ابوالحسن موسی علیه السلام درباره اصحاب رسّ که

ص: 387

خداوند از آنان یاد کرده است، پرسید که آنان چه کسانی هستند؟ و از چه کسانی‌اند؟ و چه قومی بوده‌اند؟ پس فرمود: آنان دو رسّ بوده‌اند: یکی از آن دو، رسی که خداوند در کتابش نام برده است نیست، خانواده‌اش از اهالی صحرا و صاحبان بره و گوسفند بودند، پس خدای تعالی صالح پیامبر را به عنوان فرستاده به سوی آنان مبعوث کرد، پس او را کشتند، سپس پیامبر دیگری را بر ایشان مبعوث کرد و او را به وسیله جانشینی یاری رساند، پس (رس) پیامبر را کشت و آن جانشین تلاش کرد تا اینکه آنان را با دلیل و برهان ساکت کند، و آنان می‌گفتند: خدای ما در دریا است و خودشان در کناره دریا بودند. آنان عیدی در سال داشتند که در آن روز ماهی بزرگی از دریا بیرون می‌آمد، پس برای آن سجده می‌کردند. جانشین صالح به آنان گفت: نمی‌خواهم که مرا پروردگار قرار دهید، اماآیا اگر این ماهی از من پیروی کرد، مرا به آنچه دعوتتان می‌کنم اجابت می‌کنید؟ گفتند: آری و عهدها و پیمان‌هایی به او دادند، پس ماهی‌ای که بر چهار ماهی (دیگر) سوار شده بود، بیرون آمد، وقتی به او نگاه کردند، سجده‌کنان به خاک افتادند. پس جانشین صالح پیامبر نزد او (ماهی) رفت و گفت: با نام خدای بخشنده، با اشتیاق یا اجبار نزد من بیا، پس، از ماهیان پیاده شد. پس جانشین گفت: (سوار) بر آن ماهی‌ها نزد من بیا تا قوم در امر من تردیدی نداشته باشند. پس ماهی به سوی خشکی آمد در حالی که آن ماهی‌ها را می‌کشید و آنها، او را به نزد جانشین صالح می‌کشیدند، اما پس از آن او را تکذیب کردند، پس خداوند بادی بر آنان فرستاد و آنان و چهارپایانشان را در یم یعنی دریا پرتاب کرد. پس برای جانشین صالح در باره جایگاه آن چاه که در آن طلا و نقره بود، وحی آمد، پس حرکت کرد و آن (طلا و نقره) را گرفت و به طور مساوی میان کوچک و بزرگ دوستانش تقسیم کرد. - . قصص الأنبیاء، نسخه خطی -

می‌گویم: همه خبر در داستان اصحاب رس آمده است.

**[ترجمه]

«14»

کا، الکافی فِی الرَّوْضَةِ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبَّاسٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ فَقالُوا أَ بَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذاً لَفِی ضَلالٍ وَ سُعُرٍ أَ أُلْقِیَ الذِّکْرُ عَلَیْهِ مِنْ بَیْنِنا بَلْ هُوَ کَذَّابٌ أَشِرٌ قَالَ هَذَا کَانَ بِمَا کَذَّبُوا صَالِحاً وَ مَا أَهْلَکَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَوْماً حَتَّی یَبْعَثَ إِلَیْهِمْ قَبْلَ ذَلِکَ الرُّسُلَ فَیَحْتَجُّوا عَلَیْهِمْ فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَیْهِمْ صَالِحاً فَدَعَاهُمْ إِلَی اللَّهِ فَلَمْ یُجِیبُوهُ وَ عَتَوْا عَلَیْهِ عُتُوّاً وَ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی تُخْرِجَ إِلَیْنَا ⁽²⁾مِنْ هَذِهِ الصَّخْرَةِ نَاقَةً عُشَرَاءَ وَ کَانَتِ الصَّخْرَةُ یُعَظِّمُونَهَا وَ یَعْبُدُونَهَا وَ یُذَبِّحُونَ عِنْدَهَا فِی رَأْسِ کُلِّ سَنَةٍ وَ یَجْتَمِعُونَ عِنْدَهَا فَقَالُوا لَهُ إِنْ کُنْتَ کَمَا تَزْعُمُ نَبِیّاً رَسُولًا فَادْعُ لَنَا إِلَهَکَ حَتَّی یُخْرِجَ لَنَا مِنْ هَذِهِ الصَّخْرَةِ الصَّمَّاءِ نَاقَةً عُشَرَاءَ فَأَخْرَجَهَا اللَّهُ کَمَا طَلَبُوا

1) قصص الأنبیاء مخطوط. م.

2) فی المصدر: تخرج لنا. م.

مِنْهُ ثُمَّ أَوْحَی اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلَیْهِ أَنْ یَا صَالِحُ قُلْ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ جَعَلَ لِهَذِهِ النَّاقَةِ شِرْبَ یَوْمٍ وَ لَکُمْ شِرْبَ یَوْمٍ فَکَانَتِ النَّاقَةُ إِذَا کَانَ یَوْمُ شِرْبِهَا شَرِبَتِ الْمَاءَ ذَلِکَ الْیَوْمَ فَیَحْلُبُونَهَا فَلَا یَبْقَی صَغِیرٌ وَ لَا کَبِیرٌ إِلَّا شَرِبَ مِنْ لَبَنِهَا یَوْمَهُمْ ذَلِکَ فَإِذَا کَانَ اللَّیْلُ وَ أَصْبَحُوا غَدَوْا إِلَی مَائِهِمْ فَشَرِبُوا مِنْهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ وَ لَمْ تَشْرَبِ النَّاقَةُ ذَلِکَ الْیَوْمَ فَمَکَثُوا بِذَلِکَ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ إِنَّهُمْ عَتَوْا عَلَی اللَّهِ وَ مَشَی بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ وَ قَالُوا اعْقِرُوا هَذِهِ النَّاقَةَ وَ اسْتَرِیحُوا مِنْهَا لَا نَرْضَی أَنْ یَکُونَ لَنَا شِرْبُ یَوْمٍ وَ لَهَا شِرْبُ یَوْمٍ ثُمَّ قَالُوا مَنِ الَّذِی یَلِی قَتْلَهَا وَ نَجْعَلَ لَهُ جُعْلًا ⁽¹⁾مَا أَحَبَّ فَجَاءَهُمْ رَجُلٌ أَحْمَرُ أَشْقَرُ أَزْرَقُ وَلَدُ زِنًا لَا یُعْرَفُ لَهُ أَبٌ یُقَالُ لَهُ قُدَارٌ شَقِیٌّ مِنَ الْأَشْقِیَاءِ مَشْئُومٌ عَلَیْهِمْ فَجَعَلُوا لَهُ جُعْلًا فَلَمَّا تَوَجَّهَتِ النَّاقَةُ إِلَی الْمَاءِ الَّذِی کَانَتْ تَرِدُهُ تَرَکَهَا حَتَّی شَرِبَتِ الْمَاءَ وَ أَقْبَلَتْ رَاجِعَةً فَقَعَدَ لَهَا فِی طَرِیقِهَا فَضَرَبَهَا بِالسَّیْفِ ضَرْبَةً فَلَمْ تَعْمَلْ شَیْئاً فَضَرَبَهَا ضَرْبَةً أُخْرَی فَقَتَلَهَا وَ خَرَّتْ إِلَی الْأَرْضِ عَلَی جَنْبِهَا وَ هَرَبَ فَصِیلُهَا حَتَّی صَعِدَ عَلَی الْجَبَلِ فَرَغَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ إِلَی السَّمَاءِ وَ أَقْبَلَ قَوْمُ صَالِحٍ فَلَمْ یَبْقَ أَحَدٌ إِلَّا شَرِکَهُ فِی ضَرْبَتِهِ وَ اقْتَسَمُوا لَحْمَهَا فِیهَا بَیْنَهُمْ فَلَمْ یَبْقَ مِنْهُمْ صَغِیرٌ وَ لَا کَبِیرٌ إِلَّا أَکَلَ مِنْهَا فَلَمَّا رَأَی ذَلِکَ صَالِحٌ أَقْبَلَ إِلَیْهِمْ فَقَالَ یَا قَوْمِ مَا دَعَاکُمْ إِلَی مَا صَنَعْتُمْ أَ عَصَیْتُمْ رَبَّکُمْ فَأَوْحَی اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِلَی صَالِحٍ علیه السلام أَنَّ قَوْمَکَ قَدْ طَغَوْا وَ بَغَوْا وَ قَتَلُوا نَاقَةً بَعَثْتُهَا إِلَیْهِمْ حُجَّةً عَلَیْهِمْ وَ لَمْ یَکُنْ عَلَیْهِمْ فِیهَا ضَرَرٌ وَ کَانَ لَهُمْ أَعْظَمُ ⁽²⁾الْمَنْفَعَةِ فَقُلْ لَهُمْ إِنِّی مُرْسِلٌ عَلَیْکُمْ عَذَابِی إِلَی ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ فَإِنْ هُمْ تَابُوا وَ رَجَعُوا قَبِلْتُ تَوْبَتَهُمْ وَ صَدَدْتُ عَنْهُمْ وَ إِنْ هُمْ لَمْ یَتُوبُوا وَ لَمْ یَرْجِعُوا بَعَثْتُ عَلَیْهِمْ عَذَابِی فِی الْیَوْمِ الثَّالِثِ فَأَتَاهُمْ صَالِحٌ علیه السلام فَقَالَ لَهُمْ یَا قَوْمِ إِنِّی رَسُولُ رَبِّکُمْ إِلَیْکُمْ وَ هُوَ یَقُولُ لَکُمْ إِنْ أَنْتُمْ تُبْتُمْ وَ رَجَعْتُمْ وَ اسْتَغْفَرْتُمْ غَفَرْتُ لَکُمْ وَ تُبْتُ عَلَیْکُمْ فَلَمَّا قَالَ لَهُمْ ذَلِکَ کَانُوا أَعْتَی مَا کَانُوا وَ أَخْبَثَ وَ قَالُوا یَا صَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ قَالَ یَا قَوْمِ إِنَّکُمْ تُصْبِحُونَ غَداً وَ وُجُوهُکُمْ مُصْفَرَّةٌ وَ الْیَوْمَ الثَّانِیَ وُجُوهُکُمْ مُحْمَرَّةٌ وَ الْیَوْمَ الثَّالِثَ وُجُوهُکُمْ مُسْوَدَّةٌ فَلَمَّا أَنْ کَانَ أَوَّلُ یَوْمٍ أَصْبَحُوا وَ وُجُوهُهُمْ مُصْفَرَّةٌ فَمَشَی بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ وَ قَالُوا قَدْ جَاءَکُمْ مَا

1) أی أجرا علی ما یفعله.

2) فی المصدر: لهم منها أعظم اه. م.

قَالَ لَکُمْ صَالِحٌ فَقَالَ الْعُتَاةُ مِنْهُمْ لَا نَسْمَعُ قَوْلَ صَالِحٍ وَ لَا نَقْبَلُ قَوْلَهُ وَ إِنْ کَانَ عَظِیماً فَلَمَّا کَانَ الْیَوْمُ الثَّانِی أَصْبَحَتْ وُجُوهُهُمْ مُحْمَرَّةً فَمَشَی بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ فَقَالُوا یَا قَوْمِ قَدْ جَاءَکُمْ مَا قَالَ لَکُمْ صَالِحٌ فَقَالَ الْعُتَاةُ مِنْهُمْ لَوْ أُهْلِکْنَا جَمِیعاً مَا سَمِعْنَا قَوْلَ صَالِحٍ وَ لَا تَرَکْنَا آلِهَتَنَا الَّتِی کَانَ آبَاؤُنَا یَعْبُدُونَهَا وَ لَمْ یَتُوبُوا وَ لَمْ یَرْجِعُوا فَلَمَّا کَانَ الْیَوْمُ الثَّالِثُ أَصْبَحُوا وَ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ یَمْشِی بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ فَقَالُوا یَا قَوْمِ أَتَاکُمْ مَا قَالَ لَکُمْ صَالِحٌ فَقَالَ الْعُتَاةُ مِنْهُمْ قَدْ أَتَانَا مَا قَالَ لَنَا صَالِحٌ فَلَمَّا کَانَ نِصْفُ اللَّیْلِ أَتَاهُمْ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَصَرَخَ بِهِمْ صَرْخَةً خَرَقَتْ تِلْکَ الصَّرْخَةُ أَسْمَاعَهُمْ وَ فَلَقَتْ قُلُوبَهُمْ وَ صَدَعَتْ أَکْبَادَهُمْ وَ قَدْ کَانُوا فِی تِلْکَ الثَّلَاثَةِ أَیَّامٍ قَدْ تَحَنَّطُوا وَ تَکَفَّنُوا وَ عَلِمُوا أَنَّ الْعَذَابَ نَازِلٌ بِهِمْ فَمَاتُوا أجمعین ⁽¹⁾(أَجْمَعُونَ) فِی طَرْفَةِ عَیْنٍ صَغِیرُهُمْ وَ کَبِیرُهُمْ فَلَمْ یَبْقَ لَهُمْ ثَاغِیَةٌ وَ لَا رَاغِیَةٌ ⁽²⁾وَ لَا شَیْ‌ءٌ إِلَّا أَهْلَکَهُ اللَّهُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیَارِهِمْ وَ مَضَاجِعِهِمْ مَوْتَی أَجْمَعِینَ ثُمَّ أَرْسَلَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مَعَ الصَّیْحَةِ النَّارَ مِنَ السَّمَاءِ فَأَحْرَقَتْهُمْ أَجْمَعِینَ وَ کَانَتْ هَذِهِ قِصَّتَهُمْ⁽³⁾.

**[ترجمه]کافی: در الروضة: ابوبصیر از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که: در مورد این آیه از او سؤال کردم: «قوم ثمود، هشداردهندگان را تکذیب کردند * و گفتند: آیا تنها بشری از خودمان را پیروی کنیم؟ در این صورت، ما واقعاً در گمراهی و جنون خواهیم بود * آیا از میان ما [وحی] بر او القا شده است؟ [نه،] بلکه او دروغگویی گستاخ است.» گفت: این بدان سبب بود که صالح را تکذیب کردند، و خداوند عزوجل هیچ قومی را هلاک نکرد تا اینکه قبل از آن، پیامبران را به سوی آنان مبعوث کرد تا بر آنان استدلال کنند، پس خداوند صالح را به سوی آنان فرستاد و او آنان را به سوی خدا فرا خواند پس او را اجابت نکرده و به شدت سرکشی کردند و گفتند: به تو ایمان نمی‌آوریم تا وقتی که برای ما از این تخته سنگ ماده شتری ده ماه آبستن بیرون آوری. و آن تخته‌سنگ را بزرگ می‌داشتند و می‌پرستیدند و درآغاز هر سال در کنارش قربانی می‌کردند و نزدش جمع می‌شدند. پس به او گفتند: اگر چنانچه می‌پنداری، پیامبر فرستاده هستی، پس خدایت را بخوان تا از این تخته‌سنگ ناشنوا برای ما ماده شتری ده ماهه آبستن بیرون آورد، پس خداوند آن را همچنان که خواستند، از سنگ بیرون آورد.

ص: 388

سپس خدای تبارک و تعالی به او وحی فرستاد که ای صالح، به آنان بگو به راستی خداوند برای این شتر نوشیدن یک روز و برای شما نوشیدن یک روز را قرار داده است، پس زمانی که روز نوشیدن شتر بود، در آن روز (همه) آب را می‌نوشید، پس او را می‌دوشیدند و در آن روز هر کوچک و بزرگی از شیر آن می‌نوشید، وقتی شب فرا می‌رسید و صبح می‌کردند پگاه به سوی آبشان رفته و آن روز از آن می‌نوشیدند و شتر در آن روز نمی‌نوشید. پس مادامی که خداوند می‌خواست در این حالت ماندند، سپس آنان بر خداوند طغیان کردند و نزد یکدیگر رفته و گفتند: این ماده شتر را پی کرده و از آن رها شوید، ما راضی نمی‌شویم که ما را نوشیدن یک روز و او را نیز نوشیدن یک روز باشد. سپس گفتند: کیست که عهده‌دار قتل آن شود تا برای او اجری که دوست دارد را قرار دهیم. پس مردی سرخ‌روی، با موی بور، کبود و حرامزاده که پدرش را نمی‌شناختند و به او قدار می‌گفتند، نزد آنان آمد، سنگدلی از جمله سنگدلها، شوم برای آنان، پس برای او مزدی قرار دادند. پس زمانی که شتر به آبی که برآن وارد می‌شد، روی کرد، (قدار) آن را رها کرد تا آب نوشید و خواست باز گردد پس بر سر راهش نشست و با شمشیر ضربه‌ای بر او وارد کرد. اما (ضربه) کارگر نشد، پس ضربه دیگری به او زد و او را کشت، و با پهلو بر زمین افتاد، بچه شتر (نیز) فرار کرد تا اینکه از کوه بالا رفت و سه مرتبه به سوی آسمان ناله کرد، و قوم صالح آمدند و هیچ‌کس نماند جز این که با او در ضربه زدنش مشارکت کرد و گوشت آن را میان خودشان تقسیم کردند به طوری که کوچک و بزرگ آنان از آن خوردند، وقتی صالح این را دید، به آنان روی کرده و گفت: ای قوم، چه چیزی شما را به آنچه انجام دادید، فرا خواند؟ آیا پروردگارتان را نافرمانی کردید؟ پس خداوند تبارک و تعالی به صالح علیه السلام وحی فرستاد که قوم تو طغیان و سرکشی کردند و شتری را که به عنوان دلیلی برآنان فرستادم، به قتل رساندند، در حالی که در آن شتر هیچ ضرری بر آنان نبود، و برای آنان بزرگترین سود بود، پس به آنان بگو: من تا سه روز دیگر عذاب خود را بر آنان می‌فرستم، اگر توبه کرده و بازگشتند، توبه‌شان را پذیرفته و از آنان درمی‌گذرم، و اگر آنان توبه نکرده و باز نگردند، عذاب خود را در روز سوم بر آنان می‌فرستم. پس صالح علیه السلام نزد آنان آمده و گفت: ای قوم، من فرستاده پروردگارتان به سوی شما هستم. او (خداوند) به شما می‌گوید: اگر شما توبه کرده و باز گردید و طلب بخشش کنید، شما را آمرزیده و توبه‌تان را می‌پذیرم. وقتی این را به آنان گفت، در سرکش‌ترین و خبیث‌ترین حالت ممکن بودند و گفتند: ای صالح، اگر راست می‌گویی، آنچه را به ما وعده می‌دهی برای ما بیاور، گفت: ای قوم، شما فردا را در حالی صبح می‌کنید که چهره‌هایتان زرد است، و روز دوم چهره‌هایتان قرمزرنگ و روز سوم سیاه است، وقتی روز اول بود، در حالی صبح کردند که چهره‌هایشان زرد بود، پس نزد یکدیگر رفته و گفتند: آنچه صالح به شما گفت، (بر سرتان) آمده است. پس سرکشان آنان گفتند: سخن صالح را نمی‌شنویم و نمی‌پذیریم، هرچند بزرگ باشد، وقتی روز دوم شد، چهره‌هایشان زرد شد پس نزد یکدیگر رفته و گفتند: ای قوم، آنچه صالح به شما گفت: بر سرتان آمده است. پس سرکشان آنان گفتند: اگر همگی هلاک شویم سخن صالح را نمی‌شنویم و خدایانمان را که پدرانمان پرستش می‌کردند، رها نمی‌کنیم، و توبه نکرده و باز نگشتند. وقتی روز سوم شد، در حالی صبح کردند که چهره‌هایشان سیاه بود، نزد یکدیگر رفته و گفتند: ای قوم، آنچه صالح به شما گفت، بر سرتان آمده است.

ص: 389

پس سرکشان آنان گفتند: آنچه صالح به ما گفت: بر سرمان آمده است. وقتی نیمه شب شد، جبرئیل علیهالسلام نزد آنان آمد و بر سرشان فریادی زد که گوش‌هایشان را پاره کرد و قلب‌هایشان را شکافت و جگرهایشان را به دو پاره کرد. و آنان در این سه روز، حنوط کردند و کفن پوشیدند و دانستند که عذاب بر آنها نازل خواهد شد، پس همه آنان از کوچک و بزرگ در چشم به همزدنی مردند به گونه‌ای که نه شتری برایشان ماند و نه گوسفندی و نه چیزی جز این که خداوند آن را هلاک کرد. پس در خانه‌ها و خوابگاه‌هایشان همگی مردند. سپس خداوند همراه با فریاد، از آسمان بر آنان آتش نازل کرد پس (آتش) همه آنان را سوزاند. و داستان آنان این بود. - . الروضة : 187- 189 -

**[ترجمه]

إیضاح

کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ بالإنذارات أو المواعظ أو الرسل فَقالُوا أَ بَشَراً مِنَّا من جنسنا و جملتنا لا فضل له علینا و انتصابه بفعل یفسره ما بعده واحِداً منفردا لا تبع له أو من آحادهم دون أشرافهم نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذاً لَفِی ضَلالٍ وَ سُعُرٍ کأنهم عکسوا علیه فرتبوا علی اتباعهم إیاه ما رتبه علی ترک اتباعهم له و قیل السعر الجنون و منه ناقة مسعورة أَ أُلْقِیَ الذِّکْرُ الکتاب و الوحی عَلَیْهِ مِنْ بَیْنِنا و فینا من هو أحق منه بذلک بَلْ هُوَ کَذَّابٌ أَشِرٌ حمله بطره علی الترفع علینا بادعائه و الشرب بالکسر النصیب من الماء و الأشقر من الناس من تعلو بیاضه حمرة لا یعرف له أب أی کان ولد زنا ⁽⁴⁾و إنما کان ینسب إلی سالف لأنه کان ولد علی فراشه قال الجوهری قدار بضم القاف و تخفیف الدال یقال له أحمر ثمود و عاقر ناقة صالح انتهی.

1) فی المصدر: اجمعون. م.

2) فی نسخة: فلم یبق لهم ناعقة و لا راعیة.

3) الروضة: 187- 189. م.

4) قال الثعلبی: یزعمون أنّه کان لزنیة رجل یقال له صفوان و لم یکن لسالف و لکنه قد ولد علی فراشه.

و رغا البعیر صوت و ضج و قال الجوهری الثغاء صوت الشاة و المعز و ما شاکلها و الثاغیة الشاة و الراغیة البعیر و ما بالدار ثاغ و لا راغ أی أحد و قال قولهم ما له ثاغیة و لا راغیة أی ما له شاة و لا ناقة و فی بعض النسخ ناعقة و لا راعیة و النعیق صوت الراعی بغنمه أی لم تبق جماعة یتأتی منهم النعیق و الرعی و الأول أظهر و هو الموجود فی روایات العامة أیضا فی تلک القصة.

تذنیب: قال الشیخ الطبرسی رحمه الله: فإذا کان یوم الناقة وضعت رأسها فی مائهم فما ترفعه حتی تشرب کل ما فیه ثم ترفع رأسها فتفحج لهم فیحتلبون ما شاءوا من لبن فیشربون و یدخرون حتی یملئوا أوانیهم کلها قال الحسن بن محبوب حدثنی رجل من أصحابنا یقال له سعید بن یزید قال أتیت أرض ثمود فذرعت مصدر الناقة بین الجبلین و رأیت أثر جنبیها فوجدته ثمانین ذراعا و کانت تصدر من غیر الفج الذی منه وردت لا تقدر علی أن تصدر من حیث ترد یضیق عنها فکانوا فی سعة و دعة منها و کانوا یشربون الماء یوم الناقة من الجبال و المغارات فشق ذلک علیهم و کانت مواشیهم تنفر منها لعظمها فهموا بقتلها قالوا و کانت امرأته (امرأة) جمیلة یقال لها صدوف ⁽¹⁾ذات مال من إبل و بقر و غنم و کانت أشد الناس عداوة لصالح فدعت رجلا من ثمود یقال له مصدع بن مهرج و جعلت له نفسها علی أن یعقر الناقة و امرأة أخری یقال لها غنیرة ⁽²⁾دعت قدار بن سالف و کان أحمر أزرق قصیرا و کان ولد زنا و لم یکن لسالف الذی یدعی إلیه و لکنه ولد علی فراشه و قالت أعطیک أیّ بناتی شئت علی أن تعقر الناقة و کان قدار عزیزا منیعا فی قومه فانطلق قدار بن سالف و مصدع فاستغویا غواة ثمود فأتبعهما سبعة نفر و أجمعوا علی عقر الناقة.

قال السدی و لما ولد قدار و کبر جلس مع أناس یصیبون من الشراب فأرادوا ماء یمزجون به شرابهم و کان ذلک الیوم شرب الناقة فوجدوا الماء قد شربته الناقة فاشتد ذلک علیهم فقال قدار هل لکم فی أن أعقرها لکم قالوا نعم.

1) قال الثعلبی: یقال لها صدوق بنت المحیا بن مهر و کانت غنیة جمیلة ذات مواش کثیرة.

2) قال الثعلبی: یقال لها عنیزة بن غنم بن مخلدة و تکنی أم غنم و هی من بنی عبید بن المهل و کانت امرأة ذؤاب بن عمر و کانت عجوزة مسنة و لها بنات حسان و مال کثیر من الإبل و البقر و الغنم.

و قال کعب کان سبب عقرهم الناقة أن امرأة یقال لها ملکاء کانت قد ملکت ثمودا فلما أقبل الناس علی صالح و صارت الرئاسة إلیه حسدته فقالت لامرأة یقال لها قطام و کانت معشوقة قدار بن سالف و لامرأة أخری یقال لها قبال کانت معشوقة مصدع و کان قدار و مصدع یجتمعان معهما کل لیلة و یشربون الخمر فقالت لهما ملکاء إن أتاکما اللیلة قدار و مصدع فلا تطیعاهما و قولا لهما إن الملکة حزینة لأجل الناقة و لأجل صالح فنحن لا نطیعکما حتی تعقرا الناقة فلما أتیاهما قالتا لهما هذه المقالة فقالا نحن نکون من وراء عقرها قال فانطلق قدار و مصدع و أصحابهما السبعة فرصدوا الناقة حین صدرت عن الماء و قد کمن لها قدار فی أصل صخرة علی طریقها و کمن لها مصدع فی أصل أخری فمرت علی مصدع فرماها بسهم فانتظم به عضلة ساقها و خرجت عنیزة و أمرت ابنتها و کانت من أحسن الناس فاسفرت لقدار ثم زمرته ⁽¹⁾فشد علی الناقة بالسیف فکشف عرقوبها فخرت و رغت رغاة واحدة تحذر سقبها ثم طعن فی لبتها فنحرها و خرج أهل البلدة و اقتسموا لحمها و طبخوه فلما رأی الفصیل ما فعل بأمه ولی هاربا حتی صعد جبلا ثم رغا رغاء تقطع منه قلوب القوم و أقبل صالح فخرجوا یعتذرون إلیه إنما عقرها فلان و لا ذنب لنا فقال صالح انظروا هل تدرکون فصیلها فإن أدرکتموه فعسی أن یرفع عنکم العذاب فخرجوا یطلبونه فی الجبل فلم یجدوه و کانوا عقروا الناقة لیلة الأربعاء فقال لهم صالح تمتعوا فی دارکم یعنی فی محلتکم فی الدنیا ثلاثة أیام فإن العذاب نازل بکم ثم قال یا قوم إنکم تصبحون غدا و وجوهکم مصفرة و الیوم الثانی تصبحون و وجوهکم محمرة و الیوم الثالث وجوهکم مسودة فلما کان أول یوم أصبحت وجوههم مصفرة فقالوا جاءکم ما قال لکم صالح و لما کان الیوم الثانی احمرت وجوههم و الیوم الثالث اسودت وجوههم فلما کان نصف اللیل أتاهم جبرئیل فصرخ بهم صرخة خرقت أسماعهم و فلقت قلوبهم و صدعت أکبادهم و کانوا قد تحنطوا و تکفنوا و

1) فی حدیث علیّ علیه السلام: ألا و إن الشیطان قد زمر حزبه أی حضهم و شجعهم. منه عفی عنه.

علموا أن العذاب نازل بهم فماتوا أجمعین فی طرفة عین کبیرهم و صغیرهم فلم یبق الله منهم ثاغیة و لا راغیة و لا شیئا یتنفس إلا أهلکها فأصبحوا فی دیارهم موتی ثم أرسل الله علیهم مع الصیحة النار من السماء فأحرقتهم أجمعین فهذه قصتهم.

وَ رَوَی الثَّعْلَبِیُّ ⁽¹⁾بِإِسْنَادِهِ مَرْفُوعاً عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: یَا عَلِیُّ أَ تَدْرِی مَنْ أَشْقَی الْأَوَّلِینَ قَالَ قُلْتُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ عَاقِرُ النَّاقَةِ قَالَ أَ تَدْرِی مَنْ أَشْقَی الْآخِرِینَ قَالَ قُلْتُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ قَاتِلُکَ.

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی أَشْقَی الْآخِرِینَ مَنْ یَخْضِبُ هَذِهِ مِنْ هَذِهِ وَ أَشَارَ إِلَی لِحْیَتِهِ وَ رَأْسِهِ.

وَ رَوَی أَبُو الزُّبَیْرِ ⁽²⁾

و بحثوا علیه. ثم تقنع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم بثوبه. م.

عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: لَمَّا مَرَّ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِالْحِجْرِ فِی غَزْوَةِ تَبُوکَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ لَا یَدْخُلَنَّ أَحَدٌ مِنْکُمُ الْقَرْیَةَ وَ لَا تَشْرَبُوا مِنْ مَائِهِمْ وَ لَا تَدْخُلُوا عَلَی هَؤُلَاءِ الْمُعَذَّبِینَ إِلَّا أَنْ تَکُونُوا بَاکِینَ أَنْ یُصِیبَکُمُ الَّذِی أَصَابَهُمْ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَلَا تَسْأَلُوا رَسُولَکُمُ الْآیَاتِ هَؤُلَاءِ قَوْمُ صَالِحٍ سَأَلُوا رَسُولَهُمُ الْآیَةَ فَبَعَثَ اللَّهُ لَهُمُ النَّاقَةَ وَ کَانَتْ تَرِدُ مِنْ هَذَا الْفَجِّ وَ تَصْدُرُ مِنْ هَذَا الْفَجِّ تَشْرَبُ مَاءَهُمْ یَوْمَ وِرْدِهَا وَ أَرَاهُمْ مُرْتَقَی الْفَصِیلِ حِینَ ارْتَقَی فِی الْمَغَارَةِ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَعَقَرُوهَا فَأَهْلَکَ اللَّهُ مِنْ تَحْتِ أَدِیمِ السَّمَاءِ مِنْهُمْ فِی مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبِهَا إِلَّا رَجُلًا وَاحِداً یُقَالُ لَهُ أَبُو رَغَالٍ وَ هُوَ أَبُو ثَقِیفٍ کَانَ فِی حَرَمِ اللَّهِ فَمَنَعَهُ حَرَمُ اللَّهِ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ فَلَمَّا خَرَجَ أَصَابَهُ مَا أَصَابَ قَوْمَهُ فَدُفِنَ وَ دُفِنَ مَعَهُ غُصْنٌ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَرَاهُمْ قَبْرَ أَبِی رَغَالٍ فَنَزَلَ الْقَوْمُ فَابْتَدَرُوهُ بِأَسْیَافِهِمْ وَ حَثَوْا عَنْهُ فَاسْتَخْرَجُوا ذَلِکَ الْغُصْنَ ثُمَّ قَنَّعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَسْرَعَ السَّیْرَ حَتَّی جَازَ الْوَادِیَ ⁽³⁾.

**[ترجمه]«قوم ثمود هشداردهندگان را تکذیب کردند» یعنی هشدارها با موعظه‌ها یا پیامبران را «و گفتند: آیا بشری از خودمان» از جنس ما و از جمع ما، او را بر ما برتری‌ای نیست و منصوب‌شدنش به خاطر فعلی است که مابعدش آن را تفسیر می‌کند، «تنها» به تنهایی و بدون هیچ پیروی، یا اینکه پیروی از مردمان عادی داشته باشد و نه از اشراف «پیروی کنیم؟ دراین صورت، ما واقعاً در گمراهی و جنون خواهیم بود» گویا آنان - کلام - او را بر عکس کردند، یعنی آنچه که او در صورت ترک پیروی از او مترتب کرده بود (گمراهی و جنون) بر پیروی کردن از او مترتب کردند؛ و گفته‌اند: سُعُر: دیوانگی، و ناقة مسعورة از آن است. «ءألقی الذکر؟» کتاب و وحی « علیه من بیننا» در حالی که در میان ما شایسته‌تر از او به آن (امر) وجود دارد «بلکه او دروغگویی گستاخ است» غرورش او را واداشته است که با ادعای خود بر ما برتری جوید. و «الشرب» با کسره: بهره از آب. اشقر من الناس: کسی که سرخی بر سفیدی‌اش غلبه داشته باشد. پدری برای او شناخته شده نبود، یعنی حرام‌زاده بود و تنها به این دلیل به سالف منسوب بود که در خانه او متولد شد. جوهری گوید: قدار با ضمه قاف و مشدد نبودن دال، به او سرخ‌روی ثمود و پی‌کننده شتر صالح گویند. تمام.

ص: 390

رغا البعیر: شتر صدا داد و نالید. جوهری گوید: ثغاء: صدای گوسفند و بز و مشابه آنهاست. الثاغیه: گوسفند. الراغیه: شتر. ما بالدار ثاغ و لا راغ: یعنی هیچ‌کس در خانه نیست. و گفت: او را نه ثاغیه‌ای است و نه راغیه‌ای یعنی او نه گوسفندی دارد و نه شتری. و در بعضی نسخه‌ها آمده: ناعقة و لاراعیة: کلاغی و نه چوپانی. نعیق: صدای چوپان به گوسفندانش، یعنی گروهی که از آنان صدای کلاغ و چوپانی بیاید، باقی نماند. و اولی آشکارتر است و همان است که در روایت‌های اهل تسنن نیز در مورد آن قصه موجود است.

تکمله: شیخ طبرسی که خدایش رحمت کند گفته است: وقتی که روز ماده شتر فرا می‌رسید، سرش را در آب آنان فرو می‌برد، پس تا وقتی همه آنچه در آن بود را نمی‌نوشید، سرش را بالا نمی‌آورد، پس سرش را بلند می‌کرد و برای آنان دوپایش را از هم باز می‌کرد پس هرچه بیشتر می‌خواستند، می‌دوشیدند. پس می‌نوشیدند و ذخیره می‌کردند تا اینکه همه ظرف‌هایشان را پر می‌کردند. حسن‌بن محبوب گوید: مردی از دوستانمان که به او سعیدبن یزید می‌گفتند، با من سخن گفته و می‌گفت: به سرزمین ثمود رفتم و محل بیرون آمدن ماده شتر را بین دو کوه اندازه گرفتم و اثر پهلوهای شتر را دیدم که هشتاد ذراع بود. و از آن شکافی که از آن بیرون آمده بود، خارج نمی‌شد، نمی‌توانست از همان جایی که وارد شده بود، خارج شود، (چرا که) برایش تنگ بود، و آنان از او در آسایش و راحتی بودند، و در روز (آب) شتر، آنان از کوه‌ها و غارها آب می‌نوشیدند، پس این کار بر آنان سخت آمد، و چهارپایانشان از شتر به خاطر بزرگی‌اش فرار می‌کردند، لذا قصد کشتن آن را کردند. گفته‌اند: همسر صالح زن زیبایی بود که به او صدوف می‌گفتند، مال فراوانی از شتر و گاو و گوسفند داشت و دشمنی او با صالح از همگان بیشتر بود. پس مردی از ثمودیان را که به او مصدع‌بن مهرج می‌گفتند، فرا خواند و خودش را برای او قرار داد در ازای اینکه شتر را پی کند. زن دیگری که به او غنیره می‌گفتند، قدار‌بن سالف را که سرخ‌روی و کبود و کوتاهقد بود، فرا خواند، قدار حرام‌زاده بود و متعلق به سالف که به او منسوبش می‌کردند، نبود، بلکه از همسر او (سالف) به دنیا آمده بود. و (زن) گفت: هر یک از دخترانم را که بخواهی به تو می‌دهم، در ازای اینکه شتر را پی کنی، قدار در میان قومش با عزت و نیرومند بود. پس قدار و مصدع به راه افتادند و فریب ثمودیان را خوردند، پس هفت نفر (دیگر) آن دو را دنبال کرده و بر پی‌کردن شتر اتفاق‌نظر کردند.

سدّی گوید: وقتی قدار متولد شده و بزرگ شد، با مردمی می‌نشست که شرابی به دست آورده بودند و دنبال آبی می‌گشتند تا با آن شرابشان را مخلوط کنند. و آن روز، روز نوشیدن شتر بود، پس دیدند که شتر، آب را نوشیده است. پس بر آنان گران آمد، پس قدار گفت: آیا موافقید که شتر را برایتان پی کنم؟ گفتند: آری.

ص: 391

و کعب گوید: دلیل آنکه شتر را پی کردند، این بود که زنی به نام ملکاء، بر ثمودیان حکومت می‌کرده است. پس زمانی که مردم به صالح روی آورده و ریاست به او رسید، به او حسادت ورزید و به زنی به نام قطام که معشوقه قداربن سالف بود و زن دیگری به نام قبال که معشوقه مصدع بود و قدار و مصدع هر شب با این دو جمع شده و شراب می‌نوشیدند، گفت: اگر امشب قدار و مصدع نزد شما آمدند، از آن دو اطاعت نکرده و به آنها بگویید: ملکه به خاطر ماده شتر و به خاطر صالح ناراحت است، پس تا وقتی که شتر را پی نکنید از شما فرمان نمی‌بریم. پس وقتی نزد اینان آمدند، این گفته را به آن دو گفتند. آنها گفتند: ما به دنبال پی کردن آن هستیم. گفت: پس قدار و مصدع و هفت رفیقشان حرکت کرده و وقتی شتر از آب (خوردن) بیرون آمد، آن را تعقیب کردند. قدار در بُن صخره‌ای در مسیر شتر، در کمین او بود و مصدع در بُن (صخره) دیگری. پس شتر از کنار مصدع گذشت و مصدع تیری به او زد که با آن تیر، عضله ساق پای شتر به هم چسبید، و عنیزه بیرون آمد و به دخترش که از زیباترین مردم بود، دستور داد، پس او برای قدار حجاب از چهره برداشت سپس او را برانگیزاند. پس با شمشیر بر شتر حمله کرد و ساق (پی) پایش را عریان کرد، به طوری که بر زمین افتاد و ناله‌ای زد که آن ناله، بچه شتر را ترساند، سپس نیزه‌ای در گردنش زده و او را ذبح کرد. اهالی شهر بیرون آمده، گوشت آن را تقسیم کرده و پختند، وقتی بچه شتر بلایی را که بر سر مادرش آوردند، دید، روی گردانده و فرار کرد تا از کوهی بالا رفت. سپس ناله‌ای کرد که قلب‌های قوم از آن قطعه‌قطعه شد و صالح آمد، پس عذرخواهان نزد او رفتند که فلانی آن را پی کرد و گناهی بر ما نیست. پس صالح گفت: ببینید که آیا می‌توانید بچه‌اش را پیدا کنید، پس اگر او را بیابید، امید است که عذاب از شما برداشته شود، پس بیرون رفته و در کوه به جستجویش پرداختند، اما او را نیافتند، آنان شتر را شب چهارشنبه پی کرده بودند، پس صالح به آنان گفت: در خانه‌هایتان یعنی منطقه خود سه روز در دنیا بهره‌مند شوید که عذاب (حتماً) بر شما نازل می‌شود. پس گفت: ای قوم، شما فردا را در حالی صبح می‌کنید که چهره‌هایتان زرد است، و روز دوم را با چهره‌هایی سرخ صبح می‌کنید و روز سوم چهره‌هایتان سیاه (کبود) است، وقتی روز اول بود، چهره‌هایشان زرد شد، پس گفتند: آنچه صالح به شما گفت بر سرتان آمده است، و وقتی روز دوم شد چهره‌هایشان سرخ، و روز سوم سیاه شد. وقتی نیمه شب بود، جبرئیل به سوی آنان آمد، پس بر سر آنان فریادی زد که گوش‌هایشان پاره و قلب‌هایشان شکافته و جگرهایشان به دو نیمه شد و آنان حنوط کرده و کفن پوشیده بودند و

ص: 392

دانستند که عذاب بر آنان نازل میشود. پس همه آنان، کوچک و بزرگ در چشم به هم‌زدنی مُردند، پس خداوند از آنان نه شتری باقی گذاشت و نه گوسفندی و نه چیزی که نفس داشته باشد، جز این که آن را هلاک کرد، پس در خانه‌های خود مردند. سپس خداوند همراه با فریاد، آتشی از آسمان بر آنان نازل کرد که همه آنان را سوزاند. پس این بود داستان آنان.

و ثعلبی در حدیثی مرفوع از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده است که فرمود: ای علی، آیا می‌دانی شقی‌ترین (بدبخت‌ترین) پیشینیان چه کسی است؟ گفت: گفتم: خدا و پیامبرش داناترند، فرمود: پی‌کننده شتر. فرمود: آیا می‌دانی بدبخت‌ترین آیندگان کیست؟ گفت: گفتم: خدا و پیامبرش داناترند. فرمود: قاتل تو.

و در روایت دیگری است که: شقی‌ترین آیندگان کسی است که این را با این خضاب می‌کند - و به محاسن و سرایشان اشاره فرمود- و ابوزبیر از جابربن عبدالله روایت کرده است که گفت: وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در غزوه تبوک از حجر عبور کرد، به اصحابش فرمود: هیچ‌یک از شما وارد این روستا نشوید، و از آبشان ننوشید و بر این عذاب‌شده‌ها وارد نشوید مگر گریان از اینکه (مبادا) چیزی که به آنان رسیده، به شما نیز وارد شود. سپس فرمود: اما بعد (از آن) از پیامبرتان معجزه نخواهید، اینان قوم صالح هستند، از پیامبر خود معجزه خواستند، پس خداوند ماده شتر را برایشان فرستاد که از این شکاف وارد و از این شکاف خارج می‌شد، روزی که نوبت آبش بود، از آب آنان می‌نوشید، و (پیامبر) محل بالا رفتن بچه شتر را وقتی به سوی غار بالا رفت، به آنان نشان داد. و از فرمان پروردگارشان سرپیچی کرده، او را پی کردند، پس خداوند هر کس از آنان را که در مشرق‌ها و مغرب‌های زمین، در زیر آسمان بود، هلاک کرد جز یک مرد که به او ابورغال می‌گفتند و او ابوثقیف بود که در حرم خدا (کعبه) بود و حرم خداوند مانع عذاب او شد، وقتی بیرون آمد، آنچه بر سر قومش آمده بود، به او نیز رسید، پس دفن شد و همراه با او شاخه‌ای از طلا نیز دفن شد. و (پیامبر) قبر ابورغال را به آنان نشان داد، پس قوم پیاده شدند و با شمشیرهایشان به سوی قبر او پیشی گرفتند و او را جستجو کرده وآن شاخه را بیرون آوردند. سپس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقاب بر چهره زدند و به سرعت حرکت کردند تا از آن منطقه گذشتند. - . مجمع البیان 4: 441-443 -

**[ترجمه]

توضیح

قال الجوهری التفحج هو أن یفرج بین رجلیه إذا جلس و کذلک التفحیج و قد أفحج الرجل حلوبته إذا فرج ما بین رجلیها لیحلبها و قال الثعلبی ثم زمرته یعنی حضته علی عقر الناقة و قال الجوهری السقب الذکر من ولد الناقة.

1) رواه الثعلبی فی العرائس: 43 بإسناده عن محمّد بن عبد اللّه بن حمدون قال: أخبرنا عبد اللّه بن محمّد بن الحسن قال: حدّثنا عبد اللّه بن هاشم قال: حدّثنا وکیع بن الحاجّ، قال: حدّثنا قتیبة ابو عثمان عن أبیه عن الضحّاک بن مزاحم قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم.

2) رواه الثعلبی فی العرائس: ص 43. و فیه: و لا تشربوا من مائها. و مثل الذی أصابکم.

3) مجمع البیان 4: 441- 443. م.

1) تفسیر القمّیّ: 727. م.

2) علل الشرائع: 199، عیون الأخبار: 136- 137، الخصال: 2: 28. م.

3) ظاهر الاخبار المتقدمة أن العذاب نزل بهم بعد مراجعة صالح علیه السلام قومه و أمرهم بالتوبة و الاستغفار و فی بعضها أن ذلک کان بعد ما خرجوا یطلبون فصیله فی الجبل فلم یجدوه، و لیست الاخبار ظاهرة فی أن العذاب نزل بهم بعد عقر الناقة بثلاثة أیّام من غیر فصل حتّی تعارض ذلک.

اشارة

اشارة

أبواب النبوّة العامّة

باب 1 معنی النبوة و علة بعثة الأنبیاء و بیان عددهم و أصنافهم و جمل أحوالهم و جوامعها صلوات الله علیهم أجمعین‌

الآیات

تفسیر

الأخبار

«1»

«2»

«3»

«4»

«5»

«6»

«7»

«8»

«9»

«10»

«11»

«12»

«13»

«14»

«15»

«16»

بیان

«17»

«18»

«19»

بیان

«20»

«21»

«22»

بیان

«23»

بیان

«24»

بیان

«25»

بیان

«26»

«27»

«28»

«29»

بیان

«30»

«31»

بیان

«32»

بیان

«33»

«34»

«35»

بیان

«36»

«37»

«38»

«39»

«40»

«41»

«42»

«43»

بیان

«44»

بیان

«45»

«46»

«47»

«48»

«49»

بیان

«50»

بیان

«51»

بیان

«52»

بیان

«53»

«54»

«55»

«56»

«57»