نسخه های خطی کتابخانه علامه سید محمد علی روضاتی دفتر اول

مشخصات کتاب

سرشناسه:موسوی‌روضاتی، احمد،1345 -

عنوان و نام پديدآور:نسخه‌های خطی کتابخانه علامه سیدمحمدعلی روضاتی قدس‌سره/سیداحمد روضاتی.

مشخصات نشر: قم: اعلام التقی، 1399.

مشخصات ظاهری:140ص.: مصور، عکس، نمونه.

شابک:978-964-8584-15-8

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

موضوع:روضاتی، سیدمحمدعلی،1308 - 1391.

موضوع:روضاتیان (خاندان)

موضوع:Rowdatian family

موضوع:روضاتیان (خاندان) -- اسناد و مدارک

موضوع:Rowdatian (family)-- Records and correspondence

موضوع:مجتهدان و علما -- ایران-- خوانسار -- سرگذشتنامه

موضوع:'Ulama-- Iran -- Khansar -- Biography

رده بندی کنگره:BP55/3

رده بندی دیویی:297/998

شماره کتابشناسی ملی:7426037

اشاره

نسخه هاي خطى كتابخانه

علامه سيد محمدعلى روضاتى رحمه الله علیه

دفتر اول

سيد احمد روضاتى

نسخه‌های خطی کتابخانه علامه سیدمحمدعلی روضاتی

تأليف: سيد أحمد روضاتى

ناشر: أعلام التقى

چاپ أول: زمستان 1399

شابک: 978-964-8584-15-8

مرکز پخش: دفتر نشر معارف تشیع

09361765014

عکس

مقدمه

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ اَلْرَحیمْ

کتاب و کتاب‌خوانی

الحمد للّه الّذی خلق الخلق من العدم و خلق اللّوح و القلم و علّم الانسان ما لم یعلم فأنقذهم من الجهالة و الظّلم، ثمّ الصّلوة و السّلام علی سیّدنا محمّد المبعوث بالکتاب الحکیم و القرآن الکریم صاحب الخلق العظیم و علی آله الأئمّة الکرام و مصابیح الظّلام و ینابیع الأحکام علیهم آلاف التّحیة و السّلام.

هزاران سال است که انسان با قلم و کتاب آشناست و از آن‌ها بهره‌های وافر و جامع برده است.

واژۀ کتاب مشتق از کتابت است و کتابت اولین چیزی است که به‌وسیلۀ آن، انسان آرا، افکار، علوم، عقائد و تجارب خود را به دیگران منتقل کرده است و شکی نیست که انتقال علوم و تجارب و تاریخ زندگی بشر بدون کتابت و کتاب قابل‌تصور نیست.

پس، کتاب را می‌توان منشأ انتقال علوم و معارف و فرهنگ بین اقوام و ملل مختلف دانست و بزرگ‌ترین سرمایۀ معنوی ملت‌ها و کشورها به‌شمار آورد که وسیلۀ ارتباط نسل‌ها با یک‌دیگر است و باعث رشد و تعالی آدمی می‌شود، و عاملی مؤثر و ارزنده در تولید علم و دانش به‌شمار می‌رود.

اگرچه تاکنون تعریف مشخص و کاملی برای کتاب، که دربرگیرندۀ مفهوم تمامی انواع گوناگون آن باشد، ارائه نشده است، لیکن به‌نظر نگارنده، کتاب عبارت است از مجموعۀ نوشته‌هایی که در یک یا چند موضوع مختلف کنار هم قرار می‌گیرد و راه

دست‌رسی انسان به علوم و معارف گوناگون را هموار می‌سازد.

بدون تردید، استفاده از کتاب بدون قرائت و مطالعۀ آن امکان‌پذیر نیست و این دو نیز برخاسته از احساسات درونی و روش زندگی هر انسانی است که تا چه اندازه با کتاب و کتاب‌خوانی انس داشته باشد. به‌هرصورت، خواندن کتاب بهترین وسیله برای انتقال علوم و معارف و تجارب بوده است و از مهم‌ترین مهارت‌های زندگی به‌شمار می‌رود که به‌واسطۀ آن دروازه‌های علم و خِرَد به‌روی انسان گشوده می‌شود.

در اهمیت کتاب، ازنظر اسلام، همین اندازه کافی است که بگوییم: خداوند متعال کتاب آسمانی قرآن را معجزۀ جاوید آخرین فرستادۀ الهی، یعنی حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله وسلم ، قرار داد و با نزول آیۀ مبارکۀ «اِقْرَأْ بِاسمِ رَبِّک الَّذِی خَلَقَ»⁽¹⁾، -- که به‌عقیدۀ بیشتر مفسران قرآن -- اولین آیه‌ای است که بر پیامبر عظیم‌الشأن نازل شد، اهمیت کتاب و کتاب‌خوانی را متذکر و یادآور شده است.

آغاز بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم با نزول کلمۀ طیبّۀ «اِقرَأ» حکایت از آن دارد که خواندنْ کلیدِ تعلیم‌وتربیت است و بیان رسای «الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ»⁽²⁾اشاره به آن دارد که قلمْ وسیلۀ کتابت و حفظ دانش و انتقال آن به آیندگان است و دلالت بر این حقیقت دارد که خواندن و نوشتن مهم‌ترین وسیله برای رسیدن به حیات طیبۀ انسانی است و زیباتر آن‌که می‌فرماید: «اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ»، یعنی خواندن را با نام خدای خویش آغاز کن و با یاد او مطالعه نَما، که شاید کنایه از رعایت ادب مطالعه و قرائت باشد و تذکر این نکته که خواندنِ آنچه تو را از خدای سبحان دور می‌سازد و یا نهی پروردگار متعال در آن است و سبب غضب او می‌شود روا نیست و نیز از ظاهر آیه استنباط می‌شود که انسان

نباید به آنچه آموخته است، تکبر پیدا کند یا بخل ورزد، چراکه می‌فرماید: «عَلَّمَالإنسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ»⁽¹⁾، یعنی این دانش و علم را خدای -- عزّوجلّ -- به انسان ارزانی داشته و به او بخشیده است.

به‌عقیدۀ نگارنده، علی‌رغم پیشرفت صنعت ارتباطات و پدیدار شدن عالَم ارتباط‌های مجازی، هیچ ابزاری برای انتقال علم و تجربه به آیندگان ماندگارتر و قوی‌تر از کتاب نیست و شایسته است مراکز آموزشی کشور با اختصاصِ، دست‌کم، یک ساعت درسی مفید در برنامه‌های آموزشی و در مقاطع مختلف تحصیلی، مهارت‌های انتخاب صحیح کتاب و روش مطالعۀ دقیق و با سرعت، هم‌چنین روش‌های تحقیق و کاوش در منابع تحقیقاتی را به دانش‌آموزان و دانشجویان آموزش دهند.

قرائت، در لغت، مصدر فعل قَرَأَ به‌معنی «خواندن» است و در اصطلاح، عبارت است از سلسله‌مهارت‌هایی که سبب ادراک مطالب نوشته‌شده می‌شود. مطالعه نیز مصدر فعل «طالع» است و در لغت، به‌معنی «خواندن کتاب» آمده است، اما در اصطلاح، عبارت است از حرکت فکر برای فهم دقیق آنچه می‌خواند.

و بالاخره، قرائت یعنی قدرت خواندن کلمات و عبارات و مطالعه، یعنی فهم دقیق مفاهیم و دقت در آن و درک مقصود کامل نویسنده است.

تردیدی نیست که دعوت پروردگار سبحان به خواندن به‌علت آثار بسیار فردی و اجتماعی آن است و با بیان شیوای «وَالْقَلَمِ وَمَا یَسْطُرُونَ»⁽²⁾نیز، اهمیت کتابت و حفظ مکتوبات را بیان فرموده است، چراکه اگر از کتاب مراقبت و نگه‌داری نشود و درمعرض تلف قرار گیرد، کتابت دیگر فایده‌ای ندارد؛ هم‌چنین، اگر در مراقبت و نگه‌داری

شایسته از آن کوتاهی شود، نوشتن کتاب عملی مهمل و بی‌فایده خواهد بود و بر ایناساس، قسم یاد کردن به امرِ مهملْ قبیح است و از ذات اقدس الهی بعید می‌باشد.

نه‌فقط در آیات شریفۀ قرآن، بلکه در فرمایش‌های ائمۀ معصومین علیهم السلام ، نیز توجه ویژه به نوشتن کتاب و مراقبت از آن شده است؛ چنان‌که در حدیثی مشهور، پیامبر عظیم‌الشأن صلی الله علیه و آله وسلم ، فرمودند: «قَیدُوا الْعِلْمَ»؛ علم و دانش را به‌زنجیر کشید. شخصی سؤال کرد: «وَ مَا تَقییدُهُ»؛ چگونه آن را به‌زنجیر کشیم؟ فرمودند: «کِتابَتُهُ»؛ با نوشتن آن⁽¹⁾، یا آن‌که در جایی دیگر فرمود: «اُکْتُبُوا العِلْمَ قَبْلَ ذَهَابِ العُلَمَاءِ وَإِنَّمَا ذَهابُ الْعِلْمِ بِمَوْتِ الْعُلَمَاءِ»⁽²⁾دانش را قبل از آن‌که دانشمندان ازمیان شما بروند، بنویسید، چراکه علم و دانش با مرگ دانشمندان ازمیان می‌رود.

و در جای دیگر فرمودند: «مَنْ ماتَ و میراثُهُ الدَّفاتِرُ و المَحابِرُ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةَ»⁽³⁾

هرکه بمیرد و میراث او دفترها و دوات باشد، به بهشت می‌رود؛ کنایه از این‌که ثبت و ضبط علوم و معارف و حفظ آن باعث بهشتی شدن انسان می‌شود. امام صادق×، نیز به مفضل فرمودند: «وَ کَذَلِکَ الْکِتَابَةُ الَّتِی بِهَا تُقَیدُ أَخْبَارُ الْمَاضِینَ لِلْبَاقِینَ وَ أَخْبَارُ الْبَاقِینَ لِلآتِینَ وَ بِهَا تُخَلَّدُ الْکتُبُ فِی الْعُلُومِ وَ الْآدَابِ وَ غَیرِهَا وَ بِهَا یَحْفَظُ الْإِنْسَانُ ذِکرَ مَا یَجْرِی بَینَهُ وَ بَینَ غَیرِهِ مِنَ الْمُعَاملاتِ وَ الْحِسَابِ وَ لَوْلَاهُ لَانْقَطَعَ أَخْبَارُ بَعْضِ الْأَزْمِنَةِ عَنْ بَعْضٍ وَ أَخْبَارُ الْغَائِبِینَ عَنْ أَوْطَانِهِمْ وَ دَرَسَتِ الْعُلُومُ وَ ضَاعَتِ الْآدَابُ»⁽⁴⁾و هم‌چنین [یکی از نعمت‌های پروردگارِ سبحانْ نعمتِ] کتابت و نوشتن است که

به‌وسیلۀ آن، اخبار گذشتگان برای حاضران و اخبار حاضران برای آیندگان حفظ ونگه‌داری می‌شود و به‌وسیلۀ آن، علوم و آداب در قالب نوشته‌ها جاویدان و ماندگار می‌شود و قراردادها و معامله‌ها و حساب‌های میان مردمان حفظ می‌گردد و اگر نوشتن و کتابت نبود، اخبار بعضی از زمان‌ها به زمان‌های دیگر نمی‌رسید و رابطۀ روزگاران باهم قطع می‌شد و خبری از کسانی که از وطن خود دور بودند، به وطنشان نمی‌رسید، و علوم و دانش‌ها ازبین می‌رفت و آداب و رسوم و سنت‌ها ضایع می‌شد.

به‌عبارت دیگر، کتاب حاوی اندیشه و تجارب انسان در عصرهای مختلف تاریخ بوده است و مهم‌ترین عامل انتقال دانش و فرهنگ به آیندگان خواهد بود. بنابراین، به‌مقتضای آیات ربانی قرآن و روایات مأثورۀ اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم السلام، نوشتن کتاب و حفظ و نگه‌داری آن از سنت‌های پسندیدۀ اسلامی قلم‌داد می‌شود که از آغاز اسلام تاکنون، بین پیروان این آیین آسمانی جاری بوده است و خواهد بود.

در صدر اسلام، نوشتن و نگه‌داری کتاب هم‌زمان با نزول وحی به پیامبر عظیم‌الشأن صلی الله علیه و آله وسلم ، آغاز شد.

اهتمام خاص پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم ، برای نوشتن وحی، به‌منظور صیانت از آن، سبب شد تا آن حضرت صلی الله علیه و آله وسلم ، کسانی را که نوشتن می‌دانستند، مأمور ثبت و ضبط آیات قرآن کند. آنان نیز آیات را بر استخوان، چوب، برگ خرما، و هرچیزی که می‌شد بر آن نوشت، مثل پوست حیوانات، می‌نوشتند و از آن‌ها نگه‌داری می‌کردند.

علاقۀ وافر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم ، به خواندن و نوشتن سبب شد تا در واقعۀ جنگ بدر، شرط آزادی اسیران را تعلیم خط و نوشتن به مسلمانان قرار دهند. بنابراین، علمای بزرگی چون مرحوم آیة‌الله‌العظمی خویی رحمهما اللّه، معتقدند که قرآن در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم ، به‌طور تمام و کامل مکتوب بوده است و در میان کاتبان وحی، وجود مبارک علی بن ابی‌طالب×، و پس از ایشان، زید بن ثابت گوی سبقت از دیگران ربودند و علاوه‌بر

کتابت قرآن، نوشته‌ها را در جایی جمع‌آوری می‌کردند. پس، سزاوار است گفته شود کهدر عالَم اسلام، اولین کتابخانه‌ها در خانۀ نبوت و خانۀ امیرالمؤمنین علی×، شکل گرفت و بدین‌ترتیب، خواندن و نوشتن و حفظ مکتوبات، به‌سرعت، در میان مسلمانان رواج یافت و به فرهنگ تبدیل شد.

بدون تردید، بعد از پیدایش خط و نوشتن، یکی از مهم‌ترین پدیده‌های فرهنگی تشکیل کتابخانه در جوامع بشری است که بعد از ظهور اسلام، این روی‌داد در میان امت اسلام نیز، هم‌چون سایر امت‌ها، پدیدار شد و به‌تدریج، قوت گرفت؛ چنان‌که گفته‌اند: نزد عبدالله بن مسعود، مصحف مشهور وی و تعدادی دیگر از مصحف‌ها نگه‌داری می‌شد که برخی از آن‌ها به خطّ او نگاشته شده بود.⁽¹⁾

و نیز گفته شده است که نزد سعد بن عبادة الانصاری تعدادی از کتاب‌های احادیث نبوی موجود بود.⁽²⁾

اسماء بنت عمیس نیز از کتابی نگه‌داری می‌کرد که در آن بعضی از احادیث نبوی ضبط شده بود.⁽³⁾

ابوهریره کتاب‌های زیادی داشت که در آن‌ها، احادیث نبوی درج شده بود.⁽⁴⁾

نقل شده است که عبدالله بن عمرو بن العاص کتاب‌های خود را در صندوق نگه‌داری می‌کرد. و ابن‌عباس کتاب‌های زیادی داشت که به‌اندازۀ یک بار شتر بود. و عروة بن زبیر کتابخانه‌ای داشت که در واقعۀ حَرّه آتش گرفت، و ابوقلابة عبدالله بن زید الجرمی -- که از تابعین است -- به ایوب سختیانی درموردِ کتاب‌های خویش وصیت

کرده بود.⁽¹⁾

در این میان، نقش اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم السلام، در پیدایش این تحول عظیم فرهنگی، بسیار چشم‌گیر و حساس است؛ چنان‌که در روایتی از امام صادق×، نقل شده است که ایشان فرمودند: «احْتَفِظُوا بِکُتُبِکِمْ فَإِنَّکُمْ سَوْفَ تَحْتَاجُونَ إِلَیهَا»⁽²⁾کتاب‌های خود را حفظ کنید، زیرا به‌زودی به آن‌ها نیازمند خواهید شد.

و نیز فرمودند: «اکْتُبْ وَ بُثَّ عِلْمَکَ فِی إِخْوَانِک فَإِنْ مِتَّ فَوَرِّثْ کُتُبَکَ بَنِیکَ فَإِنَّهُ یَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانُ هَرْجٍ مَا یَأْنَسُونَ فِیهِ إِلَّا بِکُتُبِهِمْ»⁽³⁾بنویس و دانش خود را در میان برادرانت منتشر کن و هنگام مرگت کتاب‌های خود را برای فرزندانت به‌ارث بگذار، زیرا بر مردم، روزگار آشفته‌ای می‌رسد که با چیزی جز کتاب‌هایشان انس نگیرند.

به‌هرصورت، این جنبش فرخنده، با مرور زمان، تبدیل به یک سنت حسنه شد و به‌تدریج، در حاشیۀ مسجدها، اولین کتابخانه‌ها تشکیل گردید، زیرا مسجد کانون اجتماعات عمومی امت اسلام بوده است و بهترین محل برای ترویج و نشر علوم و معارف شمرده می‌شود. پس، با اهتمام جدی دانشمندان و دوست‌داران علم و کتاب، در اعصار مختلف، کتابخانه‌های شخصی درخانه‌ها، کتابخانه‌های عمومی، در مدرسه‌ها و حتی دربار سلاطین و مکانهای دیگر تأسیس شد و زمینۀ پیشرفت جوامع بشری را فراهم کرد، زیرا کتابخانه‌ها به‌منزلۀ اهرم‌های پیشرفت و تعالی هر جامعه محسوب می‌شوند که درصورت حذف یا عملکرد ضعیف آن‌ها، گسترش و رشد علم کاهش می‌یابد و درصورت تقویت آن‌ها، سرعت تولید علم افزایش می‌یابد.

به‌نظر نگارنده، کتابخانه به‌منزلۀ دانشگاهی جامع است که همۀ استادان علوم و فنون را کنار هم و یک‌جا گرد می‌آورد تا محصول ممتاز علم و دانش را بدون کمترین هزینه‌ای، به‌رایگان، دراختیار دانشجویان واقعی قرار دهد و راه رشد و کمال و تعالی را به‌سوی آن‌ها بگشاید و به‌تعبیر دیگر، درحقیقت، کتابخانه‌ها دروازه‌های واقعی فرهنگ و تمدن امت‌ها هستند که در این میان، نقش ایرانیان در گشودن این دروازه‌های ترقی به‌سوی عالمیان قابل توجه و تقدیر است.

تامپسون، مورخ برجسته، دربارۀ کتابخانه‌های ایران می‌نویسد: در ایران، هر شهر مهمی دارای کتابخانه بود و مجموعه‌های بزرگ در نیشابور، اصفهان، غزنه، بصره، شیراز، مرو، و موصل یافت می‌شد. کتابخانۀ بزرگ عضدالدوله دیلمی در شیراز -- که در قرن چهارم هجری بنیاد نهاده شد -- چنان عظیم بود که در آن، نسخه‌ای از هر کتاب تألیفی در انواع علوم مختلف یافت می‌شد.

سپس می‌نویسد: کتابخانۀ ساسانیان نیز شهرتی جهانی داشته است و ابن‌سینا مدت‌ها در آن کتابخانه به مطالعه و استنساخ کتاب‌ها اشتغال داشت. کتابخانۀ شخصی صاحب بن عباد، وزیر فخرالدوله دیلمی، -- که می‌گویند چهارصد شتر برای حمل آن‌ها لازم بود -- نیز معروف است و قسمتی از آن در غلبۀ سلطان محمود غزنوی بر ری ازبین رفت.⁽¹⁾متأسفانه، نظیر این گزارش‌های تلخ مبنی‌بر ازبین رفتن کتاب‌ها در جای‌جای تاریخ ثبت شده است و به‌عقیدۀ نگارنده، هر ثروتی ازدست برود و هر گوهری ناپدید شود، قابل‌بازیافت است، مگر نسخۀ منحصربه‌فرد یک کتاب، که اگر ازدست برود تا عرصۀ قیامت نیز قابل‌برگشت نخواهد بود.

خاندان روضاتی پاسداران میراث فرهنگی

از زمان پیدایش اسلام تاکنون، دانشمندان و فرهیختگان امت اسلام نیز به‌منظور حفظ میراث گران‌قدر مسلمانان اقدام به جمع‌آوری کتاب‌های مخطوط و غیرمخطوط کرده‌اند تا درکنارِ حراست از این میراث پرقیمت، شرایط بهره‌برداری بهینه از آن‌ها را برای طالبان علم و دانش فراهم کنند و امید است این هدف عالی انسانی همواره مورد توجه قرار گیرد، چراکه به‌عقیدۀ نگارنده، نباید کتابخانه‌ها به موزه و کتاب‌های نفیس خطی به اشیای موزه‌ای تبدیل شوند و پشت ویترین‌های گران‌قیمت زندانی گردند و از دست‌رس دانش‌پژوهان و محققان خارج شوند.

در میان پاسداران میراث فرهنگی اسلام، علمای شیعه گوی سبقت را از سایرین ربوده‌اند و درطول حیات طیبۀ خویش، بنابه ضرورتِ دست‌رسی آسان به منابع علمی، به‌تدریج، مجموعه‌های نفیسی از کتاب‌های خطی و چاپی را جمع‌آوری کرده‌اند که سبب شده است تا نام نیک آنان، علاوه‌بر فهرست مؤلفان و نویسندگان، درزمرۀ صاحبان و مؤسسان کتابخانه‌های شخصی و عمومی ثبت شود؛ از میان خیل انبوه ایشان می‌توان به دودمان روضاتی -- که از بیوتات تأثیرگذار و خادمان شیعه در قرون اخیر بوده‌اند -- اشاره کرد که عالمان زیادی از میان آنان برخاسته‌اند و در پاس‌داری از میراث‌های علمی و فرهنگی کشور کمر همت بسته‌اند و خدمات شایستۀ اجتماعی بسیاری انجام داده‌اند.

این خاندان، عموماً، با عنوان موسوی خوانساری، خوانساری اصفهانی، و خوانساری معرفی شده‌اند که پس از اقامت در شهر اصفهان و سکونت در محلۀ چهارسوق شیرازی‌ها، با عنوان چهارسوقی و چهارسوئی نیز شناخته شده‌اند و پس از تألیف کتاب روضات‌الجنات، اثر جاوید مرحوم آیة‌الله‌العظمی آقا میرزا محمدباقر

صاحبِ روضات، معروف به روضاتی شده وشهرت جهانی یافته‌اند. شرح احوال وسرنوشت و آثار و تألیفات بسیاری از آن‌ها در کتاب‌های تراجم ذکر شده است.

در این خاندان، از قرن یازدهم هجری، استنساخ و استکتاب و خرید و نگه‌داری کتاب آغاز شد و تا این زمان استمرار داشته است و هم‌چنان استمرار دارد چنان که دفتر اول از فهرست قسمتی از نسخه‌های خطی کتابخانه نگارنده در سال 1385 منتشر گردید وامید است فهرست سایر نسخه‌های آن نیز در اختیار علاقه‌مندان قرار گیرد.

در این کتاب، به معرفی برخی از افراد این خاندان بالاخص علامه سید محمدعلی روضاتی و فهرست نسخ خطی کتابخانه نفیس ایشان خواهیم پرداخت.

آقا سید ابوالقاسم جعفر بن حسین خوانساری معروف به «میرکبیر» (1090- 1158 ق)

فقیه کامل و عالِم جامع و عارف زاهد و ادیب ماهر، علامه حاج میر سید ابوالقاسم جعفر بن حسین الموسوی الخوانساری، مشهور به میرکبیر، از نوادگان سید صالح قصير است که نسب شریف ایشان به حضرت موسی بن جعفر×، می‌رسد.

وی در سال 1090 هجری قمری، در شهر اصفهان به‌دنیا آمد و پس از تحصیلات مقدماتی و کسب علوم از پدر بزرگوارش، از محضر بزرگانی چون علامه محمدباقر مجلسی و آقا جمال‌الدین خوانساری و دایی خود، ملا حسین جیلانی لنبانی، به‌طور کامل کسب فیض کرد تا به درجۀ اجتهاد رسید.

وی از علامه محمدباقر مجلسی و ملا حسین جیلانی و محمدصادق بن محمد سراب تنکابنی و ملا محمدطاهر بن مقصود علی اصفهانی و به‌قولی، از سید نعمت‌اله جزایری اجازۀ روایت گرفته است.⁽¹⁾

شرح‌حال ایشان در منابع تراجم، هم‌چون روضات‌الجنات و فوائدالرضویۀ محدث قمی، و برخی از مقالات و منشورات، چون کواکب منتشره، به‌طور مبسوط ذکر شده است.

از ایشان، پنج فرزند پسر با نام‌های سید علی، سید حسین، سید حسن، سید محمد، و سید تقی باقی ماند که همگی از عالمان دینی بودند. سید علی در قودجان، سید حسین در خوانسار، و سایرین در گلپایگان به رتق‌وفتق امور دینی مردم مشغول شدند.

از آثار وی می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

میرکبیر، رضوان الله علیه، دارای خطّ زیبایی بود که با بهره جستن از این موهبت الهی، کتاب‌ها را استنساخ و آن‌ها را نگه‌داری می‌کرد و به‌تدریج، کتابخانه‌ای نفیس و قابل‌توجه پدید‌آمد.

ازجمله نسخه‌های استنساخی به‌وسیلۀ ایشان می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

1131 هجری قمری کتابت فرمود.⁽¹⁾

وی تا حدود سال 1135 هجری قمری در شهر اصفهان زندگی می‌کرد و سپس، به خوانسار مهاجرت کرد و در سال 1158 هجری قمری دارفانی را وداع گفت و در روستای قودجان از توابع شهرستان خوانسار دفن شد که شعرای زمان در رثای وی و ماده‌تاریخ رحلت او اشعاری سروده‌اند که از آن جمله، دو بیت زیر است:

میر ابوالقاسم اعلم از جهان رحلت کرد / ازمیان نسخۀ آداب مسلمانی رفت

سال تاریخ وفاتش ز خِرد پرسیدم / گفت «دانای ادب عالم ربانی رفت»

پس از درگذشت این عالم ربانی، کتابخانۀ او به فرزندانش، ازجمله میر سید حسین، رسید.

عکس

دست خط میر کبیر (کتاب صحیفه سجادیه)

عکس

تصویری جدید از مزار میرکبیر

نمای سنگ مزار آقا میر کبیر خوانساری

آقا سید حسین بن جعفر خوانساری (متوفی 1191 ق)

فقیه نامدار و محقق عالی‌قدر، مرحوم آیة‌الله حاج سید حسین بن ابوالقاسم جعفر خوانساری، در شهر خوانسار دیده به‌جهان گشود.

از تاریخ دقیق ولادت وی اطلاع دقیقی در دست نیست. وی پس از رشدونمو در حجر پدر بزرگوارش، علامه میرکبیر رحمهما اللّه، علوم متداول را از محضر او کسب کرد تا در فقه و اصول و رجال و معقول و منقول صاحب‌نظر شد و به درجۀ اجتهاد رسید. پس از کسب فیض تمام از محضر پدرش و شیخ محمدصادق عبدالفتاح تنکابنی، عازم عتبات عالیات شد و درردیفِ بزرگان علمای نجف قرار گرفت تا جایی که پس از مراجعت به ایران، مرجع عالی‌قدر شیعه، آقا محمدباقر بهبهانی، فرموده بود: «لا اثق بأهل ایران و لا اعرف فیه فقیهاً یصلح للفتوی سوی الآقا سید حسین القزوینی و الآقا سید حسین الخوانساری»، یعنی من در ایران، فقیهی که شایستۀ فتوا دادن باشد، به‌جز دو نفر سراغ ندارم؛ یکی آقا سید حسین قزوینی، و دیگر آقای سید حسین خوانساری.

ایشان پس از مراجعت به ایران، در شهر خوانسار سکنی گزید و زعامت دینی مردم آن دیار را بر‌عهده گرفت و در مسجد چهارراه -- که امروز مسجد جامع خوانسار نامیده می‌شود -- به امامت جمعه و جماعت و ارشاد مردم مشغول شد.

ایشان از پدرش، مرحوم علامه میرکبیر، و از مرحوم ملا محمدصادق بن ملا محمد سراب تنکابنی مجاز شده بود.

گروهی از علما و بزرگان نیز ضمن تلمذ در محضر وی، از ایشان کسب اجازه کرده بودند که برخی از آنان عبارت‌اند از:

علامه سید حسین خوانساری و کسب اجازه از ایشان، خواهر وی را نیز به‌همسری خودبرگزید.

از آثار و تألیفات علامه حاج سید حسین خوانساری می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

فرزندش، آقا سید حسن، در کتابخانۀ مرحوم آیة‌الله آقا میر سید احمد روضاتی موجود است.

از مرحوم علامه حاج سید حسین خوانساری دو فرزند، آقا سید حسن (جد علما و سادات خوانسار) و آقا سید ابوالقاسم جعفر، مشهور به آقا میرزا (جدّ خاندان روضاتی)، باقی ماند.

وی نیز هم‌چون پدر والامقامش از موهبت خطّ زیبا برخوردار و بهره‌مند بود و با استفاده از این عطیۀ الهی به استنساخ و نگه‌داری کتاب‌های ارزشمند می‌پرداخت و به‌تدریج، کتابخانۀ نفیسی از نسخه‌های استنساخی و ابتیاعی خویش فراهم کرد.

بنابر آنچه علامه حاج میر سید محمد، برادر ارشد صاحبِ روضات، در آخر رسالة ملاقی متنجس -- که به خطّ خود نوشته است -- مرقوم فرموده است، وفات آن عالم ربانی و فقیه صمدانی ظهر روز سه‌شنبه هشتم رجب سال 1192 هجری قمری اتفاق افتاد، ولی صاحبِ روضات در نسخۀ اصل آن کتاب -- که در کتابخانۀ دانشگاه تهران موجود است -- مرقوم فرموده است: یوم الاحد من رجب المرجب سنة اثنین و تسعین و مائة بعد الالف و سپس با خطّ خود کلمۀ «اثنین» را قلم زده است و کلمۀ «احدی» را نوشته است. بنابراین، معلوم می‌شود که ایشان، بعد از تحقیق، سال وفات وی، یعنی سال 1191 هجری قمری را صحیح دانسته است.

دست‌خطّ سید حسین خوانساری

عکس

تصویر قدیمی مقبره آقا سید حسین خوانساری

تصویر صفحه اول اجازه سید حسین خوانساری برای علامه سید بحرالعلوم

آقا سید ابوالقاسم جعفر خوانساری مشهور به «میرصغیر» (1163- 1240 ق)

عالم عامل و فقیه کامل و مجتهد بارع و علامۀ جامع، آقا سید ابوالقاسم جعفر بن حاج سید حسین الحسینی الموسوی، مشهور به آقا میرزا و میرصغیر، در صبح روز سه‌شنبه یازدهم صفر سال 1163 هجری قمری، در شهر خوانسار دیده به‌جهان گشود.

وی علوم متداول عصر خویش را از محضر پدرش، حاج سید حسین خوانساری، فراگرفت و سپس به اصفهان عزیمت کرد و از محضر بزرگانی چون مرحوم آیة‌الله آقا میرزا ابوالقاسم حسینی اصفهانی، معروف به مدرس که در مدرسۀ چهارباغ تدریس می‌کرد، کسب فیض نمود تا به درجۀ عالیۀ اجتهاد رسید و مجدداً به شهر خوانسار مراجعت کرد.

وی دراثرِ شدت زهد و تقوی و کثرتِ احتیاط و پرهیز از هواوهوس، در تمام عمر خود، از امامت و ریاست و فتوا و قضاوت کناره‌گیری کرد و بیشتر عمر خویش را به مطالعه و تعلیق و حاشیه بر آثار علمای سلف گذراند که در حال حاضر،حواشی و تعلیقاتی که ایشان نوشته‌اند، موجود است، اما از میانِ تألیفاتش، فقط، یک رساله با نام حرمة لبس الحریر المحض للنساء حالة الصلوة و الإحرام باقی مانده است.

مشایخ اجازات ایشان عبارت‌اند از:

از میرصغیر پنح پسر باقی ماند:

-آقا سید عبدالمحسن؛

-آقا سید علینقی؛

-آقا میر سید علی؛

-آقا سید حسین؛

میرصغیر، در عصر روز پنج‌شنبه هفدهم رمضان سال 1240 هجری قمری، در خوانسار ازدنیا رفت و در قبرستانِ پشت بازار قدیم، مقابل مقبرۀ پدرش، دفن شد.

پس از درگذشت آن فقیه فرزانه، کتابخانه‌اش -- که عمدتاً همراه با حواشی و تعلیقات او بر کتاب‌ها بود -- بین فرزندانش تقسیم شد و بخشی از کتاب‌هایش دراختیار فرزندش، مرحوم علامه آقا حاج میرزا زین‌العابدین، قرار گرفت.

تصویر اعقابِ آقا حاج میرزا زین‌العابدین خوانساری

آقا میرزا زین‌العابدین خوانساری (1190 – 1275 ق)

فقیه ربانی و مجتهد صمدانی، مرحوم آیة‌الله العظمی آقا حاج میرزا زین‌العابدین موسوی چهارسوقی خوانساری ابن سید ابوالقاسم جعفر میرصغیر ابن حاج سید حسین ابن میرابوالقاسم جعفر میرکبیر علیهم الرحمة و الرضوان، در روز هشتم ماه ذی‌القعدۀ سال 1190 هجری قمری، در شهر خوانسار متولد شد.

وی علوم و معارف را از محضر پدر بزرگوارش، علامه سید ابوالقاسم جعفر مشهور به آقا میرزا، و پسرعموهایش، علامه آقا سید ابوالقاسم بن حسن ابن حاج سید حسین و علامه آقا سید محمدمهدی بن سید حسن ابن حاج سید حسین، صاحب رسالۀ ابوبصیر، آموخت و در حدود بیست‌سالگی، رهسپار حوزۀ علمیۀ نجف اشرف شد و پس از استفاده از محضر بزرگان آن حوزۀ مقدسه، به خوانسار بازگشت و سپس به اصفهان مهاجرت کرد.

در اصفهان، وی از محضر بزرگانی چون حاجی کرباسی، صاحبِ إشارات‌الأصول، ملا علی‌اکبر ایجئی (اژه‌ای)، صاحبِ زبدة‌المعارف، و آخوند ملا علی نوری استفادۀ کامل برد و به درجۀ اجتهاد رسید.

مشایخ اجازات ایشان عبارت‌اند از:

برخی از علمای بزرگ نیز از ایشان کسب اجازه نمودند که می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

مرحوم آیة‌الله آقا حاج میرزا زین‌العابدین تا پایان عمر خویش همراه فرزندانش، در شهر اصفهان و در محلۀ چهارسوق شیرازی‌ها سکونت داشت و به امامت جماعت و تدریس در مسجد فلکۀ چهارسوق و تحقیق و تألیف و احیای آثار علمی و فرهنگی مشغول بود.

ازجمله تألیف‌های ایشان می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

مرحوم آیة‌الله آقا حاج سید زین‌العابدین رحمهما اللّه، دارای هشت فرزند پسر بود، که همگی آنان از علمای نام‌دار شهر اصفهان بودند. این هشت پسر عبارت‌اند از:

مرحوم مغفور آیة‌الله آقا حاج سید زین‌العابدین روز شنبه دهم جمادی‌الثانی سال 1275هجری قمری، در شهر اصفهان، دارفانی را وداع گفت و بدن مطهرش در تخت فولاد اصفهان، در تکیۀ مادر شاهزاده، بقعۀ صاحبِ هدایةالمسترشدین دفن شد.

پس از رحلت آن فقیدِ سعید، کتابخانۀ وی بین فرزندانش تقسیم گردید که بخش مهم و قابل‌توجه آن دراختیار این چهار تن از آنان قرار گرفت:

تصویر دست‌خطّ آقا حاج میرزا زین‌العابدین خوانساری

عکس

تصویر محلّ دفن آقا حاج میرزا زین‌العابدین خوانساری، در تکیۀ مادر شاهزاده

تصویر اعقابِ آقا حاج میرزا زین‌العابدین خوانساری

آقا میر سید محمد چهارسوقی (1222- 1293 ق)

عالم فاضل و فقیه نبیه و محدث خبیر و نسخه‌شناس بصیر، مرحوم علامه حاج میر سید محمد موسوی چهارسوقی خوانساری، فرزند مرحوم آیة‌الله‌العظمی آقا حاج میر سید زین‌العابدین موسوی خوانساری، در یازدهم محرم سال 1222 هجری قمری، در شهر خوانسار متولد شد.

وی، پس از کسب فیض کامل از محضر پدرش، از محضر بزرگانی چون حاجی کرباسی، صاحبِ اشارات‌الأصول، و حجت‌الاسلام آقا حاج سید محمدباقر شفتی، صاحبِ مطالع‌الأنوار، استفادۀ وافر برد تا به درجۀ عالیۀ اجتهاد رسید.

مشایخ اجازۀ ایشان عبارت‌اند از:

وی نسخه‌شناسی متتبع و متبحر بود که در فن کتاب‌شناسی از نوادر روزگار به‌شمار می‌رفت. در احوال وی آورده‌اند که هر کتابی را که اول و آخر آن ساقط شده بود، با اندکی بررسی شناسایی و کامل می‌کرد.

وی، علاوه‌بر امامت جماعت در مسجد چهارسوق کوچک و مسجد شیخ بهایی در محلۀ مستهلک، با برادر ارجمند خویش، صاحبِ روضات، در تهیۀ مدارک و مصادر آن کتاب همکاری می‌کرد و هم‌چنین، به استساخ کتاب‌ها و نگه‌داری از میراث فرهنگی شیعه مشغول بود. حاصل تلاش بی‌وقفۀ او تشکیل کتابخانۀ بسیار نفیسی شامل صدها نسخه بود که بیشتر آن کتاب‌ها به خطّ خوش خودِ ایشان بود و پس از درگذشتش، بین فرزندانش تقسیم شد که اکنون، بسیاری از آن نسخه‌ها در کتابخانۀ این

خاندان موجود است و برخی نیز به کتابخانه‌های عمومی و شخصی دیگران منتقل شدهاست.

مرحوم علامه حاج میر سید محمد موسوی چهارسوقی در بیست‌وهشتم رمضان سال 1293 هجری قمری رحلت کرد و درکنارِ قبر مرحوم پدرش، علامه حاج سید زین‌العابدین موسوی خوانساری، دفن شد.

تصوير سيد محمدعلی روضاتی و شیخ آقا بزرگ طهرانی

آقا میر سید محمدصادق خوانساری چهارسوقی (1228-1289 ق)

فقیه فرزانه، مرحوم آیة‌الله آقا میر سید محمدصادق خوانساری چهارسوقی، فرزند مرحوم آیة‌الله‌العظمی آقا حاج سید زین‌العابدین، در سال 1228 هجری قمری، در شهر خوانسار متولد شد.

ایشان از محضر بزرگانی چون مرحوم پدرش ومرحوم آقا میر سید محمد شهشهانی و آقا میر سید حسن مدرس در اصفهان بهره برد و از هریک از این سه تن، اجازۀ اجتهاد و روایت داشت.

از دیگر استادان ایشان می‌توان از مرحوم حاج ملا محمد ابراهیم کرباسی، صاحبِ إشارات‌الأصول و آقا سید محمدمهدی نائب‌الصدر ابن ملا اسدالله -- که از علمای بزرگ اصفهان بوده‌اند -- نام برد.

از آثار علمی و تألیفات ایشان می‌توان به نمونه‌های ذیل اشاره کرد:

که نسخۀ اصل این آثار در کتابخانۀ فرزندشان، مرحوم آقا میرزا محمدابراهیم، موجود بود و اکنون، نسخۀ رسالة فی ذکر مشایخ الکرام در کتابخانۀ شخصی مرحوم

آیة‌الله آقا حاج میر سید احمد روضاتی در تهران است.

آن فقید سعید در سال 1289 هجری قمری، در شهر اصفهان، دارفانی را وداع گفت و با تجلیل تمام، در تکیۀ مادر شاهزاده در تخت فولاد اصفهان، در بقعۀ مرحوم والدش دفن شد و کتابخانۀ ایشان بین فرزندانش تقسیم گردید.

تصویر دست‌خطّ آقا میر سید محمدصادق خوانساری چهارسوقی

خاندان روضاتی

آقا میرزا محمدهاشم چهارسوقی، صاحبِ مبانی‌الأصول (1235- 1318 ق)

مرحوم استاد العلماء و المجتهدین، آیة‌الله‌العظمی آقا میرزا محمدهاشم موسوی چهارسوقی خوانساری، فرزند مرحوم آیة‌الله‌العظمی آقا حاج میر سید زین‌العابدین، از اعلام علمای اواخر قرن سیزدهم، در سال 1235 هجری قمری، در شهر خوانسار متولد شد و سپس، به‌همراه خانوادۀ خود، به اصفهان مراجعت کرد.

استادان ایشان عبارت‌اند از:

و برخی شاگردان ایشان عبارت‌اند از:

برخی از آثار علمی و تألیفات ایشان عبارت‌اند از:

قابل‌ذکر است شرح‌حال مفصل ایشان در بسیاری از منابع تراجم ثبت شده است و علامۀ محقق، مرحوم حاج سید محمد علی روضاتی رحمهما اللّه، فهرست کتاب‌های کتابخانۀ آن فقید سعید را در کتابِ نخستین دو گفتار خویش ضبط کرده است. این کتابخانه بین فرزندان ایشان تقسیم شد.

آقا میرزا محمد هاشم چهارسوقی وفرزندان ایشان

عکس

خط آیة الله میرزا محمدهاشم چهارسوقی

عکس

بخشی از قیمت‌گذاری کتابخانه میرزا سید محمدهاشم چهارسوقی

آقا سید محمدباقر موسوی خوانساری (1126- 1313 ق)

رئیس الملة و الدین و سید العلماء و المجتهدین و فخر العرفاء الکاملین، حجت‌الاسلام و المسلمین، آیة‌الله‌العظمی آقا سید محمدباقر موسوی چهارسوقی خوانساری، صاحبِ روضات‌الجنات، فرزند علامه آقا حاج میر سید زین‌العابدین موسوی خوانساری، در روز دوشنبه بیست‌ودوم ماه صفر سال 1226 هجری قمری، در شهر خوانسار متولد شد.

ازآن‌جاکه، پدر بزرگوارش در اصفهان اقامت داشت،درآن ایام، در حجر تربیت جدّ بزرگوارش، آقا سید ابوالقاسم جعفر میرصغیر، رشد کرد و از محضر او مقدمات علوم و معارف را فراگرفت.

پس از درگذشت میرصغیر رحمهما اللّه، به‌همراه خانواده به شهر اصفهان مهاجرت کرد و تحت نظر پدر ارجمندش، ضمن کسب فیض از او، از محضر علما و دانشمندان آن روزِ اصفهان نیز بهره‌ای جامع و کامل برد.

استادان ایشان، بعد از والد ماجد و جدّ بزرگوارش، در اصفهان عبارت‌اند از:

سپس، به عتبات عالیات عزیمت کرد و از محضر علامه آقا سید ابراهیم قزوینی و صاحبِ جواهر و شیخ جعفر کاشف‌الغطا، صاحبِ ضوابط‌الأصول، بهرۀ کامل برد.

صاحبِ روضات رحمهما اللّه، از عده‌ای از استادان و علمای معاصر خود اجازۀ اجتهاد و

روایت اخبار داشت که عبارت‌اند از:- آقا میر سید زین‌العابدین موسوی خوانساری؛

شیخ محمدتقی نجفی، صاحبِ حاشیۀ معالم‌الأصول.

صاحب روضات رحمهما اللّه، بعد از مراجعت به شهر اصفهان، در محلۀ چهارسوق شیرازی‌ها اقامت گزید و زعامت این شهر را عهده‌دار شد و مرجع خاص‌وعام گردید و با تکیه بر مسند تدریس در منزل و مسجد خویش، شاگردان زیادی را در فقه و اصول و حدیث و درایه و رجال تربیت کرد که مهم‌ترین شاگردان او عبارت‌اند از:

گروه زیادی از شاگردان و دانشمندان نیز موفق به کسب اجازه از صاحبِ روضات شدند که اهم ایشان عبارت‌اند از:

و از میان فرزندان و نوادگان صاحب‌روضات نیز افراد ذیل از ایشان مجاز شدند:

صاحبِ روضات رحمهما اللّه، درکنارِ علوم جامع خویش، در نگارش نیز بسیار زبردست بود و تسلط وی بر نظم و نثر و ادبیات فارسی و عربی از او، عالِمی بی‌بدیل در زمینۀ تألیف و نویسندگی و خلق آثار مکتوب ساخته بود که ازجمله ویژگی‌های مکتوبات وی رعایت بلاغت و مسجع بودن عبارت‌های او است.

آثار مکتوب صاحبِ روضات عبارت‌اند از:

صاحبِ روضات اعلی الله مقامه، دارای خطّ بسیار زیبائی بود که با استفاده از این موهبت الهی آثار گران‌بهایی از خود به‌جا گذاشته است و ضمن استنساخ برخی از کتاب‌های ارزشمند اسلامی، آن‌ها را به حواشی و تعلیقات خود مزین می‌نمود که

ازجملۀ آن‌ها می‌توان به نسخۀ کتابِ منهج المقال فی علم الرجال، معروف به رجالکبیر، اشاره کرد. این کتاب در کتابخانۀ مرحوم آیة‌الله میر سید احمد روضاتی در تهران موجود است.

علاوه‌بر استنساخ کتاب، صاحب روضات رحمهما اللّه، ضمن جمع‌آوری بخش مهمی از کتاب‌های اجداد خویش، با خرید نسخه‌های نفیس که غالباً از مصادر کتاب ارزشمند روضات‌الجنات بودند، کتابخانۀ عظیم و کم‌نظیری را به‌وجود آورد که سالیان متمادی مورداستفادۀ وی و علمای این خاندان بود.

متعلقۀ مرضیۀ آیة‌الله‌العظمی آقا سید محمدباقر، صاحبِ روضات، بانوی پرهیزگار و مرحومۀ مغفوره شهربانو بیگم، ملقب به بی‌بی جون، صبیۀ مرضیۀ مرحوم حاج محمداسماعیل قزوینی بود که در هفدهم رمضان 1249 هجری قمری به‌عقد صاحبِ روضات درآمد.

فرزندان پسر صاحبِ روضات عبارت‌اند از:

صاحبِ روضات اعلی الله مقامه، شب دوشنبه، در تاریخ هشتم جمادی‌الاولی سال 1313 هجری قمری، در شهر اصفهان ازدنیا رحلت کرد و بدن مطهرش، براساس وصیتش، در جوار مزار دایی بزرگوارش (خالوی جدِّجدّ او) --مرحوم

علامه آیة‌الله آقا حسین جیلانی لنبانی، شارح صحیفۀ سجادیه، متوفی بیست‌وششمرمضان سال 1129 هجری قمری که صاحب مقامات عالی علمی و معنوی بود -- دفن شد که متأسفانه، برخی، به‌اشتباه، با نقل حکایتی از عبقری‌الحسانِ مرحوم نهاوندی که از شخصی مجهول نقل شده است، وصیتی مجهول از صاحبِ روضات مبنی‌بر دفن ایشان درکنارِ قبر میرزا حسین کشیک‌چی نقل کرده‌اند که فاقد وجاهت و سند است؛ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذينَ يُبَدِّلُونَهُ.⁽¹⁾

پس از درگذشت صاحبِ روضات رحمهما اللّه، کتابخانۀ آن مرحوم بین ورثۀ شرعی ایشان تقسیم شد و بخشی از آن دراختیار دومین فرزند ایشان، مرحوم آیة‌الله آقا میرزا مسیح موسوی چهارسوقی، قرار گرفت.

عکس

تصویر مقبرۀ صاحب روضات، تخت فولاد اصفهان

عکس

تصویر دست‌خط سید محمد باقر خوانساری

عکس

تصویر دست‌خطّ سید محمدباقر خوانساری

عکس

تصویر سنگ‌نوشتۀ مزار سید محمدباقر خوانساری (صاحب روضات)

عکس

تصویر آقا میرزا محمدهاشم چهارسوقی و آقا میرزا مسیح چهارسوقی و اعقاب وی

آقا میر سید محمد مسیح چهارسوقی (1255- 1325 ق)

سید الفقهاء و المجتهدین، مرحوم آیة‌الله آقا میر سید محمدمسیح چهارسوقی، ملقب به جمال‌الدین و مکنی به ابوالمکارم، در شب جمعه بیست‌وهفتم شوال سال 1255 هجری قمری، در شهر اصفهان متولد شد.

پس از تحصیلات مقدماتی، از محضر بزرگان و علما بهره‌مند شد تا به درجۀ عالیۀ اجتهاد نائل آمد.

استادان ایشان عبارت‌اند از:

حاج ملا حسینعلی تویسرکانی.

از آثار مرحوم آیة‌الله آقا میر سید محمدمسیح چهارسوقی، می‌توان به کتابِ عشریۀ ایشان اشاره کرد که نسخۀ آن در کتابخانۀ مرحوم آیة‌الله آقا حاج میر سید احمد روضاتی موجود است.

مرحوم آیة‌الله آقا میر سید مسیح، هم‌چون آبای بزرگ‌وار خویش، از موهبت خطّ خوش بهره‌مند بود و با استفاده از این نعمت الهی، تعدادی از کتاب‌های نفیس را استنساخ نموده است که ازجملۀ آن‌ها می‌توان به نسخۀ نفیس روضات‌الجنات اشاره کرد که در کتابخانۀ مرحوم آیة‌الله حاج میر سید احمد روضاتی موجود است.

مرحوم آیة‌الله آقا میر سید محمدمسیح چهارسوقی در شب عرفه، شب شنبه نهم ذی‌الحجۀ سال 1325 هجری قمری، در منزل خود وفات کرد و بدن مطهر او در تخت فولاد اصفهان، درکنارِ قبر پدرش، صاحبِ روضات، دفن شد.

همسر مرحوم آیة‌الله آقا میر سید محمدمسیح چهارسوقی علویۀ صالحه دخترمرحوم آیة‌الله آقا میرزا محمدصادق ابن میر سید زین‌العابدین خوانساری، برادر صاحبِ روضات، بود که در سال 1267 هجری قمری فوت کرد و درکنارِ مزار همسر خویش دفن شد.

از مرحوم آیة‌الله آقا میر سید محمدمسیح و همسر مرحومه‌اش دو فرزند پسر باقی ماند:

و پس از رحلت آن فقید سعید، کتابخانۀ ایشان بین این دو فرزند تقسیم گردید.

سید احمد اشکوری، رضا مختاری، آیة الله العظمی شبیری زنجانی و علامه روضاتی

عکس

آقا میر سید حسن چهارسوقی (1294- 1377 ق)

مرحوم آیة‌الله آقا حاج میر سید حسن ابن

میر سید محمدمسیح موسوی چهارسوقی روضاتی، مشهور به آیة‌الله چهارسوقی، روز سه شنبه سوم رجب سال 1294 هجری قمری، در شهر اصفهان محلۀ چهارسوق شیرازی‌ها متولد شد.

اسم وی میر سید علی و لقب ایشان نقی و کنیه‌اش ابوالحسن است که به مضاف‌الیه کنیه‌اش مشهور شده است.

وی، با استفاده از محضر بزرگان و علمای وقت اصفهان، مدارج علمی را یکی پس از دیگری طی کرد تا به درجۀ عالیۀ اجتهاد رسید.

استادان ایشان عبارت‌اند از:

و مشایخ اجازات مرحوم آیة‌الله آقا میر سید حسن چهارسوقی عبارت‌اند از:

از تألیفات آیة‌الله آقا میر سید حسن چهارسوقی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

همسر آیة‌الله آقا میر سید حسن چهارسوقی صبیۀ مرضیۀ مرحوم آیة‌الله آقا میرزا جمال‌الدین ابن آقا میرزا محمدهاشم موسوی چهارسوقی بود.

آن فقید سعید دارای کتابخانۀ نفیسی بود که بیشتر کتاب‌ها از نسخه‌های خطی میراثی بود و برخی را نیز خریداری کرده بود که پس از درگذشت ایشان، به تنها فرزندش، علویۀ صالحه همسر مرحوم آقا سید محمدهاشم غریق و والدۀ مرحوم

آیة‌الله آقا سید محمدعلی روضاتی، -- که ذکر ایشان، در صفحه‌های بعدی این کتاب،خواهد آمد -- به‌ارث رسید.

علامه روضاتی در خصوص کتابخانه آن فقید سعید می‌گوید: تنها شخصی که از این طبقه کمال علاقه را نسبت به کتب خود داشت و حتی یک جلد آنها را نفروخت، آقای آیة الله چهارسوقی است. خوش بختانه علاوه بر اینکه ایشان چیزی از کتب موروثی خود را از دست ندادند و مقدار زیادی هم متدرجا ضمیمه کردند الی الآن بحمد الله تعالی تمام آن کتب موجود و در دسترس و اختیار نگارنده سطور می باشد. این ناچیز هم مقداری از کتب موروثی و مقداری ابتیاعی خود را ضمیمه آن کتابها نموده و بالفعل کتابخانه تشکیل شده که دارای قریب سه هزار جلد عربی و فارسی و قلیلی هم از السنه خارجی که تقریبا نصف آن مقدار مخطوط بوده و خصوصیات نسخ مخطوطه را نگارنده مفصلا نگاشته و برای درج در کتاب شریف الذریعة الی تصانیف الشیعه مندرجا فرستاده است.⁽¹⁾

آیة‌الله آقا حاج میر سید حسن چهارسوقی روضاتی در شب پنجشنبه سیزدهم جمادی‌الاول سال 1377 هجری قمری، در منزل خویش، دارفانی را وداع گفت و بدن مطهرش، پس از تشییع در اصفهان، به قم و از آن‌جا به تهران و سپس به کربلا و نجف منتقل شد و در وادی‌السلام نجف، درکنارِ مزار مرحوم آیة‌الله العظمی آقا میرزا محمدهاشم چهارسوقی دفن شد.

عکس

تصویر آقا حاج میر سید حسن چهارسوقی

آقا سید جلال‌الدین روضاتی (1283- 1360 ق)

آیة‌الله آقا سید جلال‌الدین روضاتی، فرزند آیة‌الله آقا میر سید محمدمسیح، مکنی به ابوجعفر و ملقب به محمدتقی، در شب پنجشنبه بیست‌ویکم ماه صفر سال 1283 هجری قمری، در شهر اصفهان به‌دنیا آمد. پس از تحصیل مقدمات علوم، وی از محضر بزرگان علمای اصفهان استفادۀ کامل نمود تا به درجۀ عالیۀ اجتهاد رسید.

استادان ایشان عبارت‌اند از:

مرحوم آیة‌الله آقا سید جلال‌الدین از این بزرگان اجازۀ علمی و روایی داشت:

فرزندان آیة‌الله آقا سید جلال‌الدین روضاتی عبارت‌اند از:

مرحوم سید جلال‌الدین روضاتی علاقه‌ای وافر به مطالعۀ کتاب و تحقیق داشت. بنابراین، با جمع‌آوری کتاب، بیشتر وقت خود را در کتابخانۀ نفیسی که تدارک دیده بود،

سپری می‌کرد و بیشتر اوقات، او را مشغول مطالعه و نوشتن می‌دیدند. متأسفانه، بعد از فوت فرزندش، مرحوم آقا میرزا محمدهاشم غریق، تعداد زیادی از کتاب‌های خود را فروخت و کتاب‌های باقی‌مانده، بعد از رحلتش، بین ورثۀ شرعی ایشان تقسیم شد.

از آن فقید سعید، آثاری ارزشمند به‌جا مانده است که برخی از آن‌ها عبارت‌اند از:

مرحوم سید جلال‌الدین روضاتی روز شانزدهم ماه رمضان سال 1360 قمری دارفانی را وداع گفت و در تخت فولاد اصفهان، در بقعۀ صاحب روضات دفن شد.

تصویر آقا سید جلال‌الدین روضاتی

عکس

آقا میر سید محمدهاشم چهارسوقی (غریق) (1319- 1356 ق)

فقیه محقق، مرحوم علامه آقا میر سید محمدهاشم چهارسوقی، فرزند مرحوم آیة‌الله آقا سید جلال‌الدین روضاتی، ملقب به شهاب‌الدین و مکنی به ابوالقاسم، روز جمعه پانزدهم محرم سال 1319 هجری قمری، در شهر اصفهان متولد شد.

وی، پس از تحصیلات مقدماتی، از محضر بزرگان علمای اصفهان بهره‌مند گردید که آن بزرگان عبارت‌اند از:

وی، در سال 1353 هجری قمری، به‌قصد زیارت عتبات عالیات، به نجف عزیمت کرد و برای ادامۀ تحصیل همان‌جا سکنی گزید و از محضر علمای حوزۀ نجف بهرۀ کامل و وافی برد.

در آن حوزۀ مقدسه، استادان ایشان عبارت‌اند از:

از آثار مکتوب آن مرحوم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

علامه میر سید محمدهاشم روضاتی چهارسوقی با تنها دخترعمویش، صبیۀ مرضیۀ مرحوم آیة‌الله آقا میر سید حسن چهارسوقی، ازدواج کرد و ثمرۀ این ازدواج یگانه فرزند ایشان، مرحوم آیة‌الله آقا حاج میر سید محمدعلی روضاتی (روضاتیان) -- که ذکر ایشان، در صفحه‌های بعدی، خواهد آمد -- است.

علامه میر سید محمدهاشم، در روز پنجشنبه بیست‌وهفتم جمادی‌الاول سال 1356 هجی قمری، از نجف به کوفه رفت و هنگام ظهر وارد شریعۀ فرات گردید که دراثرِ طغیان آب، غرق شد. درنتیجه، از وی با عنوان میرسیدمحمد هاشم غریق یاد می‌شود و بدن مطهر او را در وادی‌السلام نجف، در بقعۀ مرحوم آیة‌الله العظمی آقا میرزا محمد هاشم چهارسوقی دفن کردند.

نمایی از وادی‌السلام نجف اشرف

عکس

مرحوم علامه میر سید محمدهاشم چهارسوقی (غریق)، پدر مرحوم علامه روضاتی

عکس

تصویر مرحوم علامه حاج سید محمد علی روضاتی رحمة‌الله علیه

علامه حاج سید محمدعلی روضاتی

اشاره

عالم عامل و محقق کامل و فقیه و محدث متتبع و تبارشناس و تراجم‌نگار ورجالی متبحر و نسخه‌شناس معاصر، مرحوم آیة‌الله حاج میر سید محمدعلی روضاتی (روضاتیان)، روز سیزدهم ماه رجب سال 1348 هجری قمری، برابرِ بیست‌وچهارم آذر ماه سال 1308 هجری شمسی، در شهر اصفهان متولد شد، اگرچه بر سنگ مزار آن مرحوم، براساس شناسنامۀ ایشان، تاریخ 05/03/1309 ثبت شده است.

والد فقیدش، مرحوم علامه سید محمدهاشم، فرزند آیة‌الله آقا سید جلال‌الدین و مادر ایشان صبیۀ جلیلۀ مرحوم آیة‌الله آقا حاج میر سید حسن چهارسوقی، از فرزندان مرحوم آیة‌الله آقا میرزا محمدمسیح چهارسوقی، -- که قبلاً ذکر ایشان رفت -- است.

وی -- که پدر خویش را در کودکی از دست داده بود -- تحت سرپرستی پدربزرگ مادری خود، مرحوم آیة‌الله آقا میر سید حسن چهارسوقی، قرار گرفت و در حجر وی به بهترین وجه ممکن تربیت شد و علوم و معارف و آداب را آموخت.

وی تحصیلات متداول را از سال 1316 تا سال 1324 هجری شمسی، در دبستان و دبیرستان‌های فرهنگ و سعدی اصفهان به‌پایان برد و درکنارِ تحصیلات جدید، علوم مقدماتی حوزۀ را نیز از استادان ذیل فراگرفت:

سپس، در سال 1324 هجری شمسی وارد مدرسۀ صدر بازار شد و از محضر این استادان کسب علم کرد:

ایشان، در سال 1326 هجری شمسی، در هجده‌سالگی به‌دست جدّ مادری خویش، آیة‌الله چهارسوقی، به لباس روحانیت ملبس شد و سپس عازم حوزۀ علمیه قم گردید و از استادان بارز آن حوزۀ مقدسه بهره برد.

استادان ایشان در حوزۀ قم عبارت‌اند از:

مشایخ حدیث

علامه روضاتی، درطول عمر با برکت خویش، موفق به کسب اجازات علمی و روایی از بزرگان علمای معاصر خویش، اعم از اهل‌شیعه و اهل‌سنت، شده است که فهرست اسامی ایشان را به خطّ خویش مرقوم فرموده است و آنان عبارت‌اند از:

عکس

تصویر فهرست مشایخ حدیث به خطّ علامه حاج سید محمدعلی روضاتی

اجازات مشایخ حدیث

تصویر اجازۀ سید عبدالحسین شرف‌الدین موسوی، صاحب المراجعات [3 صفحه]

عکس

عکس

عکس

تصویر اجازۀ آیة‌الله حاج آقا رحیم ارباب

تصویر اجازۀ آیة‌الله آقا سید عبدالله ثقةالإسلام[2 صفحه]

عکس

تصویر اجازۀ علامه سید محسن امین عاملی، صاحبِ اعیان‌الشیعة

تصویر اجازۀ آیة‌الله میرزا محمد عسکری طهرانی، صاحبِ مستدرک بحار الأنوار

تصویر اجازۀ آیة‌الله حاج میر سید حسن چهارسوقی

تصویر اجازۀ محمد عبدالحی الکنانی [سنی‌مذهب] [2 صفحه]

عکس

اجازات صادره از علامه سید محمد علی روضاتی

علامه روضاتی، درطول حیات علمی خویش، برای عده‌ای از علما و دانشمندان اجازۀ نقل حدیث صادر نمود که برخی از این اجازات بسیار مفصل و بعضی از آن‌ها بسیار موجز و مختصر است و به‌مقتضای حال ایشان کتابت شده است و حاوی مطالب ارزشمند علمی و تاریخی است؛ به‌عنوان نمونه به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

تصویر صفحات اول وآخر اجازۀ مبسوط صادره برای مرحوم آیة‌الله آقا حاج سید حسن امامی

عکس

عکس

عکس

عکس

تصویر علامه سید محمدعلی روضاتی و آیة‌الله حاج حسن امامی

تصویر دو اجازۀ صادره برای شیخ محمد سمامی حائری

عکس

عکس

تصویر صفحات اول وآخر اجازۀ صادره برای جناب آقای حسن مظاهری

عکس

عکس

تصویر اجازۀ صادره برای آقای حاج شیخ هادی نجفی و فرزند ایشان

تصویر اجازۀ صادره برای آقای سید حجت موحد ابطحی

تصویر اجازۀ صادره برای آقای سید عبدالستار حسنی

تصویر اجازۀ صادره برای آقایان سیدمهدی، محمدرضا ومحمدحسین شفتی

تصویر اجازۀ صادره برای آقا شیخ محمود ارکانی بهبهانی

تصویر اجازۀ صادره برای آقا شیخ رضا استادی تهرانی

عکس

تصویر اجازۀ صادره برای نگارنده

عکس

تصویر علامه سید محمدعلی روضاتی و نگارنده

آثار و تألیفات

از علامه آقا حاج میر سید محمدعلی روضاتی آثار متنوعی در موضوع‌های کتاب‌شناسی، تبارشناسی، تراجم، تاریخ، حدیث، کلام و نظایر این‌ها باقی مانده است که برخی از آن‌ها چاپ شده است و برخی هنوز منتشر نگردیده است.

آثار چاپ‌شدۀ ایشان عبارت‌اند از:

مقالات تألیفی ایشان -در غیر پرتو روضات- نیز عبارت‌اند از:

قابل ذکر است که پنجاه مقاله از علامه حاج میرسید محمدعلی روضاتی توسط آقای حاج شیخ رضا مختاری به نام در پرتو روضات منتشر گردیده است و برخی مقالات منتشر نشده ایشان عبارتند از:

آثار چاپ‌نشدۀ ایشان نیز عبارت است از:

علامۀ فقید حاج میر سید محمدعلی روضاتی علاوه‌بر تألیف آثار و ارائۀ مقالات بر بسیاری از کتاب‌ها مقدمه نوشته است یا تصحیح و تحقیق و تحشیه نموده است و آن‌گونه که منِ نگارنده شاهد بوده‌ام، کمتر کتابی در کتابخانۀ آن فقید سعید یافت می‌شود که خالی از حاشیه‌های مفید ایشان باشد.

برخی از حواشی و تعلیقات ایشان عبارت‌اند از:

همسر و فرزندان

همسر مرحوم علامه حاج سید محمد علی روضاتی، مرحومۀ مغفورۀ علویۀ صالحه دختر مرحوم مغفور آقای حاج سید محمدهاشم موسوی الغروی (1326-1403 ق)، فرزند مرحوم آیة‌الله آقا میرسیدجمال الدین بن آیة‌الله‌العظمی آقا میر سید محمد هاشم چهارسوقی، صاحب مبانی‌الأصول، است.

آن فقیدۀ سعیده متولد سال 1359 هجری قمری بود که در سیزدهم محرم 1407 هجری قمری ازدنیا رفت و در امامزاده ابوالعباس، واقع در خوراسگان اصفهان، دفن شد.

ثمرۀ این ازدواج فرخنده یک فرزند پسر، به نام آقای دکتر امیر سید حسن روضاتیان دارای دکتری فیزیک، و چهار فرزند دختر است که دامادهای ایشان عبارت‌اند از: آقایان دکتر سید ابراهیم نوریان، سید محمد مرندی، رضا فشارکی، و اکبر امامی.

تصویر دکتر امیر سید حسن روضاتیان

علم و اخلاق

امام علی×، فرمودند: «لَنْ یَزْکُوَ الْعَمَلُ حَتَّی یُقَارِنَهُ الْعِلْمُ»⁽¹⁾

هرگز اعمال آدمی پاک نمی‌شود، مگر این‌که با علم و معرفت قرین شود.

در آیات کریمۀ قرآن و روایات اسلامی، همواره تعلیم و تزکیه درکنارِ هم قرار گرفته‌اند و گاهی تزکیه را بر تعلیم مقدم داشته‌اند و گاهی تعلیم را بر تزکیه، که به‌هرصورت، بیانگر ارتباط عمیق بین علم و اخلاق است.

اگرچه علم سرمایه‌ای بسیار ارزشمند است، لیکن نیازمند محافظ و مراقبی قدرتمند است که از آن با عنوان اخلاق باید یاد کرد و به‌عبارت دیگر، زمانی دانش بشری به‌درستی مورد استفاده قرار می‌گیرد که با اخلاق و موازین انسانی و انسانیت همراه باشد.

علامه روضاتی اعلی الله مقامه، از رجال علمی و دینی و اخلاقی بود که رعایت موازین اخلاقی را در تحقیقات علمی و معاشرت‌های اجتماعی لازم و ضروری می‌دانست و همواره از کسانی که این اصول و ارزش‌ها را نادیده گرفته‌اند، اظهار ناخشنودی می‌کرد.

در این مقال، ما به برخی از مقامات علمی و سجایای اخلاقی آن فقید سعید اشاره خواهیم کرد.

فقیه کامل

امام علی×، فرمودند: «أَ لَا أُخْبِرُکمْ بِالْفَقِیهِ حَقِّ الْفَقِیهِ مَنْ لَمْ یُقَنِّطِ النَّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَ لَمْ یُؤْمِنْهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَ لَمْ یُرَخِّصْ لَهُمْ فِی مَعَاصِی اللَّهِ وَ لَمْ یَتْرُکِ الْقُرْآنَ رَغْبَةً عَنْهُ إِلَی غَیرِهِ أَلَا لَا خَیرَ فِی عِلْمٍ لَیسَ فِیهِ تَفَهُّمٌ أَلَا لَا خَیرَ فِی قِرَاءَةٍ لَیسَ فِیهَا تَدَبُّرٌ»⁽¹⁾

آیا می‌خواهید به شما خبر دهم که فقیه کامل کیست. آن‌که به مردم اجازۀ نافرمانی خدا را ندهد و آن‌ها را از رحمت خدا نومید نسازد و از مکر خدایشان آسوده نکند و از قرآن رو به چیز دیگر نکند و خیری در علم بدون تفکر نیست و خیری در [قرآن] خواندن بدون تدّبر نیست.

تعلیم‌وتعلمِ دانشِ فقه از برنامه‌های درسی متداول در حوزه‌های علمیه است و هرکدام از دانش‌جویان و دانش‌پژوهان حوزه به‌اندازۀ استعداد خود از آن بهره می‌برند.

علامه روضاتی رحمهما اللّه، درطول تحصیلات حوزوی خود، با بهره‌مندی از استعداد الهی خویش و حضور مستمر در حلقه‌های درسی بزرگان حوزۀ علمیه، قلۀ رفیع تفقه در دین را فتح کرد، به‌گونه‌ای که آیة‌الله شیخ محمدحسین کاشف‌الغطا در اجازه‌ای که برای ایشان، در سال 1330 هجری شمسی، صادر کرد، وی را قریب‌الاجتهاد دانست و مرحوم آیة‌الله آقا حاج میر سید حسن چهارسوقی، اعلی الله مقامه، اجازۀ اجتهاد ایشان را، در سال 1334 هجری شمسی، صادر فرمود.

اگرچه علامه روضاتی رحمهما اللّه، تسلط کامل بر مبانی فقه داشت و فقیهی کامل بود، هرگز خود را درمعرض افتا قرار نداد و درحالی‌که هم‌ردیفان ایشان ازنظر علمی، به تدریس خارج فقه و افتا مشغول بودند، ایشان خود را از این امور کنار کشید و عمر

پربرکت خود را به تحقیق و تألیف سپری کرد.

تصویر سید محمدعلی روضاتی و آقا میرزا مجتبی، فرزند صاحبِ روضات

مُحدّث صادق

امام صادق×، فرمودند: «حَدِیثٌ فِی حَلَالٍ وَ حَرَامٍ تَأْخُذُهُ مِنْ صَادِقٍ خَیرٌ مِنَ الدُّنْیا وَ مَا فِیهَا مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ»⁽¹⁾

یک حدیث که در حلال و حرام از راوی راست‌گویی فراگیری، برای تو از دنیا و هرآنچه زر و سیم در عالَم باشد، بهتر است.

بعد از قرآن کریم، حدیث دومین منبع استنباط احکام شرعی و عقاید دینی است که چگونگی اخذ و نقل و کتابت آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و محدثین اسلامی درجهتِ اخذ و تدوین و نشر این میراث گران‌قدر تحقیقات و مطالعات بسیار گسترده‌ای انجام داده‌اند.

علامه روضاتی رحمهما اللّه، از محدثان و مشایخ بزرگ اجازۀ حدیث بود که در اخذ حدیث از بزرگانِ علما و محدثان فریقین اهتمام جدی داشت و برخی از علما و دانشمندان مسلمان نیز ازطریق ایشان نقلِ حدیث می‌کنند.

ایشان دربارۀ سبب اهتمام به اخذ اجازۀ حدیث از مشایخ می‌نویسند: از امور مهمه‌ای که مشایخ سابقین رضی الله عنهم، به آن اهمیت فوق‌العاده می‌نهاده‌اند، روایت احادیث ائمۀ‌اطهار علیهم السلام، است از مشایخ خود با اجازه که متأسفانه در این قرون اخیر، فی‌الجمله، متروک شده و نوعاً برای آن اهمیتی قائل نیستند.

تراجم‌نگار

امام علی×، فرمودند: «أَيْ بُنَيَّ إِنِّي وَ إِنْ لَمْ أَكُنْ عُمِّرْتُ عُمُرَ مَنْ كَانَ قَبْلِي فَقَدْ نَظَرْتُ فِي أَعْمَالِهِمْ وَ فَكَّرْتُ فِي أَخْبَارِهِمْ وَ سِرْتُ فِي آثَارِهِمْ حَتَّى عُدْتُ كَأَحَدِهِمْ بَلْ كَأَنِّي بِمَا انْتَهَى إِلَيَّ مِنْ أُمُورِهِمْ قَدْ عُمِّرْتُ مَعَ أَوَّلِهِمْ إِلَى آخِرِهِمْ فَعَرَفْتُ صَفْوَ ذَلِكَ مِنْ كَدَرِهِ وَ نَفْعَهُ مِنْ ضَرِّهِ»⁽¹⁾

فرزندم درست است که من به‌اندازۀ پیشینیان عمر نکرده‌ام، اما در کردار آن‌ها نظر افکندم و در اخبارشان اندیشه نمودم و در آثارشان سیر کردم، تا آن‌جا که گویا یکی از آنان شده‌ام، بلکه با مطالعۀ تاریخ آنان، گویا از اول تا پایان عمرشان با آنان بوده‌ام. پس، قسمت‌های روشن و شیرین زندگی آنان را از دوران تیرگی شناخته‌ام و زندگانی سودمند آنان را از دوران زیان‌بارش شناسایی کرده‌ام.

کلمۀ «تراجم» جمع ترجمه به‌معنی شرح‌حال‌نویسی است و دربارۀ این‌که از چه زمانی این واژه در معنای شرح‌حال‌نویسی به‌کار رفته است، اطلاع دقیقی در دست نیست.

علم تراجم دانشی است که در آن به زندگی‌نامۀ شخصیت‌های بزرگ ازجهات مختلف علمی، هنری، تاریخی و دیگر ابعاد پرداخته می‌شود، خواه این افراد راویان حدیث باشند یا نباشند.

دانش تراجم شباهت زیادی به علم رجال و درایه دارد، لیکن با دقت کافی، تفاوت آن‌ها در موضوع و محمول آشکار می‌شود؛ به‌عنوان مثال، در علم رجال، موضوع محدث است، ولی در علم درایه، موضوع حدیث است که در علم تراجم، هیچ کدام

آن‌ها موضوع نیست، بلکه شخصیت صاحب ترجمه موضوع است یا ازنظر محمول، علم رجال مربوط به جرح و تعدیل و بعضاً طبقات روات است، ولی در علم تراجم،دربارۀ خصوصیات فردی و اخلاقی و علمی اشخاص بحث می‌شود.

علامه روضاتی رحمهما اللّه، ازجمله تراجم‌نگارانی بود که با دقت فوق‌العادۀ خویش، ترجمۀ بسیاری از بزرگان علم و ادب را بررسی کرد و بسیاری از اشتباهات معمول در این رشته را رفع نمود و درمورد آن‌ها، گزارشی واقع‌گرایانه و دقیق و خالی از ابهام ارائه کرد و راه شناخت شخصیت‌های بارز را برای محققان هموار ساخت. آثار ارزشمند ایشان و حواشی آن فقید سعید بر کتاب‌های تراجم شاهد این حقیقت است.

نسب‌شناسی

رسول‌الله صلی الله علیه و آله وسلم ، فرمودند: «تَعَلَّمُوا مِنْ أَنْسَابِکُمْ مَا تَصِلُونَ بِهِ أَرْحَامَکَمْ»⁽¹⁾

ای مردم، نسب‌هایتان را یاد بگیرید تا بتوانید صلۀ رحم را به‌جا آوردید.

تبارشناسی یا نسب‌شناسی، که در زبان عربی به آن علم انساب می‌گویند، علمی مستقل و شاخه‌ای از دانش انسان‌شناسی خویشاوندی است که دربارۀ نسب افراد با یک‌دیگر و روابط اجتماعی خانواده‌ها مطالعه می‌کند و آن‌ها را معرفی می‌نماید. معمولاً از صاحب‌نظران این رشته با عنوان «نسابه» یاد می‌شود.

این دانش -- که در تحقیقات و مطالعات تاریخی و علوم دینی اهمیت ویژه‌ای دارد -- به‌تدریج، مراحل تکامل را پیمود تا جایی‌که نسب‌شناسانی که تبار خاندان‌های مهم را شناسایی می‌کردند، دارای مقام نقیب می‌شدند.

دانش انساب ازجملۀ علوم پایه برای مورخان محسوب می‌شود که آن را زیرمجموعۀ دانش تراجم می‌دانند و در پیش‌گیری از وقوع خطا در تعیین نسب اشخاص، اهمیت ویژه‌ای دارد.

نسابه‌ها برای معرفی خانواده‌ها از دو شیوۀ «مشجر» و «مبسوط» استفاده می‌کنند. در روش مشجر، شخصیت‌های یک سلسله در شاخه‌های اصلی و فرعی به‌صورت درخت نمایش داده می‌شود و در روش مبسوط، از بالاترین نیاکان آغاز می‌شود و پس از آن، فرزندان از نسل دوم و به‌ترتیب، سایر نسل‌ها معرفی می‌شوند.

علامه روضاتی رحمهما اللّه، ازجملۀ معدود نسب‌شناسان زمان معاصر ما بود که آثار وی

در این زمینه به روش مشجر و مبسوط به زیور طبع آراسته شده است و در دست‌رس همگان قرار گرفته است.

سید مرتضی مستجابی، سید موسی صدر و سید محمدعلی روضاتی

سید سعید عبقاتی، سید محمدعلی روضاتی و معلم حبیب‌آبادی

کتاب‌شناس و نسخه‌شناس

امام علی×، فرمودند: «مَنْ تَسَلَّی بِالْکُتُبِ لَمْ تَفُتْهُ سَلْوَةٌ»⁽¹⁾کسی که با کتاب آرامش یابد، هیچ آرامشی را ازدست نداده است.

یکی از مهم‌ترین شاخه‌های علوم کتاب‌داری کتاب‌شناسی است که تعریف‌های متعددی از آن صورت گرفته است و به همین دلیل، برخی آن را علم و بعضی آن را فن می‌دانند. با دقت در این تعریف‌ها، باید گفت که کتاب‌شناسی نه علم مطلق است و نه فن مطلق، بلکه آمیزه‌ای از علم و فن است، زیرا کتاب‌شناس باید کتاب‌ها را ازجهت جنبه‌های مادی و موضوع‌ها و اختلاف‌های نسخه‌ای و انتشاری، و هم‌چنین، تاریخ تألیف و نشر و گزارش چاپ و موضوع‌های این‌چنینی بررسی نماید و نظر خود را اعلام کند.

علامه روضاتی رضوان الله تعالی علیه، به‌شهادت آثار ماندگارش و مقاله‌های ازرشمندی که در معرفی کتاب‌های مختلف ارائه کرده است، از کتاب‌شناسان سرآمد عصر معاصر بود که همۀ علاقه‌مندان به این رشته را به تحسین و اعجاب واداشته است. وی با دقت فوق‌العادۀ خویش نسخه‌ها را واکاوی و حتی در بعضی موارد، یک‌یک اوراق کتاب را بررسی می‌کرد و سپس، نظر خود را درخصوصِ مؤلف، کاتب، تاریخ تألیف و نسخه‌های مشابه و موارد دیگر یادداشت می‌فرمود.

ایشان توجهی عمیق به حواشی کتاب‌ها و نویسندگان این حاشیه‌ها داشت و خود نیز، در حواشی کتاب‌ها، مطالب ارزشمندی را ثبت می‌کرد که اگر حواشی ایشان به‌طور مستقل به‌چاپ برسد، بدون تردید، مجموعه‌ای بی‌بدیل خواهد بود.

فهرست‌نگار

امام علی×، فرمودند: «الْکُتُبُ بَسَاتِینُ الْعُلَمَاءِ»⁽¹⁾کتاب‌ها باغ‌ها و بوستان‌های دانشمندان‌اند.

وجود نسخه‌های خطی و چاپی در علوم مختلف نشانگر تلاش گستردۀ دانشمندان مسلمان در تولید علم و اختراع و ابداع‌های بی شمار در این میدان است که متأسفانه، بسیاری از آن‌ها در دست‌رس عموم نیست. معرفی این آثار و ذکر محل استقرار آن‌ها در کتابخانه‌ها راهنمای ارباب تحقیق و دانشمندان است که این مهم با فهرست‌نگاری تحقق می‌یابد.

فهرست، در معنای عام، به هر نوع سیاهه یا صورت و لیست گفته می‌شود و در اصطلاح کتاب‌داری، عبارت است از تهیۀ صورت نظام‌مند نسخه‌های خطی یا چاپی در یک یا چند کتابخانه تا شناسایی و دست‌رسی به آن‌ها تسهیل شود.

این مهم، از قدیم‌الایام، موردتوجه دانشمندان بزرگ شیعه، همچون ابوالفرج محمد بن ابی یعقوب اسحاق وراق معروف به ابن‌ندیم (م 380 ق)، بوده است و بیانگر عمق بینش و تفکر عالی دانشمندان شیعه است.

اگرچه، امروزه، در فهرست‌نویسی، در بسیاری از کتابخانه‌های بزرگ اسلامی، از اسلوب فهرست‌های اروپایی پیروی می‌شود، هنوز برخی از دانشمندان، همچون علامه روضاتی رحمهما اللّه ، با روش ابن‌ندیم و امثال وی، آثار سلف صالح را فهرست می‌کنند و دراختیار اهل تحقیق قرار می‌دهند.

علامه روضاتی رحمهما اللّه ، با علاقۀ زایدالوصفی که دربارۀ کتاب و خصوصاً نسخه‌های

خطی داشت، همواره محلّ استقرار نسخه‌ها را پی‌جويی می‌کرد. در بیان شدت علاقۀ آن فقید سعید به کتاب، همین یک جمله -- که منِ نگارنده از او شنیدم -- کافی است که فرمود: کتاب هم‌چون ناموس نزد من محترم است. و نظر شریف وی، حتی، دربارۀ یک ورق ساقط‌شده از کتاب نیز چنین بود.

وی، با علاقه‌ای این‌چنینی و دقت فوق‌العادۀ خویش، فهرست صدها نسخه را تهیه کرد و دراختیار اهل تحقیق گذاشت که آثار به‌جامانده از ایشان در این موضوع کفایت از شرح می‌کند.

سید محمد جزائری نجفی، معلم حبیب آبادی و سید محمدعلی روضاتی

محقق و پژوهشگر

امام علی×، فرمودند: «لَا یَنْفَعُ اجْتِهَادٌ بِغَیرِ تَحْقِیقٍ»⁽¹⁾هر تلاشی که همراه با تحقیق نباشد، بهره‌ای ندارد.

بدون تردید، دانشی که امروز دراختیار ماست، نتیجۀ تجارب و تحقیقات دانشمندانی است که عمر خویش را وقف تلاش و تحقیق در راه پیشرفت دانش بشری کرده‌اند؛ چنان‌که بدون سعی و تلاش آن‌ها، هرگز علوم پیشرفت نمی‌کرد، بلکه دچار انزوا می‌شد و ازبین می‌رفت.

تحقیق عبارت است از فعالیت منظم و هدف‌داری که برای رسیدن به حقیقت درمورد یک پدیده یا موضوع انجام می‌گیرد و ازآن‌جاکه پایه و اساس علوم بر آن استوار شده است، درنتیجه، ضرورت تحقیق و نقش ارزشمند محققان در تولید علم و پیشرفت آن غیرقابل‌انکار است.

علامه روضاتی رحمهما اللّه ، ازجملۀ دانشمندانی بود که همۀ عمر خویش را صرف مطالعه و تحقیق در زمینۀ علوم انسانی و معارف اسلامی کرد و انتشار ده‌ها مقاله در زمینه‌های مختلف از این فقید سعید شاهدِ گویایِ زحماتِ طاقت‌فرسای این محقق کم‌نظیر است.

خطیب فرزانه

امام علی×، فرمودند: «أَحْسَنُ الْکلَامِ مَا زَانَهُ حُسْنُ النِّظَامِ وَ فَهِمَهُ الْخَاصُّ وَ الْعَامُّ»⁽¹⁾

بهترین گفتار آن است که ترتیبی نیک داشته باشد و خاص‌وعام آن را بفهمند.

خطابه به‌معنی سخن گفتن یکی از صناعات خمس در منطق است که هدف آن اقناع مخاطب است و به کسی که از این فن بهره‌مند باشد، خطیب می‌گویند.

فنّ خطابه و سخن‌وری از موهبت‌های الهی است که هرکس نمی‌تواند در آن مهارت داشته باشد، چراکه توانایی بیان افکار و احساسات درمقابل جمعیت، درعمل، کاری بس دشوار است.

بدون تردید، یکی ازمهم‌ترین شیوه‌های تبلیغ معارف و تربیت جوامع استفاده از فنّ خطابه است و کسی که نتواند آموخته‌ها و اندوخته‌ها و اندیشه‌های خود را به‌نحو مطلوب به دیگران منتقل کند، دانش او بی‌ثمر باقی خواهد ماند.

خطیب با توانایی و هنر خویش می‌تواند انگیزۀ انجام عمل یا ترک عمل را در شنونده ایجاد کند و فردی تأثیرگذار در جریانات اجتماعی و تربیت نفوس باشد.

پس از ارتحال مرحوم آیة‌الله آقا حاج میر سید حسن روضاتی، در سال 1336 هجری شمسی، مرحوم علامه روضاتی رحمهما اللّه ، به‌جای ایشان مسئولیت امامت جماعت مسجد مرحوم آیة‌الله آقا میرزا محمدهاشم چهارسوقی را عهده‌دار شدند.

مسجد مذکور که در اواخر قرن سیزدهم هجری به‌منظور اقامۀ جماعت و محلّ تدریس مرحوم آیة‌الله آقا میرزا محمدهاشم چهارسوقی بنا شده بود، همواره محل

امامت و تدریس و تبلیغ اعقاب آن فقید تا زمان معاصر بوده است.مرحوم علامه روضاتی رحمهما اللّه ، نیز، هم‌چون نیاکان فرزانۀ خود، ضمن اقامۀ نماز جماعت در مسجد مذکور، با استفادۀ کامل از قدرت بیان خدادادی -- که بارها در همایش‌های بزرگ، دانشمندان را به تحسین واداشته بود -- مسجد را به کانون تبلیغ و نشر معارف و عقاید اسلامی تبدیل کرد و با سخن‌رانی‌های خویش، جان تشنۀ جوانان و مردان و زنان را سیراب می‌نمود. اگرچه برخی از مواقع، بالاخص در ماه مبارک رمضان، سخن‌رانی‌های جذاب ایشان طولانی می‌شد، بیان شیرین و گفتار نغزشان هرگز ملال‌آور نبود، بلکه هر جملۀ آن به‌منزلۀ بانکی از اطلاعات بود که به شنونده تقدیم می‌نمود. لیکن بی‌مهری بی‌خردان سبب شد که از سال 1360 هجری شمسی، ایشان از سنگر محراب و خطابه جدا شود و صرفاً باقی عمر خویش را صرف تحقیق و مطالعه و نوشتن کند.

سخنرانی علامه سید محمدعلی روضاتی در کنگره هزاره شیخ طوسی در مشهد

ولایت‌مدار

امام علی بن موسی الرضا×، فرمودند: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَنْظُرَ إِلَی اللَّهِ بِغَیرِ حِجَابٍ وَ یَنْظُرَ اللَّهُ إِلَیهِ بِغَیرِ حِجَابٍ فَلْیَتَوَلَّ آلَ مُحَمَّدٍ وَ لْیَتَبَرَّأْ مِنْ عَدُوِّهِمْ وَ لْیَأْتَمَّ بِامامِ الْمُؤْمِنِینَ مِنْهُمْ»⁽¹⁾

هرکس دوست می‌دارد بین او و خداوند مانع و رادعی نباشد، باید ولایت آل‌محمد را دارا باشد و از دشمنان ایشان بیزاری جوید و از امام مؤمنان پیروی کند.

ولایت‌مداری، در یک جمله، به‌معنی تسلیم محض اولیای خداوند سبحان بودن، تسلیم امام زمان× بودن و اظهار این تسلیم در گفتار و عمل است که در زیارت جامعۀ کبیره به آن اشاره شده است؛ آن‌جا که می‌فرماید: «وَ قَلْبِی لَکمْ سِلْمٌ وَ رَأْیی لَکُمْ تَبَعٌ وَ نُصْرَتِی لَکُمْ مُعَدَّةٌ».

علامه روضاتی رحمهما اللّه ، از مصادیق بارز این فراز زیارت جامعۀ کبیره بود؛چنان‌که قلب وی تسلیم محض و رأی و نظرش تابع اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم السلام، بود و همۀ توان خویش را برای خدمت‌گزاری و نصرت و دفاع از حریم ولایت به‌کار می‌گرفت و در مقاله‌ها و نوشته‌هایش درمورد فِرَقِ ضاله، هم‌چون صوفیه و سایر مخالفان مکتب اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم السلام، بی‌پروا اظهار نظر و عقیده می‌کرد و همواره در تمام عمر شریف خویش، در احیای آثار اهل‌بیت علیهم السلام، سعی بلیغ می‌نمود.

تواضع و فروتنی

امام علی×، فرمودند: «إِذَا تَفَقَّهَ الرَّفِیعُ تَوَاضَعَ»⁽¹⁾

انسان بلندمرتبه چون فقیه شود، متواضع گردد.

تواضع به‌معنای فروتنی که ضد آن تکبر و خودپسندی است، ازجملۀ صفات کمالیه و نشانه‌های بارز اهل ایمان است و لازمۀ آن کردار و گفتاری است که بر تعظیم و تکریم دیگران دلالت کند.

تواضع علامه روضاتی رحمهما اللّه ، نسبت به خُرد وکلان زبان زد خاص‌وعام بود و گاهی آن چنان شدت می‌گرفت که هرکسی را به اعجاب وامی‌داشت. منِ نگارنده، بارها، شاهد این صحنه‌های بلند معنوی و اخلاقی در برخورد ایشان با دیگران بوده‌ام.

ایشان همواره از مقام شامخ علما تجلیل می‌کرد و با عبارت‌ها و جمله‌های بسیار ملیح ایشان را تکریم می‌نمود و در ادای احترام، حتی، درمورد کسانی که رأی و نظر آن‌ها را نمی‌پسندید، کوتاهی نمی‌کرد.

پرهیز از شهرت

رسول‌الله صلی الله علیه و آله وسلم ، فرمودند: «إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ تَعَالَی عَبْداً نَادَی مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ أَلَا إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی قَدْ أَحَبَّ فُلَاناً فَأَحِبُّوهُ فَتَعِیهِ الْقُلُوبُ وَ لَا یَلْقَی إِلَّا حَبِیباً مُحَبَّباً مَذّاقّاً عِنْدَ النَّاسِ»⁽¹⁾

هرگاه خداوند متعال بنده‌ای را دوست بدارد، منادی از آسمان ندا دهد که خداوند متعال فلانی را دوست دارد؛ پس، شما نیز او را دوست بدارید. همانا دل‌ها او را در خود جای می‌دهند و با کسی روبه‌رو نمی‌شود، مگر آن‌که محبوب و دوست‌داشتنی و مورد رغبت او قرار گیرد.

شهرت‌طلبی از صفات ناپسند شمرده می‌شود و درحقیقت، به حب ذات بازمی‌گردد. بنابراین، اجتناب از این خصلت ناشایست به‌سختی محقق می‌شود، چون درحقیقت، کنار زدن و شکستن خود است و کسانی که به این جایگاه از مبارزۀ با نفس برسند، مورد لطف الهی قرار می‌گیرند و خداوند سبحان محبت آن‌ها را در قلوب مردم قرار می‌دهد و نام نیک ایشان را زنده نگه می‌دارد.

مرحوم علامه روضاتی رحمهما اللّه ، از رجال شاخص علمی و دینی بود که همواره از شهرت پرهیز می‌کرد و به مطرح شدن در محافل و مجامع تمایلی نداشت، و رسماً از هرگونه حضوری که سبب مطرح شدن شخصیتش می‌شد، استنکاف می‌نمود.

تاآن‌جاکه منِ نگارنده اطلاع دارم، چندین نوبت، ازطرف رجال سیاسی و کشوری و برخی از مؤسسات علمی و فرهنگی، پیشنهاد برگزاری جلسات نکوداشت به ایشان شده بود که بدون هیچ تأملی همه را ردّ می‌کردند و به‌خاطر دارم که از ایشان درخواست نگارش زندگی‌نامۀ شخصی‌شان جهت چاپ در فرهنگ نام‌آوران معاصر ایران -- که

زیرنظر جناب آقای یعقوب آژند تدوین می‌شد -- شده بود که ایشان نپذیرفتند.علامه روضاتی، درطول عمر شریف خود، هیچ مصاحبه‌ای انجام نداد و علی‌رغم اظهار لطف خود به نگارنده، حتی با درخواست نگارنده نیز برای مصاحبه و ضبط برنامه دربارۀ مسائل مربوط به خاندان روضاتی موافقت نکرد و فرمود که نمی‌خواهم فتح‌الباب شود.

ایشان در برخی از موارد، حتی اجازۀ ثبت نامش روی جلد برخی از آثار خودش را نیز نمی‌داد، مثل کتاب مکارم‌الآثار یا مجالس اهل ایمان.

ایشان مکرر سفارش می‌فرمود که حتی بعد از رحلت نیز مراسم متعدد برگزار نشود و به یک مجلس اکتفا شود.

اما علی‌رغم این حد از پرهیز، خداوند سبحان اراده فرمود تا نام نیک ایشان جاودان شود.

تصویر دکتر مهدی محقق و علامه روضاتی

تعبد و طاعت

رسول‌الله صلی الله علیه و آله وسلم ، فرمودند: «أَفْضَلُ النَّاسِ مَنْ عَشِقَ الْعِبَادَةَ فَعَانَقَهَا وَ أَحَبَّهَا بِقَلْبِهِ وَ بَاشَرَهَا بِجَسَدِهِ وَ تَفَرَّغَ لَهَا فَهُوَ لَا یُبَالِی عَلَی مَا أَصْبَحَ مِنَ الدُّنْیا عَلَی عُسْرٍ أَمْ عَلَی یُسْرٍ»⁽¹⁾

بهترین مردم کسی است که عاشق عبادت باشد و آن را دوست داشته باشد و با وی هم‌آغوش شود و آن‌گونه در آن غرق گردد که مشکلات و آسایش زندگی دنیا را متوجه نشود.

تعبد و طاعت به‌معنای عام کلمه، یعنی حرکت در مسیر بندگی و کسب رضایت پروردگار متعال که جلوه‌های گوناگونی دارد و حقیقت آن در ادای واجبات و ترک محرمات متجلی شده است و به‌تدریج، در سایر امور مستحب و مکروه تسری پیدا می‌کند، تاآن‌جاکه وقتی انسان در مسیر تربیت الهی قرار می‌گیرد، همۀ کارها در زندگی او تبدیل به عبادت می‌شود و آثار ارزشمند آن بر روح و جسم و جان انسان حاکم می‌گردد.

مرحوم علامه روضاتی رحمهما اللّه ، ازجملۀ دانشمندان پرکاری بود، که علی‌رغم اشتغالات علمی و تحقیقی گسترده، هرگز جنبه‌های عبادی و معنوی زندگی‌اش افول نکرد و تقیّد خاصش در انجام مستحبات و مداومت بر اذکار محسوس و مشهود بود.

ایشان مقید بود تا آیات و ادعیۀ مأثوره را با دقت کامل در مواقف معین آن قرائت کند و کتاب دعایی را که برگزیدۀ ادعیۀ مجرب بود و نیاکانش آن را جمع‌آوری کرده بودند، به‌هنگام ادای فرایض قرائت می‌کرد.

مؤدب به آداب

امام علی×، فرمودند: «الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ کَرِیمَةٌ وَ الآدابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ وَ الْفِکرُ مِرْآةٌ صَافِیةٌ»⁽¹⁾

علم میراثی گران‌بها و رعایت آداب لباسی فاخر و زینتی نیکو است و فکر آیینه‌ای صاف است.

انسان موجودی اجتماعی و ناگزیر از معاشرت با دیگران است و ازنظر اسلام، معاشرت دارای اصول و ضوابطی است که باید در معاشرت‌های اجتماعی رعایت شود.

بدون تردید، معاشرت با هم‌نوع به‌منزلۀ بازار تبادل اخلاقیات است که بسیاری از محاسن یا عیب‌های اخلاقی در آن ظهور و بروز می‌کند و ازجمله مهم‌ترین این اصول، در روابط اجتماعی، رعایت حقوق و احترام به افراد براساس ارزش‌های دینی است.

مرحوم علامه روضاتی، مصداق جامع و بارز و شاخص رعایت این اصول و آداب و معاشرت حسنه با دیگران بود، به‌گونه‌ای که در رعایت آداب، زبان‌زد خاص‌وعام بود.

امرارمعاش

امام صادق×، فرمودند: «مَنْ طَلَبَ الرِّزْقَ فِی الدُّنْیا اسْتِعْفَافاً عَنِ النَّاسِ وَ تَوْسِیعاً عَلَی أَهْلِهِ وَ تَعَطُّفاً عَلَی جَارِهِ لَقِی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ وَجْهُهُ مِثْلُ الْقَمَرِ لَیلَةَ الْبَدْرِ»⁽¹⁾

هرکس در دنیا در طلب معاش باشد، به‌قصد این‌که آبروی خود را از مردم حفظ کند و رفاه خانواده‌اش را تأمین نماید و به همسایه‌اش کمک کند، وقتی با خدا دیدار کند، چهره‌اش همانند ماه شب بدر می‌درخشد.

علامه روضاتی رحمهما اللّه ، از علمایی بود که برای امرارمعاش خویش از جایی حقوق نمی‌گرفت و در وجوهات شرعیه نیز تصرف نمی‌کرد و به‌تعبیر بهتر، از گرفتن وجوهات شرعی خودداری می‌کرد و برای امر معاش خود، با تنظیم اسناد شرعی و اشتغال در دفتر رسمی ازدواج و اجرای عقد نکاح تلاش می‌کرد که در دهۀ شصت، از سِمَت دفتر ازدواج نیز استعفا داد و صرفاً به رتق‌وفتق امور و حوائج مردم بسنده کرد و گاهی نیز به‌علت مشکلات اقتصادی، برخی از کتاب‌های خود را دراختیار کتابخانۀ آیة‌الله‌العظمی مرعشی نجفی و یا کتابخانه مجلس قرار می‌داد. البته تاجایی‌که منِ نگارنده مطلع هستم، به‌علت علاقۀ وافر به کتاب‌های اجدادی و خانوادگی، حتی یک نسخه از کتاب‌های خانوادگی را -- اگرچه مُهری به‌نشانۀ تملک داشتند -- دراختیار کسی قرار نمی‌داد و از طرق مذکور، امرارمعاش می‌کرد و حتی به برخی از افرادی که در تدوین آثار ایشان کمک می‌کردند، حقوق می‌داد و هرگز از کسی انتظار کمکِ بدون دریافت حقوق نداشت.

ساده‌زیستی

امام صادق×، فرمودند: «مَنْ رَضِی مِنَ اللَّهِ بِالْیَسِیرِ مِنَ الْمَعَاشِ رَضِی اللَّهُ مِنْهُ بِالْیَسیرِ مِنَ الْعَمَلِ»⁽¹⁾

هرکس به یک زندگی ساده از خداوند راضی باشد، خداوند نیز به عمل اندک او راضی شود.

ساده‌زیستی به‌معنی عدم وابستگی به مظاهر دنیا و رهایی از تجملات و تشریفات زائد زندگی و بی‌پیرایه بودن یکی از ارزش‌های دینی است که درحقیقت، پاسخ انسان‌های دانا به زندگی ناپایدار دنیا است و با نوع شناخت انسان و نگرش او به زندگی دنیوی مرتبط است و در پرتو آن، آرامش درون و برون حاصل می‌شود.

علامه روضاتی رحمهما اللّه ، ازجملۀ دانشمندانی بود که در زندگی شخصی خود سادگی و پرهیز از تجملات را پیشۀ خویش قرار داده بود و تا لحظات آخر عمر شریفش، در همان خانۀ قدیمی جدّ مادری، مرحوم آیة‌الله آقا حاج میر سید حسن چهارسوقی، و به همان سبک زندگی کرد. اگرچه خانه‌اش قدیمی و زندگی‌اش بسیار ساده بود، اما معنویت و مهر در آن خانه موج می‌زد، به‌گونه‌ای که هرکس اگر، حتی برای ساعتی، مهمان ایشان می‌شد، طعم شیرین آرامش را به‌خوبی درکنارِ ایشان احساس می‌کرد.

مجلس علم

امام صادق×، فرمودند: «مَنْ تَعَلَّمَ الْعِلْمَ وَ عَمِلَ بِهِ وَ عَلَّمَ لِله دُعِیَ فِی مَلَکوتِ السَّمَاوَاتِ عَظِیماً فَقِیلَ تَعَلَّمَ لِلَّهِ وَ عَمِلَ لِلَّهِ وَ عَلَّمَ لِلَّهِ»⁽¹⁾

هرکس برای خدا دانش بیاموزد و به آن عمل کند و به دیگران آموزش دهد، در ملکوت آسمان‌ها به بزرگی از او یاد شود و گویند برای خدا آموخت و برای خدا عمل کرد و برای خدا آموزش داد.

در تاریخ زندگی علما و دانشمندان خاندان روضاتی، سابقۀ تدریس در مدارس علمیه دیده نمی‌شود و ایشان، عموماً، از تدریس در مدارس پرهیز می‌کردند، لیکن منزل و مساجد محلّ اقامۀ نماز جماعت آن‌ها، معمولاً، محلّ تدریس علوم و معارف اهل‌بیت عليهم السلام در سطوح مختلف بوده و هست.

علامۀ جلیل‌القدر روضاتی رحمهما اللّه ، نیز تا روزهای آخر عمر خویش تابع این سنت خانوادگی بود و همواره دلایل منطقی آن را به نگارنده گوش‌زد می‌کرد، اما علی‌رغم پرهیز از تدریس در مدارس علمیه، جویندگان علم با حضور در محضرش، از کمالات علمی و معنوی وی بهره‌مند می‌شدند، بالاخص در جلسه‌های صبح جمعه؛ اگرچه این جلسه‌ها جنبۀ تدریس نداشت، اما سراسرِ جلسه بحث علمی بود و این موضوع در تمامی مجالس آن مرحوم محسوس و مشهود بود. به‌عبارت دیگر، به‌معنی واقعی کلام، مجلس وی مجلس علم شمرده می‌شد، اگرچه، درطول عمر شریف خود، هیچ شاگرد رسمی و مستمر نداشت.

رحلت

سُئِلَ الإمَامُ الصَّادِقُ×: «عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أوَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها فَقَالَ فَقْدُ الْعُلَمَاءِ»⁽¹⁾

از امام صادق×، دربارۀ قول خداوند، عزّوجلّ، [در آیۀ 41 سورۀ رعد] که می‌فرماید: «آیا نمی‌بینید که ما از اطراف زمین می‌کاهیم»، پرسیده شد؛ فرمودند: مراد ازدست رفتن علماست.

علامه روضاتی رحمهما اللّه ، صبح روز پنج‌شنبه بیست‌ونهم شعبان سال 1433، برابر بیست‌ونهم تیر ماه سال 1391 هجری شمسی، جان به جان‌آفرین تسلیم کرد و تجهیز بدن شریفش در منزل ایشان انجام گرفت و پس از تشییع مختصری، بعدازظهر آن روز، جسد ایشان را در تخت فولاد اصفهان، در تکیۀ صاحبِ روضات، داخل بقعۀ صاحبِ روضات، بالای سر جدّ بزرگوارش، آیة‌الله العظمی آقا سید محمدباقر چهارسوقی، دفن کردند و براساس وصیت آن فقید سعید، فقط یک جلسۀ بزرگ‌داشت در مسجد صاحب روضات برای ایشان برگزار گردید.

در رثای علامه سید محمدعلی روضاتی و تاریخ ارتحال وی، شاعرانی به زبان فارسی و عربی اشعاری سروده‌اند که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود.

ابیات زیر را نیز آقا شیخ محمدحسین نجفی در تاریخ رحلت علامه روضاتی سروده‌اند:

لُبّى نداء الله مَنْ نَال مِنْ *** علومِ دين الحقِّ غاياتها

ذاك «ع-ليُّ» مِنْ بَنی هاشم *** شمسُ ضحاها فخرُ ساداتها

ومُذْ لباريه مضى موقناً *** بُعداً عن الدنيا وآفاتها

بمنتهى «التوكيد » جنّاته اش-ْ *** تاقَ فأرّخْ: «حاز روضاتها» 1429

اشعار ذیل از علامه سيد عبدالستار حسنی بغدادی است:

نَعى العِزُ وَالمجْدَ المُؤَثَّلَ وَالعُلا *** وغُرَّ السَّجايا والفَضائِلَ أجْمَعا

وَقَدْ عَثرَ الدَّهرُ الخَؤُوْنُ فَنابَنا *** بِنَدْبٍ، وَيَرجُوْ أَنْ نَقُولَ لَهُ (لَعا) !!

فَقَدْناكَ يا مَن كُنْتَ لِلدِّينِ حُجَّةٌ *** وَلِلفَضْلِ صَرْحاً مُشْمَخِرًا مُمَنَّعا

حُلِيْفَ تُقَى مَا حِدْتَ عَنْ مَنْهَجِ الْهُدَى *** وَلا كُنْتَ يَوْماً لِلْفُرُوض مُضَيِّعا

وَماضِيّ عَزْمٍ، عَزَّ فينْا ضَرِيْبُهُ *** بِهِ الشَّرَفُ الوَضَاحُ لِلجِيدِ أَتُلَعا

وَأَنْتَ العَريقُ المَحْضُ مِنْ آلِ هاشمٍ *** وَمَفْخَرُ مَنْ والاهُمُ وَتَشَيَّعا

وَرِثت خِلالَ الخَيْرِ لاعَنْ كَلالَةٍ *** وَكُلُّ حَمِيدِ الْوَصْفِ فِيْكَ تَجَمَّعا

وَقَدْ عِشْتَ فِي عَصْرِ بِهِ جَلْسَ دَارِكَ اغ-ْ *** تَدَيْتَ، وإنْ قَدْ كُنْتَ لِلْخَلْقِ مُفْزَعاً

رَهاكَ بِما يُضْنِي الْحَلِيمُ احْتِمَالُهُ *** وَلَمْ يُبْقِ في قَوْسِ اصْطِبارِك مَنْزَعا

وَمِنْ غُصَصِ الأَيامِ، لادر درُّها *** تَجَرُّعْت مَالَمْ يَلْقَهُ مَنْ تَجَرَّعا

مَضَيْتَ وَلَمْ يَغْمِزْ قَناتَكَ غامِزُ *** وَلَمْ يَتَكَلَّمْ فِيْكَ رَجْماً وَلَا ادَّعَى

فَسِيرتك الغراءُ مَحْضُ فَضائل *** وطِيْبُ هذاها في الرُبُوعِ تَضَوَّعا

إلَيْكَ أَشارَتْ بِالسُّمُو أنامِلُ ال *** أنام، كَما شامَتْ مِنَ البَدْرِ مَطْلَعا

وَ قَدْ ألفَتِ الأَعلامُ فِئكَ مُنقباً *** ب- «تفلية التاريخ» أَوْف--ي تطلعا

وَنَيْقَدَ بَحْثٍ، ماخِرأ كُلَّ لُجَّةٍ *** وَمِنْ كُلِّ فَنْ خَاصَهُ، مُتَضَلّعا

وَذَا مِرْقَمٍ إِنْ سالَ فِي الطَّرْسِ نِفْسُهُ *** أتْى بِالبيانِ المُسْتَفِيضُ، وَأَبْدَعا

وَكَمْ لِتُراثِ الفِكْرِ أَسْدَيتَ مِنْ يَدٍ *** فَأَضْحَى بِطِيْبِ النَّشْرِ كَالرُّوضِ مُمْرِعًا

وَمِنْ مَنْجّمِ التَّاريخ أَظْهَرْتَ لِلْوَرى *** حقائق - تَتْلُوْ آيَ فَضْلِكَ - نُصَّعا

وجُدْتَ بِأعْلَاقٍ نَفَائِسَ لَمْ تَكُن *** بِحَوْزَةٍ غيرِ الاوْحَدِي لِتُوْدَعا

سَهِرْتَ الليالي مُمْعِناً في تتبع *** وَكَشف خفايا أَغيَتِ المُتَنَبِّعا

أَجَلْ غابَ عَنّا اليَوْمَ (تاريخُ قَوْمِه) *** وَصِنْوُ المعالِي للأحِبَّةِ وَدَّعا

سَلِيْلُ بَنِي عَمْرو العُلا طابَ رَمْسُهُ *** وَ لا زالَتِ الأَلْطافُ تَسْقِيْهِ هُمَّعا

ب-(رَوْضاتِ جَنَّاتٍ) غَداً مُسْتَقَرُّهُ *** بِمَقْعَدِ صِدْقٍ، طَابَ في الْخُلْدِ مَوْضِعا

فَيا غائِباً عَنا وإن كُنتَ حاضِراً *** بِرُوحِكَ. هذا عَرْسُ كَفَّكَ أَيْنَعا

بِآخِرِ (شَعْبانٍ) سَلَكْتَ بِغِبْطَةٍ *** سَبِيلاً - إِلى دار الكرامَةِ - مَهْيَعا

لِتَنْعَمَ بِالزُّلفى وتَلْقى (مُحمَّداً) *** (أب--ا القَاسِمِ) الطُّهْرَ الشَّفِيْعَ المُشَفَّعًا

وعترته الهادِيْنَ، طُوبَى لِمَنْ بِهِمْ *** تَمَسَّكَ، يَبْغِي فَوْزَهُ بِالَّذِي سَعَى

هنيئاً لَكَ العُقْبَى بِفِرْدَوْسِ جَنَّةٍ *** بِها اللهُ للأَبْرارِ بارَكَ مَجْمَعا

وَمَاماتَ مَنْ في الناسِ خُلْدَ ذِكْرُهُ *** وَظَلَّ بِأَشْدَاءِ الثَّنَا مُتَضَوِّعا

و نیز در ابیات دیگری سروده است

قَضَىٰ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ سَيَدُ *** بِهِ أَحْرَزَتْ فَخْرَهَا إِصْفَهَانُ

فَقَدْ كَانَ فِي عِلْمِهِ (آيَةً) *** تُشِيرُ إِلَيْهِ الْوَرَى بِالَبنان

دعاه الإلهُ فَلَبّى النّدا *** لِيَلْقَى النَّعِيمَ بِدارِ الأمان

وَمُذْ قَدْ ثوَىٰ مُبْهَجاً أَرَحُوا:*** مقامُ عَلَيَّ غَدا بِالْجِنان»

سرنوشت کتابخانه

علامه روضاتی در خصوص فهرست کتابخانه خویش در کتاب زندگانی آیة الله چهارسوقی چنین گفته: "مؤلف این کتاب، فهرست بسیار مفصلی (در حدود پانصد صفحه) مشتمل بر مقدمه در مطالب متفرقه وسه قسمت به ترتیب مرسوم امروزی از کتب کتابخانه مذکور نگاشته و هنوز تألیفش تمام نشده استه وفقه الله لاتمامه و لاتمام سایر تصانیفه"⁽¹⁾. لیکن مع الاسف در زمان حیات آن مرحوم چنین اثری با این عنوان منشتر نگردید و در اختیار کسی نیز قرار داده نشد.

از دست‌نوشته علامه روضاتی که تقریبا یک سال قبل از وفات خود به رشته تحریر در آورده استفاده میشود که وی اهتمام جدی و احساس وظیفه در حفظ و حراست از نسخه‌های شخصی موجود در این کتابخانه نفیس داشته ولی پس از درگذشت آن فقید سعید، اطلاع دقیقی از سرنوشت کتابخانه ایشان به دست نیامد گویا کتابخانه ایشان نیز به همان سرنوشتی دچار شد که در کتاب «در پرتو روضات، ص269» به آن اشاره فرموده ومی نویسد: مرحوم ابراهیم دهگان دانشمند اراکی روزی در کتابخانه اش در اراک برای این جانب خواند:

عَزِیزٌ عَلَیْنَا کُتُبُنَا بَعْدَ مَوْتِنَا *** تُبَاعُ بِفِلْسٍ أَوْ بِزَاوِيَةٍ تُرْمَى

عکس

قسمتی از دست‌نوشته علامه روضاتی در بیان اهمیت حفظ کتابخانه شخصی خود

تصاویر دیگری از علامه سید محمدعلی روضاتی

سید محمدعلی روضاتی و سید هبةالله شهرستانی

عکس

معلم حبیب‌آبادی و علامه روضاتی

عکس

سید محمدعلی روضاتی، شیخ حسن مظاهری و میر سید علی بهبهانی

عکس

علامه روضاتی و سید حسن‌الامین، فرزند سید محسن امین جبل‌عامل

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

سیدمحمدمهدی روضاتی، سید محمودروضاتی، علامه روضاتی، نگارنده، سیدمحمدرضا روضاتی

سیدمحمود روضاتی، علامه روضاتی، نگارنده، سیدابوالقاسم (بهنام) روضاتی وسید محمدصادق روضاتی

عکس

علامه روضاتی و قاب عقدنامه صاحب روضات در تصویر دیده می‌شود

عکس

مخطوطات مكتبة

العلامة السيد محمد علي الروضاتي

المصادر :

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ اَلْرَحیمْ

الكتاب هو فهرس لجانب مهم من مخطوطات مكتبة العلامة السيد محمد علي الروضاتي قدس سره التي تمكنا التأكد من دخولها في ملكه قدس سره وذلك عبر مراجعة أهم ما صنف ونشر في هذا المهم ككتاب تكملة الذريعة وفهرست كتب خطي اصفهان وفهرست کتب خطی کتابخانه های اصفهان ودر پرتو روضات وفهرست نسخه های خطی مصنفات شیخ طوسی وكتاب الذريعة وعبارات محققي النسخ المخطوطة وبعض متفرقات المعلومات المبثوثة بين سطور مصنفاته ومقالاته قدس سره وسائر مقالات المحققين.

مما يذكر أننا وخلال إعداد هذا الفهرست قد واجهتنا صعوبات أساسية منها ما يتعلق بخصوصية العلامة الروضاتي العلمية في اهتمامه الشديد بجمع ومقابلة وتحقيق المخطوطات والتحشية والتعليق عليها والعزوف عن الشهرة والحديث عن نفسه ومكتبته وهي سمة ظلت ملازمة له قدس سره إلى آخر يوم في حياته حيث سقط اليراع من يده المباركة، هذا من جهة ومن جهة ثانية فإن قلة المصادر التي تناولت مكتبته قدس سره قليلة وغير متكاملة فكتاب الذريعة مثلا لم يذكر من نسخه إلا القليل حيث لم تتوفر للآقا بزرگ ولا لولده قدس سرهما بيانات كاملة عن مكتبة الروضاتي ناهيك عن أن الكتاب قد بدأ بذكر نسخ الروضاتي من المجلد السابع من كتاب الذريعة وهذا يعني مضافا إلا قلة البيانات نقص في الحروف الأولى. ومن جهة أخرى فإن العلامة الروضاتي قدس سره في كتابه (فهرست كتب خطي اصفهان) لم يميز نسخه عن سائر نسخ مكتبات اصفهان إلا ما ندر مما لاحظناه أثناء فهرسته للنسخ في هذا الكتاب الذي وعد بألفي نسخه من نسخ مكتبات أصفهان ولكن ما حدث أنه رحمه الله قد وافاه الأجل إلى فهرسة 790 مخطوط من مخطوطات مكتبات اصفهان وبقيت 1210 نسخة امتنع قدس سره عن طبعها وظلت أوراقها مخفية كبقية ما ترك في مكتبته رحمه الله وقد

علل ذلك في كتيبة مهمة له باللغة الفارسية تراها نهاية هذا التمهيد، أما كتاب تكملة الذريعة له رحمه الله وهو أهم مصدر كان بالنسبة لنا فهو الآخر لم يؤلف لذكر مخطوطاته رحمه الله بل كان بقصد عمل تكملة لكتاب الذريعة ولكن بحثنا ومتابعتنا لكلماته في هذا الكتاب كان له كثير الفائدة في تأليف هذا المصدر، من هنا كانت مهمتنا صعبة وشاقة وخصوصا بعد انقطاع أخبار مكتبة المرحوم من وفاته وإلى يوم تدوين هذا الكتاب. وأخيرا فإننا لا ندعي وصولنا لغاية المراد في حصر كل ما ضم مكتبته قدس سره ولكن ما لا يدرك جله لا يترك كله نسأل الله تعالى أن نكون قد وفقنا في عملنا هذا عسى أن يكون في ميزان حسناتنا ومن الله التوفيق.

1- (إبطال الزمان الموهوم) للمولى إسماعيل الخاجوئي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه15

(إبطال الزمان الموهوم) ج1 ص69 رقم338⁽¹⁾...

وعندنا نسخة الرسالة والحواشي المذكورة...

(أبواب البيان) للمولى حسن السبزواري

(أبواب البيان) للمولى حسن السبزواري ⁽²⁾

2- (اثبات حدوث الارادة) للحاج محمد خليل قزوينى

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص15 رقم4

دانشمند فرزانه حاج محمد خليل قزوينى...

رساله إثبات إراده و علم حاجى محمّد خليل قزوينى، از أمانات عاليحضرت سيادت منقبت مير محمّد صادق قزوينى، ودر زير آن؛ عمّ فاضل دانشمند مير سيّد محمّد بن حجّة‌الاسلام حاج مير أبوالقاسم موسوى خوانسارى نوشته است: «إنتقل إليّ على نهج مشروع، وأنا الحقير محمّد بن السيّد أبى‌القاسم الموسوى...

3- (إثبات حدوث العالم) للشيخ حسين ابن إبراهيم التنكابني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه18

إثبات حدوث العالم( ج1 ص89 رقم426 ⁽³⁾: عندنا منه نسخة في مجموعة استنسخت في حياته.

4- (اثبات الواجب تعالى الكبير)

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد 1، صفحه19

)اثبات الواجب تعالى الكبير( ج1 ص103 رقم504 ⁽¹⁾: أقول عندنا من هذا الكتاب الجليل نسخة فرغ من كتابتها جمال الدين علي الاصطهباناتي في 8شهر رمضان 1056 ليس فيها اسم المؤلّف و عليها حواشيه بتوقيع[منه رحمه اللّه] و النسخة خلف[تعليقات للشيخ الرئيس أبي على ابن سينا] و بينهما و بآخرهما أيضا فوائد و مقالات حكيمة...

5- (إثبات الواجب) للمولى جلال الدين محمد بن أسعد الدواني وبعض حواشيه

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه267، 268

(الحاشية على القديمة منهما) ج6 رقم21 ص10 س10 ⁽²⁾«المطلوب»:كذا في الفهرس ج3 ص 228 ولكن الصواب (المطلب) كما في نسخنا المخطوطة من (إثبات الواجب) ⁽³⁾وبعض حواشيه منها مجموعة نفيسة من كتب السيّد عندنا.

6- (إثبات الواجب تعالى) للسيد مير صدر الدين محمد

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه 20

(إثبات الواجب تعالى) ج1 ص108 رقم526 ⁽⁴⁾: عندنا منه نسخة تامّة...

7- رسالة في (إثبات الواجب تعالى) لرجب علي التبريزي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه94

(الأصل الأصيل) ج2 ص169 ⁽¹⁾: هو للحكيم الملاّ رجبعلي التبريزي...

وأمّا عنوان الكتاب فهو «مقالة في أنّ الواحد لا يصدر عنه إلاّ الواحد» كما يظهر من النسخة المخطوطة الموجودة عندنا ويتلوها أيضا «كليد بهشت» ⁽²⁾ثمّ «رسالة في إثبات الواجب تعالى»...

8- (الإثنا عشريات الخمس) للشيخ البهائي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه20

)الإثنا عشريات الخمس( ج1 ص113 رقم547 ⁽³⁾: انظر «احوال واشعار فارسى شيخ بهائى» 92 وعندنا منه نسخ.

9- (الاثنا عشرية) في رد الصوفية للشيخ محمد بن الحسن الحر العاملي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه21

(الاثنا عشرية) ج1 ص116 رقم559 ⁽⁴⁾، قوله في س2 «يأتي في الردود»: في ج10 ص209 وعندنا منه نسخه بخط«...» ونسخة اخرى بخط«...»...

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه305

(حديقة الشيعة) ج6 ص385 رقم2408 س18 «أمل الآمل»: فرغ الشيخ الحرّ ره من تأليف الآمل في اوّل جمادى الثانية سنة 1097 وينقل هو أيضا عن الحديقة في كتابه الآخر «الاثنى عشرية في الردّ على المارقين من الاثنى عشرية» المذكور في ج1 ص116 ⁽¹⁾والموجود نسخته عندي...

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص392 رقم396

نسخه: به خطّ نياى اعلى، آية‌اللّه العظمى آقاى حاج ميرزا سيّد زين‌العابدين موسوى چهارسوقى والد ماجد امام مجدّد صاحب «روضات الجنّات» است وايشان تاريخ تولّد پدر بزرگوارشان را هشتم ذى القعده 1190 ووفات را اوّل مَطلع فجر روز دوشنبه دهم جُماداى دوّم 1275 نوشته‌اند...

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص393 رقم397

نسخه: به خطّ عالم فاضل آية اللّه آقا سيّد ابوالقاسم موسوى فرزند آية‌اللّه آقا سيّد جواد موسوى فرزند نياى بزرگوار اعلى، آية‌اللّه العظمى آقاى حاج ميرزا سيّد زين‌العابدين موسوى اعلى اللّه تعالى مقاماتهم.

10- إجازة محمد باقر بن اسمعيل الحسيني لمحمّد رحيم الشريف الاصبهاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه 25

(إجازة محمد باقر بن اسمعيل الحسيني) ج1 ص147 ⁽¹⁾: لمولانا محمّد رحيم الشريف الاصبهاني مبسوطة مفيدة موجودة عندنا في «بياض الخاتونآبادي»...

11- إجازة السيد محمد باقر الشفتي لآقا محمد النائني الأصفهاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد 1، صفحه 29

(إجازته) ⁽²⁾ج1 ص158 رقم780 ⁽³⁾...

وعندنا أيضا نسخة تلك الإجازة...

12- إجازة السيد المحقق الداماد للسيد احمد بن زين العابدين

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه 30

(إجازة السيد المحقق الداماد... للسيد احمد بن زين العابدين) ج1 ص159 رقم790 ⁽⁴⁾: أقول نسختها عندنا...

13- إجازة محمد تقي المجلسي لولده العلامة المجلسي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه 30

(إجازته) ⁽¹⁾ج1 ص162 رقم805 ⁽²⁾: عندي بحمده تعالى مصوّرة أصل هذه الإجازة ونسخة في مجموعة صغيرة الحجم أوّلها (وجيزة المجلسي) معها (إجازة صاحب المعالم الكبيرة).

14- إجازة الأمير محمد حسين الحسيني للمولى محمد محسن المجلسي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه35

(اجازة الأمير محمد حسين بن محمد صالح الحسيني ⁽³⁾للمولى محمد محسن المجلسي) ج1 ص185 للمولى محمّد محسن المجلسي ⁽⁴⁾: رأيت بخطّ جدّنا المرحومالعلاّمة الحاج سيّد محمّد شقيق جدّنا الإمام المجدّد صاحب الروضات (قدّس اللّه تعالى روحيهما) في بعض مجاميعه الموجودة عندنا...

15- إجازة السيد رضي الدين الموسوي العاملي للميرزا أحمد الشريف الخاتون‌آبادي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه37

(إجازة السيد رضي الدين... لميرزا أحمد) ج1 ص192، رقم995 ⁽¹⁾: أقول عندنا نسخة هذه الإجازة...

16- إجازة الشيخ الشهيد الثاني للشيخ عز الدين الحسين الجبعي العاملي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه37، 38

(إجازته) ⁽²⁾ج1 ص193 رقم1002 ⁽³⁾: هذه الإجازة في الطبعة الجديدة لبحار الأنوار ج108 ص146 -171 وعندنا نسخة منها...

وأيضا نسخة اخرى بخط حبيب بن أحمد في مجموعة رقمها4649 تاريخها سنة1243 ونسخة ثالثة عندنا...

17- اجازة الشهيد الثاني لتلميذه السيد نور الدين ابن الصائغ الحسيني الموسوي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه38

(إجازته) ⁽⁴⁾ج1 ص194 رقم1005 ⁽⁵⁾:...

وليعلم أنّ عندنا في مجموعة33 رسالة بخط محمّد مقيم بن محمّد باقر الإصفهاني كتبها في1072 صورة إجازتين غير المذكورة في المتن هما أيضا لنفس المجيز والمجاز مختصرتان ...

18- إجازة السيد عبد الله الحسيني الكاظمي للسيد محمد تقي الحسيني القزويني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه41

(إجازة) ⁽¹⁾ج1 ص204 رقم1068 ⁽²⁾: أقول لمّا كانت هذه الإجازة خالية عن ذكر اسم والد المجاز ونسبته كما هو الحال في النسخة الموجودة عندنا...

19- إجازة السيد عبد الله بن السيد نور الدين الجزائري لأربعة من علماء الحويزة

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه42

(إجازة السيّد عبد اللّه بن السيّد نور الدين) ج1 ص206 رقم1077 ⁽³⁾: أقول نسخة هذه الإجازة الشريفة كتبتها بخطّي في عام ....

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه160

(تاريخ تستر) ج3 ص243 رقم900 قوله في س 10 «صاحب الإجازة الكبيرة»: أقول مرّ ذكر هذه الإجازة في (ج1: 206: 1077) ويأتي أيضا ذكر نسخة منها في (ج18: 379: س الاخير)كما أنّ عندنا أيضا نسخة منها...

20- إجازة المحقق الكركي للشيخ أبي إسحاق إبراهيم الميسي العاملي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه43

(إجازة الشيخ نور الدين علي بن الحسين... للشيخ ظهير الدين) ج1 ص212 رقم1111 ⁽¹⁾: أقول عندنا صورة هذه الإجازة...

وتوجد أيضا نسخة منها...

21- إجازة المحقق الكركي لنظام الدين أحمد بن معين الدين الخوانساري

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه43

(إجازته) ج1 ص213 رقم1115 ⁽²⁾: أقول صورة هذه الإجازة...

وبيعت شيئا فشيئا حتّى أن رزقنا اللّه سبحانه نسخة المجموعة الشريفة...

22- اجازة السيد محمد كاظم الطباطبائي لميرزا عطاء الله بن صاحب الروضات

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه48

(إجازات السيد محمد كاظم الطباطبائي اليزدي) ج1 ص277 ⁽¹⁾: 1- براى ميرزا عطاء اللّه بن صاحب الروضات عندنا بخطّي في الرياض.

23- أجازة السيد كاظم الشيخي للسيّد حسين بن السيّد تقي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد 1، صفحه48

(إجازة) ج1 ص227 رقم1190 ⁽²⁾: عندنا في كتابنا «رياض الأبرار» نسخة الأصل...

24- إجازة الشيخ بهاء الدين محمد العاملي للسيد احمد بن زين العابدين

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه50

(إجازة الشيخ بهاء الدين محمد العاملي للسيد أحمد بن زين العابدين ⁽³⁾) ج1 ص237 رقم1246 ⁽⁴⁾: أقول عندنا نسخة هذه الإجازة...

25- إجازة الشيخ محمد زمان الكاشاني لآقا محمد باقر الهزار جريبي النجفي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه51

(إجازة الشيخ محمد بن محمد زمان الكاشاني) ج1 ص240 رقم1271 س14 ⁽⁵⁾...

وعندنا مسوّدة تلك الإجازة بخط المجيز ره.

26- إجازة السيد محمد القصير للسيد زين العابدين الموسوي الخوانساري

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه53

(إجازته) ⁽¹⁾ج1 ص246 رقم1301 ⁽²⁾...

ونسخة الإجازة المذكورة بخط المرحوم آية اللّه السيّد ميرزا أحمد ابن الإمام المجدّد آية اللّه العظمى صاحب الروضات أعلى اللّه تعالى مقاماتهم عندنا...

27- إجازة الشيخ مرتضى الأنصاري للسيّد ميرزا محمّد باقر الزنجاني الإصفهاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه54

(إجازة الإمام العلاّمة الحاج الشيخ مرتضى الأنصاري) ج1 ص250 ⁽³⁾: للسيّد ميرزا محمّد باقر بن الحاج ميرزا علينقي الزنجاني الإصفهاني بخطّه في مجموعة من آثار المجاز وإجازاته موجودة عندنا.

28- إجازة بحر العلوم للحاج محمد حسن بن معصوم القزويني

29- إجازة بحر العلوم للسيد حيدر بن حسين بن علي الموسوي اليزدي

30- إجازة بحر العلوم للسيد عبد الكريم بن... بن السيد نعمة الله الجزائري

31- إجازة بحر العلوم للشيخ عبد النبي القزويني

32- إجازة بحر العلوم للمولى محمد بن آقا محمد صالح اللاهجي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه57

(إجازة آية الله بحر العلوم) ⁽¹⁾ج1 ص255 رقم1345 ⁽²⁾: أقول نسخة هذه الإجازة والتي تليها برقم1346 ⁽³⁾والمرقمات1349 ⁽⁴⁾و1350 ⁽⁵⁾و1351 ⁽⁶⁾كلّ هذه الإجازات الخمس في آخر نسخة من الفوائد الرجالية للمجيز عندنا ⁽⁷⁾.

33- إجازة العلامة بحر العلوم للشيخ عبد النبي القزويني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه57، 58

(إجازته) ⁽⁸⁾ج1 ص256 رقم1350 ⁽⁹⁾: أقول نسخة هذه الإجازة الشريفة أيضا في آخر [الفوائد الرجاليّة] للسيّد المجيز طاب مثواه ونسختنان منه موجودتان عندنا....

34- إجازة إمام الحرمين الميرزا محمد للسيد ميرزا مسيح بن صاحب الروضات

35- إجازة السيد ميرزا مسيح بن صاحب الروضات لإمام الحرمين

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه497

ج13 ص37 س23 «السيّد محمّد رضا بن محمّد صالح الحسيني» ⁽¹⁾:...

وعندنا صورة إجازة صاحب الروضات له أيضا أي لإمام الحرمين تاريخها سنة1283 والنسخة بخط جدّنا العلاّمة السيّد جلال الدين كما أنّ عندنا أيضا أصل إجازة إمام الحرمين لجدّنا العلاّمة السيّد ميرزا مسيح بن صاحب الروضات المورّخة سنة 1301 والحمد للّه.

36- إجازة الفاضل الهندي للسيد ناصر الدين أحمد السبزواري واستجازته منه

كشف اللثام (ط.ج) - الفاضل الهندي ج1 ص18 - 21

3 - السيد ناصر الدين أحمد بن محمد السبزواري. ذكر ذلك صاحب روضات الجنات، حيث قال: (ورأيت أيضا بخطه [الفاضل الهندي] المبارك إجازة أخرى أبسط من هذه الإجازة [إجازة للحلي] لتلميذه الفاضل المحقق المدقق البالغ إلى ملكة الاجتهاد بنصه على ذلك في تلك الإجازة السيد ناصر الدين أحمد بن السيد محمد بن السيد روح الأمين المختاري السبزواري وذكر فيها أنه يروي الأخبار بعدة طرق صحيحة معروفة لديه). والإجازة هذه موجودة ومثبتة في ظهر نسخة (المناهجالسوية) ⁽²⁾وهو أحد مصنفات

الفاضل الهندي والنسخة موجودة عند العلامة الحاج السيد محمد علي الروضاتي -دامت بركاته- وتلطف علينا باستنساخ متن استجازة السيد ناصر الدين وإجازة الفاضل الهندي إياه وارسالها إلينا....

كشف اللثام (ط.ج) - الفاضل الهندي ج1 ص50

وأما النسخة التي عليها إجازة الفاضل الهندي للسيد ناصر الدين أحمد بن السيد محمد بن السيد روح الأمين المختاري السبزواري والتي رآها صاحب الروضات موجود الآن في مكتبة الأستاذ العزيز الموقر سماحة العلامة الحاج السيد محمد علي الروضاتي دام ظله.

37- إجازة الميرزا أبي الهدى بن أبي المعالي الكرباسي للآقا السيّد حسن الخراساني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه346

(درّة «كذا» البيضاء في إجازة الرواية عن الامناء) ج8 ص92 ⁽¹⁾: للعالم الفاضل المحقّق الكامل الحاج ميرزا أبي الهدى بن أبي المعالي الكرباسي الإصفهاني ره أجاز بها (السيّد السند العالم الزكيّ والفاضل المعتمد الصفي الآقا السيّد حسن الخراساني) نسختها بخطّ المرحوم ميرزا محمد علي معلّم الحبيب‌آبادي صاحب مكارم الآثار وصديقنا الجليل البارّ في طيّ مجموعة نفيسة كلّها بخطّه طاب ثراه انتقلت إلينا بعد فوته ره ...

38- إجازة السيد جمال الدين گلپایگانی إلى السيد محمد علي الروضاتي

در پرتو روضات – فهرست اسامی شاگردان و راویان از شیخ انصاری – ص41، 43

اجازه سید جمال الدین گلپایگانی برای حقیر سید محمدعلی و اجازه سید عبد الله مدرس صادقی ایضا برای حقیر.

39- إجازة السيد عبد الله مدرس اصفهانی إلى السيد محمد علي الروضاتي

در پرتو روضات – فهرست اسامی شاگردان و راویان از شیخ انصاری – ص41، 43

در پرتو روضات – هدیه نجفیه – ترجمه ثقة السلام السيد عبد الله مدرس صادقي – ص156

آن مرحوم با جد امی اینجانب مرحوم آیة الله الحاج میرزا سید حسن چهارسوقی بسیار مأنوس بود و پیوسته رفت و آمد می کرد و غالبا اینجانب نیز در خدمتشان بودم واز جلساتشان بهره بسیار بردم و فوائد عدیده تاریخی و علمی ضبط نمودم و هم از هر دو بزرگوار به اجازه مبسوطه مجاز شدم که اینک به خطوط مبارکشان موجود است...

40- إجازة السيد حسن چهارسوقی إلى السيد محمد علي الروضاتي

در پرتو روضات – هدیه نجفیه – ترجمه ثقة الإسلام السيد عبد الله مدرس صادقي – ص156

آن مرحوم با جد امی اینجانب مرحوم آیة الله الحاج میرزا سید حسن چهارسوقی بسیار مأنوس بود و پیوسته رفت و آمد می کرد و غالبا اینجانب نیز در خدمتشان بودم واز جلساتشان بهره بسیار بردم و فوائد عدیده تاریخی و علمی ضبط نمودم و هم از هر دو بزرگوار به اجازه مبسوطه مجاز شدم که اینک به خطوط مبارکشان موجود است...

41- (اِجتماع الأمر والنهي) للسيد محمد كاظم الطباطبائي اليزدي النجفي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه59

(اجتماع الأمر والنهي) ج1 ص268 رقم1407 ⁽¹⁾: أقول عندنا نسخة منه بخط تلميذه العلاّمة الاستاذ الحاج مير محمّد صادق خاتونآبادي الإصفهاني.

42- (أجوبة مسائل) لآقا محمد علي بن محمد باقر الوحيد البهبهاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه160

(تاريخ الحرمين) ج3 ص249 رقم921 ⁽¹⁾: أقول لم نعثر نحن أيضا على نسخة من هذا التاريخ الجليل ولكن كثيرا ما نجد الإحالات عليه في كلام مصنّفه العلاّمة في مواضع من أجوبة مسائله الموجودة عندنا بخطّه ره.

43- (أحسن الكبار) للسيد محمد بن أبي زيد بن عربشاه الحسيني العلوي الوراميني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه60

ج1 ص288 رقم1511 ⁽²⁾: أقول كانت عندنا منه نسخة قديمة وصفناها ونقلنا عنها في بعض مؤلّفاتنا...

44- (أحكام الخمر وسائر المسكرات) للسيّد اسداللّه بن السيّد محمّدباقر شفتى

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص21، 22 رقم12، 13

از: مرحوم آقاى حاج سيّد اسداللّه بن حاج سيّد محمّد باقر موسوى شفتى اصفهانى بيدآبادى، اعلى الله مقامها...

وى نسخه را در حدود سال 1350 در اصفهان از ورثه مؤلّف خريدارى وبه طهران برده ونزد او كتابى ناشناس بوده واينَك پس از چهل سال به موطن خود بازگشته وشناخته شد...

نسخه دیگر:...

ظهر نسخه شرحى به خطّ نياى معظّم، آية اللّه مرحوم حاج ميرزا سيّد حسن چهارسوقى...

45- (آداب سَنيّه) لمير محمدصالح حسينى خاتون‌آبادى

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص4 رقم3

از: مير محمدصالح حسينى خاتون‌آبادى...

اين نسخه از كتابخانه نياى معظّم مرحوم آية‌اللّه حاج مير سيد محمّد چهارسويى برادر گرامى امام مجدِّد صاحب «روضات الجنّات» بوده است.

46- (أدب اللّسان) للميرزا سيّد محمّدباقر الموسوي الچهارسوقي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص24 رقم15

از: نياى معظّم نامدار، آية‌اللّه العظمى آقا ميرزا سيّد محمّدباقر موسوى چهارسوقى، صاحب كتاب شريف «روضات الجنّات»، أعلى اللّه مقامه...

چند موضع را نياى گرامى، مرحوم آية‌اللّه آقاى حاج ميرزا سيّد حسن چهارسوقى -فرزند ارجمند كاتب بزرگوار اصل - نوشته وتكميل كرده‌اند. تاريخ تأليف وكتابت ديده نشد.

47- (أدعية سعة الرزق) للشيخ إبراهيم بن سليمان القطيفي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه 69، 70

(أدعية سعة الرزق) ج1 ص398 رقم2062 ⁽¹⁾:...

والنسخة في 15ص في إحدى مجموعات عمّ جدّنا وجدّ جدّتنا العلاّمة الحاج سيّد محمّد شقيق جدّنا الإمام المجدّد صاحب الروضات قدّس اللّه روحيهما رقم المجموعة عندنا 5913.

48- (الأربعون) لمحمّد طاهر القمي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه763

(مطالع الأنوار )ج21 ص144 رقم4336 ⁽¹⁾: وقال العلاّمة مولانا محمّد طاهر القمي في كتاب «الأربعين 1: 419 و434» ⁽²⁾في الدليل 38 ما لفظه [ونقل صاحب كتاب مطالع الأنوار وهو علي بن عبد النبيّ الطائي القطيفي عن كتاب الملل والنحل]الخ ق159 و، من نسختنا الموصوفة في كتابنا «فهرست كتب خطّى1: رقم153» ⁽³⁾.

49- (الأربعون حديثا) للشيخ أبي الحسن سليمان الماحوزي البحراني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه70، 71

(الأربعون حديثا) ج1 ص418 رقم2157 ⁽⁴⁾: أقول إنّ الأربعين للشيخ السليمان هذا كتاب بديع نفيس في موضوعه وعندنا منه نسخة بقلم علي بن لطف اللّه الجشي...

50- (الأربعون حديثا) للسيد فيض الله بن عبد القاهر الحسيني التفريشي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه71

(الأربعون حديثا) ج1 ص424 رقم2174 ⁽¹⁾. يراجع «الروضة النضرة 443-444» وعندنا نسخة الأصل بخطّه.

51- (الأربعون حديثا) للشهيد الأول

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه71، 72

(الأربعون حديثا) ج1 ص428 رقم 2185 ⁽²⁾...ج1 ص428 س7 «أقدم نسخة»: أقول عندنا نسخة من الأربعين بخط سلطان حسين البيهقي...

52- (الأربعون حديثًا) للشيخ البهائي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص25 رقم17

از: شيخ بهاءالدين محمد بن حسين عاملى معروف به شيخ بهائى (متوفى 1030)...

مهر نياى گرامى، آية‌اللّه آقاميرزا سيّد جلال‌الدين روضاتى، ظهر نسخه است.

53- (الإرث) لعلي أكبر بن محمد باقر الايجي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه73

(الإرث) ج1 ص447 رقم2245 ⁽¹⁾: للمولى علي أكبر بن محمّد باقر الايجي. أقول هذه نسبة إلى اژه من قرى إصفهان وكتاب (الإرث) هذا بالفارسيّة موجودة عندنا، ومرّ له الرقم1549 ⁽²⁾.

54- (أرجوزة) في الزكاة للشيخ محمد بن الحسن الحر العاملي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه74

(أرجوزة) ج1 ص476 رقم2370 ⁽³⁾: نسخة هذه الارجوزة عندنا في مجموعة صغيرة الحجم...

55- (إرشاد الأذهان) للعلامة الحلي

إرشاد الأذهان - العلامة الحلي ج1 ص111

نسخة في مكتبة السيد محمد علي الروضاتي في إصفهان ، كتبت في القرن الثامن في حياة المصنف أو قريبا من عصره .

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه269

(الحاشية عليها) ج6 ص16 س1 ⁽⁴⁾«تامّة»: وكذلك نسختان عندنا إحداهما كتبت سنة 981 [رقمها 126] والاخرى كتبها على بن محمّد حسين خواجه على في يومالاحد هو يوم النيروز سابع عشر شهر جمادى الثاني (كذا) سنة 1001 (رقمها 8506).

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص27 رقم22

از: علّامه حلّى جمال‌الدين حسن بن يوسف بن المطهّر، رضوان اللّه عليهم...

نسخه: قديمى است وداراى حواشى بسيار، مانا كه وقف بوده وبرگ اوّل وآخر آن را برداشته‌اند. نياى گرامى مرحوم آية‌اللّه حاج سيّد محمد موسوى چهارسوقى آن دو برگ را به خطّ خود نگاشته‌اند...

56- (الاستبصار) للشيخ الطوسي

فهرست نسخه های خطی مصنفات شیخ طوسی نوشته سید محمدعلی روضاتی

يادنامه کنگره هزاره شيخ طوسي ج3، صفحه681، 682 ⁽¹⁾

در پرتو روضات – فهرست نسخه هاي مصنفات شيخ طوسي – ص96

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص29 رقم27

نسخه: به خط زیبای محمد بن عبد الله بن ابي الفتية البحراني الأوالي...

نسخة: به خط محمد مهدی بن حاجی شمس الدین...

نسخه: شامل جزءِ اوّل ودوّم است وقسمت عمده آن به خطّ قديم وداراى آثار مقابله وتصحيح وتحشيه به خطّ يكى از بزرگان علماء است ومقدارى از اوراق آن، كه مفقود بوده، نياى گرامى، آية اللّه مرحوم حاج مير سيّد محمّد موسوى به خطّ خود

استنساخ وتكميل كرده‌اند...

57- (استحباب التياسر لأهل العراق) لأبي القاسم جعفر الحلي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه81

(استحباب التياسر لأهل العراق) ج2 ص18 رقم49 ⁽¹⁾: يراجع (ج4 هامش ص517). وأقول عندنا نسخة هذه الرسالة بخط محمّد صادق بن محمّد على السركاني...

58- (الاستصحاب) للشيخ محمد باقر الطهراني الأصفهاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه82

(الاستصحاب) ج2 ص24 رقم84 ⁽²⁾: أقول عندنا قطعة من هذه الرسالة بخط جدّنا الأفقه مؤلّفها طاب ثراه.

59- (الاستغاثة في بدع الثلاثة) للشريف أبي القاسم علي الكوفي العلوي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه82

(الاستغاثة في بدع الثلاثة) ج2 ص28 رقم112 ⁽³⁾: عندنا نسخة جيّدة من كتاب الاستغاثة...

60- (أسرار العربيّة) لأبي بركات الأنباري

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص32 رقم32

از : ابوالبركات عبدالرحمن بن محمد معروف به ابن‌الانبارى نحوى...

نسخه: به خطّ «محمّد حسين ابن فاضل علّامه زبدة المجتهدين سيّد محمّد موسوى خوانسارى» است...

(الأسئلة المازحية) للشيخ للشيخ احمد العاملي المازحي

(الأسئلة المازحية) للشيخ للشيخ احمد العاملي المازحي ⁽¹⁾

61- (الأسئلة الهندية) للمولى عبد الله ابن المولى محمد تقي المجلسي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه88

(الأسئلة الهندية) ج2 ص94 رقم372 ⁽²⁾: للمولى عبد اللّه بن المولى محمّد تقي المجلسي. أقول توفّى المولى عبد اللّه هذا حوالي سنة 1084 كما ذكره الصديق الجليل معلّم الحبيب آبادي وعندنا نسخة الأسئلة هذه...

62- (إشارات الأصول) للعلامة بحاج محمد إبراهيم الكاخي الخراساني الأصفهاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه88

(إشارات الاصول) ج2 ص97 رقم383 ⁽³⁾قوله في ص98 س1 «طبع بالمطبعة المعتمدية»: أقول طبع من كتاب الاشارات هذا مجلّده الأوّل فقط وعندنا نسخة مخطوطة جيّدة من المجلّد الثاني.

63- (اشارات الى مفاتيح الأحكام) لمحمد ابراهيم بن محمد حسن كرباسي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص32 رقم33

از : حاجى محمدابراهيم بن حاج محمد حسن كرباسى اصفهانى، عليهما الرحمة...

سپس در تاريخ دوّم شهر رجب 1360 آن را به نياى گرامى، آقاى حاج ميرزا سيّد حسن آية‌اللّه چهارسوقى اهداء كرده است. خطوطشان در آخر نسخه ديده مى‌شود.

64- (الأشباه والنظائر الفقهيّة على مذهب الحنفيّة) لابن نجيم زين الدين المصري

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص33 رقم35

از : زين‌الدين بن ابرهيم بن‌محمد بن‌نجيم مصرى معروف به ابن‌نجيم (متوفى 970)...

ونياى گرامى، آية اللّه آقا ميرزا سيد جمال‌الدين چهارسوقى به تاريخ 16 شوال 1321، روى نسخه هست. ظهر برگ آخر شرحى به خطّ والد معظّم ايشان آية اللّه العظمى آقا ميرزا سيد محمدهاشم چهارسوقى به تاريخ 18 جماداى يكم 1310 نوشته شده است.

65- (إصصلاحات الصّوفيّة)

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص34 رقم36

از: كمال‌الدين عبدالرزّاق كاشى...

ومهر «عبده محمدمحسن الطباطبائى» ومهر نياى گرامى «الراجى جلال‌الدين بن محمد مسيح الموسوى» در آغاز وانجام نسخه...

66- (أصل سليم بن قيس الهلالي)

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه92، 93

(أصل سليم بن قيس الهلالي) ج2 ص152 رقم590 ⁽¹⁾: ...وعندنا نسخة منه بخطّ جدّنا العلاّمة الحاج السيّد محمّد شقيق جدّنا الإمام المجدّد صاحب الروضات رضي اللّه تعالى عنهما تختلف قليلا عن المطبوعة...

وعندنا نسخة من كتاب سليم هذا بخط جدّنا الحاج مير سيّد محمّد أيضا فرغ من كتابتها في11 ج1 سنة1288...

وعندنا وعند غير واحد من بني أعمامنا كثير من الكتب الكثيرة والصغيرة وكذا الرسائل والمجموعات ممّا أحياه هذا الجدّ الأمجد العلاّمة المتبحّر الماهر جزاه اللّه تعالى خير الجزاء آمين.

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه657، 658

(كتاب سليم بن قيس الهلالي) ج17 ص276: مرّ ذكره في ج1: 63 و2: 152 وطبع كتاب سليم في النجف الأشرف سنة 1272 باسم كتاب السقيفة. وللسيّد محمّد علي القاضي الطباطبائي كلام حوله في تعليقات جنّة المأوى لكاشف الغطا انتحله من مقدّمة السيّد محمّد صادق بحر العلوم على كتاب سليم ط نجف [الموجود نسخته عندنا]...

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص34 رقم36

نسخه: به خطّ نياى معظّم، عالم محقّق متتبّع جليل، آية‌اللّه حاج مير سيّد محمّد موسوى چهارسوقي، أعلى اللّه مقامه. تاريخ ختم كتابت: يازدهم جُماداى يكم 1288..

ظهر نسخه مُهر تملّك نياى گرامى، آية‌اللّه آقا ميرزا سيّد جلال‌الدين چهارسوقى هست.

در پرتو روضات – الدرر واللآلي في ترجمة سليم بن قيس الهلالي- ص532، 547- 549

وأما كتابه المشار إليه فهو أول ما صنف ودون في الإسلام وجمع فيه الأخبار كما بالبال، وعندنا منه نسخة عتيقة تنيف على أربعة آلاف بيت...

وقد بقي مطلب مهم حول نسخة أبي محمد الرماني وهو أن جدنا العلامة الحاج مير سيد محمد كتب في مفتتح نسخته الموجودة عندنا الآن...

إن من المشكل ما ورد في نسختنا المخطوطة...

67- (الأصل الأصيل) للحكيم الملا رجبعلي التبريزي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه94

(الأصل الأصيل) ج2 ص169 ⁽¹⁾:...

يظهر من النسخة المخطوطة الموجودة عندنا...

68- (أصول الدين) المنسوب للإمام الرضا عليه السلام

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه96

(أصول الدين) ج2 ص191 رقم725 ⁽²⁾: المنسوب إلى أبي الحسن علي بن موسى الرضا عليه السّلام. أقول عندنا منه نسخة...

69- (أصول دين) لجمال الدين الخوانساري

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص36 رقم38

از: آقا جمال خوانسارى، از دانشمندان بزرگ عهد صفوى...

مع‌الأسف نسخه ما از آخر ناقص است وتا فصل ششم از باب چهارم آن بيشتر نيست. در فهرست‌هاى موجود نيز نسخه‌اى ديگر از اين كتاب نشان داده نشده است...

نسخه : داراى 44 برگ. برگ اوّل عطف وظهر آن شرحى به خطّ مرحوم آية‌اللّه حاج مير سيّد محمّد موسوى رحمة اللّه عليه درباره تفأّل به قرآن كريم منقول از بخارى نوشته

شده. روى برگ 2 اين شرح به خطّ نياى بزرگوار، مرحوم آية‌اللّه حاج مير سيّد على مجتهد چهارسويى فرزند گرامى آقاى حاج مير سيّد محمّد مذكور ديده مى‌شود...

70- (أضواء الدرر الغوالي)

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه98

(أضواء الدرر الغوالي) ج2 ص216 رقم840 ⁽¹⁾: أقول نسخة العلاّمة المجلسي من هذه الرسالة ومعها نسخة «الناسخ والمنسوخ» ⁽²⁾لسعد بن عبد اللّه الأشعري حصلت عند جدّنا الإمام العلاّمة المجدّد صاحب «روضات الجنّات» وانتقلت إلينا بواسطة الآباء الأماجد طيّب اللّه مراقدهم. ثمّ إنّه يأتي في (ج15: 121) «ضوء اللآلي في غصب فدك والعوالي» وأظنّهما واحدا واللّه العالم.

الذريعة - آقا بزرگ الطهراني ج11 ص91

(رسالة أضواء الدرر الغوالي) ذكر في (2: 216) توجد نسخة منه عند السيد محمد علي الروضاتي بأصفهان...

71- (الاعتقادات) للعلامة المجلسي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه99

(الاعتقادات) ج2 ص224 رقم883 ⁽³⁾:...

ثمّ إنّه توجد عندنا نسخة الأصل من هذه الرسالة الشريفة...

72- (الاعتقادات) للشيخ الصدوق

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه877، 878

(وصف الاعتقاد) ج25 ص98 ⁽¹⁾⁽²⁾: للشيخ الصدوق رضوان اللّه عليه...

وعندنا منه نسخ عديدة مطبوعة ومخطوطة...

73- (الاعتقادات) لخواجة نصير الدين الطوسي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه99

(الاعتقادات) ج2 ص226 رقم888 ⁽³⁾: ...

وعندنا منها عدّة نسخ...

(الاعتقادات) للشيخ الطوسي

(الاعتقادات) للشيخ الطوسي ⁽⁴⁾

74- (الاعتماد في شرح واجب الاعتقاد) لجمال الدين أبوعبد الله المقداد الحلي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه100، 101

(الاعتماد في شرح واجب الاعتقاد) ج2 ص230 رقم908 ⁽⁵⁾: أقول عندنا نسخة مخطوطة من كتاب الاعتماد هذا ومعها «الرسالة النجفيّة في سهو اليوميّة» المذكورة في محلّها من

الذريعة ⁽¹⁾وكانت هذه المجموعة سابقا في يد العلاّمة المرحوم ابن خالنا الشيخ محمّد رضا أبي المجد النجفي ره ثمّ انتقلت إلينا بالبيع والحمد للّه...

ولكنّ في نسختنا المخطوطة الموصوفة هكذا...

75- (الاقتصاد) للشهيد الثاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه103

(الاقتصاد) ج2 ص267 رقم1087 ⁽²⁾، قوله «في معرفة المبدأ والمعاد»: أقول تسمية الكتاب في نسختنا...

76- (الاقتصاد) للشيخ الطوسي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه103

(الاقتصاد) ج2 ص269 رقم1089 ⁽³⁾: الهادي إلى طريق الرشاد. طبع هذا الكتاب الشريف عن نسختنا المخطوطة...

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه254

ونسخته عندنا في مجموعة جليلة كلّها بخط جدّنا وشقيق أجدادنا العلاّمة الحاج مير سيّد محمّد الموسوي الخونساري رقمها في المكتبة709 وأوّل رسائلها الاقتصاد للشيخ الطوسي.

الاقتصاد -الشيخ الطوسي- كلمة المصحح ص16

نسخة (مكتبة سماحة العلامة الحجة المحقق السيد محمد علي الروضاتي) بأصبهان...

فهرست نسخه های خطی مصنفات شیخ طوسی نوشته سید محمدعلی روضاتی

يادنامه کنگره هزاره شيخ طوسي ج3، صفحه 682

در پرتو روضات – فهرست نسخه هاي مصنفات شيخ طوسي – ص97

(الهادی الی طریق الحق و سبیل الرشاد)...

نسخه: در یک مجموعه نفیس است تماما بخط حجة الاسلام مرحوم حاج میر سید محمد خوانساری چهار سوقی...

77- (ألطف اللطائف الكلامية)

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه546

(الصحائف الإلهية) ج15 ص9 رقم46 ⁽¹⁾:...وعندنا بحمده تعالى (شرح الصحائف) هذا اسمه [ألطف اللطائف الكلاميّة] دون المتن ظ ولنراجع...

78- (ألفة الفرقة) لميرزا حسن بن المولى عبد الرزاق اللاهيجي القمي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه105

(ألفة الفرقة) ج2 ص292 رقم1184 ⁽²⁾: عندنا منه نسخة في «بياض السيّد محمّد معين بن السيّد محمّد مهدي الحسيني»...

79- (ألفيّة ابن مالك) لابن مالك الاندلسي الشافعي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص50 رقم44

از : ابن مالك نحوى، محمّد بن عبداللّه بن مالك اندلسى شافعى متولّد 601 در شهر جيان اندلس، متوفّى 672 در دمشق...

نسخه: دست‌نوشته سيّد جوان فاضل بارع ناكام آقا سيّد حسن -محمّد حسن - موسوى، هفتمين وآخرين برادر امام مجدّد آية‌اللّه العظمى صاحب «روضات» است...

نسخه دیگر:...

از كتب خانوادگى است.

80- (الألفية) للشهيد الأول

در پرتو روضات – دو رساله کلامی از شیخ طوسی – ص116

از جمله نسخ خطی خانوادگی نویسنده این سطور، مجموعه ای است که از کتابخانه نیای اعلای مادری وعم پدری اینجانب فقیه بزرگ و مجتهد سترگ آیة الله آقا میرزا سید محمد هاشم خوانساری اصفهانی مشهور به چهارسوقی (متوفی به سال 1318) به ارث به اینجانب رسیده است.

این مجموعه شامل هشت کتاب و رساله به شرح زیر است:...

6- الالفيه رساله مشهوری در واجبات نماز است از شهید اول طیب الله تربته. بدون نام کاتب و بی تاریخ.

81- (الأمالي) للشيخ الطوسي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه106

(الأمالي) ج2 ص309 رقم1236 ⁽¹⁾: أقول عندنا نسخة جيّدة للثلث الأخير من كتاب

الأمالي...

فهرست نسخه های خطی مصنفات شیخ طوسی نوشته سید محمدعلی روضاتی

یادنامه کنگره هزاره شيخ طوسي ج3، صفحه 683

در پرتو روضات – فهرست نسخه هاي مصنفات شيخ طوسي – ص97

کتاب: مجموعه ئی است از احادیث آل محمد علیهم الصلوة و السلام که شیخ الطائفه «قدس الله سره»...

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص56 رقم48

نسخه از كتابخانه آية‌اللّه والد گرامى عليه الرحمة است.

نسخه دیگر:... در هامش يكى از اوراق اوائل ثلث سوّم، شرحى به خطّ جدّنا الأمجد عالم محقّق جليل آية اللّه حاج مير سيّد محمّد موسوى برادر گرامى آية‌اللّه العظمى صاحب «روضات الجنّات» ديده مى‌شود. روى برگ اوّل وقف‌نامه نسخه است...

82- (الأمالي) للشیخ الصدوق

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص58 رقم52

از: شيخ صدوق ابوجعفر محمد بن على ابن بابويه قمى، عليه الرحمة...

نسخه دیگر: نسخه: از روى نسخه مصحّحه پيشين «ش 51» استنساخ وظاهرًا توسّط يكى از نزديكان دانشمند سابق‌الذكر تصحيح وتحشيه شده است. برگ آغاز وانجام نونويس است وبه خطّ نياى گرامى، آية اللّه آقاى حاج مير سيّد محمّد موسوى چهارسويى. به علّت فقدان برگ آخر، نام كاتب ومصحّح وتاريخ كتابت معلوم نيست.

مُهر شريف نياى معظّم آية اللّه العظمى صاحب «روضات الجنّات» روى برگ اوّل وشجره‌نامه خاندان به خطّ آخرين فرزند نياى معظّم، يعنى مرحوم آية‌اللّه آقا ميرزا سيّد مجتبى قوام الاسلام روضاتى أعلى اللّه مقامهما در برگ آخر نسخه است.

83- (الإمامة)

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه108

(الإمامة) ج2 ص323 رقم1275 ⁽¹⁾قوله في س4: «ليك دزد حديقة الشيعه است»: استراق حديقة الشيعة كما زعمه المحدّث النوري والأمر بخلافه وعندنا منه الورقةالاولى قديمة وضعتها جوف النسخة المخطوطة الكبيرة (للحديقة) وأيضا مصوّرة عدّة أوراق من مخطوطة أخرى وضعتها في الحديقة أيضا ⁽²⁾.

84- (الإمامة) للسيد شاه فتح الله الحسيني الشيرازي اللاري

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه109

(الإمامة) ج2 ص332 رقم 1320 ⁽³⁾...

وكتاب الإمامة هذا موجود ظ عندنا...

85- (الإمامة والتبصرة من الحيرة) لابن بابويه

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه109، 111

(الإمامة والتبصرة من الحيرة) ج2 ص341 رقم1360 ⁽⁴⁾...

وإجمال القول في بيان ذلك أنّه قد رزقنا اللّه سبحانه في تاريخ13 شهر صفر1385 مجموعة مخطوطة وحيدة كانت فيها رسالتان أولاهما «الإمامة والتبصرة من الحيرة لوالد شيخنا

الصدوق طيّب اللّه تربتيهما» والثانية نسخة ناقصة من«جامع الأحاديث» ⁽¹⁾...

الإمامة والتبصرة مقدمة التحقيق15- 16

إن من نعم الله على (مدرسة الإمام المهدي - عج - بقم المشرفة) أن حصلت على نسختين مصورتين من كتاب الإمامة والتبصرة وإليك بعض صورتيهما (ص 33 -). الأولى: نسخة العلامة شيخ الإسلام المجلسي (ره) وهي أول ما اطلعنا عليها والموجودة في مكتبة العلامة المحقق ثقة الإسلام والمسلمين السيد محمد علي الروضاتي دامت بركاته، ويسر الله نشر مخطوطاته النفيسة النادرة.

در پرتو روضات – الدرر واللآلي في ترجمة سليم بن قيس الهلالي – ص548

ونسختنا من الإمامة الوحيدة في العالم...

86- (أمل الآمل) للشيخ محمد بن الحسن الحر العاملي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه112، 113

(أمل الآمل) ج2 ص350 رقم1400 ⁽²⁾:...

وعندنا الآن نسخة من الأمل تمامها متنا وهامشا...

در پرتو روضات – ابن نما الحلي وآثاره وبيته– ص511

أقول إن النسخ التي كانت عند جدنا الإمام طاب مثواه أولا نسخته واستكتبها بخطه الشريف قديما وهي الآن موجودة عندنا...

87- (انتخاب الجید من تنبیهات السید) للشیخ حسن البحرانی الدمستانی

فهرست نسخه های خطی مصنفات شیخ طوسی نوشته سید محمدعلی روضاتی

یادنامه کنگره هزاره شيخ طوسي ج3، صفحه 688

در پرتو روضات – فهرست نسخه هاي مصنفات شيخ طوسي – ص102

(انتخاب الجید من تنبیهات السید) مؤلف: شیخ حسن بن محمد بن علی بن خلف بن ابراهیم بن ضیف الله بحرانی دمستانی «متوفی 1281».

کتاب: تلخیص و تهذیب کتاب تنبیه الأريب وتذكرة اللبيب في ايضاح رجال التهذيب تايف علامه شهير سيد هاشم بن سليمان بن اسماعيل كتكاني بحراني توبلي...

88- رسالة (أنساب حكيم سلماني)

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه841

)رسالة أنساب حكيم سلماني( ج24 ص138 ⁽¹⁾: استكتبت نسخة بخطي عن نسخة المعلّم الحبيب‌آبادي وألحقتها بنسخة الأصل من جامع الأنساب.

89- مسألة (إنكاح امير المؤمنين ابنته عمر بن الخطاب) إملاء السيد المرتضى

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه209، 211

ج4 ص172 رقم850 س1:...

(تزويج أم كلثوم) وعندنا بحمده تعالى مجموعة اخرى بخط عمّنا الحاج سيّد محمّد المذكور وفيها (الورقه 257-256) (مسألة من املاء السيّد المرتضى في انكاح امير المؤمنين ابنته عمر بن الخطاب) في ثلث صفحات. وعندنا أيضا رسالة (ارغام آناف والخصوم) ⁽²⁾المطبوع في الهند حول هذه المسائل كما ذكرناها في موضعها...

90- (أنوار التنزيل وأسرار التأويل) لناصر الدين عبد الله البيضاوي الشيرازي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص62 رقم59

از: قاضى ناصرالدين عبدالله بن عمر بن محمد بيضاوى شيرازى...

نسخه دیگر: نسخه: ربع اوّل كتاب است تا پايان سوره مباركه نساء. قسمت اصلى از سده 10-11. نام كاتب معلوم نيست. مقدارى از آغاز وانجام نسخه كه ناقص بوده، به خطّ نياى گرامى، آية‌اللّه حاج مير سيّد محمّد بن زين العابدين موسوى است كه در يكشنبه 21 ربيع الاول 1269 از كتابت آن فراغت يافته‌اند...

91- (أنوار الحدائق) شرح فارسي للفوائد الصمدية للشيخ البهائي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه127

(أنوار الحدائق) ج2 ص424 ⁽¹⁾: هو اسم لشرح فارسي للفوائد الصّمدية لشيخنا البهائي نسخته عندنا.

92- (أنوار الرياض) للسيد محمد بن عبد الصمد الحسيني الشهشهاني الأصفهاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه127، 128

(أنوار الرياض) ج2 ص427 رقم1683 ⁽²⁾: أقول توجد بعض أجزاء هذا الكتاب وجملة من ساير مؤلّفات مؤلّفه السيّد الشهشهاني طاب ثراه عندنا وبعضها بخطّه الشّريف...

93- (أنيس المتقين) للسيد محمد ابن عبد الصمد الحسيني الشاهشاهاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه130

(أنيس المتقين) ج2 ص464 رقم1801 ⁽¹⁾: أقول عندنا نسخة من هذا الكتاب الجليل خلف باب الزكوة والخمس من «جامع السعادة» ⁽²⁾للسيّد الشهشهاني...

94- (أنيس المشتغلين) لآقا محمد علي بن آقا محمد باقر الهزار جريبي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه131

(أنيس المشتغلين) ج2 ص466 رقم1809 ⁽³⁾: عندنا منه نسخة...

95- (الإيجاز فی الفرائض و المواریث) للشيخ الطوسي

فهرست نسخه های خطی مصنفات شیخ طوسی نوشته سید محمدعلی روضاتی

یادنامه کنگره هزاره شيخ طوسي ج3، صفحه 683

در پرتو روضات – فهرست نسخه هاي مصنفات شيخ طوسي – ص98

(الإيجاز فی الفرائض و المواریث) کتاب: رساله مختصری در بیان احکام ارث در 16 فصل و بطبع رسیده.

نسخه: در ضمن مجموعه ای است به خط عالم محقق متبحر مرحوم حاج حاج میر سید محمد موسوی...

96- (إيضاح الاشتباه) للعلامة الحلي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه135

(إيضاح الاشتباه) ج2 ص493 رقم1934 ⁽¹⁾: عندنا منه نسخة كتبها لطف اللّه بن عطاء اللّه الحويزي في مجموعة رسائل كتابة إحداها سنة 1104.

97- (ايضاح الفوائد في شرح مشكلات القواعد ) لمحمّد ابن العلامة الحلّي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص66، 67 رقم67

از: فخرالمحقّقين فخرالدين محمّد بن الحسن بن يوسف بن المطهّر حلّى، عليهم الرحمة...

وتملّك نياى معظّم، آية‌اللّه العظمى حاج شيخ محمّدباقر اصفهانى فرزند گرامى صاحب هداية‌المسترشدين نيز ديده مى‌شود.

98- (الإيضاح في شرح تلخيص المفتاح) للخطيب الدمشقي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص66 رقم66

از: جلال‌الدين محمّد بن عبدالرحمن بن عمر قزوينى، معروف به خطيب دمشقى...

در ظهر نسخه، نياى اعلى، آية‌اللّه الحاج ميرزا سيّد زين‌العابدين موسوى، نسخه را به فرزند گرامى خود، آية‌اللّه العظمى آقا ميرزا سيّد محمّد هاشم چهارسوقى بخشيده‌اند. سجع مُهر: «عبده زين العابدين الموسوىّ» وذيل آن نيز اين بزرگوار شرحى نوشته‌اند...

99- (الإيقاظات) للسيد محمد باقر المير داماد (الداماد)

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه270

(الحاشية عليها) ج6 ص24 رقم90 ⁽²⁾: نسخة چاپى مقاصد عليه ونسخه خطى ⁽³⁾ما كه

به شماره 1096 ودر يك مجموعه خودم گذاردم با (منسك كبير) ⁽¹⁾شيخ حسن و (ايقاظات) داماد حتما ديده شود اين جا حاشيه مى‌خواهد.

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه335

بعد عرض المطبوعة على نسختنا المخطوطة من الإيقاظات...

100- (الباقيات الصالحات) للمولى أحمد بن الحسن اليزدي المشهدي الواعظ

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه139

(الباقيات الصالحات) ج3 ص11 رقم25 ⁽²⁾«للمولى أحمد بن الحسن اليزديّ»: أقول هذا الكتاب في التفسير والمعجزات بالفارسيّة، عندنا مجلّده الأوّل.

101- (الباقيات الصالحات) للشهيد الأول

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه139، 140

(الباقيات الصالحات) ج3 ص12 رقم30 ⁽³⁾: للشهيد الأوّل طاب ثراه عندنا نسخة منه في مجموعة جليلة بخط جدّنا العلاّمة الحجّة الحاج السيّد محمّد شقيق جدّنا الإمام المجدّد صاحب الروضات قدّس اللّه روحيهما، كما أن عندنا أيضا «الكلمات النافعات في شرح الباقيات الصالحات» ⁽⁴⁾يأتي.

102- (الباقيات الصالحات) للميرزا محمد هاشم الخوانساري الچهارسوقي

الذريعة - آقا بزرگ الطهراني ج8 ص203

(810: الدعوات الموظفات) اسمه (الباقيات الصالحات) فاتنا ذكره. لميرزا محمد هاشم بن زين العابدين الخوانساري الچهارسوقي المتوفى (1318). أوله [ الحمد لله فاطر السماوات والأرض وجامع الظلمات والنور.. وبعد فيقول..] ذكر اسمه واسمالكتاب في المقدمة ونسخة الأصل في جنك بالقطع البياضي عند حفيده السيد محمد علي الروضاتي بأصفهان.

103- قصيدة (البردة وترجمتها)

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه191

(تخليص التلخيص) ج4 ص9 ⁽¹⁾: قصيدة البردة مع ترجمتها بالنظم الفارسى في كتاب المشكول المطبوع ص35 فما بعدها وتوجد نسخة مخطوطة من البردة والترجمة المذكورة عندنا في مجموعة وانظر شروح القصيدة في حرف الشين ج14 ص 6-7.

(البحور الزاخرة) في شرح كلام العترة الطاهرة

(البحور الزاخرة) في شرح كلام العترة الطاهرة ⁽²⁾

104- (البداء) للسيد صدر الدين محمد بن محمد الرضوي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه808

(منتهى المرام في صلاة القصر والإتمام) ج23 ص11 رقم7839 ⁽³⁾: أقول رقم النسخة في فهرس فكرت (5725) قال تاريخ التأليف والنسخة أيضا سنة 1148 وعندنا في آخر نسخة كتاب (البداء) له عليه الرحمة ⁽⁴⁾.

105- (بداية الدراية) للشهيد الثاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه146

(بداية الدراية) ج3 ص58 رقم159 ⁽¹⁾: عندنا نسخة مخطوطة...

106- (بدائع الأفكار) للمولى حسين بن علي الكاشفي البيهقي السبزواري

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه146

(بدايع الأفكار) ج3 ص63 رقم179 ⁽²⁾. عندنا من هذا الكتاب نسخة...

107- (البديعية) للشيخ ابن رحمة الحويزي

الذريعة - آقا بزرگ الطهراني ج26 ص91

[ 436 ] (البديعية) المختصرة في ثمانية وعشرين بيتا، للشيخ عبد علي بن ناصر المعروف بابن رحمة الحويزي...

والنسخة بخط ابن أخ الناظم الشيخ ناصر بن سعيد بن ناصر في سنة 1063 عند السيد محمد علي الروضاتي بأصفهان.

108- (برهان السّداد في شرح الارشاد) لمحمد بن أحمد بن خاتون العاملي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص82، 89 رقم92

از : شيخ محمّد بن احمد، ابن خاتون عاملى...

وچنان كه گفتيم نسخه ما مشتمل بر شرح كتاب طهارت وصلوة است وتا مقصد خامس منَدوبات صلوة كه در نماز ميّت است، رسيده وبه شرح جمله «والدعاء عند المشاهدة» خاتمه يافته است.

109- (بشارات الشيعة) للعلامة الخاجوئي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه149

(بشارات الشيعة) ج3 ص112 رقم379 ⁽¹⁾:...

أقول عندنا منه نسخة...

وعندنا أيضا ترجمة البشارات ⁽²⁾لمحمّد ابراهيم بن محمّد باقر النجم‌آبادي...

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه817

(منهاج الهداية ومعراج الدراية) ج23 ص181: أقول هكذا ورد في نسختنا من «بشارات الشيعة 3: 112: 379»...

110- (البشارة لطلاب الاستخارة) للشيخ أحمد الدرازي البحراني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه149

(البشارة لطلاب الاستخارة) ج3 ص113 رقم382 ⁽³⁾...وهي ضمن مجموعة في الاستخارات موجودة عندنا...

111- (بصائر الدرجات) لمحمد بن حسن الصفار القمي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص90 رقم94

از: شيخ محمد بن حسن صفّار قمى، عليه الرحمة...

نسخه از كتابخانه خانوادگى است.

112- (بضاعة الفردوس) لعماد الدين الحسن الطبري

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه150

(بضاعة الفردوس) ج3 ص127 رقم423 ⁽¹⁾قوله في س5 "ذكره في الروضات": أقول هذا مبنيّ على ما رآه جدّنا الإمام المجدّد طاب مثواه من النقل عن هذا الكتاب في هامش نسخة من كتاب «مناقب الطاهرين» ⁽²⁾للعماد نفسه قدّس رمسه وتلك النسخة موجودة عندنا والحمد لوليّه.

113- (بغية الطالب) للشيخ الأكبر الشيخ جعفر بن الشيخ خضر الجناجي النجفي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه151

(بغية الطالب في معرفة المفروض والواجب) ج3 ص133 رقم451 ⁽³⁾:...

وعندنا عدّة نسخ من كتابه هذا ويأتي الكلام على حواشيه في ج 6: 28 أيضا فراجعه ومن نسخنا ما هي بخط جدّنا العلاّمة الحجة السيّد جلال الدين ره.

114- (بغية الطالب) لعلي بن جعفر كاشف الغطاء

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه446

(الرسالة العملية) ج11 ص216 رقم1308 ⁽¹⁾:...

ويظهر جليّا من نسخة مخطوطة من بغية الطالب عندنا...

اليقين - السيد ابن طاووس ص24الرابع: نسخة العلامة السيد محمد على الروضاتي بإصفهان . تفضل سماحته حفظه الله بإرسال النسخة إلينا من مكتبته الخاصة في إصفهان ورأيتها في سنة 1410 ه . وهي مجموعة تتضمن ثلاثة كتب : (بغية الطالب) ، (الرسالة الصومية) للشيخ جعفر كاشف الغطاء و(كتاب اليقين).

115- (البلد الأمين) لجعفر بن أبي إسحاق الموسوي الدارابي البروجردي

الذريعة - آقا بزرگ الطهراني ج9 ق3 ص911

(6021: ديوان كشفي دارابى) السيد جعفر بن أبي إسحاق الموسوي الدارابى البروجردي معاصر صاحب الجواهر وحجة الاسلام الشفتي ولد 1189 وتوفى 1267 له أراجيز في (الكلام) و (المنطق) و (النحو) ومنظومة (البلد الأمين) الموجود نسخته عند السيد محمد علي الروضاتي بأصفهان وعند السيد حسين الشهشهانى المتوفى في 1381 بطهران و (كفاية الأيتام) الموجود في (المجلس)...

116- (بهجة الحدائق) للسيد علاء الدين محمد ابن الأمير شاه أبي تراب

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه154

(بهجة الحدائق) ج3 ص161 رقم569 ⁽²⁾: عندنا نسختان من هذا الشرح الجليل...

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص92 رقم97

از : سيّد علاءالدين محمّد بن أبى‌تراب گلستانه، عليه الرحمة...

نسخه: تقريبًا ثلث اوّل كتاب است وكاتبِ دو ثلث اين نسخه، مجتهد بزرگْ مرحوم حاج سيّد حسين بن العلّامة الكبير حاج مير ابوالقاسم موسوى، نياى اعلاى خاندان نگارنده اين فهرست مى‌باشد كه در روز پنجشنبه سلخ (يا 29) ماه شعبان 1135 از نوشتن آن فراغت يافته وبقيّه را حفيد گرامى ايشان مرحوم آية اللّه حاج مير سيد محمّد برادر دانشور امام مجدّد صاحب «روضات الجنّات» استنساخ كرده ودر 13 ربيع دوّم (1283) آن را به پايان رسانيده‌اند، رحمة اللّه عليهم اجمعين.

117- (البهجة المرضيّة في شرح الألفية) لجلال الدين السيوطي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص93 رقم99

از: جلال‌الدين عبدالرحمن بن ابى‌بكر سيوطى...نسخه: به خطّ نياى بزرگوار، مرحوم آية اللّه حاج مير سيّد على موسوى مجتهد چهارسوقى فرزند مرحوم آية اللّه حاج مير سيّد محمد، برادر معظّم امام مجدّد صاحب روضات، رضوان اللّه عليهم...

در اين نسخه آورده. حواشى ديگرى نيز از والد ماجد اين حقير، آية اللّه آقا ميرزا سيّد محمدهاشم بن آية اللّه ميرزا سيّد جلال‌الدين روضاتى در نسخه هست.

118- (بياض الخاتون آبادي) المير محمد باقر بن اسماعيل الخاتون آبادي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه 25

(اجازة محمد باقر بن اسمعيل الحسيني) ج1 ص147: لمولانا محمّد رحيم الشريف الاصبهاني مبسوطة مفيدة موجودة عندنا في«بياض الخاتونآبادي» وقد كتب المجيز نسبه في اوّل البياض هكذا: باقر بن اسمعيل بن باقر بن اسمعيل بن عماد إلى أن اتّصل بآدم أبي البشر عليه السّلام....

119- (بياض) بخط الحاج سيد علي الموسوي ينقل عن (تفريج المقاصد)

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه216

(تفريج القاصد لتوضيح المقاصد) ج4 رقم1159 ص230 س5 «نزيل قم» ⁽¹⁾: وينقل عنه المرحوم الحاج مير سيّد على بن الحاج سيد محمد بن الحاج ميرزا زين العابدين الموسوي جدنا الامجد في بياض عندنا بخطه...

120- (بيان اختلاف القراءات للآيات القرآنية) رسالة عربية

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه128

(أنوار المشارق) ج2 ص440 ⁽²⁾: هو كتاب فارسي في القرائة والتجويد ظاهرا ذكره مؤلّفه في رسالة عربيّة له ألّفها في (بيان اختلاف القراءات للآيات القرآنية) الموجودة عندنا.

121- (البيان البديع) للسيد ميرزا أبي طالب ابن السيد ميرزا بيگ الفندرسكي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه156

(البيان البديع) ج3 ص177 رقم632 ⁽³⁾: نسخة عندنا رقم4061.

122- (بينش غرض آفرينش)

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه157

(بينش غرض آفرينش) ج3 ص195 رقم706 ⁽¹⁾:...

وعندنا نسخة من كتاب (بينش غرض آفرينش)...

123- (پنجاه موعظه)

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص94 رقم101

از: نامعلوم...

مهر والد ماجد معظّم نويسنده اين فهرست، «محمّد هاشم بن جلال‌الدّين الموسوىّ» ظهر نسخه هست.

124- (پنج صيقل) للمولى محب علي الإصفهاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه266

(چهار آينه) ⁽²⁾و (پنج صيقل) ⁽³⁾را خودمان در يك بياض داريم...

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه840

أقول عندي نسخة من الرسالتين «چهار آئينه» و«پنج صيقل»...

الذريعة - آقا بزرگ الطهراني ج11 ص168

(رسالهء چهار آينه) المذكورة في (3: 199) و (5: 311) للفاضل الهندي الذي ادعى فيه انه مجدد الماية الثانية عشر. توجد نسخة أخرى منه عند السيد محمد علي الروضاتي بأصفهان،

كتبه عزيز الله بن محمد تقي المجلسي وبعده كتب (پنج صقيل).

125- (تأليف المحبة) لميرزا حسن ابن المولى عبد الرزاق اللاهيجي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه165

(تأليف المحبة) ج3 ص300 رقم1118 ⁽¹⁾س4 «الرياض» ⁽²⁾: وتوجد نسخته عندنا برقم 5915.

126- (التأويلات القرآنية) للمولى أبي الغنائم عبد الرزاق بن جلال الدين الكاشاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه480، 481

(رسالة في السنة السرمدية) ج12 ص233 رقم1529 ⁽³⁾: أقول عندنا من هذه الرسالة نسخة في مفتتح نسخة (التأويلات القرآنية) ⁽⁴⁾للكاشي... ⁽⁵⁾.

127- (التّبصرة) لمحمد تقي بن محمد رحيم ايوان كيفي اصفهاني

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص94 رقم102

از: آية اللّه العظمى الشيخ محمّدتقي ابن الحاجّ محمّد رحيم ايوان كيفى اصفهانى...

اوراق پراكنده اصل خطّ نياى اعلى، مصنّف بزرگوار عليه الرحمة والرضوان نيز در دست

است.

128- (تبصرة المؤمنين) للسيد محمد مؤمن الحسيني التنكابني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه167

(تبصرة المؤمنين) ج3 ص325 رقم1188 ⁽¹⁾:...

ونسخته القديمة عندنا.

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه330، 331

ثمّ إنّ عندنا نسخة من (تبصرة المؤمنين) للحكيم مؤمن...

129- (تتميم الإفصاح)

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه167

(تتميم الافصاح) ج3 ص336 رقم1221 ⁽²⁾: أقول لمّا كان هذا الكتاب من أنفس آثار هذا الباب وحصل لدينا ثلث صفحات من أوّله بخط أحد أجدادنا الأعلام الحاج ميرسيّد محمّد شقيق آية اللّه العظمى الإمام صاحب روضات الجنّات أعلى اللّه تعالى مقاماتهما رأيت إلحاق تلك الصحفات الثلاث بهذه التكملة لمكان التتميم من الأهميّة التامّة والصحفات تصوير خط الجدّ المبرور بعينه فلاحظ واغتنم وتدبّر فيها.

130- (تتميم أمل الآمل) للسيد محمد إبراهيم الحسيني التبريزي القزويني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه167، 168

(تتميم أمل الآمل) ج3 ص337 رقم1222 ⁽¹⁾...

توجد في حواشي نسخة موجودة عندنا وكلّها متنا وهامشا...

131- (تجارب السلف) لهندوشاه نخجواني

در پرتو روضات – تجارب السلف هندوشاه نخجوانی – ص226- 232

در نیمه قرن سیزدهم هجری نسخه خطی مورخ 826 کتاب تجارب السلف در اصفهان به دست آمد...

در صفحه 309 نسخه حاضره پس از سطر هفتم "فقد حاز ذکرا جمیلا وأجرا" است که در حاشیه نسخه ما چنین یادداشت کرده اند...

132- مسألة في (تحريم الفقاع) للشيخ الطوسي

فهرست نسخه های خطی مصنفات شیخ طوسی سید محمدعلی روضاتی

یادنامه کنگره هزاره شيخ طوسي ج3 صفحه686، 687

در پرتو روضات – فهرست نسخه هاي مصنفات شيخ طوسي – ص101

کتاب: در بیان ادله امامیه است بر حرمت نوشیدن فقاع و الحاق آن بشراب محرم...

نسخه: به خط عالم محقق جلیل حاج میر سید محمد موسوی...

133- (تحرير القواعد الكلامية) لعبد الرزاق بن مير الجيلاني الرانكوئي الشيرازي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه172

(تحرير القواعد الكلامية) ج3 ص387 رقم1394 ⁽¹⁾: عندنا منه نسخة...تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه621

(الفوائد)ج16 ص319:...

والنسخة عندي بخط العالم الجليل السيّد الحاج ميرزا عبد الغفّار التوي سركاني منضمّة إلى نسخة «تحرير القواعد الكلاميّة» لعبد الرزّاق الشيرازي ره والحمد للّه ربّ العالمين.

134- (تحصيل المنافع) للشيخ تقي الدين الحسن بن علي بن داود الحلي

الذريعة - آقا بزرگ الطهراني ج26 ص157

[788] (تحصيل المنافع) المذكور في ج 3 ص398 ⁽²⁾. توجد نسخته عند السيد محمد علي الروضاتي بأصفهان.

(تحف العقول في توضيح قوانين الأصول) للسيد أبى القاسم أحمد الحسيني

(تحف العقول في توضيح قوانين الأصول) للسيد أبى القاسم أحمد الحسيني ⁽³⁾

135- (تحفة الأبرار) للشيخ عماد الدين الحسن الطبري

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه835

(رسالة في النجاسات وبيان أقسامها وأحكامها) ج24 ص64 رقم316 ⁽⁴⁾: أوّل نسختنا التي خلف نسخة (تحفة الأبرار) ⁽⁵⁾للطبري هكذا...

(تحفة الأحرار) لعبد الرحمن الجامي

(تحفة الأحرار) لعبد الرحمن الجامي ⁽¹⁾

136- (تحفة الأخيار) لمحمد طاهر بن محمد حسين الشيرازي النجفي القمي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص101 رقم111

تحفة الأخبار از: شيخ‌الاسلام مولانا محمّد طاهر بن محمّد حسين شيرازى نجفى قمى، عليه الرحمة صاحب «تحفه عبّاسى. ش 116»...

نسخه: نيمى از آن به خطّ مرحوم آية‌اللّه آقا ميرزا سيّد جلال‌الدين بن محمد مسيح روضاتى، نياى نگارنده اين فهرست، ونيمى ديگر به خط كاتب خوش خطّى است كه به دستور آن مرحوم نوشته واستنساخ آن ناتمام مانده است.

137- (تحفة الأمير) للسيد محمد بن مهدي الحسيني الحافظ

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه180

(تحفة الامير) ج3 ص421 رقم1519 ⁽²⁾...

وعندنا منه نسخة خطيّة أيضا.

138- (تُحفه عبّاسى) لمحمد طاهر بن محمد حسين الشيرازي النجفي القمي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص103 رقم116

از: عالم متبحِّر وفقيه محدّث جليل‌القدر آخوند ملا محمد طاهر بن محمد حسين شيرازى أصل، نجفى منشأ، شيخ الاسلام ومقيم قم -عليه

الرحمة - كه همانجا به سال 1100 وفات...

نسخه: داراى 96 برگ كه 4 برگ از اوّل و3 برگ از آخر نونويس وبه خطّ نياى گرامى، عالم متتبِّع محقّق بزرگوار، حجَّة الاسلام حاج مير سيِّد محمّد چهارسويى است به تاريخ ماه صفر 1273، وبقيّه در اواخر قرن 11 يا اوائل قرن 12 نوشته شده...

139- (التحفة القواميّة) للمير قوام الدين محمد الحسني السيفي القزويني

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص107 رقم118

از: مير قوام‌الدين محمّد بن محمّد مهدي حَسنى سيفي قزوينى عليه الرحمة...

همچنان كه در نسخه اصيل كتاب مورد بحث وهم به خطّ شريف خود مير قوام‌الدين در «بياض محمد شريف بن ملّا روح اللّه الجيلانى» موجود نزد اين حقير، صريحًا واضحًا «حَسنى» است...

140- (تحصيل المنافع) الشيخ تقي الدين الحسن بن علي بن داود الحلّي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه697

(كتاب المتمسك بحبل آل الرسول ص) ج19 ص 69 رقم 374 ⁽¹⁾: ذكر الشيخ تقي الدين داود الحلّي في عداد مآخذ كتابه (تحصيل المنافع) هذا الكتاب أعني المتمسك وجعل رمزه (سك) ولم يذكر هناك اسم مؤلّفه ونسخة التحصيل موجودة عندنا.

141- (تحفه حسينيه) للميرزا عبد الله بن عيسى بيك الشهير بالافندي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه180، 181

(تحفه حسينيه) ج3 ص428 ⁽²⁾: در ترجمه صحيفه ادريسيّة للميرزا عبد اللّه بن عيسى بيك بن محمّد صالح بيك الإصفهاني الشهير بالافندى صاحب (رياض العلماء)...

والنسخة المبيّضة منه عندنا وانظر ج 4 ص111 رقم520 وج15 ص13 رقم66.

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه240

(ثمار المجالس) ج5 ص10 رقم 36 ⁽³⁾: قال الأفندي رحمه اللّه في كتابه الآخر «تحفه حسينيّه» في شرح الصحيفة الإدريسيّة الموجودة نسخته الأصلية عند الحاج ميرزا فخر الدين النصيري الأمينى بطهران ونسخته المبيضّة المصححّة عندنا...

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه547

(الصحف الإدريسية) ج15 ص13 رقم66 س13 «العربية» ⁽⁴⁾: +بعد أن استقصيت في وضع كلّ لفظة من العربيّة؛كما في نسخة مخطوطة سنة 1102. وللميرزا عبد اللّه الأفندي صاحب

رياض العلماء (شرح الصحيفة الإدريسيّة) وترجمتها بالفارسيةألّفها باسم الشاه سلطان حسين سنة 1122 وسمّاها بالتحفة الحسينيّة وعندنا نسخته النفيسة والحمد للّه تعالى، ذكرناها في موضعها.

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه644

هذا في كتابه الآخر (تحفه حسينيه) وهو شرحه للصحف الإدريسيّة في أواسط النسخة الموجودة عندنا.

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه869

وينقل الأفندي نفسه عن كتابه الآخر «تحفه حسينيه» وهو شرحه لصحف إدريس النبيّ س في أواسط النسخة الموجودة عندنا.

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه893

قال المرحوم الميرزا عبد اللّه أفندي صاحب رياض العلماء في كتابه الجليل «تحفه حسينيّه» وهو شرحه لصحف إدريس ع في أواسط النسخة الموجودة عندنا.

142- (تحفه درويشان) لصدر الدين بن محمد باقر الدزفولي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه181

(تحفه درويشان) ج3 ص432 ⁽¹⁾: وجيزة لصدر الدين بن محمّد باقر المنعوت بالكاشف

المرتاض الصوفي...

نسختها في آخر مجموعة من رسائله عندنا وفي جميعها بدع وخرافات وانحرافات واضلال عصمنا اللّه تعالى بمنه وكرمه آمين.

143- (تحفة الرجال) للشيخ عبد الله بن صالح السماهيجي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه182

(تحفة الرجال) ج3 ص433 رقم1572 ⁽¹⁾: أقول نقل عنه بعد فوته بعض تلامذته في هامش نسخة من [تلخيص المقال] وهي الان عندنا كلاما طويلا...

144- (تحفه سلطانى) لجعفر بن عبد الله بن إبراهيم الحويزي الكمرئي الأصفهاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه183، 184

(تحفه سلطانى) ج3 ص441 ⁽²⁾: للشيخ جعفر القاضي الذي مرّ له «اصول الدين» في ج2: 186: 964 ⁽³⁾ولعلّهما واحد...وعندنا منه نسخة مخطوطة...

145- (تحفة العشاق) للمولى محمد كريم الصوفي القمي

الذريعة - آقا بزرگ الطهراني ج26 ص170

(تحفة العشاق) مرتب على مقدمة وأربعة عشر بابا وخاتمة، أشار مؤلفه إلى مناظرته مع بعض في شهر الصيام من سنة 1097. عند السيد محمد علي الروضاتي.

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه39

فالذي نظنّه انّه الصّوفي القمي المصنّف لكتاب «تحفة العشّاق» وهو موجود عندنا وراجع الذريعة13: 153.

146- (تحفة العليل) لقطب الدين الراوندي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه186

(تحفة العليل) ج3 ص456 رقم1663 ⁽¹⁾: أقول قد وصفنا نسخة تحفة العليل في كتابنا فهرست كتب خطى «كتابخانه‌هاى اصفهان ج1 رقم30» ⁽²⁾...

ولا شكّ في انّ جدّنا الإمام المجدد طاب ثراه ذكر التحفة في كتابه الروضات استنادا إلى تلك النسخة بعينها وكانت عندنا إلى هذه الأواخر إلى ان ارسلناها إلى احدى المكتبات العامة. والنسخة الموجودة الان عندنا بخطّ جدّنا العلاّمة محيى ما اندرس من اثار الإمامية الحاج السيّد محمّد المتوفّى سنة 1293 شقيق جدّنا الإمام صاحب الروضات اعلى اللّه مقامهما...

147- (التحقيق المبين) للعلامة الحلي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه189

)التحقيق المبين( ج3 ص484 رقم1799 ⁽³⁾: أقول عندنا نسخة رقمها5703 من هذا الكتاب الشريف...

148- رسالة في (تحقيق فصول الأذان والإقامة) للملا أبي الحسن الشريف العاملي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه190

(رسالة وجيزة في تحقيق فصول الاذان والاقامة خصوصا تهليل آخر الاقامة) ج3 ص485 ⁽¹⁾: للملا أبي الحسن الشريف العاملي الاصفهاني النجفي المترجم في «مكارم الآثار 5: 1827» رسالة نفيسة عندنا...

149- (تذييل سلافة العصر) للسيد عبد الله بن السيد نور الدين بن السيد نعمة الله الجزائري

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه196

(تذييل سلافة العصر) ج4 ص54 رقم223 ⁽²⁾: أقول شاكرا ومحدّثا لنعمة مولاى ربى جل ثناؤه إنّه قد حصلت النسخة الوحيده من التذييل هذا عندنا...

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه463

(زاد المسافر) ج12 ص8 رقم43: زاد المسافر هذا ذكره السيّد عبد اللّه الجزائري في [تذييل السلافة] الموجود نسخته الوحيدة عندنا...

تذييل سلافة العصر - السيد عبد الله الجزائري ص14 - 15

وهكذا كان هذا التذييل، حتى ظهرت له نسخة بخط الفاضل المتتبع السيد محمد علي الروضاتي الأصفهاني أدام الله أيام عزه...

150- (ترتیب اختیار الرجال) لعنایة الله بن شرف الدین علي بن محمود کهپائی

فهرست نسخه های خطی مصنفات شیخ طوسی نوشته سید محمدعلی روضاتی

یادنامه کنگره هزاره شيخ طوسي ج3، صفحه689

در پرتو روضات – فهرست نسخه هاي مصنفات شيخ طوسي – ص103

ترتیب اختیار الرجال. مؤلف: ملا عنایة الله بن شرف الدین علی بن محمود کهپائی، زکی نجفی «سده یازدهم».

كتاب: ترتيب اختيار الرجال شيخ الطائفة طوسي است...

151- (ترجمان اللغة) شرح للقاموس للمولى محمد يحيى القزويني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه197

(ترجمان اللغة) ج4 ص72 رقم296 ⁽¹⁾: يراجع «فهرست نسخه‌هاى خطى فارسى 3: 1975» ومقالة لدانش‌پژوه في مجله «هنر ومردم181: 22» وتوجد عدّة اوراق كتبها عبد اللّه المنشئ الطبري مصحّح ترجمة القاموس في مجموعة عندنا ...

152- (ترجمه بشارات الشيعة) لمحمّد ابراهيم بن محمّد باقر النجم‌آبادي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه199

(ترجمه بشارات الشيعة) ج4 ص84 ⁽²⁾: للفاضل الخاجوئي المذكور في ج3: 112: 379 ⁽³⁾، عندنا نسخة الترجمة كما مرّ ذكرها هناك.

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه149

وعندنا أيضا ترجمة البشارات لمحمّد ابراهيم بن محمّد باقر النجم‌آبادي...

153- (ترجمة التحصين لابن فهد الحلي) ترجمة محمد صادق السركاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه177

(التحصين) ج3 ص398 رقم1430 ⁽¹⁾: أقول نقله إلى الفارسية محمّد صادق بن محمّد على السركاني مترجم طائفة من الكتب والرسائل عندنا...

154- (ترجمة تحقيق القبلة) لمحمد صادق بن محمد السركاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه189

(تحقيق القبلة) ج3 ص484 ⁽²⁾⁽³⁾: أقول عندنا ترجمة هذه الرسالة الجليله لمحمّد صادق بن محمّد على السركانى بخطه وهو الذي نقل طائفة من الرسائل والكتب والمقالات الفقهية والكلامية في حوالى سنة1043 إلى الفارسية وعندنا منها مجموعة...

155- (ترجمه ثواب الأعمال وعقاب الأعمال)

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص121 رقم127

از : نامعلوم...

از كتابخانه نياى گرامى، مرحوم آية‌اللّه حاج مير سيّد على، فرزند آية اللّه حاج مير سيّد محمّد موسوى برادر معظّم امام مجدّد صاحب «روضات الجنّات»...

156- (ترجمه شرح دیباچه استبصار) لمحمد صادق بن محمد علی تویسرکانی

فهرست نسخه های خطی مصنفات شیخ طوسی نوشته سید محمدعلی روضاتی

یادنامه کنگره هزاره شيخ طوسي ج3، صفحه 689، 690

در پرتو روضات – فهرست نسخه هاي مصنفات شيخ طوسي – ص103

ترجمه شرح دیباجه استبصار. مترجم: محمد صادق بن محمد علی تویسرکانی.

کتاب: ترجمه شرح مقدمه کتاب الاستبصار شیخ الطائفه طوسی است...

157- (ترجمة الصلاة) للشيخ أحمد بن محمد بن فهد الأسدي الحلي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه201

(ترجمة الصلاة) ج4 ص113 رقم531 ⁽¹⁾: تعرف هذه الرسالة بعنوان (مقدمه في معاني افعال الصلوة) أيضا كما تأتي في ج22 ص90 الاشارة إليها والظاهر أنّها المذكورة في الروضات باسم (اسرار الصلوة) كما مرّ وعندي منها نسخة...

وأيضا عندنا نسخة اخرى مع (شرح الألفية) ⁽²⁾لابن فهد...

158- (ترجمه مختصر مصباح المتهجد)

فهرست نسخه های خطی مصنفات شیخ طوسی نوشته سید محمدعلی روضاتی

یادنامه کنگره هزاره شيخ طوسي ج3، صفحه690

در پرتو روضات – فهرست نسخه هاي مصنفات شيخ طوسي – ص104، 105

ترجمه مختصر مصباح المتهجد. مترجم: نا معلوم...

نسخه: به خط نسخ خوب...

نسخه: دیگری است...

نسخه: از اول وآخر اندکی ناقص است...

159- (ترجمة عهد مالك اشتر) للعلامة المجلسي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه202

(ترجمة عهد مالك اشتر) ج4 ص119 رقم569 ⁽¹⁾:...

ثمّ إنّ عندنا جزء في ثمانية اوراق للسيّد عبد الحسين الحسيني الشهير بالخاتون آبادي جي من قرى كورة دار السلطنة اصفهان كما في اولها والاوراق كلها مقدّمة لترجمةعهد مالك بالفارسية وهي نسخة الاصل والسيّد هو صاحب «وقايع السنين» ولم نطلع على الباقي والورقة الاولى منها أيضا مفقودة واللّه العالم.

160- (ترجمة نثر اللآلي) للطبرسي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه206

(ترجمة نثر اللآلى) ج4 ص141 رقم687 ⁽²⁾: عندنا منه نسخة في أواخر مجموعة رقم2209 وفي موضعين من مقدّمة نظمه انه (نديمى) لا(نديم).

161- (ترجمة نجاة العباد) للسيد محمد باقر الخوانساري

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه206

(ترجمة نجاة العباد) ج4 ص142 ⁽³⁾: لجدّنا الإمام المجدد صاحب الروضات قدّس اللّه تعالى روحه نسخة الاصل منه بخطه الشريف عندنا.

162- (ترجمه نجاة العباد) للأمير السيد حسن بن علي الحسيني المدرس الأصفهاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه206

(ترجمه نجاة العباد) ج4 ص142 رقم690 ⁽¹⁾:...

ونسخة من الترجمة الموصوفة عندنا...

163- رسالة في (تزويج زينب ورقية من عثمان)

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه209، 211

(تزويج أم كلثوم) ج4 ص172 رقم850 س1 ⁽²⁾:...

ونقل الحاج ملا محمّد باقر مؤلف (الدمعة الساكبة) بخطه في هامش نسختنا من الاستغاثه ⁽³⁾كلام صاحب الانوار المضيئة حول الموضوع بواسطه «الانوار النعمانيه» للسيّد الجزائري ره. ثم انى عثرت بحمد اللّه تعالى على الرسالة المذكورهفي المتن الرقم852 ⁽⁴⁾فرأيت العبارة المنقوله في كلام السيّد المدرس في ص10 من تلك النسخة المطبوعة خلف المكارم، وتبيّن لى بعد ذلك ان في مكتبتنا نسخة مخطوطه من الرسالة بعينها...

وعندنا بحمده تعالى مجموعة اخرى بخط عمّنا الحاج سيّد محمّد المذكور وفيها (الورقه 257-256) (مسألة من املاء السيّد المرتضى في انكاح امير المؤمنين ابنته عمر بن

الخطاب) في ثلث صفحات. وعندنا أيضا رسالة (ارغام آناف والخصوم) ⁽¹⁾المطبوع في الهند حول هذه المسائل...

الذريعة - آقا بزرگ الطهراني ج24 ص301

(1579: النكاحية) ذكرناها في ذ 4: 172 بعنوان " تزويج النبي لزينب ورقية من عثمان" وهي المطبوعة بدون اسم المؤلف. وكتب لنا السيد محمد علي الروضاتي انه يتملك منها نسخة تحقق له أنها للمحقق الكركي قم 1557 وراجع "نكاح أمير المؤمنين ابنته" ص300.

164- (تسع مسائل فقهية) للشيخ حسين بن عبد الصمد

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه211

(تسع مسائل فقهية) ج4 ص177 ⁽²⁾: للشيخ حسين بن عبد الصمد نسخة في مجموعه عندنا رقم 5654، راجع ج20 ص340 ⁽³⁾.

165- (تسديد العقائد) لشمس‌الدين محمود الاصفهاني

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص138 رقم150

تسدید العقائد فی شرح تجرید العقائد، از: شمس‌الدين محمود بن ابى‌القاسم (عبدالرحمن) بن احمد اصفهانى...

از كتب كتابخانه خانوادگى نياكان گرامی عليهم الرحمة است.

166- (تصحيح اعتقاد الإمامية) للشيخ المفيد

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه212

(تصحيح اعتقاد الإمامية) ج4 ص193 رقم961 ⁽¹⁾:...

وعندنا نسخة من التصحيح...

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه586

(عقود الدين) ج15 ص303 رقم1937: قال المفيد في شرح عقائد الصدوق ونسخته عندي...

167- (تطهير الحصر والبواري) لحسين بن عبد الصمد الجبعي العاملي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه213

(تطهير الحصر والبواري) ج4 ص201 رقم 1002 ⁽²⁾: أقول راجع (الحصر والبواري7: 23 س24) وعندنا منه نسخة بخط لطف اللّه الحويزي في مجموعة المكتوبة سنة 1104.

168- (تعقيبات الصلوات) لمحمد باقر بن اسماعيل الحسيني الخاتون آبادي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه214، 215

(تعقيبات الصلوات) ج4 ص218 ⁽³⁾: للسيّد مير محمّد باقر بن اسماعيل الحسيني الخاتون آبادي الاصفهاني المتولد 1070 المتوفّى 1127 ظ صاحب [نوروزنامه24: 379: 2042] ألّف

التعقيبات بالفارسية حسب الأمر الأشرف الاعلى يعنى بامر الشاه سلطان حسين الصفوى والنسخة عندنا بخط حسن...

169- (تعليقات على الصّحيفة الكاملة السجّاديّة) للفيض الكاشاني

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص141 رقم155

از: مولانا محمّد بن مرتضى، معروف به آخوند ملا محسن فيض كاشانى (1007 - 1091)، عليه الرحمة...

از كتابخانه نياى گرامى آية‌اللّه آقا ميرزا سيّد جلال الدّين روضاتى، عليه الرحمة.

170- (تعليقات فتحعلي على زهر الربيع وعلى غرائب الأخبار)

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه625

(الفوائد الشيرازيّة)ج16 ص344 رقم1598 ⁽¹⁾:...

وعندنا تعليقاته على )زهر الربيع( وعلى غرائب الأخبار كلاهما للسيّد نعمة الجزائري ره.

171- (تعيين المخالفين لأمير المؤمنين) للشيخ عي بن عبد العالي المحقق الكركي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه216

(تعيين المخالفين لأمير المؤمنين وسيد الوصيين عليه من الله أفضل الصلوات وأكمل التحيات) ج4 ص228 ⁽²⁾: رسالة موجزة لجدنا الشيخ على بن عبد العالى المحقّق الكركي طاب ثراه نسختنا عندنا في مجموعة جليلة...

172- (تفسير البسملة) للشهيد الثاني

منية المريد - الشهيد الثاني ص35

"تفسير البسملة" فرغ منها في غرة شهر رمضان سنة 940، كما قال الشهيد في آخره، ونسخته المخطوطة توجد عند حجة الاسلام السيد محمد علي الروضاتي بإصبهان. وفي آخر هذه النسخة جاء التصريح بتاريخ الفراغ منها كما ذكرنا.

173- (تفسير سورة الحمد و البقرة) للملا صدر الدين الشيرازي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص147 رقم163

از: مرحوم آخوند ملّاصدرا، صدرالدين محمّد بن ابراهيم شيرازى...

مُهر تملّك نياى گرامى، مرحوم آية اللّه آقا ميرزا سيّد جلال الدين چهارسوقى: «الراجي جلال الدين بن محمّد مسيح الموسوىّ» ظَهر نسخه هست.

(تفسير السياري) للسياري

(تفسير السياري) للسياري ⁽¹⁾

174- (تفسير القرآن الكريم) لعلي بن إبراهيم القمي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص147 رقم164

از: علىّ بن ابراهيم بن هاشم قمى، عليهم الرحمة...چند برگ از آغاز نسخه نيز ناقص بوده كه نياى گرامى، مرحوم آية اللّه حاج مير سيّد محمّد موسوى چهارسوقى، نوشته وتكميل كرده‌اند. ظهر نسخهْ تملّك مورَّخ شوّال 1277...

175- (تفسير القرآن الكريم) لأحد علماء إصفهان

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص149 رقم167

از: يكى از علماءِ اصفهان در سده سيزدهم...

تملّك نياى گرامى مرحوم آية اللّه آقا ميرزا سيّد جمال‌الدين موسوى چهارسوقى به تاريخ 16 ماه شوال 1321 در هامش برگ سوّم نسخه هست كه مى‌رساند از كتابخانه والد ماجدشان آية اللّه العظمى آقا ميرزا سيّد محمّد هاشم چهارسوقى بوده است.

176- (تقريرات اصولیه محمد باقر درچه‌ای) للميرزا السيّد حسن الچهارسوقي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص155 رقم178

از: نياى معظّم راقم فهرست، آية اللّه آقاى حاجّ ميرزا سيّد حسن چهارسوقى (متولّد روز شنبه سوم ماه رجب 1294، متوفّى شب پنجشنبه سيزدهم جُماداى يكم 1377 مدفون در واديالسلام نجف اشرف)، فرزند گرامى آية اللّه آقا ميرزا سيّد مسيح (1255 - 1325)، فرزند فرزانه آية اللّه العظمى آقا ميرزا سيّد محمّدباقر موسوى صاحب روضات الجنّات (1226 - 1313)، أعلى اللّه تعالى مقاماتهم.

کتاب: تقریرات مبسوط درس اصول فقه استاد الفقهاء مرحوم آیة الله آقا سید محمدباقر موسوی درچه‌ای...

زندگانی آية الله چهارسوقی – سید محمدعلی روضاتی ص53

بحمد الله چند تألیف بسیار مفید بقلم ایشان موجود است:

اول0 کتاب کبیر اجتهادی: (تقریرات اصولیه) دروس استاد عالیقدرشان استاد الاعلام حجة الاسلام آقا سید محمدباقر درچه...

مقداری که از این تقریرات باقی است در یک مجلد بسیار بزرگ دارای 800 صفحه می باشد و مقدار زیادی هم غیر مدون که قسمت عمده آن مفقود شده. این مجلد موجود مشتمل است بر:...

177- (تقليد الميت) للشيخ محمد بن جابر بن عباس العاملي النجفي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه223(تقليد الميت) ج4 ص393 رقم1739 ⁽¹⁾: نسخها عندي في مجموعة لطف اللّه الحويزي.

178- (تقليد الميت) للشهيد الثاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه223

(تقليد الميت) ج4 ص392 رقم1736 ⁽²⁾: أقول عندنا منه نسخة...

ص392 س11: خامس. في نسختنا خامس عشر.

179- (تقويم سعيدي) للميرزا طاهر نصر آبادي

در پرتو روضات - مصابيح الهداية في أنوار الولاية – ص327

این عالم جلیل را کتاب دیگری است به نام تقویم سعیدی در ترجمه کتاب تقویم المحسنین مرحوم آخوند ملا محسن فیض کاشانی...

نسخه تقويم سعیدی در 32 برگ نزد حقیر موجود...

180- (تلخيص الأقوال) للسيد ميرزا محمد الحسيني الاسترآبادي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه225

(تلخيص الاقوال) ج4 ص420 رقم1852 ⁽³⁾: أقول وصفنا نسختين نفيستين من هذا الكتاب في كتابنا «فهرست كتب خطى كتابخانه‌هاى اصفهان الرقمين 13 و33» ⁽⁴⁾...

ص420 س21 «مد ظله»: وفي آخر نسختنا في التلخيص هكذا...

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه245

نظير عدّة نسخ عندنا من الوسيط أهمل الناسخون عن نقل الحواشي ولكنّها موجودة تماما في نسختين عندنا أيضا...

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص158 رقم181

نسخه: داراى 323 برگ است كه برگ اوّل وبرگ آخر آن نونويس وبه خطّ نياى بزرگوار، آية‌اللّه العظمى آقا ميرزا سيّد محمّدباقر چهارسويى صاحب «روضاتالجنّات» أعلى اللّه مقامه مى‌باشد وبقيّه در زمان خود مؤلّف نوشته شده وحاشيه‌هاى فراوان وبسيار مهمّ شخص مؤلّف با توقيع «منه سلّمه اللّه» و«منه دام ظلّه» و«منه مدّ ظلّه العالى» است، ونسخه در نهايت صحَّت وداراى آثار مقابله مى‌باشد...

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص161 رقم186

وديباچه مؤلّف كه به خطّ شريف نياى معظّم، صاحب «روضات الجنات» است؛ «تلخيص الأقوال» آمده ودرين نسخه -جاى گفتگو- به خطّ شيخ احمد احسائى «تلخيص المقال». در موضع سابق نيز ياد كرديم...

در پرتو روضات – الدرر واللآلي في ترجمة سليم بن قيس الهلالي – ص539

كتاب تلخيص المقال الأقوال لمولانا ميرزا محمد بن علي الاسترابادي المتوفى بمكة المكرمة سنة 1028 فرغ منه عاشر ج2/ 988 تجد التعريف به في كتاب فهرسنا المذكور عن النسخة التي كتبت في حياة مصنفه ونسخة أخرى كذلك أيضا وفرغ من نسخها كاتبها

نور الدين أحمد بن جمال الدين محمد الشيرازي في يوم الخميس 14ع2/ 1020 وفي كلتيهما حواشي كثيرة للمصنف وعندنا ثلاث نسخ أخرى غير كاملة الحواشي...

181- (تلخيص المحصل) لنصير الدين الطوسي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه226

(تلخيص المحصل) ج4 ص426 رقم1880 ⁽¹⁾«نقد المحصّل»:...

عندي نسخة من هذا الكتاب...

الذريعة - آقا بزرگ الطهراني ج24 ص278

(1434: نقد المحصل) تهذيب للمحصل لفخر الدين الرازي مع زيادات مفيدة للخواجه نصير الطوسي قم 1413 مر بعنوان "تلخيص المحصل"...

ونسخة بخط العلامة الحلي كتب عليها المير الداماد: أنه خط شيخنا ابن المطهر ساقه قائد التوفيق إلى نوبتي في 1002 موجودة عند السيد محمد علي الروضاتي بأصفهان...

تلخيص المحصل – نصير الدين الطوسي – مقدمة المحقق ص6

مخطوطة أخرى كتب قسم منها بخط العلامة الحلي تلميذ المؤلف، كما كتب في حاشيتها بضعة أسطر بخط العالم الفيلسوف ميرداماد؛ وقد سعدت برؤية هذه المخطوطة في دار حجة الإسلام السيد محمد على الروضاتي في إصفهان، وكان ذلكبعد الفراغ من طبع متن الكتاب، لذا لم نستطع في هذه الطبعة أن نستفيد من هذه المخطوطة النفيسة.

182- (تلخيص المفتاح) لغياث الدين جمشيد بن مسعود بن محمود الكاشاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه226

(تلخيص المفتاح) ج4 س428 رقم1888 ⁽¹⁾: عندي منه نسخة عتيقه.

(تلخيص المقال) للسيد ميرزا محمد الحسيني الاسترآبادي

(تلخيص المقال) للسيد ميرزا محمد الحسيني الاسترآبادي ⁽²⁾

183- (تنبيه الراقدين) للمولى محمد طاهر بن طربي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه228

(تنبيه الراقدين) ج4 ص443 رقم1972 ⁽³⁾:...

ثم ملّكني اللّه تعالى بلطفه نسخة ممتازة من تنبيه المولى محمّد طاهر ره في اوايل محرم 1404 وهبنى اياها عمّى السيّد محمّد حفظه اللّه وصرّح المصنّف في آخرها باسمه وانه الفه في بلدة قم في ليلة 21 محرم 1066.

184- (تنبيه الغافلين وتذكير العاقلين) للشيخ علي بن محمّد السّبط

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه228

(تنبيه الغافلين وتذكير العاقلين) ج4 ص446 ⁽⁴⁾: لجدنا العلاّمة الفقيه الفحل الشيخ علي بن محمّد السّبط صاحب (الدر المنثور) كانت النسخة عند جدنا الإمام المجدد صاحب الروضات فنقل عنها في ترجمة المحقّق السبزواري (ص117 ط2) ثم حصلت لنا النسخة

بخط المصنّف ره والحمد لوليّه وذكره شيخنا المصنّف ره بعنوان [رسالة في تحريم الغناء] في ج11: 139: 862 فراجعه.

185- (التنبيهات العلية) للشهيد الثاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه229(التنبيهات العلية) ج4 ص452 رقم 2015 ⁽¹⁾:...

وعندنا منه نسخة مع مسكن الفؤاد ⁽²⁾له بخط لطف اللّه المنسوب بافضل كتبهما في 1095.

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص168 رقم189

تملّك ومهر مرحوم سيّد محمّدعلى موسوى لاريجانى مازندرانى اصفهانى، ونياى گرامى، آية اللّه حاجّ مير سيد على بن آية اللّه حاج مير سيد محمد موسوى چهارسوقى در ظهر نسخه هست.

186- (تنقیح المرام) للمولی علي اصغر بن محمد یوسف قزوینی

فهرست نسخه های خطی مصنفات شیخ طوسی نوشته سید محمدعلی روضاتی

در پرتو روضات – فهرست نسخه هاي مصنفات شيخ طوسي – ص106

(تنقيح المرام) مؤلف: حاج مولی علی اصغر بن محمد یوسف قزوینی...

کتاب: حاشیه مفصلی است در سه مجلد بر حاشیه اسناد محشی عالم محقق ملا خلیل بن غازی قزوینی...

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص169 رقم192

چنانكه در «حاشيه عدّة الاُصول. ش 312» ياد كرده‌ايم، كسانى از شاگردان مولانا خليل قزوينى نگارنده «حاشيه عدّة الاصول» بر كتاب مذكور او حاشيه نوشتند كه از جمله آنها حاج ملّا على اصغر بن محمّد يوسف قزوينى است. وى در اين باب، كتاب «تنقيح المرام» جاى گفتگو را در چندين مجلّد بزرگ نگاشت.

نسخه ما مجلّد اوّل كتاب است كه تمام اين مجلّد فقط گزارش حاشيه اولى از حواشى خليليّه «مذكور در شماره ياد شده» مى‌باشد...

187- (التوضيح الأنور) المولى نجم الدين خضر الحبلرودي الرازي النجفي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه232

(التوضيح الأنور) ج4 ص491 رقم2204 ⁽¹⁾:...

وتوجد عندنا نسخة من (التوضيح الانور)...

188- (توضيح المقاصد) للشيخ البهائي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه232

(توضيح المقاصد) ج4 ص498 رقم2232 ⁽²⁾:...

وعندنا منه نسخة...

189- (التهليلية) للمحق الدواني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه237

(التهليليه) ج4 ص515 رقم2290 ⁽¹⁾: عندنا نسختنان من هذه الرسالة في مجموعتين رقم254 و1124 الاولى كتبت مع (الجبر والاختيار) للدواني وغيرهما في سنة1251 في بندر كلكته وعلى طرتها أنّها للمحقق الدواني جلال الدين والثانية كتبت في968 في اردبيل وفي فهرس هذه المجموعة الثانية أيضا أنّها للدواني المذكور.

516 س1: المعارين. الصواب الغاوين كما في نسختينا المخطوطتين.

190- (توضيح الاشتباه والاشكال) للملا محمد علي بن محمد رضا ساروي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص183 رقم209

توضيح الاشتباه والاشكال في «ضبط» أسامي الرواة وألقاب الرجال از: مرحوم ملّا محمّد علىّ بن محمّد رضا ساروي (منسوب به سارى مازندران)...

نسخه از آنِ نياى معظّم، صاحب «روضات الجنّات» بوده است.

191- (الثاقب في المناقب) لابن حمزة الطوسي

الثاقب في المناقب - ابن حمزة الطوسي ص18

النسخة المحفوظة في خزانة مكتبة سماحة البحاثة المحقق العلامة السيد محمد علي الروضاتي الأصفهاني...

الثاقب في المناقب - ابن حمزة الطوسي ص20

أتقدم بالشكر الجزيل الوافر لسماحة حجة الاسلام والمسلمين أستاذنا المحقق السيد عبد العزيز الطباطبائي "دام ظله" لما ألقاه من تشجيع في الاستمرار في تحقيق هذا الكتاب

وإرشادي إلى إمكان وجود نسخ خطية جيدة آخرها نسخة صاحب الروضات في أصفهان فقد تجشم الذهاب معنا إلى أصفهان وتفضل علينا سماحة البحاثة المحققالعلامة السيد محمد علي الروضاتي الأصفهاني دام مؤيدا باعطائها ومقابلتها من أولها إلى آخرها وله منا جزيل الشكر.

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص185 رقم211

اين نسخه نفيس تا هنگام فوت نياى معظّم اعلى مرحوم آقاى حاج ميرزا سيّد زين‌العابدين، در كتابخانه شخصى ايشان بوده وبعد از فوت كه موجودى كتابخانه ميان فرزندان گرامى تقسيم شده، در سهم آية اللّه العظمى صاحب روضات واقع وآن مرحوم صفحه اوّل نسخه را كه ناقص بوده، به خطّ خود از روى نسخه ديگرى استنساخ وهم از آغاز تا انجام، با آن نسخهْ مقابله وتصحيح كرده ودر پاره‌اى از جاها حاشيه‌اى نوشته‌اند، ودر حاشيه آخرين برگ اين شرح را مرقوم داشته‌اند...

در پرتو روضات – تصحيح عمدة الطالب – ص553

كما وقد استعار منا أحيانا كتبا مخطوطة وغيرها واستفاد منها جيدا مثل نسخة كتاب الثاقب في المناقب المصححة بيد الإمامين الشقيقين جدينا الآيتين المعظمين صاحبي الروضات ومباني الأصول...

192- (ثمرة الفؤاد) لقطب الدين محمد بن علي الشريف اللاهجي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص198 رقم212

از: قطب‌الدين محمّد بن شيخ علي الشريف الّلاهجى، از دانشمندان بزرگ سده يازدهم هجرى است، كه اثر نفيس او؛ «محبوب القلوب» شهرتى بسزا دارد...

نسخه ديگرى از «ثمره» به خطّ مبارك نياى عظيم‌الشأن اعلى آية اللّه الحاج ميرزا سيّد زين‌العابدين موسوى -اعلى الله مقامه - در دست داريم...

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص218 رقم213

نسخه دیگر:...

روى برگ يكم نسخه اين عبارت، به خطّ نياى بزرگوار، مرحوم آية اللّه آقاى حاج ميرزا سيّد حسن چهارسويى نوشته شده است: «كتاب ثمرة الفؤاد، في كيفيّة النيّة وحقيقتها وأحكامها، لقطب الدين محمّد بن شيخعلي الّلاهجي»...

به خطّ نسخ زيباى مرحوم آية‌اللّه چهارسويى نوشته شده است...

193- (ثواب القرآن) لأبي عبد الله أحمد بن محمد السياري

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه241(ثواب القرآن) ج5 ص19 رقم87 ⁽¹⁾: أقول ولعلّه الموجود عندنا في مجموعة أوّلها (صفوة الصفات) ⁽²⁾للكفعمي...

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه218

(تفسير السياري) ج4 ص277 ⁽³⁾: أبي عبد اللّه أحمد نسخة منه عندي في مجموعة خلف (صفوت الصفات) للكفعمي...

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه639

ومرّ له ⁽⁴⁾أيضا (ثواب القرآن) في ج5 ص19 ولعلّها واحد مع الذي عندنا نسخته...

194- (ثمر الاستعداد) للشيخ عبد على بن ناصر بن رحمة الحويزي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه240

(ثمر الاستعداد) ج5 ص11 ⁽¹⁾: للشيخ عبد على بن ناصر بن رحمة الحويزي ذكره في هامش كتابه «معارج التحقيق ومناهج التوفيق» ⁽²⁾الموجود نسخته في مجموعة من رسائله عندنا.

195- (جامع الأحاديث النبوية) للشيخ جعفر بن أحمد بن علي القمي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه241، 242

(جامع الأحاديث النبويّة) ج5 ص31 رقم145 ⁽³⁾:...

وهذه النسخة التي هي بخط محمّد قاسم بن محمّد رضا تلميذ المجلسي وتاريخها 1097 وصحّحها وقابلها العلاّمة المجلسي بنفسه قد كانت عند بعض علماء اصفهان فأهداها في سنة 1385 أحد أعقابه إليّ...

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه109، 111

(الإمامة والتبصرة من الحيرة) ج2 ص341 رقم1360 ⁽⁴⁾...

وإجمال القول في بيان ذلك أنّه قد رزقنا اللّه سبحانه في تاريخ13 شهر صفر1385 مجموعة مخطوطة وحيدة كانت فيها رسالتان أولاهما «الإمامة والتبصرة من الحيرةلوالد شيخنا الصدوق طيّب اللّه تربتيهما» والثانية نسخة ناقصة من«جامع الأحاديث» للشيخ الفقيه أبي محمّد جعفر بن أحمد بن علي القمي...

196- (جامع الأحكام في مسائل الحلال والحرام) للسيد عبد الرضا شبر الحسيني

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص221 رقم215

از: مرحوم سيّد عبداللّه بن محمّدرضا شُبَّر حسينى (متوفى 1242)، عليه الرحمة...

نسخه را آية اللّه آقا ميرزا سيّد مسيح چهارسوقى در 1282 «از يَدِ زوجه سيّد رضاى مخمل‌فروش معرَّفه به جناب آشيخ حسين جاوانى» خريده ودر ربيع دوم 1283، آية‌اللّه العظمى صاحب «روضات الجنات» آن را به يازده ريال از فرزند گرامى خريده‌اند سپس بار ديگر از راه ارث به همان جناب انتقال يافته واز ايشان نيز به فرزندشان مرحوم آية‌الله حاج ميرزا سيد حسن چهارسوقى در روز مبعث 1326 منتقل شده است، نياكان گرامى، عليهم الرحمة والرضوان...

197- (جامع الدرر) للميزا السيد حسن الچهارسوقی

زندگانی آية الله چهارسوقی – سید محمدعلی روضاتی ص 53- 55

بحمد الله چند تألیف بسیار مفید بقلم ایشان موجود است:...

دوم" جلد اول مجموعه (جامع الدرر) که جامع فوائد کثیره جلیله منظوم و منثور عربی وپارسی میباشد...

سوم: جلد دو مجموعه (جامع الدرر) که از حدود (1350) شروع شده و پیوسته مشغول نگارش بوده‌اند. الی الآن دارای (سیصد صفحه) میباشد. چنانچه جلدین این کتاب بسیار نفیس بحلیه طبع در آید از بهترین مجموعه‌های نافعه منتشره قرار خواهد گرفت.

198- (جامع الزيارات عبّاسى) للمحقق ملا محمد باقر السبزواري

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص222 رقم217

از: محقّق سبزوارى آخوند ملّا محمّد باقر بن محمّد مؤمن متولّد به سال 1017، از دانشمندان وفقيهان بنام عهد صفوى كه در اصفهان...

نسخه: داراى 129 برگ، كه برگ اوّل وآخر عطف است، و2 برگ از وسط و يك برگ از آخر نونويس وبه خطّ نياى گرامى، عالم فاضل متتبّع مرحوم آية اللّه حاج مير سيّد محمّد چهارسويى است كه فقط دعاهاى ناقص را از روى كتب ادعيه تكميل نموده...

199- (جامع السعادة) للسيد محمد بن عبد الصمد الحسيني الشاهشاهاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه246(جامع السعادة) ج5 ص59 رقم219 ⁽¹⁾:...

وعندنا نسخة جامع السعادة و«...».

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه130

(أنيس المتقين) ج2 ص464 رقم1801 ⁽²⁾: أقول عندنا نسخة من هذا الكتاب الجليل خلف باب الزكوة والخمس من «جامع السعادة» للسيّد الشهشهاني نفسه وكلاهما بالفارسيّة...

200- (جامع الشتات في النوادر والمتفرقات) للفاضل الخواجوئي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص222 رقم218

از: آخوند ملّا محمد اسمعيل بن حسين بن محمد رضا مازندرانى اصفهانى، معروف به فاضل خاجويى كه در محلّه خاجوى اصفهان سكونت داشته. وفاتش: 11 شهر شعبان 1173...

اين مصحِّح دانشمند گويا نياى گرامى، آية اللّه حاج مير سيِّد على مجتهد چهارسويى (متولّد 29 ج 2 - 1247 - متوفَّاى 17 محرَّم 1326) برادرزاده امام مجدّد صاحب «روضات الجنَّات» وفرزند مرحوم آية اللّه حاج مير سيِّد محمّد بن الحاج ميرزا زين‌العابدين موسوى چهارسويى بوده‌اند...

201- (جامع الفوائد) ابن العلامة

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه246

(جامع الفوائد) ج5 ص67 رقم262 ⁽¹⁾:...

وعندنا منه عدّة نسخ لا يزيد صفحات الرسالة على عشر في الغالب.

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد2، صفحه677، 678

(كنز الفوائد في حل مشكلات القواعد وتردداته) ج18 ص162 رقم 1198 ⁽²⁾: أقول عندنا منه نسخة عتيقة فقد منها بعض الأوراق وفي أوّلها «جامع الفوائد في شرح خطبة القواعد»...

202- (جامعة الأصول) للمولى مهدي بن أبي ذر النراقي

الذريعة - آقا بزرگ الطهراني ج26 ص250 - 251

[1260] (جامعة الأصول) للمولى مهدي بن أبي ذر النراقي المتوفى سنة 1209. ذكره المولى حبيب الله الكاشاني في " لباب الألقاب ". ونسخة منه عند السيد محمد علي الروضاتي كما كتبه إلينا...

203- (جمال الأسبوع)

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص234 رقم226

از: سيّد رضىّالدّين ابوالقاسم علىّ بن موسى بن جعفر حسني، معروف بن ابن طاوس حلّي...

نسخه دیگر: نام كاتب وتاريخ كتابت ندارد، ظاهرًا از آثار سده دوازدهم است. تملّك نياى گرامى، آية‌اللّه آقا ميرزا سيد جمال‌الدّين موسوى چهارسوقى فرزند آية‌اللّه العظمى آقا ميرزا سيد محمد هاشم چهارسوقى به تاريخ 16 شوال 1321 ظهر نسخه هست.

204- (جمل الإعراب) لللخليل بن أحمد البصري الإمامي الفراهيدي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه252

(جمل الإعراب) ج5 ص143 رقم608 ⁽¹⁾: وعندنا نسخة مكتوبة سنة 1114.

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص235 رقم229

نام كاتب وتاريخ كتابت از پايان نسخه نقل شد. در هامش چند موضع حاشيه‌هايى به خطّ مرحوم عالم فاضل سيد محمّد جواد از جمله برادران گرامى امام مجدّد صاحب روضات كه برخى ديگر از خطوط وآثار او را ان شاء اللّه در اين فهرست مى‌شناسانيم، ديده مى‌شود...

205- (جمل العلم والعمل) للشريف المرتضى

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه252

(جمل العلم والعمل) ج5 ص144 رقم609 ⁽²⁾س13 «لا يتأكّد»: لا يكاد ينفكّ؛كما في نسختنا والظن أنّه الصحيح.

206- (الجموع والمصادر) للشيخ محمد يحيى بن شفيع القزويني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه252

(الجموع والمصادر) ج5 ص146 رقم617 ⁽¹⁾: عندنا نسخة بخط المرحوم الحاج آخوند الجورتاني في مجموعته المرقمة2.

207- (جنة الأمان الواقية) للشيخ الكفعمي

فهرست کتب خطی اصفهان - ج1ص242 رقم230

جُنّة الأمان الواقية وجَنّة الايمان الباقية از: شيخ تقيّالدين ابراهيم بن علىّ بن حسن كفعمى عاملى، عليه الرحمة...

ظهر نسخه، تاريخ تولّد محمد صادق در روز پنجشنبه 21 ذى‌القعده 1259 وتواريخ تولّد ديگر وتملّك ركن‌الملك وتملّك ومهر نياى گرامى آية‌اللّه آقاى حاج ميرزا سيّد حسن چهارسوقى أعلى اللّه مقامه به تاريخ ربيع دوم 1341 وخطوطى از آن مرحوم هست.

208- (جنة المأوى) للسيد محمد بن عبد الصمد الحسيني الشاهشاهاني الأصفهاني

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه253

(جنة المأوى) ج5 ص160 رقم677 ⁽²⁾: هذا الكتاب عندنا موجود في مجلّدين كبيرين تامّتين اوله «الحمد للّه على الارشاد لنصرة الدين بالاجتهاد» ومرّ له «جامع السعادة ج5 ص59 رقم219» ⁽³⁾.

209- (جواب الجواب) لبعض تلاميذ الحر العاملي

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه254

(جواب الشيخ ابراهيم حسنا) ج5 ص172 رقم747 ⁽¹⁾: عندي نسخته مع (جواب الجواب) ضمن مجموعة رسائل كتبها لطف اللّه الحويزي عام 1104.

210- (جواب السؤال عن وجه تزويج أمير المؤمنين ابنته عمر) للشريف المرتضى

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه254

(جواب السؤال عن وجه تزويج أمير المؤمنين ع ابنته عمر) ج5 ص183 رقم811 ⁽²⁾: يأتي ذكره مختصرا أيضا في ج20 ص397 وانظر أيضا ج24 ص300 س17 ونسخته عندنا في مجموعة جليلة كلّها بخط جدّنا وشقيق أجدادنا العلاّمة الحاج مير سيّد محمّد الموسوي الخونساري رقمها في المكتبة709 وأوّل رسائلها الاقتصاد ⁽³⁾للشيخ الطوسي.

تکملة الذريعة الى تصانيف الشيعة جلد1، صفحه210

وعندنا بحمده تعالى مجموعة اخرى بخط عمّنا الحاج سيّد محمّد المذكور وفيها (الورقه 257-256) (مسألة من املاء السيّد المرتضى في انكاح امير المؤمنين ابنته عمر بن الخطاب) في ثلث صفحات...