مباحثى در عقائد با رویکرد فقهى

مشخصات کتاب

سرشناسه : حسینی شیرازی، سیدمحمد، 1307 - 1380.

عنوان قراردادی : الفقه: العقائد .فارسی

عنوان و نام پديدآور : مباحثی در عقاید با رویکرد فقهی/ سیدمحمد حسینی‌شیرازی؛ مترجم جعفر خوشنویس.

مشخصات نشر : مشهد: موسسه فرهنگی هنری و انتشاراتی ضریح آفتاب، 1393.

مشخصات ظاهری : 368ص.

شابک : 180000 ریال: 978-964-429-684-0

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

يادداشت : فارسی-عربی.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : ادله و شواهد (فقه)

Evidence (Islamic law)

اسلام -- عقاید

Islam -- Doctrines

اصول فقه

Islamic law -- Interpretation and construction

شناسه افزوده : خوشنویس، شیخ‌جعفر، 1320 - ، مترجم

رده بندی کنگره : BP161/ح5ف7041 1393

رده بندی دیویی : 297/31

شماره کتابشناسی ملی : 3525998

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

مباحثى در عقائد با رويكرد فقهى

آية اللّه العظمى سيد محمّد حسينى شيرازى قدس‌سره

مترجم: استاد حاج شيخ جعفر خوشنويس

مؤلف: آية اللّه العظمى سيد محمد حسينى شيرازى قدس‌سره

مترجم: استاد شيخ جعفر خوشنويس

صفحه‌آرا: سجاد ناصرى

ناشر:

كليه حقوق طبع و نشر براى بنياد جهانى

آية اللّه العظمى شيرازى محفوظ است

www.iswf.net

فهرست مطالب

پيشگفتار... 13

مقدمه مؤلف... 15

عقايد و ادلّه اربعه... 17

بخش اوّل: آفرينش انسان و جهان [19]

موجود مجرد... 21

آفريدن درياى شور و شيرين... 26

پرسشى ديگر... 27

عقاب... 28

چگونگى آفرينش... 29

جهان اسباب و مسببات... 31

جايگزينى سنت‌هاى الهى... 32

آفرينش ارواح... 34

بطون آيات... 38

روح و بدن... 39

عالم ذر... 40

چگونگى امتحان... 41

آفرينش آدم عليه‌السلام ... 47

آيا آدم عليه‌السلام معصيت كرد؟... 48

ميثاق دوم... 49

ذره‌ها چگونه گرد آورده شدند؟... 50

متشابهات در روايات... 51

هيچ موجود مجردى جز خدا نيست... 52

روح و نفس... 59

حالت‌ها و توانايى‌هاى روح... 59

مرحوم سيد حسين قمى رحمه‌اللّه... 60

لحظات آخر... 61

يكى از آثار تولّى... 61

چگونگى بازگشت روح در قبر... 62

رابطه روح و بدن... 63

رابطه روح با نفس... 63

عدم شناخت حقيقت نفس و روح... 66

قائلان به تجرد نفس... 66

ادلّه قرآنى... 67

بررسى ادلّه قرآنى... 69

ادلّه روايى... 71

خدشه دلالى در روايات... 74

دلايل عقلى... 77

نقد ادلّه عقلى... 78

سراى آخرت... 81

مراحل عالم آخرت... 81

فلسفه مرگ... 86

بقاى جسمانى انسان... 87

ماديات پنهان و غيرپنهان... 88

صعود به درجات كمال... 88

تكامل پس ازمرگ... 92

تنها خدا قديم است... 93

گوشه‌اى از حوادث عالم ذرّ... 97

رابطه روح و ذرّه... 99

آيا روح همان بخار بدن است؟... 100

پديده خواب و خروج روح از بدن... 100

انسان و عالم برزخ... 101

روح و عالم قبر... 106

اجسام لطيفه... 108

ديدن روح... 109

ديدن فرشته... 109

ديدن جن... 111

داستان مار... 111

روح و بدن مثالى... 114

آن‌چه مربوط به جهان ديگر است... 116

شبهه‌هايى درباره معاد جسمانى و پاسخ آن‌ها... 121

شبهه اول: استحاله اعاده معدوم... 121

شبهه دوم: رابطه قوّه و فعليت... 124

شبهه سوم: حشر به تمام اجزاء... 125

امورى كه در آخرت عارض جسم مى‌شوند... 126

معاد جسمانى... 127

شبهه چهارم: «آكل و مأكول»... 128

شبهه پنجم: بى‌نيازى روح از بدن... 130

شبهه ششم: ظرفيت ناكافى زمين... 131

نكته... 132

دو شبهه درباره خلود (جاودانگى)... 133

الف. عدالت و جاودانگى... 133

ب. جاودانگى و مشكل تسلسل... 142

عقل... 143

انسان به چه چيزى شبيه است؟... 143

عقل... 143

روح... 147

نفس... 148

جسم... 148

ارتباط روح و نفس... 148

آيا عقل داراى مراتب است؟... 150

بررسى مراتب عقل... 151

عقل، در روايات... 151

آيا عقل حكم مى‌كند؟... 154

عقل و گنجينه‌هايش... 154

هوشمندى... 155

خواص و آثار عقل در روايات... 156

لشكريان عقل و جهل... 162

علم... 167

علم نور است... 167

رواياتى در باب علم... 169

برخى نمونه‌هاى ملازمه... 173

فرق ميان عليّت و اقتضاء... 174

بخش دوم: خداشناسى [177]

شناخت خداوند... 179

ضرورت شناخت خدا... 179

شناخت رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و اهل بيتش عليهم‌السلام... 184

فايده شناخت خدا... 185

صفات خدا... 189

صفات ثبوتيّه و سلبيّه... 189

صفات ثبوتيّه... 189

صفات سلبيّه... 197

استدلال‌هاى متكلمان به آيات و روايات... 202

آيات... 202

روايات... 215

هدايت... 223

منشأ هدايت... 223

قرآن و هدايت... 228

اهل بيت عليهم‌السلام و هدايت... 230

هدايتى در غير قرآن و عترت نيست... 235

نسبى بودن هدايت... 236

برخى از علل اختلاف مسلمانان... 237

عقل، صفات ثبوتى و سلبى... 238

موجودى بى‌مانند... 239

قياس به مخلوقات نمى‌شود... 250

نقد آراء فلاسفه... 251

ردّ نظريه فيض وجود... 251

آيا حقيقتاً از علت واحد جز معلول واحد سر نمى‌زند؟!... 251

ردّ نظريه بسيط الحقيقه... 252

نقد كلام أسفار... 252

تجلّى... 261

نقد سخن فلاسفه در باب تجلّى حقّ... 262

تجلّى خاص... 263

تجلّى عام... 268

عدم دلالت آيات و روايات بر وحدت وجود... 271

فطرى بودن معرفت... 275

معناى تجلّى... 281

آيا ميان خدا و آفريدگانش حجابى است؟... 283

برخى آيات فطرت... 285

نماى فطرت... 286

عدم حجيّت مكاشفه طرفداران وحدت وجود... 289

وحدت وجود و سفسطه... 292

بخش سوم: خدا و مسأله قدرت، جبر و اختيار و قضا و قدر [293]

قدرت... 295

تفاوت علم و قدرت... 295

ايجاد معدوم و إعدام موجود... 297

جبرگرايان... 299

ادلّه روايى جبرگرايان... 301

پاسخ به استدلال‌هاى جبرگرايان... 303

ردّ جبر از ديدگاه روايات... 307

دو سؤال درباره جبر... 317

استدلالات عقلى قائلان به جبر... 317

نظريه كسب و ردّ آن... 321

قضاء و قدر... 325

قضاء و قدر و افعال بشر... 329

تفويض، نيز مردود است... 333

دليل عقلى بر رد تفويض... 335

ادله نقلى در رد تفويض... 336

أمرٌ بين الأمرين... 337

اعتقاد به تفويض و ولايت تكوينى و تشريعى... 338

نيازمندى هستى به خدا... 340

وجوه مختلف در كلمات أئمّه أطهار عليهم‌السلام... 341

بخش چهارم: خدا و مسأله بداء و لطف [345]

بداء... 347

ادله قرآنى... 347

معناى «يمحو اللّه»... 348

سخن علامه مجلسى قدس‌سره... 348

دلالت روايات بر بداء... 350

رابطه ميان علم معصومين عليهم‌السلام و بداء... 359

برخى آثار شناخت بداء... 360

أجل‌هاى معلّق... 360

دليل عقلى... 364

لطف... 365

آيا لطف بر خدا واجب است؟... 365

پيشگفتار

درباره عقايد دينى، به ويژه مسأله مبدأ و معاد و نيز چگونگى آفرينش انسان و جهان، از زاويه‌هاى گوناگونى بحث شده است: فيلسوفان با كندوكاوهاى عقلى، متكلمان با كاوش‌هاى انديشه‌اى با صبغه ايمانى، عارفان از راه قلب و دل و صيقلى كردن باطن، اهل حكمت متعاليه با تركيبى از قلب و عقل، و خلاصه هر كدام از روش خاصى به بررسى عقايد دينى پرداخته و آثار فراوانى از خود به جاى گذاشته‌اند و همه اين تلاش‌ها را بايد ارج نهاد.

در كتاب حاضر، آية اللّه العظمى سيد محمد شيرازى قدس‌سره، كوشيده است تا عقايد زيربنايى اسلام، چون مبدأ و معاد و انسان و آفرينش را بر اساس منابع غنى اسلامى و به شيوه فقهى و اجتهادى اثبات كند. طراوت و تازگى اين مباحث در اين اثر، از آن روست كه از فقه اصيل شيعى سيراب شده و مؤلف معظم با تسلط و چيره‌دستى، براى موضوعات مختلف و متنوع، از قرآن و سنت، آيات و احاديثِ متناسب را به عنوان «دليل» ذكر كرده است.

بى‌ترديد مطالب اين كتاب و نيز شيوه بحث آن، علاقه‌مندان اين مباحث را مدد خواهد رساند.

گروه ترجمه آثار آية اللّه العظمى شيرازى

مقدمه مؤلف

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

الحمد للّه رب العالمين و الصلاة و السلام على محمد و آله الطيبين الطاهرين و اللعنة على أعدائهم أجمعين إلى يوم الدين.

كتابى كه پيش رو داريد نوشته‌اى است مختصر در زمينه عقايد، مطابق با آنچه از كتاب و سنّت استفاده مى‌شود و آن را مقدمه و مدخلى براى ورود به فقه اسلامى قرار داده‌ايم و البته شايد بتوان خود اين مسائل را نيز به دليل برخى فروع عامه فقهى كه متضمن آنهاست در مقوله فقه به شمار آورد.

از خداى متعال توفيق مى‌طلبيم و از او اميد قبول داريم.

شهر مقدس قم محمد شيرازى

عقايد و ادلّه اربعه

مسأله: منابعى كه مى‌توان درباره مباحث مبدأ و معاد بدان‌ها تكيه كرد، همان ادلّه اربعه هستند كه در فقه مطرح است؛ يعنى كتاب (قرآن)، سنّت، عقل و اجماع. البته نبايد فراموش كرد كه همه جزئيات مبدأ و معاد تحت ادراك عقلى در نمى‌آيند، مگر به صورت اجمالى.

عقل حكم مى‌كند كه هستى، مبدئى أزلى دارد، زيرا مجموعه‌اى از مخلوقات است و مخلوق نمى‌تواند أزلى باشد، چون لازم مى‌آيد كه موجود قديم دو يا چند موجود باشد و اين خلاف فرض اوليه بوده و باطل است و دليل آن نيز برهان تمانع است كه در علم كلام تبيين شده است.

آدميان، حيوانات، درختان، سنگ‌ها، كهكشان‌ها، ذرّات، همه وهمه حادثند و در وجود خويش، متّكى به آفريدگار واحد و قديمى‌اند كه شريك و مانندى ندارد.

همچنين اصل معاد قطع نظر از جزئياتش، به طور اجمالى امرى عقلى است، زيرا عقل نمى‌تواند بپذيرد كه دستگاه عظيم هستى تنها براى پنجاه يا صدسال آفريده شده باشد؛ مضافاً بر اين كه مقتضاى قانون عدل الهى مى‌گويد: از آن‌جا كه در دنيا امكان مجازات - يا مجازات كاملِ - مجرمان و نيز پاداش - يا پاداش كامل - نيكوكاران فراهم نمى‌شود، لازم است كه عالم ديگرى وجود داشته باشد تا در آن‌جا نيكوكار به پاداش شايسته خود و بدكار نيز به جزاى خود برسد، در غير اين صورت خدا عادل نخواهد بود كه «تعالى اللّه عن

ذلك علوّا كبيراً». بنابراين دليل بر عدل الهى دليل بر معاد نيز خواهد بود.

اما دليل اجماع⁽¹⁾نيز عقايد ما را در زمينه‌هاى مبدأ و معاد پشتيبانى مى‌كند، گو اين كه اجماع دليل مستقلى نيست و اعتبار آن نيز مستند به ادلّه عقلى ونقلى ديگر است.

تنها ادله مستقلى كه جزئيات مبدأ و معاد را به تفصيل بر ما بازگو مى‌كند، كتاب (قرآن) و سنّت است. به همين دليل در اثر حاضر، دو موضوعِ ياد شده را از اين دو منظر مطرح كرده و بدان اكتفا مى‌كنيم.⁽²⁾

بخش اوّل : آفرينش انسان و جهان

اشاره

موجود مجرد

اشاره

مسأله: خداى سبحان مجرد است؛ و براى مجرد دانستن موجودات ديگر - جز او - دليلى نداريم، بلكه بالاتر از آن، مى‌توان گفت: ادلّه موجود، خلافِ اين احتمال را اثبات مى‌كند. ما در برخى كتاب‌هاى كلامى خود به اين ادلّه اشاره كرده‌ايم.⁽¹⁾خداى عزّوجلّ اراده فرموده كه اين جهان، جهانِ اسباب و مسبّبات باشد. او ماده اوليه اين جهان را آب قرار داد و آب موجودى نامجرد است؛ خداى سبحان مى‌فرمايد:

«... وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ...»؛⁽²⁾و هر چيز زنده‌اى را از آب قرار داديم.

در منابع روايى، برخى روايات - كه به زودى خواهيم آورد - مؤّد اين معنايند. البته پاره‌اى از آنها نيز اولين آفريده خدا را «عقل» دانسته‌اند. درباره اين تعارض ظاهرى مى‌توان گفت: ظاهراً اوّليت، در اين روايات نسبى است نه حقيقى؛ چون خود عقل نيز از آب آفريده شده است.

اضافه بر آن در روايات بسيارى بيان شده كه اولين چيزى كه خدا آفريد، نور محمد و آل طاهرينش - عليهم أفضل الصلاة و السلام - بود. كه جمع ميان اين دو دسته روايات نيز واضح است.

بنابراين اگر اصل اشياء - يعنى آب - غيرمجرد است، پس هر آنچه از آن آفريده شده نيز

غير مجرد خواهد بود.

در كتاب كافى آمده است كه داود رقى مى‌گويد:

درباره اين سخن خداى عزّوجلّ «... وَ كانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ...»؛⁽¹⁾«و عرشِ [حكومت ]او بر آب قرار داشت» از امام‌صادق عليه‌السلام سؤال كردم. ...حضرت فرمودند:

همانا خدا دين و علم خود را پيش از آن كه زمين و آسمان يا جنيان و انسان‌ها يا خورشيد و ماه پديد آيند بر آب قرار داد، پس آن گاه كه خدا اراده فرمود كه خلق را بيافريند، آنها را پيشاپيش خود پراكند و بدانها گفت: پروردگارتان كيست؟ [در پاسخ به سؤال حق تعالى] اولين كسانى كه به سخن آمدند، رسول اللّه صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله ، امیرمؤمنان عليه‌السلام و امامان عليهم‌السلام بودند؛ آنها گفتند: تو ربّ مايى. آن گاه بود كه او علم و دين را بر عهده آنها گذاشت.⁽²⁾مراد از واژه «دين» در روايت فوق، شريعت و قوانينى است كه خداى سبحان در آينده مى‌خواست به عنوان دين بندگانش قرار دهد.

و مراد از «علم» نيز نورى است كه آدمى به كمك آن اشياء را - آن گونه كه هستند - مى‌بيند؛ مثلاً زمانى كه مى‌گوييم: فلانى مى‌داند، منظورمان آن است كه او اشياء را مطابق آنچه هستند درك مى‌كند.

و مراد از عبارت «پيشاپيش خود، پراكند» آن است كه آنها را به گونه‌اى قرار داد كه مكالمه روياروى، برايشان ميسّر باشد؛ همان طور كه وقتى فردى با ديگرى گفت و گو مى‌كند، معمولاً در مقابل او قرار مى‌گيرد. به كار رفتن اين تعبير از باب تشبيه «معقول به محسوس» است.

خواننده محترم! به يقين دانستى ماده‌اى كه به امر خداى سبحان منشأ همه اشياء مى‌گردد، محدود به حدودى حقيقى است؛ حتى زمان نيز - اگر چيزى باشد - از آن ماده منشأ مى‌گيرد.

ممكن است ما كُنه زمان يا چگونگى پيدايش آن را از آن ماده واحد درك نكنيم، لكن

اين امر موجب نمى‌شود ما رواياتى كه منشأ هستى را آب مى‌داند تصديق نكنيم.

هم چنين اگر گفته شود: مرگ و ظلمات نيز جزو مخلوقات خدايند، باز هم مجهول بودن حقيقت اين دو، مانع از تصديقِ گفته فوق نيست؛ و ظاهرِ برخى آيات و روايات، حاكى از چنين معنايى است؛ براى مثال در دو آيه زير مى‌خوانيم:

«الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ»؛⁽¹⁾آن كس كه مرگ و زندگى را آفريد.

«وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ...»؛⁽²⁾و تاريكيها و روشنايى را پديد آورد.

در ذيل به برخى رواياتى كه حاكى از اين است كه ماده [اصلى، كه اشياء ديگر از آن خلق شده‌اند] يكى است اشاره مى‌شود:

مرحوم كلينى به سند خويش از محمد بن عطيه روايت مى‌كند كه او گفت:

مردى از عالمان شام نزد امام باقر عليه‌السلام آمد و گفت: يا اباجعفر! آمده ام از تو درباره مسأله‌اى بپرسم كه از يافتن كسى كه آن را [برايم] تفسير كند عاجز مانده‌ام. درباره آن از سه طايفه سؤال كرده‌ام و هر يك از آنها پاسخى متفاوت داده‌اند.

امام باقر عليه‌السلام به او فرمودند: آن [سؤال] چيست؟ گفت: اولين چيزى كه خدا از ميان مخلوقات آفريد چه بود؟، از كسانى كه از آنها در اين باره سؤال كرده‌ام، برخى از ايشان گفتند: قدر، [شايد مراد از «قدر» مقدار، باشد ]بعضى گفتند: قلم و گروهى گفتند: روح.

حضرت فرمودند: چيز [درستى] به تو نگفته‌اند. من به تو مى‌گويم كه همانا خداى تبارك و تعالى بود و چيزى جز وى نبود و او عزيز بود و عزيزى قبل از او نبود؛ اين معناى همان سخن خداست كه فرمود: «سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمّا يَصِفُونَ»؛⁽³⁾«منزه است پروردگار تو، پروردگار شكوهمند، از آنچه وصف مى‌كنند.» و خالق، پيش از مخلوقاتش وجود داشت و اگر از ميان مخلوقاتش اول چيزى كه مى‌آفريد موجودى بود [كه آن را] از چيز ديگرى آفريده

بود، آن گاه براى اين [چنين آفرينش] ابداً انقطاعى نبود [يعنى مادّه، أزلى نيست و اگر فرضاً خدا اشياء را از ماده‌اى كه أزلى بود مى‌آفريد ]همواره با چيزى همراه بود كه برآن مقدم نبود [بنابر اين فرض ناصحيح، ديگر موجودِ قديمِ، واحد نخواهد بود، بلكه دو قديم خواهيم داشت: خدا و آن ماده أزلى. لذا همان گونه كه در برهان تمانع نيز ذكر شده، اين امر، نامعقول است] وليكن او وجود داشت، در حالى كه [چيزى ]غير او موجود نبود و آن چيزى كه همه اشياء را از آن خلق كرد «آب» است و آن را ريشه هر چيزى قرار داد [يعنى هر چيزى به آب برمى گردد، گويا آب نسب هر شى‌ء و اصل آن است].

و براى آب، نسبى كه بدان اضافه شود قرار نداد [يعنى آب از چيزى پيش از خود آفريده نشده بود و خداى سبحان آب را ابتدا از لاشى‌ء آفريد؛ پس نه ماده أزلى‌اى آن‌جا بود و نه قديمى جز خدا].

[آن گاه] باد را از آب آفريد و سپس آن را بر آب مسلط گردانيد. باد سينه آب را شكافت تا آن كه از آن، كفى برخاست [لكن] به مقدارى كه [خداوند] مى‌خواست. آن گاه از آن كف، زمينى سپيد و پاك آفريد؛ [زمينى كه] نه شكاف در آن بود و نه سوراخ و نه فراز و نه فرود و نه گياه، سپس آن را پيچانيد و روى آب قرارش داد، سپس آتش را از آن آب آفريد...».⁽¹⁾عبارت «سپس آن [كف] را پيچانيد» بدين معناست كه آن كف توليد شده، مانند كفى كه در اين آيه از آن ياد شده نبوده است: «فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً...»؛⁽²⁾«اما كف، بيرون افتاده از ميان مى‌رود».

پس كف ياد شده در روايت فوق از شى‌ء زائد و ناقص و منحرف نيست، بلكه كفى درهم پيچيده و مسطح است.

شبيه همين روايت نيز در ابتداى نهج البلاغه در خطبه‌اى از اميرمؤمنان عليه‌السلام درباره آفرينش جهان آمده است؛ آن‌جا كه مى‌فرمايند:

آفرينش را آغاز و به شروع آن مبادرت كرد بى‌آنكه در كار آن بينديشد، يا از آزمايشى

بهره‌بردارى كند، يا به جنبشى در آيد يا هيجان‌زدگىِ نفس، وى را به اضطراب اندازد، هر چيز را در همان هنگام كه بايد پرداخت و اجزاى گوناگون را با همديگر هماهنگ ساخت و غرائز هر يك را ايداع فرمود [هر غريزه و طبيعتى را در موضع مستعدّ خود قرار داد] و طبايعشان را ملازم آنها گردانيد و پيش از آنكه دست به آفرينش زند به حال آنها آگاه، و محيط به آغاز و پايان هر يك و واقف بود به حدود و مقارنات آنها.

سپس خداى سبحان گشادگى فضاها و پارگى اكناف و خلأهاى هوايى را پديد آورد و در آن آبى موج‌خيز و انبوه روان ساخت و آن را بر پشت بادى تند برنشاند، پس باد را فرمان داد تا آن آب را باز دارد و بر شدت ريزش آن چيره گردد تا از مرز خود تجاوز نكند. هواى گشاده از زير و آب از فراز آن جهان بود. سپس خداى سبحان بادى نازا پديد آورد و آنگاه چونان انبانى چرمين كه آن را به جنش درآورند سَرِ آب را به سوى پايانش برد و جوشش آن را به حالت آرامش درآورد تا آن كه كوهه‌ها برآورد و كفها بر سر پديد ساخت و جوش و خروش آن را به آرامش مبدل گردانيد، پس آن آب را در فراخناى هوا و گستره فضا بالا برد و... .⁽¹⁾

شيخ صدوق در كتاب علل الشرائع با سند خود از عبد اللّه بن سنان روايت مى‌كند كه گفت:

از امام صادق عليه‌السلام درباره اولين چيزى كه خداى عزّوجلّ آفريد پرسيدم. حضرت فرمودند:

به يقين اولين چيزى كه خداى عزّوجلّ آفريد، چيزى بود كه همه اشياى [ديگر ]را از آن آفريد.

گفتم: به فدايت شوم! آن چيست؟

فرمودند: آب. همانا خداى تبارك و تعالى آب را [به صورت] دو دريا آفريد كه يكى شيرين و ديگرى شور بود. آن‌گاه به [آب] شيرين نظر افكند و فرمود: اى دريا! او گفت: لبّيك و سعديك. خداى متعال فرمود: در تو بركت و رحمتم را قرار مى‌دهم و از تو اهل فرمانبرداريم و بهشتم را مى‌آفرينم. سپس به آن ديگرى نظر كرد و فرمود: اى دريا! او جواب نداد. خداى

سبحان سه بار تكرار كرد [ولى] او جواب نداد. خدا در اين هنگام فرمود: بر تو باد لعنتم و از تو نافرمانانم و آنان را مى‌آفرينم كه در جهنم جايگاهشان مى‌دهم. سپس به هر دو فرمان داد [تا باهم بياميزند] آن گاه با يكديگر آميختند. حضرت سپس فرمودند: به همين دليل است كه [گاه] از كافر [بنده‌اى] مؤن و از مؤنى [بنده‌اى ]كافر پديد مى‌آيد.⁽¹⁾

آفريدن درياى شور و شيرين

خداى متعال آب را به شور و شيرين تقسيم كرد. اكنون اين سؤال مطرح مى‌شود كه فلسفه اين كار چه بوده است؟ در حقيقت، خداى سبحان آفريده‌هاى خود را دو قسمت نمود تا حق هر ذى حقى را به تناسب خودش بدهد. اگر همه آب‌ها شيرين بود، در اين صورت خداى منان از ميان مخلوقاتش حقِ آب غير شيرين را نداده بود و اين همان چيزى است كه نامش را «قابليتِ قابل» مى‌نهند.

اگر بپرسند: چرا درياى شور جواب نداى حق تعالى را نداد؟ پاسخ اين است كه خداى سبحان در طبيعتِ آن دريا، حالت طغيان نهاده بود؛ درست همان گونه كه در طبيعتِ آتش، سوزاندن را قرار داده است.

اگر بپرسند: چرا فرد كافر كه طبيعتاً طغيانگر است، عقاب و مجازات مى‌شود؟ پاسخ مى‌دهيم كه وجود اين طينت با داشتنِ اراده و اختيار منافات ندارد. مؤن و كافر هر دو به سبب داشتنِ اراده و اختيار، مى‌توانند اطاعت خدا كنند و وجود اين طبيعت تنها در حدِّ مقتضى عمل مى‌كند نه به صورت علّت تامّه. آرى مقتضى فرمانبردارى در مؤن و مقتضى عصيان در كافر، قرار داده شده، امّا مقتضى، غير از اراده است و آدمى تنها به سبب اراده سعادتمند يا شقاوتمند مى‌شود. علاوه بر اينها - همان گونه كه در حكمت نيز گفته شده - منشأ اين گوناگونى، تفاوت قابليت‌ها و ظرفيت‌ها نيز هست.

از آنچه گفته شد آشكارا بر مى‌آيد كه اشياى عالم، اصلى واحد دارند و تفاوت‌هايشان ذاتى نيست، بلكه به خاطر گوناگونى اعراضى است كه ضميمه هر يك از اشياء مى‌گردد؛ عمران صابى از امام رضا عليه‌السلام مى‌پرسد:

مرا از اولين موجود خبر ده. حضرت مى‌فرمايند: [حال كه] سؤال كردى، پس [پاسخ مرا] بفهم، [خداى] واحد، در گذشته همواره واحد بود و موجود، در حالى كه هيچ چيز با او نبود، نه حدودى داشت و نه اعراضى و همواره نيز چنين است و خواهد بود. پس مخلوقات را بيافريد، بى‌سابقه و گوناگون به سبب عوارض و حدودِ مختلف... و بدان كه [خداى ]يگانه‌اى كه موجود است بدون اندازه زمانى و بدون هيچ حدى، آفريدگانى آفريده، محدود و داراى اندازه. گويا آن چيزى كه آفريده، دو نوع است: تقدير و تقدير شده كه در هيچ كدام از اين دو، نه رنگى است و نه وزنى و نه مزه‌اى و هر كدام از آنها را [هم] به كمك ديگرى مى‌توان شناخت و [هم] به خودى خود.⁽¹⁾ظاهراً مراد از واژه «تقدير» اعراضى اعم از كميت، كيفيت و مانند آن است كه همه و همه از ملازمات مادّه‌اند و مراد از واژه «تقدير شده»، خودِ ماده سه بُعدى است. در ابتداى اين فصل يادآورى كرديم كه دليلى بر تجرّد هيچ موجودى جز خداى سبحان وجود ندارد و هر چيزى جز او داراى ابعاد و برخوردار از كميات و كيفيات و ساير امورى است كه فلاسفه در بحث جواهر و اعراض گفته‌اند.

پرسشى ديگر

سؤال ديگر اين كه آيا بهتر نبود خداى سبحان آن موجودى كه با اختيار خود راه جهنمى شدن را برمى گزيند نمى‌آفريد تا از رهگذر اين عنايت و از باب «سالبه به انتفاى موضوع» دردى نكشد و رنجى نبرد. اگر چه كه آن مخلوقِ منحرف، به زبان اقتضا خواستار آفريده شدن باشد؟!

پاسخ اين است كه زيبايى و تنوع آفرينش، آفريده شدن را مى‌طلبد و مقتضى آن است. و آن‌كه عذاب مى‌بيند، بر اساس استحقاق جزا مى‌بيند. و اين عقلاً سزاوارتر از آن است كه اصلاً خلق نمى‌شد. و البته آن كه بر اثر آتش جهنم درد مى‌كشد، جز به مقدار معصيتى كه مرتكب شده مجازات نمى‌شود، خداى سبحان مى‌فرمايد:

«... إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ»؛⁽¹⁾تنها به آنچه مى‌كرديد مجازات مى‌شويد.

مَثل آفرينش اينان مَثل مدرسه‌اى است كه حاكمى بنا مى‌كند و دانش‌آموزان را به تحصيل در آن فرا مى‌خواند، گو اين‌كه مى‌داند برخى از آنها در درس خواندن سستى كرده، در امتحان مردود مى‌شوند و همين امر آنان را رنجيده و دل آزرده خواهد كرد؛ آيا در اين جا صحيح است كه بگوييم: بهتر آن بود كه حاكم، مردودى‌ها را به مدرسه‌اش فرا نمى‌خواند؟ قطعاً صحيح نيست و درست آن است كه بگوييم بايد همه واجدان شرايط را به مدرسه فرا خواند؛ اگر چه برخى مردود مى‌شوند.

عقاب

مسأله: عقاب و مجازات الهى جريمه‌اى است متناسب با جرم انجام شده و نه بيش از آن؛ و چه بسا اين عقاب بر حالت‌هاى گوناگون، در آتش و نظير آن، بر آدمى توزيع مى‌شود، خداى سبحان مى‌فرمايد:

«...إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ»؛⁽²⁾تنها به آنچه مى‌كرديد مجازات مى‌شويد.

و مى‌فرمايد: «جَزاءً وِفاقاً»؛⁽³⁾كيفرى است مناسب [با جرم آنها].

اما در فاصله بين عذابها، آنها احساس عقاب نمى‌كنند؛ شايد آياتى از قرآن كريم كه در ذيل به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم ناظر بدين امر باشند:

«وَ هُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ»؛⁽⁴⁾و در آنجا [چيزى] نمى‌شنوند.

«وَ تَرَى النّاسَ سُكارى...»؛⁽¹⁾و مردم را مست مى‌بينى.

«قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى...»؛⁽²⁾مى‌گويد: پروردگارا! چرا نابينا محشورم كردى.

واضح است كه نابينا عقاب‌هاى ديدارى را و ناشنوا نيز عقاب‌هاى شنيدارى را و مست‌ها هم به دليل مستى و درد نكشيدن از عوامل دردآور، عقاب را احساس نمى‌كنند.

و البته اين مطلب قابل تأمل است.

جمع اين دسته آيات - كه سه موردش را ذكر كرديم - و دسته ديگرى از آيات كه مى‌گويند: آنان در جهنم جاويدند⁽³⁾

اعراف (7) آيه 36: «وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِٔايَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَآ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ»؛ و كسانى كه آيات ما را دروغ انگاشتند و از [پذيرش] آنها تكبّر ورزيدند، آنان اهل دوزخند [و] در آن جاودانند.

چگونگى آفرينش

يكى از رواياتى كه برخى گفته‌هاى سابقمان را تأييد مى‌كند، روايتى است كه در بحارالأنوار از علل الشرائع نقل شده و همين روايت را مرحوم حرّ عاملى قدس‌سره در الجواهر السنيه از محمد بن شاذان نقل مى‌كند كه خداى عزّوجلّ در حديث قدسى مى‌فرمايد:

همانا من آدم را آفريدم و بدنش را از چهار چيز هم نهادم سپس آنها را به وراثت در فرزندانش نهادم تا در جسدهاشان رشد كند و آنان تا روز قيامت بر اينها رشد مى‌كنند و هنگامى كه جسدش را آفريدم آن را از تر و خشك و گرم و سرد هم نهادم؛ به اين صورت كه

من آن را از خاك و آب آفريدم و سپس در آن نفس و روح قرار دادم. بنابراين خشكى هر جسد از ناحيه خاك و تريش از طرف آب و حرارتش از جانب نفس و سرديش از ناحيه روح است. پس از اين آفرينش نخست، در آن جسد چهار نوع آفريدم و آنها به اذن من مايه بقاى جسد و تداوم آنند. آن جسد جز بدانها بر پا نمى‌ايستد و هيچ يك از [خود] آنها نيز جز با ديگرى بر پا نمى‌ايستد، از آن جمله تلخى سودا و صفرا، خون و بلغم است؛ سپس برخى از اين آفريدگان را در برخى ديگر جا دادم. بنابراين مسكن يبوست در تلخى و مسكن ترى در سودا و صفرا و مسكن حرارت در خون و مسكن سردى در بلغم قرار داده شد، لذا هر جسدى به سبب اين انواع چهارگانه‌اى كه مايه بقا و دوام‌اند اعتدال يابد و هر كدام از آنها را چهار نوع قرار دادم نه بيشتر و نه كمتر، صحتش كمال يابد و نهادش اعتدال [ولى] اگر هر يك از آنها بر ديگران فزونى يابد بر ايشان چيره شود و آنها را از مسير خود خارج كند و از ناحيه آن به قدرى كه انحراف، افزايش يابد بيمارى بر بدن داخل مى‌گردد.⁽¹⁾اين حديث نياز به شرحى مفصّل براى هر فقره‌اش دارد كه به دليل مراعات اختصار در اين كتاب آنرا ترك كرديم. شيخ سعدى، قسمتى از متن حديث مزبور را در ابياتى به نظم كشيده و مى‌سرايد:

چهار طبع مخالف سركش *** چند روزى شوند باهم خش

چون يكى زين چهار شد غالب *** جان شيرين بر آيد از غالب

لا جرم مرد عاقل كامل *** ننهد بر حيات دنيا دل

اطبّاى طب قديم گفته اند: «هر يك از اين طبايع چهارگانه در بدن، از حيث زيادى و كمى و توسط، سبب شش هزار بيمارى است و مجموعه آنها بيست و چهار هزار بيماريند و بيست و چهار هزار علامت دارند و بيست و چهار هزار سبب و بيست و چهار هزار دوا» اين دانش مرتبه‌اى از پزشكى است؛ چون، خصوصيات و جزئيات، بسيار زيادند به

گونه‌اى كه جز خداى سبحان احدى بر آنها آگاه نيست.

جهان اسباب و مسببات

مسأله: خداى متعال، اين جهان را جهانِ اسباب و مسببات قرار داده است؛ قرآن كريم مى‌فرمايد: «ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً»؛⁽¹⁾«او از اين اسباب، پيروى [و استفاده] كرد». و در حديثى شريف نيز مى‌خوانيم:

أبى اللّه أنْ يجري الأمور إلاّ بأسبابها⁽²⁾خداى متعال ابا دارد كه كارها جز از مجراى اسبابشان انجام شوند.

همچنين خداى - عزّوجلّ - اين قانون را ميان دنيا و آخرت نيز قرار داده؛ مثلاً تسبيح گفتن به درختى در آخرت تبديل مى‌شود و تحميد (الحمدللّه) در اين‌جا به خدمت‌گزار يا حوريه يا نظاير آن بدل مى‌شود؛ روايات متواتر⁽³⁾

اين روايت در امالى شيخ صدوق، ص 607، مجلس 88، ح 16 و در ثواب الأعمال، ص 11، باب ثواب من قال «سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله إلاّ اللّه و اللّه اكبر» آمده است.

جست‌جو كنيد. اين سنتى الهى است كه خداى متعال آن را با قدرت و اختيار خويش برقرار داشته است.

جايگزينى سنت‌هاى الهى

روشن است كه خداى متعال مى‌تواند سنت‌هايى (اسبابى) را با سنت‌هاى ديگر جابه‌جا كند؛ مثلاً در قرآن و احاديث وارد شده است كه در روز قيامت، دستان، پاها، پوست‌ها، اماكن و غيره، له يا عليه اشخاص گواهى مى‌دهند؛ براى نمونه در آيات ذيل مى‌خوانيم:

«الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ»؛⁽¹⁾امروز بر دهانشان مهر مى‌نهيم و دست‌هايشان با ما سخن مى‌گويند و پاهايشان كارهايى را كه انجام مى‌دادند شهادت مى‌دهند.

«يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها»؛⁽²⁾آن روز است كه [زمين] تمام خبرهاى خود را بازگويد.

هم چنين براى نمونه در روايتى از امام صادق عليه‌السلام مى‌خوانيم:

ما مِنْ يَوْمٍ يَأتي عَلى ابن آدَم إلاّ قال لَهُ ذلكَ اليَوْم: يا بن آدم أنا يَوْمٌ جديد و أنا عَليك شَهيد فقُل فيَّ خَيْرا و اعمل فيَّ خَيْرا أشْهَد لَك بِهِ يَوْم القيامة فإنَّكَ لَنْ تَراني بَعْدَها أبَدا؛⁽³⁾هيچ روزى نيست كه بر فرزند آدم بگذرد جز آن كه آن روز به وى مى‌گويد: اى فرزند آدم! من روزى نو هستم و بر تو گواه، پس در من [سخن] خير بگو و در من [كار] خير انجام بده تا در روز قيامت براى تو بدان شهادت بدهم؛ زيرا پس از آن ديگر هرگز مرا نخواهى ديد.

يعنى در دنيا آن روز بر نمى‌گردد، لكن در روز قيامت مى‌آيد و شهادت مى‌دهد، همان

گونه كه مفاد اين روايت و امثال آن حاكى از اين معنايند.

نيز ساختمان ها، زمين‌ها، جامدات، نباتات و حيوانات همه و همه در روز قيامت گواهى مى‌دهند.⁽¹⁾

يا ابن مسعود، لمّا أسري بي إلى السماء أراني جبرئيل مسجد كوفان، فقلت: يا جبرئيل ما هذا؟ قال: مسجد مبارك كثيرالخير عظيم البركة اختاره اللّه لأهله وهو يشفّع لهم يوم القيامة؛ اى ابن مسعود! آن گاه كه به آسمان برده شدم، جبرئيل مسجد كوفه را نشانم داد، گفتم: اى جبرئيل اين چيست ؟ او گفت مسجدى مبارك، پر خير و بزرگ بركت است كه خدا آن را براى اهلش برگزيد وآن [مسجد] در روز قيامت برايشان شفاعت مى‌كند... .

در همين كتاب، ص 36 نيز آمده است كه معاذ بن جبل از رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله روايت مى‌كند كه فرمودند:

لكأنّي بمسجد كوفان يأتي يَوْم القيامة مُحْرما يشهد لِمَن صَلّى فيه ركعتين؛ گويا در مسجد كوفه‌ام كه آن در روز قيامت احرام بسته مى‌آيد و براى هر آن كه دو ركعت نماز در آن خوانده گواهى مى‌دهد.

«...وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ...»؛⁽²⁾و هر موجودى، تسبيح و حمد او مى‌گويد؛ ولى شما تسبيح آنها را نمى‌فهميد.

مراد از تسبيح گويى در آيه فوق، تكوينى نيست، زيرا اين گونه تسبيح گويى مسلم است، بلكه سخن آيه فوق در تسبيح گويى تشريعى اينها است و اينكه هر يك با زبان خاص خود تسبيح مى‌گويند.

«فَإِذا هُمْ بِالسّاهِرَةِ»؛⁽³⁾ناگهان همگى بر عرصه زمين ظاهر مى‌گردند!».

«فَقالَ لَها وَ لِلأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ»؛⁽⁴⁾«پس به آن و به زمين فرمود: خواه يا ناخواه بياييد آن دو گفتند: فرمان‌پذير آمديم.

آفرينش ارواح

مسأله: ظاهر برخى روايات حاكى از آن است كه پس از تقسيم ماده اوليه جهان - آب - به شيرين و شور، خداى تبارك و تعالى ارواح آدميان را آفريد؛ ارواح مؤنين را از علّيّين⁽¹⁾يعنى طبقات عالى معنوى و ارواح كافران را از سجّين يعنى طبقات پايين معنوى. همان گونه كه در حديثى آمده؛ اين ارواح دو هزار سال پيش از خلق بدن‌هايشان آفريده شدند.⁽²⁾در برخى روايات سخن از آفرينش موجوداتى است كه از آنها با نام‌هاى أظلّه و اشباح و نظاير آن ياد شده، كه ظاهراً مراد از آن، همان ارواح اند؛ چه، ارواح در مقايسه با ابدان مانند سايه و شبحند؛ چون روح با اين دو واژه تناسب دارد؛ زيرا سايه همان فضاى فاقد نور است، نه صورت محض تهى از ماده، و روح نيز ممكن است همين گونه باشد؛ در روايتى از امام باقر عليه‌السلام مى‌خوانيم:

إنَّ الروح مُتَحرّك كالريح و إنَّ الروح مُجانس للريح؛⁽³⁾همانا روح مانند باد، متحرّك و از جنس آن است.

در روايتى از امام صادق عليه‌السلام نيز چنين مى‌خوانيم:

الروح جِسْمٌ رَقيق قَد اُلبِسَ قالباً كثيفاً - إلى أن قال: - الروح بمَنْزلة الريح في الزق؛⁽¹⁾روح جسم رقيقى است كه با قالبى مادى با جرم متراكم، پوشانده شده است... روح مانند بادى است در مشك.

در روايت ديگرى مى‌فرمايند:

إنَّ اللّه تبارك و تعالى أخَذَ ميثاق العِباد و هُم أظِلَّة قَبْل الميلاد، فَما تَعارف مِن الأرواح إئْتلَفَ و ما تَناكَر مِنْها إخْتَلَف؛⁽²⁾همانا خداى تبارك و تعالى از بندگان در حالى كه پيش از تولّد سايه‌هايى بودند، پيمان گرفت، لذا ارواحى كه [در آن‌جا] با يكديگر آشناشدند [در اين جهان] با هم الفت يافتند و آنهايى كه [آن‌جا ]همديگر را انكار كردند [در اين جهان ]در اختلاف افتادند.

هم‌چنين در روايت ديگرى راوى از ايشان مى‌پرسد:

نظرتان درباره ارواح چيست؟ ايشان مى‌فرمايند: بى‌شك آنها سربازانى سازمان يافته هستند، آنهايى كه [در آن‌جا] با يكديگر آشنا شدند [در اين جهان] با هم الفت يافتند و آنهايى كه [در آن‌جا] يكديگر را انكار كردند [در اين جهان] در اختلاف افتادند.

راوى مى‌گويد: گفتم: به يقين ما نيز بدان معتقديم. حضرت فرمودند: همين طور است. همانا خداى عزّوجلّ از بندگان، در حالى كه پيش از تولد سايه‌هايى بودند پيمان گرفت و اين همان معناى سخن او است كه فرمود: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ...»؛⁽³⁾«و [به خاطر بياور ]زمانى كه پروردگارت از پشت و صلب فرزندان آدم، ذريه آنها را برگرفت و آنها را گواه برخويشتن ساخت». حضرت در ادامه فرمودند: لذا آنان كه در آن روز بدان اقرار كردند، همان الفت در اين جا هم آمد و آنان كه در آن روز انكارش كردند، همان اختلاف در اين جا نيز آمد.⁽⁴⁾

روايت فوق بدين معناست كه ارواح معترف، با يكديگر الفت يافتند و ارواح انكاركننده از ديگر ارواح جدا شدند و البته هر گروه نيز با هم‌جنس خويش الفت نمودند.

امام باقر عليه‌السلام نيز از پدرش و ايشان از جدش روايت نموده كه رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله به على عليه‌السلام فرمودند:

أنت الذي اِحْتَجَّ اللّه بك في ابْتِداء الخَلْق حَيْثُ أقامَهُم أشْباحا، فقال لهم: ألَسْتُ بربِّكم؟ قالوا بَلى، قال: و مُحمّد رَسولي، قالوا بَلى، قال: و علي أمير المؤمنين، فأبى الخَلْق جميعا إلاّ اِستكبارا و عُتّوا عَنْ ولايتك إلاّ نَفَر قليل و هُم أقَلُّ القليل و هُم أصحاب اليَمين...؛⁽¹⁾تو آن كسى هستى كه خداى عزّوجلّ در ابتداى آفرينش به تو احتجاج نمود؛ آن‌جا كه انسان‌ها را به صورت اشباح درآورد و بدانها فرمود: آيا من پروردگارتان نيستم؟! گفتند: بلى. حضرت حق فرمود: و محمد[ صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله ] فرستاده‌ام نيست؟ گفتند: آرى. حضرت حق فرمود: و على[ عليه‌السلام ] اميرالمؤنين نيست؟ در اين هنگام بود كه همگى خلق از روى كبر و نافرمانى از ولايت تو [از اقرار بدان ]ابا كردند، جز چند نفرى و آنان بسيار بسيار اندك‌اند و آنان اصحاب يمينند.

مراد از عبارت «خلق» مسلمانان معاصر رسول خدايند صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و گرنه روشن است كه پس از آن دوره، نيمى از آنان يا اكثرشان به امامت ايشان اعتراف نمودند و در دوره امامت حضرت مهدى(عجل اللّه فرجه) نيز همگى خلق به امامتش اعتراف مى‌كنند.

هم چنين عبارت «گفتند: بلى» در پاسخ به سؤال «آيا من پروردگارتان نيستم؟» و «محمد [ صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله ] فرستاده من نيست؟!» حاكى از پاسخ مثبت مسلمانان است، نه ديگران.

بنابراين نسبت به روايات پيامبر و ائمه - صلوات اللّه عليهم اجمعين - بايد زمان، مكان، شرايط و خصوصيات ديگر مورد ملاحظه قرار گيرد؛ همان گونه كه وقتى فردى از ما با ديگرى سخن مى‌گويد اين گونه ويژگى‌ها را لحاظ مى‌كند. قرآن كريم مى‌فرمايد:

«وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاّ بِلِسانِ قَوْمِهِ...»؛⁽²⁾و ما هيچ پيامبرى را جز به زبان قومش،

نفرستاديم.

رسول اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله نيز مى‌فرمايند:

إنَّا مَعاشِر الأنبياء أُمِرْنا أنْ نُكلِّم النّاس عَلى قَدْر عُقولِهِم؛⁽¹⁾همانا ما گروه أنبياء مأموريم كه با [هر گروه از] مردم به اندازه عقلشان سخن گوييم.

حذيفه از ايشان روايت مى‌كند كه فرمودند:

ما تَكامَلَت النُبوَّة لنَبيِّ في الأظلَّة حَتّى عَرَضَت عَلَيْه ولايَتي و ولاية أهل بَيْتي و مثلوا لَه فأقرُّوا بطاعَتهِم و ولايَتهِم؛⁽²⁾در عالم أظلّه نبوت هيچ پيامبرى تثبيت نشد، مگر آن‌كه ولايت من و اهل بيتم بر او عرضه شد و بر ايشان تجسم يافتند و آنها به فرمانبردارى از ايشان و ولايتشان اقرار كردند.

رابطه ميان اين دو روايت واضح است و اگر در معناى دو روايت پيشين جز آنچه گفتيم فرض شود، جمع ميان آن دو آشكار نخواهد شد.

در روايت ديگرى از امام باقر عليه‌السلام و امام صادق عليه‌السلام آمده است كه فرمودند:

إنَّ اللّه خَلَق الخَلْق و هِي أظِلَّة، فأرْسَلَ رَسولَه مُحمّدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله فَمِنْهم مَنْ آمَنَ بِهِ و مِنْهُم مَن كذَّبَهُ، ثُمَّ بَعَثَه في الخَلْق الآخر فآمَنَ بِهِ مَنْ كان آمَنَ بهِ في الأظِلَّة و جَحَدَهُ مَن جَحَد بهِ يَوْمَئذٍ، فقال سبحانه: «فَما كانُوا لِيُؤمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ...»⁽³⁾- ⁽⁴⁾همانا خدا خلق را آفريد در حالى كه سايه‌هايى [ارواحى ]بودند. آن‌گاه رسولش محمد صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله را فرستاد [بر آنها عرضه كرد]. برخى بدو ايمان آوردند و برخى او را تكذيب كردند. سپس او را در آفرينش ديگر [عالم دنيا ]مبعوث كرد آن‌گاه همان كسانى به او ايمان آوردند كه در عالم سايه‌ها بدو ايمان آوردند و همان كسانى منكر او شدند كه در آن روز او را انكار كردند؛ بنابراين خداى سبحان فرمود: «اما آنها به چيزى كه پيش از آن تكذيب كرده بودند، ايمان نياوردند».

بطون آيات

ظاهراً تفسير فوق از آيه مذكور جلوه‌اى از بطون آيه است؛ زيرا آيات قرآن بطون و مصاديقى دارند، و مراد از مصاديق آن است كه ظاهر آيات، مضمون كلى‌اى را بيان مى‌كند كه بر تك تك مصاديق خود منطبق مى‌شود و مراد از داشتن بطون آن است كه ظاهرش چيزى مى‌گويد و باطنش چيزى ديگر؛ مانند امور حسّى و مادى. براى مثال در امور مادى مى‌توان اين مثال را زد كه آب سيب مصداق باطن سيب است و اگر از آب سيب، رُب بسازيم اين رُب بطن بطن آن مى‌شود و هم‌چنين زمانى كه از آن ربّ، قرص‌هايى [بسيار فشرده] مى‌سازيم در واقع با بطنِ بطنِ بطنِ آن مواجه شده‌ايم.

در كافى از امام باقر عليه‌السلام نيز روايت شده كه فرمودند:

«اى جابر! همانا خدا اولين چيزى كه آفريد محمد صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و عترت هدايتگر هدايت شده او بود و آنها در پيشگاه خدا اشباحى نورانى بودند». جابر مى‌گويد: گفتم: اشباح يعنى چه ؟ حضرت پاسخ دادند: يعنى سايه نور، بدن‌هايى نورانى، بدون ارواح كه با روحى يگانه تأييد شده بودند و آن روح‌القدس بود و [محمد صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و ]خاندان او به سبب آن روح خدا را عبادت مى‌كردند و به همين خاطر آنان بندگانى بودند، بردبار، عالم، نيك و برگزيده كه با نماز و روزه و سجده و تسبيح و تهليل گفتن، خدا را عبادت مى‌كردند، نماز مى‌خواندند، حج مى‌گزاردند و روزه مى‌گرفتند.⁽¹⁾برخى مى‌گويند: «پيامبر و معصومان - عليهم الصلاة و السلام - پيش از اين دنيا مانند اين دنيا ارواح جداگانه نداشتند، بلكه تنها واجد يك روح بودند، و روحى كه آنها را راهنمايى مى‌كرد روح القدس بود» واللّه العالم. در اين باره شايد بتوان سخن رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله را اشاره بدان گرفت كه فرمودند:

أنا و عَليٌّ مِنْ شَجَرةٍ واحِدَة؛⁽²⁾من و على از يك درختيم... .

روح و بدن

مسأله: روح و بدن، هر دو مادى‌اند، لكن روح ماده‌اى رقيق است - عقل و نفس و غيره نيز با وجود اختلافى كه باهم دارند - اين چنينند⁽¹⁾اما بدن، ماده‌اى با تراكم جرم زياد است. خداى متعال براى هر روح، بدنى متناسب با آن قرار داده است؛ يعنى بدن‌هاى سجّينيان متناسب با روح خود و بدن علّيينيان نيز مانند روحشان است. بنابراين روح آفريده شده از سجّين و آب شور تلخ مزه، بدنى از سجّين، و روح آفريده شده از علّيين و آب درياى شيرين بدنى از علّيين دارد. اين تناسب، همان گونه كه در حكمت نيز آمده، از باب سنخيت جسم و روح است. در قرآن كريم آمده است:

«وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً»؛⁽²⁾و اگر [مردم] در راه درست، پايدارى ورزند، قطعاً آب گوارايى بديشان نوشانيم.

امام باقر عليه‌السلام در تفسير اين آيه چنين فرموده:

يعني مَنْ جَرى فيه شَيء مِن شِرك الشَّيطان عَلى الطَريقة، يَعني عَلى الوِلاية في الأصْل عِنْد الأظِلَّة حينَ أخَذَ اللّه ميثاقَ بني آدم «لَأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً» يعني لكنّا وَضَعْنا أظِلَّتَهم في الماء الفُرات العَذِب؛⁽³⁾اگر آنها در مسأله ولايت تحت تأثير شيطان قرار نمى‌گرفتند - همان ولايتى كه خداى متعال در ميثاقش با بنى آدم [در عالم ذرّ] از آنها گرفت - همانا ارواح آنها را در اجسادى مخلوق از آب شيرين مى‌آفريديم.

و در حديثى ديگر از امام باقر عليه‌السلام در همين مورد آمده:

يعني لَوْ اِسْتَقاموا عَلى وِلايَة علي بن أبي طالب اميرالمؤمنين و الأوْصِياء مِنْ وُلْدِهِ عليهم‌السلام و قَبِلُوا طاعَتَهم في أمْرِهِم و نَهْيِهِم لأسْقَيْناهُم ماءً غَدَقا، يقول لأشربْنا قُلوبهم الإيمان، و

الطَّريقَة هي الإيمان بولاية علي و الأوصياء؛⁽¹⁾اگر بر ولايت على بن ابى طالب، اميرالمؤنين و ائمه از نسل او - عليهم الصلاة و السلام - استقامت ورزند و در امر و نهيشان، فرمانبرداريشان را بپذيرند، با آب فراوان سيرابشان مى‌كنيم؛ خدا مى‌فرمايد: «لَأَسْقَيْنَهُم مَّآءً غَدَقًا»؛ قلوبشان را از ايمان مالامال مى‌كرديم و مراد از «طريقة» [= راه ]همان ايمان به ولايت على و اصياى او عليهم‌السلام است.

عالم ذر

مسأله: خداى متعال ارواح را حدود دو هزار سال يا بيشتر، پيش از ابدان آفريد، سپس بدن‌هايشان را به صورت ذره‌هايى قرار داد و در آن عالم [عالم ذر] آزمايششان كرد.

على بن معمّر از پدرش روايت مى‌كند كه:

از امام صادق عليه‌السلام درباره اين قول خداى عزّوجلّ سؤال كردم؛ آن‌جا كه فرمود: «هذا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى»؛⁽²⁾اين [پيامبر نيز] بيم‌دهنده‌اى از [جمله ]بيم‌دهندگان نخستين است.

حضرت فرمودند: إنَّ اللّه تبارك و تعالى لمّا ذَرَأَ الخَلْق في الذَرِّ الأوَّل فَأقامَهُم صُفُوفاً قُدّامِهِ، بَعَثَ اللّه محمَداً صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله فآمَنَ بِهِ قَوْمٌ و أنكره قَوْم، فقال اللّه: «هذا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى»، يعني به محمّداً صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله حَيْثُ دَعاهُم إلى اللّه عَزَّوجَلَّ في الذَرِّ الأوَّل؛⁽³⁾آن‌گاه كه خداى تبارك و تعالى در عالم نخستين، خلق را آفريد و آنها را به صورت صفوفى مقابل خود ايستاند، محمد صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله را [به سوى آنها] مبعوث نمود؛ قومى به او ايمان آوردند و قومى انكارش نمودند. پس خدا فرمود: «اين بيم‌دهنده‌اى از بيم‌دهندگان نخستين است» كه منظورش [حضرت] محمد صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله است آن گاه كه در عالم ذر نخستين، آنها را به سوى خداى عزّوجلّ فرا خواند.

بنابراين امتحان در آن‌جا نسبت به الوهيت، نبوت، ولايت و شايد نسبت به معاد بوده است.

ظاهر برخى روايات اين است كه اين دنيا مبتنى بر آن عالم است - ولو به نحو مقتضى - ؛ زيرا خداى تبارك و تعالى خلق را در عالم ذر و پيش از آزمونشان در اين دنيا آزمود. در رواياتى متعددى نيز به اين امتحان در آن عالم اشاره شده است؛ مثلاً در زيارت حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام چنين آمده است:

يا مُمْتَحَنَة، اِمْتَحَنَكِ اللّه الذي خَلَقكِ قَبْلَ أنْ يَخْلُقَك، فَوَجَدَكِ لِما إمْتَحَنَكِ صابرة؛⁽¹⁾اى امتحان شده! خدا تو را امتحان كرد، پيش از آفرينش تو، و تو را بر آنچه امتحانت كرد صابر يافت.

چگونگى امتحان

سؤال: آن امتحان چگونه بود؟ روايات مربوطه گوناگونند و شايد دليل آن، تعدّد امتحان‌هاى آن جا بوده است؛ همان گونه كه بشر، در دنيا نيز با امتحان‌هاى گوناگونى آزموده مى‌شود؛ مثل ايمان، روزه، نماز، خمس، زكات، حج، جهاد و غيره؛ لذا خداى متعال مى‌فرمايد:

«وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرِينَ»؛⁽²⁾و قطعاً شما را به چيزى از [قبيل] ترس و گرسنگى، و كاهشى در اموال و جان‌ها و محصولات مى‌آزماييم؛ و بشارت ده شكيبايان را.

زراره از امام باقر عليه‌السلام روايت مى‌كند كه فرمودند:

اگر مردم مى‌دانستند كه آغاز خلقت چگونه بود [حتى] دو كس اختلاف نمى‌نمودند. سپس فرمودند: همانا خداى تبارك و تعالى پيش از آن كه خلق را بيافريند، فرمود: باش [خلق شو] آبى شيرين كه بهشتم و اهل طاعتم را از تو بيافرينم و باش [خلق شو] آبى شور تا از تو آتشم و اهل معصيتم را بيافرينم، سپس آن دو را امر فرمود [تا بياميزند] و آنها با يكديگر آميختند. لذا [گاهى ]مؤمن از كافر و [گاهى] كافر از مؤمن متولد مى‌گردد. سپس [خدا ]گِل

آدم را از خاك زمين برگرفت و آن را به سختى ماليد كه ناگهان به صورت ذره‌هايى به حركت درآمدند. به اصحاب يمين فرمود: به سلامت به سوى جنّت [برويد] و به اصحاب آتش فرمود: به سوى دوزخ [برويد] كه باكى ندارم. سپس به آتش فرمان [فروزش] داد و آن افروخته شد، آن‌گاه به اصحاب شمال فرمود: داخلش شويد، ولى آنها گريختند؛ به اصحاب يمين فرمود: داخلش شويد، آنها بى‌درنگ داخل شدند و خدا [به آتش] فرمود: «سرد و سلامت باش» و آن سرد و سلامت شد. آن گاه اصحاب شمال گفتند: پروردگارا! ما را ببخشاى، او فرمود: شما را بخشودم. پس داخل شويد، آنها رفتند و [لكن] از آن فرار كردند، آن‌جا بود كه فرمانبردارى و نافرمانى به منصه ظهور رسيد. پس نه آنان مى‌توانند از زمره اينان شوند و نه اينان از آنان.⁽¹⁾عبارت «نمى‌توانند» بدين معناست كه هواهايشان نمى‌گذارند كه آنان اين گونه شوند و گرنه اختيار و اراده دارند و بدين سبب، مستحق ثواب و عقاب مى‌شوند و در غير اين صورت نه ثواب به فعلشان تعلق مى‌گرفت و نه عقاب. قبلاً نيز بدان اشاره كرديم و آن را بيان مقتضى دانستيم، نه علت تامه؛ و تفصيل آن در علم كلام آمده است.

در حديثى جابر از امام باقر عليه‌السلام و ايشان از اميرالمؤنين عليه‌السلام روايت كرده كه فرمودند: خداى تبارك و تعالى به ملائكه فرمود: «...إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ * فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ»؛⁽²⁾من بشرى را از گِلى خشك، از گِلى سياه و بدبو، خواهم آفريد. پس وقتى آن را درست كردم و از روح خود در آن دميدم، پيش او به سجده در افتيد.

حضرت در ادامه فرمودند: و كان ذلك مِنَ اللّه تَعالى في آدَم قَبْل أنْ يَخْلُقَه و اِحْتِجاجا مِنْه عَلَيْهم. قال: فاغْتَرَفَ رَبَّنا عَزَّوجَلَّ غُرفَةً بيَمينِهِ مِنَ الماء العَذِب الفُرات و كِلْتا يَدَيْه يَمين؛ اين [حادثه] از جانب خدا درباره آدم عليه‌السلام ، قبل از آن كه او را بيافريند و به عنوان احتجاجى از

ناحيه او بر آنها باشد رخ داد. در ادامه فرمودند: آن گاه خداى عزّوجلّ با دست راستش مشتى از آب شيرين گوارا برداشت و [البته] هر دو دستش راست است.

ظاهراً مراد از واژه يمين [= دست راست] يُمن و بركت است نه دست راست مادى؛ زيرا خداى متعال از جسم و ماديّات منزه است، از اين‌رو حضرت فرمودند: هر دو دستش راست است، يعنى شومى در خداى متعال راه ندارد. حضرت ادامه دادند:

فَصَلْصَلَها في كَفِّه حَتّى جَمَدَت فقال لَها: مِنْك أخْلق النبيّين و المُرسلين وعبادي الصالحين و الأئمّة المُهتدين و الدُّعاة إلى الجنّة و أتْباعِهِم إلى يَوْم القيامة و لا أُبالي و لا اُسأل عَمّا أفْعَل و هُم يَسألون؛ او را در دست خود خشك كرد تا آن سِفت شد، آن گاه فرمود: تنها از تو پيامبران و مرسلين و بندگان صالحم و امامان هدايت گشته‌ام و فراخوانان به بهشت و پيروانشان تا روز قيامت را مى‌آفرينم و باكى ندارم و درباره آن‌چه مى‌كنم مورد سؤال واقع نمى‌شوم، بلكه آنانند كه مورد سؤال واقع مى‌شوند.

مراد از واژه «دست»، قدرت اوست كه بر هيچ كسى پوشيده نيست. دليل اين كه خداى متعال در افعالش مورد سؤال قرار نمى‌گيرد آن است كه او تمام افعال خويش را طبق علم، حكمت و مصلحت انجام مى‌دهد، لكن آدمى برخى افعال خود را طبق حكمت و مصلحت و برخى ديگر را از روى جهل، مفسده يا شك و نظاير اينها انجام مى‌دهد، لذا در مقابل افعالش مسؤول است. خداى متعال از پيامبران عليهم‌السلام نيز پرسش مى‌كند؛ در قرآن كريم آمده است:

«فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ»؛⁽¹⁾پس، قطعا از كسانى كه [پيامبران ]به سوى آنها فرستاده شده‌اند خواهيم پرسيد و قطعا از [خود ]پيامبران [نيز ]خواهيم پرسيد.

زيرا حكمى كه از جانب پروردگار مى‌آيد بايد عام باشد. اميرالمؤمنين عليه‌السلام نيز به اين نكته اشاره كرده و مى‌فرمايند: اگر او پس از وفات رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله بدنش را غسل داد، نه بدان جهت بود كه - العياذ باللّه - جسم شريفش متنجس بود، بلكه براى اجراى سنت

[قانون شريعت] چنين كرد.⁽¹⁾در عرف جديد نيز به آن، قانون‌مند شدن گويند. در ادامه نيز فرمودند:

ثم اِغْتَرَفَ غُرْفَةً أُخْرى مِنَ الماء المالِح الأُجاج فَصَلْصَلَها في كَفِّهِ فَجَمَدَت ثُمَّ قال لَها: مِنك أخْلق الجَبَّارين و الفَراعِنَة و العُتاة و إخْوان الشَّياطين و الدُّعاة إلى النَّار إلى يَوْم القيامة و أشْياعِهِم و لا أُبالي و لا أُسأَلُ عَمَّا أفْعَل و هُم يُسْألون. قال: و شرطه في ذلك البداء و لَم يشترط في أصحاب اليمين؛ سپس مشتى ديگر از آب نمكين شور برگرفت و در دست خود خشك كرد تا آن كه سِفت شد، سپس بدان فرمود: تنها از تو، جباران و فراعنه و نافرمانان و برادران شيطان و فراخوانان به سوى آتش در روز قيامت و پيروان آنها را مى‌آفرينم و باكى ندارم و در آنچه انجام مى‌دهم مورد سؤال قرار نمى‌گيريم و آنهايند كه بايد مورد سؤال واقع شوند. راوى مى‌گويد: امام اين امر را مقيد به «بداء» كرد ولى اين امر را درباره اصحاب يمين شرط ننمود.

شايد مراد از واژه «بداء» در اين عبارت آن باشد كه اين امر [جهان] از قدرت خداى سبحان خارج نشد و آنچه گفته شد علت تامه و نيز به گونه‌اى نبود كه احتمال وقوع خلافش محال باشد؛ تا همانند اجتماع نقيضين يا ضدين و يا مساوى بودن جزء با كل محال باشد. حضرت ادامه دادند:

ثم أَخْلَطَ الماءَيْن جَميعاً في كَفِّهِ فَصَلْصَلَهُما ثُمَّ كفَّهُما قُدّام عَرْشِهِ و هُما سُلالَةٍ مِن طين؛⁽²⁾سپس [خدا هر دو نوع] آب‌ها را در دستش به هم آميخت و خشك كرد و سپس آن دو را

پيشاپيش عرش جمع كرد در حالى كه عصاره‌اى از گِل بودند.

زراره نيز روايت مى‌كند كه:

مردى از امام باقر عليه‌السلام درباره آيه: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ...»؛⁽¹⁾«و [به خاطر بياور] زمانى را كه پروردگارت از پشت و صلب فرزندان آدم، ذريه آنها را برگرفت» سؤال كرد. حضرت - در حالى‌كه پدرش عليه‌السلام مى‌شنيد - فرمودند: پدرم به من خبر داد كه خداى عزّوجلّ مشتى از خاك آن سرزمين - كه آدم عليه‌السلام را از آن آفريد - برگرفت و بر آن آب شيرينِ گوارا ريخت و سپس آن را چهل روز [به حال خود ]واگذاشت و بعد، آب نمكين شور بر آن ريخت و چهل روز به حال خود گذاشت. زمانى كه آن گِل خمير درآمد آن را برداشت و آن را به شدت ماليد و در اثر اين [كار] آنها به صورت ذره‌هايى از چپ و راستش بيرون آمدند. او به همه آنها دستور داد كه در آتش بروند. اصحاب يمين داخل آن شدند و [آتش] برايشان سرد و سلامت شد و [لكن] اصحاب شمال از اين كار خوددارى كردند.⁽²⁾ابن اذينه نيز از امام صادق عليه‌السلام روايت مى‌كند كه:

نزد ايشان بوديم و از مردى از شيعيانمان ياد كرديم و [در توصيف او] گفتيم: در او تندى‌اى وجود دارد، حضرت فرمودند: مِن علامةِ المؤمن أن تكون فيه حِدَّة؛ از نشانه[هاى ]مؤن آن است كه در او تندى‌اى است.

راوى مى‌گويد: عرض كرديم: عموم اصحاب ما از تندى برخوردارند؟ حضرت فرمودند: إنَّ اللّه في وقتٍ ما ذَرأهم أمر أصحاب اليَمين - وأنتم هُم - أن يدخلوا النّار فَدَخَلوها فأصابَهُم وَهج، فالحِدَّة مِن ذلك الوَهج، وأمر أصحاب الشمال - وهُم مُخالِفُوهم - أن يَدخلوا النَّار فَلَم يفعلوا فَمِن ثُمَّ لَهُم سَمت ولَهُم وقار⁽³⁾همانا وقتى خداى تبارك و تعالى آنها را آفريد به اصحاب يمين - كه شما از آنها هستيد - فرمود كه داخل آتش شوند. آنان نيز داخل شدند و زبانه‌اى از آتش بدان‌ها رسيد. اين تندى ناشى از آن زبانه آتش است. به

اصحاب شمال نيز كه مخالفان آنانند دستور داد كه داخل آتش شوند، آنها سر باز زدند و به همين سبب، چهره‌اى آراسته و با وقار از خود نشان مى‌دهند.

شايد مراد از واژه «حِدّت» در اين‌گونه روايات، آن باشد كه اهل حق برحقشان مصرّند و معتقدند كه مخالفانشان بر اساس منطق و تعقل سخن نمى‌گويند و تنها با سروصدا و جوسازى سعى در اثبات عقايد خود دارند؛ و يا شايد از باب اين سخن خدا باشد كه مى‌فرمايد:

«...وَ الَّذِينَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَى الْكُفّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ...»؛⁽¹⁾و كسانى كه با اويند، بر كافران، سخت‌گير [و] با همديگر مهربانند.

در مقابل آنان، اهل باطلند كه چون معمولاً بر بطلان كارشان واقفند، لذا با وقارى ظاهرى و امثال آن خود را مى‌نمايانند تا آن واقعيت زشت را در وراى اين ظاهر زيبا و خوش‌آيند، مخفى كنند.⁽²⁾

بنابراين دو نوع آفرينش اوليه و ثانويه درعالم ذر اتفاق افتاده است و همينطور خلقت ارواح مقدم بر ابدان شد؛ و آزمايشى انجام گرفت و مقتضى اطاعت و معصيت به وجود آمد و گفت‌وگويى ميان خدا و مخلوقات صورت گرفت و بسيارى از اتفاقات ديگر رخ داد؛ اتفاقاتى كه خداى تبارك و تعالى بر آن واقف است. البته هيچ كدام از اين اتفاقات، سرنوشت حتمى‌اى را در اين جهان (براى كسى) ايجاب نمى‌كنند؛ يعنى اين گونه نيست كه هر كسى در آن عالم فرمانبردار حق بوده حتماً در اين جهان نيز فرمانبردار خواهد بود و يا هر كه در آن عالم نافرمان حق بوده، حتماً در اين جهان نيز نافرمان بردار خواهد بود. قبلاً نيز گفتيم كه تمامى حوادث فوق مقتضى‌اى براى طاعت يا معصيت، در فرد ايجاد مى‌كند نه آن كه علت تامه باشد؛ چون براى خدا بدائى حاصل مى‌شود كه نزد متكلمان به معناى

آشكار كردن امر مخفى است؛ زيرا هيچ چيزى بر خداى سبحان مخفى نيست، نه در زمين، نه در آسمان، نه درگذشته، نه در آينده و نه در زمان فعلى.

بنابراين از مجموعه آيات و رواياتى كه در اين باب وارد شده‌اند و تواتر اجمالى نيز دارند، همين مطالب فهميده مى‌شود.

آفرينش آدم عليه‌السلام

[و ظاهراً] پس از تمامى حوادث مذكور، خداى متعال بدن حضرت آدم عليه‌السلام را آفريد و ابدان ذره‌اى را كه مشتمل بر ارواح گويا و شنوا بود در او به وديعت نهاد؛ خواه در آن عالم، نافرمان بوده باشند يا فرمانبر و خواه در اين عالم نافرمان بوده باشند يا فرمانبر. سپس او در اين بدنى كه با دست قدرتش⁽¹⁾آفريد، روحى را قرار داد كه دو هزار سال يا بيشتر آفريده بود. پس از آن به فرشتگان دستور داد تا بر او سجده كنند. قرآن كريم مى‌فرمايد:

«وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لاِدَمَ...»؛⁽²⁾و [ياد كن] هنگامى را كه به فرشتگان گفتيم: براى آدم سجده كنيد.

لكن خداى متعال از پيش مى‌دانست كه آدم عليه‌السلام را امتحان خواهد كرد و او در اين امتحان سقوط مى‌كند - هر چند گناهى مرتكب نشد و آنچه بود ترك اولى بود - و او را به دار دنيا (دار تكليف) خواهد آورد. بنابراين خداى سبحان او را براى زمين آفريد و خود نيز در قرآن فرمود:

«...إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً...»؛⁽³⁾من در روى زمين، جانشينى قرار خواهم داد.

او پس از خوردن آن درخت ممنوعه از بهشت رانده شد و در زمين هبوط كرد و پس از آن خدا ذريه‌اش را به تدريج از پشت او بيرون آورد.

اميرالمؤنين عليه‌السلام در اين باره مى‌فرمايند:

و أَهْبَطَهُ إلى دارِ البَليَّةِ و تَناسُل الذُرِّيَّة؛⁽¹⁾و او را به دنيا كه سراى آزمايش و ازدياد نسل است، فرو فرستاد.

آيا آدم عليه‌السلام معصيت كرد؟

مسأله: مشهور ميان علماء اين است كه خوردن درخت ممنوعه توسط آدم عليه‌السلام ترك أولى بود نه معصيت، و نه ترك مستحب و نه انجام مكروه. و ترك أولى مانند اين است كه فردى در مجلسى بنشيند، و يا به گونه‌اى بنشيند كه سزاوار او نيست، اين عمل نه حرام است، نه مكروه و نه ترك مستحب؛ بلكه تنها ترك أولى است. البته نسبت دادن [حتى ]ترك أولى به پيامبران و معصومان عليهم‌السلامنيز براى ما روشن نيست؛ بلكه چنين افعالى را طبق حكمت خاصى مى‌دانيم؛ و اين مانند بيان برخى معصومين عليهم‌السلام است كه ظاهراً از اعتراف به معصيت حكايت مى‌كند، در حالى كه يقيناً آنان معصومند و حتى مرتكب ترك أولى هم نمى‌شوند و اعترافاتى هم كه در كلماتشان وجود دارد حاكى از امرى تكوينى و نقص ذاتى موجود ممكن، است. آدمى با اين‌گونه اعترافات مى‌خواهد حق عبوديت را ادا كند و به مقدار ممكن، آن نقص ناشى از امكان را جبران كند؛ مثل كسى كه جز نان خشك و آب شورى در اختيار ندارد و آن را براى پذيرايى از ميهمان بزرگى بياورد. ميزبان مذكور از ميهمان خود بسيار پوزش مى‌خواهد، گو اين‌كه فعلش حتى از حيث فاعلى هم ترك أولى نيست [چون چيز ديگرى نداشته كه بياورد]. بنابراين عذرخواهى او از حيث ترك أولاى فعلى است و عذرخواهى مى‌كند براى پوشاندن نقصى كه آن شخص در آن، از كمال بهره‌مند نيست. بنابراين عذرخواهى ائمه طاهرين عليهم‌السلام و عمل أنبياء در پيشگاه خدا نيز از همين قبيل است.

اما اينكه بگوييم عذرخواهى‌هاى رسول اكرم و امامان عليهم‌السلامبه درگاه خدا، تنها به عنوان

آموزش به ديگران است، خلاف ظاهر روايات؛ بلكه خلاف نصّ روايات است؛ - اگر چه احتمال فوق نيز از آن به دست مى‌آيد - چرا كه آنان الگوهاى امت هستند.

ميثاق دوم

مسأله: هم چنين از روايات به دست مى‌آيد كه خداى عزّوجلّ هنگام خروج آن ذره‌ها از پشت آدم عليه‌السلام براى بار دوم و از باب تأكيد، از آنها پيمان گرفت.

ابوحمزه ثمالى از امام باقر عليه‌السلام روايت مى‌كند كه فرمودند:

خداى سبحان در ميان گروهى از ملائكه به زمين و به سوى آدم عليه‌السلام هبوط كرد.

منظور، از هبوط خدا، هبوط امر خداست؛ مانند اين آيه شريفه كه مى‌فرمايد:

«وَ جاءَ رَبُّكَ وَ الْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا»؛⁽¹⁾و [فرمان] پروردگارت فرا رسد و فرشتگان صف در صف آيند.

حضرت عليه‌السلام در ادامه مى‌فرمايند:

در اين زمان آدم در وادى‌اى بود ميان طائف و مكّه كه بدان «روحاء» گفته مى‌شد. حضرت در ادامه فرمودند: آن گاه خدا بر پشت آدم دست كشيد و سپس ذرّيه اش را - كه به صورت ذره‌هايى بودند - به فرياد خواند. امام عليه‌السلام ادامه دادند: آنها همان‌گونه كه زنبورهاى عسل از كندوهايشان خارج مى‌شوند، بيرون آمدند و بر ناحيه بالاى آن وادى گرد آمدند. آنگاه خدا فرمود: اى آدم! اينان ذرّيه تو هستند كه از پشتت بيرونشان آورده‌ام تا براى خودم به خداوندگارى و براى محمد صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله به پيامبرى از آنها پيمان بگيرم؛ همان پيمانى كه يك بار قبلاً در آسمان از آنان گرفتم. آدم عرض كرد: اى پروردگار من! چگونه پشت من گنجايش آنها را يافت؟ خدا فرمود: اى آدم! با لطف صُنعم و قدرت نافذم. آدم گفت: پروردگارا! در اين پيمان از آنها چه مى‌خواهى ؟ خدا فرمود: [از آنها مى‌خواهم كه] به من هيچ شرك نورزند.

آدم عرض كرد: پروردگارا! پاداشش چه خواهد بود؟ فرمود: در بهشتم سكونتش مى‌دهم. آدم

عرض كرد: هر كه نافرمانيت كند جزايش چه خواهد بود؟ فرمود: در آتشم سكنايش مى‌دهم. آدم عرض كرد: پروردگارا! درباره آنها عدالت ورزيدى و به يقين غالب آنها نافرمانيت خواهندكرد، اگر تو آنها را حفظ نكنى.⁽¹⁾حبيب سجستانى از امام باقر عليه‌السلام روايت مى‌كند كه فرمودند:

آن گاه كه خداى عزّوجلّ ذرّيه آدم عليه‌السلام را از پشتش بيرون آورد تا براى ربوبيت خويش و نبوت هر پيامبرى از آنها پيمان بگيرد، اولين كسى كه از آنها براى نبوتش پيمان گرفت محمد بن عبداللّه صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله بود. سپس خداى جلّ جلاله به آدم عليه‌السلام فرمود: نگاه كن چه مى‌بينى؟ حضرت مى‌فرمايد: آدم عليه‌السلام به ذريه اش كه به صورت ذره‌هايى آسمان را پركرده بودند، نگاه كرد و گفت: پروردگارا! ذريه‌ام چه فراوانند! براى چه آنها را آفريدى؟ با گرفتن پيمان از آنها، از ايشان چه مى‌خواهى؟ خداى عزّوجلّ فرمود: [از آنها مى‌خواهم] كه مرا بپرستند، به من هيچ گونه شركى نورزند و به فرستادگانم ايمان بياورند و از ايشان پيروى كنند.⁽²⁾

ذره‌ها چگونه گرد آورده شدند؟

واضح است كه ذرات غير قابل شمارش را مى‌توان درمكانى كوچك گرد آورد؛ بعنوان مثال در دانش جديد اثبات شده است كه هر سلول زنده از سه قسمت تشكيل شده است؛ و هر يك از سلول‌ها را به ديوار، در و كارگرانى تشبيه كرده‌اند كه در ميانش اتاق فرمان و اداره قرار گرفته و اين‌ها از سه هزار طبقه تشكيل شده است. كارگران چيزهايى را از بيرون ديوار به داخل مى‌آورند و سپس آنها را به مواد سازگار با بدن مانند: اجسام، خواص، رنگها و غيره تبديل مى‌كنند. آن اتاق‌هاى سه هزار طبقه‌اى، محل رهبرى و صدور فرمان‌اند و براى هر سلول زنده مغزى متناسب با آن وجود دارد كه مركز فرماندهى آن به شمار مى‌آيد.

اگر علم جديد در كشفيات خود يك سلول زنده را اين قدر پيچيده مى‌بيند، پس درباره

آفريده‌هاى گوناگون خداى سبحان كه از ذره تا كهكشان را شامل مى‌شود چه بايد گفت؟! علاوه بر اين، شايد موجوداتى هزاران هزار بار كوچك‌تر از ذره و هزاران هزار بار بزرگ‌تر از كهكشان‌هاى شناخته شده وجود داشته باشند؛ خداى عزّوجلّ مى‌فرمايد:

«... صُنْعَ اللّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ...»؛⁽¹⁾اين صنع خدايى است كه هر چيزى را در كمال استوارى پديد آورده است.

پس به حكم عقل و نقل، قدرت خداى سبحان به محال تعلق نمى‌گيرد؛ زيرا نقص در ذات محال است - كه شدنى نيست - نه در كم و كيف قدرت خدا. تفصيل اين سخن را - اگر خواسته باشيد - در علم كلام بايد جست.

بنابراين هر چه در دايره محالات قرار نگيرد، چه كوچك و چه بزرگ و چه در كمّيّت و كيفيت متعلق قدرت خداى سبحان است.

در كتاب بحار الأنوار و مانند آن ده‌ها روايت كه بيان‌گر اين گونه حقايق‌اند وجود دارد كه ما برخى از آنها را در امتحان اول، امتحان دوم و حتى امتحان سوم ذكر كرديم.⁽²⁾

متشابهات در روايات

چگونگى الفاظ متشابه در روايات همانند الفاظ متشابه در آيات قرآن است. و متشابهات، چه در قرآن و چه در روايات به خاطر اين است كه خداى متعال مردم را بيازمايد و دانسته شود كه چه كسى قلب منحرف دارد؛ خداى سبحان خود مى‌فرمايد:

«هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَ الرّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلاّ أُولُوا الْألْبابِ * رَبَّنا

لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهّابُ»؛⁽¹⁾او كسى است كه اين كتاب [ = قرآن] را بر تو نازل كرد كه قسمتى از آن، آيات محكم [= صريح و روشن] است. آنها اساس كتابند؛ [و هر گونه پيچيدگى در آيات ديگر، با مراجعه به اينها برطرف مى‌گردد.] و [قسمتى] ديگر متشابهاتند ]= آياتى كه به خاطر بالا بودن سطح مطلب و جهات ديگر، در نگاه اول، احتمالات مختلفى در آن مى‌رود ، ولى با توجه به آيات محكم، تفسير آنها آشكار مى‌گردد.] اما آنها كه در دلهايشان انحراف است، براى فتنه‌جويى و طلب تأويل آن [به دلخواه خود،] از متشابه آن پيروى مى‌كنند، با آنكه تأويلش را، جز خدا و راسخان در علم، نمى‌دانند. [آنها كه به دنبال فهم و درك اسرار همه آيات قرآن در پرتو علم و دانش الهى‌اند ]مى‌گويند: ما بدان ايمان آورديم، همه [چه محكم و چه متشابه ]از جانب پروردگار ماست. و جز خردمندان كسى متذكّر نمى‌شود [و اين حقيقت را درك نمى‌كنند راسخان در علم، مى‌گويند: ]پروردگارا! دل‌هايمان را، بعد از آن كه ما را هدايت كردى، [از راه حق ]منحرف مگردان؛ و از سوى خود، رحمتى بر ما ببخش، زيرا تو بخشنده‌اى.

هيچ موجود مجردى جز خدا نيست

مسأله: علاوه بر اين كه در كتاب‌هاى كلامى خود بيان كرده‌ايم، قبلاً نيز گفتيم كه مجرد بودن موجودى جز خداى سبحان محال است. ادله‌اى كه حكما بر خلاف اين گفته آورده‌اند محل اشكال است كه تكرار آنها در اين جا لازم نيست. همچنين رواياتى كه دلالت بر عدم تجرّد غير خدا مى‌كنند نيز متعددند كه در ذيل به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم:

امام صادق عليه‌السلام به ابوبصير فرمودند:

إنَّ الأرواح في صِفَةِ الأجْساد في شَجَرةٍ في الجَنَّة تُعارف و تُسائل؛⁽²⁾ارواح مانند بدن‌هايند و در بهشت در درختى قرار دارند [و در آن‌جا] با يكديگر آشنا مى‌شوند و با هم سؤال و جواب مى‌كنند.

امام باقر عليه‌السلام نيز از پدرش روايت مى‌كند كه فرمودند:

إنَّ روح آدم عليه‌السلام لمّا أُمِرَت أنْ تَدْخُل فيه فكرهته، فأمَرَها أن تَدْخُلها كُرْهاً و تَخْرُج كُرْهاً؛⁽¹⁾همانا آن گاه كه به روح آدم عليه‌السلام امر شد كه داخل آن [بدن] شود، آن را ناخوش داشت؛ آن گاه [خدا] به آن امر كرد تا با كراهت داخل آن شود و با كراهت از آن خارج گردد.

ابو ولاّد از امام صادق عليه‌السلام روايت مى‌كند و مى‌گويد:

قلت لَه: جُعِلْت فِداك يَروُون أنَّ أرواح المؤمنين في حواصِل طيورٍ خُضْر حَوْل العَرْش، فقال: لا. المؤمن أكْرَم على اللّه عزَّوجلَّ مِنْ أنْ يَجْعَلهُ في حَوْصلة طَيْرٍ و لكِن في أبْدانٍ كأبدانِهِم؛⁽²⁾به ايشان عرض كردم: فدايت شوم مى‌گويند: ارواح مؤمنان در چينه‌دان پرندگانى سبز قرار دارند كه پيرامون عرشند؟!؛ حضرت فرمودند: خير، مؤن نزد خداى عزّوجلّ گرامى تر از آن است كه او را در چينه‌دان پرنده‌اى قرارش دهد. آنها در [قالب ]بدن‌هايى نظير بدن‌هايشان [در اين دنيا] هستند.

يونس از امام صادق عليه‌السلام روايت مى‌كند كه فرمودند:

... فإذا قَبَضَه اللّه عزَّوجلَّ صَيَّر تِلْكَ الرّوح في قالبٍ كقالِبِه في الدُّنيا فَيأكُلون و يَشْربون، فإذا قَدمَ عَلَيْهم القادم عَرَفُوه بِتِلْك الصُّورة التي كانت في الدُّنيا؛⁽³⁾هنگامى كه خداى عزوجل روح را قبض مى‌كند، آن را در قالبى [ديگر ]مانند كالبد اين دنيايى‌اش قرار مى‌دهد، آن گاه مى‌خورند و مى‌نوشند و هنگامى كه كسى بر آنها وارد مى‌شود او را به همان صورتى كه در دنيا بود [مى‌بينند و] مى‌شناسند.

در كتاب كافى آمده است كه حبّه عرنى گفت:

به همراه اميرالمؤنين عليه‌السلام به اطراف كوفه رفتيم. حضرت در وادى السلام ايستادند، به طورى كه گويا گروهى را مخاطب قرار داده است... سپس ردايش را [بر زمين] انداخت تا بر آن بنشيند و به من فرمودند: «اى حبّه! اين نبود مگر سخن گفتن با مؤنى يا مأنوس شدن

با او»! گفتم: يا اميرالمؤنين! آيا آنها چنين‌اند و امكان سخن گفتن و انس گرفتن با آنها وجود دارد؟ حضرت فرمودند: «آرى، اگر [پرده غيب] بر تو گشوده مى‌شد، آنها را به صورت حلقه‌هايى مى‌ديدى كه زانو در بغل گرفته با يكديگر سخن مى‌گويند». گفتم: آنها اجسام‌اند يا ارواح؟ حضرت فرمودند: «ارواحند».⁽¹⁾ابوالمقدام نيز از امام صادق عليه‌السلام و ايشان از پدرش روايت مى‌كند كه فرمودند:

و اللّه ما مِنْ عَبْدٍ من شيعتنا يَنام إلاّ أصْعَدَ اللّه عزّوجلَّ روحه إلى السَّماء فيُبارك عَلَيْها، فإنْ كانَ قَدْ أتى عَلَيْها أجَلَها جَعَلَها في كُنوزِ رَحْمَتِهِ و في رِياضِ جنَّتِهِ و في ظِلِّ عَرْشِهِ، و إنْ كان أجَلَها مُتأخِّرا بَعَثَ بِها مَعَ أمَنَتِهِ مِنَ المَلائكة ليَردُّوها إلى الجَسَد الذي خَرَجَت مِنْهُ لِتَسْكُن فيه؛⁽²⁾به خدا سوگند! هيچ بنده‌اى از ميان شيعيان ما به خواب نمى‌رود جز آن كه خداى عزّوجلّ روحش را به سوى آسمان بالا مى‌برد و به او عنايت مى‌كند، آن گاه اگر اجلش فرا رسيده باشد آن [روح] را در گنج‌هايى از رحمتش و در باغ‌هاى بهشتيش و در سايه عرشش قرار مى‌دهد و اگر اجلش ديرتر باشد آن را با فرشتگان نگاهبانش بر مى‌گرداند تا به بدنى كه از آن بيرون آمده باز گردد و در آن آرامش يابد.

در روايت ديگرى از امام باقر عليه‌السلام مى‌خوانيم:

إنَّ العباد إذا ناموا خَرَجَت أرواحَهُم إلى السَّماء، فما رَأت الرُّوح في السَّماء فهو الحَق و ما رَأت في الهواء فهو الأضْغاث؛⁽³⁾هرگاه بندگان به خواب مى‌روند ارواحشان به سوى آسمان مى‌رود و آنچه كه روح در آسمان مى‌بيند حق است و آنچه در هوا مى‌بيند [خواب‌هاى] پريشان.

ظاهراً منظور از واژه «هوا» محدوده‌اى است كه در آن هوا (اتمسفر) هست؛ زيرا مقدارى كه از زمين فاصله بگيريم و بالا رويم از جوّ زمين خارج شده و ديگر هوائى نخواهد بود.

حضرت على عليه‌السلام نيز مى‌فرمايند:

إنَّ اللّه يقول: «اللّهُ يَتَوَفَّى الْأنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَ الَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَ يُرْسِلُ الْأخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى»⁽¹⁾فاللّه يَتَوَفَّى الأنْفُسَ كلّها، فَما رَأت و هِيَ عِنْدَه في السَّماء فَهِي الرُؤيا الصادِقَة، و ما رَأت إذا أرْسَلَت إلى أجْسادها تَلَقَّتْها الشَّياطين في الهواء فَكذَّبَتْها و أخْبَرَتْها بالأباطيل فكذبت فيها؛⁽²⁾خدا فرموده: «خدا ارواح را به هنگام مرگ قبض مى‌كند و ارواحى كه نمرده‌اند نيز به هنگام خواب مى‌گيرد؛ سپس ارواح كسانى كه فرمان مرگشان را صادر كرده نگه مى‌دارد و ارواح ديگرى را [كه بايد زنده بمانند ]باز مى‌گرداند تا سرآمدى معيّن». بنابراين خدا همه ارواح را قبض مى‌كند و آنچه در آن حال مى‌بينند رؤاى صادقه خواهد بود و هنگامى كه به سوى بدن‌ها فرستاده مى‌شوند، شياطين در هوا با آنها برخورد مى كنند و به او دروغ مى‌گويند و اخبار درهم را بدانها مى‌دهند، پس آنچه مى‌بينند در آن دروغ گفته مى‌شود.

در المناقب روايت شده كه در حضور مأمون سؤال و جوابى ميان صباح بن نصر هندى و عمران صابى، و امام رضا عليه‌السلام رد و بدل شد كه شرح آن چنين است: عمران مى‌گويد:

آيا چشم، نور مركب است، يا روح اشياء را از منظر چشم مى‌بيند؟ حضرت مى‌فرمايند:

العَيْنُ شَحْمَة و هو البَياض و السَّواد، و النظر للروح دَليلَه، - إلى أن قال عليه‌السلام : - الروح مَسْكَنُها في الدَّماغ و شُعاعها مُنْبَثٌ في الجَسد بمَنْزِلَةِ الشَّمْس دارتَها في السَّماء و شُعاعها مُنْبَسِطٌ على الأرض؛⁽³⁾چشم كه همان سياهى و سفيدى است، پى‌اى است و نگاه به روح تعلق دارد - تا اين كه فرمودند - قرارگاه روح در مغز است و شعاعش در بدن گسترده شده، درست مثل خورشيد كه قرص آن در آسمان است و نورش بر زمين گسترده است.

محمد بن مسلم نيز از امام باقر عليه‌السلام روايت مى‌كند كه فرمودند:

إنَّ الرُّوح مُتَحَرِّكٌ كالرّيح، و إنَّما سُمِّي رُوحَاً لأنَّه اِشْتَقَّ اِسْمَه مِنَ الرِّيح، و إنَّما أخْرَجَهُ على

لَفْظَة الرُّوح لأنَّ الرّوح مُجانِسٌ للرِّيح؛⁽¹⁾روح همانند باد، متحرك است. و بدين خاطر روح ناميده شده، كه نامش از ريح [= باد ]برگرفته شده و بدين سبب از آن به روح تعبير شده كه هم جنس باد است.

«واوى» بودن ماده روح و «يايى» بودن ماده ريح اشكالى بر تفسير امام عليه‌السلام ايجاد نمى‌كند، زيرا گفته امام، طبق آنچه در كتاب شرح نظام نيز آمده، در قلمرو اشتقاق كبير مطرح مى‌شود و علاوه بر آن متقارب بودن «واو» و «ياء» در دو واژه روح و ريح كه زمينه قلب «ياء» به «واو» را فراهم مى‌كند، استبعاد فوق را تضعيف مى‌كند و اصولاً به خاطر همين است كه قافيه شعر، گاه «واوى» مى‌شود و گاه «يايى» و ضررى هم متوجه آن نمى‌كند.⁽²⁾همين راوى از امام صادق عليه‌السلام و او از پدرانش و ايشان از اميرالمؤنين عليه‌السلام روايت مى‌كنند كه فرمودند:

لاينام المُسلم و هو جُنُب، و لا يَنام إلاّ عَلى طهور، فإنْ لَمْ يَجِد الماء فلْيَتَيَمَّم بالصّعيد، فإنَّ رُوح المؤمن تُرْفَع إلى اللّه تَبارك و تعالى فَيَقْبِلها و يُبارك عَلَيْها فإنْ كان أجَلَها قَدْ حَضَر جَعَلَها في كُنوز رَحْمَتِهِ و إنْ لَمْ يَكُن أجَلَها قَدْ حَضَر بَعَثَ بِها مَعَ أُمَنائِهِ مِنْ مَلائكتِهِ فَيَردُّونَها في جَسَدِها؛⁽³⁾مسلمان با حال جنابت نمى‌خوابد و هميشه با وضو مى‌خوابد؛ اگر آب نيابد بر خاك تيمم مى‌كند؛ چرا كه روح مؤن [به هنگام خواب] به سوى خداى تبارك و تعالى بالا مى‌رود و [خدا] او را مى‌پذيرد و او را مورد عنايت و بركت قرار مى‌دهد، حال اگر اجلش رسيده و حاضر باشد [خدا] آن [روح] را در گنج‌هاى رحمتش قرار مى‌دهد و اگر اجلش نرسيده باشد، او را به همراه ملازمانش از فرشتگان مى‌فرستد تا به بدنش بازگردانند.

در برخى روايات وارد شده و فقها نيز در كتاب‌هاى خود بدين امر پرداخته‌اند⁽⁴⁾

مَنْ أوى إلى فِراشه ثُمّ ذكر أنّه على غير طُهر تَيَمَّم مِنْ دثار ثِيابه؛ هركس به بستر خود برود و سپس به يادش آمد كه با وضو نيست بر لباس رويش تيمم كند.

نيز در بحار الأنوار، ج 73، ص 182، ب 39، ح 6 و مكارم الأخلاق، ص 288، از ايشان روايت شده كه فرمودند:

مَنْ تَطَهَّر ثُمَّ أوى إلى فِراشه بات وفِراشه كمسجده وإن ذكر أنّه على غير وُضوء فليَتَيَمم من دثاره كائنا ما كان فإنْ فَعَلَ ذلك لَمْ يَزَل في الصلاة وذِكر اللّه عزّوجلّ؛ هركس وضو بگيرد و سپس به بستر خود رود، مى‌خوابد در حالى كه بستر او مانند مسجدش است و اگر ياد آورد كه وضو ندارد بر لباس رويش تيمم كند هر چه باشد، اگر او چنين كند همواره در نماز و ياد خداى عزّوجلّ خواهد بود.

در اين باره مى‌توانيد به الفقه، ج 16، كتاب الطهاره، ص 188 مراجعه كنيد.

كسى حال وضو گرفتن ندارد، تيمم كند، حتى بر روى لحافى كه بر خويش انداخته است و اين حكم از مصاديق همان راحتى‌اى است كه خدا در قرآن براى انسان مقرر داشته و فرموده:

«يُرِيدُ اللّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ»؛⁽¹⁾خدا، راحتى شما را مى‌خواهد، نه زحمت شما را.

ما در تفسير موضوعى⁽²⁾خود اشاره كرده‌ايم كه: در آيه فوق، عبارت «لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ»از نظر مرتبه، مقدم بر عبارت پيشين خود است و سرّ تأخير آن در بيان، آن است كه آيه در مقام بيان آسانى است، لذا مقتضى تقدم آن است⁽³⁾در غير اين صورت، وجهى براى گفتن عبارت فوق جز تأكيد نبود و تأكيد هم خلاف اصل است، و اللّه العالم.

در كتاب كافى از ابى بصير روايت شده كه امام صادق عليه‌السلام فرمودند:

آن گاه كه ميان او [= محتضر] و سخن، فاصله مى‌افتد [و قدرت تكلم را از دست مى‌دهد] رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و هر كه را خدا بخواهد نزد او مى‌آيند. رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله در طرف راست و ديگران درطرف چپش مى‌نشينند و رسول اللّه صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله به او مى‌فرمايد: آنچه كه اميد مى‌داشتى، اينك در مقابل توست و آنچه از آن مى‌ترسيدى از آن ايمنى يافته‌اى. سپس درى به سوى بهشت به روى او باز مى‌كند و به او مى‌فرمايد: اين منزلگاه تو در بهشت است؛ البته اگر

بخواهى به دنيا بازت مى‌گردانيم و در آن‌جا طلا و نقره خواهى داشت. او مى‌گويد: من كارى در دنيا ندارم [نمى‌خواهم به دنيا بازگردم]. در اين هنگام است كه رنگش سفيد و پيشانيش عرق آلود و لبانش منقبض و گلويش باز و چشم چپش اشك آلود مى‌شود هر كدام از اين نشانه‌ها را كه ديدى بدان اكتفا كن [بدان كه لحظات آخر عمرش است]. سپس زمانى كه جان از بدنش خارج مى‌شود [اموال دنيا ]بر او عرضه مى‌گردد همان گونه كه بر او عرضه شد [ليكن او دوباره ]آخرت را برمى‌گزيند. آن گاه تو در ميان غسل دهندگان او را غسل مى‌دهى و در ميان زير و بركنندگانش (در هنگام غسل) او را زيرورو مى‌كنى. زمانى كه او در كفن‌هايش گذاشته و بر تختش [= تابوتش ]قرار داده مى‌شود، روحش خارج مى‌شود و (با فاصله) يك قدم پيشاپيش آن گروه (تشييع كننده) راه مى‌رود و ارواح مؤنين او را تحويل مى‌گيرند، بر او سلام مى‌كنند و او را به نعمت‌هايى كه خداى جلّ ثنائه برايش مهيا كرده بشارت مى‌دهند. پس آن گاه كه او را در قبر مى‌گذارند، روحش تا ميان تنه‌اش به سوى آن بازگردانده مى‌شود؛ سپس از آنچه مى‌داند مورد سؤال قرار مى‌گيرد؛ اگر طبق آنچه مى‌دانسته عمل كرده باشد آن درى كه رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله به او نشان داد برايش باز مى‌گردد و نور و پرتو آن و خنكى و بوى خوش آن بر او وارد مى‌شود.⁽¹⁾

روح و نفس

حالت‌ها و توانايى‌هاى روح

مسأله: روح داراى حالات و توانايى‌هاى ويژه‌اى است كه در روايت پيشين از آن ياد شد و حتى خود ما نيز برخى از آنها را در حال خواب مشاهده مى‌كنيم؛ چه بسا كسانى كه قدرت احضار ارواح دارند، در حال بيدارى مشاهده كنند. بر اين اساس، نبايد اين گونه حالات و توانايى‌هايى كه در برخى روايات آمده بعيد دانست؛ اينها گاه بر حواس ما نيز پوشيده و از آن دور نيستند. حضور رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و ائمه طاهرين عليهم‌السلام نيز امر غريبى نيست؛ اميرالمؤنين عليه‌السلام مى‌فرمايند:

يا حارَ هَمْدان مَنْ يَمُت يَرَني *** مِنْ مُؤمِنٍ أو مُنافِقٍ قبلا⁽¹⁾

«اى حارث هَمْدانى! هر كه بميرد؛ چه مؤن و چه منافق، مرا در مقابل خود مى‌بيند».

روح نيرومند توان آن را دارد كه اجسام متعددى بيافريند؛ مانند آنچه از برخى شعبده‌بازان و ساحران به چشم خود مى‌بينيم، آنها اجسام متعددى مى‌آفرينند لكن تمامى اينها فريب و پوشالى است؛ اما بر خلاف اينها، اولياى خدا مانند پيامبر و ائمه معصومين عليهم‌السلام حقيقتاً چنين مى‌كنند و لذا در رواياتى به حضور اميرالمؤنين عليه‌السلام بر سر جنازه خويش اشاره شده است.

و شايد بتوان آن را تشبيه كرد به اين كه وقتى شخصى يك كلام مى‌گويد و ميليون‌ها نفر

از طريق تلويزيون و راديو بشنوند و چهره آن شخص را در تصوير تلويزيونى‌اش ببينند.

آنان كه كتاب‌هاى غربى‌ها و غيره را درباره ارواح، جنيان و ملائكه ملاحظه كرده‌اند به راحتى مطلب مذكور را درك مى‌كنند؛ مثل كتاب «انسان روح است نه بدن»، نگاشته يكى از دانشمندان مصرى و در سه جلد. در اين كتاب بسيارى از اين امور ثبت شده است.

هشام بن حكم روايت مى‌كند كه امام صادق عليه‌السلام در جواب سؤال كسى فرمودند:

الرُّوح جِسْمٌ رَقيقٌ قَدْ أُلْبِسَ قالِباً كَثيفاً - إلى أنْ قَال: - أفَيَتلاشا الرُّوح بَعْد خُرُوجِهِ عَنْ قالِبِهِ أمْ هُو باق؟ قال عليه‌السلام : بَل هُو باقٍ إلى وَقْتِ يُنْفَخُ في الصُّور، فَعِنْد ذلك تَبْطُل الأشْياء و تَفْنى فَلا حِسٍّ و لا مَحْسوس، ثُمَّ أُعيدَت الأشْياء كما بَدَأها مُدَبِّرُها؛⁽¹⁾روح، جسم رقيقى است كه قالب مادى پرتراكم بر آن پوشانده شده است... . باز مى‌پرسد: آيا پس از آن كه روح از قالبش خارج مى‌شود متلاشى مى‌گردد؟ حضرت مى‌فرمايند: [نه ]بلكه باقى مى‌ماند تا آن روزى كه در صور دميده شود، آن گاه اشياء نابود و فانى مى‌گردند و ديگر نه حسى مى‌ماند و نه محسوسى. سپس آن اشياء به همان صورت كه خدا آغازشان كرد بازگردانده مى‌شوند.

مشاهدات شخصى خود و آنچه برخى افراد معتمد برايم نقل كرده‌اند و همچنين داستان‌هاى فراوانى بر پاره‌اى از اينها دلالت مى‌كند. در ذيل به چند نمونه از آن اشاره مى‌كنيم:

مرحوم سيد حسين قمى رحمه‌اللّه

مرحوم سيد حسين قمى رحمه‌اللّه⁽²⁾مرحوم سيد حسين قمى رحمه‌اللّه در كهولت به بيمارى سرطان مبتلا مى‌شود. او چند ساعت پيش از وفاتش در بيمارستان بغداد از هوش مى رود و [ناگهان لحظاتى] پيش از آن كه خدا روحش را قبض كند چشمانش را باز مى‌كند و در حالى كه مى‌گويد: «آقا دارد مى‌آيد! آقا

دارد مى‌آيد!» با اصرار مى‌خواهد كه او را بنشانند. كسانى كه گِرد بالينش بودند، گمان مى‌كنند كه وى از روى هواس پرتى سخن مى‌گويد، لكن با اصرار وى، او را مى‌نشانند. آن گاه او متوجه درِ اتاق مى‌شود و مى‌گويد: «السلام عليك يا أميرالمؤنين!» سپس چشمانش را مى‌بندد و روح مطهرش از دنيا مفارقت مى‌كند.

لحظات آخر

نظير داستان فوق براى جدّه نگارنده به نام «بى بى عصمت»⁽¹⁾اتفاق افتاده است. او اندكى پيش از وفاتش كه در حالت اغما به سر مى‌برده چشم باز كرده، متوجه درِ اتاق مى‌شود وگويد: «السلام عليك يا أبا عبد اللّه!» و سپس چشم بر هم مى‌نهد و از دنيا مى‌رود.

يكى از آثار تولّى

شخصى كه در كربلاى معلّى مى‌زيست و در مجالس امام حسين عليه‌السلام خدمت‌گزارى مى‌كرد و مرد دين‌دار و عابدى هم بود، در لحظه وفات، چشم باز مى‌كند و بر امام حسين عليه‌السلام به گونه‌اى سلام مى‌دهد كه به شخص حاضر، نه غايب سلام مى‌دهند، و سپس جانش از جهان رخت مى‌بندد. رحمهم اللّه جميعاً.

چنين داستان‌هايى بسيارند⁽²⁾

روزى من و يكى از دوستانم پياده از نجف به سوى كربلا مى‌رفتيم، من در راه بيمار شدم تا آن كه به كربلا رسيديم. در آن‌جا من از هوش رفتم. در آن حال پرده از مقابل چشمم كنار رفت و ناگهان چهارده معصوم عليهم‌السلام را ديدم كه مرا احاطه كرده بودند و اين در حالى بود كه همه امور مربوط به دنيا از من گرفته شده بود و حتى ذهنم از علوم دنيوى نيز پاك شده بود و در آن، چيزى جز آنچه از علوم اهل بيت عليهم‌السلام فرا گرفته بودم نمانده بود... در آن حال ديدم دوست سيّدم نزد ضريح مقدس حضرت از طرف سر مطهّر ايستاده و شفايم را از خدا مى‌خواهد و او را به حق امام حسين عليه‌السلام قسم مى‌دهد. پس از آن احساس كردم كه خدا دعايش را به شفاعت امام حسين عليه‌السلام پذيرفته و ناگهان خودم را شفا يافته و بى‌هيچ بيمارى‌اى در جاى خويش در خانه ديدم. در آن وقت برخاستم وضو ساخته، و به زيارت حضرت رفتم، در ايوان مقدس به آن دوست سيّدم برخوردم. او كه در حال خارج شدن از حرم شريف بود، تا مرا ديد بسيار تعجب كرد و گفت: تو در حال احتضار بودى كه من تو را ترك كردم و آمدم تا شفايت را از امام عليه‌السلام بخواهم، تو چطور اين‌جايى! زمانى كه داستان آن مكاشفه را برايش گفتم بسيار خوشحال شد و گفت خدا را شكر كه شفايت را دادند و حقايقى را به من نشان داد تا ايمان و عقيده‌ام افزون گردد. آرى اينان نزد خداى عزّوجلّ مقام عظيمى دارند.

چگونگى بازگشت روح در قبر

مسأله: تعبير «ردّ الروح إلى وركيه» [= روح تا ميان تنه به سوى او برگردانده مى‌شود] در روايت پيش به معناى زنده شدن ميّت در عالم قبر نيست، بلكه بدين معناست كه بخشى از روح به گونه‌اى كه با مرگ منافى نباشد به جسد باز مى‌گردد و اين پديده از آن دسته پديده‌هايى است كه با چشم عادى قابل مشاهده نيست؛ نظير اين حالت را خود ما در هنگام خواب مى‌بينيم؛ در آن هنگام بخشى از روح در داخل بدن مى‌ماند لكن تمام روحى نيست كه در هنگام بيدارى داخل بدن است.

روح، مانند تمام امور مادى و معنوى در اين دنيا داراى مراتب است؛ مثلاً شجاعت مراتبى دارد كه - مثلاً - از مرتبه كشتن عقرب و مار آغاز مى‌شود و بدان مرتبه از شجاعت مى‌رسد كه فرد بگويد:

و اللّه لَوْ تَظاهَرَتِ العَرَب عَلى قِتالي لَما وَلَّيْت؛⁽¹⁾به خدا سوگند اگر همه اعراب پشت به پشت هم دهند و به نبرد من برخيزند روى برنخواهم تافت.

و البته مراد از عرب، همه شجاعان جهانند، نه فقط مردم عرب.

ماديات نيز داراى مراتب بزرگ و كوچكى هستند، از ذره تا كهكشان‌ها. بعنوان نمونه نگارنده خود كسانى را ديده است كه مى‌توانستند با نفس قوى‌اى كه دارند، روح‌شان را از

بدن‌هايشان خلع كنند و پس از آن اين روح بود كه رفت و آمد مى‌كرد و سخن مى‌گفت و بر مى‌داشت و مى‌داد. بدنِ بى‌حركت نيز آن‌جا افتاده بود. شايد براى اثبات آن دليلى بهتر از ديدن نباشد.

رابطه روح و بدن

مسأله: روح همانند جسم، شاد و غمگين مى‌شود، احساس ترس و امنيت مى‌كند و هم چنين برخوردار از انواع لذت‌ها و ناخوشى‌ها مى‌گردد.

خواب مغناطيسى (هيپنوتيزم) بر اعتقاد ماديّون حتى نزد خودشان مهر بطلان زده؛ آنها كه مى‌گفتند: هر چيزى ماده پرتراكم است و اين تنها جسم است كه وجود دارد، نه روح، بدان معنا كه گفتيم؛ و در تفسير آنان، روح، تنها عبارت از بخار خون است.

رابطه روح با نفس

مسأله: ظاهراً روح غير از نفس و آن دو غير از عقل‌اند. روح مايه حيات است و نفس چيزى در درون آدمى است كه او را به نيك و بد فرمان مى‌دهد.

لذا هرگاه در قرآن از روح سخن گفته شده، خداى متعال به ستايش آن پرداخته و هرگاه سخن از نفس به ميان آورده او را ميان مدح و ذم قرار داده است؛⁽¹⁾

«يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاّ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعِيدٌ»؛ آن روز [قيامت و زمان مجازات] كه فرا رسد هيچ كس جز به اجازه او سخن نمى‌گويد: گروهى بدبختند و [گروهى] خوشبخت.

«أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللّهِ وَ إِنْ كُنْتُ لَمِنَ السّاخِرِينَ»؛ [اين دستورها براى آن است كه] مبادا كسى روز قيامت بگويد: افسوس بر من از كوتاهى‌هايى كه در اطاعت فرمان خدا كردم و از مسخره‌كنندگان [آيات او] بودم! «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً * فَادْخُلِي فِي عِبادِي * وَ ادْخُلِي جَنَّتِي»؛ تو اى روح آرام يافته!. به سوى پروردگارت باز گرد در حالى كه هم تو از او خشنودى و هم او از تو خشنود است. پس در سلك بندگانم درآى. و در بهشتم وارد شو!.

قرآن مى‌خوانيم:

«وَ نَفْسٍ وَ ما سَوّاها * فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها»؛⁽¹⁾و قسم به جان آدمى و آن كس كه آن را [آفريده و] منظم ساخته سپس فجور وتقوا [شر و خيرش] را به او الهام كرده است.

و البته گاهى نيز بر يكديگر اطلاق مى‌شوند.

به هر تقدير از آيات، روايات و ادلّه عقلى استفاده مى‌شود كه همه اينها امورى مادى‌اند هر چند با هم متفاوتند؛ مانند طلا، برليان و خاك، كه در عين اختلاف جوهرى‌اى كه دارند، همگى امورى مادى هستند.

علاوه بر اين، صفات نفسانى‌اى از قبيل شجاعت و ترس، بخشش و بُخل، عدالت و ظلم و مانند آن هم، همگى امورى مادى و مخلوقند. رواياتى كه در زمينه جنود عقل و جهل در بحارالأنوار⁽²⁾

سماعه مى‌گويد: نزد امام صادق عليه‌السلام بودم و [علاوه بر من] گروهى از محبان و دوستان حضرتش نيز نزدش بودند كه سخن از عقل و جهل به ميان آمد. امام عليه‌السلام فرمودند: عقل و لشكريانش را بشناسيد تا هدايت يابيد.

سماعه مى‌گويد عرض كردم: به فدايت شوم جز آنچه به ما شناسانده‌اى چيزى نمى‌دانيم. در اين هنگام امام عليه‌السلام فرمودند: خداى عزّوجلّ عقل، كه اولين مخلوق روحانى در جانب راست عرش بود را از نور خويش آفريد و به او فرمود: پشت كن، او پشت كرد. سپس به او فرمود: روى كن، او رو كرد. آن گاه خداى تبارك و تعالى فرمود: به آفرينش بزرگ آفريدمت و بر تمامى آفريدگانم گراميت داشتم.

امام عليه‌السلام در ادامه فرمودند: سپس جهل را از آب دريايى شور و ظلمانى آفريد و به او فرمود: پشت كن، او پشت نمود. سپس به او فرمود: روى كن، او رو نكرد. آن گاه به او فرمود آيا تكبر ورزى؟ و او را لعن نمود. سپس هفتاد و پنج لشكر براى عقل قرار داد. زمانى كه جهل چيزى را كه خدا با آن عقل را گرامى داشته و چيزى را كه به او بخشيده، ديد، دشمنى او را در دل گرفت. آن گاه جهل گفت: اى پروردگار من! اين عقل هم آفريده‌اى مثل من است، او را آفريدى و گراميش داشتى و نيرومندش ساختى در حالى كه من كه ضد اويم نيرويى در برابر او ندارم؛ پس لشكريانى مانند آنچه بدو دادى به من عطا كن. خدا فرمود: باشد، لكن اگر پس از آن نافرمانى كنى تو و لشكريانت را از رحمتم بيرون مى‌كنم، او گفت: قبول مى‌كنم. آن‌گاه هفتاد و پنج لشكر به او داد. پس، آن هفتاد و پنج لشكرى كه به عقل داده شد عبارتند از:

[اين لشكريان متضاد عقل و جهل بدين شرحند:] خير، كه وزير عقل است و ضد آن، شر است كه وزير جهل است؛ و ايمان، ضدش كفر؛ و تصديق، ضدش انكار؛ و اميد، ضدش نوميدى؛ و عدالت، ضدش ستم؛ و رضا، ضدش نارضايتى؛ و شكر، ضدش كفران؛ و طمع، ضدش يأس؛ و توكل، ضدش حرص؛ و رأفت، ضدش قساوت؛ و رحمت، ضدش غضب؛ و علم، ضدش جهل؛ و فهم، ضدش حماقت؛ و عفت، ضدش پرده درى؛ و زهد، ضدش ميل؛ و رفق، ضدش خشونت؛ و وحشت، ضدش جرأت؛ و تواضع، ضدش كبر؛ و طمأنينه در عمل، ضدش شتابزدگى؛ و حلم، ضدش سفاهت؛ و سكوت، ضدش پرگوئى است؛ و تسليم امر خدا شدن، ضدش استكبار است؛ و تسليم احكام خدا بودن، ضدش شك است؛ و صبر، ضدش جزع است؛ و گذشت، ضدش انتقام است؛ و غنى، ضدش فقر است؛ و تفكر، ضدش سهو است؛ و حفظ، ضدش فراموشى است؛ و مهرورزى، ضدش قطع رابطه است؛ و قناعت، ضدش حرص است؛ و مواسات، ضدش منع است؛ و دوستى، ضدش عداوت است؛ و وفا، ضدش غدر است؛ و طاعت، ضدش معصيت است؛ و خضوع، ضدش خود بزرگ‌بينى است؛ و سلامت، ضدش بلا است؛ و حب، ضدش بغض است؛ و صدق، ضدش كذب است؛ و حق، ضدش باطل است؛ و امانت، ضدش خيانت است؛ و اخلاص، ضدش آميختگى داشتن است؛ و شهامت، ضدش بزدلى است؛ و فهم، ضدش كودنى است؛ و معرفت، ضدش انكار است؛ و مدارا، ضدش پرده‌درى است؛ و سلامت الغيب، ضدش فريب‌كارى است؛ و كتمان، ضدش افشا است؛ و اقامه نماز، ضدش ضايع كردن است؛ و صوم، ضدش افطار است؛ و جهاد، ضدش فرار از جنگ است؛ و حج، ضدش پيمان‌شكنى است؛ و حفظ گفتار ديگران، ضدش سخن چينى است؛ و نيكى به پدر و مادر، ضدش عاق كردن است؛ و حقيقت، ضدش ريا است؛ و معروف، ضدش منكر است؛ و حجاب، ضدش بى‌حجابى است؛ و تقيه، ضدش پركرانى است؛ و انصاف، ضدش تعصب است؛ و كسب، ضدش زورگيرى است؛ و نظافت، ضدش آلودگى است؛ و حيا، ضدش دريدگى است؛ و ميانه‌روى، ضدش تجاوز از حد است؛ و در آسايش بودن، ضدش سختى است؛ و سهولت، ضدش صعوبت است؛ و بركت، ضدش كاستى و تلف است؛ و عافيت، ضدش بلا است؛ و داشتن به قدر ضرورت، ضدش زياد اندوزى است؛ و حكمت، ضدش هوا است؛ و وقار، ضدش سبكى است؛ و سعادت، ضدش شقاوت است؛ و توبه، ضدش اصرار است؛ و استغفار، ضدش مغرور شدن است؛ و محافظت، ضدش سستى كردن در محافظت است؛ و دعا، ضدش ابا كردن است؛ و نشاط، ضدش كسل است؛ و فرح، ضدش حزن است؛ و الفت، ضدش جدايى است؛ و سخاوت، ضدش بخل است.

تمام خصال عقل در يك نفر جمع نمى‌شود مگر در پيامبر يا وصى پيامبر و يا مؤنى كه خدا قلب او را در ايمان آزموده باشد، و سايرين، يعنى مواليان ما هيچ يك از داشتن برخى از اين لشكريان تهى [و محروم] نيست تا آن كه آن را كامل كند و از لشكريان جهل در امان بماند در اين هنگام است كه در برترين درجه بهشت در كنار أنبياء و اوصياء قرار مى‌گيرد. تنها با شناخت عقل و لشكريانش و دورى كردن از جهل و لشكريانش بدان [مقام] مى‌توان رسيد. خدا ما و شما را به طاعت و [جلب] رضايتش موفق گرداند.

بپذيرد ولى مؤرى نداشته باشد، و اين مانند آن است كه معلولى بدون علت باشد. بنابراين، حالات گوناگون آدمى، دال بر آن است كه همه آنها منشأ [وجودى مادى] دارند.

اما نظر مرحوم حاج ملاهادى سبزوارى كه مى‌گويد: «النفس في وَحْدَتِها كلُّ القُوى؛⁽¹⁾

نفس در وحدت خويش تمام قواست». به نظر ما دليلى براى صحت آن وجود ندارد، بلكه دليل، خلاف آن را اثبات مى‌كند؛ چون از علت واحد - از غير صاحب اراده - جز معلول واحد صادر نمى‌شود؛ همان گونه كه آن علت نيز جز معلول واحد ندارد.

عدم شناخت حقيقت نفس و روح

مسأله: ما حقيقت نفس و روح را نمى‌شناسيم و آيه:

«... قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي...»؛⁽¹⁾«بگو: روح از [نسخ] فرمان پروردگار من است»؛ از باب بيان مصداق است و گرنه هر آفريده‌اى چنين است و معمولاً حقيقت اشياء، همان‌گونه كه شريف جرجانى نيز گفته، براى آدمى مجهول است.

با وجود پيشرفت علم پزشكى، كالبد شناسى و روان‌شناسى از نظر فعل و انفعالات بدن، هنوز دانشمندان در مقابل پيچيدگى‌هاى ناشناخته بدن مادى، انگشت حيرت بردهان دارند تا چه رسد به روح و نفس و صفات نفسانى‌اى كه از معنوياتند.

برخى علماء گفته‌اند: روايتى كه مى‌فرمايد: «مَنْ عَرَفَ نَفْسَه فَقَدْ عَرَفَ رَبَّه؛⁽²⁾هر كه خود را شناخت، خداى خويش را شناخته است» اشاره به جنبه سلبى آن دارد نه جنبه ايجابى؛ يعنى همان گونه كه آدمى نمى‌تواند به حقيقت پروردگارش پى ببرد، حقيقت نفس خويش را نيز نمى‌تواند بشناسد و آنچه از او شناخته مى‌شود تنها آثار او است، نه پديدآور آن آثار كه ذات او است.

قائلان به تجرد نفس

آن دسته از فلاسفه⁽³⁾و پيروان آنها كه به تجرد نفس⁽⁴⁾معتقد شده‌اند به كتاب [قرآن]،

سنت و عقل استناد كرده‌اند، ولى به اجماع تمسك نكرده‌اند، چون اجماعى در اين باره وجود نداشته است.⁽¹⁾

ادلّه قرآنى

برخى آياتى كه اين گروه بدان تمسك كرده‌اند به شرح زير است:

الف: «وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي»؛⁽²⁾و در او از روح خود [يك روح شايسته و بزرگ ]دميدم.

اينان در توضيح اين آيه گفته‌اند كه خدا موجودى مجرد است و روح نيز چنين خواهد بود، چون از ناحيه خداى متعال است.

ب: «وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ»؛⁽³⁾و [عيسى] كلمه [و مخلوق] اوست؛ كه او را به مريم القا نمود.

ج: «وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ»؛⁽⁴⁾و اين چنين، ملكوت آسمان‌ها و زمين [و حكومت مطلقه خدا بر آنها] را به ابراهيم نشان داديم؛ تا [به آن استدلال كند و] اهل يقين گردد.

د: «إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِيفاً»؛⁽⁵⁾من از روى اخلاص، پاكدلانه روى خود را به سوى كسى گردانيدم كه آسمان‌ها و زمين را آفريده است.

استدلال به اين آيات به اين بيان است كه: جسم و قواى آن در حدى نيستند كه از صفات عاليه‌اى مانند: رؤت عالم ملكوت، يقين آوردن، توجه به ذات آفريدگار آسمان‌ها و زمين، برخوردار گردند. بنابراين آنچه كه واجد اين كمالات مى‌گردد، چيزى جز نفس مجرد از ماده نيست.

ه- : «... ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ»؛⁽¹⁾سپس آن را آفرينش تازه‌اى داديم؛ پس بزرگ است خدايى كه بهترين آفرينندگان است.

آيه فوق آفرينش ابعاد جسمانى آدمى را از آفرينش ابعاد مجرد از ماده (روح) جدا مى‌كند.

و: «سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمّا لا يَعْلَمُونَ»؛⁽²⁾منزه است كسى كه تمام زوج‌ها را آفريد از آنچه زمين مى‌روياند و از خودشان و از آنچه نمى‌دانند.

منظور از عبارت «و از آنچه نمى‌دانند» همان روح مجرد است.

ز: «إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ»؛⁽³⁾سخنان پاكيزه به سوى او بالا مى‌رود.

خداى متعال مجرد از ماده است و تنها مجرد از ماده به سويش صعود مى‌كند. پس سخنان پاكيزه مجرد از ماده است و اين چنين سخنى از روح مجرد از ماده نشأت مى‌گيرد.

ح: «لَقَدْ خَلَقْنَا الاْءِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ»؛⁽⁴⁾ما انسان را در بهترين صورت و نظام آفريديم.

به اين بيان كه تنها امر مجرد، مصداق بهترين صورت و نظام است و گرنه نمى‌توان جسم مادى را در مقايسه با امر مجرد، بهترين صورت و نظام دانست، چون بالاتر از آن چيزى هست كه مصداق «احسن تقويم» يعنى بهترين صورت و نظام مى‌باشد و آن روح است.

ط: «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً»؛⁽⁵⁾تو اى روح آرام يافته، به سوى پروردگارت بازگرد در حالى كه هم تو از او خشنودى و هم او از تو خشنود است.

اين پاره‌اى از آياتى بود كه معتقدان به تجرد نفس (روح) بدان استدلال كرده‌اند و همچنين مى‌گويند: تمامى آيات معاد و احوال بندگان در عالم ديگر نيز دال بر تجرد نفسند؛ چون اعاده بندگان در قيامت، اگر تنها ابعاد مادى داشته باشند، مصداق اعاده معدوم است

كه محال مى‌باشد. مرحوم حاج ملا هادى سبزوارى رحمه‌اللّه در اين باره مى‌فرمايد:

اِعادَةُ المَعدوم مِمّا امتَنَعا *** و بَعضهم فيه الضَّرورة ادَّعى⁽¹⁾اعاده معدوم از موارد ممتنع الوجودى است كه برخى درباره آن مدعى بداهت و ضرورت شده‌اند.

و همچنين بدليل محال بودن انتقال عرض و قواى جاى گرفته در جسم.

بررسى ادلّه قرآنى

به روشنى دانسته مى‌شود كه در آيات بالا ابداً دلالتى بر تجرد نفس وجود ندارد؛ زيرا:

آيه‌اى كه مى‌فرمود: «و در او از روح خود دميدم» مرادش روحى است كه مشرّف به انتساب به خدا شده، نه روحى كه هم سنخ وجود او است؛ مثل واژه «بيت اللّه» و «ناقة اللّه» كه به آن اضافه تشريفيه مى‌گويند. و احتمال ديگر اين كه، عبارت «روح خود» يعنى «روحى كه من آن را آفريده‌ام».

و علاوه بر اينكه واژه «حنيف» كه در آيه، به طهارت و قدسيت معنا شده صحيح نيست، بلكه به اين معنا است كه از باطل به سوى صحيح و حق منصرف شده است؛ اين تفسير هم هيچ تلازمى با تجرد نفس ندارد.

به هر حال هيچ كدام از آيات فوق بر تجرد غير خدا دلالت نمى‌كردند.

ضعيف‌تر از اين استدلال‌ها، دليل تراشى از آياتى است كه هيچ گونه دلالتى بر مدعاى آنها ندارد نظير آيه زير:

«رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى»؛⁽¹⁾پروردگارا! به من نشان ده چگونه مردگان را زنده مى‌كنى.

آنها در توضيح اين استدلال گفته‌اند: رؤت فعل، جدا از رؤت فاعل نيست و از آن‌جا كه رؤت خداى متعال با چشمِ سر ممكن نيست پس رؤت او در حد جسم و مشاعر آن نيست و آن نمى‌تواند مسبب الأسباب را ببيند. پس اگر او توانسته خدا را ببيند روح مجرد او ديده نه جسم او.

پاسخ استدلال بالا آن است كه كبرا و صغراى آن محل اشكال است؛ زيرا در كجا اثبات شده كه رؤت فعل، جدا از رؤت فاعل نيست؟! بلكه حكم بديهى عقل، خلاف آن را مى‌گويد.

ادلّه روايى

عموم رواياتى كه مستند معتقدين به تجرد نفس [و روح] است، هيچ گونه دلالتى بر آن ندارند، مضافاً بر آن كه سند غالب آنها ضعيف است. بخشى از اين روايات به شرح زيرند:

مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّه؛⁽¹⁾هر كس نفس خود را شناخت، خداى خويش را شناخته است.

در توضيح اين سخن مى‌گويند: از آن‌جا كه نفس آدمى مانند خدا مجرد از ماده است، شناختن او شناخت خدا را به دنبال دارد.

در اين استدلال دو اشكال وجود دارد:

الف. ممكن است جهت سلبى آن منظور باشد، نه جهت ايجابى آن.⁽²⁾ب. معناى اين روايت آن است كه اگر آدمى نفس خود را بشناسد، كه چگونه آفريده شده، عظمت پروردگارش را خواهد شناخت. آرى واضح است كه اگر او آفريده‌اى را در كمال استحكام و دقت ببيند، خواهد دانست كه آفريدگارى حىّ، عالم، قادر، مدرك و دارنده ساير صفات جماليه و جلاليه دارد؛ چنان كه شاعر هم مى‌گويد:

وفي كُلِّ شَىْ‌ءٍ لَه آيَةٌ *** تَدُلُّ عَلى أنَّهُ واحِدٌ در هر چيزى، نشانه‌اى دارد كه دال بر وحدانيت او است.

أَعْرَفَكُمْ بِنَفْسِهِ أعْرَفكُم بِرَبِّهِ؛⁽³⁾آگاه‌ترين شما به نفس خود، عارف‌ترين شما به خداست.

استدلال به روايات فوق از اين جهت بوده كه اگر نفس مجرد آدمى كمال يابد، به شرافت و تقرب به درگاه خداى سبحان نايل مى‌آيد.

گفته‌اند: از سويى دعاى پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله مستجاب است و از ديگر سو علم به اشياى داراى سبب، جز از راه علم بدان سبب‌ها و آفريدگار مجردشان، آن گونه كه بايد، حاصل نمى‌شود و مراد از ارائه [= نشان دادن] همان علم شهودى است.

هر چند برخى از روايات فوق با عبارت «قلب مؤن» آغاز شده بودند، لكن در كتاب علل الشرائع اين گونه است:

إنَّ القُلوب بَيْنَ إصْبَعَيْن مِنَ أصابِعِ اللّه؛⁽⁸⁾همانا قلب‌ها ميان دو انگشت از انگشتان خدا است.

المُؤْمِن أعْظَمُ قَدْراً عِنْدَ اللّه مِنَ العَرْش؛⁽¹⁾مؤن نزد خدا، بزرگ مرتبه‌تر از عرش است.

گفته‌اند: بزرگ مرتبه بودن به سبب وجود نيرويى خاص در اعضا و جوارح آن و جسم بودنش نيست، چرا كه جسم آدمى شايستگى اين منزلت را ندارد، بلكه به علت، برخوردارى او از نفس (روح) مجرد است. اميرالمؤمنين عليه‌السلام نيز مى‌فرمايند:

إنَّ اللّه خَلَقَ الأرْواحَ قَبْل الأجْساد بألْفَيْ عام؛⁽²⁾همانا خدا، ارواح را دو هزار سال پيش از اجساد آفريد.

يكى از احبار يهود از اميرالمؤمنين على عليه‌السلام پرسيد:

هَلْ رَأيْتَ رَبَّك حينَ عَبَدْتَه؟ فقال عليه‌السلام : وَيْلك ما كُنْتَ أعْبُد رَبَّاً لَمْ أرَه، قال: و كيف رأيته، قال عليه‌السلام : ويْلك لا تُدْرِكه العُيون في مُشاهدة الأبْصار و لكِن رَأتْه القُلوب بُحَقائق الإيمان؛⁽³⁾آيا هنگامى كه پروردگارت را عبادت مى‌كنى، او را ديده‌اى؟! حضرت فرمودند: واى بر تو! هيچ گاه خدايى را كه نبينم، نمى‌پرستم. آن مرد پرسيد چگونه او را ديده‌اى؟ حضرت فرمودند: واى برتو! چشم‌ها با ديدن متعارف او را نمى‌يابند وليكن قلب‌ها با ايمان‌هاى حقيقى او را مى‌بينند (به او اعتقاد پيدا مى‌كنند).

پس رؤت عقلانى با قواى جسمانى امكان‌پذير نيست و فقط با نيروى روحى ممكن است، و روح نيز اگر مجرد از ماده نباشد قادر بر رؤت امر مجرد [ = خداى متعال] نخواهد بود و اين به خاطر سنخيتى است كه بايد وجود داشته باشد.

از اميرالمؤنين عليه‌السلام پرسيدند: چگونه درِ خيبر را [از جاى] كندى؟ حضرت فرمودند:

قَلَعْتَه بِقُوَّةٍ ربَّانيَّةٍ لا بِقُوَّةٍ جِسْمانيَّة؛⁽⁴⁾به كمك نيروى ربّانى، نه با نيروى جسمانى.

هم چنين فرمودند:

الرُّوح مَلَكٌ مِن المَلائكة لَهُ سَبْعون ألْف وَجْه؛⁽¹⁾روح، فرشته‌اى از فرشتگان است كه هفتاد هزار چهره دارد.

و نيز مى‌فرمايند:

بالنُّور الشَّارِقِ مِنَ سرادِقِ المَلكوت لَمْ يَلِجُ مَلكوت السَّماوات مَنْ لَمْ يُولَد مَرَّتَيْن؛ قسم به نورى كه از سراپرده‌هاى ملكوت و بطن غيب عالم مى‌تابد، به ملكوت آسمان راه پيدا نمى‌كند كسى كه دوبار متولد نشده باشد.

و باز فرمودند:

لا يَصْعَدُ إلى السَّماء إلاَّ مَنْ نَزَلَ مِنْها؛⁽²⁾هيچ كس به سوى آسمان صعود نمى‌كند جز آن كه از آن پايين آمده است.

خدشه دلالى در روايات

اشاره

روايات فوق و امثال آن هيچ گونه دلالتى بر مدعاى تجرد نفس يا روح ندارد و استدلال به اين احاديث بر مدعاى مزبور، مانند استدلال به آنها بر وحدت وجود يا وحدت موجود است.

و اين روايات از آنچه در استدلال به آنها آمده فاصله بسيار دارند. و لذا برخى از علماء گفته‌اند: رؤت اشياء به سبب روح و قدرت و قوت و عظمت و شرافت و ساير كمالات روح، هيچ دلالتى بر تجرد آن نمى‌كنند و هر گونه ملازمه‌اى ميان اين دو، خالى از استحسان (اعتبار بخشى)، گمان و نظاير اينها نيست.

اگر اينان بخواهند به اين گونه روايات - با همه دورى‌اى كه از مدلول و مدعاى آنها دارند - استدلال كنند، ما مى‌توانيم براى عكس اين فرضيه به ده‌ها آيه و روايات از اين قبيل

تمسك كنيم. بلكه اين احاديث، بيش از آن كه دليل بر تجرد نفس و روح يا وحدت وجود يا موجود باشند، بر بطلان اين ادعاها دلالت دارند؛ اگر آدمى خود و صفات خود، از قبيل: فقر و نيازمندى، ظلمت، امكان، حدوث و غيره را شناخت، آن گاه از باب «تعرف الأشياء بأضدادها» ذات و صفات خدا را با ويژگى‌هايى متضاد با ويژگى‌هاى خود خواهد شناخت؛ صفاتى مانند، غنى، قدرت، قيموميت، عظمت، ازليت، سرمديت و ساير صفات كمال و اينها همگى جز بر تجرد ذات خداى تعالى دلالت ندارند.

رجوع آنها [= بندگان] به سوى خداى سبحان به معناى فنا شدن در او و اينكه پس از جدا شدن از او دوباره به اصل خود بازمى‌گردند نيست، بلكه به معناى بازگشت رضايت‌مندانه و مورد رضايت بنده، به مولاى خود است؛ نظير آنچه به صورت خاصى براى أنبياء، امامان معصوم و پيامبر اسلام عليهم‌السلام در حوزه وحى و رسيدن به كمال حاصل شد و از قبيل سخن خداى سبحان است كه مى‌فرمايد:

«ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ...»؛⁽¹⁾به سوى پروردگارت باز گرد.

آرى، صالحان به سوى ثواب، نعمت‌ها و كرامات خداى سبحان بازگشت مى‌كنند، و فاجران، فاسقان و منافقان نيز به سوى او باز مى‌گردند لكن در ايستگاه‌هاى حساب، عقاب و عذاب‌ها و مجازات‌هاى آماده شده جلوى آنها را مى‌گيرند و متوقفشان مى‌كنند؛ خدا درباره اين دو گروه نيك فرجام و بد فرجام در آياتى نظير آيات زير مى‌فرمايد:

«...كَذلِكَ زَيَّنّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ»؛⁽²⁾اين گونه براى هر امتى كردارشان را آراستيم.

آنگاه بازگشت آنان به سوى پروردگارشان خواهد بود، و آنها را از آنچه انجام مى‌دادند آگاه خواهد ساخت.

«وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللّهِ ثُمَّ تُوَفّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ»؛⁽³⁾و بترسيد از روزى كه در آن، به سوى خدا باز گردانده مى‌شويد، سپس به هر كسى [پاداشِ] آنچه به

دست آورده، تمام داده مى‌شود؛ و آنان مورد ستم قرار نمى‌گيرند.

«مَتاعٌ فِي الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ»؛⁽¹⁾بهره‌اى [اندك] در دنيا [دارند]، سپس بازگشتشان به سوى ماست. آنگاه به [سزاى] آنكه كفر ورزيدند، عذاب سخت به آنان مى‌چشانيم.

«يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً * فَادْخُلِي فِي عِبادِي * وَ ادْخُلِي جَنَّتِي»؛⁽²⁾تو اى روح آرام يافته! به سوى پروردگارت بازگرد در حالى كه هم تو از او خشنودى و هم او از تو خشنود است.

پس در سلك بندگانم درآى و در بهشتم وارد شو!.

ممكن است كسى در اشكال به مسأله «رجوع به خدا» بگويد: مگر آدمى در محضر خداى سبحان حضور دائمى ندارد و مگر نه آن است كه هيچ چيز از علم، قدرت، نگاه و شنود خداى سبحان مخفى نيست. اگر چنين است رجوع به سوى او بى معنا خواهد بود؛ چون رجوع مستلزم رفت قبلى است؛ يعنى زمانى مى‌گويند فلان شخص به شهرش بازگشته، كه ابتدا از آن دور شده باشد و سپس به سوى آن شهر برگشته باشد. حال اگر همه اشياء - از جمله انسان - در محضر خدايند و هيچ چيز نه از او دور است و نه از او دور مى‌شود، رجوعى هم در كار نخواهد بود.

پاسخ اشكال بالا آن است كه مراد از رجوع مطرح شده، رجوع به ثواب و عقاب است؛ همان‌گونه كه آمدن بنده از سوى خدا هم معنايى خاص دارد كه عبارت است از آفرينش او و آمدنش به دار امتحان دنيا.

آرى، و چه بسيارند الفاظى كه در كتاب و سنت آمده و درباره خداى سبحان مطرح شده‌اند، اما نيازمند تأويل‌اند و حمل آن الفاظ بر معانى سازگار با جسمانيت، با او ناسازگاراند؛ مانند دو آيه زير:

«وَ جاءَ رَبُّكَ وَ الْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا»؛⁽³⁾و پروردگارت فرا رسد و فرشتگان صف در صف حاضر

شوند.

كه منظور از صدر آيه فوق، آمدن امر پروردگار است، نه ذات او.

«وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ * إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ»؛⁽¹⁾در آن روز چهره‌هايى شاداب‌اند، به سوى پروردگار خود مى‌نگرند.

اشتباه فرقه حشويه، ظاهريه و غيره مقايسه كردن خداى تعالى با اجسام است؛ اينان پنداشته‌اند كه او نيز جسمى مانند ساير اجسام است، لذا جسم انگار شدند، يعنى اعتقادى كه عقل و نقل آن را محال مى‌دانند.

دلايل عقلى

پس از بيان ادلّه نقلى و نقد آن، اكنون برخى از ادلّه عقلى آنها را بررسى مى‌كنيم. با توجه به اين‌كه هيچكدام از ادلّه مزبور، برهانى نيست، بلكه به ادلّه خطابى و ظنى - آنهم ظنى بسيار ضعيف - شبيه‌تر است.

دليل اول: كمال نفس و نيرومندى تفكر آدمى موجب خشك شدن خون و لاغرى بدن مى‌گردد،⁽²⁾لذا اگر نفس او جسم باشد بايد كمال و نيرومندى او همان نيرومندى و كمال بدن باشد، در حالى كه چنين نيست .

دليل دوم: قواى جسمانى در اثر كار فراوان خسته و عاجز مى‌شود در حالى كه نفس در اثر كثرت ادراكات خسته نمى‌گردد و اين تنها به خاطر مجرد بودن نفس از اوصاف جسمانى و جسمانيات است.

دليل سوم: در نفس، صور وجودات متقابله و اميال متضاد و امور متخالف جمع است بى‌آن كه ميان آنها كشمكش و تصادم رخ دهد به اين ترتيب چنين نفسى نمى‌تواند جسم

باشد، چون جسم اين گونه نيست.

دليل چهارم: نفس، امور بسيطى كه قابل قسمت نيست، مانند صرف الوجود، را درك مى‌كند و از آن‌جا كه معناى ادراك نفس، قيام حلولى معلوم، به نفس مدرك است، از بساطت و تجرد حلول كننده در نفس، بساطت و تجرد خود نفس لازم مى‌آيد.

دليل پنجم: نفس به انجام افعال نامتناهى قادر است؛ چون ادراك كلى، كه يكى از افعال او است، نمونه ادراك نامتناهى او است، در حالى كه چنين كارى از قواى جسمانى و غيرمجرد و دارنده تأثير محدود، ساخته نيست.

دليل ششم: نفس، صور عقليه‌اى كه ميان بسيارى از مصاديق مشترك است، يعنى همان مفاهيم كلى‌اى كه هر يك از آنها بر افراد گوناگون صادقند را درك مى‌كند و مفاهيم كلى [=صور عقلى] نه مقدار معينى دارند و نه وضع و نسبت مكانى و كميت و كيفيت معينى؛ زيرا در غير اين صورت بر افراد گوناگون صادق نمى‌بودند، پس نفس، مجرد از همه اينهاست و از آن‌جا كه ادراك نفس نسبت بدانها عبارت از قيام آنها بدان است، تجرد آنها مستلزم تجرد محلشان يعنى نفس است و گرنه لازم مى‌آيد كه آن صور عقليه [= مفاهيم كلى] به تبع نفس غير مجرد و داراى مقدار، وضع، نسبت مكانى، كيفيت، كميت معين و... باشند و در اين صورت آن صور مشترك بر مصاديق بسيار، صادق نخواهند بود و اين خلاف فرض اوليه است.

نقد ادلّه عقلى

نقد دليل اول: اين استدلال زمانى تمام است كه همه اشياء از يك سنخ باشند و اين مدعايى است كه پايه اثبات آن را مفروض گرفته‌ايد بنابراين جا دارد كه بپرسيم: اين تلازم را از كجا استنباط كرده‌ايد؟! اين دليل فقط مغايرت نفس و بدن را اثبات مى‌كند، نه تجرد آن را. آرى نفس در لوازم، ملزومات و ملازماتش مانند بدن نيست، اما آيا اين حقيقت را مى‌توان پايه قرار داد و گفت: به دليل آن كه سرخى در پراكندن نور چشم مانند سفيدى

نيست پس از جنس آن [رنگ] هم نيست؟.

نقد دليل دوم: پاسخ اين استدلال نيز مانند نقد دليل نخست است، يعنى خستگى‌ناپذيرى نفس در اثر كثرت ادراكات، دليل مجرد بودنش نيست. اين گونه استنتاج مانند آن است كه كسى بگويد: به دليل آن كه انسان نيرومند در كار، خستگى ناپذير است و انسان ناتوان خستگى پذير، اين دو اختلاف جوهرى دارند و هر يك به نوعى خاص تعلق دارند؟! آيا اين ادعا پذيرفتنى است؟ آرى مى‌توان از اين خستگى پذيرى و خستگى‌ناپذيرى فهميد كه آن دو در برخى ويژگى‌هاى عرضى متفاوتند؛ آنها ويژگى‌هاى برون ذاتى آن چنانى دارند و اينها اين چنينى؛ آيا اين منطقى‌تر و پذيرفتنى‌تر نيست؟

نقد دليل سوم: اجسام در پذيرش اعراض، ويژگى‌ها، خصوصيات و غيره با يكديگر تفاوت دارند. آرى ممكن است نفس، متصف به اوصافى شود كه ساير اشياء بدانها متصف نشوند، لكن نمى‌توان اين امر را به عنوان دليلى بر خارج بودن نفس از دائره جسمانيت و مجرد بودن آن پنداشت، بلكه تنها مى‌توان گفت: نفس از يك سو و ساير اشياء از سوى ديگر با هم در ويژگى‌ها و خصوصيات متفاوتند، لكن اين تفاوت دليل بر جسميت يكى و عدم جسميت ديگرى نيست. هر دو جسم‌اند ولى هركدام با خصوصيات خاص خود. مضافاً بر اين كه اصولاً دليلى براى آن نداريم كه مدعى شويم محل صور ذهنى، نفس است. شايد تنها نفس بدانها تعلق مى‌گيرد نه آن كه محلشان باشد؛ مانند خورشيد كه به سبب نورى كه از خود مى‌پراكند به اشيايى كه مى‌تابد تعلق مى‌گيرد. شايد نفس به سبب نور علمى كه از او ساطع مى‌شود همه آن اشياء را درك مى‌كند، چنان كه برخى از قدما و متأخرين درباره چشم چنين گفته‌اند: نورى از چشم خارج مى‌شود كه به اشياى قابل رؤت تعلق مى‌گيرد (و مى‌تابد) و از اين رهگذر آنها را مى‌بيند، نه آن كه صورت آن اشياء در آن منعكس شود و ببيند. بنابراين، تضاد و امثال آن، در ناحيه اشياء نمى‌تواند ملازم خارج بودن نفس از دايره ماديات باشد. بنابراين نفس و جسم امرى مادى‌اند ولى هر كدام از گونه‌اى مختلف؛ همان‌طور كه آب و سنگ هر دو مادى‌اند، لكن يكى سيال و ديگرى

غيرسيال.

نقد دليل چهارم: پاسخ اين دليل نيز همانند قبلى است. مضافاً بر آن كه پاسخى نقضى دارد، يعنى نفس، امور مركبه را نيز درك مى‌كند كه بنابر مبناى آنها بايد آن را دليل مركب بودن نفس گرفت كه معتقد بدان نيستند و معروف است كه حكماء هم طبق مبانيشان آن را نمى‌پذيرند. ما در يكى از كتاب‌هاى كلاميمان احتمال مركب بودن نفس را مطرح كرده و گفته‌ايم كه دليلى براى بساطت آن در دست نداريم.

نقد دليل پنجم: قدرت نفس بر انجام افعال نامتناهى معلوم نيست، بلكه چنين قدرتى مردود است؛ چون آدمى در اين دنيا محدود و متناهى است، پس چگونه مى‌تواند از نفسى كه قادر بر افعال نامتناهى است، برخوردار باشد. و اِذا جاء الإحتمال بطل الإستدلال.

نقد دليل ششم: پاسخ دليل مزبور نيز روشن است؛ چون بر فرض آن كه مجرد بودن مفاهيم كليه را بپذيريم، نخواهيم پذيرفت كه علم نفس به يك شى‌ء به معناى قيام حلولى شى‌ء معلوم بدان است، كه از تجرد فرضى آنها تجرد نفس اثبات شود. آرى احتمال دارد كه قيام مفاهيم كليه به نفس، قيامى صدورى باشد، به سبب نورى كه از نفس خارج مى‌شود، همانند نورى كه از چشم به سوى امور ديدنى مى‌تابد.

بنابراين احتمال، نفس، بالذات، آن نور و بالعرض، آن اشياى مرئى را به سبب نورِ خود، درك مى‌كند و از تجرد آنها تجرد نفس لازم نمى‌آيد؛ گو اين كه درباره مفاهيم كلى مى‌توان گفت: مفهوم كلى چيز جز همان مفهوم جزئى نيست؛ منتها با قطع نظر از مشخصات زمانى، مكانى و غيره.

برخى از متكلمان پاسخ‌هاى مفصل ديگرى نيز در كتب خود داده‌اند كه اكنون نيازى به بسط آنها نيست. و لذا برخى از الهيون گفته‌اند: «ادله تجرد نفس و نظاير آن، هيچ كدام قانع كننده نبوده بلكه بيشتر شبه دليل بوده و غير برهانى‌اند».

سراى آخرت

مراحل عالم آخرت

مسأله: مرگ مرحله آغازين عالم آخرت است؛ پديده‌اى كه احدى در آن ترديد ندارد، خواه الهى باشد يا غير الهى، به كتب آسمانى معتقد باشد يا نباشد؛ چون آن را مى‌بينند و احساس مى‌كنند. و آنچه در روايات آمده است كه: «أشهد أنّ الموت حقّ؛⁽¹⁾گواهى مى‌دهم كه مرگ حق است». يعنى آنچه درباره مرگ مى‌گويند، اعم از خير و شر و مانند آن، حق است؛ و گرنه مثل آن است كه كسى بگويد: «گواهى مى‌دهم كه خورشيد حق است.» و چنين سخنى تنها طبق نظر سوفسطايى‌ها صحيح است كه منكر تمام حقايق‌اند.

قرآن كريم و روايات به طور گسترده به اين موضوع پرداخته و بر آن تأكيد كرده‌اند كه در ذيل به پاره‌اى از آنها اشاره مى‌كنيم:

الف: «كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ»؛⁽²⁾هركس مرگ را مى‌چشد.

ب: «كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ * وَ يَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَ الاْءِكْرامِ»؛⁽³⁾هرچه بر آن [= زمين] است فانى شونده است. و ذات با شكوه و ارجمند پروردگارت باقى خواهد ماند.

ج: «إِنَّكَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ»؛⁽⁴⁾قطعا تو خواهى مُرد، و آنها [نيز] خواهند مرد.

برخى گفته‌اند: آيه اخير زمانى نازل شد كه مسلمانان انتظار حيات جاويد داشتند و رسول اللّه صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله نيز هميشه زنده باشد. چون از پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله ، معجزات و كارهاى عجيبى صادر شده بود، لذا چنين انتظارى داشتند، ولى خداى سبحان با انزال آيه فوق انتظارشان را باطل كرد.

اميرالمؤنين عليه‌السلام مى‌فرمايند:

إنَّما خُلِقْتُم لِلْبَقاء لا لِلْفَناء؛⁽¹⁾تنها براى بقا آفريده شده‌ايد، نه براى فنا.

رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله نيز فرمودند:

خُلِقْتُم للأبَد و إنَّما تُنْقَلُون مِنْ دارٍ إلى دار؛⁽²⁾براى ابديت آفريده شده‌ايد و [با مرگ] تنها از خانه‌اى به خانه ديگر منتقل مى‌شويد.

و نيز فرمودند:

الدُنيا سِجْنُ المؤمن و جَنَّة الكافِر و المَوْت جِسْرُ هؤلاء إلى جَنَّاتِهِم و جِسْرُ هؤلاء إلى جحيمهم؛⁽³⁾دنيا زندان مؤن و بهشت كافر است و مرگ، پل مؤمن به سوى بهشت و پل كافر به سوى جحيم است.

امام صادق عليه‌السلام از پدرش روايت مى‌كند كه فرمودند:

جَاءَ رَجُلٌ إلى النَبي صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله فقال: يا رَسولَ اللّه ما لي لا أُحِبُّ المَوْت؟ فقال: ألك مال؟ قال: نَعَم، قال: فَقَدَّمْتَه؟ قال: لا، قال: فمن ثُمَّ لا تُحِبُّ المَوْت؛⁽⁴⁾مردى نزد پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله آمد و گفت: اى رسول خدا! چرا مرگ را دوست نمى‌دارم؟ حضرت فرمودند: آيا مالى دارى؟ گفت: آرى.

فرمودند: آيا آن را از پيش فرستاده‌اى؟ گفت: خير. حضرت فرمودند: به همين خاطر مرگ را دوست نمى‌دارى.

نيز به اميرالمؤنين عليه‌السلام گفته شد: مرگ را برايمان توصيف كن، حضرت عليه‌السلام فرمودند:

على الخَبير سَقَطُتم، هو أحَدُ ثَلاثَةِ أمور يَرِدُ عَلَيْه: إمَّا بِشارَةٌ بنَعيم الأبَد، و إمّا بِشارَة بعذابِ الأبَد، و إمَّا تَحْزين و تَهْويل، و أمْرُه مُبْهَم لا يَدْري مَنْ أيِّ الفِرَقِ هُو، - إلى أن قال - : فاعْمَلوا و أطيعُوا و لا تتكلوا و لا تَسْتَصْغِروا عُقوبَة اللّه، فإنَّ مِنَ المُسْرِفين مَنْ لا تلْحقهُ شَفاعَتنا إلاّ بَعْد عَذابِ ثَلاثْمائة ألْفِ سَنَة؛⁽¹⁾به اهل خبره مراجعه كردى؛ آن يكى از سه چيزى است كه انسان بر آن وارد مى‌شود: يا مژده‌اى است به نعمت ابدى و يا بشارتى است به عذاب هميشگى و يا اندوهگين ساختن و هول برانگيز است. امرش مبهم است و معلوم نيست كه آن از كدام دسته است [ناجيان يا هالكان] پس بدانيد و اطاعت كنيد و سخن نگوييد [اعتراض نكنيد ]و عقوبت خدا را كوچك مشماريد؛ چه از جمله اسراف كاران است آن كه شفاعت ما جز بعد از عذاب سيصد هزار ساله بدو نرسد.

از امام حسن عليه‌السلام پرسيده شد: اين مرگى كه [مردم] بدان جاهلند چيست؟ فرمودند:

أَعْظَمُ سُرورٍ يَرِدُ على المُؤمنين إذا نُقِلْوا عَنْ دارِ النَّكِدِ إلى نَعيمِ الأبَد، و أعْظَمُ ثُبُورٍ يَرِدُ عَلى الكافِرين إذ نُقِلوا عَلى جنَّتهم إلى نارٍ لا تبيدُ و لا تَنْفَد؛⁽²⁾بزرگ‌ترين شادى‌اى است كه بر مؤمنان وارد مى‌شود؛ آن گاه كه از دارنگونبختى به دار نعمت ابدى منتقل مى‌شوند و بزرگ‌ترين نابودى‌اى است كه بر كافران وارد مى‌شود؛ آن گاه كه آنان از بهشتشان به سوى آتشى مى‌برند كه نه از بين مى‌رود و نه نابود مى‌شود.

بنابراين مراد از «كافران»، در حديث بالا، كسانى‌اند كه عامداً كفر مى‌ورزند و معاندان يا جاهلانِ مقصرى هستند كه در آخرت مورد آزمايش قرار مى‌گيرند و [لكن در اين فرصت مجددى كه بدانها داده مى‌شود ]مردود مى‌شوند. آرى اگر دنيا دار امتحانى است كه پنجاه

سال يا كمتر يا بيشتر به آدمى فرصت مى‌دهند، آخرت دار امتحانى است كه پنجاه هزار سال به او فرصت مى‌دهند، علاوه بر آن، آخرت، دار حساب و ثواب و عقاب نيز هست؛ خداى متعال مى‌فرمايد:

«فِى يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ»؛⁽¹⁾در روزى كه مقدارش پنجاه هزار سال است.

امام حسين عليه‌السلام در ضمن حديثى به اصحابشان [در كربلا] مى‌فرمايند:

فَما المَوْت إلاّ قَنْطَرة تُعْبِر بِكُم عَنِ البُؤْسِ و الضَرَّاء إلى الجِنان الواسِعَة و النَّعيمِ الدَّائمَة، فَأيُّكُم يَكْرَه أن يَنْتَقِل مِن سِجْنٍ إلى قَصْر؟ و ما هُو لأعْدائكُم إلاّ كَمَن يَنْتَقِل مِنْ قَصْرٍ إلى سِجْنٍ و عَذاب؛⁽²⁾مرگ تنها پلى است كه شما را از فقر و نادارى و تنگى معيشت به بهشت گشاده و پرنعمت عبور مى‌دهد؛ كدام يك از شما بدش مى‌آيد كه از زندان به قصر منتقل شود؟ و [لكن] براى دشمنانتان اين گونه نيست، مگر مانند كسى كه از قصرى به زندان و عذاب منتقل شود.

از امام سجاد عليه‌السلام نيز درباره مرگ سؤال شد؛ فرمودند:

للمُؤمِنُ كَنْزع ثِيابٍ وَسْخَة قُمَّلَة و فَكُّ قُيودٍ و أغْلالٍ ثَقيلَة و الإسْتِبْدال بأفْخَرِ الثِّيابِ و أطْيَبها رَوائح و أوْطَأ المَراكِب و آنَسُ المَنازِل، و لِلْكافر: كخَلْع ثِيابٍ فاخِرَة و النَّقْل عَنْ مَنازِلٍ أنيسَة و الإسْتبْدال بأوْسخِ الثِّيابِ و أخْشَنَها و أوْحَشِ المَنازِلِ و أَعْظمِ العَذاب؛⁽³⁾[مرگ] براى مؤن مانند درآوردن لباس‌هاى آلوده و پر از شپش و باز كردن غل‌هايى سنگين و عوض كردن آنها با فاخرترين و خوش‌بوترين لباس‌ها و راهوارترين مركب‌ها و مأنوس‌ترين منازل است و براى كافر مانند درآوردن لباس‌هايى فاخر و منتقل شدن از منازل مأنوس و جايگزين شدن آنها با آلوده‌ترين و درشت‌ترين لباس‌ها و موحش‌ترين منازل و بزرگ‌ترين عذاب‌هاست.

از امام باقر عليه‌السلام نيز درباره مرگ سؤال شد، حضرت فرمودند:

هُو النَّوم الذي يَأتيكُم كلَّ لَيْلَة إلاَّ أنَّه طَويلٌ مُدَّته لا يُنْتَبِهُ مِنْه إلاّ يَوْم القيامَة، فَمَن رَأى في

نَوْمِهِ مِن أصْنافِ الفَرَح ما لا يُقادِر قَدْرَه، و مَنْ أصْنافِ الأهْوالِ ما لا يُقادِرُ قَدْرَه؛⁽¹⁾مرگ، همان خوابى است كه هر روز به سراغ شما مى‌آيد، منتها مدتش طولانى است و [آدمى] از آن بيدار نمى‌شود مگر در روز قيامت. [مانند آن كه] شخصى در خواب برخى گونه‌هاى شادى را مى‌بيند كه غيرقابل تقدير و اندازه‌گيرى است و يا گونه‌هاى هول و ترس [را مى‌بيند] كه آن هم غيرقابل اندازه‌گيرى و تقدير است.

بخش پايانى روايت از باب مثال است؛ يعنى همان گونه كه آدمى نمى‌تواند محتواى زيبايى يا زشتى رؤاى خود را انكار كند، ماوراى مرگ كه بسان برادر خواب است را نيز نمى‌تواند انكار نمايد.

امام صادق عليه‌السلام نيز در جواب سؤالى از مرگ، فرمودند:

لِلْمُؤمِن كأطْيَبِ ريحٍ يَشِمُّهُ فَيَنْعَس لِطيبِهِ و يَنْقَطعُ التَّعَبُ و الأَلَمُ كُلَّه عَنْه، و لِلْكافِرِ كلَسْعِ الأفاعي و لَدْغِ العَقارِب أوْ أشَدّ؛⁽²⁾مرگ براى مؤن مانند خوش‌بوترين بويى است كه ببويد و از خوش‌بوييش به خواب سبكى فرو مى‌رود و تمام خستگى و دردش از او قطع شود. براى كافر مانند نيش افعى‌ها و عقرب‌ها و يا شديدتر از آن است.

يعقوب مى‌گويد:

براى تعزيت [وفات] اسماعيل [فرزند امام صادق عليه‌السلام ] بر امام صادق عليه‌السلام داخل شديم حضرت براى او طلب رحمت نمود و فرمودند: همانا خداى عزّوجلّ خبر مرگ پيامبر را به ايشان داد و فرمود: «إِنَّكَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ»؛⁽³⁾«قطعا تو خواهى مُرد، و آنها [نيز] خواهند مرد» و فرمود: «كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ»⁽⁴⁾«هركس مرگ را مى‌چشد».

سپس فرمودند: به يقين همه اهل زمين را مى‌ميراند تا آن‌جا كه احدى باقى نمى‌ماند و سپس اهل آسمان [نيز] مى‌ميرند تا آن كه احدى جز ملك الموت و حاملان عرش و جبرئيل و ميكائيل باقى نمى‌مانند. آن‌گاه ملك الموت مقابل خداى عزّوجلّ قرار مى‌گيرد و [از سوى خدا] به او گفته مى‌شود: چه كسى باقى مانده؟، و اين در حالى است كه خدا خود آگاه است،

مى‌گويد: اى خداى من! جز ملك الموت و حاملان عرش و جبرئيل و ميكائيل [احدى] باقى نمانده است. آن گاه به او گفته مى‌شود: به جبرائيل و ميكائيل بگو: بميريد. در اين هنگام آن ملائكه مى‌گويند: اى پروردگار ما! اين دو، فرستاده و امين تو هستند. مى‌فرمايد: من مرگ را بر هر نفسى كه در آن روح است مقدر كردم. سپس ملك الموت مى‌آيد تا آن كه در پيشگاه خداى عزّوجلّ مى‌ايستد. به او گفته مى‌شود: چه كسى باقى مانده؟ مى‌گويد: اى خداى من! جز ملك الموت و حاملان عرش نمانده‌اند. [خدا ]مى‌فرمايد: به حاملان عرش بگو بميريد. حضرت ادامه دادند: سپس [ملك الموت] افسرده و اندوهناك مى‌آيد، در حالى كه به بالا نگاه نمى‌كند. [آن‌گاه از جانب خدا] به او گفته مى‌شود: چه كسى باقى مانده؟ او مى‌گويد: اى خداى من! جز ملك الموت [كسى] باقى نمانده است. [آن جاست كه] به او گفته مى‌شود: بمير اى ملك الموت! و او مى‌ميرد. آن گاه خدا زمين و آسمان‌ها را به دستش مى‌گيرد و مى‌گويد: كجايند كسانى كه ادعا مى‌كردند شريك منند؟! كجايند كسانى كه در كنار من معبودى ديگر قرار مى‌دادند؟!.⁽¹⁾مراد از عبارت: «آن گاه خدا زمين و آسمان‌ها را به دستش مى‌گيرد» آن است كه خداى سبحان از آن‌جا كه به هيچ يك از ملائكه محافظ و امثال آنها نيازى ندارد، در آن هنگام ديگر او است كه متولى همه امور مى‌شود. آرى خدا ملائكه را آفريد تا براى دنيا و بلكه براى هستى، كه دار اسباب است، به عنوان اسباب عمل كنند.

فلسفه مرگ

يكى از فلسفه‌هاى مرگ، اعلام بى‌نيازى خداى متعال از هر چيز و هر كس است؛ چه بزرگ و چه كوچك، چه بااهميت و چه بى‌اهميت. شايد مرگ ملائكه هم بدان خاطر باشد كه آنان بالوجدان ارزشمندى حيات را دريابند.⁽²⁾

امام موسى كاظم عليه‌السلام مى‌فرمايند:

إنَّ المَوْتَ هُو المُصَفَّات يُصَفِّي المُؤمنين مِنْ ذُنوبِهِم فَيكُون آخر ألَمٍ يُصيبُهُم كفارة آخر وِزْرٍ بَقِيَ عَليهِم، و يُصَفّي الكافرين مِنْ حَسَناتِهِم فَيكون آخر لَذَّةٍ أو نِعْمةٍ أوْ راحَةٍ تلْحقهم هُو آخر ثَواب حَسنةٍ تَكون لَهُم؛⁽¹⁾به يقين مرگ، صافى‌اى است كه مؤمنان را از گناه تصفيه مى‌كند و آخرين رنجى است كه به عنوان كفّاره گناهان باقيمانده بر دوششان، به آنان چشانده مى‌شود. هم چنين كافران را از نيكى‌هايشان تصفيه مى‌كند و آخرين لذت يا نعمت يا راحتى‌اى مى‌شود كه به عنوان آخرين ثواب كارهاى خوبشان، بدانها مى‌رسد.

اخبار فراوان ديگرى نيز از معصومين عليهم‌السلام در اين زمينه رسيده است كه بخاطر اختصار، از ذكرشان صرف نظر مى‌كنيم.⁽²⁾

بقاى جسمانى انسان

مسأله: آدمى از آغاز آفرينش خود تا منتهاى كمالى كه بدان مى‌رسد، به شكل موجودى مادى و جسمانى باقى مى‌ماند و در بقاى ذات خود و كمالات مادى و معنويش محتاج ذات خداى متعال است. چه، ذات ممكن، نه به واجب تبديل مى‌شود و نه به ممتنع و نه از جسميت تجرّد مى‌يابد؛ زيرا مجرد بودن غير خدا نامعقول است.

بنابراين تجردى وجود ندارد كه طبق پندار باطل برخى فلاسفه، از آن به اتحاد با خدا يا حلولش در او تعبير شود. بلكه بايد بگوييم: خدا هميشه بر الوهيت خود كه مجرد، عالم، قائم به ذات خود و ديگر صفات او است، باقى خواهد ماند و هيچ كسى در اين اوصاف با او شريك نيست.

ماديات پنهان و غيرپنهان

مسأله: حيات، علم، عقل، روح، نفس و ساير مخلوقات خدا همگى امور مادى‌اند؛ مانند خود انسان؛ چون ماده گاهى پنهان است و گاهى غيرپنهان.

صعود به درجات كمال

مسأله: اگر آدمى بخواهد درجات كمال را طى كند، نيازمند دوگونه هدايت است: هدايت عامه و هدايت خاصه. خداى متعال در چند آيه به هدايت عامه اشاره كرده و مى‌فرمايد:

«إِنّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمّا شاكِراً وَ إِمّا كَفُوراً»؛⁽¹⁾ما راه را بدو نموديم؛ يا سپاسگزار خواهد بود و يا ناسپاسگزار.

«وَ أَمّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى...»؛⁽²⁾اما ثمود را هدايت كرديم، ولى آنها نابينايى را بر هدايت ترجيح دادند.

درباره هدايت خاصه نيز مى‌فرمايد:

«ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ»؛⁽³⁾اين است كتابى كه در [حقانيت ]آن هيچ ترديدى نيست؛ [و] مايه هدايت پرهيزكاران است.

«وَ يَزِيدُ اللّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً...»؛⁽⁴⁾و خدا كسانى را كه در راه هدايت گام نهادند، بر

هدايتشان مى‌افزايد.

ارتقا يافتن آدمى از مرحله هدايت عامه به هدايت خاصه، تنها در گرو تبعيت از عقل و درخواست ابقاى نعمت‌هاى الهى است؛ زيرا هر لحظه امكان برگرفتن نعمت‌هاى الهى وجود دارد؛ به هين دليل روزى چند دفعه در سوره حمد مى‌خوانيم:

«اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ»؛⁽¹⁾ما را به راه راست هدايت كن.

چون ممكن است كه آدمى در هر لحظه به صراط مستقيم رهنمون شود و يا از آن محروم گردد. عبارت «ثبّتنا»⁽²⁾[= ما را ثابت قدم بدار] كه در برخى روايات آمده نيز اشاره به همين معنا است. البته واژه «اهدنا» در آيه بالا تنها به معناى «ثبّتنا» نيست.

بنابراين اگر آدمى از عقل و هدايت عامه، تبعيت كند، به هدايت خاصه مبدل مى‌گردد. در غير اين صورت امكان دارد [كه هر لحظه نسبت] به خدا كافر شود، يا تكبر ورزد، يا ستم كند، يا فاسق شود و يا به ساير مراحل پست حيوانى گرفتار آيد. خداى سبحان نيز چنين خطرى را به افراد غير معصوم گوشزد كرده و مى‌فرمايد:

«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً»؛⁽³⁾كسانى كه ايمان آوردند سپس كافر شدند و باز ايمان آوردند، سپس كافر شدند؛ آنگاه به كفر خود افزودند، قطعا خدا آنان را نخواهد بخشيد، وآنها را به راه [راست] هدايت نخواهد كرد.

روشن است كه اگر آدمى فكر و عقلش را به كار نگيرد و در مقابل هواى نفسش ايستادگى نكند هدايت نخواهد شد، بلكه به تدريج به دركات، سقوط خواهد نمود، به همين خاطر حق تعالى در آيات متعددى مى‌فرمايد:

«...وَ اللّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظّالِمِينَ»؛⁽¹⁾و خدا، قوم ستمكار را هدايت نمى‌كند.

«...وَ اللّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ»؛⁽²⁾و خدا، گروه كافران را هدايت نمى‌كند.

«...وَ اللّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ»؛⁽³⁾و خدا، جمعيت نافرمانبر را هدايت نمى‌كند.

«...إِنَّ اللّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ كاذِبٌ كَفّارٌ»؛⁽⁴⁾در حقيقت، خدا آن كسى را كه دروغ‌پرداز ناسپاسى است هدايت نمى‌كند.

«...إِنَّ اللّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذّابٌ»؛⁽⁵⁾خدا كسى را كه افراط‌كار دروغزن باشد هدايت نمى‌كند.

«كَيْفَ يَهْدِي اللّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ»؛⁽⁶⁾چگونه خدا جمعيتى را هدايت مى‌كند كه بعد از ايمان كافر شدند؟!.

«...كَذلِكَ يَطْبَعُ اللّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ»؛⁽⁷⁾اين گونه، خدا بر دل‌هاى كافران مهر مى‌نهد.

«...كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ»؛⁽⁸⁾اين چنين بر دل‌هاى تجاوزگران مهر مى‌نهيم.

«...كَذلِكَ يَطْبَعُ اللّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبّارٍ»؛⁽⁹⁾اين گونه، خدا بر دل هر متكبّر زورگويى مُهر مى‌نهد.

«خَتَمَ اللّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَ عَلى سَمْعِهِمْ وَ عَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ...»؛⁽¹⁰⁾خدا بر دل‌هاى آنان، و بر شنوايى ايشان مُهر نهاده و بر ديدگانشان پرده‌اى است.

بنابراين پيروى از عقل و اجتناب از شهوات موجب صعود تدريجى آدمى مى‌شود؛ خداى متعال در اين باره مى‌فرمايد:

«...وَ ما عِنْدَ اللّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقى أَ فَلا تَعْقِلُونَ»؛⁽¹¹⁾و آن‌چه نزد خداست بهتر و پايدارتر است مگر

نمى‌انديشيد.

«...وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزّادِ التَّقْوى وَ اتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبابِ»؛⁽¹⁾و براى خود توشه برگيريد كه در حقيقت، بهترين توشه،پرهيزگارى است، و اى خردمندان! از من پروا كنيد.

«...فَاتَّقُوا اللّهَ يا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»؛⁽²⁾پس اى خردمندان، از خدا پروا كنيد، باشد كه رستگار شويد.

«...وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى»؛⁽³⁾و نفس را از هوس باز داشت.

همين‌طور در روايات نيز به اين مطلب اشاره شده است:

رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله فرمودند:

سَيِّدُ الأعمال في الدَّارَيْن العَقْل، و لكُلِّ شيءٍ دَعامَة و دعامة المؤمن عَقْله، فبِقَدْر عَقْلِهِ تَكُون عِبادَته لرَبِّه؛⁽⁴⁾سرور اعمال، در دو جهان، عقل است. و هر چيزى ستونى دارد و ستون مؤن عقل او است؛ بنابراين عبادت او براى پروردگارش نيز به اندازه عقل او است.

امام صادق عليه‌السلام نيز مى‌فرمايند:

اِعرفوا العَقْلَ و جُنْدَه و الجَهْل و جُنُودَه تَهْتَدوا؛⁽⁵⁾عقل و لشكرش و (نيز) جهل وجنودش را بشناسيد تا هدايت يابيد.

محمد بن عبدالجبار روايتى را به طور مرفوعه روايت مى‌كند كه راوى مى‌گويد:

از امام صادق عليه‌السلام پرسيدم: عقل چيست؟ فرمودند: ما عُبِدَ بِهِ الرَّحمن و اكتُسِبَ بِهِ الجِنان؛⁽⁶⁾[عقل] چيزى است كه به [كمك] آن [خداى] رحمان پرستيده و به [كمك] آن بهشت كسب مى‌شود.

قداح نيز از ايشان روايت مى‌كند كه فرمودند:

قال اللّه تَباركَ و تَعالى: إنَّما أقْبِلُ الصَّلاةَ لِمَنْ تَواضَعَ لِعَظَمَتي و يَكِفُّ نَفْسَهُ عَنِ الشَّهَوات

مِنْ أجْلي...؛⁽¹⁾خداى تبارك و تعالى فرمود: تنها نماز كسى را مى‌پذيرم كه براى عظمتم تواضع كند و به خاطر من، نفسش را از شهوات بازدارد.

اميرالمؤنين عليه‌السلام هم مى‌فرمايند:

مَن اشْتاقَ إلى الجَنَّةِ سَلا عَنِ الشَّهَوات؛⁽²⁾هر كس به بهشت اشتياق دارد، از شهوات جدا شود.

تكامل پس ازمرگ

مسأله: آن چه از ظاهر روايات به دست مى‌آيد آن است كه آدمى در عالم قبر و قيامت و حتى بهشت نيز سير صعودى در مراتب كمال دارد.

اگر گفته شود كه: چگونه چنين چيزى ممكن است؛ در حالى كه او در بهشت از بالاترين نعمتها برخوردار است؟! مى‌گوييم: چون خداى متعال، موجودى نامحدود است و هر چه موجود محدود را به خويش نزديك‌تر كرده و به سوى رحمت خويش بالا ببرد، بازهم فاصله‌اى نامتناهى باقى مى‌ماند.

در پاسخ به اين سؤال هم كه فايده صلوات برمحمد و آل او - صلوات اللّه عليهم أجمعين - چيست؟ مگر آنها به مقام محمودى⁽³⁾كه خدا بدانها وعده داده نرسيده‌اند؟! نيز همان جواب داده مى‌شود؛ مثلاً اگر ثواب عظيمى كه خدا به رسول اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله عطا نموده مشتمل بر بوستان‌هايى سرشار از ميلياردها شكوفه زيبا باشد، چه مانعى دارد كه صلوات يك مؤن،گلى به اين مجموعه، و نورى به انوار قصرهاى سر به فلك كشيده شايسته مقام آن بزرگوار بيفزايد. آرى، هرصلوات، گلى مى‌افزايد و چراغى زيباتر برمى‌افروزد.

و همين افزايش را مى‌توان در مورد ملائكه، ولدان مخلّدون و حورالعين‌هايى كه به خدمتگذارى ايشان مشغولند نيز لحاظ كرد.

در گذشته نيز از اين معنا سخن به ميان آمد كه روح مى‌تواند آن چنان وسعت يابد كه از تمامى اين نعمت‌ها استفاده كند.

تنها خدا قديم است

مسأله: طبق ادلّه عقلى و نقلى، هيچ موجودى جز خداى عزّوجلّ قديم [= أزلى] نيست.

دليل عقلى: برهان تمانع است كه در علم كلام ذكر شده است.

دليل نقلى: در ذيل به پاره‌اى از ادلّه نقلى كه شامل آيات⁽¹⁾

و آيه 11 سوره شورى نيز مى‌تواند دليل اين مدّعا باشد؛ آن جا كه فرمود: «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَىْ‌ءٌ...»؛ هيچ چيز همانند او نيست.

رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله در خطبه‌اى فرمودند:

الحَمْدُ للّه الذي كانَ في أوَّليَّتِهِ وَحْدانيّاً... اِبتَدَأ ما اِبتَدَعَ و أنْشَأَ ما خَلَقَ عَلى غَيْرِ مِثالٍ كانَ سَبَقَ بِشَيْءٍ مِمّا خَلَقَ رَبَّنا القديم بلُطْفِ رُبُوبَيَّتِهِ و بِعلْمِ خَبَرِه فَتَقَ و بِأحْكام قُدْرَتِهِ خَلَقَ جَميعَ ما خَلَق؛⁽²⁾ستايش خدايى را كه در اول بودنش يگانه است... به ابتكار، آفريدن را آغاز كرد و آفريدگانش را بدون نمونه‌بردارى از مخلوقات قبلى خلق كرد. پروردگار قديم ما به لطف ناشى از پروردگاريش و با آگاهى ناشى از علم، [آسمان‌ها و زمين و دانه را ]شكافت و با قدرت استوارش همه آفريدگانش را آفريد.

و در سخن ديگرى فرمودند:

أنْتَ اللّه لا إله إلاّ أنْتَ، كُنْتَ إذْ لَمْ تَكُن سَماء مَبْنِيَّة - إلى أنْ قال: - كُنْتَ قَبْلَ كُلِّ شَيْءٍ و كوَّنْتَ

كُلَّ شَيْءٍ و قَدَّرْتَ عَلى كلِّ شَيْءٍ و ابتَدَعْتَ كلَّ شَيْءٍ؛⁽¹⁾تو آن خدايى كه معبودى جز تو نيست؛ تو بودى آن گاه كه آسمان بنا شده [به دست تو ]نبود تا اين كه فرمودند: پيش از هر چيز، بودى و هر چيزى را تو آفريدى و بر هر موجودى توانا بودى و هر چيزى را تو ابداع كردى.

اميرالمؤنين عليه‌السلام نيز مى‌فرمايند:

لَمْ يَخْلُق الأشْياء مِنْ أُصُولٍ أزَليَّة و لا مِنْ أوائلٍ أبَدِيَّة، بَلْ خَلَقَ ما خَلَقَ فَأقامَ حَدَّه...؛⁽²⁾اشياء را از مبادى و نمونه‌هاى أزلى نيافريده، و بر نمونه‌هاى ابدى خلق نكرده، بلكه هر چه را كه آفريد حدّى خاص براى آن مقرر فرمود.

و فرمودند:

مُسْتَشْهِدٌ بِحُدُوث الأشْياء عَلى أزَليَّتِهِ؛⁽³⁾نوپديدبودن موجودات گواه آن است كه او هميشه بوده است.

فاطمه زهرا عليهاالسلام نيز در خطبه‌اى كه در مسجد ايراد نمود، فرمودند:

إبْتَدَعَ الأشْياء لا مِنْ شَيْءٍ كانَ قَبْلَها، و أنْشَأها بِلا اِحْتذاءِ أمْثِلَةٍ امْتَثَلَها...؛⁽⁴⁾اشياء را بى‌سابقه آفريد [لكن] نه از شيئى كه پيش‌تر بوده وآفريدشان [لكن] بدون پيروى از الگوهايى كه الگويشان قرار داده باشد.

امام حسن عليه‌السلام در خطبه‌اى فرمودند:

خَلَقَ الخَلْقَ فَكانَ بديئاً بَديعاً، ابْتَدَأ ما ابْتَدَعَ، و ابْتَدَعَ ما ابْتَدَأ؛⁽⁵⁾مخلوقات را آفريد و آغازگر و مبتكر بود. مخلوقات بى‌سابقه را آغاز به آفرينش نمود و هر چه آغاز نمود بى‌سابقه آفريد.

امام حسين عليه‌السلام نيز روايت مى‌كند كه پدرش اميرالمؤنين عليه‌السلام در خطبه‌اى فرمودند:

الحَمْد للّه الذي لا مِنْ شَيْءٍ كانَ و لا مِنْ شَيْءٍ كوَّنَ ما قَدْ كانَ، المُسْتَشْهِدُ بِحُدُوث الأشْياء

عَلى أزَلَيَّتِهِ - إلى أنْ قَال: - كَفَى بإتْقانِ الصُنْعِ لَها آيَة و بِمرْكَبِ الطَّبْع عَلَيْها دَلالَة و بِحُدُوثِ الفطر عَلَيْها قدمة؛⁽¹⁾ستايش خداى را كه نه از چيزى به وجود آمد و نه آفريده‌ها را از چيزى به وجود آورد. نوپديد بودن موجودات گواه آن است كه او هميشه بوده است... استحكام آفرينش نشانه‌اى كافى براى پديد آمدن مخلوقات و راهنمايى وافى بر بى‌آغازى او است.

در دعاى عرفه امام حسين عليه‌السلام نيز مى‌خوانيم:

اللَّهُمَّ إنِّي أرْغَبُ إلَيْكَ، و أشْهَدُ بالرُبُوبِيَّةِ لَكَ، مُقِرّاً بأنَّكَ رَبِّي و إنَّ إلَيْكَ مَرَدِّي، اِبتَدَأْتَنَي بِنِعْمَتِكَ قَبْلَ أنْ أكونَ شَيْئاً مَذكوراً؛⁽²⁾خدايا! همانا من تو را دوست دارم و مى‌خواهم. گواهى مى‌دهم به پروردگارى تو، در حالى كه اقرار مى‌كنم كه خداى منى و به آن كه به سوى تو است بازگشتم و پيش از آن كه چيز قابل ذكرى باشم با نعمت خود آفرينشم را آغاز كردى.

در سخنى از امام سجّاد عليه‌السلام مى‌خوانيم:

أنْتَ اللّه لا إله إلاّ أنْتَ، الذي أنْشَأْتَ الأشْياء مِنْ غَيْرِ سِنْخٍ و صَوَّرْتَ ما صَوَّرْتَ مِنْ غَيْرِ مِثالٍ و ابْتَدَعْتَ المُبْتَدعات بِلا اِحْتِذاء؛⁽³⁾تو خدايى هستى كه معبودى جز تو نيست، آنى كه اشياء را بدون مشابه آفريدى و آن چه صورتگرى كردى نه بر اساس نمونه‌اى، صورتگرى كردى و آفرينش‌ها را بدون پيروى از الگو، نوآفرينى نمودى.

و در دعايى ديگر مى‌فرمايند:

إبْتَدَعَ بِقُدْرَتِهِ الخَلْقَ إبْتِداعاً، و إخْتَرَعَهُم عَلى مَشِيَّتِهِ إخْتِراعاً؛⁽⁴⁾با قدرت خود مخلوقات را به ابتكار آفريدى و بر اساس مشيّت خود اختراعشان نمودى.

امام باقر عليه‌السلام نيز در چند روايت مى‌فرمايند:

إنَّ اللّه عَلا ذِكْرهُ كانَ و لا شَيْءٍ غَيْرَه؛⁽⁵⁾همانا خدا - كه يادش بلند باد - وجود داشت در حالى كه هيچ چيز جز او نبود.

كانَ اللّه و لا شَيْءٍ غَيْرَه؛⁽¹⁾خدا بود در حالى كه هيچ چيز غير از او نبود.

إنَّ اللّه تَباركَ و تَعالى كانَ و لا شَيْءٍ غَيْرَه - بإضافة - و لَمْ يَزَل اللّه عالِماً؛⁽²⁾همانا خداى تبارك و تعالى بود و چيزى غير از او نبود... و همواره عالِم بوده است.

كانَ خالِقاً و لا مَخْلوق؛⁽³⁾او آفريدگار بود در حالى كه آفريده‌اى نبود.

امام صادق عليه‌السلام نيز در چند روايت مى‌فرمايند:

الحَمْدُ للّه الذي كانَ إذْ لَمْ يَكُنْ شَيْء غَيْره، و كَوَّنَ الأشْياء فَكانَت كما كَوَّنَها؛⁽⁴⁾ستايش خدايى را كه بود، زمانى كه چيزى غير از او نبود و اشياء را به وجود آورد و آنها همان گونه شدند كه به وجودشان آورد.

الحَمْدُ للّه الذي كانَ قَبْل أنْ يَكُون كانَ... بَلْ كَوَّن الأشْياء قَبْل كَوْنِها؛⁽⁵⁾ستايش خدايى را كه پيش از آن كه چيزى موجود باشد بود... پيش از وجود يافتن اشياء موجودشان نمود.

و در دعاى عرفه از امام حسين عليه‌السلام مى‌خوانيم:

و لَكَ الحَمْدُ قَبْلَ أنْ تَخْلُقَ شَيْئاً مِنْ خَلْقِكَ، و عَلى بَدْءِ ما خَلَقْتَ إلى إنْقِضاء خَلْقك؛⁽⁶⁾ستايش از آن تو است، پيش از آن كه چيزى از مخلوقات را بيافرينى و بر آغاز آفرينشت و بر پايان رسيدن خلقتت.

در سخن ديگرى از امام صادق عليه‌السلام مى‌خوانيم كه فرمودند:

إنَّ اللّه كانَ إذْ لا كانَ، فَخَلَقَ الكانَ و المكانَ و خَلَقَ نورَ الأنوار الذي نوّرَت مِنْهُ الأنوار و أجْرى فيه مِنْ نورِهِ الذي نوّرَت مِنْهُ الأنوار، و هُو النُّور الذي خَلَقَ مِنْهُ مُحمّداً و عَليّاً

در اين زمينه روايات متواتر ديگرى نيز وجود دارد. بنابراين اعتقاد به پنج يا دو قديم و مانند آن، آن گونه كه به ترتيب، برخى فلاسفه و دوگانه پرستان و غيره معتقدند، اعتقاداتى بى‌دليل‌اند و بلكه دلايل موجود خلاف آنها است.

گوشه‌اى از حوادث عالم ذرّ

مسأله: طبق آنچه در برخى روايات آمده، پس از آن كه خداى تبارك و تعالى از ذرات، در عالم ذر پيمان گرفت به پشت آدم عليه‌السلام بازگشتند؛ مثلاً عبداللّه بن سنان از امام صادق عليه‌السلام روايت مى‌كند كه فرمودند:

زمانى كه ابراهيم و اسماعيل عليهماالسلام مأمور ساختن خانه كعبه شدند و ساختنش پايان يافت، ابراهيم عليه‌السلام بر ركن نشست و ندا داد: بشتاب به سوى حج! بشتاب به سوى حج! و اگر او ندا مى‌داد بشتابيد به سوى حج! مخلوقى جز او در آن روزگار حج نمى‌گزارد، ليكن او ندا داد: بشتاب به سوى حج!. آن گاه كه مردم [ذره گون ]در اصلاب مردان [چنين] لبيك گفتند: لبيك اى به خدا فراخواننده! لبيك اى به خداى عزّوجلّ فراخواننده! پس هر كه [در آن روز] ده بار لبيك گفته باشد، ده بار حج به جا مى‌آورد و هر كس پنج بار لبيك گفته باشد پنج بار حج مى‌كند و هر كس بيش آن لبيك گفته باشد مطابق آن [حج به جا مى‌آورد] و هر كس يكبار لبيك گفته باشد يك حج به جا مى‌آورد و آن كه لبيك نگفته باشد حجّى به جا نخواهد آورد.⁽²⁾

در زيارت امام حسين عليه‌السلام نيز آمده:

أشْهَدُ أنَّكَ كُنْتَ نُوراً في الأصْلاب الشَّامِخَة و الأرْحامِ المُطَهَّرَة؛⁽¹⁾گواهى مى‌دهم كه تو نورى در اصلاب بلندمرتبه و رحم‌هاى پاكيزه بودى.

در دعاى روز عرفه امام حسين عليه‌السلام نيز آمده:

خَلَقْتَني مِن التُّرابِ، ثُمَّ أسْكَنْتَني الأصْلاب آمِناً لرَيْب المَنون و اخْتِلاف الدُّهور، فَلَمْ أزَل ظاعِناً مِنْ صُلْبٍ إلى رَحِم في تَقادُم الأيّام الماضِيَة و القُرونِ الخَاليَةِ، لَمْ تُخْرِجْني لرَأْفَتِك بي و لُطْفِك لي و إحْسانِك إلَيَّ في دَوْلَةِ أيّام الكَفَرَة الذين نَقَضُوا عَهْدَكَ و كذَّبوا رُسُلِك؛⁽²⁾مرا از خاك آفريدى و سپس در اصلاب، سكنايم دادى با ايمنى از خطر مرگ و تحولات روزگار و پيوسته در بستر روزگاران گذشته و قرن‌هاى سپرى شده از صلبى به رحمى مسافرم گردانيدى به خاطر رأفت و لطف و احسانى كه به من داشتى، در حكمرانى پيشوايانِ كفرى كه عهدت را نقض و فرستادگانت را تكذيب كردند، بيرونم نياوردى.

روايات ديگرى نيز در منابعى نظير بحار الانوار مى‌يابيد.⁽³⁾

آرى در رواياتى كه به دست ما رسيده آنچه دال بر رجوع همه [ذرات بنى آدم] به پشت آدم عليه‌السلام باشد نيافتيم و شايد تنها برخى‌شان بدان بازگشته باشند و برخى ديگر در جاى خويش در ميان خاك باقى مانده و از راه سبزه‌ها و ميوه‌ها و غيره به صلب و رحم والدين يا اجداد خود منتقل شده باشند.

البته گاهى عرفاً از اين روايات در اين باره چنين استفاده مى‌شود كه بازگشت همگى ذرات بنى آدم به پشت آدم عليه‌السلام ، مطابق آن قاعده‌اى است كه مى‌گويد: «حُكم الأمثال في ما يَجوز و فيما لا يَجوز واحد»؛ يعنى موجودات مشابه در امور مجاز و غير مجاز همانندند، اما سخن در امور مجاز و غير مجاز نيست بلكه درباره هست و نيست‌هاست.

بنابراين شكى نيست كه ذرات بنى آدم تا هر زمان كه بيرون از اصلاب و ارحام باشند

قطعاً در آخرين مرحله به اصلاب و ارحام والدين منتقل مى‌شوند و با ضميمه شدن اجزاى حاصل از آب، غذا و غيره بدان، در نطفه پدر قرار مى‌گيرد و به رحم مادر منتقل مى‌شود و آفريده‌اى مركب از هر دو نطفه به وجود مى‌آيد و شروع به تغذيه از خون مادر مى‌كند و به علقه تبديل مى‌گردد و پس از آن به مضغه و... .

خداى سبحان در اين باره مى‌فرمايد:

«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الاْءِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ * ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ»؛⁽¹⁾و به يقين، انسان را از عصاره‌اى از گِل آفريديم؛ سپس او را [به صورت ]نطفه‌اى در جايگاهى استوار [= رَحِم] قرار داديم. آنگاه نطفه را به صورت علقه [= خون بسته] در آورديم. سپس آن علقه را [به صورت] مضغه [= چيزى شبيه گوشت جويده شده ]گردانيديم، و آنگاه مضغه را استخوان‌هايى ساختيم، بعد استخوان‌ها را با گوشتى پوشانديم، آنگاه [جنين را در] آفرينش ديگر پديد آورديم. آفرين باد بر خدا كه بهترين آفرينندگان است!.

رابطه روح و ذرّه

ظاهر آيات نشانگر آن است كه ارواحى كه حدود دو هزار سال پيش از اجسام آفريده شدند، همانى‌اند كه در رحم مادران به ذره‌اى كه جسم گرديده تعلق مى‌گيرد و هنگامى كه آدمى متولد مى‌شود، در واقع موجودى مركب از روحى متولد مى‌شود كه پيش از بدنى آفريده شده است كه اجزايش بدان ذره اصلى ضميمه شده است. بنابراين بدن - به علاوه روح - مركب از بدن جديد و ذره بسيار كوچكى است كه خداى متعال آن را در عالم ذرّ نخستين آفريد.

هيچ يك از اجزايى كه از بدو تولد تا هنگام مرگ تعويض مى‌شوند ذره اصلى نيستند،

بلكه ذره اوليه همواره باقى مى‌ماند و او است كه حافظ وحدت شخصيت و برخى خصوصيات و ويژگى‌هاى آدمى در همه زمان‌ها، مكان‌ها و شرايط گوناگون است. در آن ذره اصلى و در اين بدن و روحى كه بدان تعلق مى‌گيرد، چنان ظرافت‌ها، خصوصيات و ويژگى‌هايى قرار داده شده كه تاكنون نيز علم از شناخت ساده‌ترين آنها عاجز مانده است.

لذا بخش بزرگى از آنها هنوز نامعلوم مانده و چه بسا نامعلوم بماند. از اين رو يكى از دانشمندان علوم، كتابى نگاشته با عنوان: «انسان موجود ناشناخته».

آيا روح همان بخار بدن است؟

برخى پنداشته‌اند كه روح همان بخار بدن است و بر پندار خود نيز استدلال كرده‌اند، اما اين استدلال‌ها چيزى جز سفسطه نيستند.

پديده خواب و خروج روح از بدن

مسأله: ظاهر بسيارى از روايات اين است كه هر گاه روح، به سبب خوابيدن و مانند آن از جسم خارج مى‌شود با فضاى ميان آسمان و زمين ارتباط برقرار مى‌كند؛ چون اين دو از يك سنخند؛ مانند مَثَل معروفى كه مى‌گويد: «شبه الشيء ينجذب إليه؛ شبيه هر چيز بدان چيز جذب مى‌شود [و حكم آن را پيدا مى‌كند]».

شايد بتوان گفت حالت آن عالَم نسبت به عالمى كه در آن به سر مى‌بريم مانند جاذبه هستى باشد، حالتى كه ابدا قابل مشاهده حسى نيست، لكن جهان به سبب آن مى‌چرخد؛ و اين امر از خواب مغناطيسى نيز به دست مى‌آيد.

علم جديد، بخشى از آنچه گفته شد را كشف كرده است. چنان كه اگر كسى به برخى كتب علمى راجع به احوال روح، نظير كتاب بر ساحل عالم ارواح و كتاب انسان روح است نه بدن و كتاب عجيب‌تر از خيال و نيز مجلاتى كه اكتشافات علمى در اين زمينه را بازگو مى‌كنند از جمله برخى شماره‌هاى مجله «الحوادث» كه پيرامون روح سخن گفته رجوع كند صحت

گفته فوق بر او روشن خواهد شد. پديده موسوم به تسخير و نظاير آن‌كه همگى از امور مسلم و پذيرفته دانش قديم و جديداند نيز صحت گفته فوق را تأكيد مى‌كند. آرى اين معنا در برخى از كتب نام برده و ده‌ها كتابى كه در اين زمينه نگاشته‌اند وارد شده است.

و همچنين، اين حقايق در منابع اسلامى نظير بحار الانوار⁽¹⁾، كافى⁽²⁾، لئالى تويسركانى، دارالسلام عراقى، دار السلام حاجى نورى و مانند آن آمده است. در كنار همه اينها صدها داستان از شيطان، جن، روح، ملائكه و غيره وجود دارد كه برخى از كسانى كه آنها را مشاهده كرده‌اند نيز صحت حقايق را تأييد مى‌كنند.

انسان و عالم برزخ

مسأله: آدمى پس از مردن وارد عالمى به نام برزخ مى‌شود؛ چنان كه ده‌ها آيه و صدها روايت بر آن دلالت دارند كه در ذيل به برخى از اين آيات اشاره مى‌كنيم:

«وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ * فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ * يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤمِنِينَ»؛⁽³⁾هرگز كسانى را كه در راه خدا كشته شده‌اند، مرده مپندار، بلكه زنده‌اند كه نزد پروردگارشان روزى داده مى‌شوند. به آنچه خدا از فضل خود به آنان داده است شادمانند، و براى كسانى كه از پى ايشانند و هنوز به آنان نپيوسته‌اند [= مجاهدان و شهيدان آينده]، شادى مى‌كنند؛ [زيرا مقامات برجسته آنها را در آن جهان مى‌بينند و مى‌دانند ]كه نه بيمى بر آنهاست و نه اندوهگين مى‌شوند. بر نعمت و فضل خدا و اينكه خدا پاداش مؤمنان را تباه نمى‌گرداند، شادى مى‌كنند.

عبارت «والذين قتلوا» در واقع سخن كسانى است كه مى‌گفتند: «كسانى كه در معركه

جنگ كشته مى‌شوند از بين مى‌روند و فنا مى‌شوند و به خاطر آن ثواب داده نمى‌شوند، پس چرا بايد خود را در معرض هلاكت و فنا قرار داد» و گرنه مضمون اين آيه، كه همان حيات پس از مرگ است، اختصاص به برخى انسان‌ها ندارد.

«حَتّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلاّ إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ»؛⁽¹⁾] آنها هم چنان به راه غلط ادامه مى‌دهند] تا زمانى كه مرگ يكى از آنان فرا رسد، مى‌گويد: پروردگار من! مرا باز گردانيد؛ شايد در آنچه ترك كردم عمل صالحى انجام دهم. [ولى به او مى‌گويند:] چنين نيست! اين سخنى است كه او به زبان مى‌گويد [و اگر باز گردد، كارش هم‌چون گذشته است]؛ و پشت سر آنان برزخى است تا روزى كه برانگيخته شوند.

«وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَ لكِنْ لا تَشْعُرُونَ»؛⁽²⁾و كسانى را كه در راه خدا كشته مى‌شوند، مرده نخوانيد، بلكه زنده‌اند؛ ولى شما نمى‌دانيد.

«أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً»؛⁽³⁾غرق شدند و [پس از مرگ] در آتشى در آورده شدند.

«النّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَ عَشِيًّا وَ يَوْمَ تَقُومُ السّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ»؛⁽⁴⁾[اينك] صبح و شام بر آتش عرضه مى‌شوند؛ و روزى كه قيامت برپا شود، [فرياد مى‌رسد كه:] فرعونيان را در سخت‌ترين [انواع] عذاب در آوريد.

برخى به آيه ذيل نيز استدلال⁽⁵⁾كرده‌اند:

«وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى»؛⁽⁶⁾و هر كس از ياد من دل بگرداند، در حقيقت، زندگى تنگ [و سختى ]خواهد داشت، و روز قيامت او را نابينا محشور مى‌كنيم.

اما اين استدلال صحيح نيست؛ چون ظاهر آيه اعم از دنيا و آخرت است. ما خود

شاهديم كه تمام منحرفان از راه خداى متعال چه انحرافشان به حد كفر رسيده يا نرسيده باشد دچار زندگى‌اى (سخت و) تنگ شده‌اند.

از آن‌جا كه قضيه مطروحه در آيه فوق مانند ساير قضاياى عرفى، طبيعى است، اشكال مرحوم شيخ بهايى به اين تفسير عام، در كتاب الأربعين مردود خواهد بود؛ ايشان فرموده: «نمى‌توان مراد از آيه فوق را تنگنايى و سختى زندگى دنيايى دانست؛ چون بسيارى از كافران در دنيا از زندگى پاكيزه و گوارا و بدون تنگى برخوردارند و بسيارى از مؤمنان در وضعيتى معكوس به سر برند؛ امام سجاد نيز فرموده: «الدنيا سجن المؤمن و جنة الكافر؛⁽¹⁾دنيا زندان مؤن و بهشت كافر است». (پايان كلام شيخ بهائى) روشن است كه مراد از حديث مذكور آن است كه دنيا نزد مؤن نسبت به آخرت زندان و نزد كافر نسبت به آخرت بهشت است. نه اين كه ذاتاً اين‌طور باشد.

آيات و روايات ديگرى نيز وجود دارند كه طرفين بدان استدلال كرده‌اند، كه ظاهراً يا ابداً بر مدعاى آنها دلالت ندارند و يا دلالتى ضعيف دارند؛ مثل آيه زير:

«يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاّ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعِيدٌ * فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَ شَهِيقٌ * خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلاّ ما شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعّالٌ لِما يُرِيدُ * وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلاّ ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ»؛⁽²⁾آن روز [قيامت و زمان مجازات] كه فرا رسد، هيچ كس جز به اجازه او سخن نمى‌گويد؛ آنگاه گروهى از آنان بدبختند و [برخى ]خوشبخت و اما كسانى كه بدبخت شده‌اند در آتشند و براى آنان در آن‌جا، زفير و شهيق [= ناله‌هاى طولانى دم و بازدم] است؛ تا آسمان‌ها و زمين برجاست؛ در آن ماندگار خواهند بود، مگر آنچه پروردگارت بخواهد. زيرا پروردگارت همان كند كه خواهد. و اما كسانى كه خوشبخت شده‌اند، جاودانه در بهشت خواهند ماند، تا آسمان‌ها و زمين برپاست، مگر آنچه پروردگارت بخواهد. [كه اين]

بخششى است كه قطع شدنى نيست.

البته مراد از عبارت «السماوات و الأرض» در اين آيه جهت بالا و پايين است، نه آن آسمان‌ها و زمينى كه پيش از قيامت وجود دارند؛ چون آن گونه كه در كتب روايى راجع به معاد آمده، در قيامت بدين معنا وجود ندارد. و آيه مذكور درباره قيامت سخن مى‌گويد و درباره عالم برزخ سلبا يا ايجابا سخنى نمى‌گويد.

در آيه ديگرى آمده است:

«جَنّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا * لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً إِلاّ سَلاماً وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَ عَشِيًّا»؛⁽¹⁾[وارد ]باغ‌هاى جاودانى [مى‌شوند] كه [خداى] رحمان بندگانش را به آن وعده داده است، هر چند آن را نديده‌اند؛ در حقيقت وعده او انجام شدنى است. در آن‌جا سخن بيهوده‌اى نمى‌شنوند، جز درود. و روزيشان صبح و شام در آنجا [آماده] است.

در تفسير آيه فوق از امام صادق عليه‌السلام روايت شده كه فرمودند:

ذلك في الدُّنيا قَبْلَ يَوْم القيامَة، لأنَّ نارِ القيامَةِ لا تَكون غُدُوَّا و عَشِيَّا - إلى أنْ قال عليه‌السلام - : ألم تَسْمَع قَوْله عزَّوجلَّ: «وَ يَوْمَ تَقُومُ السّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ»⁽²⁾[مضمونِ] آن در دنيا و پيش از قيامت اتفاق مى‌افتد؛ چون آتش قيامت در صبح و شام نيست - تا آنجا كه فرمودند: - مگر نشنيدى كه خدا فرمود: «و روزى كه قيامت بر پا شود [فرياد مى‌رسد كه:] فرعونيان را در سخت‌ترين [انواع ]عذاب در آوريد.⁽³⁾

امام عليه‌السلام در استدلال به اين دليل به آيه فوق تمسك نموده‌اند.

احتمال دارد كه سخن امام از سنخ تأويلات و بطون آيات قرآن باشد؛ چون گاهى صبح و شام كنايه از دوام مى‌باشد.

امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايند:

البَرْزَخ القَبْر و فيه الثَّواب و العِقاب بَيْنَ الدُّنيا و الآخِرة؛⁽¹⁾برزخ همان قبر است كه در ميان دنيا و آخرت است و در آن ثواب و عقاب وجود دارد.

نيز مى‌فرمايند:

واللّه ما أخاف عَلَيْكم إلاّ البَرْزَخ فأمّا إذا صَارَ الأمْرُ إلَيْنا فَنَحْنُ أوْلى بِكُم؛⁽²⁾به خدا سوگند! بر شما جز از برزخ نمى‌ترسم. اما آن گاه كه امر به دست ما بيفتد [در قيامت ](و امر شما به عهده ما گذاشته شود) پس ما نسبت به شما أولى [= ولىّ شما] هستيم.

نافع از ابن عمر روايت مى‌كند كه رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله فرمودند:

إنَّ أحَدَكُم إذا ماتَ عُرِضَ عَلَيْه مَقْعَدهُ بالغَداةِ و العَشِي إنْ كانَ مِنْ أهْلِ الجَنَّةِ مِنْ الجَنَّة و إنْ كان مِنْ أهل النّار فَمِنَ النّار، يُقال هذا مَقْعدَكَ حَتّى يَبْعَثَك اللّه يَوْمَ القِيامَة؛⁽³⁾آن گاه كه يكى از شما مى‌ميرد، جايگاهش صبح و شام بر او عرضه مى‌شود؛ اگر از اهل بهشت يا جهنم باشد به او گفته مى‌شود: اين جايگاه تو است تا آن زمان كه در روز قيامت خدا تو را برانگيزد.

امام صادق عليه‌السلام در تفسير حديث بالا مى‌فرمايند:

ذلِكَ في الدُّنيا قَبْلَ يَوْمِ القيامَةِ لأنَّ نار القيامَةِ لا تَكُون غُدُوّا و عَشِيّا ثُمَّ قال: إنْ كانوا إنَّما يُعذَّبون غُدُوّا و عَشِيّا ففي ما بَيْنَ ذلك هُم مِنَ السُّعَداء و لَكِن هذا في نارِ البَرْزَخ قَبْلِ يومِ القيامَة ألَمْ تَسْمَع قَوْلَه عزَّوجَلَّ: «...وَ يَوْمَ تَقُومُ السّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ»⁽⁴⁾⁽⁵⁾اين [پديده] در دنيا پيش از روز قيامت اتفاق مى‌افتد، چون آتش قيامت صبح و شام نيست.

سپس حضرت فرمودند: اگر صبح و شام عذاب شوند پس مابين آن دو زمان، آنها از

سعادتمندان خواهند بود! نه، اين [پديده] در برزخ و پيش از روز قيامت اتفاق مى‌افتد. آيا سخن خداى عزّوجلّ را نشنيدى كه فرمود: «و روزى كه قيامت بر پا شود [فرياد مى‌رسد كه:] فرعونيان را در سخت ترين [انواع ]عذاب در آوريد.

به هر حال رواياتى متظافر، (اگر نگوييم متواتر) از شيعه و سنى درباره حيات روح در برزخ به طور اجمالى وجود دارد.

روح و عالم قبر

مسأله: شايد سؤال قبر، فشار قبر⁽¹⁾

[امام در ادامه] فرمودند: رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله بازگشتند و مردم نيز بازگشتند. آنها به ايشان گفتند يا رسول اللّه براستى ديديم كه با جنازه سعد كارى كرديد كه با جنازه احدى نكرده بوديد؛ همانا بى‌كفش و ردا در پى جنازه‌اش به راه افتاديد. ايشان فرمودند: ملائكه بى‌ردا و كفش بودند من نيز بدانها تأسى كردم. آنها گفتند: گاه جانب راست تخت و گاه جانب چپ آن را مى‌گرفتيد [چرا؟] ايشان فرمودند: دستم در دست جبرئيل بود و او هر جا را مى‌گرفت من نيز همان جا را مى‌گرفتم. آنها گفتند: دستور به غسل او فرموديد و بر جنازه‌اش نمازگزارديد و درون قبرش رفته بر او لحد نهاديد و سپس فرموديد: به يقين هم اكنون سعد دچار فشارى شده است! [چرا؟] امام عليه‌السلام مى‌فرمايند: پيامبر اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله فرمودند: آرى او با اهل و عيال خود كمى بدخلق بود.

و در كتاب كافى، ج 1، ص 453، ح 2 آمده است: فاطمه بنت اسد مادر اميرالمؤنين عليه‌السلام وقتى شنيد كه رسول خدا از فشار قبر ياد مى‌كنند، گفت: واى از ضعف و ناتوانى. حضرت به او فرمودند: فإني أسأل اللّه أن يكفيك ذلك؟ همانا من از خدا درخواست مى‌كنم كه آن را از تو بردارد.

پس از مرگ، روح ديگر به بدن رجوع نمى‌كند و آن گونه كه پيش از مرگ بدان تعلق گرفته بود بدان تعلق نمى‌گيرد، مگر هنگام قيامت، زيرا در قيامت معاد، جسمانى خواهد بود.

منظور رواياتى كه از رجوع روح به بدن و نشستن ميت در قبر سخن مى‌گويند،⁽¹⁾رجوع روح در عالم مثال و در قالب مثالى است نه همين بدن خاكى؛ هر چند كه نوعى از تعلق روح، بدان امكان داشته باشد.

هم چنين آن چه از در هم فرو رفتن بندها در اثر⁽²⁾

امام عليه‌السلام در ادامه فرمودند: و اگر او كافر باشد مى‌گويد: نمى‌دانم! آن‌جاست كه چنان ضربه‌اى به او زده مى‌شود كه جز انسان همه مخلوقات خدا آن را مى‌شنوند و شيطان با چشمانى از مس يا آتشى مانند برق خيره كننده بر او مسلط گردانده مى‌شود و او به ميت مى‌گويد: من برادر توام. و نيز مارها و عقرب‌ها بر او مسلط مى‌شوند و قبرش بر وى تاريك مى‌گردد و سپس چنان او را مى‌فشارد كه دنده‌هاى او در هم فرو مى‌روند. سپس حضرت انگشتانش را درهم فرو برد.

امام در پايان فرمودند: آنگاه بدنش همان گونه كه سرب ذوب مى‌شود، ذوب مى‌گردد سپس روحش را بدان باز مى‌گردانند و قلبش را ما بين دو لوح آتش مى‌گذارند و او مى‌گويد: پروردگارا! برپائى قيامت را به تأخير بينداز.

تفسير مى‌شوند.

شايد علت نشاندن ميت در قبر - طبق معنايى كه گفتيم - آن باشد كه اين حالت با حالت گفت‌وگو مناسبت بيشترى دارد؛ همان گونه كه در تاريخ آمده، حضرت على عليه‌السلام در جنگ جمل جنازه كعب بن سور را نشانيد و با اين كلمات با او سخن گفت:

لَقَدْ وَجَدْتُ ما وَعَدَني رَبِّي حَقّا، فَهَلْ وَجَدْتَ ما وَعَدَكَ رَبُّكَ حَقّا؟؛⁽¹⁾به راستى كه آن چه پروردگارم به من وعده فرموده بود، حق يافتم آيا آنچه خدايت به تو وعده كرد را حق يافتى؟!.

امام همچنين طلحه⁽²⁾را نيز نشانيد.

در غير اين صورت، خود نشستن، ظاهراً خصوصيتى ندارد.

اجسام لطيفه

مسأله: روح - همانند جن و ملائكه - جسمى لطيف است و در برخى روايات آمده است كه روح مانند هواست.⁽³⁾

رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايند:

فالمَلَكُ لا تُشاهِدَهُ حَوَاسَّكُم لأنَّهُ مِنْ جِنْسِ هذا الهَواء؛⁽¹⁾حواس شما ملائكه را نمى‌بيند؛ چرا كه آن از جنس هواست.

البته كاستن از لطافت و تغليظ [پرتراكم نمودن] آن نيز به اذن خداى متعال امكان‌پذير است.

ديدن روح

در روايت آمده است كه ابوبكر - در جريانى مفصل - رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله را پس از رحلتشان مى‌بيند و ايشان به او امر مى‌كنند كه خلافت را به حضرت على عليه‌السلام بازگرداند.

برخى از اصحاب امام حسن مجتبى عليه‌السلام نيز اميرالمؤنين عليه‌السلام را پس از شهادتشان مشاهده كردند.

اولاد امير المؤنين عليه‌السلام نيز ايشان را در تشييع جنازه خود مى‌بينند.

ديدن فرشته

روايت شده است كه جبرئيل عليه‌السلام به شكل دحيه كلبى در آمده و با پيامبر سخن گفت.⁽²⁾

قوم لوط نيز فرشتگانى را با چشم مشاهده كردند.⁽¹⁾خداى متعال در اين‌باره مى‌فرمايد:

«وَ لَمّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَ ضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قالَ هذا يَوْمٌ عَصِيبٌ * وَ جاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَ مِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ قالَ يا قَوْمِ هؤلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللّهَ وَ لا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَ لَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ»؛⁽²⁾

«فَلَمّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ ... وَ جاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ * قالَ إِنَّ هؤلاءِ ضَيْفِي فَلا تَفْضَحُونِ * وَ اتَّقُوا اللّهَ وَ لا تُخْزُونِ»؛ پس چون فرستادگان ]خدا] نزد خاندان لوط آمدند... و مردم شهر [از ورود ميهمانان با خبر شدند و به طرف خانه لوط] شادى كنان روى آوردند. [لوط] گفت: اينها ميهمانان منند آبروى مرا نريزيد و از خدا بترسيد و مرا شرمنده نسازيد!.

هم‌چنين سامرى، جبرئيل عليه‌السلام را به چشم سر ديد؛ خداى سبحان در اين باره مى‌فرمايد:

«قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَ كَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي»؛⁽³⁾گفت: من چيزى ديدم كه آنها نديدند؛ و به قدر مُشتى از ردّ پاى فرستاده [خدا، جبرئيل] برداشتم و آن را در پيكر [گوساله ]انداختم، و نفس من برايم چنين فريبكارى كرد.

مشابه موارد فوق بسيار است و علامه مجلسى بخشى از آنها را در كتاب بحارالأنوار آورده است.

ديدن جن

جنيان هم گاهى ظاهر مى‌شوند؛ همان گونه كه براى جناب سليمان ظاهر شدند، خداى متعال در داستان او مى‌فرمايد:

«يَعْمَلُونَ لَهُ ما يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ وَ تَماثِيلَ وَ جِفانٍ كَالْجَوابِ وَ قُدُورٍ راسِياتٍ...»؛⁽¹⁾براى او هر چه مى‌خواست درست مى‌كردند: معبدها، مجسمه‌ها، ظروف بزرگ مانند حوضچه‌ها و ديگ‌هاى چسبيده به زمين.

در زمان اميرالمؤنين عليه‌السلام نيز يكى از جنيان به صورت مارى بزرگ از يكى از درهاى مسجد كوفه وارد آن گرديد.⁽²⁾لذا آن دَر به «باب الثعبان» معروف شد، ولى پس از شهادت آن حضرت به «باب الفيل» تغيير نام داد، چرا كه معاويه براى محو كردن اين معجزه دستور داد كه فيلى را بر آن در مسجد ببندند و در اثر اين اقدام آن در به باب الفيل معروف شد و تاكنون نيز همين نام بر زبان‌ها جارى است.

داستان مار

علامه مجلسى در بحار الأنوار از كتاب بشارة المصطفى از جابر جعفى از امام صادق عليه‌السلام و

نيز قاضى نور اللّه شوشترى در احقاق الحق از طريق عامه و خاصه و هم‌چنين فاضل قوشچى در شرح تجريد روايت مى‌كنند كه:

حضرت على عليه‌السلام بر فراز منبر مسجد كوفه خطبه مى‌خواندند كه از انتهاى مسجد مارى بزرگ روى به سوى او نهاد. مردم با نعال خويش از جاى جستند كه حضرت على عليه‌السلام بدانها فرمودند: آرام باشيد تا خدا بر شما رحم آورد، به يقين او مأمور به كارى است. مردم از او دست برداشتند، آن مار بزرگ روى به سوى حضرت على عليه‌السلام نمود تا جايى كه دهان خود را بر گوش حضرت عليه‌السلام نهاد و آنچه خدا مى‌خواست كه بگويد به ايشان گفت. سپس پايين آمد و حضرت على عليه‌السلام به دنبال او روانه شدند. مردم گفتند: يا اميرالمؤنين آيا ما را از سخن اين مار آگاه نمى‌كنى؟ حضرت فرمودند: همانا او فرستاده گروه جنيان است؛ او به من گفت من وصى جنيان و فرستاده ايشان به سوى تو هستم... .⁽¹⁾هم چنين جنيان نامه‌اى از طرف امام عليه‌السلام به سوى گروهى از اصحابشان ميان مكه و مدينه آوردند.

در جريان حركت امام حسين عليه‌السلام نيز جنيان در روز عاشورا⁽²⁾

وليكن شما روز شنبه حضور پيدا مى‌كنيد و آن روز عاشورا است؛ روزى كه در پايانش به قتل مى‌رسم و پس از من از ميان خاندان و منسوبان و برادران و اهل بيتم هيچ تحت پيگردى باقى نمى‌ماند [همه آنها كشته خواهند شد] و سرم به سوى يزيد لعنه اللّه برده مى‌شود. جنيان گفتند: به خدا سوگند - اى حبيب خدا و پسر حبيب او! - اگر اطاعت فرمانت واجب نبود و اگر چنين نبود كه مخالفت با تو جايز نيست همه دشمنانت را پيش از آن كه دستشان به تو برسد، مى‌كشتيم امام - صلوات اللّه عليه - بدانها فرمودند: به خدا سوگند ما از شما بر آنها تواناتريم، لكن: «... لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ...»؛ «تا آنها كه هلاك [و گمراه] مى‌شوند از روى اتمام حجت باشد؛ و آنها كه زنده مى‌شوند [و هدايت مى‌يابند] از روى دليل روشن باشد». انفال 8 آيه 42.

مدينة المعاجز⁽¹⁾و غير آن حاوى بسيارى از اين احاديث است.

در گذشته نيز گفتيم كه غربيان هم موضوع فرشته، جن، ارواح شريره و ارواح نيك را در ده‌ها كتاب خود تأييد كرده‌اند.

يكى از علماء در كربلاى مقدسه در مدرسه «حسن خان» ملائكه را ديده بود؛ چرا كه او از شب اول ماه رمضان تا بيست و سوم ماه، هر شب هزار مرتبه سوره قدر را طبق روايات وارده⁽²⁾

و همچنين در بحار الأنوار، ج 80، ص 132، ب 10، ح 101، از امام صادق عليه‌السلام روايت شده است كه فرمودند: لو قَرَأ رَجُل لَيْلة ثَلاث وعِشْرين مِنْ شَهْر رَمضان «إِنَّآ أَنزَلْنَاهُ فِى لَيْلَةِ الْقَدْرِ» ألْف مرَّة لأصْبَحَ وهو شَديد اليقين في الإعتراف بما يَخْتَصُّ فينا؛ هر كس در شب بيست و سوم ماه رمضان، هزار بار «إِنَّآ أَنزَلْنَاهُ فِى لَيْلَةِ الْقَدْرِ» را بخواند در حالى صبح مى‌كند كه در اقرار به آنچه به ما اختصاص يافته به شدت يقين دارد.

فَمَلَأهُنَّ أطْوارا مِنَ مَلائكتِهِ؛⁽³⁾سپس ميانه آن آسمان‌هاى زبرين را فراخ ساخت و از

فرشتگانش خودش انباشته فرمود.

آرى اين عالم در اين هنگام غش كرده و تا مدتى طولانى به هوش نيامده بود.

يكى از عالمان ديگر نيز داستانى برايم نقل كرد كه در آن شيطان را مشاهده كرده بود؛ او گفت:... به شدت از او ترسيدم و شروع به خواندن آيات قرآن حكيم و چهار قل و آيه‌الكرسى و إنا أنزلناه كردم و ابليس تا حدود دو ساعت ماند و به من نگريست و بعد از آن به بركت اين آيات، مرا ترك گفت؛ ولى ترسش پس از گذشت سال‌ها و تا آن هنگام كه داستانش را برايم نقل مى‌كرد در قلبش باقى مانده بود.

روح و بدن مثالى

مسأله: ظاهراً روح پس از مفارقت از بدن، همان‌گونه كه در اين دنيا به بدن خاكى تعلق گرفته بود به بدنى مثالى تعلق مى‌گيرد. در توصيف بدن مثالى حناط از امام صادق عليه‌السلام روايت مى‌كند كه فرمودند:

إنَّهُم في أبْدانٍ كأبْدانِهِم؛⁽¹⁾آنها [= ارواح مردگان] در بدن‌هايى مانند بدن‌هاى (خاكيشان) هستند.

در روايتى ديگر آمده:

صَيَّر تِلْكَ الروح في قالِبٍ كقالِبِهِ في الدُّنيا، فيَأكُلون و يَشْربُون؛⁽²⁾آن روح‌ها در قالب ديگرى مانند قالبشان در اين دنيا برده مى‌شوند و آن‌گاه مى‌خورند و مى‌آشامند.

ابوبصير در روايتى از حضرت صادق عليه‌السلام نقل مى‌كند كه فرمودند:

إنَّ الأرْواح في صِفَةِ الأجْساد في شَجَرةٍ في الجَنَّة، تُعارَف و تُسائَل، فإذا قَدِمَتِ الروح عَلى

الأرْواح، يَقول دَعوها فإنَّها قد أفْلَتَتْ مِنْ هولٍ عظيم، ثُمَّ يَسْألونَها ما فَعَلَ فُلان و ما فَعَلَ فُلان؟ فإنْ قالت لَهُم: تَرَكْتَه حَيّا، اِرْتَجَوْه، و إنّ قالت لَهُم: قَدْ هَلَك، قالوا: قَدْ هَوى هَوى؛⁽¹⁾ارواح در شكل اجساد در درختى درون بهشت با يكديگر آشنا مى‌شوند و گفت‌وگو مى‌كنند. آن‌گاه كه روحى [از اين دنيا رخت بر مى‌بندد و ]نزد آن ارواح مى‌رود مى‌گويد: او را به حال خود رها كنيد كه از هولى عظيم خلاصى يافته. سپس او را مورد سؤال قرار مى‌دهند كه فلانى چه كرد و فلانى چه كرد. اگر آن روح بگويد: وقتى او را ترك گفتم زنده بود، به او اميدوار مى‌شوند [كه شايد به آنها در بهشت ملحق شود] و اگر بگويد: او مُرد. مى‌گويند به دركات جحيم سقوط كرد [چون او را در بهشت و كنار خود نديدند.].

همچنين ابوبصير در روايتى ديگر از آن حضرت نقل مى‌كند:

إنَّهُم في حُجُراتٍ في الجَنَّة، يَأكُلون مِنّ طَعامِها و يَشْربون مِنْ شَرابِها؛⁽²⁾آنان [= ارواح مؤمنان] در حجره‌هايى از بهشت به سر مى‌برند؛ از غذاى آن مى‌خورند و از نوشيدنى‌هاى آن مى‌آشامند.

در روايت ديگرى ابوبصير از امام صادق عليه‌السلام نقل مى‌كند:

إنَّها في رَوْضَةٍ كَهيْئةِ الأجْسادِ في الجَنَّة؛⁽³⁾آنها [= ارواح مؤمنان] در شكلى مانند بدن‌هاى [دنيايى]شان در باغى درون بهشت‌اند.

روشن است كه منافاتى ميان روايات فوق نيست؛ زيرا همان گونه كه آدمى در دنيا حالات گوناگون پيدا مى‌كند - مثلاً گاهى در خيابان است و گاهى در خانه يا مسجد - در بهشت نيز احوالى گوناگون پيدا مى‌كند.

به هر حال، آدمى از شناخت دنيوى خود عاجز است، چه رسد به شناخت عالم آخرت؛ لذا امام عليه‌السلام درباره بهشت و نعم آن مى‌فرمايند:

ما لا عَيْنٌ رَأَت، و لا أُذُن سَمَعَت، و لا خَطَرَ على قَلْبِ بَشَر؛⁽⁴⁾چيزهايى كه نه چشمى ديده و نه

گوشى شنيده و نه به قلب كسى خطور كرده است.

چرا كه آخرت عالمى ديگر است و آنچه به قلب بشر خطور مى‌كند متناسب با اين جهان است؛ آدمى در دنيا مانند دانش آموز مقطع ابتدايى است كه محاسبات جبر و مقابله، استصحاب، برائت و دانش‌هاى عميق ديگر ابداً به قلبش خطور نمى‌كند. واضح است كه تنها امورى به قلب آدمى خطور مى‌كند كه در حد قواى ادراكى او باشد.

آن‌چه مربوط به جهان ديگر است رواياتى كه از وضعيت ارواح به هنگام مرگ، قبر و مانند اينها سخن مى‌گويند پديده‌هايى متعلق به جهان ديگر را توصيف مى‌كنند؛ لذا عادتاً با حواس مادى آدمى قابل درك نيستند؛ برخى از اين روايات عبارت‌اند از:

الف - إنَّ القَبْر رَوْضَةٌ مِن رِياض الجَنّة أو حُفْرةٌ مِن حُفَر النيران⁽¹⁾همانا قبر، يا باغى از باغ‌هاى بهشت است يا حفره‌اى از حفره‌هاى آتش.

ب - همانا قبر، براى برخى مُردگان به مقدار هفت ذراع يا نُه ذراع يا به مقدارى كه چشم كار مى‌كند يا به مسافتى معادل يك ماه راه رفتن و نظاير آن وسعت پيدا مى‌كند.⁽²⁾

در حديث شماره 10 از همين نشانى امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايند: إذا وُضِعَ الرجُل في قَبْره أتاه مَلكان مَلَكٌ عَنْ يَمينهِ و مَلَكٌ عَنْ يَسارِهِ و أقيم الشَّيْطان بَيْن عَيْنَيه، عَيْناه مِن نُحاس فيقال لَه: كَيْف تَقول في الرجل الذي كان بَيْن ظَهْرانيكم؟ قال: فَيفْزَع لَهُ فَزْعة فيقول إذا كان مُؤمنا: أعن مُحمّد رَسول اللّه صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله تَسْألاني؟ فَيقولان لَهُ: نِمْ نَوْمة لا حلم فيها، وَ يفسَح لَه في قبره تِسْعَة أذْرُع و يَرى مَقْعَدهُ مِنَ الجَنَّة؛ آن گاه كه آدمى را در قبرش مى‌نهند، دو فرشته به نزد او مى‌آيند: فرشته‌اى از جانب راست و فرشته‌اى از جانب چپ و شيطان با چشمانى از مس در مقابلش مى‌ايستد و به او گفته مى‌شود: درباره آن مردى كه در ميانتان بود چه مى‌گويى؟ او به شدت در وحشت مى‌افتد. آنگاه اگر مؤن باشد مى‌گويد: آيا درباره محمد رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله از من پرسش مى‌كنيد؟! و آنها به او مى‌گويند: بخواب؛ خوابى كه در آن رؤايى [پريشان] نباشد و آن‌گاه به اندازه نُه ذراع در قبرش توسعه داده مى‌شود و او جايگاهش را در بهشت مى‌بيند.

كافى، ج 3، ص 239، ح 12؛ امام صادق عليه‌السلام در اين روايت نيز مى‌فرمايند:

إنّ المؤمن إذا أُخرِجَ مِنْ بَيْتِهِ شَيَّعْته الملائكة إلى قَبْرِه يَزْدَحِمُونَ عَلَيْه حَتّى إذا اِنْتَهى بِهِ إلى قَبْره قالت لَهُ الأرْض: مَرْحَبا بِك و أهْلاً، أما و اللّه لَقَد كُنت أحِبُّ أنْ يَمْشي عَلَيَّ مِثْلك لترين ما أصْنَع بِك، فَتوسَّع لَهُ مَدَّ بَصَرَه؛ آن‌گاه كه مؤن [ميت ]از خانه‌اش بيرون برده مى‌شود، فرشتگان تا محل قبرش او را تشييع مى‌كنند و بر [جنازه] او جمع مى‌شوند تا آن كه به قبرش رسانده مى‌شود؛ در اين هنگام زمين به او مى‌گويد مرحبا بر تو، خوش آمدى؛ هان به خدا قسم دوست مى‌داشتم همچو تويى بر روى من راه برود و حالا خواهى ديد كه با تو چه مى‌كنم. سپس تا آن‌جا كه چشم كار مى‌كند گشاده مى‌گردد.

كافى، ج 3، ص 131، ح 4: در اين حديث هم امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايند: به خدا سوگند [نيكى‌هايتان] از شما پذيرفته و به خدا سوگند [گناهانتان] براى شما بخشوده مى‌شود. به يقين ميان هيچ كس از شما با آنچه مايه غبطه و مسرور شدن و روشنايى چشم [چيزى فاصله] نيست جز آن كه جانش به اين‌جا برسد - و با دست به حلقش اشاره كرد و فرمودند: - همانا هنگامى كه [براى او] چنين اتفاقى مى‌افتد و به حال احتضار در مى‌آيد، رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و على عليه‌السلام و جبرئيل و ملك الموت [نزد او] حاضر مى‌شوند و على عليه‌السلام به او نزديك شده مى‌فرمايند: يا رسول اللّه! چون اين فرد ما اهل بيت را دوست مى‌داشت، دوستش مى‌دارم. تا آن‌جا كه امام صادق عليه‌السلام فرمودند: آن گاه كه در قبرش قرار داده مى‌شود درى از درهاى بهشت براى او گشوده مى‌شود، درى كه از آن بوى خوش و نسيم روح‌افزاى بهشتى به او مى‌رسد، سپس از سمت مقابل و راست و چپش به اندازه مسافت يك ماه راه [قبرش ]براى او گشاده و به او گفته مى‌شود: بخواب مانند خوابيدن عروس بر بسترش، مژده باد بر تو به بوى جان‌فزا و نسيم روح‌افزاى بهشتى.

ج - از قبر ميّت راهى به سوى بهشت يا جهنم گشوده مى‌گردد.⁽¹⁾هم‌چنين رواياتى كه مى‌گويند: أئمه عليهم‌السلام پس از شهادتشان به سوى خداى سبحان صعود مى‌كنند، مربوط به عالم ارواح مى‌شوند.⁽²⁾نديدن امام از سوى برخى به هنگام تولدشان يا موارد مشابه آن، دو گونه تفسير مى‌شوند؛ يا اين امر از راه انكشاف چشم برزخى بيننده ميسر مى‌شود و يا منظور رؤت اجسام مطهرشان است كه ظاهراً حاكى از همين معناست.

عبداللّه بن بكير در كامل الزيارات از امام صادق عليه‌السلام روايت مى‌كند و مى‌گويد:

من با ايشان محاجّه‌اى كردم - تا آن كه مى‌گويد: - به ايشان گفتم: يا بن رسول اللّه! اگر قبر حسين بن على عليهماالسلامنبش بشود آيا به چيزى در آن قبر برخورد مى‌شود؟

حضرت فرمودند: چه سؤال عظيمى مطرح كردى! به يقين حسين عليه‌السلام با پدر، مادر و برادرش در منزل رسول خدايند و با ايشان روزى و نعم فراوان داده مى‌شوند و همانا او [امام حسين عليه‌السلام ] از جانب راست عرش بدان آويخته، مى‌گويد: اى پروردگار من! بدان‌چه به من وعده كردى وفا كن؛ و به يقين او به زائران خود مى‌نگرد و او بدانها و نام‌هايشان و نام‌هاى پدرانشان و آنچه دربارهايشان دارند آشناتر از فرزندانشان به خود ايشان است؛ و همانا او به كسى كه برايش مى‌گريد نظر مى‌كند و براى او طلب مغفرت مى‌نمايد و از پدرش نيز مى‌خواهد كه براى وى طلب مغفرت كند و مى‌گويد: اى گريه‌كننده! اگر مى‌دانستى كه خدا چه چيزهايى براى تو مهيا كرده، بيش از آنچه محزون شدى خوشحال مى‌شدى و همانا او براى هرگناه وى استغفار مى‌كند.⁽¹⁾

واضح است كه اين امر نيز مربوط به عالم روح است؛ چنان كه احاطه امام عليه‌السلام به تمامى زائران و خصوصياتشان نيز احاطه‌اى روحى است مانند احاطه ملك الموت به همه جهان.

براى اين موارد به امواج راديو و تصاوير و تلويزيون و مانند اينها مثال زديم كه البته در مثال مناقشه‌اى نيست.

از شيخ مفيد⁽²⁾و ديگران نقل شده كه معتقد بوده‌اند: أئمه عليهم‌السلام پس از شهادتشان با جسم و روح خود به آسمان مى‌روند، كه البته اين نظريه جاى نقد دارد؛ لذا روايت شده است كه جسد مطهر امام حسين عليه‌السلام بارها از جمله در داستان ديزج⁽³⁾

و اما داستان ديزج از اين قرار بوده است كه: متوكل عباسى در يكى از شب‌هاى خوش‌گذرانى وشرابخوارى‌اش كنيز خود را طلبيد تا براى او آواز بخواند، ليكن او را نيافت؛ چرا كه او در نيمه شعبان سال 236 هجرى قمرى به قصد زيارت قبر امام حسين عليه‌السلام [از شهر] خارج شده بود. متوكل به شدت از آن خشمگين شد. هنگامى كه كنيز مذكور از سفر زيارتش بازگشت از خبر خشم متوكل مطلع شد و به نزد او آمد. متوكل از او پرسيد كجا بودى؟ او گفت به قصد قبر حسين عليه‌السلام در كربلا رفته بوديم. متوكل با شنيدن اين سخن او آتش گرفت و او را به شدت مضروب كرد و سپس به زندان انداخت و اموالش را مصادره نمود. آن گاه در پى ابراهيم، معروف به ديزج كه فردى يهودى و تازه مسلمان بود فرستاد و به او امر كرد كه گروهى از يهوديان را فراهم آورد و به سوى كربلا برود و قبر حسين عليه‌السلام را خراب كند و زمينش را شخم زده و به آب ببندند... .

ديزج خود مى‌گويد: من تنها در ميان خواصّ از غلامانم نبش قبر كردم و بوريايى يافتم كه بدن حسين بن على عليه‌السلام بر روى آن بود و از او بوى مُشك به مشام مى‌رسيد. آن گاه آن بوريا و بدن حسين عليه‌السلام را كه بر روى آن بود به حال خود گذاشتم و دستور دادم بر روى او خاك بريزند و بر او آب گشودم و نيز دستور دادم كه گاوها آن‌جا را شخم بزنند و بذر بكارند، لكن آن گاوها بر موضع قبر پا نمى‌گذاشتند و هر وقت بدان‌جا مى‌رسيدند از آنجا باز مى‌گشتند [زمانى كه اين حادثه را مشاهده كردم ]غلامانم را به خدا و به ديگر قسم‌هايى سنگين، قسم دادم كه اگر كسى آن را [جايى] بازگويد، او را مى‌كشم.

اين حادثه در ابتداى روز رخ داد و عصر فرا نرسيده بود كه ديزج مُرد. در برخى روايات ديگر نقل شده زمانى كه آنان به محل قبر رسيدند رعب و وحشت بر آنها چيره شد؛ اين حادثه را مى‌توانيد در منابع ذيل جست‌وجو كنيد:

بحار الأنوار، ج 45، ص 398؛ أمالى طوسى، ج 1، ص 333 - 336؛ مقاتل الطالبيّين، ص 597؛ مختصر تاريخ كربلاء، ص 73؛ در اسات حول كربلاء و دورها الحضارى، ص 165 - 167.

علامه مجلسى مى‌فرمايد: «سؤال و فشار قبر فقط در جسم اصلى [= اين جهانى نه مثالى] انجام مى‌شود».⁽¹⁾اين نظر را يا بايد مبتنى بر اين دانست كه ايشان دليلى داشته، و از ما مخفى است و يا بايد تأويل نمود.

شبهه‌هايى درباره معاد جسمانى و پاسخ آن‌ها

اشاره

مسأله: بعضى بر حيات دوباره آدمى در عالمى ديگر، شبهه‌هايى وارد كرده‌اند كه (در اينجا به بيان مهمترين آنها و همچنين پاسخ آن مى‌پردازيم):

شبهه اول: استحاله اعاده معدوم

گفته‌اند: مرگ آدمى، معدوم شدن اوست و شيئى كه معدوم مى‌شود محال است كه دوباره به همان وجود نخست خود، موجود شود؛ و قاعده‌اى است كه مى‌گويد: «اعاده معدوم ممتنع است»، حاج ملاهادى سبزوارى در بيان اين قاعده مى‌گويد:

إعادة المعدوم مما امتنعا *** و بعضهم فيه الضرورة أدعى⁽¹⁾

اعاده معدوم از جمله امور ممتنعه است كه برخى از فلاسفه تصديق اين مطلب را ضرورى دانسته‌اند و مستغنى از اثبات است.

در پاسخ اين شبهه گفته شده: آدمى با مرگ، معدوم نمى‌شود؛ يعنى مرگ، مصداق معدوميت نيست، بلكه مرگ به معناى پراكنده شدن اجزاى آدمى و تغيير پذيرفتن آن و سپس [در روز قيامت] اتصال دوباره آن اجزاء به هم است؛ و اين مصداق اعاده معدوم نيست، بلكه به معناى پيوستن مجدد آن اجزاء به يكديگر است و اين معنا به هيچ وجه اعاده معدوم نيست .

ممكن است كسى بگويد: مرگ آدمى به معناى معدوم شدن صورت نوعيّه او و تقوّم ماده‌اش به صورت نوعيه‌اى ديگر است. از سوى ديگر آدمى اگر بخواهد حيات مجدد يا حيات دوباره يابد، بايد در فرايند آن، ماده آدمى متقوم به همان صورت نوعيه معدوم بشود؛ يعنى آن صورت نوعيه انسانى معدومه دوباره موجود بشود، تا مقوم ماده نوع انسانى بگردد و اعاده بر آن صدق كند در اين صورت حيات اخروى مصداق اعاده معدومِ مستحيل خواهد بود.

پاسخ اين كه: مراد از «اعاده صورت سابقه» كه در تفسير حيات دوباره اخروى انسان گفته مى‌شود، عين صورت سابقه و خود آن نيست، بلكه مراد صورتى ديگر است كه خصوصيات آن كاملاً مشابه⁽¹⁾آن صورت نخست است؛ آن هم تمامى خصوصياتى كه غالباً بدان اذعان دارند و آن را مى‌پذيرند. در اين صورت اشكال فوق متوجه اعتقاد به حيات اخروى نمى‌شود؛ شاهدش نيز جريان حضرت ابراهيم عليه‌السلام است، آن‌جا كه گفت:

«...رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى...»؛⁽²⁾پروردگارا، به من نشان ده؛ چگونه مردگان را زنده مى‌كنى؟.

و نيز داستان حضرت عُزير⁽³⁾است كه قرآن مى‌فرمايد:

«أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَ هِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها»؛⁽⁴⁾يا همانند كسى كه از كنار يك آبادى [ويران شده] عبور كرد، در حالى كه ديوارهاى آن، به روى سقف‌ها فرو ريخته بود، [و اجساد و استخوان‌هاى اهل آن، در هر سو پراكنده بود].

و نظاير آن⁽⁵⁾

«وَ إِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نُؤمِنَ لَكَ حَتّى نَرَى اللّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصّاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ * ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»؛ و [نيز به ياد آوريد] هنگامى را كه گفتيد: اى موسى! ما هرگز به تو ايمان نخواهيم آورد؛ مگر اين‌كه خدا را آشكارا [با چشم خود] ببينيم، پس صاعقه شما را گرفت؛ در حالى كه تماشا مى‌كرديد. سپس شما را پس از مرگتان حيات بخشيديم؛ شايد شكر [نعمت او را] به جا آوريد.

و مانند داستان كشته بنى اسرائيل در قرآن كه در آيه 72 و 73 سوره بقره آمده است؛ آن‌جا كه مى‌فرمايد:

«وَ إِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادّارَأْتُمْ فِيها وَ اللّهُ مُخْرِجٌ ما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ * فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللّهُ الْمَوْتى وَ يُرِيكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ»؛ و [به ياد آوريد] هنگامى را كه فردى را كشتيد؛ سپس درباره [قاتل] او به نزاع پرداختيد؛ و خدا آنچه را مخفى مى‌داشتيد آشكارا مى‌سازد. سپس گفتيم: قسمتى از آن [گاو سر بريده] را به آن [مقتول] بزنيد [تا زنده شود و قاتل را معرفى كند] خدا اين گونه مردگان را زنده مى‌كند؛ و آيات خود را به شما نشان مى‌دهد؛ شايد انديشه كنيد.

مصاديق اعاده معدوم نيستند.

اگر كسى بگويد: اگر صورت جديد، غير از صورت سابقه باشد - هر چند مشابه - پس آدمى با صورت جديد خود ثواب يا عقاب مى‌بيند، در حالى كه صورت جديد چون سابقه هيچ گونه اعمال اختيارى خوب يا بد را نداشته، لذا سهمى در ثواب يا عقاب نبايد داشته باشد.

پاسخ مى‌دهيم: ثواب و عقاب به صورت - از اين جهت كه عَرَض است - ، تعلق نمى‌گيرد بلكه اجزاء و روح آدمى متعلق ثواب و عقابند.

آرى برخى از حكماء اصرار دارند كه معاد را مصداق اعاده معدوم بدانند؛ هر چند كه اعاده معدوم نيز نسبت به خداى عزّوجلّ ممكن است و نه مستحيل، و اشكالات وارده بر آن نمى‌توانند موضوع را مبرهن كنند. مضافاً بر اين كه امر مذكور، مخالف صريح آيات و روايات است. پس اشكال از اين حيث، صغرويّاً و كبرويّاً ممنوع و مردود است.

شبيه همين اشكال و جواب ذيل در اين آيه نيز مطرح شده است؛ آن‌جا كه فرمود:

«...كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ...»؛⁽¹⁾هرچه پوستشان بريان گردد، پوست‌هاى ديگرى بر جايش نهيم، تا كيفر [الهى] را بچشند.

امام صادق عليه‌السلام اعاده حيات را به بازسازى دوباره خشتى خُرد شده تشبيه كرده‌اند كه از حيثى همان خشت نخست است و از حيثى آن نيست.

حفص بن قياس مى‌گويد:

در مسجد الحرام بودم و ابن ابى العوجاء از امام صادق عليه‌السلام درباره قول خدا كه مى‌فرمايد: «هرگاه پوست‌هاى تنشان [در آن] بريان گردد [و بسوزد]، پوست‌هاى ديگرى به جاى آن قرار مى‌دهيم، تا كيفر [الهى] را بچشند»، سؤال كرد و گفت: گناه آن [پوست‌هاى] ديگر چيست؟! امام عليه‌السلام فرمودند: وَيْحَك هي هي و هي غَيْرها، فقال: فمثّل لي ذلك شيئا مِنْ أمْرِ الدُّنيا، قال: نَعم، أرَأيْتَ لَوْ أنَّ رَجُلاً أخَذَ لبْنَةً فكسَرَها ثُمَّ رَدَّها في مَلْبَنَها؟ فهي هي و هي غَيْرها؛⁽¹⁾واى بر تو آن [پوست‌هاى ديگر] آن [پوست نخستين]اند و در عين حال هم آن [پوست نخستين ]نيستند. او گفت: آن را با پديده‌اى دنيايى برايم تمثيل كن. امام عليه‌السلام فرمودند: آيا ديده‌اى كه مردى خشتى را بگيرد و آن را بشكند و سپس در قالبش بريزد [و به حالت نخست برگرداند]؟ آن [خشت دوم ]همان [خشت اول] است و در عين حال هم [مى‌توان گفت] همان [خشت اول] نيست.

شبهه دوم: رابطه قوّه و فعليت

مطرح كنندگان اين شبهه گفته‌اند: حيات دوباره آدمى در آخرت مستلزم رجوع شى‌ء، از حالت «فعليّت» به حالت «قوّه» است و چنين رجوعى ممتنع است؛ يعنى نفس آدمى به سبب جسم، اعمال نيك و بدش از حالت بالقوه به حالت بالفعل سير تكاملى را طى مى‌كند؛ خواه در جانب صعود و خواه در جانب سقوط. بنابراين چگونه ممكن است كه براى رويداد معاد، حركت تكاملى از فعليت به سوى قوّه و قهقرا برگردد؟!

پاسخ اين است كه چه مانعى دارد كه شيئى از فعليّت رو به قوّه برود. هيچ دليلى دال بر محال بودن اين امر وجود ندارد.

بنابراين همان گونه كه - طبق گفته ملاصدرا - ماده شيى‌ء با لُبس متوالىِ صور نوعيه از قوه به سوى فعليت حركت مى‌كند، اين امكان نيز وجود دارد كه با نزع متوالىِ آن صور

نوعيه، حركت شيى‌ء، از بالفعل بودن به سوى بالقوه شدن انجام بگيرد؛ چرا كه طبق قاعده فلسفى: «حكم الأمثال في ما يجوز و في ما لا يجوز واحد» جايز است. مانند آنچه در جواب از شبهه اول، اعاده را به بازسازى كردن يك خِشت خُرد شده تشبيه كرديم. آرى گِل با تبديل شدن به خِشت، حركت از قوه به فعل و تكاملى را مى‌پيمايد، لكن همين خِشت زمانى كه مى‌شكند و خورد مى‌شود در واقع از بالفعل بودن به بالقوه شدن پيش مى‌رود و با نوسازى و بازسازى مجدد، حركت از قوه به فعلِ تكاملى، دوباره از سرگرفته مى‌شود. و يا مانند درخت؛ آن‌گاه كه به خاك تبديل مى‌گردد، حركت از فعل به قوه و آن‌گاه كه دوباره روييده مى‌شود حركت از قوه به فعل آغاز مى‌گردد.

شبهه سوم: حشر به تمام اجزاء

بر طبق نظر بعضى دانشمندان، هر هفت سال تمام سلولهاى بدن انسان عوض مى‌شود و در حقيقت اين بدن غير از بدن هفت سال پيش او خواهد بود؛ بر اين اساس، آيا در قيامت تمام اجزاء انسان (يعنى تمام اجزاء انسان كه در طول عمرش بوجود آمده و از بين رفته‌اند) با هم محشور مى‌شوند يا بعضى از آنها؟ كه در هر دو صورت تالى فاسد دارد؛ در صورت اول (يعنى در صورتى كه تمام اجزاء انسان محشور شود) شايد بدن انسان مثلاً به اندازه كوه اُحد بشود كه اين امر نامعقول است و در صورت دوم (يعنى در صورتى كه بعضى از اجزاء انسان محشور شوند و نه همه اجزاء آن) اين سؤال پيش مى‌آيد كه ثواب و عقاب آن اجزاءِ محشور نشده چه مى‌شود؟

در جواب مى‌گوييم: انسان با جامع مشترك ميان تمام اجزاء، و يا با يكى از آن بدن‌ها به همراه جزء نامتغيرى از آن محشور مى‌شود، و ثواب و عقاب هم به جسم و به سبب خصوصيات جسمانيش، از آن جهت كه داراى خصوصيات است تعلق نمى‌گيرد، بلكه به خود جسم، از آن جهت كه جسم است (بما هو هو) و نيز روحى كه درون اين جسم است تعلق مى‌گيرد؛ و البته روح مانند بدن نيست كه دائماً در حال تغيير و تحول باشد.

امورى كه در آخرت عارض جسم مى‌شوند

علاوه بر نكاتى كه گفته شد اين نكته نيز قابل ذكر است كه ظاهر برخى روايات⁽¹⁾نشان مى‌دهد كه جسم آدمى در آن‌جا بسيار بزرگ مى‌باشد؛ مثلاً در روايتى آمده است كه دندان‌هاى برخى مجرمان هر يك به ابعاد كوه اُحد مى‌گردد. مؤمنان نيز در ابعادى بزرگ ظهور مى‌كنند، زيرا حوريّه‌هايى كه به آنها هديه مى‌شود بسيار بزرگند. البته اين احتمال نيز وجود دارد كه اين گونه روايات از باب تشبيه معقول به محسوس باشند؛ زيرا نعمت‌هاى اخروى را نه چشمى ديده و نه گوشى شنيده و نه بر قلب بشرى خطور كرده است.⁽²⁾در موضوع عقاب نيز همين طور است؛ چون مجرم به مقتضاى عمل بد خود، شديدترين عذاب‌ها را مى‌بيند و مؤن هم با فضل خدا از بزرگ‌ترين لذت‌ها بهره‌مند مى‌شود.

هم‌چنين از روايات استفاده مى‌شود كه آدمى در جهان آخرت، گاه بيش از يك وجود خواهد داشت و چه بسا به هزاران وجود برسد. ما در گذشته اين حالت را به صداى راديو و تصوير تلويزيونى و مانند آن مثال زديم و در مورد اعضاى پراكنده انسان نيز اين حقيقت صادق است و اين مطلب از ظاهر روايتى كه از اميرالمؤمنين عليه‌السلام نقل شده، استفاده مى‌شود؛ از اميرالمؤنين عليه‌السلام روايت شده است كه فرمودند:

إنَّ في النَّار لمَدينَةٌ يُقال لَها الحَصينَة أفلا تَسْألوني ما فيها؟ فقيل: و ما فيها يا أمير المؤمنين؟ فقال: فيها أيْدي النَّاكِثين؛⁽³⁾درآتش جهنم شهرى است به نام حصينه. آيا از من نمى‌پرسيد كه درونش چه چيزى است؟ گفته شد: يا اميرالمؤنين درونش چيست؟ حضرت فرمودند: در آن دست‌هاى پيمان‌شكنان است.

معاد جسمانى

بنابراين اعاده حيات بدن با همه اجزاى پراكنده‌اش كه نزد پروردگار سبحان - كه هيچ چيز حتى به سنگينى ذره‌اى در زمين و آسمان از علم او دور نخواهد ماند⁽¹⁾

«وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَأْتِينَا السّاعَةُ قُلْ بَلى وَ رَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عالِمِ الْغَيْبِ لا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي الأَرْضِ وَ لا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرُ إِلاّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ»؛ كافران گفتند: قيامت هرگز براى ما نخواهد آمد، بگو: آرى به پروردگارم سوگند كه براى شما خواهد آمد، [خدايى] كه از غيب آگاه است و هموزن ذره‌اى در آسمان‌ها و زمين از وى پوشيده نيست، و نه كوچك‌تر از آن و نه بزرگ‌تر مگر اين‌كه در كتابى آشكار ثبت است.

در روايتى از رسول اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله آمده است:

يُحْشَرُ المُتَكبّرون في صُورةِ الذَّر يَوْمَ القيامَة؛⁽²⁾در روز قيامت، متكبران به شكل مورچگانى ريز محشور مى‌شوند.

و همان‌گونه كه در روايات آمده است⁽³⁾

يا مَعاذ، سَألْتَ عَنْ عَظيمٍ مِنَ الأمْر، ثُمَّ أرْسَلَ عَيْنَيْه، ثُمَّ قال: تُحْشَر عَشَرَةُ أصْنافٍ مِنْ أمَّتي أشْتاتا قَدْ مَيَّزَهُم اللّه تعالى مِنَ المسلمين و بَدَّلَ صُوَرَهُم، فبَعْضَهُم على صُورَةِ القِرَدة و بَعْضَهُم على صُورَةِ الخَنازير؛ يا معاذ! از امرى عظيم سؤال كردى؟ سپس ايشان چشمانش را به زير انداخت و فرمودند: ده صنف پراكنده از امت من محشور مى‌شوند كه خداى تعالى آنها را از مسلمانان جدا مى‌كند و چهره شان را عوض مى‌كند؛ برخى به صورت بوزينگان برخى به صورت خوكان.

همچنين در كتاب كافى، ج 2، ص 126، ح 7، امام باقر عليه‌السلام در اين روايت از رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله نقل مى‌نمايد كه فرمودند: المُتَحابُّونَ في اللّه يَوْمَ القيامَةِ عَلى أرْضٍ زَبْرَجَدَة خَضْراء في ظِلِّ عَرْشِهِ عَنْ يَمينِهِ و كِلْتا يَدَيْهِ يَمين، وُجُوههم أشَدُّ بَياضا و أضْوَأ مِنَ الشَّمْسِ الطّالِعَة يَغْبِطَهُم بمَنْزِلَتِهِم كلُّ مَلَكٍ مُقَرَّبٍ و كُلُّ نَبِيٍ مُرْسَلٍ، يَقول النَّاس: مَنْ هؤلاء؟ فيقال: هؤلاء المُتَحابُّون في اللّه؛ دوستانى خدايى در روز قيامت بر روى زمينى از زبرجد سبز در سايه عرش او در دست راستش كه هر دو دستش راست است قرار مى‌گيرند؛ چهره‌هاى ايشان سپيدترين چهره‌ها است و درخشان‌تر از خورشيد تابان. هر فرشته مقرب و هر پيامبر مرسلى به منزلت آنان غبطه مى‌خورد. مردم مى‌گويند: اينان كيانند.گفته مى‌شود: اينان دوستان خدايى‌اند.

خوك، و يا بصورتى زيبا، آن هم به زيباترين صورت ممكن درآورده مى‌شود. پس داخل شدن روح در آن به همان صورتى كه در دنيا بوده و نيز محشور شدنش براى محاسبه و ثواب و عقاب به عنوان جزاى عملش در دنيا در نهايت امكان است و نظير آن در زنده شدن پرندگان، در داستان حضرت ابراهيم عليه‌السلام و مانند آن واقع شده است.⁽¹⁾خداى صادق نيز به وقوع آن⁽²⁾خبر داده است پس راهى جز تصديق و پذيرش آن وجود ندارد.

مراد ما از صادق بودن خداى سبحان علاوه بر صدق قولى، صدق عملى نيز هست؛ يعنى نه تنها دروغ نمى‌گويد بلكه اشتباه، فراموشى و خطا هم در او راه ندارد. بنابراين بر كلام ابن سينا در باب معاد جسمانى نيز كه مى‌گويد: «إنَّ الصادِق أخْبَرَ بوُقُوعِهِ؛ شخص راستگو و صادق به وقوع آن خبر داده است» اشكال نشود كه اين كلام باطل است. چون راست‌گو گاهى اشتباه مى‌كند، به فراموشى دچار مى‌شود و يا خطا مى‌نمايد و... زيرا مراد، راست‌گويى است كه خطا نمى‌كند، نه از روى عمد و نه غير عمد.

شبهه چهارم: «آكل و مأكول»

شبهه آكل و مأكول از ديرباز در ميان علما معروف بوده است؛ حاج ملا هادى سبزوارى مى‌گويد:

و شبهة الآكل و المأكول *** يعرفها أعاظم الفحول⁽³⁾شبهه آكل و مأكول را؛ بزرگان دانش مى‌شناسند.

مثلاً اگر فردى از فرط گرسنگى و نبودِ غذا يا به عللى ديگر گوشت مرده فرد ديگرى را بخورد و آن گوشت پس از هضم، جزو بدن فرد گرسنه بشود، اگر معاد جسمانى باشد و در قيامت كه همه انسان‌ها محشور مى‌شوند، حشر اين دو، چگونه خواهد بود؟ اگر يكى از

آن دو وارد بهشت و ديگرى وارد جهنم شود، آن مقدار گوشت، با بدن كدام يك محشور مى‌شود؟ اگر هر دو اهل بهشت يا اهل جهنم بودند و هر يك در مرتبه‌اى خاص بود آن مقدار گوشت، با بدن كدام يك محشور مى‌شود؟

پاسخ: منظور از حشر و اعاده، اعاده روح فرد فرد انسان‌ها به همراه بدن اختصاصى هر يك از آنها است؛ بدنى كه مقوّم شخصيّت آنها در دار دنيا بوده و در طول عمر خود، با آن خدا را اطاعت يا معصيت مى‌كرده‌اند؛ همان بدنى كه به وحدت شخصيتى‌اى كه از ابتداى آفرينش تا آخر حياتش كه در دنيا باقى است، واحد است، نه آن اجزايى كه از رهگذر تغذيه، افزايش يا كاهش مى‌يابند، چرا كه آنها هيچ مدخليتى در وحدت شخصى ندارند و اين حيثيتى است كه در مجازات‌هاى دنيوى نيز معتبر و مبناى عمل دانسته مى‌شود؛ مثلاً هيچ‌گاه چاقى يا لاغرى جسم كه از عوارض غيرثابت و گذرايند، در مجازات‌ها لحاظ نمى‌شوند.

و روشن است كه خداى متعال براى هر روح، بدنى اختصاصى قرار داده كه ناگزير تا پايان عمرش باقى مى‌ماند؛ چنان كه براى هر بدنى نيز روحى قرار داده است. در روايات نيز به اين امر اشاره شده است؛ مثلاً عمار بن موسى از حضرت صادق عليه‌السلام مى‌پرسد: آيا جسد ميت مى‌پوسد؟ امام عليه‌السلام مى‌فرمايند:

نَعَم، حَتَّى لايَبْقى لَحْمٌ و لا عَظْمٌ إلاّ طينَتَهُ الَّتي خُلِقَ مِنْها، فإنَّها لاتُبْلى، تَبْقى في القَبْرِ مُسْتَديرة حَتَّى يُخْلَقُ مِنْها كما خُلِقَ أوَّل مَرَّة؛⁽¹⁾آرى تا آن‌جا كه [از او] نه گوشتى باقى مى‌ماند و نه استخوانى، مگر طينت و سرشت اصلى او كه از آن آفريده شده است؛ زيرا آن نمى‌پوسد بلكه دايره‌وار درون قبر باقى مى‌ماند تا [آن زمان] كه مانند خلق اولش، [دوباره] از آن آفريده شود.

شايد دليل باقى ماندن آن به صورت دايره، آن باشد كه گفته‌اند دايره‌وار بودن، شكل طبيعى اشياء است، البته مادام كه عامل جبرى‌اى در كار نباشد؛ در حالى كه چهار ضلعى،

پنج ضلعى و غيره ناشى از جبر شديد عامل جبر است؛ چه آن جبر اختيارى باشد، مانند جبر خداى سبحان بر زمين براى مسطح بودن - و چه غير اختيارى؛ مانند جبر بر تگرگ‌ها به اشكالى گوناگون كه بر اساس تحقيقات دانشمندان غربى بر روى آنها، شمار گونه‌هايش به ده‌ها يا بيشتر بالغ مى‌شود.

در هر حال يكى از مسائل ضرورى و يقينى تمام اديان الهى آن است كه در آخرت اجزاى اصلى بدن هر انسان كه از ابتدا تا انتهاى خلقتش باقى و از تبديل شدن به اجزاى اصلى روح ديگرى مصون و محفوظ است اعاده و باز آفرينى مى‌شود، در نتيجه، افزايش، كاهش و تبدّلى كه در برخى اجزاى عارضى (غير اصلى)، كه گاهى به منزله ابزار و ادواتى‌اند كه انسان را بر انجام كارها و درك لذايذ و آلام متمكن و قادر مى‌سازد، هيچ لطمه‌اى به بحث ما نمى‌زند.

شبهه پنجم: بى‌نيازى روح از بدن

گفته‌اند: روح آدمى آن گونه كه در اين دنيا به ابزار و ادوات نيازمند است، در آخرت محتاج آنها نيست؛ بنابراين چه نياز است كه جسم او اعاده شود و روح در قالب آن جاى گيرد؟!

پاسخ: اين سخن بر معاد جسمانى اشكالى وارد نمى‌كند؛ زيرا نه خلاف فرض از آن لازم مى‌آيد و نه ساير تالى فاسدهاى ديگر، بلكه تنها، پرسشى است درباره خصوصيتى از خصوصيات حشر و نشر و بعد از آن. البته خصوصياتى كه از آن عالم بر ما مخفى است، از حساب و شماره خارج است.

شايد بتوان حكمت آن را جمال و زيبايى دانست؛ اعاده جسم به همراه روح، زيبايى‌اى را به وجود مى‌آورد كه مى‌تواند مضمون آيه ذيل را روشن كند:

«...فَتَبارَكَ اللّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ»؛⁽¹⁾آفرين باد بر خدا كه بهترين آفرينندگان است.

همان گونه كه نظير اين حكمت را درباره لباس نيز آورده‌اند:

«يا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ وَ رِيشاً وَ لِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ ذلِكَ مِنْ آياتِ اللّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ»؛⁽¹⁾اى فرزندان آدم، در حقيقت، ما براى شما لباسى فرو فرستاديم كه عورتهاى شما را مى‌پوشاند و [براى شما ]زينتى است، و[لى] بهترين جامه، [لباس] تقوا است. اين از نشانه‌هاى قدرت خداست، باشد كه متذكّر شوند.

آرى، نيازى به اين تنوع و گوناگونى در البسه نيست، لكن آدمى بر جسم خويش لباس‌هاى گوناگونى مى‌پوشاند؛ چرا كه تنوع، موجب زيبائى انسان مى‌گردد. مقصود از تنوع پوشى، تنها پوشش متفاوت افراد انسانى نسبت به يكديگر نيست، بلكه متنوع پوشى يك فرد در زمان‌هاى متفاوت هم مدّ نظر است كه آن هم موجب زيبايى است؛ مثلاً يك فرد گاهى لباس سفيد و گاه سبز و مانند آن و در دوخت‌هاى گوناگون مى‌پوشد.

شبهه ششم: ظرفيت ناكافى زمين

گفته‌اند: اجساد انسانهايى كه از بدو خلقت انسان تا قيام قيامت به وجود مى‌آيند و در زمين دفن مى‌شوند و مى‌پوسند، به ميلياردها مى‌رسد و زمين براى بازآفرينى هم زمان آنها ظرفيت ندارد؛ پس چگونه مى‌توان با اين محدوديت، براى هر فرد انسانى جسدى بازآفريد؟!

پاسخ: اولاً: چه كسى ظرفيت زمين و شمار اجساد آدميان از بدو خلقت تا پايان آن را حساب كرده و سپس به چنين تناسبى رسيده است؟! مطمئناً هيچ كس. خداى متعال نيز فرموده است:

«مِنْها خَلَقْناكُمْ وَ فِيها نُعِيدُكُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى»؛⁽²⁾از اين [= زمين ]شما را آفريده‌ايم و در آن شما را باز مى‌گردانيم و بار ديگر [در قيامت] شما را از آن بيرون مى‌آوريم.

واژه «مِنْ» در صدر و ذيل اين آيه، دليل بر مطالب بسيار مختلفى است كه بر خواننده

محترم مخفى نيست.

ثانياً: بر فرض كه اين تناسب بر ما معلوم گشته و پس از انجام موازنه، ظرفيت ناكافى زمين براى باز آفرينى همه بدن‌هاى مورد نياز هويدا شده باشد، پاسخ شبهه چهارم را تكرار مى‌كنيم و مى‌گوييم: آنچه بازآفرينى و احيا مى‌شود اجزاى اصلى بدن افراد انسانى است نه اجزاى اصلى به همراه زوايد عرضى؛ و همچنين به روايت عمار بن موسى نيز استناد مى‌كنيم.⁽¹⁾

بنابراين چه مانعى دارد كه خداى متعال پس از آفرينش مجدد جسد اصلى، اجزاى زايدى نيز بيافريند؛ اگر چه اين اجزاء همان اجزاى زايد دنيوى نباشد؛ زيرا روح همان روح اصلى است و طينت نيز همان است به اضافه آفرينش اصلى آن به شكل ذره اوليه.

به هر حال اين شبهات، در مقابل يك اصل بديهى عقلى و نقلى قرار دارند و قبلاً دليل عقلى بر لزوم رستاخيز انسان‌ها را بيان كرديم. اما ويژگى‌هاى عالم قبر، محشر، صراط، جحيم، آتش جهنم و نظاير آن، همگى از راه نقل بيان شده كه صادقين بدانها خبر داده‌اند. لذا تصديق و اعتقاد بدان لازم است.

نكته

سؤالى مطرح شده كه ذكرش در اين باب خالى از لطف نيست؛ اگر چه به معاد جسمانى هم مرتبط نيست، اما ارتباطى با قيامت و عالم پس از مرگ دارد. سؤال اين است كه آدمى به هنگام مرگ، عرض مى‌كند:

«...رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ»؛ پروردگارا، مرا باز گردانيد؛ شايد در آنچه وا نهاده‌ام [و كوتاهى نمودم] كار نيكى انجام دهم.

و خداى متعال به او پاسخ مى‌دهد:

«كَلاّ إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ»؛⁽²⁾چنين نيست! اين سخنى

است كه او گوينده آن است و پيشاپيش آنان برزخى است تا روزى كه برانگيخته خواهند شد.

چرا چنين است؟ چرا خداى متعال پاسخ مثبت به تقاضاى او نداده، دعايش را اجابت نمى‌كند و به دنيايش باز نمى‌گرداند؟

پاسخ اين است كه خداى سبحان مى‌داند كه ظرفيت اين انسان پس از گذشت زمان امتحان، از خير يا شر پر شده و اعاده‌اش به دنيا بى‌فايده و كارى غير حكيمانه است [و اگر او را به دنيا بازگرداند، باز هم به آنچه قبلاً پرداخته بوده، خواهد پرداخت] و چون تنها فعل حكيمانه از او صادر مى‌شود لذا دعايش را مستجاب نمى‌كند.

اگر كسى بگويد: چرا پس از مرگ، امتحان ديگرى براى او قرار داده نمى‌شود؟ - البته طبق روايات، به جز كسانى كه قاصراً وفات يافته‌اند - باز هم پاسخ همان است.

دو شبهه درباره خلود (جاودانگى)

اشاره

مسأله: گروهى از فلاسفه دو اشكال بر جاودانگى و خلود در قيامت گرفته و گمان كرده‌اند كه اين مطلب با معاد جسمانى منافات دارد و اين دو امر را اشكالى بر آن دانسته‌اند.

الف. عدالت و جاودانگى

اشكال اول: گفته‌اند استمرار بى‌پايان عذابِ گناه كاران، عقلاً با عدالت الهى منافات دارد؛ چرا كه جريمه بايد با جرم تناسب داشته باشد؛ شرع مقدس نيز بر اين اصل صحّه گذاشته و آن را در آيات متعددى تصديق كرده است؛ در جايى فرموده:

«...إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»؛⁽¹⁾در واقع به آنچه مى‌كرديد كيفر مى‌يابيد.

و فرموده: «وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها...»؛⁽²⁾كيفر بدى مجازاتى است همانند آن.

بنابراين آتش دوزخ - ولو پس از مدت زمانى - بايد به سردى بگرايد و عذاب كافران، اگر چه بايد تا بى‌نهايت در دوزخ بمانند، نيز بايد منقطع شود و زوال يابد و آتش بر آنها

سرد گردد، ابن عربى در الفص اليونسى مى‌گويد:

اهل آتش [نيز] عاقبت از نعيم برخوردار مى‌شوند، لكن درون همان آتش؛ چرا كه ناچار شكل آتش پس از پايان مدت عذاب، بايد بر آنهايى كه در آنند سرد و سلامت شود. بنابراين اهل آتش پس از استيفاى حقوق [ديگرانى كه بر ذمه دارند] از نعيم برخوردار مى‌شوند؛ همان‌گونه كه وقتى ابراهيم عليه‌السلام درون آتش [نمرود] پرتاب شد از نعيم الهى برخوردار گشت.

هم‌چنين مى‌گويد:

ستايش، به عمل بر وعده نيك تعلق مى‌گيرد، نه بر عمل به عذاب، و خدا بالذات طالبِ ستايشِ ذاتى است. بنابراين به خاطر عمل او به وعده نيكش ستايش مى‌شود، نه به خاطر عمل به عذابش، و بلكه به خاطر گذشتش، خدا مى‌فرمايد: «فَلا تَحْسَبَنَّ اللّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ»؛⁽¹⁾پس گمان مبر كه خدا وعده‌اى را كه به پيامبرانش داده، تخلف كند؛ چرا كه خدا شكست‌ناپذيرِ انتقام گيرنده است.

او فرمود: وعده [= وعده نيكش] و نفرمود: وعيد [= وعده به عذاب] بلكه در اين باره فرمود: «...وَ نَتَجاوَزُ عَنْ سَيِّئاتِهِمْ»؛⁽²⁾«و از گناهانشان مى‌گذريم». در حالى كه بر گناهان، آشكارا وعده به عذاب داده است و بايد بر همگى؛ يعنى اهل بهشت و آتش به رحمت حكم نمايد. و [خلاصه اين كه ]جزو اهل آتش بودن و در آن، روزگار دراز گذراندن لازمه‌اش اين نيست كه در آن معذب باشند، زيرا ساكنان و مأموران آن، كه فرشتگانند و حشرات و مارها و حيوانات ديگرى كه در روز قيامت برانگيخته مى‌شوند، آتش جهنم براى هيچ كسى عذاب به شمار نمى‌آيد. هم چنين كسانى كه در آن باقى مى‌مانند و نه مى‌ميرند و نه زنده مى‌شوند.

هر كه با اقامت‌گاه خود انس گرفت بدان شاد گشته و دشوارترين عذاب براى او جدايى از اقامت‌گاهى است كه با آن أنس گرفته، و اگر اهل آتش آن را ترك گويند اين جدايى از آنچه بدان خو كرده‌اند برايشان عذاب به شمار مى‌آيد، زيرا خداوند آنها را دوگونه آفريد، يعنى با دوگونه زيست خو مى‌گيرند.

رحمت [خداى متعال] بر غضب [او] سبقت؛ و همه چيز را در برگرفته؛ [حتى] جهنم و هر

كسى كه در آن است؛ و خدا مهربان‌ترين مهربانان است و خود فرمود: «...وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّاحِمِينَ»؛⁽¹⁾«و او مهربانترين مهربانان است». بى‌شك او مهربان‌تر از ما به خلق خويش است؛ پس چگونه [بپذيريم كه] عذاب را بر آنان ابدى مى‌كند؟! در حالى كه دليل عقلى اقامه شده كه نه طاعت‌ها به او سود مى‌رساند و نه مخالفت‌ها بدو زيان. و همه چيز بر اساس قضا و حكم او در جريان است و مخلوقات [هم ]با اختيار خود مجبورند.

وى در صفحات مختلف ديگرى از كتاب الفص نيز سخنانى اين گونه دارد و از ميان آنان [عامه] قيصرى و از ميان ما [شيعه] كاشانى و ملا صدراى شيرازى نيز در اين نظريه از وى تبعيت كرده‌اند.

بعضى از آنها بر معذب نماندن اهل آتش در جهنم و سرد گرديدن آتش بر آنها، اين گونه استدلال كرده‌اند: پرنده‌اى است در دنيا به نام سمندر كه در درون آتش زندگى مى‌كند و از آن لذت مى‌برد. اگر چنين است، چرا اهل آتش در آخرت چنين نگردند؟!

برخى ديگر به روايتى استدلال كرده‌اند كه بغوى در كتاب معالم التنزيل از ابن مسعود روايت نموده كه:

لَيَأْتِيَنَّ على جَهَنَّمَ زَمانٌ لَيْسَ فيها أحَدٌ، وذلك بَعْد ما يَلْبِثُون فيها أحْقابا، وأنَّهُ يُنْبَتُ في قَعْرِ جَهَنَّم الجَرجير، وحينذاك يَتَبَدَّل العَذاب رَحْمةً وبَرْدا وسَلاما؛ به يقين زمانى بر جهنم مى‌رسد كه ديگر هيچ كس در آن نباشد و آن، پس از آنى است كه ايشان مدت‌هاى طولانى در آن مى‌مانند ودر قعر جهنم گياه جرجير [سپندان سفيد ]مى‌رويد و در آن هنگام عذاب الهى به رحمت و سردى و سلامت تبديل مى‌گردد.

اما ضعف اين دليل روشن است؛ زيرا قبلاً اشاره كرديم كه اهل آتش، گاه سوز و درد عذاب را احساس نمى‌كنند، چرا كه يا مست و از خود بى‌خوداند؛ چنان كه خداى سبحان مى‌فرمايد:

«...وَ تَرَى النّاسَ سُكارى وَ ما هُمْ بِسُكارى...»؛⁽²⁾و مردم را مست مى‌بينى در حالى كه مست نيستند....

و افراد مست بخش زيادى از عذاب را حس نمى‌كنند. يا كورند، همان طور كه خداى متعال مى‌فرمايد:

«... وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى»؛⁽¹⁾و روز قيامت او را نابينا محشور مى‌كنيم.

و كور هم، عذاب‌هاى بصرى را حس نمى‌كند، و يا گنگ‌اند و عذاب‌هاى سمعى را حس نمى‌كنند؛ زيرا خداى سبحان مى‌فرمايد:

«...وَ هُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ»؛⁽²⁾و آنان در آنجا [چيزى] نمى‌شنوند.

بر فرض قبول اين نظر، شايد بتوان گفت كه اهل آتش، هر يك به قدر گناه خود سوزندگى و دردناكىِ عذاب را احساس مى‌كنند، و عذاب آنان نيز بر دوام و بقايشان در آتش بسط و توزيع يافته است؛ چرا كه خداى متعال مى‌فرمايد:

«وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها»؛⁽³⁾و كيفر بدى، مجازاتى است همانند آن.

و مى‌فرمايد: «...إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»؛⁽⁴⁾تنها به اعمالتان جزا داده مى‌شويد.

و البته احتمال دارد كه دركات جهنم نسبت به ميزان استحقاق گناهكاران، مختلف باشند.

و اما روايت ابن مسعود، مرسله و مقطوعه است و در هيچ يك از كتاب‌هاى شيعه و حتى در صحاح ستّه اهل سنت هم روايت نشده است؛ بلكه احاديثى در ردّ آن وجود دارد كه به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم:

مرحوم كلينى در كافى به سند خويش از موفق، غلام امام كاظم عليه‌السلام روايت مى‌كند كه گفت:

كان مَوْلاي أبو الحسن عليه‌السلام إذا أمَرَ بِشَراءِ البَقْل يأمُرني بالإكثار مِنْه و مِنَ الجَرجير، فيُشْتَرى لَهُ، و كانَ يَقول عليه‌السلام : ما أحْمَقَ بَعْضَ النَّاسِ! يَقُولون: إنَّهُ يَنْبِتُ في وادٍ في جَهَنَّم، و اللّه عزَّوجَلَّ يقول: «...وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ...»⁽⁵⁾فكَيْفَ تَنْبتُ البَقْل؟؛⁽⁶⁾مولايم ابوالحسن

هنگامى كه به خريدن سبزى دستور مى‌داد، سفارش مى‌كرد كه زياد خريده شود به خصوص جرجير و براى او خريده مى‌شد؛ و ايشان مى‌فرمودند: چقدر احمقند برخى از مردم! مى‌گويند: جرجير، آن گياهى است كه در واديى در جهنم مى‌رويد، در حالى كه خداى عزّوجلّ مى‌فرمايد: هيزم آن[بدن‌هاى ]مردمِ [گنهكار] و سنگ‌ها [= بت‌ها] است. چگونه سبزى [آن‌جا ]برويد؟!.

حُمران مى‌گويد: به امام صادق عليه‌السلام عرض كردم:

إنَّه بَلَغَنا أنَّه يَأتي عَلى جَهنَّم حِينٌ يَصْطَفِقُ أبْوابها، فقال: لا واللّه إنَّه الخُلُود، قُلت: «خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلاّ ما شاءَ رَبُّكَ»⁽¹⁾فقال: هذِهِ في الذينَ يَخْرجُونَ مِنَ النَّار⁽²⁾به ما خبر رسيده كه زمانى بر جهنم بگذرد كه درهايش بسته [و تعطيل] مى‌شود! حضرت فرمودند: «نه به خدا سوگند! هميشگى و دائمى است». گفتم: [خداى تعالى مى‌فرمايد:] در آن ماندگار خواهند بود، تا آسمان‌ها و زمين برجاست؛ مگر آنچه پروردگارت بخواهد. حضرت فرمودند: اين درباره كسانى است كه از آتش خارج مى‌شوند.

و بستن درهاى جهنم، كنايه از جاويد ماندن مردم در آن است.

اما استدلالى كه در آن براى نفى خلودِ در جهنم، به آيه‌اى اشاره شده كه خداى متعال در آن فرموده: «لَّبِثِينَ فِيهَآ أَحْقَابًا»؛⁽³⁾«روزگارى دراز در آن درنگ كنند»؛ استدلال خود را مبتنى بر ظاهر آيه نموده و اين گونه نتيجه‌گيرى كرده‌اند كه: اگر مدت‌هاى طولانى در آن مى‌مانند، پس بعد از آن مدت، ديگر در آن‌جا نمى‌مانند؛ در حالى كه اين استنتاج مردود است و «اثبات شى‌ء نفى ماعدا» نمى‌كند؛ به همين علت، دسته‌اى از مفسران در تفسير (اين آيه) گفته‌اند: [معنايش اين است كه] هرگاه مدتى طولانى مى‌گذرد مدت طولانى ديگرى مى‌آيد و همين طور تا ابد ادامه مى‌يابد. بنابراين واژه احقاب [= مدت‌هاى طولانى] اندازه و مقدارى جز جاودانگى و خلود در آتش ندارد. و البته اراده اين معنا [مدت‌دار بودن جهنم] نسبت به بعضى از گناه‌كاران، محتمل است. در اين باره تفصيلاتى

وجود دارد كه در تفسير موضوعيمان بدان پرداخته‌ايم.⁽¹⁾

در كنار آنچه گفته شد، انبوهى از آيات و روايات بر دوام و خلود برخى از اهل آتش دلالت مى‌كنند:

الف: «وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ * أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالاْخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْصَرُونَ»؛⁽²⁾و روز رستاخيز ايشان را به سخت‌ترين عذاب‌ها باز برند، و خدا از آنچه مى‌كنيد غافل نيست. همين كسانند كه زندگى دنيا را به [بهاى] جهان ديگر خريدند. پس نه عذاب آنان سبك گردد، و نه ايشان يارى شوند.

ب: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ كُفّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللّهِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ النّاسِ أَجْمَعِينَ * خالِدِينَ فِيها لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ»؛⁽³⁾كسانى كه كافر شدند و در حال كفر مردند، لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم بر آنان باد. در آن [لعنت ]جاودانه بمانند؛ نه عذابشان كاسته گردد، و نه مهلت يابند.

ج: «خالِدِينَ فِيها لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ»؛⁽⁴⁾در آن [لعنت ]جاودانه بمانند؛ نه عذاب از ايشان كاسته گردد و نه مهلت يابند.

د: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ ناراً كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيما»؛⁽⁵⁾به زودى كسانى را كه به آيات ما كفر ورزيده‌اند، در آتشى سوزان در آوريم؛ كه هرچه پوستشان بريان گردد، پوست‌هاى ديگرى بر جايش نهيم تا عذاب را بچشند. آرى، خدا، تواناى حكيم است [و روى حساب، كيفر مى‌دهد].

ه: «...فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ»؛⁽⁶⁾گمان مبر آنها از عذاب [الهى] بركنارند. [بلكه] براى آنها، عذاب دردناكى است!.

و: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ * يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النّارِ وَ ما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَ لَهُمْ عَذابٌ

مُقِيمٌ»؛⁽¹⁾به يقين كسانى كه كافر شدند، اگر تمام آنچه روى زمين است و همانند آن، مال آنها باشد و همه آن را براى نجات از كيفر روز قيامت بدهند از آنان پذيرفته نخواهد شد و مجازات دردناكى خواهند داشت. پيوسته مى‌خواهند از آتش خارج شوند، ولى نمى‌توانند از آن خارج گردند و براى آنها مجازاتى پايدار است.

ز: «وَ إِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ»؛⁽²⁾و چون كسانى كه ستم كرده‌اند عذاب را ببينند از [شكنجه] آنان كاسته نمى‌گردد و مهلت نمى‌يابند.

ح: «...مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً»؛⁽³⁾جايگاهشان دوزخ است؛ هر بار كه آتش آن فرو نشيند، شراره‌اى [تازه] بر ايشان مى‌افزاييم! ط: «كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيها وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ»؛⁽⁴⁾هربار بخواهند از [شدت] غم، از آن بيرون روند در آن بازگردانيده مى‌شوند [كه هان ]بچشيد عذاب آتش سوزان را!.

ى: «...وَ ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»؛⁽⁵⁾و بچشيد عذاب جاودان را به [سزاى ]آنچه انجام مى‌داديد.

ك: «وَ أَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْواهُمُ النّارُ كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها...»؛⁽⁶⁾و اما كسانى كه نافرمانى كرده‌اند، پس جايگاهشان آتش است. هربار كه بخواهند از آن بيرون بيايند، در آن باز گردانيده مى‌شوند.

برخى از رواياتى نيز كه دلالت بر خلود دارند عبارت‌اند از:

ابوهاشم مى‌گويد: از امام صادق عليه‌السلام درباره خلود در بهشت و جهنم سؤال كردم، ايشان فرمودند:

إنَّما خلّد أهلَ النّارِ في النّارِ لأنَّ نيّاتِهم كانَتْ في الدُّنيا لَوْ خُلِّدوا فيها أنْ يَعْصوا اللّه أبَدَاً، و إنَّما خلّدَ أهْلَ الجَنَّةِ في الجَنَّةِ لأنَّ نيّاتِهِم كانَت في الدُّنيا لَوْ بَقوا أنْ يَطيعوا اللّه أبَدَا ما بَقُوا، فالنيّاتُ تُخَلِّدُ هؤلاء و هؤلاء، ثُمَّ تلا قَوْلَهُ تعالى: «قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ...»⁽⁷⁾قال: عَلى

نيَّتِهِ؛⁽¹⁾اهل جهنم، تنها بدان سبب در آتش، جاويد مى‌مانند كه نيت‌هايشان در دنيا چنين بوده كه اگر در آن جاويد گردند، براى هميشه خداى را معصيت كنند، و اهل بهشت نيز تنها بدين خاطر در بهشت، جاويد مى‌گردند كه نيت‌هايشان در دنيا اين بوده كه اگر باقى بمانند براى هميشه و مادام كه باقى باشند خداى را اطاعت كنند. پس نيت‌ها اين گروه و آن گروه را جاويد و مخلّد ساخت.

راوى مى‌گويد: سپس امام اين آيه را تلاوت كردند: «بگو: هر كس طبق روش [خلق و خوى] خود عمل مى‌كند»، سپس فرمودند: يعنى طبق نيتش.

رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايند:

يا مَعْشَر المُسلمين إيّاكُم و الزنا فإنَّ فيهِ سِتَّ خِصال: ثَلاث في الدُّنيا و ثَلاث في الآخرة، فأمّا التي في الدُّنيا فإنَّهُ يُذْهِبُ بِالبَهاء و يُورِثُ الفَقْر و يُنْقِصُ العُمْر، و أمّا التي في الآخرة فإنَّهُ يُوجِبُ سَخَطَ الرَبِّ و سوء الحِساب و الخُلود في النّار، ثُمَّ قال النبي صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله : سَوَّلَتْ لَهُم أنْفُسهم أن سَخَطَ اللّه عَلَيْهم و في العذابِ هُم خالدون؛⁽²⁾اى مسلمانان! از زنا حذر كنيد كه در آن شش خصلت است: سه تا در دنيا و سه تا در آخرت: آنهايى كه در دنيايند [عبارت‌اند از:] خوبى و كمال و زيبايى را با خود مى‌برد؛ فقر را به ارمغان مى‌آورد؛ و از عمر مى‌كاهد. آنهايى كه در آخرت‌اند [عبارت‌اند از: ]موجب خشم پروردگار؛ بدى [سختى] حساب؛ و جاودانگى و خلود در آتش مى‌گردد پس از آن فرمودند: [هواى] نفسشان بر آنان غلبه كرده، پس خشم خدا بر آنهاست و در عذاب جاويدند.

امام كاظم عليه‌السلام نيز فرمودند:

إنَّ رسول اللّه صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله دَعا النَّاسَ إلى ولايةِ علي عليه‌السلام لَيْسَ إلاّ، فاتَّهَموه و خَرَجُوا مِنْ عِنْدَهُ فأنْزَلَ اللّه: «قُلْ إِنِّى لاَ أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَ لاَ رَشَدًا * قُلْ إِنِّى لَن يُجِيرَنِى مِنَ اللَّهِ»إنْ عَصَيْتَهُ «أَحَدٌ وَ لَنْ أَجِدَ مِن دُونِهِ مُلْتَحَدًا * إِلاَّ بَلَغًا مِّنَ اللَّهِ وَ رِسَ--لَتِهِ» في علي «وَ مَن يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ»في ولاية علي «فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَ--لِدِينَ فِيهَآ أَبَدًا»⁽³⁾⁽⁴⁾رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله مردم

را تنها به ولايت على عليه‌السلام فراخواند و [ليكن] آنان وى را [به هذيان‌گويى] متهم ساختند و از نزدش خارج شدند و در اين هنگام بود كه خدا [اين آيات را] نازل كرد: بگو: من براى شما اختيار زيان و هدايتى ندارم. بگو: [اگر من نيز بر خلاف فرمانش رفتار كنم] هرگز كسى مرا در برابر خدا پناه نمى‌دهد و هرگز پناهگاهى جز او نمى‌يابم؛ [وظيفه من] تنها ابلاغى از خدا - درباره على - و [رساندن ]پيامهاى اوست. و هركس نافرمانى خدا و رسولش كند، آتش دوزخ براى اوست و جاودانه در آن خواهد ماند.

رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايند:

إختاروا الجَنَّة على النّار و لاتُبْطِلوا أعمالَكم فَتُقْذِفُوا في النّار مُنَكَّسين خالدين فيها أبدا؛⁽¹⁾بهشت را بر آتش برگزينيد و اعمالتان را باطل نكنيد كه با سر در آتش جهنم افكنده و در آن جاويد مى‌شويد.

بنابراين هيچ يك از عقل و نقل، دلالتى بر ادعاى ايشان ندارند؛ بلكه مقتضاى قاعده همان است كه گفته شد؛ يعنى دوام [و خلود در جهنم]، لكن مجازات، متناسب با عمل مى‌باشد، مگر آن كه عمل، آن [عدم خلود] را اقتضا كند.

جدا از آن چه گفته شد، اصولا ما از ويژگى‌ها و خصوصيات آخرت هيچ اطلاعى نداريم و حتى نسبت به بسيارى از خصوصيات دنيا نيز جاهليم؛ مثلاً از علت زلزله‌ها، طوفان‌هاى شديد، آتش سوزى‌ها، سيل‌ها و بيمارى‌هاى گوناگون بى‌خبريم و همين‌طور عذابهايى كه بر امتهاى گذشته نازل شده را كسى جز خدا نمى‌داند. البته ممكن است حكمتهايى براى اينها ذكر شود، ولى احاطه كامل به آن ممكن نيست؛ خداى متعال خود در اين باره مى‌فرمايد: «وَ اللّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ»؛⁽²⁾و خدا به همه آنها احاطه دارد.

بنابراين دست برداشتن از ضروريات به خاطر اين گونه شبهات به هيچ روى صحيح نيست، مضافاً بر اين كه اجتهاد در مقابل نص نيز هست. و آنچه ما نيز درباره بسط و توزيع مجازات، بر روزگاران ابدى گفتيم تنها و تنها اظهار يك احتمال در تفسير برخى ظواهر ياد شده بود و گرنه خدا، رسول و جانشينان او عليهم‌السلام به حقيقت حال آگاه‌ترند.

ب. جاودانگى و مشكل تسلسل

اشكال دوم: گفته‌اند: چگونه ممكن است كه بهشت دائمى و بى انتها باشد در حالى كه امر بى انتها مانند امر بى آغاز است و همان گونه كه برهان تسلسل مورد دوم را باطل مى‌كند، مورد اول نيز باطل خواهد بود. برهان مذكور در مورد اول نسبت به علل و معاليل مطرح مى‌شود و در مورد دوم نسبت به هر دو سلسله؛ مثلاً سلسله‌اى در قصرهاى بهشت و سلسله‌اى در نهرهاى آن. علاوه بر آن رحمت بى‌انتهاى الهى چگونه امكان پذير مى‌گردد؟! پاسخ: مستند بودن اين امر به خداى سبحان مجالى براى اين اشكال و مانند آن باقى نمى‌گذارد. با اين پاسخ، تفاوت ميان زنجيره علل و معاليل و اين دو زنجيره بى‌انتها آشكار مى‌شود.

حال مى‌گوييم بر فرض صحتِ هر دو اشكال [اشكال خلود در جهنم و بهشت]، معاد جسمانى از نظر برخوردارى از نعمت و نيز گرفتار شدن به جحيم خدشه‌دار نمى‌شود. در اين ميان تنها مسأله‌اى فرعى به نام دوام و خلود زيان مى‌بيند؛ مسأله‌اى كه نزاع ميان الهيون و ماديون بر سر آن نبوده است بلكه «اصل برخوردارى از نعمت و گرفتار آمدن در جحيم در معاد جسمانى» محل نزاع آنان بوده است. واللّه العالم بحقائق الأمور.

عقل

انسان به چه چيزى شبيه است؟

مسأله: آدمى از عقل، روح، نفس و جسم برخوردار است. جسم او مى‌تواند به منزله بدنه اتومبيل باشد و عقل او به منزله راننده‌اش؛ با اين تفاوت كه راننده مى‌تواند به چپ و راست منحرف شود، لكن عقل جز به راه درست نمى‌تواند رهنمون شود. نفس او هم مى‌تواند به منزله موتور آن و روح نيز به منزله سوخت آن باشد، البته اين تشبيه براى بيان مطلب است و بنا به اعتبارى است كه ممكن است از جهات ديگرى درست نباشد.

آيات و روايات از حُسن عقل و هدايتگرى او به سوى حق و صراط مستقيم سخن گفته‌اند، لكن نفس را گاهى خوب و گاهى شرور دانسته‌اند و روح را هم پيوسته به احترام ياد نموده‌اند. روح، زندگى را رهبرى مى‌كند. در ذيل به بررسى برخى از آيات و روايات در اين‌باره مى‌پردازيم:

عقل

نصوص قرآنى درباره عقل آن‌چنان فراوان‌اند كه شمارش آنها از حوصله اين مقام بيرون است. در برخى از آنها علم از جنود آن شمرده شده كه اين نشان‌گر تفاوت اين دو است. پس بر شمردن علم در رده عقل درست نيست و مانند آن است كه مسبب را در رده سبب شمرده باشند.

قرآن كريم و سنت پيامبر و اهل بيت عليهم‌السلام مردم را به تعقل تشويق كرده و بى‌توجهى و ترك آن را نكوهش مى‌كنند.

براى نمونه، خداى سبحان در چندين آيه از آن ياد مى‌كند:

«وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً أَ فَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ»؛⁽¹⁾او [= شيطان] گروه زيادى از شما را گمراه كرد؛ آيا انديشه و تعقل نكرديد.

«وَ ما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤمِنَ إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ وَ يَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ»؛⁽²⁾و هيچ كس را نسزد كه جز به اذن خدا ايمان بياورد، و [خدا] بر كسانى كه نمى‌انديشند، پليدى را قرار مى‌دهد.

«وَ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوها وَ أَنابُوا إِلَى اللّهِ لَهُمُ الْبُشْرى فَبَشِّرْ عِبادِ * الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ»؛⁽³⁾و آنان كه خود را از طاغوت به دور مى‌دارند تا مبادا او را بپرستند و به سوى خدا باز گشته‌اند آنان را مژده باد، پس بشارت ده به آن بندگان من كه: به سخن گوش فرا مى‌دهند و بهترين آن را پيروى مى‌كنند؛ اينانند كه خدايشان راه نموده و اينانند همان خردمندان.

«ألباب» به معناى عقل‌هاست؛ چرا كه عقل لُبِ [= مغز] آدمى است؛ همان گونه كه لُب ميوه‌جات و نظاير آن بهترين آنهاست.

«وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ كانَ آباؤهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَ لا يَهْتَدُونَ»؛⁽⁴⁾و چون به آنها گفته شود: از آنچه خدا نازل كرده پيروى كنيد، مى‌گويند: نه، بلكه از آنچه پدران خود را بر آن يافتيم، پيروى مى‌نماييم. آيا هرچند پدرانشان چيزى را نمى‌فهميدند و به راه صواب نمى‌رفته‌اند [باز هم درخور پيروى هستند]؟.

«إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ»؛⁽⁵⁾قطعا بدترين جنبندگان نزد خدا،

كران و لالانى‌اند كه نمى‌انديشند.

اكنون به چند روايت در اين زمينه توجه كنيد:

رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايند:

اِسْتَرشِدوا العَقْل تُرْشَدوا، و لا تَعْصوه فَتَنْدَموا؛⁽¹⁾از عقل هدايت بخواهيد تا هدايت شويد و نافرمانيش نكنيد كه پشيمان مى‌گرديد.

و نيز مى‌فرمايند:

إنَّما يُدْرَكْ الخَيْر كُلّه بالعَقل، و لا دينَ لِمَنْ لا عَقْلَ لَه؛⁽²⁾تنها با عقل مى‌توان به همه خير رسيد و دين ندارد آن كه عقل ندارد.

امام صادق عليه‌السلام نيز فرموده‌اند:

حُجَّةُ اللّه على العباد النبي، و الحُجَّةُ فيما بَيْنَ العباد و بَيْنَ اللّه العَقْل؛⁽³⁾حجت خدا بر بندگان، پيامبر است و حجت ميان بندگان و خدا عقل است.

تفاوت ميان اين دو آن است كه، عقل است كه به نبوت پيامبران راهنمايى مى‌كند و آن گاه آن پيامبر به عنوان حجت ميان انسان و خدا قرار مى‌گيرد.

و نيز مى‌فرمايند:

العَقْلُ دَليلُ المؤمن؛⁽⁴⁾عقل راهنماى مؤن است.

امام رضا عليه‌السلام در پاسخ به كسى كه پرسيده بود: امروز [در دنيا] چه چيزى حجتِ [خدا] بر مردم است، فرمودند:

العَقْلُ يُعْرَفُ بِهِ الصَّادِق على اللّه فيُصَدِّقَه، و الكاذِب على اللّه فَيُكَذِّبَه؛⁽⁵⁾عقل، كه به كمك آن پيامبر الهى راستين شناخته و آن، وى را تصديق مى‌كند و نيز به كمك آن، پيامبر دروغين شناخته و آن، وى را تكذيب مى‌نمايد.

حضرت موسى بن جعفر عليه‌السلام در وصيت خويش به هشام مى‌فرمايند:

همانا خداى تبارك و تعالى اهل عقل و فهم را در كتاب خويش بشارت داد و فرمود: «فَبَشِّرْ عِبَادِ * الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَ أُولَئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبَبِ»⁽¹⁾«پس بشارت ده به آن بندگان من كه: به سخن گوش فرا مى‌دهند و بهترين آن را پيروى مى‌كنند، اينانند كه خدايشان راه نموده و اينانند همان خردمندان.» - تا اينكه فرمودند: - سپس [خدا] آنان كه نمى‌فهمند [و عقل خويش را به كار نمى‌گيرند ]را نكوهيده، مى‌فرمايد: «وَ إِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَآ أَنزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَآ أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ ءَابَآءَنَآ أَوَ لَوْ كَانَ ءَابَآؤُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ شَئْا وَ لاَ يَهْتَدُونَ»⁽²⁾و چون به آنان گفته شود: از آن چه خدا نازل كرده است، پيروى كنيد، مى‌گويند: نه، بلكه از چيزى كه پدران خود را بر آن يافته‌ايم، پيروى مى‌كنيم. آيا هرچند پدرانشان چيزى را درك نمى‌كرده و به راه صواب نمى‌رفته‌اند [بازهم در خور پيروى هستند]؟ تا آنكه فرمودند: همانا خدا دو حجت بر مردم دارد: حجتى آشكار و حجتى پنهان؛ حجت آشكار همان رسولان، پيامبران و امامانند و حجت پنهان، همان عقل است. و در ادامه فرمودند: هيچ علمى [داراى ارزش ]نيست، مگر از عالمى ربّانى و شناخت علم به كمك عقل صورت مى‌گيرد... .⁽³⁾

در تفسير امام عسكرى عليه‌السلام درباره داستان آدم و حوّا چنين آمده است:

فَأرادَت المَلائِكةُ أنْ يَدْفَعُوها عَنْها بِحرابِها، فَأوْحى اللّه إلَيْها: إنَّما تَدْفَعُونَ بِحرابِكم عَن ما لا عَقْل لَهُ يزْجر، و أمّا ما جَعَلْتَه مُمْكِنا مُمَيِّزا مُخْتارا فَكِلُوه إلى عَقْلِهِ الذي جَعَلْتَه حُجَّةً عَلَيْه؛⁽⁴⁾ملائكه خواستند تا با نيزه‌ها او را از وى باز دارند كه خدا بدانها فرمود: شما تنها كسى را كه ازعقلِ باز دارنده برخوردار نيست با نيزه‌هايتان باز داريد و لكن آن را كه داراى قدرت اختيار مميز و مختار قرار دادم به عقلش واگذاريد [عقلى] كه بر او حجتش قرار دادم.

اميرالمؤمنين على عليه‌السلام مى‌فرمايند: العُقول أئمَّةُ الأفكار؛⁽¹⁾عقول پيشوايان افكارند.

و اين امر بديهى است؛ چون فكر از عقل نشأت مى‌گيرد.

و نيز فرموده: العَقْلُ شَرْعٌ مِنْ داخِل، و الشَّرْعُ عَقْلٌ مِنْ خارِج؛⁽²⁾عقل، شريعت درونى و شريعت، عقل بيرونى است.

آيات و روايات ديگرى نيز وجود دارند كه همگى دال بر حجّيت عقل است و اين كه خدا بر اساس آن پاداش و عقاب مى‌دهد. اين روايات در كتاب بحار الأنوار⁽³⁾و ساير جوامع حديثى⁽⁴⁾وجود دارند. بنابراين تشكيك در حجيت عقل از سوى برخى، درست نيست. شرح و تفصيل اين موضوع در كتاب رسائل⁽⁵⁾شيخ مرتضى انصارى رحمه‌اللّه و نيز شرح ما بر آن، به نام «الوصائل»⁽⁶⁾بيان شده است.

روح

خداى متعال در قرآن مجيد، درباره آن فرموده:

«وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي»؛⁽⁷⁾و در او از روح خود ]روحى شايسته و بزرگ] دميدم.

خداى تبارك و تعالى براى حرمت نهادن به روح، آن را به خود نسبت داد [و فرمود: روح خودم]؛ مانند «بيتى [خانه‌ام]»⁽⁸⁾و «ناقة اللّه [شتر خدا]»⁽⁹⁾و غير اين موارد؛ و گرنه تمام مخلوقاتِ زشت و زيبا به خداى سبحان منسوبند؛ بديهى است كه هم أنبياء از ناحيه خدايند و هم اشرار؛ به اين معنى كه هر دو گروه را خدا آفريده است.

نفس

در آيات قرآن گاهى «نفس» مورد ستايش و گاهى نكوهش شده است؛ خداى سبحان مى‌فرمايد:

«وَ نَفْسٍ وَ ما سَوّاها * فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها»؛⁽¹⁾و قسم به جان آدمى و آن كس كه آن را آفريده منظم ساخته، سپس فجور و تقوا [شر و خيرش] را به او الهام كرده است.

اين آيه به «نفس» پرهيزگار و «نفس» معصيت كار اشاره مى‌كند.

جسم

واضح است كه جسم ابزار اين امور است. بنابراين هر كس كه به عقلش ميل نمايد از اهل سعادت و بهشت مى‌گردد و هر كس كه به هواى نفس شريرش ميل كند، اهل شقاوت و دوزخ خواهد بود.

ارتباط روح و نفس

در برخى روايات، گاه از «نفس» به روح و گاه از «روح» به نفس تعبير مى‌شود، لكن اگر اين دو در كنار يكديگر مطرح شدند منظور از آنها همان است كه بيان شد. در روايتى از اميرالمؤمنين على عليه‌السلام آمده است كه:

دو نصرانى از ايشان پرسيدند: چه فرقى است ميان رؤاى صادقه و رؤاى كاذبه، در حالى كه منبع هر دو يكى است؟ امام عليه‌السلام در پاسخ فرمودند: إنَّ اللّه تعالى خَلَقَ الرّوحَ و جَعَلَ لَها سُلْطاناً فسُلطانها النَّفس، فإذا نامَ العَبْد خَرَجَ الروحُ و بَقي سُلْطانه، فَيمرُّ بِهِ جيلٌ مِنَ الملائكة و جيلٌ مِنَ الجن، فَمَهْما كان مِنَ الرُّؤيا الصّادِقَة فمِنَ المَلائكة، و مَهْما كان مِنَ الرُّؤيا الكاذِبة فمِنْ الجِن؛ همانا خداى تعالى روح را آفريد و براى او والى‌اى قرار داد و آن نفس است. آن گاه كه بنده به خواب مى‌رود روح [از بدنش] خارج مى‌شود و [لكن] سلطه و

ولايتش باقى مى‌ماند و جمعى از فرشتگان و جنيان بر او عبور مى‌كنند؛ زمانى كه رؤا صادقه باشد، از ناحيه فرشتگان و هنگامى كه كاذبه باشد از ناحيه جنيان است.

آن دو نصرانى پس از شنيدن اين پاسخ بلافاصله اسلام آورده و در كنار حضرت⁽¹⁾در روز صفين جنگيدند.⁽²⁾در تحف العقول روايتى از رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله نقل شده كه فرمودند:

إنَّ العَقْل عِقالٌ مِن الجَهْل و الَّنفْس، مِثْل أخْبَث الدّواب فإن لَمْ تُعْقَل حارَت؛⁽³⁾همانا عقل، مانع انسان از جهالت است و دست بند نفس است، مانند خطرناك‌ترين چهارپايان كه اگر دست و پايش را نبندند، حيران مى‌شود.

علت حيران شدن نفس آن است كه راه وصول به تمام واقعيات را نمى‌داند.

در اين ميان روايات ديگرى هستند دال بر اين كه نفس بين دو امر [خوب و بَد] است؛ آيه هشتم سوره شمس «فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا» نيز مفادى اين‌گونه دارد، و همچنين در بعضى ادعيه نيز اين تعبير آمده است: «... من شرور أنفسنا؛⁽⁴⁾از بدى‌هاى نفس‌هايمان». در دعايى از رسول اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله كه آن را امان از [شر ]جن و انس دانسته‌اند آمده است:

اللّهم إنّي أعوذُبِكَ مِنْ شَرِّ نَفْسي و مِنْ شَرِّ كُلِّ دابَّةٍ أنتَ آخِذٌ بناصِيَتها؛⁽⁵⁾پروردگارا! پناه مى‌برم به تو، از شر نفسم و از شر هر جنبنده‌اى كه تو زمام او را به دست دارى.

دسته‌اى ديگر از روايات از ارواحى گوناگون خبر مى‌دهند؛ مانند روايتى كه كميل در باب شناخت نفس و شمار آن از اميرالمؤنين عليه‌السلام نقل مى‌كند و مى‌گويد كه حضرت فرمودند:

يا كُمَيل، إنِّما هِيَ أرْبَعة: النّامِيَة النباتيّة، و الحِسيّة الحَيْوانيّة، و الناطِقَة القُدْسيّة، و الكُلِّية الإلهيّة؛⁽⁶⁾اى كميل! آن تنها چهارگونه است: ناميه نباتيه، حسيّه حيوانيه، ناطقه قدسيه و

كليّه الهيه.

آيا عقل داراى مراتب است؟

مسأله: گروهى از حكماء و فلاسفه گفته‌اند: عقل داراى چهار مرتبه است. اما اين نظر صحيح نيست و اشكالاتى به آن وارد است كه خواهد آمد. مراتب ادعا شده عقل عبارت اند از: 1- عقل هيولايى 2- عقل بالملكه 3- عقل بالفعل 4- عقل بالمستفاد.

البته اين مراتب نفس است كه از آنها به «عقل» تعبير شده.

مرتبه نخست: عقل هيولايى ناميده مى‌شود و آن عبارت از قابليت، استعداد و نيروىِ انتزاع ماهيات موجودات به نحو كلى است.

مرتبه دوم: آن است كه نفس به درجه حصول و فعليت اين قابليت و استعداد برسد، اين مرتبه را «عقل بالملكه» مى‌نامند، يعنى مرتبه‌اى كه در آن «ملكه» حاصل مى‌شود؛ حالتى راسخ شده در نفس كه به كمك آن آدمى مى‌تواند مفاهيم كلى را تصور كند.

مرتبه سوم: آن است كه اين امور، بالفعل در آن حاصل مى‌شوند، يعنى بالفعل مفاهيم كلى و استنتاج آن حاصل گردد؛ خواه در نفس، حاضر باشند (مورد آگاهى آن باشند) يا نباشند و پس از حصولش در نفس با اندك التفاتى حاصل شود. برخى از فلاسفه گفته‌اند: نفس در اين مرحله، هم عقل است، هم عاقل و هم معقول. نفس در اين مرتبه عقل بالفعل يا عقل نظرى ناميده مى‌شود. اين مرتبه فعليت و كمال نفس از رهگذر استخراج نظريات از بديهيات است.

لذا آن‌گاه كه نفس به مرزى برسد كه غالب نظريات را از بديهيات، بالفعل استخراج كند، به آن «عقل فعلى» و يا «عقل بالفعل» مى‌گويند و حكمى كه عقل در اين هنگام صادر مى‌كند نتيجه‌اى است كه از استخراج مذكور حاصل مى‌شود.

مرتبه چهارم: نفس براى حصول آن صور كليه و رسم آنها به استنتاج و فكر و تجريد نياز ندارد، بلكه از رهگذر اتصال به عقلِ فعال، كه مخزن آن صور كليه است، به وى

افاضه مى‌شوند.

بررسى مراتب عقل

اشكالى كه بر اين نظريه وارد است، مضافاً بر خلط ميان عقل و نفس، اين است كه اگر مراتب مذكور به آنچه در روايات آمده، بازنگردد هيچ دليلى بر آن وجود ندارد، نه عقلى و نه شرعى.

سابق بر اين بيان شد كه عقل نيز از مخلوقات خداى سبحان و داراى جنودى است كه آن را از شناخت آثارش مى‌شناسيم. اصولاً حقيقت و كنهِ غالب اشياء بر ما مخفى است و ما تنها از راه آثارشان آنها را مى‌شناسيم.

عقل، در روايات

مسأله: به نظر مى‌رسد كه منظور از لفظ عقل، كه در برخى روايات از آن سخن به ميان آمده، اشاره به لوازم، ملزومات، ملازمات و مانند اينهاست، البته به ميزانى كه فهم آدمى بدان مى‌رسد؛ نه اين كه بيان حقيقت عقل باشد.

از رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله سؤال شد: خداى عزّوجلّ عقل را از چه آفريد؟ فرمودند:

فإذا بلغ كشف ذلك الستر، فيقع في قلب هذا الإنسان نور فيفهم الفريضة و السنة، و الجيد و الرديء، ألا و مثل العقل في القلب، كمثل السراج في وسط البيت؛⁽¹⁾پس آن‌گاه كه انسان به بلوغ مى‌رسد، آن پرده برداشته مى‌شود و در قلب اين انسان نورى مى‌افتد و در نتيجه او واجب و مستحب و [نيز] خوب و بد را مى‌فهمد؛ همانا مَثَل عقل در قلب، مَثَل چراغى است در ميان خانه.

مراد از قلب، همين قلب صنوبرى نيست، و شايد منظور «نفس» است.

اميرالمؤنين عليه‌السلام نيز از رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله نقل مى‌كند كه فرمودند:

إنَّ اللّه خَلَقَ العَقْل مِن نُورٍ مَخْزُون مَكْنُونٍ في سابِقِ عِلْمِهِ الذي لَمْ يطلع عَلَيْه نَبيّ مُرْسَل و لا مَلَك مُقَّرَب، فَجَعَلَه العِلْم نَفْسَه و الفَهْم رُوحَه و الزُّهْد رَأْسَه؛⁽¹⁾همانا خدا عقل را از نورى نهفته و پنهان در علم أزلى خويش آفريد، كه هيچ پيامبر مرسلى و هيچ فرشته مقربى از آن آگاه نبود، آن گاه علم را نفس او، و فهم را روح او، و زهد را سر او قرار داد.

امام موسى بن جعفر عليهماالسلام در وصيت خود به هشام فرمودند:

إنَّ ضَوْء الرُّوح العَقْل؛⁽²⁾همانا فروغ روح، عقل است.

امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايند:

خَلَق اللّه العَقْل مِنْ أرْبَعةِ أشْياء: مِنَ العِلْم و القُدْرة و النُّور و المَشيئة بالأمر، فَجَعَلَهُ قائما بالعِلْم دائما في الملكوت؛⁽³⁾خدا عقل را از چهار چيز آفريد: از علم، قدرت، نور و مشيت با امر، پس او را قائم به علم و دائم در ملكوت قرار داد.

و نيز فرمودند:

العَقْل مِنْه الفِطْنَة و الفَهْم و الحِفْظ و العِلْم؛⁽⁴⁾هوشمندى، فهم، حافظه و علم از عقل سرچشمه مى‌گيرد.

و فرمودند:

دَعامَةُ الإنْسان العَقْل، و من العقل الفِطْنة و الفَهْم و الحِفْظ و العِلْم، فإذا كانَ تأييد عَقْله مِن النُّور كانَ عالمِا حافِظا زَكيّا فَطِنا فَهِما، و بالعَقْل يُكْمَل، و هُو دَليله و مُبْصِرَه و مِفْتاح أمرِهِ؛⁽⁵⁾ستون انسان، عقل است و از عقل، هوشمندى و فهم و حافظه و علم نشأت مى‌گيرد. پس اگر نور عقل را تاييد كرد، در اين صورت دارنده‌اش شخصى عالم، حافظ، پاكدامن، هوشمند و

فهميده خواهد بود و او به كمك عقل، كامل مى‌گردد و عقل، راهنما و بصيرت بخش و كليد كار او است.

همانطور كه گفته شد، منظور از واژه عقل در روايات، خصوصيات، لوازم، ملزومات و ملازماتِ آن است و اختلاف تعبيرى كه در اين روايات مى‌بينيم به همين دليل است؛ برخى از آنها مى‌گويند: عقل از نور نشأت مى‌گيرد و برخى ديگر مى‌گويند: عقل، نور است، و برخى نيز آن را مثل چراغ مى‌دانند، و برخى آن را آفريده شده از علم، و برخى قوام گرفته از علم و... مى‌دانند.

از علم نيز با تعابير گوناگونى ياد شده است؛ در روايت عنوان بصرى از امام صادق عليه‌السلام آمده است:

لَيْسَ العِلْم بالتَعَلُّم، إنَّما هُو نُورٌ يَقَعُ في قَلْب مَن يُريدُ اللّه تَباركَ و تَعالى أنْ يَهْديه؛⁽¹⁾علم به آموختن نيست؛ بلكه آن، نورى است كه در قلب هر كس كه خداى تبارك و تعالى بخواهد هدايتش كند، قرار مى‌گيرد... .

طبق اين روايت، علم، تنها همان مفاهيمى كه آموزش داده و آموخته مى‌شود نيست، بلكه علاوه بر آن، بايد هماهنگى هر يك از آنها با روند هستى كه مطابق تقدير خداى متعال براى جهان با تمام اجزايش تقدير شده، براى شخص حاصل شود، و البته كه اين چنين علمى، همان نورى است كه علاوه بر فراگيرى، از جانب آسمان به سوى انسان مى‌آيد. و گرنه مثلاً هر كس كه درس فقه را به خوبى فراگيرد فقيه مى‌شود، خواه مؤن باشد و خواه ملحد، لكن فرقى كه ميان اين دو هست آن است كه مؤن چگونگى هماهنگى فقه با ساير اجزاى هستى در دنيا و آخرت را مى‌فهمد، در حالى كه ملحد آن را نمى‌فهمد؛ مثل اين كه يكى هماهنگى دست آدمى را با جسم و روح او درك مى‌كند⁽²⁾و ديگرى آن دست را جدا، تنها و بدون هماهنگى با ساير اجزاء و ساختار بدن مى‌داند.

آيا عقل حكم مى‌كند؟

مسأله: عقل، آفريده‌اى است كه در انسان به وديعت نهاده شده است كه نيك را نيك و زشت را زشت مى‌بيند. در اين جا اختلاف نظرى وجود دارد مبنى بر اين كه آيا عقل حكم مى‌كند، يا تنها مى‌بيند؟ پاسخ اين است كه بعيد نمى‌دانيم هر دو كاركرد را داشته باشد، يعنى هم مى‌بيند و هم حكم مى‌كند، لكن نه فقط ديدن آينه‌وار و نه حكم كردن كوركورانه.

ما خود، اين حالت را در وجود خويش مى‌يابيم كه عقل، حُسن اين شى‌ء و قُبح ديگرى را مى‌بيند و پس از آن حكم به عمل به اولى و ترك دومى مى‌كند.

اين معنا كه «هر چه عقل بدان حكم كند، شرع نيز بدان حكم مى‌كند و هم‌چنين هر چه شرع بدان حكم كند عقل نيز بدان حكم مى‌كند»⁽¹⁾در علم اصول فقه ثابت شده و به قانون ملازمه معروف است. پس حكمش مانند حكم مولا نسبت به عبد است و نگاهش مانند ديدن آينه است، البته اگر اين تعبير درست باشد.

عقل و گنجينه‌هايش

عقل ماهيتى دارد كه بر ما پوشيده است؛ مانند ماهيت بسيارى از اشياى ديگر، و البته داراى آثار و خواصى است.

معرفت امور بسيارى، در عقل پنهان شده كه آدمى تنها زمانى آنها را مى‌يابد كه ديگرى آن را برانگيزد و نشانش دهد؛ اميرالمؤنين عليه‌السلام در علت بعثت أنبياء مى‌فرمايند:

ليَسْتأدوهُم ميثاقَ فِطْرته، و يُذكِّروهم مَنْسِيّ نِعْمَتِه، و يَحْتُجُّوا عَلَيْهم بالتبليغ و يُثيروا لَهُم دفائن العُقُول؛⁽²⁾[پس پيامبران خود را برانگيخت، و يكى پس از ديگرى فرستاد] تا عهد خداشناسى را كه در فطرت آدمى بود باز طلب كنند، و نعمت از ياد رفته را باز به ياد آورند، و با مدد حجّت و برهان آنان را به راه آورند، و گنجينه‌هاى دانش پنهانى را برون آرند.

رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله نيز به اين سرّ اشاره مى‌كند؛ در منية المريد از ايشان نقل شده كه فرمودند: بالتعليم أُرْسِلْت؛⁽¹⁾براى تعليم دادن فرستاده شدم.

هم چنين مى‌فرمايند:

بُعِثْتُ لِأُتمِّمَ مكارمِ الأخلاق؛⁽²⁾مبعوث شدم تا مكارم اخلاقى را تمامى بخشم.

اين روايت در مجمع البيان و غيره⁽³⁾در تفسير آيه شريفه ذيل آمده است:

«وَ إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ»؛⁽⁴⁾و تو اخلاق عظيم و برجسته‌اى دارى.

هوشمندى

مسأله: هوشمندى، كه همان درك راه حل امور و پرداختن به آنها به منظور رسيدن به هدف آدمى است، گاه ناشى از عقل است و گاه ناشى از غير آن.

اگر ادراك به حق برسد، ناشى از عقل است و اگر به غيرحق برسد، از شيطان و از نفس «أمّاره» (سركش و امر كننده بسيار به بدى‌ها) ناشى مى‌شود.

شخصى مى‌گويد از امام صادق عليه‌السلام پرسيدم: عقل چيست؟ فرمودند:

ما عُبِدَ بِهِ الرَّحمان و اكتُسِبَ به الجِنان، قالَ: قُلتُ لَهُ: فالذي كانَ في مُعاوية؟ قال: تِلْكَ النّكْراء تِلْكَ الشَيْطَنة و هِيَ شَبيهَةٌ بالعَقْل و لَيْسَت بِعَقْل؛⁽⁵⁾آن‌چه بدان خداى رحمان پرستيده و بدان بهشت تحصيل مى‌شود. به ايشان عرض كردم: پس آن‌چه در معاويه بود چه بود؟ حضرت فرمودند: آن انحراف و شيطنت است كه به عقل شبيه است، لكن عقل نيست.

به عنوان مثال، دزد براى ورود به خانه و سرقت از آن تدبير مى‌انديشد، حال آيا مى‌توان اين انديشه را عقل يا تعقل ناميد؟! خير، بلكه مخالف عقل است و القاء شيطان و نفس امّاره است.

حضرت صادق عليه‌السلام درباره عقل فرمودند:

ما عُبِدَ بِهِ الرّحمان واكتُسِبَ بِهِ الجِنان؛ آنچه بدان، خداى رحمان پرستيده و بدان بهشت تحصيل مى‌شود.

از اين سخن به دست مى‌آيد كه يكى از آثار عقل همين ويژگى است.

خواص و آثار عقل در روايات

روايات فراوانى وجود دارد كه به خواص عقل و فوايد و آثار آن اشاره كرده‌اند؛ اميرالمؤمنين على عليه‌السلام مى‌فرمايند:

إذا تَمَّ العَقْل نَقَص الكلام؛⁽¹⁾كوتاهى سخن نشانه كمال خردست.

و امام كاظم عليه‌السلام فرمودند:

نَوْمُ العاقِل أفْضَلُ مِنْ سَهْرِ الجاهِل؛⁽²⁾خواب عاقل برتر از شب زنده دارى جاهل است.

امام صادق عليه‌السلام در روايتى فرمودند:

لَيْسَ بَيْنَ الإيمان و الكُفر إلاّ قِلَّةَ العَقْل، قيل: و كَيْفَ ذاكَ يا بن رَسولِ اللّه، قال: إنَّ العَبْد يَرْفَعُ رَغْبَتَهُ إلى مَخْلوقٍ، فَلَوْ أخْلَصَ نِيَّتَه للّه لَأتاه الذي يُريد في أسْرَع مِنْ ذلك؛⁽³⁾ميان ايمان و كفر فاصله‌اى جز كم عقلى نيست. پرسيدند: چگونه؟ فرمود: همانا بنده، درخواست خويش را به درگاه مخلوقى [ديگر] مى‌برد. اگر او خويش را براى خدا خالص مى‌كرد، آنچه مى‌خواست زودتر از آن نزدش حاضر مى‌شد.

در روايتى ديگر مى‌خوانيم:

العَقْلُ غِطاءٌ سَتير؛⁽⁴⁾عقل پوششى بسيار پنهان‌گر است.

نيز مى‌فرمايند:

لانَجاةَ إلاّ بالطّاعَة، و الطّاعَة بالعِلْم، و العِلْم بالتَعلُّم، و التعلّم بالعَقْل، يعْتَقِد أنْ يَفْهَم و يُدْرِك؛⁽¹⁾

لا نجاةَ إلاّ بالطاعة، والطاعة بالعلم، والعلم بالتعلّم، والتعلّم بالعقل يعتقد، ولا علم إلاّ مِنْ عالمٌ ربَّاني؛ نجاتى نيست جز به طاعت، و طاعت به سبب علم و علم به سبب فراگيرى و فراگيرى به سبب عقل مورد خواست و محطّ طلب انسان قرار مى‌گيرد و هيچ علمى پديد نمى‌آيد مگر از عالمى ربانى.

در حديثى ديگر آمده است:

فَمَن عَقِلَ عَن اللّه اِعْتَزَلَ أهلَ الدُّنيا؛⁽²⁾هركس از ناحيه خدا بفهمد، از اهل دنيا كناره مى‌گيرد.

يعنى از طريق داده‌هاى الهى و لطف و عنايت او بفهمد.

از اميرمؤمنان على عليه‌السلام چنين روايت شده:

اِعْقلوا الخَبْر إذا سَمَعْتموه عَقل رِعاية لا عَقْل رِواية، فإنَّ رُواة العُلْم كثير و رُعاتِه قَليل؛⁽³⁾هرگاه خبرى شنيديد آن را با خرد بسنجيد نه اينكه بشنويد و نقل‌كنيد، زيرا راويان علم بسيار، و رعايت كنندگان آن اندك‌اند.

از پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله نقل شده كه فرمودند:

قُسِّم العَقْل على ثَلاثةِ أجْزاء، فَمَن كانَت فيه كَمُلَ عَقْله، و مَنْ لَمْ تَكُنْ فيهِ فَلا عَقْل لَه: حُسْن المَعْرِفة باللّه عزّوجلّ، و حُسْن الطّاعةِ لَهُ، و حُسْن البصيرة على أمْرِه؛⁽⁴⁾عقل به سه جزء تقسيم شده است؛ پس هر كس كه [همه آنها] در او باشد عقلش كامل است و هركس كه چيزى از آنها در او نباشد عقل ندارد: معرفت نيك به پروردگار عزّوجلّ، به نيكى اطاعت كردن از او و بصيرت نيك پيدا كردن بر امر خود.

روايت شده كه حضرت رسول صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله بر مجنونى گذشتند و فرمودند:

او را چه شده؟ گفته شد: مجنون است. حضرت فرمودند: بَلْ هُو مُصاب، إنَّما المَجْنون مَنْ آثَر

الدُّنيا عَلى الآخِرة؛⁽¹⁾[نه] بلكه او مصيبت ديده است؛ مجنون كسى است كه دنيا را بر آخرت مقدم بدارد.

هم‌چنين نقل شده است كه به ايشان گفته شد: عقل چيست؟ فرمودند:

العَقْل العَمَل بِطاعةِ اللّه، و إنَّ العُمّال بِطاعةِ اللّه هُمُ العُقَلاء؛⁽²⁾انجام طاعت خدا؛ و يقيناً انجام دهندگان امر پروردگار، عاقلانند.

از امام حسن مجتبى عليه‌السلام درباره عقل پرسيده شد؛ ايشان فرمودند:

التَّجَرُّع لِلْغُصَّةِ و مُداهنَة الأعْداء؛⁽³⁾جرعه جرعه، غصه نوشيدن و سازش [و مدارا] با دشمنان.

امام صادق عليه‌السلام نيز مى‌فرمايند:

يُعْتَبر عَقْل الرجُل في ثلاث: في طُولِ لِحْيَتِهِ، و في نَقْشِ خاتمهِ، و في كُنْيَتِهِ؛⁽⁴⁾عقل مرد از سه چيز شناخته مى‌شود: در بلندى محاسنش، در نقش انگشترش و در كنيه‌اش.

روشن است كه موارد ذكر شده (در روايت فوق) از باب بيان امثال و مصاديق است و گرنه ظاهراً داراى خصوصيت نيستند (كه مثلاً اگر كسى نقش انگشترى نداشت، بى‌عقل است) و عقل عاقل جز با اعتدال يافتنش نسبت به امور سه گانه فوق و بسيارى از امور ديگر هويدا نمى‌شود، در حالى كه غير عاقل در هيچ يك از آنها موزون و معتدل نيست.

نيز از حضرت رسول صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله نقل است كه فرمودند:

إذا أرَدْت أنْ تَخْتَبِر عَقْل الرَّجُل في مَجْلِس واحِد، فَحَدِّثْهُ في خِلال حَديثكَ بِما لا يَكون، فإن أنكَرَهُ فَهُو عاقِل، و إنْ صَدَّقَهَ فَهُو أحْمَق؛⁽⁵⁾زمانى كه خواستى [ميزان] عقل مردى را در يك نشست بيازمايى، [با او سخن بگو و ]در ميان سخنت از امور محال، صحبت كن، اگر آن را باور نكرد و نپذيرفت، عاقل است و اگر آن را پذيرفت [و باور كرد ]كم خِرد است.

واضح است كه اين آزمون متعلق به زمانى است كه محذور و مانعى براى انكار يا پذيرش نباشد و گرنه بسيارى از مردم به سبب مراعات قاعده اهم و مهم و نظاير آن، دست به موارد قابل انكار نمى‌زنند و اين امر گاهى رخ مى‌دهد. مثلاً بدين جهت كه روش آنها در مواجهه با اين گونه مطالب سكوت است.

و البته آن‌چه در شرح اين احاديث و غير اينها بيان شد، امورى است كه از احاديث ديگر استفاده مى‌شود.

امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايند:

لايُلْسَع العاقل مِن جُحْرٍ مَرَّتَيْن؛⁽¹⁾عاقل از يك سوراخ دوبار گزيده نمى‌شود.

و فرمودند:

أفْضَلُ طَبائع العَقْل العبادة و أوْثَق الحَديث لَهُ العِلْم و أجْزَلُ حظوظه الحِكْمَة و أفْضَل ذَخائره الحَسنات؛⁽²⁾برترين مقتضيات عقل، عبادت است و محكم‌ترين سخن براى او دانش، و بزرگ‌ترين بهره‌مندى‌هايش حكمت، و بهترين ذخايرش حسنات.

و فرمودند:

كمال العَقْل في ثَلاثةٍ: التّواضُع للّه، و حُسْن اليَقين، و الصَّمْت إلاّ مِنْ خَيْر؛⁽³⁾كمال يافتن عقل در سه چيز است: تواضع در برابر خدا، يقين نيكو و سكوت [از گفتن هر سخنى] جز از خير».

و نيز فرمودند:

الجَهْل في ثَلاث: الكِبْر، و شِدَّةِ المُراء، و الجَهْل باللّه، فأولئك هُمُ الخاسِرون؛⁽⁴⁾جهل در سه چيز است: كبر ورزيدن، سخت جدال كردن، و جهل به خدا. پس [كسانى كه اين چنين‌اند] همان زيان كارانند.

بديهى است همان گونه كه از حديث «جُنودُ عَقْلٍ و جُنودُ جَهْل»⁽⁵⁾فهميده مى‌شود، جهل

در مقابل عقل قرار مى‌گيرد و همان گونه كه عقل يك آفريده است، جهل نيز يك آفريده است و جهل در اين اصطلاح غير از عدم العلم است؛ چون خود آن يكى ازجنود جهلِ آفريده شده‌اى است كه مانند عقل داراى جنودى است.

اميرالمؤنين عليه‌السلام مى‌فرمايند:

لا غِنى كالعَقْل و لا فَقْر كالجَهْل؛⁽¹⁾هيچ توانگرى مانند عقل و هيچ فقرى مانند جهل نيست.

و فرمودند:

ذهابُ العَقْل بَيْن الهَوى و الشَّهْوة؛⁽²⁾عقل در [تلاطم] بين هوا پرستى و شهوت پرستى از ميان مى‌رود.

و فرمودند:

مَنْ لَمْ يَمْلك شَهْوته لَمْ يَمْلك عَقْلَه؛⁽³⁾هر كه شهوتش در مهار او نباشد عقلش نيز در مهار او نيست.

و فرمودند:

العاقِلُ مَنْ رَفَضَ الباطِل؛⁽⁴⁾عاقل كسى است كه باطل را ترك گويد.

و نيز فرمودند:

لِسانُ العاقِل وَراء قَلْبِهِ، و قَلْبُ الأحْمَق وراء لِسانِهِ؛⁽⁵⁾زبان عاقل در پس دل او، و دل احمق بر پشت زبان اوست.

انسان عاقل ابتدا مى‌انديشد، سپس سخن مى‌گويد، لكن آدم كم خِرد، ابتدا سخن مى‌گويد و سپس در اين فكر فرو مى‌رود كه آيا سخنى كه بر زبان راند، درست بوده يا نادرست. گاهى حتى پس از آن هم فكر نمى‌كند.

به حضرت گفته شد:

صِفْ لَنا العاقل، فقال: هو الذي يَضَعُ الشَيء مَواضِعَه، قيل له: فَصِفْ لَنا الجاهِل. فَقالَ: قَدْ فَعَلْت⁽¹⁾عاقل را توصيف كن. فرمودند: عاقل كسى است كه هرچيز را بر سرِ جاى خود نهد.

گفتند: جاهل را براى ما وصف كن. فرمودند: [وصف] كردم.

چون جاهل كسى است كه اشياء را در جاى خود قرار نمى‌دهد.

امام جعفر صادق عليه‌السلام مى‌فرمايند:

يُسْتَدل بكتابِ الرَّجُل عَلى عَقْلِهِ و مَوْضِع بَصيرتِهِ، و بِرَسولِهِ عَلى فَهْمِهِ و فِطْنَتِهِ؛⁽²⁾به وسيله نوشته مرد بر [ميزان] عقل و حوزه بصيرت او، و به فرستاده او، بر فهم و درايتش استدلال مى‌شود.

رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله نيز در حديثى مى‌فرمايند:

عاقل اين گونه است: در مقابل كسى كه بر او اظهار جهل مى‌كند حلم مى‌ورزد؛ و از كسى كه بدو ستم كند در مى‌گذرد و در مقابل ضعيف‌تر از خود تواضع مى‌كند و با آن كه بالاتر از او است در نيك خواهى سبقت مى‌گيرد؛ و آن‌گاه كه مى‌خواهد سخن بگويد ابتدا تدبر مى‌كند؛ اگر [سخنش] خير باشد مى‌گويد و به مقصود مى‌رسد و اگر شر باشد سكوت مى‌كند و سالم مى‌ماند؛ و زمانى كه با فتنه [و مشكلى] مواجه مى‌شود از خدا مصونيت مى‌طلبد و دست و زبانش را نگاه مى‌دارد؛ و زمانى كه فضيلتى بيند به خاطر آن [از شادى ]مى‌لرزد؛ حيا از او جدا و حرصى از او آشكار نمى‌شود. اينها ده خصلتى است كه عاقل بدان‌ها شناخته مى‌شود. جاهل نيز اين گونه است: به آن كه با او مى‌آميزد ستم مى‌كند و بر فرودست خود تعدى مى‌نمايد و... .⁽³⁾

نيز مى‌فرمايند:

ما قَسمَ اللّه لِلْعباد شَيْئا أفْضَل مِنَ العَقْل؛⁽⁴⁾خدا براى بندگان، چيزى پر فضيلت‌تر از عقل، روزى نفرموده است.

اميرمؤمنان على عليه‌السلام مى‌فرمايند:

ما عُبِدَ اللّه بِشَيءٍ أفْضَل مِنَ العَقْل؛⁽¹⁾خدا با چيزى پر فضيلت‌تر از عقل عبادت نگرديد.

امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايند:

العَقْل دَليلُ المؤمن؛⁽²⁾عقل راهنماى مؤن است.

و مى‌فرمايند:

لا غِنى أخْصَبُ مِنَ العَقْل؛⁽³⁾هيچ توانگرى‌اى پربارتر و پرثمرتر از عقل نيست.

امام باقر عليه‌السلام مى‌فرمايند:

لا مالَ هُو أعْوَدُ مِنَ العَقْل؛⁽⁴⁾هيچ مالى باز پس آينده‌تر از عقل نيست.

اميرمؤمنان على عليه‌السلام هم‌چنين فرمودند:

العاقِلُ مَنْ وَعَظَتْهُ التجارب؛⁽⁵⁾عاقل كسى است كه تجربه‌ها او را موعظه كنند.

لشكريان عقل و جهل

در كتاب كافى روايتى از سماعة بن مهران آمده كه شرح آن چنين است:

نزد امام صادق عليه‌السلام بودم و [علاوه بر من] گروهى از دوست‌داران آن حضرت نيز بودند كه سخن از عقل و جهل به ميان آمد: امام عليه‌السلام فرمودند: عقل و لشكريانش و جهل و لشكريانش را بشناسيد تا هدايت يابيد.

سماعة مى‌گويد: عرض كردم: به فدايت شوم جز آنچه به ما شناسانده‌اى چيزى نمى‌دانيم. در اين هنگام امام عليه‌السلام فرمودند: خداى عزّوجلّ عقل را كه اولين مخلوق روحانى⁽⁶⁾در جانب راست عرش بود، از نور خويش آفريد و به او فرمود: پشت كن، او پشت كرد. سپس به او فرمود: روى كن، او رو كرد. آن گاه خداى تبارك و تعالى فرمود: به آفرينشى بزرگ آفريدمت و

بر تمامى آفريدگانم گراميت داشتم.

امام عليه‌السلام در ادامه فرمودند: سپس جهل را از [آب] دريايى شور و ظلمانى آفريد و به او فرمود: پشت كن. او پشت نمود. سپس به او فرمود: روى كن، رو نكرد. آن گاه به او فرمود: آيا تكبر مى‌ورزى؟! و او را لعن نمود. سپس هفتاد و پنج لشكرى براى عقل قرار داد. زمانى كه جهل ديد خدا عقل را اكرام نمود و چيزهايى به او عطا كرد، دشمنى او را در دل گرفت. آن گاه گفت: اى پروردگارم اين [عقل هم] آفريده‌اى مثل من است؛ او را آفريدى و گراميش داشتى و نيرومندش ساختى در حالى كه من كه ضد اويم نيرويى در برابر او ندارم؛ پس لشكريانى مانند آن‌چه بدو دادى به من عطا كن. خدا فرمود: باشد، لكن اگر پس از آن نافرمانى كنى تو و لشكريانت را از رحمتم بيرون مى‌كنم. او نيز قبول كرد. آن‌گاه هفتادوپنج لشكرى به او داد. [اين لشكريان دو به دو متضادِ عقل و جهل بدين شرح‌اند:] «خير» كه وزير عقل است، و ضدش «شر» كه وزير جهل است، «ايمان» و ضدش «كفر»، «تصديق» و ضدش «انكار»، «اميد» ضدش «نااميدى»، و «عدالت» ضدش «ستم»، «رضا» ضدش «نارضايتى»، «شكر» ضدش «كفران»، «طمع» ضدش «يأس»، «توكل» ضدش «حرص»، «رأفت» ضدش «قساوت»، «رحمت» ضدش «غضب»، «علم» ضدش «جهل»، «فهم» ضدش «حماقت»، «عفت⁽¹⁾» ضدش «پرده‌درى»، «زهد» ضدش «ميل»، «رفق⁽²⁾» (مهربانى) ضدش «خرق» (تعدى كردن) و «ترس» ضدش «جرأت»، «تواضع» ضدش «كبر»، «تأمل⁽³⁾» ضدش «شتابزدگى»، «حلم» ضدش «سفاهت»، «صمت⁽⁴⁾» ضدش «هَذْر»، «استسلام⁽⁵⁾» ضدش

«استكبار» است، «تسليم» ضدش «شك»، «صبر» ضدش «جزع» است، «صفح» (عفو كردن) ضدش «انتقام»، «غنى» ضدش «فقر»، «تذكر⁽¹⁾» ضدش «سهو»، «حفظ» ضدش «نسيان»، «تعطف» (عواطف نيك داشتن) ضدش «قطيعه» (دورى و دشمنى ورزيدن)، «قناعت» ضدش «حرص»، «مواساة» ضدش «منع» است، «مودت» ضدش «عداوت»، «وفا» ضدش «غدر»، «طاعت» ضدش «معصيت»، «خضوع» ضدش «تطاول⁽²⁾»، «سلامت» ضدش «بلا» است، «حب» ضدش «بغض»، «صدق» ضدش «كذب»، «حق» ضدش «باطل»، «امانت» ضدش «خيانت»، «اخلاص» ضدش «شوب»، «شهامت» (هوشمندى) ضدش «بلادت» (ابله بودن)، «فهم⁽³⁾» ضدش «غباوت» (حماقت)، «معرفت» ضدش «انكار»، «مدارات» ضدش «مكاشفه»، «سلامت الغيب» ضدش «مماكرت»، «كتمان» ضدش «افشا»، «صلاة» (دعاى خير) ضدش «اضاعه» (از بين بردن)، «صوم» ضدش «افطار»، «جهاد» ضدش «نكول»، «حج» ضدش «نبذ الميثاق»، «صون الحديث» ضدش «نميمه»، «نيكى به والدين» ضدش «عقوق»، «حقيقت» ضدش «ريا»، «معروف» ضدش «منكر»، «ستر» ضدش «تبرج⁽⁴⁾»، «تقيه» ضدش «اذاعه»، «انصاف» ضدش «حميت»، «تهيئه⁽⁵⁾» ضدش «بغى»، «نظافت» ضدش «قذر»، «حيا» ضدش «بى‌حيايى⁽⁶⁾»، «قصد» ضدش «عدوان»، «راحت» ضدش «تعب»، «سهولت» ضدش «صعوبت»، «بركت» ضدش «كاستن⁽⁷⁾»، «عافيت» ضدش «بلا»، «قوام⁽⁸⁾» ضدش «مكاثرت»، «حكمت» ضدش «هوا»،

«وقار» ضدش «خفت»، «سعادت» ضدش «شقاوت»، «توبه» ضدش «اصرار»، «استغفار» ضدش «اغترار»، «محافظت» ضدش «تهاوت»، «دعا» ضدش «استنكاف»، «نشاط» ضدش «كسل»، «فرح» ضدش «حزن»، «الفت» ضدش «فرقت»، «سخاوت» ضدش «بخل» است. اين خصال و لشكريان عقل، بطور كامل جز در پيامبر يا وصى پيامبر و يا مؤنى كه خدا قلب او را براى ايمان آزموده باشد جمع نمى‌شوند و سايرين از مواليان ما، هيچ يك از داشتن برخى از اين لشكريان تهى [و محروم] نيست و همچنين برخى از لشكريان جهل؛ در اين هنگام است كه در برترين درجه بهشت در كنار أنبياء و اوصياء قرار مى‌گيرد، و تنها با شناخت عقل و لشكريانش و دورى كردن از جهل و لشكريانش بدان مقام مى‌توان رسيد. خدا شما را به طاعت و [جلب] رضايتش موفق گرداند.⁽¹⁾

گفتنى است كه برخى از تعابير موجود در اين روايت از مصاديق متشابهات و مانند آن است و تباينى كه در فقراتى از آن به نظر مى‌رسد محمل‌هايى دارد كه اكنون درصدد بيان آنها نيستيم.

ممكن است اين پرسش به ذهن بيايد كه اگر آدمى تركيب يافته از جسم، نفس، روح و عقل است، پس جايگاه جهل كه آن نيز در او آفريده شده كجاست؟ پاسخ اين است كه ممكن است جهل از ناحيه نفس بوده و همان نفس، محل آن باشد.

امام صادق عليه‌السلام در روايتى ديگر مى‌فرمايند:

اِعْرفوا العَقْل و جُنْدَه، و الجَهْل و جُنْدَه تَهْتَدوا؛⁽²⁾عقل و لشكريانش و [نيز ]جهل و لشكريانش را بشناسيد تا هدايت يابيد.

آرى تنها با شناخت عقل و جنودش و دورى از جهل و جنودش مى‌توان به نجات دست يافت.

رسول اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايند:

ألا و مَثَل العَقْل في القَلْب كمَثَلِ السِّراج في وسط البَيْت؛⁽¹⁾آگاه باشيد كه مَثَل عقل در درون قلب، مَثَل چراغ در ميان خانه است.

و فرمودند:

إن ضوء الروح العقل؛⁽²⁾همانا عقل، نور روح است.

و فرمودند:

العَقْل نُورٌ في القَلْب يُفرقُ بِهِ بَيْن الحَقِّ و الباطِل؛⁽³⁾عقل نورى است در قلب، كه با آن ميان حق و باطل تفكيك مى‌شود.

و فرمودند:

إسْتَرْشِدُوا العَقْل تُرْشَدوا، و لا تَعْصوه فَتَنْدَموا؛⁽⁴⁾از عقل هدايت بخواهيد تا هدايت شويد و نافرمانيش نكنيد كه پشيمان مى‌گرديد.

در روايت اخير عبارت «نافرمانيش نكنيد» و نظاير آن، از جمله ادله‌اى است كه اثبات مى‌كند عقل، علاوه بر فهم و درك خوبيها، حكم⁽⁵⁾هم مى‌راند.

ميرزاى نورى در روايتى از رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله نقل مى‌كند كه ايشان درباره عقل فرمودند:

و العَقْل أصْلُ ديني؛⁽⁶⁾اصل دين من، عقل [تعقل] است.

منظور از اين تعبير آن است كه دين‌دارى برخاسته از پيروى آدمى از عقل است؛ زيرا اگر عقل نداشته باشد، نمى‌تواند ميان دين صحيح و غير صحيح تمييز دهد.

علم

علم نور است

مسأله: همان گونه كه عقل با ادراك يا حكم خود، (طبق مبانى مختلف) حق و باطل و صحيح و سقيم را جدا مى‌كند، علم نيز چنين است. علم، نورى است از جانب خداى متعال كه آدمى به كمك آن، بُعد معنوى اشياء و مانند آن را مشاهده مى‌كند.

نور ظاهرى، سبب مى‌شود كه آدمى با حاسه بصرى، ظواهر اشياء و نه حقايق آنها را ببيند، لكن نورِ علم، كه در درون آدمى قرار مى‌گيرد، سبب مى‌شود كه او به قدر تمكن ادراكى خويش، اشياء را مشاهده نمايد.

اطلاق عنوان نور بر قرآن، پيامبر، امام و مانند آن،⁽¹⁾

الف: «...قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللّهِ نُورٌ وَ كِتابٌ مُبِينٌ»؛ «قطعا براى شما از جانب خدا روشنايى و كتاب روشنگر آمده است.» مائده 5 آيه 15.

ب: «يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤا نُورَ اللّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ»؛ «مى‌خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش كنند؛ و حال آنكه خدا - گرچه كافران را ناخوش افتد - نور خود را كامل خواهد گردانيد» صف (61) آيه 8.

ج: «...فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»؛ «پس كسانى كه به او ايمان آوردند، و بزرگ داشتند و ياريش كردند، و از نورى كه با او نازل شده پيروى نمودند، آنان همان رستگارانند» اعراف (7) آيه 157.

د: «فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا...»؛ «پس به خدا و پيامبر او و آن نورى كه ما فرو فرستاديم ايمان آوريد». تغابن (64) آيه 8.

ه: «يا أَيُّهَا النّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً»؛ «اى مردم! دليل روشنى از طرف پروردگارتان براى شما آمد؛ و نور تابناكى به سوى شما نازل كرديم» نساء (4) آيه 174.

و: «...ما كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَ لاَ الإِيمانُ وَ لكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا...»؛ «و تو نمى‌دانستى كتاب و ايمان چيست [و از محتواى قرآن آگاه نبودى] ولى آن را نورى قرار داديم كه به وسيله آن هر كس از بندگان خويش را بخواهيم هدايت مى‌كنيم». شورى 42 آيه 52.

است [به اين معنا كه اينان منبع نور و روشنايى معرفتند] و يا از باب مبالغه است؛ مانند: زيدُ عدلٌ.⁽¹⁾

در روايات نيز به اين جهت اشاره شده است؛ براى مثال أبوحمزه از امام صادق عليه‌السلام مى‌پرسد:

علم چيست؟ آيا آن‌چه يك عالم از دهان رجال [علماء] فرا مى‌گيرد علم است؟ و يا آنكه [علم] در كتابى نزد شما است كه آن را مى‌خوانيد و فرا مى‌گيريد؟

حضرت فرمودند: مسأله بزرگ‌تر و اجلّ از آن است [كه تو مى‌گويى]؛ آيا نشنيدى كه خداى تبارك و تعالى فرمود: «وَ كَذَ لِكَ أَوْحَيْنَآ إِلَيْكَ رُوحًا مِّنْ أَمْرِنَا مَا كُنتَ تَدْرِى مَا الْكِتَبُ وَ لاَ الاْءِيمَنُ»⁽²⁾«همان گونه [كه بر پيامبران پيشين وحى فرستاديم] بر تو نيز روحى را به فرمان خود وحى كرديم؛ تو پيش از اين نمى‌دانستى كتاب و ايمان چيست.

سپس امام عليه‌السلام فرمودند: دوستان شما درباره اين آيه چه مى‌گويند؟ گفتم: نمى‌دانم به فدايت گردم. فرمودند: آرى، او در وضعيتى بود كه نمى‌دانست كتاب و ايمان چيست، تا آن زمان كه خدا آن روح را به سويش برانگيخت؛ [روحى] كه خداى تعالى به هر كس كه بخواهد مى‌دهد و آن گاه كه آن را به بنده‌اى بدهد، به او فهم و دانش مى‌آموزد.⁽³⁾

مراد از آيه مباركه فوق كه مى‌فرمايد: «...تو پيش از اين نمى‌دانستى كه كتاب و ايمان چيست...» بيان طبيعت اوليّه موجود ممكن است؛ چون ممكن، به لحاظ طبيعت خويش واجد هيچ گونه علمى نيست؛ خداى سبحان در تأييد اين معنا مى‌فرمايد:

«وَ اللّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً»؛⁽¹⁾و خدا شما را از شكم مادرانتان بيرون آورد در حالى كه چيزى نمى‌دانستيد.

مخفى نيست كه اين امر منافاتى با آن ندارد كه خداى متعال پس از آن، از منبع علم لدنّى خويش به رسول خويش دانش، حكمت، نبوّت و مانند آن را وحى كرده باشد.

رواياتى در باب علم

از امام حسن عسكرى عليه‌السلام روايت شده كه اميرالمؤنين عليه‌السلام فرمودند:

هركس از شيعيان ما كه آگاه از شريعت ما باشد و شيعيان ضعيف ما را از تاريكى جهلشان به نور علمى كه او را از آن بهره‌مند كرده‌ايم بيرون آورد، روز قيامت با تاجى از نور مى‌آيد [تاجى] كه براى همه اهل محشر مى‌درخشد و با حُلّه‌اى كه دنيا و آن چه در دنياست در مقابل كم‌ترين تار و پود آن ارزش ندارد. سپس منادى‌اى ندا مى‌دهد: اى بندگان خدا! اين [فرد] عالمى از ميان شاگردان يكى از عالمان آل محمد - عليهم الصلاة و السلام - است. هان هر كس كه وى او را در دنيا از سرگشتگى جهلش بيرون آورده، به نورش بياويزد تا [اكنون نيز] او را از سردرگمى تاريكى اين محشر به باغ‌هاى دلگشاى بهشت بيرون برد، آن گاه هر كس وى در دنيا به او [نيكى‌اى] آموخته و يا قفلى از [قفل‌هاى] جهل را از قلبش گشوده و يا شبهه‌اى را برايش روشن [و برطرف] نموده [از ميان خلايق] بيرون مى‌رود [نجات مى‌يابد⁽²⁾].

مطمئنّاً هر فعلى كه آدمى در اين دنيا انجام مى‌دهد بذر تمامى خير و شرى است كه در آخرت نصيب او مى‌شود؛ در روايتى آمده است كه ذكر «سبحان‌اللّه و الحمدللّه و لا إله إلاّ اللّه و اللّه اكبر» و نظاير آن به قصرها، باغ‌ها، نهرها، پرندگان، حورها و ساير نعم بهشتى تبديل

مى‌شوند.⁽¹⁾

در حديثى از پيامبر اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله آمده است:

الدُّنيا مَزْرَعةُ الآخِرَة؛⁽²⁾دنيا مزرعه آخرت است.

در روايتى از رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله مى‌خوانيم:

إنَّ اللّه عزّوجلّ يَجْمَعُ العُلَماء يَوْمَ القيامة و يَقول لَهُم: لَمْ أضَعْ نوري و حِكْمَتي في صُدورِكُم إلاّ و أنا أريدُ بِكُم خَيْر الدُّنيا و الآخرة، إذْهَبوا فَقَد غَفَرْت لَكُم على ما كانَ مِنْكُم؛⁽³⁾همانا خداى عزّوجلّ در روز قيامت عالمان را گرد مى‌آورد و به آنها مى‌فرمايد: نور و حكمت خود را در سينه‌هاتان فرو نگذاشتم جز آن كه برايتان خير دنيا و آخرت را خواستم. برويد كه آن‌چه [در دنيا] از شما صادر شد را بخشيدم.

و در روايت ديگرى فرمودند:

إنَّ اللّه عزَّوجلَّ يَقول لِلْعُلماء يَوْمَ القيامَة: إنِّي لَمْ أجْعَل عِلْمي و حُكْمي فيكُم إلاّ و أنا أُريد أنْ أغْفِر لَكُم على ما كانَ مِنْكُم، و لا أُبالي؛⁽⁴⁾همانا خداى عزّوجلّ در روز قيامت به عالمان مى‌فرمايد: من علم وحكمتم را در ميان شما قرار ندادم جز آن كه مى‌خواهم آن‌چه از شما [در دار دنيا] صادر شد را بپوشانم و باكى ندارم.

«لاأبالى» يعنى اين كه از انتقاد منتقدان و نظاير آن باكى ندارم.

اميرالمؤنين عليه‌السلام نيز به كميل مى‌فرمايند:

هرچه مى‌گويم به خاطر بسپار، مردم سه دسته‌اند: عالمى خداخواه، و آموزنده‌اى كه در راه راست گام بر مى‌دارد، و مگسانى ناتوان كه دنبال هر صدايى باشند، و با هر بادى حركت مى‌كنند و از فروغ دانش بهره‌مند نشده...؛ زمين هيچگاه از حجّت قائم خدا خالى نمى‌ماند؛... علم با حقيقت و بصيرت به آنان روى‌آور شده، و با روح يقين درآميخته‌اند.⁽¹⁾

امام باقر عليه‌السلام مى‌فرمايند:

إنَّ رَسول اللّه صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله وَضَعَ العِلْمَ الذي كان عِنْدَه عِنْدَ الوَصي وَ هُو قَوْلُ اللّه عَزّوجلّ «اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ»⁽²⁾⁽³⁾همانا رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله علمى كه نزدش بود را نزد وصيش فرو نهاد و آن علم، سخن خداى عزّوجلّ بود: خدا نور آسمانها و زمين است.

و فرمودند:

العالِمُ كمَنْ مَعَهُ شَمْعَة تُضِيء لِلْنَّاس - إلى أنْ قال: - كَذلكَ العالِم مَعَهُ شَمْعَة تُزيلُ ظُلْمَةَ الجَهْل و الحِيرَة، فكُلُّ مَنْ أضَاءَتْ لَهُ فَخَرَجَ بِها مِنْ حيرَةٍ أوْ نَجَى بِها مِنْ جَهلٍ فَهُو مِنْ عُتَقائِهِ مِنَ النَّار؛⁽⁴⁾عالم مانند كسى است كه شمعى را به همراه دارد و براى مردم روشنايى مى‌دهد؛ تا آن‌كه فرمودند: عالم، شمعى به همراه دارد كه تاريكى جهل و سرگشتگى را زايل مى‌كند. هر كس [آن شمع] برايش روشنايى دهد و از سرگشتگى بيرونش برد و يا از جهل نجاتش دهد، از جمله آزادشدگان از آتش خواهد بود.

تفاوت بين جهل و سرگشتگى (حيرة) آن است كه جهل به معناى نبود علم است و سرگشتگى به معناى ترديد (و شك) مى‌باشد، مفهوم اولى مطلقاً سلبى است و مفهوم دوم ايجابىِ ترديدى.

در حديثى از امام صادق عليه‌السلام به روايت عنوان بصرى آمده:

لَيْسَ العِلْم بالتَعلُّم، إنَّما هُو نُورٌ يَقَعُ في قَلْبِ مَنْ يُريد اللّه تَباركَ و تَعالى أنْ يُهْديه؛⁽¹⁾[تحصيل] علم به آموختن نيست. بلكه آن، نورى است كه در قلب كسى قرار مى‌گيرد كه خداى تبارك و تعالى خواسته باشد كه او را هدايت كند.

و در روايت ديگرى مى‌فرمايند:

خَلَقَ اللّه العَقْل مِنْ أرْبعةَ أشْياء: مِنَ العِلْم و القُدْرَةِ و النُّور و المَشيئة بالأمْر، فَجَعَلَهُ قائما بالعِلْم دائما في المَلكوت؛⁽²⁾خدا عقل را از چهار چيز آفريد: علم، قدرت، نور و مشيت خود؛ و آن را پيوسته با علم برقرار نمود و همواره در ملكوت جاى داد.

ظاهراً حديث فوق درصدد بيان لوازم عقل است؛ چون غير عاقل، نمى‌داند، و قدرت نيز به معناى تمكن بر انجام عمل صحيح است. ميان «قادر» و «قوى» فرق است؛ مثلاً شيرِ قوى گفته مى‌شود ولى شيرِ قادر نه. هم چنين آهنِ قوى گفته مى‌شود ولى آهنِ قادر نه.

نيز غيرعاقل موصوفِ خواستن و «مشيت» نمى‌شود و اعمال با اراده درست از او صادر نمى‌شود بلكه افعال سرسرى و اتفاقى از او صادر مى‌شود.

و رابطه ميان عالم و معلوم، «نور» است و اين غير از علمى است كه به سبب عقل در نفس ايجاد مى‌شود. لذا مى‌توان گفت كه اين گونه بيانات از باب اطلاق ملزوم بر لازم است؛ نظير قول شاعر كه مى‌گويد:

إذا نَزَلَ السَّماء بِأرْضِ قَوْمٍ *** رَعَيْناه و إنْ كانوا غُضابا

«آن گاه كه آسمان (باران) بر زمين قومى نازل شود؛ گياهان را آبيارى خواهيم كرد، هرچند آن قوم خشمگين باشند».

كه در اين شعر، آسمان، ملزوم است و باران لازمه آن. عقل نيز ملزوم است و لازمه‌اش امور چهارگانه ذكر شده: علم، قدرت، نور، مشيت.

برخى نمونه‌هاى ملازمه

در قرآن كريم آياتى وجود دارد كه در آن، پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و قرآن به هدايت (الهدى)، بصيرت (البصائر) و بيان (البيان) و نظاير آن توصيف شده‌اند كه به برخى از موارد آن اشاره مى‌كنيم:

«هذا بَيانٌ لِلنّاسِ وَ هُدىً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ»؛⁽¹⁾اين، [قرآن] براى مردم، بيانى، و براى پرهيزكاران رهنمود و اندرزى است.

«وَ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِّكُلِّ شَىْ‌ءٍ وَ هُدًى وَ رَحْمَةً وَ بُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ»؛⁽²⁾و ما اين كتاب را بر تو نازل كرديم كه بيانگر همه چيز و مايه هدايت و رحمت و بشارت براى مسلمانان است.

«...قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاّ ذِكْرى لِلْعالَمِينَ»؛⁽³⁾بگو: در برابر اين [رسالت و تبليغ]، پاداشى از شما نمى‌طلبم، اين [رسالت]، چيزى جز يك يادآورى براى جهانيان نيست.

«فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ»؛⁽⁴⁾پس تذكر ده كه تو فقط تذكّر دهنده‌اى.

اين گونه تعابير از اقسام مجاز و از باب ذكر لازم و اراده ملزوم يا بعكس يا ملازمه و نظاير اينها است؛ به بخشى ديگر از اين گونه آيات توجه كنيد:

«إِنْ هُوَ إِلاّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ»؛⁽⁵⁾اين [قرآن] جز پندى براى جهانيان نيست.

«وَ هذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ»؛⁽⁶⁾و اين [قرآن] - كه آن را نازل كرده‌ايم - پندى خجسته است.

«كَلاّ إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ * فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ»؛⁽⁷⁾چنين نيست [كه آنها مى‌گويند،] آن [قرآن ]يك تذكر و يادآورى است، تا هر كه خواهد از آن پند گيرد.

«إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَ يُبَشِّرُ الْمُؤمِنِينَ»؛⁽⁸⁾قطعا اين قرآن، به آن [آيين] كه خود پايدارتر است هدايت مى‌كند و به مؤمنان مژده مى‌دهد.

«...قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللّهِ نُورٌ وَ كِتابٌ مُبِينٌ * يَهْدِي بِهِ اللّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَ يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ يَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ»؛⁽¹⁾قطعا براى شما از جانب خدا روشنايى و كتابى روشنگر آمده است. خدا هركه را از خشنودى او پيروى كند، بوسيله آن [كتاب] به راه‌هاى سلامت، رهنمون مى‌شود و به توفيق خويش، آنان را از تاريكى‌ها به سوى روشنايى بيرون مى‌برد و به راهى راست، هدايتشان مى‌كند.

در اين آيه مباركه اشاره به اين مطلب دارد كه، آدمى در تمام امور زندگانيش نيازمند امنيت است. نيز انسانى كه نمى‌داند چگونه به اهداف خود برسد و يا در هدف خود دچار اشتباه و ترديد شود، در ظلمات است.

«...هذا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَ هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤمِنُونَ»؛⁽²⁾اين [قرآن ]رهنمودى است از طرف پروردگارتان و مايه هدايت و رحمت است براى جمعيّتى كه ايمان مى‌آورند.

«فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا»؛⁽³⁾پس به خدا و پيامبر او و آن نورى كه ما فرو فرستاديم ايمان آوريد.

فرق ميان عليّت و اقتضاء

گفتيم كه «عقل» حجت و جداكننده ميان حق و باطل است. اين حجيت و جداكنندگى به نحو اقتضاء است، نه به نحو عليّت تامه؛ و از قبيل جزئيه طبيعيه است و نه كليّه خارجيّه؛ يعنى در صورت ادراك عقل، آن عقل حجت خواهد بود، نه آن كه عقل دائماً موفق به ادراك مى‌شود. نظير آن كه مى‌گوييم: تركيب كذايى، داروى بيمارى زكام است؛ اين سخن بدان معناست كه داروى مذكور مقتضى شفاى بيمار زكامى است و يا شفاى اكثريت را در پى دارد، نه آن كه حتماً و يقيناً تمام انواع بيمارى زكام را در هر كس و در هر جا معالجه مى‌كند.

حاصل سخن اين كه: حجيّت و مميّزيت عقل در قالب يك قضيه طبيعيه است و نه قضيه عقليه. پس گفته نشود كه اگر عقل نور است و حجّت، چرا گاهى انسان اشتباه مى‌كند، هر چند انسان پاكى باشد (البته اين احتمال خطا در غير معصومان است)، نظير مراجع تقليد، كه نسبت به دنيا زهد مى‌ورزند و به آخرت رغبت دارند، و از خداى تعالى و روز قيامت خوف دارند، اما با اين حال ميان آراء و نظرات فقهيشان اختلاف نظر وجود دارد؟

كه در جواب گفته مى‌شود: حجيت عقل به نحو اقتضاء است و نه به نحو علّيت تامه.

بخش دوم: خداشناسى

اشاره

شناخت خداوند

ضرورت شناخت خدا

مسأله: دانسته شد كه علم و عقل هر دو كاشف مطلق حقايقند، البته در حدود استعداد و به ميزان تحصيل مقدمات آن؛ خداى متعال مى‌فرمايد:

«أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها...»؛⁽¹⁾[خدا] از آسمان آبى فرو فرستاد. پس از هردرّه و رودخانه‌اى به اندازه آنها سيلابى جارى شد.

پر فضيلت‌ترين امرى كه علم از آن پرده بر مى‌دارد و عقل آن را تمييز مى‌دهد، شناخت خداى سبحان البته به مقدار استعدادشان است، لكن شناخت خدا به حقيقت ذاتش هيچ‌گاه حاصل نمى‌شود؛ زيرا محال است كه [موجود] محدود بر نامحدود احاطه پيدا كند، چون مستلزم خُلف و تناقض است، زيرا بايد يا موجودى را كه ابتدا محدود فرض كرده‌ايم پس از آن نامحدود انگاريم و يا موجودى كه نامحدودش فرض كرده‌ايم محدود شماريم، كه اين امر بديهى الاستحاله است.

اگر كسى بپرسد: پس چه سودى در اين شناخت [خدا] است؟ پاسخ اين است كه فوائد زيادى دارد؛ كه از جمله آنها، لذت روحى و دفع ألم روحى است. زيرا حقيقتاً اين گونه است كه علم، لذت آفرين است و درد روحىِ برخاسته از جهل را مى‌زدايد و از آن‌جا كه لذت روحى‌اى بالاتر از آن [لذت علم] و درد روحى‌اى بيش‌تر از نبودش نيست، علم

افضل است.

روايات فراوانى داريم كه به اين معرفت خاص اشاره كرده‌اند كه برخى از آنها را ذكر مى‌كنيم:

امام صادق عليه‌السلام فرمودند:

ما أقْبَحَ بالرَّجُل يَأتي عَلَيْه سَبْعونَ سَنَةٍ أو ثَمانُونَ سَنَةٍ، يَعيشُ في مُلْكِ اللّه و يَأْكُلُ مِنْ نَعِمِهِ، لا يَعْرِفُ اللّه حَقَّ مَعْرِفَتِه؛⁽¹⁾چه زشت است براى مردى كه هفتاد يا هشتاد سال از عمرش بگذرد و در مُلك خدا زندگى كند و از نعمت‌هايش بخورد اما خدا را چنان كه سزاوار شناخت اوست نشناسد.

همچنين آن حضرت عليه‌السلام مى‌فرمايند:

ما أعْلَمُ شَيْئا بَعْدَ المَعْرِفَةِ أفْضَلُ مِنْ هذِهِ الصَّلاة؛⁽²⁾پس از [فضيلت] شناخت [خدا] پر فضيلت‌تر از اين نماز نمى‌شناسم.

فضيلت بى‌همتاى شناخت خدا از آن‌جا دانسته مى‌شود كه در اين روايت در رتبه اوّل دانسته شده است.

اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌فرمايند:

إنَّ أفْضَلَ الفَرائض و أوْجَبَها على الإنسان مَعْرِفَةِ الرَّبِ و الإقْرار لَهُ بالعبُودِيَّة؛⁽³⁾... همانا پرفضيلت‌ترين و واجب‌ترين واجبات بر انسان، معرفت پروردگار و اقرار به بندگى در برابر او است.

كسى به امام صادق عليه‌السلام گفت:

مرا خبر ده كه كدامين اعمال پرفضيلت‌تر است؟ فرمودند: «اين‌كه پرودگارت را يگانه بدانى».

گفت: بزرگ‌ترين گناهان چيست؟ فرمودند: «براى خالق خود شبيه قائل باشى»⁽⁴⁾.

هم چنين در روايت ديگرى فرمودند:

بَعْضُكُم أكْثَر صَلاة مِنْ بَعْضٍ، و بَعْضُكُم أكْثَرُ حَجّا مِنْ بَعْضٍ، و بَعْضكم أكثر صَدَقَة مِنْ بَعْض، و بَعْضكم أكثر صِياما مِنْ بَعْض، و أفْضَلكم أفْضَلكم مَعْرِفة؛⁽¹⁾برخى از شما بيش از برخى ديگر نماز مى‌گزارند و عده‌اى از شما بيش از بعضى ديگر به حج مى‌روند و دسته‌اى بيش از برخى ديگر صدقه مى‌دهند و برخى بيش از بعضى ديگر روزه مى‌دارند و [ليكن ]برترين شما كسى است كه صاحب برترين شناخت به خداى سبحان باشد.

رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله فرمودند:

أفْضَلكم إيمانا أفْضَلكم مَعْرِفَة؛⁽²⁾پرفضيلت‌ترين شما، از حيث ايمان، پرفضيلت‌ترين شما از حيث شناخت [خداى متعال] است.

امام رضا عليه‌السلام نيز فرمودند:

إنَّ أوَّلَ ما افْتَرَضَ اللّه على عِبادِهِ و أوْجَبَ على خَلْقِهِ مَعْرِفَةِ الوحْدانيَّة، قال اللّه تَبارك و تَعالى: «وَ ما قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ»⁽³⁾يقول: ما عَرَفوا اللّه حَقَّ مَعْرِفَتَه؛⁽⁴⁾به يقين اولين چيزى كه خدا بر بندگانش فرض و بر خلقش واجب نمود، شناخت وحدانيت [او] بود؛ خداى تبارك و تعالى فرمود: «خدا را چنان كه سزاوار ارج او است، ارج نگذاشتند»؛ يعنى خدا را آنچنان كه حق معرفت اوست، نشناختند.

روشن است كه مراد از واژه «قدر» آن مقدار است كه هر انسان به حسب توان خويش امكان پيدا مى‌كند؛ چون ظرفيت‌هاى آدميان در همه امور، چه مادى و چه معنوى، از جمله شناخت، گوناگون است؛ اميرمؤمنان على عليه‌السلام در اين باره مى‌فرمايند:

إنَّ هذِهِ القُلوب أوْعَيَة فَخَيْرها أوْعاها؛⁽⁵⁾دلها بمنزله ظروف‌اند، و بهترين آنها نگهدارنده‌ترين آنهاست.

بديهى است كه مراد از قلوب، قلب‌هاى صنوبرين نيستند.⁽⁶⁾

و در حديث ديگرى مى‌فرمايند:

أوَّلُ الدِّين مَعْرِفَتَه؛⁽¹⁾سرآغاز دين شناخت اوست.

امام صادق عليه‌السلام فرمودند:

لا يَقْبَلُ اللّه عَمَلاً إلاّ بِمَعْرِفَةٍ و لا مَعْرِفَةٍ إلاّ بِعَمَل، فَمَنْ عَرَفَ دَلَّتْه المَعْرِفَةُ على العَمَلِ و مَنْ لَمْ يَعْمَل فلا مَعْرفَة لَهُ، ألا إنَّ الإيمان بَعْضَه مِنْ بَعْض؛⁽²⁾خدا هيچ عملى را نمى‌پذيرد جز از روى معرفت و هيچ معرفتى پديد نمى‌آيد مگر به همراه عمل، پس هر كس كه [خداى را] شناخت همان شناختش وى را به عمل راهنمايى مى‌نمايد و هركس اهل عمل نباشد از هيچ معرفتى برخوردار نخواهد بود. همانا اجزاى ايمان به هم مربوطند و از يكديگر [ناشى مى‌شوند].

فتح بن يزيد مى‌گويد از امام كاظم عليه‌السلام درباره حداقلّ معرفت [خدا] پرسيدم؛ فرمودند:

الإقْرارُ بأنَّهُ لا إلهَ غَيْرَهُ و لا شِبْهَ لَهُ و لا نَظير و أنَّه قَديم مُثْبِتٌ مَوْجود غَيْرَ فَقيد و أنَّه لَيْسَ كمِثْلِهِ شَيء؛⁽³⁾اقرار به اين كه خدايى جز او نيست و شبيه و نظيرى ندارد و قديم و ثابت و لايتغير و موجود و در همه جا حاضر است و همانند او چيزى نيست.

محمد بن حكيم مى‌گويد: از امام صادق عليه‌السلام پرسيدم: معرفت، ساخته و پرداخته كيست؟ فرمودند:

مِنْ صُنْعِ اللّه لَيْسَ لِلْعباد فيها صُنْع؛⁽⁴⁾از ساخته و پرداخته‌هاى خداست و بندگان در پديدآوردنش سهمى ندارند.

ابو حمزه مى‌گويد امام باقر عليه‌السلام به من فرمودند:

«تنها كسى خدا را عبادت مى‌كند كه او را مى‌شناسد، لكن كسى كه خدا را نمى‌شناسد تنها او را گمراهانه مى‌پرستد». گفتم: فدايت شوم پس شناخت خدا چيست؟

فرمودند: تصديق خداى عزّوجلّ و تصديق رسولش صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و ولايت على عليه‌السلام و پيروى از او و أئمه هدى عليهم‌السلام و برائت جستن به سوى خداى عزّوجلّ از دشمنانشان. اين گونه خداى

عزّوجلّ شناخته مى‌شود».⁽¹⁾

رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله فرمودند:

قُسِّمَ العَقْل عَلى ثَلاثَة أجْزاء فَمَنْ كانَتْ فيه كَمُلَ عَقْلُه و مَنْ لَمْ تَكُن فيه فَلا عَقْل لَهُ: حُسْن المَعْرِفَة باللّه عزَّوجلَّ، و حُسْنُ الطّاعَةِ لَه، و حُسْن البَصيرةِ على أمْرِه؛⁽²⁾عقل به سه جزء تقسيم شده است، لذا اگر [همه اين اجزا] در كسى باشد عقلش كامل مى‌گردد و آن كس كه [هيچ جزئى از آن] در او نباشد از عقلى برخوردار نيست: شناخت نيك به خداى عزّوجلّ، طاعت نيك از او و بصيرت نيك نسبت به كار او.

هم چنين فرمودند:

إنَّ مِنْ دعامَةِ البَيْت أساسه و دَعامة الدِّين المَعْرِفَة باللّه تَعالى و اليقين بتَوْحيده و العَقْل القامِع؛⁽³⁾به يقين يكى از پايه‌هاى خانه پِى آن است و پِى خانه دين، شناخت خداى تعالى و يقين به يگانگى او و عقل بازدارنده [از معصيت او] است.

اميرمؤمنان على عليه‌السلام مى‌فرمايند:

المَعْرِفَةُ نُورُ القَلْبِ؛⁽⁴⁾معرفت، نور قلب است.

المَعْرِفَةُ الفَوْزُ بالقُدْس؛⁽⁵⁾معرفت، دستيابى به قداست است.

المَعْرِفَةُ بُرهانُ [بُنْيان النُبْل] الفَضْل؛⁽⁶⁾معرفت، دليل بزرگوارى و فضل است.

العِلْم لِقاحُ المَعْرِفَة؛⁽⁷⁾علم بارورى معرفت است.

لقاحُ المَعْرِفَةِ دِراسَةُ العِلْم؛⁽⁸⁾بارورى معرفت فراگيرى علم است.

ثَمَرَةُ المَعْرِفَةِ العُزوف عَنِ دارِ الفَناء؛⁽⁹⁾ميوه معرفت، اِعراض از دار فناست.

يَسيرُ المَعْرِفَةِ يُوجِبُ الزُّهد في الدُّنيا؛⁽¹⁰⁾اندكى معرفت، موجب زهد ورزيدن در دنياست.

العِلْمُ أوَّلُ دَليلٍ و المَعْرِفَةُ آخر نَهايَة؛⁽¹⁾علم اولين راهنما و معرفت، نهايت [آن ]است.

غايَةُ المَعْرِفَةِ الخَشْيَة؛⁽²⁾نتيجه معرفت خشيت [از خدا] است.

حِفْظُ الدِّين ثَمَرَةُ المَعْرِفَة و رَأسُ الحِكْمَة؛⁽³⁾حفظ دين، ميوه معرفت و رأس حكمت است.

و روايات بسيار ديگرى در اين باره.

شناخت رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و اهل بيتش عليهم‌السلام

پس از شناخت خداى عزّوجلّ، نوبت به شناخت رسول خدا صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله و أولياى طاهرينش عليهم‌السلاممى‌رسد؛ ابوبصير از امام صادق عليه‌السلام نقل مى‌كند كه:

در تفسير آيه شريفه «وَ مَنْ يُؤتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً»⁽⁴⁾«و به هركس دانش داده شود، به يقين، خير فراوانى داده شده است»؛ حضرت عليه‌السلام فرمودند: طاعَةُ اللّه و مَعْرِفَةُ الإمام⁽⁵⁾[منظور از حكمت] طاعت خدا و شناخت امام است.

امام صادق عليه‌السلام نقل مى‌كنند كه پدرش امام باقر عليه‌السلام فرمودند:

«ابوعبداللّه جدلى بر اميرالمؤنين على عليه‌السلام وارد شد. حضرت [به او] فرمودند: اى ابا عبداللّه! نمى‌خواهى درباره اين سخن خدا به تو خبرى بدهم كه فرمود: «مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ * وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاّ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»؛⁽⁶⁾هر كسى نيكى به ميان آورد، پاداشى بهتر از آن خواهد داشت و آنان از هراس آن روز در امانند. و هركس بدى به ميان آورد، به رو در آتش [دوزخ ]سرنگون شوند؛ آيا جز آنچه مى‌كرديد سزا داده مى‌شويد؟!

گفت: بله، يا اميرالمؤنين! فدايت گردم. حضرت فرمودند: نيكى و حسنه، شناخت ولايت و محبت ما اهل بيت؛ و بدى، انكار ولايت و بغض و دشمنى به ما اهل بيت است؛ سپس امام

همان آيه را برايش تلاوت فرمودند.⁽¹⁾امام باقر عليه‌السلام نيز مى‌فرمايند:

...إنَّما كُلِّفَ النّاس ثَلاثَة: مَعْرِفَةُ الأئمّة، و التسليم لَهُم فيما وَرَدَ عَلَيْهم، و الرَدُّ إلَيْهِم فيما اخْتَلَفوا فيهِ؛⁽²⁾مردم تنها به سه كار تكليف شده‌اند: شناخت ائمه[ عليهم‌السلام]، تسليم در مقابل آنان در مورد آن‌چه بر آنها وارد شده و ارجاع مسائل مورد اختلاف به ايشان.

فايده شناخت خدا

اگر سؤال شود كه چرا خدا، شناخت [خويش] را، در عين بى‌نيازى او از آن، واجب كرده است؟ و چه اشكال دارد كه آدمى بى‌معرفت باشد، درست مانند چهارپايان! و ضررى از اين ناحيه متوجه خدا نمى‌شود!

پاسخ اين است كه اين امر واجب، نظير ساير واجبات، براى كمال يافتن خود آدمى ضرورت دارد و اتّفاقاً امر به آن، لطفى از ناحيه خدا محسوب مى‌شود.

در مورد پيامدهاى سلبى و ايجابى آن از حيث ثواب و عقاب نيز بايد گفت: از آن‌جا كه هر پديده باپديده يا پديده‌هاى خاصى تناسب وسنخيّت دارد؛ مثلاً نور با خورشيد و گرمى با آتش هم سنخ و متناسبند، لذا آنچه با جاهل عامد در تناسب است آتش [دوزخ] و آنچه با عالمِ عامل در تناسب است بهشت و آنچه متناسب با جاهل غيرعامد است برخوردارى از فرصت ديگرى براى امتحان در جهان آخرت است و اينها همه از مصاديق سنخيّت‌اند.

ضمناً ساير موجودات غير انسانى نيز، گاه بهره‌مند از حصه‌اى از معرفتند؛ خداى سبحان در اين باره مى‌فرمايد:

«تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً»؛⁽³⁾آسمان‌هاى هفت گانه و زمين و هركس كه در

آنهاست او را تسبيح مى‌گويند، و هيچ چيز نيست مگر اينكه تسبيح و حمد او مى‌گويد؛ ولى شما تسبيح آنها را در نمى‌يابيد؛ به راستى كه او همواره بردبار [و] آمرزنده است.

و مى‌فرمايد:

«ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَ هِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ»؛⁽¹⁾سپس به آفرينش آسمان پرداخت، در حالى كه به صورت دود بود؛ پس به آن و به زمين دستور داد: به وجود آييد [و شكل گيريد]، خواه از روى اطاعت و خواه اكراه! آنها گفتند: ما از روى طاعت مى‌آييم [و شكل مى‌گيريم].

امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايند:

... و قومى به داشتن دستان توصيفش كردند و گفتند: «يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ»⁽²⁾] =دست خدا (با زنجير) بسته است]. قومى او را به داشتن دو پا توصيف نمودند وگفتند: او پايش را بر صخره بيت المقدس گذاشت و از آن‌جا به سوى آسمان بالا رفت. قومى او را به داشتن انگشتان توصيف كرده و گفتند: محمد [ صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله ] گفت: همانا من خنكاى انگشتانش را بر روى قلبم احساس كردم؛ آن گاه او اين صفات را از خود نقض فرمود: «فَسُبْحانَ اللّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمّا يَصِفُونَ»؛⁽³⁾«پس منزّه است خدا، پروردگار عرش، از آنچه وصف مى‌كنند.» پروردگار عرش يعنى پروردگارى كه عالى‌ترين مثال كمال است و از آنچه بدان تمثيلش مى‌كنند منزه است.

«وَ لِلّهِ الْمَثَلُ الأَعْلى»؛⁽⁴⁾«و بهترين وصف از آن خداست». خدايى كه چيزى شبيه او نيست، نه به وصف مى‌آيد و نه به وَهْم، كسى است كه برايش صفات عالى است.⁽⁵⁾

و نيز فرمودند:

و العَرْش هُو العِلْمُ الذي لا يَقْدر أحَدٌ قَدْرَه؛⁽⁶⁾عرش [خدا] همان علمى [علم خدا ]است كه

احدى قدرش را نمى‌داند.

اين مطلب امرى واضح است؛ چون هيچ كس قادر به شناخت صفات خداى سبحان نيست؛ نه حدودش را و نه خصوصياتش را. آرى، ذات خدا و صفات او نامحدود است و انسان محدود، كه هرچند بزرگ باشد باز هم محدود است و او را ياراى احاطه و اشراف بر ذات و صفات نامحدود او نيست.

جاثليق از اميرمؤمنان على عليه‌السلام مى‌پرسد:

مرا از خدا خبر ده كه آيا او عرش را حمل مى‌كند يا عرش حامل او است؟ حضرت فرمودند: خداى عزّوجلّ حامل عرش و آسمان‌ها و زمين‌ها و آنچه درون و ميان آن دو است مى‌باشد و آن [عرش] علمى است كه خدا آن را بر دوش حاملانش نهاده...؛ تا آن‌كه فرمودند: پس كسانى كه عرشِ او را حمل مى‌كنند عالمانند و آنان كسانى هستند كه خدا، علمش را بر دوش آنان گذارده؛ تا آن‌كه فرمودند: پس چگونه عرش خدا را حمل كنند در حالى كه قلب‌هايشان به سبب حيات او حيات يافته و به سبب نور او به شناختش راه پيدا كرده‌اند.⁽¹⁾

صفات خدا

صفات ثبوتيّه و سلبيّه

اشاره

مسأله: صفات خداى متعال دو قسم است: «ثبوتى» و «سلبى»؛ كه علاوه بر اثبات آنها از طريق كتاب و سنّت، عقل نيز مستقلاًّ بدان حكم مى‌كند.

اكنون به اختصار، برخى از اين صفات و آن‌چه را بر خالقيت او نسبت به تمامى موجودات دلالت مى‌كند ذكر مى‌كنيم:

صفات ثبوتيّه

1. «مختار» است

اختيار داشتن يكى از صفات ثبوتى است. بر اساس اين صفت، خداى سبحان در افعال خويش مختار است؛ اگر بخواهد انجامشان مى‌دهد و اگر بخواهد تركشان مى‌كند. او در انجام افعال خويش مانند آتش در احراق و خورشيد در نورافشانى، فاعلِ موجَب (مجبور) و مضطر نيست؛ قرآن در اين باره مى‌فرمايد:

«وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَآءُ وَ يَخْتَارُ...»؛⁽¹⁾و پروردگار تو هر چه را بخواهد مى‌آفريند و برمى‌گزيند.

«... وَ يَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَآءُ»؛⁽²⁾و خدا هر چه بخواهد [و مصلحت بداند] انجام مى‌دهد.

«... كَذَ لِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَآءُ»؛⁽¹⁾[كار پروردگار] چنين است. خدا هرچه بخواهد انجام مى‌دهد.

«... إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ»؛⁽²⁾خدا هر چه را بخواهد انجام مى‌دهد.

امام صادق عليه‌السلام نيز مى‌فرمايند:

إنَّ اللّه تَعالى لَهُ الخيرة يَخْتار مَنْ يَشاء مِمَّنْ يَشاء؛⁽³⁾به يقين خداى تعالى اختيار دارد، هر كس را كه بخواهد از هر كس برمى‌گزيند.

هم‌چنين امام كاظم عليه‌السلام مى‌فرمايند:

إنَّ اللّه يَفْعَلُ ما يَشاء؛⁽⁴⁾خدا هر كارى را كه بخواهد انجام مى‌دهد.

2. «عالم و حكيم» است

خدا، عالم و حكيم است؛ قرآن، در اين باره مى‌فرمايد:

«...وَ اللّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ»؛⁽⁵⁾و خدا داناى حكيم است.

«...وَ اللّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ»؛⁽⁶⁾و خدا به هر چيزى داناست.

«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الاْءِنْسانَ وَ نَعْلَمُ ما تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ»؛⁽⁷⁾و ما انسان را آفريده‌ايم و مى‌دانيم كه نفس او چه وسوسه‌اى به او مى‌كند، و ما از شاهرگ [او] به او نزديك‌تريم.

«أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ»؛⁽⁸⁾آيا كسى كه آفريده است نمى‌داند؟ با اينكه او خود باريك‌بين آگاه است.

اميرالمؤنين على عليه‌السلام نيز در خطبه‌اى مى‌فرمايند:

وَ هُو الحَكيمُ العَليمُ أتْقَنَ ما أرادَ خَلْقَهُ مِنَ الأشْياء كُلِّها بِلا مِثالٍ سَبَقَ إلَيْه و لا لُغُوبٍ دَخَلَ

عَلَيْه في خَلْقِ ما خلق لَدَيْه؛⁽¹⁾او آن فرزانه داناست، آنچه را اراده كرده بود بيافريند، در كمال استوارى پديد آورد، بى‌آن كه مانندى پيش از او باشد و بى آن كه در آفرينش آنچه در نزدش آفريده شد، واماندگى و خستگى و رنجى به او برسد.

3. «سميع و بصير» است

خداى متعال شنوا و بينا است؛ در قرآن مى‌فرمايد:

«...إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ»؛⁽²⁾چرا كه او شنواى بيناست.

«...إِنَّ اللّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ»؛⁽³⁾خدا شنواى بيناست.

«...فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ »؛⁽⁴⁾پس به خدا پناه بر، زيرا او خود شنواى بيناست.

«...إِنَّ اللّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ»؛⁽⁵⁾خداست كه خود شنواى بيناست.

«...لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ»؛⁽⁶⁾هيچ چيز همانند او نيست و او شنواى بيناست.

هشام بن حكم روايت مى‌كند كه:

زنديقى از امام صادق عليه‌السلام پرسيد: آيا تو معتقدى كه او شنوا و بيناست؟ حضرت فرمودند:

هو سَميعٌ بَصيرٌ، سَميعٌ بغَيْرِ جارِحَةٍ و بَصيرٌ بغَيْر آلَةٍ، بَلْ يَسْمَعُ بنَفْسِهِ و يَبْصِرُ بنَفْسِه؛⁽⁷⁾او شنوا و بيناست؛ شنواست امّا بدون عضو [گوش]، و بيناست بدون ابزار [چشم]، بلكه [به ذات] خود مى‌شنود و خود مى‌بيند.

امام رضا عليه‌السلام نيز مى‌فرمايند:

أوَّلُ عِبادَةُ اللّه مَعْرِفَته - إلى أنْ قال: - سَميعٌ لا بآلةٍ، بَصيرٌ لا بأداة؛⁽⁸⁾سرلوحه پرستش خدا شناخت او است؛ - تا آن‌كه فرمودند: - شنواست نه با ابزار [گوش] و بيناست نه با وسيله [چشم].

همچنين در پاسخ به يكى از زنادقه نيز مى‌فرمايند:

... او شنواست؛ چه اينكه اصوات آفريدگانش كه ميان عرش و زمينند، از ذرّه و بزرگ‌تر از آن، در خشكى و دريا، از او پنهان نمى‌ماند و زبان‌هاى [گوناگون] آنها بر او مشتبه نمى‌گردد بدين علت است كه مى‌گوييم: او شنواست، نه با گوش و بيناست، نه با چشم؛ چون ردّ مورچه‌اى سياه را در شبى تيره بر روى صخره‌اى سياه و نيز راه‌رفتن بى‌صداى مورچگان را در شبى بسيار تاريك و نيز سود و زيان و جفت‌گيرى و زاد و ولد و نسل آنها را مى‌بيند؛ و بدين سبب است كه مى‌گوييم: او بيناست، نه مانند ديدن مخلوقاتش.⁽¹⁾

4. «قديم» است

خداى متعال «قديم و أزلى و أبدى» است؛ قرآن مى‌فرمايد:

«وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ»؛⁽²⁾و هرگز كسى بر ما پيشى نمى‌گيرد.

«هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْأَخِرُ...»؛⁽³⁾اوست اوّل و آخر.

اميرالمؤمنين على عليه‌السلام نيز مى‌فرمايند:

إنَّما يُقال مَتى كانَ لما لَمْ يَكُن، فأمّا ما كانَ فلا يُقال مَتى كان، كانَ قَبْلَ القَبْلِ بلا قَبْل و بَعْدَ البَعْدِ بلا بَعْد؛⁽⁴⁾تنها درباره موجودى كه قبلاً نبوده، مى‌توان گفت چه هنگام پديد آمد، امّا اين سؤال را درباره موجودى كه از گذشته وجود داشته نمى‌توان كرد. او پيش از پيش بوده بدون آن كه [دوران] پيش [از وجودى برايش] باشد و پس از پس نيز خواهد بود بدون آن كه [دوران ]پس [از وجودى برايش] باشد.

امام باقر عليه‌السلام نيز در پاسخ به اين پرسش كه خداى متعال كى به وجود آمده، فرمودند:

مَتَى لَمْ يَكُن حَتّى أُخْبِرُكَ مَتى كان؛⁽⁵⁾كى نبوده [تا نوبت به آن برسد] كه تو را خبر دهم كه چه وقت به وجود آمده است؟!.

5. «حىّ» است

حىّ بودن خداى سبحان به معناى ميّت نبودن او است، البته نه حياتى از سنخ حيات ما (ممكنات) بلكه حياتى كه عين ذات او است؛ قرآن مى‌فرمايد:

«...هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ»؛⁽¹⁾او زنده و بر پا دارنده است.

«وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ...»؛⁽²⁾و چهره‌ها براى آن [خداى] زنده پاينده خضوع مى‌كنند.

«وَ تَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ»؛⁽³⁾و بر آن زنده كه نمى‌ميرد توكل كن.

ابوبصير مى‌گويد كه امام صادق عليه‌السلام صندوقچه‌اى آوردند و برگه‌اى از آن بيرون آورد كه در آن [نوشته] بود:

سُبحان الواحِد الذي لا إله غَيْره القَديم المُبْدِئ الذى لا بَدْء لَهُ، الدَّائمُ الذي لا نَفادَ له، الحَي الذي لايمُوت، الخالق ما يُرى و ما لايُرى، العالِم كل شَيْء بِغَيْر تَعْليم، ذلك اللّه الذي لا شَريكَ لَهُ؛⁽⁴⁾منزه است آن يگانه‌اى كه خدايى جز او نيست، آن بى‌آغازِ آغازگر [آفرينش]، آن‌كه آغاز ندارد، آن دائمى كه فنا ندارد، زنده‌اى كه نمى‌ميرد، آفريننده ديدنى‌ها و ناديدنى‌ها، آن داناى بى‌تعليمِ همه چيز، آن خدايى كه انبازى ندارد.

6. «مُدرك» است

خداى متعال مُدرك (ادراك كننده) است نه مانند ما كه براى ادراك محتاج وسيله و ابزاريم (مانند چشم براى ديدن و...) بلكه ذاتاً مُدرك است؛ خداى سبحان مى‌فرمايد:

«لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ»؛⁽⁵⁾چشم‌ها او را در نمى‌يابند و اوست كه ديدگان را در مى‌يابد، و او لطيف و آگاه است.

امام رضا عليه‌السلام در تفسير آيه فوق مى‌فرمايند:

فَهُو لا تُدْرِكَهُ الأوْهام و هُو يُدْرِكُ الأوْهام؛⁽⁶⁾پس خاطرها او را در نيابند، و او است كه

خاطرها را درمى‌يابد.

همچنين مى‌فرمايند:

أوَّلُ عِبادَة اللّه مَعْرِفَته - إلى أنْ قال: - مُدْرك لابِمَجَسة؛⁽¹⁾سرلوحه عبادت خدا شناخت او است - تا آن‌كه فرمودند: - او مدرك است [لكن] نه با ابزار.

امام سجاد عليه‌السلام در دعاى قنوت خويش مى‌فرمودند:

فأنت المدرك غير المَدرك؛⁽²⁾پس تو آن دريابنده نادريافته‌اى.

امام صادق عليه‌السلام نيز در دعايى مى‌فرمايند:

يا اللّه الطَّالِب المُدْرِك؛⁽³⁾اى خداى طالب و مُدرِك.

7. «تصميم گيرنده و ناخوش دارنده» است

خداى سبحان تصميم گيرنده و ناخوش دارنده است؛ يعنى براى انجام افعال خود تصميم مى‌گيرد و اين افعال با اختيار از او صادر مى‌شود و نيز برخى امور را ناخوش مى‌دارد و از نظر تكوينى آنها را نمى‌آفريند؛ همانطور خواهان طاعت مخلوقات خود و ناخوش دارنده معاصى آنهاست، لذا از نظر تشريعى به واجبات و مستحبات فرمان مى‌دهد و از محرّمات و مكروهات نهى مى‌نمايد؛ خداى متعال در قرآن مى‌فرمايد:

«... إِنَّما يُرِيدُ اللّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً»؛⁽⁴⁾خدا فقط مى‌خواهد آلودگى را از شما اهل بيت بزدايد. و شما را پاك و پاكيزه گرداند.

«...يُرِيدُ اللّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ»؛⁽⁵⁾خدا، راحتى‌تان را مى‌خواهد، نه زحمت شما را.

«إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»؛⁽⁶⁾چون به چيزى اراده فرمايد، كارش اين پس كه مى‌گويد: موجود باش! پس [بى‌درنگ] موجود مى‌شود.

«وَ لا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَ أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا»؛⁽¹⁾و اموال و فرزندانشان تو را به شگفت نيندازد [اين براى آنها نعمت نيست؛ بلكه ]خدا مى‌خواهد آنها را به اين وسيله در دنيا عذاب كند.

«إِنَّ رَبَّكَ فَعّالٌ لِما يُرِيدُ»؛⁽²⁾پروردگارت هر چه را بخواهد انجام مى‌دهد.

«...إِنَّ اللّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ»؛⁽³⁾خدا هر چه را اراده كند انجام مى‌دهد.

«وَ أَنَّ اللّهَ يَهْدِي مَنْ يُرِيدُ»؛⁽⁴⁾و خدا هر كس را بخواهد هدايت مى‌كند.

«وَ لكِنَّ اللّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الإِيمانَ وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَ كَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْيانَ»؛⁽⁵⁾ولى خدا ايمان را محبوب شما قرار داده و آن را در دل‌هايتان زينت بخشيده و كفر و فسق و گناه را منفورتان قرار داده است.

«كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً»؛⁽⁶⁾همه اينها گناهش نزد پروردگار تو ناپسند است.

امام رضا عليه‌السلام مى‌فرمايند:

أمّا الطّاعات فإرادَةُ اللّه تَعالى و مَشِيَّته فيها: الأمر بها و الرِّضا لَها و المُعاونَةُ عليها، و إرادته و مشيته في المعاصي: النهي عنها و السخط لها و الخذلان عليها؛⁽⁷⁾اراده و مشيّت خدا در طاعت عبارت است از: امر او و رضايت او بدانها و ياريش بر آنها. و اراده و مشيّتش در معاصى عبارت است از: نهى او از آنها و خشم گرفتن بر آنها و به خود واگذار كردن [معصيت كار] به خاطر [ارتكاب] آنها.

امام صادق عليه‌السلام نيز مى‌فرمايند:

و هُوَ مُتَعال نافِذُ الإرادةَ و المشيئة فَعَّالٌ لِما يَشاء؛⁽⁸⁾او بلند مرتبه، عينيّت بخش اراده و خواست خود و انجام دهنده هر كارى است كه بخواهد.

8. «متكلم» است

خداى متعال، متكلم است؛ و تكلم او بدين معناست كه اصوات را در شيئى ايجاد مى‌كند مانند درخت، هوا و نظاير آن؛ در قرآن مى‌فرمايد:

«وَ كَلَّمَ اللّهُ مُوسى تَكْلِيماً»؛⁽¹⁾و خدا با موسى آشكارا سخن گفت.

«...مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللّهُ»؛⁽²⁾برخى از آنها، خدا با او سخن مى‌گفت.

«وَ ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللّهُ إِلاّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ...»؛⁽³⁾و شايسته هيچ انسانى نيست كه خدا با او سخن گويد، مگر [از راه] وحى يا از پشت حجاب.

اميرمؤمنان على عليه‌السلام مى‌فرمايند:

متكلِّم لا بِرَوَيَّة⁽⁴⁾گوياست نه به نيروى تفكر و انديشه.

9. «صادق» است

خدا راست‌گو است و مطلقاً دروغ در او راه ندارد [يعنى محال است كه از او دروغى سر بزند]؛ زيرا دروغ گفتن يا برخاسته از نفسى است كه به زشتى بر مى‌انگيزاند و يا برخاسته از ناتوانى و يا بدطينتى است، و خداى سبحان از تمام اينها مبرّا و منزّه است. خود در قرآن مى‌فرمايد:

«وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّهِ حَدِيثاً»؛⁽⁵⁾و راستگوتر از خدا در سخن كيست؟

«وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّهِ قِيلاً»؛⁽⁶⁾و كيست كه در گفتار و وعده‌هايش، از خدا راستگوتر است؟ اينها بخشى از صفات ثبوتيه خداى متعال بود كه بيان شد، البته صفات ثبوتيه ديگرى نيز هست كه براى مثال در آيات ذيل به برخى از آنها اشاره شده است:

«هُوَ اللّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الأَسْماءُ الْحُسْنى»؛⁽⁷⁾او خدايى است خالق، آفريننده‌اى

بى‌سابقه، و صورتگرى [بى‌نظير]؛ براى او نام‌هاى نيك است... .

«... وَ هُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ»؛⁽¹⁾و اوست مهربانِ آمرزنده.

«...وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»؛⁽²⁾و او بر همه چيز تواناست.

«... وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ»؛⁽³⁾و او باريك‌بينِ آگاه است.

در دعاى جوشن كبير كه حضرت امام زين العابدين عليه‌السلام آن را از پدران گراميش عليهم‌السلام و ايشان از پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌و‌آله روايت مى‌كنند نيز مى‌خوانيم:

أسألك باسمك يااللّه يارحمن يارحيم ياكريم يامقيم ياعظيم ياقديم ياعليم ياحليم ياحكيم.⁽⁴⁾و نيز مى‌خوانيم:

أسألك باسمك ياكافي ياشافي ياوافي يامعافي ياهادي ياداعي ياقاضي ياراضي ياعالي ياباقي.⁽⁵⁾اميرالمؤنين عليه‌السلام نيز مى‌فرمايند:

الحمد للّه الواحد الأحد؛⁽⁶⁾ستايش از آن خداست كه يگانه بسيط است.

بحث در اين باب گسترده است. و اگر كسى بخواهد تمامى آيات و روايات متعلق به صفات ثبوتيه را يك‌جا گرد آورد، كتابى مفصل مى‌شود. اين كتاب را گنجايش آن نيست و تفصيل آن را بايد در علم كلام جستجو نمود.

صفات سلبيّه

علاوه بر عقل، آيات و رواياتى وجود دارند كه بر صفات سلبى خداى متعال دلالت مى‌كنند؛ از آن جمله:

«فَسُبْحانَ اللّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمّا يَصِفُونَ»؛⁽¹⁾منزه است خداى پروردگار عرش، از آنچه وصف مى‌كنند.

«وَ ما قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ»؛⁽²⁾و خدا را آنچنان كه بايد به بزرگى نشناختند.

«سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمّا يَصِفُونَ»؛⁽³⁾منزه است پروردگار آسمان‌ها و زمين، پروردگار عرش، از توصيفى كه آنها مى‌كنند!.

«لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ»؛⁽⁴⁾چشم‌ها او را نمى‌بينند؛ ولى او همه چشم‌ها را مى‌بيند.

«لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ»؛⁽⁵⁾هيچ چيز همانند او نيست و اوست شنواى بينا.

«سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمّا يَصِفُونَ »؛⁽⁶⁾منزه است پروردگار تو، پروردگار شكوهمند، از آنچه آنان توصيف مى‌كنند.

برخى از رواياتِ مربوطه نيز به شرح زيرند:

امام صادق عليه‌السلام درباره آيه شريفه: «لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ» فرمودند:

إحاطة الوهم؛⁽⁷⁾[منظور] احاطه خاطر است.

ابوهاشم جعفرى مى‌گويد: از امام رضا عليه‌السلام پرسيدم:

آيا خدا را مى‌توان توصيف كرد؟ فرمودند: مگر قرآن نمى‌خوانى؟ گفتم: چرا. فرمودند: آيا اين سخن خداى متعال را نخوانده‌اى [كه فرمود]: «لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ»گفتم: چرا. فرمودند: پس معناى واژه «الأبصار» را مى‌دانى؟ گفتم: آرى. فرمودند: معنايش چيست؟ گفتم: چشمان سر. امام فرمودند: إنَّ أوْهام القُلوبِ أكْثَر مِنْ أبْصارِ العُيون، فَهُو لا تُدْرِكَهُ الأوْهام و هُو يُدرِكُ الأوْهام؛⁽⁸⁾همانا خاطره‌هاى دل‌ها بيش از چشمان سر است و خاطره‌ها او را در نمى‌يابند و او است كه خاطره‌ها را درمى‌يابد.

امام صادق عليه‌السلام نيز مى‌فرمودند:

الحَمْد للّه الذي لايُحس و لايُجَس و لايُمَس و لايُدْرك بالحواسِّ الخَمْس؛⁽¹⁾ستايش خداى را كه با حواس پنج‌گانه، احساس و لمس و دريافته نمى‌شود.

امام رضا عليه‌السلام نيز مى‌فرمايند:

لاتضبطه العقول، و لاتَبْلَغه الأوهام، و لاتُدْرِكه الأبصار، و لايُحيطُ بِهِ مقدار، عَجَزَت دُونَهُ العبارة، و كلَّت دونه الأبصار، و ضَلَّ فيه تَصاريفُ الصِّفات؛⁽²⁾عقول [مردم] نمى‌تواند او را در حيطه علم خود قرار دهد و خاطرهايشان بدان نمى‌رسد و هيچ كس او را احاطه [و محدود] نمى‌كند. تعبير از توصيف او عاجز و چشم‌ها از ديدن او ناتوان است و توصيف‌ها درباره‌اش سرگردان‌اند و به جايى ره نمى‌برند.

امام صادق عليه‌السلام نيز مى‌فرمايند:

من شبّه اللّه بخلقه فهو مشرك، إن اللّه تبارك و تعالى لا يُشبه شيئاً و لا يُشبهَهُ شيء، و كلّ ما وَقع في الوَهم فَهو بخلافه؛⁽³⁾هركس خدا را به مخلوقاتش شبيه بداند مشرك است، حقيقتاً خدا به هيچ چيز شباهت ندارد و نيز هيچ چيزى بدو شبيه نيست و هر چه در خاطره‌ها نسبت به او خطور مى‌كند بر خلاف آن مى‌باشد.

هم چنين در جايى ديگر مى‌فرمايند:

مَن عَبد اللّه بالتوهّم فقد كفر؛⁽⁴⁾هر كه با به وهم درآوردن [خدا]، عبادت خدا كند به تحقيق كافر شده است.

امام سجاد عليه‌السلام در «مناجات العارفين» مى‌فرمايند:

و لَم تَجعل لِلخَلق طَريقاً إلى مَعرفتك إلاّ بالعجز عن معرفتك؛⁽⁵⁾براى مخلوقات به منظور شناخت خود راهى جز ناتوانى از شناخت قرار ندادى.

يعنى خود عقل مى‌داند كه براى شناخت خداى سبحان تمكن ندارد؛ چون محال است موجود محدود بر نامحدود احاطه پيدا كند.

اميرالمؤنين عليه‌السلام مى‌فرمايند:

مَن تَفكّر في ذات اللّه ألْحد؛⁽¹⁾هر كه در ذات خدا بينديشد از دين بيرون شده است.

و مى‌فرمايند:

مَن فكّر في ذات اللّه تَزَنْدَق؛⁽²⁾هر كه در ذات خدا بينديشد زنديق [و خارج از دين شده] است.

امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايند: