تاریخ مجاهدات پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله وسلم

مشخصات کتاب

سرشناسه : صفائی حایری، عباس، 1285 - 1357.

عنوان و نام پديدآور : تاريخ مجاهدات پیامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله‌وسلم/تاریخ پیامبر اسلام صلی‌الله علیه و آله / نگارش عباس صفایی حائری قمی (ره) ؛ تحقیق، تصحیح و ویرایش واحد تحقیقات مسجد مقدس جمکران.

مشخصات نشر : قم : مسجد مقدس جمکران ، 1381.

مشخصات ظاهری : 3ج (در 2 مجلد)

شابک : 60000 ریال : دوره : 964-6705-79-0 ؛ 65000 ریال (دوره، چاپ سوم) ؛ ج. 1، 2 : 964-6705-54-5 ؛ 65000ریال ( ج.1،چاپ دوم ) ؛ 65000ریال ( ج.2، چاپ دوم ) ؛ ج. 3 : 964-6705-78-2 ؛ 175000ریال: ج. 3، چاپ چهارم: 978-964-6705-78-4

يادداشت : ج. 1 و 2 (چاپ دوم: 1384).

يادداشت : ج. 1 و 2 (چاپ سوم: بهار 1385).

يادداشت : ج. 3 (چاپ سوم: 1385).

يادداشت : ج. 3 (چاپ چهارم: بهار 1388)

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. 1 ، 2. تاریخ شخصیت و صفات پیغمبر اکرم صلی و علیه و آله. .-- ج. 3. تاریخ مجاهدات پیغمبر اکرم صلی الله و علیه و آله: مبارزات دشمنان حق و چگونگی غلبه حق بر باطل.

موضوع : محمد (ص)، پیامبر اسلام، 53 قبل از هجرت - 11ق. -- سرگذشتنامه

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم). واحد تحقیقات

رده بندی کنگره : BP22/9/ص‌66ت‌2 1381

رده بندی دیویی : 297/93

شماره کتابشناسی ملی : م‌82-7237

اطلاعات رکورد کتابشناسی : ركورد كامل

اشاره

تاريخ مجاهدات پيغمبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم

«مبارزات دشمنان خدا و چگونگى غلبه حق بر باطل»

مؤلف: آية اللّه شيخ عبّاس صفايى حائرى قمى رحمه‌الله

تحقيق، تصحيح، ويراستارى: واحد تحقيقات مسجد مقدس جمكران

ناشر: انتشارات مسجد مقدّس جمكران

تاريخ نشر: تابستان 81

نوبت چاپ: اول

چاپ: نگين

حروفچينى و صفحه آرايى: واحد كامپيوتر مسجد مقدّس جمكران

تيراژ: 5000 دوره

قيمت دوره: 6000 تومان

شابك: 2 - 78 - 6705 - 964

شابك دوره: 0 - 79 - 6705 - 964

مركز پخش: انتشارات مسجد مقدّس جمكران

فروشگاه بزرگ كتاب واقع در صحن مسجد مقدّس جمكران

تلفاكس: 7253340 - 0251

همراه: 09112519929

«حق چاپ براى ناشر محفوظ است»

فهرست

مقدّمه مؤلف ··· 13

كتاب مشركين - 15

تأثير استهزا و مراتب آن ··· 18

سرّ اكتفاى مشركين به استهزا و تحريك اطفال ··· 24

استقامت پيغمبر و حمايت ابوطالب از او ··· 27

سبب اسلام حمزه ··· 30

مسلمان شدن ابوطالب و سرّ عدم تظاهر عملى او به اسلام ··· 32

دعوت پيغمبر از قبايل و سفر به طائف ··· 34

سبب استهزاى قريش به پيغمبر ··· 36

استهزاى مشركين درباره توحيد ··· 37

پاسخ‌هاى قرآن به اعتراض قريش ··· 38

استهزاى مشركين درباره نبوت پيغمبراكرم ··· 49

چرا قرآن بر يكى از دو مرد شهر مكه و طائف نازل نشد؟! ··· 54

دو اعتراض ديگر ··· 57

استهزاى مشركين درباره قرآن ··· 63

استهزاى مشركين درباره معاد ··· 66

نقل كلام سه نفر از بزرگان و قضاوت درباره آنها ··· 74

نظر ما درباره كلام محمّد بن اسحاق ··· 76

اعتراض ما به طبرى ··· 80

اعتراض ما به عبد اللّه عاص ··· 82

كلام على علیه‌السلام درباره شعب ابوطالب ··· 85

قطع روابط قريش با بنى هاشم ··· 87

رفتن ابوطالب به شعب ··· 88

شدت يافتن امر بر محاصره شدگان ··· 90

ارتزاق محصورين ··· 91

ثروت خديجه و نقش آن در حفظ پيامبر و ترويج اسلام ··· 92

سرّ نهى پيغمبر از كشتن بنى هاشم ··· 95

چرا منافقين، ابوطالب را تكفير كردند؟ ··· 97

آزار كفار قريش تنها به مسلمانان غير قريشى بود ··· 98

مدت محاصره ··· 100

چرا در ميان قريش اختلاف افتاد؟ ··· 102

قضاوت در قضيه ··· 105

علت تحريف قصه و كتمان كردن معجزه پيغمبر ··· 110

وفات و خدمات ابوطالب و حمايت ابولهب و سرّ اين حمايت ··· 111

حمايت ابولهب از ابوطالب ··· 114

قريش دامادهاى پيغمبر را به طلاق وادار كردند ··· 117

آزار و اذيت قريش به مسلمانان ضعيف و مقايسه بين على علیه‌السلام و ابوبكر ··· 117

روش جلوگيرى قريش از ايمان آوردن مردم ··· 120

هجرت؛ فرج بعد از شدت ··· 123

هجرت به مدينه ··· 126

مرحله بعدى مبارزه مشركين ··· 128

قريش در دارالندوه ··· 132

فرار پيغمبر و يارى خدا ··· 134

مصاحبت ابوبكر با پيغمبر و ماندن على علیه‌السلام ميان دشمنان ··· 136

قريش و على علیه‌السلام ··· 138

پيغمبر در غار ··· 142

از كجا ابوبكر مصاحبت نمود ··· 143

طعام پيغمبر در غار ··· 146

شترى كه پيغمبر خريد ··· 147

اجاره كردن دليل (راهنما) ··· 150

فرو رفتن اسب سراقه در زمين ··· 150

ميزان سن پيامبر ··· 151

آيا مردم پيغمبر را نشناختند؟ ··· 153

على علیه‌السلام و هجرت ··· 155

قتال در دين ··· 156

غزوه بدر - 165

تفسير حادثه و ذكر آيات شريفه ··· 168

كمك خداوند و پايان يافتن جنگ و نزاع عُتبه و ابوجهل ··· 171

قضيه عريش در بدر ··· 174

مشورت پيغمبر با اصحاب و اختلاف‌نظر درباره جنگ و نقد بعضى از مورخين ··· 177

مسلمانان شركت كننده در جنگ و رسيدن كمك غيبى ··· 179

تأثير جنگ بدر در قريش و ضعفا و مسلمين ··· 180

حرمت جمع مال پيش از ختم قتال ··· 182

مشورت پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم درباره اسيران ··· 184

لايلدغ المؤمن من جحر مرّتين ··· 185

غزوه اُحد - 187

مشورت پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و خيانت منافقين ··· 190

شكست بعد از پيروزى ··· 192

فرار اصحاب به جز على و ابودجانه و تنها گذاردن پيغمبر و شهيد شدن جمعى از ارادتمندان ··· 194

مجروح شدن پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ··· 196

فرار مسلمانان دليل بر ضعف ايمان بود ··· 198

چرا كفار بدون اخذ نتيجه مراجعت نكردند؟ و چرا پيغمبر فردا با جمعى از مدينه بيرون آمد؟ ··· 200

منافقين مى‌خواهند براى على علیه‌السلام شريك سازى كنند ··· 205

تعيين قاتل پرچمدار مشركين ··· 206

تعداد كسانى كه در حمراء الاسد با پيغمبر بودند ··· 207

غزوه خندق يا جنگ احزاب - 211

كشته شدن عَمْرو، پهلوان كفار و تأثير آن ··· 217

جهات سختى امر براى پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در جنگ خندق ··· 218

چرا مشركين بى آن كه كار را يكسره كنند، فرار كردند؟ ··· 226

راز فرار مشركين ··· 227

سرّ مهلك نبودن عذابى كه بر احزاب واقع شد ··· 230

صلح حديبيه - 233

چرا رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به قصد عمره سفر نمود؟ ··· 237

دعوت پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم از اعراب و تخلف آنان ··· 238

جلوگيرى نمودن قريش و پيغام رسانى عثمان ··· 240

مفاد قرار داد صلح ··· 241

اعتراض منافقين به تصميم پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ··· 244

تأثير صلح در وضعيت مسلمين ··· 253

لغو نمودن يك ماده از مواد معاهده توسط قريش ··· 255

آن قسمت از قرار داد شامل زنان نمى‌شد ··· 257

عمره قضا و سرّ محفوظ ماندن پيغمبر با كثرت دشمنان ··· 259

جنگ حنين - 261

شروع جنگ و فرار مسلمانان ··· 266

علت فرار مسلمانان و پيروزى بعد از شكست ··· 268

چرا رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در غزوات نمى‌جنگيد؟ ··· 271

فرار مسلمين و نزول نصرت الهى ··· 274

تقسيم غنايم و اعتراض انصار ··· 275

بازگشت پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم از طائف و استرداد اسراى هوازن ··· 282

دشمنان خدا، اهل كتاب - 287

پيامبر ما و پيامبران ديگر ··· 289

پيغمبر ما و اهل كتاب ··· 290

نهايت دشمنى يهود با اسلام ··· 292

چرا يهود با پيغمبر دشمنى مى‌كرد ··· 294

دعوت پيغمبر از اهل كتاب و صلح با يهود مدينه ··· 296

اهل كتاب، شناخت و كتمان حق ··· 299

آزار و اذيت قريش و يهود ··· 307

يكى از نقشه‌هاى تخريبى يهود ··· 311

نقشه ديگر يهود ··· 314

اعتراض يهود به تعيين و تغيير قبله ··· 316

غزوه بنى‌قينقاع ··· 319

سرّ تجمع يهود در مدينه ··· 323

غزوه بنى نضير ··· 326

آيا مسلمين امروز شبيه يهود آن روز هستند؟ ··· 329

نقض عهد يهود بنى نضير ··· 332

تقسيم غنايم بنى نضير ··· 334

كشته شدن كعب بن اشرف ··· 337

كشته شدن ابو رافع سلام بن ابى حقيق ··· 342

نقض عهد بنى قريظه ··· 347

تشبيهى ديگر از مسلمين امروز به يهود آن روز ··· 355

خيانت ابولبابه ··· 361

اعتراض طايفه اوس و سرّ كشته شدن يهود بنى قريظه ··· 362

سرّ عدم عفو پيغمبر ··· 367

غزوه خيبر ··· 370

محاصره خيبر و فتح قلعه توسط على علیه‌السلام ··· 374

فدك - 387

چند پرسش درباره فدك ··· 390

ادعاى فاطمه عليهاالسلام درباره فدك چه بود؟ ··· 390

آيا فدك در تصرف فاطمه عليهاالسلام بود؟ ··· 393

آيا اقامه شهود وظيفه فاطمه عليهاالسلام بود؟ ··· 395

ابو بكر به چه دليلى ادعاى فاطمه عليهاالسلام را رد كرد؟ ··· 395

چرا فاطمه عليهاالسلام اقامه شهود نكرد؟ ··· 400

آيا فاطمه عليهاالسلام فدك را از جهت ارث مطالبه كرد؟ ··· 402

ابوبكر درباره ارث و سهم ذوى‌القربى چه جوابى داد؟ ··· 404

آيا غير از ابو بكر كسى حديث را از پيغمبر شنيده بود؟ ··· 408

آيا فاطمه عليهاالسلام بر ابو بكر غضب كرد يا نه؟ ··· 412

چرا على علیه‌السلام در زمان خلافتش فدك را به فرزندان فاطمه نداد؟ ··· 417

نظر على و عباس عليهماالسلام درباره ميراث پيامبر چه بود؟ ··· 423

آيا ابو بكر مى‌توانست فاطمه عليهاالسلام را از خود راضى سازد؟ ··· 427

مباهله - 431

چرا پيغمبر حاضر به مباهله شد؟ ··· 436

چرا نصارا مباهله را قبول نكردند؟ ··· 436

آنچه از آيه مباهله دانسته مى‌شود ··· 437

نامه پيغمبر به كسرا ··· 440

مبارزات دشمنان خدا، منافقين - 445

پيدايش نفاق در بين مسلمين ··· 448

هرچه از كفار كم مى‌شد بر منافقين افزوده مى‌گشت ··· 452

منافقين در دشمنى مانند يهود بودند ··· 452

بعضى از منافقين شناخته نمى‌شدند ··· 454

بخشى از عمليّات منافقين در غزوات ··· 457

كارشكنى منافقين در غزوه احد ··· 458

غزوه بنى قينقاع ··· 461

عمليّات تخريبى منافقين در جنگ خندق ··· 463

غزوه بنى‌قريظه، اصرار اوس و حكميّت سعد ··· 466

غزوه بنى المصطلق، بدگويى عبداللّه بن أُبى و سكوت عدّه‌اى از انصار ··· 468

نقشه تخريبى منافقين در غزوه هوازن و اعتراض انصار به پيغمبر ··· 474

عمليّات منافقين در غزوه تبوك و برگشت آنان ··· 476

چرا منافقين بيرون آمدند و چرا برگشتند؟! ··· 477

برگرداندن على علیه‌السلام به مدينه و جلوگيرى پيغمبر از نقشه منافقين ··· 478

چرا منافقين نمى‌توانستند با وجود على علیه‌السلام كارى انجام دهند؟ ··· 480

ترساندن مسلمين يكى از كارهاى منافقين بود ··· 487

ليله‌العقبه و نقش منافقين ··· 490

پيغمبر شبانه با عمّار و حذيفه بيرون آمد ··· 493

مسجد ضرار و خراب كردن لانه فساد و جاسوسى توسط پيغمبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ··· 494

چگونگى رفتار و معاشرت پيغمبر با منافقين ··· 498

چرا پيغمبر منافقين را نكشت؟ ··· 502

پيغمبر اسلام وقوع فتنه‌ها، ارتداد و دروغ بستن به على علیه‌السلام را پيش بينى نمود ··· 506

تلاش منافقان در نابودى دين همراه با حفظ اداى شهادتين ··· 511

نقشه پيغمبر براى جلوگيرى از عمليات منافقين ··· 514

اهل بيت پيغمبر چه كسانى هستند؟ ··· 517

مقصود پيغمبر از حديث ثقلين و اصرار منافقين در دور ساختن امت از عترت عليهم‌السلام ··· 520

نقشه ديگر پيغمبر براى حفظ امت از گمراه شدن به دست منافقين ··· 524

چرا پيغمبر سپاه را در آن حال با آن همه اصرار بيرون كرد؟ ··· 526

چرا پيامبر اكرم اسامه را بر بزرگان مهاجرين و انصار امير كرد؟ ··· 531

پاسخ صاحب سيره نبويه درباره نگاه داشتن ابو بكر توسط پيغمبر ··· 532

چرا سپاه اسامه نمى‌خواست از مدينه برود؟ ··· 535

پاسخ ابن ابى الحديد ··· 536

نقشه‌اى ديگر براى جلوگيرى از عمليات فتنه سازان ··· 538

پيغمبر مى‌خواست چه بنويسد؟ ··· 542

قضاوت در قضيه ··· 544

دفاع بزرگان از عمر ··· 547

چرا پيغمبر چيزى ننوشت؟ ··· 553

پيغمبر نمرده است ··· 555

چرا سخنان ابوبكر در عمر اثر كرد؟ ··· 557

تخريب دين به دست منافقين و رواج يافتن دروغ ··· 563

خاتمه ··· 569

كتابنامه ··· 578

مقدّمه مؤلف

اى صانعا! اى حكيما! اى قادرا! اى عليما! از ذات مقدّست كمك مى‌خواهم و از تو يارى مى‌طلبم تا توفيقم دهى براى اين‌كه كتابى را كه سال‌هاست آرزويش را دارم، بنويسم؛ كتابى كه شامل تاريخ برجسته پيامبرت، محمّد بن عبد اللّه، سيد المرسلين و ذكر

صفات و بيان شخصيت آن حضرت و چگونگى مقاومت و مخالفت و سرسختى مشركين و اهل كتاب و منافقين در برابر پيامبر و سرانجام، غلبه حق بر تمام دشمنان دين مى‌باشد!

«يُريدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللّه‌ِ بِأَفْواهِهِمْ وَاللّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ»⁽²⁾

«مى‌خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش كنند و حال آن‌كه خدا نور خود را كامل خواهد گردانيد اگر چه كافران را ناخوش افتد».

پروردگارا! از تو مى‌خواهم كه در مقام قضاوت و اجتهاد، از لغزش و خطا نگاهم دارى و اين نوشته را ذخيره آخرت من قرار دهى؛ تا «يَوْمَ لاَ يَنْفَعُ مالٌ وَلاَ بَنُونَ * إِلاَّ مَنْ

أَتَى اللّه‌َ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ⁽¹⁾روزى كه هيچ مال و فرزندى سود نمى‌دهد، مگر كسى كه دل پاك به سوى خدا بياورد دستم را بگيرد».

اين صحيفه را با گفتار «چگونگى مبارزه دشمنان با دين» شروع مى‌كنم و از آن‌جا كه دسته اول دشمنان دين، مشركان بودند، ابتدا حالات ايشان را مى‌آورم و سپس با ذكر مبارزات و مخالفت‌هاى منافقين، آن را به خاتمه مى‌برم؛ بعون اللّه و فضله.

كتاب مشركين

اشاره

• تأثير استهزا و مراتب آن

• سرّ اكتفاى مشركين به استهزا و تحريك اطفال

• استقامت پيغمبر و حمايت ابوطالب از او

• سبب اسلام حمزه

• مسلمان شدن ابوطالب و سرّ عدم تظاهر عملى او به اسلام

• دعوت پيغمبر از قبايل و سفر به طائف

• سبب استهزاى قريش به پيغمبر

• چرا قرآن بر يكى از دو مرد شهر مكه و طائف نازل نشد؟!

• دو اعتراض ديگر

• نقل كلام سه نفر از بزرگان و قضاوت درباره آنها

• اعتراض ما به عبد اللّه عاص

• كلام على علیه‌السلام درباره شعب ابوطالب

• قطع روابط قريش با بنى هاشم

• رفتن ابوطالب به شعب

• شدت يافتن امر بر محاصره شدگان

• ارتزاق محصورين

• ثروت خديجه و نقش آن در حفظ پيامبر و ترويج اسلام

• سرّ نهى پيغمبر از كشتن بنى هاشم

• چرا منافقين، ابوطالب را تكفير كردند؟

• آزار كفار قريش تنها به مسلمانان غير قريشى بود

• مدت محاصره

• چرا در ميان قريش اختلاف افتاد؟

• علت تحريف قصه و كتمان كردن معجزه پيغمبر

• وفات و خدمات ابوطالب و حمايت ابولهب و سرّ اين حمايت

• حمايت ابولهب از ابوطالب

• قريش دامادهاى پيغمبر را به طلاق وادار كردند

• آزار و اذيت قريش به مسلمانان ضعيف و مقايسه بين على علیه‌السلام و ابوبكر

• روش جلوگيرى قريش از ايمان آوردن مردم

• هجرت؛ فرج بعد از شدت

• هجرت به مدينه

• مرحله بعدى مبارزه مشركين

• قريش در دارالندوه

• فرار پيغمبر و يارى خدا

• پيغمبر در غار

• از كجا ابوبكر مصاحبت نمود

• طعام پيغمبر در غار

• شترى كه پيغمبر خريد

• اجاره كردن دليل (راهنما)

• فرو رفتن اسب سراقه در زمين

• ميزان سن پيامبر

• آيا مردم پيغمبر را نشناختند؟

• على علیه‌السلام و هجرت

• قتال در دين

مخالفت مشركين با پيامبر مراتب مختلفى داشت. ابتدا اين مخالفت به صورت ملايم بود، ولى هر اندازه پافشارى و استقامت پيغمبر بيش‌تر مى‌شد و بر تعداد مسلمانان افزوده مى‌گشت، شدت مخالفت مشركين نيز زيادتر مى‌شد. پيغمبر نزديك به دو - سه سال دعوت خود را علنى نكرد. على علیه‌السلام و خديجه به وى ايمان آورده بودند و براى خدا نماز به جا مى‌آورند. قريش هم از اين موضوع مطلع بود، ولى از آن‌جا كه پيغمبر به ديگران كارى نداشت، متعرض او نمى‌شدند و از طرفى ديگر ملاحظه مقام حامى وى، ابوطالب را مى‌كردند، امّا پس از آشكار شدن دعوت و اسلام آوردن چند تن از سابقين، قريش نيز دست به كار شدند. مبارزه قريش با پيامبر از استهزا شروع شد. البته اين امر اختصاص به پيغمبر اسلام ندارد. زيرا تمامى پيامبران الهى در مرحله اول با استهزاى دشمنان خدا روبرو مى‌شدند. استهزا حربه‌اى بسيار قوى است. چرا كه روحيه طرف مقابل را هر اندازه هم كه شخص قوى باشد، ضعيف مى‌نمايد. امّا خداوند عمل مشركين را عقيم مى‌نمود و به واسطه وحى و نزول قرآن، روحيه پيغمبر را قوى مى‌ساخت:

«وَقالَ الَّذينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَرَتَّلْناهُ تَرْتيلاً»⁽¹⁾

«و كسانى كه كافر شدند، گفتند: چرا قرآن يك‌جا بر او نازل نشده است؟ اين گونه [ما آن را به تدريج نازل كرديم] تا قلبت را به وسيله آن استوار گردانيم، و آن را به آرامى [بر تو ]خوانديم».

آرى! يكى از دلايل نزول تدريجى قرآن آن بود كه پيغمبر را در مقابل تضعيفات كفار نگه‌دارى كند:

«وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئَا قَليلاً»⁽¹⁾

«و اگر تو را استوار نمى‌داشتيم، قطعا نزديك بود كمى به سوى آنان متمايل شوى».

تأثير استهزا و مراتب آن

گفته شد كه استهزا، سلاحى قوى و مؤثر است و تأثيرات عجيبى در از بين رفتن روحيه مبارزه طرف مقابل دارد؛ به همين جهت تمام دشمنان خدا به اين سلاح مجهز بوده‌اند:

«وَكَمْ أَرْسَلْنا مِنْ نَبِيٍّ فِى الْأَوَّلينَ * وَما يَأْتيهِمْ مِنْ نَبِيٍّ إِلاّ كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِءُونَ * فَأَهْلَكْنا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشا وَمَضى مَثَلُ الْأَوَّلينَ»⁽²⁾

«و چه بسا پيامبرانى كه در [ميان] گذشتگان روانه كرديم؛ و هيچ پيامبرى به سوى ايشان نيامد، مگر اين‌كه او را به ريشخند مى‌گرفتند. و ما نيرومندتر از آنان را به هلاكت رسانيدم و سنّت پيشينيان تكرار شد».

خداوند در مقام دلدارى پيامبر به وسيله آيات فوق را دو نكته را به او متذكر مى‌شود:

اول آن كه اين رسم مبارزه است و پيغمبران گذشته نيز گرفتار چنين حربه‌اى بوده‌اند. ديگر اين‌كه عاقبتِ دشمنان خدا هلاكت بوده و هست.

همچنين از آيه شريفه «وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاّ هُزُوا أهذَا الَّذي بَعَثَ اللّه‌ُ رَسُولاً * إنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ الِهَتِنا لَوْ لا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلَّ

سَبيلاً⁽¹⁾و چون تو را ببينند، جز به ريشخندت نگيرند، [كه] آيا اين همان كسى است كه خدا او را به رسالت فرستاده است؟ چيزى نمانده بود كه ما را از خدايانمان منحرف كند اگر بر آن ايستادگى نمى‌كرديم. و هنگامى كه عذاب را مى‌بينند به زودى خواهند دانست چه كسى گمراه‌تر است!» دانسته مى‌شود كه مشركين بعد از مقاومت پيغمبر، كار را به جايى رساندند كه هر وقت آن حضرت را مى‌ديدند، شروع به استهزاى ايشان مى‌كردند؛ و اين كار، اختصاص به وقت يا دسته خاصى نداشت.

همچنين دانسته مى‌شود كه مشركين مى‌خواستند با آن عمل، همگانى روحيه خودشان را بالا ببرند؛ زيرا رفتار پيغمبر بسيار متين و محكم بود و آنها در خود احساس ضعف مى‌كردند.

پيغمبر در احقاق توحيد و ابطال شرك، آن چنان جديّت به خرج مى‌داد كه مشركين در نزد وجدان خويشتن معذب بودند، امّا مى‌خواستند با آن عملِ وحشيانه، خودشان را جسور و توانا كنند و خود را در برابر حق، وادار به صبر بر باطل نمايند. اين درست مثل سخن گفتن شخص ترسو است كه در موقع خطر و ترس با خود بلند حرف مى‌زند؛ و در واقع اين بلند حرف زدن به نوعى مقابله با خطرى است كه حس كرده است. شايد رجز خواندن هم كه در جنگ‌هاى تن به تن اعراب رسم بوده براى ترساندن طرف مقابل نبوده بلكه صرفا براى قوى نشان دادن خويش بوده است. لذا خداوند در قرآن مى‌فرمايد:

«ما يَأْتيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ يَلْعَبُونَ * لاهِيَةً قُلُوبُهُمْ وَاَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذينَ ظَلَمُوا هَلْ هذا اِلاّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ اَفَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَاَنْتُمْ تُبْصِرُونَ»⁽²⁾«هيچ پند تازه‌اى از پروردگارشان نيامد، مگر اين‌كه بازى كنان آن را شنيدند، در حالى كه دل‌هايشان مشغول است. و آنان كه ستم كردند پنهانى به نجوا برخاستند كه آيا اين [مرد] جز بشرى مانند شماست؟ آيا ديده و دانسته به سوى سحر مى‌رويد؟»

با تأمل در اين آيه شريفه دانسته مى‌شود كه اگر كفار در موقع شنيدن آيات قرآن دقت كرده و با توجه و التفات گوش مى‌دادند، كاملاً تحت تأثير حق واقع مى‌شدند، امّا آنان گوش نمى‌دادند و خود را به بازى مشغول كردن و از شنيدن آيات، منصرف مى‌ساختند؛ و براى پايدارى بر باطل به يكديگر مى‌گفتند: مبادا تحت تأثير سِحر واقع شويد و از خدايان و دين پدران خود دست برداريد!

كوتاه سخن اين كه من براى عمل استهزا، لفظ مخصوص يا عمل معيّنى سراغ ندارم، امّا مى‌دانم كه همه مشركين (نه فقط چند نفر معيّن) پيغمبر را استهزا مى‌كردند و در اين كار هم از قول و عمل فروگذار نمى‌نمودند. استهزا شدن امرى بسيار خطرناك است كه مردمان بسيار قوى را نيز به زانو درمى‌آورد.

ملاحظه كنيد كه وقتى در زمان رضا شاه دستور داده شد تا مردم لباس مخصوص بپوشند و همه به يك رنگ در آيند، چقدر تغيير لباس براى مردم مشكل بود. لذا عده‌اى به شهر ديگرى مى‌رفتند و در آن‌جا لباس خود را تغيير مى‌دادند و پس از مدتى كه به لباس جديد عادت مى‌كردند، وارد شهر خود مى‌شدند! بنابر اين، جايى كه تغيير دادن لباس و ترك عادتى كوچك (با وجود سبب قهرى قوى) اين قدر مردم را ضعيف كند، دشمنى كردن عموم و استهزاى جميع مردم بر عليه يك نفر، چه نمى‌كند؟ به راستى مقاومت يك نفر در برابر عموم بشر و دعوت آنها به تغيير عقايد و افعال و اخلاق، چه مقدار نيرو لازم دارد؟

بدين جهت مى‌توان ميزان قوت قلب پيغمبراكرم را درك كرد كه چگونه به تنهايى در مقابل جميع بشر مى‌ايستد و آنان را به تغيير عقايد و افكار و اخلاق واعمالشان دعوت مى‌كند! درست برعكس حضرت موسى علیه‌السلام كه از خدا كمك مى‌خواهد تا او را در امر نبوت يارى كند و اظهار مى‌كند كه مى‌ترسم مرا بكشند كه اين حرف ناشى از مرتبه‌اى از ضعف او است؛ امّا پيامبر اسلام تمام تمسخرهاى كفار را متحمل مى‌شود و به قدر ذره‌اى از كار خود دست بر نمى‌دارد!

آرى! همه اين صبر و تحمل‌ها در اثر كمك حق تعالى به پيغمبرش بود. اكنون در آيه

شريفه «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَاَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكينَ * إِنّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئينَ * اَلَّذينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللّهِ إِلها آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُون * وَلَقَدْ نَعْلَمُ اَنَّكَ يَضيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ * فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السّاجِدينَ * وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتّى يَأْتِيَكَ الْيَقينُ⁽¹⁾آنچه را كه بدان مأمورى آشكار كن و از مشركان روى برتاب، كه ما [شرّ] ريشخند گران را از تو بر طرف خواهيم كرد، همان كسانى كه با خدا معبودى ديگر قرار مى‌دهند. پس به زودى [حقيقت را ]خواهند دانست. و قطعا مى‌دانيم كه سينه تو از آنچه مى‌گويند تنگ مى‌شود، پس با ستايش پروردگارت تسبيح گوى و از سجده كنندگان باش. و پروردگارت را پرستش كن تا اين‌كه مرگ تو فرا رسد».

دقت كنيد و ببينيد كه چگونه خداوند روحيه پيغمبر را قوى مى‌سازد و با جمله «وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ» به او شرح صدر مى‌دهد:

«أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ⁽²⁾آيا براى تو سينه‌ات را نگشاده‌ايم؟»

آن‌گاه دستور مى‌فرمايد كه دعوت خود را آشكار كن و به مشركين اعتنا منما؛ زيرا ما شرّ مستهزئين و مسخره كنندگان را كه براى خدا شريك قرار مى‌دهند، از تو دور مى‌كنيم.

معلوم است كه اين بيان، اختصاص به آن چند نفر معيّن كه خيلى در عداوت و استهزا شديد بودند، ندارد و اگر در بعضى روايات و تواريخ اسم‌هايى ذكر شده است از باب مصاديق روشن است، نه اختصاص.

اتفاقا اين هم يكى از خبرهاى غيبى قرآن است و همان طور كه خداوند خبر داده بود، هيچ مشركى نتوانست كارى كند و از ضديت و ستيزه خود نتيجه‌اى بگيرد. نتيجتا در اثر دعوت آشكار پيغمبر و كفايت حق تعالى در دفع شر دشمنان از او، دين حق ظاهر شد:

«وَقُلْ جآءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقا»⁽³⁾

«و بگو حق آمد و باطل نابود شد، به درستى كه باطل همواره نابود شدنى است».

آرى! حق آمد و باطل رفت و باطل رفتنى است. هر چند مشركان به انواع استهزاها و اذيت‌ها مى‌پرداختند، امّا از طرف حق نيز كمك مى‌رسيد. شايسته است تا در اين آيه شريفه كه خداوند خطاب به مسلمين فرموده است، دقت شود:

«لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَاَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذينَ اُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ مِنَ الَّذينَ اَشْرَكُوا اَذىً كَثيرا وَاِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَاِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الاُْمُورِ»⁽¹⁾

«قطعا در مال‌ها و جان‌هايتان آزموده خواهيد شد و از كسانى كه پيش از شما به آنان كتاب داده شده و [نيز] از كسانى كه به شرك گراييده‌اند، [سخنان دل] آزار بسيارى خواهيد شنيد، و[لى ]اگر صبر كنيد و پرهيزكارى نماييد، اين [ايستادگى] حاكى از عزم استوار [شما ]در كار هاست».

خداوند مى‌فرمايد كه شما مسلمانان در اموال و جان خود امتحان مى‌شويد و از يهود و مشركين سخنان بد و آزار دهنده مى‌شنويد، ولى اگر صبر نموده و تقوا را پيشه خود قرار دهيد، موفق خواهيد شد و كار خود را محكم خواهيد نمود.

ببينيد كه اين جمله‌ها چقدر ايشان را قوى مى‌كند و آنان را براى مقاومت در مقابل مشركين و اهل كتاب آماده مى‌سازد و براى تحمل سختى‌ها مهيا مى‌نمايد! اگر بخواهيم از اين قبيل آيات را به عنوان شاهد بياوريم، بحث ما بسيار طولانى خواهد شد. لذا تنها براى نمونه به چند آيه اشاره مى‌كنيم:

1 - «وَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْرا جَميلاً * وَذَرْنى وَالْمُكَذِّبينَ اُولِى النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَليلاً * إِنَّ لَدَيْنا اَنْكالاً وَجَحيما * وَطَعاما ذا غُصَّةٍ وَعَذابا اَليما»⁽²⁾

«و بر آنچه مى‌گويند شكيبا باش و از آنان با دورى گزيدنى خوش، فاصله بگير. و مرا با تكذيب كنندگان توانگر واگذار و اندكى مهلتشان ده. در حقيقت، پيش ما زنجيرها و دوزخ، و غذايى گلوگير و عذابى پر درد است».

2 - «ذَرْنى وَمَنْ خَلَقْتُ وَحيدا * وَجَعَلْتُ لَهُ مالاً مَمْدُودا * وَبَنينَ شُهُودا»⁽¹⁾إلى قوله:«إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ * فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ * ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ»⁽²⁾

«مرا با آن‌كه [او را] تنها آفريدم واگذار. و دارايى بسيار به او بخشيدم. و پسرانى آماده [به خدمت، به او دادم]».تا آن‌جا كه مى‌فرمايد: «آرى، [آن دشمن حق] انديشيد و سنجيد. كشته بادا! چگونه [او ]سنجيد؟! [آرى،] كشته بادا! چگونه [او] سنجيد؟!»

3 - «فَذَرْهُمْ حَتّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذى فيهِ يُصْعَقُونَ * يَوْمَ لا يُغْنى عَنْهُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئا

وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ»⁽³⁾

«پس بگذارشان تا به آن روزى كه در آن بيهوش مى‌افتند، برسند! روزى كه نيرنگشان به هيچ وجه به كارشان نيايد و حمايت گرى نيابند»

4 - «فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ اِذْ نادى وَهُوَ مَكْظُومٌ»⁽⁴⁾

«پس در [امتثال] حكم پروردگارت شكيبايى ورز و مانند همدم ماهى [يونس] مباش؛ آن‌گاه كه اندوه زده، ندا در داد!»

5 - «فَاِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جآءُوا بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتابِ الْمُنيرِ»⁽⁵⁾

«پس اگر تو را تكذيب كردند، [بدان كه] پيامبرانى [هم] كه پيش از تو دلايل روشن و نوشته‌ها و كتاب روشن آورده بودند، تكذيب شدند».

6 - «وَاِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ اِعْراضُهُمْ فَاِنِ اسْتَطَعْتَ اَنْ تَبْتَغِىَ نَفَقا فِى الْأَرْضِ اَوْ سُلَّما فِى السَّمآءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شآءَ اللّه‌ُ لَجَمَعَهُمْ عَلىَ الْهُدى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلينَ»⁽⁶⁾

«و اگر اعراض كردن آنان [از قرآن] بر تو گران است، اگر مى‌توانى نقبى در زمين يا نردبانى در آسمان بجويى تا معجزه‌اى [ديگر] برايشان بياورى [پس چنين كن!] و اگر خدا مى‌خواست، قطعا آنان را بر هدايت گرد مى‌آورد. پس زنهار، از نادانان مباش!»

7 - «فَاِنْ اَعْرَضُوا فَما اَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفيضَا اِنْ عَلَيْكَ اِلاَّ الْبَلاغُ»⁽¹⁾

«پس اگر روى برتابند، ما تو را بر آنان نگهبان نفرستاده‌ايم. بر عهده تو جز رسانيدن [پيام] نيست».

سرّ اكتفاى مشركين به استهزا و تحريك اطفال

مشركين در مرحله اولِ استهزا، به ملاحظه مقام ابوطالب و دفاع او از پيغمبر، كارى نمى‌كردند، ولى گاه گاهى از انواع اذيت‌ها و آزارها استفاده مى‌نمودند.

در روز احد، پرچمدار قريش، طلحة بن ابى طلحه از قبيله بنى عبدالدار بود. او در اول جنگ مبارز طلبيد و گفت: «شما مى‌گوييد هر كس از ما كشته شود به جهنم مى‌رود و هر كس از شما كشته شود به بهشت، پس هر كس مى‌خواهد به بهشت برود، بيايد!»⁽²⁾

از اين كلام معلوم مى‌شود كه اين مرد چقدر شجاع و جسور بود! او حساب كشته‌شدن خودش را نمى‌كرد، بلكه مى‌گفت هر كس بيايد، كشته مى‌شود و به بهشت مى‌رود. امام على علیه‌السلام به ميدان رفت و اين شعر را خواند:

يا طلح اِن كنتم كما تقولُ *** لكم خيولٌ ولنا نصولٌ

فاثبت لننظر اَيّنا المقتول *** وايّنا اولى بما تقولُ

فقد اتاك الاَسد الصؤُل

بصارم ليس به فلولٌ *** ينصره القاهر و الرّسولُ⁽³⁾

آرى! على مى‌رود تا ببيند كه آيا گفته طلحه صحيح است كه هر كس به جنگ او برود كشته مى‌شود يا آن‌كه خود او كشته خواهد شد.

طلحه پرسيد: تو كيستى؟ جواب داد: على بن ابى طالب. گفت: اى قضم! مى‌دانستم كسى جز تو جرأت و جسارت اين را ندارد تا با من روبرو شود.

على علیه‌السلام ضربتى زد و پاى او را قطع نمود. آن گاه طلحه، على را به خويشاوندى سوگند داد كه به او كار نداشته باشد. على هم رهايش نمود. اگرچه طلحه پس از اين ضربت از مرگ رها نشد».⁽¹⁾

ابن ابى عمير مى‌گويد: «هشام از حضرت صادق علیه‌السلام درباره كلمه «قضم» مى‌پرسد كه معنى گفته طلحه به على علیه‌السلام در جنگ چيست؟ حضرت فرمود:

«قريش در مكه به ملاحظه مقام و موقعيت ابوطالب متعرض پيغمبر نمى‌شدند، ولى بچه‌هايشان را وادار مى‌كردند كه بر پيامبر سنگ بزنند و بر ايشان خاك بريزند. پيغمبر، على علیه‌السلام را از اين واقعه با خبر مى‌كند و شكايت اطفال را به او مى‌نمايد. على علیه‌السلام مى‌گويد:

پدر و مادرم به فدايت! مرا با خود ببر. در اين مرتبه على علیه‌السلام همراه پيامبر بود و چون اطفال حمله كردند، گرفتار حمله سخت ايشان شدند. على علیه‌السلام صورت و دماغ و گوش‌هاى كودكان را به دندان مى‌گرفت؛ به طورى كه آنان گريه كنان نزد پدرانشان بر مى‌گشتند».⁽²⁾

قضم به معنى خوردن با اطراف دندان است و لذا گفته طلحه به على علیه‌السلام يا داراى معنى مصدرى است (باب مبالغه، مثل: زيد عدل) و يا از باب صفت مشبهه است.

ابن هشام به نحو ديگرى از سلمة بن علقمه مازنى نقل نموده است: «چون جنگ در روز احد سخت شد، پيغمبر در زير پرچم انصار نشست و به على علیه‌السلام پيغام داد كه پرچم را جلو ببرد. على در حالى كه با پرچم جلو مى‌رفت، مى‌گفت: من ابو القصيم هستم.

ابو سعيد پسر ابو طلحه، صاحب پرچم مشركين، فرياد زد: اى ابو القصيم⁽¹⁾! هوس جنگ با مرا دارى؟ على علیه‌السلام گفت: آرى!

آنها ما بين دو سپاه جنگ كردند و على به ضربتى او را بر زمين افكند، امّا برگشت؛ در حالى كه كارش را تمام نكرد! اصحاب به على علیه‌السلام گفتند: چرا او را نكشتى؟ گفت: عورتش را آشكار كرد و به جهت خويشاوندى از او گذشتم، ولى مى‌دانم كشته مى‌شود و خداوند كار او را تمام خواهد كرد».⁽²⁾

آرى! سعد و برادرش در روز احد به دست على كشته شدند. در تاريخ طبرى نيز حكايت مبارزه طلحه و آشكار كردن عورتش و سوگند دادن او به على و گذشتن على از وى بعد از آن‌كه پاى او را بريد و او بر زمين افتاد، نقل شده است.⁽³⁾

بعيد نيست كه هر دو برادر به وسيله كشف عورت و سوگند به خويشاوندى خواسته‌اند جان خود را از دست على علیه‌السلام نجات دهند؛ چنان كه عمرو بن عاص و بسر بن ابى ارطاة، هر دو در جنگ صفين چنين كردند.

ملاحظه كنيد كه چگونه قريش در اول امر به لحاظ ترس از ابوطالب، اطفال را تحريك مى‌كردند كه پيامبر را بيازارند؟! على نيز از اطفال است و براى مقابله آماده.

پدران بچه‌ها نيز نمى‌توانند حرف و شكايتى بكنند.

امّا وقتى ابوطالب از دنيا مى‌رود، على گاهى جان خود را در معرض خطر قرار مى‌دهد (ليلة المبيت) تا پيغمبر بتواند فرار كند. گاهى هم با شمشير به ميدان مى‌آيد و دلاوران را از پا درمى‌آورد. پس از رحلت پيغمبر نيز منافقان به جاى تظاهر به دشمنى با پيغمبر، على را هدف سبّ و لعن قرار مى‌دادند كه تا سال‌ها سبّ كردن آن حضرت رواج داشت.بنابر اين، آن حضرت در حال كودكى، جوانى، كمال و حتى پس از رحلت پيغمبر، محافظت كننده رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و فدايى ايشان بود.

استقامت پيغمبر و حمايت ابوطالب از او

پيغمبر با جديّت و پشتكار فوق العاده مشغول به دعوت شد و با توجه به اين‌كه مكه محل تجمع عرب بود و طوايف عرب دسته دسته براى حج و عمره مى‌آمدند و به ماه‌هاى حرام احترام مى‌گذاشتند و متعرض دشمنان خويشتن (اگر چه قاتل پدر يا پسرشان باشد) نمى‌شدند، پيغمبر با آزادى فوق العاده‌اى به بسط و توسعه دايره اسلام و جذب افراد مسلمين مى‌پرداخت.⁽¹⁾

بدين ترتيب، قريش از آينده بسيار ترسيده و ديدند كه ديگر نمى‌توانند به استهزا اكتفا نمايند؛ زيرا پيغمبر به نادانى‌هاى مشركين اعتنا نمى‌نمود، بلكه از آنان اعراض مى‌كرد و با خاطرى آسوده به كارهاى خود مشغول بود و از مواقع مناسب نهايت استفاده را مى‌برد.

قريش در زمره اشراف و سادات عرب بوده و عقلا و نوابغ بسيارى در ميان آنان بود؛ بى جهت نبود كه همه اعراب به آنان احترام مى‌گذاشتند و در برابرشان خاضع بودند آنها چون خود را گرفتار ديدند، در صدد بر آمدند كه يا پيغمبر را از فكر تبليغ دين منصرف سازند و يا ابوطالب را از او جدا نمايند؛ زيرا حمايت ابوطالب براى پيشرفت پيغمبر بسيار مؤثر بود؛ بلكه بايد ابوطالب را يگانه حامى و حافظ پيغمبر دانست.

اگر ابوطالب دست از حمايت پيغمبر برمى‌داشت، قريش به آرزوى خود مى‌رسيد. هر چند كه پس از وفات ابوطالب به آرزوى خود رسيده و به آسانى پيغمبر را از مكه بيرون كردند.

پس بى جهت نبود كه قريش مى‌كوشيد تا يكى از اين دو كار را انجام دهد يا پيغمبر را از ادعا و دعوت خود منصرف سازد و يا ابوطالب را از پيغمبر جدا نمايد. آنها در اين‌باره از انجام هيچ كارى كوتاهى نكردند؛ مكرر بزرگان قريش نزد ابوطالب رفت و آمد

نمودند، ولى فايده‌اى نبخشيد. آنان گاهى نزد ابوطالب رفته و مى‌گفتند: پسر برادرت ما

را كم خِرد شمرده و خداوندان ما را دشنام مى‌دهد و جوانان ما را گمراه ساخته و جمعيت ما را متفرق مى‌كند او را از ما بازدار. ابوطالب پيغمبر را طلبيد و خواهش قريش را بيان كرد. پيغمبر امتناع نمود و فرمود: نمى‌توانم معصيت خدا را بكنم. ابوطالب هم اعتنايى به قريش ننمود.

همچنين گاهى قريش نزد ابوطالب مى‌آمدند و مى‌گفتند: اگر پسر برادرت به خاطر ثروت، چنين نقشه‌اى را طرح نموده است، ما او را از ثروت بى نياز مى‌سازيم. ابوطالب حاجت قريش را به پيغمبر عرض كرد، امّا پيامبر فرمود: من مال نمى‌خواهم، اگر سخن مرا قبول كنند، در دنيا و آخرت پادشاه مى‌شوند و عرب و عجم مطيع آنان خواهند شد.

تفاوت بين نظر پيغمبر و نظر قريش را از همين مطلب مى‌توان به دست آورد.

كلينى از امام باقر علیه‌السلام نقل مى‌كند:

«ابوجهل با عده‌اى از قريش نزد ابوطالب رفتند و گفتند: پسر برادرت ما را آزار مى‌دهد و خدايان ما را اذيت مى‌كند. به او بگو از خدايان ما دست بردارد؛ در عوض ما نيز از خداى او دست برمى‌داريم!

ابوطالب پيغمبر را طلبيد. موقعى كه حضرت آمد، تمامى اهل مجلس مشرك بودند، پيغمبر فرمود: «السلام على من اتبع الهدى» و نشست. ابوطالب او را از خواسته قريش آگاه ساخت. پيامبر فرمود: آيا حاضرند به جاى اين خواسته كلمه‌اى را قبول كنند كه بر تمامى عرب سيادت پيدا نمايند؟ ابوجهل گفت: آرى، آن كلمه چيست؟ فرمود: بگوييد «لا اله إلاّ اللّه».

قريش با انگشت، گوش‌هاى خود را گرفته و گفتند: «ما سَمِعْنا بِهذا فِى الْمِلَّةِ الاْخِرَةِ إِنْ هذا إِلاَّ اخْتِلاق»⁽¹⁾

سوره ص، آيه 7.

اين چنين بود كه آيات سوره «ص» تا «إلاّ اختلاق» نازل شد».⁽²⁾

از اين حديث معلوم مى‌شود كه آيه شريفه «وَلا تَسُبُّوا الَّذينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّه‌ِ فَيَسُبُّوا اللّه‌َ عَدْوا بِغَيْرِ عِلْمٍ⁽³⁾و آنهايى را كه غير از خدا را مى‌خوانند، دشنام مدهيد كه آنان

[نيز] از روى دشمنى [و] نادانى، خدا را دشنام خواهند داد» بعد از آن واقعه نازل شده است.

پيغمبر به خدايان قريش دشنام مى‌داد و آنان را بسيار بيچاره كرده بود. كسانى كه حاضر نبودند كلام پيامبر را بشنوند و گوش خود را محكم مى‌گرفتند، چگونه مى‌توانستند دشنام آن حضرت به بت‌ها را تحمل نمايند؟!

دفعه بعد، قريش به خيال خود به ابوطالب انصاف داده و حاضر شدند كه بهترين جوان قريش از جهت زيبايى و جوانى و شرف، يعنى عمارت بن وليد بن مغيره مخزومى را به عنوان فرزند به ابوطالب بدهند و در مقابل، محمّد را از او بگيرند تا او را به جزاى اعمالش برسانند، امّا ابوطالب در پاسخ گفت: شما مى‌خواهيد پسر مرا بگيريد و بكشيد آن‌گاه پسر خودتان را بدهيد من تربيت كنم؟!

خلاصه، از اين رفت و آمدهاى بى فايده و بى ثمر، فراوان اتفاق افتاد، امّا ابوطالب به هيچ وجه تسليم قريش نشد. وليكن از تكرار اين قضايا مى‌توان فهميد كه اگر چه ابوطالب تسليم قريش نمى‌شد، ولى با نرمى به آنان جواب مى‌داد؛ به نحوى كه آنان مأيوس نشوند و راه رفت و آمد بسته نشود! همين نكته نشان از كمال عقل ابوطالب دارد. آن بزرگوار، قريش را سرگرم مى‌كرد و راه صلح را باز نگاه مى‌داشت و در عين حال به پيغمبر اطمينان خاطر داده و او را وادار به دعوت مى‌نمود.

شما مى‌توانيد اندازه عظمت، عزت و سيادت ابوطالب را از اين‌جا نيز كشف نماييد، زيرا او پيغمبر را در شهر مكه و در آن مدت طولانى از شرّ آن دشمنان سرسخت حفظ كرد.

آرى! ابوطالب يگانه مردى بود كه توانست دشمن تمامى قريش و عرب را در خانه خود نگاه‌دارى نموده و از شرّ قريش و شياطين انس محفوظ دارد. آنها حتى نتوانستند به ابوطالب جسارت كنند يا از مقام او بكاهند. قريش بى‌جهت از ابوطالب حساب نمى‌بردند؛ او مردى فوق العاده محترم، عاقل و مقتدر بود.

روزى ابوطالب پيغمبر را نيافت؛ هر چه جستجو كرد، اثرى از او به دست نياورد.گمان كرد كه قريش ناگهانى پيامبر را كشته‌اند و به روى خود نمى‌آورند. لذا به غلامان و فاميل خود دستور داد تا با خود اسلحه بردارند و هر كدام نزد بزرگى از بزرگان قريش

بروند و هرگاه صداى او را شنيدند كه مى‌گويد محمد را مى‌طلبم! آن قريشى را بكشند. در همين اثنا پيغمبر پيدا شد و ابوطالب اعلام كرد از آن‌جا كه محمد را سالم يافته‌ايم، كسى به قريش كارى نداشته باشد. بدين ترتيب قريش فوق العاده از ابوطالب وحشت داشته و او را خطرناك مى‌دانستند.

آرى! كسى كه حاضر است همه را به خاطر احتمال قتل يك نفر بكشد، چگونه محمد را تنها مى‌گذارد تا رسما او را بكشند؟! پس بى‌سبب نبود كه پيغمبر توانست در مكه معظمه بماند و از فرصت‌ها استفاده كامل را ببرد. خداوند به وسيله ابوطالب از پيامبرش نگاه‌دارى كرد و قريش با تمام شياطين خود نتوانستند بين او و ابوطالب جدايى و تفرقه بيفكنند. در عوض، قريش هر چه مى‌توانستند از آزار و اذيت كوتاهى نمى‌كردند.

شما از اين قضيه نيز مى‌توانيد اندازه عظمت ابوطالب و مقدار آزار قريش را به دست بياوريد: روزى پيغمبر نزديك كعبه نشسته بود. قريش مقدارى از اجزاى يك شتر مرده را برداشته و بر سر و روى پيغمبر ريختند. پيغمبر نزد عموى خود آمد و گفت: حسب و شرافت من در ميان شما چگونه است؟ ابوطالب گفت: مگر چه شده است؟

پيغمبر او را از قضيه آگاه كرد. ابوطالب حمزه را با خود برداشت و به كعبه رفت. قريش در مسجد الحرام نشسته بودند. ابوطالب به حمزه فرمود: پوزه تك تك ايشان را از اين كثافت آلوده كن و هر كس كه امتناع كرد با شمشير گردنش را بزن! هيچ كس جرأت نكرد، حتى از جاى خود برخيزد. آن‌گاه حمزه، سِبيل تمام مشركين را با آن نجاست آلوده كرد!

اين نه فقط از شخصيت و شجاعت حمزه بود، بلكه امر ابوطالب در آن تأثير به سزايى داشت؛ زيرا حمزه با تمام مقامى كه داشت، مجرى امر ابوطالب بود.

سبب اسلام حمزه

ابوطالب، بنى هاشم را به حمايت از پيغمبر وادار مى‌نمود و عمل آن بزرگوار، سرمشق مؤمن و كافر آنان بود. روزى ابو جهل متعرّض پيغمبر شده و با سخنان درشت خود خاطر محترم پيغمبراكرم را آزرده نموده بود. بنى هاشم جمع شده بودند امّا حمزه

براى شكار به خارج از مكه رفته بود. وقتى برگشت و اجتماع را ديد، سبب را پرسيد. زنى از بالاى بام گفت: عمرو بن هاشم متعرض محمّد شده و او را اذيت نموده است.

حمزه، غضبناك به سمت ابو جهل رفت و با كمان خويش بر سر او كوبيد، سپس او را از جا بلند كرد و بر زمين كوبيد. مردم واسطه شده و از ظهور و بروز حوادث ناگوار جلوگيرى نمودند. ابو جهل كه نزد قريش خيلى محترم بود و در جنگ بدر با وجود تمام اشراف و بزرگان، سيادت قريش با او بود، در اين موقع گرفتار حمزه و زمين خورده او مى‌شود. قريش به حمزه مى‌گويند: مگر مسلمان شده‌اى؟ او از روى حميّت و غضب مى‌گويد: آرى.

وقتى به منزل مى‌رود و به حال عادى برمى‌گردد، مى‌بيند كه در حضور جمع، سخنى گفته است. پس به سراغ پيغمبر مى‌آيد و مى‌پرسد: چه مى‌گويى؟ آيا به راستى پيغمبر هستى؟

پيامبر آياتى از قرآن را براى او مى‌خواند و او هم مى‌شنود و به راستى ايمان مى‌آورد و به وسيله غضب از جهنم خارج و به سوى بهشت كشيده مى‌شود.

ابوطالب براى تقويت حمزه اشعارى مى‌گويد:

فصبرا ابا يعلى على دين احمد

وكن مظهرا للدين وفقت صابرا

وخط من اتى بالدين من عند ربه

بصدق وحق لا تكن حمزة كافرا

فقد سرني إذ قلت إنّك مؤمن

فكن لرسول اللّه في اللّه ناصرا

وناد قريشا بالّذي قد اتيته

جهارا وقل لهم ما كان احمد ساحرا⁽¹⁾از قرار اخبار و تواريخ مى‌بايست سلاى ناقة را مكرر ريخته باشند و ابو جهل علاوه بر دشنام دادن، شخصا مبادرت بدين جسارت نمود كه اين موضوع از روايت كلينى در

موضوع غضب حمزه مستفاد مى‌شود.⁽¹⁾

ابن زبعرى نيز يك بار در حضور قريش اقدام به اين اهانت نمود. پيغمبر نماز مى‌خواند. ابو جهل گفت: چه كسى برمى‌خيزد تا اين كثافات را بر او بريزد تا نماز او را باطل سازد؟ ابن زبعرى از خون و سرگين برداشت و بر آن سرور افكند. ابوطالب با شمشير برهنه آمد. قريش خواستند فرار كنند. گفت: به خدا قسم هر كس از جاى خود برخيزد با شمشير او را مى‌زنم! آن‌گاه از پيغمبر پرسيد: چه كسى تو را آلوده كرده است؟

فرمود: ابن زبعرى. ابوطالب از همان خون و سرگين بر او افكند».⁽²⁾

ابن شهرآشوب مى‌گويد: «در روايات متواتره است كه ابوطالب امر نمود تا غلامانش پيغمبر را پاكيزه و سبيل كفار را آلوده كنند».⁽³⁾

مسلمان شدن ابوطالب و سرّ عدم تظاهر عملى او به اسلام

ابوطالب با آن‌كه مكرر در اشعار خود اظهار ايمان و تصديق به نبوت پيغمبر مى‌نمود امّا در حضور قريش به پيغمبر اقتدا نمى‌كرد و نماز نمى‌خواند و به كلى رابطه را با قريش قطع نمى‌نمود و هميشه جاى صلح را باقى مى‌گذاشت و كارى نمى‌كرد كه قريش به تمام معنى با او دشمنى كرده و پناه دادن او به پيغمبر را سبك و خوار شمارند؛ تا آن‌كه بهتر بتواند پيغمبر و جمعى از مسلمين را حفظ نمايد. اين از عقل و تدبير ابوطالب بود.

عجيب است كه بعضى از منافقين آن همه جان فشانى ابوطالب را در نظر نمى‌آورندو به اشعار او كه با صراحت به نبوت پيغمبر اعتراف نموده، اعتنا نكرده و به خاطر دشمنى با فرزند رشيد او، على علیه‌السلام، ابوطالب را مشرك مى‌شناسند، نه مسلمان! و با توجه به اين كه اگر كسى اعتراف لسانى نمايد، او را مسلمان مى‌خوانند؛ چه شده است كه منافقان به آن همه اعترافات لسانى و اشعار ابوطالب درباره پيغمبر و آن همه افعال و

آثار او در اسلام و رنج و مشقت‌هاى او در حفظ پيغمبر توجه نكرده و شهادت اهل بيت را رد مى‌كنند؟! و چه بسا مسلمانانى كه در اثر حُسن ظن به منافقين در اشتباه واقع مى‌شوند!

آرى! معاويه دشمن سرسخت على علیه‌السلام پول زيادى مى‌داد تا حق را باطل جلوه دهد و على را در نظرها خوار نمايد. در جنگ احد پس از ختم غائله، ابو سفيان بر سر نعش حمزه سيد الشهدا علیه‌السلام حاضر شده و با كوبيدن نيزه خود بر بدن مثله شده او و جسارت لسانى، تشفّى خاطر خود مى‌نمود. رئيس احابيش - از هم عهدان و خلفاى قريش - هم ايستاده بود و ابو سفيان را ملامت كرد و مى‌گفت: تو كه رئيس قريش هستى با جنازه عموزاده خود چنين مى‌كنى؟ ابو سفيان خجل شد و از او خواست تا اين امر را مخفى كند.

وقتى ابو سفيان متوجه عمل خود مى‌شود، شرمگين مى‌گردد، ولى معاويه پس از آن همه دشمنى‌ها با على علیه‌السلام بعد از شهادت آن حضرت نيز از او دست برنداشت و از سبّ علنى و وادار كردن مردم بر اين امر خوددارى نمى‌كرد. شما مى‌توانيد از مخفى نمودن قبر على علیه‌السلام توسط اولادش تا حدى از خباثت معاويه مطلع شويد. معلوم مى‌شود كه معاويه به مراتب از ابو سفيان خبيث‌تر بود و اين شجره خبيثه و شاخه‌هاى آن داراى مراتب و دركاتى است. آرى! معاويه از مادر خود نيز ارث برد؛ زنى كه از نهايت دشمنى، جگر حمزه را به دندان كشيد و خواست آنرا بخورد.

ابن شهرآشوب نقل مى‌كند: «ابو جهل آرزو مى‌كرد زمانى بيايد كه محمّد به اوحاجتى پيدا كند تا او را استهزا نمايد. اتفاقا روزى از غريبى كه به مكه آمده بود، شتر خريد و از دادن حق آن غريب خوددارى كرد. فروشنده به قريش پناهنده شد و آنان براى مسخره‌گرى، او را به نزد پيغمبر فرستادند و گفتند كه اگر او واسطه شود ابو جهل قبول مى‌كند و پول تو را مى‌دهد. غريب به پيغمبر پناه برد. پيغمبر با او نزد ابو جهل آمد و فرمود: اى ابو جهل! برخيز و حق اين مرد را بده. ابوجهل از جا برخاست و بلافاصله حق او را ادا نمود. وقتى قريش او را ملامت كردند، گفت: مرا شماتت نكنيد؛ چون با او دو

اژدها بود و چند نفر با اسلحه همراه او بودند كه از آنان ترسيدم. قريش به جاى آن‌كه به پيغمبر بخندند، براى بزرگ خود كنيه و نام تاريخى گذاشتند كه تا ابد از او محو نشود؛ قريش قبلاً او را «ابو الحكم» مى‌ناميدند و تا آن وقت كسى او را ابو جهل نمى‌گفت، امّا در آن وقت به او لقب ابوجهل دادند.

پيغمبر در موسم و موقع تجمع قبايل عرب آنان را دعوت مى‌نمود، امّا قبول نمى‌كردند و مى‌گفتند: كسى كه در فاميل خود اختلاف ايجاد كرده است، نمى‌تواند مصلح باشد. ابو لهب دنبال او مى‌رفت و مى‌گفت: به سخنانش توجّه نكنيد، او برادرزاده

من و ساحر و كذاب است».⁽¹⁾

دعوت پيغمبر از قبايل و سفر به طائف

نقل است: «پيغمبر پس از فوت ابوطالب براى دعوت مردم به اسلام به طائف سفر نمود. چند نفر از بزرگان ثقيف كه در طائف بودند، او را استهزا كردند. يكى مى‌گفت: اگر خدا تو را فرستاده باشد، من پرده - يا درِ - كعبه را مى‌دزدم. ديگرى گفت: خدا غير از تو كسى را نداشت كه تو را فرستاد؟ سومى گفت: پس از اين جلسه، كلمه‌اى با تو سخن نمى‌گويم؛ اگر چنان كه مى‌گويى فرستاده خدايى، مهم‌تر از آن هستى كه من تو را يارىكنم و اگر دروغ مى‌گويى با تو سخن نمى‌گويم.

آنان پيغمبر را استهزا كرده و قضيه را به قوم و فاميل خود خبر مى‌دادند و قطعا تحريك هم مى‌نمودند كه در وقت مراجعت آن حضرت، مردمان نادان در كنار راه بوده و به پاى مباركش سنگ مى‌زدند».⁽²⁾

نمى‌دانم چرا بزرگان ثقيف اين قدر نادان بودند؟! مگر توقّع آنان چه بود؟ آيا مى‌خواستند پيغمبر يك مَلِك و پادشاه باشد. اين گونه بود كه محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم را به پيغمبرى باور نداشتند؟! و يا آن‌كه خيال مى‌كردند پيغمبرى منصبى است كه خداوند بايد به

اشراف و ثروتمندان بدهد؛ چنان كه مى‌گفتند: چرا قرآن بر بزرگ طائف يا بزرگ مكه نازل نشد؟ آيا آنان بشرى پاك و پاكيزه و بهتر از محمّد سراغ داشتند؟ آيا آنان در صفات حميده كسى را نظير پيغمبر سراغ داشتند؟ آيا اگر كسى به راستى پيغمبر شد نبايد با او سخن گفت و از او استفاده كرد؟

خداوند براى نجات گمراهان راهنما مى‌فرستد. حال به جاى اين‌كه متابعت كنند، مقاومت و دشمنى كردند! مى‌توان گفت پيغمبر پس از فوت ابوطالب در صدد بود شهرى غير از مكه را براى خود انتخاب كند تا بتواند در آن‌جا بتواند آزادانه زندگى كند و از شرّ قريش محفوظ باشد. او مى‌دانست كه قريش ايمان نمى‌آورند و چون ياور او در مكه از دست رفته بود، نمى‌تواند توقف كند. از اين جهت به طائف سفر نمود تا شايد از حمايت ثقيف استفاده كند، ولى متأسفانه پيغمبر در اين سفر ياورانى به دست نياورد و مجبور شد كه دوباره به مكه مراجعت كند، كه به وسيله پناه دادن يكى از بزرگان قريش به آن سرور، وارد مكه شد.

قريش و كليّه مشركين با تلاش فراوان براى فرونشاندن نور حق كوتاهى نكرده و در هر سنگرى مقاومت شديدى به خرج مى‌دادند، حتى جهل و نادانى را به حدىرسانيدند به كسانى كه غريب بوده و تازه وارد مكه مى‌شدند، سفارش مى‌كردند تا مبادا به سخنان محمد گوش دهند. چنان‌كه عتبة بن ربيعه به دوست انصارى خود اسعد بن وزار گفت: مبادا با محمد گفت‌وگو كنى! او ساحر است و با سخنان خود تو را سِحر مى‌كند، در گوش خود پنبه بگذار تا حرف او را نشنوى. اسعد نيز همين كار را كرده و به گوش خود پنبه گذاشت و در وقت طواف پيغمبر را ديد كه با عده‌اى از بنى هاشم در حجر نشسته بود! و در مرتبه دوم طواف، خود را ملامت كرد و در مقام برآمد كه صدق و كذب قصه را به دست آورد. اين بود كه نزد پيغمبر آمد و به سخنان آن حضرت گوش فرا داد و در نهايت هم مسلمان شد و پيش آهنگ مسلمين مدينه گرديد.

پس قريش، خود ايمان نمى‌آوردند و در صدد بودند تا به هر نحو ممكن نگذارند كسى مسلمان شود. بنابر اين، پيغمبر را ساحر و كذّاب مى‌ناميدند و مردم را از معاشرت

و گفت‌وگو با وى مى‌ترسانيدند. جايى كه عموى او، ابو لهب در پى آن حضرت برود و او را ساحر و كذاب بخواند تا مبادا كسى به سخنان او گوش بدهد و نور اسلام در دلش بتابد، از ديگران چه انتظارى مى‌توان داشت!

اجمال كلام، قول خداست كه مى‌فرمايد:

«يُريدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللّهِ بِاَفْواهِهِمْ وَاللّه‌ُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ * هُوَ الَّذي اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلىَ الدّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ»⁽¹⁾

«آنان مى‌خواهند نور خدا را به وسيله دهان و سخنان باطل خود خاموش كنند، ولى خداوند آن نور را با نهايت روشنايى نگاه مى‌دارد، اگر چه كفار نخواهند. خداوند است كه پيغمبر خود را با هدايت و دين حق فرستاد تا دين او را بر دين‌هاى عالم غالب سازد، اگر چه مشركين نخواهند و بر خلاف ميل آنان باشد».

خداوند دين حق را با پيغمبرى به عنوان راهنما فرستاد و خواست كه آن دين را برتمام اديان غالب سازد. بنابر اين، اتفاق كفار و مشركين بر خاموش ساختن نور حق چه اثرى دارد؟ هرگز با گفته‌هاى باطل آنان نور خداوند خاموش نخواهد شد و چنان شد كه خداوند در قرآن خبر داد؛ با تمام مجاهدات قريش و كفار طولى نكشيد همان محمدى كه شبانه مكه را از دست قريش ترك كرد، همو روز برگشت؛ در حالى كه تمامى آنها در دست او اسير بودند. امّا پيامبر همگى را آزاد كرد و همه به حقانيت او معترف شده و اقرار كردند كه بر باطل بودند، آن‌گاه اظهار شهادتين نمودند.

سبب استهزاى قريش به پيغمبر

اشاره

قريش، عقلا و اشراف عرب بودند و عرب نيز همواره آنان را به نظر بزرگى نگاه مى‌كردند. پيغمبراكرم به اذيت و آزار همين قريش مبتلا گشت و همين جماعت، شب و روز آرام نداشته و مشغول افساد و اخلال بودند. آنان به حساب غلط خود نقطه ضعفى پيدا كرده و از اين راه حمله مى‌نمودند و استهزا مى‌كردند. عمده استهزاى قريش به

عقايد پيغمبر در چهار مورد بود: توحيد، نبوت، قرآن و معاد.

ما به سخنان آنان و پاسخ قرآن اشاره مى‌نماييم تا شما بتوانيد از دور منظره مبارزه حق و باطل را مشاهده فرماييد:

استهزاى مشركين درباره توحيد

«وَعَجِبُوا اَنْ جآءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَقالَ الْكافِرُونَ هذا ساحِرٌ كَذّابٌ * اَجَعَلَ الاْلِهَةَ اِلها واحِدا اِنَّ هذا لَشَىْ‌ءٌ عُجابٌ * وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ اَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلى الِهَتِكُمْ إِنَّ هذا لَشَى‌ءٌ يُرادُ * ما سَمِعْنا بِهذا فِى الْمِلَّةِ الاْخِرَةِ اِنْ هذا اِلاَّ اخْتِلاقٌ»⁽¹⁾

«و از اين‌كه هشدار دهنده‌اى از خودشان برايشان آمده در شگفتند و كافرانمى‌گويند: اين، ساحرى دروغگو است. آيا خدايان [متعدد] را خداى واحدى قرار داده؟ اين واقعا چيز عجيبى است! و بزرگانشان روان شدند [و گفتند ]برويد و بر خدايان خود ايستادگى نماييد كه اين امر قطعا هدف [ما] است. [از طرفى] اين [مطلب] را در آيين اخير [عيسوى هم ]نشنيده‌ايم؛ اين [ادعا] جز دروغ بافى چيز ديگرى نيست».

قريش كه براى خود خدايانى تراشيده و عمرى به آنان مأنوس گشته و به خداوندى آنان عقيده داشتند، حال كه با مردى مصادف شده‌اند كه تمام خدايانشان را بر باطل مى‌داند، در مقام مبارزه و مقابله بر آمده و او را ساحر و كذاب مى‌خوانند و تعجب مى‌كنند از آن‌كه پيغمبرى براى آنان آمده باشد. سپس براى نادرستى ادعاى پيامبر، سندى درست كرده و گفتند: چگونه مى‌شود او راستگو و سخنش درست باشد؛ در حالى كه همه خدايان را به يكى مصالحه نموده است؟ يقينا اين سخنى تازه و دروغى آشكار است كه آنها ساخته بودند. بنابراين، نتيجه مى‌گرفتند كه بايد در مقابل اين دروغگو ايستادگى و مقاومت كرد و از خدايان خود دست برنداشت. در حقيقت مايه علمى هم به دستشان آمد و به وسيله اين امر، پيغمبر را تضعيف و استهزا مى‌نمودند.

عجبا! قريش مى‌خواهد از اين راه، نادرستى پيغمبر را ثابت كند، امّا يوسف صديق مى‌خواهد در محبس براى دو همراه و هم صحبت خود توحيد را ثابت كند. او مى‌گويد: «ءَاَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللّهُ الْواحِدُ الْقَهّارُ⁽¹⁾آيا خدايان پراكنده بهترند يا خداى يگانه مقتدر؟!»

اگر انسان رشته امورش را به دست يك نفر مقتدر بدهد بهتر است يا آن‌كه به دست جماعتى كه متفرق باشند؛ جماعتى كه هر كدام در يك محل، امّا در عقيده و نظر متفرق باشند؟! اگر يكى را پيدا كند، ديگرى را گم مى‌كند و اگر يكى را راضى نمايد، ديگرى رااز خود خواهد رنجاند؟!

پاسخ‌هاى قرآن به اعتراض قريش

قرآن جواب اين اعتراض قريش را به وجوهى داده است؛

اول اين‌كه مى‌فرمايد تمامى موجودات، مخلوق خداوند است و به ديگران مربوط نيست:

«قُلْ اَرَاَيْتُمْ اِنْ جَعَلَ اللّهُ عَلَيْكُمُ الْلَيْلَ سَرْمَدا اِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ اِلهٌ غَيْرُ اللّهِ يَاْتيكُمْ بِضِيآءٍ اَفَلا تَسْمَعُونَ * قُلْ اَرَاَيْتُمْ اِنْ جَعَلَ اللّهُ عَلَيْكُمْ النَّهارَ سَرْمَدا اِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ اِلهٌ غَيْرُ اللّهِ يَأْتيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فيهِ اَفَلا تُبْصِرُونَ»⁽²⁾

«بگو: هان! چه مى‌پنداريد، اگر خدا تا روز رستاخيز شب را بر شما جاويد بدارد، جز خداوند كدامين معبود براى شما روشنى مى‌آورد؟ آيا نمى‌شنويد؟ بگو: هان! چه مى‌پنداريد، اگر خدا تا روز قيامت روز را بر شما جاويد بدارد؛ جز خداوند كدامين معبود براى شما شبى مى‌آورد كه در آن آرام گيريد، آيا نمى‌بينيد؟»

«اَمَّنْ هذَا الَّذى يَرْزُقُكُمْ اِنْ اَمْسَكَ رِزْقَهُ بَلْ لَجُّوا فى عُتُوٍّ وَنُفُورٍ * اَفَمَنْ يَمْشى مُكِبّا عَلى وَجْهِهِ اَهْدى اَمَّنْ يَمْشى سَوِيّا عَلى صِراطٍ مُسْتَقيمٍ * قُلْ هُوَ الَّذى اَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ

لَكُمُ السَّمْعَ وَالاَْبْصارَ وَالاَْفْئِدَةَ قَليلاً ما تَشْكُرُونَ * قُلْ هُوَ الَّذى ذَرَاَكُمْ فِى الاَْرْضِ وَاِلَيْهِ تُحْشَرُونَ»⁽¹⁾إلى قوله: «قُلْ اَرَاَيْتُمْ اِنْ اَهْلَكَنِىَ اللّه‌ُ وَمَنْ مَعِىَ اَوْ رَحِمَنا فَمَنْ يُجيرُ الْكافِرينَ مِنْ عَذابٍ اَليمٍ * قُلْ هُوَ الرَّحْمنُ آمَنّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فى ضَلالٍ مُبينٍ * قُلْ اَرَاَيْتُمْ اِنْ اَصْبَحَ مآؤُكُمْ غَوْرا فَمَنْ يَأْتيكُمْ بِماءٍ مَعينٍ»⁽²⁾

«يا كيست آن كه به شما روزى دهد اگر [خدا] روزى خود را [از شما ]باز دارد؟[نه!] بلكه در سركشى و نفرت پافشارى كردند. پس آيا آن كس كه نگونسار راه مى‌پيمايد هدايت يافته‌تر است يا آن كس كه ايستاده بر راه راست مى‌رود؟ بگو: اوست آن كس كه شما را پديد آورده و براى شما گوش و ديدگان و دلها آفريده است. چه كم سپاسگزاريد! بگو اوست كه شما را در زمين پراكنده كرده و به نزد او[ست كه ]گرد آورده خواهيد شد». تا آن‌جا كه مى‌فرمايد: «بگو: به من خبر دهيد، اگر خدا مرا و هر كس را كه با من است هلاك كند يا ما را مورد رحمت قرار دهد، چه كسى كافران را از عذابى پر درد پناه خواهد داد؟ بگو: اوست خداى بخشايشگر؛ به او ايمان آورديم، و بر او توكل كرديم. و به زودى خواهيد دانست چه كسى در گمراهى آشكارى است. بگو: به من خبر دهيد، اگر آب [آشاميدنى] شما [به زمين] فرو رود، چه كسى آب روان برايتان خواهد آورد؟»

«قُلْ اَرَاَيْتُمْ اِنْ اَخَذَ اللّه‌ُ سَمْعَكُمْ وَاَبْصارَكُم وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ مَنْ اِلهٌ غَيْرُ اللّه‌ِ يَأْتيكُمْ بِهِ»⁽³⁾

«بگو: به نظر شما، اگر خدا شنوايى شما و ديدگانتان را بگيرد و بر دلهايتان مُهر نَهَد، آيا غير از خدا كدام معبودى است كه آن را به شما باز پس دهد؟»

وقتى ابراهيم علیه‌السلام با آن متمرد مدعى خداوندى (نمرود) گفت‌وگو كرد، گفت: خداى من زنده مى‌كند و مى‌ميراند. او گفت: من نيز چنين مى‌كنم؛ محكوم به اعدام را گردن

مى‌زنم و محكوم ديگر به اعدام را آزاد مى‌كنم. پس من نيز مى‌كشم و زنده مى‌نمايم.

ابراهيم سخن را در آن‌جا به جايى بُرد كه او نتواند مغالطه كند و گفت: خداى من خورشيد را از مشرق بيرون مى‌آورد. حال، تو از مغرب بيرون آور.

كافر مبهوت شد؛ زيرا نمى‌توانست بگويد كه مى‌توانم. خداوند به پيغمبرش راه محاجّه را نشان مى‌دهد و به او مى‌گويد: بگو اگر خدا اين خورشيد را بيرون نياورد وتاريكى شما را فرا گيرد، چه كسى مى‌تواند خورشيد ديگرى بياورد؟ و اگر خورشيد را نگاه داشت، چه كسى مى‌تواند تاريكى عالم گير بياورد كه مردم در آن بخوابند و آرام باشند؟ بگو اگر آب شيرين شما به زمين فرو رفت، چه كسى براى شما آب گوارا مى‌آورد؟ خداوندِ چشم، گوش، رزق و تقدير او است. بگو اگر خداوند چشم و گوش، قلب شما را گرفت، چه كسى است كه كار او را براى شما بكند و به شما گوش و چشم و دل بدهد؟

خداوند اين بيانات را به وسيله پيغمبرش به مردم فرمود. حال كه قريش مسخره مى‌كنند و مى‌گويند كه آيا اين همه خدايان را يكى قرار داده و از ديگران چشم پوشيده و دست برداشته است، جواب اين سخنان را چه مى‌دهند و چه مى‌توانند بگويند؟ آيا لات، عزّى، منات، هبل و اصنام ديگر يا هر كسى غير از خدا مى‌تواند چنين كارى بكند كه شايسته خداوندى و معبودى باشد؟

هرگز پيش از آن‌كه اين‌ها پديد آيند، اين نظم برقرار بود و روز و شب در گردش و سفره نعمت الهى پهن بود، پس چگونه آنان خالق و رازق هستند؟ شما ببينيد كه قريش در مقابل اين پرسش‌هاى پيغمبر چگونه از دادن جواب مبهوت و عاجز مانده و در عين حال چگونه در باطل خود پافشارى مى‌كنند و از حق روى مى‌گردانند؟

«اُنْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الاْياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ»⁽¹⁾

«بنگر چگونه آيات [خود] را [گوناگون] بيان مى‌كنيم، سپس آنان روى بر مى‌تابند».

پاسخ دوم آن‌كه آنان، خود، مخلوق و بيچاره هستند:

«أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّهِ شُفَعآءَ قُلْ اَوَلَوْ كانُوا لايَمْلِكُونَ شَيْئا وَلايَعْقِلُونَ»⁽¹⁾

«آيا غير از خدا شفاعت كنندگانى براى خود گرفته‌اند؟ بگو: آيا هر چند اختيار چيزى را نداشته باشند و نينديشند؟»

«وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ الِهَةً لا يَخْلُقُونَ شَيْئا وَهُمْ يُخْلَقُونَ وَلايَمْلِكُونَ لاَِنْفُسِهِمْ ضَرّا وَلانَفْعا وَلايَمْلِكُونَ مَوْتا وَلاحَياتا وَلانُشُورا»⁽²⁾

«و به جاى او خدايانى براى خود گرفته‌اند كه چيزى را خلق نمى‌كنند و خود خلق شده‌اند و براى خود نه زيانى را در اختيار دارند و نه سودى را؛ و نه مرگى را در اختيار دارند و نه حياتى و نه رستاخيزى را».

«قُلِ ادْعُوا الَّذينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْويلاً»⁽³⁾

«بگو: كسانى را كه به جاى او [معبود خود] پنداشتيد، بخوانيد؛ [آنها ]نه اختيارى دارند كه از شما دفع زيان كنند و نه [آن‌كه بلايى را از شما ]بگردانند».

«اِنَّ الَّذينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّه‌ِ عِبادٌ اَمْثالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجيبُوا لَكُمْ اِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ * اَلَهُمْ اَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها اَمْ لَهُمْ اَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها اَمْ لَهُمْ اَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها اَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ * اِنَّ وَلِىَّ اللّهُ الَّذى نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصّالِحينَ * وَالَّذينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لايَسْتَطيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا اَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ»⁽⁴⁾

«در حقيقت، كسانى را كه به جاى خدا مى‌خوانيد، بندگانى امثال شما هستند. پس اگر راست مى‌گوييد، آنها را [در گرفتارى‌ها] بخوانيد، بايد شما را اجابت كنند! آيا آنها پاهايى دارند كه با آن راه بروند؟! يا دست‌هايى دارند كه با آن كارى انجام دهند؟! يا چشم‌هايى دارند كه با آن بنگرند؟! يا گوش‌هايى دارند كه با آن بشنوند؟

بگو: شريكان خود را بخوانيد؛ سپس درباره من حيله به كار بريد و مرا مهلتمَدَهيد! بى ترديد سرور من آن خدايى است كه قرآن را فرو فرستاده و همو دوستدار شايستگان است. و كسانى را كه به جاى او مى‌خوانيد، نه مى‌توانند شما را يارى كنند و نه خويشتن را يارى دهند».

آرى! كسانى كه خود بيچاره هستند و توانايى ندارند خودشان را يارى و نگاهدارى كنند، چگونه ديگران را نگاه مى‌دارند و به كار مى‌آيند. اين جمله اخيرى كه خداوند به پيغمبرش فرموده است كه به مشركين بگو كه تمامى خدايان خود را بخوانند و به اتفاق يكديگر با من دشمنى كنند و به من مهلت ندهند و مرا خداوند ياور است و ديگران (بت‌ها) به خودشان و شما نمى‌توانند كمك رسانند، اتمام حجتى عجيب و غريب است. ببينيد كه پيغمبراكرم چقدر به صحت گفته خود و قدرت خداوند و بيچارگى و زبونى تمام مشركين و خدايان آنان اطمينان داشت كه به اين نحو مباهله مى‌كند و مى‌گويد كه تمامى آنان را بخوانيد و با هم همدست شويد و به من مهلت ندهيد.

آرى! كسى كه خدا نگاهش دارد - «وَاللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ⁽¹⁾و خدا تو را از [گزند] مردم نگاه مى‌دارد» - چه وحشتى از ماسوى اللّه دارد؟ او مطمئن است كه آنها منشأ ضرر و نفعى نيستند كه آنچه مى‌خواهند و مى‌توانند بكنند و مى‌داند كه خدا ياور پيغمبر خود است. وقتى دشمنان خدا از قوم ابراهيم اتفاق كردند كه براى يارى خدايان خود ابراهيم را بسوزانند، خدا فرمود: «يا نارُ كُونى بَرْدا وَسَلاما⁽²⁾اى آتش! براى ابراهيم سرد و بى آسيب باش!» پس جهنم بندگان به برد و سلام مبدل شد. كفار قريش و مشركين نيز هم‌دست شدند امّا هر چه تلاش كردند نتوانستند پيغمبر را از ميان بردارند: «اِلاّ تَنْصُرُهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّهُ اِذا اَخْرَجَهُ الَّذينَ كَفَرُوا⁽³⁾اگر شما او [پيامبر] را يارى نكنيد، قطعا خدا او را يارى كرد؛ هنگامى كه كفر ورزيدگان او را [از مكه ]بيرون كردند».

دشمنان هر اندازه با پيغمبر جنگيده و دشمنى كردند و مشركين، اهل كتاب و منافقين هر چه كار شكنى كردند، نتوانستند او را گرفتار سازند؛ حتى رؤسايشان، مانند ابو سفيان و حى بن اخطب به عجز خود اعتراف كردند.

آرى! «لا إله إلاّ اللّه وحده وحده أنجز وعده و نصر عبده و هزم الأحزاب وحده».

من از اندازه وقاحت، لجاجت و عناد مشركين بسيار متعجبم كه چگونه در برابر اين پرسش‌هاى پيغمبر و اين سرزنش‌ها و توبيخات، همچنان بر باطل خود باقى مانده و دست از خداى ساخته شده خود برنمى‌داشتند؟! آنان در مقابل وجدان خود چه مى‌كردند؟!

پاسخ سوم:

«ءآللّهُ خَيْرٌ امّا يُشْرِكُونَ * اَمَّنْ خَلَقَ السَّمواتِ وَالاَْرْضَ وَاَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمآءِ مآءً»⁽¹⁾إلى قوله «اَمَّنْ يَبْدَءُوا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمآءِ وَالاَْرْضِ ءَإِلهٌ مَعَ اللّه‌ِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ اِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ»⁽²⁾

«آيا خدا بهتر است يا آنچه [با او] شريك مى‌گردانند؟! [آيا آنچه شريك مى‌پندارند بهتر است] يا آن كس كه آسمان‌ها و زمين را خلق كرد و براى شما آبى از آسمان فرود آورد؟!» تا آن‌جا كه مى‌فرمايد: «يا آن كس كه خلق را آغاز مى‌كند و سپس آن را باز مى‌آورد و آن كس كه از آسمان و زمين به شما روزى مى‌دهد؟ آيا معبودى همراه با خداست؟ بگو: اگر راست مى‌گوييد برهان خويش را بياوريد!»

«أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ هذا ذِكْرُ مَنْ مَعِىَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلى»⁽³⁾

«آيا به جاى او خدايانى براى خود گرفته‌اند؟ بگو: برهانتان را بياوريد! اين استياد نامه هر كه با من است و ياد نامه هر كه پيش از من بود».

«أَمْ جَعَلُوا لِلّهِ شُرَكاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللّه‌ُ خالِقُ كُلِّ شَىْ‌ءٍ وَهُوَ الْواحِدُ الْقَهّارُ»⁽¹⁾

«يا براى خدا شريكانى پنداشته‌اند كه مانند آفرينش او آفريده‌اند و در نتيجه [اين دو] آفرينش بر آنان مشتبه شده است؟ بگو: خدا آفريننده هر چيزى و يگانه قهار است».

«خَلَقَ السَّمواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها وَاَلْقى فِى الاَْرْضِ رَواسِىَ اَنْ تَميدَ بِكُمْ وَبَثَّ فيها مِنْ كُلِّ دآبَّةٍ وَاَنْزَلْنا مِنَ السَّمآءِ مآءً فَاَنْبَتْنا فيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَريمٍ * هذا خَلْقُ اللّهِ فَأَرُوني ماذا خَلَقَ الَّذينَ مِنْ دُونِهِ بَلِ الظّالِمُونَ فى ضَلالٍ مُبينٍ»⁽²⁾

«آسمان‌ها را بى هيچ ستونى كه آن را ببينيد خلق كرد. و در زمين، كوه‌هاى استوار افكند تا [مبادا زمين] شما را بجنباند. و در آن، از هرگونه جنبنده‌اى پراكنده گردانيد. و از آسمان، آبى فرو فرستاديم و از هر نوع [گياه] نيكو در آن رويانديم؛ اين خلق خداست. [اينك] به من نشان دهيد كسانى كه غير از اويند چه آفريده‌اند؟ [هيچ!] بلكه ستمگران در گمراهى آشكارند».

«قُلْ اَرَاَيْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّه‌ِ اَرُونى ماذا خَلَقُوا مِنَ الاَْرْضِ اَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِى السَّمواتِ ائْتُونى بِكِتابٍ مِنْ قَبْلِ هذا اَوْ اَثارَةٍ مِنْ عِلْمٍ اِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ»⁽³⁾

«بگو: به من خبر دهيد آنچه را كه به جاى خدا فرا مى‌خوانيد! به من نشان دهيد كه چه چيزى از زمين [را] آفريده يا [مگر] آنان را در [كار ]آسمان‌ها مشاركتى است؟! اگر راست مى‌گوييد كتابى پيش از اين [قرآن] يا بازمانده‌اى از دانش نزد من آوريد».پيغمبراكرم مأمور است تا از مشركين بپرسد كه دليل آنها بر خالقيت ما سوى اللّه و شركتشان در خلق چه چيز است و بخواهد تا آنچه را كه آنان به طور مستقل يا به صورت

شراكتى خلق كرده‌اند به او نشان دهند. همچنين از آنها بپرسد كه دليل و برهانشان بر اين مدعا چيست.

راستى كه ادعاى بى‌دليل، آن‌هم چنين ادعاى بزرگى كه بگويد خداوندى، معبوديت، خالقيت و رزاقيت، آن‌هم با وجود مخالف قومى‌اى كه مدعى است تمامى خلقت از او است و بيكار هم ننشسته و مرتب پيغمبر فرستاده و مردم را به پرستش خود دعوت نموده و خود را معرّفى نموده است كه «لا إله إلاّ اللّه»، به هيچ وجه قابل اعتماد نيست.

من نمى‌دانم مشركين در مقابل پرسش پيغمبر چه مى‌كردند و چگونه از پاسخ اين پرسش فرار مى‌نمودند؟!

پاسخ چهارم:

«قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ اِذا لاَبْتَغَوا اِلى ذِى الْعَرْشِ سَبيلاً»⁽¹⁾

«بگو: اگر - چنان‌كه مى‌گويند - با او خدايانى [ديگر] بود، در آن صورت حتما در صدد جستن راهى به سوى [خداوند] صاحب عرش بر مى‌آمدند».

«اَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الاَْرْضِ هُمْ يُنْشِرُونَ * لَوْ كانَ فيهِما آلِهَةٌ اِلاَّ اللّهُ لَفَسَدَتا»⁽²⁾

«آيا براى خود خدايانى از زمين اختيار كرده‌اند كه آنها [مردگان را ]زنده مى‌كنند؟ اگر در آنها [زمين و آسمان] جز خدا، خدايانى [ديگر] وجود داشت، قطعا [زمين و آسمان] تباه مى‌شد».

بديهى است كه اگر امور به دست كسانى سپرده شود و همگى مختار و آزاد باشند، هرج و مرج و اختلال نظام لازم مى‌آيد. به علاوه در اثر مختلف بودن خواسته‌ها كار بهمنازعه و مشاجره كشيده مى‌شود و در مقام از كار انداختن طرف مقابل و انحصار قدرت براى خود بر مى‌آيند؛ اين امرى فطرى و قهرى است و هر كس به وجدان خود مراجعه كند آن را تصديق خواهد نمود. بنابر اين، از چنين نظم منظّم و گردش عالم دانسته مى‌شود كه امور به يكى منتهى مى‌شود كه او خالق و مدبر است و اگر بخواهد به هر كس

نفع يا ضررى برساند، كسى نمى‌تواند جلوگيرى نمايد. خداوند عالم در سوره مؤمنون براى اثبات توحيد به چند وجه اشاره فرموده است:

«وَهُوَ الَّذى اَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالاَْبْصارَ وَالاَْفْئِدَةَ قَليلاً ما تَشْكُرُونَ * وَهُوَ الَّذى ذَرَأَكُمْ فِى الاَْرْضِ وَاِلَيْهِ تُحْشَرُونَ * وَهُوَ الَّذى يُحْيى وَيُميتُ وَلَهُ اخْتِلافُ الْلَيْلِ وَالنَّهارِ أَفَلا تَعْقِلُونَ»⁽¹⁾الى قوله «قُلْ لِمَنِ الاَْرْضُ وَمَنْ فيها اِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * سَيَقُولُونَ لِلّهِ قُلْ اَفَلا تَذَكَّرُونَ * قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظيمِ * سَيَقُولُونَ لِلّهِ قُلْ اَفَلا تَتَّقُونَ * قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْ‌ءٍ وَهُوَ يُجيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ اِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * سَيَقُولُونَ لِلّهِ قُلْ فَأَنىّ تُسْحَرُونَ * بَلْ اَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ وَاِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ * مَا اتَّخَذَ اللّه‌ُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ اِلهٍ اِذا لَذَهَبَ كُلُّ اِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ سُبْحانَ اللّه‌ِ عَمّا يَصِفُونَ»⁽²⁾الى قوله «وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللّه‌ِ اِلها آخَرَ لا بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَاِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ اِنَّهُ لايُفْلِحُ الْكافِرُونَ»⁽³⁾

«و اوست آن كسى كه براى شما گوش و چشم و دل پديد آورد. چه اندك سپاسگزاريد! و اوست آن كسى كه شما را در زمين پديد آورد و به سوى او گرد آورده خواهيد شد. و اوست آن كسى كه زنده مى‌كند و مى‌ميراند و اختلاف شب و روز از اوست. مگر نمى‌انديشيد؟» تا آن‌جا كه مى‌فرمايد: «بگو: اگر مى‌دانيد [بگوييد] زمين و هر كه در آن است به چه كسى تعلق دارد؟ خواهند گفت: به خدا.بگو: پس آيا عبرت نمى‌گيريد؟ بگو: پروردگار آسمان‌هاى هفت گانه و پروردگار عرش بزرگ كيست؟ خواهند گفت: خدا. بگو آيا پرهيزكارى نمى‌كنيد؟ بگو: فرمانروايى هر چيزى به دست كيست؟ و اگر مى‌دانيد [كيست آن كس كه] او پناه مى‌دهد و در پناه كسى نمى‌رود؟ خواهند گفت: خدا. بگو: پس چگونه دستخوش افسون شده‌ايد؟ [نه!] بلكه حقيقت را برايشان آورديم و قطعا آنان دروغگويند».

تا آن‌جا كه مى‌فرمايد: «و هر كس با خدا معبود ديگرى بخواند كه براى آن برهانى نداشته باشد، حسابش فقط با پروردگارش مى‌باشد؛ در حقيقت، كافران رستگار نمى‌شوند».

اگر در اين آيات شريفه دقت شود امورى دانسته مى‌شود:

اولاً: خداوند خود را خالقِ چشم و گوش و دل و خالق گردش روز و شب و خالق آسمان و زمين معرفى مى‌نمايد و پيغمبراكرم را مأمور به پرسش از مشركين مى‌فرمايد كه اين هفت آسمان و زمين و عرش عظيم را چه كسى پديد آورده است؟ آنان چاره‌اى جز اعتراف به حق نداشتند؛ زيرا نمى‌توانستند بگويند كه ساخته شده فلان بت است كه در تاريخ معيّنى مردمان آن را ساخته‌اند و يا نمى‌توانستند بگويند كه فلان بشر اين بناهاى عجيب آسمان و زمين را پديد آورده است، در حالى كه مى‌دانستند پيش از آن‌كه اجداد ايشان به دنيا بيايد اين بنا برپا بوده و با نظم عجيب خود در گردش بود. منصفين مشركين به قدرى در اين سؤالات و سرزنش‌ها و توبيخ‌ها مى‌ماندند كه چاره‌اى جز اعتراف نداشتند.

اگر كسى صحنه سؤالات پيغمبر از مشركين را تصور كند كه در ملأ عام مى‌گفت: «إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»، «افَلا تَذَكَّرُونَ»، «اَفَلا تَعْقِلُونَ»، «اَفَلا تَتَّقُونَ» و آن جمله آخر كه «فَأَنىّ تُسْحَرُونَ»، متوجه مى‌شود كه قريش تا چه اندازه مبهوت و عاجز شدند، و سرّ اعتراف آنان به خداوند را خواهد فهميد؛ چنانكه قرآن مى‌فرمايد خواهند گفت: «سَيَقُولُونَ للّهِ».

پيغمبراكرم در اثبات توحيد و ابطال شرك، به قدرى مشركين را بيچاره كرد كه تا بهامروز سراغ نداريم يكى از اعراب مشرك شده باشد و مانند آباى خود بت‌هايى را تراشيده و معبودِ خود ساخته باشد! ابراهيم خليل اللّه علیه‌السلام اگر چه در پنهانى بت شكن شد و گناه را به گردن بزرگ بتان انداخت، ولى طولى نكشيد كه فرزندان ناخلف آن بزرگوار دور خانه خدا، كعبه معظمه، خداوندان دروغينى گذاشته و آنها را پرستش مى‌كردند، امّا پيغمبراكرم به قدرى پايه را محكم كرد و در ابطال شرك و اثبات توحيد كوشيد كه سرانجام خود مشركين را متوجه ساخت؛ تا جايى كه با دست خويشتن بت‌هايى را كه خود ساخته بودند در شب و روز شكستند و واقعا دانستند كه آنان ارزشى ندارند.

ابو سفيان كه سال‌ها به خاطر بت‌ها با پيغمبر جنگ مى‌كرد و در حضور پيغمبر خدا در روز احد «اَعلى هُبَل» مى‌گفت، وقتى در نزديكى مكه به وسيله عباس به حضور پيغمبر شرفياب شد، حضرت فرمود: هنوز به وحدانيت خدا شهادت نمى‌دهى؟ گفت: شهادت مى‌دهم.

اگر خداوند شريكى داشت، حتما او هم در جنگ بدر و اُحد كمك مى‌نمود. اين فكر در اثر نزول آيات شريفه و طول مجاهدات پيغمبر در سر بت پرستان پيدا شد، بلكه مى‌توان گفت كه منافقين هم در اصلِ شهادت به وحدانيت خداوند صادق بودند و كذب آنان در جهت شهادت پيغمبرى محمد بن عبد اللّه بود. خداوند مثلى زده و از مردم خواسته است كه همه به آن مَثَل گوش بدهند:

«يا اَيُّهَا النّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ اِنَّ الَّذينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبابا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَاِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئا لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ * ما قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ اِنَّ اللّهَ لَقَوِىٌّ عَزيزٌ»⁽¹⁾

«اى مردم! مثلى زده شد، پس بدان گوش فرا دهيد: كسانى را كه جز خدا مى‌خوانيد هرگز نمى‌توانيد [حتى] مگسى بيافرينند؛ هر چند براى [آفريدن] آن اجتماع كنند و اگر آن مگس چيزى از آنان بربايد نمى‌توانند آن را باز پس گيرند. طالب ومطلوب، هر دو ناتوانند. قدر خدا را چنان‌كه در خور اوست نشناختند. در حقيقت، خداست كه نيرومند شكست‌ناپذير است».

يعنى همه آنچه را كه مى‌پرستيد و خدا مى‌شناسيد اگر اتفاق داشته باشند، نمى‌توانند مگسى بيافرينند و هيچ وقت نمى‌توانند. ببينيد اين جمله چه استهزاى عظيمى به كفار است؛ زيرا خداوند از ميان همه مخلوقات، مگس را مثال زده و فرموده است كه اگر همگى اجتماع كنند، هيچ وقت نمى‌توانند مگسى را خلق كنند. حالا خلق آسمان و زمين و تمامى موجودات ديگر به كنار! همين موجود بسيار ضعيف براى امتحان خالقيت ما سوى اللّه كافى است.

از طرف ديگر مى‌فرمايد كه اگر همين مگس ناتوان چيزى را از آنان بربايد،

نمى‌توانند از چنگش درآورند. راستى كه چقدر فكر بشر تنزل كرده بود كه ساخته بى ضرر و فايده دست خود را پرستش مى‌نمود و آن را خداى خود مى‌دانست!؟

آرى! اين فكر، در اثر مجاهدات پيغمبر از سر عرب بيرون رفت و بساط بت پرستى با آن وسعت دامنه‌اش از جزيرة العرب تا امروز برچيده شد.

ثانيا: خداوند مى‌فرمايد داشتن شريك موجب مى‌شود كه شركا در مقابل يكديگر صف بندى كنند و هر كدام با دسته مخلوق خود در مقام مبارزه و غلبه بر يكديگر برآيند كه اين امر، موجب فساد دستگاه وسيع آسمان و زمين و گردش موجودات و اختلال در نظام خلقت مى‌گردد. امّا اكنون كه مشاهده مى‌شود در نظام خلقت به قدر ذره‌اى خلاف و فساد نيست و همه چيز مثل روز اول به نظم خود ادامه مى‌دهند، اين دليل روشنى است بر وحدانيت خداوند و بطلان شرك و وثنيّت.

ثالثا: خدا اشاره مى‌فرمايد كه مشركين در مدعاى خود دليل و برهانى ندارند. راستى كه بسيار عجيب است! اگر كسى بگويد فلان چيز ناقابل مال من است بايستى گواه داشته باشد و ادعايش بى دليل پذيرفته نخواهد شد. چه شده است كه خداوندى بُتانِچشم و گوش بسته، يا بشرِ مخلوقِ مسبوق به عدم و يا چيز ديگرى كه از قبل نبوده و بعدا به وجود آمده و از ميان نيز خواهد رفت، بدون شاهد و گواه پذيرفته شد و بشر سال‌ها يا قرن‌ها در برابر آنان خاضع و خاشع بود و سال‌ها براى «ما سوى اللّه» خاضع، ساجد و عابد بود و بت، گوساله، آتش، دريا، ستارگان، فرعون‌ها، عزيز، مسيح و نظاير آن موجودات را كه حادث و زايل و رفتنى بودند مى‌پرستيدند و مى‌پرستند؟!

استهزاى مشركين درباره نبوت پيغمبراكرم

«وَاِذا رَاَوْكَ اِنْ يَتَّخِذُونَكَ اِلاّ هُزُوا أَهذَا الَّذى بَعَثَ اللّهُ رَسُولاً»⁽¹⁾

«و چون تو را ببينند، جز به ريشخندت نگيرند [كه:] آيا اين همان كسى است كه خدا او را به رسالت فرستاده است؟»

مشركين هر وقت پيغمبر را مى‌ديدند به جز استهزا و مسخره كارى نداشتند و مى‌گفتند: آيا كسى را كه خداوند به رسالت فرستاده همين است؟

آرى! مشركين از جهاتى تعجب مى‌كردند كه محمّد بن عبد اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم رسول خدا باشد و او را مسخره و استهزا مى‌كردند.

«وَقالُوا ما لِهذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشى فِى الاَْسْواقِ لَوْ لا اُنْزِلَ اِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذيرا * اَوْ يُلْقى اِلَيْهِ كَنْزٌ اَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ يَأْكُلُ مِنْها وَقالَ الظّالِمُونَ اِنْ تَتَّبِعُونَ اِلاّ رَجُلاً مَسْحُورا»⁽¹⁾

«و گفتند: اين چه پيامبرى است كه غذا مى‌خورد و در بازارها راه مى‌رود؟ چرا فرشته‌اى به سوى او نازل نشده تا همراه وى هشدار دهنده باشد؟ يا [آن‌كه] گنجى به طرف او افكنده نشده يا باغى ندارد كه از آن بخورد؟ و ستمكاران گفتند: جزمردى افسون شده را پيروى نمى‌كنيد».

آنها باور نمى‌كردند كه پيغمبر خدا فردى عادى باشد و مثل ساير مردم غذا بخورد و در بازارها راه برود، بلكه گمان مى‌كردند پيغمبر بايد نسبت به سايرين از نظر اختلاف جنسى، ممتاز باشد؛ مَلِكى باشد يا مَلِكى با او همراه باشد و يا آن‌كه از جهت ثروت و مال، مزيّتى داشته باشد و داراى گنج و باغستان باشد.

در اين‌كه پيغمبرخدا بايد با ساير افراد تفاوت داشته و داراى مزيتى برتر باشد سخنى نيست، ولى كلام اصلى در آن مزيت است. به نظر مشركين مى‌بايست يكى از دو امر باشد: اختلاف جنسى، يا ثروت. در نظر آنان گنج و باغستان اهميت زيادى داشت. من گمان مى‌كنم خدايان مشركين نيز از طلا و نقره يا جواهرات بودند؛ زيرا آنان در برابر ثروت متواضع بودند و معبودشان مال و ثروت بود حالا به هر كيفيتى كه بوده باشد. مگر قوم موسى كه گوساله پرست شدند، جز اين بود كه با زر و زيورى كه از فرعونيان به چنگ آورده بودند، گوساله ساختند؟ اگر گوساله سامرى از زر و زيور نبود، بنى‌اسرائيل آن را پرستش نمى‌كردند. پس جايى كه در نظر مردم معبودشان بايد زر و زيور داشته

باشد، آيا براى پيغمبر اين شرط را لحاظ نمى‌كنند؟

ملاحظه مى‌شود كه مشركين چگونه در پيغمبرى محمد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم اعتراض داشتند و مى‌گفتند: «لَوْ لا اُنْزِلَ اِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذيرا * اَوْ يُلْقى اِلَيْهِ كَنْزٌ اَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ يَأْكُلُ مِنْها وَقَالَ الظّالِمُونَ اِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّ رَجُلاً مَسْحُورا⁽¹⁾و گفتند: اين چه پيامبرى است كه غذا مى‌خورد و در بازارها راه مى‌رود؟ چرا فرشته‌اى به سوى او نازل نشده است تا همراه وى

هشدار دهنده باشد؟ يا گنجى به طرف او افكنده نشده يا باغى ندارد كه از آن بخورد؟ و ستمكاران گفتند: جز مردى افسون شده را دنبال نمى‌كنيد».

كسانى كه حب مال به آن اندازه در دلشان جاى گرفته كه جسم بى‌جانى را چون ازجواهر است خداوند خود مى‌دانند، چگونه تسليم فرمان محمد بن عبد اللّهِ يتيم و بى‌مال مى‌شوند؟ آنان هيچ‌گاه تسليم فرمان پيغمبر نمى‌شوند؛ چنانكه گفتند و خداوند نيز خبر

داده است:

«وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الاَْرْضِ يَنْبُوعا * اَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنهارَ خِلالَها تَفْجيرا * اَوْ تُسْقِطَ السَّمآءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفا اَوْ تَأْتِىَ بِاللّهِ وَالْمَلآئِكَةِ قَبيلاً * اَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ اَوْ تَرْقى فِى السَّمآءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتابا نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحانَ رَبّى هَلْ كُنْتُ اِلاّبَشَرا رَسُولاً * وَما مَنَعَ النّاسُ اَنْ يُؤْمِنُوا اِذْ جآءَهُمُ الْهُدى اِلاّ اَنْ قالُوا اَبَعَثَ اللّه‌ُ بَشَرا رَسُولاً»⁽²⁾

«و گفتند: تا از زمين چشمه‌اى براى ما نجوشانى هرگز به تو ايمان نخواهيم آورد؛ يا [بايد] براى تو باغى از درختان خرما و انگور باشد و آشكارا از ميان آنها جويبارها روان سازى يا چنان‌كه ادعا مى‌كنى آسمان را پاره پاره بر [سر] ما فرو اندازى. يا خدا و فرشتگان را در برابر [ما] حاضر سازى. يا براى تو خانه‌اى از طلا[كارى ]باشد. يا به آسمان بالا روى. و به بالا رفتن تو [هم] اطمينان نخواهيم

داشت، تا بر ما كتابى نازل كنى كه آن را بخوانيم. بگو: پاك و منزّه است پروردگار من آيا [من] جز بشرى فرستاده هستم؟ و چيزى مردم را از ايمان آوردن باز نداشت، آن‌گاه كه هدايت بر ايشان آمد؛ جز اين‌كه گفتند: آيا خدا بشرى را به سِمَت رسول مبعوث كرده است؟»

مشركين از بس عاشق ثروت بودند، گمان مى‌كردند كه خداوندى و رسالت نيز از جهت ثروت است. بنابر اين، به پيامبر گفتند كه ايمان نمى‌آوريم مگر آن‌كه چشمه جوشنده‌اى از زمين درآورد، يا صاحب باغى شود كه در اطرافش آب‌ها در نهرها جارىباشد، يا داراى يك خانه شود كه از طلا ساخته شده باشد و يا پر از طلا باشد. به نظر مشركين قارون مى‌بايست بالاترين پيغمبران باشد و قطعا اگر حاضر بود او را خداى خود مى‌نمودند و براى ثروت او تواضع و سجده نيز مى‌كردند. مگر همين مشركين قريش نگفتند: چرا قرآن بر يكى از اين دو مرد بزرگ شهر طايف يا مكه نازل نشد؟

«وَقالُوا لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظيمٍ»⁽¹⁾

«و گفتند: چرا اين قرآن بر مردى بزرگ از [آن] دو شهر فرود نيامده است؟»

آرى! بزرگى آن دو به لحاظ ثروت و دارايى بود. آنها مى‌خواستند كه خداوند قرآن را بر يكى از آن دو ثروتمند نازل كند و در اين صورت قطعا تسليم يكى از آن دو مى‌شدند؛ چون ثروتمندترين مردم بودند.

كوتاه سخن آن‌كه چون در نظر مشركين سبب پرستش و اطاعت كردن داشتن مال و ثروت بود، مى‌گفتند كه محمد شايسته پيغمبرى نيست.

بله! اگر آن حضرت صاحب قنات، باغ و خانه‌اى از طلا يا گنج بشود، ما او را به پيغمبرى قبول كرده و به وى ايمان مى‌آوريم. و شايد ايمان قريش در فتح مكه به پيغمبر در اثر قوت و اقتدار وى بود. وقتى او را ما فوق خود و سلطنت او را بالاتر از كسرا و قيصر ديدند، تسليم او شدند. اين مطلب از سخنان ابو سفيان به عباس و هند، - زوجه خودش - دانسته مى‌شود. آرى! اين جماعت از مؤلفة القلوب بودند كه به وسيله مال، كه محبوب و

معشوق آنان بود، لسانا ايمان آوردند.

پس دانسته شد كه موجب استهزاى قريش، فقر و ندارى پيغمبر بود، نه عيوب ديگر. اين عقيده و عمل قريش و مشركين بسيار غلط بود؛ زيرا خداوندِ غنىِّ بالذات به مال اهميت نمى‌دهد و در نظر او ترجيح و مزيت به سبب صفات و كمالات و انسانيت است و محمد بن عبد اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در اين جهات، ما فوق بشر بود. بنابر اين، او را فرستادهخود قرار داد و براى تهذيب اخلاق و عقايد و اعمال مردم مبعوث كرد. بديهى است كه فرستاده خدا بايد پاك باشد تا ناپاكان را پاكيزه كند، نه ثروتمندِ آلوده به كثافات. آن كسى كه سر تا پا نجس باشد چگونه انسان‌هاى آلوده را پاك مى‌سازد؟!

«هُوَ الَّذى بَعَثَ فِى الاُْمِّيّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَاِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفى ضَلالٍ مُبينٍ»⁽¹⁾

«اوست آن كسى كه در ميان بى سوادان، فرستاده‌اى از خودشان بر انگيخت تا آيات او را بر آنان بخواند و پاكشان گرداند و به ايشان كتاب و حكمت بياموزد و [آنان ]قطعا پيش از آن در گمراهى آشكارى بودند».

در گمراه بودن قريش همين بس كه نمى‌دانستند خداوند براى چه پيغمبر مى‌فرستد و مقصود از ارسال رسول چيست. پيغمبر براى تطهير مردم و تعليم كتاب و حكمت آمده بود و بهتر از محمد بن عبد اللّه كسى نبود؛ «اَللّهُ اَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ⁽²⁾خدا بهتر مى‌داند كه رسالتش را كجا قرار دهد».

رسول بايستى داراى صفات حميده و عصمت از گناه باشد؛ و بايستى مردم را به خدا دعوت كند و از آينده بترساند، نه اين‌كه صاحب ثروت باشد و لو آن‌كه سر تا پا مجسمه ناپاكى بوده باشد. چه بسا بزرگ‌ترين ثروتمندان جهان از پست‌ترين افراد بشر و گمراه‌تر از چهارپايان هستند! آيا به نظر قريش آنان بايست فرستاده خدا باشند؟!

چرا قرآن بر يكى از دو مرد شهر مكه و طائف نازل نشد؟!

خداوند در پاسخ اين سؤال قريش مى‌فرمايد:

«وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظيمٍ * اَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَرَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعيشَتَهُمْ فِى الْحَياةِ الدُّنْيا وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضا سُخْرِيّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمّا يَجْمَعُونَ»⁽¹⁾

«و باز گفتند چرا اين قرآن بر آن مرد بزرگ قريه مكه و طايف [وليد و حبيب يا عروة بن مسعود] نازل نشد؟ آيا آنها بايد فضل و رحمت خداى تو را تقسيم [و مقام نبوّت را تعيين] كنند؟ هرگز نبايد در صورتى كه ما خود معاش و روزى آنها را در زندگى دنيا تقسيم كرده‌ايم و بعضى را بر بعضى [به مال و جاه دنيوى] برترى داده‌ايم تا بعضى از مردم [به ثروت] بعضى ديگر را مسخّر خدمت كنند و [غافلند كه بهشت دار] رحمت خدا از آنچه [از مال دنيا] جمع مى‌كنند بسى بهتر است».

آيا آنان رحمت خدا را قسمت مى‌كنند؟ ما روزى آنان را به ايشان داديم و در ميان آنان در ثروت اختلاف و تفاوت گذارديم؛ در نتيجه بعضى بعض ديگر را مسخره مى‌كنند، وليكن رحمت حق بهتر است از آنچه جمع مى‌كنند. پس معلوم شد كه در نظر خداوند، مال - همان مالى كه خودش به مردم داده است - ارزشى ندارد، بلكه آن رحمت خداوند از اين مال كه موجب وبال است بهتر مى‌باشد؛ آرى اولياى حق ثروتمندان نيستند [اِنْ اَوْلِيآؤُهُ اِلاّ الْمُتَّقُونَ⁽²⁾تنها پرهيزكاران اولياى خدا هستند.]

حاصل كلام آن‌كه چون مال در نزد مشركين ارزش داشت و ملاك خوب بودن در نزد خداوند را نيز مال و ثروت مى‌دانستند، روى اين حساب پيغمبرى محمد بن عبد اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم را قبول نمى‌كردند و آن بزرگوار را مسخره و استهزا مى‌نمودند؛ بلكه حقانيت خود را بر مسلمين در همين زيادى مال و ثروت مى‌دانستند.

«وَاِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذينَ كَفَرُوا لِلَّذينَ آمَنُوا اَيُّ الْفَريقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماوَاَحْسَنُ نَدِيّا»⁽¹⁾

«و چون آيات روشن ما بر آنان خوانده شود، كسانى كه كفر ورزيده‌اند به آنان كه ايمان آورده‌اند مى‌گويند: كدام يك از [ما] دو گروه جايگاهش بهتر و محلفش آراسته‌تر است».

«وَقالُوا نَحْنُ اَكْثَرُ اَمْوالاً وَاَوْلادا وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبينَ * قُلْ اِنَّ رَبّى يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشآءُ وَيَقْدِرُ وَلكِنَّ اَكْثَرَ النّاسِ لا يَعْلَمُونَ * وَما اَمْوالُكُمْ وَلا اَوْلادُكُمْ بِالَّتى تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى اِلاّ مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحا فَاُولئِكَ لَهُمْ جَزآءُ الضِّعْفَ بِما عَمِلُوا وَهُمْ فِى الْغُرُفاتِ آمِنُونَ»⁽²⁾

«و گفتند: ما دارايى و فرزندانمان از همه بيش‌تر است و ما عذاب نخواهيم شد. بگو: پروردگار من است كه روزى را براى هر كس كه بخواهد گشاده يا تنگ مى‌گرداند؛ ليكن بيش‌تر مردم نمى‌دانند. و اموال و فرزندانتان چيزى نيست كه شما را به پيشگاه ما نزديك گرداند، مگر كسانى كه ايمان آورده و كار شايسته كرده باشند. پس براى آنان دو برابر آنچه انجام داده‌اند پاداش است و آنها در غرفه‌ها[ى بهشتى] آسوده خاطر خواهند بود».

خداوند در اين آيه شريفه اعلام فرمود كه طبق اشتباه قريش و غلط بودن حساب آنان، ملاك قرب در نزد خداوند، مال و فرزند نيست، بلكه ايمان و عمل صالح است و درجات عالى در آخرت مخصوص به مسلمين مى‌باشد. پس تمام مسخره كردن‌هاى مشركين ناشى از امر غلط مى‌باشد كه آن، ناشى از حبّ مال و ثروت است؛ در حالى كه آنها فراموش كردند كه مهم ترين امر بندگى خدا، ايمان و عمل صالح است.

اعتراض مشركين از حيث بشر بودن پيغمبر نيز غلط است. خداوند در اين باره فرمود:

«وَما اَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلينَ اِلاّ اِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَيَمْشُونَ فِى الاَْسْواقِ»⁽¹⁾

«و پيش از تو پيامبران [خود] را نفرستاديم جز اين‌كه آنان [نيز] غذا مى‌خوردند و در بازارها راه مى‌رفتند».

خداوند در اين ايه اشاره مى‌كند كه همه پيغمبران گذشته نيز همانند محمد بن عبد اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم غذا خور بوده و در بازارها راه مى‌رفتند و اصلاً ملَك نبودند.

آرى! انبياى گذشته نيز گرفتار همين اعتراض بودند كه چگونه بشر پيغمبر شده است و چرا ملَك نيامد؟ و به آنها مى‌گفتند كه: شما دروغ مى‌گوييد و آمده‌ايد تا ما را از آنچه پدران ما مى‌پرستيدند جلوگيرى كنيد.

«قالُوا اِنْ اَنْتُمْ اِلاّ بَشَرٌ مِثْلُنا تُريدُونَ اَنْ تَصُدُّونا عَمّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَاْتُونا بِسُلْطانٍ مُبينٍ * قالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ اِنْ نَحْنُ اِلاّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلكِنَّ اللّه‌َ يَمُنُّ عَلى مَنْ يَشآءُ مِنْ عِبادِهِ وَما كانَ لَنا اَنْ نَأْتِيَكُمْ بِسُلْطانٍ اِلاّ بِاِذْنِ اللّه‌ِ وَعَلىَ اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ»⁽²⁾

«گفتند: شما بشرى جز مانند ما نيستيد. مى‌خواهيد ما را از آنچه پدرانمان مى‌پرستيدند باز داريد. پس براى ما حجتى آشكار بياوريد. پيامبرانشان به آنان گفتند: ما بشرى جز مثل شما نيستيم ولى خدا بر هر يك از بندگانش كه بخواهد منت مى‌نهد، و ما را نرسد كه جز به اذن خدا براى شما حجتى بياوريم، و مؤمنان بايد تنها بر خدا توكل كنند».

پيغمبران گذشته اعتراف داشتند كه بشر هستند و خداوند منصب پيغمبرى را به هر كس كه بخواهد، مى‌دهد و بر او منت مى‌گذارد و فرستاده خود مى‌نمايد. خداوند، پيغمبر بشر را از جنس بشر قرار مى‌دهد. بلى! اگر ملائكه در زمين بودند و مى‌خواست براى آنان پيغمبر بفرستد، البته فرستاده بر آنان ملَك مى‌شد، ولى براى بشر، بشر خواهدبود.

«وَما مَنَعَ النّاسَ اَنْ يُؤْمِنُوا اِذْ جآءَهُمُ الْهُدى اِلاّ اَنْ قالُوا اَبَعَثَ اللّه‌ُ بَشَرا رَسُولاً *

قُلْ لَوْ كانَ فِى الاَْرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمآءِ مَلَكا رَسُولاً»⁽¹⁾

«و [چيزى] مردم را از ايمان آوردن باز نداشت، آن‌گاه كه هدايت بر ايشان آمد، جز اين‌كه گفتند: آيا خدا بشرى را به سِمَت رسول مبعوث كرده است؟ بگو: اگر در روى زمين فرشتگانى بودند كه با اطمينان راه مى‌رفتند، البته بر آنان [نيز ]فرشته‌اى را به عنوان پيامبر از آسمان نازل مى‌كرديم».

«وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكا لَجَعَلْناهُ رَجُلاً وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ»⁽²⁾

«و اگر او را فرشته‌اى قرار مى‌داديم، حتما وى را [به صورت] مردى در مى‌آورديم، و امر را همچنان بر آنان مشتبه مى‌ساختيم».

چون خداوند نمى‌خواهد كه مردم به زور ايمان بياورند و مكرِه و ملجى باشند (البته در مقابل ملك ملجى خواهند شد و مجبور به اظهار خشوع مى‌باشند، امّا اين ايمان به كار نيايد و ارزشى ندارد) اين است كه رسول مى‌بايست از جنس همين بشر باشد و امتحان و آزمايش به عمل بيايد. پس استهزا كردن پيغمبرى محمد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم از لحاظ فقر و بى‌مالى و از لحاظ بشر بودن درست نبود. مال هم در نظر خداوند ارزشى ندارد و دوستان خدا پرهيزكارانند. اين پاسخ قرآن به اعتراضات مشركين و استهزاى آنان از جهت بشريت و فقر پيغمبر است.

دو اعتراض ديگر

اشاره

مشركين قريش در برابر پيغمبر بيچاره گشته و نتوانستند كارى كنند كه آن سرور را ضعيف نمايند. آنها از استهزاهاى خود به هيچ وجه نتيجه نگرفتند و پيغمبراكرم با كمال شجاعت، استقامت مى‌فرمود. آنان در عين حال مانع متابعت ديگران از وى مى‌شدند و به مردم مى‌گفتند كه محمّد ساحر است. و گاهى هم مى‌گفتند كه او ديوانه است.

در همان آيه‌اى كه از سوره فرقان نقل شد، پس از اعتراض قريش به اين كه چگونه اين بشر، پيغمبر شده است و چرا ملَك با او همراه نيست؟ و چرا پيغمبر صاحب گنج و باغ نيست؟ خداوند فرمود: «وَقالَ الظّالِمُونَ اِنْ تَتَّبِعُونَ اِلاّ رَجُلاً مَسْحُورا⁽¹⁾و ستمكاران گفتند: جز مردى افسون شده را دنبال نمى‌كنيد»

كفار كه به خود ظلم مى‌كنند با يكديگر آهسته سخن مى‌گويند كه محمّد بشرى است مانند خود ما، آيا دنبال سحر او مى‌رويد و حال آن‌كه مى‌بينيد سحر شده‌ايد؟

در جايى ديگر آمده است: «وَاَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذينَ ظَلَمُوا هَلْ هذا اِلاّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ اَفَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَاَنْتُمْ تُبْصِرُونَ⁽²⁾و آنان كه ستم كردند پنهانى به نجوا برخاستند كه: آيا اين [مرد] جز بشرى مانند شماست؟ آيا ديده و دانسته به سوى سحر مى‌رويد؟».

در جاى ديگر هم آمده است: «اِنَّهُمْ كانُوا اذا قيلَ لَهُمْ لا اِلهَ اِلاّ اللّهُ يَسْتَكْبِرُونَ * وَيَقُولُونَ اَئِنّا لَتارِكُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ * بَلْ جآءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلينَ⁽³⁾چرا كه آنان بودند كه وقتى به ايشان گفته مى‌شد: خدايى جز خداى يگانه نيست، تكبر مى‌ورزيدند و مى‌گفتند آيا ما براى شاعرى ديوانه دست از خدايانمان برداريم؟! ولى نه! [او] حقيقت را آورده و فرستادگان را تصديق كرده است».

وقتى توحيد به كفار گفته مى‌شد و به اسلام دعوت مى‌شدند، تكبر كرده و مى‌گفتند كه ما از همه خداهاى خودمان به جهت محمّدِ شاعر و ديوانه دست برداريم؟ دروغمى‌گفتند: محمّد با دين حق آمده است و همه پيغمبران خدا را قبول دارد و تصديق مى‌كند.

بنابر اين، قريش نسبت به تضعيف پيغمبر از استهزاى آن حضرت كوتاهى نمى‌كردند و در مقام جلوگيرى از ايمان آوردن مردم يا پايدارى خود كفار بر باطل خويش از نسبت دادن سحر و جنون به پيغمبر مضايقه نمى‌كردند، حتى به اين اتهام، كسانى را از

خيال متابعت و پيروى از وى باز مى‌داشتند و با اين گفته كه آيا ما از خدايان خود به گفته اين ديوانه دست برداريم؟ يا آن كه سحر در محمّد اثر كرده و او ديوانه شده است، آيا مى‌خواهيد از او متابعت كنيد؟ و يا اين كه دنبال سحر مى‌رويد و سحر او در شما اثر نموده است. و از اين قبيل سخنان، گروه خود را محكم كردند. بديهى است كه اين گونه كلمات در قلوب عده زيادى مؤثر است. مشركين تا مى‌توانستند با اين گونه سخنان، خود را محكم مى‌كردند و بر باطل خويش پايدار بوده و از ايمان آوردن ديگران نيز جلوگيرى مى‌كردند.

«أَكانَ لِلنّاسِ عَجَبا اَنْ اَوْحَيْنا اِلى رَجُلٍ مِنْهُمْ اَنْ اَنْذِرِ النّاسَ وَبَشِّرِ الَّذينَ آمَنُوا اَنَّ

لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ قالَ الْكافِرُونَ اِنَّ هذا لَساحِرٌ مُبينٌ»⁽¹⁾

«آيا براى مردم شگفت آور است كه به مردم از خودشان وحى كرديم كه مردم را بيم ده و به كسانى كه ايمان آورده‌اند مژده ده كه براى آنان نزد پروردگارشان سابقه نيك است؟ كافران گفتند: اين [مرد ]قطعا افسونگرى آشكار است».

راستى! عجيب است كه كفار، فرستاده خدا را كه براى هدايت بشر آمده است، ساحر بنامند؟! مدرك كفار بر ساحر بودن پيغمبر اين بود كه چون سحر، موجب جدايى بين دوستان و پدران و فرزندان مى‌شود و بعضى از او متابعت مى‌كنند و بعضى هم مخالفت مى‌ورزند، پس به وسيله او آتش اختلاف روشن شده است و ساحر هم مردم رامتفرق مى‌كند، پس محمد ساحر است.

اين سخن درست نيست؛ زيرا بر فرض كه ساحر، مردم را متفرق نمايد، موجب اين نيست كه بگوييم هر كسى كه به وسيله او اختلاف پيدا شود، ساحر است؛ هر چند او سخن حق بگويد و ديگران از باب عناد و لج بازى مخالفت كنند و زير بار سخن حق او نروند. بنابر اين منطق، هر كس كه حق خود را ادعا نمايد، ساحر خواهد بود؛ زيرا موجب بروز اختلاف خواهد گشت. راستى اين است كه «بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلينَ⁽²⁾بلكه

محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم با برهان روشن حقّ آمد و حجّت و معجزاتش صدق پيغمبران پيشين را نيز اثبات كرد»؟

معاندين بودند كه از حق سرپيچى داشتند و پيغمبر خدا را ساحر و ديوانه خواندند. عجبا! چگونه خواستند او را ديوانه معرفى نمايند و حال آن‌كه از او در طول عمر و حتى قبل از سال‌هاى بعثت چيزى سرنزده بود كه بتوان آن را كاشف از جنون در آن سرور دانست!

جنون چيزى نيست كه پوشيده بماند و يا بتوان آن را مخفى نمود، مگر آن‌كه دوستانش او را از حشر با مردم ممنوع كنند و نگذارند با مردم تماس بگيرد. در اين صورت هم خودِ استتار، كاشف از سرّى خواهد بود، و گرنه اگر كسى با مردم محشور باشد، مطلب فورا معلوم مى‌شود.

پس اگر در او جنون باشد از حركات و سكون و نطق وى نااعتدالى‌اش فهميده مى‌شود و اين امر قابل استتار نيست. كسانى كه محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم را ديوانه مى‌خواندند، اگر قطع نظر از ادعاى نبوت، او را ديوانه مى‌دانستند، پس مى‌بايست از اعمال او شاهدى در دست داشته باشند. تاريخ هيچ پيغمبرى مثل پيغمبر اسلام، مضبوط نيست. چنين نيست كه دشمنان آن حضرت وسيله نقل نداشتند، بلكه دشمنان وى از مشركين و اهل كتاب ومنافقين با كمال دقت شاهد و ناظر اعمال آن بزرگوار بودند. بنابر اين، اگر چيزى قبل يا پس از بعثت كه موجب جنون يا ضعف عقل باشد در دست داشتند ولو خيلى اندك بود، اعتنا مى‌كردند و آن را بزرگ مى‌نمودند كه به حساب نيايد، ولى هر چه بيش‌تر دقت كنند بهتر او را مى‌شناسند.

او يگانه كسى است كه مى‌توان گفت در مدت عمرش خطايى از او سر نزده است، چه رسد به معصيت و يا عملى كه موجب ضعف عقل باشد و چه رسد به جنون! پس اگر كفار به لحاظ ادعاى پيغمبرى و عقايدى كه اظهار داشت، از قبيل مبدأ و معاد او را مجنون

دانستند، آن عقايد كاشف از جنون نخواهد بود و تمامى گفته او را عقل پس از توجه و التفات تصديق مى‌كند؛ زيرا پيش از آن‌كه او اين ادعا را بنمايد، احدى به او چنين نسبتى

نداد، بلكه كسى او را دشمن نمى‌داشت و همگى قريش او را مى‌ستودند و در نزد جميع ممدوح و امين قريش بود. حتى بعد از بعثت با آن‌كه او را از روى عناد و دشمنى، ساحر و مجنون و كذاب مى‌ناميدند، امانات خود را به او مى‌سپردند؛ و در موقعى كه از مكه فرار نمود، امانات را به على علیه‌السلام سپرد و او امانت‌ها را به مردم رد كرد.

«ن وَالْقَلَمِ وَما يَسْطُرُونَ * ما اَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ * وَاِنَّ لَكَ لاََجْرا غَيْرَ مَمْنُونِ * وَاِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظيمٍ * فَسَتُبْصِرُ و يُبْصِرُونَ * بِاَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ»⁽¹⁾

«نون، سوگند به قلم و آنچه مى‌نويسد. [كه] تو به لطف پروردگارت، ديوانه نيستى. و بى گمان، تو را پاداشى بى منت خواهد بود. و راستى كه تو را خويى والاست. به زودى خواهى ديد و خواهند ديد، [كه ]كدام يك از شما دستخوش جنونيد».

گذشت زمان، جهل و نادانى دشمنان آن پيغمبر بزرگ را نشان داد، به طورى كه خود آنان پس از سال‌ها دشمنى، به جهل و نادانى خود اعتراف كرده و به دين اسلام وارد شدند. «فَسَتُبْصِرُ وَ يُبْصِرُونَ * بِاَيِّكُمُ الْمُفْتُونُ⁽²⁾به زودى خواهى ديد و خواهند ديد، [كه]كدام يك از شما دستخوش جنونيد».

آرى به زودى امر روشن شد و خود كفار ديدند. اين آيات در مكه نازل شد. آنان كه از قريش زنده ماندند، پس از گذشت چند سال از فرار پيغمبر از مكه، روز فتح را ديدند و همگى به ظلم خود اعتراف نموده و اسلام آوردند. اعتراف كردند (ولو به عمل خود) به آن‌كه ديوانه بودند، كه از نور بدشان مى‌آمد و مى‌خواستند در ظلمات بمانند و در دنيا بيچاره و در آخرت معذب و از سيادت و سعادت دور باشند.

«قُلْ اِنَّما اَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ اَنْ تَقُومُوا لِلّهِ مَثْنى وَفُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ اِنْ هُوَ اِلاّ نَذيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَىْ عَذابٍ شَديدٍ»⁽³⁾

«بگو: من فقط به شما يك اندرز مى‌دهم كه دو دو و به تنهايى براى خدا بپاخيزيد،

سپس بينديشيد كه رفيق شما هيچ گونه ديوانگى ندارد. او شما را از عذاب سختى كه در پيش است جز هشدار دهنده‌اى [بيش] نيست».

راستى، اگر به اين نصيحت و موعظه گوش مى‌دادند و براى خداوند به خود حركتى مى‌دادند و از ظلمات بيرون مى‌آمدند، از جاى خود بر مى‌خواستند و با يكديگر هم فكرى و گفت‌وگو مى‌كردند، مى‌دانستند آن كسى كه سال‌ها در ميان آنان است و با ايشان

محشور است و او را كاملاً مى‌شناسند و افعال و اعمال او به هيچ وجه دور از نظرشان نيست، اصلاً جنون در او نيست؛ بلكه بلا شك فرستاده خداوند براى راهنمايى و نجات از عذابى سخت است كه نتيجه اعمال مشركين مى‌باشد. ولى متأسفانه كفار در جهل و ضلالت فرو رفته بودند و نمى‌خواستند از آن گودال‌ها بيرون بيايند. و خود را از عناد و لجاج دور نمى‌كردند و حاضر نبودند كه ساعتى فكر كنند. دانسته به پيغمبراكرم جسارت مى‌كردند و براى صبر بر باطل و جلوگيرى از هدايت ديگران اين دورغ‌ها را مى‌بافتند و اورا ساحر و ديوانه مى‌خواندند.

خورشيد هميشه در زير ابر نمى‌ماند بلكه روز روشن پديدار مى‌شود و معاندين بيچاره و ذليل و خوار، به ضلالت خود اعتراف خواهند نمود؛ «فَسَتُبْصِرُ و يُبْصِرُونَ * بِأَيِّكُمُ الْمُفْتُونُ». اين آيه اِخبار به غيب است كه در قرآن معجِز آمده است.

بنابر اين، از بيانات ما طرز مبارزه مشركين معلوم شد. آنان در مقام مبارزه با حق و خاموش كردند نور خدا به هر درى زدند و كارهايى كردند. آنان سعى داشتند به وسيله استهزا، پيغمبر را ضعيف كنند؛ و از راه تطميع و تخويف نيز وارد شدند و به هر نحو كه مى‌توانستند در جدايى افكندن بين پيغمبر و ابوطالب كوتاهى نكردند و در مقام نگاهدارى خود بر باطل و جلوگيرى از ايمان ديگران نيز مشغول به تبليغات شدند. همچنين با گفتن ساحر و ديوانه، خواستند از حق جلوگيرى كنند، ولى گفته‌هاى آنان را خداوند مكرر در قرآن ذكر نموده و دروغ‌هايشان را پاسخ داده است. و وعده داد كه به زودى مطلب بر هر دو طرف روشن شود و معلوم گردد كه كدام يك ديوانه بودند. لذا در مختصر زمانى مطلب روشن شد؛ نور خداوند تابان گشت و خدا پيغمبر و ياوران خود را

غالب، و دشمنان را مغلوب نمود، كشته شدند و يا اسير گشتند و همان مكه مجمع مسلمانان شد.

استهزاى مشركين درباره قرآن

اين مطلب از آيه سوره «صافات» دانسته شد كه خداوند در قرآن نسبت شاعرى را به پيغمبر از لسان مشركين مكررا نقل نموده است.

پوشيده نماند كه شعر در ميان عرب، ننگ نبود، بلكه از ادبياتى بود كه مايه افتخار بود و مشركان از اين باب پيغمبر را شاعر مى‌گفتند كه گفته پيغمبر را در اين كه قرآن كلام خداوند است تكذيب نموده باشند.پس به وسليه چنين نسبتى مى‌خواستند پيغمبر را در اين كه مى‌گفت قرآن از خداوند است نه از كلام من و بشر از آوردن نظير آن عاجز است تكذيب كنند.

به خواست خداوند در بخش دوم كتاب اثبات خواهيم نمود كه قرآن معجزه پيغمبر و كلام خداوند است؛ و بشر، بلكه ما سوى اللّه، از آوردن يك سوره مانند سوره‌هاى قرآن عاجز است. با توجه به اين كه قرآن سور مختلفى اعم از طولانى و كوتاه و متوسط دارد، پس آنها حتى در آوردن مانند يك سوره يك سطرى از قرآن نيز عاجز بودند و هستند و اگر جن و انس جمع و متفق شوند نتوانند بياورند.

بزرگ قريش، وليد بن مغيره مخزومى در نسبت دادن شعر به قرآن ايراد داشت و گفت كه اين شعر نيست و پس از تأمل و تفكر گفت: اين سِحر است.

«اِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ * فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ * ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ * ثُمَّ نَظَرَ * ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ * ثُمَّ اَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ * فَقالَ اِنْ هذا اِلاّ سِحْرٌ يُؤْثَرُ * اِنْ هذا اِلاّ قَوْلُ الْبَشَرِ * سَاُصْليهِ سَقَرَ»⁽¹⁾

«اوست كه [بر هلاك پيغمبر و محو اسلام] فكر و انديشه بدى كرد. و چقدر، خدايش بكشد، انديشه غلطى كرد. باز هم خدايش بكشد كه چه فكر خطايى بود.

پس باز انديشه كرد. و رو ترش كرد و چهره در هم كشيد، آن‌گاه روى از قرآن و اسلام گردانيد و تكبّر و نخوت آغاز كرد. و گفت: اين [قرآن محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ] به جز سحر و بيان سحر انگيزى هيچ نيست. اين آيات [كه به وحى خدا نسبت مى‌دهد] گفتار بشرى بيش نيست. ما اين منكر و مكذب قرآن را به كيفر كفر به آتش دوزخ در افكنيم».

پس اين بزرگ نادانان و عموى ابو جهل بعد از تأمل و تفكر و دقت زياد، قرآن را سحر دانسته، نه شعر. پيغمبراكرم سال‌ها در ميان قريش زندگانى كرد و مردم شبانه روز بااو محشور بودند، در سال چهلم از عمر مباركش، به رسالت مبعوث شد و به تدريج قرآن بر او نازل گشت. قريش تا آن زمان از او شعرى نشنيدند. كسى كه عمرى در بين قومى باشد كه شعر مايه افتخار آنان محسوب مى‌شود و او ابدا شعرى نسروده باشد، چگونه مى‌توان او را شاعر گفت؟! گذشته از اين، شعراى فراوانى بودند و هستند و همگى اعتراف دارند كه قرآن از مقوله شعر نيست. پس اين نسبت به جهت عناد و بيچارگى آنان است و بس. قرآن از جانب خداوند به وسيله روح الامين بر پيغمبر نازل شد و از منشئات پيغمبر نيست. حتى خود پيغمبر نيز مانند ساير جن و انس و بلكه ما سوى اللّه، نظير قرآن و بلكه يك سوره از آن را نتوانسته و نخواهند توانست بياورند و همين قرآن، معجزه خالده باقيه پيغمبراست و چنان‌كه دين او باقى است و نسخ نخواهد شد، معجزه او نيز باقى است و تمامى مردم آن را خواهند ديد و محتاج به سماع و نقل از ديگران نيست. اين تنها معجزه‌اى است از تمامى معجزات پيغمبران كه براى عموم بشر باقى است و مردم آن را به چشم خود مى‌بينند.

«وَاِنْ كُنْتُمْ فى رَيْبٍ مِمّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدآءَكُمْ مِنْ دُونِ اللّه‌ِ اِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ * فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النّارَ الَّتى وَقُودُهَا النّاسُ وَالْحِجارَةُ اُعِدَّتْ لِلْكافِرينَ»⁽¹⁾

«و اگر شما را شكى است در قرآنى كه ما بر بنده خود [محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ] فرستاديم،

پس بياوريد يك سوره مانند آن و گواهان خود را بخوانيد [از بزرگان و فصحا هر كه را خواهيد كمك طلبيد] به جز خدا اگر راست مى‌گوييد [كه اين كلام مخلوق است نه وحى خدا]».

ملاحظه شود كه خداوند چگونه قرآن را معجزه قرار داد و آن را كلام خالق بشر معرفى نمود و فرمود كه اگر در قرآن و صحت ادعاى پيغمبر شك داريد با كمك ما سوىاللّه سوره‌اى نظير قرآن را بياوريد و اگر نياوريد - و نخواهيد آورد - بدانيد كه اين كتاب از ناحيه خداوند است، پس آن را تكذيب نكنيد و از جهنم بترسيد. اين گونه آيات، مكرر در قرآن آمده است.

شاعر هر اندازه هم كه شعرش خوب باشد، نمى‌گويد كه كسى نمى‌تواند نظير آن را بياورد. از كجا معلوم كه نظير آن نيايد؟ اگر ديوانه چنين ادعايى نمايد، قطعا رسوا مى‌شود. چه بسا بهتر از شعر او را بياورند. پيغمبراكرم قرآن را به خدا نسبت مى‌دهد و آن را معجزه خود مى‌خواند و مى‌گويد كه هيچ كس و هيچ جمعى نمى‌تواند نظير آن، بلكه مثل ده سوره يا حتى يك سوره از آن را بياورد. اگر دروغ بود، او اين ادعا را نمى‌كرد.

قريش و دشمنان پيغمبر و معاصرين آن حضرت فصحاى عرب بودند. آنها اين ادعا را مى‌شنيدند، امّا نظيرش را نياوردند. اگر مى‌توانستند، يقينا آورده بودند و از اين همه مبارزات راحت مى‌شدند، امّا آنان به جاى آن‌كه نظير آن را بياورند و يا تسليم حق شوند، گاهى مى‌گفتند كه شعر است و او را شاعر مى‌خواندند. و گاهى هم مى‌گفتند كه اين كلام بشر است. و گاهى نيز ادعا مى‌كردند كه اگر بخواهيم نظير آن را بياوريم مى‌توانيم بگوييم و بياوريم.

خداوند اين سه مطلب را در قرآن از مشركينِ دشمنان دين نقل نموده است و دروغ بودن اين سخنان، پر واضح است؛ زيرا اگر قرآن كلام بشر و شعر بود، اگر مى‌توانستند نظير يا سوره‌اى از آن را بياورند، پس چرا نياوردند؟ آيا اين كار آسان‌تر از آن همه جنگ‌ها و تلفات اموال و نفوس و اسير دادن ناموس نبود؟ پس چرا به آن كارها مبادرت كردند و سال‌ها شب و روز آرام نگرفتند و احزاب را عليه پيغمبر تشكيل دادند، ولى از

آوردن يك سوره و لو به اندازه يك سطر، غفلت نمودند؛ با آن‌كه پيغمبر سند داده بود كه اگر يك سوره بياوريد، معلوم مى‌شود كه حق با شماست و من بر باطل هستم و مسلمانان آن سند را در سينه‌ها حفظ كرده و نوشته بودند و هر روز و شب در معابد و مجامعمى‌خواندند؟!

از قريش و عصر پيغمبر صرف نظر مى‌كنيم، چرا ساير كفار تا زمان عصر حاضر سوره يا آيه‌اى مثل قرآن نياوردند و نخواهند آورد؟ مگر در ميان كفار، اُدَبا و شعرا و فصحاى عرب و يا عالم به لسان عرب نبود و يا نيست؟ در همين زمان ما مگر اين آيات را نديدند و نشنيدند؟ مگر نمى‌دانند كه مسلمانان قرآن را معجزه باقيه پيغمبر مى‌دانند؟

پس چرا نياوردند و نخواهند آورد؟

آرى: «اِنْ هُوَ اِلاّ ذِكْرٌ لِلْعالَمينَ وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حينٍ⁽¹⁾اين قرآن نسيت جز اندرز و پند براى اهل عالم، و شما منكران بر صدق و حقيقت اين مقال پس از مرگ به خوبى آگاه مى‌شويد».

استهزاى مشركين درباره معاد

امر چهارم از موجبات استهزاى مشركين، اعتقاد پيغمبر به معاد و زنده شدن مردگان از براى حساب و جزاى اعمال بود. مشركين كه در مقام مبارزه مى‌خواستند از همه چيز استفاده كنند، اين عقيده را نقطه ضعفى تشخيص داده و از استهزا كوتاهى نكردند و دست به تبليغات دامنه‌دارى زدند.

«وَقالَ الَّذينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ اِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ اِنَّكُمْ لَفى خَلْقٍ جَديدٍ * اَفْتَرى عَلَى اللّه‌ِ كَذِبا اَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذينَ لايُؤْمِنُونَ بِالاْخِرَةِ فِى الْعَذابِ وَالضَّلالِ الْبَعيدِ»⁽²⁾

«و كافران به تمسخر و استهزاى [مؤمنان] به مردم مى‌گفتند كه: مى‌خواهيد شما را

به مردى رهبرى كنيم كه مى‌گويد: شما پس از آن‌كه مُرديد و ذرّات جسم‌تانمتفرّق و پراكنده گرديد از نو باز زنده خواهيد شد؟ آيا [اين مرد يعنى محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به اين دعوى كه مى‌كند] دانسته به خدا دروغ مى‌بندد يا جنون بر اين گفتارش وا مى‌دارد؟ [بگو: اى جاهلان! اين‌ها كه مى‌پندارند هيچ نيست] بلكه [قيامت به زودى بيايد و] آنان كه به عالم آخرت ايمان نمى‌آورند آن‌جا در عذاب و اين‌جا در گمراهى دور از نجات گرفتارند».

مشركين با زبان استهزا مى‌گفتند كه آيا مى‌خواهيد مردى را به شما نشان دهيم كه مدعى است پس از آن‌كه بدن از هم پاشيده و پراكنده شد، اجزاى آن از نو زنده مى‌شود؟ در واقع، آنها اين گفته را كاشف از يكى از دو امر مى‌دانستند: يا آن‌كه پيغمبر ديوانه است و يا آن‌كه بر خداوند عالم نسبت دروغ مى‌دهد.

«وَ اِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ اَءِذاكُنّا تُراباً اَءِنّا لَفى خَلْقٍ جَديدٍ»⁽¹⁾

«و اگر تو را جاى تعجّب [به كار منكران است] عجب قول منكرانِ معاد است كه مى‌گويند: آيا ما چون خاك شديم باز از نو خلق خواهيم شد؟»

خداوند به قدرى درباره معاد اصرار نمود كه مى‌توان گفت هر صفحه از قرآن را كه انسان مى‌بيند در آن نامى از معاد يا حساب و كتاب و يا صراط و بهشت و جهنم خواهد ديد. ما در اين بخش از كتاب به احتياجات مشركين و استهزائات آنان و كيفيت غلبه حق اشاره مى‌نماييم. و در بخش ديگر كتاب نيز در ضمن دعاوى پيغمبر در معاد گفت‌وگو خواهيم نمود.

اصولاً اعتراض به معاد يا از جهت انكار صانع است يا به خاطر انكار قدرت و علم خالق و يا از جهت انتفاى حكمت و غرض در اين امر و يا از باب عدم دليل با امكان وقوع.

بنابر اين، مى‌توان گفت كه مشركين از تمامى اين درها وارد شدند و به هر درى زدندتا شايد پيغمبر را مجاب كنند و به مقصود برسند، ولى به كورى چشم دشمنان حق،

خداوند، باطل را پايمال و حق را واضح نمود.

«اِنَّهُمْ كانُوا قَبْلَ ذلِكَ مُتْرَفينَ * وَ كانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظيمِ * وَكانُوا يَقُولوُنَ اَءِذا مِتْنا وَكُنّا تُراباً وَعِظاماً اَءِنّا لَمَبْعُوثُونَ * اَوَ آبآؤُنَا اْلاَوَّلُونَ * قُلْ اِنَّ الاَْوَّلينَ وَالاْخِرِينَ * لَمَجْمُوعُونَ اِلى ميقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ»⁽¹⁾إلى قوله: «نَحْنُ خَلَقْناكُمْ فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ * اَفَرَاَيْتُمْ ما تُمْنُونَ * ءَاَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ اَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ * نَحنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ‌المَوْتَ وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقينَ * عَلى اَنْ نُبَدِّلَ اَمْثالَكُمْ وَ نُنْشِئَكُمْ فى ما لاتَعْلَمُونَ * وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الْنَشْأَةَ الاُْولى فَلَوْلا تَذَكَّرُوُنَ * اَفَرَاَيْتُمْ ما تَحْرُثوُنَ * ءَاَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ اَمْ نَحْنُ الزّارِعُونَ * لَوْ نَشآءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ * اِنّا لَمُغْرَمُونَ * بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ * اَفَرَأَيْتُمُ الْمآءَ الَّذى تَشْرَبُونَ * ءَاَنْتُمْ اَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ اَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلوُنَ * لَوْ نَشآءُ جَعَلْناهُ اُجاحاً فَلَوْلا تَشْكُرُونَ * اَفَرَاَيْتُمُ‌النّارَ الَّتى تُورُونَ * ءَاَنْتُمْ اَنْشَأْ تُمْ شَجَرَتَها اَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ»⁽²⁾

«اينان بودند كه پيش از اين نازپروردگان بودند. و بر گناه بزرگ پافشارى مى‌كردند. و مى‌گفتند: آيا چون مُرديم و خاك و استخوان شديم، واقعا [باز ]زنده مى‌گرديم؟ و آيا پدران گذشته ما [نيز]؟ بگو: در حقيقت، اولين و آخرين، قطعا همه د رموعد روزى معلوم گرد آورده شوند»؛ تا آن‌جا كه مى‌فرمايد: «ماييم كه شما را آفريده‌ايم، پس چرا تصديق نمى‌كنيد؟ آيا آنچه را [كه به صورت نطفه] فرو مى‌ريزد ديده‌ايد؟ آيا شما آن را خلق مى‌كنيد يا ما آفريدننده‌ايم؟ ماييم كه ميان شما مرگ را مقدّر كرده‌ايم و بر ما سبقت نتوانيد جست؛ [و مى‌توانيم] امثال‌شما را به جاى شما قرار دهيم و شما را [به صورت] آنچه نمى‌دانيد پديدارگردانيم. و قطعا پديدار شدن نخستين خود را شناختيد؛ پس چرا سر عبرت گرفتن نداريد؟ آيا آنچه را كشت مى‌كنيد، ملاحظه كرده‌ايد؟ آيا شما آن را [بى يارى ما] زراعت مى‌كنيد، يا ماييم كه زراعت مى‌كنيم؟ اگر بخواهيم قطعا خاشاكش

مى‌گردانيم، پس در افسوس [و تعجب] مى‌افتيد. [و مى‌گوييد:] واقعا ما زيان زده‌ايم، بلكه ما محروم شدگانيم. آيا آبى را كه مى‌نوشيد ديده‌ايد؟ آيا شما آن را از [دلِ] ابرِ سپيد فرود آورده‌ايد، يا ما فرود آورنده‌ايم؟ اگر بخواهيم آن را تلخ مى‌گردانيم، پس چرا سپاس نمى‌داريد؟ آيا آن آتشى را كه بر مى‌افروزيد ملاحظه كرده‌ايد؟ آيا شما [چوب] درختِ آن را پديدار كرده‌ايد، يا ما پديده آورنده‌ايم؟»

وقتى در اين آيات شريفه دقت شود، معلوم مى‌شود كه كفار بر گناه بزرگ اصرار داشته و مى‌گفتند اگر ما خاك شديم، چگونه زنده مى‌شويم؟ خداوند در مقام رد آنان به چهار امر مهم تذكر مى‌نمايد؛ خلق بشر از منى، خوردنى‌ها، نوشيدنى‌ها و آتش كه از درخت مى‌گيرند و اين سه، اصول زندگى بشر است. آن‌گاه مى‌فرمايد اين منى كه در ارحام مى‌ريزد و از آن، بشر ساخته مى‌شود، آيا شما آن را به بشر تبديل مى‌كنيد؟ آيا شما چشم و گوش و دست و پا و ساير اعضا و جوارح قواى ظاهرى و باطنى را به او مى‌دهيد يا خداوند به وسيله آن آب چنين خلقى را درست مى‌كند؟ هيچ بشرى نمى‌تواند بگويد كه پدر يا مادر او بشر مى‌سازند؛ زيرا گاهى پدر بعد از جماع مى‌ميرد. و گاهى پدرها و مادرها مدت‌ها آرزو دارند تا فرزندى پيدا كنند ولى ميسر نمى‌شود. و گاهى يكى مى‌خواهند امّا دوتا مى‌شود. قشنگ مى‌خواهند، زشت مى‌شود. فرزندى سالم مى‌خواهند، معيوب مى‌شود. پدر و مادر ديوانه چگونه فرزند عاقلى را مى‌سازد؟ پدر و مادر نابينا، چگونه فرزند چشم‌دار و بينا درست مى‌كنند؟ آنان كه نمى‌توانند چشم خود را روشن كنند، چگونه در آن تاريكى، ديدگان فرزند را روشن مى‌سازند؟ اگر اندك تأملىشود، دانسته مى‌شود كه اين اتفاق مربوط به مادر و پدر و بشرى ديگر نيست. همان طور كه حيوانات هم از نطفه پديد مى‌آيند، امّا مربوط به پدر يا مادرشان نيستند. آنان چگونه اين اعضا و جوارح را در كمال زيبايى (كه دانشمندان بزرگ هنوز درست به ادراك خصوصيات، بلكه وجود قسمتهايى از آنها پى نبرده‌اند) خلق مى‌كنند؟

آرى! خداوند مى‌فرمايد: ما شما را خلق كرديم؛ پس چرا تصديق به معاد نمى‌كنيد؟

از اين طرز استدلال معلوم مى‌شود كه كفار از باب انكار خالق و صانع، معاد را تكذيب مى‌كردند و خداوند در اثبات خالق و توجه افكار به خلقت خود بشر، آنان را بر تكذيب معاد ملامت مى‌كند و مى‌فرمايد: «ما كه اين بساط را گسترديم، پس از مرگ و پوسيدن بدن نيز مجددا آن را به‌پا خواهيم كرد».

آنگاه افكار بشر را متوجه خلقت طعام و شراب و آتش مى‌كند و مى‌گويد: اين دانه را كه در خاك مى‌كنيد و پس از مدتى از آن گندم مى‌گيريد، آيا شما اين گندم را خلق كرديد و از آن گندم پوسيده، اين شاخه خرم و آن خوشه پر از دانه را خلق كرديد؟

بشر مى‌داند كه عاجز است، امّا غافل است، وگرنه چرا گاهى خوشه گندم سبز نمى‌شود و گاهى هم كم دانه مى‌دهد؟! بديهى است كه هر زارعى مى‌خواهد از هر دانه صدها دانه جمع كند و چه بسا آن دانه، خود روييده باشد و آن را نكاشته باشند. چه بسا كسى كه آن را زير خاك پنهان كرده است، خود نيز به زير خاك رفته و پوسيده شده باشد. حال وقتى كه آن دانه سبز مى‌شود و خوشه مى‌كند، آيا آن‌كه در خاك خفته است آن را تربيت مى‌كند و بدين صورت در مى‌آورد و يا بدون فاعل و مدبرى آگاه چنين كار محكم و متينى صورت مى‌گيرد؟!

همچنين آيا آبى را كه از ابر فرود مى‌آيد بشر سرازير مى‌كند و آن را شيرين و گوارا مى‌نمايد؟ خير، بشر كوچك‌تر و ضعيف‌تر از آن است كه ابر را پديد آورد و از آن آب بگيرد. چه بسا جايى كه بشر نيست، امّا باران مى‌بارد و چه بسا در جايى كه بشر است امّامدت‌ها در انتظار نزول باران بسر مى‌برند و باران نمى‌بارد.

آتش كه عموم مردم به آن احتياج دارند و از درخت گرفته مى‌شود، آن درخت را چه كسى خلق كرده است؟ آيا بشر چنين توانايى داشت كه آن را پديد آورد؟ خداوند جل جلاله با ذكر اين چند نمونه، افكار بشر را متوجه عالم ديگرى مى‌نمايد و خلقت و ضعف آدمى را برابر ديدگانش مجسم مى‌سازد. بشرى كه بدون اختيار خود، خلق شد و به اين عالم سرازير گرديد، چگونه مى‌تواند منكِر شود كه همان خالق، او را به عالم ديگر مى‌برد؟ پس خداوند با اثبات نمودن خود، جواب منكرين معاد درباره انكار صانع را داده است.

از آن‌جا كه منكر قدرت و توانايى خالق بر انجام اين عمل بودند، ممكن است كه خداوند خواست تا به وسيله اين چند مثال، قدرت و توانايى خود را به بشر يادآورى نمايد.

و از آيات شريفه مى‌توان به دست آورد كه كفار از باب عدم قدرت و علمِ خالق، منكر معاد شده و پيغمبر را تكذيب مى‌نمودند و مى‌گفتند: چگونه مى‌شود پس از مردن و خاك شدن و متفرق گشتن اجزاى بدن، مجدداً جمع و خلق شويم؟! خداوند در مقام پاسخ به آنان مى‌فرمايد:

«ق وَالْقُرْآنِ الْمَجيدِ * بَلْ عَجِبُوا اَنْ جآئَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقالَ الْكافِرُونَ هذا شَىْ‌ءٌ عَجيبٌ * اَئِذا مِتْنا وَ كُنّا تُراباً ذلِكَ رَجْعٌ بَعيدٌ * قَدْ عَلِمْنا ما تَنْقُصُ الاَْرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنا كِتابٌ حَفيظٌ * بَلْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمّا جَائَهُمْ فَهُمْ فى اَمْرٍ مَريجٍ»⁽¹⁾

«قاف، سوگند به قرآن با شكوه، [كه آنان نگرويدند،] بلكه از اين‌كه هشدار دهنده‌اى از خودشان بر ايشان آمد، در شگفت شدند و كافران گفتند: اين [محمّد و حكايت معاد] چيزى عجيب است. آيا چون مرديم و خاك شديم [زنده مى‌شويم]؟ اين بازگشتى بعيد است. قطعا دانسته‌ايم كه زمين [چه مقدار] از اجسادشان فرو مى‌كاهد. و پيش ما كتاب ضبط كننده‌اى است. [نه،] بلكه حقيقترا، وقتى برايشان آمد، دروغ خواندند، و آنها در كارى سر در گم [مانده]اند».

ما آنچه را كه زمين از بدن بشر كم مى‌كند، مى‌دانيم. آرى! آن مرده كه به تدريج خاك بر او مسلط مى‌شود و از او كم مى‌كند تا آن‌كه به كلى نام و نشانى از او باقى نمى‌ماند، خداوند آن اجزا را مى‌شناسد و در كتاب، ثبت و محفوظ است. خلاصه آن‌كه ما عالِم و تواناييم كه اجزاى متفرق شده و بر باد رفته جابه‌جا گشته‌اى كه به صورت‌هاى ديگرى درآمده است را جمع كنيم و مجدداً آن را به صورت اول بيافرينيم. آن‌گاه خداوند با خلقت اشيا، قدرت و توانايى خود را اثبات مى‌فرمايد.

«اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلَى السَّمآءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَ زَيَّنّاها وَ مالَها مِنْ فُرُوجٍ * وَالاَْرْضَ مَدَدْناها وَ اَلْقَيْنا فيها رَواسِىَ وَ اَنْبَتْنا فيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهيجٍ * تَبْصِرَةً وَ ذِكْرى لِكُلِّ

عَبْدٍ مُنيبٍ * وَ نَزَّلْنا مِنَ السَّمآءِ مآءً مُبارَكاً فَاَنْبَتْنا بِهِ جَنّاتٍ وَ حَبَ‌الْحَصيدِ»⁽¹⁾الى قوله «اَفَعَيينا بِالْخَلْقِ الاَْوَّلِ بَلْ هُمْ فى لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَديدٍ»⁽²⁾

«مگر به آسمان بالاى سرشان ننگريسته‌اند كه چگونه آن را ساخته و زينتش داده‌ايم و براى آن هيچ گونه شكافتگى نيست. و زمين را گسترديم و در آن لنگر [آساكوه]ها فرو افكنديم و در آن از ه رگونه جفت دل‌انگيز رويانيديم. [تا] براى هر بنده توبه كارى بينش افزا و پندآموز باشد. و از آسمان، آبى پر بركت فرود آورديم، پس بدان [وسيله] باغ‌ها و دانه‌هاى درو كردنى رويانديم». تا آن‌جا كه مى‌فرمايد: «مگر از آفرينش نخستين [خود] به تنگ آمديم؟ [نه!] بلكه آنها از خلق جديد در شبهه‌اند».

خداى توانايى كه خالق آسمان و زمين، پديد آورنده ابر و باران و باغات و زراعات است، چگونه نمى‌تواند مجدداً خلق كند؟ آيا خلق اول كاشف از قدرت و توانايى اواست يا آن‌كه نشان دهنده عجز و ناتوانى او؟ از اين گونه آيات معلوم مى‌شود كه انكار معاد به واسطه ادعاى عجز صانع بود، نه انكار صانع.

«اَوَلَمْ يَرَوْا اَنَّ اللّهَ الَّذى خَلَقَ السَّمواتِ وَالاَْرْضَ وَ لَمْ يَعْىَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى يُحْيِىَ الْمَوْتى بَلى اِنَّهُ عَلى كُلِّ شَىْ‌ءٍ قَديرٌ»⁽³⁾

«مگر ندانسته‌اند كه آن خدايى كه آسمان‌ها و زمين را آفريده و در آفريدن آنها درمانده نگرديد؛ مى‌تواند مردگان را [نيز] زنده كند؟ آرى، اوست كه بر همه چيز تواناست».

«اَفَحَسِبْتُمْ اَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ اَنَّكُمْ اِلَيْنا لاتُرْجَعُونَ»⁽⁴⁾

«آيا پنداشتيد كه شما را بيهوده آفريده‌ايم و اين‌كه شما به سوى ما بازگردانيده نمى‌شويد؟»

كفار در ادامه بهانه جويى‌ها و اعتراضات خود از سوى ديگرى وارد شده و از باب آن‌كه «چه فايده دارد خداوند مجدداً مردگان را زنده كند؟» منكر معاد شدند. و پيغمبر را به خاطر اين عقيده استهزا مى‌نمودند. خداوند مى‌فرمايد: «آيا گمان كرديد كه شما را عبث و بيهوده خلق كرديم و بسوى ما بازگشت نخواهيد كرد؟»

اين تعبير عجيبى است؛ خدا نمى‌فرمايد كه معاد داراى حكمت است، بلكه مى‌گويد: اگر معاد نباشد، خلق اول عبث و بيهوده است.

راستى! ما مى‌گوييم كه اگر معاد و خلق بهشت نباشد، بشر از تمامى افراد حيوانات پست‌تر و بدبخت‌تر است؛ زيرا حيوانات ديگر نه هُموم و غُموم بشر را دارند و نه مصايب و احتياجات بشر را دارند. حيوانات، خود به خود مى‌توانند بطور انفرادى يا با جفت خود بدون احتياج به تهيه خانه و لباس و لوازم زندگى در هر فصلى زندگى كنند ومى‌توانند خوراك خود را كه بسيار طبيعى است در هر گوشه و كنار تهيه نمايند. امّا اين بشر است كه به هم نوع و ساير امور احتياج دارد و امراض او گوناگون و گرفتارى‌هايش از اجتماع، قابل شمارش نيست. پس زندگى بشر، سر تا پا، آلام و مصايب و گرفتارى است و اگر مقدمه براى تهيه جاى بهترى در ميان نبود، خلقت او بيهوده و بشر، بدبخت‌تر و پست‌تر از تمام حيوانات بود.

«اَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمينَ كَالْمُجْرِميْنَ * ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ * اَمْ لَكُمْ كِتابٌ فيهِ تَدْرُسُونَ * اِنَّ لَكُمْ فيهِ لَما تَخَيَّرُونَ»⁽¹⁾

«پس آيا فرمانبرداران را چون بد كاران قرار خواهيم داد؟ شما را چه شده؟ چگونه داورى مى‌كنيد؟ يا شما را كتابى هست كه در آن فرا مى‌گيريد، كه هر چه را بر مى‌گزينيد، براى شما در آن خواهد بود؟»

اين آيات اشاره بر اين دارد كه فلسفه و حكمت ديگرى براى معاد موجود است. بشر پس از آن‌كه مقيد به قوانينى شد و خداوند براى او احكام و حدودى را قرار داد، اين حتمى است كه بايستى مطيع را از عاصى جدا سازد و پاداش مطيع و جزاى عاصى را

بدهد؛ زيرا نمى‌شود كه خوب و بد در رديف هم باشند و مطيع و عاصى در يك درجه و مرتبه قرار گيرند. پس وجود عالَم مجازات براى خوبان و بدان لازم است امّا چون دنيا دار جزا نيست، قطعاً عالم ديگرى در پيش داريم.

و از آيه شريفه «وَ اَقْسَمُوا بِاللّهِ جَهْدَ اَيْمانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللّهُ مَنْ يَموُتُ بلى وَعْداً عَلَيْهِ حَقّاً وَلكِنَّ اَكْثَرَ النّاسِ لايَعْلَموُنَ⁽¹⁾و با سخت‌ترين سوگندهايشان به خدا سوگند ياد كردند كه خدا كسى را كه مى‌ميرد بر نخواهد انگيخت. آرى، [انجام] اين وعده بر او حق است، ليكن بيش‌تر مردم نمى‌دانند». مى‌توان دانست كه كفار تلاش مى‌كردند تا از راه چهارم معاد را انكاركنند. آنها مى‌گفتند كه خداوند مردگان را زنده نمى‌كند. پس با اعتراف نمودن به صانع و خداوند، معاد را انكار كردند و حتى قسم نيز ياد مى‌نمودند. خداوند نيز تأكيد كرده و بر خودش لازم دانست. و حتماً به وعده خود وفا مى‌كند و تمامى مرده‌ها را زنده مى‌كند و

جزاى خوب و بد را مى‌دهد، وليكن بيش‌تر مردم نادان هستند.

نقل كلام سه نفر از بزرگان و قضاوت درباره آنها

اشاره

طبرى از محمّد بن اسحق، مورخ شهير، نقل مى‌كند كه: «چون پيغمبر گرفتارى اصحاب و ابتلاى آنها را مى‌ديد و از طرفى خود او به وسيله ابوطالب در امان بود ولى حتى با مساعدت ابوطالب نيز براى خلاصى مسلمانان نمى‌توانست چاره‌اى بينديشد لذا به مسلمانان اجازه داد تا به كشور حبشه سفر كنند چون پادشاه حبشه مردى بود كه از ظلم و ستم جلوگيرى مى‌كرد. مسلمانان براى حفظ دين خود از شر دشمنان خدا به حبشه هجرت كردند. اولين نفر از بنى‌اميه كه به حبشه سفر كرد، عثمان بن عفان بود و از بنى عبد شمس ابو حذيفة بن عتبة بن ربيعه بود. زبير، عبد الرحمن و مصعب فرزند عمير نيز از مهاجرين در اين سفر بودند. پيغمبر هم در مكه به صورت آشكار و پنهان دعوت به خداوند مى‌نمايد و به سبب يارى نمودن ابوطالب وعده ديگرى از عشيره آن سرور كه از پيغمبر حمايت مى‌نمودند، خداوند نيز او را حفظ نمود. قريش به هيچ وجه به او

دسترسى نداشتند امّا از افترا و دروغ و نسبت دادن سحر و جنون و شعر و اهانت به او كوتاهى نكردند. نهايت آزارى كه به او رساندند و خبرش به ما رسيده سؤالى است كه عروة بن زبير از عبد اللّه بن عمرو بن عاص نمود. او پرسيد نهايت اذيتى را كه قريش به

پيغمبر نمودند و تو ديدى چه بود؟ گفت: روزى در محضر قريش در حجر نشسته بودم. قريش با هم از نهايت صبرِ خود، بر پيغمبر گفت‌وگو مى‌نمودند. آنها گفتند كه مثل آنچه ما درباره او صبر كرديم، نديديم كسى صبر كند، با آن‌كه او عقل‌هاى ما را ضعيف مى‌شمردو دين پدران ما را بر باطل مى‌داند و ميان قريش جدايى افكنده و به خداوندان ما بدگويى مى‌كند. در اين وقت پيغمبرمشغول طواف شد و چون از آن جماعت مى‌گذشت، همگى او را استهزا نمودند. همچنين در نوبت دوم و سوم نيز چنين كردند.

در اين موقع پيغمبر به قريش فرمود: قسم به خدا من براى كشتن شما آمدم. قريش خاموش شدند و بعضى عذرخواهى نمودند و گفتند: يا اباالقاسم! تو كه جاهل نبودى. پيغمبر رفت. روز ديگر نيز جمع شدند و از گذشته سخن مى‌گفتند و يكديگر را ملامت كردند كه چرا دنبال سخن را نياوردند. پيغمبر نيز آمد. و دور او را گرفتند و گفتند كه تو چنين و چنان گفتى و به خدايان و دين ما بدگويى كردى. پيغمبر فرمود: بله. در اين وقت يكى از قريش، لباس پيغمبر را جمع كرد و پيچيد و پيغمبررا فشار داد. ابوبكر گريه كرد و گفت: آيا مى‌كُشيد مردى را كه مى‌گويد «پروردگار من خداوند است؟»

بنابر نقل ديگرى كه طبرى از همين پسر عمروعاص آورده است، آن كسى كه اين جسارت را به پيغمبر نموده بود، عقبة بن ابى معيط بود كه پيراهن آن سرور را دور گلوى او جمع كرد و به وسيله فشار آن مى‌خواست پيغمبراكرم را خفه كند.⁽¹⁾

اين نهايت اذيت و آزار قريش بود كه پسر عاص ديده است و ما گفته اين سه نفر را با احتياط تلقى مى‌كنيم.

نظر ما درباره كلام محمّد بن اسحاق

اول اين‌كه او معتقد است مسافرت عثمان، ابو حذيفه، زبير، عبدالرحمن و مصعب به خاطر فرار از دست كفار بود، كه بنابر وجوهى، درست به نظر نمى‌آيد:

1 - آيا بنى اميه با وجود كثرت عدد و نفوذ خود نمى‌توانستند آن دو نفر را پناه بدهنديا نمى‌خواستند؟ پناه دادن ميان قريش و عرب مرسوم بود و به غير از راه پناه دادن، سد معاشرت و تجارت و مسافرت بر عرب لازم مى‌آمد. حتى مى‌بينيم كه خود پيغمبر نيز پس از مراجعت از طائف بعد از فوت ابوطالب در پناه مطعم بن عدى وارد مكه شد. چون مطعم كافر بود، ابوجهل گفت ما پناه معطم را خوار نمى‌شماريم. حال سؤال اين جا است: جايى كه يك نفر از كفار قريش (با دورى نسبت به پيغمبر) آن سرور را پناه بدهد و

(با آن‌كه او به نظر قريش و ابوجهل مايه فتنه و دشمنى است) آن پناه را محترم بشمارند، چگونه مى‌توان گفت كه فاميل عثمان و ابو حذيفه نمى‌توانستند آن دو نفر را پناه دهند و يا آن‌كه نمى‌خواستند آن دو نفر را پناه بدهند؟

پدر ابوحذيفه، عتبة بن ربيعه، سيد بنى عبد شمس بود. او چگونه مى‌توانست ببيند كه پسرش معذب است و قريش او را آزار مى‌كنند؟ چگونه كسى مى‌توانست به ملاحظه عتبه به او دست‌درازى كند؟ عتبه در جنگ بدر از جنگ جلوگيرى مى‌نمود، ابوجهل گفت كه به جهت پسر خود ابو حذيفه است؛ چون نزد محمّد است مى‌ترسد از اين‌كه در جنگ كشته شود.

طبرى از محمّد بن اسحاق نقل مى‌كند كه: «همين عثمان بن عفان در غزوه حديبيّه رسولِ پيغمبر شد و براى ملاقات مشركين به مكه رفت. ابان بن سعيد اموى وقتى او را ديد، سوار مركب نمود و او را در جلو نشاند و خود عقب او سوار شد. هيچ‌كس از قريش به او جسارت و توهينى نكرد، با اين كه آن همه از قريش در حوالى مدينه كشته شده بودند و عثمان در صف اصحاب پيغمبر بود».⁽¹⁾

جايى كه با عثمان به ملاحظه و احترام اَبان - با آن‌كه از پيغمر طلبكار خونهايى

بودند - كار نداشتند، پس چگونه مى‌توان باور كرد در اول اسلام كه هنوز روابط قطع نشده بود، همين عثمان و ابوحذيفه را آزار مى‌كردند، به حدّى كه مجبور به فرار از مكهشده و به حبشه رفتند و قريش ملاحظه و مراعات عموم بنى اميه و عبد شمس را نكردند!

2 - اين‌كه قريش نسبت به عثمان و ابو حذيفه جسارت و يا آزارى رسانده باشند، هيچ نقلى بما نرسيده، حتى به كسان ديگر از قبيل عبدالرحمن، زبير، ابو بكر و عمر كه فاميل آنان به اندازه عثمان نبود، قريش هيچ‌وقت آسيبى نمى‌رساندند.

3 - از طرفى ديگر مى‌بينيم كه برگشت عثمان و ابو حذيفه از حبشه به مكه، قبل از هجرت به مدينه در تاريخ ضبط است. اگر هجرت آنان به خاطر خوف از قريش و فتنه و آزار آنان بود، پس براى چه از حبشه برگشتند و به چه سبب توانستند در مكه بمانند؟

اين در حالى است كه نوشته‌اى را نمى‌بينيم كه بعد از مراجعت، كسى متعرض آنان شده يا از ورودشان به مكه جلوگيرى كرده باشد. نمى‌توان باور كرد كه به آنان صدمات و آزارها رسيده باشد، ولى در تاريخ ثبت نشده باشد؛ با آن‌كه سلطنت سال‌ها با بنى اميه بود و به جهت تقرب به آنان، احاديث و فضايلى در مدح بزرگان آنان مى‌ساختند و مطاعنى را در حق اهل‌بيت پيغمبر جعل مى‌كردند؛ چون بنى اميه آن بزرگواران را دشمن مى‌داشتند.

4 - قريش به مسلمين كارى نداشتند و نهايت همّ و فكر آنان اذيت پيغمبر بود؛ چون او را مايه فتنه و فساد مى‌دانستند. قريش به قريشى خيلى اهميت مى‌دادند. به نظر مى‌آيد كه در جنگ بدر ابوجهل به قريش دستور داد كه نسبت به مسلمانان قريشى خوددارى كنند و آنان را سالم به مكه برگردانند. ولى تأكيد كرد كه بر شما باد به اهل مدينه و اوس و خزرج، تا مى‌توانيد از آنان بكشيد.

اگر تواريخ را ملاحظه كنيد، در هيچ‌جا نمى‌يابيد كه قريش على علیه‌السلام را اذيت و آزارى رسانده باشند، با آن‌كه ملازمت او با پيغمبر خدا و جانفشانى او در حفظ پيغمبر از واضحات است. آرى! وقتى على علیه‌السلام در ليله‌المبيت جاى پيغمبر خوابيد و وسيله فرار آن حضرت شد صبح او را گرفتند و در مسجد حبس نمودند و پس از ساعتى آزادش كردند.⁽¹⁾

قريش كه بزرگ كليه طوايف عرب و ساكن بلدة الحرام و مجاور بيت الحرام بودند، به قدرى به نژاد خود احترام مى‌گذاردند كه قابل توصيف نيست. آنان اگر به خود احترام نمى‌گذاردند از ديگران چه توقعى مى‌توانستند داشته باشند. به علاوه چه بسا اذيت رساندن به يك نفر موجب احساسات و بروز فتنه و نفاق مى‌شد. بنابر اين، هيچ‌گاه به كسى از طايفه خودشان - هرچند مسلمان شده بود - آزار نمى‌رساندند.

5 - اگر مسافرت عثمان و ابوحذيفه براى فرار از اذيت‌هاى مشركين بود، چرا ابوبكر و عمر فرار نكرده و به حبشه هجرت ننمودند؟ آيا فاميل آن دو از فاميل عثمان و ابوحذيفه قوى‌تر بودند؟ و حال آن‌كه خود عمر كه در غزوه حديبيه (آن موقع كه پيغمبر مى‌خواست او را رسول خود نمايد و نزد قريش بفرستد) به پيغمبر مى‌گويد به جاى من عثمان را بفرست، چون فاميل او قوى و فاميل من ضعيف هستند و نمى‌توانند از من حمايت كنند. اگرچه نمى‌توانيم باور كنيم كه فاميل عمر ضعيف بودند و نمى‌توانستند از او حمايت كنند كه اگر چنين بود پيش از هجرت به مدينه چگونه از او حمايت مى‌كردند؟ ديگر آن‌كه پيغمبراكرم چگونه اين امر را تشخيص نداده بود و مى‌خواست او را براى رسالت روانه كند؟ به هر حال پيغمبر عذر او را قبول كرد و عثمان را روانه نمود.

همچنين بنابر نقل عبداللّه بن عمرو بن عاص در آن موقع كه قريش دور پيغمبر را گرفته بودند و بعضى مى‌خواستند پيغمبر را خفه كنند، ابوبكر ايستاده بود و گريه مى‌كرد و مى‌گفت كه چرا او را مى‌كُشيد، هيچ‌كس به ابوبكر كارى نداشت و به آن گريه و زارى توجهى نمى‌نمود. آيا اسلام ابوبكر را نمى‌دانستند و يا گريه و زارى او را نمى‌ديدند؟ اين مطلب نيز مؤيد آن است كه قريش به يكديگر كار نداشتند.

به عقيده من مى‌توان گفت كه مسافرت عثمان و ابو حذيفه به خاطر اجبار نبود، بلكه خود خواستند بالاختيار سفرى كنند و از حبشه ديدن نمايند، نه آن‌كه از آسيب مشركينآسوده باشند. لذا وقتى رفتند و از آن‌جا خسته شدند، مجدداً به وطن خود برگشتند.

مؤيد اين نظر هم آن است كه قريش در موقع محاصره پيغمبر به غير از او به مسلمانان قريشى كارى نداشتند و آنان به وسيله فاميل خود محفوظ و در آسايش بودند.

على علیه‌السلام در نهج‌البلاغه، آن‌جا كه گرفتارى پيغمبر و بنى هاشم را در شعب ابوطالب شرح مى‌دهد به معاويه مى‌نويسد:

«وَ مَنْ اَسْلَمَ مِنْ قُرَيْشٍ خِلْوٌ مِمّا نَحْنُ فيهِ بِحِلْفٍ يَمْنَعُهُ اَوْ عَشيرَةٍ تَقُومُ دُونَهُ فَهُوَ مِنَ الْقَتْلِ بِمَكانِ اَمْنٍ»⁽¹⁾

«و از قريشيان هر كه ايمان مى‌آورد از آن آزار كه ما گرفتار بوديم در امان بود؛ زيرا يا هم سوگندى بود كه از او دفاع مى‌كرد و يا عشيره‌اش به ياريش بر مى‌خاستند. به هر حال از كشته شدن در امان بودند».

مسلمانان قريش در نتيجه كمك عشيره خود يا پيوند كردن به ديگران و هم‌عهد شدن با بزرگان از گرفتارى‌هايى كه بر پيغمبر و بنى هاشم وارد مى‌شد در امان بودند و قريش نيز به ملاحظه امان دادن عشيره و هم‌عهدان، متعرض آن عده از مسلمانان نمى‌شدند.

دوم اين‌كه به نظر ما گفته ديگر محمّد بن اسحاق كه مى‌گويد: پيغمبر به وسيله حمايت ابوطالب در راحتى و عافيت بود نيز نادرست است؛ زيرا تمام مصايب متوجه شخص پيغمبر بود و قريش به ديگران كارى نداشتند.

آرى! ابوطالب در محافظت از پيغمبر نهايت جديّت را مى‌نمود، ولى نه اين‌كه پيغمبر در امن و يا عافيت باشد. و اگر نبود، مگر محصور شدن كليه بنى هاشم به جهت پيغمبر در شِعب ابوطالب و قطع كردن قريش روابط خود را با آنان به خاطر پيغمبر، همين در ابطال گفته محمّد بن اسحاق كفايت مى‌كرد. ما ان‌شاءاللّه متعرض شِعب و كيفيتمحاصره قريش خواهيم شد.

بايد ديد منظور محمّد بن اسحاق كم كردن زحمت‌ها و مصيبت‌هاى پيغمبر بوده يا زياد نشان دادن كارهاى بنى اميه نسبت به عثمان و ابو حذيفه؛ كه البته هر دو قسمت اين جمله درست نيست.

سوم اين‌كه محمّد بن اسحاق اگر مسافرت مسلمين را به حبشه در اثر شدت رنج و مشقات واصله از مشركين مى‌دانست، خوب بود اسامى مسلمانان بى‌كس و قبيله را ذكر مى‌كرد كه از ترس فراعنه قريش هجرت كردند، مثل: عمار كه پدر و مادرش در مكه به دست اشرار قريش شهيد شدند و خود او نيز به جهت تقيه اظهار كفر نمود تا او را رها كردند. يقينا كليه بلاها و مصايب، قسمت اين دسته از مسلمانان بود، نه آن‌كه به جاى ذكر آنان، اول از بنى اميه نام ببرد، بعد از مهاجرين ديگر قريش، مانند: زبير و مصعب بن عمير.

عجيب اين است كه طبرى در تاريخ خود با آن‌كه هجرت عمار را به حبشه نقل مى‌كند، خود نيز اظهار شك و ترديد مى‌نمايد! نمى‌دانيم براى چه در صحت نقل ترديد مى‌كند؟ آيا در اسلام عمار و كشته شدن پدر و مادر او در مكه و اظهار كفر او براى اين‌كه

از دست آنان رها شود شك داشت؟ و آيا فرار به حبشه از براى غير اين دسته بود؟ آيا پيغمبر به جهت خلاصى عثمان و ابوحذيفه‌ها دستور هجرت داد، نه عمارها؟ (با آن‌كه در حديث آورده است كه پيغمبر مى‌گذشت، ديد كه قريش عمار و اهل او را عذاب مى‌كنند. پس به آنان وعده بهشت داد؟ آيا مى‌توان گفت كه وقتى عمار با عثمان مخالفت نمود و با معاويه محاربه كرد، اين فضيلت وى به دستور خلفاى اموى پاى مال شده و مورخين نيز «تقرباً اليهم»؟! در مقام كتمان بر آمدند آن‌گاه به جاى هجرت آنان، هجرت ابوحذيفه (به جهت شكنجه و آزار) ثبت گرديد.

آرى! ابوحذيفه، دايى معاويه است و ريشه اين تواريخ در زمان سلطنت بنى اميه نوشته شده است.

اعتراض ما به طبرى

اين كه ابوجعفر طبرى مى‌گويد: «چون قريش ديدند عده‌اى به حبشه هجرت كردند و پيغمبر مشغول دعوت بوده و به وسيله ابوطالب محفوظ بود، به انواع افترا و نسبت سحر و جنون و شعر و كهانت دادن به او دست زدند و كوتاهى نيز نكردند» را با تعجب و احتياط تلقى مى‌كنيم. آيا طبرى نمى‌دانست كه قريش از اوّل به اين سلاح‌ها مجهز بودند،

نه پس از رفتن عده‌اى به حبشه؟ زيرا اين قضيه را طبرى از محمّد بن اسحاق به تفصيل نقل نموده است كه از آن روزى كه آيه شريفه «وَ اَنْذِرْ عَشيرَتَكَ اْلاَقْرَبينَ⁽¹⁾نخست خويشان نزديك را از خدا بترسان» نازل شد و پيغمبر مأمور به دعوت گرديد و با آن غذا و شير كم يا دوغ، قريب به چهل نفر را سير كرد و اين معجزه مقدمه اظهار دعوت بود، ابولهب گفت: محمد شما را سحر نمود.⁽²⁾

به نظر شما وقتى رسول خدا اظهار مى‌نمود كه پيغمبر است و قرآن هم معجزه اوست، آيا قريش مى‌گفتند راست مى‌گويى يا مى‌گفتند دروغ‌گو هستى؟ آيا مى‌گفتند اين كلام خدا و معجزه است يا مى‌گفتند سحر يا شعر است و آن را كلام بشر مى‌دانستند و او

را شاعر مى‌خواندند؟ آيا تصديق مى‌كردند كه او مردى عاقل است و اين مقام‌ها را ادعا مى‌نمايد يا مى‌گفتند ديوانه است؟ پس تمامى اين نسبت‌هايى را كه طبرى نوشته است از اول مى‌دانستند و در واقع چيزى نبود كه گفته شود مشركين قريش بعد از مسافرت اصحاب به حبشه چنان نسبت‌هايى را به پيغمبر دادند.

آيا به عقيده طبرى قبل از هجرت آن جمع به حبشه، مشركين به پيغمبر احترام مى‌گذاردند و چون ديدند آن جمع رفتند، شروع به توهين و افترا نمودند؟! من چنين گفته‌اىرا باور نداريم و نه تنها با تواريخ و نزول آيات سازش ندارد، بلكه با عقل هم موافق نخواهد شد. بايد دانست كه منظور اين مورخ آن است كه ضمن كم جلوه دادن صدمات وارده بر پيغمبر، وجود افرادى مانند عثمان و ابوحذيفه را در احترامات قريش نسبت به پيغمبر مؤثر نشان دهد و يا آن‌كه آنان را سپر بلا جلوه داده و چنين وانمود سازد كه تا وقتى آنان بودند، قريش به اصحاب كار داشتند و پيغمبر راحت بود، امّا پس از رفتن آنان، نوبت به پيغمبر رسيد.

من با صراحت مى‌گويم كه هدف قريش فقط شخص شخيص پيغمبر، و تمام آزارها و صدمه‌ها تنها متوجه آن حضرت بود و آنها به ساير مسلمانان كارى نداشتند. پس وجود آنان هيچ تأثيرى در حفظ پيغمبر نداشته و به هيچ وجه جلوگير نبودند و نمى‌توانستند جلوگيرى نمايند.

اعتراض ما به عبد اللّه عاص

مشركين قريش آنچه توانستند در مقام تضعيف و توهين به پيغمبر كوتاهى نكرده و به انواع استهزا و افترا و ريختن كثافات، متوسل گشتند؛ و بالأخره هم در مقام قتل پيغمبر بر آمده و با بنى هاشم كه از پيغمبر محافظت مى‌كردند قطع روابط نمودند، تا آن‌كه مسلمين بيچاره شده و همراه با زنان و كودكان خود در شعب ابوطالب محصور گشتند و درنهايت مضيقه و سختى بودند؛ تا جايى كه بعضى از رحم دلان قريش از فرياد اطفال بنى هاشم به خاطر گرسنگى ناراحت مى‌شدند. و سرانجام كار را به جايى رساندند كه تصميم بر اين شد تا پيغمبر شبانه از مكه فرار كند و على علیه‌السلام در جاى او بخوابد. آن حضرت پس از مدتى مخفى شدن در غار، به مدينه فرار كرد. آيا عبد اللّه پسر عمروعاص اين زجرها و مشقت‌ها را كمتر از اين مى‌دانست كه عقبة بن معيط گلوى پيغمبر را فشار دهد و يا آن‌كه به پيغمبر استهزا كنند و پيغمبر بگويد براى كشتن شما آمدم؟ به جنگ‌هاى مشركين با پيغمبر در اطراف مدينه كارى ندارم و مى‌گويم كه شايد مقصود عبد اللّه صدماتى بود كه در مكه به پيغمبر وارد مى‌ساختند، امّا آيا به راستى عبد اللّه نهايت سختى و آزار مشركين را در آنچه نقل نمود مى‌دانست؟ آيا منظور عبداللّه كم كردنصدمات پيغمبر است يا تجليل قريش و اين‌كه نهايت آزار قريش به پيغمبر همان بود كه نقل نمود؟

ضمناً او مى‌خواست پشتيبانى ابوبكر را هم نقل نمايد. آيا عبد اللّه بنى هاشم را كه هميشه مواظب پيغمبر بوده و جان خود را فداى او مى‌نمودند و آن حضرت را تنها نمى‌گذاشتند نديده بود و فقط گريه ابوبكر او را متوجه خود ساخته است؟ آيا مى‌توان گفت كه منظور عبد اللّه، توهين به پيغمبر بود و مى‌خواست او را شخص تند و بدخلق معرفى نمايد؛ به خلاف آنچه خداوند فرمود: «وَاِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظيمٍ»؟⁽¹⁾

عبد اللّه مى‌گويد: پيغمبر به قريش گفت كه براى كشتن شما آمدم. دشمنى همين عبداللّه را با على بن ابى طالب عليهماالسلام نبايد فراموش نمود. او كسى است كه در جنگ صفين

در لشكر معاويه بود. او فرزند همان عمرو بن عاص، دشمن سرسخت على علیه‌السلام به جهت سلطنت مصر است. او فرزند كسى است كه سال‌ها دشمن پيغمبر بود.

آرى! عمرو عاص كسى است كه قريش او را براى برگرداندن جعفر بن ابى طالب و مسلمينى كه از مكه فرار نموده بودند به حبشه روانه كرد و اين عمرو فرزند همان عاص بن وائلى است كه مى‌گويند به پيغمبر ابتر گفت و سوره كوثر - «اِنَّ شانِئَكَ هُوَ الاَْبْتَرُ⁽¹⁾محققا دشمن بدگوى تو [عاص بن وائل] مقطوع النسل [و نسل تو تا قيامت به كثرت و بركت و عزت باقى] است» - درباره او نازل شد و يكى از چند نفر مستهزئين و مسخره كنندگان مشهور است. در واقع اگر عبداللّه اذيت‌هاى جد و پدرش را نقل مى‌كرد بيش‌تر از آن بود كه از عقبة بن ابى معيط نقل نمود.

ما در اين گفته عبد اللّه كه آورده است پيغمبر در جواب مستهزئين قريش فرمود: «به خدا قسم من براى كشتن شما آمدم»، بسيار تأمل داريم؛ زيرا پيغمبر براى رحمت آمدهاست، نه عذاب؛ «وَ ما اَرْسَلْناكَ اِلاّ رَحْمَةً لِلْعالَمينَ⁽²⁾و تو را جز رحمتى براى جهانيان نفرستاديم».

پيغمبر نسبت به خويشان و قريش فوق‌العاده مهربان بود. اگر او براى كشتن آمده بود، پس چرا آن وقت كه سعد بن عباده گفت امروز، روز كشتن و ذلت قريش است، پيغمبر پرچم را از او گرفت و به على سپرد؟ و بنابر نقلى فرمود كه امروز خداوند قريش را عزيز كرد.

به علاوه وقتى كه بر تمامى مشركينِ قريش ظفر يافت و آنها مثل مرده‌اى بى‌حس در مقابل او حاضر شده بودند، چگونه همه آنان را آزاد كرد و بر همگى منّت گذارد و چگونه به همين قريش اموال زيادى بخشيد؛ به حدى كه انصار در مقام اعتراض بر آمدند؟ شرح اين قسمت در فتح مكه و جنگ هوازن خواهد آمد. آيا مى‌توان گفت كه پيغمبر براى كشتن قريش آمده بود يا اصلاً مى‌توان پذيرفت كه چنين سخنى را فرموده باشد؟!

آرى! مشركين و همين عبد اللّه و جد و پدرش مى‌گفتند كه اين محمّد براى قريش خطر آورده و موجب تفرقه و نفاق گشته است. همچنين خطاب به آن حضرت مى‌گفتند: يا اباالقاسم! تو كه جاهل نبودى!

آيا از پيغمبر كارى يا كلامى كه جهل او را اثبات نمايد، سر زده بود؟ در صحيح بخارى چنين آمده است: «پيغمبر در حال سجده بود و نزديك او جمعى از قريش بودند و شترى كشته شده بود و آنها با هم گفت‌وگو مى‌كردند كه چه كسى بر مى‌خيزد و اين كثافات شتر را بر پشت آن سرور مى‌ريزد. عقبة بن ابى معيط آمد و آن كثافات را برداشت و بر آن سرور افكند. فاطمه آمد، آن را برداشت و بر هر كس كه چنين كارى را كرده بود نفرين كرد. راوى مى‌گويد: من نديده بودم كه پيغمبر خدا نفرين كند، مگر آن روز. فرمود:

خدايا! بر تو باد اين جمع از قريش. همچنين فرمود: خداوندا! بر تو باد ابوجهل، عتبه،شيبه، عقبه و اميه و نام هفت نفر را برد.

عبداللّه مى‌گويد: تمامى آن هفت نفر در جنگ بدر كشته و در آن چاه افكنده شدند».⁽¹⁾

آيا اين مصيبت كه بر پيغمبر وارد آمد و عقبة بن ابى معيط مباشر آن امر به دستور آن جماعت بود، كمتر از آنچه پسر عمرو عاص از عقبة بن ابى معيط نقل نموده است مى‌باشد؟

مى‌توان گفت كه تمامى آن جمع يا به طور مباشرت و يا به صورت دستور دادن و تسبيب شركت داشتند. روى اين حساب همگى مورد نفرين فاطمه قرار گرفتند و روز بدر گرفتار قتل و افتادن در آن چاه گشتند.

من مى‌گويم: اگر پيغمبر براى كشتن قريش آمده بود، قطعاً همگى را مى‌كشت و اگر براى كشتن جمعى آمده بود كه عبداللّه مى‌گويد نشسته بودند و خودش نيز از آن جمع بود و مى‌گويد كه همگى پيغمبر را استهزا مى‌كردند، هر آينه آن حضرت همه را مى‌كشت و عبداللّه نيز كشته مى‌شد و ديگر در صفين به روى على علیه‌السلام شمشير نمى‌كشيد و بعدها

براى دشمن على، عروة بن زبير، اين قصه را نقل نمى‌كرد. پس چون پيغمبر همه را نكشت و عبداللّه نيز سالم ماند، معلوم مى‌شود كه پيغمبر آن جمله را نگفته بود.

آرى! به كورى چشم مستهزئين، منافقين و متابعين منافقين، پيغمبر خدا هيچ وقت ابتر و جاهل نبود.

كلام على علیه‌السلام درباره شعب ابوطالب

كلام خود را كه در مقام جواب گفته محمّد بن اسحاق كه گفت: پيغمبر به جهت حمايت ابوطالب در عافيت بوده و مسلمين ناراحت بودند؛ و نظر طبرى كه گفت قريشپس از هجرت مسلمانان به حبشه شروع به انواع افترائات و نسبت دادن سحر و جنون و شعر و كهانت به آن سرور كردند، و نقل عبداللّه پسر عمرو عاص كه نهايت آزار قريش به پيغمبر آن بود كه عقبه لباس آن سرور را به او پيچيد و راه تنفس آن حضرت را تنگ كرد؛ با كلام على بن ابى طالب در نهج‌البلاغه ختم مى‌كنيم. همچنين قسمتى از آن نامه امام على علیه‌السلام را كه درباره شعب ابوطالب و آزار مشركين و راحتى مسلمين از قريش به جهت عشيره خود و ناراحتى كفار از بنى هاشم به جهت حمايت آنان از پيغمبر به معاويه نوشته نقل مى‌نماييم:

«فَاَرادَ قَوْمُنا قَتْلَ نَبِيِّنا وَ اجْتِياحَ اَصْلِنا وَ هَمُّوا بِنَا الْهُمُومَ وَ فَعَلُوا بِنَا الاَْفاعيلَ وَ مَنَعُونَا الْعَذْبَ وَ اَحْلَسُونَا الْخَوفَ وَ اضْطَرُّونا اِلى جَبَلٍ وَعْرٍ وَ اَوْقَدُوا لَنا نار الْحَرْبِ فَعَزَمَ اللّهُ لَنا عَلَى الذَّبِّ عَنْ حَوْزَتِهِ وَالرَّمْىِ مِنْ وَراءِ حُرْمَتِهِ. مُؤْمِنُنا يَبْغى بِذلِكَ الاَْجْرَ وَ كافِرُنا يُحامى عَنِ الاَْصْلِ وَ مَنْ اَسْلَمَ مِنْ قُرَيْشٍ خِلْوٌ مِمّا نَحْنُ فيهِ بِحِلْفٍ يَمْنَعُهُ اَوْ عَشيرَةٍ تَقُومُ دُونَهُ فَهُوَ مِنَ الْقَتْلِ بِمَكانِ اَمْنٍ»⁽¹⁾

«قوم ما [قريش] آهنگ كشتن پيامبر را كرده و خواستند كه ريشه ما را بر كنند. پس درباره ما بارها نشسته و رأى دادند و بسا كارهايى هم كردند. ما را از زندگى شيرين منع نموده و با وحشت دست به گريبانمان ساختند. ما را بر آن واداشتند كه

در كوهى صعب [شعب ابوطالب] زندگى كنيم. سپس براى ما آتش جنگ افروختند. ولى خداوند خواسته بود كه ما از آيين بر حق او نگهدارى كنيم كه كسى به حريم حرمتش دست نيازد. آنان كه ايمان آورده بودند، خواستار پاداش آن بودند و آنان كه ايمان نياورده بودند از خاندان و تبار خود حمايت مى‌كردند. و از قريشيان هر كه اسلام مى‌آورد از آن آزار كه ما گرفتارش بوديم در امان بود؛ زيرا يا هم سوگندى داشت كه از او دفاع مى‌كرد و يا عشيره‌اش به يارى اوبر مى‌خواست. به هر حال از كشته شدن در امان بود».

از اين جملات دانسته مى‌شود كه مسلمانان از قريش، در نتيجه خويشان يا هم‌سوگندان خود در آسايش و راحتى بودند و تمام صدمات متوجه شخص پيغمبر بود؛ تا جايى كه قريش مى‌خواستند آن حضرت را بكشند و ريشه‌كن سازند، امّا چون فرزندان هاشم - چه مسلمان و چه كافر آنان - از پيغمبر حمايت مى‌كردند، درباره همگى اقدامات بزرگى كرده و تصميمات شديدى اتخاذ نمودند تا آن حد كه از آب شيرين ممنوع شده و لباس خوف و ناامنى براى همگى دوختند و بر قامت آنان پوشانيدند و همگى را مضطر كردند. اين خلاصه كلمات على علیه‌السلام است كه براى معاويه نوشت.

پس اگر معاويه در صدد برآيد كه فضيلت اولاد هاشم (چه مؤمن و چه كافر آنان) را اخفا كند، چه راهى از اين بهتر كه محدثين و مورخين را وادار سازد تا بنويسند كه پيغمبر به ملاحظه حمايت ابوطالب در آسايش و عافيت بود، ولى مسلمانان از قريش، مانند عثمان و ابوحذيفه كه از بنى عبد شمس بودند، دچار سختى و ناراحتى بودند تا حدى كه مضطر شدند.

همچنين درباره مسافرت به حبشه آن دسته از منافقين نيز احاديثى ساخته و رواج دادند و چه بسا مورخين طبقه بعد هم ندانسته دنبال آنان را گرفتند و از باب حُسن ظنّ به سابقين در مقام تحقيق بر نيامده و متوجه اصل مطلب نگشتند.

نقل يك حكايت در اين مقام مناسب است: همين ابو حذيفة بن عتبه، دايى معاوية بن ابى سفيان كه محمّد بن اسحاق او را از سابقين مهاجرينى مى‌داند كه براى حفظ

دين خود از شر مشركين به حبشه مسافرت كرده است، در روز بدر به جهت جسارتى كه به فرمان پيغمبر نمود، عمر اجازه خواست تا او را بكشد و گفت كه او منافق شده است.

آرى! پيغمبر مسلمين را از كشتن فرزندان هاشم نهى نمود. ابو حذيفه گفت: آيا مى‌شود پدران و فرزندان و خويشان ما كشته شوند و يا آن‌كه ما آنان را بكشيم، ولى عباس را زنده بگذاريم؟ اين نخواهد شد. اگر عباس را ببينم او را مى‌كشم.

طبرى از همين محمّد بن اسحاق نقل مى‌كندكه: «پيغمبر عمر را به كنيه خطاب نمود. (عرب مخاطب را به اسم، مى‌خوانند مگر آن‌كه بزرگ و محترم باشد) و اين اول مرتبه بود كه فرمود: يا اباحفص! كلام ابو حذيفه را نمى‌شنوى كه مى‌گويد به روى عموى پيغمبر شمشير

مى‌كشم؟ عمر گفت: يا رسول‌اللّه! اجازه بده او را بكشم. به خدا سوگند او منافق شد».⁽¹⁾

اگر پيغمبر از جانب خداوند براى كشتن قريش آمده بود، مى‌بايست اجازه دهد كه آن منافق به شمشير عمر كشته شود، ولى چون به نص قرآن براى رحمت آمده بود نه عذاب، بنابر اين، مدارا مى‌فرمود و حتى‌الامكان از كشتن منافقين نيز خوددارى مى‌نمود.

روى اين حساب عمرو بن عاص و پس از او پسرش عبداللّه، محفوظ مانده و مشغول تخريب دين گشتند و با خليفه مسلمين، على علیه‌السلام مدتها جنگيده و دين خدا را تغيير دادند و با كمك ابليس - كه او هم از رحمت حق سوءاستفاده كرد - مشغول گمراه كردن دوستان خود، نه بندگان خدا، شدند.

قطع روابط قريش با بنى هاشم

مرتبه دوم از مراتب مقاومت قريش در مبارزه با حق، قطع روابط است. وقتى قريش ديدند كه ابوطالب از حمايت پيغمبر دست بر نمى‌دارد و با تمام رفت و آمدها، تهديدها و تطميع‌ها، نه تنها نتوانستند كارى انجام دهند بلكه بازار دين خدا رونق گرفت و مشتريان از هر گوشه و كنار روى مى‌آوردند و پيغمبر با كمال جديت و استقامت مشغول دعوت و تبليغ شد و از عهده انجام وظيفه به خوبى بر مى‌آمد، بنابر اين، تصميم گرفتند تا از راه

ديگرى تيشه به ريشه دين حق بزنند و نور خدا را خاموش سازند؛ لذا نشستند و مشورت كردند و بر قطع رابطه با پيغمبر و هركه از اولاد هاشم و مطّلب از فرزندان عبد مناف، از اوحمايت كند، اتفاق نمودند.

قريش بر ترك داد و ستد با آنان در تجارات و مناكحات متفق شدند حتى تصميم گرفتند كه به ايشان دختر دهند و نه بگيرند و نه كسى با بنى هاشم معامله كند و متاعى بفروشد و اگر هم كسى فروخت، مال او را غارت نمايند.

همچنين اتفاق كردند تا با حاميان پيغمبر از بنى هاشم اصلاً گفت‌وگو نكنند. يعنى رابطه دوستى به تمام معنى قطع و دشمنى به تمام معنى جاى آن برقرار شود تا آن‌كه فرزندان هاشم بيچاره گشته و بالأخره عاجز شوند و سرانجام پيغمبر را تحويل دهند يا آن‌كه از حمايت او دست بردارند. و در عين حال اگر فرصت پيدا شود (ولو به طور ناگهانى) پيغمبر را بكشند و خود را از دست او راحت نمايند. اين تصميم قريش، قدم بزرگى بود كه اين بار براى مبارزه با حق برداشتند. راستى كه قريش از هيچ كارى كوتاهى

نكردند! آنان حتى حاضر شدند براى رسيدن به مقصود، حاميان پيغمبر را بيچاره كنند تا اگر موفق به قتل پيغمبرنشدند، به تدريج بر وى مسلط شوند.

پس قريش حاضر به نابودى دسته جمعى فرزندان هاشم و مطّلب شده و بدين سبب راه ارزاق و تجارت را به روى آنان بستند و اين عهدنامه را چهل نفر از سران شرك و گمراهى مُهر كرده و در كعبه گذاردند و عده‌اى هم ناظر و بازرس بودند كه مبادا كسى به بنى هاشم چيزى بفروشد.

رفتن ابوطالب به شعب

وقتى ابوطالب از قرارداد مطلع شد، اولاد هاشم و مطّلب را كه در حدود چهل مرد بودند، به جز ابولهب، جمع كرد و حمايت پيغمبر را از آنان خواست و گفت كه اگر خارى به پاى محمد رود از چشم آنها مى‌بيند. سپس آن جماعت را با زن و بچه برداشت و به كوهى در شعب ابوطالب پناهنده شدند. او آن‌جا را محفوظ كرد و حصارى تهيه نمود.

از چگونگى شعب و از نقشه جغرافيايى آن اطّلاعى ندارم، ولى جايى بود كه آن جماعت را با خانواده‌ها از تعدى اشرار محفوظ مى‌نمود. آيا جاى زمستانى و تابستانى داشت كه از سرما و گرما در مقابل باران و تابش آفتاب نگاهشان بدارد؟ و آيا در كوه شكاف‌هايى بود و قارهايى وجود داشت كه از آن استفاده كنند؟ و آيا داراى ساختمان‌هايى بود؟ و آيا آب آشاميدنى داشت كه حالا از چاه بكشد يا گودال‌هايى وجود داشت كه از آب باران پر شود و يا آن‌كه مى‌بايست آب را از خود شهر مكه تهيه كنند؟

در پاسخ اين سؤال‌ها مى‌گويم كه به طور قطع، ابوطالب اين محل را براى آن‌كه بتواند در اثر اتفاق و اجتماع، پيغمبر را حفظ كنند اختيار كرد. اين محل محبسى بود كه آنها به پاى خود آمده و نهايت سختى را تحمل مى‌كردند. از آن جملات على‌بن ابى طالب كه به معاويه نوشت، مى‌توان مطالبى را استفاده كرد.

آنها از جهت اضطرار به آن كوه درشت پناهنده شدند و از آب شيرين ممنوع گشتند. معلوم مى‌شود كه آب گوارا نداشتند و نمى‌گذاشتند هم به وسيله سقّا از آب گوارا و شيرين استفاده كنند. آنها لباس ترس پوشيدند.

شايد دو مطلب را از اين تعبير بتوان استفاده كرد: يكى آن‌كه بنى هاشم بسيار خايف بودند و به هيچ‌وجه امنيت نداشتند و اگر قريش كسى از آنان را مى‌ديدند، مى‌كشتند. لذا على علیه‌السلام مى‌گويد: «و اوقدوا لنا نار الحرب؛ آتش جنگ براى ما روشن كرده بودند» و اين آتش جنگ به روى همه آنان بود نه فقط پيغمبر. ديگر آن‌كه لباس بنى هاشم نيز تمام شده بود و پوشش درستى نداشتند و لباس آنان همان خوف و ترس بود كه بر قامتشان دوخته شده بود. شايد امام علیه‌السلام از ذكر گرسنگى و ناله و فغان اطفال خوددارى كرد، ولى در منع نمودن آب از آنان، اين امر دانسته مى‌شود. همچنين از جمله «و همّو ابنا الهموم و فعلوا بنا الافاعيل» نيز شدت امر و نهايت مصايب دانسته مى‌شود، ولى امام علیه‌السلام نخواست كهنام هريك از آنان را بياورد.

آرى! مردمان بزرگ و شرافتمند از ذكر اين‌گونه سختى‌ها خوددارى مى‌كنند. مشركين كارهاى بزرگى كردند و در سخت‌گيرى نسبت به بنى هاشم مضايقه نداشتند. آنها اين سختگيرى‌ها را مى‌كردند تا آنان را واداربه تسليم نمايند و يا به قتل برسانند.

حال عظمت روحى پيغمبر اسلام را ملاحظه كنيد كه وقتى بر باقيمانده قريش اعم از مردان و زنان و اطفان آنان دست يافت، چگونه بر همگى منّت گذارد و همه را آزاد كرد. آنان خود زشتى‌هاى كار خود را مى‌دانستند و كم‌ترين جزاى اعمال خود را اعدام مى‌دانستند و بس؛ بى‌جهت نبود كه وقتى آزاد شدند، مانند مردگانى كه از گور بيرون آمده باشند به راه افتادند.

شدت يافتن امر بر محاصره شدگان

سختى امر بر محصورين را مى‌توان از سخنى كه هشام بن عمرو عامرى به زهير بن ابى امية بن مغيره مخزومى گفت، به دست آورد. او به زهير - كه مادر او عاتكه، دختر عبدالمطلب بود - گفت: اى زهير! تو چگونه راضى مى‌شوى غذا بخورى و لباس بپوشى و ازدواج كنى و حال آن‌كه گرفتارى دايى‌هاى خود را مى‌دانى؛ كسى با آنان خريد و فروش نمى‌كند و زن نمى‌دهد؟!⁽¹⁾

در اين عبارت نام لباس و غذا مى‌آيد و دانسته مى‌شود كه لباس‌هاى فرزندان هاشم تمام شده بود و از طرفى نمى‌توانستند چيزى بخرند؛ زيرا كسى به آنان چيزى نمى‌فروخت. اين‌ها را از جمله «و فعلوا بنا الافاعيل» نيز مى‌توان به دست آورد.

سپس هشام نزد مطعم بن عدى بن نوفل بن عبد مناف رفت و گفت: «آيا حاضر شدى كه فرزندان هاشم و مطلب، دو پسر عبد مناف هلاك شوند؟ اگر با قريشمساعدت كنى و آن‌دو دسته نابود شوند، نوبت به اولاد نوفل، پسر ديگر عبد مناف، خواهد رسيد».⁽²⁾

از اين جمله، تصميم قريش بر نابود كردن حاميان پيغمبر از اولاد مطلب و هاشم نيز دانسته مى‌شود.

از عبارات كازرونى در «المنتقى» هم سختى امر از جهاتى دانسته مى‌شود.

كوتاه سخن اين‌كه قريش به تمام معنى دوستى و عاطفه و انسانيّت را كنار گذارده و متفقاً در مقام قتل پيغمبر بر آمدند؛ ولو اين كار به قتل دسته جمعى و كوچك و بزرگ اولاد هاشم و مطّلب منجر شود. بدين جهت از تهيه آب و غذا و لباس و همچنين از رفت و آمد و گفتگوى با آنان جلوگيرى كرده و آنها را سال‌ها محصور كردند. به اين نحو اولاد هاشم و مطّلب بيچاره شده و از حصر بيرون نمى‌آمدند، مگر در موقع آزادى عمومى حج و عمره و بقيه ماه‌هاى حرام. حتى در آن موقع نيز نمى‌توانستند آذوقه تهيه كنند؛ زيرا - بنا بر گفته كازرونى در المنتقى - منادى وليد بن مغيره فرياد كرده بود كه: «هر كس از بنى‌هاشم را ديديد كه مى‌خواهد طعامى بخرد بر قيمت اضافه كنيد تا او نخرد».⁽¹⁾

پس در موقع حصر، اگر كسى مى‌خواست با آنان معامله كند، گرفتار مصادره اموال مى‌شد و در موقع آزادى عمومى در ماه‌هاى حرام نيز آنان نمى‌توانستند خريد كنند؛ چون از هر اندازه كه آنان مى‌خواستند بخرند دشمنان، بيش‌تر از آن قيمت مشترى مى‌شدند و مى‌خريدند.

ارتزاق محصورين

قريش در اثر اين معاهده و فشار اقتصادى و محروميت اجتماعى خواستند تاحاميان پيغمبر را ضعيف يا هلاك سازند. در نتيجه به مقصود خويش [كه ريشه كن كردن پيغمبر بود] برسند و نور حق را خاموش كنند. اين محاصره، ناگهانى شد و مى‌توان گفت كه ابوطالب پيش‌بينى چنان كارى را نمى‌نمود. وانگهى مگر چه مقدار مى‌توانست آذوقه تهيه كند كه جماعتى را كه چهل مرد داشتند با زنان و كودكان و مستخدمين آنان در مدت‌هاى مديد. اداره كند؟

حاميان پيغمبر قطعاً از اول كه محصور شدند، به اصطلاح امروزى، جيره‌بندى را شروع كرده و خود را وادار به تحمل سختى‌ها و شدايد نمودند.

آرى! كلام اميرمؤمنان على علیه‌السلام كه مى‌گويد: «و فعلوا بنا الافاعيل»، عبارت پر مغز و كم لفظى است. اولاد هاشم داراى ثروت زيادى نبودند و ابوطالب، بزرگ آنان، در سال سختى نتوانست جمعيت خانوادگى خود را اداره كند، پيغمبر و عباس آمدند و دو نفر از عائله او را كم كرده و از دو فرزندش على و جعفر نگاهدارى كردند.⁽¹⁾

اين اتفاق پيش از واقعه محصوريت بود. پس هر اندازه كه بخواهند قناعت و بردبارى كنند، بالأخره بايد به مقدار سد جوع و جلوگيرى از گرسنگى آذوقه تهيه كنند. در اين‌جا دو مشكل بيش‌تر به چشم مى‌آيد: يكى نبودن مال و ديگرى محروميت از خريد و نداشتن آزادى. هريك از اين دو، به تنهايى كمرشكن بود؛ چه رسد به آن‌كه هر دو براى اداره جمعى كه اسير و محصور شده بودند جمع شوند.

ثروت خديجه و نقش آن در حفظ پيامبر و ترويج اسلام

آنچه من مى‌دانم اين است كه خديجه، ام‌المؤمنين، داراى ثروت فوق‌العاده بود. محمّد بن اسحاق مى‌گويد: «خديجه زن صاحب مال و با شرفى بود و مردان را در تجارت اجير مى‌كرد و با آنان مضاربه مى‌نمود و سهمى قرار مى‌داد». پس خديجه به دو نحوتجارت مى‌كرد: يكى به اجاره، و ديگرى به مضاربه. او پيغمبر را هم با مال‌التجاره خويش روانه مى‌كرد و قرار مى‌گذاشت كه بيش از همه به پيغمبر بدهد.

همچنين مى‌گويد: شرف خديجه و مال او در ميان زنان قريش از همه بيش‌تر بود و تمامى قريش بر ازدواج با وى حريص بودند.⁽²⁾

از همين جمله اخير دانسته مى‌شود كه ثروت او فوق‌العاده بوده؛ حتى بيش‌تر از تمامى مردان قريش؛ چون آنان به جهت كثرت مال او بر ازدواج با وى مشتاق و حريص

بودند، امّا او به همين جهت از ازدواج با آنان امتناع داشت؛ زيرا خديجه خود را دارا مى‌ديد و مى‌دانست كه ازدواج قريش براى مال او است.

بايد اين مطلب را در نظر داشت كه در قريش، ثروتمندان زيادى بودند. مى‌گويند كه وليد بن مغيره مخزومى داراى مال بسيار زيادى بود و يك پوست گاو پر از طلا داشت. همين خديجه با آن همه ثروت و مال از جمله كسانى است كه سال‌ها در شعب ابوطالب محصور شد و پس از بيرون آمدن از شعب همچون ابوطالب وفات كرد. مى‌توان گفت كه او آنچه داشت در آن سال‌هاى سخت به مصرف رسانيد و سد جوع و حفظ رمق كسانى كرد كه به خاطر شوهر عزيز او خود را در خطر انداخته و در محاصره قريش در آمده بودند.

عجيب است كه مورخين در مقام بيان اين مطلب نيامدند كه بدانند كه راه ارتزاق محصورين با بسته شدن راه‌ها از كجا بود! البته شما از اين حكايت كه نقل مى‌شود مى‌توانيد پاره‌اى از مطالب را كشف نماييد.

طبرى درباره معاهده و محاصره چنين نوشته است: «قريش، اتفاق كردند تا با فرزندان هاشم مناكحه و خريد و فروش نكنند. آنها صحيفه قرار داد را در جوف كعبه آويزان نمودند. وقتى قريش، چنين قرار دادى را بستند فرزندان هاشم و اولاد مطّلب- بجز ابولهب - به سوى ابوطالب رفته و با او داخل در شعب شدند و همگى با ابوطالب متفق گشتند و دو يا سه سال بر اين امر پاينده بودند. هيچ كس از ترس قريش نمى‌توانست به آنها كمكى نمايد؛ مگر به صورت پنهانى.

روزى ابوجهل به حكيم بن حزام بن خوليد بن اسد بر خورد نمود كه غلام او نيز همراهش بود و گندم بار كرده بود و براى خديجه، عمه خود، مى‌برد. خديجه نيز نزد رسول خدا در شعب بود. ابوجهل به وى گفت: آيا تو براى بنى هاشم گندم مى‌برى؟ من از تو دست برنمى‌دارم تا تو را در نزد قريش مفتضح نمايم! در اين هنگام ابو البخترى پسر هشام بن اسد رسيد و به ابوجهل گفت: به او چه كار دارى؟ ابوجهل گفت: براى بنى هاشم گندم مى‌برد. ابو البخترى گفت: گندمِ عمه وى خديجه نزد او بود، مال او را به او مى‌دهد.

دست از اين مرد بردار. ابوجهل بر جهالت خود اصرار داشت. سرانجام او با استخوان شتر، ضربتى بر ابوجهل زد و او را زخمى كرد و بر زمينش افكند و پاى مالش نمود».⁽¹⁾

مطلب ديگرى كه بيانش حائز اهميت است اين است كه آيا اين احتمال نمى‌رود كه چون سلطنت به منافقين رسيده بود نمى‌خواستند مجاهدت بنى هاشم نقل شود؟ هر اندازه كه سختى امر بر محاصره شوندگان روشن شود، مقام بنى هاشم و حاميان پيغمبر، در نظر مسلمين بلندتر مى‌گردد.

آيا باور مى‌كنيد كه محاصره اين جمعيت در عرض چند سال، خالى از مطلب و حكايت بوده باشد، مگر همين حكايت؟ شايد اين حكايت نيز از آن جهت كه سند افتخارى براى ابو البخترى و حكيم بن حزام (خويشان اولاد زبير) بود كه سال‌ها سلطنت داشتند و ما آن خانواده را از منافقين مى‌شناسيم، نقل شده و به دست مورخين رسيد! گرچه از همين يك حكايت مطالبى كشف مى‌شود: از جمله آن‌كه گندم خود خديجه براى مصرف آورده شده بود امّا قريش از مثل چنين امرى نيز مضايقه داشته و جلوگيرىمى‌كردند؛ تا جايى كه ابوجهل مى‌خواست حكيم بن حزام را كه گندم عمه خود را مى‌برد در محضر قريش مفتضح سازد. مشركين عجيب اتفاقى بر باطل و مبارزه‌اى با حق نمودند!

كوتاه سخن اين‌كه با دانستن احتياج بشر به غذا و از طرفى ديگر عدم توانايى زياد مالىِ بنى هاشم و بسته شدن راه تجارت بر آنان، دانسته مى‌شود كه عمده راه معيشت محصورين از ثروت خديجه بوده و او آن ثروت فوق‌العاده را صرف سال‌هاى سختى نمود و پيغمبر و حاميان وى را به وسيله مال خود حفظ كرد.

آرى! خداوند وسايل را فراهم نمود؛ وجود ابوطالب، ثروت خديجه، مُطاع بودن ابوطالب در نزد بنى هاشم و مطّلب و صبر آنان، بر شدايد و تصميم بر مقابله با مصايب تا آن‌كه پيغمبراكرم سال‌ها در شعب محفوظ بماند. پس وقتى پيغمبر از شعب بيرون آمد، ابوطالب و خديجه و ثروت او، همه رفتند و پيغمبر با توجه به كثرت قريش ديگر

نمى‌توانست در مكه معظمه توقف كند. بدين جهت على علیه‌السلام در نامه خود به معاويه، ضمن عبارتى از خدمات بنى هاشم و مطّلب تشكر كرده و مى‌فرمايد: «فَعَزَمَ اللّهُ لَنا عَلَى الذَّبِّ عَنْ حَوْزَتِهِ وَ الرَّمْىِ مِنْ وَراءِ حُرْمَتِهِ؛ خداوند خواست كه ما از آيين بر حق او دفاع كنيم تا كسى به حريم حرمتش دست پيدا نكند».

به راستى من از توصيف زحمات و مشقات بنى هاشم و محبوسين و محصورين در شعب عاجز هستم. حقيقتا خداوند قلب آنان را محكم كرده بود؛ چنان‌كه على علیه‌السلام بيان فرموده. و همين قضيه يكى از معجزات و امور خارق‌العاده است. ببينيد! پدر و مادر، هر اندازه به فرزند علاقمند باشند، اگرناخوشى او طول بكشد از او خسته و به مرگ او راضى مى‌شوند و چه بسا اگر يك سال طول كشد، دعا كنند تا خداوند او را نجات دهد كه در حقيقت اين دعايى است در حق خود كه خداوندا ما را نجات بده و از اين گرفتارى خلاص نما. حال ملاحظه شود كه تمامى پسران هاشم و مطّلب، اعم از زن و مرد وكوچك و بزرگ، سه سال يا بيش‌تر در دره بسيار گرمى محصور بودند و به جز سالى چهار ماه، خلاصى نداشتند؛ جايى كه با وجود خوف و ناامنى و نبودن وسايل زندگى از قبيل غذا و آب گوارا و لباس، از داد و ستد نيز ممنوع و از حقوق اجتماعى هم محروم بودند و همواره در معرض خطر حمله ناگهانى قرار داشتند. اين امور مردمان با حوصله، صبور و مقاوم را تا چند ماه از پاى در مى‌آورد. نمى‌دانم اين جمع چه مردمان محكمى بودند كه براى خداوند و يا حميّت و فرمان بزرگشان ابوطالب، اين اندازه مجاهدت و استقامت نمودند! رويشان سفيد! اميد كه خداوند اجر آنان را ضايع نگرداند!

سرّ نهى پيغمبر از كشتن بنى هاشم

چنان‌كه قبلاً اشاره شد پيغمبراكرم در جنگ بدر، مسلمانان را از كشتن بنى هاشم نهى فرمود. يكى از جهات نهى اين بود كه آنان مجبور شده بودند با قريش بيرون بيايند؛ وگرنه هيچ‌گاه حاضر نبودند به روى پيغمبر شمشير بكشند. هنگامى كه پيغمبر محصور بود و قريش مى‌خواست او را بكشد، آنان خود را فداى او كرده و آن همه مشقت را در

راه حفظ او تحمل كردند. حال كه عده‌اى ياور پيدا كرده و مدينه را پايتخت خود قرار داده است و دو طايفه بزگ اوس و خزرج از ياوران او شده‌اند، چگونه مى‌توان باور كرد كه بنى هاشم از مكه بيرون بيايند و به قصد كشتن او اقدام كنند؟! پس اين قطعى بود كه آنان مجبور بودند و قريش آنان را با خود بيرون آوردند. پيغمبر هم كه از سوابق حال بنى هاشم مطلع بود، اين امر را مى‌دانست. روى اين حساب به وسيله نهى از كشتن آنان از جان ايشان محافظت نمود.

چنان‌كه طبرى از محمّد بن اسحاق نقل كرده است: «پيغمبر فرمود: مردمانى از بنى هاشم و غير آنان را آوردند كه آنان مايل نبودند. پس فرمود: هيچ‌كس از بنى هاشم ابوالبخترى را نكشند».⁽¹⁾همچنين طبرى از پسر كلبى نقل نموده است كه: «مشركين، طالب پسر ابوطالب را به زور با خود آوردند و او را در بين اسيران و كشتگان نيافتند. او شعرى مى‌خواند كه خداوندا! طالب، مغلوب شود، و كشته شود نه غالب».⁽²⁾

اين امر از نهايت كراهت او بر جنگ با پيغمبر دلالت مى‌كند. او كسى است كه مايل است كشته و مغلوب گردد تا پيغمبر سالم بماند و غالب آيد.

طبرى به نقل ديگرى از محمّد بن اسحاق مى‌گويد: «طالب با بعضى از قريش نزاع مى‌كند. آنان مى‌گويند: به خدا سوگند اى بنى‌هاشم! ما مى‌دانيم كه شما اگر چه با ما بيرون آمديد، ولى قلباً با محمّد هستيد و طالِبِ برگشت به مكه و نبودن در جنگ بدر هستيد».⁽³⁾

همچنين از محمّد بن اسحاق نقل مى‌كند كه: «عباس به پيغمبر گفت: من مسلمان بودم و با اكراه و اجبار آمدم. پيغمبر فرمود: چون به حسب ظاهر در بين دشمنان بودى، بايد مال - فدا - بدهى تا آزاد شوى».⁽⁴⁾

يكى ديگر از جهات نهى بر كشتن بنى هاشم اين بود كه پيغمبر مى‌خواست تا جزاى خدمات آنان را داده و به وسيله حفظ جانشان از زحمات ايشان تشكر كرده باشد. چنان‌كه نسبت به ابوالبخترى (همان كسى كه حكيم بن حزام را از چنگ ابوجهل نجات داد و سبب شد تا گندم خديجه به وى برسد و جزاى ابوجهل را داد و با استخوان شتر وى را مجروح نمود) نيز همين فرمان را صادر فرمود. و بنابر نقل طبرى، اين جزايى بود كه پيغمبر در اثر حسن كردار وى در نظر گرفته بود. ابوالبخترى از كسانى است كه در مقام بر آمد تا صحيفه قاطعه را نقض كند.بنابر اين، اگر پيغمبر از كشتن بنى هاشم نهى فرمود به خاطر امرى بود كه خود به آن داناست و وظيفه مسلمانان است تا از اوامر شريفه او اطاعت كنند كه موجب فوز و رستگارى است. پس چه شد كه ابوحذيفة بن عتبه، دايى معاويه، غضب كرد و گفت: اگر عباس را ببينم او را مى‌كشم؟! آيا اين سخن او از ايمان برخاسته شد يا كفر و عصبيت؟ اگر پدر عتبه كشته شد به خاطر نادانى خودش بود. چه جهتى داشت كه ابوحذيفه عباس را بر پدر خود، عتبة - رأس الكفر و الضلال - قياس كند؟ بى‌سبب نبود كه وقتى پيامبر شكايت او را به عمر فرمود، او اجازه كشتن عتبه را از پيغمبر خواست و سوگند ياد كرد كه او منافق است.

چرا منافقين، ابوطالب را تكفير كردند؟

در زمان بنى اميه كار به جايى رسيد كه گفتند ابوحذيفه پسر عتبه و عثمان پسر عفان از بس كه صدمات ديدند براى حفظ دين خود به حبشه مسافرت كردند، امّا پيغمبر در عافيت بود؛ زيرا ابوطالب از او حمايت مى‌كرد. البته پيغمبر زحمات و مشقات بنى هاشم را از نظر دور نمى‌داشت و به كورى چشم منافقين از آنان قدردانى مى‌نمود و در جنگ بدر راضى به كشته شدن آنان نشد. حال ابوحذيفه منافق هرچه مى‌خواهد بگويد و هرچه مى‌تواند بكند. مسلمانان واقعى بايد مانند پيغمبر از آنان تشكر كنند، نه اين‌كه دنبال منافقين بروند و جزاى ابوطالب حامى پيغمبر را اين گونه بدهند و بگويند كه او كافر بود و بر كفر مُرد و در جهنم باقى خواهد ماند.

راستى! اگر سلطنت بنى اميه در ميان نمى‌آمد، آيا مسلمين اين نسبت را به ابوطالب مى‌دادند و با آن همه تصريحات ابوطالب در اشعار خود به اين كه محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم رسول خداست اين گونه احاديث را در كتب خود وارد مى‌ساختند؟ براى چه او را كافر پنداريم؟ و به چه مناسبت تمام آن جانفشانى‌هاى او را در راه حفظ پيغمبر بى‌ثمر و باطل بدانيم؟ و براى چه شهادت اهل بيت او را بر اسلام آن سرور رد بنماييم؟ آيا اين امورناشى از متابعت از منافقين نيست؟ منافقين از ابوطالب راضى نبودند؛ زيرا او زحمات و خدمات زيادى را در راه اعلاى دين شريف اسلام تحمل كرد و همواره از پيغمبراكرم محافظت نمود؛ گذشته از اين‌كه او پدر على علیه‌السلام است و بنى اميه و منافقين ديگر، سال‌ها او را لعن نموده و بر آن كار سعى بليغ داشتند و در هَدم مفاخر بنى‌هاشم و محو آثار حسنه آن بزرگ مردان تلاش مى‌كردند.

از جمله امورى كه ما را بدبين مى‌كند و سابقاً نيز به آن اشاره شد، اين است كه عبداللّه پسر عمرو عاص بزرگ‌ترين سختى‌هاى وارد آمده بر پيغمبر را فقط عمل عقبة بن معيط مى‌داند، امّا شعب ابوطالب و محصور گشتن پيغمبر را نوعى در راحت و عافيت بودن پيغمبر اعلام مى‌كند. از طرفى ديگر معتقد است كه ابوحذيفه و عثمان و عبدالرحمن بن عوف و زبير در سختى و مشقت بوده و مجبور شدند براى حفظ دين خود به حبشه هجرت نمايند. حال آيا به نظر شما گفته آنان درست است يا فرمايش على علیه‌السلام كه مى‌فرمايد مسلمينِ از قريش، در امان و راحتى بودند؟

آزار كفار قريش تنها به مسلمانان غير قريشى بود

در قضيه‌اى كه از طبرى نقل مى‌كنم، دانسته مى‌شود كه عذاب قريش بر كدام دسته از مسلمانان بود؛ آنان كه از قريش بودند يا كسانى كه نظير بلال و خباب و عمار، غريب بودند؟ همچنين روشن مى‌شود كه آيا اين دسته بايد به حبشه فرار كنند يا آن دسته از اعيان و اشراف قريش؟

طبرى از محمّد بن اسحاق و او از عبدالرحمن بن عوف نقل مى‌كند كه گفت:

«امية بن خلف، در مكه، دوست من بود. اسم من در قبل از اسلام «عبد عمرو» بود و پس از آن «عبدالرحمن» ناميده شدم. اميه مى‌گفت: من رحمن را نمى‌شناسم و چون تو را به اسم اول خودت، آن اسمى كه پدرت گذاشته، مى‌خوانَم جواب نمى‌دهى. پس بيا و اسمسومى را انتخاب كن كه من وقتى به آن اسم صدايت كنم، جوابم دهى و سرانجام به «عبدالإله» راضى شد. پس چون از نزد او مى‌گذشتم و مرا عبدالاله مى‌خواند با وى گفت‌وگو مى‌كردم. در روز بدر من چند زره از كفار به غنيمت مى‌بردم كه عبورم بر اميه افتاد، ديدم كه ايستاده و دست پسرش على در دست او بود. چون چشمش به من افتاد، مرا به اسم اول، - عبد عمرو - خواند كه پاسخ ندادم. سپس مرا به عبدالاله خواند كه پاسخش دادم. گفت بيا و مرا نگاهدار كه از اين زره‌ها براى تو بهتر هستم. قبول كردم.

زره‌ها را دور انداخته و دست او و پسرش را گرفتم و به راه افتاديم. اميه به من گفت: اى عبدالاله آن مردى كه در ميان شما بود و پَرنعامه را در سينه خود گذارده بود، چه كسى بود؟ گفتم: حمزه، فرزند عبدالمطلب. گفت: اين بلاها را او بر ما وارد ساخت. عبدالرحمن سوگند ياد مى‌كند در اين حال كه با آن دو راه مى‌رفتم چشم بلال به اميه افتاد.

اميه كسى بود كه در مكه بلال را براى آن‌كه از اسلام دست بردارد، عذاب مى‌كرد؛ هنگامى كه ريگ‌ها از تابش خورشيد داغ مى‌شد بلال را بيرون مى‌بُرد و او را بر پشت مى‌خوابانيد و دستور مى‌داد تا سنگ بزرگى را بر سينه او بگذارند، و مى‌گفت: مادام كه از دين محمّد دست برندارى اين‌گونه معذب خواهى شد. امّا بلال مى‌گفت: خداوند يكتاست.

پس بلال چون اميه را ديد، گفت: اين رئيس كفار، امية بن خلف است. نجات نداشته باشم اگر او نجات بيابد. من - عبدالرحمن - گفتم: اى بلال! اين‌ها اسير من هستند. بلال گفت: نجات نداشته باشم اگر نجات يابد. من گفتم: اى پسر زن سياه! مى‌شنوى؟ گفت: نجات نداشته باشم اگر نجات بيابد. آن‌گاه بلال به بلندترين آواز خود فرياد كرد: اى انصار خدا! برسيد كه اين امية بن خلف، رأس‌الكفر است. نجات نداشته باشم اگر نجات

بيابد. انصار، ما را احاطه كردند و هرچه من حمايت كردم، نتيجه نبخشيد. پس پسر و پدررا كشتند».⁽¹⁾

اين قضيه را همان محمّد بن اسحاق نقل كرده است و اين عبدالرحمن هم همان است كه ابن اسحاق مى‌گويد او گرفتار مشركين بود و به حبشه فرار كرد و پيغمبر در عافيت بود. از همين يك حكايت مى‌توان به دست آورد كه عذاب قريش بر مسلمانان از قريش نبود.

آرى! همان موقع كه اميه آن‌گونه بلال را عذاب مى‌كرد با عبدالرحمن دوستى داشت و او را به نام عبدالاله مى‌خواند و با هم گفت‌وگو مى‌كردند. دوستى او به اين حد رسيد كه با آن همه اذيت‌هايى كه همين اميه به پيغمبراكرم مى‌نمود، چنان‌كه پيغمبر بر هفت نفر از قريش نفرين كرد و نام اميه هم در آن ميان بود، باز هم عبدالرحمن مى‌خواست دشمن خدا و رأس الكفر را نجات دهد و به بلال كه آن همه رنج و ستم ديده و از اسلام دست برنداشته بود، بدان گونه جسارت مى‌كند و او را سرزنش مى‌نمايد به اين كه مادر تو سياه است. در جايى كه بلال مى‌خواهد رأس الكفر را بكشد، چرا عبدالرحمن براى خلاصى او تلاش مى‌كند؟ آيا اين جزاى جسارت‌هاى اميه به پيغمبر نيست كه مستجاب شد و باعث گرديد تا او هم چون ابوجهل و عتبه و شيبه هلاك گردد؟ آيا اين محبت به كفار از اثر ايمان عبدالرحمن به خداوند است؟!

مدت محاصره

صاحب طبقات مى‌نويسد: «شب اول ماه محرم سال هفتم بعثت، بنى هاشم در شعب ابوطالب محصور شده و در سال دهم بعثت از شعب بيرون آمدند. و از امام باقر علیه‌السلام نقل مى‌كند كه پيغمبر خدا و اهل وى دو سال در شعب توقف داشتند. و از حَكَم نقل مى‌كند كه سال‌ها در شعب بودند».⁽²⁾

گمان مى‌كنم كه در روايت جابر نيز مثل روايت حكم «سنين» بوده است كه اشتباها به لفظ «سنتين» تبديل شده است. در كتابت سنين و سنتين خيلى تفاوت نيست و قابل اشتباه است. پس به گفته صاحب طبقات محاصره در سال چهارم برطرف شد.

سيوطى از زهرى نقل مى‌كند: «پس از سه سال، جماعتى از قريش خود را بر قطع رحم ملامت كردند».⁽¹⁾

از اين نقل نيز معلوم مى‌شود كه در سال چهارم، محاصره برطرف گرديده است.

مسعودى نيز چنين نوشته است: «في سنة ست و اربعين كان حصار قريش للنبى و بني هاشم و بني عبدالمطلب في الشعب و في سنة خمسين كان خروجه و من تبعه من الشعب و في هذه السنة كانت وفاة خديجة زوجه⁽²⁾در سال چهل و شش قريش، پيامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و بنى هاشم و فرزندان عبد المطلب را در شعب محاصره كردند و در سال پنجاه محاصره به اتمام رسيد و همگى از شعب خارج شدند. و در همين سال بود كه حضرت خديجه همسر پيامبر از دنيا رفت».

مقتضاى كلام مسعودى اين مى‌شود كه محاصره در سال پنجم بر طرف شده باشد.

شيخ طبرسى هم تصريح نموده است كه مدت محاصره چهار سال بود.⁽³⁾

اين قول با ابتداى محاصره كه مسعودى تعيين كرده نيز سازش دارد. پس حصار در چهل و شش شروع شد و در پنجاه خاتمه يافت.

در هر صورت صحيح است كه گفته شود بنى هاشم سال‌ها محصور بودند؛ چه در سال چهارم بيرون آمده باشند، چه در سال پنجم. شايد اگر مورخى مدت را كمتر بنويسد براى خشنودى منافقين باشد كه خواسته زحمات و مشقات اولاد هاشم را كم نشان دهد.به راستى كه توقف چند روزه هم در چنان مكانى با آن وضعيت غذا و لباس و آب و خوف از مشركين طاقت فرسا بود؛ چه رسد به توقف چند ساله. اگر كسى در وضعيت و

مضيقه آن جماعت قدرى تأمل نمايد و ناله و فرياد كودكان را به ياد بياورد از نهايت تحمل آن جماعت تعجب مى‌كند و متوجه عظمت و مقام پيغمبر مى‌شود كه به جهت خاطر او اين همه سختى را تحمل نمودند.

آرى! مى‌توان از اين راه، اندازه محبوبيت او را به دست آورده و صدق گفته ابوطالب، بزرگ اولاد هاشم را دانست كه گفت:

و نسلمه حتى نصرع حوله *** و نذهل عن أبنائنا والحلائل⁽¹⁾آرى! ابوطالب با اولاد هاشم تصميم داشتند مادامى كه جان داشته باشند از پيغمبر حفاظت و حمايت نمايند و نگذارند كسى از مشركين به پيغمبر برسد، مگر پس از آن‌كه فرزندان هاشم در كنار او به خاك افتاده و از ياد زنان و بچگان بيرون رفته باشند.

چرا در ميان قريش اختلاف افتاد؟

اشاره

پيغمبر تا وقتى كه بين قريش اختلاف كلمه پيدا شود، محصور بود. جماعتى از آن معاهده پشيمان گشتند و هرچند ابوجهل اصرار كرد، فايده نبخشيد. سرانجام در اثر بروز اختلاف قريش، فرزندان هاشم از محاصره بيرون آمدند؛ بلكه همان دسته از كسانى كه مخالفت كردند آنان را از شعب بيرون آوردند؛ - چنان‌كه خواهيم نوشت و سرّ بروز اين حوادث را روشن خواهيم نمود. همچنين به يارى الهى پرده از بعضى اسرار برمى‌داريم - .

طبرى چنين مى‌نويسد: «هشام بن عمرو عامرى نزد زهير بن ابى اميه مخزومى كهمادر او عاتكه دختر عبدالمطلب بود، رفت و به او گفت: اى زهير! تو چگونه راضى مى‌شوى كه طعام بخورى و لباس بپوشى و با زنان تزويج كنى و حال آن‌كه دايى‌هاى تو در

آن حال هستند كه مى‌دانى؟ كسى با آنان خريد و فروش و مناكحه نمى‌كند. اگر آنها

دايى‌هاى ابوجهل بودند و تو او را به مثل آنچه كه تو به آن دعوت شدى دعوت مى‌كردى، ابداً قبول نمى‌نمود و به ضرر آنان اقدام نمى‌كرد.

هشام از خوب درى وارد شده و احساسات زهير را تحريك نمود.

زهير گفت: من يك نفر هستم. اگر يك نفر ديگر هم پيدا مى‌كردم آن نوشته و معاهده را به هم مى‌زدم. هشام گفت: من نيز با تو همراه مى‌شوم. زهير شخص ثالثى را خواست. هشام، مطعم بن عدى بن نوفل بن عبد مناف را ديد و گفت: اى مطعم! حاضر شدى كه فرزندان هاشم و مطلب، دو پسر عبد مناف، هلاك شوند؟ بدان كه اگر با قريش مساعدت كنى و آن دو دسته از ميان برداشته شوند، نوبت به فرزندان نوفل بن عبد مناف خواهد رسيد.

انصافاً هشام خوب او را تحريك نمود. مطعم از عموزاده‌هاى اولاد هاشم بود و جميعا از اولاد عبدمناف بودند، مانند بنى اميه. اگر اولاد هاشم و مطلب از ميان برداشته مى‌شدند، اولاد نوفل و عبدشمس نيز عظمت خود را از دست مى‌دادند و از جمعيت آنان بسيار كاسته مى‌شد.

مطعم گفت: چه كنم كه يك نفر هستم. او هم وقتى از موافقت زهير و خود هشام مطلع شد، گفت: چهارمى را پيدا كن. او ابوالبخترى را همراه نمود و به سراغ پنجم رفت كه او زمعة بن اسود بن المطلب بن اسد بود. او را در اثر ياد آوردن خويشى و نزديكى با خود متفق ساخت. زمعه از خويشان خديجه و فاميل نزديك او بود.

همه در مجلسى جمع شده و سوگند ياد كردند كه از پا ننشينند تا آن صحيفه قاطعه را بر هم زنند. زهير، نواده عبدالمطلب گفت من قبل از همگى شروع به سخن مى‌كنم. وروز بعد، پس از طواف آمد، در حالى كه لباس فاخرى بر تن داشت و گفت: اى اهل مكه! آيا طعام بخوريم و آب بياشاميم و لباس بپوشيم و حال آن‌كه فرزندان هاشم هلاك شوند و كسى با آنان خريد و فروش نكند؟ به خدا سوگند نمى‌نشينم تا آن صحيفه قاطعه را پاره كنم! ابوجهل گفت: دروغ مى‌گويى، پاره نمى‌شود. زمعة بن اسود گفت: تو دروغگوترى. ما از اول به نوشتن اين نامه رضايت نداشتيم. ابو البخترى گفت: زمعه راست مى‌گويد. ما

قبولش نداريم و به آن صحيفه اقرار نمى‌كنيم. مطعم بن عدى گفت: شما دو نفر راست مى‌گوييد و مخالف شما دروغ مى‌گويد. ما از اين نوشته بيزاريم. هشام بن عمرو هم نظير اين سخنان را گفت.

ابوجهل دانست كه اين موضع بى‌سابقه نبود و گفت كه از شب در اطراف آن فكر شده و در غير اين محل گفت‌وگو شده است. ابوطالب در گوشه‌اى از مسجد نشسته بود كه مطعم بن عدى برخاست تا آن صحيفه را پاره كند كه ديد موريانه تمام نوشته‌ها را خورده و از بين برده است و فقط «بسمك اللهم» باقى مانده است».⁽¹⁾

از اين قضيه شدت امر بر محصورين معلوم گرديده و دانسته مى‌شود كه قريش قصد نابودى و هلاك آنان را داشته‌اند و مقدمات كار كاملاً فراهم شده و وقت نتيجه رسيده بود.

اين بود سرّ نقض قريش و بروز اختلاف در ميان آنان به گفته ابوجعفر طبرى.

در اين قسمت من كلام شيخ طبرسى را هم نقل مى‌كنم و آن‌گاه در قضيه قضاوت مى‌نمايم. طبرسى مى‌گويد: «چون محاصره چهار سال طول كشيد و پيغمبر محصور بود، خداوند موريانه را فرستاد تا تمام نوشته‌هاى باطل و ظلم را بخورد، مگر جمله «بسمك اللهم». جبرئيل اين خبر را به پيغمبر داد و آن حضرت ابوطالب را خبردار نمود. ابوطالب از جاى برخاست و لباس پوشيد و به سمت مسجد آمد. قريش دور يكديگر نشستهبودند كه چشم آنان به ابوطالب افتاد. گفتند كه خسته شده و به تنگ آمده است و خيال مى‌كردند او آمده است تا پسر برادر خود را تسليم كند. وقتى نزديك شد و به قريش سلام كرد، همگى به احترام وى از جا برخاسته و تعظيم نمودند و گفتند: دانستيم كه آمدى با ما نزديك شوى و پسر برادرت را تحويل دهى.

گفت: نه، به خدا قسم براى اين كار نيامدم، ولى پسر برادرم خبر داد كه خداوند به او خبر داده است كه موريانه را بر آن صحيفه و عهدنامه شما مسلط فرموده و به جز نام خداوند، تمام ظلم و ستم‌هاى نوشته شده را ليسيده و خورده است. اگر باور نداريد،

كسى را بفرستيد تا آن صحيفه را بياورد. پس اگر او راست گفته باشد از خداوند بترسيد و از اين ظلم و قطع رحم دست برداريد، امّا اگر دروغ گفته باشد او را در اختيار شما مى‌گذارم، اگر خواستيد او را بكشيد و اگر خواستيد زنده بداريد.

قريش فرستادند و صحيفه را از كعبه پايين آوردند. چهل مهر دست‌نخورده بود و همگى مهرهاى خود را ديدند، ولى وقتى نامه را باز كردند به جز جمله «بسمك اللهم» چيزى نديدند. ابوطالب گفت: اى قوم! از خدا بترسيد و از دشمنى با ما دست برداريد.

قريش متفرق شدند و هيچ يك از آنها سخنى نگفت و ابوطالب به شعب بازگشت. در اين موقع جمعى از قريش بر نقض عهد اتفاق كردند كه در ميان آنان مطعم، زهير و ابوالبخترى بودند. ابوجهل گفت: اين از شب تدبير شده بود. آن‌گاه پيغمبر از شعب بيرون

آمد».⁽¹⁾

قضاوت در قضيه

يقينا تفاوت ميان اين دو نقل بر ناظرِ بصير پوشيده نيست و حق اين است كه گفته شيخ طبرسى درست است؛ زيرا صاحب طبقات نوشته است؛ وقتى خبر اكرام نجاشىدرباره جعفر به قريش رسيد، تصميم بر كشتن پيغمبر گرفتند. همچنين عهد نامه‌اى نوشتند كه به واسطه آن مخلوط شدن و آميزش و مناكحه و داد و ستد كردن با بنى هاشم را ممنوع كردند. اين عهدنامه را منصور بن عكرمه از بنى عبدالدار نوشت كه دستش خشك شد. عهد نامه را در جوف كعبه آويزان كردند. شب اول ماه محرم سال هفتم بعثت اولاد هاشم را در شعب ابوطالب محصور كردند. بنى المطلب نيز خود را به فرزندان هاشم ملحق كرده و در شعب به آنها ملحق شدند. امّا ابولهب از اولاد هاشم به قريش متصل گشت و با آنان بر دشمنى با اولاد هاشم متفق بود.

قريش فرزندان هاشم را از خريد طعام منع كرده و از كمك به آنان نيز جلوگيرى كردند. اولاد هاشم از شعب بيرون نمى‌آمدند، مگر بعضى از مواقع؛ تا آن‌كه در نهايت

بيچاره شده و صداى گرسنگى اطفال شنيده مى‌شد. بعضى از قريش از اين پيش‌آمد خشنود و بعضى محزون و مهموم بودند و مى‌گفتند كه ببينيد بر دست عكرمه، كاتب صحيفه چه آمد؟

فرزندان هاشم و مطّلب سه سال در شعب ماندند تا آن‌كه خداوند پيغمبر خود را بر امر صحيفه قريش مطلع كرد كه موريانه آنچه را در وى از ظلم و جور بود خورده و در آن تنها نام خدا مانده است. آن‌گاه پيغمبر ابوطالب را به اين امر خبر داد و او نيز به برادران

خود گفت و جميعاً روانه مسجد شدند. پس ابوطالب به كفار قريش گفت: پسر برادرم كه هيچ وقت دروغ نگفته است، به من گفت كه خداوند موريانه را بر صحيفه شما مسلط نموده و آنچه را در آن از ظلم و جور بود خورده است و فقط آنچه كه نام خداوند در وى بود، باقى مانده است. حال اگر سخن او راست بود از اين عقيده خود دست برداريد و اگر دروغ گفته است او را تسليم شما مى‌نمايم؛ اگر خواستيد او را بكشيد، وگرنه زنده بداريد.

قريش گفتند: با انصاف حرف زدى. پس صحيفه را آوردند، آنچه ديدند، مطابق گفتهپيغمبر خدا بود. قريش سرها را به زير افكندند. ابوطالب گفت: با آن‌كه مطلَب روشن شده است آيا ما بايد محبوس و محصور باشيم؟ آن‌گاه برخاست و در پشت پرده‌هاى كعبه رفت و گفت: خداوندا! ما را بر كسانى كه به ما ظلم كردند و رَحِم را قطع نمودند و آنچه كه ناروا بود بر ما روا داشتند يارى كن. آن‌گاه به سوى شعب برگشتند. در اين حال مردانى از قريش خود را بر آنچه كه به فرزندان هاشم رفتار شده بود، ملامت كردند كه در ميان آنان مطعم بن عدى، عدى بن قيس، زمعة بن اسود، ابوالبخترى، هشام و زهير بن ابى اميه بودند كه لباس جنگ بر تن كرده و نزد فرزندان هاشم و بنى المطلب رفتند و آنان را از شعب بيرون آورده و به خانه‌هايشان برگرداندند.

بدين‌سان قريش بيچاره شده و دانستند كه اين جماعت از اولاد هاشم و بنى المطلب حمايت خواهند نمود و آنان را تنها نمى‌گذارند».⁽¹⁾

از روايت صاحب طبقات امورى معلوم مى‌شود:

1 - محصور و محبوس بودن فرزندان بنى هاشم.

2 - تصميم قريش بر قتل پيغمبر و هلاك كردن بنى هاشم و بنى المطلب؛ حتى زنان و كودكان.

3 - خداوند پيغمبر را از عمل موريانه خبر داده بود و او نيز ابوطالب را آگاه كرد.

4 - ابوطالب پس از شنيدن خبر غيبى براى اتمام حجت نزد قريش رفت.

5 - ابوطالب به پيغمبر ايمان داشت و در آنچه ادعا مى‌كرد و خبر داده بود، او را تصديق مى‌كرد و مى‌گفت كه محمّد اصلاً دروغ نگفته است. بديهى است كه پيغمبر ادعاى نبوت مى‌كرد و تمامى آن بلاها در اثر همين ادعا بود. پس ابوطالب به پيغمبر ايمان داشت.

6 - همان طورى كه پيغمبر خبر داده بود، عمل موريانه بوده است.

7 - قريش پس از روشن شدن حق نيز بر عناد خويش باقى بوده و تسليم حق نشدند

و به آنچه با ابوطالب قرار گذارده بودند وفا نكردند.

8 - پس از اين مطلَب جمعى از قريش خود را ملامت كرده و در مقام نقض عهد ظالمانه بر آمدند.

9 - ابوطالب قريش را تهييج نموده و با بيان آن كلمات در موقع رفتن به پشت پرده كعبه تحريك احساسات نمود و عده‌اى را وادار به نقض عهد نمود.

10 - برخى از قريش با سلاح بيرون آمده و محبوسين را به خانه‌هايشان بردند و قريش نمى‌توانست كارى بكند.

11 - محصورين در سال چهارم از محبس بيرون آمدند.

اين نقل صاحب طبقات با گفته شيخ طبرسى موافق است نه با نقل ابوجعفر طبرى.

همچنين سيوطى از بيهقى و ابونعيم از زهرى اين قصه را نقل كرده‌اند كه در آن هم آمده است كه جمعى از قريش پس از سه سال خود را بر قطع رحم ملامت كرده و در آن شب بر نقض قرارداد اتفاق كردند؛ آن‌گاه خداوند بر آن صحيفه موريانه را فرستاد كه

آنچه در آن از عهد و ميثاق بود را خورد. صحيفه در سقف بيت آويزان (معلق) بود و خداوند پيغمبر را بر آنچه بر سر صحيفه آمده بود، مطلع ساخت و پيغمبر نيز ابوطالب را خبر داد. ابوطالب سوگند ياد كرد كه محمّد به من دروغ نگفته است. بعد با جماعتى از اولاد عبدالمطلب به مسجد آمد؛ وقتى قريش او را ديدند گمان كردند كه از شدت سختى و گرفتارى آمده است تا پيغمبر را تحويل دهد. ابوطالب گفت: صحيفه را بياوريد تا ببينم جاى صلح بين ما و شما باقى مانده است يا خير. ابوطالب ترسيد از اين كه از اول آنان را به آنچه بر سر عهدنامه آمده است خبر كند. لذا وقتى آن را حاضر نمودند فرمود: من براى اين آمدم كه انصاف داده باشم، پسر برادرم خبر داده است كه خداوند از اين صحيفه بيزار است. پس اگر گفته او راست بود به خود بياييد و قسم به خداوند كه او را به شما تحويل نمى‌دهم، مگر از ما كسى زنده نماند، امّا اگر دروغ گفته باشد او را تسليم شما مى‌كنم تا آنچه خواهيد با او رفتار كنيد.

گفتند قبول داريم. وقتى صحيفه را باز كردند، دانستند كه خبر پيغمبر درست بود. قريش گفتند: اين سحر محمّد است. فرزندان عبدالمطلب گفتند: شما سزاوار به سحر كردن هستيد.

در اين موقع جماعتى از بنى عبد مناف و بنى قصى گفتند: ما از اين صحيفه بيزار هستيم. پس پيغمبر به همراه فاميل خود از شعب بيرون آمد و با مردم محشور شدند.⁽¹⁾

اين حديث در جايى كه بحثى از موريانه به ميان مى‌آورد داراى نكته متناقضى است؛ زيرا در اول عبارت آمده است: «فلحست كل ما كان فيها من عهد و ميثاق»، امّا بعد مى‌گويد: «و كانت معلقة فى سقف البيت، فلم تترك إسما للّه فيها إلا لحسته و بقى ما كان فيها من شرك او ظلم او قطعية رحم». به عبارت روشن‌تر اول مى‌گويد كه موريانه آنچه را در صحيفه از عهد و ميثاق بود خورد، ولى بعد مى‌گويد: اسم خداوند را خورده و مابقى سالم مانده است، امّا ما كارى به تناقض نداريم و آنچه مقصود ماست همان إخبار خدا و إخبار پيغمبر به ابوطالب است. ابوطالب به گفته پيغمبر ايمان داشت و با قريش

اتمام حجت كرد. قريش نيز شرط او را قبول كردند و پس از كشف حق، عناد نمودند و پس از اين واقعه جماعتى بر مخالفت با قريش قيام كردند.

تمامى اين مطالب با نوشته صاحب طبقات مطابق است و هر دو نقل موافق نقل شيخ طبرسى در اعلام الورى است.

حال بايد ديد كه چرا محمّد بن اسحاق در تاريخى كه ابو جعفر طبرى از او نقل مى‌كند، اسمى از إخبار پيغمبر به ابوطالب و اتمام حجت ابوطالب با قريش برده نمى‌شود و براى چه قيام آن جماعت را بر نقض عهد، پيش از كشف عمل موريانه دانسته است ودر اين واقعه فقط مى‌گويد كه در آن موقع ابوطالب آن‌جا در گوشه‌اى نشسته بود و وقتى مطعم رفت تا صحيفه را پاره كند، ديد كه موريانه آن را خورده است؟ آيا نمى‌توان گفت كه اگر اتفاق افتاده بود و محمّد بن اسحاق آن را نقل مى‌كرد، كشف از ايمان ابوطالب مى‌نمود؟ زيرا ابوطالب تصريح كرد كه پيغمبر به او دروغ نگفته است و همچنين با كمال يقين آمده بود و با قريش اتمام حجت مى‌كرد. پس چون محمّد بن اسحاق در عصر امويين بود و آنان هم با ابوطالب و على و فرزندان او دشمنى داشتند، نمى‌خواستند كه اين منقبت براى ابوطالب ثابت شود، بلكه آنان مى‌خواستند ثابت كنند كه پدر على علیه‌السلام در جهنم است.

ديگر آن‌كه همان جماعت از قريش به وسيله جناب ابوطالب بر نقض عهد اقدام نمودند. آرى! پس از كشف حق و اتمام حجت و اثبات كردن عناد قريش و چسبيدن ابوطالب به استار كعبه و نفرين او بر دشمنان حق كه ظلم كردند و قطع رحم نمودند، - چنان‌كه صاحب طبقات نقل نمود - آن جماعت يكديگر را ملامت كردند. سرانجام آنان بيدار و توانا شده و لباس جنگ پوشيدند و محبوسين را آزاد كرده و به خانه‌هايشان برگرداندند.

بنابر اين، طبق نقلى كه گذشت فضيلت نقض عهد مخصوص ابوطالب مى‌شد؛ او بود كه قريش را از خواب بيدار كرد و در آنان روح تازه‌اى دميد. حال بر فرض كه قبلاً نيز

يكديگر را ديده و مذاكراتى انجام داده بودند، در اين موقع آنان بر اثر تحريكات ابوطالب جدى گشته و وارد عمل شدند.

علت تحريف قصه و كتمان كردن معجزه پيغمبر

محمّد بن اسحاق يا آن كسى كه از او روايت كرده است، چون نتوانسته اين فضل را براى ابوطالب ببيند، اين لباس را بر تن ديگران كرده و هشام بن عمرو عامرى را پيش قدم آنان دانستند.

عجيب است كه اين تاريخ مى‌گويد ابوطالب در گوشه‌اى نشسته و هيچ فكر نكرده بود. سؤال اين جاست كه ابوطالبِ محصور و محبوس براى چه از شعب بيرون آمد و به چه مناسبت در آن گوشه حاضر شد؟ آيا رواست كه براى انكار فضل و ايمان ابوطالب چنين معجزه‌اى از پيغمبراكرم كتمان شود؛ آن هم به اين علت كه مبادا ايمان و فضيلت ابوطالب روشن گردد؟ آيا اين است جزاى مردى كه به وسيله او خداوند سال‌ها پيغمبراكرم را محفوظ داشت؟ آيا رواست كه به جاى دعا براى او كه سابق مسلمين در ايمان بود، فضيلت او كتمان شود؛ بلكه به وسيله افترا و بهتان، او را كافر معرفى نمايند؟

آرى! چنين برخوردى با تاريخ، از خصايص زمانى است كه منافقين بر حكومت مسلط شدند و دروغگويان به وسيله كتمان فضايل اولياء اللّه و جعل فضايلى براى اعداء اللّه به آنان تقرب مى‌جستند و اين امر را موجب ارتزاق و رسيدن به اموال و مناصب مى‌دانستند.

سيوطى از ابن عساكر نقل كرده است: زبير بن بكار گفت كه ابوطالب در قصه صحيفه قصيده‌اى سروده است كه اين بيت از آن قصيده است:

اَلم يأتِكم اَنَّ الصَّحيفةَ مُزِّقَتْ *** و اَنْ كلّ ما لم يرضه اللّه يُفْسَدُ⁽¹⁾از همين بيت معلوم مى‌شود كه موريانه نوشته‌هاى باطل را خورده بود. پس گفته

زهرى كه « فقط نام خدا را خورده بود» مخالف با نقل طبقات و تصريح ابوطالب است؛ آن بزرگ مردى كه خود ناظر اين قضيه است.

عجيب است كه قصيده ابوطالب را به عثمان بن عفان و يا ابوحذيفة بن عتبة بن ربيعه نسبت نداده‌اند و با وجود اين همه تصريحات ابوطالب به صدق پيغمبر و تصديق وى برنبوت و دعوت از حمزه و قريش به متابعت پيغمبر، او را يك كافر مخلد در جهنم مى‌شناسند؟!

از كازرونى منقول است كه: «ابوطالب از آن مى‌ترسيد كه پيغمبر را شب‌ها به طور غفلت و ناگهانى بكُشند. پس به اولاد خود امر مى‌نمود كه دور پيغمبر و اطراف او بخوابند تا مبادا كسى به او دست بيابد».⁽¹⁾

اميدواريم كه بتوانم در جلد ديگر اين كتاب، شمه‌اى از فداكارى‌هاى ابوطالب را شرح دهيم.

وفات و خدمات ابوطالب و حمايت ابولهب و سرّ اين حمايت

بنابر نقل شيخ طبرسى، ابوطالب دو ماه پس از خروج پيغمبر از شعب و رفع محاصره درگذشت و پس از او خديجه نيز وفات يافت.⁽²⁾

از كازرونى نقل شده است كه: «به فاصله يك ماه و پنج روز كه ابوطالب و خديجه وفات يافتند دو مصيبت بر پيغمبر وارد شد. پس خانه‌نشين گشت و كم بيرون مى‌آمد و قريش به كارهاى ديگرى كه در حيات ابوطالب دست نمى‌زدند، دست پيدا كردند. وقتى اين خبر به ابولهب رسيد، آمد و گفت: اى محمّد! هر كارى كه در زمان ابوطالب مى‌كردى بكن! قسم به لات⁽³⁾تا من زنده هستم به تو دسترسى نخواهند داشت. ابن غيطله به پيغمبر جسارت كرد و بد گفت. ابولهب جزاى او را داد. او فرياد مى‌كرد: اى معشر قريش!

ابو عتبه از دين بيرون رفت و به دين محمّد وارد گشت. قريش آمدند به نزد ابولهب و او به

آنها گفت: از دين پدرم عبدالمطلب دست برنداشتم، ولى پسر برادرم را كمك مى‌كنم و نمى‌گذارم به او ستم شود. او آزاد است هر كارى كه بخواهد، بكند. قريش گفتند: كار شايسته‌اى مى‌كنى و با اين كارت صله رحم به جا مى‌آورى. پس پيغمبر چند روز آزادانهعبور و مرور مى‌نمود و كسى به او تعرض نداشت و مراعات ابولهب را مى‌كردند تا آن‌كه عقبة بن ابى معيط و ابو جهل رفتند و ابو لهب را به لطايف الحيلى از حمايت پيغمبر منصرف نمودند».⁽¹⁾

اين قصه را طبقات هم نقل نموده است.⁽²⁾

من هر نوع خيرى را از ابولهب دور مى‌دانم و قطعاً در اين مقام نيز حيله‌اى در كار است، نه اين‌كه او از روى فطرت و درستى دست به اين عمل شايسته زده باشد. پس از وفات ابوطالب، بنى هاشم او را تحريك كرده و گفتند: تو مگر از ابوطالب كمتر هستى؟ چه شد كه تا او رفت، قريش به محمّد حمله مى‌كنند؟ وقتى ابوطالب زنده بود، قريش مزاحمتى بر او نداشتند. ابولهب خودخواه در اثر اين گفته، آن اقدام را نمود. قريش او را مى‌شناختند. لذا به او گفتند كه كارى شايسته كرده است. پس از چند روز ابولهب خود به

خود رو به سردى رفت و با ملاقات آن دو شيطان به حال اول خود برگشت و به كلى چون مرده سرد شد و از حمايت پيغمبر دست برداشت. آرى! «تَبَّتْ يَدا اَبى لَهَبٍ وَتَبَّ»⁽³⁾. دو دست ابولهب هيچ‌گاه از روى فطرت به كار شايسته‌اى دراز نمى‌شد. لذا خداوند مى‌فرمايد كه هر دو دست ابو لهب بريده باد.

اينك براى تأييد اين نظر و دانسته شدن اندازه دشمنى قريش و آزموده نبودن آنان در مقام مبارزه با حق و دانسته شدن مقام شامخ ابوطالب و اصرار آن بزرگ‌مرد مجاهد در حفظ پيغمبر، مناسب است حكايتى را كه مرحوم كلينى به سند صحيح از امام جعفر صادق علیه‌السلام روايت كرده است، نقل شود.

امام جعفر صادق علیه‌السلام فرمود:

«قريش تصميم گرفتند پيغمبر را بكشند. پس به ابولهب گفتند: چه كنيم؟ ام جميل (زنابو لهب، حمالة الحطب، عمه معاوية بن ابى سفيان) گفت: من خيال شما را از جهت او آسوده مى‌كنم و او را صبح در خانه نگاه مى‌دارم. وقتى صبح شد و مشركين مهياى قتل پيغمبر شدند، ام جميل، ابولهب را در خانه نگاهداشت و مشغول آشاميدن نمود. ابوطالب، على علیه‌السلام را خواست و به او گفت: به نزد عموى خود، ابولهب برو و اگر در خانه را باز نكردند، بشكن و بر او وارد شو و بگو كه پدرم مى‌گويد كسى كه عموى او سيّد قوم و چشم قبيله باشد، ذليل نخواهد

شد. على علیه‌السلام آمد. چون در بسته بود و باز نكردند آن را شكست و وارد خانه شد. وقتى چشم ابولهب به على افتاد، پرسيد: تو را چه شده اى پسر برادر؟ گفت: پدرم مى‌گويد كسى كه عموى او چشم و سيد فاميل باشد، ذليل نخواهد شد. گفت: درست گفته است، مگر چه شده است؟ على گفت: پسر برادرت كشته مى‌شود، در حالى كه تو مشغول خوردن و آشاميدن هستى. ابولهب شمشير برداشت و از جاى خود برخاست. ام جميل (حماله‌الحطب) به او چسبيد و خواست تا از بيرون رفتن شوهرش جلوگيرى كند. ابولهب به ضرب سيلى، چشم او را معيوب نمود و با شمشير از خانه بيرون آمد. قريش چون او را ديدند، دانستند غضب كرده است. گفتند: يا ابالهب! تو را چه شده است؟ گفت: من به خاطر شما با پسر برادرم دشمنى مى‌كنم و حال شما مى‌خواهيد او را بكشيد؟ به لات و عزى سوگند، در صدد آمدم تا اسلام بياورم! آن‌گاه به شما نشان خواهم داد كه چه كاره هستم. قريش از وى عذر خواهى نمودند و او برگشت».⁽¹⁾

از اين حديث چنين دانسته مى‌شود كه ابولهب بسيار مغرور بود و فورا هم تحت تأثير قرار مى‌گرفت. ابوطالب نيز در مقام حفظ پيغمبر به انواع حِيَل متوسل مى‌گشت و چه بسا به وسيله شخص فاجرى كه او را به دو جمله تحريك مى‌نمود، پيغمبراكرم را حفظ مى‌كرد. ابوطالب نقطه ضعف ابولهب را به خوبى مى‌دانست و از طرفى هم ملتفت بود كه او را غافلگير كرده‌اند و او در خانه نشسته است و پيش‌بينى مى‌كرد كه همسرش

در را به روى على باز نكند. لذا ابوطالب به فرزندش فرمان داد تا در را بشكند و نهايتا با آن جمله، ابو لهب را چنان گرم مى‌كند كه فورى از جا بر مى‌خيزد و چشم زن خود را به ضرب سيلى معيوب مى‌كند؛ طورى كه تا زنده بود، كور ماند. سپس با شمشير بيرون مى‌آيد. قريش نيز آن احمق را مى‌شناختند. بنابر اين، با او نرمى كردند تا مبادا مثل حمزه او نيز مسلمان شود. اگر چه تفاوت از زمين تا آسمان است؛ ابولهب دست بريده كجا و حمزه سيدالشهدا كجا؟! حمزه كسى است كه امية بن خلف به عبدالرحمن بن عوف در جنگ بدر گفت كه تمامى اين بلاهايى كه بر سر ما آمد از همان حمزه، صاحب پَر شترمرغ است.

راستى من در اندازه بزرگى و عقل و تدبير ابوطالب بسيار متحيرم. آرى! خداوند به وسيله اين بزرگ مرد، پيغمبر خود را سال‌ها در ميان دشمنان خود و در ميان قريش حفظ نمود و پس از وفات او فرمان هجرت پيغمبر را از مكه صادر نمود. چون ديگر نمى‌شد پيغمبر در مكه بماند. يك نفر بدون آن‌كه ثروت و قشونى داشته باشد در نزد تمام قريش بزرگ بود و با آن‌كه محصور و محبوس بود، وقتى آمد و به قريش سلام كرد، همه در مقام تعظيم او از جا برخاستند؛ چنان‌كه از نقل طبرسى دانسته شد، ابوطالب، همان كسى است كه دشمن تمام قريش را در خانه خود نگاه مى‌دارد و آنها مجبور به تواضع بودند.

آرى! عقل و تدبير او سبب مى‌شد تا كارهاى بزرگ را به وسيله امر كوچكى انجام دهد. همچنين اندازه محبوبيت ابوطالب را در نزد بنى هاشم و بنى مطلب مى‌توان از آمدن آنان با اختيار خود در خط محاصره به خوبى تشيخص داد. قريش با كسى كه از پيغمبر حمايت نمى‌كرد، چون ابولهب، دشمنى نداشتند، امّا اولاد هاشم با اختيار خود و به لحاظ ابوطالب و احترام او در محاصره آمدند.

حمايت ابولهب از ابوطالب

مناسب است قصه ديگرى هم از ابولهب نقل شود؛ احمد بن زينى دحلان مى‌گويد: چون ابوطلمه محزومى از حبشه به مكه مراجعت نمود، ابوطالب، دايى‌اش، او را پناه داد. مادر ابوسلمه بره، دختر عبدالمطلب بود. جماعتى از بنى مخزوم نزد ابوطالب رفته و

گفتند: پسر برادر خود را پناه دادى؟ گفت: ما نمى‌توانيم به او صدمه وارد آوريم. گفتند: پس ديگر به ابوسلمه چه كار دارى و براى چه پناهش دادى؟ او از ماست، نه از بنى هاشم؟ ابوطالب گفت: خواهر زاده من است و به من پناه آورده است، اگر نتوانم از او

حمايت كنم، برادر زاده‌ام را نيز نمى‌توانم حمايت كنم. ابولهب به حمايت از برادر خود، ابوطالب، برخاست و گفت: اى جماعت قريش! دست از معارضه و منازعه با اين شيخ بر نمى‌داريد كه چرا يكى از خويشان خويش را پناه داده است؟ اگر دنبال نزاع را بگيريد من نيز با او متحد مى‌شوم و در هر مورد به او كمك مى‌كنم تا آن‌كه موفقيت، بهره او شود.

قريش گفتند: يا اباعتبه! آنچه را كه تو نپسندى به جا نمى‌آوريم. پس آن پناه دادن را به اين دليل كه مبادا ابولهب به كمك برادش بشتابد محترم شمردند، ابوطالب هم به طمع آن‌كه ابولهب را به سمت خود بكشاند و از او در مقام كمك به پيغمبر نتيجه بگيرد، اشعارى در مدح وى گفت، ولى در او اثر نكرد».⁽¹⁾

بر سيه دل چه سود خواندن وعظ *** نرود ميخ آهنين بر سنگ

«تَبَّتْ يَدا اَبِى لَهَبٍ وَتَبَّ * ما اَغْنى عَنْهُ مالُهُ وَما كَسَبَ * سَيَصْلى نَاراً ذاتَ لَهَبٍ»⁽²⁾

«ابولهب نابود شد و دو دستش قطع گرديد. مال و ثروتى كه اندوخت هيچ به كارش نيامد و از هلاكش نرمانيد. زود باشد كه به دوزخ در آتشى شعله ور افتد».

گمان مى‌كنم وقتى ابوسلمه از خويشان پدرى خود چشم پوشيد و به دايى خود، ابوطالب، پناه آورد به بنى مخزوم و خصوصاً ابوجهل گران آمد. لذا تصميم گرفتند اينتوهين را جبران نمايند و به ابوسلمه گوش مالى بدهند. بنابر اين، پيشنهاد كردند كه ابوطالب او را از پناه خود بيرون كند.

از همين حكايت امورى دانسته مى‌شود: يكى آن‌كه قريش نمى‌توانست به مسلمانان از قريش صدمه بزنند. چون با حمايت شخص بزرگى رو به رو مى‌شدند. پس

ديگر نمى‌توانستند آن پناه را خوار بشمارند. ديگر آن‌كه ابوطالب در مقام كمك به پيغمبر مى‌خواست از تمام پيش‌آمدها حداكثر استفاده را بنمايد. و در مقابل، قريش نيز در مقام دشمنى با پيغمبر و معارضه با ابوطالب از هر درى وارد مى‌شدند.

همچنين دانسته مى‌شود كه ابو لهب در مدت بسيار كوتاهى گرم مى‌شد و بعد به تدريج رو به سردى مى‌رفت و به حال اولى و مردگى مى‌رسيد. لذا به همين دليل آنچه را او از روى فطرت كسب مى‌كرد، برايش خير و اثرى نداشت. به عبارت ديگر عمل او مانند اموالش براى او نفعى نداشت و عاقبت به جزاى اعمال پليد خويش مى‌رسيد.

اگر كسى قدرى در غيرت و حميت اعراب تأمل كند، مى‌بيند كه آنان فطرتا در مقام خويشاوندى از همه چيز صرف‌نظر مى‌كردند و به كمك قوم و خويش خود مى‌شتافتند، ولى اين ابولهب به قدرى سرد و بى عاطفه بود كه با وجودى كه مى‌ديد سال‌ها تمامى برادران و خويشاوندان او در كوهى محبوس و محصور هستند و آذوقه به آنان نمى‌رسد و ناله اطفال آنان از شدت گرسنگى به گوش او مى‌رسيد، لكن در اين انسان بى اهميّت و بى‌غيرت اصلاً اثر نمى‌كرد. او نيز چون ابوجهل با بنى هاشم قطع رابطه كرده بود و شايد

از ناله آنان به طرب مى‌آمد و موجب سرور و انبساط او مى‌گشت.

آرى! بى سبب نيست كه در خصوص وى و زوجه خبيثه‌اش، خواهر ابوسفيان، سوره‌اى نازل گشت؛ تا جايى كه در قرآن از احدى از مشركين نمى‌بينيم كه صراحتا نام برده شده باشد؛ آن هم به اين گونه نفرين و وعده جهنم.

تعجب در اين است كه پس از انصاف ابوطالب با قريش درباره عمل موريانه ودرست در آمدن خبر پيغمبر و ظاهر شدن اين معجزه آشكار و عناد قريش و اين گفته آنان كه اين نيز سحرى است از محمّد، و نفرين ابوطالب به قريش و دست زدن او به پرده‌هاى كعبه، جماعتى از قريش از كردار خويش پشيمان شده و در مقام نقض آن عهدنامه برآمدند و كار به جايى رسيد كه با سلاح رفتند و محصورين را از محبس بيرون آوردند، ولى اين ابولهب نامرد، جزو اين دسته نشد و در آن دم آخر نيز حاضر به نقض عهد نگرديد.

قريش دامادهاى پيغمبر را به طلاق وادار كردند

آرى! ابو لهب به اندازه‌اى بى‌عاطفه و بى‌غيرت بود كه دختر پيغمبر خدا را كه عروس او شده بود و زن پسرش بود، به خاطر رضايت قريش دستور به طلاق داد، ولى داماد ديگر پيغمبر، ابوالعاص بن ربيع را هرچه اصرار كردند كه تو نيز دختر پيغمبر را

طلاق بده، قبول نكرد و حاضر نشد او را برگرداند. از اين مطلب هم دانسته مى‌شود كه قريش در مقام مبارزه با پيغمبر از هيچ كارى كوتاهى نكرده و مى‌خواستند به هر نحو كه بتوانند پيغمبر را آزار نمايند تا اين حد كه دامادهاى او را ببينند و ترغيب به طلاق دادن دختران پيغمبر نمايند و هر زنى را كه بخواهند به ايشان تزويج كنند؛ چنان‌كه همين كار را با پسر ابولهب كردند و آن ملعون نيز قبول كرد و زنش را طلاق داد. ان شاء اللّه تعالى شرح اين قصه در مقام مناسب خواهد آمد.

آزار و اذيت قريش به مسلمانان ضعيف و مقايسه بين على علیه‌السلام و ابوبكر

ما در اين مقام كلام را به ذكر چند نفر از مسلمانان ضعيف كه مورد شكنجه و آزار قريش بودند ختم مى‌نماييم. مكرر گفتيم كه قريش به يكديگر كارى نداشتند و نمى‌توانستند هم داشته باشند؛ چون در پناه يك بزرگى در مى‌آمدند و به مراعات آن بزرگ، پناه دادن او را خوار نمى‌كردند. بديهى است كه سنگينى بار و بلايا پس ازپيغمبراكرم بر دوش عده‌اى از مسلمانان ضعيف بود؛ آنان كه از قريش نبودند، ولى در مكه سكونت داشتند. در عين حال مى‌توان گفت كه همان مسلمانان از قريش نيز از استهزاى مشركين بى‌بهره نبودند و ما بيش از اين امر را درباره آنان باور نداريم. چه بسا به جهت آسودگى از همين مقدار اذيت به حبشه مسافرت كردند كه در آن‌جا آزادانه به وظايف دينى خود رفتار كنند و گرفتار مسخره و استهزاى مشركين نباشند.

اين است مقتضاى تحقيق و نظر دقيق، ولى براى عظمت دادن به مسلمانانى از قريش چه بسا درباره آنان قضايايى بافته و ساخته شده باشد؛ چنان‌كه اين امر به تفصيل دانسته شد.

در اين‌جا مناسب است آنچه كه ابن ابى الحديد نوشته است نقل شود: «جاحظ در مقام مفاضله بين ابوبكر و على علیه‌السلام گفته است ابوبكر از كسانى بود كه پيش از هجرت گرفتار عذاب و شكنجه كفار بود. نوفل بن خويلد دو بار او را زد تا آن‌كه خون از بدن وى

بيرون آمد و عمير بن عثمان تيمى او را با طلحه به يك ريسمان بست و در گرماى آفتاب نگاهداشت. تحمل اين‌مشقت، گرچه در عرض يك روز بود نه بيش‌تر؛ لكن ابوبكر را به مقام عظيم و منزلت رفيع رساند. على در آن موقع به خوشى زندگى مى‌نمود و كسى به او كار نداشت؛ چون از اطفال شمرده مى‌شد».

ابوجعفر اسكافى در پاسخ جاحظ مى‌گويد: «ما ثابت نموده‌ايم كه بر حَسَب اخبار صحيحه، على در آن وقت كه اسلام آورد، ره حدّ بلوغ و كمال رسيد بود و با مشركين قلبا و لسانا مخالفت مى‌ورزيد و دشمن سرسخت آنان محسوب مى‌شد. اوست كه گرفتار حصار در شعب و انيس پيغمبر در تاريكى آن شب‌ها و شريك پيغمبر در تمام اذيت‌ها بود، نه ابوبكر. او بود كه متحمل فشارهاى سخت ابوجهل و ابولهب مى‌شد.

چه كسى در تاريكى شب‌ها از حصار بيرون مى‌رفت و آهسته و پوشيده خود را به آن كسى كه ابوطالب به او دستور داده بود (از بزرگان قريش، چون مطعم بن عدى)مى‌رساند و براى فرزندان هاشم بارهاى آرد و گندم را به دوش مى‌كشيد و شبانه به شعب مى‌آورد؟ در حالى كه از دشمنانى مثل ابوجهل بسيار خائف بود كه اگر او را مى‌ديدند، خون او را مى‌ريختند؛ آن كس على بود يا ابو بكر؟ اين سختى سه سال طول كشيد. پس چگونه جاحظ مى‌تواند بگويد كه على در آسايش بود و پيش از هجرت كسى به او كار نداشت. كيست آن كسى كه بتواند شرح فداكارى على را در ليله‌المبيت و خوابيدن او به جاى پيغمبر و استقامت او را در مقابل شمشيرها و سنگ‌ها شرح دهد؟

امّا آن گفته جاحظ كه ابوبكر در مكه گرفتار عذاب و شكنجه كفار بود، پس به تحقيق كسانى كه در مكه مورد شكنجه و عذاب كفار بودند از دو دسته خارج نبودند؛ يا اين‌كه عبد و غلام بودند و يا اين‌كه كسانى بودند كه عشيره و فاميلى نداشتند تا از آنها حمايت

كنند. و شما گاهى ابوبكر را از ضعفا و بيچارگان مى‌شماريد و گاهى رئيس و بزرگ و مطاع! خوب است تكليف ما را روشن كنيد و بودن او را از يكى از اين دو دسته معين كنيد. اگر فضل و علو مقام در اثر تحمل مشقت‌ها بود، البته عمار و خباب و بلال و آن كسانى كه در مكه گرفتار عذاب قريش بودند، افضل از ابوبكر مى‌باشند؛ چون قطعاً بيش از او گرفتارى داشتند و آياتى درباره آنان نازل شده كه درباره او نازل نشده است؛ مثل قول خداى تعالى: «وَالَّذينَ هاجَرُوا فِى اللّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا⁽¹⁾و كسانى كه پس از ستمديدگى، در راه خدا هجرت كرده‌اند» گويند درباره خباب و بلال نازل شده و «اِلاّ مَنْ اُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالاْيمانَ⁽²⁾مگر آن كس كه مجبور شده و[لى ]قلبش به ايمان اطمينان دارد». چنان‌كه پيغمبر بر عمار و پدر و مادر وى عبور كرد، در حالى كه گرفتار عذاب بنى مخزوم بودند، چون هم‌عهد با آنان بودند، پس فرمود: صبر كنيد اى آل ياسر! كه موعد همگىشماها بهشت است.

وقتى بلال را در ريگ‌هاى داغ شده مى‌خوابانيدند، مى‌گفت: خدا يكى است؛ يكى است. امّا براى ابوبكر هيچ وقت چنين گرفتارى‌هايى ياد نشده است. پس اگر راست باشد كه نوفل او را زد و عمير بن عثمان او را به ريسمان بست، در آن صورت هم على بر ابوبكر حق پيدا مى‌كند؛ چون ابوبكر نمى‌توانست آن دو را كيفر كند. امّا على علیه‌السلام در جنگ بدر هر دو را كشت و ابوبكر را آسوده نمود. اين است آنچه را كه ابوجعفر اسكافى به نقل ابن ابى الحديد در پاسخ جاحظ گفته است».⁽³⁾

انصافاً ابو جعفر پاسخ فاضلانه‌اى داده است. اگر چه به نظر مى‌رسد كه براى خالى نبودن عريضه، آن عذاب را براى ابوبكر و طلحه ساخته‌اند و بر فرض آن‌كه عمير و نوفل چنين عملى كرده باشند، معلوم نيست براى چه چنين عملى را انجام داده‌اند؛ آن هم در عرض يك روز، نه بيش‌تر. امّا درباره بلال، بنابر نقل طبرى: «امية بن خلف او را

مى‌خوابانيد و سنگ بر سينه او مى‌گذاشت و مى‌گفت: تو را معذب مى‌كنم تا دست از دين محمد بردارى. او مى‌گفت: خدا يكتاست؛ يكتا».⁽¹⁾

همچنين عمار معذب شد تا به حسب ظاهر اظهار كفر نمود، آن‌گاه او را رها كردند. پس معلوم مى‌شود كه عذاب شدن ابو بكر و طلحه براى حساب خصوصى و امر ديگرى بوده است و نمى‌توان هر عذابى را به حساب دين گذاشت مگر اين‌كه ثابت شود براى دين بوده است.

روش جلوگيرى قريش از ايمان آوردن مردم

در سيره نبويه آمده است كه: «اگر قريش مى‌شنيدند كه يكى از اشراف ايمان آوردهو يا كسى از ايمان آورندگان را مورد حمايت خود قرار داده است، او را ملامت مى‌نموده و مى‌گفتند: دين پدرت را كه بهتر بود رها كردى؟ بعد به توهين شدن و كاستن از حيثيت و مقام، او را تهديد مى‌كردند. پس اگر تاجر بود، او را تهديد مى‌كردند كه تجارت تو را كساد و ثروتت را هلاك مى‌كنيم. و اگر ضعيف بود، او را مى‌زدند».⁽²⁾

آن‌گاه جماعتى را كه عذاب كردند تا از دين اسلام برگردند را مى‌شمرَد؛ و در اول آن جماعت، عمار را مى‌شمرد و مى‌گويد: «او را با آتش عذاب مى‌كردند و پدر و مادر و برادرش نيز معذب بودند. پيغمبر از آن جماعت در حالى كه معذب بودند گذشت و آنان را به صبر خوانده و وعده بهشت داد. ياسر، پدر عمار در حين عذاب، كشته شد و مادر او را به دست ابوجهل دادند كه به طرز شرم‌آورى او را كشت؛ «ثم طعنها فى فرجها بحربة فماتت». همچنين بر تن عمار در روز گرم تابستان زره مى‌پوشاندند».⁽³⁾

نمى‌دانيم پيغمبر خدا چگونه آنان را به خداوند و دين علاقمند نموده بود كه با تمامى آن زحمات و ابتلائات، از عقيده خود دست بر نمى‌داشتند، امّا امروزه كسانى كه

پدران آنان سال‌ها بر اين دين شريف بودند، با ميل و رغبت از دين بر مى‌گردند و به تمام قوانين بى‌اعتنايى مى‌كنند؛ بلكه به ديده توهين مى‌نگرند.

تعجب در اين است كه اين اسلام با همه اين فراز و نشيب‌ها و مسلمانان اين چنينى مانند دريا شده است كه هيچ چيز آن را نجس نمى‌كند و با تمامى تركِ واجبات و فعل محرمات، بلكه نداشتنِ عقايد، و بلكه استخفاف به ضروريات دين، باز هم اسلام باقى مانده است و از آن عجيب‌تر اين‌كه اين قبيل افراد با كمال پر رويى خود را مسلمان مى‌شمارند؛ «وَلا حَوْلَ وَلا قُوَةَ اِلاّ بِاللّهِ»!

گر مسلمانى همان است كه حافظ دارد *** واى اگر از پس امروز بود فردايى

گمان مى‌كنم منشأ و ريشه تمام اين فتنه و فسادها يك چيز بيش‌تر نباشد و آن دوستى با دشمنان خداست كه خداوند مردم را متوجه اين امر فرموده است:

«يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اِنْ‌تُطيعُوا الَّذينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلى اَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرينَ * بَلِ اللّهُ مَوْليكُمْ وَ هُوَ خَيْرُ النّاصِرينَ»⁽¹⁾

«اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، اگر از كسانى كه كفر ورزيده‌اند اطاعت كنيد، شما را از عقيده‌تان باز مى‌گردانند و زيانكار خواهيد گشت. آرى، خدا مولاى شماست، و او بهترين يارى دهندگان است».

آرى! مسلمانان امروزه خاسر شده و از بهترين ناصر خود دست برداشتند. آنها دست دوستى به سمت دشمنان خدا دراز كرده و در لباس، خوراك، افعال و عقايد از آنان تقليد كردند. اين است كه سير قهقرايى نموده و عزت آنان مبدل به ذلت و سعادتشان

به نكبت و فقر و بدبختى تبديل شده و ايمان خود را به كفر فروختند.

«خَسِرَ الدُّنْيا وَالاْخِرَةَ ذلِكَ هُوَالْخُسْرانُ الْمُبينُ»⁽²⁾

«در دنيا و آخرت زيان ديده است. اين است همان زيان آشكار»

خداوندا! ما را در راه راست قرار ده و دوستِ دوستان خود و دشمنِ دشمنان خود گردان، آمين يا رب العالمين.

از جمله كسانى كه معذب مى‌شدند «خباب بن اَرَت» بود. او نزد پيغمبر از سختى و آزار بسيارى كه مشركين بر وى وارد مى‌ساختند شكايت كرد؛ سيره نبويّه نقل كرده كه: «روزى مشركين بر پشت او آتش گذاردند، تا آن‌كه روغن بدنش آن را خاموش نمود».⁽¹⁾

از ديگر كسانى كه معذب بودند، بلال است⁽²⁾كه ما حكايت تعذيب امية بن خلف و جزاى او را در جنگ بدر توسط بلال قبلاً نقل نموديم.«ام عنيس» هم از كسانى است كه معذب بود. سيره نبويه مى‌نويسد: «او كنيزى بود و مالكش او را عذاب مى‌نمود. ابوبكر او را خريد و آزاد نمود».⁽³⁾

همچنين مى‌نويسد: «از جمله عذاب‌هاى مشركين براى اين دسته از مسلمانان اين بود كه زره بر تن آنان مى‌نمودند و در هواى گرم در مقابل خورشيد مى‌افكندند».⁽⁴⁾

من در آن سالى كه موسم حج مصادف با اول پاييز بود، به زيارت بيت اللّه الحرام مشرف بودم. در صبح روز عيد قربان با جمعى از رفقا براى خريد ذبيحه بيرون آمديم. آن موقع هوا خوب بود و ما پا برهنه بوديم، ولى پس از ذبح، وقتى از مسلخ مراجعت مى‌كرديم، هوا گرم و نزديك به ظهر شده بود. به قدرى آن ريگ‌ها و زمين منى داغ شده بود كه پاى ما طاقت تحمل آن حرارت را نداشت و با آن‌كه چادر ما خيلى نزديك بود و مسافت زيادى فاصله نبود، به قدرى بى‌طاقت شده بوديم كه لباس را زير پا مى‌گذاشتيم و قدرى صبر مى‌نموديم و آن‌گاه مجدداً حركت مى‌كرديم تا آن‌كه خود را به چادرها مى‌رسانديم. اين حال ما در چند دقيقه بود؛ آن‌هم با توجه به وجود وسايل راحتى و آن فاصله بسيار نزديك. امّا حال آن دسته از بزرگان مسلمان كه در راه خدا معذب بودند چگونه بود؛ ضعفايى كه جز به خداوند چشم نمى‌دوختند و از ما سوى اللّه مأيوس و منقطع بودند؛ ضعيفه‌اى چون مادر عمار و ضعيفى چون ياسر كه در آن شدت گرما آن بدن‌هاى ضعيف را چگونه روى زمين گداخته مى‌خواباندند و از آن سنگ‌هاى

داغ و سنگين روى سينه يا پشتشان مى‌گذاردند و يا آن‌كه زره‌هايى بر تن آنان مى‌پوشاندند؟! بى‌جهت نبود كه عمار از روى اكراه اظهار كفر نمود و خداوند عذر او را قبول فرمود؛ «اِلاّ مَنْ اُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالاْيمانِ⁽¹⁾مگر آن كس كه مجبور شده و[لى] قلبش به ايمان اطمينان دارد».آرى! آنان به ذكر خداوند مطمئن بودند و با آن نفس مطمئنه، راضى و مرضى عنداللّه بوده و داخل بهشت مى‌شدند.

خداوندا! به محمّد و آل او محبت خود را در قلوب ما جاى ده و ما را به سبب ايمان، مطمئن فرما تا در اين دوره در مقابل تبليغات سوء دشمنانت مقهور نگرديم و هر لحظه بر مقاومت ما افزوده شود تا با رضاى تو از اين دنيا به سوى تو رهسپار گرديم!

«اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ يَقُولُوا آمَنّاوَهُمْ لايُفتَنُونَ * وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ

فَلَيَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبينَ»⁽²⁾

«آيا مردم پنداشتيد كه تا گفتند ايمان آورديم، رها مى‌شوند و مورد آزمايش قرار نمى‌گيرند؟ و به يقين، كسانى را كه پيش از اينان بودند آزموديم، تا خدا آنان را كه راست گفته‌اند معلوم دارد و دروغگويان را [نيز] معلوم دارد. »

هجرت؛ فرج بعد از شدت

خداوند بعد از آن‌كه امتحان نمود، فرج را ظاهر مى‌سازد:

«اِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرا»⁽³⁾

«آرى، با دشوارى، آسانى است».

آرى! يقينا با هر سختى گشايش است و اين نهايت لطافت در تعبير و تقريب سريع است؛ نمى‌گويد پس از آن گشايش است، بلكه مى‌فرمايد با آن است. يعنى دوش به دوش سختى، گشايش است.

همچنين در آيه‌اى مى‌فرمايد:

«وَ مَنْ يَتَّقِ اللّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً * وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لايَحْتَسِبُ»⁽¹⁾«و هركس از خدا پروا كند، [خدا] براى او راه بيرون شدنى قرار مى‌دهد. و از جايى كه حسابش را نمى‌كند، به او روزى مى‌رساند».

پس خداوند براى پرهيزكاران گشايشى فراهم ساخته و راه بيرون رفتن از شدايد و گرفتارى‌ها را فراهم نموده است كه در آن وقت، اجازه خروج و هجرت، نوعى گشايش بود. ان شاء اللّه هجرت به حبشه را در كتاب ديگر مى‌نويسم. چون مقصود اين كتاب ذكر مبارزات مشركين و بيان هجرت پيامبر و مسلمانان به مدينه است. آرى! مسلمانانى كه در مكه بودند، مأمور هجرت به مدينه شدند و به تدريج پيش از مهاجرت پيغمبر هجرت مى‌كردند.

«وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الاْخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ »⁽²⁾

«و كسانى كه پس از ستمديدگى، در راه خدا هجرت كرده‌اند، در اين دنيا جاى نيكويى به آنان مى‌دهيم، و اگر بدانند، قطعا پاداش آخرت بزرگ‌تر خواهد بود».

اين آيه با متانت و نرمى، و بشارت به اين‌كه مهاجران در دنيا از جايى خوب و در آخرت از اجر بيش‌تر و بزرگ‌ترى بهره‌مند خواهند شد به هجرت ترغيب مى‌نمايد و گويا با وجود اين بعضى از مسلمين در ميان كفار مانده و به مدينه هجرت نكردند و خداوند با

هجرت پيغمبر براى ترغيب به هجرت، ارث را به مهاجرين مخصوص گردانيد و مسلمانى كه هجرت ننموده بود از ارثِ فاميل‌هاىِ مهاجرِ خود محروم گشت و اين حكم مدت‌ها باقى بود تا آن‌كه مسلمانان قوى شدند.

از همين ماندن بعضى در ميان كفار و هجرت نكردنشان نيز معلوم مى‌شود كه چنين نبود كه هر كس مسلمان شود مشمول عذاب مشركين مى‌گشت، بلكه اين عذاب

و شكنجه‌ها مخصوص عده‌اى از ضعفا بود. امّا آنان‌كه حامى داشتند، سالم بودند.و روى همين حساب خود را مجبور به هجرت نمى‌ديدند.

مى‌توان گفت آياتى كه در مقام تشديد به هجرت بود، بعد از آيات ملايم نازل شد:

«إِنَّ الَّذِينَ تَوَفّهُمْ الْمَلاَئِكَةُ ظالِمِي أَنفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنتُمْ قالُوا كُنّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُوْلئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَآءَتْ مَصِيرا * إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنْ الرِّجالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لاَ يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلاَ يَهْتَدُونَ سَبِيلاً * فَأُوْلَئِكَ عَسَى اللّه‌ُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكَانَ اللّه‌ُ عَفُوّا غَفُورا * وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللّه‌ِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَما كَثِيرا وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرا إِلَى اللّه‌ِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللّه‌ِ وَكَانَ اللّه‌ُ غَفُورا رَحِيما»⁽¹⁾

«كسانى كه بر خويشتن ستمكار بوده‌اند، [وقتى] فرستگان جانشان را مى‌گيرند، مى‌گويند: در چه [حال] بوديد؟ پاسخ مى‌دهند ما در زمين از مستضعفان بوديم. مى‌گويند: مگر زمين خدا وسيع نبود تا در آن مهاجرت كنيد؟ پس آنان جايگاهشان دوزخ است، و [دوزخ] بد سرانجامى است. مگر آن مردان و زنان و كودكان فرو دستى كه چاره جويى نتوانند و راهى نيابند. پس آنان [كه فى الجمله عذرى دارند] باشد كه خدا از ايشان در گذرد، كه خدا همواره خطا بخش و آمرزنده است. و هر كه در راه خدا هجرت كند، در زمين اقامت گاه‌هاى فراوان و گشايش‌ها خواهد يافت؛ و هر كس [به قصد] مهاجرت در راه خدا و پيامبر او، از خانه‌اش به در آيد، سپس مرگش در رسد، پاداش او قطعا بر خداست، و خدا آمرزنده مهربان است».

اين آيات، هم دعوت و تشويق به هجرت است و هم بشارت به كسانى است كه در راه هجرت مردند؛ «فَقَدْ وَقَعَ اَجْرُهُ عَلَى اللّهِ». خداوند خود را مديون آنها مى‌داند و اجرشان به ذمه حق است.

همچنين تهديد غريبى است به كسانى كه هجرت نكردند؛ ملائكه با اين جمله كه «اگر در ميان كفار، ضعيف بوديد، چرا به جاى ديگرى - كه بتوانيد به وظيفه مسلمانى خود قيام كنيد - سفر نكرديد؟!» به آنان اعتراض كردند؛ زيرا آنان با هجرت نكردنشان به خود ظلم كردند. چون زمين خدا منحصر به يك جا نيست. و سرانجام به آنان وعده جهنم داده شده كه مستحق آن هستند.

هجرت به مدينه

از بعثت پيغمبراكرم مدت‌ها گذشت، امّا جز على و خديجه كسى ايمان نياورد. اگر چه مشركين قريش از مقصود پيغمبر آگاهى داشتند (اين مطلب از قصه عفيف كه طبرى در تاريخ خود به چند سند نقل كرده است دانسته مى‌شود.⁽¹⁾)، ولى پيغمبر دعوت خود را آشكار نمى‌كرد تا آن‌كه مأمور به آشكار كردن دعوت شد. آن‌گاه عشيره نزديك‌تر خود

را دعوت فرمود. پس از استقامت‌ها و طول مجاهدت و همچنين وجود آيات بينات، عده‌اى از ضعفا و جمعى از قريش، اسلام آوردند. هجرت به حبشه براى حفظ ضعفا مقرر گرديد و جعفر بن ابى طالب براى سر پرستى آنان رفت. به تدريج در قريش، مسلمان زياد شد و از هر فرقه و دسته‌اى چند نفر مسلمان گرديد. بعضى از آنان در مكه مانده و برخى ديگر به حبشه رفتند. هنوز براى پيغمبر محلى كه در اختيار او باشد پيدا نشده بود. اگر چه در ميان قريش مسلمانان فراوانى يافت مى‌شد، ولى شهر، شهرِ كفر، و غلبه آنان بر مسلمين محرز بود و از مسلمانان نيز كارى ساخته نبود. بنابر اين، صلاح و بقاى مسلمين در جدا شدن آنان بود؛ زيرا اگر تجمع مى‌كردند، نابود مى‌شدند.

آرى! گاهى تفرق و پراكندگى موجب جمع و عظمت است؛ و در اجتماع بودن، فناو نابودى را به همراه خواهد داشت. پيغمبر آنان را به وسيله پادشاه حبشه محفوظ داشت و مسلمانان از قريش نيز در پناه فاميل و حاميان خود محفوظ مى‌ماندند. پيغمبر در مقام

بود كه محلى را براى مسلمانان تهيه كند و آنان مجتمعاً در آن مأمن زندگى كنند. ولى هر اندازه كه در موسم حج و عمره با رؤساى قبايل تماس مى‌گرفت و آنان را دعوت مى‌نمود و كمك مى‌خواست، نتيجه نمى‌گرفت. پس از رفع محاصره و بيرون آمدن از محبس و از دنيا رفتن ابوطالب و خديجه معلوم شد كه مسلمانان نبايد در مكه توقف كنند.

مى‌توان گفت كه مسافرت آن سرور به «طائف» براى همين امر بود كه شايد بتواند در اثر ايمانِ رؤساى آنان، آن‌جا را مركز خود نمايد و متفرقين را دور خود جمع كند. امّا وقتى از آن‌جا مأيوس شد به مكه برگشت تا آن‌كه راه فرجى پيش آيد و خداوند وسيله‌اى بسازد؛ هرچه باشد مكه مأمن و مجمع عرب بود.

آن حضرت تلاش مى‌كرد تا بتواند در اثر دعوت جمعى از زوار كعبه، و ايمان آوردن آنان، محل خوبى را به تصرف در آورده و عدّه‌اى را بر جمع مسلمانان بيفزايد. اتفاقاً چنين هم شد؛ جمعى از اهل مدينه به مكه آمده و در اثر ملاقات با پيغمبر و معرفت آنان به حقانيت او و دين مقدس اسلام، مسلمان شده و مبلّغى را با خود به مدينه بردند. مصعب بن عمير قرشى به مدينه رفت و خدمت نمود و در ماه ذى الحجه با عده‌اى براى موسم حج آمده و با پيغمبر بيعت نمودند. پس قرار بر اين شد كه پيغمبر به مدينه برود و اهل مدينه ياوران آن سرور باشند. تفصيل اين قضيه را ان شاءاللّه در محل مناسب خود خواهم نوشت.

آرى! مدينه مركز حكومت پيغمبر شد. آن حضرت به عزم هجرت، اصحاب را روانه نمود. پراكندگان و آوارگان دستور يافتند تا به مدينه بروند. مدينه بعد از آن وقت داراى دو دسته شد: مهاجر و انصار. انصار به مهاجرين و آواره شدگان كمك مى‌كردند، منزل مى‌دادند و آنها را در معاش شريك خود مى‌نمودند. خداوند مى‌فرمايد: «سَيَجْعَلُاللّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْراً⁽¹⁾خدا به زودى پس از دشوارى آسانى فراهم مى‌كند».

مسلمانان از قريش و ضعفا شروع به هجرت كردند. كم‌كم مكه از مسلمانان خالى مى‌شد. قريش متوجه شدند كه اوس و خزرج اسلام آورده و جا و مكان و مال، و بلكه

جان مى‌دهند. مسلمانان بدان سو روى مى‌آوردند و جمعى كه صلاحشان در تفرق و پراكندگى بود، اكنون به حال تجمع در مى‌آمدند. آيات هجرت نازل مى‌شد و مسلمانان مى‌رفتند.

پيغمبر هم آنان را بر هجرت تحريك مى‌كرد. آنها دانستند كه ورق برگشته و موقعيت جديدى پديد آمده است و نزديك است كه پيغمبر با قشون مجهزى با قريش روبرو شود.

آرى! قريش ديد كه رفتن مسلمانان از مكه و نماندن كسى از مسلمانان به جز على و ابوبكر در مكه و مسلمان شدن اهل مدينه و معاهده آنان با پيغمبر و اين‌كه پيغمبر به مدينه برود تا آنان قشون او باشند، سبب خواهد شد كه روزى پيغمبر از ميان آنان رفته و

با انصار و مهاجر به جنگ قريش بيايد. بنابر اين، قريش وارد مرحله سوم شدند. يعنى ديدند كه با استهزا و قطع روابط به آروزى خود نرسيدند، تصميم گرفتند تا مبارزه را از راه ديگرى ادامه دهند.

مرحله بعدى مبارزه مشركين

«وَاِذْ يَمْكُرُ بِكَ‌الَّذينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ اَوْ يَقْتُلوُكَ اَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللّهُ وَاللّهُ خَيْرُ الْماكِرينَ»⁽¹⁾

«و [ياد كن] هنگامى را كه كافران درباره تو نيرنگ مى‌كردند تا تو را به بند كِشَند يابكُشند يا [از مكه] اخراج كنند، و نيرنگ مى‌زدند، و خدا تدبير مى‌كرد، و خدا بهترين تدبير كنندگان است».

كفار مى‌خواهند خداوند را غافلگير كنند و كار خود را انجام دهند، امّا خداوند با آنان مدارا و مماشات مى‌كند. سرانجام خداوند غالب و كفار مغلوب مى‌شوند.

خداوند در آيه‌اى ديگر چنين مى‌فرمايد: «إنَّ المُنافِقينَ يُخادِعُونَ اللّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ⁽²⁾

همانا منافقان با خدا نيرنگ مى‌كنند، و حال آن‌كه او با آنان نيرنگ خواهد كرد».

همچنين مى‌فرمايد: «وَلا يَحيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ اِلاّ بِاَهْلِهِ⁽¹⁾و نيرنگ زشت جز [دامن] صاحبش را نگيرد».

چه كسى مى‌تواند در برابر خداوند زرنگى نمايد؟ همانا خداوند به كرَم و حِلم خويش به مشركين مهلت مى‌دهد و چون كار را به آخر رساندند، كار را يكسره مى‌نمايد و بهره كفار چيزى جز بدبختى نيست و فتح و ظفر نصيب مؤمنين خواهد شد؛ اين طريقه حق و تغييرناپذير است.

«وَقالَ الَّذينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ اَرْضِنا اَوْ لَتَعُودُنَّ فى مِلَّتِنا فَاَوْحى اِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظّالِمينَ * وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الاَْرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامى وَخافَ وَعيدِ * وَاسْتَفْتَحُوا وَ خابَ كُلُّ جَبّارٍ عَنيدٍ * مِنْ وَرآئِهِ جَهَنَّمُ وَيُسْقى مِنْ مآءٍ صَديدٍ»⁽²⁾

«و كسانى كه كافر شدند، به پيامبرانشان گفتند: شما را از سرزمين خودمان بيرون خواهيم كرد مگر اين‌كه به كيش ما باز گرديد. پس پروردگارشان به آنان وحى كرد كه حتما ستمگران را هلاك خواهيم كرد. و قطعا شما را پس از ايشان در آن سرزمين سكونت خواهيم داد. اين براى كسى است كه از ايستادن [در محشر بههنگام حساب] در پيشگاه من بترسد از تهديدم بيم داشته باشد. و[پيامبران از خدا] گشايش خواستند و [سرانجام] هر زورگوى لجوجى نوميد شد. [آن كس كه] دوزخ پيش روى اوست و به او آبى چركين نوشانده مى‌شود».

لازم به ذكر است كه اين قاعده كليت دارد و اختصاصى به پيغمبر ندارد:

«لَقَدْ كانَ فى قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لاُِولِى الاَْلْبابِ»⁽³⁾

«به راستى در سرگذشت آنان، براى خردمندان عبرتى است».

«وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى ما كُذِّبُوا وَ اُوذُوا حَتّى اَتاهُمْ نَصْرُنا وَلامُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللّهِ وَلَقَدْ جآءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلينَ»⁽¹⁾

«و پيش از تو نيز پيامبرانى تكذيب شدند، ولى بر آنچه تكذيب شدند و آزار ديدند شكيبايى كردند تا يارى ما به آنان رسيد، و براى كلمات خدا هيچ تغيير دهنده‌اى نيست. و مسلّما اخبار پيامبران به تو رسيده است».

«اِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذينَ آمَنُوا فِى الْحَيوةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الاَْشْهادُ»⁽²⁾

«در حقيقت، ما فرستادگان خود و كسانى را كه گرويده‌اند، در زندگى دنيا و روزى كه گواهان بر پاى مى‌ايستند قطعا يارى مى‌كنيم».

«وَاَقْسَمُوا بِاللّهِ جَهْدَ اَيْمانِهِمْ لَئِنْ جآءَهُمْ نَذيرٌ لَيَكُونُنَّ اَهْدى مِنْ اِحْدَى الاُْمَمِ فَلَمّا جآءَهُمْ نَذيرٌ ما زادَهُمْ اِلاّ نُفُوراً * اِسْتِكْبارا فىِ‌الاَْرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلا يَحيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ اِلاّ بِاَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ اِلاّ سُنَّتَ اْلاَوَّلينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللّهِ تَبْديلاً وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللّهِ تَحْويلاً * اَوَلَمْ يَسيرُوا فِى‌الاَْرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكانُوا اَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَما كانَ اللّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَىْ‌ءٍ فِى‌السَّمواتِ وَلا فِى‌الاَْرْضِ اِنَّهُ كانَ عَليماً قَديراً»⁽³⁾«و با سوگندهاى سخت خود به خدا سوگند ياد كردند كه اگر هر آينه هشدار دهنده‌اى براى آنان بيايد، قطعا از هر يك از امّت‌ها[ى ديگر] راه يافته‌تر شوند، و[لى] چون هشدار دهنده‌اى براى ايشان آمد، جز بر نفرتشان نيفزود. [انگيزه] اين‌كارشان فقط گردنكشى در [روىِ] زمين و نرينگ زشت بود؛ و نيرنگ زشت جز [دامن] صاحبش را نگيرد. پس آيا جز سنت [و سرنوشتِ شوم] پيشينيان را انتظار مى‌برند؟ و هرگز براى سنت خدا تبديلى نمى‌يابى و هرگز براى سنت خدا دگرگونى نخواهى يافت. آيا در زمين نگرديده‌اند تا فرجام [كار] كسانى را كه پيش

از ايشان [زيسته] و نيرومندتر از ايشان بودند بنگرند؟ و هيچ چيز، نه در آسمان‌ها و نه در زمين، خدا را درمانده نكرده است، چرا كه او همواره داناى تواناست».

«فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ اِلاّ مِثْلَ اَيّامِ الَّذينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا اِنّى مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرينَ * ثُمَّ نُنَجّى رُسُلَنا وَالَّذينَ آمَنُوا كَذلِكَ حَقّاً عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنينَ»⁽¹⁾

«پس آيا جز مانند روزهاى كسانى را كه پيش از آنان در گذشتند، انتظار مى‌برند؟ بگو: انتظار بريد كه من [نيز] با شما از منتظرانم».

خداوند تصريح نمود به اين‌كه سنت گذشتگان تجديد مى‌شود و اختصاصى به دسته خاصى ندارد. لذا بعد از آن كه بر كفار اتمام حجت شد اگر بخواهند روى حرف خودشان پا فشارى كنند و كار را به نفع خود ختم نمايند، بيچاره خواهند گشت و مملكت آنان به مستضعفين سپرده خواهد شد.

پيغمبر اين آيات را در مكه بر مردم مى‌خواند كه خداوند يارى پيغمبران و هلاكت دشمنان را به عهده گرفته است. همين آيات، خود، معجزه قاهره و دليلى قاطع بر نبوّت پيغمبراكرم است. كسى كه به واسطه بيچارگى، سال‌ها در شعبى محصور و به كوهىپناهنده شده بود، با آن ضعف خود و توانايى دشمنان، صريحاً وعده مى‌دهد كه هلاكت نصيب دشمنان است و پيغمبران به جاى آنان خواهند نشست. و چنان هم شد كه خداوند خبرداده بود يعنى پيغمبر خود را به مكه برگردانيد. و همان دسته كه او را بيرون نمودند

بيچاره شده، كشته و يا تسليم او شدند. پيغمبر به مكه وارد شد و آنان را آزاد كرد.

«وَاسْتَفْتَحُوا وَخابَ كُلُّ جَبّارٍ عَنيدٍ»⁽²⁾

«و [پيامبران از خدا] گشايش خواستند، و [سرانجام] هر زور گوى لجوجى نوميد شد».

آيا اين آيات معجزه نيست؟ زيرا اِخبار به غيب است؛ آن هم از كسى كه مى‌گويد پيغمبر هستم و در عين حال ضعيف و ناتوان است، هزار احتمال درباره او داده مى‌شود؛

از جمله كوتاه شدن عمر، مردن و يا كشته شدن. او همين آيات را بينات و علايم صدق خود قرار داده است. آيا اين‌ها معجزه محسوب نمى‌شوند و صاحبان خرد آن را دليل صدق نمى‌دانند؟

مشركين قريش در اين نوبت هم با خداوند مكر كردند؛ نشستند و مشورت نمودند كه پيغمبر را حبس كنند يا بكشند و يا بيرون كنند. آرى! مشورت كردند و نقشه خطرناكى هم طرح نمودند.

قريش در دارالندوه

منزل «قصى بن كلاب» محل مشورت قريش بود و كارهاى مهم در آن‌جا فيصله مى‌يافت. بزرگان شرك براى خاموش كردن نور حق جمع مى‌شدند كه تبادل افكار نمايند. طبق نقل طبرى از محمّد بن اسحاق و به سند او از ابن عباس: «شيطان به صورت پيرمردى از اهل نجد درِ خانه ايستاده بود و از سران شرك اجازه مى‌خواست تا واردجلسه شود و اظهار مى‌كرد كه شايد رأى او براى آنان فايده داشته باشد. آنان به او اجازه ورود دادند.

قريش با يكديگر گفتند: كار محمّد به جايى رسيده است كه ما اطمينان نداريم و بيم آن هست كه به كمك مسلمانان بر ما بتازد، پس بايد فكر چاره‌اى نمود. بعضى از آنان گفتند: او را در محلى حبس كنيم و راه آمد و شد را بر مسلمين ببنديم و به انتظار مرگ او

بنشينيم.

پيرمرد نجدى گفت: اين صلاح نيست؛ زيرا مسلمانان مطلع مى‌شوند و مى‌آيند و او را به زور از چنگ شما بيرون مى‌آورند.

ديگرى گفت: او را از مكه بيرون مى‌كنيم تا هركجا خواست، برود. در اين صورت ما از شر او ايمن مى‌شويم و به كارهاى خود رسيدگى مى‌كنيم.

پيرمرد اين رأى را هم نپسنديد و گفت: چون از ميان شما بيرون رود با سخنان شيرين خود طايفه‌اى از عرب را شيفته و مطيع خود ساخته و آنان را به سمت شما

حركت خواهد داد و بر شما حكومت پيدا خواهد كرد.

ابوجهل گفت: من رأى ديگرى دارم و آن اين است كه از هر قبيله قريش، يك جوان انتخاب شود و تمامى آنان با شمشيرهاى خود يك مرتبه به او حمله كنند و همگى، او را بكشند؛ در اين صورت بنى هاشم نمى‌توانند با تمام قريش جنگ كنند و قاتلان را بكشند، بلكه به خون بهاى او راضى مى‌شوند. پيرمرد نجدى اين رأى را پسنديد و قريش بر اين رأى مصمم شدند».⁽¹⁾

خداوند در اين باره مى‌فرمايد:

«وَاِذْيَمْكُرُ بِكَ الَّذينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ اَوْ يَقْتُلُوكَ اَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللّهُ وَاللّهُ خَيْرُ الْماكِرينَ»⁽²⁾«و[ياد كن] هنگامى را كه كافران درباره تو نيرنگ مى‌كردند تا تو را به بند كشند و بكشند يا [از مكه] اخراج كنند، و نيرنگ مى‌زدند، و خدا تدبير مى‌كرد، و خدا بهترين تدبير كنندگان است».

البته تصميمى كه گرفتند موافق نفع و صلاح آنان بود؛ چون حبس نمودن پيغمبر به نفع قريش نمى‌شد؛ چنان‌كه او را سال‌ها در شعب محبوس كرده بودند. بيرون كردن او هم خطرناك بود؛ زيرا از كجا معلوم كه با جمعيتى مجهز و آماده به سمت قريش نمى‌آمد. چنان‌كه با مشاهده تاريخ دانسته مى‌شود كه فرار پيغمبر و هجرت او به مدينه به ضرر قريش و به نفع آن سرور تمام شد. اگرچه پيغمبر شبانه فرار كرد، ولى پس از چند سال وارد مكه شد و همه قريش را آزاد كرد. بنابر اين، يگانه امرى كه به نفع قريش تمام مى‌شد، فقط كشتن دسته جمعى بود كه بر آن تصميم گرفتند. عجب نقشه خطرناكى بود! اين است مكر كفار، ولى اين مكر در مقابل خداوند چه اثرى داشت به جز زيان قريش؟! مجلس سرّى در دارالشورى ختم شد.

فرار پيغمبر و يارى خدا

اشاره

«اِلاّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّهُ اِذْ اَخْرَجَهُ الَّذينَ كَفَرُوا ثانِىَ اثْنَيْنِ اِذْ هُما فِى‌الْغارِ اِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لاتَحْزَنْ اِنَّ اللّهَ مَعَنا فَاَنْزَلَ اللّهُ سَكينَتَهُ عَلَيْهِ وَاَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَ جَعَلَ كَلِمَةَ الَّذينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللّهِ هِىَ الْعُلْيا وَاللّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ»⁽¹⁾

«اگر او [پيامبر] را يارى نكنيد، قطعا خدا او را يارى كرد: هنگامى كه كسانى كه كفر ورزيدند، او را [از مكه] بيرون كردند، و او نفر دوم از دو تن بود، آن‌گاه كه در غار [ثَور] بودند، وقتى به همراه خود مى‌گفت: اندوه مدار كه خدا با ماست.پس خدا آرامش خود را بر او فرو فرستاد، و او را با سپاهيانى كه آنها را نمى‌ديدند تأييد كرد، و كلمه كسانى را كه كفر ورزيدند پست‌تر گردانيد، و كلمه خداست كه برتر است، و خدا شكست‌ناپذير حكيم است».

آرى! هرگاه كفار بخواهند كار را به آخر رسانند و پيغمبر را نابود سازند، خداوند پيغمبران را يارى مى‌كند. اين امر از قضاياى ابراهيم، موسى و ساير پيغمبران الهى دانسته مى‌شود.

«اِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذينَ آمَنُوا فىِ الْحَيوةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ يَقُومُ الاَْشْهادُ»⁽²⁾

«در حقيقت، ما فرستادگان خود و كسانى را كه گرويده‌اند، در زندگى دنيا و روزى كه گواهان بر پاى مى‌ايستند قطعا يارى مى‌كنيم».

«وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى ما كُذِّبُوا وَ اُوذُوا حَتّى اَتيهُمْ نَصْرُنا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللّهِ وَلَقَدْ جآءَكَ مِنْ نَبَإ الْمُرْسَلينَ»⁽³⁾

«و پيش از تو نيز پيامبرانى تكذيب شدند، ولى بر آنچه تكذيب شدند و آزار ديدند شكيبايى كردند تا يارى ما به آنان رسيد، و براى كلمات خدا هيچ تغيير دهنده‌اى نيست. و مسلّما اخبار پيامبران به تو رسيده است».

آرى! يكى از كلمات اللّه كه تغييرناپذير هم مى‌باشد، همين يارى پيغمبران به وسيله خداوند است.

«وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللّهِ هِىَ الْعُليا»⁽¹⁾

«و كلمه كسانى را كه كفر ورزيدند پست‌تر گردانيد، و كلمه خداست كه برتر است».

بارى! تصميم مشركين بر كشتن پيغمبراكرم زير پا رفت، امّا گفته خداوند درست در آمد و در بالا قرار گرفت. وقتى مشركين قريش خواستند كار را به آخر رسانند، خداوند بهوعده خود وفا نمود. جبرئيل از تصميم كفار خبر داد و پيغمبر مأمور به فرار شد و به جاى خود على علیه‌السلام را در بستر خوابانيد. مشركين به خيال آن كه پيغمبر در خانه و محصور آنان است، راحت و آرام بودند؛ ولى پيغمبر از خانه بيرون آمد و از ميان آنان عبور كرد.

«وَجَعَلْنا مِنْ بَيْنِ اَيْديهِمْ سَدّاً وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدّاً فَاَغْشَيْناهُمْ فَهُمْ لايُبْصِروُنَ»⁽²⁾

«و [ما] فرا روى آنها سدّى و پشت سرشان سدى نهاده و پرده‌اى بر [چشمان] آنان فرو گسترده‌ايم، در نتيجه نمى‌توانند ببينند».

مى‌گويند كه پيغمبر اين آيه را خواند و خاك بر سر كفار ريخت، و از جلو چشم آنان حركت كرد در حالى كه آنها او را نمى‌ديدند. خداوند پيغمبر خود را آرام نمود؛ اضطرابى در او مشاهده نمى‌شد. سپاهيان خداوند كه مشركين آنها را نمى‌ديدند، در خدمت پيغمبر بود. شايد همين كه چشم كفار از كار افتاده و يا حايل در ميان آمده بود، خود نيز يكى از آن سپاهيان خداوند بود. به هر جهت پيغمبراكرم از ميان مشركين بيرون رفت و خاك بر سر آنان شد.

راستى! خاك بر سر جمعى كه به جاى استفاده از نور، سعى در خاموش كردن آن‌داشتند؛ خاك بر سر آن دسته‌اى كه طبيب را بيرون كردند تا از مريضان مرض‌هايى را كسب كنند. ابوجهل براى قريش بماند امّا محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم، رسول رحمت و معرفت شبانه بيرون رود!؟

پيغمبر رفت. همسفر و مصاحبش، ابو بكر، در غار مى‌ترسيد. پيغمبر او را آرام مى‌نمود و مى‌فرمود كه محزون مشو، خداوند با ماست! (چنان‌كه موسى در پاسخ بنى اسرائيل كه گفتند: فرعون به ما مى‌رسد، - «اِنّا لَمُدْرَكُونَ»⁽¹⁾- فرمود: «كَلاّ اِنَّ مَعِىَ رَبّى سَيَهْدينِ⁽²⁾چنين نيست، زيرا پروردگارم با من است و به زودى مرا راهنمايى خواهد كرد».عجبا كه بنى اسرائيل با آن عصاى موسى و يد بيضايش باز هم از فرعون مى‌ترسيدند! مگر خداوند را نشناخته بودند؟ عجيب‌تر آن‌كه پس از غرق شدن فرعون و گذشتن بنى اسرائيل از دريا به موسى گفتند: براى ما خداوندى قرار ده، چنان‌كه براى بت‌پرستان خدايانى هست!؟

قوت قلب پيغمبر را تا حدى مى‌توان از همين واقعه به دست آورد. او كسى است كه شبانه از خانه فرار كرد و در غارى پنهان شد. ابوبكر ترسان بود و پيغمبر او را تسلى مى‌داد. شايد آن آرامش كه خداوند بر پيغمبر خود نازل فرموده بود، همين باشد. او آرام

بود و اضطراب نداشت؛ چنان‌كه در جنگ‌ها فرار نمى‌كرد؛ يعنى در آن موقعى كه بزرگان از سابقين مهاجرين پشت به جنگ مى‌كردند او نه تنها فرار نمى‌كرد بلكه نزديك‌تر از همه به كفار بود.

مصاحبت ابوبكر با پيغمبر و ماندن على علیه‌السلام ميان دشمنان

در اين‌كه على به دستور پيغمبر به جاى پيامبر خوابيد و ابوبكر مصاحب و همسفر آن حضرت بود، شكى نيست. اگر كسى بخواهد از اين دو عمل، صفات فاضله آن دو مرد را مقايسه كند، مى‌بيند كه على بسيار دلدار و شجاع بود و براى قربانى شدن در راه پيغمبر آماده بود. او وقتى از پيغمبر جدا گشت و در ميان دشمنان ماند، مرتكب عمل بزرگى شد؛ كفار را اغفال نمود تا صيد آنان از دام گريخته و به مأمنى برسد. كفار هم به خيال آن‌كه پيغمبر خوابيده است، چون او را مى‌ديدند، شبانه به خانه نريختند. در نقل

نداريم و در تاريخ هم نيامده است كه على براى انجام آن عمل، مكرَه و بى‌ميل بوده باشد، بلكه بنابر نقلى وقتى پيغمبر از او مى‌پرسد تو در انجام اين امر چگونه هستى؟ آن حضرت پاسخ مى‌دهد كه آيا شما سالم مى‌مانيد؟ پس وقتى آن حضرت از سلامتپيغمبر آگاه مى‌شود، سجده شكر به جا مى‌آورد.

ابوبكر همسفر پيغمبر بود؛ از كفار جدا گشت و با پيغمبرى كه خداوند وعده داده است او را يارى كند مصاحب گشت امّا با وجود اين دو امر، آرامش نداشت. پيغمبر او را متوجه عالم ديگرى كرد و فرمود: خداوند با ماست.

نمى‌توان گفت كه مسافرت ابو بكر با پيغمبر براى حفظ نمودن او است. كسى كه خود را باخته است چگونه مى‌تواند از آن حضرت نگهدارى كند؟! ما نمى‌گوييم كه در هيچ غزوه‌اى از ابوبكر سراغ نداريم كه كسى را از كفار كشته باشد، بلكه مى‌گوييم از همين آيه شريفه كه در خصوص واقعه است آرامش پيغمبر و اضطراب مصاحب او دانسته مى‌شود؛ حتى از قصه سراقة بن مالك كه در آن موقع در مقام تعقيب و گرفتن پيغمبر بود نيز اين مطلب معلوم مى‌شود.

ابوبكر مى‌گويد: «چون مشركين در صدد پيدا كردن ما برآمدند، هيچ‌كس از آنان به ما نرسيد، مگر سراقة بن مالك. او در حالى كه سوار بر اسب بود، رسيد. پس گفتم: يا رسول‌اللّه! به ما رسيدند. فرمود: غمگين مباش كه خدا با ماست! چون ميان ما و او بيش

از يك (يا سه) نيزه فاصله نماند، پيغمبر فرمود: خداوندا! به هر نحو كه مى‌خواهى جلو شرّ او را بگير! پس اسب وى تا شكم در زمين فرورفت. سراقه گفت: اى محمّد! دانستم كه اين كار تو است. از خدا بخواه تا مرا نجات بدهد، سوگند به خدا كارى مى‌كنم كه كسى به سراغ تو نيايد! پيغمبر دعا فرمود و سراقه برگشت».⁽¹⁾

از اين حديث كه در صحيحين موجود است، آرامش و اطمينان پيغمبر را مى‌توان فهميد. قاعدتاً كسى كه فرار مى‌كند، بر مى‌گردد و مكرر به پشت سر خود نگاه مى‌كند، ولى پيغمبر نگاه نمى‌كرد.

در حديث ديگرى كه سيوطى از بخارى و او از همين سراقه نقل نموده، آمده استكه: پيغمبر به من توجهى نمى‌كرد، ولى ابوبكر زياد بر مى‌گشت و نگاه مى‌كرد.⁽¹⁾

آرى! اين از آثار همان آرامش است كه بر پيغمبرنازل شده بود كه به ابوبكر دلدارى مى‌داد. اين دلدارى غير از آن تسليتى است كه در غار بوده و در قرآن آمده است. پيغمبر با اين كه مى‌داند سراقه به دنبال او است، امّا اضطراب ندارد. وقتى فاصله آنها چندمتر بيش‌تر نمى‌شود، با آرامش از خداوند مى‌خواهد كه به هر نحو ممكن شرّ سراقه را برگرداند. او دعا كرد و سراقه گرفتار شد. سراقه هم دانست كه منشأ آن گرفتارى كه در آن دچار شده از طرف پيغمبر است. بنابر اين، با او عهد بست كه اگر خلاص شود، برگردد و مشركين را هم برگرداند. سراقه برگشت و به وعده‌اش وفا نمود و به قريش گفت: محمد در اين راه نيست. بايد به سراغ راه‌هاى ديگر برويم.

اگر ابوبكر توانايى دفاع داشت از عهده يك نفر مثل سراقه بر مى‌آمد و اين قدر اضطراب به خود راه نمى‌داد، امّا ابوبكر خود را بهتر مى‌شناخت كه در مقام نيامد تا او را از پاى درآورد.

بنابر اين، از كثرت توجه و التفات او به اين سو و آن سو و گفتن «يا رسول‌اللّه به ما رسيدند» و پاسخ پيغمبر كه «غمگين مباش خدا با ماست»، مطلب دانسته مى‌شود. پس همراهى ابوبكر براى حفاظت پيغمبر و دفاع از آن سرور نبود.

قريش و على علیه‌السلام

دشمنان خدا خانه پيغمبر را محاصره كرده بودند. او شبانه بيرون آمد و رفت. كسى به قريش گفت: محمد رفت و خاك بر سر همگى ريخت. و آنها خاك را بر سر خود ديدند، ولى سخن او را باور نكردند؛ چون مى‌ديدند كه محمد خوابيده است، امّا او على بود كه به جاى پيغمبر خوابيده و قريش را در اشتباه انداخته بود. قريش قبل از طلوع صبح به خانه نريختند؛ يا به خاطر ممانعت ابولهب و يا براى آن‌كه زنى از خانه فرياد برنياورد. ابولهب

زشتى اين عمل را تذكر داد و همه با هم گفتند كه اين كار زشتى است و عرب ما را دشنام خواهند داد. شايد هم در اثر اختلاف‌نظر، آن عمل به تأخير افتاد و يا به جهت همه اين امور. هرچه بود، شب ماندند و صبح كه شد با شمشير كشيده به خانه ريختند. على از جا برخاست و به سمت آنان حمله نمود. او را شناختند و پرسيدند: صاحب تو كجاست؟ گفت: نمى‌دانم.

آنچه در بالا ذكر شد بنابر نقلى بود كه در سيره نبويه آمده است⁽¹⁾، امّا بنابر نقل ديگرى كه طبرى در تاريخ آورده است، على را بيرون آوردند و زدند و او را ساعتى در مسجدالحرام حبس نمودند. آن‌گاه او را آزاد كردند.⁽²⁾

طبق نقل ديگرى كه صاحب طبقات آورده است: «صبح، على از جا برخاست. مشركين او را شناختند و درباره پيغمبر پرسيدند كه گفت: خبر ندارم».⁽³⁾

در سيره آمده است كه: «به على كارى نداشتند و قول پيغمبر كه فرموده بود به تو از كفار هيچ مكروهى نمى‌رسد، راست در آمد».⁽⁴⁾

شيخ طبرسى مى‌گويد: «صبح، قريش هجوم آوردند. على از جا برخاست و به سمت آنان رفت و گفت: شما را چه شده است؟ گفتند: عموزاده تو كجاست؟ گفت: مگر او را به من سپرده بوديد؟ او را بيرون كرديد، او هم از ميان شما بيرون رفت. پس قريش به سمت على هجوم آوردند و او را زدند و ابولهب جلوگيرى كرد».⁽⁵⁾

اين نقل‌هاى مختلف وجه جمعى ندارد. چنين به نظر مى‌رسد كه قضيه خوابيدن على به جاى پيامبر اكرم و همراهى ابوبكر به دست هواخواهان هر يك كه افتاد، مطابقميل خود از آن قضيه كم يا زياد كرده‌اند. من اين قضيه را با ديد منصفانه قضاوت مى‌كنم:

اين‌كه در سيره آمده: پيغمبر به على گفت كه به تو مكروهى نمى‌رسد، گمان مى‌كنم از اضافات كسانى است كه خواسته‌اند از مقام على بكاهند. اگر على از خود جَزع و فَزع

نشان مى‌داد، مناسب بود تا پيغمبر او را نيز تسليت بدهد؛ چنان‌كه به ابوبكر گفت كه غمگين مباش، خداوند با ماست. ولى در هيچ نقلى نيست كه على ترسيده و يا از اين عمل، اظهار كراهت نموده باشد. به علاوه على در شعر خود كه در سيره نبويه نقل شده است، مى‌گويد: خودم را براى كشته شدن و اسارت، آماده نموده بودم.⁽¹⁾

نكته ديگر آن‌كه در همان سيره نبويه است: «على اول كسى بود كه خود را در راه رضاى خدا فروخت».⁽²⁾

«وَمِنَ النّاسِ مَنْ يَشْرى نَفْسَهُ ابْتِغآءَ مَرْضاتِ اللّهِ»⁽³⁾

«و از ميان مردم كسى است كه جان خود را براى طلب خشنودى خدا مى‌فروشد».

پس اگر على به سلامتى و نرسيدن مكروه اطمينان داشت، فروختن چه معنايى داشت. بنابر اين، مى‌توان گفت كه على با طيب نفس به اين امر بسيار خطرناك اقدام نمود و جان خود را فداى جان پيغمبر كرد.

اما آن‌كه كدام يك از اين چند نقل درست است، مقتضاى اعتبار اين است كه مشركين تا صبح بيدار و منتظر بودند و از كار خود دست كشيده و دنبال پيغمبر را گرفته بودند و از باب حفظ اتحاد تا صبح صبر كردند. پس اول صبح بايد هجوم برده و بر يكديگر سبقت گرفته باشند. درست در آن وقت است كه بايد على علیه‌السلام از جا برخيزد، نه اين‌كه ابتدا على از جاى خود برخيزد؛ زيرا على مى‌خواست تا هر وقت كه ممكن بود مشركين را سرگردان نمايد و از تعقيب نمودن پيغمبر دورشان سازد. يعنى همان امرى كهبه جهت آن مأمور شده بود تا بدان وسيله قريش اغفال شوند. پس نقل صاحب طبقات و نقل صاحب سيره نبويه با مقتضاى اعتبار درست نمى‌آيد.

على علیه‌السلام تا آن‌جا كه مى‌توانست كفار را سرگرم مى‌كرد تا ديرتر به سراغ پيغمبر بروند. روى اين حساب، عجله كفار در حمله به رسول‌خدا و ريختن خون آن حضرت، از

عجله على علیه‌السلام به برخاستن از جاى خود بيش‌تر بود.

طبرى به گونه‌اى ديگر نقل مى‌كند و مى‌نويسد: «كفار، صبح، پيش از طلوع خورشيد به خانه ريختند. على از جا برخاست. آنها او را شناختند و گفتند: صاحب تو كجاست؟ گفت: مگر من نگهبان او بودم. بيرونش كرديد او هم رفت. پس حمله كردند و على را بعد از ضرب و شتم بيرون بردند. او ساعتى محبوس بود و بعد آزاد شد».⁽¹⁾

به نظر مى‌رسد كه قول طبرى از نقل ديگرى كه مى‌گويد «مشركين به على كار نداشته و او را رها كردند» به صواب نزديك‌تر است؛ چون على عامل اصلى فرار پيغمبر بود. مشركين وقتى على را در خواب مى‌ديدند، خيال مى‌كردند او محمد است كه خوابيده.

يقيناً قريش بى‌جهت دورخانه را نگرفته و شب تا به صبح عمر خود را بيهوده صرف نكرده بودند. آنها اگر مى‌دانستند كه پيغمبر رفته است، شبانه دنبال او را مى‌گرفتند و آرام نمى‌نشستند. پس بعيد است كه قريش چون فهميدند كه فريب خورده‌اند و محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم از دستشان فرار كرده است، على علیه‌السلام را رها كرده باشند، بلكه و او را زده و حبس كردند، ولى در اثر حمايت ابولهب يا يكى ديگر از بزرگان قريش و فروكش كردن خشم قريش، على علیه‌السلام را رها كرده و آزادش نمودند. پس اين نقل طبرى اعتبار دارد و نقل عبيداللّه بن ابى رافع را تأييد مى‌كند كه گفته است على علیه‌السلام اين اشعار را سروده است:وقيت بنفسي خير من وط‌ء الحصى

و من طاف بالبيت العتيق وبالحجر

محمّد لما خاف ان يمكروا به

فوقّاه ربّي ذو الجلال من المكرو بتُ اُراعيهم متى ينشرونني

و قد وطّنت نفسى على القتل والاَسر

و بات رسول‌اللّه فى الغار امنا

هناك و فى حفظ الاله و فى ستر⁽²⁾

اين اشعار را با تفاوت مختصرى در تقديم و تأخير و نقلى كه مضرّ به معنى نباشد، سيداحمد زينى دحلان از على علیه‌السلام نقل نموده است و در همين اشعار است: «و قد وطّنت نفسى على‌القتل والاَسر».⁽¹⁾

آرى! چنين موقعى حتماً مى‌بايست على نفس خود را براى كشته شدن و اسير گرديدن آماده كرده باشد.

عجب دارم از مورخينى كه در اين مواقع از احساسات خود جلوگيرى نمى‌كنند و صفحات تاريخ را ننگين و سياه مى‌نمايند! مورخ واقعى مى‌بايست از نوشتن حق خوددارى نكند و براى ايجاد اشتباه، قول باطلى را جايگزين حق نسازد. عمده اختلافات و تناقضات را مى‌توان به همين حب و بغض مستند دانست. با فاصله درازى كه با آن وقايع داريم از خداوند متعال مسئلت مى‌نماييم كه در تشخيص حقّ از باطل توفيق نصيبمان كند، بى‌آن‌كه به ميل و هوس خود قضاوت كنيم.

«وَاِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْكانَ ذا قُرْبى»⁽²⁾

«و هنگامى كه سخن مى‌گوييد عدالت را رعايت نماييد؛ حتى اگر در مورد نزديكان [شما] بوده باشد!»«وَاَقْسِطُوا اِنَّ اللّه يُحِبُّ الْمُقْسِطينَ»⁽³⁾

«و عدالت پيشه كنيد كه خداوند عدالت پيشگان را دوست مى‌دارد!»

پيغمبر در غار

مسلّم است كه مشركين قريش در جست‌وجوى پيغمبر حركت كرده و تا نزديكى غار رفتند. خداوند، پيغمبر خود را يارى نمود و مشركين در غار نرفتند؛ چون عنكبوت، پس از داخل شدن پيغمبر و بر در غار تار تنيد و كبوتر هم لانه‌اى ساخته و تخم گذارد. از

اين رو كفار يقين كردند كه آن حضرت وارد غار نشده است. بعضى از آنها جلوى غار نشسته و بول كردند. كسى كه در غار بود، آنان را مى‌ديد؛ در حالى كه آنها او را نمى‌ديدند.

در اين قضيه از لحاظ دوستى و دشمنى، نقل‌ها شده و راه قضاوت بسيار تيره و تاريك گشته است و من در چند مقام به اختلاف روايات اشاره مى‌كنيم.

از كجا ابوبكر مصاحبت نمود

اول - پيغمبر از كجا با ابوبكر هم‌صحبت شده است؟ طبرى از قول عايشه نقل مى‌كند: «پيغمبر موقع ظهر بر خلاف عادت به منزل ابوبكر آمد و به او خبر داد كه مأمور به هجرت شده است. او تقاضاى همراهى و مصاحبت نمود و موقع حركت، پيغمبر با او از خانه ابوبكر بيرون آمد و به سمت غار رفتند».⁽¹⁾

صاحب طبقات نقل مى‌كند: «پيغمبر به منزل ابوبكر رفت و تا شب در آن‌جا بود و شبانه با هم به سمت غار ثور رفتند».⁽²⁾

اگر خبر صاحب طبقات باخبر طبرى جمع شود، مستفاد از هر دو اين مى‌شود كه:«پيغمبر ظهر به منزل ابوبكر آمد و تا شب ماند و شبانه با هم به سمت غار رفتند». اين مطلب با آنچه كه مسلّم، شبانه دور خانه را گرفته بودند و پيغمبر على علیه‌السلام را خوابانيد و از خانه بيرون آمد، ناسازگار است؛ زيرا مشركين، دور خانه پيغمبر را گرفته بودند، نه خانه ابوبكر را. آن حضرت نيز از خانه خود بيرون آمد و رفت و خاك بر سر آنان ريخت، نه از خانه ابوبكر.

همين صاحب طبقات مى‌گويد: «و پيغمبر على را امر كرد كه آن شب در جاى او بخوابد. پس على خوابيد و بُردِ حضرمى را كه پيغمبر روى آن مى‌خوابيد بر روى خود كشيد. آن دسته از قريش كه براى كشتن پيامبر جمع شده بودند از شكاف در نگاه مى‌كردند و در كمين او بودند و با هم مشورت مى‌كردند كه بر آن‌كه خوابيده است، حمله

كنند. پس پيغمبر از خانه خارج شد، در حالى كه كمين كنندگان بر درِ خانه نشسته بودند. آن‌گاه او مشتى از بطحا برداشت و برسرشان مى‌پاشيد و مى‌خواند: «يس * وَالْقُرْآنِ‌الْحَكيمِ»⁽¹⁾و در حالى كه «وسَواءٌ عَلَيْهِمْ ءَاَنْذَرْتَهُمْ اَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لايُؤْمِنُونَ»⁽²⁾را مى‌خواند از آنها دور شد».⁽³⁾

طبرى نيز نقل مى‌كند: «زمانى كه مشركين دور خانه پيغمبر را گرفته بودند از خانه بيرون آمد، مشتى از خاك را برداشت و بر سر مشركين مى‌ريخت و آياتى را قرائت مى‌كرد و آن‌جا كه مى‌خواست، رفت.

پس يك نفر آمد به قريش گفت: منتظر چه هستيد؟ محمد رفت و خاك بر سر شماها ريخت. آنان خاك را ديدند. وقتى على را ديدند كه بُرد پيغمبر را بر سر خود كشيده است، گفتند: به خدا سوگند اين محمد است. او خوابيده است و برد خود را بر سر كشيده است. آنها به همين حال تا صبح ماندند».⁽⁴⁾اين عبارت نيز صريح است كه پيغمبر تنها از خانه خود بيرون آمد؛ نه از خانه ابوبكر و با ابوبكر. آنان كه علاقه زيادى به ابوبكر داشتند، خوب بود مى‌ساختند كه پيغمبر شبانه از منزل خود بيرون آمد و به سراغ ابوبكر رفت؛ نه اين‌كه بگويند در روز آن‌جا رفت و تا شب ماند و با هم بيرون رفتند. آيا به نظر شما مى‌توان بين دو نقل را چنين جمع كرد؟ پيغمبر شبانه از خانه خود به غار رفت و روز بيرون آمد و به منزل ابوبكر رفت و شبانه با هم به غار رفتند كسى كه در غار مخفى مى‌شود، چگونه در روز روشن به مكه مى‌آيد و به خانه ابوبكر مى‌رود؛ آن هم هنگامى كه قريش در صدد پيدا كردن او بودند؟!

پوشيده نماند كه دو روايت ديگر هم هست كه بين آن دو و بين رفتن پيغمبر به خانه ابوبكر جمع نمى‌شود. در سيره حلبيه از فصول المهمه نقل مى‌كند كه: «پيغمبر به على فرمود: اگر ابوبكر آمد او را به سمت چاه اُم ميمون روانه كن. ابوبكر آمد. على او را

فرستاد. در راه به هم رسيدند و داخل غار شدند».⁽¹⁾

طبرى هم در تاريخ خود از ابن عباس نقل نموده كه: «پيغمبر به على فرمود: اگر پسر ابوقحافه نزد تو آمد به او بگو كه من به سمت كوه ثور مى‌روم. او بايد به من برسد. و گفت كه براى من غذا بفرست و براى مدينه دليل (راهنما) اجير كن و شتر نيز براى من بخر».⁽²⁾

پس معلوم مى‌شود كه پيغمبر در منزل ابوبكر نبود و ابوبكر از اول با آن حضرت همراه نبوده است.

طبرى پس از يك صفحه مى‌گويد: «و بعضى مى‌گويند ابوبكر آمد از على سؤال كرد، هم به او گفت: پيغمبر به سمت غار ثور رفته است، اگر مى‌خواهى خود را به او برسان. پس ابوبكر با عجله بيرون آمد. پيغمبر در تاريكى خيال مى‌كرد كه مشركين درتعقيب او هستند، سريع‌تر قدم برداشت؛ به طورى كه انگشت پاى آن سرور شكافت و از آن خون زيادى آمد. ابوبكر ترسيد كه پيغمبر به زحمت بيفتد با صداى بلند سخن گفت. پيغمبر او را شناخت و ايستاد تا ابوبكر آمد و در حالى كه خون از پاى پيغمبر مى‌آمد، با هم رفتند تا صبح به غار رسيدند».⁽³⁾

من يقين دارم كه قريش دور خانه پيغمبر را گرفته بودند و آن حضرت هم شبانه از خانه خود بيرون آمد و به سمت غار رفت. بعيد نيست كه ابوبكر از پشت سر به وسيله رموزى كه از على علیه‌السلام كسب كرده بود، همان شب به پيغمبر ملحق شده باشد و يا تصادفاً در بين راه به شَرف همراهى نايل آمده باشد و يا بر حسب قرار قبلى، جاى معينى را براى به هم رسيدن قرار داده بودند و از آن‌جا با هم رفتند. در هر صورت؛ رفتن به منزل ابوبكر در روز روشن و از آن‌جا با هم بيرون آمدن و رفتن به غار از احاديث جعلى است كه براى بالا بردن مقام ابوبكر ساخته شده است.

طعام پيغمبر در غار

دوم) طعام پيغمبر در غار از كجا مى‌رسيد؟ طبرى - چنانچه نقل شد - از ابن عباس نقل نموده كه پيغمبر به على علیه‌السلام گفت: «براى من غذا بفرست». در مقابل اين نقل، نقل ديگرى در تاريخ طبرى است كه شايد از كلام عايشه باشد: «اسما، دختر ابوبكر، شب به شب طعام هر دو را به غار مى‌برد».⁽¹⁾

نقل دوم بعيد به نظر مى‌آيد؛ زيرا مى‌گويند كه پيغمبر شتر ابوبكر را به عنوان مجانى قبول نكرد تا آن‌كه از او خريد. پس چگونه غذاى او را قبول مى‌كند؟

ديگر آن‌كه همين اسما به نقل طبرى از محمدبن اسحق مى‌گويد: «چون پيغمبر و ابوبكر بيرون رفتند، ابوجهل با جمعى از قريش به منزل ما آمدند و از من پرسيدند:پدرت كجاست؟ گفتم: نمى‌دانم. ابوجهل سيلى محكمى به گوش من زد؛ طورى كه گوشواره‌ام به گوشه‌اى پرتاب شد. قريش رفتند. ما سه شب خبر نداشتيم كه پيغمبر كجا رفته است تا آن‌كه جنّ از سمت پايين مكه آمد و به سمت بالا مى‌رفت و اشعارى را با غناى عرب مى‌خواند. مردم دنبال او مى‌رفتند آواز را مى‌شنيدند امّا خواننده را نمى‌ديدند. اسما مى‌گويد: چون آواز را شنيديم، دانستيم پيغمبر به سمت مدينه رفته است».⁽²⁾

حال سؤال اين‌جاست كه اگر اسما همه شب غذا مى‌برد و برادرش اخبار قريش را به غار مى‌برد، چگونه از گفته يك نفر جنّى فهميد كه پيغمبر كجا رفته است و چگونه مى‌گويد كه نمى‌دانستيم پيغمبر كجاست؟ بنابراين، مناسب است قدرى تأمل كرد كه براى چه اين‌گونه اخبار ساخته و نوشته شده است؟ آيا صحيح است كه منافقين در اين صدد بر آمدند تا هر فضيلتى كه مخصوص به على علیه‌السلام است را كتمان كنند و يا در مقابل او به نام ديگرى آن فضيلت را ثبت كنند؟ و آيا مى‌توان همين فضيلت را هم از آن فضايل دانست؟

شترى كه پيغمبر خريد

سوم) ابن عباس بنابر نقل طبرى مى‌گويد كه «پيغمبر به على علیه‌السلام گفت: براى من شتر بخر».

مسعودى مى‌گويد: «در كتاب اوسط نقل نموديم كه چگونه پيغمبر از مكه به غار رفت و على براى او شتر اجاره نمود و ماجراى خوابيدن على در جاى پيامبر را هم بيان كرديم».⁽¹⁾

معارض اين مطلب، دو نقل ديگرى است: يكى آن كه طبرى مى‌گويد: در موقعحركت پيغمبر از غار به مدينه، ابوبكر دو شتر داشت و بهترين شتر را نزديك پيغمبر آورد كه سوار شود و گفت: سوار شو، پدر و مادرم فداى تو باد. پيغمبر فرمود: سوار شترى كه مال من نباشد، نمى‌شوم. ابوبكر گفت: پدر و مادرم فدايت! مال تو باشد. فرمود: به آن مقدار كه خريدى از تو مى‌خرم. پس خريد و سوار شد. و ابوبكر عامر بن فهيره را دنبال خود سوار نمود».⁽²⁾

اين نقل صريح است در خريدن شتر موقع حركت به غار.

صاحب طبقات نقل نموده است كه: «پيغمبر به منزل ابوبكر آمد و به او خبر داد كه خداوند اذن در هجرت فرموده است. ابوبكر خواست كه صاحب سفر باشد. آن حضرت قبول فرمود. ابوبكر گفت: پدر و مادرم به فدايت، يكى از اين دو شتر را قبول كن. فرمود: به پول قبول دارم. ابوبكر هر دو را به هشتصد درهم خريده بود. پس حضرت قصوى را گرفت».⁽³⁾

اين حديث صريح است در معامله قبل از رفتن به غار. و همين نقل را طبرى نيز آورده است.⁽⁴⁾

در مقابل تمامى اين روايات مختلف، روايت ديگرى است كه در سيره نبويه از ابن عساكر نقل كرده است كه پيغمبر خدا فرمود: «ابوبكر بيش‌تر از تمامى مردم بر من

منّت دارد؛ دختر به من داد و با نفس خود با من مواسات نمود. و مال ابوبكر از تمام مال مسلمانان ديگر بهتر است؛ بلال را آزاد كرد و مرا تا مدينه سوار كرد.⁽¹⁾

من گمان مى‌كنم جناب ابوبكر نيز از روايت اخير بيزار است و اين حديث با عقل و نقل ناسازگار است. زيرا اگر كسى جان خود را فداى پيغمبر كند بر پيغمبر منّت ندارد، بلكه خداوند بر او منّت گذارده كه چنين توفيقى به او مرحمت فرموده است. خداوند درجواب آنها مى‌فرمايد:

«يَمُنُّونَ عَلَيْكَ اَنْ اَسْلَمُوا قُلْ لاتَمُنُّوا عَليَّ اِسْلامَكُمْ بَلِ اللّه يَمُنُّ عَلَيْكُمْ اَنْ هَداكُمْ لِلاْيمانِ اِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ»⁽²⁾

«آنها بر تو منّت مى‌نهند كه اسلام آورده‌اند. بگو: اسلام آوردن خود را بر من منّت نگذاريد، بلكه خداوند بر شما منّت مى‌نهد كه شما را به سوى ايمان هدايت كرده است؛ اگر [در ادعاى ايمان] راستگو هستيد».

از اين گذشته، تاريخ نشان نداده است كه ابوبكر جان خود را فداى پيغمبر كرده باشد. او كسى است كه در جنگ‌ها، آن موقع كه كار سخت مى‌شد، فرار مى‌كرد؛ فرار او در جنگ‌هاى اُحد، حنين و خيبر بهترين شاهد است. در جنگ بدر و احزاب از خود اثرى باقى نگذاشت. تاريخ نشان نداده است كه او فتحى نموده يا جنگى كرده باشد و يا حدّاقل از پيغمبرخدا دفاعى نموده باشد.

آرى! كسى در موقع هجرت پيامبر مواسات و فداكارى نموده است كه در جاى پيغمبر خوابيد تا رسول‌خدا بتواند فرار كند، نه كسى كه هم‌سفر او بود؛ آن هم مصاحبى كه دفع شر نكرد و حتى سراقه را به تنهايى نيز نتوانست از پاى درآورد.

اما زن دادن به پيغمبر، اختصاصى به ابوبكر نداشت؛ عمر نيز به آن حضرت زن داده بود. به علاوه، پيغمبر منت داشت بر آن زنى كه او را به همسرى قبول مى‌كرد، نه اين‌كه كسانى كه به پيغمبر زن مى‌دادند بر وى منت داشتند. كدام زن از زنان پيغمبر بر وى

شرافت داشت كه بر آن حضرت منت داشته باشد؟! خديجه، ام‌المؤمنين، با همه ثروت فوق‌العاده‌اش و حريص بودن قريش بر ازدواج با او و اعراض او از آنان، خود، خواستگار پيغمبر شد و تمامى ثروت خود را در راه اسلام و تقويت پيغمبر صرف نمود. همين امر از مراتب عقل خديجه حكايت مى‌كند. آيا صحيح است بگوييم كه ابوبكر بر پيغمبر منت داشت، چون به او زن داد؟ چه نقصى در پيغمبر سراغ داشتند كه موجب فضيلت عايشه بر پيغمبر باشد تا به اين وسيله ابوبكر بر آن حضرت منت داشته باشد؟ چرا نادان‌هايى كه مى‌خواهند ابوبكر را بزرگ كنند از مقام با عظمت پيغمبر كم مى‌كنند؟

اما اين‌كه بهترين اموال مسلمانان مالِ ابوبكر است، چون بلال را آزاد كرد و پيغمبر با شتر او به مدينه آمد نيز نادرست است. آيا مى‌توان باور كرد كه تمام اموال خديجه عليهاالسلام كه براى حفظ پيغمبر در ايام سختى و محنت، مانند شعب ابى طالب و مواقع جنگ و سختى خرج مى‌شد برابر با آن شتر و آن مالى كه به مصرف آزادى بلال رسيد، نبود؟ به علاوه روايات ديگر اقتضا مى‌كند كه على علیه‌السلام شتر را آورد، در حالى كه به امر پيغمبر آن را خريده و يا اجاره نموده بود. در پاره‌اى از نقل‌ها است كه شترها را از ابوبكر خريد. و مطابق برخى نقل‌هاى ديگر پيش از غار يا بعد از غار و پيش از حركت به مدينه خريده بود.

ملاحظه شود كه پيغمبر چه اندازه دورنگر و مآل انديش بوده است؛ حاضر نشد تا قبل از مالك شدن شتر بر آن سوار شود. لذا بنابر آن نقل‌ها از ابوبكر خريد، آن‌گاه سوار شد. با وجود اين همه احتياط، ببينيد چه اندازه دروغ و افترا ساخته شد؟ پس اين روايات بالقطع و اليقين از مجعولات است.

امّا قضاوت بين آن دو دسته از نقل كه شتر را على علیه‌السلام آورد يا پيامبر از ابوبكر خريد، بسيار مشكل است، ولى قدرِ مسلّم است كه راه جمع ندارد و يكى از اين دو دسته از مجعولات هواخواهان يكى از آن دو نفر است؛ على علیه‌السلام و ابوبكر. البته مى‌توان گفت كه در آن اعصار على علیه‌السلام هواخواهانى نداشت، بلكه دشمنانى داشت كه فضايل او را كتمان مى‌كردند و ديگران را وادار مى‌كردند تا در مقابل فضايل او مانند آن فضايل را براى ديگران بسازند.

اجاره كردن دليل (راهنما)

چهارم) در سيره حلبيه از فصول المهمه نقل شده است كه على علیه‌السلام دليل و راهنما رااجير نمود. و پس از دو صفحه مى‌گويد: «پيغمبر و ابوبكر دليل را براى راه اجاره كردند».⁽¹⁾

در طبقات نيز آمده است: «و ابوبكر دليل راه - عبداللّه بن اريقط - را اجير كرد».⁽²⁾

منشأ اين اختلافات دانسته شد، ولى مقتضاى عادت اين است كه لوازم سفر به عهده پيامبر باشد و ديگران مهمان او باشند؛ به خصوص اگر ديگرى به تبعيت از او سفر كند. پس اگر ابوبكر به جهت پيغمبر مسافرت كرده و تابع او بوده، مى‌بايست كه لوازم سفر به عهده پيغمبر باشد، نه ابوبكر. مى‌توان گفت كه اين از وظايف بزرگ است و اين امر در اعصار و امصار از سيره مستمره است.

فرو رفتن اسب سراقه در زمين

پنجم) در طبقات آمده است: «چون اسب سراقه به زمين فرو رفت، به پيغمبر و ابوبكر گفت كه هر دو دعا كنيد تا اسب من آزاد شود و من هم قول مى‌دهم كه با شما كارى نداشته باشم. پس هر دو دعا كردند».

و به نقل ديگرى در طبقات مى‌گويد: «سراقه گفت: اى محمد! دعا كن تا خداوند اسب مرا آزاد كند. من هم بر مى‌گردم و هر كس در پى تو مى‌آيد او را برمى‌گردانم. پس پيغمبر دعا كرد و اسب او آزاد شد. سراقه برگشت و مردم را نيز برگردانيد».⁽³⁾

و به نقل صحيحين: «سراقه گفت: اى محمد! دانستم كه اين كارِ تو است، از خدا بخواه مرا نجات دهد؛ سوگند به خدا، كارى مى‌كنم كه كسى به سراغ تو نيايد».⁽⁴⁾

يقينا نقل صحيحين كه مؤيد به نقل ديگر صاحب طبقات است بر آن نقل ديگرى كه

مخصوص به خود صاحب طبقات است، مقدم است.

دقت شود كه چرا چنين نقلى در ميان آمده است؟ قطعاً خود ابوبكر معترف به اثر دعاى پيغمبر بود و مى‌دانست كه طرف خطاب، پيغمبراكرم است.

ميزان سن پيامبر

ششم) طبقات از انس نقل نموده كه: «ابوبكر در بين راه مكه و مدينه رديف پيغمبر و پشت سر آن حضرت سوار مى‌شد. مردم او را مى‌شناختند و پيغمبر را نمى‌شناختند به اين دليل كه او به سمت شام رفت و آمد داشت، پس مردم مى‌گفتند: اى ابوبكر! اين جوان كيست كه جلوتر است؟ مى‌گفت: او راهنماى من است».⁽¹⁾

همچنين در نقل ديگر از انس است كه: «پيغمبر به مدينه آمد، در حالى كه ابوبكر پشت سر او بود. ابوبكر پيرمردى شناسا بود و پيغمبر جوانى بود ناشناس. آنها از ابوبكر مى‌پرسيدند: اين مرد كه جلو تو است، كيست؟ مى‌گفت: او راهنماى من است».⁽²⁾

و از ابو وهب مولاى ابوهريره نقل مى‌كند: «پيغمبر پشت سر ابوبكر سوار بود؛ هركس به ابوبكر مى‌رسيد، مى‌گفت: تو كيستى؟ مى‌گفت: كار دارم و در طلب چيزى هستم. مى‌پرسيدند: پشت سر تو كيست؟ مى‌گفت: راهنماى من است».⁽³⁾

بايد در اين احاديث دقت شود؛ از طرفى پيغمبر از خود شتر داشت كه يا اجاره كرده و يا خريده بود. پس براى چه ابوبكر سوار شتر پيغمبر شود؛ آن هم در تمام راه بين مكه و مدينه؟ و از طرف ديگر، يك جا انس مى‌گويد كه ابوبكر در بين مكه و مدينه پشت سر پيغمبر بود و از طرفى مولاى ابوهريره مى‌گويد كه پيغمبر پشت سر ابوبكر بود. در جايى مى‌گويد كه ابوبكر پير و پيغمبر جوان بود، در حالى كه سن ابوبكر از پيغمبر كم‌تر بود.مسعودى مى‌گويد: «ابوبكر بعد از پيغمبر عمر كرد تا آن اندازه كه عمر او با عمر پيغمبر

برابر شد».⁽¹⁾به اتفاق روايات، ابن قتيبه مى‌نويسد: «مورخين بالاتفاق معتقدند كه سن ابوبكر شصت و سه سال بود. پس [موقع هجرت] سن پيغمبر بيش از ابوبكر بود». آن گاه روايت گذشته انس را نقل مى‌كند و مى‌گويد: «اين حديث دلالت دارد كه عمرِ ابوبكر بيش‌تر از پيغمبر بود».⁽²⁾

معروف در نزد اخبار، همان است كه اول نقل كرديم. اين روايات يا براى تجليل از ابوبكر ساخته شده است و يا براى پايين آوردن مقام پيغمبر. آيا ميان احاديثى كه يكديگر را نقض مى‌كنند و در يك كتاب يا بيش‌تر جمع شده‌اند، نبايد قضاوت كرد و مجعول را از صحيح جدا نمود؟

در اين‌جا نقل كلامى از احمد بن زينى دحلان، صاحب سيره نبويه، مناسب است كه مى‌گويد: «چون هر دو به غار رسيدند، ابوبكر به پيغمبر گفت: توقف كنيد تا غار را رسيدگى كنم و قبل از پيغمبر وارد غار شد و جست‌وجو كرد تا مبادا در آن جا چيزى از گزنده‌ها باشد و پيغمبر را آزار كند. و روايت مى‌شود كه گفت: قسم به آن كس كه تو را به رسالت فرستاده است، جلوتر از من داخل غار نمى‌شوى تا اگر چيزى باشد، اذيت او به من برسد. سپس داخل غار شد و هرجا كه سوراخ بود از پيراهن خود را قطعه‌اى پاره مى‌كرد و در آن سوراخ مى‌گذاشت تا آن‌كه پيراهن او تمام شد و سوراخى باقى ماند. ابوبكر پاشنه‌هاى خود را بر در آن سوراخ گذاشت تا مبادا جانورى بيرون آيد و به پيغمبر آزارى رساند. چون معروف بود آن غار مسكن گزندگان است. پس از آن‌كه غار پاكيزه شد، پيغمبر داخل شد و سر را در دامن ابوبكر گذاشت و خوابيد. جانورى كه در همان سوراخ باقى مانده بود پاى ابوبكر را گزيد. او حركت ننمود تا مبادا پيغمبر بيدار شود.در روايتى است كه: پس مارها و افعى‌ها مشغول گزيدن ابوبكر شدند و اشگ‌هايش سرازير شد. پيغمبر از قطرات اشك ابوبكر از خواب بيدار شد و فرمود: تو را چه مى‌شود؟ گفت: گزيده شدم. پس به وسيله آب دهانش او را مداوا كرد.

در روايت ديگرى است: چون پيغمبر صبح كردند، اثر ورم را ديدند و سبب آن را پرسيدند. گفت: گزيده شدم و نخواستم شما را از خواب بيدار كنم. پس آن حضرت دست بر او ماليد و ورم رفت».⁽¹⁾

در اين‌كه ابوبكر به پيغمبر علاقمند بود ترديد نداريم، ولى روايت مذكور را نمى‌توانيم باور كنيم. اگر آن غار مسكن مارها و افعى‌ها بود و آن سوراخ‌ها راه‌هاى گزندگان به خانه‌هايشان بود، چگونه ابوبكر به وسيله پاره‌هاى پيراهنش آن سوراخ‌ها را

مى‌گرفت؟ آيا مار و افعى نمى‌توانستند آن پارچه‌ها را كنار بزنند؟ آيا مى‌توان باور كرد كه مارها و افعى‌ها ابو بكر را بگزند و او تا صبح تحمل كند؟ آيا گزيدن يك مار، آن هم مار صحرايى، در آن جاهاى گرم و خشك، كافى نبود تا او را مشرف به هلاك كند؛ چه رسد به افعى‌ها و مارها؟ و شايد بعضى از روات ديدند چون نمى‌توان باور كرد كه او تا صبح تحمل كرده باشد، به نحو ديگرى خبر را پرداختند و گفتند كه از اشك چشمان وى پيغمبر بيدار شد. نمى‌توان باور كرد كه در مقابل گزيدن مارها شخص، هر اندازه هم كه مقتدر و شجاع باشد، هيچ حركتى به خود ندهد و فقط اشك بريزد.

غرض از ساختن و پرداختن اين روايات چيزى نيست جز اين كه گفته شود ابوبكر جان خود را فداى پيغمبر كرد و در مقابل ليه‌المبيت على علیه‌السلام، ايشان نيز در غار فداكارى نمود. قطعا اين روايات ضعيف است و به همين دليل در كتب صحاح نيامده است. وجود اختلاف در بيان، شاهدى بسيار قوى بر نادرستى اين اخبار است؛ بلكه مى‌گوييم كه اگر ابوبكر به اين اندازه مواسات و فداكارى داشت، چرا در جنگ‌ها چنين نمى‌كرد؟ چرا دراحد و حنين و خيبر كه مسلمانان فرار مى‌كردند از خود اثرى باقى نگذاشت؟

آيا مردم پيغمبر را نشناختند؟

هفتم) طبرى نقل نمود: «چون پيغمبر به قبا (محلى نزديك مدينه) رسيد يك يهودى فرياد كرد و بشارت رسيدن آن حضرت را داد. پس عده‌اى از مردم براى زيارت

پيغمبر آمدند. آن حضرت زير سايه درخت خرمايى نشسته بود، مردم پيغمبر را نديدند. به اين علت كه ابوبكر، هم سال پيغمبر بود، آنها ابوبكر را از پيغمبر تميز نمى‌دادند و پيغمبر را نمى‌شناختند تا آن‌كه سايه رفت. پس ابوبكر بلند شد و از لباس خودش سايه ايجاد كرد، آن وقت پيغمبر را شناختند».⁽¹⁾

در سيره نبويه از اين اندازه تجاوز كرده و آمده است: «چون پيغمبر نشست، ابوبكر براى من ايستاد (شايد مقصود تعارف كردن به واردين است). ابوبكر پير بود و پيرى او آشكار شده بود؛ گرچه سن پيغمبر بيش‌تر بود. كسانى كه پيغمبر را نديده بودند به ابو بكر

تحيّت مى‌گفتند و به او احترام مى‌گذاردند و خيال مى‌كردند كه او پيغمبر خداست تا آن‌كه تابش خورشيد به پيغمبر رسيد، ابوبكر به وسيله رداى خود سايه‌اى براى او درست كرد. پس كسانى كه بعد آمدند، پيغمبر را شناختند».⁽²⁾

ملاحظه شود كه در يك جا مى‌گويند مردم ابوبكر را مى‌شناختند؛ چون سفير شام مى‌نمود، ولى پيغمبر را نمى‌شناختند. در اين‌جا مى‌گويند كه هر دو را نمى‌شناختند. از طرف ديگر در نقل طبرى است كه: «چون با يكديگر هم سال بودند، مردم نمى‌دانستند كدام يك پيغمبر است».⁽³⁾

و در نقل سيره نبويه است كه ابوبكر پيرمرد بود و در تفسير آن مى‌گويد: يعنى پيرىاو آشكار بود. اگر چه سن پيغمبر بيش‌تر بود ولى مردم خيال مى‌كردند ابوبكر پيغمبر است و به او تحيّت مى‌گفتند.

قطعاً ابوبكر، خود، از اين نقل‌ها بيزار است؛ زيرا گذشته از آن‌كه عمر ابوبكر تقريبا دو سال و نيم كم‌تر از پيغمبر بود، ابوبكر تابع بود و افتخار مصاحبت داشت. چطور مى‌شود «سيد» و «خادم» از هم جدا نشوند و مردم نشناسند؛ چه رسد به آن‌كه بنابر نقل سيره نبويه خادم را مخدوم شناسند؟ نمى‌دانيم آن كسانى كه اين احاديث را ساختند چه

فكرى كردند؟ آن دسته از مسلمين كه مى‌آمدند و به ابوبكر تحيت مى‌گفتند، به خيال آن‌كه پيغمبر است، آيا نمى‌گفتند السلام عليك يا رسول اللّه يا محمّد بن عبد اللّه و نظاير اين تحيات؟ پس چگونه ابوبكر جواب مى‌گفت و پيغمبر پاسخ نمى‌داد؟ مردم كه به انتظار ابوبكر نبودند و به استقبال او نيامده بودند. آيا اين جمعيت كه مى‌آمدند هيچ نمى‌گفتند و مثل ديوار، خاموش بودند و فقط به قيافه ابوبكر نگاه مى‌كردند؟

مى‌توان گفت كه اين گونه احاديث فقط براى تعظيم مقام ابوبكر ساخته نشده، بلكه منافقين براى توهين به مقام شامخ پيغمبر ساخته‌اند.

على علیه‌السلام و هجرت

هشتم) در تاريخ طبرى است كه: «پيغمبر به على امر نمود در مكه بماند و امانت‌هايى كه مردم به او سپرده‌اند را رد كند. چون هر كس در مكه چيز گران قيمتى داشت نزد پيغمبر به امانت مى‌گذاشت؛ زيرا او به راستگويى و امانت دارى مشهور بود. و سه صفحه بعد مى‌نويسد: و على بن ابى طالب سه شبانه روز در مكه ماند تا آن‌كه تمامى امانات مردم را به صاحبانش رد كرد. آن‌گاه خود را به پيغمبر رسانيد و با آن حضرت در نزد كلثوم بن هدم هم‌منزل شد».⁽¹⁾در سيره نبويه است كه: «چون پيغمبر عازم مدينه شد، امر نمود كه على بماند تا امانت‌ها را رد كند. پس على ماند و در ابطح فرياد مى‌كرد كه هر كس هر امانتى نزد پيغمبر دارد، بيايد و بگيرد. وقتى كار وى تمام شد نامه پيغمبر رسيد كه حركت كن و بيا. پس شترانى خريد و حركت نمود و با خود، فواطم (فاطمه بنت رسول اللّه، فاطمه بنت اسد، فاطمه بنت زبير بن عبدالمطلب)، ام ايمن و پسر ام ايمن و جماعتى از ضعفا و بيچارگان از مؤمنين را آورد و مثل پيغمبر بر كلثوم بن هدم وارد شد. على شب‌ها راه مى‌رفت و روز مخفى مى‌گشت تا آن‌كه دو پاى او شكافته شد. هنگامى كه رسيد پيغمبر او را در آغوش گرفت و به خاطر آسيبى كه به پاهاى او رسيده بود، گريه كرد. آن حضرت با دو دست

خود آب دهان مباركش را بر دو پاى او كشيد كه على ديگر درد پا نداشت».⁽¹⁾

قريب به اين مضمون را عمار ياسر و ابو رافع نيز نقل كرده‌اند، ولى صاحب طبقات نقل كرده است كه: «پيغمبر خدا از منزل ابو ايوب، در مدينه، زيد بن حارثه و ابورافع را به مكه فرستاد و دو شتر و پانصد درهم پول به آن دو داد تا آن‌كه فاطمه و ام كلثوم، دو دختر پيغمبر خدا را بياورند كه سوده دختر زمعه و زوجه پيغمبر، ام ايمن زوجه زيدبن حارثه با پسرش اسامه نيز با آنان بودند».⁽²⁾حال ملاحظه كنيد بين اين‌كه على علیه‌السلام پس از سه روز فواطم را با ام ايمن همراه خود بياورد و پيش از ورود به مدينه در قُبا به پيغمبر برسد، و اين‌كه پيغمبر پس از رفتن از قبا و نزول بر ابو ايوب، زيد بن حارثه و ابو رافع را به مكه بفرستد تا فاطمه و ام كلثوم را با ام ايمن بياورد، چگونه مى‌توان جمع كرد؟ آيا نمى‌توان گفت كه منظور، فقط كم كردن از مقام على علیه‌السلام است و بس؟ و آيا نبايد در اين روايت تجديد نظر نمود؟!

قتال در دين

پس از ورود به مدينه، اجازه قتال داده شد. جنگ و كشته شدن از سخت‌ترين فرايض و تكاليف است و به وسيله جهاد، مؤمن راستين از منافقى كه به دروغ اظهار شهادتين مى‌كند، تشخيص داده مى‌شود.

آيات وارده در جهاد و تحريك مسلمانان، خود معجزاتى است كه نمى‌توان نظير آنها را آورد. نمى‌توان تحريك به جهاد كرد، مگر آن‌كه از قرآن اقتباس نمود؛ ولو مضامين آن را.

ملاحظه شود كه خداوند در اين آيات شريفه به چه اندازه دعوت و ترغيب به جهاد و مذمت از ترس و كناره‌گيرى فرموده است:

«فَلْيُقاتِلْ فى سَبيلِ اللّه الَّذينَ يَشْرُونَ الْحَيوةَ الدُّنْيا بِاْلاخِرَةِ وَمَنْ يُقاتِلْ فى سَبيلِ اللّه

فَيُقْتَلْ اَوْيَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتيهِ اَجْراً عَظيماً * وَمالَكُمْ لاتُقاتِلوُنَ فى سَبيلِ اللّه وَ الْمُسْتَضْعَفينَ مِنَ‌الرِّجالِ وَالنِّساء وَالْوِلْدانِ الَّذينَ يَقُولُونَ رَبَّنا اَخْرِجنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظّالِمِ اَهْلُها وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيّاً وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصيراً * اَلَّذينَ امَنُوا يُقاتِلُونَ فى سَبيل اللّه وَالَّذينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فى سَبيلِ الطّاغُوتِ فَقاتِلُوا اَوْلياءَ الشَّيْطانِ اِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعيفاً * اَلَمْ تَرَ اِلىَ‌الَّذينَ قيلَ لَهُمْ كُفُّوا اَيْدِيَكُمْ وَ اَقيمُوا الصَّلوةَ وَاتُوا الزَّكوةَ فَلَمّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ اِذا فَريقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النّاسَ كَخَشْيَةِ اللّهِ اَوْ اَشَدَّ خَشْيَةً وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَاالْقِتالَ لَوْلا اَخَّرْتَنا اِلى اَجَلٍ قَريبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَليلٌ وَاْلاخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَلاتُظْلَمُونَ فَتيلاً * اَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فى بُرُوجٍ مَشَيَّدَةٍ وَ . . .»⁽¹⁾

«كسانى كه زندگى دنيا را به آخرت فروخته‌اند، بايد در راه خدا پيكار كنند! و آن كس كه در راه خدا پيكار كند و كشته شود يا پيروز گردد، پاداش بزرگى به اوخواهيم داد. چرا در راه خدا [و در راه] مردمان و زنان و كودكانى كه [به دست ستمگران] تضعيف شده‌اند، پيكار نمى‌كنيد؟! همان افراد [ستمديده‌اى] كه مى‌گويند پروردگارا! ما را از اين شهر [مكه] كه اهلش ستمگرند، بيرون ببر و از طرف خود براى ما سرپرستى قرار ده و از جانب خود، يار و ياورى تعيين فرما! كسانى كه ايمان دارند در راه خدا پيكار مى‌كنند و آنها كه كافرند در راه طاغوت [بت و افراد طغيانگر]؛ پس شما با ياران شيطان پيكار كنيد! [و از آنها نهراسيد؛] زيرا نقشه شيطان [همانند قدرتش] ضعيف است. آيا نديدى كسانى را كه [در مكه] به آنها گفته شد [فعلاً] دست از جهاد برداريد و نماز را بر پا كنيد و زكات بپردازيد [اما آنها از اين دستور ناراحت بودند] ولى هنگامى كه [در مدينه] فرمان جهاد به آنها داده شد، جمعى از آنان، از مردم مى‌ترسيدند؛ همان گونه كه از خدا مى‌ترسيدند، بلكه بيشتر! و گفتند: پروردگارا! جهاد را بر ما مقرر داشتى؟! چرا اين فرمان را تا زمان نزديكى تأخير نينداختى؟! به آنها بگو: سرمايه زندگى دنيا ناچيز

است و سراى آخرت براى كسى كه پرهيز كار باشد، بهتر است و به اندازه رشته شكافِ هسته خرمايى به شما ستم نخواهد شد! هر جا باشيد، مرگ شما را در مى‌يابد؛ هر چند در برج‌هاى محكم باشيد و . . .»

كسانى كه به مال و تجارت رغبت دارند به جهاد در راه خدا و فروش دنيا به آخرت دعوت مى‌شوند و در صورت غلبه و يا كشته شدن، به اجر عظيم خواهند رسيد. كسانى كه صاحب حميّت و عصبيّت هستند، احساسات آنان تحريك مى‌شود؛ چه شد كه در راه خدا و نجات بيچارگان، از مردان و زنان و فرزندان (كه به دعا متوسل مى‌شوند و از خداوند مى‌خواهند تا از شرّ ظالمان نجات يابند) جهاد نمى‌كنند و بيچارگان را خلاص نمى‌نمايند؟ كسانى كه مآل‌بين و دور انديش هستند به جهاد در راه خدا دعوت مى‌شوند. دشمنان خدا ضعيف و بيچاره مى‌شوند و كسانى كه از جنگ، ترس دارند، ملامتمى‌شوند كه براى چه حب حيات دارند.

اولاً، دنيا نسبت به آخرت و پاداش عظيمى كه نصيب جنگ جويان است چه ارزشى دارد؟

ثانياً، دنيا به كسى وفا نمى‌كند و انسان در هر كجا باشد مرگ او را مى‌ربايد.

واقعاً قدرى دقت شود چه معانى لطيف در اين الفاظ بليغ گنجيده شده است. در اين آيات ملاحظه شود كه خداوند مى‌فرمايد:

«اَلاتُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا اَيْمانَهُمْ وَهَمُّوا بِاِخْراجِ الرَّسُول وَهُمْ بَدَءُوكُمْ اَوَّلَ مَرَّةٍ اَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللّهُ اَحَقُ اَنْ تَخْشَوْهُ اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ قاتِلوُهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللّهُ بِاَيْديكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنينَ * وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلوُبِهِمْ وَ يَتُوبُ اللّهُ عَلى مَنْ يَشآءُ وَاللّهُ عَليمٌ حَكيمٌ * اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تُتْرَكُوا وَلَمّا يَعْلَمِ اللّهُ الَّذينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دوُنِ اللّهِ وَلارَسُولِهِ وَ لا الْمُؤْمِنينَ وَليجَةً وَ اللّهُ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ»⁽¹⁾

«آيا با گروهى كه پيمان‌هاى خود را شكسته و تصميم به اخراج پيامبر گرفتند،

پيكار نمى‌كنيد؟! در حالى كه آنها نخستين بار [پيكار با شما را] آغاز كردند. آيا از آنها مى‌ترسيد؟! با اين كه خداوند سزاوارتر است كه از او بترسيد. اگر مؤمن هستيد با آنها پيكار كنيد كه خداوند آنان را به دست شما مجازات مى‌كرده و رسوايشان مى‌سازد و سينه گروهى از مؤمنان را شفا مى‌بخشد [و بر قلب آنها مرحم مى‌نهد] و خشم دل‌هاى آنان را از ميان مى‌برد. و خدا توبه هر كس را كه بخواهد [و شايسته بداند] مى‌پذيرد و خداوند دانا و حكيم است. آيا گمان كرديد كه [به حال خود] رها مى‌شويد، در حالى كه هنوز كسانى كه از شما جهاد كردند و غير از خدا و رسولش و مؤمنان را محرم اسرار خويش انتخاب ننمودند [از ديگران] مشخصنشده‌اند؟! [بايد آزمون شويد و صفوف از هم جدا گردد] و خداوند به آنچه عمل مى‌كنيد آگاه است».

عرب زير بار سيادت قريش رفته بود؛ مخصوصاً پس از واقعه فيل و ابابيل و كشته شدن اصحاب ابرهه. عرب از كوچك و بزرگ اين معنى را قبول داشتند و از كوچكى بر اين امر بزرگ شده بودند، و اين امر از عقايد راسخ آنها گشته بود.

حال، محمّد بن عبداللّه شبانه از آنان فرار مى‌نمايد و سادات عرب را براى جنگ با قريش تحريك مى‌كند. مسلمانان، پيش از اسلام، به خاطر خود هم نمى‌آوردند كه بتوانند با قريش بجنگند و به سمت خانه خداوند قشون ببرند. پيغمبر اكرم مأمور است تا افكار و

عقايد آنان را تغيير دهد. خداوند از يك طرف ضعف و بيچارگى مسلمانان و تجمع آنان را به وسيله پيغمبر خود به يادشان مى‌آورد: «وَاذْكُرُوا اِذْ اَنْتُمْ قَليلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِى‌الاَْرْضِ تَخافُونَ اَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النّاسُ فَاواكُمْ وَ اَيَّدَكُمْ بَنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ⁽¹⁾و به خاطر بياوريد هنگامى را كه شما در روى زمين، گروهى كوچك و اندك و زبون بوديد؛ آن چنان كه مى‌ترسيديد مردم شما را بربايند، ولى او شما را پناه داده و با يارى خود تقويت كرد و از روزهاى پاكيزه بهره‌مند ساخت تا شايد شكر نعمتش را به جا آوريد!»

و از طرفى ديگر در آيات متقدمه از سوره برائت مى‌فرمايد: «آيا نمى‌جنگيد با كسانى

كه نقض عهد خود نموده و خواستند پيغمبر را بيرون كنند و جنگ را آنان شروع كردند؟» خداوند به وسيله اين سه امر مردم را بر قريش مى‌شوراند و تحريك احساسات مى‌فرمايد. آن‌گاه مسلمانان را به خاطر ترسيدن از قريش سرزنش مى‌كند و مى‌فرمايد: «آيا از آنان مى‌ترسيد؟ سزاوارتر است كه از خدا بترسيد؛ اگر راست مى‌گوييد و به او ايمان داريد».

آن گاه خداوند پس از توبيخ، آنها را تهييج مى‌كند و به جنگ با كفار وادار مى‌سازد؛ بابشارت به غالبيت مسلمانان و مغلوبيت كفار و شفاى صدور مؤمنين و تحريك حس انتقام جويى و بالأخره تفاوت ميان مؤمن و منافق را در اين امر مهم مى‌داند كسانى كه به راستى ايمان به خدا و پيغمبر دارند و با دشمنان خداوند ارتباط ندارند، بايستى عملاً از خود نشان دهند و ايمان خود را به وسيله جنگ با دشمنان خدا ثابت كنند و از منافقين جدا شده، بكشند و كشته شوند:

«وَقاتِلوُا فى سَبيلِ اللّه الَّذينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَلاتَعْتَدُوا اِنَّ اللّهِ لايُحِبُّ الْمُعْتَدينَ * وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ اَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ اَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ اَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلاتُقاتِلُوهُمْ عِنْدَالْمَسْجِدِالْحَرامِ حَتّى يُقاتِلُوكُمْ فيهِ فَاِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرينَ * فَاِنِ انْتَهَوْا فَاِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ * وَقاتِلوُهُمْ حَتّى لاتَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدّينُ لِلّهِ فَاِنِ انْتَهَوْا فَلاعُدْوانَ اِلاّ عَلىَ الظّالِمينَ»⁽¹⁾

«و در راه خدا با كسانى كه با شما مى‌جنگند، نبرد كنيد و از حدّ تجاوز ننماييد كه خداوند تعدى كنندگان را دوست نمى‌دارد. و آنها را [بت پرستانى كه از هيچ گونه جنايتى اِبا ندارند] هر كجا يافتيد به قتل برسانيد و از آن جا كه شما را بيرون ساختند [مكه ]آنها را بيرون كنيد. و فتنه [بت پرستى] از كشتار هم بدتر است. و با آنها در نزد مسجد الحرام [در منطقه حرم] جنگ نكنيد؛ مگر اين كه در آن جا با شما بجنگند! پس اگر [در آن‌جا] با شما پيكار كردند آنها را به قتل برسانيد! چنين است جزاى كافران. و اگر خوددارى كردند، خداوند آمرزنده و مهربان است. و با

آنها پيكار كنيد تا فتنه [و بت پرستى و سلب آزادى از مردم] باقى نماند و دين، مخصوص خدا گردد! پس اگر [از روش نادرست خود] دست برداشتند، [مزاحم آنها نشويد. زيرا] تعدى جز بر ستمكاران روا نيست».

همان طور كه ملاحظه مى‌شود اين آيات در مقام جنگ با قريش، از عظمت وموقعيت دشمنان در قلوب مسلمانان مى‌كاهد؛ آنان با شما مى‌جنگند. پس شما در راه خداوند دفاع كنيد و با آنها كه قصد شما را دارند، بجنگيد! شما را بيرون كردند، پس، از آن‌جا بيرونشان كنيد. و اگر احترام مسجد را نگاه نداشتند و در آن‌جا با شما جنگ كردند، شما نيز بجنگيد تا دين خداوند غالب گردد و اديان باطل از ميان برداشته شود.

«اُذِنَ لِلَّذينَ يُقاتَلُونَ بِاَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَاِنَّ اللّه عَلى نَصْرِهِمْ لَقَديرٌ. اَلَّذينَ اُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ اِلاّ اَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللّهِ النّاسَ بَعضَهُم بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِيَعٌ وصَلَواتٌ و مَساجِدُ يُذْكَرُ فيهَا اسْمُ اللّهِ كثيرا وَلَيَنْصُرَنَّ اللّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ اِنَّ اللّهَ لَقَوِىٌّ عَزيزٌ * اَلَّذينَ اِنْ مَكَّنّاهُمْ فِى‌اْلاَرْضِ اَقامُوا الصَّلوةَ وَاتَوُا الزَّكوةَ وَاَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلّهِ عاقِبَةُ اْلاُمُورِ»⁽¹⁾

«به كسانى كه جنگ بر آنان تحميل گرديده اجازه جهاد داده شده است. چرا كه مورد ستم قرار گرفته‌اند. و خدا بر يارى آنها تواناست. همانان كه از خانه و شهر خود به ناحق رانده شدند، جز اين كه مى‌گفتند: پروردگار ما خداى يكتاست. و اگر خداوند بعضى از مردم را به وسيله بعضى ديگر دفع نكند، ديرها و صومعه‌ها و معابد يهود و نصارا و مساجدى كه نام خدا در آن بسيار برده مى‌شود، ويران مى‌گردد! و خداوند كسانى را كه او را يارى كنند [واز آيينش دفاع نمايند] يارى مى‌كند. خداوند قوى و شكست‌ناپذير است. همان كسانى كه هرگاه در زمين به آنها قدرت بخشيديم نماز را بر پا مى‌دارند و زكات مى‌دهند و امر به معروف و نهى از منكر مى‌كنند و پايان همه كارها از آن خداست».

خداوند براى دفع ظلم، اذن جهاد داده است. مشركين، مسلمانان را به جرم

خداپرستى از خانه‌هاى خود بيرون كردند. خداوند كسانى را كه دين را يارى مى‌نمايند و در مقام بسط و توسعه عدل و به پا داشتن نماز و دادن زكات هستند، يارى مى‌كند.

پس شروع جنگ از طرف قريش بود و خداوند از باب دفع ظلم به آواره شدگان اجازه داد كه در راه خدا و احقاق حق و ابطال باطل بجنگند؛ و خداوند ياور آنان است. با آن وعده خدا و اين مظلوميت، جنگ با قريش شروع شد و در اين باب به پيغمبراكرم تكليف بسيار مشكلى شد:

«فَقاتِلْ فى سَبيلِ اللّه لاتُكَلَّفُ اِلاّ نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنينَ عَسَى اللّهُ اَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذينَ كَفَرُوا وَاللّهُ اَشَدُّ بَأْساً وَاَشَدُّ تَنْكيلاً»⁽¹⁾

«در راه خدا پيكار كن، تنها مسؤول وظيفه خود هستى! و مؤمنان را (بر اين كار) تشويق كن! اميد است خداوند از قدرت كافران جلوگيرى كند (حتى اگر تنها خودت به ميدان بروى!) و خداوند قدرتش بيش‌تر و مجازاتش دردناك‌تر است».

خداوند پيغمبر خود را به جنگ در راه خدا تكليف نموده ولو آن‌كه هيچ ياورى نداشته باشد و جز به خود به كسى نظرى نداشته باشد. با اين تكليف، پيغمبر نمى‌تواند از جهاد با دشمنان خدا خوددارى كند و نبايد مانند برخى از مسلمانان، راه فرار را در پيش بگيرد. بنابر اين، پيغمبر در مواقع جنگ، نزديك‌ترين مردم به كفار بود! و شجاع‌ترين مسلمانان كسى بود كه خود را به پيغمبر نزديك مى‌نمود. خداوند ياد آورى مى‌كند كسانى كه از ترس آزار و شكنجه كفار فرار مى‌كنند، بدانند كه عقوبت آنها سخت‌تر خواهد بود. روى اين حساب راه فرار بسته مى‌شود.

اشاره شد كه سخت‌ترين جنگ‌هاى مسلمانان جنگ با قريش بود؛ چون گذشته از زيادى عدد و توانايى و شوكت آنان، رياست و سيادت قريش نيز در اذهان جاى گرفته بود و عرب هيچ‌گاه خود را در مقام مبارزه با قريش در نمى‌آورد و هميشه آنان را به ديده

احترام و به عنوان سكان بيت اللّه الحرام مى‌نگريست. و هيچ‌گاه قصه اصحاب فيل و ابرهه از خاطرها محو نمى‌شد. امّا از آن‌جايى كه اولين دشمنان پيغمبر، قريش بودند كه

آنان را از مكه بيرون كردند و حتى به اين نيز اكتفا نكرده و باب جنگ را شروع كردند، اين بود كه آيات جهاد، در مقام تقويت مسلمانان، به تدريج نازل گشت و آنان را به مبارزه با قريش، حتى در ماه حرام و مسجد الحرام وادار نمود:

«يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فيهِ قُلْ قِتالٌ فيه كَبيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبيلِ اللّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَاِخْراجُ اَهْلِهِ مِنْهُ اَكْبَرُ عِنْدَاللّهِ وَالْفِتْنَةُ اَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلايَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتّى يَرُدوُّكُمْ عَنْ دينِكُمْ اِنِ اسْتَطاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَاُولئِكَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِى‌الدُّنيا وَاْلاخِرَةِ وَاُولئِكَ اَصْحابُ النّارِ همْ فيها خالِدوُنَ»⁽¹⁾

«از تو درباره جنگ كردن در ماه حرام سؤال مى‌كنند. بگو: جنگ در آن [گناهى] بزرگ است. جلوگيرى از راه خدا [و جلوگيرى از گرايش مردم به آيين حق] و كفر ورزيدن نسبت به او و هتك احترام مسجد الحرام و اخراج ساكنان آن، نزد خداوند مهم‌تر از آن است؛ و ايجاد فتنه [و محيط نامساعد كه مردم را به كفر تشويق مى‌كند و از ايمان باز مى‌دارد] حتى از قتال بالاتر است. و مشركان پيوسته با شما مى‌جنگند تا اگر بتوانند شما را از آيينتان برگردانند، ولى كسى كه از آيينش برگردد و در حال كفر بميرد، تمام اعمال نيك [گذشته] او در دنيا و آخرت بر باد مى‌رود و آنان اهل دوزخند و هميشه در آن خواهند بود».

«اَلشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِالْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَااعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللّهَ وَاعْلَمُوا اَنَّ اللّهَ مَعَ‌الْمُتَّقينَ»⁽²⁾

«ماه حرام در برابر ماه حرام! [اگر دشمنان احترام آن را شكستند و در آن با شما جنگيدند، شما نيز حق داريد مقابله به مثل كنيد] و تمام حرام‌ها [قابل] قصاصاست. و [به طور كلى] هر كس به شما تجاوز كرد، همانند آن بر او تعدّى كنيد و از خدا بپرهيزيد [و زياده روى نكنيد]! و بدانيد خدا با پرهيز كاران است».

راه صلح با مشركين بسته شد. آيه تصريح مى‌كند كه مشركان از جنگ دست بر نمى‌دارند تا مسمانان را بى‌دين كرده و اعمال آنان را باطل نمايند و آنان را در جهنم بيفكنند. پس چاره‌اى جز جنگ با آنان نيست. آنان كه مى‌گويند چرا در ماه حرام قتال شد و حال آن‌كه گناه بزرگى دارد، بدانند كه جلوگيرى از راه خدا و كفر به خداوند و هتك حرمت مسجدالحرام و بيرون كردن اهل حرم از مسكن خود در نزد خداوند گناهش بيش‌تر است.

مسلمانان دو ماه قبل از جنگ بدر با مال التجاره قريش روبرو شده و در روز آخر جمادى، اموال ايشان را غارت كرده و عمر بن حضرمى را كشتند. عده‌اى از مسلمانان گفتند كه اين درگيرى اول ماه حرام (رجب) بود، نه روز آخر جمادى. مشركين هم ملامتشان نمودند. حتى از پيغمبر سؤال توبيخ و اعتراض كردند كه چرا در ماه حرام جنگ شد. در جواب مشركين و شبهه مسلمانان اين آيه شريفه نازل گشت: «كسانى كه گناهان بزرگ‌تر مرتكب مى‌شوند، از قبيل كفر به خدا و جلوگيرى از سبيل‌اللّه و اخراج اهل حرم از حرم، بدانند كه گناه آنان بزرگ‌تر است و عيوب خويشتن را فراموش نكنند».

كوتاه سخن اين كه پيغمبر به تدريج از عظمت قريش مى‌كاست و دشمنان خدا را تحقير مى‌نمود و مسلمانان را براى مجاهده و مبارزه آماده مى‌كرد؛ و اين كار بسيار بزرگى بود كه پيغمبراكرم در آن موفق شد.

آرى! مظلوميت و مطروديّت مسلمانان و كفر قريش و دست بر نداشتن آنان از مسلمين، موجبات تهييج احساسات مسلمانان را فراهم كرد. آيات شريفه قرآن و طرز تبليغ پيغمبر، كار خود را كرد و آن جمع متفرقِ ذليل را به قدرى قوى و توانا نمود تا آن‌كه سرانجام فتح و پيروزى نصيب مسلمانان گشت.

غزوه بدر

اشاره

• تفسير حادثه و ذكر آيات شريفه

• كمك خداوند و پايان يافتن جنگ و نزاع عُتبه و ابوجهل

• قضيه عريش در بدر

• مشورت پيغمبر با اصحاب و اختلاف‌نظر درباره جنگ و نقد بعضى از مورخين

• مسلمانان شركت كننده در جنگ و رسيدن كمك غيبى

• تأثير جنگ بدر در قريش و ضعفا و مسلمين

• حرمت جمع مال پيش از ختم قتال

• مشورت پيغمبر درباره اسيران

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم پس از ورود به مدينه با يهوديان شهر و اطراف مدينه قرار داد متاركه جنگ منعقد نمود و با اعراب و عشاير اطراف نيز صلح كرد. بدين وسيله عدد مسلمين رو به زيادى رفت. كاروان قريش براى تجارت به شام ناگزير به عبور از محدوده مدينه بود و اين درحالى بود كه آنها با پيغمبر در حال جنگ بودند؛ به جز در ماه‌هاى حرام كه امن عمومى بود و هيچ كس به ديگرى كار نداشت، اگر چه قاتل پدر باشد.

واقعه قتل پسر حضرمى و غارت مال‌التجاره قريش از طرف جمعى از مسلمانان در «آخر جمادى» يا «اول ماه رجب» اتفاق افتاد و در «ماه رمضان» واقعه بدر پيش آمد. بدر، اسم محلى است كه در ميان مكه و مدينه قرار دارد. به قريش خبر رسيد كه مال التجاره عمده آنان كه تمامى قريش در آن شركت داشتند در خطر غارت مسلمانان است. مشركان براى نجات اموال خود حركت كردند و در بين راه خبر مجدد رسيد كه مال التجاره به سلامت وارد مكه شده است. ابوسفيان كه با مال التجاره قريش بيرون رفته و كاروان را سالم به مكه رسانده بود، كسى را نزد قريش فرستاد كه به مكه برگردند، امّا ابوجهل امتناع كرد و گفت: «بايد تا بدر جلو برويم، مسلمانان را بترسانيم و سه روز بمانيم آن‌گاه از اطعام طعام و كشته شدن شتران و آشاميدن مسكرات و ساز و آواز كنيزان، عيد كنيم».

كفار و مسلمين در بدر با يكديگر برخورد كردند. در هفدهم ماه مبارك از سال دوم هجرت، اين جنگ با كمك خداوند و يارى وى به نفع مسلمانان تمام شد. اين اولين جنگ مهمى بود كه مسلمانان با كفار قريش كردند. مشركان با قوت و اقتدار و مسلمانان به ظاهر در ذلت و بيچارگى بودند. عدد قريش در حدود هزار نفر و مسلمان سيصد

و چند نفر بودند. صد اسب در قشون كفار بود و دو اسب در ميان تمام مسلمانان، يكى از آنِ مقداد و ديگرى از آنِ مرثد بن ابى مرثد. در ميان مسلمانان فقط هفتاد شتر بود امّا كفار روزى نه يا ده شتر مى‌كشتند. از همين دو سه جمله، مى‌توان اندازه عزت و ثروت و كثرت كفار را در مقابل آن جمع پراكنده مسلمانان به دست آورد.

تفسير حادثه و ذكر آيات شريفه

«وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّهُ بِبَدْرٍ وَاَنْتُمْ اَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ * اِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنينَ اَلَنْ يَكْفِيَكُمْ اَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلثَةِ آلافٍ مِنَ‌الْمَلائِكَةِ مُنْزَلينَ * بَلى اِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ‌الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمينَ * وَما جَعَلَهُ اللّهُ اِلاّ بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ اِلاّ مِنْ عِنْدِ اللّه‌ِ الْعَزيزِالْحَكيمِ»⁽¹⁾

«خداوند شما را در بدر يارى كرد (و بر دشمنان خطرناك پيروز ساخت) در حالى كه شما (نسبت به آنها) ناتوان بوديد. پس، از خدا بپرهيزيد (و در برابر دشمن، مخالفتِ فرمانِ پيامبر نكنيد) تا شكر نعمت او را بجا آوريد! در آن هنگام كه تو به مؤمنان مى‌گفتى: آيا كافى نيست كه پروردگارتان شما را به سه هزار (3000) نفر از فرشتگان كه (از آسمان) فرود مى‌آيند، يارى كند؟! آرى! (امروز هم) اگر استقامت و تقوا پيشه كنيد و دشمن به همين زودى به سراغ شما بيايد، خداوند شما را به پنج هزار (5000) نفر از فرشتگان كه نشانه‌هايى با خود دارند، مدد خواهد داد! ولى اين‌ها را خداوند فقط براى بشارت و اطمينان خاطر شما قرار داده است؛ وگرنه پيروزى، تنها از جانب خداوند تواناى حكيم است!»

«وَاِذْيَعِدُكُمُ اللّهُ اِحْدَى الطّائِفَتَيْنِ اِنَّهالَكُمْ وَتَوَدُّونَ اَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُريدُ اللّهُ اَنْ يُحِقَّ بِكَلِماتِهِ وَيَقْطَعَ دابِرَالْكافِرينَ * لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْباطِلَ وَلَوْ كَرِهَ‌الُْمجْرِمُونَ * اِذْتَسْتَغيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنّى مُمِدُّكُمْ بِاَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ

مُرْدِفينَ. وَما جَعَلَهُ اللّهُ اِلاّ بُشْرى وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ وَمَاالنَّصْرُ اِلاّ مِنْ عِنْدِاللّهِ اِنَّ اللّهَ عَزيزٌ حَكيمٌ»⁽¹⁾

«و (به ياد آوريد) هنگامى را كه خداوند به شما وعده داد كه يكى از دو گروه (كاروان تجارى قريش، يا لشكر مسلح آنها) نصيب شما خواهد بود؛ و شما دوست مى‌داشتيد كه كاروان (غير مسلح) براى شما باشد (و بر آن پيروز شويد) ولى خداوند حق را با كلمات خود تقويت كند و ريشه كافران را قطع نمايد؛ (از اين رو شما را بر خلاف ميلتان با لشكر قريش درگير ساخت و آن پيروزى بزرگ نصيبتان شد) تا حق را تثبيت كنيد و باطل را از ميان برداريد؛ هر چند مجرمان كراهت داشته باشند. (به خاطر بياوريد) زمانى را (كه از شدت ناراحتى در ميدان بدر) از پروردگارتان كمك مى‌خواستيد؛ و او خواسته شما را پذيرفت (و گفت) من شما را با يك هزار از فرشتگان كه پشت سر هم فرود مى‌آيند، يارى مى‌كنم. ولى خداوند اين را تنها براى شادى و اطمينان قلب شما قرار داد؛ وگرنه پيروزى جز از طرف خدا نيست؛ خداوند، توانا و حكيم است».

بهترين مدرك تاريخ، قرآن است كه در همان زمان در ميان دوست و دشمن خوانده مى‌شد تا اينكه دست به دست و سينه به سينه به ما رسيد. خداوند به مسلمين وعده داده بود يا مال التجاره قريش و سرمايه آنان كه همراه ابوسفيان بود و يا جان و نفوس قريش نصيب آنان مى‌گردد. مسلمانان دوست مى‌داشتند كه مال بى‌زحمت، بدون جنگ و درد سر نصيب آنان شود، ولى خداوند سربسته و مجمل يكى از آن دو امر را وعده داده بود. شايد همين بود كه منجر شد تا مسلمين به طمع مال با پيغمبر بيرون آيند و او را همراهى كنند و مانند اصحاب موسى به آن سرور نگويند «فَاذْهَبْ اَنْتَ وَ رَبُّكَ فَقاتِلا اِنّا ههُنا قاعِدُونَ⁽²⁾تو و پروردگارت برويد و (با آنان) بجنگيد! ما همچنان نشسته‌ايم!».

جمعى كه خود را ذليل و بيچاره مى‌دانستند، چگونه با رؤسا و شيوخ قريش مهياى

مبارزه شدند؟ آنان به اميد غنيمت و غارت اموال قريش بيرون آمدند، امّا ناگهان در بدر با سپاه قريش روبرو شدند. تعداد مشركين بيش از سه برابر مسلمانان بود و تجهيزات جنگى مسلمانان، شش زره و هفت يا هشت شمشير و دو اسب بود، ولى كفار - بنابر نقلى - صد اسب و به نقل ديگرى دويست اسب داشتند.

«از واقدى نقل شده كه از عكاشة بن محصن چنين روايت كرده كه شمشير او در جنگ بدر شكست پيامبر به او چوبى داد، ناگهان آن چوب در دست او شمشير شد».⁽¹⁾

«و از سلمة بن اسلم روايت شده است كه پيامبر در حق مسلمانان پيش از جنگ چنين دعا كرد: خدايا اين جماعت پياده هستند، سوارشان كن! برهنه هستند، آنان را بپوشان! گرسنه هستند، سيرشان كن. و مسلمانان پس از پيروزى، سير و سواره و با لباس برگشتند».⁽²⁾

از همين حديث، ميزان ضعف مسلمين و توانايى قريش فهميده مى‌شود؛ چون مسلمانان پس از ضبط اموال كفار، سير و سواره و با لباس شدند. در اندازه ضعف مسلمين چه مى‌توان گفت؛ در حالى كه خداوند فرمود: «خدا شما را در بدر يارى كرد و حال آن‌كه ذليل بوديد».

آرى! قريش وقتى به مسلمين نگاه كردند، ابوجهل گفت: «اينان نيستند، مگر خوراك. يك نفر از بندگان خودمان را بفرستيم، همه را با دست اسير مى‌كند!»

از اين سخن دانسته مى‌شود كه بندگان قريش، بيش از جمع مسلمانان بود و ابو جهل آنان را قوى‌تر از مسلمين مى‌دانست كه حتى بى‌سلاح، بندگان را قادر به اسير كردن مسلمانان مى‌دانست و يا اين‌كه چون مسلمانان سلاح نداشتند، او گفت، بندگان ما با دست، آنان را اسير مى‌كنند. آيا باور مى‌كنيد كه مسلمانان چون به قصد غارت آمده بودند، با خود اسلحه نياورده و سلاح خود را در مدينه گذاشته باشند؟! گمان ما اين است كه آنها سلاح نداشتند؛ وگرنه با خود مى‌آوردند و اگر مى‌دانستند، بيرون نمى‌آمدند. و كلام ابوبكر و عمر به پيغمبر - در مقام مشورت - نيز شاهد اين مدعاست.

از همين امر سرّ ابهام خداوند و وعده «احدى الطائفتين» دانسته مى‌شود. همچنين مى‌فهميم كه مسلمانان آرزو داشتند تا اموال قريش نصيب آنان شود، نه اين كه با طايفه صاحب قوت و شوكت قريش روبرو شوند. وقتى مسلمانان خود را روبروى صاحبان شوكت ديدند، به درگاه حضرت احديّت استغاثه كردند و خداوند هم دعاى آنان را مستجاب كرد و هزار ملك رديف يكديگر براى كمك فرستاد. از آيات 123 - 126 سوره آل عمران استفاده مى‌شود كه مسلمين در نهايت پريشانى بودند. پيغمبر براى تقويت روحيه آنان مى‌فرمود: «آيا اگر خداوند سه هزار ملك به كمك شما بفرستد، شما را كفايت نمى‌كند؟»

پيامبر مى‌خواست به وسيله اين جمله و بشارت آمدن كمك به آن نحو، آنان را ثابت بدارد. پيغمبر نفرمود كه خداوند شما را به سه هزار ملك كمك داد، بلكه فرمود: «آيا شما را كفايت نمى‌كند كه خداوند سه هزار نفر كمك بدهد؟»

ما گمان نمى‌كنيم مسلمانان قوى‌تر از بنى اسرائيل بودند؛ آنان به موسى گفتند: «ما همين جا مى‌نشينيم و در جنگ شركت نمى‌كنيم، تو و خدايت برويد و جنگ كنيد».

گمان مى‌كنيم پيغمبر اسلام قوى‌تر از موسى و هارون عليهماالسلام بود؛ آنان را به وعده احدى الطائفتين كه تأويلى شيرين داشت، مسلمين را از مدينه بيرون آورد؛ زيرا آنها گمان مى‌كردند كه بدون جنگ و دردسر، صاحب اموال و غنايم خواهند شد.

كمك خداوند و پايان يافتن جنگ و نزاع عُتبه و ابوجهل

در اين‌كه خداوند يارى نمود ترديدى نيست؛ زيرا گفته خدا شاهد ماست. يقينا عمليات، همان چند ساعت اولِ روز - تا ظهر - به انجام رسيد. قريش با مسلمانان روبرو شدند. مدتى درگيرى كلامى بين ابوجهل و عتبه بود. نظر عتبه مخالف خواسته ابو جهل بود، امّا ابوجهل مى‌خواست جنگ كند. عتبه كه عموزاده پيغمبر و از اولاد عبدمناف، بزرگ قريش است مى‌گفت: ما براى حفظ اموال خود بيرون آمده‌ايم، حالا كه اموال، سالم به مكه رسيده است چرا با محمد بجنگيم؟ بهتر است او را به اعراب واگذار كنيم؛ اگر مغلوب شد، ما خويشان خود را نكشته‌ايم و اگر غالب شد به نفع ماست. اگر بهانه

شما اين است كه آنها دو ماه پيش ابن حضرمى را كشته‌اند من بهاى خون او را مى‌دهم و عوض آنچه از اموال تلف شده است را مى‌پردازم.

ابوجهل يگانه حريف و مدعى عتبه بود. عتبه رئيس «امويّين» بود و ابوجهل رئيس «بنى مخزوم». ابوجهل، كينه پيغمبر را بيش‌تر از عتبه در دل داشت و از طرفى پسر همين عتبه، ابوحذيفه، در ميان مسلمانان بود. اين بود كه عتبه ميل به جنگ نداشت، ولى ابوجهل بر جنگ و كشتن پيغمبر اصرار مى‌ورزيد. و برادر ابن حضرمىِ مقتول را تحريك كرد كه رابطه دوستى خود را از عتبه قطع كند و هم عهد بنى مخزوم شود. نوشته‌اند كه برادر ابن حضرمى براى تهييج احساسات قريش، خود را لخت و برهنه كرده و بر پايين خود خاك مى‌پاشيد و خون برادرش را مطالبه مى‌كرد. از طرفى ديگر ابوجهل به عتبه گفت تو ترسيده‌اى؛ و كارى كرد كه همين عتبه كه از بروز جنگ جلوگيرى مى‌نمود، در جنگ پيش قدم شد.

راستى كه از نادانى عتبه در شگفت هستيم؛ تو كه مى‌دانى جنگ به ضرر قريش است و در مقام صلح برآمدى تا به اين حد كه خسارات را از مال خود جبران كنى، چرا با گفته ابوجهل ترسيده و به دست خود آتش جنگ را روشن كردى؟! اگر اين نادان به جاى آن‌كه سبقت به جنگ كند، از جنگ كناره‌گيرى مى‌كرد، يقيناً برادر و فرزند و خويشان و هم‌عهدان با او نيز از او متابعت مى‌كردند. در اين صورت، قطعاً ابوجهل ضعيف مى‌شد و توانايى جنگ را نداشت؛ و اگر بر فرض هم جنگ مى‌كرد، او با همراهانش كشته مى‌شدند و رياست قريش براى عتبه مسلّم مى‌شد و به طور قطع، ميان او و پيغمبر صلحى برقرار مى‌شد كه به نفع قريش و مسلمين، هر دو تمام مى‌شد؛ چنانچه پس از چند سال در حديبيه ميان پيغمبر و قريش صلح شد.

گمان مى‌كنيم عُتبه در عين حال كه به شجاعت خود مغرور بود، بسيار هم ضعيف النفس بود؛ زيرا از گفته حريف كه گفت: «تو ترسيده‌اى» به قدرى عصبانى گشت و از حفظ خود عاجز شد كه ديوانه وار با برادر و پسر خود به ميدان رفت و با حمزه و عبيده و على روبرو شدند عُتبه خود را به كشتن داد و دشمن خود - ابو جهل - را رئيس

على الاطلاق قريش كرد؛ زيرا پس از كشته شدن عتبه، تمامى قريش در مقابل ابوجهل تسليم شدند.

پس از كشته شدن عتبه، شيبه و وليد، (برادر و پسرش) به دست على و حمزه، آتش جنگ روشن شد و تا ظهر خاتمه يافت. سرانجام هفتاد نفر از قريش كشته و هفتاد تَن ديگر اسير شدند، ولى مجموع شهداى مسلمين، - به گفته واقدى - چهارده نفر بود و جنگ به نفع مسلمين تمام شد؛ و آن مسلمين ذليل و بيچاره كه به درگاه حق استغاثه مى‌كردند، عاقبت غالب شدند.

آيا مى‌توان ترديد داشت كه خداوند آنها را يارى كرد و نصر به وسيله او بود و مَلك نيز براى اطمينان خاطر مسلمانان بود؟!

بنابر نقل ابن ابى الحديد از واقدى «مجموع كشته شدگانى كه نامشان معلوم است، پنجاه و دو نفر است كه از اين ميان بيست و چهار نفر يا به دست على كشته شده‌اند و يا او در كشتن آنها شركت داشته است».⁽¹⁾

صاحب طبقات از على علیه‌السلام روايت مى‌كند كه فرمود: «در روز بدر قدرى جنگيدم؛ آن‌گاه شتابان آمدم تا از حال پيغمبر با خبر شوم. ديدم در سجده است و مى‌گويد: «يا حى و ياقيوم». به ميدان برگشتم. وقتى بار ديگر به نزدش رفتم «يا حى و يا قيوم» مى‌گفت برگشتم، مشغول جنگ شدم و مجدداً برگشتم. ديدم كه در همان حال است و همان جمله را مى‌گويد اين چنين بود كه خداوند، فتح را نصيب او نمود».⁽²⁾

ابو جهل در اين جنگ زخم خورده و فرار كرده بود. و با اين‌كه قريش، مردمان شجاع و دلاورى بودند و در ميان آنها پهلوانان و جنگجويان ورزيده بودند كه مبارز مى‌طلبيدند، امّا چه شد كه در بدر، از اين پهلوانان نامى، هيچ نام و نشانى نماند، مگر چه كردند و با چه كسى طرف شدند و از چه كسى زخم برداشتند؟ مگر همين ابوجهل نبود كه مى‌خواست مسلمانان را اسير كند، بلكه مى‌گفت كه بندگانشان بدون اسلحه، بر مسلمين

غالب هستند؟ آيا او به اين اندازه از اوضاع جنگ جاهل بود؟ راستى! اگر هريك از پهلوانان قريش مى‌خواستند با جنگ تن به تن، كه در آن زمان ميان عرب مرسوم بود مبارزه كنند، نبرد چندين روز طول مى‌كشيد، پس چه شد كه در مدتى كم‌تر از چهار ساعت كشته شده يا فرار كردند و يا دست بسته اسير مسلمين شدند؟! آيا به جز يارى خداوند و كمك ملائكه، در اثر دعاى پيغمبر و استغاثه مسلمين، عامل ديگرى را مى‌توان نام برد؟!

قضيه عريش در بدر

عبداللّه بن‌ابى‌بكر نقل مى‌كند كه سعد معاذ به پيغمبر گفت: «براى شما عريشى از چوب خرما به پا مى‌كنم و شما در آن‌جا باش. ما سوارى هم حاضر مى‌گذاريم؛ براى آن‌كه اگر ما شكست خورديم سوار شوى و به مدينه نزد بقيه مسلمانان برسى؛ زيرا عده‌اى نيامدند و اگر خيال جنگ مى‌كردند، مى‌آمدند آنها دوست تو هستند و در ركابت تو مى‌جنگند. پيغمبر در حق سعد دعاى خير نمود. آن‌گاه براى او عريش ساخته شد».⁽¹⁾

ولى در سيره نبويه است كه: «پيغمبر در حق وى دعا نموده و فرمود: خداوند بهتر از اين مى‌كند اى سعد! (يعنى ما را يارى مى‌كند و غنيمت مى‌دهد)».

آنگاه سيد احمد زينى دحلان نقل مى‌كند كه: على علیه‌السلام پرسيد: «شجاع‌ترين مردم كيست؟ جماعت، خودِ او را معرفى كردند. على گفت: اشجع، ابوبكر است؛ زيرا روز بدر براى پيغمبر عريش ساختيم و گفتيم: چه كسى نزد پيغمبر مى‌ماند تا نگذارد كسى از مشركين نزديك پيغمبر برسد؟ ابوبكر با پيغمبر ماند. سوگند به خدا هر وقت نزديك مى‌رفتيم، مى‌ديديم ابوبكر با شمشيرِ كشيده بالاى سر پيغمبر است؛ كسى نزديك نمى‌شود مگر آن‌كه ابوبكر با شمشير به او حمله مى‌كند».⁽²⁾

امّا در تاريخ طبرى است كه: «پيغمبر در عريش بود و سعد بن‌معاذ بر در عريش

ايستاده بود و با جمعى از انصار از پيغمبر حفاظت مى‌نمودند».⁽¹⁾

بنابر اين، پيغمبر در عريش بود و ابوبكر هم در داخل عريش با شمشير بالاى سر پيغمبر ايستاده بوده و در بيرون عريش، سعد و جمعى از انصار ايستاده بودند. پس نوبت جنگ كردن با كفار هيچ وقت به ابوبكر نمى‌رسيد. ما نمى‌گوييم كه اين گونه نقل كردن از على دروغ بستن بر اوست، بلكه معتقديم در جنگ، كشيدن شمشير و حمله كردن به دشمن، علامت شجاعت است، امّا نه در جايى كه انسان محفوظ باشد و دشمن به آن محل دسترسى نداشته باشد. هر چند در آن زمان كه سلطنت با منافقين بود به وسيله پول، احاديثى مى‌خريدند.

آنچه به نظر مى‌رسد اين است كه پيغمبر هيچ وقت متحصن و مهياى فرار نشده بود. نمى‌گوييم كه براى پيغمبر از چوب خرما قُبّه ساخته نشد و يا چادر و خيمه نداشت ولى يقين داريم براى آن‌كه پيغمبر بنشيند و منتظر فرار باشد، ساخته نشده بود. آن حضرت شجاع‌تر از اين بود كه در صدد فرار باشد، اين فكر مردمان جَبان و ترسو هيچ‌گاه در سر پيغمبر نيامده بود. شجاعت پيغمبر واضح‌تر از آن است كه محتاج به اثبات باشد. آن حضرت در هيچ جنگى فرار نكرد؛ اگر چه اصحابِ با وفاى او فرار كرده و او را تنها گذاشته باشند. پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم مرد جنگ است، نه فرار. او شجاع بود، نه جبان.

مسلمانانى كه ذليل و بيچاره بودند در اثر دعاى پيغمبر و تقويت آن حضرت، روحيه آنان بالا رفت و قدرى توانا شدند. در اين صورت اگر مى‌ديدند كه خود آن حضرت راه فرار را باز كرده و اسب سوارى را آماده نموده است، چگونه به گفته‌اش اطمينان پيدا مى‌كردند؟ پس چنان نقلى با عقل و سيره مستمره پيغمبر در غزوات و وعده‌اى كه خداوند با نص قرآن به مسلمين داده «وَاِذْ يَعِدُكُمْ اللّه اِحْدَى الطّائِفَتَيْنِ اَنَّها لَكُمْ . . .»⁽²⁾ناسازگار است؛ زيرا اموال از دست رفته بود و طايفه ديگر هم منحصر به همين قريش بود. پس چگونه مى‌توان باور كرد كه پيغمبر احتمال غلبه كردن بر كفار را مى‌داد؟ آيا خداوند، خلف وعده مى‌نمايد؟

صاحب طبقات به چهار واسطه از على علیه‌السلام روايت مى‌كند كه فرمود: «در روز بدر، موقع جنگ ما به پيغمبر پناه مى‌برديم و شدت و سختى پيغمبر بر مشركين از همه بيش‌تر بود و احدى از پيغمبر به دشمنان نزديك‌تر نبود».⁽¹⁾

اگر پيغمبر در عريش نشسته بود و انصار او را حفاظت مى‌كردند و ابوبكر با شمشير بالاى سر آن حضرت ايستاده بود، پس اين جمله كه عامل مهم پيروزى، توانايى و اقتدار رئيس لشكر است، دروغ مى‌باشد كه على علیه‌السلام در نهج‌البلاغه فرمود: «كنا اذا احمر البأس اتقينا برسول اللّه فلم يكن احد منا اقرب الى العدو منه؟!»⁽²⁾على كه در جوانمردى و شجاعتش سخنى نيست و جبرئيل در وصف او «لا فتى الا على لاسيف الا ذوالفقار» مى‌خواند، مى‌گويد: «در مواقع سختى و شدت جنگ به پيغمبر پناه مى‌برديم و كسى از او به دشمن نزديك‌تر نبود.

و چون فرمايش حضرت على علیه‌السلام راست است پس دانسته مى‌شود كه در مواقع جنگ، پيغمبر پيشاپيش مسلمانان بود، نه پشت سر آنان؛ و نزديك‌تر از همه به دشمن بود نه آن‌كه به فرار نزديك باشد.

همچنين صاحب طبقات مى‌گويد: «عمر گفت كه چون اين آيه نازل شد: «سَيُهْزَمُ

الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُر»⁽³⁾، من مى‌گفتم: كدام جمع فرار مى‌كنند؟! چون روز بدر شد، ديدم پيغمبر لباس جنگ پوشيده و در حركت و جست و خيز است و مى‌گويد: «سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُر» پس دانستم خداوند به زودى كفار را شكست مى‌دهد».⁽⁴⁾

آيا مى‌توان گفت كه جست و خيز پيغمبر با لباس جنگ در قبه‌اى بود كه از چوب خرما ساخته شده بود، آن هم در زير شمشير ابوبكر؟!

طبرى از محمد بن‌اسحاق نقل مى‌كند كه: «پيغمبر درباره جنگ با قريش، با انصار مشورت كرد. چون سعد اظهار اطاعت نمود، پيغمبر فرمود: حركت كنيد و بشارت باد

شما را؛ زيرا خداوند به من وعده «احدى الطائفتين» را داده است. به خدا سوگند قتلگاه كفار را مى‌بينم! آن‌گاه پيغمبر از «ذَفران» حركت كرد و به سمت شهرى كه به او «دَبَّه» مى‌گفتند، سرازير شد. سپس در نزديك بدر منزل كرد».⁽¹⁾

آيا كسى كه چنين بشارتى را از پيش داده، مهياى فرار مى‌شود؟ گمان مى‌كنيم كسانى كه به ابوبكر علاقه داشتند، خواستند تا در جنگ، شَرَف مصاحبتى با پيامبر را براى وى ذكر كنند؛ چنانچه در غار، موقع فرار از مكه بود. آنان خواستند پيغمبر را شخص جبانِ مهياى فرار معرفى نمايند تا ابوبكر از او محافظت و مصاحبت كند.

عجيب‌تر، ساختن اشجعيّت ابوبكر است؛ جايى كه به گفته آنان پيغمبر در عريش بود و جلو در را سعد معاذ و عده‌اى از انصار گرفته بودند، ديگر چه هنرى است براى كسى كه در عريش، شمشير به دست گرفته باشد؟ در اين صورت چه كسى مى‌توانست انصار را كنار زده و خود را به پيغمبر رساند تا ببينيم چگونه گرفتار شمشير ابوبكر مى‌شود؟!

مشورت پيغمبر با اصحاب و اختلاف‌نظر درباره جنگ و نقد بعضى از مورخين

اگر كسى در پاره‌اى از تواريخ به ديده دقت، نظر نمايد، بلكه كتب صحاح و احاديث را مطالعه كند، خواهد ديد كه بعضى از نويسندگان در مقام نقل، به ميل خود و از جهت هوا و هوس تصرفاتى نمودند. ما نام اين‌گونه كارها را خيانت مى‌گذاريم. در همين مقام مناسب است كه قصه‌اى را از طبرى نقل كنيم. او مى‌گويد كه ابن اسحاق نقل كرد: «وقتى پيغمبر در قسمتى از وادى ذفران منزل نموده بود از حركت قريش خبردار شد. آنگاه با اصحاب مشورت نموده و در باب جنگ با قريش از ايشان نظر خواست. ابوبكر ايستاد و گفت، و خوب سخن گفت. بعد عمر ايستاد و گفت و خوب گفت. سپس مقداد ايستاد و گفت: يا رسول‌اللّه! به آنجا كه مأمور هستى برو، ما با تو هستيم و به خدا سوگند كه ما به تو گفته «بنواطرايى» را كه به موسى گفتند: تو با خداى خودت برويد و بجنگيد ما اينجا نشسته‌ايم، را نمى‌گوييم. به خدا اگر به پايتخت حبشه حمله كنى در ركابت شمشير

مى‌زنيم. آن‌گاه پيغمبر در حق وى دعاى به خير فرمود».⁽¹⁾

چرا طبرى، آن گفته خوب ابوبكر و عمر را نقل نمى‌نمايد؟ اگر خوب بود، چرا آن را مستور مى‌كند؟

در سيره حلبيه است كه: چون پيغمبر نظريه خواست عمر گفت: اين قريش است با عزّتش، به خدا سوگند از آن وقت كه عزيز شده، ذليل نگرديده است. از آن زمان كه كافر شده، ايمان نياورده است. آنها با تو خواهند جنگيد. پس خود را مى‌بايست براى جنگ آماده‌سازى».

مقصود عمر اين بود كه ما براى جنگ آماده نيستيم و طاقت مبارزه با آنان را نداريم؛ به مدينه برگرديم.

همچنين در سيره حلبيه است: «چون پيغمبر فرمود چه مى‌گوييد، اموال قريش را مى‌خواهيد يا نفوس آنان و جنگ را؟ گفتند: ما اموال را مى‌خواهيم؛ چرا به ما نگفتى تا

مهياى جنگ شويم؟ ما به جهت گرفتن مال التجاره آمده‌ايم و آماده جنگ نيستيم».⁽²⁾

آرى! يقيناً سخن مقداد در مقابل سخن خوب ابوبكر و عمر بوده! و از همان كلام مقداد و تأثير آن در پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم، تأثير كلام شيخين در آن حضرت و مقدار خوبى آن دانسته مى‌شود؛ هرچند مورخى از باب علاقه به آن دو، كلام آنان را نقل نكند و با حسن نظر خود در حق آنان سخن ايشان را نيز خوب و حَسَن بشمارد.

عبداللّه بن‌مسعود مى‌گويد: «موقعيتى را از مقداد مشاهده كردم كه دوست مى‌داشتم به جاى آن‌كه صاحب دنيا گردم به جاى او باشم. وقتى مقداد آمد و پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم را در حال غضب ديد گفت: يا رسول‌اللّه! بشارت باد تو را! ما به تو آنچه كه بنى اسرائيل به موسى گفتند را نمى‌گوييم: «اِذْهَبْ اَنْتَ وَ رَبُّكَ فَقاتِلا اِنّا ههُنا قاعِدوُنَ⁽³⁾قسم به آن كسى كه تو را به پيغمبرى فرستاد، ما با تو هستيم و در كنار تو، تا آن‌كه خداوند فتح را نصيب تو نمايد!»⁽⁴⁾

از همين حديث اثر كلام خوب شيخين در پيغمبر خدا دانسته مى‌شود؛ زيرا آن حضرت پس از سخن آن دو نفر غضب كرده بود و كلام مقداد به حدى در حال پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم اثر نمود كه ابن مسعود آرزو مى‌كند كه او به جاى مقداد، صاحب آن كلام باشد؛ و آن شأن و منزلت را از تمامى دنيا بهتر مى‌خواست.

آرى! بى‌جهت نبود كه پيغمبر، - به همان نقل اول طبرى - درباره مقداد، دعاى خير نمود. پس چرا در حق آن دو نفر اين كار را ننمود و آن دعا را نكرد؟

مسلمانان شركت كننده در جنگ و رسيدن كمك غيبى

جنگجويان مسلمانى كه در جنگ شركت داشتند و - به نقل بعضى، ولو با مخالفت ديگران نامى از آنان برده شده است - در حدود بيست نفر بودند: «مجذر بن زياد - بلال ابو داود - ابو ميسر - على - عمار بن‌ياسر - عاصم بن ثابت - سالم مولى حذيفه - زبير - حمزه - سعد بن معاذ - حبيب بن يساف - ابودجانه - ثابت بن الجذع - عمرو بن يزيد بن تميم - معاذ و معوذ - سعد بن اربيع - ابواسيد الساعدى - معن بن عدى - عبدالرحمن عوف - ابوبرزة بن دينار معى».

آيا از اين عده، كسى را هم كشته‌اند يا نه اختلافى يا مردّد است. مثلاً: نوشته‌اند مردد است كه قاتل ابوالبخترى، يا مجذر بن زياد است و يا ابوميسر و يا ابوداود. ما نام هر سه نفر را نوشتيم. به هر حال ما فرض مى‌كنيم تمام آن بيست نفر جنگجوى مسلمان، در جنگ شركت كرده و كشنده باشند، امّا قطعاً مراتب شجاعت اين عده مختلف است و در يك مرتبه نبودند و با ثبوت اختلاف در اين مرتبه، در مرتبه اول مى‌توان نام على، حمزه، زبير و ابودجانه را برد. چنانچه فعاليت هر كدام از اين چهار نفر و شجاعت آنان در غزوات ديگر معلوم است. درهمين جنگ (بدر) كشتن يك يا چند نفر، دليلى قوى برمقدار شجاعت رزمنده مسلمان است.

كوتاه سخن اين كه شكست قريش و اسارت هفتاد نفر از ايشان در عرض چند ساعت و به هم خوردن نظم و قوانين جنگى، كاشف از كمك الهى و تأييد غيبى است. آرى! مشركين با كسانى قوى‌تر از خود روبرو شده بودند كه كشته و يا اسير مى‌شدند و يا فرار مى‌كردند.

سائب بن ابى حبيش مى‌گفت: «قسم به خدا كسى مرا در بدر اسير نكرد، من با قريش فرار مى‌كردم كه مردى بلند و سفيد مرا در هوا بست و عبد الرحمن بن عوف آمد و مرا بسته ديد و هرچه فرياد زد كه در عسكر چه كسى اين را اسير كرد، كسى جواب نمى‌داد. آن‌گاه عوف مرا نزد پيغمبر برد. او پرسيد: كى تو را اسير كرد؟ چون ميل نداشتم به او خبر دهم، گفتم: او را نمى‌شناختم. فرمود: او را «ملك كريم» اسير كرده است».

آرى! پهلوانان كفر، با آن‌كه در مقابل چند نفر پياده برهنه بى‌اسلحه، مجهز به اسلحه بودند، تاب نياوردند. كاشف قطعى از آن است كه خداوند خواسته بود مسلمين را يارى كند. صدق اللّة العلىّ العظيم: «وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه بِبَدْرٍ وَاَنْتُمْ اَذِلَّةُ»؛ «و يقيناً خداوند شما را در (جنگ) بدر يارى كرد، با آن كه ناتوان بوديد».⁽¹⁾

تأثير جنگ بدر در قريش و ضعفا و مسلمين

خبر كشته شدن اشراف قريش را حَيسُمان بن حابس خزاعى به مكه برده و او گفت: «عتبه و شيبه و ابوالحكم بن هشام و زمعه و ابوالبخترى و منبه و نَبيه صفوان كشته شده‌اند. اميه در حِجر نشسته بود، وقتى ديد او نام اشراف قريش را مى‌برد، سوگند ياد كرد كه اين مرد ديوانه شده است. و گفت علامتش اين است كه از او بپرسيد صفوان چه شد. پرسيدند. گفت: صفوان در حِجر نشسته است و من جنازه پدر و برادر او را ديدم».⁽²⁾

به راستى كه قريش نمى‌توانست چنين پيش‌آمدى را باور كند و به طور قطع، حمل بر جنون خبر آورنده نمودند.

طبرى نقل مى‌كند كه: «ابولهب در جنگ شركت نكرده و به جاى خود عاص بن هشام بن مغيره را فرستاده بود. (آنان‌كه از قريش به جنگ نمى‌رفتند كسى را به جاى خود مى‌فرستادند) وقتى خبر كشته شدن كفار به قريش رسيد، آنان خوار و ذليل شدند، و ضعفاى از مسلمانان در خود قوّت و عزّتى يافتند. و ابولهب با حال ناتوانى در حالى كه پاى خود را به زمين مى‌كشيد، آمد و نزديك چادر ابورافع، غلام عباس بن عبدالمطلب نشست. ابو رافع در آن‌جا نزديك چاه زمزم تير مى‌تراشيد. ابولهب پشتش به پشت او بود.

در اين حال ابوسفيان بن حارث بن عبدالمطلب از راه رسيد. ابولهب او را طلبيد و گفت: اى برادر زاده! به من بگو چه اتفاقى افتاده است؟! ابوسفيان گفت: جنگى نبود و نشد؛ به خدا سوگند! چون روبرو شديم خود را تسليم آنان كرديم، هرچه خواستند، كردند، كشتند و اسير گرفتند. ولى من احدى را ملامت نمى‌كنم؛ مردمانى را در هوا ديدم كه طاقت مبارزه با آنان نبود. ابو رافع گفت: آنان ملائكه بودند. ابولهب او را با سيلى زد.

ابورافع به ابولهب حمله كرد، ولى چون ضعيف بود، ابولهب او را به زمين كوبيد و مورد ضرب و شتم قرار داد. زوجه عباس بن عبدالمطلب، ام الفضل، با تير چادر به ابولهب حمله كرد و سر او را شكست و گفت: چون آقاى او، عباس، غايب است، تو بر او چيره شدى و او را ضعيف مى‌شمارى؟ ابولهب، ذليل شده، برخاست و رفت».⁽¹⁾

از همين قضيه مى‌توان اندازه تأثير جنگ بدر را در روحيه كفار و مسلمين به دست آورد. ابورافع، غلام عباس است و هيچ وقت توانايى اظهار اسلام را نداشت. جايى كه آقاى او عباس بگويد كه مسلمان بودم و تقيه مى‌كردم، از غلام او چه توقعى مى‌توان داشت. پس چه شد كه در حضور قريش و آن جماعت، بالاى سر ابولهب در مسجدالحرام ايستاد، پرده چادر را كنار زد و گفت: آنان ملائكه هستند؟ قطعاً اين توانايى او در اثر فتح پيغمبر بود، و چون ابولهب او را سيلى مى‌زند، از جا حركت مى‌كند و با او مرافعه و نزاع مى‌كند. اگر كسى مختصر آشنايى به وظيفه آقا و بنده داشته باشد، مى‌داند كه اين اقدام در اثر همان فتح بوده است و لاغير. جايى كه اين فتح به غلام قريش در مكه

آن اندازه اثر ببخشد، حالِ مسلمانان نيرومند در مواطن خودشان معلوم مى‌شود و مى‌توان اندازه تأثير اين فتح را در قشون پيغمبر به دست آورد.

همچنين شكست و بدبختى قريش را مى‌توان تا حدى از همين قصه استنباط كرد.

قريش، پس از قضيه بدر به دو دليل بنا گذاردند تا بر كشته شدگان گريه نكنند: يكى آنكه مورد شماتت مسلمانان نشوند. و ديگر آن كه از دشمنى و كينه آنان نسبت به مسلمين كاسته نگردد.

سه پسر: اسود بن عبد يغوث، زمعه، عقيل و حارث، كشته شده بودند. او پيرمرد نابينايى بود و در اثر گريه نكردن بر فرزندان، بسيار بى‌طاقت شده بود. شبى صداى گريه و زارى زنى را شنيد، به غلام خود گفت: برو ببين اجازه نوحه‌گرى داده شده است تا من نيز بر پسرانم گريه كنم و نوحه بخوانم جگرم دارد مى‌سوزد. غلام رفت و خبر آورد كه اجازه داده نشده است و گفت: چون اين زن شترش گم شده است در فراق آن گريه مى‌كند. اسود اشعارى گفت كه آخر آن ابيات اين است:

الاقد ساد بعدهم رجال *** ولولا يوم بدر لم يسودوا⁽¹⁾

حرمت جمع مال پيش از ختم قتال

«ما كانَ لِنَبىٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ اَسْرى حَتّى يُثْخِنَ فِى‌اْلاَرْضِ تُريدوُنَ عَرَضَ الدُّنيا وَاللّهُ يُريدُ اْلاخِرَةَ وَاللّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ * لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فيما اَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظيمٌ * فَكُلُوا مِمّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللّهَ اِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ»⁽²⁾

«هيچ پيغمبرى را روا نباشد كه از اسيران جنگ فِدا گرفته و آنان را رها كند تا خون ناپاكان را در زمين بسيار بريزد، شما [اى اصحاب رسول] متاع فانى ناچيز دنيا را مى‌خواهيد و خدا براى شما [نعمت جاودانى] آخرت را، و خدا مقتدر و كارش

همه از روى حكمت است. اگر نبود حكم [ازلى] سابق از امر نافذ خدا، همانا در آنچه [از غنيمت] گرفتيد به شما عذاب سخت رسيده بود. پس اكنون از هر چه غنيمت بيابيد بخوريد حلال و گواراى شما باد ولكن بى طمع به غنايم خداترس و پرهيزكار باشيد كه خدا آمرزنده خطاهاست و مهربان به خلق است».

صاحب سيره حلبيه به نقل از بعضى مى‌گويد: از اين آيات دانسته مى‌شود كه جايز است پيغمبران اجتهاد كنند.

ولى آنچه به نظر ما مى‌رسد، اين است كه از اين آيات دانسته مى‌شود دست كشيدن از جنگ و صرفنظر كردن از كشتن، بر مردم حرام بود و آنها نمى‌بايد مشغول جمع مال و گرفتن اسير مى‌شدند. در بدر پيش از آن‌كه از كفار، زياد بكشند،اسير مى‌گرفتند و متاع و غنايم جمع مى‌نمودند. پس اين عتاب، مربوط به مسلمانان است نه پيغمبر، كه مى‌فرمايد: «لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللّه سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فيما اَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظيمٌ».⁽¹⁾

مردم، بدون اجازه پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم مبادرت به جمع‌آورى غنيمت نمودند. بنابر اين، مورد عتاب قرار گرفتند. اگر آن كار با اجازه پيغمبر بود آنان هرگز مستحق عذاب نمى‌شدند؛ زيرا اطاعت از پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم اطاعت از خداست.

گذشته از اين، جهت عتاب مى‌بايست به پيغمبر باشد، نه به امّت. بلى! اگر پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم مشغول گرفتن اسير و يا جمع مال بود و يا به آن كار فرمان مى‌داد، او نيز گرفتار عتاب مى‌شد. اصولاً اين امر موجب خطر است؛ زيرا ممكن است كفار از اشتغال مسلمانان و پراكندگى آنان استفاده كرده و ناگهان به طور اجتماع بر آن جمع متفرق حمله كنند. چنانچه همين امر در اُحد موجب شكست مسلمين گرديد. كسانى كه به گشودن باب اجتهاد علاقه دارند، مى‌خواهند پيغمبر را نيز مانند خود داراى رأى و اجتهاد نمايند؛ در حالى كه اين، خطايى عظيم است. پيغمبر معصوم و از خطاها به دور است و در دين خدا از خود چيزى ندارد: «وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوْى»⁽²⁾

مشورت پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم درباره اسيران

اشاره

عمر مى‌گويد: «پيغمبرخدا در باره هفتاد اسير با ابو بكر، على و من مشورت نمود. ابوبكر گفت: اين جماعت، خويشان و فاميل هستند و نظر من اين است كه آنان را به مال تبديل كرده و آزادشان كنى؛ زيرا اين فداء فعلاً كمكى است براى ما و چه بسا خود آنان نيز در آينده، به كمك ما در بيايند. پيغمبر فرمود: اى پسر خطاب! تو چه مى‌گويى؟ گفتم: رأى من اين است كه اجازه دهى من گردن فلان را بزنم و على گردن عقيل را بزند و حمزه گردن برادر خود را تا معلوم شود كفّار در نزد ما ارزشى ندارند. اين جماعت، بزرگان و رؤساى كفار هستند. پس پيغمبر به گفته ابوبكر ميل نمود و بر آن عمل كرد و گفته مرا قبول نكرد».⁽¹⁾

من نمى‌دانم با آن‌كه عمر مى‌گويد پيغمبر با سه نفر مشورت نمود، چه شد كه رأى على نوشته نشد؟ آيا او نظر نداشت و يا آن كه در مخفى كردن او تعمدى در كار بوده است؟ شايد نظر على علیه‌السلام همان گرفتن فداء بود، ولى نخواستند بگويند كه پيغمبر به گفته او عمل كرد و خواستند اين فضيلت مخصوص به صاحب غار (ابو بكر) باشد؟!

به هر حال دستور فداءگيرى داده شد. قريش خواستند كسى به دنبال اسير نرود تا مبادا پيغمبر قيمت را بالا ببرد، ولى مطلب بن وداعه سهمى شبانه آمد و چهار هزار درهم داد و پسر خود را آزاد نمود. و پس از اين واقعه، قريش به تدريج مى‌آمدند و اسيران خود را آزاد مى‌كردند. بر حسب اختلاف اشخاص و يا ثروت خويشان از هزار درهم تا چهار هزار درهم فداء دريافت مى‌كردند.

ابوسفيان پسر ابوحنظله به دست على علیه‌السلام كشته شده بود و عمرو پسر ديگر او را نيز على علیه‌السلام اسير كرده بود. او براى آزادى پسرش حاضر نشد كه پول بفرستد. گفت: تا هر وقت كه مى‌خواهند او را نگاه دارند، آنان كه خون پسر مرا ريختند، مال مرا نمى‌گيرند.

كسانى هم كه مال نداشتند و كسى هم نبود تا براى آنان مال بفرستد و آزادشان كند،اگر به ده نفر از اطفال مسلمانان نوشتن مى‌آموختند، آزاد مى‌شدند. (اهل مكه عموماً خط‌نويس بودند).

لايلدغ المؤمن من جحر مرّتين

واقدى گويد: «ابو عزّه، شاعر جمحى قرشى، از پيغمبر خواست تا او را آزاد كند؛ و گفت: پنج دختر دارم و چيزى ندارم، مرا به آنان ببخش. پيغمبر او را آزاد كرد و او در

مقابل، تعهد نمود كه ديگر عليه پيغمبر شعر نگويد و در جنگ شركت نكند و اقدام ديگرى ننمايد.

امّا او به اغواى صفوان بن اميّه، در جنگ اُحد نيز شركت كرد و در ميان قبايل رفته و با اشعار خود آنان را تهييج نمود. اتفاقاً اين بار هم ابوعزّه اسير شد و گفت: مرا با اكراه بيرون آوردند، دخترانى دارم، بر من منّت گذار. پيغمبر فرمود: چه شد آن قول و عهدى كه داده بودى؟ مؤمن از يك سوراخ دو بار گزيده نمى‌شود؛ آن‌گاه فرمان قتل او را داد».⁽¹⁾

غزوه اُحد

اشاره

• مشورت پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و خيانت منافقين

• شكست بعد از پيروزى

• فرار اصحاب به جز على و ابودجانه و . . .

• مجروح شدن پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم

• فرار مسلمانان دليل بر ضعف ايمان بود

• چرا كفار بدون اخذ نتيجه مراجعت نكردند؟ و . . .

• منافقين مى‌خواهند براى على علیه‌السلام شريك سازى كنند

• تعيين قاتل پرچمدار مشركين

• تعداد كسانى كه در حمراء الاسد با پيغمبر بودند

«غزوه اُحد» دومين جنگ مهمى است كه ميان پيغمبر و قريش اتفاق افتاده است. «اُحد» نام كوهى است كه در نزديكى مدينه قرار دارد. چون اين جنگ در آن‌جا واقع شد به نام غزوه احد معروف گرديد. همان‌گونه كه قبلاً بيان شد، قريش در بدر، اسير و كشته زيادى داده و گريه و سوگوارى را ممنوع نموده بودند تا مبادا از خشم آنان كاسته شود و به شماتت مسلمين مبتلا گردند. بنابر اين، در صدد جبران گذشته برآمدند.

«عكرمه» پسر ابوجهل، «صفوان» پسر اميه و «عبداللّه» پسر ابوربيعه به همراه جمعى از بزرگان قريش، نزد كسانى رفتند كه در قافله تجارى بدر سرمايه داشتند و از آنان تقاضا كردند تا اموال را صرف جنگ آينده نمايند تا شايد جبران گذشته شود. همگى قبول كردند، پس سرمايه جنگ اُحد، همان مال التجاره‌اى شد كه به جهت خلاصى آن، جنگ بدر اتفاق افتاد.

سرانجام در ماه شوال سالِ بعد، يعنى سال سوم هجرت، جنگ اُحد روى داد. در اين يك سال فاصله بين بدر و اُحد، قريش آرام نبودند و در صدد جمع قتال بودند؛ و همان ابوعزّه، شاعر قرشى، مردم را تحريك مى‌كرد.

على بن ابراهيم گويد: «قريش با سه هزار سواره و دو هزار پياده به سمت مدينه حركت كردند».⁽¹⁾ولى شيخ طبرسى عدد مشركين را دو هزار نفر دانسته است».⁽²⁾

البته احتمال سه هزار سواره بيش‌تر است؛ چون قريش در جنگ بدر كه فوراً اتفاق افتاد و براى استخلاص مال آمده بودند در حدود هزار نفر بودند. پس چگونه مى‌توان

گفت در جنگ احد كه قريش يك سال با آن سرمايه آماده و حالت خونخواه و فرستادن مبلغ در ميان قبايل، در صدد تهيه لشكر بودند، بيش از دو هزار نفر نبودند؟!

ابن هشام نيز نقل نموده است كه: «قريش سه هزار نفر بودند و دويست اسب داشتند. جمعيت «احابيش»⁽¹⁾، هم سوگندان با قريش (طايفه بنومصطلق و بنوهون از خزيمه) و هفتاد نفر سوار از اوس با ابوعامر راهب نيز با آنان همراه شده بودند»⁽²⁾(شايد مجموع قريش با هم عهدان آنان، حدود پنج هزار نفر بشوند).

مشورت پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و خيانت منافقين

محمد بن اسحاق مى‌گويد: «نظر پيغمبر، مثل نظر عبداللّه بن ابى بود؛ يعنى از مدينه بيرون نروند و اگر دشمن وارد شهر شد با آنان بجنگند و در كوچه‌ها جنگ تن به تن نمايند و زنان و بچه‌ها نيز در جنگ شركت كرده و از بالاى بام‌ها بر سر كفّار سنگ پرتاب كنند.

امّا سدى مى‌گويد: اصحاب عقيده داشتند كه از شهر بيرون روند. پيغمبر عبداللّه را طلبيد و با او مشورت كرد. نظر عبداللّه نيز اين بود كه بيرون رو. و با آن سگ‌ها بجنگند».⁽³⁾

اين دو نقل هر چند مخالف يكديگر هستند، ولى در تجليل از عبداللّه كه رئيس منافقين است موافق بوده و سعى در تبرئه او دارند. اگر او مثل ساير مسلمانان مى‌گفت كه

بيرون برويم و با اين سگ‌ها بجنگيم، پس چرا با سيصد نفر از ميان راه به مدينه برگشت و از يارى پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و جنگ با سگ‌ها دست برداشت؟ بنابراين، برگشتِ مسلّم او دليل قطعى است بر اين‌كه نظر او مخالف با خروج از مدينه بوده.

و اما آن نقل ديگر نيز كه مى‌گويد نظريه عبداللّه توقف در مدينه و جنگ تن به تن

بود و پيغمبر هم اين نظر را داشت به نظر درست نمى‌آيد. و ظاهراً ناقل، موافقت پيغمبر با عبداللّه را به جهت صالح جلوه دادن عبداللّه ساخته است؛ زيرا از يك سو اين امر قطعى است كه شخص قوى نمى‌گذارد دشمن وارد خانه شود. و از سوى ديگر جنگ بى‌نظم و تن به تن با شركت زن‌ها و بچه‌ها نيز دليلى قوى بر نهايت استيصال و پريشان بودن نيروى مدافع است. پس با توجه به سابقه فتح در بدر و آثار آن در نفوس، وجهى نداشت كه پيغمبر خود را اين قدر ضعيف نمايد و در خانه خود با دشمن بجنگد؛ در حالى كه دشمن از در و ديوار وارد خانه مى‌شود! چنين جنگى هميشه در مرحله آخر است و جهت ندارد كه شخص شجاعى چون پيغمبر خود را از روى اختيار محصور نمايد. اين نقشه، قطعاً نقشه خائنانه منافقين بود كه مى‌خواستند پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم را مغلوب نمايند. و چه راست گفته است خداوند كه:

«لَقد ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلّبوُا لَكَ اْلاُمُورَ حَتّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ اَمْرُ اللّه وَهُمْ كارِهُونَ»⁽¹⁾

«همانا پيش از اين [نيز] در صدد فتنه جويى بر آمده و كارها را بر تو وارونه ساختند، تا حقّ آمد و امر خدا آشكار شد، در حالى كه آنان ناخشنود بودند».

پس منافقين در اول امر مى‌خواستند پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم را بيچاره و مستأصل نمايند تا با وارد كردن دشمن به خانه، اختيار امر را از دست مسلمين بيرون ببرند. امّا وقتى آن حضرت، مخالفت كرد و غيرتمندان مسلمان مهياى جنگ و مبارزه شدند، منافقين بيرون آمده و در وسط راه از مسلمانان جدا شدند تا آن كه آنان را ضعيف نمايند. امّا وقتى ديدند كه با اين عمل خائنانه به نتيجه نرسيدند، چنين مجعولاتى را براى تبرئه آنان ساختند هرچند اين احاديث تا قيامت در تواريخ مسلمانان باقى خواهد ماند، ولى با ديده عقل و تفكّر در قرآن، مطلب روشن مى‌گردد و خيانت عبداللّه بن أبى و منافقين دانسته مى‌شود.

منافقان زحمت‌ها كشيده و كارها را زير و روى كردند، ولى به لطف خداوند حق غالب شد. اگر عبداللّه، مؤمن بود، مى‌بايست از فرمان پيغمبر سرپيچى نمى‌كرد و بايد در

ركاب پيغمبر مى‌ماند و مى‌جنگيد، نه اين كه جمعى را هم با خود همراه كرده و از ميان راه برگردد و از آن حضرت جدا شود. آيا او با اين عمل خود مى‌خواست پيغمبر و اسلام را يارى كند؟!

شكست بعد از پيروزى

پس از مراجعت عبداللّه و سيصد نفر از همراهانش، پيغمبر با هفتصد نفر از مسلمانان در احد با كفّار قريش روبرو شدند. آن حضرت عبداللّه بن جبير را با پنجاه نفر

بر كمين‌گاه شِعب مأمور فرمود تا از هجوم دشمن از آن ناحيه جلوگيرى كنند؛ و فرمود كه:

حتى اگر آنان شكست خوردند و به مكه رسيدند و يا ما شكست خورديم و به مدينه برگشتيم از جاى خود حركت نكنيد.

ابوسفيان نيز خالد بن وليد را با دويست نفر مأمور نموده بود كه در اثناى جنگ از نقطه شعب حمله كرده و مسلمانان را غافلگير نمايند و ناگهان از پشت سر مسلمانان به جنگ درآيند.

جنگ شروع شد. رايَت پيغمبر با على علیه‌السلام بود و صاحبان پرچم كفار كه از بنى‌عبدالدار بودند، به تدريج به دست على علیه‌السلام كشته شدند.

ابو رافع مى‌گويد: «انصار حمله نمودند و كفّار فرار كردند. خالد بن وليد برگشت و براى بار دوم حمله كرد، در اين هنگام اصحاب عبداللّه بن جبير او را اطاعت نكرده بدون توجه به نهى صريح پيغمبر، براى گرفتن غنيمت از كفارى كه در حال فرار بودند، سنگر را خالى گذارده بودند. خالد بن وليد، عبداللّه را به همراه چند نفر ديگر كه با او باقى مانده بودند و توانايى دفاع نداشتند، كُشت و از پشت سر مسلمانان حمله كرد. مسلمانان كه نظم خود را از دست داده بودند و دنبال غنيمت و جمع‌آورى اموال بودند، ناگهان غافلگير شده و خالد را با دويست نفر شمشير زن در پشت سر خود ديدند. از طرفى كفّار فرارى كه متوجه حمله خالد به مسلمانان شدند، با روحيه مضاعف برگشتند».⁽¹⁾

مسلمانان كه از دو طرف گرفتار كفار شده بودند، در مقابل آنان توان ايستادگى نداشتند همه فرار كردند و پيغمبر خدا را تنها گذاشتند. آنها رفتند و به جز نجات خود همّت و مقصدى نداشتند.

«اِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ على اَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فى اُخْريكُمْ فَاَثابَكُمْ غَمّاً بِغَمٍّ لَكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ وَلا ما اَصابَكُم وَاللّهُ خبيرٌ بِما تَعْمَلونَ»⁽¹⁾

«به ياد آريد هنگامى كه روى به هزيمت گذاشته و چنان با وحشت مى‌گريختيد كه توجه به احدى نداشتيد تا آن‌جا كه پيغمبر هم كه شما را به يارى ديگران در صف كارزار مى‌خواند توجه نكرديد تا به پاداش اين بى ثباتى غمى بر غم شما افزود، تا از اين پس ثبات ورزيد و براى از دست رفتن چيزى يا اصائه رنج و المى اندوهناك نشويد، خدا به هرچه كنيد آگاه خواهد بود».

آرى! فرار كردند و دور شدند و به سخنان پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم كه در آخر جميعت بود و مردم را به سمت خود مى‌خواند، اصلاً التفات و توجهى نداشتند. آنها فرار كردند پس از آن‌كه از كفّار كشته و غالب شده بودند و چيزى نمانده بود كه هند، مادر معاويه، اسير شود، ولى چون صبر و تقوا را از دست داده و از اطاعت پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم دست برداشتند و اختلاف كلمه در ميانشان پديد آمد، اين مصايب و گرفتارى پيش آمد:

«وَلَقَدْ صَدَقَكُمْ اللّه‌ُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الاْخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللّه‌ُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ»⁽²⁾

«و به حقيقت صدق وعده خدا را - كه شما را بر دشمنان غالب گرداند - كافران آن‌گاه دريافتند كه غلبه كرديد و به فرمان خدا كافران را به خاك هلاك افكنديد وهميشه بر دشمن غالب بوديد تا وقتى كه در كار جنگ [احد] سستى كرده و اختلاف انگيخته و نافرمانى حكم پيغمبر نموديد، پس از آن‌كه هر چه آرزوى شما

بود [از فتح و غلبه بر كفار و غنيمت بردن] به آن رسيديد منتها برخى براى دنيا و برخى براى آخرت مى‌كوشيديد و سپس از پيشرفت و غلبه شما را بازداشت تا شما را بيازمايد، و خدا از تقصير شما درگذشت كه خدا با اهل ايمان با عنايت و رحمت است».

البته مسلمانان غيور كه به وعده خداوند اطمينان داشته و دوستدار آخرت و بهشت بودند، از كشته شدن باكى نداشتند. چون با مراجعت كفار و شكست مسلمانان مصادف شدند با آن‌كه نظم جنگى‌شان از ميان رفته بود، هر كدام در گوشه‌اى مشغول جنگ شدند.

فرار اصحاب به جز على و ابودجانه و تنها گذاردن پيغمبر و شهيد شدن جمعى از ارادتمندان

محمد بن اسحاق مى‌گويد: «انس بن نضر به جايى رسيد، ديد كه جماعتى از مهاجرين (كه طلحه و عمر در ميان آنان بودند) نشسته و اسلحه را بر زمين گذارده‌اند. انس گفت: چرا نشسته‌ايد؟ گفتند: رسول خدا كشته شد. انس بن نضر گفت: زندگى پس از وى چه فايده دارد. برخيزيد و به جهت آنچه محمد به جهت آن كشته شد، كشته شويد! انس خود رفت و جنگ كرد تا كشته شد».⁽¹⁾

آرى! شايعه كشته شدن پيغمبر نيز بهانه به دست فراريان داد و اين دروغ را دليل فرار خود قرار دادند. حال گيريم كه پيغمبر كشته شد آيا خداى پيغمبر نيز كشته شده بود؟! آيا با كشته شدن محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم، دين او باطل گرديده و اين امر موجب ارتداد مردم و زمين گذاردن اسلحه مى‌شود؟!

«وَما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ . . .»⁽²⁾

«و محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم نيست مگر پيغمبرى از طرف خدا كه پيش از او نيز پيغمبرانى بودند و از اين جهان درگذشتند، اگر او به مرگ يا شهادت درگذشت باز شما به دين جاهليت خود رجوع خواهيد كرد؟ . . .»

حدود هفتاد نفر از بزرگان صحابه كه طالب آخرت بودند، شهيد شدند و طالبين دنيا هم فرار كردند. چند نفر هم ماندند و فرار نكردند. كه به طور مسلّم على‌ابى طالب علیه‌السلام و ابو دجانه فرار نكردند.

در حديث معتبرى آمده است كه پيغمبر به على علیه‌السلام و ابو دجانه اذن داد تا بروند و او را تنها گذارند، ولى آن دو مرد، دست از آن حضرت بر نداشتند و ننگ فرار را بر خود تحميل نكردند. وقتى كفار متوجه هزيمت مسلمانان و تنها ماندن پيغمبر شدند، در مقام جبران گذشته، با خيال آرام در صدد از بين بردن رسول خدا بر آمدند و دسته‌دسته يكى بعد از ديگرى يورش مى‌آوردند، ولى در مقابل خود على علیه‌السلام را مى‌ديدند و پس از متحمل شدن لطماتى بر مى‌گشتند؛ آن گاه دسته‌اى ديگر حمله مى‌كردند.

ابورافع مى‌گويد: پس از آن‌كه على علیه‌السلام علمداران قريش را كشت، پيغمبر جمعى از مشركين را ديد و به على علیه‌السلام فرمود: بر اين جمع حمله كن! على علیه‌السلام حمله نمود و آن جمع را متفرق كرد و از آن گروه عمرو بن عبداللّه را كشت. رسول خدا مجدداً دسته ديگرى را ديد و فرمان حمله به على علیه‌السلام داد. على علیه‌السلام بر آن جمع نيز حمله نموده و آنان را متفرق كرد و از آن عده نيز شيبة بن مالك عامرى كشته شد. جبرئيل گفت: اى رسول خدا! اين عمل، مواسات از على است. پيغمبر فرمود: او از من و من از او هستم. جبرئيل گفت: و من از هر دوى شما مى‌باشم. و آوازى شنيدند كه مى‌گفت: «لاسيف الاّ ذوالفقار و لا فتى الاّ على⁽¹⁾شمشيرى نيست مگر ذوالفقار و جوانمردى نيست مگر على علیه‌السلام ».

ابن هشام مى‌گويد: بعضى از اهل علم، از ابن ابى نجيح روايت نمودند كه: منادى درروز احد ندا داد: «لاسيف الا ذوالفقار ولافتى الا على»⁽²⁾

ذوالفقار، شمشير پيغمبر بود كه در جنگ بدر از منبة بن حجاج به آن حضرت رسيد و ايشان نيز آن را در جنگ احد به على علیه‌السلام داد.

مجروح شدن پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم

كفار از شكست ناگهانى مسلمانان و فتح آنى خود آنچه را كه مى‌خواستند و مى‌بايست بخواهند دست يافتن بر پيغمبر بود كه براى رسيدن به اين هدف مى‌بايست همگى دور هم جمع مى‌شدند تا بتوانند به پيغمبر حمله كنند؛ نه اين‌كه متفرق شوند و هر جمعى پى مقصد خود رود. امّا اين گونه نشد، چرا كه نه تنها مسلمانان نظم خود را از دست داده بودند، بلكه كفار هم پس از غلبه بر مسلمانان نتوانستند حفظ نظم و انضباط نمايند و موفق نشدند تا پى هدف خويش بروند.

البته مى‌توان گفت كه سالم ماندن پيامبر با فرار اصحاب، و ثبات و استقامت يك يا دو نفر از فدائيان او چون على علیه‌السلام و ابودجانه، و خبر يافتن كفار و آمدن و حمله كردن و فرار نمودن آنان، خود يكى از آيات صدق پيامبر است.

آرى! خداوند مى‌خواست پيغمبر زنده بماند و دين حق را غالب كند. اين بود كه او را حفظ نمود «واللّه يعصمك من‌الناس»

مسلمانان فرارى كه از زنده بودن پيغمبر و محل استقرار او با خبر شدند، درصدد جبران بر آمدند و كم‌كم خود را به آن حضرت رساندند. محمد بن اسحاق مى‌گويد: «بعد از شايعه كشته شدن پيامبر و فرار مسلمين، اول كسى كه پيغمبر را شناخت، كعب بن مالك بود. او گفت: از چشمان پيغمبر كه از زير مغفر⁽¹⁾مى‌درخشيد، او را شناختم و سعى كردم تا با آواز بلند خود، مسلمانان را با خبر سازم و بشارت دهم كه پيغمبر خدا زنده است، ولى آن سرور اشاره فرمود: ساكت باش».⁽²⁾ابان بن عثمان كه از اصحاب امام جعفر صادق علیه‌السلام است مى‌گويد: «صباح بن سيابه از

امام صادق علیه‌السلام سؤال نمود: چنانچه مشهور است آيا دندان پيغمبر شكسته شد؟ فرمود: نه به خدا سوگند! او از دنيا نرفت مگر آنكه دندان‌هاى او سالم بود، ولى صورت آن سرور مجروح شده بود.

بعد سؤال كرد: چنان معروف است كه پيغمبر به غارى كه در اُحد است، پناه برد؟ فرمود: او از جاى خود حركت نكرد. آنها به پيغمبر گفتند كه چرا نفرين نمى‌كنى؟ فرمود خداوندا! قوم نادان مرا هدايت كن».⁽¹⁾

همچنين امام باقر علیه‌السلام مى‌فرمايد: «پيغمبر با دندان سالم از دنيا رفت، امّا به صورت آن سرور ضربتى وارد آمده و مجروح شده بود كه على علیه‌السلام را فرستاد آب آورد و صورتش را شست».⁽²⁾

«ابن اثير» پس از نقل كشته شدن پرچم داران مشركين به دست تواناى على علیه‌السلام و دفاع آن حضرت از پيغمبر و كشتن و تار و مار كردن دسته‌هايى كه به پيغمبر حمله مى‌كردند و متفرق كردن آن جمع و . . . مى‌گويد: «و چون پيغمبر مجروح شد، على علیه‌السلام از چاه «مهراس» براى شستن پيغمبر با سپر خود آب مى‌آورد. امّا خون قطع نمى‌شد. وقتى فاطمه عليهاالسلام آمد و پيغمبر را ديد، مى‌بوسيد و گريه مى‌كرد. آن‌گاه حصيرى را سوزانيد و از خاكستر آن سوخته بر زخم گذارد، خون قطع شد. جمعى از مسلمانان فرارى تا «اعوص» فرار كرده و سه روز در آن‌جا ماندند؛ عثمان نيز در ميان آن جمع بود و چون خدمت پيغمبر آمدند آن سرور كلامى را فرمود كه حاصل آن اين است: به جاى خيلى دور فرار كرديد. ظاهراً اعوص، دورتر از مدينه بود. بنابر اين، فرارى‌ها از مدينه هم گذشته بودند.

و سه روز آن‌جا پناه گرفتند.

ابان بن عثمان مى‌گويد: ابوسفيان آمد و فرياد كرد: آيا پسر ابوكبشه (مقصود او پيغمبر خدا بود) زنده است؟ و ادامه داد: مى‌دانيم كه على بن ابى طالب زنده است. على علیه‌السلام فرمود: آرى زنده است و سخنان تو را مى‌شنود. ابوسفيان گفت: ابن قميئه

مدعى بود كه محمد را كشته است، ولى تو راستگوتر از او هستى. بعضى از كشتگان شما مثله شده‌اند، من نه امر كردم و نه نهى. سال ديگر ميعاد ما در بَدر باشد. على علیه‌السلام از جانب پيغمبر قبول فرمود (امّا محمّد بن اسحاق اين گفتگو را به عمر نسبت داده است).⁽¹⁾

كشته شدن «ابى بن خلف قرشى» از غرايب اتفاقات در جنگ است كه به قصد كشتن پيغمبر آمده بود و آن حضرت به وسيله «حربه» گردن او را خراشيد. او ناله مى‌كرد

و مى‌گفت: محمد مرا كشت، چون به من گفته بود كه تو را مى‌كشم. اگر اين ضربت را بر ربيعه و مضر (دو طايفه بزرگى بودند از عرب) وارد مى‌ساخت، تمام مى‌مردند. او بيش از يك روز زنده نماند، - لعنة اللّه عليه - .

فرار مسلمانان دليل بر ضعف ايمان بود

آرى! مسلمانان صحنه نبرد را ترك كرده و گريختند. عده‌اى از غيرتمندان و متدينين تا آخرين نفس جنگيده و كشته شدند. در اين جنگ، حمزه سيد الشهدا شهيد و مثله شد.

بعضى از آنان كه فرار كرده بودند، در صدد بودند به وسيله سر دسته منافقين، عبداللّه پسر ابى، با ابوسفيان پيمان صلح و يا متاركه جنگ منعقد سازند. و عده‌اى ديگر در مقام ارتداد و رجوع به كفر بر آمده و عذر خود را چنين مى‌آوردند كه پيغمبر كشته شده است پس بايد به دين خود برگرديم. از آيه شريفه «اَفَاِنْ ماتَ اَوْ قُتِلَ اْنْقَلَبْتُمْ عَلى اَعْقابِكُمْ»⁽²⁾كه در مقام ملامت و توبيخ فرارى‌هاست، دانسته مى‌شود كه آنها مى‌گفتند: محمد كشته شد، پس دين او باطل است. خداى مى‌فرمايد: محمد چون ديگر پيغمبران است كه پيش از او بوده و از اين جهان رفتند، آيا اگر او كشته شود و يا بميرد، شماها پشت به دين مى‌كنيد و بر مى‌گرديد؟ زيان اين كار عايد خودِ مرتد بوده و ضررى به خداوند نمى‌رسد.

از مكالمه انس كه طبرى از محمد بن اسحاق نقل نمود نيز اين مطلب دانسته مى‌شود كه مى‌گويد: «انس به جايى رسيد كه جماعتى از مهاجرين نشسته بودند، در ميان آن جمع طلحه و عمر نيز حضور داشتند؛ در حالى كه اسلحه را بر زمين گذارده بودند، انس گفت: چرا نشستيد؟ گفتند: محمد كشته شده. انس بن نضر گفت: زندگى پس از وى چه فايده دارد؟ برخيزيد و براى آنچه رسول خدا به خاطر آن كشته شد، كشته شويد. آن جمع با انس موافقت نكردند، ولى انس خود رفت و از گفته آن جمع، نزد خداوند بيزارى جست و جنگيد تا كشته شد».⁽¹⁾

ما از اين جواب مهاجرين فرارى بسيار در حيرتيم؛ زيرا از كجا مى‌دانستند كه پيغمبر كشته شده؟ آنان كه پيغمبر را رها كرده و پى غنيمت رفته بودند و وقتى هم كه ديدند كفار هجوم آورده‌اند، فرار كردند. اين جمع نه با پيغمبر بودند و نه از آن حضرت خبر داشتند.

و به نص قرآن كريم هرچه پيغمبر آنان را صدا مى‌زد و به طرف خود مى‌خواند، توجه و اعتنايى نمى‌كردند. آنها يا دنبال مال بودند و يا به چيزى جز فرار فكر نمى‌كردند. پس از كجا دانستند كه پيغمبر كشته شده است؟! فرض كنيم يكى از كفار (ابن قميئه) مدعى شد كه محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم را كشته است، آنان چگونه زود باور كرده و به اين خبر فاسق ترتيب اثر دادند و بدون تحقيق به جنگ پشت كرده و به جاى دور پناه بردند؟!

گمان ما اين است كه بعضى از فراريها براى عذر فرار خود، بافتند كه محمّد كشته شده و يا به غار پناه برده است؛ و اين را بهانه عمل غير صحيح خود قرار دادند. وليكن واضح است كه لازمه چنين امرى مخفى شدن آن سرور است. لذا امام علیه‌السلام اين خبر را تكذيب كرد و فرمود: «در جاى خود پا برجا بود و حركت نكرد».

و ديگر اين كه ما شُبهه را قوى‌تر مى‌نماييم و مى‌گوييم: وقتى كه ديدند خود محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم كشته شد، براى چه فرار كردند، مگر مسلك و مرام او بسته به حيات و يا سلطنت او بود كه چون شكست خورَد و يا كشته شود، دين او نيز از اعتبار ساقط گردد؟!

الحق گفته آن شهيد راه خدا انس بن نضر، بسيار قابل توجه و صحيح بود و دعوت او

به معروف و حق بود. لذا - بنابر نقل طبرى - گفت: خدايا! من از گفته اين جماعت بيزار هستم، ولى آنان متابعت نكردند و با عذر بدتر از گناه(محمد كشته شد) از جنگ خوددارى نموده، بلكه آن‌را مصحّح فرار خود دانستند.

ابان بن عثمان از حضرت صادق علیه‌السلام چنين روايت مى‌كند:

«چون مردم فرار كردند، پيغمبر به شدت غضب نمود و در آن حال از پيشانى و صورت آن سرور، عرق چون لؤلؤ سرازير مى‌شد. آن حضرت نگاه كرد و ديد على در پهلوى او است. فرمود: تو چرا ماندى و به قريش ملحق نشدى؟ على گويد: يا رسول‌اللّه! آيا بعد از اسلام، كافر شوم؟ من به شما اقتدا مى‌كنم. فرمود: پس جلو اين دسته از كفار را بگير. هر كس از آنان رسيد، به شمشير على گرفتار شد. جبرئيل فرمود: اين است مواسات. و پيغمبر فرمود او از من و من از اويم. جبرئيل گفت: و من هم از هر دوى شما هستم».⁽¹⁾

آيا به نظر شما همراهى و يارى على علیه‌السلام و جدا نگشتن او از پيغمبر و كشتن دشمنان آن حضرت در نزد خدا، افضل است، يا مصاحبت با پيغمبر در غار؟

چرا كفار بدون اخذ نتيجه مراجعت نكردند؟ و چرا پيغمبر فردا با جمعى از مدينه بيرون آمد؟

دانستيم كه مسلمانان در اثر غفلت عده‌اى، شكست را پذيرا شدند؛ و اين در حالى بود كه تا قلّه پيروزى، چند قدم بيش‌تر فاصله نداشتند.

آنها كه از حمله ناگهانى قريش به فرماندهى خالد بن وليد آرايش و نظم خود را از دست داده و از طرفى ديگر كشته شدن پيامبر را بهانه قرار داده بودند، براى نجات جان خويش ميدان جنگ را رها كرده و در كوه و دشت پراكنده شدند. كفار قريش سر مست از پيروزى‌اى كه نافرمانى و دنياطلبى عده‌اى مسلمانان به آنان هديه كرده بود، حملات ناهماهنگى را آغاز كردند كه هدفى جز كشتن پيامبر و تصرف و غارت شهر مدينه نداشتند، امّا با شجاعت و دلاورى مردان بزرگى چون على علیه‌السلام و ابو دجانه خواب

آشفته‌شان تعبير نگرديد.

كفار قريش بعد از تعقيب مسلمانانِ فرارى، دست به وحشيانه‌ترين اقدام جنگى زدند؛ يعنى برخى از شهداى مسلمان، از جمله حمزه سيد الشهدا را مثله كردند. چنين عمل وحشيانه‌اى در نفس خود مذموم و مطرود جامعه انسانى است، امّا آنچه بر زشتى چنان عملى مى‌افزايد اين است كه كسانى دست به ارتكاب آن زدند كه خود را از اشراف و بزرگان مكه مى‌دانستند.

پس از آن‌كه معلوم شد كشته شدن پيامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم شايعه‌اى بيش نبوده است، رفته رفته مسلمانان به آن حضرت پيوسته و كفار نيز احد را ترك كردند، امّا در لحظه آخر، ابو سفيان، ديدار نهايى و تعيين كننده جنگ را به يك سال ديگر در محل بدر، موكول كرد.

در اين مقال آنچه كه در پى كشف آن هستيم، اين است كه:

اولاً، اگر هدف مشركين دست يافتن به پيغمبر بود، چرا كار را به سرانجام نرسانده و تنها به مثله كردن اجساد مسلمانان بسنده كردند؟

ثانيا، آيا كفار هم كشته شدن پيغمبر را باور كرده بودند؟ اگر اين گونه بود پس چرا از ابن قميئه نخواسته بودند تا جنازه آن حضرت را به ايشان نشان دهد؟

ثالثا، چرا لشكر كفار به مدينه حمله نكردند تا كار را يكسره كرده و براى هميشه از فكر مسلمين آسوده گردند؟

و رابعا، چرا رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به همراه ياران مجروح و خسته خود به تعقيب كفار قريش پرداخت؟

ابوسفيان با ياران خود از احد رفت و پيغمبر به سراغ شهدا آمد و آنان را دفن نمود و به همراه يارانش به مدينه برگشت. ولى فرداى همان روز با عده‌اى از شهر بيرون آمد و به تعقيب مشركين پرداخت.

صاحب سيره حلبيه و سيره نبويّه نقل مى‌كند: «پرچم را به على داد و او را پيشاپيش روانه نمود. ابوسفيان نيز در منزل «روحاء» در فكر مراجعت به مدينه بود و مى‌گفت كه:

ما شجاعان و دلاوران مسلمين را كشتيم، چرا برنگرديم و كار را يكسره نكنيم؟ قريش به معبد خزاعى برخوردند كه از طرف مدينه مى‌آمد. ابو سفيان پرسيد: از مدينه چه خبر دارى؟

معبد گفت: «به خدا، محمّد با اصحابش را ديدم كه مى‌آمدند و آنان هم كه در روز احد نبودند به او ملحق شدند و على نيز در مقدمه آن جيش است. ابوسفيان [با شنيدن اين خبر] از مراجعت به مدينه منصرف شد. معبد از قوم خزاعه بود و خزاعه هم دوستدار پيغمبر بودند. بدين گونه آن خبر، قريش را ترساند و برگشتند.

آرى! فرداى آن روز پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم اگر چه مى‌توانست در مدينه با جمع قوى‌ترى حركت كند يا در مدينه متحصن شود - چنانچه پس از مدّت‌ها چنين كرد كه در قضيّه جنگ احزاب به آن اشاره خواهد شد - تا «حمراءالاسد» آمد و در آن‌جا با كسانى كه روز قبل، ابوسفيان را در روحاء ديده بودند روبرو شد كه ابوسفيان به آنان وعده داده بود: اگر محمّد را از آمدن ما بترسانيد، در مقابل ده بارِ شتر خرما و كشمش به شما خواهم داد.

با نگاهى به قرآن مى‌توان به روشنى پاسخ پرسش‌هاى فوق الذكر را از سخنان خداوند دريافت كرد.

«سَنُلْقى فى قُلُوبِ الَّذينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما اَشْرَكُوا بِاللّهِ مالَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَ مَأْويهُمُ النّارُ وَ بِئْسَ مَثْوَى الظّالِمينَ * وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللّهُ وَعْدَهُ اِذْتَحُسّونَهُمْ بِاِذْنِهِ حَتّى اِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِى‌اْلاَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما اَريكُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُريدُ الدُّنيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُريدُ الاْخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيكُمْ وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللّهُ ذُوفَضْلٍ عَلىَ الْمُؤْمِنينَ * اِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى اَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فى اُخْريكُمْ فَاَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ وَلا ما اَصابَكُمْ وَاللّهُ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ»⁽¹⁾

«به زودى در دل‌هاى كسانى كه كفر ورزيده‌اند بيم خواهيم افكند؛ زيرا چيزى را با خدا شريك گردانيده‌اند كه بر [حقانيت] آن، [خدا ]دليل نازل نكرده است. و جايگاهشان آتش است. و جايگاه ستمگران چه بد است. و [در نبرد احد] قطعا

خدا وعده خود را با شما راست گردانيد: آنگاه كه به فرمان او، آنان را مى‌كشتيد، تا آن‌كه سست شديد و در كار [جنگ و بر سر تقسيم غنايم] با يكديگر به نزاع پرداختيد، و پس از آن‌كه آنچه را دوست داشتيد [يعنى غنايم را] به شما نشان داد، نافرمانى نموديد. برخى از شما دنيا را و برخى از شما آخرت را مى‌خواهد. سپس براى آن‌كه شما را بيازمايد، از [تعقيب] آنان منصرفتان كرد و از شما در گذشت، و خدا نسبت به مؤمنان، با تفضّل است. [ياد كنيد ]هنگامى را كه در حال گريز [از كوه] بالا مى‌رفتيد و به هيچ كس توجه نمى‌كرديد؛ و پيامبر، شما را از پشت سرتان فرا مى‌خواند. پس [خداوند] به سزاى [اين بى انضباطى] غمى بر غمتان [افزود] تا سرانجام بر آنچه از كف داده‌ايد و براى آنچه به شما رسيده است اندوهگين نشود، و خداوند از آنچه مى‌كنيد آگاه است».

اگر به آيات وارده در شرح غزوه احد درست دقت كنيم، معلوم مى‌شود كه خداوند وعده داده بود تا در قلب كفار، ترس بيفكند و به وعده خود هم وفا كرد؛ زيرا مسلمانان در اول جنگ، كفار را به اذن خدا مى‌كشتند و شكست را نصيب آنها مى‌نمودند، امّا وقتى كه آنها اختلاف كرده و عده‌اى سنگر را خالى گذاردند و به غارت اموال پرداختند، با آنكه صدق وعده الهى معلوم شده بود، خداوند آنان را به خودشان واگذار نمود و ايشان به درد و الم مبتلا شدند. بنابر اين فرار كردند و غم پشت‌سر غم به آنان روى‌آور شد كه كيفر مخالفت ايشان بود.

آرى! مغلوبيت كفار، در اثر القاى رعب و خوفى بود كه از ناحيه خداوند در قلوب آنان جاى گرفته بود. و خداوند خواست تا دين حق را ظاهر سازد، امّا چون آنها مخالف رأى خداوند و امر پيغمبر عمل كرده و به وسوسه جمع آورى غنيمت، سنگر را رها كردند، كفار قريش بر ايشان پيروز شدند.

مسلمانان پس از چنان عقوبتى، مشمول عفو پروردگار گرديدند و با يارى و امداد الهى، كفار مجدداً فرار را بر قرار ترجيح دادند.

آرى! كفار ترسيدند كه همين اندازه از فتح و ظفرى كه در اثر غفلت عده‌اى از

مسلمانان به دست آورده بودند نيز از ميان برود؛ يعنى، مجدداً مسلمانان جمع شوند و پيغمبر مهياى حمله گردد.

در پاسخ به آخرين سؤال مى‌توان گفت كه بنابر نقلى حركت پيغمبر در فرداى آن روز با عده‌اى از مجروحين احد به امر خداوند و وحى آسمانى بوده است. همچنين مى‌توان گفت پيش‌بينى هم مى‌شد كه قريش در ميان راه از اين كه كار جنگ را يكسره نكرده‌اند، پشيمان شوند و مجدداً در صدد مراجعت گردند؛ چنانچه همين نحو هم شد و با خود گفتگو مى‌كردند كه براى چه برگشتيم، بى آن كه محمّد را كشته باشيم؟ چرا شهر مدينه را متصرف نشديم، با آن‌كه قشون مسلمانان يا كشته و يا فرارى شده بودند؟ ولى در همين موقع، مطلع شدند كه پيغمبر دنبال آنان مى‌آيد؛ بنابر اين ترسيدند و يارى الهى هم شامل مسلمين شد، كفار فوراً حركت كرده و به سوى مكه مراجعت نمودند. حتى به نعيم بن مسعود اشجعى كه به سمت مدينه مى‌رفت، وعده ده بارِ كشمش و خرما دادند تا مسلمانان را بترساند و پيغمبر را وادار به مراجعت نمايد، وقتى پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم خبر مراجعت قريش به مكه را شنيد فرمود:

«حَسْبُنَا اللّهُ وَنِعْمَ الْوَكيْلُ * فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللّهِ وَاللّهُ ذُوفَضْلٍ عَظيمٍ»⁽¹⁾

«خدا ما را بس است و نيكو كارگزار و پشتيبانى است. پس با نعمت و فزونى و بخششى از خدا [از ميدان جنگ] بازگشتند در حالى كه هيچ بدى و گزندى به ايشان نرسيد و خشنودى خدا را پيروى كردند و خداوند فزونى و بخشش بزرگ است».

وقتى مسلّم شد كه ابوسفيان و قريش به مكه رفتند، پيغمبر به مدينه مراجعت فرمود. پس اين فتح، مخصوص به همان مجروحين شد كه بنابر نقلى هفتاد نفر بودند. امّا افراد سالم، كه مى‌توان گفت فرارى‌ها بودند، بى‌بهره بودند. و دانسته شد كه عامل فتح و پيروزى، يارى خداوند بوده وگرنه آن مسلمانان توان چنان كارى را نداشتند.

منافقين مى‌خواهند براى على علیه‌السلام شريك سازى كنند

ابن اسحاق مى‌گويد: «چون پيغمبر از احد برگشت، شمشير خود را به فاطمه داد و گفت: اى دخترم! خون را از اين شمشير بشوى! امروز به راستى خدمت كرد، نه خيانت. على نيز شمشير خود را داد و گفت: اين را نيز بشوى! به خدا سوگند به راستى خدمت كرد. پيغمبر فرمود: اگر تو به راستى جنگ كردى، سهل بن حنيف و ابودجانه نيز به راستى جنگ كردند».⁽¹⁾

ما از جهاتى در صحت اين نقل تأمل داريم:

1 - پيغمبر در احد با شمشير جنگ نكرد تا شمشير آن حضرت خونين شود و خيانت نكرده باشد. بلى! بنابر بعضى از روايات، تيراندازى نمود. اگر پيغمبر با شمشير

جنگيده باشد چگونه مقتولين و مجروحين او ثبت نشده‌اند. درباره ابى‌خلف هم فقط مى‌گويند كه در اثر حربه، به گردن او خراش آمد. اگر آن حربه شمشير باشد، در اين صورت موجب خونين شدن او نمى‌شود؛ حتى مختصر كلامى ثبت نشده است كه پيغمبر با شمشير مبارزه تن به تن كرده باشد تا كسى را مجروح كرده يا كشته باشد. قطعى است اگر پيامبر مبارزه‌اى كرده باشد اين مبارزه مى‌بايست آن موقع باشد كه اصحاب كِبار فرار كرده بودند. و حال آن‌كه در آن موقع نيز - بنابر نقل مورخين، چنانچه از پيش اشاره شد - هر دسته كه حمله مى‌كردند على علیه‌السلام جلو مى‌رفت و آنان را متفرق و فرارى مى‌ساخت، پس نوبت به پيغمبر نمى‌رسيد.

2 - شهامت و شجاعت على و فداكارى او در جنگ احد از مسلّمات است و گفتن «لاسيف الاذوالفقار ولافتى الاعلى» در تواريخ ضبط است و نمى‌توان گفت قطعا به جز او و ابودجانه كسى فرار نكرد.

3 - گفته على علیه‌السلام به فاطمه عليهاالسلام كه اين شمشير به راستى خدمت كرد، جمله‌اى است كه بر پيغمبر منت گذارده و گوشه و تعريضى داشته باشد. روى اين حساب اين سخن با خُلق عظيمى كه در پيغمبر و على علیه‌السلام وجود دارد، مناسب نيست.

4 - اگر چه از اين نقل دانسته مى‌شود كه تمامى صحابه به جز آن دو نفر، درست جنگ نكرده و فرار نمودند، ولى از بديهات است كه ابودجانه و سهل به پايه شجاعت على علیه‌السلام نمى‌رسيدند. آرى! نه شجاعت او را داشتند و نه به اندازه على علیه‌السلام دلسوزى و فداكارى مى‌كردند. على علیه‌السلام قطع نظر از سبقت به اسلام و مراتب ايمانش از لحاظ فاميلى و خويشاوندى و دامادى پيغمبر و تكفّل در دامن آن حضرت از كودكى، مهربان‌تر و فدايى‌تر از ديگران بود.

هرچه در اين نقل بيش‌تر دقت مى‌شود، بيش‌تر اطمينان پيدا مى‌كنيم كه اين حديث، ساخته منافقين و دشمنان على علیه‌السلام مى‌باشد؛ آنان فضايل او را منكر مى‌شدند و اگر مى‌توانستند نظير آن فضايل را براى صحابه ديگر ثبت مى‌كردند.

عجيب است كه در اين مورد ساخته نشد كه اگر تو درست جنگ كردى، ابوبكر و عمر نيز درست جنگ كردند و يا طلحه و زبير نيز درست جنگ كردند؟!

شايد علتش اين باشد كه اشتهار فرار اين بزرگان از صحابه، مانع از اين شد كه چنان لباس موزونى بر اندام ناموزون آنان دوخته شود.

تعيين قاتل پرچمدار مشركين

پرچم قريش همواره در «طايفه بنى عبدالدار» بود، آنان مردمان شجاعى بودند كه پرچمدارى قريش از افتخارات خانوادگيشان محسوب مى‌شد. محمد بن اسحاق مى‌گويد: «ابوسفيان به صاحبان پرچم گفت: اى فرزندان عبدالدار! در جنگ بدر آنچه بر سر ما آمد، در اثر پرچمدارى شماها بود. (چون اگر پرچم به جا نماند، مردم فرار مى‌كنند.) امروز يا درست از پرچم نگاه‌دارى كنيد و يا آن را به دست ما بدهيد تا ما از آن نگهدارى كنيم. آنان گفتند: آيا ما پرچم خودمان را به شما تحويل دهيم؟ به زودى در جنگ خواهيد ديد كه ما چه كاره‌ايم!»⁽¹⁾

بنابر نقل طبرى آنها ابوسفيان را تهديد كردند و پرچم را يكايك فرزندان عبدالدار

گرفتند و كشته شدند؛ از طلحة بن ابى طلحه و ابوسعد و عثمان (برادران طلحه) و مسافع و جلاس و كلاب و حارث (فرزندان طلحه) و ارطاة بن عبد شر حبيل بن هاشم بن عبدمناف بن عبدالدار و ابويزيد بن عمير بن هاشم عبدالدارى تا صواب (غلام حبشىِ اولاد ابى طلحه). به گفته طبرى صواب آخرين كسى بود كه پرچم را برداشت و جنگ كرد تا آن‌كه دو دست اوبريده شد و با سينه و گردن پرچم را نگاه داشت تا آن‌كه كشته شد.

طبرى به سند خود از ابورافع صحابى، قاتل جميع پرچم داران قريش را على علیه‌السلام مى‌داند. در اين‌كه على علیه‌السلام طلحه را كشته باشد جاى ترديد نيست، امّا در اين كه ديگر پرچم داران به دست چه كسانى كشته شده‌اند، نقل‌هاى متعددى وجود دارد؛ مثلاً ابن اسحاق، ابوسعد را مقتول سعد بن وقاص مى‌داند، ولى ابن هشام عقيده دارد كه قاتل او على علیه‌السلام است. و قتل صواب حبشى را بعضى به قزمان نسبت داده‌اند، امّا ابن هشام مى‌نويسد كه گفته مى‌شود، على قاتل او بوده است. و نقل ابو رافع صحابى، مؤيَّد به نقل معتبر از جعفر بن محمد از طريق اهل‌البيت است كه آيا احتمال نمى‌دهيد دشمنان على علیه‌السلام خواستند اين فضيلت را نيز مخفى كنند؟ ما در كتاب منافقين اين امر را بيان خواهيم نمود.

تعداد كسانى كه در حمراء الاسد با پيغمبر بودند

به مقتضاى بعضى از نقل‌ها كسانى كه در غزوه حمراء الاسد در ركاب پيغمبر بودند، همان مجروحينى بودند كه تعداد آنها هفتاد نفر بود؛ نه اينكه هركس كه در جنگ اُحد شركت نموده بود در اين غزوه باشد.

آنچه را كه در سيره نبويه از بخارى⁽¹⁾و مسلم و ديگران از عايشه روايت شده مؤيد اين نقل است كه: «چون پيغمبر برگشت، ترسيد از اينكه مشركين برگردند، فرمود: چه كسى مشركين را دنبال مى‌كند؟ پس، هفتاد نفر برگزيده شدند و ابوبكر و زبير در ميان آنان بودند».

و طبرانى به نقل از ابن عباس «عمر، عثمان، على، عمار، طلحه، سعد - پسر عوف - ابوعبيده، حذيفه و پسر مسعود» را اضافه نموده است.

حافظ بن كثير مى‌گويد: «در نزد اهل مغازى مشهور است كسانى كه در غزوه حمراء الاسد شركت كردند، تمام كسانى كه در جنگ احد شركت كرده و آنها هفتصد نفر بودند كه هفتاد نفر شهيد شده و ششصد و سى نفر باقى مانده بودند».⁽¹⁾

و صاحب سيره نبويّه از علامه شامى نقل مى‌كند: «ظاهر اين است كه بين گفته عايشه و اصحاب مغازى در عدد اهل غزوه تناقضى نباشد؛ هفتاد نفر سبقت كردند و بعد سايرين رفتند و ملحق شدند».⁽²⁾

به نظر ما توجيه اين مرد شامى در رفع تناقض، درست نيست، زيرا مقتضى نداشت اين هشت ميل راه تا حمراء الاسد را قشون دو مرتبه از مدينه بيرون روند و به دو دسته

تقسيم شوند، آن‌هم پيغمبر از ميان قشون حاضر و آماده، هفتاد نفر را اختيار كند. به علاوه در همين سيره است: «پيغمبر براى ترساندن مشركين بيرون رفت تا آنها برنگردند و گمان كنند مسلمانان قوه و نيرو دارند و آنچه از جراحات به آنان رسيده، ايشان را سست نكرده است؛ حتى مشغول مداواى جراحات هم نشدند».⁽³⁾

از اين عبارت دانسته مى‌شود آنان‌كه بيرون رفته بودند مجروحين بودند. همچنين معلوم است در غزوه احد، كسانى كه در معركه مانده و جنگ كردند و يا زود برگشتند، مجروح شده بودند؛ نه كسانى كه در فرار مسابقه گذارده و يا اصلاً در جنگ شركت نداشتند.

ديگر آن‌كه پيغمبر از كسانى كه در اُحد شركت نكرده بودند، كمك احدى را قبول نكرد، مگر كمك جابر بن عبد اللّه را كه آن هم بنابر نقلى به خاطر عذرى بود كه جابر بن عبد اللّه آورده و گفته بود كه پدرش او را به خاطر سرپرستى خواهرانش در مدينه گذارده

و خودش در غزوه اُحد شركت كرده و شهيد شده بود.

عدم قبول عذر كسانى كه در جنگ اُحد شركت كرده ولى در اثر فرار اصلاً مجروح نشده بودند يكى از بهترين تصميم‌هاى پيغمبر بود. آرى! خداوند، به واسطه وحشتى كه در دل كفار افكنده بود، جنگ را خاتمه مى‌داد و با رفتن پيغمبر با همان مجروحين، دنبال سر مشركين، كار درست مى‌شد. روى اين حساب آن حضرت با بى‌اعتنايى به متخلفين اُحد و فرارى‌ها، استغناى خود را از آنان ثابت فرمود. پس شركت دادن بعضى از فراريهاى اُحد در اين غزوه توسط مورخين به نظر درست نمى‌آيد و عجيب اين است كه عايشه فقط نام پدر و شوهرخواهر خود را آورده و كسان ديگر را به هيچ وجه ذكر نكرده است!

نقل ديگرى كه طبرانى از ابن عباس نموده و نام ديگران را ذكر كرده است نيز به نظر قابل تأمل مى‌باشد؛ چون فرار كردن جمعى از آن عده را مى‌دانيم، امّا سؤالى كه باقى مى‌ماند اين است كه آيا در جنگ اُحد جراحتى به آنان وارد شده بود تا حق شركت در حمراء الاسد را داشته باشند، به خصوص آن‌كه نام عثمان در ميان آن جماعت ديده مى‌شود در حالى كه عثمان فرار كرده و به همراه عده‌اى كنار كوهى در نزديكى «اعوص» سه روز توقف كرده بود! وقتى عثمان برگشت، پيغمبر فرمود: «لقد ذهبتم بها عريضه»⁽¹⁾

بنابر اين، روز بعد از احد كه پيغمبر براى غزوه حمراءالاسد بيرون رفت ايشان اصلاً در مدينه نبودند، چه رسد به آن‌كه شركت كرده باشند! همان طور كه بارها بيان شد، به نظر مى‌رسد اين نَقل‌ها در عصر منافقين براى ترويج باطل و كتمان حق ساخته شده باشد.

غزوه خندق يا جنگ احزاب

اشاره

• كشته شدن عَمْرو، پهلوان كفار و تأثير آن

• جهات سختى امر براى پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در جنگ خندق

• چرا مشركين بى آن كه كار را يكسره كنند، فرار كردند؟

• راز فرار مشركين

• سرّ مهلك نبودن عذابى كه بر احزاب واقع شد

غزوه خندق، جنگى است كه مسلمانان به منظور دفاع و مقابله با كفار به دستور پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم دور شهر مدينه خندق كنده بودند. اين غزوه را جنگ احزاب نيز مى‌نامند؛ چرا كه گروه‌ها و قبايل عرب براى جنگ با مسلمانان با يكديگر اتفاق كرده بودند.

طرح و نقشه اصلى كندن خندق را سلمان فارسى به پيامبر توصيه نموده بود.

محمّد بن عُمر مى‌گويد: «مشركين گفتند: اين مكرى است كه عرب در جنگ‌ها به كار نمى‌برد. گفتند: مرد فارسى با محمّد است و او اين توصيه را نموده».⁽¹⁾

اين جنگ در شوال سال پنجم هجرت واقع شد. عامل اصلى جنگ، يهوديان بودند. وقتى پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم يهود بنى نضير را از منازلشان بيرون كرده و آنها را بالاجبار جلاى وطن نمودند؛ عده‌اى از آنان به مكه رفته و قريش را بر جنگ با پيغمبر تحريك كردند و وعده دادند كه يهودِ مدينه با رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم نقض عهد كنند. همچنين به قريش گفتند كه دين شما از دين محمّد بهتر است. قريش نيز به وسيله ابوسفيان براى جنگ با مسلمانان اتفاق كردند.

از طرفى ديگر جماعت يهود در ميان قبيله غطفان رفته و از مهيا شدن قريش براى نبرد با مسلمين و كمك دادن يهود خبر دادند؛ بنابر اين قبايل غطفان و هم‌عهدانشان نيز به همراه قريش و متفقين آناى به سمت مدينه حركت كردند.

جمعيت مشركين متجاوز از ده هزار نفر بود، امّا جمعيت پيغمبر بيش از سه هزار نفر نبودند. سه روز پيش از رسيدن دشمنان، پيغمبر از كندن خندق فارغ شد. آنها متجاوز از بيست روز، بلكه نزديك يك ماه، شهر مدينه را محاصره كرده بودند. جنگ از نزديك

شروع نمى‌شد تا آن‌كه عمر بن عبدود و جمعى از پهلوانان قريش، مانند عكرمة بن ابى جهل و هبيرة بن ابى وهب مخزومى و ضرار و نوفل مهياى جنگ شدند. آنها از جاى تنگ خندق عبور كرده و خود را به طرف مسلمانان رساندند. عَمْرُو مبارز طلبيد. مسلمانان بيچاره توانايى حركت نداشتند. عمرو در جنگ بدر به سختى مجروح شده بود و بدين جهت نتوانست روز احد حاضر شود و در جنگ شركت نمايد. او قطعاً مى‌خواست تدارك و جبران احد را بنمايد. به همين دليل با «علامت» بيرون آمده بود تا شناخته شود. (اين بيانگر نهايت شجاعت آن پهلوان است كه اصلاً از احدى در جنگ ترس ندارد تا آن‌كه بخواهد خود را مخفى نمايد، بلكه بالعكس، خودى نشان مى‌دهد كه هركس هوس جنگ با او را داشته باشد خود را در دسترس او قرار دهد.) عمرو در رجزى كه خوانده است، شجاعت خود و ترس مسلمين را از حضور براى مبارزه، به طرز بليغى بيان نموده است:

ولقد بححت من النداء بجمعهم هل من مبارز *** و وقفت إذجبن المشيّع وقفة القرن المناجز

و كذلك انّى لم أزل متسرّعا نحو الهزاهز *** انّ الشجاعة فى الفتى والجود من خير الغرائز⁽¹⁾بجز على بن ابى طالب عليهماالسلام احدى از مسلمين براى مبارزه حاضر نشد. بنابر نقل على بن ابراهيم قمى: «تعدادى از اصحاب جلو پيغمبر بودند، ولى چون عمرو را ديدند، پشت سر پيغمبر آمده و او را جلو خود قرار دادند».⁽²⁾

مطابق بعضى از نقل‌ها پيغمبر به على علیه‌السلام فرمود: بنشين او عمرو است! و در مرتبه دوم هم به جز على علیه‌السلام كسى مهياى جنگ با او نشد و در مرتبه سوم، پيغمبر به او اجازه دادند. شايد اين امر براى آن بود كه بر مردم ثابت شود كه مرد مبارزه با عمرو، كسى جز

او نبود تا مثل حديث گذشته ساخته نشود كه: اگر تو به راستى جنگ كردى، سهل بن حنيف و ابودجانه نيز چنين كردند. و دليل ديگر آن‌كه كسى نتواند بگويد كه من نيز مهياى جنگ بودم امّا على پيش دستى نمود. اگر تحفظ پيغمبر و اذن ندادن او به جهت خوف از كشته شدن على علیه‌السلام به دست عمرو بود، پس شجاعت عمرو به حد بيش‌ترى معلوم مى‌شود.

از اشعار عمرو دانسته مى‌شود كه بسيار فرياد كرده و مبارز خواسته بود، امّا كسى از مسلمانان به طرف او نمى‌رفت. بنابر اين، مى‌گويد: از بس فرياد كردم، صداى من گرفته شد و ديگر آواز من بيرون نمى‌آيد. على علیه‌السلام در حالى كه با هروله و شتابان به ميدان مى‌رفت، فرمود:

لاتعجلنّ فقد أتاك مجيب صوتك غير عاجز *** ذونيّة و بصيرة يرجوا لغداة نجاة فائز

إنّى لأرجو أن اُقيم عليك نائحة الجنائز *** من ضربة تغنى و يبقى ذكرها عند الهزاهز⁽¹⁾على علیه‌السلام مى‌گويد: عجله مكن! آن كسى كه جواب آواز تو را دهد و عاجز نباشد، آمد و اميدوارم كه مرگ تو به دست من باشد و در اثر ضربت شكافنده كه آواز او بماند نوحه‌گرها بر تو نوحه‌گرى كنند.

به راستى على علیه‌السلام يگانه جواب دهنده بود و با ضربه شمشيرش عزاى او را بر پا كرد؛ ضربتى كه تاكنون آوازش مانده است، بلكه بقاى مسلمين به خواست خداوند به وسيله او بوده است.

عمرو پرسيد: تو كيستى؟ وقتى على علیه‌السلام را شناخت به بهانه آن‌كه من با ابوطالب، پدر

تو، دوستى داشتم و نمى‌خواهم خون تو را بريزم خواست كه خود را از مبارزه با او نجات دهد. و گفت: از اين‌كه محمّد تو را به سمت من روانه كرده است اظهار تعجب مى‌كنم. على علیه‌السلام اظهار داشت: «نتيجه مبارزه تو با من، در هر حال، براى من بهشت و براى تو جهنم است» آن‌گاه على علیه‌السلام فرمود: «تو در سابق گفته بودى كه اگر كسى در ميدان جنگ، سه چيز از من بخواهد، يكى از آن سه حاجت برآورده مى‌شود». عمرو گفت: بخواه! على علیه‌السلام اول اسلام او را خواست امّا او قبول نكرد. خواسته دوم اين بود كه از جنگ با پيغمبر كناره‌گيرى كند، باز امتناع نمود. خواسته سوم آن‌كه پياده شو و با منِ پياده، سواره جنگ نكن. عمرو از اسب پياده شد و پيش‌دستى نموده و شمشيرش را بر سر آن حضرت فرود آورد. على علیه‌السلام با آن‌كه سپر را جلو داده بود، سپر در اثر سنگينى ضربت، شكافت و شمشير به سرش اصابت نمود. آن حضرت نيز با ضرب شمشير، پاى او را قطع كرد و آواز حضرت به تكبير بلند شد. مسلمين دانستند كه على علیه‌السلام عمرو را كشته است. او سرانجام سرِ عمرو را در حضور پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم افكند.

در سيره حلبيه امر سوم را حاضر شدن او براى جنگ شمرده است.⁽¹⁾كه از اين عبارت معلوم مى‌شود، عمرو براى جنگ با على حاضر نبود. اين مؤيد آن نقلى است كه مى‌گفت: من با پدرت دوست بودم، غير تو براى جنگ بيايد.

همچنين در سيره حلبيه آمده است: «على در جوابش گفت: به خدا سوگند، بدم نمى‌آيد كه خون تو را بريزم! پس عمرو غضب كرد. على فرمود: چگونه با تو جنگ كنم و حال آن‌كه تو سواره هستى؟ عمرو پياده شد و با شمشير، چون شعله آتش آن اسب را از پاى در آورد. سپس به على حمله كرد، على سپر را جلو آورد امّا شمشير از سپر گذشت و بر سر على شكافى وارد كرد. على نيز شمشير بر شانه او زد و بر زمينش افكند».⁽²⁾

ممكن است كه پس از ضربه بر شانه، مجدداً ضربتى بر پاى او وارد ساخته و پاى او را قطع نموده باشد؛ وگرنه به صِرف ضربت بر شانه، زمين‌گير نمى‌شود.

كشته شدن عَمْرو، پهلوان كفار و تأثير آن

در سيره حلبيه است كه بعضى نقل نمودند كه پيغمبر فرمود: «ضربت على علیه‌السلام و كشته شدن عمرو افضل از عبادت ثقلين است». ابن تيميه گفته است كه اين حديث دروغ است و در كتب معتمده نيست. چگونه مى‌شود كشتن كافرى افضل از عبادت انس و جن باشد، مخصوصا كه نامى از عمرو بن عبدود پيش از اين جنگ نبود؟!

صاحب سيره در مقام جواب برآمده و گفته است كه: عمرو در جنگ بدر نامش هست؛ جنگ كرد تا اندازه‌اى كه از زيادى جراحت نمى‌توانست حركت كند. به همين جهت نتوانست در جنگ احد شركت كند. او در جنگ خندق با علامت بيرون آمد تا جايش شناخته شود. همچنين نام او ثبت است به اين‌كه نذر كرده بود به سرش روغن نمالد تا اين كه محمّد را بكشد. در پاسخ اعتراض به اين‌كه كشتن يك كافر چگونه آن اندازه ثواب دارد؟ بايد گفت: كشتن او موجب نصرت دين و خذلان كافرين بود».⁽¹⁾

سخن ابن تيميه بسيار از انصاف به دور است و به جز عناد و دشمنى منشأى ندارد. چگونه مى‌توان گفت كه عمرو مثل ساير كفار بود و امتيازى نداشت! ما در اين‌جا امورى كه بيانگر امتياز عمرو بر ساير كفار است را ذكر مى‌كنيم:

اولاً، جدا شدن فردى از لشكر خود و آمدن در صف دشمنان، كار آسانى نبوده و هر كسى حاضر به اين اقدام جسورانه نيست؛ به خصوص آن‌كه محصور شود. پس عمرو خود را به اختيار، در خانه دشمن انداخت و از لشكريان خويش جدا گشت.

ثانياً، در اثر جدا شدن او، جمعى از پهلوانان قريش هم از لشكر جدا شدند ولى به مجرد كشته شدنش همگى فرار كردند اگر چه بيش‌تر آنان جان به سلامت نبردند.

ثالثاً، عمرو كه آمد و مبارز خواست، كسى از مسلمانان هوس جنگ با او را نكرد؛ كجايند آن كسانى كه به اصطلاح فدائيان پيغمبر بوده و يا دَم از شجاعت و پهلوانى مى‌زدند؟! چه شد آن ابوبكر كه گفتند، على درباره او فرمود كه اشجع مردم است، چون در عَريش ايستاد و هركس نزد پيغمبر مى‌رسيد، او را با شمشير مى‌زد؟! چه شد آن

زبير بن عوام كه او را فارِس المسلمين مى‌دانند؟ چرا عمرو كه مبارز مى‌طلبيد، به ميدان نرفتند؟ او كسى است كه از بس فرياد كرد و مبارز طلبيد، صدايش گرفت؛ در حالى كه او يك نفر جدا شده از لشكر قريش و در دسترس مسلمانان بود چرا اين اَبطال مسلمين از انصار و مهاجر به ميدان او نتاختند؟ آيا اين بيانگر نهايت عظمت و شجاعت عمرو نيست؟

رابعاً، همان اجازه ندادن پيغمبر، به رفتن على علیه‌السلام براى جنگ با عمرو بنابر آن نقل، نيز بيان كننده عظمت عمرو است.

خامساً، تاريخ ياد ندارد على علیه‌السلام در طول مبارزات خود و جنگ‌هاى تن به تنى كه با دشمنان خدا نمود، حتى در ايام جمل و صفين و نهروان، كسى به او ضربتى وارد آورده باشد. او هيچ گاه مهلت نمى‌داد كه دشمن پيش دستى كند و ضربتى بر او وارد آورد، ولى اين پهلوان عرب، عمرو بن عبدود بود كه هم پيش دستى كرد و هم ضربت خود را به سر على علیه‌السلام وارد نمود. راستى! اگر اين عمرو را به جز على علیه‌السلام كس ديگرى از صحابه مثل زبير، ابوبكر، طلحه، عمر و يا عثمان، مى‌كشت، آيا باز هم ابن تيميه همين اعتراضات را مى‌نمود؟! آيا كشتن كافرى كه مرگ او موجب حيات مسلمين و هلاك و يا فرار كفار شود، با ساير كفار فرقى ندارد؟!

جهات سختى امر براى پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در جنگ خندق

سختى كار براى پيغمبر خدا در جنگ احزاب به چند دليل بود:

1 - كثرت نفرات يا اتفاق عرب بر جنگ با مسلمين و هجوم آنان با آن جمع بسيار.

2 - نقض عهد يهود اطراف مدينه و در نتيجه محاصره شدن پيغمبر.

3 - نفاق قشون اسلام و ايجاد شبهه درباره اين كه تمام وعده‌هاى خدا و پيغمبر راجع به فتح و پيروزى، غرور و دروغ بود، كه به سبب آن توطئه، منافقان در مقام برآمدند كه قشون اسلام را از هم متلاشى و پراكنده سازند؛ و مى‌گفتند: اى اهل مدينه! جاى توقف براى جنگ نمانده است، دست برداريد! جمعى از آنان مى‌آمدند و براى رفتن اجازه

مى‌خواستند. و بهانه مى‌آوردند كه خانه ما خراب است و استحكامى ندارد و ايمن نيستيم از اين‌كه كسى وارد شود و به اموال و ناموس ما دست‌دراز كند. آنها دروغ مى‌گفتند و قصدى جز فرار نداشتند و حال آن‌كه با خداوند عهد بسته بودند تا فرار نكنند؛ چنانچه خداوند فرمود:

«وَاِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذينَ فى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللّهُ وَرَسُولُهُ اِلاّ غُرُورا * وَاِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ يا اَهْلَ يَثْرِبَ لامُقامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَريقٌ مِنْهُمُ النَّبِىَّ يَقُولُونَ اِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ وَما هِىَ بِعَوْرَةٍ اِنْ يُريدُونَ اِلاّ فِراراً * وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ اَقْطارِها ثُمَّ سُئِلوُا الْفِتْنَةَ لاََتَوْها وَما تَلَبَّثُوا بِها اِلاّ يَسيراً * وَلَقَدْ كَانُوا عاهَدُوا اللّهَ مِنْ قَبْلُ لايُوَلُّونَ اْلاَدْبارَ وَكانَ عَهْدُ اللّهِ مَسْؤُلاً»⁽¹⁾

«و هنگامى كه منافقان و كسانى كه در دلهايشان بيمارى است مى‌گفتند: خدا و فرستاده‌اش جز فريب به ما وعده‌اى ندادند. و چون گروهى از آنان گفتند: اى مردم مدينه، ديگر براى شما جاى درنگ نيست، برگرديد. و گروهى از آنان از پيامبر اجازه مى‌خواستند و مى‌گفتند خانه‌هاى ما بى حفاظ است و[لى خانه هايشان] بى حفاظ نبود، [آنان ]جز گريز [از جهاد] چيزى نمى‌خواستند. و اگر از اطراف [مدينه ]مورد هجوم واقع مى‌شدند و آنگاه آنان را به ارتداد مى‌خواندند، قطعا آن را مى‌پذيرفتند و جز اندكى در اين [كار] درنگ نمى‌كردند؛ با آن‌كه قبلاً با خدا سخت پيمان بسته بودند كه پشت [به دشمن] نكنند، و پيمان خدا همواره باز خواست دارد».

در شرح واقعه چه مى‌توان گفت؛ در حالى كه خداوند فرموده:

«اِذْجَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ اَسْفَلَ مِنْكُمْ وَاِذْ زاغَتِ اْلاَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللّه الظُّنُونا * هُنالِكَ ابْتُلِىَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزالاً شَديداً»⁽²⁾

«هنگامى كه از بالاى [سر] شما و از زير [پاى] شما آمدند، و آنگاه كه چشم‌ها

خيره شد و جانها به گلوگاه‌ها رسيد و به خدا گمان‌هايى [نابجا ]مى‌برديد، آن‌جا [بود كه] مؤمنان در آزمايش قرار گرفته و سخت تكان خوردند».

لطافت تعبير قرآن و حسن اين تقرير، قابل تفسير نيست. كثرت جمعيت مهاجمين كه از بالا و پايين مدينه هجوم آورده بودند، (با آن‌كه پيغمبر خدا در ميان آنان بود) به قدرى مسلمين را گيج كرده و اختيار را از دستشان بيرون برده بود كه چشم‌ها از كار بازمانده بود و چيزى جز دشمنان را نمى‌ديدند. دل‌ها از جاى خود كنده و به گلوها رسيده بود، مسلمانان در حق خداوند گمان‌هاى باطل مى‌بردند و مؤمنين در بدن، يا عقايد و يا هر دو مانند زلزله زدگان شده بودند. منافقين هم به جست و خيز در آمده بودند؛ گروهى مى‌رفتند و عده‌اى را با خود مى‌برند.

انسان از اين جملات كه تفسير قسمتى از آيات وارده در شرح واقعه احزاب است، شدت حال را تا حدى مى‌تواند به دست آورد. از اين‌كه پيغمبراكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در صدد بر آمد تا قسمتى از خرماهاى مدينه را به طايفه غطفان واگذار نمايد براى اين بود كه بين ايشان و قريش جدايى بيفكند و در ميان متفقين و احزاب اختلاف كلمه پديد آيد،⁽¹⁾بنابر اين شدت سختى كار براى رسول خدا دانسته مى‌شود.

مسلمانانى كه به خدا گمان‌هاى بد برده و بگويند كه وعده‌هاى خدا دروغ بود، كجا مى‌توانند نسبت به پيغمبر با وفا بوده و عهد خود را - كه پشت به ميدان جنگ نكنند - مراعات كنند؟!

آيا چنين قشونى كه دلش از جاى كنده شده و چشمش از كار افتاده و در صدد فرار برآمده و محاصره شده و گرسنه مانده است، مى‌تواند پيغمبر را حفظ كرده و از او دفاع كند؟!

آرى! چنين قشونى بودند كه وقتى چند سوار از پهلوانان عرب وارد ميدان گشته و با اسب‌هاى خود از تنگناى خندق پرش كردند و به اين طرف آمدند، از صف جلوى پيغمبر كنار رفته و پشت سر آن بزرگوار قرار گرفتند. عجبا! سوارى كه از جمعيت خود

جدا گشته و ديگر نمى‌تواند به مركز خود برگردد، چرا اين سه هزار نفر قشون اسلام لااقل جمعاً به آنان حمله ننموده و از خود و پيغمبر و اموال و ناموس و دين و شهر و شرف خود دفاع نكردند؟! اگر هر كدام يك سنگ به آن سواران مى‌زدند؛ قطعاً در زير سنگ‌هاى مسلمانان دفن مى‌شدند؛ چنانچه پس از كشته شدن عمرو، سواران ديگر بيچاره گشته، بعضى در خندق افتادند و گرفتار سنگ‌هاى مسلمانان شدند. اين نبود مگر آن كه جان در بدنشان نمانده و چشمشان از كار افتاده و خود را باخته بودند. از چنين كسانى هيچ كارى ساخته نخواهد شد.

در اين موقع، پهلوان اسلام و يگانه جوانمردى كه بر سر عهد خود با خداوند ايستاده و قلبش مطمئن و منتظر شهادت است، با قلبى پر از ايمان به سمت عمرو مى‌رود كه، چه بكشد و چه كشته شود، پيروز است و بهشت نصيب او خواهد شد. بنابر اين پس از مختصر زمانى، آواز او به تكبير بلند مى‌شود.

آرى! خداوند بزرگ است كه مى‌خواهد دين حق را بر اديان باطل غالب كند. مسلمانان وقتى آواز على را شنيدند، جانى تازه در بدنشان دميده شد، به حركت افتاده، نزديك معركه آمدند، و براى پيغمبر بشارت فتح آوردند.

اين حادثه الهى به همان اندازه كه مسلمين را به حركت درآورده و به آنان جان تازه‌اى بخشيد، ياران عمرو را نيز كه شجاعان عرب بودند، بى‌جان كرد، كه بلافاصله به

فكر فرار افتادند.

در اين مقام اشاره به چند مطلب ضرورى است:

اول، آن‌كه صاحب طبقات همان بيت اول عمرو را نقل نموده «ولقد بححت عن النداء» و گفته است كه: عمرو نود سال داشت و على اجازه مبارزه با او را از پيغمبر

خواست. پيغمبر شمشير خود را به على داد و عمامه بر سر او بست و از خدا خواست كه على را بر وى غالب كند. على به جنگ رفت و گرد و غبار بالا گرفت. على او را زد و از تكبير او دانسته شد كه عمرو كشته شده است؛ ياران عمرو فرار كرده و به آن سمت

خندق پريدند. زبير هم نوفل را با شمشير زد و دو نيم كرد».⁽¹⁾

ولى در سيره حلبيه است كه: «آن عده چون آمدند و عمرو مبارز طلبيد، على برخواست و گفت: من از براى عمرو آماده‌ام. پيغمبر فرمود: بنشين، او عمرو است. عمرو «هل مِن مبارز» مى‌گفت و مسلمين را سرزنش مى‌كرد و مى‌گفت چه شد آن بهشت شما كه مى‌گوييد هركس از شما كشته شود، به آن مى‌رسد؟ پس چرا كسى به جنگ من نمى‌آيد؟ سپس ابياتى گفت كه از جمله آنهاست:

ولقد بححت من النداء بجمعهم هل من مبارز *** و وقفت إذ جبن المشيّع وقفة القرن المناجز

در مرتبه دوم هم على برخواست و همان جواب اول را از پيغمبر شنيد. و چون عمرو مجددا مبارز طلبيد، على برخواست و اعلام آمادگى كرد. پيغمبر فرمود: او عمرو است. گفت: اگر چه عمرو باشد، به جنگ او خواهم رفت. على در حالى كه به ميدان مى‌رفت اشعارى را خواند كه از آن جمله است:

لا تعجلنّ فقد أتا *** ك مجيب صوتك غير عاجز

ذونيّة و بصيرة *** يرجوا لغداة نجاة فائز⁽²⁾عمرو در سن نود سالگى به اين اندازه شجاع بود كه هيچ كس از شجاعان مسلمين، جرأت برابرى با وى را نمى‌كرد. على علیه‌السلام پس از چند مرتبه كه از رفتن به مبارزه نهى شد، سرانجام پيامبر اجازه جنگيدن داد و با آن تشريفات او را روانه كرده و دعا نمود تا خدا او را غالب سازد.

دوم، صاحب سيره حلبيه گويد: ضرار بن خطاب بعد از كشته شدن عمرو با پهلوانان قريش فرار كرد. در حين فرار با برادر خود عمر بن خطاب مصادف شد كه دنبال او راگرفته بود و مى‌خواست خود را به او برساند. ضرار برگشت و خواست عمر را با نيزه بزند، امّا خوددارى كرد و گفت: اى عمر! اين كه تو را نكشتم نعمتى است كه بايد شكر

آن‌را به جا آورى. نظير اين قصه از عمر در احد نيز با ضرار اتفاق افتاد؛ عمر را با نيزه بلند كرد و گفت: من تو را نمى‌كشم اى پسر خطاب».⁽¹⁾

مسلّم است كه «عمر» برادر «ضرار» نيست؛ طبرى او را ضرار بن خطاب بن مرداس از نسل محاربين فهر دانسته است.⁽²⁾ولى عمر، فرزند خطاب بن نفيل بن عبدالعزى از نسل غالب بن فهر است.

صاحب سيره اشتباه بزرگى نموده است كه سعى دارد اندازه شجاعت ضرار را از بلند كردن عمر با نيزه خود نشان دهد، در حالى كه او پس از كشته شدن عمرو فرار مى‌كند، او از عمر فرار نمى‌كند ولى عمر خواست از فرصت استفاده كند و گمان كرد كه مى‌تواند ضرار را در اين موقع صيد كند. ضرار چون متوجه شد كه عمر دنبال او است نه على، حاجت به برگشتن و زدن و با نيزه بلند كردن نداشته گفت: زندگانى خود را از اين پس از من بدان و شكر آن را به جا آور، وگرنه عُمْر تو به آخر مى‌رسيد. عمر برگشت و از تعقيب آن شير صرف‌نظر كرد.

سوم، نوفل بن عبداللّه از ملازمان عمرو بود كه از خندق عبور كرده و در ميان مسلمانان آمده بود. صاحب طبقات نوشته است: «پس از كشته شدن عمرو، اصحاب او فرار كردند و زبير بر نوفل حمله نمود و او را با شمشير دو نيم نمود».⁽³⁾

در سيره حلبيه كشته شدن او به سه نحو نقل شده است: يكى به همان نحو كه صاحب طبقات گفته و دوم آن‌كه اسب خود را زد كه از خندق عبور كند همان طور كه موقع آمدن عبور كرده بود، ولى اسب و سوار در خندق افتاده و گردنش شكست و خدا او را كشت. سوم آن‌كه چون در خندق افتاد، مسلمانان به او سنگ مى‌زدند. گفت اى گروه عرب! كشتن بهتر از اين است. على علیه‌السلام پايين رفت و با شمشير او را دو نيم نمود».⁽⁴⁾

طبرى نيز كشنده نوفل را على علیه‌السلام دانسته است.⁽¹⁾

آنچه به نظر مى‌رسد، اين است كه اسب او نتوانست بدان سمت پرواز كند. به همين دليل در خندق افتاد و قهراً مسلمانان كه تازه جان گرفته و دنبال اين شجاعان را گرفته بودند، به او سنگ مى‌زدند. او تقاضاى كشتن بهتر كرد. على رفت و او را به ضرب شمشير، دو نيم كرد. بعضى از مورخين چون نتوانستند اين فضيلت را براى على علیه‌السلام ببينند، يا نوشتند چون در خندق افتاد، خدا او را كشت و يا نوشتند زبير او را دو نيم كرد. حال مطلب اينجاست كه اگر زبير، توانايى داشت مثل على، شجاعان را دو نيم كند، يك ساعت قبل كجا بود؟ آنان از مثل عمر و زبير فرار نكرده بودند.

آرى! دشمنان على علیه‌السلام اينگونه نقل‌ها را براى كتمان فضيلت على علیه‌السلام درست كردند و ديگران هم چه بسا ندانسته، احاديث مختلف را نقل نموده و راه تشخيص را مشكل كردند، مگر براى كسى كه بخواهد با ديده عقل و انصاف بنگرد.

چهارم، طبرى به نقل از ابن اسحاق درباره صلح پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم با دو نفر از بزرگان غطفان (عُيَينة بن حصن و حارث بن عوف مرّى) نوشته است: «صلح، بر ثلث ميوه‌جات مدينه نوشته شده و امضاى شهود بر آن مانده بود. پيغمبر سعد بن معاذ و سعد بن عباده را خبر نمود. آنان گفتند: از جانب خدا مأمور هستى يا آن‌كه به جهت مصالح ما اين كار را مى‌كنى؟ فرمود: براى شما؛ چون عرب بر جنگ با شما متفق شدند، خواستم در ميان آنان جدايى افكنم و بهتر دانستم كه غطفان از قريش جدا شوند. سعد معاذ گفت: در حال كفر، ما به آنان باج نمى‌داديم، حال كه مسلمان شديم و به سبب شما عزيز گشتيم، به آنان باج بدهيم؟ نه به خدا به جز شمشير به آنان نمى‌دهيم. پس سعد معاذ نوشته را با اجازه از پيغمبر محو و پاك نمود».⁽²⁾ما اين نقل را از جهاتى با احتياط، تلقى مى‌كنم؛ زيرا چگونه مى‌توان باور كرد كه پيغمبر چنين امر مهمى را كه عبارت است از تصرف در اموال اهل مدينه، بدون مشورت

و رضايت آنان انجام داده و نوشته صلح تمام شده باشد؛ با آن‌كه خداوند به او امر كرده است كه با مشورت مسلمانان كار كند؟! «وَ شاوِرهُمْ فِى‌اْلاَمْرِ⁽¹⁾در كار[ها] با آنان مشورت كن».

در سيره نبويه در ضمن قصه صلح با مشريكين در حديبيه، از ابوهريره نقل مى‌كند: كسى را كه بيش‌تر از پيغمبر با اصحابش مشورت نمايد، نديدم. پس چگونه مى‌توان باور كرد آن حضرت در آخر وقت با سعد مشورت بنمايد؟! اگر نظريه آن دو بزرگ در انجام امر تأثير داشت، چگونه جلوتر تصميم مى‌گيرد، به حدى كه نوشته هم تمام مى‌شود؟! و اگر مشورت با آنان تأثير نداشت، پس چرا در آخر وقت، آن دو را در جريان امر قرار مى‌دهد؟! و چگونه پس از مخالفت آن دو، منصرف مى‌شود؟! و چگونه مى‌توان باور كرد كه سعد معاذ و سعد عباده از پيغمبر قوى‌تر بودند كه با كمال جلادت و شجاعت بگويند كه به جز شمشير به آنان چيزى نمى‌دهيم و پيغمبر ضعفِ نفس به خرج داده باشد، به حدى كه ثلث ميوه‌جات را به دشمن واگذار نمايد؟! و چگونه مى‌توان باور كرد كه سعد معاذ و سعد عباده آن اندازه شجاعت داشتند كه جواب تمامى احزاب را با شمشير بدهند؛ با آن‌كه قسمتى از مسلمانان، منافقين بودند كه در مقام برگرداندن مردم از ميدان جنگ بودند و قسمتى هم كه مؤمن بودند، اندامشان از هيبت و تجمع احزاب به لرزه در آمده بود و مبتلا به لرزش در عقايد شده بودند: «وَتَظُنُّونَ بِاللّه الظُّنُوناً»⁽²⁾

اگر اين دو نفر آن مقدار شجاعت داشتند، خوب بود تا يكى از آن دو به ميدان همان يك نفر، يعنى عمرو بن عبدود مى‌رفتند و يا يكى از انصار را وادار مى‌كردند كه آن پهلوانِ پير نود ساله را از ميدان جنگ برگرداند و اين قدر نعره نكشد! آيا انصار با شمشيرهاى خود پاسخ احزاب را دادند و يا آن‌كه جواب دشمنان، در برق شمشير على بن ابى طالب عليهماالسلام بود؟ نمى‌دانيم بافنده اين حديث چه نظرى داشت؛ قصد شما پايين آوردن مقام پيغمبراكرم بود و يا بالا بردن مقام اصحاب؟!

چرا مشركين بى آن كه كار را يكسره كنند، فرار كردند؟

پيغمبر محصور بود و محاصره مدّت‌ها طول كشيده بود. مشركين قريش هم با احزاب خود، دور پيغمبر را گرفته و راه تجارت را بر او بسته بودند. يهود نيز اگر چه با آنان بودند، ولى يهود به سببى - كه در بخش اهل كتاب متعرض آن خواهيم شد - از كمك به قريش دست برداشتند. مدت محاصره جمعا قريب يك ماه طول كشيد، و كار بر پيغمبر بسيار سخت شد. و چنانچه از قصه حذيفه دانسته مى‌شود، تمامى قشون پيغمبر از جهت شدت سرما و گرسنگى در نهايت سختى بودند. هريك از اين دو امر، سبب مهمى براى بيچاره نمودن سپاه به شمار مى‌آمد. در مدت محاصره، در ميان دو سپاه، جنگ نبود؛ چون با وجود كندن خندق به يكديگر دسترسى نداشتند، ولى در آخر كار عمرو با آن جماعت به وسيله پرش اسب‌ها خود را به سمت مسلمانان رساند؛ و در اثر كشته شدن عمرو با شمشير على علیه‌السلام، اصحاب او فوراً فرار كردند؛ كه بعضى كشته شده و بعضى نجات يافتند.

ما فرض مى‌كنيم كه يهود از اول بى‌طرف بود و عمرو هم در ميان مشركين نبود، نظير جنگ احد، پس چرا مشركين بى آن‌كه جنگ كنند و شهر را تصرف نمايند شبانه فرار كردند؟ در حالى كه مى‌توانستند به خاطر طولانى شدن محاصره، پيغمبر را كه حتى وسيله گرم كردن و سير نمودن سپاه خويش را نداشت، به مصالحه مجبور نمايند. چنانچه در «صلح حديبيه» با همين باقى مانده از قريش صلح نمود.

قريش كه آن همه به خود زحمت داد و چنان سپاهى را از قبايل مختلف عرب با مخارج طاقت فرسا و تبليغات بسيار گران جمع‌آورى نمود، چگونه بى اخذ نتيجه، شبانه رفتند؛ با آن‌كه در ميان احزاب، اختلاف كلمه پديد نيامد و تا ساعت آخر، عرب‌ها با هم دوست بوده و پيغمبر خدا را دشمن مى‌دانستند، از طرفى هم دشمن خارجى متوجه آنان و يا وطن آنها نگشته بود؟!

در حالى كه اگر آنان مدت محاصره را بيش‌تر مى‌كردند، به خودى خود، شهر را متصرف مى‌شدند. گذشته از اين، منافقين در مقام تفرقه ميان مسلمين برآمده و مى‌گفتند:

«يا اهل يثرب! لا مقام لكم؛ اى اهل مدينه! براى چه اين‌جا مانديد جاى توقف نيست».

قطع نظر از اختلاف كلمه‌اى كه ميان مسلمين افتاده و ضعف ايمان مؤمنين، ضعف مالى پيغمبر در اداره كردن سپاه و حفظ نمودن آنان از سرما و گرما، خود به خود موجب اضمحلال و مغلوبيت پيغمبر و غلبه كفار بود، بى‌آن‌كه جنگى كنند. آيا سپاهيان كفر اين امور را نمى‌دانستند؟ آيا به وسيله منافقين، ارتباط نداشتند؛ جايى كه حذيفه جاسوس پيغمبر به آسانى مى‌تواند از خندق عبور كند و شبانه به اردوگاه مشركين رود، مشركين با آن زيادى نفرات خود نمى‌توانستند با منافقين تماس گرفته و ارتباط داشته باشند؟ آيا آنان نمى‌دانستند براى چه اين همه زحمت به خود داده و اين همه خسارت را متحمل شده‌اند؟ آيا نمى‌دانستند هنوز كه نتيجه نگرفته‌اند براى چه برگردند؛ آن هم با آن سرعت و شبانه؟ مگر اين حركت آنان به جز فرار، نام ديگرى دارد؟ مگر مشركين مى‌ترسيدند كه اگر علناً بروند، مورد تعقيب و هجوم مسلمانان قرار گيرند كه شبانه از تاريكى استفاده كرده و فرار كردند؟ تا جايى كه تاريخ مى‌نويسد ابوسفيان، رئيس مشركين، فرصت آن را كه شترش را باز كند نداشت و سوار بر شتر بسته شده بود؟

راز فرار مشركين

با تأمل در آيه شريفه «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اذْ كُرُوا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَيْكُمْ اِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَاَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ ريحاً وَجُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَكانَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصيراً⁽¹⁾اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، نعمت خدا را بر خود به ياد آريد، آنگاه كه آنها را نمى‌ديديد فرستاديم، و خدا به آنچه مى‌كنيد همواره بيناست». دانسته مى‌شود كه مسلمانان طاقت دفاع از خود را در برابر مشركين و احزاب نداشتند و خداوند نيز مى‌ديد كه چه خيالات باطل و گمان‌هاى فاسدى در حق خدا و پيغمبر مى‌كنند تا جايى كه وعده‌هاى فتح و ظفرى را كه پيغمبر از جانب خدا مى‌داد (حتى در همان حالى كه مشغول كندن خندق بود، وعده فتح قصر

كسرا و شام را داد⁽¹⁾) غرور و دروغ مى‌خواندند. پس خداوند، خود در مقام دفاع برآمد «وَكَفَى اللّهُ الْمُؤْمِنينَ الْقِتالَ⁽²⁾و خدا [زحمت] جنگ را از مؤمنان برداشت».

خداوند با فرستادن بادهاى تند و سپاهيانى كه به ديده مردم نمى‌آيند پاسخ جنود شرك را داد.

آرى! چون كار بر پيغمبر سخت شد و محاصره طولانى گرديد، آن حضرت در تاريكى شب بالاى تلّى رفت كه بعداً در آن‌جا «مسجدِ فتح» ساخته شد و دعا و استغاثه كرد. و بنابر نقل على بن ابراهيم، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به اين عبارت خداوند را خواند:

«يا صريخ المكروبين و يا مجيب المضطرين و يا كاشف الكرب العظيم! انت مولاى وليّى و آبائى الأولين، اكشف عنّا غمِّنا و همِّنا و كربنا و اكشف عنا شرّ هولاء القوم بقوتك و حولك و قدرتك»

جبرئيل نازل شده و به روان شدن باد و هجوم ملائكه بر سپاهيان مشركين بشارت داد؛ و نويد داد به اين‌كه خيمه‌هاى دشمنان از جاى كنده مى‌شود. آن‌گاه پيغمبر سه مرتبه

حذيفه را خواست. حذيفه در مرتبه سوم جواب داد. حضرت فرمود: «من تو را مى‌خوانم، جوابم را نمى‌دهى؟ عرض كرد پدر و مادرم فدايت! از ترس و سرما و گرسنگى است. فرمود: برو اخبار كفار را براى من بياور و هيچ كارى انجام نده».⁽³⁾

ولى به روايت ابان بن عثمان پس از رفتن حذيفه، پيغمبر، خدا را اين گونه خواند:

«يا صريخ المكروبين. يا مجيب دعوة المضطرين. اكشف همّى و كربى فقد ترى حالى و حال من معى»

پس جبرئيل آمد و بشارت مغلوبيت كفار را آورد. آنگاه پيغمبر به حال تواضعنشست و گفت: «شكرا شكرا كما آويتنى و آويت من معى».⁽⁴⁾

ميان اين دو روايت مى‌توان به اين نحو جمع كرد كه پيغمبر دعا كرد و جبرئيل خبر

آورده بود كه ملائكه و باد حركت كرده‌اند. آن‌گاه حضرت، حذيفه را فرستاد تا با چشم ببيند و خبر آورد. و پس از رفتن حذيفه و بعد از آن دعاى مختصر، جبرئيل مجدداً آمد و خبر وصول باد و سنگ‌ريزه را به تفصيل آورد. پس پيغمبر به آن نحو شكر نمود كه خود و اصحاب، مورد ترحم حق واقع گشته و از آن سختى‌ها و گرفتارى‌ها نجات يافتند.

بنابر نقل طبرى «به خاطر هجوم سرما و شدت گرسنگى و ترس از دشمن، هيچ كس جواب پيغمبر را نداد».⁽¹⁾

حذيفه مى‌رود و مى‌بيند كه باد، چادرهاى مشركين را از جاى مى‌كند و مى‌برد و آنها براى نجات يافتن از شر سنگ‌ريزه‌ها به زير سپرها پناه مى‌برند. وقتى ابوسفيان شدت امر را مى‌بيند در آن مجلسى كه خالى از اغيار تصور مى‌كند (و حال آنكه حذيفه در آن مجلس بود) مى‌گويد كه با اهل زمين مى‌توان جنگيد، ولى با اهل آسمان، چنانچه محمد مى‌گويد، نمى‌توان كارى كرد. چهارپايان از كار افتاده و جاى توقف نمانده است. پس همان ساعت تمامى دسته‌جات، شبانه، فرار كردند. ابوسفيان از شدت وحشت سوار شتر بسته شده و ملتفت پا بند او نبود. اين قضيه را طبرى از ابن اسحاق و صاحبان مغازى با مختصر تفاوتى كه مضر به مقصود نيست، نقل نموده است».⁽²⁾

آرى! سرّ حركت فورى وشبانه احزاب، اين است؛ بى‌آن‌كه در ميانشان اختلاف پديد آمده و يا دشمنى به موطن آنان حمله نموده باشد و يا آن‌كه آذوقه آنان تمام گشته و دچار محاصره و گرفتار گرسنگى شده باشند.

جايى كه - به نقل صاحبان مغازى - پيغمبر حاضر شده‌باشد به جمعى از احزاب(غطفان) ثلث ميوه‌جات مدينه را بدهد تا آنان از يارى قريش دست بردارند، چگونه حاضر نبود كه با خود قريش صلحى واقع سازد. قريش به قدرى غافل‌گير و بيچاره شدند كه جاى اين گونه فكرها براى آنان نبود. عذاب را به چشم ديدند، بنابر اين، در مقام فرار برآمدند.

در قرآن پيش‌بينى اين گونه عذاب شده بود، وقتى در مكه معظمه وليد بن مغيزه

مخزومى نزد پيغمبر آمد تا قرآن را بشنود و درباره آن حضرت قضاوت كند، چون پيغمبر به اين آيه شريفه رسيد، «فَاِنْ اَعْرَضُوا فَقُلْ اَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ⁽¹⁾پس اگر روى برتافتند بگو: شما را از آذرخشى چون آذرخش عاد و ثمود بر حذر داشتم»؛ از وحشت مو بر بدن وليد راست شد.

سرّ مهلك نبودن عذابى كه بر احزاب واقع شد

در بيان علت آن مى‌توان گفت كه چون مشركين قريش نظير كفار عصر نوح و يا بعضى از پيامبران ديگر نبودند كه مصداق آيه «وَلايَلِدُوا اِلاّ فاجِراً كَفّارا⁽²⁾و جز پليدكار ناسپاس نزايند» باشند، بلكه اولاد و نسل آينده مشركين عصر پيغمبر مسلمان مى‌شدند. از اين جهت عذاب نازل شده، آنان را هلاك نكرد و تنها شرّ آنان را از سر مسلمين رفع نمود. ديگر آن‌كه خود آنان نيز اسلام مى‌آوردند و نظير قوم نوح نبودند كه اصلاً اسلام نياورند و مستحق عذاب و نابودى باشند. حتى در غزوات آينده شركت كرده و در فتوحات مسلمين خدمت‌ها كردند. همين خالد، فاتح «شامات» و عمرو بن عاص، فاتح «مصر» است و عكرمه نيز در جنگ «يمامه» شركت كرد. رؤساى قريش و غطفان و احزاب هم اين‌گونه شدند.

نكته ديگرى نيز در بين است و آن تفاوت پيغمبراكرم با ساير پيغمبران الهى است.

آرى! او رحمة للعالمين است. پيغمبر در جنگ احد دعا مى‌كند كه خدايا! قوم من نادان هستند، آنان را هدايت كن. و در همين جنگ هم مى‌گويد گرفتارى مرا رفع كن و به من و اصحاب من رحم كن و ما را نجات ده، نه اين كه بر مشركين نفرين كند، ولى نوح شيخ المرسلين، مى‌گويد:

«رَبِّ لاتَذَرْ عَلىَ‌اْلاَرْضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيّاراً»⁽³⁾

«پروردگارا! هيچ كس از كافران را بر روى زمين مگذار».

و موسى كليم اللّه نيز مى‌گويد:

«رَبَّنا اَطْمِسْ عَلى اَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلايُؤْمِنُوا حَتّى يَرَوُا الْعَذابَ الاَْليمَ»⁽¹⁾

«پروردگارا، اموالشان را نابود كن و آنان را دل سخت گردان كه ايمان نياورند تا عذاب دردناك را ببينند».

تفاوت راه از كجا تا كجاست؛ يكى هلاك و نابودى كفار را مى‌خواهد تا در آن موقع كه راه توبه باز است ايمان نياورند، امّا پيغمبر ما مى‌فرمايد: خداوندا! آنان را هدايت كرده و به ايشان رحم كن. اين است سرّ هزيمت و فرار احزاب. و خداوند، خود، دين خود را حفظ كرده و احزاب را شكست داد: «لا اله الاّ اللّهِ وحده وحده. أنجز وعده و نصر عبده و هزم الاحزاب وحده».

صلح حديبيه

اشاره

• چرا رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله‌وسلم به قصد عمره سفر نمود؟

• دعوت پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله‌وسلم از اعراب و تخلف آنان

• جلوگيرى نمودن قريش و پيغام رسانى عثمان

• مفاد قرار داد صلح

• اعتراض منافقين به تصميم پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله‌وسلم

• تأثير صلح در وضعيت مسلمين

• لغو نمودن يك ماده از مواد معاهده توسط قريش

• آن قسمت از قرار داد شامل زنان نمى‌شد

• عمره قضا و سرّ محفوظ ماندن پيغمبر با كثرت دشمنان

«حديبيه» نام محلى است نزديك مكه معظمه نرسيده به حرم، كه پيغمبر به قصد به جا آوردن «عُمره» با هزار و هشتصد نفر از مسلمين (و بنابر نقل صاحب طبقات، هزار و ششصد نفر و بنابر قولى هزار و چهارصد⁽¹⁾و هم‌چنين هزار و پانصد نفر در سيره نبويه نقل شده است⁽²⁾) در ماه ذى العقدة الحرام سال ششم هجرت مُحرِم شدند. آنها قربانى را پيشاپيش مى‌راندند؛ كه شصت و شش شتر قربانى مخصوص پيغمبر خدا بود. امّا بنابر نقل صحيح از امام صادق علیه‌السلام، قريش جلوگيرى كرده و نگذاردند كسانى كه عازم زيارت خانه خدا بودند وارد مكه معظمه شوند و عمره را به جا آورند. اين ظلمى بود كه قريش نسبت به پيغمبر نمودند و سابقه تاريخى نداشت كه در ماه حرام قاصد خانه خدا را از عبادت مشروع كه براى آنان نيز منفعت داشت جلوگيرى كرده باشند.

عروة بن مسعود ثقفى كه از اشراف عرب و بزرگ ثقيف در طائف بود از طرف قريش نزد پيغمبر آمده و گفت: قريش با زن و بچه بيرون آمده و سوگند ياد كردند كه تا يك نفر زنده در ميانشان باشد، نگذارند وارد مكه شوى. پس براى چه قوم و فاميل خودت را نابود مى‌كنى؟

پيغمبر فرمود: من براى جنگ نيامدم، بلكه براى عمره و عبادت كردن آمدم و گوشت اين‌ها را براى شما مى‌گذارم. عروه گفت: به خدا كسى چون تو را نديدم كه از مقصد او جلوگيرى نموده باشند. آن‌گاه عروه نزد قريش برگشت.

مشركين گفتند: اگر محمد وارد مكه شود و عرب بشنود، ما در نزد آنان ذليل و خوار

خواهيم شد و عرب بر ما جسور و چيره مى‌شوند.⁽¹⁾قريش كه با متفقين خود از احابيش براى مقابله با پيغمبر آماده شده بودند، بزرگ احابيش را نزد پيغمبر فرستادند او وقتى از دور حيوان‌هايى كه براى قربانى آورده بودند را ديد و دانست كه آن شتران براى كشتن است و آن جمعيت براى عمره آمده‌اند، نزد پيغمبر نرفت و به قريش گفت: ما براى اين با شما هم عهد نشديم كه قربانى را از محلش برگردانيم. قريش گفتند: ساكت شو! تو أعرابى هستى. گفت: به خدا اگر از قصد محمد جلوگيرى كنيد با جماعت احابيش از شماها كناره‌گيرى مى‌كنم. گفتند: صبر كن تا با محمد قرار دادى بنماييم.

«وَمالَهُمْ اَلاّيُعَذِّبَهُمُ اللّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كَانُوا اَوْلِياءَهُ اِنْ اَوْلِياؤُهُ اِلاَّالْمُتَّقُونَ»⁽²⁾

«چرا خدا [در آخرت] عذابشان نكند، با اين‌كه آنان [مردم را] از [زيارت]

مسجد الحرام باز مى‌دارند در حالى كه ايشان سرپرست آن نباشند. چرا كه سرپرست آن جز پرهيز كاران نيستند، ولى بيشترشان نمى‌دانند».

عجبا! قريش با چنين خيانتى و جلوگيرى از عبادتى در ماه حرام، كه براى همه امن است، خود را از دوستان خداوند مى‌دانست و حال آن‌كه از دشمنان خدا و مستحق عذاب بودند.

«اِنَّ الَّذينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبيلِ اللّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذى جَعَلْناهُ لِلنّاسِ سَواءً الْعاكِفُ فيهِ وَالْبادِ وَمَنْ يُرِدْ فيهِ بِاِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ اَليمٍ»⁽³⁾

«بى گمان، كسانى كه كافر شدند و از راه خدا و مسجد الحرام - كه آن را براى مردم، اعم از مقيم در آن‌جا و باديه نشين، يكسان قرار داده‌ايم - جلوگيرى مى‌كنند، و [نيز] هر كه بخواهد درآن‌جا به ستم [از حق] منحرف شود، او را از عذابى دردناك مى‌چشانيم».

افتخار قريش به اين بود كه سكان دار حرم و مجاور بيت اللّه الحرام بوده و سقايت حاج و عمارت مسجدالحرام را بر عهده دارند. امّا كفر به خدا و جلوگيرى آنان از زائرين خانه خدا كه براى عموم مردم آماده شده است موجب مى‌شود كه به عذاب دردناكى گرفتار شوند. اعتراض قريش به پيغمبر اين بود كه چرا سخن تازه آورده است و مى‌گفتند كه به روش پدران خود رفتار مى‌كنند، چگونه توانستند از راه و رسم پدران خود، صرف نظر كرده و از احترام به آن كس كه براى حج و عمره آمده است، چشم بپوشند؟! آنها به اين وسيله بدعت ناپسندى از خود باقى گذاردند؛ بدعتى كه الى يوم القامه موجب ملامت و سرزنش آنها خواهد شد.

پيغمبر اكرم به وسيله اين عمل، آبروى قريش را ريخته و از وجاهت عامه آنان كاست و آنها را مورد ملامت و سرزنش عموم قرار داد، به حدى كه چيزى نمانده بود دست قريش از متفقين خود (احابيش) كوتاه شود؛ چنانچه در پيش اشاره شد.

و به نقل ديگرى، سيد احابيش گفت: خدا راضى نيست از اين‌كه لخم، جذام، كنده، حمير (طوايف قحطان) و يمانى‌هاى عرب حج كنند، امّا پسر عبدالمطلب ممنوع شود.⁽¹⁾

چرا رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به قصد عمره سفر نمود؟

«لَقَدْ صَدَقَ اللّهُ رَسُولَهُ الرُّؤيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ اِنْ شاءَاللّهُ ءامِنينَ مُحَلِّقينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرينَ لاتَخافُونَ فَعَلِمَ مالَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِن دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَريباً»⁽²⁾

«حقّا خدا رؤياى پيامبر خود را تحقّق بخشيد [كه ديده بود] شما بدون شك، به خواست خدا در حالى كه سرتراشيده و موى [و ناخن ]كوتاه كرده‌ايد، با خاطرى آسوده در مسجد الحرام در خواهيد آمد. خدا آنچه را كه نمى‌دانستيد دانست، و غير از اين پيروزى نزديكى [براى شما] قرار داد».

پيغمبر خدا در خواب ديد كه با مسمانان داخل مسجدالحرام شده و عمره بجا آورده و سَر تراشيدند و يا از مو كم كردند. اين خواب، نظير خواب ابراهيم علیه‌السلام بود. پس پيغمبر نيز همانند ابراهيم مأمور به عمل بود. امام صادق علیه‌السلام فرمود: خداوند عزّوجلّ به پيغمبر در خواب امر كرد كه با اصحاب داخل مسجدالحرام شده و طواف كند و سر بتراشد.

بلى! خداوند نيز اين خواب پيغمبر را تصديق نمود و تصريح فرمود كه البته داخل مى‌شويد. آن حضرت به اصحاب خود خبر داد و دستور حركت صادر كرد. آنها از «ذوالحليفه» مُحرِم شدند. شصت و شش شتر قربانى مخصوص پيغمبر بود و سايرين نيز به قدر قوت با خود شتر برده بودند. اظهار پيغمبر و اصرار او به اين خبر و آن‌كه به مسجدالحرام خواهيم رفت و عمره بجا مى‌آوريم و نزول آيه «لقد صدق‌اللّه»، پيش از رفتن، دلايل و نشانه‌هاى روشن بر نبوت آن سرور و از معجزات پاينده است كه هرگز كهنه نخواهد شد.

حضرت عيسى علیه‌السلام اگرچه از آنچه ذخيره مى‌كردند خبر مى‌داد، و همچنين به امر پوشيده، مطلع مى‌كرد، ولى ما وى را از گفته رسول خدا، محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم تصديق مى‌كنيم نه اين‌كه نصارا بتوانند براى مسلمين ثابت كنند. امّا اخبار پيغمبر از مسلّمات است.

عده‌اى از مسلمانان در نبوت پيغمبر شك كردند، چون گمان كردند كه همان سال مى‌بايست به خانه خدا بروند. پيغمبر به آنان پاسخ داد به همان نحو كه گفتم داخل مسجدالحرام مى‌شويم، ولى نگفتم همين امسال. و سال بعد به همان نحو داخل مسجد الحرام شدند. پس نمى‌توان گفت كه پيغمبر اين پيش‌آمد را پيش‌بينى مى‌كرد؛ زيرا هيچ عاقلى نمى‌تواند به طور جزم به امر پوشيده آينده خبر دهد.

دعوت پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم از اعراب و تخلف آنان

پيغمبر در بين راه عزيمت به مكه، اعراب را نيز دعوت مى‌كرد تا در ركابش باشند و در موقع حاجت، مساعدت نمايند. ليكن اعرابِ «طائف»، «غفار»، «اسلم»، «مزينه»، «جهينه»، «اشجع» و «ديل» چون قريش را غالب مى‌دانستند و پيغمبر را، با آن جمع هزار و چند صد نفرى قادر به مقاومت نمى‌ديدند، دعوت آن حضرت را اجابت نكرده و در

جاى خود ماندند. اعراب خيال نمى‌كردند پيغمبر و يارانش از اين سفر مراجعت كنند؛ چون مى‌دانستند كه قريش ممانعت مى‌كند و در نتيجه مقاومت پيغمبر، او و همراهانش كشته خواهند شد.

خداوند در قرآن از اين واقعه اين گونه خبر داده است:

«سَيَقُولُ لَكَ الُْمخَلَّفُونَ مِنَ‌الاَعْرابِ شَغَلَتْنا اَمْوالُنا وَاَهْلُونا فَاسْتَغْفِرْلَنا يَقُولُونَ بِاَلْسِنَتِهِمْ مالَيْسَ فى قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللّهِ شَيْئاً اِنْ اَرادَ بِكُمْ ضَرّا اَوْ اَرادَبِكُمْ نَفْعاً بَلْ كانَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبيراً. بَلْ ظَنَنْتُمْ اَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ اِلى اَهْليهِمْ اَبَداً وَزُيِّنَ ذلِكَ فى قُلُوبِكُمْ وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنْتُمْ قَوْماً بُوراً»⁽¹⁾

«بر جاى ماندگانِ باديه نشين به زودى به تو خواهند گفت: اموال ما و كسانمان ما را گرفتار كردند، براى ما آمرزش بخواه. چيزى را كه در دلهايشان نيست بر زبان خويش مى‌رانند. بگو اگر خدا بخواهد به شما زيان يا سودى برساند چه كسى در برابر او براى شما اختيار چيزى را دارد؟ بلكه [اين] خداست كه به آنچه مى‌كنيد همواره آگاه است. بلكه پنداشتيد كه پيامبر و مؤمنان هرگز به خانمان خود بر نخواهند گشت، و اين [پندار] در دلهايتان نمودى خوش يافت، و گمان بد كرديد، و شما مردمى در خور هلاكت بوديد».

ملاحظه مى‌شود كه خداوند در آيات شريفه فوق چگونه از امر آينده خبر مى‌دهد؛ او مى‌فرمايد كه به زودى اين عرب‌هايى كه از مصاحبت و همراهى با تو در اين سفر تخلف كردند مى‌آيند و عذر مى‌آورند كه در اثر گرفتارى و اشتغال به مال و خانواده نتوانستيم همراه تو باشيم و از تو خواهند خواست تا برايشان طلب آمرزش كنى. اعراب دروغ مى‌گويند و خداوند بر اعمال آنان مطلع است.

همان گونه كه گفته شد اعراب خيال مى‌كردند كه پيغمبر و همراهانش ديگر از آن سفر برنمى‌گردند و هيچ‌وقت وطن خود را نخواهند ديد. همين امر هم باعث تخلف آنان

از همراهى در اين سفر شد. آيات مزبور نيز إخبار به غيب است و خدا به پيغمبرش بشارت مى‌دهد و مى‌گويد كه: «شماها از اين سفر برمى‌گرديد، در حالى كه آنان خيال كرده بودند هرگز براى شما برگشتى نيست».

جلوگيرى نمودن قريش و پيغام رسانى عثمان

پيغمبر و همراهانش با آن‌كه مُحرِم بودند با خود سلاح داشتند. آنها به جايى رسيدند كه قريش خالد بن وليد را به عنوان مقدمه‌الجيش روانه كرده بود، و او براى جلوگيرى از پيغمبر آمده بود. و بالأخره در حديبيه تلاقى دو سپاه شد و قريش از راندن شتران و حركت مسلمانان جلوگيرى كردند. مبادله فرستادگان و سفيران به عمل آمد. پيغمبر از پيش به وسيله عثمان بن عفان براى قريش پيغام فرستاده بود. آرى! پيغمبر در اول امر خواست عمر را روانه مكه نمايد، امّا او قبول نكرد و گفت: خويشان من توانايى حفظ مرا ندارند، عثمان از اين لحاظ بهتر است. (زيرا خويشان او بنواميه بودند و رياست قريش در اين موقع به ابوسفيان اموى رسيده بود.) آن حضرت عثمان را فرستاد و او براى قريش خبر برد كه پيغمبر قصد جنگ و يا تصرف مكه را ندارد، بلكه براى اداى عبادت مى‌آيد و بر مى‌گردد.

قريش به جاى آن‌كه حسن استقبال نمايند و يا آن‌كه پيغمبر و همراهان او را مثل تمامى واردين و زائرين قرار دهند و مشمول قانون نمايند، عثمان را نگاه داشته و نگذاردند برگردد.⁽¹⁾اين گناه ديگر قريش بود.؛ زيرا توقيف پيام رسان، بى جرم و سبب، خيانتى بلاشبهه است. هرچند قريش عثمان را اذيت نكرده و معزّز و محترم نگاه داشتند، ولى همين كه نگذاشتند او نزد پيغمبر برگردد، خود گناه بزرگى بود.

ابن اسحاق مى‌گويد: «پيغمبر خيال كرد او را كشته‌اند، بنابر اين براى اداى رسالت نزد قريش، مجدداً از اصحاب بيعت بر مرگ و يا عدم فرار گرفت».⁽²⁾

قريش به اقوام ديگر به نظر بزرگى نگاه نمى‌كردند بلكه بزرگى و آقايى را براى خود مى‌دانستند. عرب‌ها نيز خود را در مقابل قريش خاضع و خاشع مى‌ديده و زير بار سيادت آنان رفته بودند. البته كسى كه به قريش بدهكار نبوده و در ميان آنان سوء سابقه نداشت و خون كسى از قريش را هم نريخته بود، بر آن كسى كه خون‌هايى از آنان ريخته بود مانند: على علیه‌السلام و زبير برترى داشت.

در ميان مهاجرين چند نفر بودند كه اصلاً دستشان به خون قرشى آلوده نشده بود. مانند: عثمان و ابوبكر و عمر. اين بزرگان با آن و سبقت به اسلام و تعصب دينى و شدت غضب بر كفار و حضور در غزوات حتى يك بار خون كافرى از قريش را نريختند، بلكه از غير قريش نيز به خاطر نداريم احدى را در جنگ كشته باشند. پس قهراً مى‌بايستى فرستاده پيغمبر نزد قريش از اين جماعت باشد.

پيغمبر عمر را ترجيح داد و شايد سرّ ترجيح آن حضرت نيز شدت او بر كفار بود، ولى او زير اين بار نرفته و از خود ضعف نشان داد و اظهار داشت كه فاميل من قادر بر حفظ من نيستند، ولى بنى‌اميه، خويشان عثمان و توانا هستند. پس كسى كه در موقع عزت مسلمين و ذلت و ضعف قريش نتوانست پيغامى ببرد و كمك نمايد، چگونه در موقع ذلت و ضعف مسلمانان و عزت و شوكت قريش مى‌توانست كمكى كند و عزتى به اسلام عطا كند؟!

آرى! آنهايى كه عزت اسلام و مسلمين را به سبب اسلام آوردن عمر يا به لحاظ شخصيت خود او و يا به لحاظ توانايى فاميل او مى‌دانستند، بدانند كه اگر به لحاظ خود او بود چگونه امروز كه روز عزت اسلام و ضعف كفر است، ضعف خود را ثابت نمود؟ و اگر به لحاظ توانايى فاميل و بعضى از هواخواهان او است، واللّه العالم!

مفاد قرار داد صلح

مذاكراتى در چند نوبت ميان مسلمين و قريش انجام پذيرفت و سفيران مكررا رفتو آمد داشتند. عروة بن مسعود ثقفى از طرف قريش آمد و از پيغمبر خواست تا برگردد و در صورت فتح، موجب نابودى قريش نشود. چون قريش عهد نموده بودند تا زنده

هستند از ورود مسلمين به مكه جلوگيرى كنند. او گفت كه مى‌بينيم يك مشت اوباش دور تو را گرفته‌اند كه از كنارت فرار خواهند كرد.⁽¹⁾بديل بن ورقاء خزاعى هم آمد، و عاقبه‌الامر در اثر آمدن و مذاكرات طولانى سهيل بن عمرو به همراه جمعى، قرار بر صلح و ترك مخاصمه تا ده سال شد. آنها گفتند كه امسال بر گرديد و سال ديگر در عرض سه روز با اصحاب براى عمره بياييد. قريش هم عهد مى‌كنند تا شهر را خالى كرده و به تصرف پيغمبر دهند و پس از سه روز، پيغمبر بايد از مكه بيرون رود. قرار ديگر اين بود كه مسلمانان با اسلحه زياد وارد نشوند و شمشيرهايشان در غلاف باشد.⁽²⁾

يكى ديگر از بندهاى قرار اين بود كه هركس از قريش مسلمان شده و نزد پيغمبر فرار كند به اولياى او برگردانده شود امّا اگر از مسلمين كسى مرتد شد و برگشت، پيغمبر

او را نخواهد و قريش تحويلش ندهند.⁽³⁾

ديگر آن‌كه هركس از متفقين قريش بخواهد با پيغمبر هم عهد شود، آزاد باشد و هركس هم بخواهد با قريش عهد ببندد آزاد بوده و محفوظ و محترم شمرده شود. بنابر اين، «خزاعه» با پيغمبر و «بنوبكر» با قريش هم عهد شدند.⁽⁴⁾

يكى ديگر از مواد قرار داد اين بود كه به هيچ وجه ميان قريش و پيغمبر جنگى نباشد، نه به صورت آشكار و نه پنهانى.⁽⁵⁾

همچنين جزء عهدنامه بود كه مسلمانان مكه بتوانند آشكار به مراسم دين قيام كنند و از آنان به هيچ وجه جلوگيرى نشود.⁽⁶⁾

ديگر آن‌كه هركس از دو طرف بخواهد به مكه يا مدينه برود آزاد باشد.

در نتيجه اين قرار داد، مسلمانان با كفار و بالعكس مخلوط شدند. طى چند سال

برابر آنچه تا آن وقت اسلام آورده بودند و بلكه بيش‌تر به تعداد مسلمانان اضافه شد.⁽¹⁾

اين بود اصول عهدنامه بين پيغمبر و قريش كه پس از رفت و آمدهاى زياد، به وسيله سهيل بن عمرو انجام گرفت.

سهيل، مرد عاقل و متينى بود و انصافاً از عهده انجام وظيفه به خوبى برآمد.

امام صادق علیه‌السلام مى‌فرمايد:

«چون قريش آمدند و پيغمبر از دور آنان را ديد، فرمود: واى بر قريش! جنگ آنان را بيچاره كرد! چرا مرا با عرب واگذار نمى‌كنند؟ اگر من راست مى‌گويم، پادشاهى را با پيغمبرى به سمت آنان مى‌آورم و اگر دروغ مى‌گويم گرگ‌هاى عرب مرا كفايت مى‌كنند و حاجت به قريش نيست. امروز اگر چيزى را از من بخواهند كه خدا را ناخوش نباشد، قبول خواهم كرد».⁽²⁾

ازاين كلمات نهايت عطوفتِ پيغمبر رحمة للعالمين و رقت آن حضرت از بيچارگى و استيصال آنان دانسته مى‌شود. او با آن همه دشمنى‌ها نگاه دشمنى به قريش نمى‌كند، بلكه با نهايت مهربانى به آنها مى‌نگرد. همچنين كمال انصاف پيغمبر از آن جمله اخير دانسته مى‌شود و معلوم مى‌گردد كه اگر درستى و راستى آن حضرت و كمك الهى نبود هر آينه مى‌بايست همان عرب‌ها بر پيغمبر غالب آيند. پس اين‌كه قريش با تمامى احزاب نتوانستند بر آن حضرت غالب شوند، در نتيجه كمك حق و نصرت الهى بود و لاغير.

طبرسى مى‌گويد: «سهيل گفت: اى ابوالقاسم! مكه حرم است و چون عرب بشنوند كه به زور آمدى، آنان نيز در ما طمع مى‌كنند و اطراف ما را مى‌گيرند و ما بيچاره مى‌شويم. ما تو را به خويشاوندى يادآور مى‌شويم و بدان كه مكه خانه تو بود. پيغمبر فرمود: چه مى‌خواهى؟ گفت: قرارداد صلح منعقد كن!»⁽³⁾

عبداللّه بن سنان نيز همين نقل را از امام صادق علیه‌السلام بيان مى‌كند.⁽⁴⁾

بنابر اين، ملاحظه مى‌شود كه در نقل ثقه جليل على بن ابراهيم قمى چگونه كلام سهيل و طرز بيان او، پيغمبر را منقلب نمود كه آن مظهر عطوفت و مهر، وقتى از دور آنان را مى‌بيند، متأثر مى‌شود!

اعتراض منافقين به تصميم پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم

در اثناى مذاكرات قريش با پيغمبر و رفت آمد نماينده قريش براى اصلاح برخى از مواد عهدنامه، مخالفت بعضى از صحابه شروع شد. در سيره نبويه آمده است: «مسلمين از مصلحت اين صلح آگاه نبودند؛ بنابر اين تشويش داشتند و هيچ يك از مسلمانان به جز ابو بكر از كارهاى پيغمبر راضى نبودند».⁽¹⁾

همچنين در سيره نبويه است: «اين صلح تمام نشد، مگر پس از اعتراض بسيارى از مسلمين. مسلمانان به پيغمبر مراجعه كرده و مى‌خواستند كه با اين شروط، صلح را قبول نكند. مخصوصاً عمر، در ضمن سخنانش به پيغمبر گفت: مگر شما به ما نگفتى كه داخل بيت‌اللّه مى‌شويم و طواف مى‌كنيم؟ فرمود: بله، امّا مگر گفتم امسال؟ عمر گفت: نه. فرمود: بله تو مى‌روى و طواف مى‌كنى. صحابه نيز اين سخن را مى‌گفتند».⁽²⁾

من از اعتراض اين سابقين مسلمان بسيار درحيرت و شگفتم! آنان مگر نمى‌دانستند: «ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ اِذا قَضَى اللّهُ وَرَسُولُهُ اَمْراً اَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ⁽³⁾هيچ مرد و زن مؤمنى را نرسد كه چون خدا و فرستاده‌اش به كارى فرمان دهند، براى آنان در كارشان اختيارى باشد».

مگر آنها نمى‌دانستند: «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ اَطاعَ اللّهَ⁽⁴⁾هر كس از پيامبر فرمان بَرَد، در حقيقت، خدا را فرمان برده است» و مگر «اَطيعُوا اللّهِ وَاَطيعُوا الرَّسُولَ⁽⁵⁾خدا و پيامبر رااطاعت كنيد» فراموششان شده بود؟

صحابه معترض دو اعتراض داشتند: يكى آن‌كه به پيغمبر مى‌گفتند: شما گفته بوديد كه ما داخل مسجدالحرام مى‌شويم پس چرا نشديم؟ چرا بايد برگرديم به مدينه؟

پاسخ پيغمبر به اعتراض عمر را دانستيد. ابن ابى الحديد در شرح نهج‌البلاغه درباره فرار عمر در جنگ احد مى‌نويسد كه واقدى مى‌گويد: عمر فرار كرد. كسانى كه مدعى اين امر هستند دليل ديگرى مى‌آورند و آن كلامى است كه واقدى در قصه حديبيه روايت نمود مبنى بر آن‌كه عمر در آن روز گفت: يا رسول‌اللّه! آيا شما به ما نگفتى كه به زودى وارد مسجد الحرام مى‌شويم و كليد خانه خدا را به تصرف خود در مى‌آوريم؛ حال آن‌كه جلوى شتران قربانى ما را گرفته و نمى‌گذارند به مكه برسند؟

پيغمبر فرمود: آيا گفتم در سفر عمره؟ گفت: نه. فرمود: به زودى داخل مسجد شده سرها را مى‌تراشيم و كليد كعبه را مى‌گيريم. آن‌گاه پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم رو به عمر كرد و فرمود: آيا روز احد را فراموش كرديد كه فرار مى‌كرديد و توقف نداشتيد و من شما را مى‌خواندم؟ آيا روز احزاب را فراموش كرديد كه دشمنان از بالا و پايين آمده و چشم‌ها از كار افتاده و دل‌ها به گلوها رسيده بود؟

مسلمانان عرض كردند: يا رسول اللّه! تو از ما بهتر مى‌دانى.

و سال بعد وقتى كه آن حضرت عمرة القضاء را بجا آورد و سر را تراشيد، فرمود: اين وعده‌اى بود كه دادم. معلوم مى‌شود كه اگر عمر در روز احد فرار نكرده بود، پيغمبر نمى‌فرمود كه آيا روز احد را فراموش كرديد كه فرار مى‌كرديد».⁽¹⁾

امام صادق علیه‌السلام نيز مى‌فرمايد:

«روز فتح مكه پيغمبر پس از تصرف كليد خانه خدا، عمر را طلبيد و به او فرمود: اين تأويل آن خوابى است كه ديده بودم».⁽²⁾

با توجه به آنچه در اين بخش گذشت، ياد آورى چند نكته ضرورى به نظر مى‌رسد:

اولاً، اظهار نظر صاحب سيره نبويه كه گفت: هيچ يك از مسلمانان به جز ابوبكر از

كارهاى پيغمبر راضى نبود؛ دروغى آشكار است، هر كس كه مؤمن به خدا و پيغمبر بود تسليم اوامر آن حضرت بود و هيچ گونه شك و اعتراضى نداشت و هركس به پيغمبر اعتراض مى‌كرد منافق بود. مگر ابو حذيفه به شهادت عمر در روز بدر به جهت آنكه حكم پيغمبر را درباره نهى از قتل عباس بن عبدالمطلب و يا كليه بنى هاشم، قبول نكرد منافق نشده بود؛ تا جايى كه عمر اجازه خواست گردن او را بزند؟ پس هركس حكم صلح را قبول نكرد و تسليم امر پيغمبر نشد - چه رسد به آن‌كه اعتراض كند - منافق است.

بنابر اين در آن روز نفاق بعضى آشكار شد. بديهى است چنين نبود كه تمامى صحابه، از مؤمنين و منافقين، اعتراض داشته باشند. بلكه به نظر مى‌رسد براى پاك ساختن و تطهير عمر، ساختند كه تمامى صحابه چنين شدند.

روى اين حساب هر كس كه نام او در شمار اعتراض كنندگان نبود و اعتراض او ثابت نشد، حكم به مسلمان بودن و عدم نفاقش مى‌كنيم، تا خلافش ثابت شود.

ثانياً، اعتراض به صلح پيغمبر، قطع نظر از اين‌كه موجب نفاق مى‌شود، از كسى شايسته است كه در جنگ، شجاع و كرّار باشد، نه جبان و فرّار. كسانى كه در سختى‌ها همه همّ و فكرشان فرار و حفظ جان باشد و در مواقع امنيت، خود را دلسوز و با حرارت نشان دهند، به هيچ وجه سزاوار اظهار نظر نيستند. روى اين حساب - بنابر نقل واقدى - پيغمبر به عمر فرمود: آيا روز احد را فراموش كرديد كه فرار مى‌كرديد و توقف نداشتيد؟

همچنين آن حضرت ساير ايام سختى را كه فرار مى‌كردند يادآورى فرمود.

از همين بيان پيغمبر معلوم مى‌شود معترضين همان دسته‌اى بودند كه در مواقع سختى، حفظ نفس خويش را مقدم بر ساير واجبات مى‌دانستند. پيغمبراكرم از باب لزوم اطاعت از ولىّ به عمر و رفقاى او پاسخ نداد بلكه فرمود: شما كه در جنگ آن سوابق را داريد و در مواقع سختى عادت شما بر فرار است چرا در اين موقع كه از جنگ جلوگيرى مى‌شود، مخالفت مى‌كنيد و دم از ميل به جنگ مى‌زنيد؟! اين گونه بود كه معترضين متوجه اشتباه خود شده و عرض كردند كه يا رسول اللّه! تو بهتر مى‌دانى.

ثالثاً، از اين آيات شريفه‌اى كه درباره قصه حديبيه وارد شده است، چنين مى‌فهميم

كه تعداد قواى قريش و متفقين آنان بيش‌تر از قواى مسلمين بود و خداوند براى تأييد دين و نصرت پيغمبر هم بر دل‌هاى متابعين آرامش نازل نمود و هم از كفار جلوگيرى كرده و دست آنان را بست تا نتوانند نسبت به مسلمين تعرض كنند:

«لَقَدْ رَضِىَ اللّهُ عَنِ الْمُؤْمِنينَ اِذْيُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مافى قُلُوبِهِمْ فَاَنْزَلَ السَّكينَةَ عَلَيْهِمْ وَاَثابَهُمْ فَتْحاً قَريباً * وَمَغانِمَ كَثيرَةً يَأْخُذُونَها وَكانَ اللّهُ عَزيزاً حَكيماً * وَعَدَكُمُ اللّهُ مَغانِمَ كَثيرَةً تَأْخُذُونَها فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ وَكَفَّ اَيْدِىَ النّاسِ عَنْكُمْ وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنينَ وَيَهْدِيَكُمْ صِراطاً مُسْتَقيماً»⁽¹⁾

«به راستى خدا هنگامى كه مؤمنان، زير آن درخت با تو بيعت مى‌كردند از آنان خشنود شد، و آنچه در دلهايشان بود بازشناخته و بر آنان آرامش فرو فرستاد و پيروزى نزديكى به آنان پاداش داد. و[نيز ]غنيمت‌هاى فراوانى خواهند گرفت، و خدا همواره نيرومند سنجيده كار است. و خدا به شما غنيمت‌هاى فراوان [ديگرى] وعده داده كه به زودى آنها را خواهدى گرفت، و اين [پيروزى] را براى شما پيش انداخت، و دست‌هاى مردم را از شما كوتاه ساخت، تا براى مؤمنان نشانه‌اى باشد و شما را به راه راست هدايت كند».

آرى! به واسطه صلح و متاركه جنگ بود كه پيروزى و غنايم زيادى در واقعه خيبر نصيب مسلمين گشت. پس اگر پيغمبر به صلح حاضر نمى‌شد و در رفتن به مكه اصرار مى‌ورزيد بدون ترديد با قواى قريش و متفقين آنان مواجه مى‌شد و صحابه نيز عمل سابق خود را انجام مى‌دادند؛ كارى كه در مواقع سخت مكررا انجام داده و رسول خدا را تنها گذارده بودند. شايد همان بيان سابق پيغمبر در پاسخ عمر - بنابر نقل ابن ابى الحديد از واقدى - اشاره به همين مطلب است كه آنها در اين نوبت نيز فرار خواهند نمود.

آرى! بى‌جهت نبود كه اعراب باديه‌نشين حاضر نشدند تا در ركاب پيغمبر بيايند. چون ممانعت و جلوگيرى قريش و بروز جنگ را پيش‌بينى مى‌كردند و در اين صورت مى‌دانستند كه از ياران پيغمبر - اگر چه هزار و هشتصد نفر باشند - كارى ساخته نيست. در

واقع آنها حساب كرده بودند كه فرار در اين سفر، بسيار خطرناك است؛ چون مأمن، نزديك نيست و با وجود دورى راه تا مدينه به آسانى نمى‌توانند از بيابان‌ها جان به سلامت ببرند. خداوند درباره متخلّفين فرموده است:

«بَلْ ظَنَنْتُمْ اَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤمِنُونَ اِلى اَهْليهِمْ اَبَداً وَزُيِّنَ ذلِكَ فى قُلُوبِكُمْ وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنْتُمْ قَوْماً بُوراً»⁽¹⁾

«[نه چنان بود،] بلكه پنداشتيد كه پيامبر و مؤمنان هرگز به خانمان خود برنخواهند گشت، و اين [پندار] در دلهايتان نمودى خوش يافت، و گمان بد كرديد، و شما مردمى در خور هلاكت بوديد».

با توجه به آيه شريفه سوره فتح دانسته مى‌شود كه نجات مؤمنين و مراجعت آنان به مدينه در اثر تأييد حق و بستن دست‌هاى مشركين بود: «وَكَفَّ اَيْدِىَ النّاسِ عَنْكُمْ⁽²⁾و دست‌هاى مردم را از شما كوتاه ساخت» دومين اعتراض اصحاب راجع به آن قسمت از عهدنامه بود كه ياد آور مى‌شد: اگر هركس از قريش اسلام آورد و به مدينه آمد پيغمبر او را تحويل قريش دهد، ولى اگر مسلمانى مرتد شد و نزد قريش رفت، پيغمبر او را نخواهد و قريش نيز او را تحويل ندهند. معترضين مى‌گفتند كه اين ذلت است و ما به اين خوارى تن نمى‌دهيم. عمر در موقعى كه مى‌خواستند نامه صلح را بنويسند نزد پيغمبر آمد و گفت: آيا تو پيغمبر نيستى؟ فرمود: چرا. گفت: آيا ما مسلمان نيستيم؟ فرمود: چرا. گفت:

پس براى چه تن زير بار ذلت و پستى بدهيم؟ پيغمبر فرمود: بلى، من بنده خدا هستم و هيچ‌گاه با خدا مخالفت نمى‌كنم.⁽³⁾

ابن ابى الحديد خبر را نقل كرده و حكم به صحت آن مى‌نمايد و معتقد است كه هيچگونه شكى ندارد و تمامى مردم آن را نقل كرده و مى‌گويند: عمر برخاست و به جمعى از صحابه گفت: مگر به ما وعده ندادى كه داخل مكه مى‌شويم، پس چرا در

حالى كه زير بارخوارى رفتيم به سمت مدينه بر مى‌گرديم؟ به خدا سوگند! اگر كسانى را بيابم كه كمك من باشند، زير بار ذلت و پستى نمى‌روم.⁽¹⁾

صاحب طبقات نيز از عمر نقل كرده كه گفت: پيغمبر با قريش صلح بست به نحوى كه اگر كسى را بر من امير مى‌نمود، در حالى كه آن امير صلح مى‌بست من از آن امير اطاعت نمى‌كردم.⁽²⁾

همچنين بخارى روايت نموده است كه: در قرارداد بين پيغمبر با سهيل اين بود كه هر كس از ما نزد تو آيد، اگرچه مسلمان باشد، او را به ما برگردانى. پس مؤمنين كراهت

پيدا كرده و غضب نمودند و قبول نمى‌كردند، ولى سهيل بر اين امر اصرار داشت. پيغمبر نيز شرط را قبول نمود. مسلمين گفتند: سبحان اللّه! چگونه مسلمان به مشركين برگردد؟!

چند تن از كسانى كه اين سخن را مى‌گفتند، عبارت بودند از: عمر بن خطاب، أسيَد، سعد بن عباده و سهل بن حنيف.⁽³⁾

آنچه من از اين روايات به دست مى‌آورم اين است كه ليدرو رهبر مخالفين، عمر بود و عده كمى نيز با او همراه بودند، آنها هياهوى زيادى مى‌كردند، نه اين‌كه واقعا جماعتى قابل توجه باشند؛ زيرا خود عمر - بنابر آن خبر صحيح كه ابن ابى الحديدنقل نموده است - مى‌گويد: اگر كسانى را بيابم، زير بار ذلت و پستى نمى‌روم.

پس عمر جماعت حسابى نداشت وگرنه عَلَم مخالفت را برمى‌افراشت، ولى هواخواهان او ساختند كه مسلمين گفتند: سبحان اللّه! چگونه مسلمانان به مشركين برگردند؟! يا آن‌كه گفتند: مؤمنين كراهت پيدا كردند. و يا شايع كردند كه به جز ابوبكر، همه ناراضى بودند.

و در اثر اين دروغ‌ها خواستند تا مقام ابوبكر را خيلى بالا برده و به او در ايمان، نمره بالايى بدهند. همچنين خواستند جناب عمر را تنها نگذارده و اعتراض به پيغمبر و رد بر

او را - كه قطعاً با اسلام و ايمان جمع نمى‌شود و از موجبات نفاق و كفر است - در حق همه قائل شوند و در عين حال بر معترضين نام مسلمين و مؤمنين گذاردند.

آرى! همين عمر، پس از مرگ پيغمبر با آن‌كه جنازه مطهر رسول خدا هنوز دفن نشده بود و اهل بيت عليهم‌السلام مشغول غسل و كفن آن سرور بودند، با شمشير كشيده در ميان مردم مى‌گشت و مى‌گفت: هركس بگويد كه پيغمبر مرده است، منافق است و من او را با شمشير خواهم كشت.

حال سؤال اين جاست كه چگونه اعلام مرگ پيغمبر آن هم در صورتى كه كلام حقى بود، سبب نفاق مى‌شود و خون گوينده آن مباح مى‌گردد، امّا سرپيچى از دستور پيغمبر و تكذيب آن حضرت اشكالى ندارد؟! سبحان اللّه! اين چه ايمان و چه نفاقى است كه به ميل عمر درست مى‌شود و ملاك موافقت و مخالفت، او است؟

به راستى اگر اقدامات پيغمبر در خاموش كردن فتنه نبود هر آينه كار بالا مى‌گرفت، چنانچه در صفين بالا گرفت و به سبب آن پيمانى كه على با معاويه بست، عده‌اى از سپاهيان على علیه‌السلام برگشته و به نام خوارج، كارهايى كرده و خيانتهايى نمودند و در عين حال، خود را مؤمن و على علیه‌السلام را كافر مى‌خواندند.

آرى! عزت، در اطاعت از خدا و پيغمبر او است، آنها به هر چه امر كنند، مؤمن بايستى مطيع بوده و از خود نظرى نداشته باشد. و قطعا مخالف، منافق است.

«اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ يَقُولُوا ءامَنّا وَهُمْ لايُفْتَنُونَ * وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبينَ»⁽¹⁾

«آيا مردم پنداشتند كه تا گفتند ايمان آورديم، رها مى‌شوند و مورد آزمايش قرار نمى‌گيرند؟! و به يقين، كسانى را كه پيش از اينان بودند آزموديم، تا خدا آنان را كه راست گفته‌اند معلوم دارد و دروغگويان را [نيز] معلوم دارد».

در همان موقع امتحان مجددى انجام پذيرفت، ابوجندل پسر سهيل بن عمرو، نماينده قريش كه با پيغمبر خدا قرار داد نوشت از كسانى بود كه اسلام آورده و در چنگال

پدر اسير بود و خود را به محضر پيغمبر رسانيد. سهيل گفت: «به موجب عهد، او را بايد به ما برگردانيد. ابن اسحاق نقل مى‌كند: مخصوصاً آن موقع كه ابوجندل مسلمين را تحريك مى‌كرد و مى‌گفت: من مسلمانم و معذب بودم، راضى نشويد كه مشركين مرا ببرند، بر نارضايتى مسلمين افزوده شد.⁽¹⁾

من مى‌گويم به جاى «مسلمين» بايد نام «معترضين» بر آنها گذارده شود.

بنابر نقل شيخ طبرسى: «پيغمبر از جا برخاست و دست ابوجندل را گرفت و فرمود: خداوندا! اگر اين راست مى‌گويد براى او راه فرجى بازكن. سپس به مسلمانان فرمود: بر ابوجندل سختى وارد نمى‌آيد. او را به پدر و ماردش مى‌سپارم، من مى‌خواهم بر طبق قرارداد عمل كرده باشم».⁽²⁾

ابن اسحاق مى‌گويد: پيغمبر فرمود: صبركن و از خدا اجر طلب كن. ما پيمان شكنى نمى‌كنيم و قرارداد بسته شده است».⁽³⁾

ملاحظه شود كه چگونه پيغمبر گرفتار دوست و دشمن گرديد! و تا آن موقع مبتلا به مشركين بود، از آن به بعد هم كه با مشركين قريش صلح كرده و متاركه جنگ نمود، به جمعى از صحابه و ياوران خود مبتلا گرديد؛ آنان كه مى‌بايست مجرى نيات و اوامر شريفه آن حضرت باشند، مبتلا به وسوسه شيطان گرديده و از دستورات پيغمبر خود مخالفت مى‌كنند.

اينك بايد ديد كه پيغمبر با چه بيان و زبانى با ابوجندل و عمر و تابعين او تسكين احساسات مى‌كند و از پراكندگى مسلمين و خوشنودى شيطان، جلوگيرى مى‌فرمايد. آيا جز با زبان نرم و خلقى نيكو، با آنان برخورد مى‌كند؟ قرآن در اين باره مى‌فرمايد:

«فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظّا غَليظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْلَهُمْ»⁽⁴⁾

«پس به [بركتِ] رحمت الهى، با آنان نرم خو[و مهربان] شدى، و اگر تند خو و سخت‌دل بودى قطعا از پيرامون تو پراكنده مى‌شدند. پس، از آنان درگذر و بر ايشان آمرزش بخواه».

اجتماع مردم به دور پيغمبر، نه فقط در اثر ايمان بود، بلكه اخلاق نيك و پسنديده آن حضرت در نگهدارى آنان نقش به سزايى داشت. اگر او با آنها درشتى مى‌كرد و نرمى نداشت، همگى متفرق مى‌شدند؛ چون مؤمن حقيقى بسيار كم بود و كم هست: «وَقَليلٌ مِنْ عِبادِىَ الشَّكُورُ⁽¹⁾و از بندگان من اندكى سپاسگزارند».

پيغمبر مأمور به عفو است و همواره براى اصحاب طلب آمرزش مى‌كند. بنابر اين به همين دسته از مخالفين نيز عطوفت و مهربانى نمود. و در اثر همين عمل، فتنه خاموش شد و شيطان از ميان رفت. كوتاه سخن اين‌كه آن حضرت مى‌فرمودند: «هر مسلمانى كه مرتد شد، من به او علاقه ندارم؛ بهتر است نزد همان مشركين برود كه خواسته اوست. و هركس مسلمان شد، خداوند براى او راه فرجى باز مى‌كند، اگر چه در ميان مشركين باشد».

و چنين هم شد؛ همان ابوجندل، پس از مختصر زمانى خود را به ابوبصير رسانيد و جمعى پيدا شدند كه سر راه تجارت قريش را مى‌گرفتند و راحتى و آسايش را از قريش سلب مى‌نمودند. خداوند در قرآن مى‌فرمايد: «وَمَنْ يَتَّقِ اللّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً⁽²⁾و هر كس از خدا پروا كند، [خدا] براى او راه بيرون شدنى قرار مى‌دهد».

سرانجام قريش صلاح خود را چنين ديدند كه اين ماده از عهدنامه را لغو كنند. روى اين حساب ابوسفيان را به مدينه فرستادند و خواهش كردند تا رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ابوبصير و ابوجندل و تمامى آن مسلمانان را به مدينه نزد خود بطلبد و نگاهشان بدارد. ان شاءاللّهاين قضيه را مشروحا بيان خواهيم كرد.

تأثير صلح در وضعيت مسلمين

اين صلح كه به دستور خدا بود، براى مسلمين فتح عظيمى به همراه داشت. چون عمده دشمن‌هاى پيغمبر از قريش بودند و بيش‌تر جنگ‌هاى سخت آن حضرت با لشكر قريش بود و اعراب، جنگ مهمى با پيغمبر نكردند؛ مگر جنگ «حُنين» كه آن هم از جهات عديده با جنگ‌هاى بدر و احد و خندق قابل مقايسه نبود. بنابر اين، به واسطه صلح حديبيه مسلمانان از دشمنان سرسختى آسوده شدند و در نتيجه زودتر مى‌توانند به حساب عرب‌ها برسند و با خيال آرام متوجه هريك از آنان گردند.

همچنين از اين به بعد مى‌توانند با دشمنان اهل كتابِ خود تسويه حساب نمايند. بنابر اين مى‌بينيد كه به فاصله كمى، فتح خيبر پيش مى‌آيد. در حقيقت چنين پيروزى، ارمغانى است كه صلح حديبيه براى مسلمين به همراه آورده است. در نتيجه فتح خيبر مخصوص كسانى شد كه در حديبيه بودند. يعنى به ديگران اجازه شركت در غزوه خيبر داده نشد: «. . . فَاَصابَهُمْ فَتْحاً قَريباً * وَمَغانِمَ كَثيرَةً يَأْخُذُونَهَا . . .⁽¹⁾. . .و پيروزى نزديكى به آنان پاداش داد. و[نيز ]غنيمت‌هاى فراوانى خواهند گرفت».

اگر پيغمبر با قريش در حال جنگ مى‌بود، هيچ وقت نمى‌شد كه به حساب اهل خيبر برسد. بنابر اين، از ديگر آثار صلح حديبيه اين بود كه عده‌اى از متفقين قريش مانند خزاعه با پيغمبر هم‌عهد شدند. يكى ديگر از آثار صلح، آزادى مسلمانان مكه از شكنجه و سرزنش و تقيه و عبادت پنهانى بود. آنها از آن روز در مكه به صورت آشكار مى‌توانستند خدا را بپرستند و براى او سجده كنند و نماز بخوانند.

از طرفى ديگر وضع اقتصادى پيغمبر هم بهتر شده و باب تجارت به مكه و جاهايى كه قريش فاصله بودند باز شده بود. همچنين مسلمانان شهرهاى ديگر آزادانه مى‌توانستند براى هر مقصدى كه داشتند به مكه بروند.

از سوى ديگر وحشت از قدرت اسلام در قلوب ساير عرب‌ها جا مى‌گرفت. چون عظمت قريش در نزد جميع اعراب مسلّم بود و هيچ طايفه از عرب خود را برابر با قريش

نمى‌دانستند، چه رسد به آن‌كه برتر بدانند. و همان گونه كه قبلاً بيان شد، سرّ تخلف اعراب از همراهى با پيغمبر در همين سفر عمره، اين بود كه مى‌گفتند: پيغمبر و يارانش كشته مى‌شوند و ديگر به مدينه بر نخواهند گشت؛ چون قريش بر مسلمين غالب هستند.

عروة بن مسعود ثقفى يكى از اشراف عرب و از بزرگان طائف است - كه بنابر نقلى از سيره نبويه⁽¹⁾و همچنين بنابر روايتى كه عبداللّه بن سنان از امام جعفر صادق علیه‌السلام بيان نموده است - او يكى از آن دو مردى است كه اعراب مى‌گفتند: چرا قرآن بر او نازل نشده است؟!

«لَوْلا نُزِّلَ هذا الْقُرْانُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظيمٍ»⁽²⁾

«چرا اين قرآن بر مردى بزرگ از [آن] دو شهر فرود نيامده است؟»

عروه در حديبيه به قريش مى‌گويد: «آيا شماها پدر نيستيد و من فرزند شما نيستم؟ گفتند: چرا».⁽³⁾از همين عبارت كوتاه اندازه عظمت قريش در نزد عرب‌ها و تقدم آنان بر جميع اعراب دانسته مى‌شود.

قريش پس از متاركه جنگ با پيغمبر ديگر چاره‌اى جز مسالمت يا متابعت از پيغمبر نداشت. تمامى اين امور را آينده ثابت نمود، بلكه فتح مكه هم در گرو همين صلح بود؛ چون قريش نسبت به بعضى از مواد عهدنامه، پيمان شكسته و به خزاعه كه هم عهد پيغمبر بود، آسيب رساندند. و همين امر سبب شد كه پيغمبر به سمت قريش حركت نموده و مكه را فتح كند.

پوشيده نماند كه همين صلح، سبب شده بود تا قريش از فكر جنگ بيرون رفته و متفقين خود را به تدريج از دست بدهند. همچنين سبب شد تا اسلام در ميان قريش شيوع پيدا كرده و مردانى از آنان مانند خالد بن وليد به سمت پيغمبر آيند و مسلمان شوند.

پيغمبر نيز با خيال راحت و فكرى آسوده از شر قريش مشغول به نشر اسلام و نابود كردن دشمنان دين شد.

پس هر قدر كه زمان مى‌گذشت به نفع اسلام و ضرر قريش بود. اين بود پاره‌اى از اسرار صلح پيغمبر و پليدى و خامى فكر كسانى كه ندانسته خيال مى‌كردند، اين صلح موجب ذلت و خوارى مسلمين و باعث عزت و توانايى مشركين است؛ كسانى كه به پيغبمر اعتراض مى‌كردند؛ اعتراضى كه نمى‌توان آن را دلسوزى به حال اسلام و مسلمين قلمداد كرد؛ زيرا يقينا آنان دلسوزتر از پيغمبر نبودند. از طرفى ديگر مى‌توان گفت كه اعتراض آنان ناشى از شك در نبوت پيغمبر بوده است:

«يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اَطيعُوا اللّهَ وَاَصيعُوا الرَّسُولَ وَاُولىِ اْلاَمْرِ مِنْكُمْ فَاِنْ تَنازَعْتُمْ فى شَىْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ اِلىَ‌اللّهِ وَالرَّسُولِ اِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ اْلاخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَاَحْسَنُ تَأْويلاً»⁽¹⁾

«اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! خدا را اطاعت كنيد و پيامبر و اولياى امر خود را [نيز] اطاعت كنيد؛ پس هرگاه در امرى اختلاف نظر يافتيد، اگر به خدا وروز بازپسين ايمان داريد، آن را به [كتاب] خدا و [سنت ]پيامبر عرضه بداريد، اين بهتر و نيك فرجام‌تر است».

لغو نمودن يك ماده از مواد معاهده توسط قريش

يكى ديگر از كسانى كه مسلمان شده و از مكه به مدينه فرار نمود، ابوبصير ابن اَسَيد بن حارثه ثقفى بود. قريش دو نفر را براى پس گرفتن ابو بصير فرستادند و به موجب معاهده صلح او را با خود بردند. آنها بيرون مدينه مشغول خوردن خرما شدند. ابوبصير به يكى از آن دو نفر گفت: تو شمشير خوبى دارى. او گفت: آرى. مجرب هم هست و آزمايش خود را داده. ابوبصير به بهانه ديدن شمشير آن را از او گرفت و با همان شمشير او را كشت. نفر دوم شتابان خود را به پيغمبر رسانيد و گفت كه ابوبصير رفيق مرا كشت و من را هم خواهد كشت. ابوبصير گفت: يا رسول اللّه! شما به عهد خود وفا نموده و مرا تحويل دادى.

پيغمبر در حق ابوبصير فرمود: اگر كسى همراه داشته باشد، خوب مى‌تواند آتش جنگ را روشن كند. ابوبصير دانست كه پيغمبر او را تحويل خواهد داد. بنابر اين، در مدينه نماند.

شيخ طبرسى نوشته است پيغمبر لباسهاى آن كشته را به ابوبصير واگذار فرمود: ابوبصير رفت و پنج نفر همراه نمود و بر سر راه تجارت قريش نشست و مشغول ياغى‌گرى و گرفتن مال و جان قريش شد. همان ابوجندل پسر سهيل (كسى كه پيغمبر او را در وقت معاهده تحويل پدر داد و از خدا خواست تا اگر ايمان به خدا و رسول دارد، راه فرجى براى او باز شود) با هفتاد نفر خود را به ابوبصير رسانيد و تمامى مال التجاره قريش به تصرف اينان مى‌آمد. قريشِ بيچاره، مستأصل شدند؛ چون اين جمع به عنوان راهزن و ياغى بوده و براى خود محل معينى نداشتند، پس اگر قريش به جنگ آنان مى‌رفت، با خسارت فراوان مواجه مى‌شد. در نتيجه اين جمع، براى قريش بسيار خطرناك شدند و به كلى راه تجارت آنان قطع شد. اين گونه بود كه قريش ابوسفيان را نزد پيغمبر فرستادند تا اعلام كند كه ما اين جماعت را نمى‌خواهيم و چون مسلمان هستند، شما آنان را نزد خود بطلبيد. همچنين قريش از او خواستند تا بگويد كه ما از اين قسمت از عهدنامه صرف‌نظر مى‌كنيم.⁽¹⁾

آرى! اين همان ماده از عهد نامه بود كه معترضين به خاطر كوتاه نظرى مى‌گفتند كه ما را خوار و ذليل مى‌كند و ما تن به خوارى نمى‌دهيم. سپس آنان دانستند كه اطاعت بهتر بود: «ذلِكَ خَيْرٌ وَاَحْسَنُ تَأويلاً⁽²⁾اين بهتر و نيك فرجام‌تر است».

محمد بن اسحاق مى‌گويد: «همين جماعت ابوبصير بودند كه وقتى ابوالعاص بن ربيع اموى (داماد پيغمبر و خواهرزاده خديجه) با جمعى از قريش با اموال اهل مكه سفر تجارت مى‌كردند، اموال آنان را گرفتند و به احترام آن كه ابوالعاص سابقاً داماد پيغمبر

بود از كشتنشان صرف‌نظر نمودند. امّا همگى آنان را به جز ابوالعاص اسير كردند. ابوالعاص چون ديد هم تمامى اموالى را كه در تصرفش بود از دست داده و هم راه را بر خود بسته ديد، چاره‌اى نديد جز اين‌كه بيايد به مدينه و از پيغمبر خواهش نمايد تا تمامى اموال او را رد كند. ابوالعاص آن اموال را به مكه برد و در آن‌جا آشكارا اسلام آورد سپس به مدينه برگشت و پيغمبر هم زوجه‌اش را به او برگردانيد».⁽¹⁾

آن قسمت از قرار داد شامل زنان نمى‌شد

هرگاه يكى از زن‌هاى كافران مسلمان شود، به خاطر اسلام، علاقه زوجيت زن مسلمان و مرد كافر قطع شده و ميان آن دو جدايى مى‌افتد و بر يكديگر حرام خواهند شد. پس اگر زن، اسلام آورد و به مسلمين ملحق شد نمى‌توانند او را به كفار رد نمايند.

گويند پس از قرار صلح، در همان حديبيه، دختر حارث اسلام آورد. شوهرش آمد و او را از پيغمبر خواست و گفت: يا محمد! به شرط عمل كن! به همين مناسبت اين آيات نازل شد:

«يا اَيُّهَاالَّذينَ آمَنُوا اِذا جائَكُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللّهُ اَعْلَمُ بِاِيمانِهِنَّ فَاِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ فَلا تَرْجِعُوهُنَّ اِلىَ‌الْكُفّارِ لاهُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلاهُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ وَاتُوهُمْ ما اَنْفَقُوا وَلاجُناحَ عَلَيْكُمْ اَنْ تَنْكِحُوهُنَّ اِذا ءاتَيْتُمُوهُنَّ اُجُورَهَنَّ وَلاتُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ وَسْئَلُوا ما اَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْئَلُوا ما اَنْفَقُوا ذلِكُمْ حُكْمُ اللّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ وَاللّهُ عَليمٌ حَكيمٌ * وَاِنْ فاتَكُمْ شَىْ‌ءٌ مِنْ اَزْواجِكُمْ اِلىَ الْكُفّارِ فَعاقَبْتُمْ فَأتُوا الَّذينَ ذَهَبَتْ اَزْواجُهُمْ مِثْلَ ما اَنْفَقُوا وَاتَّقُواللّهَ الَّذى اَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ»⁽²⁾

«اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! چون زنان با ايمان مهاجر، نزد شما آيند آنان را بيازماييد. خدا به ايمان آنان داناتر است. پس اگر آنان را با ايمان تشخيص داديد، ديگر ايشان را به سوى كافران بازنگردانيد، نه آن زنان بر ايشان حلالند و نه آن

[مردان] بر اين زنان. و هر چه خرج [اين زنان ]كرده‌اند به [شوهران] آنها بدهيد، و بر شما گناهى نيست كه - در صورتى كه مهرشان را به آنان بدهيد - با ايشان ازدواج كنيد، و به پيوندهاى قلبى كافران متمسك نشويد [و پايبند نباشيد] و آنچه را شما [براى زنان مرتد و فرارى خود كه به كفار پناهنده شده‌اند ]خرج كرده‌ايد، [از كافران] مطالبه كنيد، و آنها هم بايد آنچه را خرج كرده‌اند [از شما ]مطالبه كنند. اين حكمِ خداست [كه ]ميان شما داورى مى‌كند، و خدا داناى حكيم است. و در صورتى كه [زنى] از همسران شما به سوى كفار رفت [و كفار مهر مورد مطالبه شما را ندادند] و شما غنيمت يافتيد؛ پس به كسانى كه همسرانشان رفته‌اند، معادل آنچه خرج كرده‌اند بدهيد، و از آن خدايى كه به او ايمان داريد بترسيد».

ابن اسحاق مى‌گويد: «ام كلثوم دختر عقبة بن ابى معيط هم به مدينه آمد و اسلام آورد. وليد و عماره، دو برادرش آمدند تا او را برگردانند، امّا پيغمبر ام كلثوم را به آنان پس نداد».⁽¹⁾

آرى! اين قرارداد مربوط به زنان نبود؛ چون برگشت زن به شوهر كافر روا نيست و مسلمانان مهر او را به شوهرش مى‌دهند. و اگر او بخواهد شوهرى از مسلمين انتخاب كند نيز مانع ندارد.

البته اين امر در موقعى اجرا و عملى مى‌شود كه امتحان شود و اسلام آن زن فرارى محقق گردد.

امام جعفر صادق علیه‌السلام در شرح اين صلح فرمود:

«و ما كان قضية اعظم بركة منها لقد كاد ان يستولى على مكة الاسلام».

هيچ قضيه‌اى به پربركتى اين صلح نبود؛ نزديك شد كه تمامى مكه مسلمان شوند».

رجال شجاعت و سياست قريش همانند خالد بن وليد و عمرو بن عاص نيز آمده و اسلام آوردند. آرى! «ذلكَ خَيْرٌ وَاَحْسَنُ تَأْويلاً».

عمره قضا و سرّ محفوظ ماندن پيغمبر با كثرت دشمنان

پيغمبر خدا در ذى القعده سال بعد، كه سال هفتم هجرت بود مجددا با اصحاب براى عمره حركت فرمود و مطابق قرارداد، سه روز در مكه ماند. گفته‌اند كه عبد اللّه بن رواحه در حال طواف، جلوى پيغمبر - در حالى كه با دست خود به پيغمبر اشاره مى‌نمود - اين رجزها را مى‌خواند:

خلوا بنى‌الكفّار عن سبيله *** اليوم نضربكم على تنزيله

ضربا يزيل الهام عن مقيله *** و يذهل الخليل عن خليله

قد أنزل الرحمان في تنزيله *** بانّ خير القتل في سبيله

نحن قتلناكم على تأويله *** كما قتلناكم على تنزيله

يا رب انّى مؤمن بقيله *** انّي رأيت الحق في قبوله⁽¹⁾ابن اسحاق مى‌گويد: عبد اللّه بن رواحه زمام ناقه پيغمبر را گرفته بود و اشعار را مى‌خواند؛ با تقديم و تأخير به اضافه:

انى شهيد انه رسوله *** خلوا فكل الخير فى رسوله⁽²⁾اگر كسى آن منظره را تصور كند مى‌بيند كه او پيغمبر را در حال طواف خانه خدا در شهر مكه سوار شتر كرد؛ همان شهرى كه آن حضرت شبانه از آن‌جا فرار نموده بود. احدى از مشركين حاضر نبود. شهر در تصرف پيغمبر بود و عبداللّه آن بزرگ مرد صحابى با اشعار خود حاضرين را كه همه از مسلمانان بوده و پيغمبر را احاطه كرده بودند تحريك و تهييج مى‌نمود. او با اشاره دست، خطاب به پيغمبر مى‌نمايد و به رسالت او و

حقانيت دين او شهادت مى‌دهد و بدين وسيله كفار را تهديد مى‌كند. كفار به قدرى مرعوب شده بودند كه حتى جرأت فكر كشتن ناگهانى پيغمبر را نداشتند. و اين امر، يكى از امور خارق العاده پيغمبر خداست. آرى! خداوند نگاه‌دار او بود و وعده صريح داده بود: «وَاللّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ⁽¹⁾و خدا تو را از [گزند ]مردم نگاه مى‌دارد».

شما ملاحظه كنيد كه وقتى دشمن در صدد قتل عمر بن خطاب و على بن ابى طالب علیه‌السلام برآمد، توانست در مسجد، هنگام نماز و با حضور مردم به هدف خود برسد. امّا پيغمبر خدا با وجود آن همه دشمن داخلى و خارجى هيچ آسيبى نديد؛ چون خدا فرمود: «فَسَيَكْفيكَهُمُ اللّه⁽²⁾و به زودى خداوند [شرّ] آنان را از تو كفايت خواهد كرد».

اين چنين است كه رسول خدا بدون كم‌ترين ترس و وحشتى به امر ابلاغ رسالت و آنچه به آن مأمور است، مى‌پردازد. و خداوند نيز همواره او را از شرّ بدخواهان محافظت

مى‌نمايد.

«فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَاَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكينَ * اِنّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئينَ»⁽³⁾

«پس آنچه را بدان مأمورى آشكار كن و از مشركان روى برتاب، كه ما [شرّ] ريشخند گران را از تو برطرف خواهيم كرد».

جنگ حنين

اشاره

• شروع جنگ و فرار مسلمانان

• علت فرار مسلمانان و پيروزى بعد از شكست

• چرا رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در غزوات نمى‌جنگيد؟

• فرار مسلمين و نزول نصرت الهى

• تقسيم غنايم و اعتراض انصار

• بازگشت پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم از طائف و استرداد اسراى هوازن

«حنين» زمينى است داراى سرازيرى زياد و كمين‌گاه؛ و گويا در كوهى حدود بيست فرسخى مكه مى‌باشد. طوايف «هوازن» و «ثقيف» به قصد جنگ با پيغمبر در زمين «اوطاس» تجمع كرده بودند. اين تنها جنگ مهمى بود كه عرب بدون شركت داشتن قريش با پيغمبر رودر روى هم قرار گرفته بودند؛ چون بسيارى از قريش در ركاب پيغمبر بودند؛ زيرا اين قضيه به فاصله كمى پس از فتح مكه، يعنى در شوال سال هشتم هجرت پيش آمد. پيغمبر از مكه به سمت دشمن حركت نمود. مسلمانان در اين جنگ در حدود دوازده هزار نفر بودند؛ ده هزار نفر از مدينه و دو هزار نفر هم از مكه به سپاه ملحق شده بودند. از تعداد جمعيت هوازن اطلاع دقيقى در دست نيست، ولى از بسيارى اسيران مى‌توان تا حدى به كثرت آنان پى برد.⁽¹⁾

ابان بن عثمان در كتاب خود از امام جعفر بن محمد علیه‌السلام نقل مى‌كند كه فرمود: «چهار هزار اسير و دوازده هزار شتر غنيمت گرفته شد؛ به جز غنايم ديگر و چهارهزار اسير زن و فرزند و مردان ناتوان. قشون هوازن فرار كرده؛ قسمتى به طائف و قسمتى به اوطاس رفتند. بنابر اين، از تعداد اسيران مى‌توان گفت كه اعراب سه هزار مرد جنگى بودند و با اين حساب قشون اسلام چهار برابر آنان بود. شايد اين اولين جنگ مهمى بود كه پيغمبر با عرب روبرو شده بود، در حالى كه قواى او بيش‌تر از دشمنان خدا بود. در جنگ‌هاى سخت بدر، احد و احزاب هميشه مسلمانان كم‌تر و قريب به ثلث نفرات دشمن بودند، امّا تعداد مسلمانان در اين جنگ بر عكس جنگ‌هاى قبلى بود. گذشته از اين، قواى فعلى پيغمبر از ملحقين مكه مركب بودند از ياوران و دشمنان سابق كه در مدت هشت سال يا

به ضرر اسلام و يا به نفع آن جنگ مى‌كردند. پس آنها آزموده و مجرب بودند، ولى هوازن در اين مدت جنگى نداشت. به علاوه در لشكر مسلمين پهلوانانى بودند كه در هوازن يا مانند آنان نبود و يا به آن اندازه نبود. اين امور به اضافه اعتماد به نفسى كه بر اثر فتوحات و يا روح ايمان و خداپرستى و اعتقاد به معاد و بهشت و جهنم در مسلمين پيدا شده بود، علل و اسباب غرور مسلمين شد و آنها خود را فاتح دانستند، اما هوازن و ثقيف اگر چه از لحاظ عدد و جمعيت خود را كم‌تر از مسلمين مى‌ديدند ولى خود را جنگى‌تر و آزموده‌تر مى‌دانستند. لذا مالك رئيس آنان مى‌گفت: طرف جنگ محمد هميشه مردمان بى‌تجربه و بى‌اطلاع از امور جنگ بودند.⁽¹⁾

از اين كلام، نهايت غرور مالك به خود و سپاهيانش معلوم مى‌شود؛ زيرا در اين مدت هشت سال، پيغمبر جنگ‌هاى زيادى با قريش و اعراب و يهود داشت و تمامى اينان، در نظر مالك، بى‌تجربه از جنگ و علوم نظامى بودند. مى‌توان باور كرد كه مالك مرد شجاع و متهور و دانايى بود و بدين جهت رؤساى طوايف هوازن به كلمه واحده او را براى رياست انتخاب نموده بودند. اگر در مالك نبوغ فوق‌العاده نبود، چنين پيش‌آمد نمى‌كرد، گذشته از اين، نقشه ابتكارى مالك در جنگ، بسيار دقيق و ماهرانه انجام گرفت و منجر به شكست مسلمين شد. از طرفى ديگر او دستور داد تا همه زنان و اطفال و اموال مورد علاقه خود را با خود بياورند و پشت سر نگاه دارند چرا كه جنگجويان به ملاحظه غيرت ناموس و علاقه به مال كاملاً بجنگند و فكر فرار نكنند. اين نقشه مالك بود و در جنگ‌هايى كه پيغمبر داشت، هيچ دشمنى چنين كارى نكرده بود.

اين عمل براى تهييج احساسات، امرى است بسيار مؤثر، بلكه مى‌توان گفت بى‌نظير است؛ عرب كه به واسطه اشعار حماسى تهييج شده و بى‌باكانه وارد جنگ مى‌گردد و مشترى مرگ مى‌شود، به واسطه نگاه داشته شدن زن و فرزند و مادر و خواهر و اموال و آنچه را كه مورد علاقه او است در پشت سر خود، مى‌بايست كه ديگر فكر فرار به سر نياورد.

همان طور كه ياد آور شديم چنين حيله‌اى نقشه مالك بود، ولى دُرَيد بن صمة رئيس طايفه جَشم از طوايف هوازن پيرمردى نابينا بود، مالك را طلبيد و به او گفت: اى مالك! چه كردى؟ گفت: اولاد و زنان و اموال را نيز با مردم حركت دادم تا هر كسى به جهت زن و فرزند و مال، دليرانه بجنگد و هيچ گاه فرار نكند. دريد گفت: اى مالك! تو امروز با مقام رياست سپاهيان و طوايف صبح كردى و پس از امروز، فرداست و كار تو درست نيست. چرا زنان را آوردى؟ مگر در موقعى كه قشون فرار كند، مى‌توان جلو آنها را به اين وسايل و اسباب گرفت؟ به كار امروز تو نمى‌خورد، مگر سوار و اسلحه. اگر غالب شدى، زنان مى‌آيند و اگر مغلوب شدى آيا مفتضح نخواهى شد و زنان را به اسيرى ندادى؟ مالك گفت: تو پيرى و فكرت پير شده است.

از اين فكر مالك و جواب او به دريد و استقامت او در فكر خود و مطاعيه او با مخالفت نمودن دريد، مى‌توان عظمت او را در نزد طوايف هوازن و عُجب و غرور او را به دست آورد. مالك چون مرد شجاعى بود، جز پيروزى فكر ديگرى در سر نمى‌پروراند. بنابر اين، زنان و اطفال و اموال را آورد تا جنگجويان را تقويت روحى نموده باشد.

دريد هم مردى پير است و قهراً پير، چون ناتوان است، محتاط مى‌شود، فكر روز مبادا را مى‌كند و درس فرار را روان مى‌كند. جواب مالك به دريد بسيار منطقى بود. فكر مالك در اثر شجاعت و غرور بود و فكر دريد در اثر ضعف و پيرى.

امّا اعتقاد ما بر اين است كه مالك خود را ضعيف مى‌دانست و به همين دليل هم براى تقويت روحى سپاهيان خود مبادرت به آوردن اموال و زنان و اطفال نموده‌بود. به علاوه نقشه جنگى او هم دليل بر اين مطلب است؛ زيرا از آن‌جا كه‌نمى‌خواست در روز روشن با سپاهيان اسلام مبارزه كند و صف‌بندى نمايد، دستور داد تا در كمين گاه‌هاى وادى حنين شبانه منزل كنند و ناگهان از كمين بيرون‌آيند و مسلمانان را با شمشيرهاى برهنه مورد حمله قرار دهند. اين گونه بود كه مسلمانان با وجود كثرت نفرات و جنگجويان شكست را متقبل شدند.

شروع جنگ و فرار مسلمانان

«لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّهُ فى مَواطِنَ كَثيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إذْ اعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الاَْرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرينَ * ثُمَّ اَنْزَلَ اللّهُ سَكينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى‌الْمُؤْمِنينَ وَاَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ‌تَرَوْها وَعَذَّبَ‌الَّذينَ كَفَرُوا وَذلِكَ جَزآءُ الْكافِرينَ * ثُمَّ يَتُوبُ اللّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عَلى مَنْ يَشآءُ وَاللّه غَفُورٌ رَحيمٌ»⁽¹⁾

«قطعا خداوند شما را در مواضع بسيارى يارى كرده است، و [نيز] در روز «حنين»؛ آن هنگام كه شمار زيادتان شما را به شگفت آورده بود، ولى به هيچ وجه از شما دفع خطر نكرد، و زمين با همه فراخى بر شما تنگ گرديد، سپس در حالى كه پشت [به دشمن] كرده بوديد برگشتيد. آن‌گاه خدا آرامش خود را بر فرستاده خود و بر مؤمنان فرود آورد، و سپاهيانى فرو فرستاد كه آنها را نمى‌ديديد، و كسانى را كه كفر ورزيدند عذاب كرد، و سزاى كافران همين بود. سپس خدا بعد از اين [واقعه]

توبه هر كس را بخواهد مى‌پذيرد، و خدا آمرزنده مهربان است».

آيه شريفه فوق دلالت دارد بر اين كه خداوند در مواطن و غزوات بسيارى پيغمبر را يارى نمود، نه اين‌كه خود مسلمين توانايى مقابله با دشمنان را داشته باشند. اگر خداوند هر دو دسته - مسلمين و كفار - را به خودشان واگذار مى‌كرد، هميشه مسلمين مغلوب بودند. خداوند پس از بيان امر كلى، ذكر خاص نمود. يعنى ياد آورى كرد كه در روز حنين جمعيت مسلمين به مراتب بيشتر از كفار بود. بدين جهت آنها خيال مى‌كردند كه در آن جنگ، مغلوب نمى‌شوند. بنابر اين، خداوند در آن روز هر دو دسته را به خود واگذار فرمود تا بر مسلمين ثابت شود، با آن‌كه زيادتر از كفار هستند و مى‌بايست، به حساب خود، غالب آيند، زيادى عددشان، كارى صورت نداده و فايده نخواهد بخشيد. اين گونه بود كه پس از روبرو شدن و جنگ كردن، زمين با آن گشادى و وسعتى كه داشت بر عموم سپاه اسلام تنگ شد و ديگر نتوانستند توقف كنند سرانجام پشت به دشمن نموده فرار كردند و پيغمبر را تنها گذاشتند. بنابر اين، معلوم شد كه از نفرات زياد كارى ساخته نيست.

خداوند بر دل پيغمبر و مؤمنين آرامش نازل فرمود. مؤمنين حنين ده نفر بودند كه فرار نكرده و ملازم پيغمبر بودند و در ركاب آن حضرت جنگيدند. سپاهيان خدا هم كه به چشم نمى‌آمدند نازل شدند و خداوند كفار را به وسيله آنان عذاب كرد و جزاى كفرشان همان بود كه شد؛ كشته دادند و اموال و زن و بچه را گذارده و فرار كردند.

از آيه شريفه معلوم مى‌شود كه خداوند از مسلمين ناراضى بود، چرا كه فرار كردند و پيغمبر را تنها گذاشتند، و خداوند تنها هركس را كه بخواهد مى‌آمرزد. امّا در جنگ احد خداوند صريحاً اعلام فرمود كه عموم فراريان را عفو نمود:

«. . . وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللّهُ ذُوفَضْلٍ عَلَى‌الْمُؤْمِنينَ * اذْتُصْعِدُونَ وَلاتَلْوُونَ عَلى اَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فى اُخْريكُمْ . . .»⁽¹⁾

«. . . و از شما در گذشت و خدا نسبت به مؤمنان، با تفضّل است. [ياد كنيد]

هنگامى را كه در حال گريز [از كوه] بالا مى‌رفتيد و به هيچ كس توجه نمى‌كرديد و پيامبر، شما را از پشت سرتان فرا مى‌خواند . . .»

ولى در غزوه حنين، چنين مى‌فرمايد: بعد از اين هر كس را كه بخواهد، از او مى‌گذرد. معلوم مى‌شود كه خداوند تا نزول اين آيه شريفه از فراريان راضى نشده و آنها را عفو نفرموده بود. تفاوت بين عفو در احد كه فورى همه را بخشيد و به امر واقع شده خبر داد و بخشش در غزوه حنين كه پس از پايان كار زار، خبر مى‌دهد كه هركس را بخواهد مى‌گذرد، شايد از اين باب است كه در روز احد جرم فرار از جنگ و تنها گذاردن پيغمبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم اولين جرم مسلمين بود. امّا مسلمانان در غزوات بعد، مثل خيبر نيز ديدند كه اين عمل اتفاق افتاد و آنها بار ديگر فرار كردند، با آن‌كه يارى خداوند را مكرر ديده بودند و وعده خداوند به نصرت دين و غلبه مؤمنين و مغلوبيت كفار بارها تكرار شده بود. در اين باب آيات بسيارى بود. تفاوت ميان جرم ابتدايى و جرم مكرر شده بديهى است.

فرق ديگر آن است كه در جنگ احد يا غير آن، نفرات مسلمين نسبت به كفار كم‌تر بود.

پس اگر فرار مى‌كردند تا حدودى مى‌توان در مجازات تخفيف قايل شد، ولى در جنگ حنين، نفرات مسلمين چندين برابر بيش‌تر بود. بنابر اين، راه عذر و بهانه به كلى بسته مى‌شود.

آرى! مسلمانان مغرور شده و گمان مى‌كردند مغلوبيت گذشته در اثر كمى جمعيت بود ولى در اين نوبت، چون عدد آنان زياد است، غالب خواهند شد. و مى‌توان همين خيال را نيز باعث شدت مجازات دانست؛ زيرا آنان از نصرت حق غافل گشته و به خود مغرور شده بودند و نصرت‌هاى خدا را در مواطن ديگر متوجه نبودند.

علت فرار مسلمانان و پيروزى بعد از شكست

كفار به دستور مالك بن عوف در شكاف‌هاى وادى حنين و گوشه و كنار پنهان شدند. مسلمين پس از نماز صبح در تاريكى، وارد اين وادى شده و ناگهان به هجوم كفار مبتلا گشتند. جلوى سپاه مسلمانان «بنى سليم» بودند. آنان مقاومت نكرده، بلكه فرار كردند و سبب فرار ديگران نيز شدند. سپاهيان پشت‌سر، وقتى ديدند صف جلو به عقب فرار مى‌كند، آنان نيز چنين كردند. بالأخره تمام مسلمانان فرار كرده و از جلو پيغمبر مى‌گذشتند و به آن حضرت پشت مى‌نمودند.⁽¹⁾

در سيره نبويه در عدد كسانى كه ثابت مانده و فرار نكردند، اختلاف شده است، بعضى مى‌گويند صد نفر و بعضى هشتاد نفر و بعضى دوازده و بعضى ديگر ده و گروهى هم سيصد نفر را ذكر مى‌كنند. البته ممكن است جمع بين اقوال كرد؛ يعنى به واسطه اختلاف لحظات، گاهى كم بودند و گاهى بسيار، گاهى متفرق بودند و گاهى جمع مى‌شدند.⁽²⁾

ابن قتيبه مى‌گويد: كسانى كه پس از فرار مردم در حنين بجا ماندند عبارت بودند از: على بن ابى طالب، عباس بن عبد المطلب، ابو سفيان بن حارث بن عبد المطلب و پسر وى و فضل بن عباس و ايمن بن عبيد - كه در آن روز كشته شد - و ربيعة بن حارث بن عبد المطلب و اسامة بن زيد بن حارثه.

عباس بن عبد المطلب گويد:

نصرنا رسول اللّه فى الحرب سبعة *** و قد فر من فرمنهم فأقشعوا

و ثامننا لاقى الحُمام بسيفه *** بما مسه فى اللّه لايتوجع⁽¹⁾از اين عبارت چنين فهميده مى‌شود كه مقصود او از هشتمين نفر (ثامننا) كه كشته شد، همان ايمن بن ام ايمن است.

من معتقدم اگر روايات ديگر درست بوده و در عصر امويين و عصر منافقين به خاطر انكار فضيلت بنى هاشم درست نشده باشد، مقصود، كسانى هستند كه زودتر از فرار برگشته و خود را به خدمت پيغمبر رساندند. وگرنه اصحاب، همگى به نص قرآن كه مى‌فرمايد: «ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِريِنَ⁽²⁾سپس در حالى كه پشت [به دشمن ]كرده بوديد برگشتيد». فرار كرده بودند.

انس بن مالك گويد: «روز حنين، پيغمبر ده هزار نفر قشون داشت و طلقاى از قريش نيز با او بودند. امّا همگى فرار كرده و پيغمبر را تنها گذاشتند. پيغمبر دو مرتبه فرياد كرد؛ يك مرتبه از طرف راست كه جمع انصار را آواز داد و مرتبه ديگر از سمت چپ، و هر دو مرتبه انصار جواب دادند كه ما با تو هستيم.

روايات ديگر از انس نقل مى‌كند كه گفت: پيغمبر انصار و مهاجر را فرياد كرد و طلبيد ليكن ما فرار كرديم».⁽³⁾

من از اين انس (كه فضيلت على علیه‌السلام را كتمان كرد و شهادت نداد و به دروغ عذر آورد و در اثر نفرين على علیه‌السلام مبتلا به بَرص شد) بسى در تعجب هستم! آيا او دروغ گفت يا فراريان دروغ گفتند؟! آنان كه فرار مى‌كنند و پيغمبر وقتى آنان را مى‌طلبد، چگونه

مى‌گويند كه ما با تو هستيم؟! مگر پيغمبر نيز فرار مى‌كرد تا با هم باشند؟!

عباس بن عبد المطلب مى‌گويد: «چون روبرو شدند، مسلمانان فرار كردند».⁽¹⁾

همچنين سلمة بن اكوع مى‌گويد: «صحابه پيغمبر فرار كردند».⁽²⁾

مالك بن عوف هنگامى كه مسلمانان در حال فرار بودند با نهايت غرور و سرمست از شادى، دنبال انجام كار است. او فرياد مى‌كند: محمد را به من نشان دهيد. سپس مى‌آيد و - بنابر نقلى - ايمن را كه مى‌خواست از پيغمبر دفاع كند، مى‌كشد، ولى موفق نمى‌شود به پيغمبر دسترسى پيدا كند. در حالى كه بنى هاشم دور پيغمبر را گرفته بودند، آن حضرت به عباس امر مى‌كند كه اصحاب بيعت را بخوان. عباس كه صداى رسايى داشت بر بالاى بلندى مى‌رود و آنان را مى‌طلبد. فراريان از دور صداى عباس را مى‌شنوند و بر مى‌گردند و چون به قدر صد نفرى مى‌شوند، آتش جنگ گرم مى‌شود. مسلمانان كه مهياى جنگ مى‌شوند، كفار پشت به جنگ كرده و اموال و زنان و اطفال را گذاشته و فرار كردند. مى‌گويند مجموع كشتگان كفار، صد نفر بود.

اگر در عدد كفار و مسلمين و مدت جنگ و آن زمان كه فرار كردند و در دسترس مسلمانان بودند دقت شود، معلوم مى‌شود كه صد نفر كشته رقمى نيست و فهميده مى‌شود جنگ را كسان ديگرى تمام كرده‌اند. چنانچه يك بار ديگر در آيات 25 و 26 سوره توبه دقت شود، معلوم خواهد شد كه سرّ زنده ماندن پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و پيروزى بعد از شكست اوليه مسلمين در چه بود.

آرى! سرّ اين امور همان است كه در قرآن اشاره شده است. وقتى مسلمانان به پيغمبر پشت نمودند، خداوند بر پيغمبر و مؤمنانى كه با او ماندند، آرامش نازل فرموده و كفار را معذب كرد. اين كه آن سپاهيان چه بودند و كه بودند، نمى‌دانيم. شايد رعب و خوف هم يكى از آنها بود؛ كفار پس از آن‌كه مسلمين را فرارى دادند و پيغمبر را تنها ديدند، بيچاره شدند؛ نه، توانستند سپاه فرارى را تعقيب كنند و نه پيغمبر را اسير و يا

بكشند! آنان خود را باخته و نتوانستند هيچ كارى به جز فرار صورت دهند.

«سَأُلْقِى فِى قُلُوبِ الَّذينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ»⁽¹⁾

«به زودى در دل كافران وحشت خواهم افكند».

در اثر نصرت حق و نزول سپاه غيبى، مسلمانان بسيار كم كشته دادند؛ ايمن بن عمر و سراقة بن حارث دو تن از كشته شدگان مسلمانان بودند.

آرى! خداوند در آياتى ديگر از سوره انفال چگونگى ياريش و عذاب كفار را به زيبايى بيان مى‌فرمايد:

«قُلْ لِلَّذينَ كَفَرُوا اِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْلَهُمْ ماقَدْ سَلَفَ وَاِن يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الاَوَّلينَ * و قاتِلُوهُمْ حَتّى لاتَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدّينُ كُلُّهُ لِلّهِ فَاِنِ انْتَهَوْا فَاِنَّ اللّهَ بما يَعْمَلوُنَ بَصيرٌ * وَاِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا اَنَّ اللّهَ مَوْليكُمْ نِعْمَ الْمَوْلى وَ نِعْمَ‌النَّصير»⁽²⁾

«به كسانى كه كفر ورزيده‌اند، بگو: اگر باز ايستند، آنچه گذشته است بر ايشان آمرزيده مى‌شود؛ و اگر باز گردند، به يقين، سنّت [خدا در مورد ]پيشينيان گذشت. و با آنان بجنگيد تا فتنه‌اى بر جاى نماند و دين يكسره از آنِ خدا گردد. پس اگر [از كفر] باز ايستند قطعا خدا به آنچه انجام مى‌دهند بيناست. و اگر روى برتافتند، پس بدانيد كه خدا سرور شماست؛ چه نيكو سرور و چه نيكو ياورى است».

چرا رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در غزوات نمى‌جنگيد؟

بَراء مى‌گويد: «ابوسفيان بن حارث بن عبدالمطلب عمو زاده پيغمبر، آن حضرت را مى‌كشيد و مى‌برد، چون مشركين پيغمبر را احاطه كردند، پياده شد و اين رجز را خواند:

اناالنبى لا كذب *** انا بن عبدالمطلب⁽³⁾

پس كسى شجاع‌تر از پيغمبر و بر دشمنان سخت‌تر از آن حضرت ديده نشد»⁽¹⁾

اين نقل از جهاتى به نظر درست نمى‌آيد: يكى آن كه پيغمبر شعر ياد نداشت: «وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغى لَهُ⁽²⁾و [ما] به او شعر نياموختيم و درخور وى نيست».

اصولاً شعر به چند نوع است و رجز يكى از انواع آن است.

چون شعر گفتن براى پيغمبر شايسته نبود خداوند به او ياد نداده بود، پس چگونه رجز مى‌خواند؟

دوم آن كه اگر پيغمبر پياده شده بود و جنگ مى‌نمود، كشته شدگان آن سرور كجا هستند؟! و مهم‌تر از همه آن كه چرا پيامبر پياده شد در حالى كه جنگ در حالت سوارى بهتر است؟!

سوم آن كه روايتى در همان تاريخ، قبل از حديث براء از كثير بن عباس بن عبدالمطلب كه از پدرش عباس نقل مى‌كند و مقتضاى آن نقل اين است كه عباس پيشاپيش پيغمبر بود و مهار قاطر را در دست داشت، پيغمبر وقتى مى‌بيند كه مردم فرار مى‌كنند، به عباس فرمان مى‌دهد كه مردم را با فرياد بلند بخوان. عباس مردم را به آواز

بلند مى‌طلبد. مردم جمع مى‌شوند و چون تعدادشان به صد نفر مى‌رسد، تنور جنگ گرم مى‌شود، پيغمبر در حالى كه سوار بود پا را به ركاب فشار آورده و قد را بلند مى‌كند و ميدان جنگ را تماشا نموده و مى‌فرمود: «اَلآن حَمِىَ الْوَطيس⁽³⁾الان تنور جنگ گرم شده».

اگر پيغمبر پياده شده بود، اين نقل درست در نمى‌آيد و مقتضاى آن اين است كه پيغمبر از اولِ فرار مردم تا وقت جمع شدن، سواره باشد.

چهارم آن كه پيغمبر روز حنين به فاصله كمى از انس سوار قاطر سفيدى به نام«دُلدُل» بود. چون مسلمين فرار كردند، به قاطر فرمود: خود را به زمين بچسبان. قاطر

شكم خود را به زمين رساند. پيغمبر قدرى از خاك زمين برداشت و به صورت مشركين پاشيد و فرمود: «حم لاينصرون»! پس مشركين پشت به جنگ كردند ديگر نه شمشيرى زده شد، نه تيرى پرتاب شد و نه نيزه‌اى در كار آمد».⁽¹⁾

و آنچه در اثر دقت در تواريخ و اخبار به دست مى‌آيد، اين است كه پيغمبر در جنگ‌ها نزديك‌ترين مردم به دشمن بود، ولى اصلاً جنگ نمى‌نمود و از بين مسلمين، شجاع كسى بود كه نزديك پيغمبر برسد. و چه‌بسا شجاعان مسلمين در موقع شدت جنگ به پيغمبر پناه مى‌بردند. همين مطلب از غرايب احوال پيغمبر است كه هميشه پيشاپيش سپاه و نزديك‌ترين فرد به دشمنان بود. هيچ‌وقت فرار نكرد و در عين حال با اسلحه جنگ نمى‌كرد.

آنچه به نظر مى‌رسد اين است كه جنگ نكردن پيغمبر، مانند شعر نگفتن او، خود، از موجبات و علل قطعيت نبوت آن حضرت مى‌باشد.

آن حضرت در موقع شدت جنگ اگر از خود دفاع مى‌نمود و شجاعتى نشان مى‌داد، شايد گفته مى‌شد از بس شجاع بود دشمنان از او وحشت داشتند و نزديك شمشيرش نمى‌رفتند ولى كسى كه در برابر دشمن بايستد و هيچ وقت فرار نكند و با كسى هم نجنگد، در حالى كه دشمنان او را در احاطه داشته و از هر سمتى به سوى او حمله مى‌كنند، چرا نمى‌توانند او را بكشند و يا اسير نمايند؛ با آن كه آن حضرت مكرر در ميدان ماند و صحابه فرار كردند و او را با يك يا چند نفر در ميان انبوه دشمن تنها گذاشتند؟!

آرى! پيغمبر را كس ديگرى ياور و نگهدار است. خودش هم به اين امر اطمينان داشته و قلبش آرام بود؛ چه در موقع توقف در غار، و چه در آن مواقع كه ميان دشمنان بود و ياران رفته بودند. او بود كه به فرمان حق به مشركين اعلام نمود، تمامى شما با آنچه مى‌پرستيد اگر بر دشمنى با من اتفاق كنيد و به من مهلت ندهيد، خداوند نگاهدار من است:

« . . . قُل ادْعُوا شُرَكائَكُمْ ثُمَّ كيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ * اِنَّ وَلِيِّىَ اللّهُ الَّذى نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى‌الصّالِحينَ»⁽¹⁾

«بگو: شريكان خود را بخوانيد؛ سپس درباره من حيله به كار بريد و مرا مهلت مَدَهيد. بى ترديد، سرور من آن خدايى است كه قرآن را فرو فرستاده، و همو دوستدار شايستگان است».

«فاعتبروا يا اولى‌الابصار»

فرار مسلمين و نزول نصرت الهى

بين فرار مسلمين و نزول نصرت الهى و كمك جنود غيبى، فاصله زيادى نبود. بنابر اين كافران نتوانستند آسيبى به پيغمبر برسانند. گويا پس از نداى عباس فراريان متوجه شدند كه امداد الهى رسيده و سفره گسترده شده و همه دعوت شده‌اند. مسلمانان برگشتند و كفار را در حال فرار ديدند. دشمنان چون ديده بودند كه مسلمين فرار مى‌كنند، به گفتگو در آمدند. ابوسفيان گفت: اين فراريان مى‌روند تا به دريا برسند.

برادر صفوان گفت: سحر باطل شد.

صفوان با آن كه مشرك بود به برادرش دشنام داده و گفت: اگر مردى از قريش بر من سلطنت كند، بهتر است از اين‌كه مردى از هوازن حكومت كند. شيبة بن عثمان بن ابى طلحه - كه پدر او از پرچمداران و كشته شدگان روز احد بود - گفت: وقت آن رسيده است كه خون پدرم را مطالبه كنم و محمد را بكشم.

او مى‌گويد: وقتى نزديك محمّد شدم ديدم نمى‌توانم كارى كنم؛ زيرا بين من و محمّد حاله‌اى پديد شد كه دانستم ممنوع هستم.

اين مورد يكى از چندين مواردى است كه خواستند به پيغمبر هتك حرمت نموده و ناگهان او را بكشند، امّا نتوانستند.

آرى! چه راست فرموده است خداوند كه: «فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنْ الْمُشْرِكِينَ *

إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ * الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللّه‌ِ إِلها آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ⁽¹⁾پس آنچه را كه بدان مأمورى آشكار كن و از مشركان روى برتاب كه ما [شرّ ]ريشخند گران را از تو برطرف خواهيم كرد، همانان كه با خدا معبودى ديگر قرار مى‌دهند. پس به زودى [حقيقت را] خواهند دانست».

تقسيم غنايم و اعتراض انصار

پس از آن كه كفار فرار كردند به دو گروه تقسيم شدند؛ گروهى به اوطاس رفتند كه ابو عامر عموى ابو موسى اشعرى با دسته‌اى از سپاهيان براى جنگ با آنان رفت. ابو عامر اگرچه در اين جنگ كشته شد، ولى رياست سپاهيان به برادر زاده او، ابوموسى اشعرى رسيد و او پيروز شد.⁽²⁾

جماعت ديگرى به همراه مالك بن عوف، رئيس هوازن به طائف رفتند و در آن جا متحصن شدند. پيغمبر با سپاه آمد و آنان را محاصره نمود.

بنابر بر نقل طبرى از عروة بن زبير، محاصره پانزده روز طول كشيد. امّا طبق نقل ابن اسحاق، اين محاصره نزديك به يك ماه ادامه داشت.⁽³⁾

طبرى نقل مى‌كند: پيغمبر على علیه‌السلام را با دسته‌اى از سواران براى بت‌شكنى فرستاد و در آن موقع كه خود در كنار طائف بود جمع زيادى از طايفه «خثعم» با على روبرو شدند. مردى از كفار آمد و مبارز خواست، چون كسى از مسلمين بيرون نيامد، على طالب مبارزه شد. ابو العاص بن ربيع كه داماد ديگر پيغمبر بود، بلند شد و خواست به جاى على علیه‌السلام به ميدان رود، امّا على علیه‌السلام قبول نكرد و فرمود كه اگر كشته شدم، رياست سپاه با تو باشد سپس اين شعر را خواند:

إنّ على كل رئيس حقّا *** إن يروى الصعدة او تدقّا⁽⁴⁾

على او را كشت و بت‌ها را شكست و نزد پيغمبر در كنار طائف برگشت. امّا پيروزى بر متحصنين طائف ميسر نگرديد و از «منجنيق» و «دبابه» هم كارى ساخته نشد و پيغمبر برگشت.⁽¹⁾

اموال و غنايم را قبلاً به «جعرانه» فرستاده بودند امّا چون طائف فتح نشد، در جعرانه بنابر تقسيم غنايم شد. به دليل اين كه قسمت زيادى از رؤسا تازه اسلام آورده بودند گرچه لساناً شهادت مى‌دادند، امّا باطناً ايمانى نداشتند، مخصوصاً به پيامبرى محمد بن عبداللّه. پيغمبر مى‌خواست به سبب بخشيدن اموال، آنان را بر حق ثابت نمايد بنابر اين، به رؤساى اعراب، مخصوصا قريش هر يك صد شتر داد. در اين وقت احساسات انصار تحريك شد. منافقين نيز در دامن زدن به اين آتش تلاش زيادى كردند. بالأخره كار به جايى كشيد كه انصار اعتراض كرده و با رئيس خود سعد بن عباده نزد پيغمبر آمدند و سعد براى سخن گفتن اجازه خواست. چون اجازه گرفت، گفت: اگر تقسيم اين اموال به قوم خودت به دستور الهى است، ما راضى هستيم وگرنه ما راضى نيستيم.

امام باقر علیه‌السلام مى‌فرمايد: «پيغمبر فرمود: اى جماعت انصار! آيا تمامى شما بر گفته سيّد خود، سعد، هستيد؟ انصار گفتند: سيّد ما خدا و پيغمبر است. پس در مرتبه سوم گفتند: ما با او هم عقيده هستيم».

امام باقر علیه‌السلام فرمود: «انصار از آن روز، كم نور يا بى‌نور شدند؛ فحطّ اللّه نورهم و از براى «مؤلفه» در قرآن سهم معين شده است. در نتيجه عمل پيغمبر سال بعد همين جماعت مؤلفة القلوب، دو برابر آنچه گرفته بودند پس داده و مردمان زيادى اسلام آوردند. پيغمبر به انصار فرمود: آيا اين بهتر بود يا آنچه شما مى‌گفتيد؟»⁽²⁾طبرسى مى‌گويد: «چون پيغمبر بر حال انصار آگاه شد، امر كرد تا مجلس مخصوصى تهيه كنند كه از غير انصار كسى نباشد. آن‌گاه آن حضرت همراه على علیه‌السلام آمد

و در وسط آنان نشست و فرمود: آيا من نيامدم و شما را كه در لب جهنم بوديد، خداوند به وسيله من نجات نداد؟ گفتند: بله براى خدا و پيغمبر است فضل و لطف بر ما. فرمود: آيا نيامدم در حالى كه شما با هم دشمن بوديد و به سبب من، خداوند شما را دوست يكديگر گردانيد؟ گفتند: صحيح است. فرمود: آيا نيامدم در حالى كه شما كم بوديد، پس به وسيله من خداوند شما را زياد كرد؟ و از اين قبيل نعمت‌ها را شمرد، بعد فرمود: چرا جواب مرا نمى‌دهيد؟ گفتند: چه بگوييم، پدر و مادر ما به قربانت، تو صاحب فضل بر ما هستى. فرمود: شما جواب داريد و مى‌توانيد بگوييد كه تو نيز آواره بودى، وقتى تو را تكذيب كرده بودند، نزد ما آمدى و ما تو را جاى داده و تصديقت نموديم. نزد ما آمدى در حالى كه ترس داشتى و ما به تو كمك داديم.

پس انصار فريادشان به گريه بلند شد و بزرگانشان بلند شدند، دست و پا و زانوى پيغمبر را بوسيدند و عرض كردند: از خدا و پيغمبر راضى شديم. اين اموال ما در اختيار

شماست، اگر بخواهى در بين قريش تقسيم فرما.

فرمود: آيا از اين كه به قريش مال دادم و شما را به ايمانى كه داشتيد واگذاردم، غضب كرديد؟ آيا راضى نيستيد از اين كه ديگران با مال برگردند و شما با پيغمبرتان و من

سهم شما باشم؟ پس فرمود: انصار، ذخيره و مخزن من هستند؛ اگر انصار از مردم جدا شوند و به راهى ديگر روند، من با انصار مى‌روم. خداوندا! انصار و فرزندانشان و فرزندان فرزندانشان را بيامرز».⁽¹⁾

اين حكايت را طبرى از محمد بن اسحاق به سندش از ابوسعيد خُدرىّ با مختصر تفاوتى كه مضر به مقصود نيست نقل نموده است.⁽²⁾اگر ملاحظه گردد و در اين قضيه قدرى دقت شود، دانسته مى‌شود كه چه موقعيت خطرناكى پيش آمده بود! بهترين ياوران پيغمبر، انصار بودند كه به وسيله آنان اسلام رونق پيدا كرده بود؛ مهاجرين را منزل داده و مهمان نموده بودند و در جنگ‌ها بهترين ياور بودند و شهرشان پايتخت اسلام

گرديده بود. در حالى كه آن لحظه بر اثر بذل و بخشش پيغمبر به ديگران زمينه فتنه فراهم شد و قطعاً منافقين در اين ميان نهايت استفاده را مى‌كردند:

«لَقَدِ ابْتَغُوا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ‌اْلاُمُورَ حَتّى جاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ اَمْرُ اللّهِ وَهُمْ كارِهُونَ»⁽¹⁾

«در حقيقت، پيش از اين [نيز] در صدد فتنه جويى بر آمدند و كارها را بر تو وارونه ساختند، تا حقّ آمد و امر خدا آشكار شد، در حالى كه آنان ناخشنود بودند».

اين مورد از مهم‌ترين مواردى بود كه منافقين مى‌توانستند فتنه كرده و كار را زير و رو نمايند.

آرى مؤمنين به وسيله مال مبتلا شدند و كار به جايى رسيد كه رئيس انصار، سعد، به نمايندگى جمع بيايد و - به نقل ابوسعيد خدرى - به پيغمبر بگويد از اين كه اموال زيادى به قريش و قبايل عرب داديد و به ما سهمى نداديد انصار بر شما غضب كرده‌اند.

الحق والانصاف رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ، پيغمبر رحمت و عاطفه، به طرز مخصوص و مهيّجى رضايت انصار را فراهم نمود، بلكه به قدرى آنان را محكم نمود كه - به نقل طبرسى - اموال خود را نيز در اختيار آن سرور گذاشتند.⁽²⁾

خداوند در بيان و توصيف آن رسول رحمت و مغفرت چنين مى‌فرمايد:

«فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَليظَ اْلقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْلَهُمْ . . . »⁽³⁾

«پس به [بركتِ] رحمت الهى، با آنان نرم خو[و مهربان] شدى، و اگر تند خو و سخت‌دل بودى قطعا از پيرامون تو پراكنده مى‌شدند. پس، از آنان درگذر و بر ايشان آمرزش بخواه».

اگر پيغمبر در موقعى كه بهترين ياوران او آن گونه ايراد گرفتند، تندى و خشونت مى‌نمود، قطعاً از دور او پراكنده مى‌شدند و عواقب سوء اين تفرقه پوشيده نيست، ولى آن حضرت نرمى نموده و فورى جواب نداد؛ بلكه دستور داد مجلس مخصوصى آماده كردند. آن حضرت اولاً نعمت‌ها و منّتهايى كه بر آنان داشت را تذكر داد، بعد به زبان آنان حرف‌هايى را كه نمى‌توانستند به زبان آورند از طرف آنان بيان نمود. آنها متأثر شده گريه و زارى كردند و دست و پاى او را بوسيدند. سپس اموال خود را در اختيار آن سرور گذاردند. پيغمبر هم از آنان تمجيد نموده در حق ايشان و فرزندانشان دعا كرد، بدين وسيله دل انصار آرامش گرفت: «اِنَّ صَلَواتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ⁽¹⁾زيرا دعاى تو براى آنان آرامشى است» و براى آنان استغفار كرد: «فَاغْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْلَهُمْ⁽²⁾پس، از آنان درگذر و بر ايشان آمرزش بخواه».

سپس آن جمله عجيب را مى‌فرمايد: «كسان ديگر با اموال و شتران مى‌روند، من سهم شما هستم و شما با من مى‌رويد» اين گونه بود كه مهربانى پيغمبر موجب شد تا شيطان دست از سر انصار بردارد.

پيغمبر بسيار رئوف و سراسر رحمت بود، نه اين كه ياوران او فوق‌العاده خوب و مهربان بودند. بزرگترين صحابه و سابقين در اسلام وقتى به وسيله اموال دنيا امتحان مى‌شوند بر كارى كه پيغمبر كرده است، اعتراض و غضب مى‌كنند، در واقع: «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ اَطاعَ اللّه⁽³⁾هر كس از پيامبر فرمان بَرَد، در حقيقت، خدا را فرمان برده» فراموش مى‌شود.

خداوند در جايى ديگر در اين باره چنين مى‌فرمايد: «وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فى الصَّدَقاتِ فَاِنْ اُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَاِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها اِذا هُمْ يَسْخَطُونَ * وَلَوْ اَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَقالُوا حَسْبُنَا اللّهُ سَيُؤْتينَا اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ اِنّا اِلىَ اللّهِ راغِبُونَ⁽⁴⁾و برخى از

آنان در [تقسيم] صدقات بر تو ايراد مى‌گيرند، پس اگر از آن [اموال] به ايشان داده شود خشنود مى‌گردند، و اگر از آن به ايشان داده نشود بناگاه به خشم مى‌آيند. و اگر آنان بدانچه خدا و پيامبرش به ايشان داده‌اند خشنود گشته و مى‌گفتند: خدا ما را بس است، به زودى خدا و پيامبر از كَرَم خود به ما مى‌دهند و ما به خدا مشتاقيم [قطعا براى آنان بهتر بود]».

سؤال اين جاست كه ايا اعتراض و عيب جويى كسانى كه در تقسيم غنايم به رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم اعتراض كردند، به واسطه ايمان بود يا از نفاق سرچشمه مى‌گرفت؟

با توجه به احاديث و روايات متعددى كه به ما رسيده است، مى‌توان فهميد كه چنان عملى مستلزم وجود نوعى نفاق است. انسان مؤمن هيچ‌گاه جرأت و جسارت اعتراض به رسول خدا را در خود نمى‌بيند و همواره مطيع خدا و پيغمبر او است؛ زيرا ايمان موجب اعتماد به خدا و طلب فضل نمودن از او است.

امام جعفر صادق علیه‌السلام مى‌فرمايد: بيش از دو ثلث مردم، مشمول اين آيه شريفه هستند: «فَاِنْ اُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَاِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها اِذا هُمْ يَسْخَطُونَ⁽¹⁾پس اگر از آن [اموال] به ايشان داده شود خشنود مى‌گردند، و اگر از آن به ايشان داده نشود بناگاه به خشم مى‌آيند».⁽²⁾

ابن عباس مى‌گويد: «حرقوص بن زهير تميمى - ريشه و رهبر خوارج - در موقع تقسيم غنايم حنين نزد پيغمبر آمد و گفت: يا رسول‌اللّه! به عدل رفتار كن! پيغمبر فرمود:

واى بر تو! اگر من عدالت نكنم، پس چه كسى عدالت مى‌كند؟ عمر اجازه خواست تا گردن وى را بزند. پيغمبر فرمود: به او كار نداشته باش. او اصحابى دارد كه نماز و روزه شما در نزد عبادات آنان چيزى نيست؛ پس، از دين بيرون مى‌روند، چنانچه تير از كمان بيرون مى‌رود. آن‌گاه «ذُوالثُّديَه» را توصيف نمود و فرمود: هرگاه خروج كردند، آنان را بكشيد».⁽³⁾و بنابر نقل بخارى فرمود: بر بهترين فرقه‌ها خروج مى‌نمايد.

ابوسعيد مى‌گويد: «من اين جمله را از پيغمبر شنيدم و با على بودم آن وقت كه آنان را كشت و فرمان داد كشته «ذوالثُّديَه» را آوردند، به همان صفات بود كه پيغمبر بيان

فرموده بود».⁽¹⁾

خبر دادن پيغمبر به قضيه ذوالثديه و خوارج يكى از اخبار به غيب است كه خداوند آن حضرت را مطلع فرموده بود. اين يكى از معجزات باهرات و آيات بى‌نام وى است كه تمامى مسلمين با اختلاف طبقه و مسلك نقل كرده‌اند و يكى از مفاخر اميرالمؤمنين على علیه‌السلام است كه به دستور پيغمبر اين فرقه را از ميان برداشت.

مى‌گويند كه پيغمبر سوار شد و مردم دنبال او مى‌رفتند و مى‌گفتند: يا رسول اللّه! بر ما تقسيم كن! تا آن كه او را پاى درختى رسانده و فشار آوردند و رداى او را از دوشش كشيدند. فرمود: ايها النّاس! رداى مرا به من رد كنيد. اگر به قدر درخت‌ها شتر و گوسفند داشتم بر شما تقسيم مى‌كردم و مى‌ديديد كه نه ترسو هستم و نه بخيل. پس پيغمبر از پشم شتر كمى مى‌گيرد و لاى دو انگشت مى‌گذارد و مى‌فرمايد: من از اين اموال، به جز خمس، بهره‌اى ندارم و آن را نيز به شما بر مى‌گردانم.⁽²⁾

ملاحظه شود كه چگونه پيغمبر را اذيت مى‌كنند، با آن كه تمام اموال را تقسيم كرده است كسانى كه ناراضى هستند، آن حضرت را تعقيب كرده او را فشار مى‌دهند تا به درختى مى‌چسبانند و رداى او را از دوشش برمى‌دارند. به راستى كه از نرمى، عطوفت، حسن اخلاق و مهربانى پيغمبر مى‌توان فهميد كه او براى امت، پدرى رئوف و مهربان است. و اگر جز اين بود، از دورِ او پراكنده مى‌شدند:

«فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْكُنْتَ فَظّاً غَليظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ»⁽³⁾

«پس به [بركتِ] رحمت الهى، با آنان نرم خو[و مهربان] شدى، و اگر تند خو و سخت‌دل بودى قطعا از پيرامون تو پراكنده مى‌شدند».

بازگشت پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم از طائف و استرداد اسراى هوازن

طائف مدتى در محاصره بود، امّا نتيجه‌اى به دست نيامد. پيغمبر براى تقسيم اموال و غنايم به جعرانه برگشت. در اين ميان، هوازن اسلام آورده و طايفه ثقيف نيز به فاصله چند ماه مسلمان شدند. اگر چه پيغمبر از طائف مراجعت كرد، ولى اين بازگشت نظير مراجعت او از حديبيه بود؛ يعنى بى آن كه وارد مكه شود سبب غلبه اسلام بر عرب و قريش شد. طوايف ثقيف و هوازن كه رئيس آنان مالك‌عوف بود در طائف متحصن بودند. وقتى پيغمبر به جعرانه برگشت هوازن اسلام آورد. پيامبر به رئيس طائف، مالك بن عوف نيز صد شتر از همان غنايم داد كه به فاصله كمى، ثقيف نيز اسلام آوردند.

پس سرّ اسلام آوردن مالك، بلكه مسلمان شدن ثقيف نيز از اين قصه دانسته مى‌شود.

در تاريخ طبرى است كه: پيغمبر به وسيله هيئت هوازن به مالك بن عوف پيغام داد كه اگر مسلمان شوى و نزد من بيايى آنچه از زن، بچه و مال از تو گرفته شده به اضافه صد شتر به تو برمى‌گردانم. مالك بدون خبر و اطلاع ثقيف از طائف فرار مى‌كند و به جعرانه يا مكه نزد پيغمبر مشرف مى‌گردد و اسلام مى‌آورد. پيغمبر او را رئيس قومش و طوايف «ثماله»، «سلمه» و «فهم» از قبايل اطراف ثقيف مى‌كند. مالك به وسيله اين جماعت كار را بر ثقيف مشكل مى‌كند و راه مسافرت و تجارت را مى‌بندد.

ابومِحجَن ثقفى در اين باره چنين مى‌گويد:

هابَتِ الأعداءُ جانِبَنا *** ثمَّ تَغزُونا بنو سَلِمَةْ

و أتانا مالكٌ بِهِمُ *** ناقِضا لِلْعَهدِ والحُرُمَهْ

وَأتَوْنا فى منازِلنا *** ولقد كُنّا اُولى نَقِمَهْ⁽¹⁾اهالى طائف چون كشته و غنيمت و اسير نداده بودند، كينه مسلمين را در دل نداشته و به اسلام رغبت پيدا كردند. پس اگر چه طائف فتح نشد و پيغمبر برگشت، ولى

اثر آن بهتر شد و رغبت آنان به اسلام بيش‌تر گرديد؛ نظير بخشيدن قريش كه موجب شد عموماً اسلام بياورند.

آرى! در اثر عفو پيغمبر و بذل عطايا به قريش به واسطه «مؤلفة القلوب»، اسلام رونق عجيبى گرفت. همين برگشت پيغمبر از طائف و آمدن هوازن و برگرداندن اسرا به ايشان و عنايت آن حضرت به مالك، موجب شد تا ثقيف، بيچاره شوند و قهراً به اسلام رغبت پيدا كنند. وقتى هوازن ايمان آوردند، خطيب آنان زهير بن صدر عرض كرد: يا رسول اللّه! ما اگر پادشاه «شام غسانى» و يا پادشاه «حيره منذرى» را شير داده بوديم، آن‌گاه آنها در جنگ بر ما غالب مى‌آمدند، با فضلشان با ما معامله مى‌كردند در حالى كه تو بهتر از همه هستى؛ ما اموال خود را نمى‌خواهيم، امّا در ميان اسيرانى كه گرفته‌ايد، خاله و دختر خاله‌هاى رضاعى تو و آن زنان كه تو را در موقع رضاع خدمت مى‌كرده و در بغل پرورش مى‌دادند هستند، ما زنان را مى‌خواهيم. ولى زنان بين مسلمين تقسيم شده بودند. پيغمبر فرمود: من نصيب خود و فرزندان عبدالمطلب را بر مى‌گردانم؛ و در حضور مسلمين آنها را بخشيد. مسلمانان نيز اسيران را به هوازن بخشيدند، به جز اقرع بن حابس و عيينة بن حصن. سرانجام آن دو نيز نصيب خود را به هوازن برگرداندند.

در بخشيدن پيغمبر و طرز برگرداندن سبايا دقت شود؛ به طورى كه خود مسلمين به رعايت ميل پيغمبر و احترام از مرضعه پيغمبر تمام اسيران را با طيب خاطر به اقوامشان برگرداندند. ضمناً موقعيت پيغمبر را در قلوب مسلمين نيز بايد دانست؛ وقتى ميل پيغمبر را احساس كردند از زنان گذشتند.

آرى! مسلمين را اگر به خود مى‌گذاشتند و از شر منافقين و شياطين محفوظ مى‌ماندند بر حسب فطرت پاكى كه در آنان بود، مخالفت نمى‌كردند. شايد علت فرار ايشان در جنگ‌ها به اين خاطر بود كه عده‌اى از منافقين در صفوف مقدم قرار مى‌گرفتند و در لحظات حساس بى‌سبب فرار مى‌كردند و مسلمانان را مرعوب مى‌ساختند.

مى‌توان همين مطلب را از آيه شريفه «لَقَدِ ابْتَغَوْا الفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ اْلاُمُورَ حتّى

جآءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ اَمْرُ اللّهِ وَهُمْ كارِهُونَ⁽¹⁾در حقيقت، پيش از اين [نيز ]در صدد فتنه جويى برآمدند و كارها را بر تو وارونه ساختند، تا حقّ آمد و امر خدا آشكار شد، در حالى كه آنان ناخشنود بودند» درباره منافقين به دست آورد.

كلمه «وَ قَلَّبُوا لَكَ الاُْمُورَ» بسيار پرمغز و جامع است؛ زيرا از منافقين بعيد نبود كه با تمام امكانات از حضور مسلمين در جنگ جلوگيرى كنند چون خودشان به جنگ مى‌آمدند و نقشه تفريقى را عملى مى‌كردند و وقتى موفق نمى‌شدند نقشه تخريبى فرار را طرح مى‌كردند، وگرنه، عادتاً بسيار بعيد است كه همه مسلمانان از ميدان فرار كنند؛ زيرا نمى‌توان گفت كه تمامشان جبان و بى‌ايمان بودند. من خيال مى‌كنم اگر مسلمين از چنگ منافقينى كه در ميان صحابه بودند - و پيغمبر هم جمعى از آنان را به مقتضاى آيه شريفه نمى‌شناخت - نجات مى‌يافتند، متابعت پيغمبر را هرچند كه ناگوار و سخت بود، اختيار مى‌كردند. خداوند مى‌فرمايد:

«وَ مِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الاَْعْرابِ مُنافِقُونَ وَ مِنْ اَهْلِ الْمَدينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لاتَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ اِلى عَذابٍ عَظيمٍ»⁽²⁾

«و برخى از باديه نشينانى كه پيرامون شما هستند منافقند، و از ساكنان مدينه [نيز عده‌اى] بر نفاق خو گرفته‌اند. تو آنان را نمى‌شناسى، ما آنان را مى‌شناسيم. به زودى آنان را دوبار عذاب مى‌كنيم؛ سپس به عذابى بزرگ بازگردانده مى‌شوند».

مى‌توان گفت كه آن جماعت شامل مهاجرين نيز مى‌باشد و فقط مخصوص به انصار نيست؛ چون مهاجرين پس از توطّن در مدينه، اهل آن محسوب مى‌شوند. آنها در قشون پيغمبر بوده و در غزوات و سفر و حظر همراه آن حضرت بودند. آنها بيكار نبودند وسهمشان را در خرابكارى‌ها مى‌توان مستند به اين جماعت دانست. مى‌توان گفت كه در فرار، بر حسب تبانى پيش قدم شده و مسلمين را گرفتار مى‌كردند.

به عنوان نمونه در غزوه حنين، بنى سليم پيشاپيش قشون بودند، وقتى كه فرار

كردند، سايرين را نيز وادار به فرار نمودند. همين بنى سليم بودند كه مسلمانان اسير خود را به امر خالد كشتند.⁽¹⁾

مى‌توان گفت آنان كه زود بر مى‌گشتند و لبيك گويان به خدمت پيغمبر مى‌شتافتند كسانى بودند كه ايمان داشتند ولى اغفال شده بودند. چنانچه در همين غزوه حنين، وقتى عباس فرياد كرد و مسلمانان را طلبيد، انصار، لبيك گويان آمده و يكسره وارد جنگ شدند؛ زيرا در اين كه به نزد پيامبر بروند، شرم داشتند. شايد آيه شريفه ذيل هم اشاره به همين امر داشته باشد: «ثُمَّ يَتوُبُ اللّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عَلى مَنْ يَشاءُ⁽²⁾سپس خدا بعد از اين [واقعه ]توبه هر كس را بخواهد مى‌پذيرد».

آرى! نمى‌توان گفت كه ياران با تقوا و مؤمن هيچ وقت فرار نمى‌كردند. آنان هم گاهى از گزند شياطين محفوظ نمى‌ماندند، ولى پس از تذكر و التفات، بينا شده و از راه كج بر مى‌گرشتند و در صدد جبران بر مى‌آمدند.

كوتاه سخن اين كه خداوند در مواقع سخت و حساس دين را يارى كرده و پيغمبر را نگهدارى مى‌فرمود؛ و نقشه منافقين را نقش بر آب كرده و آنان را رسوا مى‌نمود. و در مقابل، مؤمنينى را كه به دلايل متعدد فريب نيرنگ منافقين را خورده و از ميدان جنگ فرار كرده بودند به سمت پيامبر و يارى دين متمايل مى‌فرمود.

من همواره نسبت به صحابه مؤمن سر تعظيم فرود آورده و مى‌گويم:

«رَبَّنا اغْفِرْلَنا وَلاِءخْوانِنَا الَّذينَ سَبَقُونا بِالاْءيمانِ وَلاتَجْعَلْ فى قُلُوبِنا غِلاًّ لِلَّذينَ آمَنُوا رَبَّنا اِنَّكَ رَءُوفٌ رَحيمٌ»⁽³⁾

«پروردگارا! بر ما و بر آن برادرانمان كه در ايمان آوردن بر ما پيشى گرفتند ببخشاى، و در دلهايمان نسبت به كسانى كه ايمان آورده‌اند [هيچ گونه] كينه‌اى مگذار. پروردگارا! راستى كه تو رؤوف و مهربانى».

دشمنان خدا، اهل كتاب

اشاره

• پيامبر ما و پيامبران ديگر

• پيغمبر ما و اهل كتاب

• نهايت دشمنى يهود با اسلام

• چرا يهود با پيغمبر دشمنى مى‌كرد

• دعوت پيغمبر از اهل كتاب و صلح با يهود مدينه

• اهل كتاب، شناخت و كتمان حق

• آزار و اذيت قريش و يهود

• يكى از نقشه‌هاى تخريبى يهود

• نقشه ديگر يهود

• اعتراض يهود به تعيين و تغيير قبله

• غزوه بنى‌قينقاع

• سرّ تجمع يهود در مدينه

• غزوه بنى نضير

• آيا مسلمين امروز شبيه يهود آن روز هستند؟

• نقض عهد يهود بنى نضير

• تقسيم غنايم بنى نضير

• كشته شدن كعب بن اشرف

• كشته شدن ابو رافع سلام بن ابى حقيق

• نقض عهد بنى قريظه

• تشبيهى ديگر از مسلمين امروز به يهود آن روز

• خيانت ابولبابه

• اعتراض طايفه اوس و سرّ كشته شدن يهود بنى قريظه

• سرّ عدم عفو پيغمبر

• غزوه خيبر

• محاصره خيبر و فتح قلعه توسط على علیه‌السلام

«بسم اللّه الرحمن الرحيم»

«الحمد للّه رب العالمين و الصلوة و السلام على محمّد و آله الطاهرين»

به كمك خداى دانا و توانا اميدواريم بتوانيم كتاب اهل كتاب، دشمنان پيغمبر خدا و كيفيت مبارزه آنان با آن سرور و غلبه حق بر باطل را به انجام رسانيم كه بدون توفيق و تأييد خداوند ميسور نيست. «رب يسر و لاتعسّر»

پيامبر ما و پيامبران ديگر

سرگذشت هيچ پيغمبرى مثل تاريخ محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم روشن نيست. آن عصر، عصر نور است و جميع وقايع در كتاب‌ها نوشته و مسند است. و كتاب‌ها سوخته يا پراكنده نيست بلكه در دست است. امّا اگر بخواهيم تاريخ حضرت نوح، ابراهيم، موسى و عيسى عليهم‌السلام را از كتاب‌هاى تاريخى آن عصر يا نزديك آن زمان كه با سند نوشته شده باشد پيدا كنيم، پيدا نخواهيم كرد. دليل پذيرش و قبول تاريخ پيغمبران گذشته توسط مسلمانان، نه از جهت سند تاريخى موجود در نزد مسلمين است و نه مى‌توان به گفته اهل كتاب اعتماد داشت، بلكه از آن جهت كه گفته‌هاى پيغمبر اسلام يا قرآنِ نازل شده، بر آن تاريخ صحّه مى‌گذارد، قابل اعتماد است. پس تمام قضاياى پيغمبران، مستند به گفته پيغمبر اسلام و قرآن است و بس.

اگر نبوت محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ثابت نبود، نمى‌توانستيم هيچ يك از آن قضايا را باور كنيم. بنابر اين، تمام آنچه را كه يهود و نصارا يا هر دسته ديگر به يكى از پيغمبران نسبت داده باشند، ولى پيغمبر اسلام آن را تأييد نكرده باشد، مسلمانان به هيچ وجه به آن

نقل يا نقل‌ها ايمان ندارند؛ زيرا فاصله زياد است و مدارك قابل اعتمادى هم در دست نيست. روى اين حساب گمان نمى‌كنم كه هيچ منصفى بتواند در اين مورد با ما مخالفت نمايد. چه كسى مى‌تواند ادعا كند كه تاريخ وقايع عيسى بن مريم علیه‌السلام همانند تاريخ محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و وقايع مربوط به آن حضرت مى‌باشد كه مسلّم ثبت شده و بدون ترديد است، چه رسد به پيغمبران ديگر كه فاصله عصر آنان با ما زياد است! آرى! تواريخ در دست نيست؛ نوشته نشده يا نوشته‌ها به دوره‌هاى بعد نرسيده‌اند.

پيغمبر ما و اهل كتاب

پيغمبر اسلام در دسترس اهل كتاب بود و محيط او نيز محيط يهود و نصارا بود؛ مخصوصاً يهود در اطراف آن حضرت بوده و از حالات و جزئيات زندگانى وى باخبر بودند، امّا با تمام دقت‌هايى كه در حالات آن حضرت مى‌كردند و مراقبت‌هاى زيادى كه در اطراف زندگانى آن حضرت داشتند، نتوانستند كوچك‌ترين نقطه ضعفى در وى مشاهده كنند و آن را نشان دهند. پيغمبر كسى است كه سال‌ها در ميانشان بود و آنها به راستى و درستى وى معترف بودند.

اگر بزرگ‌ترين دانايان عصر را در تحت مراقبت قرار دهيم، بى ترديد در صحيفه عمل وى در مدت زندگانيش به قدرى نقطه‌هاى سياه خواهيم ديد كه از حسابش عاجز مى‌شويم؛ مگر آن‌كه به قدر كافى از حالات وى اطلاع نداشته باشيم و يا در دسترس نباشد، امّا اين پيغمبر اسلام است كه به امر خداوند به مردم مى‌گويد: «قُلْ لَوْشآءَ اللّهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلااَدْريكُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ اَفَلا تَعْقِلوُنَ⁽¹⁾بگو: اگر خدا مى‌خواست آن را بر شما نمى‌خواندم، و [خدا] شما را بدان آگاه نمى‌گردانيد. قطعا پيش از [آوردن] آن، روزگارى در ميان شما به سر برده‌ام، آيا فكر نمى‌كنيد؟»

آن حضرت مردى سرشناس، با شخصيت و طايفه‌دار بود و در ميان جمعى بود كه با او محشور و از زندگانيش كاملاً باخبر بودند. همين مردم در آينده از دشمنان آن حضرت

شده و با اهل كتاب روابط حسنه پيدا كردند. وقتى يهود به مكه آمده و با قريش نزديك شدند، آنها و ساير قبايل عرب را به جنگ با پيغمبر وادار كردند؛ در حالى كه با آن همه تماس نزديك و دشمنى زياد و شهر كوچك و حشر بسيار، نتوانستند ايرادى از پيغمبر خدا بگيرند. آرى! جنگ كردند و كشته دادند و پيش از بعثت، چهل سال از عمر پيغمبر گذشت و پس از بعثت نيز بيست و چند سال با طبقات مختلف حشر و نشر داشت و دوست‌ها و دشمنى‌ها در كار بود، امّا در نهايت، نسبتى كه به پيغمبر دادند، نسبت جنون و ديوانگى بود. قرآن در اين باره چنين مى‌فرمايد:

«قُلْ اِنَّما اَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ اَنْ تَقُومُوا لِلّهِ مَثْنى وَ فُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ»⁽¹⁾

«بگو من فقط به شما يك اندرز مى‌دهم كه دو - دو و به تنهايى براى خدا به پاخيزيد، سپس بينديشيد كه رفيق شما هيچ گونه ديوانگى ندارد».

آيه شريفه به اين مهم تصريح مى‌فرمايد كه پيغمبر به امر خدا از مردم مى‌خواهد و آنان را موعظه مى‌نمايد كه به جهت خدا از جا برخيزند و در احوال آن حضرت تفكر نمايند، با هم باشند و تنها در حالات وى تفكر كنند تا برايشان معلوم شود آن كسى كه سال‌ها در ميان آنهاست و با او مصاحبت دارند، جنون ندارد.

آرى! جنون از چيزهايى نيست كه بتوان روى آن سرپوش گذاشت؛ آن هم در صورت حشر و مصاحبت با طبقات مختلف. خداوند به اين طريق، نسبت‌هاى دروغ و نارواى دشمنان را ثابت نمود و در حقيقت عجز و بيچارگى دشمنان را به ايشان نشان داد.

يهود با نهايت كينه‌ورزى و دشمنى و با تمام جسارت‌هايى كه نمودند، نتوانستد پيغمبر را ضعيف كنند و بر او غلبه يابند.

ملاحظه كنيد! اگر عالمى در شهرى وارد شود و ادعاى علم نموده و مردم را به خود دعوت كند و گروهى با او دوست و گروهى ديگر با او دشمن شوند و دشمنان در مقام مبارزه برآمده و بخواهند از مقام علمى او بكاهند و با كمال اقتدارى كه دارند، اگر پس از

مبارزه طولانى نتوانند نقطه ضعفى از آن عالم نشان دهند، آيا كاشف از علوّ مقام آن عالم نمى‌شود؟ يهود،، نصارا و ديگران چه ايرادى توانستند بر ساحت مقدس پيغمبراكرم بگيرند؛ ايرادى كه عُقلا آن را تصديق نمايند؟ اهل كتاب در كتب باطل خود به پيغمبران خدا نسبت‌هايى از قبيل زنا، شرب‌خمر و دروغ دادند، امّا نتوانستند كوچك‌ترين نسبتى كه دال بر ضعف باشد به پيغمبراكرم بدهند؛ «فاعتبروا يا اولى‌الابصار!»

نهايت دشمنى يهود با اسلام

پيغمبر اسلام حدود سيزده سال در مكه با مشركين مبارزه كرد. وقتى وارد مدينه شد، علماى يهود با مشركين همدست شده و متفقاً عليه آن حضرت مشغول فعاليت گرديدند و حتى انصاف و وجدان را هم فداى احساسات كردند:

«اَلَمْ تَرَ اِلىَ الَّذينَ اُوتُوا نَصيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطّاغُوتِ وَ يَقُولُونَ لِلَّذينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ اَهْدى مِنَ‌الَّذينَ آمَنُوا سَبيلاً * اُولئِكَ الَّذينَ لَعَنَهُمُ اللّهُ وَ مَنْ يَلْعَنِ اللّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصيراً * اَمْ لَهُمْ نَصيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَاِذا لايُؤْتُونَ النّاسَ نَقيراً * اَمْ يَحْسُدُونَ النّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ اِبْراهيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظيماً»⁽¹⁾

«آيا كسانى را كه از كتابِ [آسمانى] نصيبى يافته‌اند، نديده‌اى كه به «جبت» و «طاغوت» ايمان دارند و درباره كسانى كه كفر ورزيده‌اند مى‌گويند كه اينان از كسانى كه ايمان آورده‌اند راه يافته‌ترند؟ اينانند كه خدا لعنتشان كرده و هر كه را خدا لعنت كند، هرگز براى او ياورى نخواهى يافت. آيا آنان نصيبى از حكومت دارند؟ [اگر هم داشتند ]به قدر نقطه پشت هسته خرمايى [چيزى] به مردم نمى‌دادند. بلكه به مردم براى آنچه خدا از فضل خويش به آنان عطا كرده است، رشك مى‌ورزند؛ در حقيقت، ما به خاندان ابراهيم كتاب و حكمت داده و به آنان مُلكى بزرگ بخشيديم».

خداوند به پيغمبر خود مى‌گويد به كسانى كه از كتاب به آنان بهره‌اى داده شد نگاه كن كه چگونه به باطل ايمان مى‌آورند و مى‌گويند كه دين كفار از دين مسلمانان بهتر است! (مراد از اهل كتاب، يهود است.) يهوديان براى جنگيدن با دين خدا به مكه رفتند؛ در حالى كه سابقه نداشت آنها به مكه بروند، و همين امر حاكى از نهايت عناد و لجاجت آنان است. كعبه، ساخته دست حضرت ابراهيم علیه‌السلام بود، ولى چون مكه مسكن اسماعيل و اولاد او شد، اولاد اسحاق از آن معبد صرف‌نظر كرده و با مشركين قريش نزديك شدند و به آنان گفتند كه دين شما از دين مسلمانان بهتر است. قريش خشنود شده و با سلام بن ابى حقيق و حىّ بن اخطب و جماعتى ديگر از بزرگان يهود هم‌عهد گرديدند تا با پيغمبر خدا بجنگند؛ اين گونه بود كه غزوه احزاب را بر پا كردند.

همان‌طور كه بيان شد قرآن از تمام تواريخ معتبرتر است؛ زيرا اگر از جهت وحىِ آسمانى بودن آن صرف‌نظر كنيم، حتى كسى كه به حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و قرآن ايمان نداشته باشد، بايد قرآن را از لحاظ تاريخ به ديده اعتبار بنگرد. قضاياى مربوط به پيغمبر و مبارزه با دشمنان كه در قرآن ثبت است، از هر تاريخى معتبر است.

اگر نسبت‌هاى داده شده به يهود در قرآن دروغ بود، آيا جا نداشت حى بن اخطب و همكارانش كه در مدينه يا اطراف آن منزل داشته و با مسلمين در تماس بودند، بگويند كه ما چه وقت به مشركين گفتيم «دين شما از دين مسلمانان بهتر است؟» و يا بگويند كه «ما كى و كجا به جبت و طاغوت ايمان آورديم؟» اين وقايع در قرآن آمده و مفسرين و مورخين نير نام اشخاص را ثبت كرده‌اند؛ پس ناگزير اين داغ باطل تا ابد بر پيشانى يهود ثابت مى‌ماند. آنان براى خاموش كردن نور حق كوشش‌ها كردند؛ به اندازه‌اى كه با مشركين قريش همدست شده و بت‌پرستان را از خداپرستان بهتر دانستند. آن هدايتى كه يهود در مشركين سراغ داشتند، چه بود؟ آيا سجده بر بت‌ها و شرك به خدا، ضلالت، فسق و فجور، فواحش، جنايات، قتل‌ها، سرقت‌ها و غارت‌ها در نظر يهود نشانه هدايت قريش بود؟!

آرى! يهود عناد خود را ثابت نمود:

«لَتَجِدَنَّ اَشَدَّ النّاسِ عَداوَةً لِلَّذينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذينَ اَشْرَكُوا»⁽¹⁾

«مسلّما يهوديان و كسانى را كه شرك ورزيده‌اند، دشمن ترين مردم نسبت به مؤمنان خواهى يافت».

چرا يهود با پيغمبر دشمنى مى‌كرد

يهود در هنگام ورود پيغمبر به مدينه با آن حضرت قرار صلح و متاركه جنگ بستند. پيغمبر خدا كه در دوستى ثابت و به عهد با وفا بود، چرا پس از چند سال با يهود طرف شده و آنان را كشت و از وطن آواره كرد؟ زيرا آنها به نقض عهد مبادرت نموده و با رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم از در مخالفت و دشمنى وارد شدند. پس هر اندازه پيغمبر تواناتر گشته و بر مشركين غالب مى‌شد، آنان بيش‌تر دشمن مى‌شدند و در مقام دشمنى و مبارزه بر مى‌آمدند.

قبل از جنگ بدر هيچ يك از يهود با پيغمبر مخالفتى نداشت، ولى چون جنگ بدر پيش آمد و رؤساى قريش كشته يا اسير گشتند، يهود به تدريج شروع بر نقض عهد نمودند. اولين يهوديانى كه نقض عهد نمودند، طايفه بنى قينقاع بودند؛ آنان بين جنگ بدر و اُحد نقض عهد نمودند. پس از غزوه احزاب، نوبت به يهود بنى قريظه و پس از صلح حديبيّه نيز نوبت به يهود خيبر رسيد.

همان طور كه بيان شد، هر اندازه پيغمبر قوى‌تر مى‌شد، آنان در مخاصمه و دشمنى شديدتر شده و نقض عهد مى‌نمودند. اين امر ميسر نمى‌شد، مگر در اثر حسادت يهود. و با توجه به آن كه حسادت‌ها داراى مراتب مختلفى است، يهود نيز در اول ورود پيغمبر به مدينه با آن حضرت رفاقت كردند؛ اين وقتى بود كه پيغمبر را تواناتر از خود نمى‌ديدند، ولى هر اندازه پيغمبرخدا قوى‌تر مى‌شد آن دسته از يهود كه حسودتر يا ضعيف‌تر بودند در نقض عهد پيش قدم‌تر مى‌شدند؛ هرچند مى‌دانستند كه بيچاره خواهند شد.

آنان مجبور بودند خود را نابود كنند تا عزت و شوكت محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم را نبينند؛ اين از آثار

شوم حسادت است. خداوند در سوره نساء به منشأ عداوت يهود اشاره نموده و مى‌فرمايد:

«اَمْ يَحْسُدُونَ النّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إبْراهيمَ‌الْكِتابَ وَالْحِكَمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظيماً»⁽¹⁾

«بلكه به مردم براى آنچه خدا از فضل خويش به آنان عطا كرده است، رشك مى‌ورزند؛ در حقيقت، ما به خاندان ابراهيم كتاب و حكمت داديم و به آنان مُلكى بزرگ بخشيديم».

يهود چون از نسل اسحاق بودند، نمى‌توانستد ببينند كه از نسل اسماعيل، پيغمبر خاتم النبيين صاحب ملك عظيم باشد. به همين دليل از آيه چنين فهميده مى‌شود كه يهود از جهت نهايت حسادت حاضر نبودند رسالت يكى از فرزندان ابراهيم علیه‌السلام را بپذيرند. خداوند نيز به رغم ضديّت آنان فرمود: «فَقَدْ آتَيْنا آلَ اِبْراهيمَ‌الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ».

يهود اين حسادت را از فرزندان يعقوب به ارث بردند. چون آنها نيز نمى‌توانستند ببينند كه يوسف در نزد پدر عزيزتر است، بنابر اين، او را از پدر جدا كرده و از شهر آواره

نمودند و از نسبت منقطع ساخته و از حريت و آزادى محروم كردند و به عنوان غلام، به قيمتى بسيار ارزان فروختند.

شايد هم عمداً او را به ثمن بخسى فروخته باشند؛ چون طاقت نداشتند ببينند كه برادرشان در نزد مشترى، پر ارزش و پر بهاست.

وقتى پدران يهود كه نسبت به برادر صغير خود اقدام به چنين عملى نمودند، چه استبعادى از فرزندان آنان دارد كه براى حسادت فاميلى با پيغمبر خدا جنگيده و دين و آخرت، بلكه دنياى خود را به باد داده باشند؟

محمّد بن اسحاق نقل مى‌كند: «ابو ياسر به برادر خود، حى بن اخطب (پس از آن‌كه از پيغمبر در موقع ورود آن سرور به مدينه ديدن كردند) گفت: آيا اين همان پيغمبر موعود است؟ گفت: آرى. پرسيد: در دل خود از او چه مى‌يابى؟ گفت: به خدا سوگند تا زنده باشم دشمنى او!»⁽²⁾