حکمت نامه کودک

مشخصات کتاب

سرشناسه:محمدی ری‌شهری، محمد، 1325 -

عنوان و نام پديدآور:حکمت‌نامه کودک/محمدی ری‌شهری ؛ همکار و مترجم عباس پسندیده ؛ [برای] پژوهشکده علوم و معارف.

مشخصات نشر:قم: موسسه علمی فرهنگی دار‌الحدیث، سازمان چاپ و نشر، 1385.

مشخصات ظاهری:327 ص.

فروست:پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ 102.

شابک:30000 ریال:9644931483

يادداشت:فارسی - عربی

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع:کودکان -- احادیث.

موضوع:کودکان -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام.

موضوع:احادیث شیعه -- قرن 14.

موضوع:احادیث اهل سنت -- قرن 14.

شناسه افزوده:پسندیده، عباس، 1348 - ، گردآورنده و مترجم

شناسه افزوده:موسسه علمی - فرهنگی دار‌الحدیث

شناسه افزوده:موسسه علمی - فرهنگی دار‌الحدیث. پژوهشکده علوم و معارف حدیث.

رده بندی کنگره:BP141/5/ک9‌م3 1385الف

رده بندی دیویی:297/218

شماره کتابشناسی ملی:1147500

اشاره

حکمت‌نامه کودک

محمدی ری‌شهری

همکار و مترجم عباس پسندیده

[برای] پژوهشکده علوم و معارف

پيش‌گفتار

«رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّيّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً».

فرزند شايسته،خواستۀ طبيعى و فطرى همه انسان‌هاست.همه آرزو دارند فرزندانى سالم و صالح داشته باشند؛فرزندانى كه روشنى‌بخشِ ديده و شادى‌بخش جان آنها باشند.حتّى انسان‌هاى ناشايسته نيز دوست دارند فرزند آنها خوب و شايسته باشد.

امّا همّت پرورش‌يافتگان در مكتب قرآن،از اين خواست طبيعى فراتر است.

آنها مى‌خواهند نه تنها فرزندانشان خوب و شايسته باشند؛بلكه مى‌خواهند فرزندان آنها در كنار خانواده،پيشوا و سرمشقِ انسان‌هاى شايسته بشوند.آنان در مقام نيايش،به خداى مهربان،چنين مى‌گويند:

«رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّيّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً.

پروردگارا! به ما از همسران و فرزندانمان،آن ده كه مايۀ روشنى چشمان‌ما باشد،و ما را پيشواىِ پرهيزگاران‌گردان».

مسئلۀ مهم اين است كه:چگونه مى‌توان به اين آرزوى بلند،دست يافت و زمينۀ اجابت اين دعا را در مورد فرزندان فراهم ساخت؟

پاسخ اين است كه پرورش فرزند شايسته،بر سه ركن اساسى استوار است.اين

اركان عبارت‌اند از:

1.خانوادۀ شايسته

2.رعايت حقوق كودك

3.وظيفه‌شناسى كودك.

حكمت‌نامۀ كودك ،ره‌نمودهاى قرآن و پيشوايان اسلام را دربارۀ اين اركان،در سه بخش ارائه مى‌نمايد.

بخش اوّل،شامل چهار فصل است و در آن،مسئوليت جامعۀ اسلامى در ساماندهىِ خانواده‌هاى شايسته،نقش وراثت در خوش‌بختى فرزند،نقش تغذيۀ پدر و مادر در سلامت و سعادت فرزند،و نقش چگونگى انعقاد نطفه در آيندۀ فرزند،از زبان پيشوايان اسلام بيان مى‌شود.

در بخش دوم،حقوق كودك از نگاه اسلام،در شش فصل ارائه مى‌گردد:

فصل اوّل،دربارۀ حقوق نوزاد است.اين حقوق عبارت‌اند از:1.بزرگداشت تولّد،2.غسل ولادت،3.اذان گفتن در گوش راست و اقامه گفتن در گوش چپ، 4.كام برداشتن با آب فرات و تربت سيّد الشهدا،5.انتخاب نام نيكو،6.تراشيدن سر و صدقه دادن هم‌وزن آن طلا يا نقره،7.عقيقه كردن،8.ختنه كردن.

فصل دوم،دربارۀ حقوق كودك شيرخوار است.اين فصل،ره‌نمودهاى پيشوايان اسلام دربارۀ تغذيۀ كودك از شير مادر و يا دايۀ شايسته و ضرورت احترام به احساسات نوزاد را بيان مى‌نمايد.

در فصل سوم،تعليم و تربيت كودك،به عنوان مهم‌ترين حقوق كودك،مورد بررسى قرار مى‌گيرد و نكات مهمّى دربارۀ اهمّيت تعليم و

تربيت كودك و مسئوليتى كه دولت اسلامى و خانواده‌ها در اين زمينه دارند و از همه مهم‌تر،روش تربيتى اسلام ارائه مى‌گردد.

در فصل چهارم،اخلاق تربيت،مانند:مهربانى با كودك،احترام به كودك،سلام كردن به كودك،عدالت رفتارى ميان فرزندان،وفا به وعدۀ داده شده به كودك و شاد كردن او،به عنوان حقوق تربيتى كودك،مطرح مى‌شود.

در فصل پنجم،توجّه مربّيان به نقش آراستگى و ارضاى حسّ زيبايى‌طلبى كودك،و همچنين نقش بازى در رشد كودك،جلب مى‌گردد.

در فصل ششم،تأكيد بر دعا براى فرزندان و نهى از نفرين كردن آنها،بيانگر نقش تربيتى دعا در كنار برنامه‌ريزى و تلاش است.لذا از آن به عنوان يكى از حقوق كودك،ياد مى‌شود.دعاى امام سجّاد عليه السلام براى فرزندانش كه در پايان اين فصل آمده،ره‌نمود ارزنده‌اى براى خانواده‌هاى مسلمان است.

بخش سوم،اختصاص به وظايف كودك دارد.بر مربّى شايسته،لازم است علاوه بر انجام دادن وظايفى كه در بخش اوّل و دوم اين مجموعه آمده،زمينۀ وظيفه‌شناسى كودك را نيز فراهم سازد.اين بخش،در چهار فصل،ره‌نمودهايى را در زمينۀ وظايف شخصى كودك،وظايف او در برابر پدر،مادر،آموزگار،بزرگ‌تر از خود و دوستان،تقديم مى‌دارد.

گفتنى است كه مخاطبان اين كتاب،عبارت‌اند از:خانواده‌ها،مربّيان امور تربيتى كودكان و پژوهشگران تعليم و تربيت كودك.بنا بر اين،كودكان،مخاطب مستقيم اين مجموعه نيستند.

نكتۀ ديگر،اين كه تلاش كرده‌ايم اين نوشتار،جامع متنِ مهم‌ترين ره‌نمودهاى قرآن و احاديث اسلامى در زمينۀ آموزش و پرورش كودك باشد.

همچنين،تحليل‌ها و توضيحات لازم دربارۀ اين موارد،بدان افزوده گرديد.

امّا بى‌ترديد،شرح اين رهنمودها،نياز به كتاب‌هاى مستقل در زمينه‌هاى مختلف مسائل تربيتى كودكان دارد.از اين رو،اين مجموعه مى‌تواند سرمايۀ فرهنگى ارزنده‌اى براى تهيّه‌كنندگان كتاب‌هاى ويژۀ تعليم و تربيت كودكان باشد.

سپاس و تقدير صميمانۀ خود را به تمام همكاران عزيز و بزرگوارى كه در «پژوهشكدۀ علوم و معارف حديث»،مرا در تأليف و تحقيق اين اثر مفيد و ارزشمند يارى دادند،بويژه فاضل ارجمند جناب آقاى عبّاس پسنديده-كه افزون بر همكارى در تدوين،ترجمۀ احاديث اين مجموعه را به عهده داشت-تقديم مى‌دارم و از خداوند منّان،براى همۀ آنان،پاداشى درخور فضل حضرتش،مسئلت دارم.

ربّنا! تقبّل منّا،إنّك أنت السميع العليم.

محمّد محمّدى رى‌شهرى

سوم تيرماه 1384

هفدهم جمادى اوّل 1426

بخش يكم:بنياد تربيت كودك

اشاره

درآمد

اشاره

خانواده،نخستين ركن اساسى پرورش كودكان شايسته است.زيربناى شخصيت كودك،در خانواده سرشته مى‌گردد و از اين رو،حقوق كودك بر خانواده به دو بخش تقسيم مى‌شود:حقوق قبل از تولّد و حقوق بعد از تولّد.

بر اين پايه،از منظر اسلام،مسئوليت پدر و مادر نسبت به فرزند،پيش از تولّد آغاز مى‌شود و كودك،حتّى پيش از آن كه متولّد شود،بر پدر و مادر خود حقوقى دارد كه اگر رعايت نگردد،آثار تعليم و تربيت او كاهش مى‌يابد.

ره‌نمودهاى پيشوايان اسلام در اين زمينه،در بخش اول از حكمت‌نامۀ كودك ،در چهار فصل آمده است:

1.ساماندهى خانوادۀ شايسته

اشاره

در فصل يكم،ضمن تبيين ارزش فرزندخواهى و اهمّيت تشكيل خانواده،اين نكته مورد تأكيد قرار گرفته است كه جنسيت فرزند،اهمّيتى ندارد كه دختر باشد يا پسر.

آنچه مهم است،سلامت و شايستگى فرزند است و از آن جا كه نوزادان دختر،غالباً مورد نامهربانى بوده‌اند،پيشوايان اسلام،نسبت به لطف و محبّت به آنان،فراوان سفارش كرده‌اند.

قرآن كريم،تصريح مى‌كند كه كودكان اهل ايمان،در سراى جاويد،به خانوادۀ

خود در بهشت مى‌پيوندند و بدين‌سان،خانواده‌هاى شايسته‌پرور،مورد تقدير و تشويق قرار مى‌گيرند.

در مقابل،روايات اسلامى،نسبت به خطر فرزندان ناشايسته به شدّت هشدار داده و از آنان به عنوان سخت‌ترين مصائب خانواده ياد كرده‌اند.

كنترل جمعيت از ديدگاه اسلام

با تأمّل در آنچه ذكر شد،معلوم مى‌شود كه مقصود از احاديثى كه مسلمانان را به كثرت فرزندان تشويق مى‌نمايند،برنامه‌ريزى براى پرورش هر چه بيشتر فرزندان سالم و صالح و ساختن جامعۀ نمونه است و در اين صورت،نه تنها اسلام با كنترل رشد جمعيت مخالف است،بلكه از افزايش جمعيت جامعۀ الهى جانبدارى مى‌نمايد؛امّا در شرايطى كه به دليل مشكلات اقتصادى و مفاسد فرهنگى، خانواده‌ها توان شايسته‌پرورى ندارند،بدون ترديد،كثرت فرزندان مطلوب نيست و نياز به برنامه‌ريزى براى كنترل جمعيت وجود دارد.

بنا بر اين،بر اساس ره‌نمودهاى پيشوايان اسلام،دولت اسلامى و خانواده‌هاى مسلمان موظّف‌اند براى افزايش جمعيت جامعۀ اسلامى با عنايت به توان اقتصادى و فرهنگى خود،برنامه‌ريزى نمايند و در صورتى كه به هر دليل،پرورش انسان‌هاى صالح با افزايش جمعيت منافات پيدا كرد،مانع رشد جمعيت ناشايست شوند.

2.نقش وراثت

در فصل دوم حكمت‌نامه،نقش مثبت و يا منفىِ وراثت در سازندگىِ شخصيت كودك،از زبان پيشوايان اسلام بيان شده است كه كودك،نه تنها ميراث‌دار خصوصيات ظاهرى و جسمى پدر و مادر است؛بلكه ويژگى‌هاى روحى و باطنى

آنان (مانند:شجاعت،سخاوت و حُسن خلق) به فرزند منتقل مى‌گردد.

نكتۀ قابل توجّه اين كه از منظر روايات اسلامى،نقش وراثتى مادر در فرزند، بيش از پدر است و كسانى كه مى‌خواهند فرزندانى سالم،نيرومند،زيبا و صالح داشته باشند،بايد در انتخاب همسر دقّت كنند.

3.نقش غذاى پدر و مادر

فصل سوم حكمت‌نامه،اختصاص به تبيين نقش غذاى پدر و مادر در آيندۀ فرزند دارد.مهم‌ترين ره‌نمود پيشوايان اسلام در اين زمينه،هشدار نسبت به نقش ويرانگر غذاى حرام است.نطفه‌اى كه از غذاى حرام تشكيل شده،زمينه‌ساز بسيارى از آلودگى‌ها و انحرافات كودك است.خانواده‌هايى كه مايل‌اند فرزندان آنان، سعادتمند باشد،بايد از غذاى حرام اجتناب كنند؛خصوصاً مادران در دوران باردارى بايد بيشتر مواظب غذاى خود باشند و در ميهمانى‌هايى كه غذاى آنها شبهه‌ناك است،شركت نكنند.

افزون بر اين،خوردن برخى ميوه‌ها و غذاها پيش از انعقاد نطفه،به پدران و در ايّام باردارى و نفاس به مادران توصيه شده كه در متن حكمت‌نامه آمده است.

4.نقشِ چگونگى آميزش

از نگاه اسلام،مشروع بودن آميزش جنسى و نامشروع بودن آن،نقش اساسى در خصوصيات مثبت و يا منفى كودك دارد.

از نگاه پيامبر خدا،نخستين نعمت الهى به انسان،حلال‌زادگى و پاكى ولادت است.بسيارى از مفاسد اجتماعى،حاصل بزهكارى مواليد نامشروع است.البته اين،بدان معنا نيست كه مواليد نامشروع،نمى‌توانند راه درست را براى زندگى

انتخاب كنند؛ليكن بى‌ترديد،انتخاب و راه صحيح زندگى براى آنان دشوار است.

فصل چهارم از اين بخش،آثار مثبت حلال‌زادگى را در تكوين شخصيت كودك،بيان مى‌كند و نسبت به مواليد نامشروع،هشدار مى‌دهد.افزون بر اين، توصيه مى‌كند كه پدران و مادران براى خوش‌بختى فرزندانشان،از وى هنگام آميزش غفلت نكنند.همچنين در رواياتى دربارۀ نقش احوال و اوقات خاص آميزش در آيندۀ كودك،در پايان اين فصل خواهد آمد. ⁽¹⁾

الفَصلُ الأَوَّلُ:الأُسرَةُ

1/1:بِناءُ الأُسرَةِ

1.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: ما يَمنَعُ المُؤمِنَ أَن يَتَّخِذَ أهلاً،لَعَلَّ اللّهَ أن يَرزُقَهُ نَسَمةً ⁽¹⁾تُثقِلُ الأَرضَ بِلا إلهَ إلَّااللّهُ. ⁽²⁾

2.عنه صلى الله عليه و آله: خِيارُ امَّتِي المُتَأَهِّلونَ،و شِرارُ امَّتِي العُزّابُ. ⁽³⁾

3.عنه صلى الله عليه و آله: ما بُنِيَ بِناءٌ فِي الإِسلامِ أحَبُّ إلَى اللّهِ تَعالى مِنَ التَّزويجِ. ⁽⁴⁾

4.عنه صلى الله عليه و آله: اتَّخِذُوا الأَهلَ؛فَإِنَّهُ أَرزَقُ لَكُم. ⁽⁵⁾

فصل يكم:خانواده

1/1:تشكيل خانواده

1.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: نبايد چيزى شخص باايمان را از تشكيل خانواده باز دارد؛ [ زيرا با ازدواج] اميد مى‌رود خداوند،فرزندى روزىِ او گردانَد كه زمين را با [ گفتنِ]«لا اله إلّااللّه»،گران‌بها سازند.

2.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: همسرداران،بهترين امّت من،و بى‌همسران،بدترين امّت من هستند.

3.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: در اسلام،هيچ بنايى نزد خداوند متعال،دوست داشتنى‌تر از ازدواج نيست.

4.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: خانواده تشكيل دهيد،كه مايۀ فزونى روزىِ شماست.

2/1:طَلَبُ الوَلَدِ

5.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: اطلُبُوا الوَلَدَ وَ التَمِسوهُ؛فَإنَّهُ قُرَّةُ العَينِ،و رَيحانَةُ القَلبِ. ⁽¹⁾

6.عنه صلى الله عليه و آله: لا يَدَع أحَدُكُم طَلَبَ الوَلَدِ؛فَإِنَّ الرَّجُلَ إذا ماتَ و لَيسَ لَهُ وَلَدٌ انقَطَعَ اسمُهُ. ⁽²⁾

7.عنه صلى الله عليه و آله: بَيتٌ لا صِبيانَ فيهِ لا بَرَكَةَ فيهِ. ⁽³⁾

8.عنه صلى الله عليه و آله: ما وُلِدَ في أهلِ بَيتٍ غُلامٌ إلّاأصبَحَ فيهِم عِزٌّ لَم يَكُن. ⁽⁴⁾

9.عنه صلى الله عليه و آله: ريحُ الوَلَدِ مِن ريحِ الجَنَّةِ. ⁽⁵⁾

10.عنه صلى الله عليه و آله: الوَلَدُ للوالِدِ رَيحانَةٌ مِنَ اللّهِ يَشَمُّها،(قَسَّمَها) بَينَ عِبادِهِ. ⁽⁶⁾

11.عنه صلى الله عليه و آله: الوَلَدُ ثَمَرُ القَلبِ،و إنَّهُ مَجبَنَةٌ مَبخَلَةٌ مَحزَنَةٌ. ⁽⁷⁾

12.عنه صلى الله عليه و آله: إنَّ لِكُلِّ شَىءٍ ثَمَرَةً،و ثَمَرَةَ القَلبِ الوَلَدُ. ⁽⁸⁾

13.مسند ابن حنبل عن الأشعث ابن قيس: قَدِمتُ عَلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله في وَفدِ كِندَةَ،فَقالَ لي:هَل لَكَ مِن وَلَدٍ؟

قُلتُ:غُلامٌ وُلِدَ لِي في مَخرَجي إلَيكَ مِن ابنَةِ جَدٍّ، ⁽⁹⁾و لَوَدِدتُ أنَّ مَكانَهُ شِبعُ

2/1:فرزند خواهى

5.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: فرزند بخواهيد و آن را طلب كنيد؛چرا كه فرزند،مايۀ روشنى چشم و شادىِ قلب است.

6.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هيچ يك از شما نبايد فرزند خواهى را ترك كند؛چرا كه وقتى انسان بميرد و فرزندى نداشته باشد،نامش از ميان مى‌رود.

7.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: در خانه‌اى كه كودك در آن نباشد،هيچ بركتى در آن نيست.

8.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: در هيچ خانواده‌اى پسرى زاده نشده،مگر آن كه عزّتى يافتند كه پيش از آن نداشتند.

9.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: بوى فرزند،[ نسيمى ] از بوى بهشت است.

10.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: فرزند براى پدر،گلى خوش‌بو از جانب خداست كه آن را مى‌بويد.

اين گل را خداوند،ميان بندگانش تقسيم كرده است.

11.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: فرزند،ميوۀ دل است و همو،مايۀ ترس و بخل و اندوه است.

12.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هر چيزى ميوه‌اى دارد و ميوۀ دل،فرزند است.

13.مسند ابن حنبل -به نقل از اشعث بن قيس-:با نمايندگان قبيلۀ كِنده،نزد پيامبر خدا صلى الله عليه و آله رفتم.به من فرمود:«آيا فرزندى دارى؟».

گفتم:هنگام حركت به سوى شما،از دختر جد، ⁽¹⁾پسرى برايم متولّد شد؛ولى به

القَومِ !

قالَ صلى الله عليه و آله:لا تَقولَنَّ ذلِكَ،فَإِنَّ فيهِم قُرَّةَ عَينٍ وأجراً إذا قُبِضوا ثَمَّ،و لَئِن قُلتَ ذاكَ إنَّهُم لَمَجبَنَةٌ مَحزَنَةٌ،إنَّهُم لَمَجبَنَةٌ مَحزَنَةٌ. ⁽¹⁾

14.الإمام زين العابدين عليه السلام: مِن سَعادَةِ الرَّجُلِ أن يَكونَ لَهُ وُلدٌ يَستَعينُ بِهِم. ⁽²⁾

15.الإمام الكاظم عليه السلام: سَعَدَ امرُؤٌ لَم يَمُت حَتَّى يَرى خَلَفاً مِن نَفسِهِ. ⁽³⁾

16.الكافي عن بكر بن صالح: كَتَبتُ إلى أبِي الحَسَنِ عليه السلام:إنِّي اجتَنَبتُ طَلَبَ الوَلَدِ مُنذُ خَمسِ سِنينَ،و ذلِكَ أنَّ أهلي كَرِهَت ذلِكَ و قالَت:إنَّهُ يَشتَدُّ عَلَيَّ تَربِيَتُهُم؛لِقِلَّةِ الشَّيءِ،فَما تَرى؟

فَكَتَبَ عليه السلام إلَيَّ:اُطلُبِ الوَلَدَ؛فَإِنَّ اللّهَ عز و جل يَرزُقُهُم. ⁽⁴⁾

17.الإمام الرضا ⁽⁵⁾عليه السلام: إنَّ اللّهَ تَبارَكَ و تَعالى إذا أَرادَ بِعَبدٍ خَيراً لَم يُمِتهُ حَتّى يُرِيَهُ الخَلَفَ. ⁽⁶⁾

3/1:فَضلُ الوَلَدِ الصّالِحِ

18.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: مِن سَعادَةِ الرَّجُلِ الوَلَدُ الصّالِحُ. ⁽⁷⁾

جاى آن،سيرىِ قبيله را دوست مى‌داشتم.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:«هرگز اين را مگو؛چرا كه آنان،روشنىِ چشم‌اند [اگر بمانند] و آن گاه كه بميرند،مايۀ پاداش [ الهى] در آن جا هستند؛ولى اگر بگويى كه آنان،مايۀ ترس و اندوه‌اند،آرى.آنان،مايۀ ترس و اندوه‌اند».

14.امام زين العابدين عليه السلام: از سعادت آدمى،داشتن فرزندانى است كه از آنها كمك گيرد.

15.امام كاظم عليه السلام: كسى خوش‌بخت است كه نميرد تا اين كه جانشينى از [نسل] خود را ببيند.

16.الكافى -به نقل از بكر بن صالح-:به امام كاظم عليه السلام نوشتم:من،پنج سال است كه از فرزنددار شدن،خوددارى كرده‌ام و اين،بدان جهت است كه همسرم آن را ناخوش مى‌دارد و مى‌گويد:به خاطر كمىِ مال،پرورش آنان براى من سخت است.نظر شما چيست؟

امام عليه السلام در پاسخ من نوشت:«بچّه‌دار شو؛چرا كه خداوند عز و جل روزىِ آنان را مى‌دهد».

17.امام رضا عليه السلام ⁽¹⁾: بى‌ترديد،هرگاه خداوند-تبارك و تعالى-خير بنده‌اى را بخواهد،او را نمى‌ميرانَد،تا جانشينش (فرزند صالح) را به او نشان دهد.

3/1:فضيلت فرزند شايسته

18.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: از سعادت مرد،داشتن فرزند شايسته است.

19.عنه صلى الله عليه و آله: إنَّ الوَلَدَ الصّالِحَ رَيحانَةٌ مِن رَياحينِ الجَنَّةِ. ⁽¹⁾

20.عنه صلى الله عليه و آله: الوَلَدُ الصّالِحُ رَيحانَةٌ مِنَ اللّهِ قَسَمَها بَينَ عِبادِهِ،وَإِنَّ رَيحانَتَيَّ مِنَ الدُّنيا الحَسَنُ والحُسَينُ،سَمَّيتُهُما بِاسمِ سِبطَينِ مِن بَني إسرائِيلَ:شَبَّراً و شَبيراً. ⁽²⁾

21.عنه صلى الله عليه و آله: مِن نِعمَةِ اللّهِ عَلَى الرَّجُلِ أن يُشبِهَهُ وَلَدُهُ. ⁽³⁾

22.الكافي عن محمّد بن سنان عمّن حدثه: كانَ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ عليه السلام إذا بُشِّرَ بِالوَلَدِ لَم يَسأَل أذَكَرٌ هُوَ أم انثى حَتّى يَقولَ:أسَوِيٌّ؟فَإن كانَ سَوِيّاً قالَ:الحَمدُ للّهِ‌ِ الَّذي لَم يَخلُق مِنِّي شَيئاً مُشَوَّها. ⁽⁴⁾

23.الإمام الباقر عليه السلام: مِن سَعادَةِ الرَّجُلِ أن يَكونَ لَهُ الوَلَدُ يُعرَفُ فيهِ شِبهُهُ،خَلقُهُ و خُلُقُهُ و شَمائِلُهُ. ⁽⁵⁾

4/1:إلحاقُ ذُرِّيَّةِ المُؤمِنينَ بِهِم فِي الجَنَّةِ

الكتاب

«وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ ما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهِينٌ». 6

19.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: همانا فرزند شايسته،گلى از گل‌هاى بهشت است.

20.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: فرزند شايسته،گلى است كه خداوند،آن را ميان بندگانش تقسيم كرده است و دو گل من از دنيا،حسن و حسين هستند.آنها را به نام دو تن از فرزندان اسرائيل (يعقوب)،شَبَّر و شَبير، ⁽¹⁾نام نهادم.

21.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: از نعمت خدا بر مرد،آن است كه فرزندش شبيه او باشد.

22.الكافى -به نقل از محمّد بن سنان،از كسى كه برايش روايت كرد-:امام زين العابدين عليه السلام اين گونه بود كه هرگاه به فرزندى بشارت داده مى‌شد،نمى‌پرسيد كه پسر است يا دختر،تا اين كه مى‌پرسيد:«آيا سالم و كامل است؟».اگر سالم مى‌بود، مى‌فرمود:«سپاس،خدايى را كه از من،چيز ناقص و ناسالمى نيافريد».

23.امام باقر عليه السلام: از سعادت‌هاى آدمى،اين است كه فرزندش در جسم و اخلاق و رفتار،به او شباهت داشته باشد.

4/1:پيوستن فرزندان اهل ايمان به آنان در بهشت

قرآن

«و آنان كه ايمان آوردند و فرزندانشان با [درجه‌اى از] ايمان،از آنان پيروى كردند،فرزندانشان را به آنان ملحق مى‌كنيم و از [پاداش] عملشان هيچ نمى‌كاهيم؛[چرا] كه هر كس،در گرو دستاورد خويش است».

الحديث

24.الإمام الصادق عليه السلام -في قَولِ اللّهِ عز و جل: «وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ» -:قَصَرَتِ الأبناءُ عَن عَمَلِ الآباءِ،فألحَقُوا الأبناءَ بِالآباءِ لِتَقَرَّ بِذلِكَ أعيُنُهُم. ⁽¹⁾

5/1:فَضلُ تَحَمُّلِ أذَى الطِّفلِ

25.الكافي عن محمّد بن مسلم: كُنتُ جالِساً عِندَ أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام إذ دَخَلَ يونسُ بنُ يَعقوبَ فَرَأيتُهُ يَئِنُّ،فَقالَ لَهُ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام:ما لي أراكَ تَئِنُّ؟

قالَ:طِفلٌ لي تَأَذَّيتُ بِهِ اللَّيلَ أجمَعَ.

فَقالَ لَهُ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام:يا يونُسُ،حَدَّثَني أبي مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ،عَن آبائِهِ عليهم السلام،عَن جَدّي رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله أنَّ جَبرَئيلَ نَزَلَ عَلَيهِ و رَسولُ اللّهِ وَ عَلِيٌّ صَلواتُ اللّهِ عَلَيهِما يئِنّانِ،فَقالَ جَبرَئيلُ عليه السلام:يا حَبيبَ اللّهِ،ما لي أراكَ تَئِنُّ؟

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:طِفلانِ لَنا تَأَذَّينا بِبُكائِهِما.

فَقالَ جَبرَئيلُ:مَه يا مُحَمَّدُ،فإِنَّهُ سَيُبعَثُ لِهؤلاءِ القَومِ شيعَةٌ إذا بَكى أحَدُهُم فَبُكاؤُهُ«لا إله إِلَّا اللّهُ»إلى أن يَأتِيَ عَلَيهِ سَبعُ سِنينَ،فَإِذا جازَ السَّبعَ فَبُكاؤُهُ استِغفارٌ لِوالِدَيهِ إلى أن يأتِيَ عَلَى الحَدِّ،فَإِذا جازَ الحَدَّ فَما أتى مِن حَسَنَةٍ فَلِوالِدَيهِ،و ما أتى مِن سَيِّئَةٍ فَلا عَلَيهِما. ⁽²⁾

حديث

24.امام صادق عليه السلام -دربارۀ اين سخن خداوند عز و جل:«و آنان كه ايمان آوردند و فرزندانشان [با درجه‌اى از] ايمان،آنان را پيروى كردند،فرزندانشان را به آنان ملحق مى‌كنيم»-:[ عمل] فرزندان،از عمل پدرانشان كمتر است.پس فرزندان را به پدرانشان ملحق مى‌كنند تا ديدۀ آنان روشن گردد.

5/1:فضيلت تحمّل آزار كودك

25.الكافى -به نقل از محمّد بن مسلم-:نزد امام صادق عليه السلام نشسته بودم كه يونس بن يعقوب،ناله كنان وارد شد.امام صادق عليه السلام به وى فرمود:«چه شده كه تو را نالان مى‌بينم؟».

گفت:كودكى دارم كه سراسر شب،از [ گريه‌هاى] او اذيّت شدم.

امام صادق عليه السلام به وى فرمود:اى يونس! پدرم محمّد بن على،از پدرانش،از جدّم پيامبر خدا نقل كرد كه جبرئيل عليه السلام بر وى فرود آمد،در حالى كه پيامبر خدا و على- كه درود خدا بر آنان باد-ناله مى‌كردند.جبرئيل عليه السلام گفت:اى حبيب خدا! چه شده كه تو را نالان مى‌بينم؟

پيامبر خدا فرمود:«دو كودك داريم كه از گريۀ آنان،اذيّت شده‌ايم».

جبرئيل عليه السلام گفت:صبر كن،اى محمّد! چرا كه به زودى براى اين قوم،پيروانى برانگيخته مى‌شوند كه هر گاه يكى از آنان گريه كند،گريه‌اش تا هفت سالگى«لا اله إلّا اللّه»است و وقتى از هفت سالگى گذشت،گريه‌اش تا بلوغ،آمرزش‌خواهى براى پدر و مادرش است و چون از بلوغ گذشت،هركار نيكى كه انجام دهد،به نفع پدر و مادرش باشد و هر كار ناشايستى كه انجام دهد،به زيان آنان نباشد.

6/1:كَثْرَةُ الأَولادِ

26.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: تَزَوَّجوا بِكراً وَلوداً،و لا تَزَوَّجوا حَسناءَ جَميلَةً عاقِراً؛فَإنِّي اباهي بِكُمُ الاُمَمَ يَومَ القِيامَةِ. ⁽¹⁾

27.عنه صلى الله عليه و آله: تَزَوَّجُوا الوَدودَ الوَلودَ؛فَإنّي مُكاثِرٌ بِكُمُ الاُمَمَ يَومَ القِيامَةِ. ⁽²⁾

28.عنه صلى الله عليه و آله: دَعُوا الحَسناءَ العاقِرَ،و تَزَوَّجُوا السَّوداءَ الوَلودَ؛فَإنِّي اكاثِرُ بِكُمُ الاُمَمَ يَومَ القِيامَةِ. ⁽³⁾

29.عنه صلى الله عليه و آله: أكثِرُوا الوَلَدَ اكاثِر بِكُمُ الاُمَمَ غَداً. ⁽⁴⁾

30.الإمام الصادق عليه السلام: لَمّا لَقِيَ يوسُفُ أخاهُ قالَ لَهُ:يا أَخي كَيفَ استَطَعتَ أن تَتَزوَّجَ النِّساءَ بَعدي؟

قالَ:إنَّ أبي أمَرَني و قالَ:إنِ استَطَعتَ أن تَكونَ لَكَ ذُرِّيَّةٌ تُثقِلُ الأَرضَ بِالتَّسبيحِ فَافعَل. ⁽⁵⁾

7/1:فَضلُ البَناتِ

31.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: مِن يُمنِ المَرأةِ أن يَكونَ بِكرُها جارِيَةً. ⁽⁶⁾

6/1:فراوانىِ فرزند

26.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: با دختران باكره و فرزندزا ازدواج كنيد،نه با زنان نيكو و زيبا،امّا نازا؛چرا كه من روز قيامت،بر ديگر امّت‌ها،به [فراوانىِ] شما مى‌بالم.

27.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: با زنِ مهربانِ فرزندزا ازدواج كنيد؛چرا كه من در روز قيامت،به فراوانىِ شما بر ديگر امّت‌ها مباهات مى‌كنم.

28.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: زن زيباى نازا را رها كنيد و با زن سيه چُردۀ فرزندزا،ازدواج كنيد؛ چرا كه من در روز قيامت،به فراوانىِ شما بر ديگر امّت‌ها افتخار مى‌كنم.

29.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: فرزندانتان را زياد كنيد،كه من فردا با فراوانىِ شما بر ديگر امّت‌ها افتخار مى‌كنم.

30.امام صادق عليه السلام: وقتى يوسف عليه السلام برادرش (بنيامين) را ملاقات كرد،به وى گفت:«اى برادر! چگونه توانستى پس از من،با زنان ازدواج كنى؟».

گفت:پدرم به من امر كرد و گفت:«اگر مى‌توانى فرزندانى داشته باشى كه با تسبيحِ خداوند،زمين را گران‌بها سازند،چنين كن».

7/1:فضيلت دختران

31.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: از مباركىِ زن اين است كه فرزند نخست او،دختر باشد.

32.عنه صلى الله عليه و آله: ريحُ الوَلَدِ مِن ريحِ الجَنَّةِ،و لا يُحِبُّ البَناتِ إلّامُؤمِنٌ. ⁽¹⁾

33.الإمام الصادق عليه السلام: البَنونَ نَعيمٌ،وَ البَناتُ حَسَناتٌ،وَ اللّهُ يَسألُ عَنِ النَّعيمِ،و يُثيبُ عَلَى الحَسَناتِ. ⁽²⁾

8/1:ثَوابُ تَربِيَةِ البَناتِ

34.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: نِعمَ الوَلَدُ البَناتُ المُخَدَّراتُ،مَن كانَت عِندَهُ واحِدَةٌ جَعَلَهَا اللّهُ سِتراً لَهُ مِنَ النّارِ،وَ مَن كانَت عِندَهُ اثنَتانِ أَدخَلَهُ اللّهُ بِهِمَا الجَنَّةَ،وَ إِن كُنَّ ثَلاثاً أو مِثلَهُنَّ مِنَ الأخَواتِ،وَضَعَ عَنهُ الجِهادَ وَ الصَّدَقَةَ. ⁽³⁾

35.عنه صلى الله عليه و آله: البَناتُ هُنَّ المُشفِقاتُ المُجَهِّزاتُ المُبارَكاتُ،مَن كانَت لَهُ ابنَةٌ واحِدَةٌ جَعَلَهَا اللّهُ لَهُ سِتراً مِنَ النّارِ،و مَن كانَت عِندَهُ ابنَتانِ ادخِلَ الجَنَّةَ بِهِما،و مَن كانَت عِندَهُ ثَلاثُ بَناتٍ أو مِثلُهُنَّ مِنَ الأخَواتِ وُضِعَ عَنهُ الجِهادُ وَ الصَّدَقَةُ. ⁽⁴⁾

36.عنه صلى الله عليه و آله: مَن عالَ جَارِيَتَينِ حَتَّى تُدرِكا دَخَلتُ الجَنَّةَ أنا وَ هُوَ كَهاتَينِ-وَأشارَ بِإصبَعَيهِ السَّبّابَةِ وَالوُسطى-. ⁽⁵⁾

37.عنه صلى الله عليه و آله: مَن عالَ ثَلاثَ بَناتٍ حَتّى يُبنيهُنَّ،كُنَّ لَهُ حِجاباً مِنَ النّارِ. ⁽⁶⁾

&

32.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: بوى فرزند،از بوى بهشت است و جز مؤمن،كسى دختران[ ِ خود] را دوست ندارد.

33.امام صادق عليه السلام: پسرها نعمت‌اند و دخترها نيكى. ⁽¹⁾خداوند،از نعمت‌ها سؤال مى‌كند و بر نيكى‌ها پاداش مى‌دهد.

8/1:پاداش تربيت دختران

34.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: چه خوبْ فرزندانى هستند دخترانِ با حجاب! هر كس يكى [ از آنها] داشته باشد،خداوند،آن را براى وى پوششى از آتش [دوزخ] قرار مى‌دهد و هر كس دو تا داشته باشد،خداوند،به خاطر آنان،او را وارد بهشت مى‌سازد و اگر سه دختر يا مانند آن خواهر داشته باشد،جهاد و صدقه [ى استحبابى ] را از او برمى‌دارد.

35.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: دختران،دلسوز و مددكار و بابركت‌اند.هر كس يك فرزند دختر داشته باشد،خداوند،آن را پوششى از آتش [ دوزخ] قرار مى‌دهد و هر كس دو دختر داشته باشد،به خاطر آنان وارد بهشت شود و هر كس سه دختر يا مانند آن خواهر داشته باشد،جهاد و صدقه [ى استحبابى ] از او برداشته مى‌شود.

36.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هر كس دو دختر را سرپرستى كند تا بزرگ شوند،من و او،همانند اين دو [در كنار هم] وارد بهشت مى‌شويم»و دو انگشت اشاره و ميانۀ خود را نشان داد.

37.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هر كس سه دختر را سرپرستى كند تا ازدواج كنند،آنان مانع او در برابر آتش [دوزخ] باشند.

9/1:رِعايَةُ الإِناثِ مِنَ الأولادِ

38.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: مَن دَخَلَ السّوقَ فَاشتَرى تُحفَةً،فحَمَلَها إلى عِيالِهِ،كانَ كَحامِلِ صَدَقَةٍ إلى قَومٍ مَحاويجَ،و ليَبدَأ بِالإِناثِ قَبلَ الذُّكورِ؛فَإنَّهُ مَن فَرَّحَ انثى فَكَأنَّما عَتَقَ رَقَبَةً مِن وُلدِ اسماعيلَ،و مَن أقَرَّ بِعَينِ ابنٍ فَكَأنَّما بَكى مِن خَشيَةِ اللّهِ،وَ مَن بَكى مِن خَشيَةِ اللّهِ أدخَلَهُ اللّهُ جَنّاتِ النَّعيمِ. ⁽¹⁾

10/1:ذَمُّ كَراهَةِ البَناتِ

39.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: لا تَكرَهُوا البَناتِ؛فَإنَّهُنَّ المُؤنِساتُ الغالِياتُ. ⁽²⁾

40.كتاب من لا يحضره الفقيه: بُشِّرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله بِابنَةٍ فَنَظَرَ في وُجوهِ أصحابِهِ،فَرَاَى الكَرَاهَةَ فيهِم،فَقالَ:ما لَكُم؟رَيحانَةٌ أشَمُّها،وَ رِزقُها عَلَى اللّهِ عز و جل. ⁽³⁾

41.الكافي عن الجارود بن المنذر: قالَ لي أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام:بَلَغَني أنَّهُ وُلِدَ لَكَ ابنَةٌ فَتَسخَطُها ! وَما عَلَيكَ مِنها؟! رَيحانَةٌ تَشَمُّها،وَقَد كُفِيتَ رِزقَها،و قَد كانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله أبا بَناتٍ. ⁽⁴⁾

42.الكافي عن إبراهيم الكرخي عن ثقة حدّثه من أصحابنا: تَزَوَّجتُ بِالمَدينَةِ،فَقالَ لي أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام:كَيفَ رَأيتَ؟

9/1:توجّه به دختران

38.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هر كس وارد بازار شود و چيزى بخرد،و آن را براى خانواده‌اش ببرد،مانند كسى است كه صدقه‌اى را براى گروهى نيازمند مى‌برد و بايد پيش از پسران،از دختران آغاز كند؛چرا كه هر كس دختركى [ از فرزندان خود] را شاد كند، گويا برده‌اى از فرزندان اسماعيل را آزاد كرده است و هر كس چشمِ پسرى را روشن كند،گويا از ترس خداوند گريسته است و هر كس از ترس خداوند بگِريد، خداوند،او را وارد بهشت‌هاى پُر نعمت مى‌سازد.

10/1:نكوهش ناخوش داشتن دختران

39.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: دختران را ناخوش نداريد؛چرا كه آنان،همدمانى گران‌بها هستند.

40.كتاب من لا يحضره الفقيه: به پيامبر صلى الله عليه و آله [تولّد ] دخترى را بشارت دادند.به چهرۀ اصحاب خود نگاه كرد و ناخشنودى را در [چهرۀ] آنان ديد.فرمود:«شما را چه شده است؟گلى است كه آن را مى‌بويم و روزىِ آن بر خداوند عز و جل است».

41.الكافى -به نقل از جارود بن منذر-:امام صادق عليه السلام به من فرمود:«به من خبر رسيده از اين كه دخترى براى تو زاده شده،ناراحتى.او چه زيانى براى تو دارد؟ گُلى است كه آن را مى‌بويى و روزى اش تضمين شده است.پيامبر خدا،خود،پدر چند دختر بود».

42.الكافى -به نقل از ابراهيم كرخى-:يكى از شيعيان مورد اطمينان،چنين نقل مى‌كند كه:من در مدينه ازدواج كردم.امام صادق عليه السلام به من فرمود:«[ازدواج را] چگونه ديدى؟».

قُلتُ:ما رَأى رَجُلٌ مِنْ خَيرٍ في امرَأَةٍ إلّاوَقَد رَأيتُهُ فيها،ولكِن خانَتني!

فَقالَ:وَما هُوَ؟

قُلتُ:وَلَدَت جَارِيَةً.

قالَ:لَعَلَّكَ كَرِهتَها،إنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ: «آباؤُكُمْ وَ أَبْناؤُكُمْ لا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً» 1 . ⁽¹⁾

43.كشف الغمّة عن أيُّوب بن نوح: كانَ لِيَحيَى بنِ زَكَرِيّا حَملٌ،فَكَتَبَ إلَيهِ [أي إلَى الإِمامِ الهادي عليه السلام ]:إنَّ لي حَملاً فَادعُ اللّهَ أن يَرزُقَني ابناً.

فَكَتَبَ إلَيهِ:رُبَّ ابنَةٍ خَيرٌ مِن ابنٍ،فَوُلِدَت لَهُ ابنةٌ. ⁽²⁾

11/1:ذَمُّ الوَلَدِ السّوءِ

44.الإمام عليّ عليه السلام: وَلَدُ السّوءِ يَهدِمُ الشَّرَفَ،وَ يَشينُ السَّلَفَ. ⁽³⁾

45.عنه عليه السلام: وَلَدُ السّوءِ يَعِرُّ ⁽⁴⁾السَّلَفَ،و يُفسِدُ الخَلَفَ. ⁽⁵⁾

46.عنه عليه السلام: وَلَدٌ عَقُوقٌ مِحنَةٌ وشُؤمٌ. ⁽⁶⁾

47.عنه عليه السلام: أشَدُّ المَصائِبِ سوءُ الخَلَفِ. ⁽⁷⁾

گفتم:هيچ مردى،هيچ خيرى در زنى نديد،مگر آن كه من هم در او ديدم؛ولى او به من خيانت كرد.

فرمود:«چه خيانتى؟»

گفتم:دختر زاييد.

فرمود:«گويا از دختر خوشت نيامده است.خداوند عز و جل مى‌فرمايد:«پدرانتان و فرزندانتان؛شما نمى‌دانيد كدام يك براى شما سودمندترند»».

43.كشف الغمّة -به نقل از ايّوب بن نوح-:يحيى بن زكريا،فرزندى در راه داشت.از اين رو،به امام هادى عليه السلام نوشت:من،فرزندى در راه دارم.از خدا بخواه كه پسرى روزى‌ام كند.

امام عليه السلام در پاسخ وى نوشت:«چه بسا دخترى كه از پسر بهتر باشد».

و براى او دخترى زاده شد.

11/1:نكوهش فرزند ناشايست

44.امام على عليه السلام: فرزند ناشايست،شرافت را تباه و نياكان را بدنام مى‌كند.

45.امام على عليه السلام: فرزند ناشايست،نياكان را بدنام و آيندگان را تباه مى‌سازد.

46.امام على عليه السلام: فرزند نافرمان،[مايۀ] رنج و شومى است.

47.امام على عليه السلام: سخت‌ترين مصيبت‌ها،ناشايستى نسل است.

48.عنه عليه السلام: شَرُّ الأولادِ العاقُّ. ⁽¹⁾

49.الإمام الصادق عليه السلام: إيّاكُم أن تَعمَلوا عَمَلاً يُعيِّرونا بِهِ،فَإِنَّ وَلَدَ السَّوءِ يُعَيَّرُ والِدُهُ بِعَمَلِهِ. ⁽²⁾

12/1:طَلَبُ الاُسرَةِ الصّالِحَةِ مِنَ اللّه

50.الكافي عن أبي بصير: قالَ لي أبو عَبدِ اللّه عليه السلام:إذا تَزَوَّجَ أحدُكُم كَيفَ يَصنَعُ؟

قُلتُ:لا أدري.

قالَ:إذا هَمَّ بِذلِكَ فَليُصَلِّ رَكعتَينِ،ويَحمَدِ اللّهَ،ثُمَّ يَقولُ:اللّهُمَّ إنِّي اريدُ أن أتَزَوَّجَ فَقَدِّر لِي مِنَ النِّساءِ أَعَفَّهُنَّ فَرجاً،و أحفَظَهُنَّ لي في نَفسِها و في مالي،وأوسَعَهُنَّ رِزقاً،وأعظَمَهُنَّ بَرَكَةً،و قَدِّر لي وَلَداً طَيِّباً تَجعَلُهُ خَلَفاً صَالِحاً فِي حَياتي وَبَعدَ مَماتِي. ⁽³⁾

48.امام على عليه السلام: بدترينِ فرزندان،فرزند نافرمان است.

49.امام صادق عليه السلام: از انجام دادن كارى كه ما را به خاطر آن سرزنش مى‌كنند،بپرهيزيد؛ چراكه پدر فرزند ناشايست،به دليل كارهاى او سرزنش مى‌شود.

12/1:درخواست خانوادۀ شايسته از خدا

50.الكافى -به نقل از ابو بصير-:امام صادق عليه السلام به من فرمود:«وقتى كسى از شما ازدواج مى‌كند،چه مى‌كند؟».

گفتم:نمى‌دانم.

فرمود:«هرگاه قصد آن را كرد،دو ركعت نماز بخواند و خدا را سپاس گويد، سپس بگويد:بار الها! من مى‌خواهم ازدواج كنم.پس زنى براى من مقدّر كن كه عفيف‌ترين آنها،و خويشتن‌دارترين آنها در جان خودش و مال من،و پُرروزى‌ترين آنها،و پُر بركت‌ترينِ آنها باشد و براى من،فرزندى پاك مقدّر كن كه او را جانشينى شايسته در زندگى‌ام و پس از مرگم قرار دهى».

الفصل الثاني: الوراثة

1/2:العِرقُ دَسّاسٌّ

51.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: انظُر في أيِّ نِصابٍ ⁽¹⁾تَضَعُ وَلَدَكَ؛فَإِنَّ العِرقَ دَسَّاسٌ ⁽²⁾. ⁽³⁾

52.عنه صلى الله عليه و آله: النّاسُ مَعادِنُ،وَ العِرقُ دَسّاسٌ، ⁽⁴⁾وأدَبُ السّوءِ كَعِرقِ السّوءِ. ⁽⁵⁾

53.عنه صلى الله عليه و آله: تَزَوَّجُوا في الحِجرِ الصّالِحِ؛فَإِنَّ العِرقَ دَسّاسٌ. ⁽⁶⁾

54.عنه صلى الله عليه و آله: تَخَيَّروا لِنُطَفِكُم؛فَإِنَّ النِّساءَ يَلِدنَ أشباهَ إخوانِهِنَّ وأخَواتِهِنَّ. ⁽⁷⁾

فصل دوم:وراثت

1/2:تأثيرگذارى ريشه

51.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: نگاه كن فرزندت را در كدام رَحِم قرار مى‌دهى؛چرا كه [رگ و] ريشه،تأثيرگذار است.

52.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: مردم،[ همچون] معادن‌اند و رگ و ريشه،تأثيرگذار است و تربيت بد،همانند ريشۀ بد است.

53.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: با خانواده‌هاى شايسته ازدواج كنيد؛چرا كه رگ و ريشه،تأثيرگذار است.

54.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: براى نطفه‌هاى خود،بهترين [رَحِم‌ها] را برگزينيد؛چرا كه زنان، فرزندانى همانند برادران و خواهران خود به دنيا مى‌آورند.

&

55.الإمام عليّ عليه السلام: إيّاكُم و تَزويجَ الحَمقاءِ؛فَإِنَّ صُحبَتَها بَلاءٌ،و وُلدَها ضَياعٌ. ⁽¹⁾

56.الإمام الصادق عليه السلام: تَجِبُ لِلوَلَدِ عَلى والِدِهِ ثَلاثُ خِصالٍ:اختِيارُهُ لِوالِدَتِهِ،و تَحسينُ اسمِهِ،وَ المُبالَغَةُ في تَأديبِهِ. ⁽²⁾

2/2:دَورُ الوِرَاثَةِ في خَلقِ المَولودِ

57.الإمام عليّ عليه السلام: مَن سَرَّهُ أن يَنظُرَ إلى أشبَهِ النّاسِ بِرَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ما بَينَ عُنُقِهِ إلى وَجهِهِ،فَليَنظُر إلَى الحَسَنِ بنِ عَلِيٍّ.

ومَن سَرَّهُ أن يَنظُرَ إلى أشبَهِ النّاسِ بِرَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ما بَينَ عُنُقِهِ إلى كَعبِهِ خَلقاً و لَوناً،فَليَنظُر إلَى الحُسَينِ بنِ عليٍّ. ⁽³⁾

58.عنه عليه السلام: مَن أرادَ أن يَنظُرَ إلى وَجهِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله مِن رأسِهِ إلى عُنُقِهِ،فَليَنظُر إلَى الحَسَنِ،و مَن أرادَ أن يَنظُرَ إلى ما لَدُن عُنُقِهِ إلى رِجلِهِ،فَليَنظُر إلَى الحُسَينِ، اقتَسَماهُ. ⁽⁴⁾

59.عنه عليه السلام: أقبَلَ رَجُلٌ مِنَ الأنصارِ إلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله فَقالَ:يا رَسولَ اللّهِ،هذِهِ بِنتُ عَمِّي، و أَنَا فُلانُ ابنُ فُلانٍ،حَتّى عَدَّ عَشَرَةَ آباءٍ،و هِيَ فُلانَةُ بِنتُ فُلانٍ حَتّى عَدَّ عَشَرَةَ آباءٍ،لَيسَ في حَسَبي ولا حَسَبِها حَبَشِيٌّ،و إنَّها وَضَعَت هذَا الحَبَشِيَّ !

فَأطرَقَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله طَويلاً،ثُمَّ رَفَعَ رَأسَهُ فَقالَ:إنَّ لَكَ تِسعَةً وَ تِسعينَ عِرقاً،

55.امام على عليه السلام: از ازدواج با زن كم خِرد بپرهيزيد؛چرا كه همراهى او بلاست و فرزندانش تباه.

56.امام صادق عليه السلام: سه چيز براى فرزند بر عهدۀ پدر است:مادر خوب براى او برگزيدن، نام نيك بر او نهادن،و تلاش فراوان در تربيت او نمودن.

2/2:نقش وراثت بر جسم نوزاد

57.امام على عليه السلام: هر كس خوش‌حال مى‌شود كه به شبيه‌ترينِ مردم به پيامبر خدا از گردن تا صورت،نگاه كند،به حسن بن على بنگرد و هر كس خوش‌حال مى‌شود كه به شبيه‌ترينِ مردم به پيامبر خدا از گردن تا پا،از نظر شكل و رنگ نگاه كند،به حسين بن على بنگرد.

58.امام على عليه السلام: هر كس مى‌خواهد به سيماى پيامبر خدا،از سر تا گردن،نگاه كند،به حسن بنگرد و هر كس مى‌خواهد به پايين‌تر از گردن تا پاى وى نگاه كند،به حسين بنگرد.آن دو،شباهت به وى را تقسيم كرده‌اند.

59.امام على عليه السلام: يكى از انصار،رو به پيامبر خدا كرد و گفت:اى پيامبر خدا! اين،دختر عموى من است و من،فلانى پسر فلانى هستم (و تا ده تن از نياكان خود را شمرد) و او فلانى،دختر فلانى است (و تا ده تن از نياكان او را شمرد).نه در نسب من،نه در نسب او هيچ سياه‌پوستى وجود ندارد،حال آن كه او اين سياه‌پوست حبشى را به دنيا آورده است !

پيامبر خدا،مدّتى طولانى سر به زير انداخت.سپس،سر خود را بلند كرد و فرمود:«همانا تو نود و نُه رگ و ريشه دارى و او هم نود و نُه رگ و ريشه دارد.

هرگاه با او درآميزى،

و لَها تِسعَةً وَ تِسعينَ عِرقاً،فَإِذَا اشتَمَلتَ اضطَرَبَتِ العُروقُ،و سَألَ اللّهَ عز و جل كُلُّ عِرقٍ مِنها أن يُذهِبَ الشَّبَهَ إلَيهِ،قُم فَإِنَّهُ وَلَدُكَ،و لَم يَأتِكَ إلّامِن عِرقٍ مِنكَ أو عِرقٍ مِنها.

قالَ:فَقامَ الرَّجُلُ و أخَذَ بِيَدِ امرَأَتِهِ،و ازدادَ بِها و بِوَلَدِها عُجباً. ⁽¹⁾

60.الإمام الباقر عليه السلام: أتى رَجُلٌ مِنَ الأنصارِ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله،فَقالَ:هذهِ ابنَةُ عَمِّي وامرَأتي لا أعلَمُ إلّاخَيراً،وَ قَد أتَتني بِوَلَدٍ شَديدِ السَّوادِ،مُنتَشِرِ المِنخِرَينِ،جَعدٍ، ⁽²⁾قَطَطٍ، ⁽³⁾أفطَسِ ⁽⁴⁾الأنفِ،لا أعرِفُ شِبهَهُ في أخوالي ولا في أجدادي !

فَقالَ لِامرَأَتِهِ:ما تَقولينَ؟قالَت:لا وَ الّذي بَعَثَكَ بِالحَقِّ نَبِيّاً،ما أقعَدتُ مَقعَدَهُ مِنّي مُنذُ مَلَكَني أحَداً غَيرَهُ.

قال:فَنَكَسَ رَسولُ اللّهِ بِرَأسِهِ مَلِيّاً،ثُمَّ رَفَعَ بَصَرَهُ إلَى السَّماءِ،ثُمَّ أقبَلَ عَلَى الرَّجُلِ فَقالَ:يا هذا،إنَّهُ لَيسَ مِن أحَدٍ إلّابَينَهُ و بَينَ آدمَ تِسعَةٌ و تِسعونَ عِرقاً،كُلُّها تَضرِبُ فِي النَّسَبِ،فَإِذا وَقَعَتِ النُّطفَةُ فِي الرَّحِمِ اضطَربَت تِلكَ العُروقُ؛تَسأَلُ اللّهَ الشُّبهَةَ ⁽⁵⁾لَها،فَهذا مِن تِلكَ العُروقِ الَّتي لَم يُدرِكها أجدادُكَ و لا أجدادُ أجدادِكَ،خُذ إلَيكَ ابنَكَ.فَقالَتِ المَرأَةُ:فَرَّجتَ عَنّي يا رَسُولَ اللّهِ. ⁽⁶⁾

61.الإمام الصادق عليه السلام: إنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ لِلرَّحِمِ أربَعَةَ أوعِيَةٍ،فَما كانَ فِي الأوَّلِ فَلِلأبِ،وما كانَ فِي الثّاني فَلِلاُمِّ،و ما كانَ فِي الثّالِثِ فَلِلعُمومَةِ،وَ ما كانَ فِي الرّابِعِ فَلِلخُؤُولَةِ. ⁽⁷⁾

ريشه‌ها به حركت درمى‌آيند و هر ريشه‌اى از خداوند متعال مى‌خواهد كه [فرزند] شباهت به او ببرد.برخيز كه او فرزند توست و جز از رگ و ريشۀ تو يا رگ و ريشۀ او نيست».

آن مرد،برخاست و دست همسرش را گرفت و خرسندى‌اش نسبت به او و فرزندش افزون شد.

60.امام باقر عليه السلام: يكى از انصار،خدمت پيامبر خدا رسيد و گفت:اين،دخترعمو و همسر من است.[از او] جز نيكى چيزى نمى‌دانم.با اين حال،او فرزندى براى من آورده كه بسيار سياه است،سوراخ‌هاى بينى‌اش بزرگ،مويش فرفرى و بينى‌اش پهن است.شبيه او را نه در دايى‌هايم مى‌شناسم،نه در نياكانم.

پيامبر خدا به همسر او فرمود:«تو چه مى‌گويى؟».گفت:نه.سوگند به آن كسى كه تو را به حق برانگيخته است،در مدّتى كه او مرا در اختيار گرفته،هيچ كس را به جاى او ننشانده‌ام.

پيامبر خدا،مدّتى طولانى سرِ خود را پايين انداخت.سپس،چشم خود را به آسمان گرداندْ و آن گاه رو به مرد كرد و فرمود:«اى مرد! هيچ كس نيست،مگر اين كه بين او و آدم،نود و نُه رگ و ريشه وجود دارد كه همگى در نسب،نقش دارند.

وقتى نطفه در رَحِم قرار مى‌گيرد،اين رگ‌ها به حركت در مى‌آيند و از خداوند مى‌خواهند كه فرزند به آنها شبيه باشد.لذا اين،از رگ‌هايى است كه نه نياكان تو،نه نياكانِ نياكان تو آن را درك نكرده‌اند.فرزندت را بگير».

زن گفت:مشكل مرا برطرف كردى،اى پيامبر خدا!

61.امام صادق عليه السلام: همانا خداوند عز و جل براى رَحِم،چهار ظرف آفريده است.از اين رو، آنچه [از نطفه كه] در ظرف نخستين قرار گيرد،براى پدر است و آنچه در دومين قرار گيرد،براى مادر است و آنچه در سومين قرار گيرد،براى عموهاست و آنچه در چهارمين قرار گيرد،براى دايى‌هاست.

62.عنه عليه السلام: إنَّ اللّهَ تبارَكَ وتعالى إذا أرادَ أن يَخلُقَ خَلقاً جَمَعَ كُلَّ صورَةٍ بَينَهُ و بَينَ آدَمَ، ثُمَّ خَلَقَهُ عَلى صُورَةِ إحداهُنَّ،فَلا يَقولَنَّ أحَدٌ لِوَلَدِهِ:هذا لا يُشبِهُني ولا يُشبِهُ شَيئاً مِن آبائي. ⁽¹⁾

3/2:دَورُ الوِرَاثَةِ في خُلُقِ المَولودِ

63.الإمام عليّ عليه السلام: حُسنُ الأخلاقِ بُرهانُ كَرَمِ الأَعراقِ. ⁽²⁾

64.عنه عليه السلام: إذا كَرُمَ أصلُ الرَّجُلِ كَرُمَ مَغيبُهُ و مَحضَرُهُ. ⁽³⁾

65.عنه عليه السلام: عَلَيكُم في طَلَبِ الحَوائِجِ بِشِرافِ النُّفوسِ،ذَوي الاُصولِ الطَّيِّبَةِ؛فَإِنَّها عِندَهُم أقضَى،و هِيَ لَدَيكُم أَزْكى. ⁽⁴⁾

66.عنه عليه السلام: عَلَيكُم في قَضاءِ حَوائِجِكُم بِكِرامِ الأنفُسِ و الاُصولِ،تُنجَح لَكُم عِندَهُم مِن غَيرِ مِطالٍ و لا مَنٍّ. ⁽⁵⁾

67.مروج الذهب -في ذِكرِ مُحَمَّدِ بنِ الحَنَفِيَّةِ في أزمَةِ حَربِ الجَمَلِ لَمّا وَقَفَ حينَ واجَهَتهُ الرِّماحُ وََالنُّشّابُ-:فَأَتاهُ عَلِيٌّ عليه السلام:فَضَرَبَهُ بِقائِمِ سَيفِهِ وقالَ:أَدرَكَكَ عِرقٌ مِن امِّكَ. ⁽⁶⁾

62.امام صادق عليه السلام: همانا خداوند-تبارك و تعالى-هرگاه اراده كند كه كسى را بيافريند، همۀ صورت‌هاى بين او تا آدم عليه السلام را جمع مى‌كند.

سپس او را برصورت يكى از آنان مى‌آفريند.پس هرگز كسى دربارۀ فرزند خود نگويد:اين،نه شبيه من است،نه شبيه هيچ يك از نياكان من.

3/2:نقش وراثت در اخلاق نوزاد

63.امام على عليه السلام: خوش اخلاقى،دليل كرامت ريشه‌هاست.

64.امام على عليه السلام: هر گاه كسى از بزرگوارى خانوادگى برخوردار باشد،برخورد او در پشتِ سر و پيشِ رو،بزرگوارانه است.

65.امام على عليه السلام: براى برآوردن نيازهايتان،نزد انسان‌هاى شرافتمندِ اصيل و داراى ريشه‌هاى نيكو برويد؛چرا كه نيازِ شما نزد آنان بيشتر برآورده مى‌شود و آنان،نزد شما پاكيزه‌ترند.

66.امام على عليه السلام: بر شما باد كه در بر آوردن نيازهايتان به سراغ انسان‌هاى گرامى و ريشه‌دار رويد.نزد آنان،بى‌درنگ و بى‌منّت،حاجت‌روا مى‌شويد.

67.مروج الذهب -در يادكرد هنگامى كه محمّد بن حنفيه در كشاكش جنگ جمل،در مواجهه با نيزه‌ها و تيرها توقّف كرد-امام على عليه السلام به سوى او آمد و با غلاف شمشير به او زد وفرمود:«رگى از مادرت در تو تأثير گذاشته است!».

68.الإمام الصادق عليه السلام -في زِيارَةِ الأَربَعينَ-:بِأَبي أنتَ و امِّي يَا ابنَ رَسولِ اللّهِ،أشهَدُ أنَّكَ كُنتَ نُوراً فِي الأصلابِ الشّامِخَةِ وَ الأرحامِ الطّاهِرَةِ،لَم تُنَجِّسكَ الجاهِلِيَّةُ بِأنجاسِها،و لَم تُلبِسكَ المُدلَهِمَّاتِ ⁽¹⁾مِن ثِيابِها. ⁽²⁾

69.عنه عليه السلام: قامَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله خَطيباً فَقالَ:أيُّهَا النّاسُ،إيّاكُم و خَضراءَ الدِّمَنِ.قيلَ:يا رَسولَ اللّهِ،و ما خَضراءُ الدِّمَنِ؟قالَ:المَرأَةُ الحَسناءُ في مَنبَتِ السَّوءِ. ⁽³⁾

4/2:دَورُ زَواجِ الأقارِبِ

70.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: اغتَرِبوا؛لا تُضووا ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

71.عنه صلى الله عليه و آله: لا تَنكِحُوا القَرابَةَ القَريبَةَ؛فَإِنَّ الوَلَدَ يُخلَقُ ضاوِياً. ⁽⁶⁾

68.امام صادق عليه السلام -در زيارت اربعين سيّد الشهدا-:پدر و مادرم فداى تو،اى فرزند پيامبر خدا! گواهى مى‌دهم كه تو نورى در پشت‌هاى بزرگوار و رَحِم‌هاى پاك بودى،آلودگى‌هاى جاهليت،تو را نيالود و ناپاكى‌ها،لباسش را بر تو نپوشانْد.

69.امام صادق عليه السلام: پيامبر خدا،خطبه خواند و فرمود:«اى مردم! از سبزه‌هاى مَزبَله بپرهيزيد».

گفته شد:اى پيامبر خدا! سبزۀ مزبله چيست؟

فرمود:«زن زيباروى در رستنگاه (خانوادۀ) بد».

4/2:نقش ازدواج با خويشاوندان

70.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: با غريبه ازدواج كنيد تا فرزند ضعيف نياوريد.

71.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: با خويشان نزديك،ازدواج نكنيد؛چرا كه فرزند ضعيف،پديد مى‌آيد.

الفصل الثالث: طعام الوالدين

1/3:دَورُ الطَّعامِ الحَرامِ فِي المَولودِ

72.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: يَابنَ مَسعودٍ:لا تَأكُلِ الحَرامَ،و لا تَلبَسِ الحَرامَ،و لا تَأخُذ مِنَ الحَرامِ،و لا تَعصِ اللّهَ؛لِأَنَّ اللّهَ تَعالى يَقولُ لِإِبليسَ: «وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَ أَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَ رَجِلِكَ وَ شارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ وَ عِدْهُمْ وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاّ غُرُوراً» 1 . ⁽¹⁾

73.تفسير العيّاشي عن محمّد بن مسلم عن الإمام الباقر عليه السلام ،قال:سَأَلتُهُ عَن شِركِ الشَّيطانِ؛قَولِهِ: «وَ شارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ» ،قالَ:ما كانَ مِن مالٍ حَرامٍ فَهُوَ شَريكُ الشَّيطانِ.

قالَ:و يَكونُ مَعَ الرَّجُلِ حَتّى يُجامِعَ،فَيَكونَ مِن نُطفَتِهِ وَنُطفَةِ الرَّجُل إذا كانَ حَراماً. ⁽²⁾

74.تفسير العيّاشي عن محمّد عن أحدهما عليهما السلام: شِركُ الشَّيطانِ ما كانَ مِن مالٍ حَرامٍ فَهُوَ

فصل سوم:خوراك پدر و مادر

1/3:تأثير خوراك حرام در نوزاد

72.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: اى پسر مسعود! حرام نخور،حرام نپوش،از [راه] حرام [زن ] مگير و نافرمانى خدا نكن؛چرا كه خداوند متعال به ابليس مى‌فرمايد:«و با بانگ خود،هر كه را مى‌توانى،از جاى بركَن و با سوارگانت و پيادگانت بر آنان بتاز و در اموال و فرزندان آنان شريك شو و به آنان،وعده بده،و شيطان،جز فريبْ وعده‌شان نمى‌دهد».

73.تفسير العيّاشى -به نقل از محمّد بن مسلم-:از امام باقر عليه السلام دربارۀ شريك شدن شيطان پرسيدم؛[ يعنى] سخن خداوند:«و در اموال واولاد آنان شريك شو».

امام عليه السلام فرمود:«آنچه از مال حرام به وجود آيد،شريك شيطان است.گاه،اين شرك شيطان،همراه مرد است تا اين كه آميزش كند.از اين رو،اگر مال او حرام باشد،فرزند از نطفۀ شيطان و نطفۀ مرد خواهد بود».

74.تفسير العيّاشى -به نقل از محمّد-:امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام فرمود:«همتاى شيطان،فرزندى است كه از مال حرام به وجود آيد كه [در واقع] از مشاركت

مِن شِركَةِ الشَّيطان،و يَكونُ مَعَ الرَّجُلِ حِينَ يُجامِعُ،فَيَكونُ نُطفَتُهُ مَعَ نُطفَتِهِ إذا كانَ حَراماً،قالَ:كِلتَيهِما جَميعاً مُختَلِطَينِ،و قالَ:رُبَّما خُلِقَ مِن واحِدَةٍ،و رُبَّما خُلِقَ مِنهُما جَميعاً. ⁽¹⁾

75.الإمام الصادق عليه السلام: كَسبُ الحَرام يَبينُ فِي الذُّرِيَّةِ. ⁽²⁾

2/3:دَورُ غِذاءِ الوالِدِ فِي الوَلَدِ

76.الإمام الصادق عليه السلام: مَن أكَلَ سَفَرجَلَةً عَلَى الرِّيقِ طابَ ماؤُهُ،و حَسُنَ وَلَدُهُ. ⁽³⁾

77.طبّ الأئمّة عن بكير بن محمّد: كُنتُ عِندَ أبي عَبدِ اللّهِ الصّادِقِ عليه السلام فَقالَ لَهُ رَجُلٌ:

يَابنَ رَسولِ اللّهِ،يولَدُ الوَلَدُ فَيَكونُ فِيهِ البَلَهُ و الضَّعفُ؟

فَقالَ:ما يَمنَعُكَ مِنَ السَّويقِ؟ ⁽⁴⁾اشرَبهُ وَمُر أهلَكَ بِهِ؛فَإِنَّهُ يُنبِتُ اللَّحمَ،ويَشُدُّ العَظمَ،ولا يولَدُ لَكُم إلَّاالقَوِيُّ. ⁽⁵⁾

78.الإمام الكاظم عليه السلام: مَن أكَلَ البَيضَ و البَصَلَ وَ الزَّيتَ زادَ في جُماعِهِ،ومَن أكَلَ اللّحمَ بِالبَيضِ كَبُرَ عَظمُ وَلَدِهِ. ⁽⁶⁾

79.الكافي عن عمرو بن إبراهيم عن الخراساني: ⁽⁷⁾أكلُ الرُّمّانِ الحُلوِ يَزيدُ في ماءِ

شيطان،متولّد شده است.اگر مال،حرام باشد،شيطان،همراه مرد خواهد بود تا اين كه آميزش كند و نطفه‌اش با نطفۀ مرد مى‌آميزد»و فرمود:«هر دو (نطفه) با هم آميخته هستند»و فرمود:«گاهى فرزند از يك نطفه آفريده مى‌شود و گاهى از هر دو با هم».

75.امام صادق عليه السلام: [اثر] درآمد حرام،در نسل آشكار مى‌شود.

2/3:تأثير غذاى پدر در فرزند

76.امام صادق عليه السلام: هر كس ناشتا يك بِهْ بخورد،نطفه‌اش پاكيزه مى‌شود و فرزندش نيكو مى‌گردد.

77.طب الأئمّة عليهم السلام -به نقل از بُكير بن محمّد-:نزد امام صادق عليه السلام بودم كه كسى به ايشان گفت:اى فرزند پيامبر خدا! [گاهى] فرزندى زاده مى‌شود؛ولى كم خرد و ناتوان است.

فرمود:«چه چيزى تو را از [خوردن] سَويق ⁽¹⁾باز داشته است؟خودت بخور و همسرت را نيز به خوردن آن،وا دار؛چرا كه گوشت مى‌رويانَد و استخوان را محكم مى‌سازد و جز فرزند قوى براى شما زاده نمى‌شود».

78.امام كاظم عليه السلام: هر كس تخم مرغ،پياز و روغن زيتون بخورد،بر توان آميزش او افزوده مى‌شود و هر كس گوشت را با تخم مرغ بخورد،استخوان فرزندش درشت خواهد شد.

79.الكافى -به نقل از عمرو بن ابراهيم،از خراسانى ⁽²⁾-:خوردن انار شيرين،منىِ مرد

الرَّجُلِ و يُحَسِّنُ الوَلَدَ. ⁽¹⁾

3/3:دَورُ غِذاءِ الحامِلِ فِي الجَنينِ

80.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: أطعِمُوا المَرأةَ فِي شَهرِها الَّذي تَلِدُ فيهِ التَّمرَ؛فَإنَّ وَلَدَها يَكونُ حَليماً نَقِيّاً. ⁽²⁾

81.عنه صلى الله عليه و آله: أطعِموا حَبالاكُمُ اللُّبانَ؛فَإِنَّ الصَّبِيَّ إذا غُذِّيَ في بَطنِ امِّهِ بِاللُّبانِ ⁽³⁾اشتَدَّ قَلبُهُ،وَ زِيدَ في عَقلِهِ،فَإِن يَكُ ذَكَراً كانَ شُجاعَاً،و إن وُلِدَت انثى عَظُمَت عَجيزَتُها ⁽⁴⁾فَتَحظّى بِذلِكَ عِندَ زَوجِها. ⁽⁵⁾

82.الإمام الرضا عليه السلام: أطعِمُوا حَبالاكُم ذَكَرَ اللُّبان،فَإِن يَكُ في بَطنِها غُلامٌ خَرَجَ ذَكِيَّ القَلبِ،عَالِماً،شُجاعاً،و إن تَكُ جارِيَةً حَسُنَ خَلقُها و خُلُقُها،و عَظُمَت عَجيزَتُها، و حَظِيَت عِندَ زَوجِها. ⁽⁶⁾

83.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: أطعِموا نِساءَكُم الحَوامِلَ اللُّبانَ؛فَإنَّهُ يَزيدُ في عَقلِ الصَّبِيِّ. ⁽⁷⁾

84.عنه صلى الله عليه و آله: ما مِن امرَأَةٍ حامِلَةٍ أكَلَت البِطِّيخَ بِالجُبنِ إلّايَكونُ مَولودُها حَسَنَ الوَجهِ

راافزايش مى‌دهد و فرزند را زيبا مى‌گردانَد.

3/3:تأثير غذاى زن باردار در جنين

80.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: به زن،در ماهى كه زايمان مى‌كند،خرما بدهيد؛چرا كه فرزند او بردبار و پاك مى‌شود.

81.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: به زنان باردار خود،كُندر دهيد؛چرا كه كودك،اگر در شكم مادرش با كُندر تغذيه شود،قلبش استوار و عقلش افزون مى‌شود.اگر پسر باشد،شجاع مى‌گردد و اگر دختر باشد،سَرين او درشت مى‌شود و از اين رو،مورد علاقۀ شوهرش قرار خواهد گرفت.

82.امام رضا عليه السلام: به زنان باردارتان كُندُر نر بدهيد كه اگر در شكم او پسر باشد،هوشمند، دانا و دلير خارج مى‌شود و اگر دختر باشد،خوش‌رو و خوش‌خو مى‌گردد و سَرين او بزرگ مى‌شود و مورد علاقۀ شوهرش قرار مى‌گيرد.

83.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: به زنان باردارتان كُندر دهيد؛چرا كه بر خِرَد كودك مى‌افزايد.

84.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هيچ زن باردارى نيست كه خربزه با پنير بخورد،مگر اين كه نوزادش خوش‌چهره و خوش‌خو مى‌گردد.

و الخُلُقِ. ⁽¹⁾

85.عنه صلى الله عليه و آله: أَطعِموا حَبالاكُمُ السَّفَرجَلَ؛فَإِنَّه يُحَسِّنُ أخلاقَ أولادِكُم. ⁽²⁾

86.عنه صلى الله عليه و آله: رائِحَةُ الأَنبِياءِ عليهم السلام رائِحَةُ السَّفَرجَلِ،و رائِحَةُ الحورِ العينِ رائِحَةُ الآسِ، ⁽³⁾و رائِحَةُ المَلائِكَةِ رائِحَةُ الوَردِ،و رائِحَةُ ابنَتي فاطِمَةَ الزَّهراءِ عليها السلام رائِحَةُ السَّفَرجَلِ وَ الآسِ وَ الوَردِ،و لا بَعَثَ اللّهُ نَبِيّاً و لا وَصِيّاً إلّاوُجِدَ مِنهُ رائِحَةُ السَّفَرجَلِ؛فَكُلوها، وَأَطعِمُوا حَبالاكُم؛يَحسُنَ أولادُكُم. ⁽⁴⁾

87.مكارم الأخلاق عن رسول اللّه صلى الله عليه و آله: كُلُوا السَّفرجَلَ و تَهادَوهُ بَينَكُم؛فَإِنَّهُ يَجلُو البَصَرَ، و يُنبِتُ المَوَدَّةَ فِي القَلبِ،وأطعِموهُ حَبالاكُم؛فَإِنَّهُ يُحَسِّنُ أولادَكُم.

وفي رواية:يُحَسِّنُ أخلاقَ أولادِكُم. ⁽⁵⁾

88.الإمام الصادق عليه السلام لَمّا نَظَرَ إلى غُلامٍ جَميلٍ-:يَنبَغي أن يَكونَ أبو هذَا الغُلامِ أكَلَ السَّفَرجَلَ. ⁽⁶⁾

89.عنه عليه السلام: عَلَيكَ بالهِندَباءِ؛ ⁽⁷⁾فَإِنَّهُ يَزيدُ فِي الماءِ،وَ يُحَسِّنُ الوَلَدَ،و هُوَ حارٌّ لَيِّنٌ،يَزيدُ فِي الوَلَدِ الذُّكورَةَ. ⁽⁸⁾

85.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: به زنان باردارتان بِهْ بدهيد؛چرا كه اخلاق فرزندانتان را نيكو مى‌گردانَد.

86.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: بوى پيامبران،بوى بِهْ و بوى حورالعين،بوى [گياه خوش‌بوى] آس و بوى فرشتگان،بوى گل است و بوى دخترم فاطمۀ زهرا،بوى بِهْ و آس و گل است.خداوند،هيچ پيامبر و هيچ وصىّ‌اى را برنينگيخت،مگر آن كه او بوى بِهْ مى‌داد.پس آن را بخوريد و به زنان باردارتان بدهيد،كه فرزندانتان زيبا مى‌شوند.

87.مكارم الأخلاق: پيامبر خدا فرمود:«بِهْ بخوريد و به يكديگر هديه دهيد؛چرا كه چشم را جلا مى‌دهد و دوستى را در دل مى‌رويانَد و آن را به زنان باردارتان بدهيد؛ چرا كه فرزندانتان را زيبا مى‌گردانَد».

و در روايتى ديگر آمده كه فرمود:«اخلاق فرزندانتان را نيكو مى‌سازد».

88.امام صادق عليه السلام -هنگامى كه به جوان زيبايى نگاه كرد-:بايد پدر اين پسر،بِه خورده باشد.

89.امام صادق عليه السلام: كاسنى بخور؛چرا كه منى را افزايش مى‌دهد و فرزند را نيكو مى‌گردانَد.گرم و مليّن است و برمردانگى فرزند مى‌افزايد.

90.الكافي عن شرحبيل بن مسلم: أنَّهُ ⁽¹⁾قالَ فِي المَرأَةِ الحامِلِ:تَأكُلُ السَّفَرجَلَ؛فَإِنَّ الوَلَدَ يَكونُ أطيَبَ ريحاً وَ أَصفَى لَوناً. ⁽²⁾

4/3:دَورُ غِذاءِ النُّفَساءِ في المَولودِ

91.الإمام عليّ عليه السلام: قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:لِيَكُن أوَّلُ ما تَأكُلُ النُّفَسَاءُ الرُّطَبَ؛فَإنَّ اللّهَ تَعالى قالَ لِمَريَمَ: «وَ هُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيًّا» . ⁽³⁾

قيلَ:يا رَسولَ اللّهِ،فإن لَم يَكُن أوانُ الرُّطَبِ؟

قالَ:سَبعُ تَمراتٍ مِن تَمرِ المَدينَةِ،فإن لَم يَكُن فَسَبعُ تَمراتٍ مِن تَمرِ أمصارِكُم؛ فَإِنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ:و عِزَّتي و جَلالِي و عَظَمَتي وَ ارتِفاعِ مَكاني لا تَأكُلُ نُفَساءُ يَومَ تَلِدُ الرُّطَبَ فَيَكونُ غُلاماً إلّاكانَ حَليماً،و إن كانت جارِيَةً كانَت حَليمَةً. ⁽⁴⁾

92.عنه عليه السلام: خَيرُ تُمورِكُم البَرنيّ، ⁽⁵⁾فأطعِموا النّسَاءَ في نِفاسِهِنَّ يَخرُج أولادُكُم حُكَمَاءَ. ⁽⁶⁾

93.الإمام الصادق عليه السلام: أطعِمُوا البَرنِيَّ نِساءَكُم في نِفاسِهِنَّ تَحلُمُ أولادُكُم. ⁽⁷⁾

90.الكافى -به نقل از شُرَحبيل بن مسلم-:امام [ على عليه السلام ] دربارۀ زن باردار فرمود:«بِهْ بخورد كه نوزاد،خوش‌بوتر و خوش‌رنگ‌تر خواهد شد».

4/3:تأثير غذاى زائو در نوزاد

91.امام على عليه السلام: پيامبر خدا فرمود:«رطب،بايد نخستين چيزى باشد كه زائو مى‌خورد؛ چرا كه خداوند متعال به مريم [پس از تولّد مسيح] فرمود:«وتنۀ درخت خرما را به سوى خود تكان ده،بر تو خرماى تازه فرو مى‌ريزد»».

گفته شد:اى پيامبر خدا! اگر وقتِ رطب نباشد؟

فرمود:«هفت خرما از خرماى مدينه.اگر نبود،هفت خرما از خرماى شهرهايتان؛چرا كه خداوند عز و جل مى‌فرمايد:"به عزّت و جلال و عظمت و والايى جايگاهم،سوگند،زائو،روز زايمان رطب نمى‌خورَد،مگر اين كه فرزند او،پسر باشد يا دختر،بردبار خواهد شد"».

92.امام على عليه السلام: بهترين خرماى شما،بَرنى ⁽¹⁾است.از آن به زنان در دوران نفاسشان بدهيد تا فرزندانتان حكيم شوند.

93.امام صادق عليه السلام: به زنانتان هنگام نفاسشان خرماى بَرنى دهيد،تا فرزندانتان بردبار گردند.

الفصل الرابع: كيفيّة انعقاد النطفة

1/4:آثارُ طيبِ الوِلادَةِ

94.معاني الأخبار عن الحسين بن زيد،عن الإمام الصادق عليه السلام عن آبائه عليهم السلام: قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:مَن أحَبَّنا أَهلَ البَيتِ،فَليَحمَدِ اللّهَ تَعالى عَلى أوَّلِ النِّعَمِ.قيلَ:و ما أوَّلُ النِّعَمِ؟

قالَ:طيبُ الوِلادَةِ،و لا يُحِبُّنا إلّامَن طابَت وِلادَتُهُ،وَ لا يُبغِضُنا إلّامَن خَبُثَت وِلادَتُهُ. ⁽¹⁾

95.علل الشرائع: أبو أيّوبَ الأنصارِيُّ:اعرِضوا حُبَّ عَلِيٍّ عَلى أولادِكُم،فَمَن أحَبَّهُ فَهُوَ مِنكُم،وَ مَن لَم يُحِبَّهُ فَاسأَلوا امَّهُ مِن أينَ جَاءَت بِهِ؛فَإِنّي سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ لِعَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ:«لا يُحِبُّكَ إلّامُؤمِنٌ،ولا يُبْغِضُكَ إلّامُنافِقٌ أو وَلَدُ زِنيَةٍ، أو حَمَلَتهُ امُّهُ وَ هِيَ طامِثٌ». ⁽²⁾

96.الإمام عليّ عليه السلام: جَميلُ المَقصَدِ يَدُلُّ عَلى طَهارَةِ المَولِدِ. ⁽³⁾

&

فصل چهارم:چگونگى بسته شدن نطفه

1/4:پيامدهاى پاكى ولادت

94.معانى الأخبار -به نقل از حسين بن زيد،از امام صادق،از پدرانش عليهم السلام-:پيامبر خدا فرمود:«هر كس ما اهل بيت را دوست دارد،بايد خداوند را بر نخستين نعمت، ستايش كند».

گفته شد:نخستين نعمت چيست؟

فرمود:«پاك زادگى.دوست نمى‌دارد ما را،مگر كسى كه ولادتش پاك باشد و دشمن نمى‌دارد ما را،مگر كسى كه ناپاك‌زاده باشد».

95.علل الشرائع -به نقل از ابو ايّوب انصارى-:دوستىِ على را به فرزندان خود عرضه كنيد.هر كس او را دوست داشت،از شماست و هر كس او را دوست نداشت،از مادرش بپرسيد او را از كجا آورده است؛چرا كه من شنيدم پيامبر خدا به على بن ابى طالب مى‌فرمود:«تو را دوست نمى‌دارد،مگر انسان باايمان،و تو را دشمن نمى‌دارد،مگر منافق يا زنازاده يا كسى كه مادرش او را در هنگام ناپاكى،باردار شده است».

96.امام على عليه السلام: خوش نيّت بودن،نشانۀ پاكى ولادت است.

97.الإمام الباقر عليه السلام: مَن طَهُرَت وِلادَتُهُ دَخَلَ الجَنَّةَ. ⁽¹⁾

98.الإمام الصادق عليه السلام: إنَّ اللّهَ تَعالى خَلَقَ الجَنَّةَ طاهِرَةً مُطَهَّرَةً،فلا يَدخُلُها إلّامَن طابَت وِلادَتُهُ. ⁽²⁾

99.عنه عليه السلام: مَن وَجَدَ بَردَ حُبِّنا عَلى قَلبِهِ فَليُكثِرِ الدُّعاءَ لِاُمِّهِ؛فَإِنَّها لَم تَخُن أباهُ. ⁽³⁾

100.المحاسن عن أبي عبداللّه المدائني: قالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام:إذا بَرَدَ عَلى قَلبِ أحَدِكُم حُبُّنا فَليَحمَدِ اللّهَ عَلى اولَى النِّعَمِ.قُلتُ:عَلى فِطرَةِ الإسلامِ؟قالَ:لا،ولكِن عَلى طيبِ المَولِدِ،إنَّهُ لا يُحِبُّنا إلّامَن طابَت وِلادَتُهُ،و لا يُبغِضُنا إلَّاالمُلزَقُ الَّذي تَأتي بِهِ امُّهُ مِن رَجُلٍ آخَرَ فَتُلزِمُهُ زَوجَها،فَيَطَّلِعُ عَلى عَوراتِهِم و يَرِثُهُم أموالَهُم،فَلا يُحِبُّنا ذلِكَ أبَداً،و لا يُحِبُّنا إلّامَن كانَ صَفوَةً مِن أيِّ الجيلِ كانَ. ⁽⁴⁾

2/4:آثارُ خُبثِ الوِلادَةِ

الكتاب

«وَ شارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ». 5

الحديث

101.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: الخُلُقُ الحَسَنُ لا يُنزَعُ إلّامِن وَلَدِ حَيضَةٍ،أو وَلَدِ زِنيَةٍ. ⁽⁵⁾

97.امام باقر عليه السلام: كسى كه پاك‌زاده باشد،وارد بهشت مى‌شود.

98.امام صادق عليه السلام: خداوند متعال،بهشت را پاك و پاكيزه آفريد.از اين رو،وارد آن نمى‌شود،مگر كسى كه پاك‌زاده باشد.

99.امام صادق عليه السلام: هر كس خُنكاى محبّت ما را در دل خود يافت،مادرش را بسيار دعا كند؛چرا كه به پدرش خيانت نكرده است.

100.المحاسن -به نقل از ابو عبد اللّه مدائنى-:امام صادق عليه السلام فرمود:«هرگاه خنكاى محبّت ما بر قلب كسى از شما نشست،بايد خدا را به خاطر نخستين نعمت،ستايش كند».

گفتم:[يعنى] بر فطرت اسلام؟

فرمود:«نه،بر پاك‌زادگى؛چرا كه ما را دوست نمى‌دارد،مگر كسى كه ولادتش پاك باشد و ما را دشمن نمى‌دارد،مگر كسى كه مادرش او را از مرد ديگرى آورده و به همسرش نسبت داده باشد و در نتيجه،از نهان آنان آگاه مى‌شود و از اموالشان ارث مى‌بَرَد،ولى هرگز ما را دوست نمى‌دارد.ما را دوست نمى‌دارد،مگر كسى كه پاك باشد؛از هر نسل و نژادى كه باشد».

2/4:پيامدهاى ناپاكى ولادت

قرآن

«[خداوند خطاب به شيطان:] و در اموال و فرزندان آنان،شريك شو».

حديث

101.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: خوش اخلاقى،از كسى جز فرزندِ حيض و يا فرزند زنا،ستانده نمى‌شود.

102.عنه صلى الله عليه و آله -لِعَليٍّ عليه السلام-:لا يُبغِضُكُم إلّاثَلاثَةٌ:وَلَدُ زِنا،وَ مُنافِقٌ،وَ مَن حَمَلَت بِهِ امُّهُ و هِيَ حائِضٌ. ⁽¹⁾

103.كنز العمّال عن أبي هريرة عن رسول اللّه صلى الله عليه و آله: يَأتي عَلَى النّاسِ زَمانٌ يُشارِكُهُمُ الشَّياطِينُ في أولادِهِم.قيلَ:و كائِنٌ ذلِكَ يا رَسولَ اللّهِ؟قالَ:نَعَم.قالوا:و كَيفَ نَعرِفُ أولادَنا مِن أولادِهِم؟قالَ:بِقِلَّةِ الحَياءِ،و قِلَّةِ الرَّحمَةِ. ⁽²⁾

104.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: مَن لَم يَستَحِ فيما قالَ،أو قيلَ لَهُ فَهُوَ لِغَيرِ رِشَدَةٍ،أو حَمَلَت بِهِ امُّهُ عَلى غَيرِ طُهرٍ. ⁽³⁾

105.الإمام عليّ عليه السلام: قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:إنَّ اللّهَ حَرَّمَ الجَنَّةَ عَلى كُلِّ فَحّاشٍ بَذيءٍ قَليلِ الحَياءِ،لا يُبالي ما قالَ،و لا ما قيلَ لَهُ؛فَإِنَّكَ إن فَتَّشتَهُ لَم تَجِدهُ إلّالِغَيَّةٍ ⁽⁴⁾أو شِركَ شَيطانٍ.فَقيلَ:يا رَسولَ اللّهِ،و في النّاسِ شِركُ شَيطانٍ؟!

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:أما تَقرَأُ قَولَ اللّهِ عز و جل: «وَ شارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ». 5

106.عنه عليه السلام: مَن لَؤُمَ ساءَ ميلادُهُ. ⁽⁵⁾

107.الإمام الباقر عليه السلام: إذا زَنَى الرَّجُلُ أدخَلَ الشَّيطانُ ذَكَرَهُ فَعَمِلا جَميعاً،و كانَتِ النُّطفَةُ واحِدَةً،وَ خُلِقَ مِنهُمَا الوَلَدُ،ويَكونُ شِركَ شَيطانٍ. ⁽⁶⁾

102.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله -به على عليه السلام-:جز [اين] سه گروه،كسى شما را دشمن نمى‌دارد:

زنازاده،منافق،و كسى كه مادرش در حال حيض،او را باردار شده باشد.

103.كنز العمّال -به نقل از ابو هريره-:پيامبر خدا فرمود:«بر مردم،زمانى فرا مى‌رسد كه شيطان‌ها در فرزندان آنان مشاركت مى‌كنند».

گفته شد:اين،شدنى است،اى پيامبر خدا؟

فرمود:«آرى».

گفتند:چگونه فرزندانمان را از فرزندانِ آنان تشخيص دهيم؟

فرمود:«به كم شرمى و كم رحمى».

104.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هر كس از آنچه مى‌گويد يا به او گفته مى‌شود،شرم نكند،يا ناپاك‌زاده است يا مادرش در حال ناپاكى به او باردار شده است.

105.امام على عليه السلام: پيامبر خدا فرمود:«همانا خداوند،بهشت را بر هر بد زبانِ ناسزاگوى كم حيايى كه نه از آنچه مى‌گويد،باكى دارد و نه از آنچه درباره‌اش گفته مى‌شود،حرام كرده است.اگر حال او را بررسى كنى،او را جز زنازاده يا شريك شيطان نمى‌يابى».

پرسيده شد:اى پيامبر خدا! آيا در ميان انسان‌ها هم شريك شيطان وجود دارد؟

پيامبر خدا فرمود:«آيا اين سخن خداوند عز و جل [به شيطان] را نخوانده‌اى:«و در اموال و فرزندان با آنان شريك شو»؟

106.امام على عليه السلام: هر كس پست باشد،ولادتش ناشايست بوده است.

107.امام باقر عليه السلام: وقتى مرد زنا مى‌كند،شيطان،نرينه‌اش را وارد مى‌كند و هر دو با هم زنا مى‌كنند؛نطفه [ى آنها] يكى مى‌شود و فرزند از هر دو [ نطفه] آفريده مى‌گردد و همتاى شيطان است.

108.الإمام الصادق عليه السلام: لا يُبغِضُنا إلّامَن خَبُثَت وِلادَتُهُ،أو حَمَلَت بِهِ امُّهُ في حَيضِها. ⁽¹⁾

3/4:مَضَارٌّ وَطءِ الحائِضِ

الكتاب

«وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَ لا تَقْرَبُوهُنَّ حَتّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللّهُ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ التَّوّابِينَ وَ يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ». 2

الحديث

109.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: مَن جامَعَ امرَأَتَهُ وهِيَ حائِضٌ فَخَرَجَ الوَلَدُ مَجذوماً أو أبرَصَ فَلا يَلومَنَّ إلّانَفسَهُ. ⁽²⁾

110.عنه صلى الله عليه و آله: إنَّ اللّهَ تَبارَكَ و تَعالى كَرِه لَكُم-أيَّتُها الاُمَّةُ-أربَعاً وعِشرينَ خَصلَةً،و نَهاكُم عَنها:...كَرِهَ لِلرَّجُلِ أن يَغشَى امرَأَتَهُ و هِيَ حائِضٌ،فَإِن غَشِيَها فَخَرَجَ الوَلَدُ مَجذوماً أو أبرَصَ فَلا يَلومَنَّ إلّانَفسَهُ. ⁽³⁾

111.عنه صلى الله عليه و آله: مَن وَطِئَ امرَأتَهُ و هِيَ حائِضٌ فَقُضِيَ بَينَهُما وَلَدٌ فأصابَهُ جُذامٌ فَلا يَلومَنَّ إلّا نَفسَهُ. ⁽⁴⁾

112.الكافي عن عذافر الصيرفي: قالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام:تَرى هؤُلاءِ المُشَوَّهينَ خَلقُهُم؟قالَ:

108.امام صادق عليه السلام: ما را دشمن نمى‌دارد،مگر كسى كه ناپاك‌زاده باشد يا مادرش در زمان حيض،باردار شده باشد.

3/4:زيان آميزش با حائض

قرآن

«از تو دربارۀ حيض مى‌پرسند.بگو [براى آنان] رنجى است.پس هنگام حيض،از آنان كناره بگيريد و با آنان،نزديكى نكنيد تا پاك شوند و چون [خود را] پاك كردند،آن گونه كه خداوند به شما فرموده،به آنان درآييد.بى‌ترديد،خداوند،توبه‌كنندگان را دوست دارد و پاكيزگان را [نيز] دوست دارد».

حديث

109.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هر كس با همسرش در حال حيض آميزش كند و فرزندش با جذام يا پيسى متولّد شود،كسى جز خود را نبايد سرزنش كند.

110.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هان،اى امّت! خداوند-تبارك و تعالى-بيست و چهار خصلت را براى شما نمى‌پسندد و شما را از آنها نهى كرده است:...براى مرد نمى‌پسندد كه با همسرش در حال حيض درآميزد،كه اگر درآميزد و فرزند با جذام يا پيسى زاده شود،كسى جز خود را نبايد سرزنش كند.

111.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: كسى كه با همسرش در حال حيض آميزش كند و فرزندى از آن دو به وجود آيد كه مبتلا به جذام باشد،كسى جز خود را نبايد سرزنش كند.

112.الكافى -به نقل از عذافر صيرفى-:امام صادق عليه السلام فرمود:«اين گروه زشتْ چهره را مى‌بينى؟»گفتم:بله.

قُلتُ:نَعَم.

قالَ:هؤُلاءِ الَّذينَ آباؤهُم يَأتونَ نِساءَهُم فِي الطَّمَثِ. ⁽¹⁾

4/4:بَرَكاتُ الدُّعاءِ عِندَ الجِماعِ

113.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: أما لَو أنَّ أحَدَهُم يَقولُ حِينَ يَأتي أهلَهُ:«بِسمِ اللّهِ،اللّهمَّ جَنِّبني الشَّيطانَ،و جَنِّبِ الشَّيطانَ ما رَزَقتَنا»ثُمَّ قُدِّرَ بَينَهما فِي ذلِكَ-أو قُضِيَ وَلَدٌ- ⁽²⁾لَم يَضُرَّهُ شَيطانٌ أبَداً. ⁽³⁾

114.عنه صلى الله عليه و آله: يا عَلِيُّ،إذا جامَعتَ فَقُل:«بِسمِ اللّهِ،اللّهُمَّ جَنِّبنَا الشَّيطانَ و جَنِّبِ الشَّيطانَ ما رَزَقتَني»،فَإِن قُضِيَ أن يَكونَ بَينَكُما وَلَدٌ لَم يَضُرَّهُ الشَّيطانُ أبَداً. ⁽⁴⁾

115.الإمام عليّ عليه السلام: إذا أرادَ أحَدُكُم مُجامَعَةَ زَوجَتِهِ فَليَقُل:اللّهُمَّ إنّي استَحلَلتُ فَرجَها بِأَمرِكَ،و قَبِلتُها بِأَمانَتِكَ،فَإِن قَضَيتَ لي مِنها وَلَداً فَاجعَلهُ ذَكَراً سَوِيّاً،و لا تَجعَل لِلشَّيطانِ فيهِ نَصيباً و لا شَريكاً. ⁽⁵⁾

116.الإمام الباقر عليه السلام: إذا أرَدتَ الوَلَدَ فَقُل عِندَ الجِماعِ:اللّهُمَّ ارزُقني وَلَداً،وَ اجَعَلهُ تَقِيّاً لَيسَ في خَلقِهِ زِيادَةٌ و لا نُقصانٌ،وَ اجعَل عاقِبَتَهُ إلى خَيرٍ. ⁽⁶⁾

فرمود:«اينان،كسانى‌اند كه پدرانشان با زنانشان در حال حيض در آميخته‌اند» ⁽¹⁾.

4/4:بركت‌هاى دعا هنگام آميزش

113.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: آگاه باشيد،اگر كسى هنگامى كه [ براى آميزش] نزد همسرش مى‌رود، بگويد:«به نام خدا،بار الها! شيطان را از من دور ساز و شيطان را از آنچه روزى ما كرده‌اى،دور ساز»و سپس،در اين [آميزش] فرزندى ميان آنان مقدّر و يا قطعى شود،شيطان،هرگز به او زيان نمى‌رساند.

114.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: اى على! هرگاه آميزش كردى،بگو:«به نام خدا.بار خدايا! شيطان را از ما دور ساز و شيطان را از آنچه روزى‌ام كردى،دور ساز».با اين اقدام،اگر تقدير [خدا] چنين شد كه فرزندى از شما دو نفر به وجود آيد،شيطان،هرگز به او زيان نمى‌رساند.

115.امام على عليه السلام: هرگاه يكى از شما قصد آميزش با همسرش را داشت،بايد بگويد:«بار الها! شرمگاه او را به فرمان تو بر خود حلال كردم و او را به عنوان امانت تو پذيرفتم.

پس اگر فرزندى از او براى من تقدير كردى،او را پسرى سالم قرار ده و براى شيطان،نه بهره‌اى در او قرار ده،نه شراكتى».

116.امام باقر عليه السلام: هرگاه فرزند خواستى،هنگام آميزش بگو:«بار الها! فرزندى روزى‌ام كن و او را با تقوا قرار ده؛نه افزونى در جسم او باشد،نه كاستى،و او را عاقبت به.

117.الإمام الصادق عليه السلام: مَن أرادَ أن يُحبَلَ لَهُ فَليُصَلِّ رَكعَتَينِ بَعدَ الجُمعَةِ،يُطيلُ فيهِمَا الرُّكوعَ وَ السُّجودَ،ثُمَّ يَقولُ:اللّهُمَّ إنّي أَسأَلُكَ بِما سَأَلَكَ بِهِ زَكرِيّا،يا رَبِّ لا تَذَرنِي فَرداً و أنتَ خَيرُ الوارِثينَ،اللّهُمَّ هَب لي مِن لَدُنكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً،إنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ، اللّهُمَّ بِاسمِكَ استَحلَلتُها،و في أمانَتِكَ أخَذتُها،فَإِن قَضَيتَ في رَحِمِها وَلَداً فَاجعَلهُ غُلاماً مُبارَكاً زَكِيّاً،و لا تَجعَل لِلشَّيطانِ فيهِ شِركاً و لا نَصيباً. ⁽¹⁾

118.تفسير العيّاشي عن سليمان بن خالد: قُلتُ لِأبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام:ما قَولُ اللّهِ: «شارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ» ؟قالَ:فَقالَ:قُل في ذلِكَ قَولاً:أَعوذُ بِاللّهِ السَّميعِ العَليمِ مِنَ الشَّيطانِ الرَّجيمِ. ⁽²⁾

5/4:دَورُ الأَحوالِ و الأَوقاتِ فِي انعِقادِ النُّطفَةِ

119.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: يُكرَهُ أن يَغشَى الرَّجُلُ المَرأَةَ و قَدِ احتَلَمَ حَتّى يَغتَسِلَ مِنِ احتِلامِهِ الَّذي رَأى،فَإن فَعَلَ و خَرَجَ الوَلَدُ مَجنوناً فَلا يَلومَنَّ إلّانَفسَهُ. ⁽³⁾

120.عنه صلى الله عليه و آله: إذا أتى أحَدُكُم أهلَهُ فَليَستَتِر؛فَإِنَّهُ إذا لَم يَستَتِر استَحيَتِ المَلائِكَةُ و خَرَجَت، و حَضَرَهُ الشَّيطانُ،فَإذا كانَ بَينَهُما وَلَدٌ كانَ الشَّيطانُ فيهِ شَريكٌ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

121.عنه صلى الله عليه و آله في وَصِيَّتِهِ لِعَلِيٍّ عليه السلام-:يا عَلِيُّ،لا تُجامِع امرَأتَكَ في أوَّلِ الشَّهرِ و وَسَطِهِ و آخِرِهِ؛فَإِنَّ الجُنونَ وَ الجُذامَ وَ الخَبَلَ لَيُسرِعُ إلَيها و إلى وَلَدِها.

خيرگردان».

117.امام صادق عليه السلام: كسى كه مى‌خواهد همسرش باردار گردد،بعد از نماز جمعه،دو ركعت نماز با ركوع و سجودِ طولانى بخواند و سپس بگويد:«بار الها! همان چيزى را از تو مى‌خواهم كه زكريا از تو خواست.بار الها! مرا تنها مگذار و تو بهترين وارثى.بار الها! از جانب خودت نسلى پاك به من ببخش.همانا تو شنواى دعايى.بار الها! به نام تو او را بر خود حلال كردم و به عنوان امانت تو،او را گرفتم.پس اگر در رَحِم او فرزندى تقدير كردى،او را پسرى مبارك و پاك قرار ده و براى شيطان،نه شراكتى در او قرار ده،نه بهره‌اى».

118.تفسير العيّاشى -به نقل از سليمان بن خالد-:به امام صادق عليه السلام گفتم:معناى اين سخن خداوند«و با آنان،در اموال و فرزندان شريك شو»چيست؟

فرمود:«در اين باره،اين سخن را بگو:"از شرّ شيطان رانده شده،به خداى شنواىِ دانا پناه مى‌برم"».

5/4:نقش حالت‌ها و زمان‌ها در بسته شدن نطفه

119.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: ناپسند است كه مرد،در حال احتلام با همسر خود درآميزد،مگر آن كه از جنابتى كه ديده است،غسل كند،كه اگر در حال جنابت چنين كرد و فرزند مجنون زاده شد،جز خود را نبايد سرزنش كند.

120.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هرگاه يكى از شما با همسرش درآميخت،بايد خود را بپوشانَد؛چرا كه اگر نپوشاند،فرشتگان شرم مى‌كنند و خارج مى‌شوند و شيطان،حاضر مى‌شود و اگر از آنان فرزندى به وجود آيد،شيطان در [ نطفۀ] او شريك مى‌شود.

121.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله -در سفارش به على عليه السلام-:اى على! با همسر خود در آغاز ماه و ميانۀ آن و پايان آن،آميزش نكن؛چرا كه ديوانگى و جذام و بى‌خِردى،با شتاب به سراغ همسر و فرزندش مى‌رود.

يا عَلِيُّ،لا تُجامِع امرَأَتَكَ بَعدَ الظُّهرِ؛فَإِنَّهُ إن قُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ في ذلِكَ الوَقتِ يَكونُ أحوَلَ،و الشَّيطانُ يَفرَحُ بِالحَوَلِ فِي الإنسانِ.

يا عَلِيُّ،لا تَتَكَلَّم عِنْدَ الجِماعِ؛فَإِنَّهُ إن قُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ لا يُؤمَنُ أن يَكونَ أخرَسَ،و لا يَنظُرَنَّ أحَدٌ إلى فَرْجِ امرَأتِهِ،و ليَغُضَّ بَصَرَهُ عِندَ الجِماعِ،فَإِنَّ النَّظَرَ إلَى الفَرجِ يورِثُ العَمى فِي الوَلَدِ.

يا عَلِيُّ،لا تُجامِعِ امرَأَتَكَ بِشَهوَةِ امرَأَةِ غَيرِكَ؛فَإِنِّي أخشى إن قُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ أن يَكونَ مُخَنَّثاً أو مُؤَنَّثاً مُخبَّلاً....

يا عَلِيُّ،لا تُجامِعِ امرَأتَكَ مِن قِيامٍ،فَإِنَّ ذلِكَ مِن فِعلِ الحَميرِ،فَإِن قُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ كانَ بَوّالاً فِي الفِراشِ،كالحَمير البَوّالَةِ في كُلِّ مَكانٍ.

يا عَلِيُّ،لا تُجامِعِ امرَأتَكَ فِي لَيلَةِ الأضحى فَإِنَّهُ إن قُضِيَ بَيْنَكُما وَلَدٌ يَكونُ لَهُ سِتُّ أصابِعَ أو أربَعُ أصابِعَ.

يا عَلِيُّ،لا تُجامِعِ امرَأتَكَ تَحتَ شَجَرَةٍ مُثمِرَةٍ؛فَإِنَّهُ إن قُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ يَكونُ جَلَّاداً قَتَّالاً أو عَريفاً.

يا عَلِيُّ،لا تُجامِعِ امرَأتَكَ في وَجهِ الشَّمسِ وتَلَألُئِها إلاّ أن تُرخِيَ سِتراً فَيَستُرَكُما؛فَإِنَّهُ إن قُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ لا يَزالُ في بُؤسٍ وفَقرٍ حَتَّى يَموتَ.

يا عَلِيُّ،لا تُجامِعِ امرَأتَكَ بَينَ الأذانِ وَالإِقامَةِ؛فَإِنَّهُ إن قُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ يَكونُ حَريصاً عَلى إهراقِ الدِّماءِ.

يا عَلِيُّ،إذا حَمَلَتِ امرَأتُكَ فَلا تُجامِعها إلّاو أنتَ عَلى وُضوءٍ؛فَإِنَّهُ إن قُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ يَكونُ أعمَى القَلبِ بَخيلَ اليَدِ.

&

اى على! بعد از ظهر با همسرت آميزش نكن،كه اگر در اين زمان فرزندى ميان شما به وجود آيد،چپْ چشم مى‌شود و شيطان از چپْ چشم بودن انسان،خرسند مى‌گردد.

اى على! هنگام آميزش سخن مگو؛چرا كه اگر ميان شما فرزندى به وجود آيد، از اين كه لال شود،ايمن نيست.نبايد هيچ كس به شرمگاه همسرش نگاه كند و بايد هنگام آميزش،چشم خود را ببندد؛چرا كه نگريستن به شرمگاه،كورىِ فرزند را در پى مى‌آورد.

اى على! با شهوت زن ديگرى با همسر خود آميزش مكن؛چرا كه من بيم آن را دارم كه اگر فرزندى ميان شما به وجود آمد،خنثا (پسر زنْ‌صفت) باشد يا دختر ديوانه....

اى على! ايستاده با همسرت آميزش مكن؛چرا كه اين،كارِ درازگوش است و اگر ميان شما فرزندى به وجود آيد،بر بستر بسيار بول مى‌كند،مانند درازگوش كه در هر جا بسيار بول مى‌كند.

اى على! شبِ عيد قربان با همسر خود آميزش مكن؛چرا كه اگر ميان شما فرزندى به وجود آيد،يا شش انگشتى مى‌شود يا چهار انگشتى.

اى على! زير درخت ميوه،با همسر خود آميزش مكن؛چرا كه اگر ميان شما فرزندى به وجود آيد،يا جلّاد آدم‌كُش مى‌شود يا عريف.

اى على! زير خورشيد و تابش آن با همسرت آميزش مكن،مگر از رواندازى استفاده كنى كه شما را بپوشانَد؛چرا كه اگر فرزندى ميان شما به وجود آيد،هماره در گرفتگى و فقر باشد تا بميرد.

اى على! ميان اذان و اقامه با همسر خود آميزش مكن؛چرا كه اگر ميان شما فرزندى به وجود آيد،به خون‌ريزى حريص مى‌گردد.

اى على! هرگاه همسرت باردار شد،با او آميزش مكن،مگر اين كه وضو داشته باشى؛چرا كه اگر فرزندى ميان شما به وجود آيد،كوردل و خشكْ دست مى‌گردد.

يا عَلِيُّ،لا تُجامِع أهلَكَ فِي النِّصفِ مِن شَعبانَ؛فَإِنَّهُ إن قُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ يَكونُ مَشؤوماً،ذا شأمَةٍ في وَجهِهِ.

يا عَلِيُّ،لا تُجامِع أهلَكَ في آخِرِ دَرَجَةٍ مِنهُ إذا بَقِيَ يَومانِ؛فَإِنَّهُ إن قُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ يَكونُ عَشّاراً ⁽¹⁾أو عَوناً لِلظّالِمينَ،وَيَكونُ هَلاكُ فِئامٍ ⁽²⁾مِنَ النّاسِ عَلى يَدَيهِ.

يا عَلِيُّ،لا تُجامِع أهلَكَ عَلى سُقوفِ البُنيانِ؛فَإِنَّهُ إن قُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ يَكونُ مُنافِقاً مُرائِياً مُبتَدِعاً.

يا عَلِيُّ،إذا خَرَجتَ في سَفَرٍ فَلا تُجامِع أهلَكَ مِنْ تِلكَ اللَّيلَةِ؛فَإِنَّهُ إن قُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ يُنفِقُ مالَهُ في غَيرِ حَقٍّ،وقَرَأَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: «إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ» 3.

يا عَلِيُّ،لا تُجامِع أهلَكَ إذا خَرَجتَ إلى سَفَرٍ مَسيرَةَ ثَلاثَةِ أيَّامٍ و لَياليهِنَّ؛فَإِنَّهُ إن قُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ يَكونُ عَوناً لِكُلِّ ظالِمٍ عَلَيكَ....

يا عَلِيُّ،لا تُجامِع أهلَكَ في أوَّلِ ساعَةٍ مِنَ اللَّيلِ؛فَإِنَّهُ إن قُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ لا يُؤمَنُ أن يَكونَ ساحِراً مُؤثِراً للدُنيا عَلَى الآخِرَةِ. ⁽³⁾

122.عنه صلى الله عليه و آله -في وَصِيَّتِهِ لِعَلِيٍّ عليه السلام-:يا عَلِيُّ،عَلَيكَ بالجِماعِ لَيلَةَ الإثنَينِ؛فَإنَّهُ إن قُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ يَكونُ حافِظاً لِكِتابِ اللّهِ،راضِياً بِما قَسَمَ اللّهُ عز و جل.

يا عَلِيُّ،إن جامَعتَ أهلَكَ في لَيلَةِ الثُّلاثاءِ فَقُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ؛فَإِنَّهُ يُرزَقُ الشَّهادَةَ بَعدَ شَهادَةِ أن لا إلهَ إلَّااللّهُ و أنَّ مُحَمَّداً رَسولُ اللّهِ،و لا يُعذِّبُهُ اللّهُ مَعَ المُشرِكينَ،

اى على! در نيمۀ شعبان با همسر خود آميزش مكن؛چرا كه اگر فرزندى ميان شما به وجود آيد،شوم گشته و چهره‌اى زشت مى‌يابد.

اى على! دو روز مانده به آخر شعبان با همسرت آميزش مكن؛چرا كه اگر فرزندى ميان شما به وجود آيد،يا باج بگير مى‌شود و يا ياور ستمكاران،و نابودى گروهى بسيار از مردم،به دست او خواهد بود.

اى على! بر پشت‌بام ساختمان‌ها با همسرت آميزش مكن؛چرا كه اگر ميان شما فرزندى به وجود آيد،منافقِ رياكارِ بدعت‌گذار مى‌شود.

اى على! هرگاه براى مسافرت حركت كردى،همان شب با همسر خود آميزش مكن؛چرا اگر فرزندى ميان شما به وجود آيد،مال خود را به ناحق مصرف مى‌كند.

«همانا تبذيرگران،برادرانِ شيطان‌اند».

اى على! هرگاه به اندازۀ سه روز و سه شب سفر كردى،با همسر خود آميزش مكن؛چرا كه اگر فرزندى ميان شما به وجود آيد،بر ضدّ تو ياور هر ستمگرى مى‌شود.

اى على! آغاز شب با همسر خود آميزش مكن؛چراكه اگر ميان شما فرزندى به وجود آيد،از اين كه افسونگر و ترجيح دهندۀ دنيا بر آخرت شود،ايمن نيست.

122.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله -در سفارش به على عليه السلام-:اى على! بر تو باد آميزش در شب دوشنبه؛چرا كه اگر فرزندى ميان شما به وجود آيد،حافظ كتاب خدا و راضى به قسمت خدا مى‌شود.

اى على! اگر شب سه‌شنبه با همسرت آميزش كردى و فرزندى ميان شما به وجود آمد،بعد از گواهى به اين كه«خدايى جز اللّه نيست»و اين كه«محمّد، فرستادۀ خداست»،شهادت روزى‌اش مى‌شود و خداوند،او را با مشركان عذاب

و يَكونُ طَيِّبَ النَّكهَةِ وَ الفَمِ،رَحيمَ القَلبِ،سَخِيَّ اليَدِ،طاهِرَ اللِّسانِ مِنَ الغيبَةِ وَ الكِذبِ وَ البُهتانِ.

يا عَلِيُّ،إن جامَعتَ أهْلَكَ لَيلَةَ الخَميسِ فَقُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ؛فَإِنَّهُ يَكونُ حاكِماً مِنَ الحُكّامِ،أو عالِماً مِنَ العُلَماءِ.و إن جامَعتَها يَومَ الخَميسِ عِندَ زَوالِ الشَّمسِ عَن كَبِدِ السَّماءِ فَقُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ،فَإِنَّ الشَّيطانَ لا يَقرَبُهُ حَتّى يَشيبَ،و يَكونُ قَيِّماً، ⁽¹⁾و يرزُقُهُ اللّهُ عز و جل السَّلامَةَ فِي الدِّينِ وَ الدُّنيا.

يا عَلِيُّ،وَ إن جامَعتَها لَيلَةَ الجُمُعَةِ و كانَ بَينَكُما وَلَدٌ؛فَإِنَّهُ يَكونُ خَطيباً قَوّالاً مُفَوَّهاً،وَ إن جامَعتَها يَومَ الجُمُعَةِ بَعدَ العَصرِ فَقُضِيَ بَينَكُما وَلَدٌ؛فَإِنَّهُ يَكونُ مَعروفاً مَشهوراً عَالِماً،و إن جامَعتَها في لَيلَةِ الجُمُعَةِ بَعدَ العِشاءِ الآخِرَةِ،فَإِنَّهُ يُرجى أن يَكونَ الوَلَدُ مِنَ الأبدالِ ⁽²⁾إن شاءَ اللّهُ تَعالى. ⁽³⁾

123.الإمام عليّ عليه السلام: إذا أرادَ أحَدُكُم أن يَأتِيَ أهلَهُ فَليَتَوَقَّ أوَّلَ الأهِلَّةِ و أَنصافَ الشُّهورِ؛ فَإِنَّ الشَّيطانَ يَطلُبُ الوَلَدَ في هذَينِ الوَقتَينِ،وَ الشَّياطينُ يَطلُبونَ الشِّركَ فيهِما، فَيَجيؤونَ و يُحبِلونَ. ⁽⁴⁾

124.الإمام الرضا عليه السلام: الجِماعُ بَعدَ الجِماعِ مِن غَيرِ أن يَكونَ بَينَهُما غُسلٌ يُورِثُ لِلوَلَدِ الجُنونَ. ⁽⁵⁾

125.عنه عليه السلام: لا تَقرَبِ النِّساءَ في أوَّلِ اللَّيلِ لا شِتاءً و لا صَيفاً،و ذلِكَ أنَّ المَعِدَةَ وَ العُروقَ

نمى‌كند.خوش‌بو بدن و خوش‌بو دهان،دل مهربان وگشاده دست مى‌شود،و از غيبت و دروغ و تهمت،پاكْ زبان مى‌شود.

اى على! اگر شبِ پنج شنبه با همسرت آميزش كردى و فرزندى ميان شما به وجود آمد،يا فرمان‌روايى از فرمان‌روايان و يا دانشمندى از دانشمندان مى‌شود و اگر روز پنج شنبه،هنگام مايل شدن خورشيد از وسط آسمان با او آميزش كردى و فرزندى ميان شما به وجود آمد،شيطان به او نزديك نمى‌شود تا پير شود و به بزرگى و سرپرستى مى‌رسد و خداوند،سلامت دين و دنيا را روزى وى مى‌گردانَد.

اى على! واگر شب جمعه با همسرت آميزش كردى و فرزنددار شديد،گويندۀ سخنورِ زبان‌آورى مى‌شود و اگر عصرِ جمعه با او آميزش كردى و فرزندى ميان شما به وجود آمد،دانشمندى معروف و مشهور مى‌گردد و اگر جمعه شب،بعد از نماز عشا با او آميزش كردى،اميد است كه آن فرزند،از ابدال ⁽¹⁾باشد،إن شاء اللّه تعالى!

123.امام على عليه السلام: هرگاه كسى از شما خواست با همسرش درآميزد،بايد در اوّل ماه‌ها و نيمۀ ماه‌ها خوددارى كند؛چرا كه شيطان در اين دو زمان،فرزند خواهى مى‌كند و شيطان‌ها در اين زمان،خواستار مشاركت [در نطفه] هستند.از اين رو، مى‌آيند و باردار مى‌كنند.

124.امام رضا عليه السلام: آميزش پس از آميزش،بدون اين كه ميان آنها غسل باشد،ديوانگى را براى فرزند در پى مى‌آورد.

125.امام رضا عليه السلام: آغاز شب،چه در زمستان و چه در تابستان،با زنان آميزش مكن.اين، بدان جهت است كه معده و رگ‌ها پُرند و اين،وضعيت مناسبى [براى آميزش]

تَكونُ مُمتَلِئَةً و هُوَ غَيرُ مَحمودٍ،يُتَخَوَّفُ مِنهُ القولَنجُ ⁽¹⁾وَ الفالِجُ،و اللَّقوَةُ، ⁽²⁾و النِّقرِسُ، ⁽³⁾و الحَصاةُ،و التَّقطِيرُ،وَ الفَتقُ وَ ضَعفُ البَصَرِ و الدِّماغِ.

فَإِذا أُريدَ ذلِكَ فَليَكُن في آخِرِ اللَّيلِ؛فَإِنَّهُ أصَحُّ لِلبَدَنِ،و أرجى لِلوَلَدِ،وَ أذكى لِلعَقلِ فِي الوَلَدِ الَّذي يُقضى بَينهُما. ⁽⁴⁾

نيست و بيم قولنج و فلج و لرزش چانه و نِقرس ⁽¹⁾و سنگ [كليه] و تقطير (چكانش) بول وفتق و ضعف در بينايى و ذهن مى‌رود.پس اگر كسى ارادۀ آميزش دارد،بايد در پايان شب باشد كه براى بدن،سالم‌تر و براى فرزند [آوردن]،اميدواركننده‌تر و براى افزونى هوش فرزندى كه در اين ميان پديد مى‌آيد،بهتر است ⁽²⁾.

بخش دوم:حقوق فرزندان

اشاره

درآمد

اشاره

بررسى ره‌نمودهاى پيشوايان اسلام دربارۀ حقوق نوزاد،نشان مى‌دهد كه كودك، در آغاز تولّد،هشت حق بر خانوادۀ خود دارد.اين حقوق،عبارت‌اند از:

1.بزرگداشت تولّد

روزى كه خداوند متعال،نعمتى به انسان عنايت كند،«عيد» ⁽¹⁾

بر اساس اين تعريف،هر روزى كه انسان،كارِ ناشايستى انجام ندهد،براى او روز عيد محسوب مى‌شود.امام على عليه السلام دراين باره فرمود:«هر روزى كه در آن خداوند نافرمانى نشود،روز عيد است».

جشن تولّد،بزرگداشت روزى است كه نخستين نعمت الهى كه خلعت وجود است،انسان را فرا مى‌گيرد و او با كمال عزّت و بزرگوارى،ديده به جهان مى‌گشايد.

پيامبر خدا از امام على عليه السلام پرسيد:«نخستين نعمتى كه خداوند به تو عنايت كرد، چيست؟».

امام عليه السلام پاسخ داد:نخستين نعمت الهى بر من،اين است كه مرا آفريد،در حالى كه چيز درخور ذكرى نبودم. ⁽¹⁾

بنا بر اين،تكرار همه سالۀ جشن تولّد،به منظور سپاس‌گزارى از نخستين نعمت الهى،شايسته و نيكوست،هرچند دليل خاصّى كه استحباب اين جشن را اثبات نمايد،وجود ندارد؛مانند جشن تكليف.

2.غُسل دادن

⁽²⁾ دربارۀ غسل نوزاد،چند نكته قابل توجّه است:

الف-مقصود از اين غُسل،شستشوى نوزاد نيست؛بلكه مقصود،غُسل به مفهوم شرعى آن است.بنا بر اين،كسى كه نوزاد را غُسل مى‌دهد،بايد احكام غسل (مانند:قصد قربت و ترتيب) را رعايت نمايد.

ب-استحباب اين غسل،مشروط است به ضرر نداشتن آن براى كودك. ⁽³⁾

ج-استحباب غسل نوزاد،هنگام تولّد است و تأخير در آن،تا دو سه روز، مانعى ندارد. ⁽⁴⁾

د-برخى از فقهاى گذشته،غسل دادن نوزاد را واجب دانسته‌اند. ⁽¹⁾

3.اذان و اقامه گفتن در گوش نوزاد

نكاتى كه در مورد اين اقدام قابل توجّه است،اينهاست:

الف-اذان،بايد در گوش راست نوزاد گفته شود و اقامه،در گوش چپ او. ⁽²⁾

ب-هنگام گفتن اذان و اقامه در گوش نوزاد،در برخى روايات،پس از بلند شدن صداى طفل و در برخى،قبل از افتادن ناف او ذكر شده است. ⁽³⁾

ج-اين سنّت اسلامى،حاكى از نقش‌آفرينى نخستين صداها در طبيعت كودك و تأثير آن در تربيت و سرنوشت اوست.

4.برداشتن كام كودك

مقصود از اين عمل،ماليدن مقدارى تربت سيّد الشهدا عليه السلام و آب فرات ⁽⁴⁾به كام نوزاد است.

حكمت اين كار،آن است كه حق‌طلبى،عدالت‌خواهى و دوستى اهل‌بيت عليهم السلام در آغاز زندگى،در جان كودك نفوذ كند،چنان كه در برخى روايات ⁽⁵⁾به اين معنا اشاره شده است.

در شمارى از روايات،برداشتن كام كودك با آب باران،آب گرم،خرما و عسل نيز توصيه شده است و از اين رو،در صورت امكان،بهتر است قدرى‌عسل و خرما

با كمى آب فرات يا آب باران مخلوط كنند و به كام كودك بمالند. ⁽¹⁾

اين ره‌نمود نيز نشان‌دهندۀ نقش نخستين خوردنى‌ها،مانند نخستين شنيدنى‌ها، در سرنوشت كودك است.

5.انتخاب نام نيكو

در روايات اسلامى،انتخاب نام نيكو براى نوزاد،نخستين نيكى خانواده به فرزند، شمرده شده است.شايسته است خانواده‌هاى مسلمان،با بهره‌گيرى از ره‌نمودهاى پيشوايان خود،بهترين نام را براى فرزندان خويش انتخاب نمايند.اين ره‌نمودها عبارت‌اند از:

الف-خانواده‌ها مى‌تواند هر نام زيبايى را براى كودك خود،انتخاب كنند؛

ب-صادق‌ترين نام‌ها،نام‌هايى است كه حاكى از عبوديت و پيوند انسان با آفريدگار خود باشد؛

ج-بهترين نام‌ها،نام انبياى الهى و پيشوايان دينى و بهتر از همه،نام محمّد است؛

د-كسانى كه خداوند متعال،چهار فرزند پسر به آنها عنايت كرده،نكوهيده است كه نام يكى از آنها را«محمّد»نگذارند؛

ه-نام‌گذارى فرزند قبل از تولّد،انجام شود و اگر معلوم نيست كه جنين،دختر است يا پسر،نامى كه با هر دو تناسب دارد،انتخاب گردد. ⁽²⁾البته تغيير نام پس از تولّد مانعى ندارد؛

و-نام‌گذارى پسر به«محمّد»تا هفت روز پس از تولّد،و تغيير آن پس از

گذشتن اين مدّت،در صورت تمايل؛

ز-برخى نام‌ها مانند:محمّد و فاطمه،به دليل ارتباط آنها با شخصيت‌هاى بزرگ اسلامى،احترام ويژه‌اى دارند كه بايد رعايت گردد؛

ح-نام‌هايى مانند:شهاب،حريق،حباب،كلب،فرار،حرب و ظالم،كه حاكى از شر و يا اشرارند،مكروه است؛

ط-نام‌هايى كه حاكى از خودستايى است يا هنگام نفى آنها در گفتگو فال بد زده مى‌شود (مانند:مبارك)،نكوهيده شمرده شده است.

ى-نام‌هايى كه شايستۀ خداوند متعال است (مانند:قدّوس،حَكَمْ،وخالق)، نبايد در نام‌گذارى مورد استفاده قرار گيرند و برخى،اين‌گونه نام‌گذارى را تحريم كرده‌اند. ⁽¹⁾

6.تراشيدن سرِ نوزاد

مستحب است كه روز هفتم ولادت،موهاى سر نوزاد،تراشيده شود و هم‌وزن آن، طلا يا نقره،صدقه داده شود.در استحباب اين عمل،تفاوتى ميان نوزاد دختر و پسر نيست.

7.عقيقه كردن براى نوزاد

عقيقه كردن،عبارت است از ذبح گوسفند ⁽²⁾هنگام ولادت براى اطعام. ⁽³⁾

نكاتى كه در اين باره بايد مورد توجّه قرار گيرد،عبارت است از:

الف-عقيقه كردن براى فرزند،مستحبّ مؤكّد است؛بلكه برخى از فقها ⁽¹⁾آن را واجب دانسته‌اند.

ب-مستحب است براى پسر،گوسفند نر عقيقه شود و براى دختر،گوسفند ماده.

ج-زمان عقيقه كردن،روز هفتم ولادت است و اگر در آن تأخير بيفتد، استحباب آن ساقط نمى‌شود؛بلكه اگر پدر و مادر براى فرزند عقيقه نكردند، مستحب است شخص پس از بلوغ براى خود،عقيقه كند.

د-مستحب است كه گوشت عقيقه را ميان مؤمنان تقسيم كنند و از آنان بخواهند براى نوزاد،دعا كنند؛ولى بهتر است عقيقه را بپزند و حدّاقل،ده نفر از اهل ايمان را براى خوردن آن،دعوت كنند تا از آن بخورند و براى نوزاد،دعا نمايند.

ه-مستحب است در تقسيم كردن گوشت عقيقه،استخوان‌هاى آن را نشكنند و پا و ران،بلكه يك چهارم آن را براى ماما بفرستند.

و-براى پدر و مادر نوزاد و عائلۀ پدر،مكروه است از عقيقۀ نوزادشان بخورند و اين كراهت،براى مادر نوزاد،بيشتر است. ⁽²⁾

ز-دعا كردن هنگام ذبح عقيقه،مستحب است.دعاهايى كه در اين باره از اهل‌بيت عليهم السلام وارد شده،بسيار است. ⁽³⁾

8.ختنه كردن نوزاد

ختنه كردن پسر در روز هفتم ولادت،مستحب است و تأخير آن تا هنگام بلوغ،جايز است.احتياط،آن است كه اولياى كودك،او را قبل از بلوغ ختنه كنند؛امّا پس از بلوغ،ختنه،واجبِ فورى است و تأخير در آن جايز نيست.

همچنين،مستحب است كه هنگام ختنۀ كودك،دعاى مأثور خوانده شود. ⁽¹⁾

الفصل الأوّل: حقوق الوليد

1/1:تَعْظِيم الميلادِ

الكتاب

«وَ سَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَ يَوْمَ يَمُوتُ وَ يَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا». 1

«وَ السَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَ يَوْمَ أَمُوتُ وَ يَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا». 2

الحديث

126.الإمام الباقر عليه السلام: يَابنَ الأيّامِ الثَّلاثِ،يَومُكَ الَّذي وُلِدتَ فيهِ،و يَومُكَ الَّذي تَنزِلُ فيهِ قَبرَكَ،ويَومُكَ الَّذي تَخرُجُ فيهِ إِلى رَبِّكَ،فَيَا لَهُ مِن يَومٍ عَظيمٍ. ⁽¹⁾

127.عنه عليه السلام -في تَهنِئَتِهِ لِرَجُلٍ بِمَولودٍ-:أَسأَلُ اللّهَ أن يَجعَلَهُ خَلَفاً مَعَكَ،وَ خَلَفاً بَعدَكَ،فَإِنَّ الرَّجُلَ يُخلِفُ أَباهُ فِي حَياتِهِ و مَوتِهِ. ⁽²⁾

فصل يكم:حقوق نوزاد

1/1:بزرگداشت تولّد

قرآن

«ودرود بر او،روزى كه زاده شد و روزى كه مى‌ميرد و روزى كه زنده برانگيخته مى‌شود!»

«و سلام بر من،روزى كه زاده شدم و روزى كه مى‌ميرم و روزى كه زنده برانگيخته مى‌شوم!»

حديث

126.امام باقر عليه السلام: اى [ انسان! اى] فرزندِ روزهاى سه گانه:آن روز كه در آن زاده شدى،آن روز كه در قبرت فرود مى‌آيى،و آن روز كه به سوى پروردگارت بيرون مى‌آيى.اى واى بر او از آن روز بزرگ!

127.امام باقر عليه السلام -هنگام تبريك به خاطر فرزنددار شدن كسى-:از خدا مى‌خواهم كه او را با تو و پس از تو،جانشين [شايستۀ] تو قرار دهد؛چرا كه فرزند،جانشين پدر در زندگى و مرگ اوست.

128.الإمام الصادق عليه السلام: أكبَرُ ما يَكونُ الإِنسانُ يَومَ يولَدُ،و أصغَرُ ما يَكونُ يَومَ يَموتُ. ⁽¹⁾

129.عنه عليه السلام: هَنَّأَ رَجُلٌ رَجُلاً أصابَ ابناً فَقالَ:يُهنِئُكَ الفارِسُ.فَقالَ لَهُ الحَسَنُ عليه السلام:ما عِلمُكَ يَكونُ فارِساً أو راجِلاً؟

قَالَ:جُعِلتُ فِداكَ فَما أَقولُ؟

قال:تَقولُ:شَكَرتَ الواهِبَ،و بورِكَ لَكَ فِي المَوهوبِ،و بَلَغَ أَشُدَّه،و رَزَقَكَ بِرَّهُ. ⁽²⁾

130.الكافي عن عليّ بن الحكم عن بعض أصحابنا: أولَمَ أبُو الحَسَنِ مُوسى عليه السلام وَليمَةً عَلى بَعضِ وُلدِهِ،فَأَطعَمَ أهلَ المَدينَةِ ثَلاثَةَ أيّامٍ الفالوذَجاتِ ⁽³⁾في الجِفانِ فِي المَساجِدِ وَ الأزِقَّةِ. ⁽⁴⁾

2/1:غَسلُ المَولودِ

131.الإمام الصادق عليه السلام: غَسلُ المَولودِ واجِبٌ. ⁽⁵⁾

3/1:الأذانُ وَ الإِقامَةُ في أُذُنِ الوَليدِ

132.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: مَن وُلِدَ لَهُ فَأَذَّنَ في أُذُنِهِ اليُمنى و أَقامَ في أُذُنِهِ اليُسرى،لَم يَضُرَّهُ

128.امام صادق عليه السلام: بزرگ‌ترين روز انسان،روزى است كه زاده مى‌شود و كوچك‌ترين روز او،روزى است كه مى‌ميرد.

129.امام صادق عليه السلام: شخصى در تبريك به كسى كه پسردار شده بود،گفت:تولّد فرزند سواركار،بر تو مبارك باد !

امام حسن عليه السلام به او فرمود:«تو چه مى‌دانى كه او سواركار خواهد شد يا پياده؟».

گفت:فدايت شوم،پس چه بگويم؟

فرمود:«بگو:سپاس‌گزاردى بخشنده [ى اين نعمت] را و هديه [ى خداوند] بر تو مبارك باد.[اميدوارم] به كمال برسد و خداوند،نيكى‌اش را روزى تو گردانَد!».

130.الكافى -به نقل از على بن حكم،از يكى از شيعيان-:امام كاظم عليه السلام در تولّد يكى از فرزندانش،تا سه روز با كاسه‌هاى بزرگ در مساجد و كوچه‌ها به مردم مدينه با فالوده، ⁽¹⁾وليمه داد.

2/1:غُسل دادن نوزاد

131.امام صادق عليه السلام: غُسل دادن نوزاد،لازم است.

3/1:اذان و اقامه گفتن در گوش نوزاد

132.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هر كس صاحب فرزند شود و در گوش راست او اذان و در گوش

أُمُّ الصِّبيانِ. ⁽¹⁾

133.عنه صلى الله عليه و آله: مَن وُلِدَ لَهُ مَولودٌ فَليُؤَذِّن في اذُنِهِ اليُمنى بِأَذانِ الصَّلاةِ،وَليُقِم فِي اليُسرى؛ فَإِنَّها عِصمَةٌ مِنَ الشَّيطانِ الرَّجيمِ. ⁽²⁾

134.سنن أبي داوود عن أبي رافع: رَأَيتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله أذَّنَ في اذُنِ الحَسَنِ بنِ عَلِيٍّ حِينَ وَلَدَتهُ فاطِمَةُ بِالصَّلاةِ. ⁽³⁾

135.الإمام عليّ عليه السلام: لَمّا حَضَرَت وِلادَةُ فاطِمَةَ عليها السلام،قال رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله لِأَسماءَ بِنتِ عُمَيسٍ و امِّ سَلَمَةَ:اِحضَراها،فإِذا وَقَعَ وَلَدُها واستَهَلَّ فَأَذِّنا في اذُنِهِ اليُمنى و أَقِيما في اذُنِهِ اليُسرى؛فَإِنَّهُ لا يُفعَلُ ذلِكَ بِمِثلِهِ إلّاعُصِمَ مِنَ الشَّيطانِ،و لا تُحدِثا شَيئاً حَتّى آتِيَكُما.

فَلَمَّا وَلَدَت فَعَلَتا ذلِكَ،فَأتاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله فَسَرَّهُ وَ لَبَّأهُ ⁽⁴⁾بِريقِهِ،و قالَ:اللّهُمَّ إنِّي اعيذُهُ بِكَ و وُلدَهُ مِنَ الشَّيطانِ الرَّجيمِ. ⁽⁵⁾

136.الإمام الصادق عليه السلام -فيما يُفعَلُ بِالمَولودِ إذا وُلِدَ-:مُرُوا القابِلَةَ أو بَعضَ مَن يَليهِ أن تُقيمَ الصَّلاةَ في اذُنِهِ اليُمنى؛فَلا يُصيبُهُ لَمَمٌ ⁽⁶⁾و لا تابِعَةٌ ⁽⁷⁾أبَداً. ⁽⁸⁾

137.عنه عليه السلام -أيضاً-:و أذِّن في اذُنِهِ اليُمنى و أقِم فِي اليُسرى،تَفعَلُ بِهِ ذلِكَ قَبلَ أن تَقطَعَ

چپ‌او اقامه گويد،امّ صبيان ⁽¹⁾به او زيان نمى‌رساند.

133.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: براى هر كس فرزندى زاده شود،بايد در گوش راست او اذان نماز و در گوش چپ او اقامه بگويد؛چرا كه اين كار،مايۀ ايمنى از شيطانِ رانده شده است.

134.سنن أبى داوود -به نقل از ابو رافع-:پيامبر خدا را ديدم كه وقتى فاطمه عليها السلام حسن بن على عليهما السلام را به دنيا آورد،در گوش او اذان نماز خواند.

135.امام على عليه السلام: وقتى زمان زايمان فاطمه عليها السلام فرا رسيد،پيامبر خدا به اسماء بنت عميس و امّ سلمه فرمود:«در كنارش باشيد كه وقتى فرزندش به دنيا آمد و گريست،در گوش راست او اذان و در گوش چپ او اقامه بگوييد؛چرا كه هر جا همانند اين كار انجام شده،نوزاد از شيطان در امان مانده است،و هيچ نكنيد تا من بيايم».

وقتى فاطمه عليها السلام [او را] به دنيا آورد،آنان همين كار را كردند.سپس،پيامبر خدا آمد و ناف او را بُريد و آب دهانش را به او خورانيد و گفت:«خداوندا! من،او را و فرزندان او را از شرّ شيطان رانده شده،در پناه تو قرار مى‌دهم».

136.امام صادق عليه السلام -دربارۀ آنچه هنگام ولادت نوزاد،انجام مى‌دهند-:به ماما يا كسى كه نزد اوست،فرمان دهيد در گوش راست او اذان بگويد،تا هرگز ديوانه و جن‌زده نشود.

137.امام صادق عليه السلام -در بيان آنچه هنگام ولادت،انجام مى‌دهند-:در گوش راست او

&

سُرَّتَهُ؛فَإِنَّهُ لا يَفزَعُ أبَداً،و لا تُصيبُهُ امُّ الصِّبيانِ. ⁽¹⁾

4/1:التَّحنيكُ

138.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: يُحَنَّكُ ⁽²⁾المَولودُ بِالماءِ السُّخنِ. ⁽³⁾

139.مسند أبي يعلى عن أبي موسى: وُلِدَ لي غُلامٌ فَأتَيتُ بِهِ رَسولَ اللّه صلى الله عليه و آله،فَسَمَّاهُ إبراهيمَ و حَنَّكَهُ بِتَمرَةٍ،و دَعا لَهُ بالبَرَكَةِ،و دَفَعَهُ إلَيَّ. ⁽⁴⁾

140.صحيح مسلم عن عائشة: أنّ رسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله كانَ يُؤتى بالصّبيانِ فَيُبَرِّكُ عَلَيهِم و يُحَنِّكُهُم. ⁽⁵⁾

141.الإمام عليّ عليه السلام: حَنِّكوا أولادَكُم بالتَّمرِ،هكَذا فَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله بِالحَسَنِ والحُسَينِ عليهما السلام. ⁽⁶⁾

142.عنه عليه السلام: أما إنَّ أهلَ الكوفَةِ لو حَنَّكوا أولادَهُم بِماءِ الفُراتِ لَكانوا شيعَةً لَنا. ⁽⁷⁾

143.الكافي عن يونس عن بعض أصحابه عن أبي جعفر عليه السلام: يُحَنَّكُ المَولودُ بِماءِ الفُراتِ، و يُقامُ في أُذنِهِ.

وفي رِوايةٍ اخرى:حَنِّكُوا أولادَكُم بِماءِ الفُراتِ و بِتُربَةِ قَبرِ الحُسَينِ عليه السلام،فَإن لَم

&

اذان ودر گوش چپ او اقامه بگو.اين كار را پيش از بُريدن ناف انجام بده كه [در اين

صورت] هرگز ترسان نمى‌شود و دچار [بيمارى] امّ صبيان نمى‌گردد.

4/1:كام برداشتن

138.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: كام نوزاد،با آب گرمْ برداشته مى‌شود.

139.مسند أبى يعلى -به نقل از ابو موسى-:براى من پسرى زاده شد.او را نزد پيامبر خدا بردم.او را ابراهيم ناميد و كام او را با خرما برداشت و براى او دعا كرد كه مايۀ بركت باشد و او را به من برگرداند.

140.صحيح مسلم -به نقل از عايشه-هنگامى كه كودكان را نزد پيامبر خدا مى‌آوردند، ايشان آنان را متبرّك مى‌كرد و كام آنان را برمى‌داشت.

141.امام على عليه السلام: كام فرزندانتان را با خرما برداريد.پيامبر صلى الله عليه و آله با حسن و حسين عليهما السلام اين گونه كرد.

142.امام على عليه السلام: آگاه باشيد كه اگر اهل كوفه،كام فرزندانشان را با آب فرات برمى‌داشتند، هر آينه،پيرو ما مى‌شدند.

143.الكافى -به نقل از يونس،از يكى از شيعيان-:امام باقر عليه السلام فرمود:«كام نوزاد،با آب فرات برداشته و در گوش او اقامه گفته مى‌شود».

و در روايت ديگرى آمده كه فرمود:«كام فرزندانتان را با آب فرات و با تربت قبر

يَكُن فَبِماءِ السَّماءِ. ⁽¹⁾

144.الإمام الصادق عليه السلام: حَنِّكوا أولادَكُم بِتُربَةِ الحُسَينِ عليه السلام؛فَإِنَّها أمانٌ. ⁽²⁾

145.الإمام الرضا عليه السلام -فِي الفِقهِ المَنسوبِ إلَيهِ-:وحَنِّكهُ بِماءِ الفُراتِ إن قَدَرتَ عَلَيهِ أو بِالعَسَلِ ساعَةَ يولَدُ. ⁽³⁾

5/1:التَّسمِيَةُ

أ-تَحسينُ الاِسمِ

146.الإمام الكاظم عليه السلام: جاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله،فَقالَ:يا رَسولَ اللّهِ،ما حَقُّ ابنِي هذا؟

قالَ:تُحْسِنُ اسمَهُ و أدَبَهُ،وَضَعهُ مَوضِعَاً حَسَناً. ⁽⁴⁾

147.عنه عليه السلام: أَوَّلُ ما يَبَرُّ الرَّجُلُ وَلَدَهُ أَن يُسَمِّيَهُ بِاسمٍ حَسَنٍ،فَليُحْسِن أَحَدُكُم اسمَ وَلَدِهِ. ⁽⁵⁾

ب-تَسمِيَةُ الوَلَدِ قَبلَ أَن يولَدَ

148.الإمام عليّ عليه السلام: سَمّوا أَولادَكُم قَبلَ أَن يولَدوا،فَإن لَم تَدروا أَذَكَرٌ أَم انثى فَسَمُّوهُم بِالأَسماءِ الَّتي تَكُونُ لِلذَّكَرِ وَ الاُنثى؛فَإِنَّ أَسقاطَكم إذا لَقوكُم يَومَ القِيامَةِ و لَم تُسَمُّوهُم يَقولُ السِّقطُ لِأَبيهِ:ألّا سَمَّيتَني؟و قَد سَمَّى رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله مُحسِناً قَبلَ أَن يولَدَ ! ⁽⁶⁾

امام حسين عليه السلام برداريد و اگر نشد،با آب باران».

144.امام صادق عليه السلام: كام فرزندانتان را با تربت امام حسين عليه السلام برداريد؛چرا كه مايۀ ايمنى است.

145.امام رضا عليه السلام -در كتاب فقه منسوب به ايشان-:هنگامى كه فرزند،زاده مى‌شود،كام او را اگر توانستى با آب فرات،و گرنه با عسل بردار.

5/1:نام‌گذارى

الف-نام نيك گذاشتن

146.امام كاظم عليه السلام: كسى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد و گفت:اى پيامبر خدا! حقّ اين فرزند بر من چيست؟

فرمود:«نام او و تربيت او را نيكو گردانى و او را در جايگاه [تربيتى ] نيكويى قرار دهى».

147.امام كاظم عليه السلام: نخستين نيكىِ انسان به فرزندش،اين است كه نام نيك بر او نهد.پس هر كدام از شما بايد نام نيك بر فرزندش بگذارد.

ب-نام‌گذارى پيش از ولادت

148.امام على عليه السلام: بر فرزندانتان،پيش از آن كه زاده شوند،نام بگذاريد و اگر نمى‌دانيد دخترند يا پسر،آنان را به نام‌هايى كه هم براى پسر است و هم براى دختر،بناميد؛ چرا كه فرزندان سقط شدۀ شما اگر روز قيامت در حالى با شما ملاقات كنند كه نام بر آنها نگذاشته باشيد،به پدر خود مى‌گويد:چرا بر من نام ننهادى؟پيامبر خدا نيز محسن (فرزند سقط شدۀ زهرا عليها السلام ) را پيش از آن كه به دنيا بيايد،نام نهاده بود.

ج-سُنَّةُ أَهلِ البَيتِ فِي التَّسمِيَةِ

149.سنن الترمذي عن عمرو بن شعيب عن أبيه عن جدّه: أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله أَمَرَ بِتَسمِيَةِ المَولودِ يَومَ سابِعِهِ،و وَضعِ الأَذى عَنهُ،وَالعَقِّ. ⁽¹⁾

د-أفضَلُ الأَسماءِ و حَقُّ بَعضِها

150.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: نِعمَ الأَسماءُ:عَبدُ اللّهِ و عَبدُ الرَّحمنِ؛الأَسماءُ المُعَبَّدَةُ. ⁽²⁾

151.عنه صلى الله عليه و آله: ألا إِنّ خَيرَ الأَسماءِ:عَبدُ اللّهِ و عَبدُ الرَّحمنِ و حارِثَةُ و هَمّامٌ. ⁽³⁾

152.عنه صلى الله عليه و آله: «إِذا سَمَّيتُمُ الوَلَدَ مُحَمَّداً فَأَكرِمُوه،و أَوسِعوا لَه فِي المَجلِسِ،و لا تُقَبِّحوا لَهُ وَجهاً. ⁽⁴⁾

153.عنه صلى الله عليه و آله: إِذا سَمَّيتُم مُحَمَّداً فلا تُقَبِّحوهُ،و لا تَجبَهوهُ، ⁽⁵⁾و لا تَضرِبوهُ،بورِكَ لِبَيتٍ فيهِ مُحَمَّدٌ،و مَجلِسٍ فيهِ مُحَمَّدٌ،و رِفقَةٍ فيها مُحَمَّدٌ. ⁽⁶⁾

154.عنه صلى الله عليه و آله: ما مِن بَيتٍ فيهِ اسمُ مُحَمَّدٍ الّا أَوسَعَ اللّهُ عَلَيهِمُ الرِّزقَ،فَإِذا سَمَّيتُموهُم فَلا تَضرِبوهُم،و لا تَشتِموهُم. ⁽⁷⁾

ج-سنّت اهل بيت در نام‌گذارى

149.سنن الترمذى -به نقل از عمرو بن شعيب،از پدرش،از جدّش-:همانا پيامبر صلى الله عليه و آله به نام‌گذارى كودك در روز هفتم تولّد و برگرفتن موى از او و عقيقه كردن،فرمان داد.

د-برترين نام‌ها و حقّ برخى از آنها

150.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: بهترينِ نام‌ها،عبد اللّه و عبد الرحمان و نام‌هايى است كه دلالت بر بندگى [ خدا] دارند.

151.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: آگاه باشيد كه بهترينِ نام‌ها عبد اللّه،عبد الرحمان و حارثه و هَمّام است.

152.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هرگاه فرزند را«محمّد»نام نهاديد،او را گرامى بداريد و در مجلس،برايش جا باز كنيد و كار او را زشت مشماريد.

153.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هرگاه كسى را«محمّد»نام نهاديد،او را زشت مشماريد و با چهرۀ درهم با او روبه رو نشويد و او را نزنيد.مبارك باد خانه‌اى كه در آن،محمّد باشد و مجلسى كه در آن محمّد باشد و هم‌سفرانى كه در آنها محمّد باشد!

154.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هيچ خانه‌اى نيست كه نام«محمّد»در آن باشد،مگر آن كه خداوند، روزىِ آنها را بسيار مى‌كند.پس هرگاه آنان را [محمّد] ناميديد،آنان را نزنيد و دشنام ندهيد.

155.عنه صلى الله عليه و آله: تُسَمُّونَ مُحَمَّداً ثُمَّ تَسُبّونَهُ ! ⁽¹⁾

156.الكافي عَنِ السَّكونِي: دَخَلتُ عَلى أَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام و أَنَا مَغمومٌ مَكروبٌ،فَقالَ لي:يا سَكونِيُّ مِمّا غَمُّكَ؟

قُلتُ:وُلِدَت لي ابنَةٌ!

فَقالَ:يا سَكونِيُّ،عَلَى الأَرضِ ثِقلُها،وعَلَى اللّهِ رِزقُها،تَعيشُ في غَيرِ أَجَلِكَ، و تَأكُلُ مِن غَيرِ رِزقِكَ.

فَسُرِّيَ وَ اللّهِ عَنِّي.فَقالَ لِي:ما سَمَّيتَها؟

قُلتُ:فاطِمَةَ.

قالَ:آهٍ آهٍ ! ثُمَّ وَضَعَ يَدَهُ عَلى جَبهَتِهِ فَقالَ:قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:«حَقُّ الوَلَدِ عَلى والِدِهِ إِذا كانَ ذَكَراً أَن يَستَفرِهَ ⁽²⁾أُمَّهُ،و يَستَحسِنَ اسمَهُ،و يُعَلِّمَهُ كِتابَ اللّهِ،و يُطَهِّرَهُ، و يُعَلِّمَهُ السِّباحَةَ،و إِذا كَانَت انثى أَن يَستَفرِهَ أُمَّها،و يَستَحسِنَ اسمَها،و يُعَلِّمَها سورَةَ النّورِ،و لا يُعَلِّمها سورَةَ يوسُفَ،و لا يُنزِلَهَا الغُرَفَ،و يُعَجِّلَ سَراحَها إِلى بَيتِ زَوجِها».

أَما إِذا سَمَّيتَها فاطِمَةَ فَلا تَسُبَّها،و لا تَلْعَنها و لا تَضرِبها. ⁽³⁾

157.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: مَن وُلِدَ لَهُ أَربَعَةُ أَولادٍ لَم يُسَمِّ أَحَدَهُم بِاسمي،فَقَد جَفاني. ⁽⁴⁾

158.عنه صلى الله عليه و آله: تَسَمَّوا بِأَسماءِ الأَنبِياءِ. ⁽⁵⁾

155.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: محمّد مى‌ناميد،آن گاه،دشنامش مى‌دهيد؟!

156.الكافى -به نقل از سَكونى-:در حالى كه غم‌زده و گرفته بودم،بر امام صادق عليه السلام وارد شدم.به من فرمود:«اى سَكونى! ناراحتى تو از چيست؟».

گفتم:دخترى برايم زاده شده است.

فرمود:«اى سَكونى! سنگينىِ آن،بر زمين است و روزى آن،بر خدا.خارج از محدودۀ عمر تو زندگى مى‌كند و غير از روزىِ تو را مى‌خورَد».

به خدا سوگند،مرا راحت ساخت.سپس به من فرمود:«او را چه ناميدى؟».

گفتم:فاطمه.

فرمود:«آه،آه!».

سپس،دست خود را بر پيشانى‌اش گذاشت و فرمود:«پيامبر خدا،فرمود:"حقّ فرزند بر پدر،اين است كه اگر پسر است،مادرش را گرامى دارد و نام نيكو بر او نهد و كتاب خدا را به او آموزش دهد و او را پاك گردانَد و شنا به او ياد دهد،و اگر دختر است،مادرش را گرامى دارد و نام نيك بر او نهد و سورۀ نور را به او آموزش دهد و سورۀ يوسف را به او ياد ندهد و او را در اتاق‌هاى بالا ⁽¹⁾جاى ندهد و در آسان فرستادن او به خانۀ همسرش شتاب كند".

هان! چون او را "فاطمه" ناميده‌اى،نبايد دشنامش دهى و يا نفرينش كنى و يا او را بزنى».

157.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هر كس صاحب چهار فرزند شود و يكى را به نام من ننامد،بر من جفا كرده است.

158.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: به نام پيامبران،نام‌گذارى كنيد.

159.عنه صلى الله عليه و آله: ما مِن أَهلِ بَيتٍ فيهِم اسمُ نَبِيٍّ إلّابَعَثَ اللّهُ عز و جل إِلَيهِم مَلَكاً يُقَدِّسُهُم مِن صَلاةِ الغَداةِ إلَى العِشاءِ. ⁽¹⁾

160.الإمام الباقر عليه السلام: أَصدَقُ الأَسماءِ ما سُمِّيَ بِالعُبودِيَّةِ،و أَفضَلُها أَسماءُ الأَنبِياءِ. ⁽²⁾

161.الإمام الصادق عليه السلام: لا يولَدُ لَنا وَلَدٌ إلّاسَمَّيناهُ مُحَمَّداً،فَإِذا مَضى لَنا سَبعَةُ أَيّامٍ فَإِن شِئنا غَيَّرنا،و إِن شِئنا تَرَكنا. ⁽³⁾

162.عنه عليه السلام: جاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله،فَقالَ:يا رَسولَ اللّهِ،وُلِدَ لي غُلامٌ فَماذا اسَمِّيهِ؟قالَ:

سَمِّهِ بِأَحَبِّ الأَسماءِ إلَيَّ:حَمزَةَ. ⁽⁴⁾

163.الكافي عن عَبدِ الرَّحمنِ بنِ مُحمَّد العَزرمِيّ: استَعمَلَ مُعاوِيَةُ مَروانَ بنَ الحَكَمِ عَلَى المَدينَةِ،و أمَرَهُ أَن يَفرِضَ لِشَبابِ قُرَيشٍ،فَفَرَضَ لَهُم.

فَقالَ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ عليه السلام:فَأَتَيتُهُ فَقالَ:مَا اسمُكَ؟

فَقُلتُ عَليُّ بنُ الحُسَينِ.

فَقالَ ما اسمُ أَخيكَ؟

فَقُلتُ:عَلِيٌّ.

قالَ:عَلِيٌّ و عَلِيٌّ ! ما يُريدُ أَبوكَ أَن يَدَعَ أَحَداً مِن وُلدِهِ إلّاسَمّاهُ عَلِيَّاً؟ثُمَّ فَرَضَ لي،فَرَجَعتُ إِلى أَبي فَأَخبَرتُهُ.فَقالَ:وَيلي عَلَى ابنِ الزَّرقاءِ دَبّاغَةِ ⁽⁵⁾الأدَمِ،لَو وُلِدَ لي مِئَةٌ لأََحبَبتُ أَن لا اسَمِّيَ أَحَداً مِنهُم إِلّا عَلِيّاً. ⁽⁶⁾

159.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هيچ خانواده‌اى نيست كه نام پيامبرى در آن باشد،مگر اين كه خداوند عز و جل فرشته‌اى را برايشان برمى‌انگيزد تا آنان را از هنگام نماز صبح تا شب، تقديس كند.

160.امام باقر عليه السلام: درست‌ترين نام‌ها،آن است كه به بندگى ⁽¹⁾خوانده شود و برترينِ آنها،نام پيامبران است.

161.امام صادق عليه السلام: هيچ فرزندى براى ما زاده نمى‌شود،مگر اين كه او را«محمّد»مى‌ناميم.

وقتى هفت روز گذشت،اگر بخواهيم،تغيير مى‌دهيم و اگر بخواهيم،وا مى‌گذاريم.

162.امام صادق عليه السلام: كسى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد و گفت:اى پيامبر خدا! فرزندى برايم زاده شده است.او را چه بنامم؟

فرمود:«او را به محبوب‌ترين نام نزد من بنام؛حمزه».

163.الكافى -به نقل از عبد الرحمان بن محمّد عَزرمى-:معاويه،مروان بن حكم را حاكم مدينه كرد و به او فرمان داد كه براى جوانان قريش،حقوقى قرار دهد و او هم حقوقى قرار داد.

امام زين العابدين عليه السلام مى‌فرمايد:«من نزد او رفتم.گفت:نام تو چيست؟

گفتم:على بن الحسين.

گفت:نام برادرت چيست؟

گفتم:على.

گفت:على و على! پدرت دنبال چيست كه نام همۀ پسرانش را على گذاشته است؟

آن گاه،حقوق مرا داد و من نزد پدرم [ امام حسين عليه السلام ] بازگشتم و او را [از ماجرا] باخبر ساختم.فرمود:«واى بر پسر زنِ كبود چشم، ⁽²⁾دبّاغى كنندۀ پوست! اگر صد پسر برايم زاده شود،دوست دارم نامى جز على بر آنان نگذارم».

164.تفسير العياشي عن ربعي بن عبداللّه: قيلَ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام:جُعِلتُ فِداكَ إِنّا نُسَمِّي بِأَسمائِكُم و أَسماءِ آبائِكُم،فَيَنفَعُنا ذلِكَ؟

فَقالَ:إِي وَ اللّهِ،و هَلِ الدّينُ إلَّاالحُبُّ؟قالَ اللّهُ: «إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللّهُ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ» 1 . ⁽¹⁾

165.الكافي عن ابنِ مَيَّاحٍ،عَن فُلانِ بنِ حَميدٍ: أَنَّهُ سَأَلَ أَبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام و شاوَرَهُ فِي اسمِ وَلَدِهِ،فَقالَ:سَمِّهِ بِأَسماءٍ مِنَ العُبُودِيَّةِ.فَقالَ:أَيُّ الأَسماءِ هُوَ؟فَقالَ:عَبدُ الرَّحمنِ. ⁽²⁾

166.الإمام الكاظم عليه السلام: لا يَدخُلُ الفَقرُ بَيتاً فيهِ اسمُ مُحَمَّدٍ أَو أَحمَدَ أَو عَلِيٍّ أَوِ الحَسَنِ أَوِ الحُسَينِ أَو جَعفَرٍ أَو طالِبٍ أَو عَبدِ اللّهِ،أَو فاطِمَةَ مِنَ النِّساءِ. ⁽³⁾

167.الإمام العسكري عليه السلام -لِجَعفَرِ بنِ الشَّريفِ الجُرجانِيِّ-:شَكَرَ اللّهُ لِأَبي إِسحاقَ إِبراهيمَ بنِ إسماعيلَ صَنيعَتَهُ إِلى شيعَتِنا،و غَفَرَ لَهُ ذُنوبَهُ،و رَزَقَهُ ذَكَراً سَوِيّاً قائِلاً بِالحَقِّ، فَقُل لَهُ:يَقولُ لَكَ الحَسَنُ بنُ عَليٍّ:سَمِّ ابنَكَ أَحمَدَ. ⁽⁴⁾

168.كَشفُ الغمّة عن جعفر بن محمد القلانِسيِّ: كَتَبَ مُحَمَّدٌ أَخي إِلى أَبي مُحَمَّدٍ عليه السلام- وَ امرَأَتُهُ حامِلٌ مُقرِبٌ-أَن يَدعُوَ اللّهَ أَن يُخَلِّصَها و يَرزُقَهُ ذَكَراً،و يُسَمِّيَهُ.فَكَتَبَ يَدعُو اللّهَ بِالصَّلاحِ وَ يَقولُ:رَزَقَكَ اللّهُ ذَكَراً سَوِيّاً،و نِعمَ الاِسمُ مُحَمَّدٌ و عَبدُ الرَّحمنِ.

فَوَلَدَت اثنَين...فَسَمَّى واحِداً مُحَمَّداً،وَ الآخَرَ...عَبدَ الرَّحمنِ. ⁽⁵⁾

164.تفسير العيّاشى -به نقل از ربعى بن عبد اللّه-:به امام صادق عليه السلام گفته شد:فدايت شوم! ما فرزندانمان را به نام شما و پدرانتان مى‌ناميم.آيا اين كار،براى ما سودى دارد؟

فرمود:«آرى،به خدا سوگند! آيا دين،چيزى جز محبّت است؟خداوند فرمود:

«اگر خدا را دوست مى‌داريد،از من پيروى كنيد تا خداوند،شما را دوست بدارد و گناهان شما را بيامرزد»».

165.الكافى -به نقل از ابن ميّاح،از فلان بن حميد-:از امام صادق عليه السلام دربارۀ نام فرزندش سؤال كرد و مشورت نمود.امام عليه السلام فرمود:«او را به نامى از نام‌هاى بندگى بنام».

گفت:آنها چه نام‌هايى هستند؟

فرمود:«[مانند] عبد الرحمان».

166.امام كاظم عليه السلام: به خانه‌اى كه در آن،مردى به نام محمّد يا احمد يا على يا حسن و يا حسين يا جعفر يا طالب يا عبد اللّه و يا زنى به نام فاطمه باشد،فقر وارد نمى‌شود.

167.امام حسن عسكرى عليه السلام -به جعفر بن شريف جرجانى-:خداوند،خود از خدمت ابو اسحاق ابراهيم بن اسماعيل به شيعيان ما سپاس‌گزارى كند و گناهان او را بيامرزد و پسرى تمام و كمال و حق‌باور،روزى‌اش گردانَد.به او بگو كه حسن بن على مى‌گويد:نام فرزندت را احمد بگذار.

168.كشف الغمّه -به نقل از جعفر بن محمّد قلانسى-:برادرم محمّد،در حالى كه همسرش باردار و نزديك زايمانش بود،به امام عسكرى عليه السلام نامه نوشت و خواست تا از خدا بخواهد كه همسرش را [از درد و رنج] برَهانَد و پسرى روزىِ او كند و نام او را مشخّص سازد.امام عليه السلام در پاسخ،صلاح او را از خدا خواست و فرمود:«خداوند، پسرى تمام و كمال،روزىِ تو گردانَد و محمّد و عبد الرحمان،نام‌هاى خوبى‌اند».

پس همسرش دوقلو زاييد و او يكى را محمّد و ديگرى را عبد الرحمان ناميد.

ه-الأسماءُ المَذمومَةُ

169.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: لا تُسَمّوا أَولادَكُم الحَكَمَ،و لا أَبَا الحَكَمِ؛فَإِنَّ اللّهَ هُوَ الحَكَمُ. ⁽¹⁾

170.عنه صلى الله عليه و آله: لا تُسَمُّوا شِهابَ فَإِنَّ شِهابَ اسمٌ مِن أَسماءِ النّارِ. ⁽²⁾

171.عنه صلى الله عليه و آله: لا تُسَمِّيَنَّ غُلامَكَ يَساراً،و لا رَباحاً،و لا نَجيحاً،و لا أفلَحَ. ⁽³⁾

172.عنه صلى الله عليه و آله: شَرُّ الأَسماءِ:ضِرارٌ،و مُرَّةُ،و حَربٌ،و ظالِمٌ. ⁽⁴⁾

173.مجمع الزوائد عن عبد الرحمن بن أبي سبرة: دَخَلتُ أنَا وَ أَبي عَلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله فَقالَ لِأَبي:هذا ابنُكَ؟قُلتُ:نَعَم.قالَ:مَا اسمُهُ؟قالَ:الحُبابُ.

قالَ:لا تُسَمِّهِ الحُبابَ؛فَإِنَّ الحُبابَ شَيطانٌ،وَ لكِن هُوَ عَبدُ الرَّحمنِ. ⁽⁵⁾

174.المعجم الكبير عن ابن بريدة عن أبيه: نَهى رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله أَن يُسَمَّى كَلبٌ أَو كُلَيبٌ. ⁽⁶⁾

175.الإمام الباقر عليه السلام: إنَّ أَبغَضَ الأسماءِ إلَى اللّهِ عز و جل:حارِثٌ و مالِكٌ و خالِدٌ. ⁽⁷⁾

و-سَبَبُ النَّهيِ عَن بَعضِ الأَسماءِ

176.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: أَكرَهُ«مُبارَكٌ»و«نافِعٌ»و«بَشيرٌ»و«مَيمونٌ»؛ ⁽⁸⁾لِئَلّا يُقالَ:ثَمَّ مُبارَكٌ،

&

ه-نام‌هاى نكوهيده

169.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: فرزندانتان را حَكَم و ابو الحكم نناميد؛چرا كه خداوند،حَكَم (داور) است.

170.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: شهاب،نام نگذاريد؛چرا كه شهاب،نامى از نام‌هاى دوزخ است.

171.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: پسرت را يسار و رَباح و نجيح و افلح،نام مگذار.

172.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: بدترينِ نام‌ها ضِرار،مُرّه،حرب و ظالم است.

173.مجمع الزوائد -به نقل از عبد الرحمان بن ابى سبره-:من و پدرم نزد پيامبر خدا رفتيم.

به پدرم فرمود:«اين،فرزند توست؟».

گفتم:آرى.

فرمود:«نامش چيست؟».

گفت:حُباب.

فرمود:«او را حُباب ننام؛چرا كه حُباب،شيطان است؛بلكه او عبد الرحمان است».

174.المعجم الكبير -به نقل از ابن بريده،از پدرش-:پيامبر خدا،نهى فرمود از اين كه كسى كلب (سگ) يا كُليب (سگ كوچك) ناميده شود.

175.امام باقر عليه السلام: همانا منفورترينِ نام‌ها نزد خداوند عز و جل حارث،مالك و خالد است.

و-دليل نهى از برخى نام‌ها

176.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: [نام‌هاى] مبارك و نافع و بشير و ميمون را ناخوش مى‌دارم تا اين كه گفته نشود:«مبارك،آن جاست؟بشير،آن جاست؟ميمون،آن جا هست»؟،و در

ثَمَّ بَشيرٌ،ثَمَّ مَيمُونٌ؟فَيُقالُ:لا. ⁽¹⁾

177.سنن أبي داوود: عن مُحَمَّدَ بنِ عَمرو بنِ عَطاءٍ:أنَّ زَينَبَ بِنتَ أبي سَلمَةَ سَأَلَتهُ:ما سَمَّيتَ أبنَتَكَ؟قالَ سَمَّيتُها بَرَّةً. ⁽²⁾

قالَت:إِنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله قَد نَهى عَن هذَا الاِسمِ،سُمِّيتُ بَرَّةً،فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:

لا تُزَكُّوا أَنفُسَكُم،اللّهُ أَعلَمُ بِأَهلِ البِرِّ مِنكُم.فَقالوا:ما نُسَمِّيها؟قالَ:سَمُّوها زَينَبَ. ⁽³⁾

6/1:حَلقُ الرَّأسِ

178.الإمام الصادق عليه السلام -و سُئِلَ عَن عِلَّةِ حَلقِ رَأسِ المَولودِ فَقالَ-:تَطهيرُهُ مِن شَعرِ الرَّحِمِ. ⁽⁴⁾

179.الكافي عن عليّ بن جعفر عن الإمام الكاظم عليه السلام،قالَ: سَأَلتُهُ عَن مَولودٍ يُحلَقُ رَأسُهُ بَعدَ يَومِ السّابِعِ؟فَقالَ:إِذا مَضى سَبعَةُ أَيامٍ فَلَيسَ عَلَيهِ حَلقٌ. ⁽⁵⁾

7/1:العَقيقَةُ

180.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: كُلُّ غُلامٍ رَهينَةٌ بِعَقيقَتِهِ،يُذبَحُ عَنهُ يَومَ سابِعِهِ. ⁽⁶⁾

پاسخ گفته شود:نه.

177.سنن أبى داوود -و به نقل از محمّد بن عمرو بن عطاء-:زينب دختر ابو سلمه،از او (محمّد بن عمرو بن عطاء) پرسيد:دخترت را چه ناميدى؟

گفت:او را برّه (نيكوكار) ناميدم.

گفت:پيامبر خدا،از اين نام نهى كرد.من،برّه ناميده شده بودم كه پيامبر خدا فرمود:«خودتان را نستاييد.خداوند،به اهل نيكى،آگاه‌تر است».

گفتند:او را چه بناميم؟

فرمود:«او را زينب بناميد».

6/1:تراشيدن سر

178.امام صادق عليه السلام -وقتى علّت تراشيدن سرِ نوزاد را از ايشان پرسيدند-:[به جهت] پاك كردن او از موى [ دورانِ] رَحِم.

179.الكافى -به نقل از على بن جعفر-:از امام كاظم عليه السلام دربارۀ نوزاد پرسيدم كه:آيا پس از روز هفتم سرش تراشيده مى‌شود؟

فرمود:«وقتى از هفت روز گذشت،تراشيدن بر او نيست».

7/1:عقيقه كردن

180.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هر پسرى در گرو عقيقه‌اش است كه روز هفتم،براى او ذبح مى‌شود.

&

181.الإمام الباقر عليه السلام: إِذا كانَ يَومُ السّابِعِ وقَد وُلِدَ لأَِحَدِكُم غُلامٌ أو جارِيَةٌ فَليَعُقَّ عَنهُ كَبشاً؛ عَنِ الذَّكَرِ ذَكَراً،و عَنِ الاُنثى مِثلَ ذلِكَ،عُقّوا عَنهُ و أطعِمُوا القابِلَةَ مِنَ العَقيقَةِ، و سَمّوهُ يَومَ السّابِعِ. ⁽¹⁾

182.الإمام الصادق عليه السلام: أَلْمَولودُ إِذا وُلِدَ عُقَّ عَنهُ و حُلِقَ رَأسُهُ،و تُصُدِّقَ بِوَزنِ شَعرِهِ وَرِقاً، ⁽²⁾و اهدِيَ إِلَى القابِلَةِ الرِّجلُ و الوَرِكُ، ⁽³⁾و يُدعَى نَفَرٌ مِنَ المُسلِمينَ فَيَأكُلونَ و يَدعون لِلغُلامِ،و يُسَمّى يَومَ السّابِعِ. ⁽⁴⁾

183.عنه عليه السلام: كُلُّ مَولودٍ مُرتَهَنٌ بِالعَقيقَةِ. ⁽⁵⁾

184.عنه عليه السلام: العَقيقَةُ يَومَ السابِعِ،و تُعطَى ⁽⁶⁾القابِلَةُ الرِّجلَ مَعَ الوَرِكِ،ولا يُكسَرُ العَظمُ. ⁽⁷⁾

185.عنه عليه السلام: تَقولُ عَلَى العَقِيقَةِ إذا عَقَقتَ:«بِسمِ اللّهِ و بِاللّهِ،اللّهُمَّ عَقيقَةٌ عَن فُلانٍ،لَحمُها بِلَحمِهِ،و دَمُها بِدَمِهِ،و عَظمُها بِعَظمِهِ،اَللّهُمَّ اجعَلهُ وِقاءً لآِلِ مُحمّدٍ صَلَّى اللّهُ عَليهِ و عَلَيهِم». ⁽⁸⁾

186.الكافي عن عمّار بن موسى عن الإمام الصادق عليه السلام،قال: سَأَلتُهُ عَنِ العَقيقَةِ عَنِ المَولودِ كَيفَ هِيَ؟

181.امام باقر عليه السلام: هر گاه روز هفتم ولادت پسر يا دخترِ يكى از شما فرا رسيد،بايد گوسفندى عقيقه كند؛براى پسر،گوسفند نر و براى دختر گوسفند ماده،عقيقه كنيد و از عقيقه به ماما بدهيد و روز هفتم،بر او نام بگذاريد.

182.امام صادق عليه السلام: هرگاه كودك زاده شد،[مستحب است] براى او عقيقه كنند،سر او را بتراشند و به وزن موى او،نقره صدقه بدهند و پا و ران عقيقه به ماما هديه داده شود و گروهى از مسلمان‌ها دعوت شوند؛آنان بخورند و براى فرزند دعا كنند،و روز هفتم،نام بر او بگذارند.

183.امام صادق عليه السلام: هر نوزادى در گرو عقيقه است.

184.امام صادق عليه السلام: عقيقه كردن،در روز هفتم است و به ماما،پاى [گوسفند] همراه با ران آن داده مى‌شود و استخوان آن،شكسته نمى‌شود.

185.امام صادق عليه السلام: هنگامى كه عقيقه كردى،بگو:«به نام خدا و به كمك خدا.بار الها! عقيقه‌اى است از فلانى.گوشتش در برابر گوشت او،خونش در برابر خون او و استخوانش در برابر استخوان او.بار الها! او را سپر (بلا گردان) خاندان محمّد-كه درودهاى تو بر او و آنان باد-قرار ده».

186.الكافى -به نقل از عمّار بن موسى-:از امام صادق عليه السلام پرسيدم:عقيقه كردن براى نوزاد، چگونه است؟

قالَ:...يُعطَى القابِلَةَ رُبعُها،وإن لَم تَكُن قابِلَةٌ فَلِاُمِّهِ تُعطيها مَن شاءَت،وتُطعِمُ مِنهُ عَشَرَةً مِنَ المُسلِمينَ،فَإِن زادوا فَهُوَ أفضَلُ. ⁽¹⁾

187.الكافي عَن أبي الصّباح الكناني: سَأَلتُ أَبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام عَنِ الصَّبِيِّ المَولُودِ،مَتى يُذبَحُ عَنهُ،و يُحلَقُ رَأسُهُ،و يُتَصَدَّقُ بِوَزنِ شَعرِهِ،وَيُسَمّى؟

قالَ:كُلُّ ذلِكَ فِي اليَومِ السّابِعِ. ⁽²⁾

188.الكافي عن جميل بن درّاج: سَأَلتُ أَبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام عَن العَقيقَةِ وَ الحَلقِ وَ التَّسمِيَةِ بِأَيِّها يُبدَأُ؟قالَ:يُصنَعُ ذلِكَ كُلُّه في ساعَةٍ واحِدَةٍ،يُحلَقُ و يُذبَحُ و يُسَمّى،ثُمَّ ذَكَرَ ما صَنَعَت فاطِمَةُ عليها السلام لِوُلدِها.ثُمَّ قالَ:يوزَنُ الشَّعرُ،و يُتَصَدَّقُ بِوَزنِهِ فِضَّةً. ⁽³⁾

189.الكافي عن إسحاق بن عمّار عن الإمام الصادق عليه السلام -فِي العَقِّ عَنِ المَولود و حَلِقِهِ وَ التَّصَدُّقِ عَنهُ-قالَ:قُلتُ لَهُ:بِأَيِّ ذلِكَ نَبدَأُ؟قالَ:تَحلِقُ رَأسَهُ،وتَعِقُّ عَنهُ، و تَصَّدَّقُ بِوَزنِ شَعرِهِ فِضَّةً،و يَكونُ ذلِكَ في مَكانٍ واحِدٍ. ⁽⁴⁾

8/1:الخِتانُ

190.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: طَهِّروا أَولادَكُم يَومَ السّابِعِ؛فَإِنَّهُ أَطيَبُ و أَطهَرُ و أَسرَعُ لِنَباتِ اللَّحمِ، و إِنَّ الأَرضَ تَنجُسُ مِن بَولِ الأَغلَفِ أَربَعينَ صَباحاً. ⁽⁵⁾

191.الإمام الصادق عليه السلام: اختِنوا أَولادَكُم لِسَبعَةِ أَيّامٍ؛فَإِنَّه أَطهَرُ و أَسرعُ لِنَباتِ اللَّحمِ،وإِنَّ

فرمود:«...يك چهارم آن،به ماما داده شود و اگر ماما نداشت،مادر فرزند،به هر كس خواست،آن را بدهد و به ده تن از مسلمانان،طعام داده شود و اگر بيشتر شدند،بهتر است».

187.الكافى -به نقل از ابو الصباح كنانى-:از امام صادق عليه السلام دربارۀ نوزاد پرسيدم كه:چه وقت براى او عقيقه كنند و سرش را بتراشند و به وزن مويش صدقه بدهند و بر او نام بگذارند؟

فرمود:«[وقت] تمام اينها،روز هفتم [تولّد] است».

188.الكافى -به نقل از جميل بن درّاج-:از امام صادق عليه السلام دربارۀ عقيقه و تراشيدن سر و نام‌گذارى پرسيدم كه با كدام يك،آغاز شود؟

فرمود:«همه اينها در يك زمان انجام مى‌شود؛تراشيدن سر،عقيقه و نام نهادن».

آن گاه،آنچه را فاطمه عليها السلام براى فرزندانش انجام داده بود،بيان كرد.سپس فرمود:

«مو،بايد وزن شود و به اندازۀ آن،نقره صدقه داده شود».

189.الكافى -به نقل از اسحاق بن عمّار-:به امام صادق عليه السلام گفتم:[از ميان آداب وارد شده دربارۀ نوزاد،] به كدام يك آغاز كنيم؟

فرمود:«سرش را مى‌تراشى و عقيقه مى‌كنى و به اندازۀ موى سرش نقره صدقه مى‌دهى.همۀ اينها يك جا انجام شود».

8/1:ختنه كردن

190.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: روز هفتم [تولّد]،فرزندتان را [با ختنه] پاكيزه كنيد؛چرا كه مايۀ تميزى و پاكيزگى بيشتر و رويِش شتابنده‌ترِ گوشت است و زمين،چهل روز از بول شخص ختنه نشده،آلوده مى‌شود ⁽¹⁾.

191.امام صادق عليه السلام: روز هفتم [تولّد]،فرزندانتان را ختنه كنيد؛چرا كه مايۀ پاكيزگى بيشتر

الأَرضَ لَتَكرَهُ بَولَ الأَغلَفِ. ⁽¹⁾

192.عنه عليه السلام: خِتانُ الغُلامِ مِنَ السُّنَّةِ،و خفضُ الجَوارِي لَيسَ مِنَ السُّنَّةِ. ⁽²⁾

193.كتاب من لا يحضره الفقيه عن مرازم بن حكيم الازديّ عن الإمام الصادق عليه السلام -فِي الصَّبِيِّ إِذا خُتِنَ،قالَ-:يَقولُ:

اللّهُمَّ هذِهِ سُنَّتُكَ،و سُنَّةُ نَبِيِّكَ صَلواتُكَ عَلَيهِ و آلِهِ،وَ اتِّباعٌ مِنَّا لَكَ و لِنَبِيِّكَ، بِمَشِيَّتِكَ و بِإِرادَتِكَ و قَضائِكَ؛لأَِمرٍ أنتَ أرَدتَهُ،و قَضاءٍ حَتَمتَهُ،و أمرٍ أنفَذتَهُ،فَأَذَقتُهُ حَرَّ الحَديدِ في خِتانِهِ و حِجامَتِهِ لِأمرٍ أنتَ أعرَفُ بِهِ مِنِّي،اللّهُمَّ فَطَهِّرهُ مِنَ الذُّنوبِ، و زِد في عُمُرِهِ،وَ ادفَعِ الآفاتِ عَن بَدَنِهِ،وَ الأَوجاعَ عَن جِسمِهِ،و زِدهُ مِنَ الغِنى، وَ ادفَع عَنهُ الفَقرَ،فَإِنَّكَ تَعلَمُ و لا نَعلَمُ.

و قالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام:أيُّ رَجُلٍ لَم يَقُلها عِندَ خِتانِ وَلَدِهِ فَليَقُلها عَلَيهِ مِن قَبلِ أَن يَحتَلِمَ،فَإِن قالَها كُفِيَ حَرَّ الحَديدِ مِن قَتلٍ أو غَيرِهِ. ⁽³⁾

194.الكافي عن عليّ بن يقطين: سَأَلتُ أبَا الحَسَنِ عليه السلام عَن خِتانِ الصَّبِيِّ لِسَبعَةِ أيّامٍ؛مِنَ السُّنَّةِ هُوَ أو يُؤَخَّرُ؟وأَيُّهُما أفضَلُ؟

قالَ:لِسَبعَةِ أيّامٍ مِنَ السُّنَّةِ،وإِن أُخِّرَ فَلا بَأسَ. ⁽⁴⁾

و رويش زودتر گوشت است و زمين،بول ختنه نشده را ناپسند مى‌دارد.

192.امام صادق عليه السلام: ختنه كردن پسر،از سنّت است؛ولى ختنه كردن دختر،از سنّت نيست.

193.كتاب من لا يحضره الفقيه -به نقل از مرازم بن حكيم-:امام صادق عليه السلام فرمود كه هنگام ختنۀ پسر بچّه بگويد:«بار الها! اين،سنّت تو و سنّت پيامبر توست-كه درودت بر او و خاندان او باد-،و اين پيروى ما از تو و پيامبر توست،به جهت خواست تو و ارادۀ تو و حكم تو به كارى كه آن را خواسته‌اى و حكمى كه قطعى‌اش كرده‌اى و فرمانى كه آن را نافذ دانسته‌اى.از اين رو،به خاطر چيزى كه تو از من بدان آگاه‌ترى،در ختنه و حجامت،سوزش آهن را به او چشاندم.بار الها! پس او را از گناهان،پاك و عمرش را طولانى و آسيب‌ها و دردها را از بدن و جسمش بگردان و بر دارايى او بيفزا و فقر را از او دفع كن.بى گمان،تو مى‌دانى و ما نمى‌دانيم».

[ امام صادق عليه السلام در ادامه] فرمود:«هر كس اين دعا را هنگام ختنه فرزندش نخواند،پيش از بلوغ بر او بخواند؛اگر آن را خوانْد،او از تيزىِ آهن در كشته شدن و ديگر موارد،ايمن خواهد شد».

194.الكافى -به نقل از على بن يقطين-:از امام كاظم عليه السلام پرسيدم:ختنۀ پسر بچّه در روز هفتم [تولّد] از سنّت است يا مى‌توان آن را به تأخير انداخت؟و كدام برتر است؟

فرمود:«در روز هفتم،از سنّت است و اگر به تأخير بيفتد،اشكالى ندارد».

الفصل الثاني: حقوق الرّضيع

للطفل في فترة الرضاعة حقّان أساسيان:

1.الغذاء المناسب

يُعدّ حليب الاُمّ أفضل غذاء للطفل،ولا يقوم مقامه أي غذاء آخر على ما وردت به توجيهات وتعاليم المعصومين عليهم السلام.وعلى هذا الأساس فإنّ من حقوق الطفل التغذي من حليب الاُم في صورة الإمكان.

والاُمهات اللائي يرغبن في العمل بوظيفتهن وارضاع أولادهن فإنّ القرآن يصرّح بأنّ زمان رضاعه عامان،وأن حقّ الطفل في الرضاعة هو 21 شهراً كما ورد عن الإمام الرضا عليه السلام،وما قل عن ذلك فهو ظلم للطفل.

وأمّا إذا لم يرضع الطفل من امّه-لأيّ سبب-فإنّ على الأب اختيار مرضعة صالحة لولده تتمتع بجمال ظاهري وباطني،وذلك لتأثير لبن المرضعة في جسم الطفل وروحه،ولذا حذّرت الروايات الإسلامية من اختيار المرضعة المنحرفة عقائدياً أو عملياً أو أخلاقياً أو المصابة بمرض.

فصل دوم:حقوق كودك شيرخوار

اشاره

كودك در دوران شيرخوارگى،داراى دو حقّ اساسى است:

1.تغذيۀ مناسب

بر پايه ره‌نمودهاى پيشوايان اسلام،بهترين غذا براى كودك،شير مادر است.

هيچ‌چيز براى كودك،جاى شير مادر را نمى‌گيرد.بنا بر اين،كودك حق دارد كه در صورت امكان،از شير مادر استفاده كند.

مادرانى كه مايل باشند به اين وظيفۀ مادرى به طور كامل عمل كنند،قرآن كريم تصريح مى‌كند كه دو سال تمام بايد به فرزندان خود شير دهند،و يا براى برخوردارى كودك از اين حقّ طبيعى،طبق فرمايش امام رضا عليه السلام،21 ماه به فرزند خود شير دهند كه هر چه از اين مدّت كاسته گردد،در حقّ كودك،ستم شده است.

امّا در صورتى كه به هر دليل،كودك نمى‌تواند از شير مادر استفاده كند،پدر موظّف است دايه‌اى شايسته براى شير دادن وى،انتخاب نمايد؛دايه‌اى كه از زيبايى ظاهرى و باطنى برخوردار باشد،چه اين كه شير در پرورش جسم و جان كودك،نقش دارد.از اين رو،روايات اسلامى نسبت به انتخاب دايه‌هايى كه از نظر اعتقادى و يا عملى و يا اخلاقى انحراف دارند و يا دچار بيمارى هستند،هشدار داده‌اند.

2.احترام المشاعر

الملاحظة المهمّة الاُخرى والملفتة للنظر في سيرة النبيّ صلى الله عليه و آله المتعلّقة برعاية حقوق الأطفال الرضّع،والّذي يبدو عجيباً هو احترامه لمشاعرهم،فقد ورد أنّه كان يصلّي ذات يوم جماعة فأسرع في صلاته على خلاف عادته حتّى ظنّ المسلمون أنّه نزل عليه الوحي بأمر جديد من اللّه تعالى،فلمّا سألوه عن ذلك قال:«أما سمعتم بكاء الصبي؟»

وبهذا يعلم أنّ سبب تخفيف النبيّ صلى الله عليه و آله للصلاة هو بكاء الصبي الّذي كان إلى جانب المصلّين،فلأجل إسكاته أسرع في الصلاة.

وقد تكرّر مراراً أنه يؤتى إليه بالصبي ليدعو له،فيضعه في حجره ويدعو له فإذا بالصبي يبول في هذه الحال على ثياب النبيّ صلى الله عليه و آله فيحاولون أن يأخذوا الطفل من النبيّ صلى الله عليه و آله لئلّا ينجس ثيابه أكثر من ذلك،فيمنعهم النبيّ صلى الله عليه و آله عن ذلك.

فإنَّ النبيّ الأعظم صلى الله عليه و آله من خلال هذا التعامل الحكيم في الوقت الّذي يؤكد فيه تعاطفه مع اسرة الطفل فإنّه يجتنب جرح مشاعره واحساساته،وذلك لما يترتّب على جرح مشاعره من آثار سلبية على مستقبله.

1/2:الرَّضاعُ مِن الاُمِّ إن أمكَنَ

أ-فَضلُ إرضاعِ الوَلَدِ

195.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: إذا حَمَلَتِ المَرأَةُ كانَت بِمَنزِلَةِ الصّائِمِ القائِم،المُجاهِدِ بِنَفسِهِ و مالِهِ في سَبِيلِ اللّهِ،فَإِذا وَضَعَت كانَ لَها مِنَ الأَجرِ ما لا تَدري ما هُوَ لِعِظَمِهِ،فَإذا أرضَعَت كانَ لَها بِكُلِّ مَصَّةٍ كَعِدلِ عِتقِ مُحَرَّرٍ مِن وُلدِ إسماعيلَ،فَإِذا فَرَغَت مِن رَضاعِهِ ضَرَبَ مَلَكٌ عَلى جَنبِها،و قالَ:اِستَأنِفِي العَمَلَ؛فَقَد غُفِرَ لَكِ. ⁽¹⁾

196.عنه صلى الله عليه و آله: حامِلاتٌ والِداتٌ مُرضِعاتٌ رَحيماتٌ،لو لا ما يَأتينَ إلى بُعولَتِهِنَّ ما دَخَلَت

2.احترام به احساسات

اشاره

نكتۀ مهم ديگرى كه در سيرۀ پيامبر خدا در مورد رعايت حقوق كودكان شيرخوار، شگفت‌انگيز است،احترام به احساسات آنهاست.در حديث است كه روزى پيامبر خدا،بر خلاف روش هميشگى،نماز خود را كه با جماعت مى‌خواند،كوتاه كرد.

به قدرى پيامبر صلى الله عليه و آله با سرعت نماز خود را تمام كرد كه مسلمانان،تصوّر كردند كه دستور جديدى از جانب خداوند متعال در اين باره به ايشان رسيده است؛امّا وقتى از ايشان،علّت اين كار را پرسيدند،با تعجّب پاسخ شنيدند كه:«مگر صداى گريۀ كودك را نشنيديد؟».

معلوم شد كه دليل كوتاه شدن نماز پيامبر صلى الله عليه و آله،گريۀ كودكى بوده كه در كنار نمازگزاران،بى‌تابى مى‌كرده و ايشان،براى زودتر آرام كردن كودك،نماز را كوتاه كرده است.

مكرّر اتّفاق مى‌افتاد كه كودكى را خدمت پيامبر خدا مى‌آوردند كه براى او دعا كند.ايشان،او را در بغل مى‌گرفت و هنگامى كه مشغول دعا خواندن مى‌شد، كودك،لباس ايشان را آلوده مى‌كرد.مى‌خواستند او را از ايشان،جدا كنند تا مانع آلوده شدن بيشتر لباس‌هاى ايشان شوند؛امّا ايشان نمى‌گذاشت.

پيامبر خدا،با اين گونه برخوردهاى حكيمانه،ضمن دلجويى از خانوادۀ كودك، مانع جريحه‌دار شدن احساسات كودك مى‌شد؛چرا كه مى‌دانست بى‌احترامى به احساسات كودك،آثار نامطلوبى براى آيندۀ وى در پى خواهد داشت.

1/2:شيرخوردن از مادر،در صورت امكان

الف-فضيلت شير دادن به كودك

195.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هنگامى كه زنْ باردار مى‌شود،به سان روزه‌دارِ شب زنده‌دار و مجاهدى است كه با جان و مالش در راه خدا جهاد مى‌كند و هنگامى كه بارْ بگذارد، پاداشى دارد كه نمى‌دانى عظمت آن چه قدر است و هنگامى كه شير بدهد،در هر مَك زدن،پاداش آزاد كردن يكى از فرزندان اسماعيل براى اوست و آن گاه كه شير دادن تمام شود،فرشته‌اى بر پهلوى او مى‌زند و مى‌گويد:«عمل را از نو آغاز كن كه بى‌ترديد،آمرزيده شدى».

196.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: زنان باردارِ زاياى شيردهِ مهربان،اگر به خاطر آزار رساندن به

مُصَلِّيَةٌ مِنهُنَّ النّارَ. ⁽¹⁾

ب-بَرَكَةُ لَبَنِ الأُمِّ

197.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: لَيسَ لِلصَّبِيِّ لَبَنٌ خَيرٌ مِن لَبَنِ امِّهِ. ⁽²⁾

198.الإمام عليّ عليه السلام: ما مِن لَبَنٍ يُرضَعُ بِهِ الصَّبِيُّ أَعظَمُ بَرَكَةً عَلَيهِ مِن لَبَنِ امِّهِ. ⁽³⁾

ج-مُدَّةُ الإِرضاعِ

الكتاب

«وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ». 4

«وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلى وَهْنٍ وَ فِصالُهُ فِي عامَيْنِ ...». 5

الحديث

199.الإمام الصادق عليه السلام: ألرَّضاعُ واحِدٌ و عِشرونَ شَهراً،فَما نَقَصَ فَهُوَ جَورٌ عَلَى الصَّبِيِّ. ⁽⁴⁾

همسرانشان نبود،هيچ اهل نمازى از آنان،وارد جهنّم نمى‌شد.

ب-بركت شير مادر

197.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: براى كودك،هيچ شيرى بهتر از شير مادرش نيست.

198.امام على عليه السلام: هيچ شيرى كه كودك با آن تغذيه شود،با بركت‌تر از شير مادرش نيست.

ج-مدّت زمان شير دادن

قرآن

«ومادرانى كه بخواهند شير دادن به فرزندانشان را كامل سازند،دو سال تمام شيرشان بدهند».

«و ما سفارش پدر و مادر را به انسان كرديم.مادرش به او باردار شد،در حالى كه ضعف بر روى ضعف،افزوده مى‌شد و از شيرگرفتنش در دو سالگى بود».

حديث

199.امام صادق عليه السلام: شير خوردن،تا بيست و يك ماه است.پس هر چه كم شود،ستم بر كودك است.

2/2:اِستِرضاعُ المُرضِعَةِ الصّالِحَةِ

200.الإمام عليّ عليه السلام: تَخَيَّروا لِلرَّضاعِ كَما تَتَخَيَّرونَ لِلنِّكاحِ؛فَإِنَّ الرَّضاعَ يُغَيِّرُ الطِّباعَ. ⁽¹⁾

201.عنه عليه السلام: انظُروا مَن تُرضِعُ أَولادَكُم؛فَإِنَّ الوَلَدَ يَشِبُّ عَلَيهِ. ⁽²⁾

202.الإمام الباقر عليه السلام: استَرضِع لِوَلَدِكَ بِلَبَنِ الحِسانِ،وإيَّاكَ وَ القِباحَ؛فَإِنَّ اللَّبَنَ قَد يُعدي. ⁽³⁾

203.عنه عليه السلام: عَلَيكُم بِالوِضاءِ ⁽⁴⁾مِن الظُّؤورَةِ ⁽⁵⁾فإنَّ اللَّبَنَ يُعدِي. ⁽⁶⁾

3/2:مَن لا يَنبَغِي استِرضاعُهُ

204.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: تَوَقَّوا عَلى أولادِكُم لَبَنَ البَغِيِّ ⁽⁷⁾مِنَ النِّساءِ والمَجنونَةِ؛فَإِنَّ اللَّبَنَ يُعدِي. ⁽⁸⁾

2/2:درخواست شير دادن از دايه‌هاى شايسته

200.امام على عليه السلام: براى شيردادن،[دايه‌هاى شايسته را] گزينش كنيد،همان گونه كه براى ازدواجْ گزينش مى‌كنيد؛چرا كه شير،طبيعت‌ها را تغيير مى‌دهد.

201.امام على عليه السلام: ببينيد چه كسى فرزندانتان را شير مى‌دهد؛چرا كه فرزند،بر همان پايه رشد مى‌كند.

202.امام باقر عليه السلام: براى فرزندت،شيرِ دايگانِ خوب‌روى را درخواست كن و از شيرِ دايگانِ زشت،بپرهيز؛زيرا شير،[خصلت‌هاى شيردهنده را] سرايت مى‌دهد.

203.امام باقر عليه السلام: بر شما باد [انتخاب] دايگان پاكيزه و پُر عاطفه؛زيرا شير،[خصلت‌ها را] منتقل مى‌كند.

3/2:كسى كه در خواست شير دادن از او شايسته نيست

204.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: كودكان خود را از شيرِ زنان بدكاره و ديوانه دور نگه داريد؛چرا كه شير،[ويژگى‌هاى دايه را] سرايت مى‌دهد.

205.عنه صلى الله عليه و آله: لا تَستَرضِعُوا الحَمقاءَ ولاَ العَمشاءَ ⁽¹⁾فَإِنَّ اللَّبَنَ يُعدِي. ⁽²⁾

206.عنه صلى الله عليه و آله: لا تَستَرضِعُوا الحَمقاءَ؛فَإِنَّ اللَّبَنَ يُعدي،وإنَّ الغُلامَ يَنزَعُ ⁽³⁾إلَى اللَّبَنِ؛يَعني إلَى الظِّئرِ فِي الرُّعونَةِ ⁽⁴⁾وَالحُمق. ⁽⁵⁾

207.الإمام الصادق عليه السلام: لا تُستَرضَعُ لِلصَّبيِّ المَجوسِيَّةُ،و تُستَرضَعُ لَهُ اليَهودِيَّةُ وَالنَّصرانِيَّةُ، ولا يَشرَبنَ الخَمرَ يُمنَعنَ مِن ذلِكَ،ويُكرَهُ لَبَنُ الحَمقاءِ وقَبيحَةِ الوَجهِ،ويُستَحَبُّ لَبَنُ الوِضاءِ مِنَ النِّساءِ. ⁽⁶⁾

208.الكافي عن عبيد اللّه الحلبي: قُلتُ لِأبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام:امرَأَةٌ وُلِدَت مِنَ الزِّنا،أتَّخِذُها ظِئراً؟

قالَ:لا تَستَرضِعها،ولاَ ابنَتَها. ⁽⁷⁾

4/2:إطعامُ الأغذِيَةِ النّافِعَةِ

209.الإمام عليّ عليه السلام: أَطعِموا صِبيانَكُم الرُّمّانَ؛فَإنَّهُ أسرَعُ لِألسِنَتِهِم. ⁽⁸⁾

205.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: از زن احمق و زنى كه چشمش ضعيف بوده است و آب ريزش دارد، درخواست شيردهى نكنيد؛چرا كه شير [ويژگى‌هاى دايه را] سرايت مى‌دهد.

206.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: از زن احمق،درخواست شير دادن [به فرزند] نكنيد؛چرا كه شير [ويژگى‌هاى دايه را] سرايت مى‌دهد و فرزند،شباهت به [صاحب] شير مى‌برد؛ يعنى در حماقت و نادانى،همانند دايه مى‌شود.

207.امام صادق عليه السلام: براى كودك،از زن مجوس درخواست شير دادن [به فرزند] نكن،ولى از زن يهودى و مسيحى درخواست كن.البته نبايد شراب بنوشند و بايد از اين كار، باز داشته شوند.شير دايۀ احمق و زشت‌رو،مناسب نيست؛و[لى] شير زن پاكيزۀ زيبا،خوب است.

208.الكافى -به نقل از عبيد اللّه حلبى-:به امام صادق عليه السلام گفتم:آيا زنى را كه از زنا زاده شده است،به عنوان دايه انتخاب كنم؟

فرمود:«نه از او و نه از دخترش،درخواست شير نكن».

4/2:دادن غذاهاى سودمند

209.امام على عليه السلام: به كودكانتان انار بدهيد؛چرا كه مايۀ رويش شتابنده‌تر دندان‌هاست.

210.الإمام الصادق عليه السلام: أَطعِموا صِبيانَكُم الرُّمّانَ؛فَإنَّهُ أسرَعُ لِشَبابِهِم. ⁽¹⁾

211.المحاسن عن خضر: كُنتُ عِندَ أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام،فَأتاهُ رَجُلٌ مِن أصحابِنا فَقالَ لَهُ:يولَدُ لَنَا المَولودُ فَيَكونُ مِنهُ القِلَّةُ ⁽²⁾وَالضَّعفُ،فَقالَ:ما يَمنَعُكَ مِنَ السَّويقِ ⁽³⁾فَإِنَّهُ يَشُدُّ العَظمَ، ويُنبِتُ اللَّحمَ؟ ⁽⁴⁾

5/2:احتِرامُ شُعورِ الرَّضيعِ

212.الإمام الصادق عليه السلام: صَلَّى رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله الظُّهرَ وَالعَصرَ فَخَفَّفَ الصَّلاةَ فِي الرَّكعَتَينِ،فَلَمَّا انصَرَفَ قالَ لَهُ النّاسُ:يا رسولَ اللّهِ أحَدَثَ فِي الصَّلاةِ شَيءٌ؟قالَ:وما ذاكَ؟قالوا:

خَفَّفتَ فِي الرَّكعَتَينِ الأَخيرَتَينِ! فَقالَ لَهُم:أمَا سَمِعتُم صُراخَ الصَّبِيِّ؟!. ⁽⁵⁾

213.المناقب لابن شهر آشوب عن عبد الرحمن بن أبي ليلى: كُنَّا جُلوساً عِندَ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله إذ أقبَلَ الحُسَينُ عليه السلام فَجَعَلَ يَنزو عَلى ظَهرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله وعَلى بَطنِهِ،فَبالَ،فَقالَ:دَعوهُ.أبو عُبَيدٍ فِي غَريبِ الحَديثِ أنَّهُ قالَ صلى الله عليه و آله:لا تُزْرِمُوا ابنِي:أي لا تَقطَعُوا عَلَيهِ بَولَهُ-ثُمَّ دَعا بِماءٍ فَصَبَّهُ عَلى بَولِهِ. ⁽⁶⁾

214.مسند ابن حنبل عن عيسى بن عبد الرحمن عن جدّه: كُنَّا عِندَ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله فَجاءَ الحَسَنُ بنُ عَلِيٍّ يَحبُو حَتَّى صَعِدَ عَلى صَدرِهِ،فَبالَ عَلَيهِ،فَابتَدَرناهُ لِنَأخُذَهُ،فَقالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله:

210.امام صادق عليه السلام: به كودكانتان انار بدهيد؛چرا كه مايۀ زودتر جوان شدن آنهاست.

211.المحاسن -به نقل از خضر-:نزد امام صادق عليه السلام بودم كه يكى از شيعيان،خدمت رسيد و به ايشان گفت:فرزندان ما [معمولاً] كم وزن و ناتوان به دنيا مى‌آيند.امام عليه السلام فرمود:«چرا از سَويق (قاووت)،استفاده نمى‌كنى كه استخوان را محكم مى‌كند و گوشت را مى‌رويانَد؟».

5/2:احترام به درك شيرخوار

212.امام صادق عليه السلام: پيامبر خدا،نماز ظهر و عصر را خواند و دو ركعت [آخر] را سريع به جا آورد.[بعد از نماز] مردم به ايشان گفتند:اى پيامبر خدا! در[بارۀ] نماز،چيز تازه‌اى آمده است؟

فرمود:«اين [سؤال] به خاطر چيست؟».

گفتند:دو ركعت آخر را سريع خواندى.

فرمود:«آيا صداى گريۀ شديد كودك را نشنيديد؟».

213.المناقب، ابن شهر آشوب:به نقل از عبد الرحمان بن ابى ليلى-:ما نزد پيامبر خدا نشسته بوديم كه حسين عليه السلام آمد و همين طور كه بر پشت پيامبر صلى الله عليه و آله و شكم ايشان بالا [و پايين] مى‌رفت،بول كرد.ايشان فرمود:«رهايش كنيد» ⁽¹⁾.

214.مسند ابن حنبل -به نقل از عيسى بن عبد الرحمان،از جدّش-:ما نزد پيامبر صلى الله عليه و آله بوديم كه حسن بن على،با حالت چهار دست و پا آمد تا اين كه روى سينۀ ايشان رفت و

&

ابني ابني،قالَ:ثُمَّ دَعا بِماءٍ فَصَبَّهُ عَلَيهِ. ⁽¹⁾

215.مكارم الأخلاق: كانَ صلى الله عليه و آله يُؤتى بِالصَّبِيِّ الصَّغيرِ لِيَدعُوَ لَهُ بِالبَرَكَةِ أو يُسَمِّيَهُ،فَيَأخُذُهُ فَيَضَعُهُ في حِجرِهِ؛تَكرِمَةً لِأَهلِهِ،فَرُبَّما بالَ الصَّبِيُّ عَلَيهِ،فَيَصيحُ بَعضُ مَن رَآهُ حينَ بالَ،فَيقولُ صلى الله عليه و آله:لا تُزرِموا بالصَّبِيِّ،فَيَدَعُهُ حَتَّى يَقضِيَ بَولَهُ،ثُمَّ يُفرِغُ لَهُ مِن دُعائِهِ أو تَسمِيَتِهِ،ويَبلُغُ سُرورُ أهلِهِ فيهِ،ولا يَرَونَ أَنَّهُ يَتَأذَّى بِبَولِ صَبِيِّهِم،فَإِذا انصَرَفوا غَسَلَ ثَوبَهُ بَعدُ. ⁽²⁾

216.مسند ابن حنبل عن عائشة: كانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله يُؤتى بِالصِّبيانِ فَيَدعُو لَهُم،وإنَّهُ أُتِيَ بِصَبِيٍّ فَبالَ عَلَيهِ،فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:صُبُّوا عَلَيهِ الماءَ صَبّاً. ⁽³⁾

رفت و بول كرد.ما به سرعت حركت كرديم تا او را بگيريم كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:«فرزندم، فرزندم!».

آن گاه،آبى طلب كرد و بر آن ريخت.

215.مكارم الأخلاق: معمولاً نوزاد را نزد پيامبر خدا مى‌آوردند تا براى خجستگى و مباركى او،دعا كند يا بر او نام بگذارد.ايشان،او را مى‌گرفت و به جهت تكريم خانواده‌اش،او را روى دامن خود مى‌گذاشت.گاهى كودك به ايشان بول مى‌كرد و برخى كسانى كه هنگام بول كردنْ او را مى‌ديدند،فرياد مى‌كشيدند؛ولى ايشان مى‌فرمود:«بول كردن او را قطع نكنيد».

از اين رو،او را رها مى‌كردند تا بول او تمام شود.سپس،دعا كردن براى او يا نام گذارى او را به پايان مى‌برد و خانواده‌اش را به خاطر فرزندشان خيلى خوش‌حال مى‌ساخت،[ به گونه‌اى كه] آنان مشاهده نمى‌كردند كه ايشان از بول كردن كودكشان ناراحت شده باشد.

سپس،وقتى آنان مى‌رفتند،لباس خود را مى‌شست.

216.مسند ابن حنبل -به نقل از عايشه-:معمولاً كودكان را نزد پيامبر خدا مى‌آوردند و ايشان،برايشان دعا مى‌كرد.[يك بار] كودكى كه نزد ايشان آورده بودند،به ايشان بول كرد.پيامبر خدا [فقط] فرمود:«آبى بر آن بريزيد».

الفصل الثالث: التعليم والتربية

التعليم في الإسلام أساس التربية،والعلم مقرون بالتهذيب وبناء الذات وفترة الطفولة كما تدلّ تعاليم الدين أفضل برهة تعليم والتربية،ولذا فإنّ أهمّ حقوق الطفل تهيئة الأرضية المناسبة لتعليمه وتربيته،بل إنّ جميع الحقوق المذكورة سابقاً ويأتي ذكره لاحقاً مقدّمة لموضوع التعليم والتربية.

نستعرض في هذا الفصل التعاليم الواردة عن المعصومين عليهم السلام في تربية وتعليم الطفل.

1/3:قِيمَةُ طَلَبِ العِلمِ فِي الصِّغَرِ

217.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: مَثَلُ الَّذي يَتَعلَّمُ في صِغَرِهِ كَالنَّقشِ فِي الحَجَرِ،ومَثَلُ الَّذي يَتَعلَّمُ في كِبَرِهِ كَالَّذي يَكتُبُ عَلَى الماءِ. ⁽¹⁾

فصل سوم:آموزش و پرورش

اشاره

در اسلام،آموزش،پايۀ پرورش و دانشِ همراه با خودسازى و سازندگى است و بر اساس آموزه‌هاى دينى،بهترين فصل آموزش و پرورش دوران كودكى است.از اين رو،مهم‌ترين حقوق كودك،فراهم ساختن زمينۀ آموزش و پرورش اوست؛بلكه همۀ حقوقى كه پيش از اين بدان اشارت مى‌رفت و پس از اين خواهد آمد،مقدّمۀ آموزش و پرورش كودك است.

متن ره‌نمودهاى پيشوايان اسلام در زمينۀ آموزش و پرورش كودك،در اين فصل،ارائه مى‌شود.

1/3:ارزش دانش آموختن در كودكى

217.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: حكايت كسى كه در كودكى مى‌آموزد،همانند نقش كَندن بر سنگ است و حكايت كسى كه در بزرگ‌سالى مى‌آموزد،همانند كسى است كه بر آب مى‌نويسد.

218.الإمام عليّ عليه السلام: مُروا أولادَكُم بِطَلَبِ العِلمِ. ⁽¹⁾

219.عنه عليه السلام: مَن سَألَ في صِغَرِهِ أجابَ في كِبَرِهِ. ⁽²⁾

220.عنه عليه السلام: مَن لَم يَتَعَلَّم فِي الصِّغَرِ لَم يَتَقَدَّم فِي الكِبَرِ. ⁽³⁾

221.سنن الدارمي عن شرحبيل بن سعد: دَعَا الحَسَنُ عليه السلام بَنيهِ و بَني أخيهِ فَقالَ:يا بَنِيَّ و بَنِي أخي،إنَّكُم صِغارُ قَومٍ يوشَكُ أن تَكونوا كِبارَ آخَرينَ،فَتَعَلَّمُوا العِلمَ،فَمَن لَم يَستَطِع مِنكُم أن يَروِيَهُ-أو قالَ:يَحفَظَهُ-فَليَكتُبهُ،و ليَضَعهُ في بَيتِهِ. ⁽⁴⁾

222.الإمام عليّ عليه السلام:

حَرِّض بَنيكَ عَلَى الآدابِ في الصِّغَرِ

2/3:قيمَةُ التَّربِيَةِ

223.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: حَقُّ الوَلَدِ عَلى والدِهِ أن يُحسِنَ اسمَهُ،وَ يُحسِنَ مِن مُرضِعِهِ،و يُحسِنَ أدَبَهُ. ⁽⁵⁾

218.امام على عليه السلام: فرزندانتان را به آموختن دانش،امر كنيد.

219.امام على عليه السلام: هر كس در خردسالى بپرسد،در بزرگ‌سالى پاسخ مى‌دهد.

220.امام على عليه السلام: كسى كه در كودكى نياموزد،در بزرگ‌سالى پيش نمى‌افتد.

221.سنن الدارمى -به نقل از شرحبيل بن سعد-:حسن عليه السلام فرزندانش و فرزندانِ برادرش را جمع كرد و فرمود:«اى فرزندان من و فرزندان برادرم! شما خردسالان اين نسليد و اميد است كه بزرگانِ نسلى ديگر باشيد.پس دانش بياموزيد.هر كس نمى‌تواند آن را روايت كند (/حفظ كند)،پس حتماً آن را بنويسد و در خانه‌اش بگذارد».

222.امام على عليه السلام:

پسرانت را در كودكى به [آموختن] آداب،تشويق كن

2/3:ارزش تربيت

223.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: حقّ فرزند بر پدرش اين است كه نام نيك بر او بگذارد و دايۀ نيك برايش گزيند و او را به نيكى تربيت كند.

224.عنه صلى الله عليه و آله: ما وَرَّثَ والِدٌ وَلَداً خيراً مِن أدَبٍ حَسَنٍ. ⁽¹⁾

225.عنه صلى الله عليه و آله: ما نَحَلَ والِدٌ وَلَداً مِن نُحلٍ ⁽²⁾أفضَلَ مِن أدَبٍ حَسَنٍ. ⁽³⁾

226.عنه صلى الله عليه و آله: أكرِموا أولادَكُم،وأحسِنوا أدَبَهُم؛يُغفَر لَكُم. ⁽⁴⁾

227.عنه صلى الله عليه و آله: مِن حَقِّ الوَلَدِ عَلى والِدِهِ أن يُحسِنَ أدَبَهُ،و ألّا يَجحَدَ نَسَبَهُ. ⁽⁵⁾

228.الإمام الصادق عليه السلام: إنَّ خَيرَ ما وَرَّثَ الآباءُ لِأَبنائِهِم الأَدَبُ لَاالمالُ؛فَإِنَّ المالَ يَذهبُ، و الأَدَبَ يَبقى. ⁽⁶⁾

229.عنه عليه السلام: لا يَزالُ العَبدُ المُؤمِنُ يُوَرِّثُ أهلَ بَيتِهِ العِلمَ وَ الأَدَبَ الصّالِحَ،حَتّى يُدخِلَهُمُ الجَنَّةَ جَميعاً،حتّى لا يَفقِدَ مِنهُم صَغيراً و لا كَبيراً و لا خادِماً و لا جاراً،و لا يَزالُ العَبدُ العاصِي يُوَرِّثُ أهلَ بَيتِهِ الأدَبَ السَّيِّئَ حَتّى يُدخِلَهُمُ النّارَ جَميعاً،حَتّى لا يَفقِدَ فيها مِن اهلِ بَيتِهِ صَغيراً و لا كَبيراً و لا خادِماً و لا جاراً. ⁽⁷⁾

230.عنه عليه السلام: قالَ لُقمانُ:يا بُنَيَّ إن تَأدَّبتَ صَغيراً انتَفَعتَ بِهِ كَبيراً،و مَن عَنا بِالأَدَبِ اهتَمَّ بِهِ،و مَنِ اهتَمَّ بِهِ تَكَلَّفَ عِلمَهُ،و مَن تَكَلَّفَ عِلمَهُ اشتَدَّ لَهُ طَلَبُهُ،ومَنِ اشتَدَّ لَهُ طَلَبُهُ

&

224.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هيچ پدرى چيزى بهتر از تربيت نيك براى فرزندش به ارث نگذاشته است.

225.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هيچ پدرى،هديه‌اى برتر از تربيتِ نيك به فرزندش نبخشيده است.

226.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: فرزندانتان را تكريم كنيد و آنان را به نيكى تربيت كنيد تا آمرزيده مى‌شويد.

227.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: از حقّ فرزند بر پدرش اين است كه او را به نيكى تربيت كند و انتسابش را [ به خود] انكار نكند.

228.امام صادق عليه السلام: بهترين چيزى كه پدران براى پسرانشان به ارث مى‌گذارند،تربيت است،نه مال؛چرا كه مال مى‌رود و تربيت مى‌ماند.

229.امام صادق عليه السلام: بندۀ مؤمن،همواره براى خانواده‌اش،دانش و تربيت شايسته به ارث مى‌گذارد تا همه را وارد بهشت سازد،به گونه‌اى كه بهشت،نه از كوچكشان،نه از بزرگشان،نه از خادمشان،نه از پناهنده‌شان خالى نباشد.نيز بندۀ نافرمان [خدا] براى خانواده‌اش تربيت ناشايست به ارث مى‌گذارد تا همۀ آنان را وارد دوزخ سازد، به گونه‌اى كه [ دوزخ] نه از كوچك خانواده‌اش،نه از بزرگشان،نه از خادمشان و نه از همسايه‌شان تهى نباشد.

230.امام صادق عليه السلام: لقمان گفت:«اى فرزندم! اگر در كودكى تربيت شدى،در بزرگ‌سالى از آن بهره‌مند مى‌شوى.هر كس آهنگِ تربيت كند،به آن اهتمام مى‌ورزد و هر كس به آن اهتمام ورزد،براى دانستن آن،خود را به زحمت مى‌اندازد و هر كس خود را براى دانستن آن به زحمت اندازد،به شدّت در جستجوى آن بر مى‌آيد و هر كس‌جستجويش فزونى يابد،از آن،بهره‌مند مى‌شود».

أدرَكَ بِهِ مَنفَعَةً ⁽¹⁾. ⁽²⁾

3/3:مَسؤولِيَّةُ التَّعليمِ و التَّربِيَةِ

231.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: ألا كُلُّكُم راعٍ و كُلُّكُم مَسؤولٌ عَن رَعِيَّتِه؛فَالأَميرُ الَّذي عَلَى النّاسِ راعٍ و هُوَ مَسؤولٌ عَن رَعِيَّتِهِ،وَالرَّجُلُ راعٍ عَلى أَهلِ بَيتِهِ و هُوَ مَسؤولٌ عَنهُم، وَ المرأةُ راعِيةٌ عَلى بَيتِ بَعلِها و وُلدِهِ و هِيَ مَسؤولَةٌ عَنهُم،وَ العَبدُ راعٍ عَلى مالِ سَيِّدِهِ و هُو مَسؤولٌ عَنهُ،ألا فَكُلُّكُم راعٍ و كُلُّكُم مَسؤولٌ عَن رَعِيَّتِهِ. ⁽³⁾

232.الإمام عليّ عليه السلام: عَلَى الإمامِ أَن يعلِّمَ أهلَ وِلايَتِهِ حُدودَ الإسلامِ وَالإيمانِ. ⁽⁴⁾

233.عنه عليه السلام: أيُّهَا النّاسُ ! إنَّ لي عَلَيكُم حَقّاً،و لَكُم عَلَيَّ حَقٌّ؛فَأَمّا حَقُّكُم عَلَيَّ فَالنَّصيحَةُ لَكُم،و تَوفِيرُ فَيئِكُم عَلَيكُم،و تعليمُكُم كَي لا تَجهَلوا،و تأديبُكُم كَيما تَعلَمُوا. ⁽⁵⁾

234.الإمام زين العابدين عليه السلام -في بيان الحقوق-:و أمّا حَقُّ وَلَدِكَ فَأن تَعلَمَ أنَّهُ مِنكَ، و مُضافٌ إلَيكَ في عاجِلِ الدُّنيا بِخَيرِهِ وَشَرِّهِ،وأَنَّكَ مَسؤولٌ عَمّا وَليتَهُ مِن حُسنِ الأَدَبِ وَالدِّلالَةِ عَلى رَبِّهِ،عز و جل وَالمَعونَةِ عَلى طاعَتِهِ،فَاعمَل في أمرِهِ عَمَلَ مَن يَعلَمُ أنَّهُ مُثابٌ عَلَى الإِحسانِ إلَيهِ،مُعاقَبٌ عَلَى الإِساءَةِ إلَيهِ. ⁽⁶⁾

3/3:مسئوليت تعليم و تربيت

231.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: بدانيد كه همۀ شما مسئوليد و همۀ شما نسبت به زيردستانش بازخواست مى‌شويد.فرمان‌رواى مردم،مسئول مردم است و نسبت به زيردستانش بازخواست مى‌شود.مرد،سرپرست خانواده است و نسبت به آنان، بازخواست مى‌شود.زن،مسئول خانۀ شوهر و فرزندان اوست و در برابر آنان، بازخواست مى‌شود.برده،مسئول مال مالك خود است و در برابر آن،مسئول است.پس بدانيد كه همۀ شما مسئوليد و همه‌تان در برابر زيردستان خود، بازخواست مى‌شويد.

232.امام على عليه السلام: بر پيشواست كه به مردمان تحت حكومتش،حدّ و مرزهاى اسلام و ايمان را بياموزد.

233.امام على عليه السلام: اى مردم ! مرا بر شما حقّى است و شما را نيز بر من،حقّى است.امّا حقّ شما بر من،خيرخواهى براى شما،افزايش ثروت‌هايتان و آموزش دادن به شماست تا در نادانى نمانيد،و پرورش شماست،تا آگاه شويد.

234.امام زين العابدين عليه السلام -در بيان حقوق-:و امّا حقّ فرزندت اين است كه بدانى او از توست و با خوب و بدش در دنيا،منتسب به توست و بى‌گمان،تو دربارۀ آنچه بر عهده دارى،يعنى:خوب تربيت كردن او و راه‌نمايى كردن او به سوى خداوند عز و جل و يارى او در فرمان‌بردارى از خداوند،مسئولى.پس در كار او،همانند كسى عمل كن كه مى‌داند براى نيكى كردن به او پاداش مى‌گيرد و بر بدى كردن به او مجازات مى‌شود.

235.عنه عليه السلام: وأمّا حَقُّ وَلَدِكَ فَتَعَلَمَ أَنَّهُ مِنكَ،ومُضافٌ إِلَيكَ في عاجِلِ الدُّنيا بِخَيرِهِ وشَرِّهِ، وأَنَّكَ مَسؤولٌ عَمّا وَلِيتَهُ مِن حُسنِ الأَدَبِ وَالدِّلالَةِ عَلى رَبِّهِ،وَالمَعونَةِ لَهُ عَلى طاعَتِهِ فيكَ وفي نَفسِهِ،فَمُثابٌ عَلى ذلِكَ ومُعاقَبٌ،فَاعمَلْ فِي أمرِهِ عَمَلَ المُتَزَيِّنِ بِحُسنِ أثَرِهِ عَلَيهِ في عاجِلِ الدُّنيا،المُعذِرِ إلى رَبِّهِ فيما بَينَكَ وبَينَهُ بِحُسنِ القِيامِ عَلَيهِ وَالأَخذِ لَهُ مِنهُ،ولا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ. ⁽¹⁾

4/3:أهَمُّ ما يَجِبُ تَعليمُهُ

أ-العَقائِدُ الإِسلامِيَّةُ ولا سِيَّما التَّوحيدُ

236.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: مَن رَبَّى صَغيراً حَتَّى يَقولَ:«لا إلهَ إلَّااللّهُ»لَم يُحاسِبهُ اللّهُ عز و جل. ⁽²⁾

237.عنه صلى الله عليه و آله: إذا أفصَحَ أولادُكُم فَعَلِّموهُم«لا إلهَ إلَّااللّهُ»،ثُمَّ لا تُبالوا مَتى ماتوا،وَإذا اثَّغَروا ⁽³⁾فَمُروهُم بِالصَّلاةِ. ⁽⁴⁾

238.عنه صلى الله عليه و آله: افتَحوا عَلى صِبيانِكُم أوَّلَ كَلِمَةٍ ب«لا إلهَ إلَّااللّهُ»،ولَقِّنوهُم عِندَ المَوتِ«لا إلهَ إلَّا اللّهُ»؛،فَإِنَّهُ مَن كانَ أوَّلُ كَلامِهِ«لا إلهَ إلّااللّهُ»وَآخِرُ كلامِهِ«لا إله إلَّااللّهُ»ثُمَّ عاشَ ألفَ سَنَةٍ،ما سُئِلَ عَن ذَنبٍ واحِدٍ. ⁽⁵⁾

239.الكافي عن سليمان بن خالد: قُلتُ لِأبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام:إنَّ لي أهلَ بَيتٍ وهُم يَسمَعونَ مِنِّي،أفَأَدعوهم إلى هذَا الأمرِ؟فَقالَ:نَعَم،إنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ في كِتابِهِ: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ

235.امام زين العابدين عليه السلام: و امّا حقّ فرزندت،اين است كه بدانى او از توست و با خوب و بدش در دنيا منسوب به توست و تو دربارۀ آنچه بر عهده‌ات است،يعنى:خوب تربيت كردن او،راه‌نمايى او به سوى خداوند عز و جل،و كمك كردن به او در كار فرمان‌بردارى از خداوند در حقّ تو و خودش،مسئولى و بر آن،هم پاداش مى‌گيرى و هم مجازات مى‌شوى.پس در كار [تربيت] او،همانند كسى رفتار كن كه در اين دنيا با اثر نيكش در حقّ او كارش را مى‌آرايد و در آنچه ميان تو و پروردگارت است، به خاطر انجام دادن درستِ آن و نتيجه‌اى كه از آن مى‌گيرى،نزد او معذور است و نيرويى نيست،جز از خدا.

4/3:مهم‌ترين چيزى كه آموزش آن،واجب است

الف-باورهاى اسلامى بويژه توحيد

236.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: كسى كه خردسالى را تربيت كند تا بگويد:«لا إله إلّااللّه»،خداوند عز و جل از او حساب نمى‌كشد.

237.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هرگاه كودكانتان زبان گشودند،«لا إله إلّااللّه»را به آنان بياموزيد.سپس باكى نداشته باشيد كه چه وقت مى‌ميرند و هرگاه دندان [شيرى] آنها افتاد،آنان را به نماز،امر كنيد.

238.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: زبان كودكانتان را نخستين بار با كلمۀ«لا إله إلّااللّه»باز كنيد و هنگام مرگ،«لا اله إلّااللّه»را به آنان تلقين كنيد؛چرا كه هر كس اوّلين سخنش«لا اله إلّا اللّه»و آخرين سخنش«لا اله إلّااللّه»باشد و هزار سال هم عمر كند،از هيچ گناهى بازخواست نمى‌شود.

239.الكافى -به نقل از سليمان بن خالد-:به امام صادق عليه السلام گفتم:من،خانواده‌اى دارم كه از من،حرفْ‌شنوى دارند.آيا آنان را به اين امر (ولايت) فرا خوانم؟

فرمود:

آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ» 1. 2

ب-حُبُّ النَّبِيِّ وأهلِ بَيتِهِ

240.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: أدِّبوا أولادَكُم عَلى ثَلاثِ خِصالٍ:حُبِّ نَبِيِّكُم،وحُبِّ أهلِ بَيتِهِ،وعَلى قِراءَةِ القُرآنِ. ⁽¹⁾

ج-الفَرائِضُ سِيَّما الصَّلاةُ والصَّومُ

الكتاب

«وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَ الْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى». 4

«وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَ كانَ رَسُولاً نَبِيًّا * وَ كانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ وَ كانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا». 5

الحديث

241.الإمام عليّ عليه السلام: كانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله مُنصِباً ⁽²⁾لِنَفسِهِ بَعدَ البُشرى لَهُ بِالجَنَّةِ مِن رَبِّهِ،فَقالَ عز و جل: «وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها...» الآية،فَكانَ يَأمُرُ بِها أهلَهُ،و يُصَبِّرُ عَلَيها نَفسَهُ. ⁽³⁾

242.الإمام الصادق عليه السلام: دَخَلَ عَلى أبي عليه السلام رَجُلٌ فَقالَ:رَحِمَكَ اللّهُ،اُحَدِّثُ أهلِي؟قالَ نَعَم،

«بله.خداوند عز و جل در كتاب خود مى‌فرمايد:«اى كسانى كه ايمان آورديد! خودتان و خانواده‌تان را از آتشى نگه داريد كه آتشگيرۀ آن،مردم و سنگ‌ها هستند»».

ب-دوستى پيامبر و خاندانش

240.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: فرزندانتان را بر سه ويژگى تربيت كنيد:دوستىِ پيامبرتان،دوستى اهل بيت او،و خواندن قرآن.

ج-واجبات،بويژه نماز و روزه

قرآن

«وخانواده‌ات را به نماز امر كن و خود،بر آن شكيبا باش.از تو روزى نخواسته‌ايم،روزى‌ات را مى‌دهيم و فرجام [نيك] براى تقواست».

«و در اين كتاب،از اسماعيل ياد كن.بى‌ترديد،او درستْ وعده و فرستاده‌اى پيامبر بود.و خانواده‌اش را همواره به نماز و زكات،فرمان مى‌داد و نزد پروردگارش پسنديده [رفتار] بود».

حديث

241.امام على عليه السلام: پيامبر خدا،اين گونه بود كه پس از [دريافت] بشارت بهشت،از جانب پروردگارش [نيز] خودش را به زحمت مى‌انداخت.از اين رو،خداوند عز و جل فرمود:

«وخانواده‌ات را به نماز امر كن و خود بر آن،شكيبا باش...»و ايشان خانواده‌اش را به آن، امر مى‌كرد و خودش بر آن،شكيبايى مى‌ورزيد.

242.امام صادق عليه السلام: كسى نزد پدرم آمد و گفت:رحمت خدا بر تو باد! براى خانواده‌ام حديث بخوانم؟

إنَّ اللّهَ يَقولُ: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ» ،وَقالَ:

«وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها». 1

243.الإمام عليّ عليه السلام -فى قَولِهِ تَعالى: «قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً» -:عَلِّموا أنفُسَكُم و أهليكُمُ الخَيرَ. ⁽¹⁾

244.عنه عليه السلام -ايضاً-مَعناهُ:عَلِّموهُم ما يَنجونَ بِهِ مِنَ النّارِ. ⁽²⁾

245.رسول اللّه صلى الله عليه و آله -لَمّا سُئِلَ عَنِ الصَّبِيِّ مَتى يُصَلّي؟-:إذا عَرَفَ يَمينَهُ مِن شِمالِهِ فَمُروهُ بِالصَّلاةِ. ⁽³⁾

246.جامع الأخبار: رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله أنَّهُ نَظَرَ إلى بَعضِ الأطفالِ فَقالَ:وَيلٌ لِأَولادِ آخِرِ الزَّمانِ مِن آبائِهِم.فَقيلَ:يا رَسولَ اللّهِ،مِن آبائِهِمُ المُشرِكينَ؟

فَقالَ:لا،مِن آبائِهِمُ المُؤمِنينَ؛لا يُعَلِّمونَهُم شَيئاً مِنَ الفَرائِضِ،و إذا تَعلَّموا أولادُهُم مَنَعوهُم،و رَضوا عَنهُم بِعَرَضٍ يَسيرٍ مِنَ الدُّنيا،فَأنا مِنهُم بَرِيٌ،و هُم مِنِّي بُرآءٌ. ⁽⁴⁾

247.الإمام عليّ عليه السلام: إذا عَقَلَ الغُلامُ و قَرَأ شَيئاً مِنَ القُرآنِ عُلِّمَ الصَّلاةَ. ⁽⁵⁾

248.عنه عليه السلام: عَلِّموا صِبيانَكُم الصَّلاةَ،و خُذوهُم بِها إذا بَلَغوا الحُلُمَ. ⁽⁶⁾

فرمود:«آرى.خداوند عز و جل مى‌فرمايد:«اى كسانى كه ايمان آورديد! خودتان و خانواده‌تان را از آتشى نگه داريد كه آتشگيرۀ آن،مردم و سنگ‌ها هستند».

و فرمود:«وخانواده‌ات را به نماز امر كن و خود بر آن،شكيبا باش»».

243.امام على عليه السلام -دربارۀ سخن خداوند متعال:«خودتان و خانواده‌تان را از آتش نگه داريد»-:به خودتان و خانواده‌تان،خير بياموزيد.

244.امام على عليه السلام -در تفسير سخن خداوند متعال:«اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! خود و خانواده‌تان را از آتش،نگه داريد»-معناى آن،چنين است:به آنان،چيزهايى را بياموزيد كه به وسيلۀ آن از آتش،نجات يابند.

245.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله -هنگامى كه از ايشان پرسيده شد:كودك،چه هنگام نماز بخواند؟-:

هرگاه دست راستش را از دست چپش شناخت،او را به نماز،وا داريد.

246.جامع الأخبار: روايت شده كه پيامبر صلى الله عليه و آله به برخى كودكان،نگاه كرد و فرمود:«واى بر كودكان آخر زمان از دست پدرانشان !».

گفته شد:اى پيامبر خدا! از پدران مشركشان؟

فرمود:«نه.از پدران مؤمنشان كه چيزى از واجبات را به آنان نمى‌آموزند و چون فرزندانشان،خود بياموزند،آنان را باز مى‌دارند و نسبت به آنان از [داشتن] چيز اندكى از دنيا راضى مى‌شوند.من،از آنان بيزارم و آنان،از من بيزارند».

247.امام على عليه السلام: هرگاه پسر به سنّ درك رسيد و چيزى از قرآن را خواند،بايد به او نماز آموخته شود.

248.امام على عليه السلام: به كودكان خود،نماز ياد دهيد و آن گاه كه بالغ شدند،از آنان بازخواست كنيد.

249.عنه عليه السلام: عَلِّموا صِبيانَكُم الصَّلاةَ،و خُذوهُم بِها إذا بَلَغوا ثَمانَ سِنينَ. ⁽¹⁾

250.عنه عليه السلام: يُؤمَرُ الصَّبِيُّ بِالصَّلاةِ إذا عَقَلَ،و بِالصَّومِ إِذا أطاقَ. ⁽²⁾

251.الإمام زين العابدين عليه السلام: أمَّا صَومُ التَّأديبِ فَأَن يُؤخَذَ الصَّبِيُّ إذا رَاهَقَ بِالصَّومِ،تَأديباً و لَيسَ بِفَرضٍ. ⁽³⁾

252.الإمام الباقر عليه السلام: إنّا نَأمُرُ صِبيانَنا بِالصَّلاةِ إذا كانوا بَني خَمسِ سِنينَ،فَمُروا صِبيانَكُم بِالصَّلاةِ إذا كانوا بَني سَبعِ سِنينَ،و نَحنُ نَأمُرُ صِبيانَنا بِالصَّومِ إذا كانوا بَني سَبعِ سِنينَ بِما أطاقوا مِن صِيامِ اليَومِ إن كانَ إلى نِصفِ النَّهارِ أو أكثَرَ مِن ذلِكَ أو أقَلَّ،فَإِذا غَلَبَهُمُ العَطَشُ و الغَرَثُ ⁽⁴⁾أفطَروا،حَتّى يَتَعَوَّدُوا الصَّومَ و يُطيقوهُ،فَمُروا صِبيانَكُم إذا كانوا بَني تِسعِ سِنينَ بِالصَّومِ مَا استَطاعوا مِن صِيامِ اليَومِ،فَإذا غَلَبَهُمُ العَطَشُ أفطَروا. ⁽⁵⁾

253.الإمام الباقر و الإمام الصادق عليهما السلام: إذا بَلَغَ‌الغُلامُ ثَلاثَ سِنينَ،يُقالُ لَهُ:قُل لا إلهَ إلَّااللّه سَبْعَ مَرّاتٍ.ثُمَّ يُترَكُ حَتّى يَتِمَّ لَهُ ثَلاثُ سِنينَ و سَبعَةُ أشهُرٍ و عِشرونَ يَوماً،فَيُقالُ لَهُ:قُل:«مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّهِ»سَبعَ مَرّاتٍ.و يُترَكُ حَتّى يَتِمَّ لَهُ أربَعُ سِنينَ،ثُمَّ يُقالُ لَهُ قُل:سَبعَ مَرّاتٍ:«صَلَّى اللّهُ عَلى مُحَمَّدٍ و آلِهِ».ثُمَّ يُترَكُ حَتّى يَتِمَّ لَهُ خَمسُ سِنينَ، ثُمَّ يُقالُ لَهُ:أيُّهُما يَمينُكَ و أيَّهُما شِمالُكَ؟فَإِذا عَرَفَ ذلِكَ حُوِّلَ وَجهُهُ إلى القِبلَةِ و يُقالُ لَهُ:أسجُد.ثُمَّ يُترَكُ حَتَّى يَتِمَّ لَهُ سَبعُ سِنينَ،فَإِذا تَمَّ لَهُ سَبعُ سِنينَ قيلَ لَهُ:

اغسِل وَجهَكَ و كَفّيكَ،فَإِذا غَسَلَهُما قيلَ لَهُ:صَلِّ.ثُمَّ يُترَكُ حَتّى يَتِمَّ لَهُ تِسعُ سِنينَ،

249.امام على عليه السلام: به كودكان خود،نماز ياد دهيد و آن گاه كه به هشت سالگى رسيدند،از آنان بازخواست كنيد.

250.امام على عليه السلام: كودك،وقتى اهل درك شد،به نماز و وقتى توان يافت،به روزه امر مى‌شود.

251.امام زين العابدين عليه السلام: امّا روزۀ آموزشى اين است كه وقتى كودك،نزديك بلوغ رسيد، براى تربيت،و نه آن كه واجب باشد،به روزه گرفتن،وا داشته مى‌شود.

252.امام باقر عليه السلام: ما كودكان خود را وقتى پنج ساله‌اند،به نماز امر مى‌كنيم؛ولى شما كودكانتان را وقتى هفت ساله شدند،به نماز امر كنيد.ما كودكان خود را وقتى هفت ساله‌اند،به روزه وا مى‌داريم؛به اندازه‌اى كه توان دارند،چه تا نصف روز باشد يا بيشتر يا كمتر.وقتى تشنگى و گرسنگى بر آنان چيره شد،افطار مى‌كنند تا اين كه به روزه،عادت كنند و توان آن را بيابند؛ولى شما كودكانتان را وقتى نُه ساله شدند،به اندازه‌اى كه توان دارند،به روزه وا داريد و وقتى تشنگى بر آنان چيره شد،افطار كنند.

253.امام باقر و امام صادق عليهما السلام: چون پسر به سه سالگى رسيد،بايد به او بگويند:هفت مرتبه بگو«لا إله إلّااللّه».سپس،رهايش كنند تا سه سال و هفت ماه و بيست روزِ او كامل شود.سپس بايد به او بگويند:هفت مرتبه بگو«محمّد رسول اللّه»؛و او را رها كنند تا چهار سال او تمام شود.آن گاه بايد به او بگويند:هفت مرتبه بگو«صلّى اللّه على محمّد وآله».سپس رهايش كنند تا پنج سال او تمام شود.آن گاه از او بپرسند:دست چپ و راستت كدام است؟اگر شناخت،بايد صورتش را به سمت قبله برگردانده،به او بگويند:سجده كن.سپس،رهايش كنند تا هفت سال او تمام شود.پس وقتى هفت سال او تمام شد،بايد به او بگويند:صورت و دو دستت را بشوى.&

فَإِذا تَمَّت لَهُ عُلِّمَ الوُضوءَ،و ضُرِبَ عَلَيهِ،و امِرَ بِالصَّلاةِ،و ضُرِبَ عَلَيها.فَإِذا تَعَلَّمَ الوُضوءَ وَالصَّلاةَ غَفَرَ اللّهُ عز و جل لَهُ و لِوَالِدَيهِ إن شاءَ اللّهُ. ⁽¹⁾

254.دعائم الإسلام: رُوّينا عَن جَعفَر بنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام:أنَّهُ كانَ يَأمُرُ الصَّبِيَّ بِالصَّومِ في شَهرِ رَمَضانَ بَعضَ النَّهارِ،فَإِذا رَأَى الجُوعَ و العَطَشَ غَلَبَ عَلَيهِ،أمَرَهُ فَأَفطَرَ. ⁽²⁾

255.الإمام الصادق عليه السلام: إنَّا نَأمُرُ صِبيانَنا بِالصَّلاةِ وَ الصِّيامِ ما أطاقوا،إذا كانوا أبناءَ سَبعِ سِنينَ. ⁽³⁾

256.عنه عليه السلام -لَمّا سُئِلَ:مَتى تَجِبُ الصَّلاةُ عَلَى الصَّبِيِّ؟-:إذا كانَ ابنَ سِتِّ سِنينَ،وَالصِّيامُ إذا أطاقَهُ. ⁽⁴⁾

257.تهذيب الأحكام عن معاوية بن وهب: سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام:في كَم يُؤخَذُ الصَّبِيُّ بِالصَّلاةِ؟

فَقالَ:فيما بَينَ سَبعِ سِنينَ و سِتِّ سِنينَ.

قُلْتُ:في كَم يُؤخَذُ بِالصِّيامِ؟

فَقالَ:فيما بَينَ خَمسَ عَشرَةَ أو أربَعَ عَشرَةَ،وإن صامَ قَبلَ ذلِكَ فَدَعهُ،فَقَد صامَ ابني فُلانٌ قَبلَ ذلِكَ و تَرَكتُهُ. ⁽⁵⁾

258.كتاب من لا يحضره الفقيه عن الحسن بن قارن: سَأَلتُ أبَا الحَسَنِ الرِّضا عليه السلام-أو سُئِلَ و أنا أسمَعُ-عَنِ الرَّجُلِ يَخْتِن وَلَدَهُ و هُوَ لا يُصَلِّي اليَومَ و اليَومَينِ،فَقالَ:و كَم أتى

&

وقتى آن دو را شُست،بايد به او بگويند:نماز بخوان.سپس،رهايش كنند تا نُه سال او تمام شود.وقتى تمام شد،وضو به او ياد داده شود و بر [ترك] آن،تنبيه گردد و به نماز، امر شود و بر [ترك] آن،تنبيه گردد.وقتى وضو و نماز را فراگرفت،خداوند،او و پدر و مادرش را مى‌آمرزد؛إن شاء اللّه!

254.دعائم الإسلام: نقل شده كه امام صادق عليه السلام در ماه مبارك رمضان،كودك را به روزه گرفتن در مقدارى از روز،امر مى‌كرد و چون مى‌ديد گرسنگى و تشنگى بر او چيره شده،از او مى‌خواست تا افطار كند.

255.امام صادق عليه السلام: ما كودكان خود را وقتى هفت ساله شدند،به نماز و روزه-به اندازه‌اى كه توان داشته باشند-وا مى‌داريم.

256.امام صادق عليه السلام -در پاسخ به اين سؤال كه:چه هنگام،نماز بر كودك لازم مى‌شود؟ ⁽¹⁾-:

[نماز،] هنگامى كه شش ساله باشد و روزه،هنگامى كه توان روزه را داشته باشد.

257.تهذيب الأحكام -به نقل از معاوية بن وهب-:از امام صادق عليه السلام پرسيدم:در چه سنّى، كودك براى نماز،بازخواست مى‌شود؟

فرمود:«ميان هفت سال و شش سال».

گفتم:در چه سنّى براى روزه،بازخواست مى‌شود؟

فرمود:«ميان پانزده يا چهارده سال.اگر پيش از اين روزه گرفت،آزادش بگذار.

فلان فرزندم،پيش از اين سن روزه گرفت و من،آزادش گذاشتم».

258.كتاب من لا يحضره الفقيه -به نقل از حسن بن قارن-:از امام رضا عليه السلام پرسيدم (يا كس ديگرى پرسيد و من شنيدم):دربارۀ كسى كه فرزندش را ختنه كرده و يكى دو روز

عَلَى الغُلامِ؟فَقالَ ثَمانِي سِنينَ.

فَقالَ:سُبحانَ اللّهِ يَترُكُ الصَّلاةَ؟قالَ:قُلتُ:يُصيبُهُ الوَجَعُ.

قالَ:يُصَلّي عَلى نَحوِ ما يَقدِرُ. ⁽¹⁾

د-القُرآنُ

259.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: مَن قَرَأَ القُرآنَ قَبلَ أن يَحتَلِمَ فَقَد اوتِي الحُكمَ صَبِيّاً. ⁽²⁾

260.عنه صلى الله عليه و آله: خِيارُكُم مَن تَعَلَّمَ القُرآنَ وعَلَّمَهُ. ⁽³⁾

261.عنه صلى الله عليه و آله: ما مِن رَجُلٍ عَلَّمَ وَلَدَهُ القُرآنَ إلّاتُوِّجَ أبَواهُ يَومَ القِيامَةِ بِتاجِ المُلكِ،وكُسِيَ حُلَّتَينِ لَم يَرَ النّاسُ مِثلَهُما. ⁽⁴⁾

262.عنه صلى الله عليه و آله: سورَةُ الواقِعَةِ سورَةُ الغِنى،فَاقرَؤوها،و عَلِّموها أولادَكُم. ⁽⁵⁾

263.عنه صلى الله عليه و آله: إذا أحَبَّ أحَدُكُم أن يُحَدِّثَ رَبَّهُ فَليَقرَأِ القُرآنَ. ⁽⁶⁾

264.عنه صلى الله عليه و آله: مَن أعطاهُ اللّهُ حِفظَ كِتابِهِ لَو ظَنَّ،أنَّ أحَداً اوتِيَ أفضَلَ مِمّا اوتِىَ فَقَد غَمَطَ ⁽⁷⁾أعظَمَ النِّعَمِ. ⁽⁸⁾

است كه نماز نمى‌خواند.

فرمود:«پسر،چند سال دارد؟».

گفت:هشت سال.

فرمود:«سبحان اللّه! نماز نمى‌خواند؟!».

گفتم:درد،او را آزار مى‌دهد.

فرمود:«هرگونه كه مى‌تواند،نماز بخواند».

د-قرآن

259.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: كسى كه پيش از بلوغْ قرآن بخواند،به تحقيق،در كودكى به او حكمت داده شده است.

260.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: بهترينِ شما كسى است كه قرآن را بياموزد و بياموزانَد.

261.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هيچ كس نيست كه به فرزندش قرآن بياموزد،مگر آن كه روز قيامت، بر سرِ پدر و مادرش تاج پادشاهى گذاشته مى‌شود و دو لباس بر آنها پوشانده مى‌شود كه مردم،همانند آن را نديده‌اند.

262.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: سورۀ واقعه،سورۀ بى نيازى است.آن را بخوانيد و به فرزندانتان بياموزيد.

263.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هرگاه كسى از شما خواست با پروردگارش سخن بگويد،بايد قرآن بخواند.

264.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هر كس كه خداوند،حفظ كتابش را به او عطا كند و گمان كند كه به كسى چيزى برتر از او داده شده است،بى‌گمان،بزرگ‌ترين نعمت را ناچيز شمرده است.

265.شرح نهج البلاغة: وَفَدَ غالِبُ بنُ صَعصَعَةَ عَلى عَلِيٍّ عليه السلام و مَعهُ ابنُهُ الفَرَزدَقُ ⁽¹⁾،فَقالَ لَهُ:

مَن أنتَ؟فَقالَ:غالِبُ بنُ صَعصَعَةَ المُجاشِعِيُّ....

قالَ:يا أبَا الأَخطَلِ،مَن هذَا الغُلامُ مَعَكَ؟قالَ:اِبني،و هُوَ شَاعِرٌ.قالَ:عَلِّمهُ القُرآنَ؛فَهُوَ خَيرٌ لَهُ مِنَ الشِّعرِ. ⁽²⁾

266.الإمام عليّ عليه السلام: حَقُّ الوَلَدِ عَلَى الوالِدِ أن يُحسِنَ اسمَهُ،و يُحسِنَ أدَبَهُ،و يُعَلِّمَهُ القُرآنَ. ⁽³⁾

267.الإمام الصادق عليه السلام: الحافِظُ لِلقُرآنِ العامِلُ بِهِ مَعَ السَّفَرَةِ ⁽⁴⁾الكِرامِ البَرَرَةِ. ⁽⁵⁾

ه-المَعارِفُ الدّينِيَّةُ

268.الإمام عليّ عليه السلام: عَلِّموا صِبيانَكُم ما يَنفَعُهُمُ اللّهُ بِهِ،لا تَغلِب عَلَيهِمُ المُرجِئَةُ بِرَأيِها. ⁽⁶⁾

269.الإمام الصادق عليه السلام: بادِروا أحداثَكُم بِالحَديثِ قَبلَ أن تَسبِقَكُم إلَيهِمُ المُرجِئَةُ. ⁽⁷⁾

و-الكتابة

270.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: حَقُّ الوَلَدِ عَلَى الوالِدِ أن يُعَلِّمَهُ الكِتابَةَ وَ السِّباحَةَ وَالرَّميَ،و أن يُوَرِّثَهُ طيِّباً. ⁽⁸⁾

265.شرح نهج البلاغة: غالب فرزند صعصعه،نزد على عليه السلام رفت و فرزندش فَرَزدَق ⁽¹⁾نيز با او بود.على عليه السلام به وى فرمود:«كيستى؟».

گفت:غالب،فرزند صعصعۀ مُجاشِعى....

فرمود:«اى ابو اخطل ! اين نوجوانِ همراهت كيست؟».

گفت:فرزندم.او شاعر است.

فرمود:«به وى قرآن بياموز كه برايش از شعر،بهتر است».

266.امام على عليه السلام: حقّ فرزند بر پدر،آن است كه نام نيك بر او بگذارد و او را به نيكى تربيت كند و قرآن به او بياموزد.

267.امام صادق عليه السلام: حافظ قرآن كه به آن عمل كند،همراه سفيران (فرشتگان) ارجمند و نيكوكار است.

ه-معارف دينى

268.امام على عليه السلام: به كودكانتان چيزهايى را ياد بدهيد كه به خاطرش خداوند به آنان بهره برساند و نبايد مُرجِئه ⁽²⁾با افكارشان بر آنان چيره شوند.

269.امام صادق عليه السلام: در آشنا كردن جوانانتان به حديث،شتاب كنيد،پيش از آن كه مُرجِئه بر شما پيشى گيرند.

و-نوشتن

270.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: حقّ فرزند بر پدر،آن است كه نوشتن،شنا كردن و تيراندازى را به او ياد دهد و مال حلال برايش به ارث بگذارد.

ز-المَسائِلُ الصِّحِّيّةُ

271.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: لِكُلِّ شَيءٍ حيلَةٌ،وحيلَةُ الصِّحَّةِ فِي الدُّنيا أربَعُ خِصالٍ:قِلَّةُ الكَلامِ،و قِلَّةُ المَنامِ،و قِلَّةُ المَشيِ،و قِلَّةُ الطَّعامِ. ⁽¹⁾

272.عنه صلى الله عليه و آله: امُّ جَميعِ الأَدوِيَةِ قِلَّةُ الأَكلِ. ⁽²⁾

273.عنه صلى الله عليه و آله: المَعِدَةُ بَيتُ كُلِّ داءٍ،وَالحِميَةُ رأسُ كُلِّ دَواءٍ. ⁽³⁾

274.الإمام عليّ عليه السلام -لَمّا سُئِلَ فَقيلَ:إنَّ فِي القُرآنِ كُلَّ عِلمٍ إلَّاالطِّبَّ؟-:أما إنَّ فِي القُرآنِ لَآيَةً تَجمَعُ الطِّبَّ كُلَّهُ: «وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا» 4 . ⁽⁴⁾

275.عنه عليه السلام -فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ-:لا تَطلُبِ الحَياةَ لِتَأكُلَ،بَلِ اطلُبِ الأَكلَ لِتَحيا. ⁽⁵⁾

276.عنه عليه السلام -أيضاً-:يَنبَغي لِلعاقِلِ أن يَتَذَكَّرَ عِندَ حَلاوَةِ الغِذاءِ مَرارَةَ الدَّواءِ. ⁽⁶⁾

277.الخصال: قالَ أميرُ المُؤمِنينَ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ عليه السلام لِلحَسَنِ ابنِهِ عليه السلام:يا بُنَيَّ،ألا اعَلِّمُكَ أربَعَ خِصالٍ تَستَغني بِها عَنِ الطِّبِّ؟

فَقالَ:بَلى،يا أميرَالمُؤمِنينَ.

قالَ:لا تَجلِس عَلَى الطَّعامِ إلّاو أنتَ44 جائِعٌ،ولا تَقُم عَنِ الطَّعامِ إلّاو أنتَ تَشتَهيهِ،و جَوِّدِ المَضغَ،و إذا نِمتَ فَاعرِض نَفسَكَ عَلَى الخَلاءِ.فَإِذَا استَعمَلتَ هذَا

ز-بهداشت

271.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هر كارى را چاره‌اى است و چارۀ تن‌درستى در دنيا،چهار چيز است:

كم سخن گفتن،كم خفتن،كم راه رفتن ⁽¹⁾،و كم خوردن.

272.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: مادر همۀ داروها،كم‌خورى است.

273.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: معده،خانۀ همۀ دردهاست و پرهيز،ريشۀ همۀ درمان‌ها.

274.امام على عليه السلام -در پاسخ به اين پرسش كه:[چرا] در قرآن،هر دانشى جز دانش طب هست؟-:هان! در قرآن،آيه‌اى است كه همۀ طب را يك‌جا در خود،گِردآورده است:«بخوريد و بياشاميد و اسراف نكنيد».

275.امام على عليه السلام -در حكمت‌هاى منسوب به ايشان-:زندگى را براى خوردن مخواه؛بلكه خوردن را براى زندگى بخواه.

276.امام على عليه السلام -در حكمت‌هاى منسوب به ايشان-:عاقل را بايسته است كه به هنگام شيرينىِ غذا،تلخى دارو را نيز به ياد داشته باشد.

277.الخصال: اميرمؤمنان على بن ابى‌طالب عليه السلام به فرزند خود حسن عليه السلام فرمود:«پسرم! آيا به تو چهار نكته نياموزم كه به كمك آنها از طب،بى‌نياز شوى؟».

گفت:چرا،اى امير مؤمنان!

فرمود:«بر سفره ننشين،مگر آن هنگام كه گرسنه‌اى؛و از سفره برنخيز،مگر در حالى كه هنوز،ميل خوردن دارى؛خوب بجو؛و به گاه خفتن،به مستراح برو.اگر

استَغنَيتَ عَنِ الطِّبِّ. ⁽¹⁾

278.الإمام عليّ عليه السلام: قِلَّةُ الأَكلِ يَمنَعُ كَثيراً مِن أعلالِ الجِسمِ. ⁽²⁾

279.عنه عليه السلام: مَن غَرَسَ في نَفسِهِ مَحَبَّةَ أنواعِ الطَّعامِ،اِجتَنى ثِمارَ فُنونِ الأَسقامِ. ⁽³⁾

280.عنه عليه السلام: كَم مِن أكلَةٍ مَنَعَت أكَلاتٍ. ⁽⁴⁾

ح-الحِكَمُ الأَخلاقِيَّةُ

281.معاني الأخبار عن شريح بن هانئ: سَأَلَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام ابنَهُ الحَسَنَ بنَ عَليٍّ،فَقالَ:

يا بُنَيَّ مَا العَقلُ؟قالَ:حِفظُ قَلبِكَ مَا استُودِعتَهُ.

قالَ:فَمَا الحَزمُ؟قالَ:أن تَنتَظِرَ فُرصَتَكَ،وتُعاجِلَ ما أمكَنَكَ.

قالَ:فَمَا المَجدُ؟قالَ:حَملُ المَغارِمِ،وَابتِناءُ المَكارِمِ.

قالَ:فَمَا السَّماحَةُ؟قالَ:إجابَةُ السّائِلِ،و بَذلُ النّائِلِ.

قالَ:فَمَا الشُّحُّ؟قالَ:أن تَرَى القَلِيلَ سَرَفاً،و مَا أنفَقتَ تَلَفاً.

قالَ:فَمَا الرِّقَّةُ؟قالَ:طَلَبُ اليَسيرِ،و مَنعُ الحَقيرِ.

قالَ:فَمَا الكُلفَةُ؟قالَ:التَّمَسُّكُ بِمَن لا يُؤَمِّنُكَ،و النَّظَرُ فيما لا يَعنيكَ.

قالَ:فَمَا الجَهلُ؟قالَ:سُرعَةُ الوُثوبِ عَلَى الفُرصَةِ قَبل الاستِمكانِ مِنها، و الامتِناعُ عَنِ الجَوابِ.و نِعمَ العَونُ الصَّمتُ فِي مَواطِنَ كَثيرَةٍ و إن كُنتَ فَصيحاً.

اين چهار نكته را به كار بستى،از طب،بى‌نياز مى‌شوى».

278.امام على عليه السلام: كم‌خورى،مانع بسيارى از بيمارى‌هاى جسم مى‌شود.

279.امام على عليه السلام: هر كس در دل خود،[ درخت] علاقه به انواع غذاها را بكارد،ميوۀ بيمارى‌هاى گوناگون را مى‌چيند.

280.امام على عليه السلام: چه بسا خوردنى كه مانع خوردن‌ها مى‌شود !

ط-حكمت‌هاى اخلاقى

281.معانى الأخبار -به نقل از شريح بن هانى-:امير مؤمنان،از پسرش حسن بن على پرسيد:«فرزندم! عقل چيست؟».

گفت:نگهدارى آنچه در قلبت به وديعه گذاشته‌اى.

فرمود:«دورانديشى چيست؟».

گفت:اين كه منتظر فرصت باشى و آن جا كه امكان يافتى،بشتابى.

فرمود:«بزرگى چيست؟».

گفت:تحمّل كردن خسارت‌ها و بنيان گذارى كرامت‌ها.

فرمود:«سخاوت چيست؟».

گفت:پاسخ دادن به [ نياز] درخواست كننده و بخشيدن به كسى كه به دست آورده است.

فرمود:«بخل چيست؟».

گفت:اين كه [مصرف] اندك را اسراف،و آنچه را انفاق را كرده‌اى،از بين رفتن بدانى.

فرمود:«نرمى وملاطفت چيست؟».

گفت:اندك خواستن و دست شستن از ناچيز.

فرمود:«تكلّف چيست؟».

گفت:اتّكا به كسى كه ايمنت نكند و نظر داشتن به آنچه فايده‌اى برايت ندارد.

فرمود:«جهل چيست؟».

گفت:شتاب ورزيدن بر نوبت‌ها،پيش از فراهم آمدن امكان آن،و خوددارى از پاسخ دادن.بهترين ياور،سكوت در بسيارى موارد است؛هر چند سخنور باشى.

ثُمَّ أقبَلَ صَلَواتُ اللّهِ عَلَيهِ عَلَى الحُسَينِ ابنِهِ عليه السلام فَقالَ لَهُ:

يا بُنَيَّ ما السُّؤدَدُ؟قالَ:اصطِناعُ العَشيرَةِ،وَ احتِمالُ الجَريرَةِ.

قالَ:فَمَا الغِنى؟قالَ:قِلَّةُ أمانِيكَ،وَ الرِّضى بِما يَكفيكَ.

قالَ:فَمَا الفَقرُ؟قالَ:الطَّمَعُ،و شِدَّةُ القُنوطِ.

قالَ:فَمَا اللُّؤمُ؟قالَ:إحرازُ المَرءِ نَفسَهُ،وَإسلامُهُ عِرسَهُ.

قالَ:فَمَا الخُرقُ؟قالَ:مُعاداتُكَ أميرَكَ و مَن يَقدِرُ عَلى ضَرِّكَ و نَفعِكَ.

ثُمَّ التَفَتَ إلَى الحارِثِ الأعوَرِ فَقالَ:يا حارِثُ،عَلِّموا هذِهِ الحِكَمَ أولادَكُم؛فَإنَّها زِيادَةٌ فِي العَقلِ وَ الحَزمِ وَالرَّأيِ. ⁽¹⁾

آن گاه،امام-كه درودهاى خدا بر او باد-رو به فرزندش حسين نمود و به او فرمود:«فرزندم! آقايى چيست؟».

گفت:سازگارى با خاندان و به عهده گرفتن خسارت.

فرمود:«بى‌نيازى چيست؟».

گفت:كمىِ آرزوهايت و رضايت به آنچه تو را بسنده است.

فرمود:«نيازمندى چيست؟».

گفت:آزمندى و نوميدى فراوان.

فرمود:«پستى چيست؟».

گفت:به فكر خود بودن و ناموس فروشى كردن.

فرمود:«حماقت چيست؟».

گفت:دشمنى با فرمان‌رواى خود و با كسى كه بر زيان و سود رساندن به تو، توانمند است.

سپس،رو به حارثِ احول كرد و فرمود:«اى حارث! اين حكمت‌ها را به فرزندانتان بياموزيد؛چرا كه مايۀ فزونىِ خِرد و دورانديشى و صاحب نظر شدن است». ⁽¹⁾

اين سؤال از منطق مولا على است گفت:فرزندم،حسن جان! عقل چيست؟ گفت:دل را آنچه بسپردى به او هر چه پيش آيد،نگه دارش نِكو باز پرسيد آن امام دادگر دور انديشى،چه باشد،اى پسر؟ گفت:چون فرصت،تو را آمد به‌دست زود كن اقدام در كارى كه هست باز پرسيد آن امام ممتَحَن كه:بزرگى چيست،اى فرزند من؟ گفت:چون بار ضرر بردن به دوش در مكارم،هر چه بتوانى،بكوش باز پرسيد آن امامِ عالمين كه چه مى‌باشد گذشت،اى نور عين؟ گفت سائل را جواب اندر نياز و آن كه از راه آمده،بخشيش باز

282.تحف العقول عن سفيان الثوري: دَخَلتُ عَلَى الصّادِقِ عليه السلام فَقُلتُ لَهُ:أوصِني....

فَقالَ عليه السلام:يا سُفيانُ،أدَّبَني أبي عليه السلام بِثَلاثٍ،و نَهاني عَن ثَلاثٍ؛فَأمَّا اللَّواتي أدَّبَني بِهِنَّ فَإنَّهُ قالَ لي:يا بُنَيَّ،مَن يَصحَب صاحِبَ السَّوءِ لا يَسلَمُ،و مَن لا يُقيِّد ألفاظَهُ يَندَم،و مَن يَدخُل مَداخِلَ السّوءِ يُتَّهَم.

قُلتُ:يَابنَ بِنتِ رَسولِ اللّهِ،فَمَا الثَّلاثُ اللَّواتِي نَهاكَ عَنهُنَّ؟قالَ عليه السلام:نَهاني أن اصاحِبَ حاسِدَ نِعمَةٍ،و شامِتاً بِمُصيبَةٍ،أو حامِلَ نَميمَةٍ. ⁽¹⁾

ط-الأشعارُ النّافِعَةُ

283.الإمام الصادق عليه السلام: كانَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام يُعجِبُهُ أن يُروى شِعرُ أبي طالِبٍ،و أن يُدَوَّنَ، و قالَ:تَعَلَّموهُ و عَلِّموهُ أولادَكُم،فَإِنَّهُ كانَ عَلى دينِ اللّهِ،و فيهِ عِلمٌ كَثيرٌ. ⁽²⁾

284.عنه عليه السلام: يا مَعشَرَ الشّيعَةِ عَلِّموا أولادَكُم شِعرَ العَبدِيِّ،فَإِنَّهُ عَلى دينِ اللّهِ. ⁽³⁾

282.تحف العقول -به نقل از سفيان ثورى-:نزد [امام] صادق عليه السلام رفتم و به ايشان گفتم:مرا سفارش كن....

فرمود:«اى سفيان! پدرم مرا سه ادب آموخت و از سه چيز،باز داشت.امّا آدابى كه به من آموخت،اين بود كه به من فرمود:"فرزندم! كسى كه با آدمِ بد همراهى كند،سالم نمى‌ماند،و كسى كه سخنش را مهار نكند،پشيمان مى‌شود،و هر كس وارد جايگاه‌هاى بد شود،متّهم مى‌شود"».

گفتم:اى پسر دختر پيامبر خدا!آن سه چيز كه تو را از آنها نهى كرد،چه بود؟

فرمود:«مرا از مصاحبت با رشك برندۀ نعمت‌ها،شماتت كننده بر مصيبت‌ها و يا فرد سخن‌چين،باز داشت».

ط-شعرهاى سودمند

اشاره

283.امام صادق عليه السلام: امير مؤمنان از اين كه شعر [پدرش] ابو طالب،روايت و تدوين شود، خرسند مى‌شد و مى‌فرمود:«آن را فرا بگيريد و به فرزندانتان ياد بدهيد؛چرا كه او بر دين خدا بود و در آن،دانشِ بسيار است».

284.امام صادق عليه السلام: اى گروه شيعه! به فرزندانتان شعر عبدى ⁽¹⁾

اشعار وى كه در شعر و ادب،چيره دست و بسيار ماهر بوده است،در بردارنده مناقب امير مؤمنان و معرفى اهل بيت عليهم السلام و همچنين،حاوى ذكر مصائب و رنج‌هاى آنان است؛به گونه‌اى كه مرحوم علّامه امينى ادّعا مى‌كند كه جز دربارۀ آل اللّه،شعرى از او نيافتيم.وى در بيت امام صادق عليه السلام در رثاى عاشورا،اشعارى را مى‌خوانَد و اهل منزل را چنان منقلب مى‌كند كه از شيون آنان،مردم مدينه پشت در خانۀ ايشان جمع مى‌شوند.

او از اصحاب امام صادق عليه السلام بوده و دوستى آنان،معمولى و به خاطر رفت و آمد و يا همزمانى با امام عليه السلام نيست؛بلكه ناشى از ارادت صميمانه و دوستى خالصانه و ايمان بدون شائبۀ او بوده است،تا آن جا كه امام عليه السلام از شيعيان مى‌خواهد شعر او را به فرزندانشان ياد دهند،چون بر پايۀ دين خدا استوار است.

نمونه‌اى از اشعار وى در متن خواهد آمد (ر.ك به معجم رجال الحديث«سفيان بن مصعب»).

نقش شعر در تعليم و تربيت كودك

تأكيد امام على صلى الله عليه و آله بر آموختن شعر پدرش ابو طالب به فرزندان و توصيۀ امام صادق صلى الله عليه و آله به تعليم شعر عبدى به آنان،نشانۀ آن است كه از نگاه اهل بيت عليهم السلام شعر،نه تنها در حوزۀ فرهنگ و ادب،بلكه در عرصۀ تعليم و تربيت،بويژه تربيت نسل نو، داراى نقشى بنيادين و والاست و بر اساس اين ره‌نمود،بر اديبان و شاعران متعهّد و مسلمان،فرض است كه براى شعر كودك،فصل ويژه‌اى در ديوان اشعار خود، داشته باشند.

بى‌ترديد،سرودن شعر براى كودكان،آن هم شعرِ سودمند و سازنده‌اى كه بتواند مفاهيم بلند اعتقادى،اخلاقى و اجتماعى را هنرمندانه،به صورتى ساده،روان، پُرجاذبه و متناسب با ذهن كودك ارائه نمايد،كارى كارستان است و از عهدۀ هر شاعرى بر نمى‌آيد.

نكتۀ مهمّى كه در دو روايتى كه گذشت،بدان اشاره شده،اين است كه شعر آموزنده،علاوه بر اين كه از نظر هنرى بايد در سطح عالى و قابل قبولى باشد،براى آن كه نسل نو بتوانند حدّاكثر بهرۀ تربيتى را از آن داشته باشند،لازم است:اولاً گويندۀ شعر از تعهّد دينى برخوردار باشد،چنان كه در تبيين توصيه به آموختن شعر ابوطالب و عبدى به فرزندان،بر تعهّد دينى آنان،تأكيد شده است.

ثانياً شعر،متضمّنِ آگاهى‌هاى مورد نياز كودك در زمينه‌هاى اعتقادى،اخلاقى و عملى باشد،چنان كه امام على عليه السلام بدان جهت بر آموختن شعر ابو طالب تأكيد مى‌فرمايد كه افزون بر تعهّد دينى شاعر،متضمّن دانشى فراوان است.

ثالثاً با عنايت به نقش سرنوشت‌ساز آشنايى و انس با اهل بيت عليهم السلام براى كودك، اشعارى كه براى كودكان سروده مى‌شود شايسته است متضمن معرفت و محبت آنان باشد.تأكيد امام صادق عليه السلام بر آموختن اشعار عبدى به فرزندان،بدين جهت است كه شعر او سرشار از معارف مربوط به خاندان رسالت است كه براى نمونه به چند بيت از قصيدۀ طولانى و زيباى وى اشاره مى‌كنيم ⁽¹⁾:

آيا با پرسيدن نشان خانۀ ويران [يار]

شعار خود را خشوع در برابر خدا قرار ده

درود خداى عرش‌نشين،در هر زمانى

من با اظهار انديشه و گفتار برّاى خود

جانم را در ستايش تو به رنج انداختم با آگاهى به اين كه آسايش من،در چنين رنجى است. ⁽¹⁾

تحليلى دربارۀ روش‌هاى تربيت كودك

اشاره

برخى دانشمندان بر اساس نحوۀ تربيت كودك،چهار الگوى تربيتى ارائه كرده‌اند.با مطالعۀ منابع اسلامى،مى‌توان الگوى پنجمى را ارائه نمود.در ادامه،اين پنج الگو را بررسى مى‌كنيم:

1.الگوى تربيتى مبتنى بر سختگيرى

اين الگوى تربيتى كه بيشتر در ميان نسل گذشته جريان داشت،كودكانى تربيت مى‌كرد كه چون محبّت نمى‌ديدند،از نظر عاطفى و روانى،دچار اضطراب،تنش، افسردگى و گاهى خودكشى مى‌شدند؛امّا به جهت سختگيرى،پُرتلاش و مسئوليت‌پذير بودند.والدين به اين جهت به فرزندان خود،محبّت نمى‌كردند كه آنها به اصطلاح،لوس نشوند و معتقد بودند كه تعريف و تمجيد،موجب لوس شدن آنها مى‌شود.

2.الگوى تربيتى مبتنى بر محبت و عدم قاطعيت

در اين الگو،كه در واكنش به الگوى اوّل شكل گرفت،فرزندانى لوس، ضعيف‌النفس،وابسته،پُرتوقع و از لحاظ عاطفى كودكْ صفت،تربيت مى‌شوند، در برابر مشكلات،مقاوم و صبور نيستند و در زندگى خانوادگى و اجتماعى‌شان،به شدّت دچار مشكل مى‌شوند؛هر چند از لحاظ عاطفى،كمتر احساس كمبود

مى‌كنند.در اين الگو،والدين معتقدند كه حق،هميشه با فرزندان است.كودك،هر چه مى‌خواهد،بايد در اختيارش گذاشت و نبايد گذاشت كه ناراحت شود.

3.الگوى تربيتى مبتنى بر عدم محبّت و عدم قاطعيت

اين الگوى تربيتى،كودكانى تربيت مى‌كند كه چون محبّت نمى‌بينند،از نظر عاطفى، دچار اختلال هستند و چون قاطعيت دربارۀ آنان وجود ندارد،مبتلا به بزهكارى و خلافكارى مى‌شوند.

4.الگوى تربيتى مبتنى بر محبّت و قاطعيت

در اين الگوى تربيتى،كودكان،هم از لحاظ عاطفى ارضا مى‌شوند،و هم سختكوش،صبور و مسئوليت‌پذير تربيت مى‌شوند.

دانشمندان،اين الگو را بهترين الگوى تربيت كودك مى‌دانند. ⁽¹⁾

امّا نظر اسلام در اين باره چيست؟در آموزه‌هاى دين،مباحث بسيار و پراكنده‌اى در اين باره وجود دارد؛امّا مهم اين است كه نظام حاكم بر آنها را بشناسيم و الگوى تربيتى‌اى از آنها به دست مى‌آوريم.به نظر مى‌رسد الگويى كه از مجموع متون قرآن و حديث به دست مى‌آيد،الگويى است كه در الگوى پنجم از آن سخن خواهيم گفت.

5.الگوى تربيتى مبتنى بر محبّت،قاطعيت و كرامت

از ديدگاه اسلام،محبّت،يكى از اصول تربيتى كودك است كه به شدّت،مورد تأكيد قرار گرفته ⁽²⁾و محبّت نكردن،به شدّت نكوهش شده است؛ ⁽³⁾امّا در عين حال،از

افراط در محبّت نيز نهى شده است. ⁽¹⁾لذا در كنار محبّت،صلابت و دقّت در تربيت كودك نيز مورد توجّه اكيد،قرار گرفته است. ⁽²⁾

بر اين اساس،كودك در عين اين كه محبّت مى‌بيند،امّا يله و رها نيست تا هر كارى كه خواست،انجام دهد.از سوى ديگر،در عين اين كه تربيت مى‌شود،مورد مهر و محبّت و مدارا نيز واقع مى‌شود و به همين جهت،از افراط در ملامت‌ها و خشونت ⁽³⁾-كه از شاخصه‌هاى الگوى سختگيرى بدون محبّت هستند-نهى شده است. ⁽⁴⁾

و امّا الگوى تربيتى اسلام،بُعد سومى نيز دارد كه عبارت است از«تكريم».

تكريم،احترام گذاشتن به كودك و ارزش قائل شدن براى اوست.از ديدگاه اسلام،كودك،چون كودك است،نبايد تحقير شود و احساس بى‌ارزشى و يا كم‌ارزشى كند.هر چند كودك،بيشتر محتاج محبت است و بزرگ‌سال محتاج احترام؛ ⁽⁵⁾ولى بدان معنا نيست كه شخصيت كودك،نبايد محترم شمرده شود، همان‌گونه كه مهر و عطوفت نسبت به بزرگ‌سال،نبايد فراموش شود.

كودكى كه باارزش قلمداد مى‌شود و شخصيت او محترم شمرده مى‌شود (تكريم)،به احساس خودْ ارزشمندى (عزّت و كرامت نفس) دست مى‌يابد و كسى كه براى خودش ارزش قائل باشد،خود را به زشتى‌ها آلوده نمى‌كند. ⁽⁶⁾

كرامت نفس،محور اساسى اخلاق اسلامى و تربيت اسلامى است و مهم‌ترين راه آن،تكريم انسان،بويژه در دوران كودكى است.البته بخشى از كرامت‌پرورى به آموزش زشتى‌ها و زيبايى‌ها مربوط مى‌شود،ولى تكريم،ارزش و اهمّيت بسيار دارد.يكى از مهم‌ترين نكات تربيتى كه در تكريم شخصيت كودك بايد مورد توجّه قرار گيرد،جدّى گرفتن احساسات او در هفت سال آغاز زندگى است.اين موضوع آن قدر اهمّيت دارد كه اين دوران در روايتى از پيامبر خدا،دوران سيادت و آقايى كودك شمرده شده است:

الوَلَدُ سَيّدٌ سَبعَ سِنينَ.

فرزند،هفت سال سرور است.

مقتضاى سيادت و آقايى كودك،فرماندهى او و اطاعت والدين است،بدين معنا كه كودك در هفت سال آغاز زندگى بايد در خانواده آقايى و فرماندهى كند و لذا هر چه مى‌خواهد،در صورتى كه براى او زيانبار نباشد و در توان پدر و مادر باشد،بايد تأمين شود.

نتيجۀ تربيتى فرماندهى كودك در هفت سال آغاز زندگى و فرمانبرى صحيح پدر و مادر از او،فرمان برى مطلق توأم با محبّت كودك در هفت سال بعدى زندگى كودك خواهد بود.از اين رو،در ادامۀ حديث آمده است:

وعَبدٌ سَبعَ سِنينَ.

كودك در هفت سال دوم،بنده است.

حال عبوديت و بندگى كودك نسبت پدر و مادر،نتيجۀ نهايت اعتمادى است كه در هفت سال آغاز زندگى نسبت به آنها پيدا كرده است.پيدايش اين حالت در كودك در هفت سال دوم زندگى با عنايت به اين كه اين ايام،دوران تعليم و تربيت اوست،فوق العاده براى سازندگى او اهمّيت دارد.

پس از سپرى شدن هفت سال دوم زندگى كودك،دوران وزارت او در خانواده فرا مى‌رسد،چنان كه در ادامۀ حديث مى‌خوانيم:

و وَزيرٌ سَبعَ سِنينَ.

هفت سال سوم،[ كودك] وزير است.

در اين دوران،كودك،ديگر بنده و فرمان‌بر نيست.تكريم شخصيت او در اين دوران ايجاب مى‌كند كه او همانند وزير خانواده مورد مشورت قرار گيرد و كارهايى كه از او برمى‌آيد،به او واگذار گردد و بدين سان،مسئوليت خانواده در تعليم و تربيت كودك به پايان مى‌رسد.

ي-السِّباحَةُ وَالرِّمايَةُ

285.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: عَلِّموا أولادَكُمُ السِّباحَةَ وَالرِّمايَةَ. ⁽¹⁾

286.عنه صلى الله عليه و آله: عَلِّموا أبناءَكُمُ السِّباحَةَ وَالرَّميَ،وَالمَرأةَ المِغزَلَ. ⁽²⁾

287.عنه صلى الله عليه و آله: عَلِّموا بَنيكُم الرَّميَ؛فَإنَّهُ نِكايَةُ العَدُوِّ. ⁽³⁾

5/3:وَقتُ تَربِيَةِ الطِّفلِ وتأديبه

288.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: الوَلَدُ سَيِّدٌ سَبعَ سِنينَ،وعَبدٌ سَبعَ سِنينَ،ووَزيرٌ سَبعَ سِنينَ،فَإِن رَضيتَ

ى-شنا و تيراندازى

285.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: به فرزندانتان،شنا و تيراندازى ياد دهيد.

286.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: به پسرانتان،شنا وتيراندازى ياد دهيد و به دختر،ريسندگى.

287.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: به پسرانتان،تيراندازى ياد دهيد؛چراكه مايۀ پيروزى بر دشمن است ⁽¹⁾.

ر.ك:ص 102 (نوشتن).

5/3:زمان تربيت و تأديب كودك

5/3- زمان تربيت و تأديب كودك⁽²⁾

ارتباطات كنترلْ مدار از كودك به جانب ديگر نيز نشانگر تغييرات وابسته به سن در اوان كودكى است.كودك دو ساله،آشكارا مى‌تواند رفتار اطرافيان خود را به شيوه‌هاى ظريف،كنترل كند و چنين نيز مى‌كند.با وجود اين،او هرگز نمى‌تواند همانند كودكان شش ساله،ديگران را به گونه‌اى هدفمند با بهره‌گيرى از دستورالعمل‌هاى گاه جزئى،كلامى،حركات بدنى،نمايش‌هاى جسمانى و مانند آنها به ابراز رفتارهاى مورد نظر خود،وا دارد.سرانجام،كودك در حال رشد،توان مى‌يابد تا به صورتى روزافزون بر رفتار خود،مهار زند»(رشد شناختى،ص 106).

288.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: ⁽³⁾

ارتباطات كنترلْ مدار از كودك به جانب ديگر نيز نشانگر تغييرات وابسته به سن در اوان كودكى است.كودك دو ساله،آشكارا مى‌تواند رفتار اطرافيان خود را به شيوه‌هاى ظريف،كنترل كند و چنين نيز مى‌كند.با وجود اين،او هرگز نمى‌تواند همانند كودكان شش ساله،ديگران را به گونه‌اى هدفمند با بهره‌گيرى از دستورالعمل‌هاى گاه جزئى،كلامى،حركات بدنى،نمايش‌هاى جسمانى و مانند آنها به ابراز رفتارهاى مورد نظر خود،وا دارد.سرانجام،كودك در حال رشد،توان مى‌يابد تا به صورتى روزافزون بر رفتار خود،مهار زند»(رشد شناختى،ص 106).

مُكانَفَتَهُ لِإِحدى وعِشرينَ وإلّا فَاضرِب عَلى جَنبِهِ؛فَقَدِ اعتَذَرتَ الَى اللّهِ عز و جل. ⁽¹⁾

289.الإمام عليّ عليه السلام: يُرَبَّى الصَّبِيُّ سَبعاً،ويُؤَدَّبُ سَبعاً،ويُستَخدَمُ سَبعاً،ومُنتَهى طولِهِ في ثَلاثٍ وعِشرينَ سَنَةً،وعَقلِهِ في خَمسٍ وثَلاثينَ سَنَةً،وما كانَ بَعدَ ذلِكَ فَبِالتَّجارِبِ. ⁽²⁾

290.عنه عليه السلام: وَلَدُكَ رَيحانَتُكَ سَبعاً،وَخادِمُكَ سَبعاً،ثُمَّ هُوَ عَدُوُّكَ أو صَديقُكَ. ⁽³⁾

291.عنه عليه السلام -مِن وَصِيَّتِهِ لِوَلَدِهِ الحَسَنِ عليه السلام-:بادَرتُ بِوَصِيَّتي إلَيكَ،وأورَدتُ خِصالاً مِنها قَبلَ أن يَعجَلَ بي أجَلي دونَ أن افضِيَ إلَيكَ بِما في نَفسي،أو أن انقَصَ في رَأيي كَما نُقِصتُ في جِسمِي،أو يَسبِقَني إلَيكَ بَعضُ غَلَباتِ الهَوى وفِتَنِ الدُّنيا،فَتَكُونَ كَالصَّعبِ ⁽⁴⁾النَّفورِ،وإنَّما قَلبُ الحَدَثِ كَالأرضِ الخالِيَةِ؛ما القِيَ فيها مِن شَيءٍ قَبِلَتهُ، فَبادَرتُكَ بِالأَدَبِ قَبلَ أن يَقسُوَ قَلبُكَ،ويَشتَغِلَ لُبُّكَ...ورَأيتُ حَيثُ عَناني مِن أمرِكَ ما يَعنِي الوالِدُ الشَّفيقُ،وأجمَعتُ عَلَيهِ مِن أدَبِكَ أن يَكونَ ذلِكَ وأنتَ مُقبِلُ العُمُرِ ومُقتَبَلُ الدَّهرِ،ذو نِيَّةٍ سَليمَةٍ،ونَفسٍ صافِيَةٍ،وأن أبتَدِئَكَ بِتَعليمِ كِتابِ اللّهِ عز و جل وتَأويلِهِ،وشَرائِعِ الإِسلامِ وأحكامِهِ،وحَلالِهِ وحَرامِهِ. ⁽⁵⁾

&

است.اگر در بيست و يك سالگى از تربيت او راضى بودى كه خوب؛وگرنه،به پهلويش بزن [تا دنبال كار خودش برود] كه نزد خداوند،معذورى.

289.امام على عليه السلام: كودك،هفت سال پرورش يابد،هفت سال ادب آموزى گردد و هفت سال به خدمت درآيد.پايان قد كشيدنش در بيست و سه سالگى و پايان تكامل عقلى‌اش در سى و پنج سالگى است و آنچه پس از اين باشد،از راه تجربه‌ها به دست آيد.

290.امام على عليه السلام: فرزندت،هفت سال دسته گل تو و هفت سال خدمتكار توست.سپس يا دشمن توست و يا دوست تو.

291.امام على عليه السلام -در سفارش به فرزندش امام حسن عليه السلام-:براى سفارش نمودن به تو پيش‌دستى كردم و خصلت‌هايى را در آن آوردم،پيش از آن كه اجل به سوى من شتاب گيرد،بدون آن كه آنچه در دل دارم،به تو رسانده باشم،يا همان گونه كه جسمم ضعيف شده است،انديشه‌ام نيز ضعيف گردد،و يا آن كه پيش از من، برخى هوس‌ها و فتنه‌هاى دنيا بر تو چيره شوند و در نتيجه،سركش و گريزان گردى.همانا قلب جوان،همانند زمينِ خالى است كه هر چه در آن افكنده شود، مى‌پذيرد.از اين رو،پيش از آن كه دلِ تو سخت و فكر تو درگير شود،به تربيت تو مبادرت كردم...و چون همان را براى تو مى‌خواهم كه يك پدر دلسوز مى‌خواهد، خوب نگريستم و بر آن شدم كه تربيت تو،در حالى باشد كه تو رو به زندگى دارى و چيزى از روزگار نگذرانده‌اى،و داراى نيّتى سالم و نهادى پاكى،و [همچنين بر آن شدم كه] تربيت تو را از آموزش كتاب خداوند عز و جل و تأويل آن،و قوانين اسلام و احكام آن،و حلال و حرام آن،آغاز كنم.

292.الإمام الصادق عليه السلام: أمهِل صَبِيَّكَ حَتّى يَأتِيَ لَهُ سِتُّ سِنينَ،ثُمَّ ضُمَّهُ إلَيكَ سَبعَ سِنينَ فَأدِّبهُ بِأدَبِكَ،فَإِن قَبِلَ وصَلَحَ وإلّا فَخَلِّ عَنهُ. ⁽¹⁾

293.عنه عليه السلام: الغُلامُ يَلعَبُ سَبعَ سِنينَ،ويَتَعَلَّمُ الكِتابَ سَبعَ سِنينَ،ويَتَعَلَّمُ الحَلالَ وَالحَرامَ سَبعَ سِنينَ. ⁽²⁾

6/3:المَنهَجُ التَّربَوِيُّ الإِسلامِيُّ

أ التَّكريمُ وَالرِّفقُ وَالرَّحمَةُ وَالمَحَبَّةُ

294.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: أَكرِموا أولادَكُم،وأحسِنوا أدَبَهُم. ⁽³⁾

295.مسند ابن حنبل عن عمّ أبي رافع بن عمرو الغفاري: كُنتُ وأنا غُلامٌ أرمي نَخلاً لِلأَنصارِ،فَأتَى النَّبيُّ صلى الله عليه و آله فَقيلَ:إنَّ هاهُنا غُلاماً يَرمي نَخلَنا! فَاُتِيَ بي إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله، فَقالَ:يا غُلامُ! لِمَ تَرمِي النَّخلَ؟قالَ:قُلتُ:آكُلُ.قالَ:فَلا تَرمِ النَّخلَ وكُل ما يَسقُطُ في أسافِلِها.ثُمَّ مَسَحَ رَأسي وقالَ:اللّهُمَّ أشبِع بَطنَهُ. ⁽⁴⁾

296.المعجم الكبير عن أسد بن وداعة: أنَّ رَجُلاً يُقالُ لهُ:«جُزءٌ»أتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله فَقالَ:يا رَسولَ اللّهِ،إنَّ أهلي يُغضِبونّي فَبِمَ اعاقِبُهُم؟فَقالَ:تَعفو،ثُمَّ قالَ الثّانِيَة،حَتّى قالَها

292.امام صادق عليه السلام: پسرت را تا شش سالگى رها كن.سپس او را هفت سال همراه خود ساز و با ادب خود،تربيتش كن.اگر پذيرفت و شايسته شد،كه خوب و گرنه، رهايش كن.

293.امام صادق عليه السلام: پسر،هفت سال بايد بازى كند،هفت سال آموزش قرآن ببيند و هفت سال،حلال و حرام را فرا گيرد.

6/3:شيوه تربيت اسلامى

الف-احترام و مدارا و دلسوزى و محبّت

294.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: كودكانتان را گرامى بداريد و آنان را خوبْ تربيت كنيد.

295.مسند ابن حنبل -به نقل از عموى ابو رافع بن عمرو غفارى-:من كودك بودم كه به درخت خرمايى از انصار،سنگ پرتاب مى‌كردم.پيامبر صلى الله عليه و آله كه آمد،به ايشان گفته شد:اين جا كودكى است كه به درخت خرماى ما سنگ مى‌زند.مرا نزد پيامبر صلى الله عليه و آله بردند و ايشان فرمود:«اى پسر! چرا به درخت خرما سنگ مى‌اندازى؟».

گفتم:[از آن] مى‌خورم.

فرمود:«به درخت،سنگ نينداز و هر چه پايين آن ريخته بود،بخور».

سپس [با مهربانى] دست بر سر من كشيد [برايم دعا كرد] و گفت:«خداوندا! شكم او را سيرگردان».

296.المعجم الكبير -به نقل از اسد بن وداعه-:مردى به نام جُزء،نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت:

اى پيامبر خدا! خانواده‌ام مرا خشمگين مى‌سازند.به چه چيزى آنان را مجازات كنم؟

ثَلاثاً،قالَ:فَإِن عاقَبتَ فَعاقِب بِقَدرِ الذَّنبِ،وَاتَّقِ الوَجهَ. ⁽¹⁾

297.الإمام عليّ عليه السلام: كُن كَالطَّبيبِ الرَّفيقِ الَّذي يَضَعُ الدَّواءَ بِحَيثُ يَنفَعُ. ⁽²⁾

298.عنه عليه السلام: ازجُرِ المُسيءَ بِثَوابِ المُحسنِ. ⁽³⁾

299.عنه عليه السلام: عُقوبَةُ العُقلاءِ التَّلويحُ،عُقوبَةُ الجُهَلاءِ التَّصريحُ. ⁽⁴⁾

300.عنه عليه السلام: تَلويحُ زَلَّةِ العاقِلِ لَهُ مِن أمَضِّ ⁽⁵⁾عِتابِهِ. ⁽⁶⁾

301.عنه عليه السلام: التَّعريضُ ⁽⁷⁾لِلعاقِلِ أشَدُّ عِتابِهِ. ⁽⁸⁾

302.عنه عليه السلام: رُبَّ ذَنبٍ مِقدارُ العُقوبَةِ عَلَيهِ إعلامُ المُذنِبِ بِهِ. ⁽⁹⁾

303.الإمام زين العابدين عليه السلام: حَقُّ الصَّغيرِ رَحمَتُهُ في تَعليمِهِ،وَالعَفوُ عَنهُ وَالسِّترُ عَلَيهِ، وَالرِّفقُ بِهِ،وَالمَعونَةُ لَهُ...وحَقُّ أهلِ مِلَّتِكَ...أن يَكونَ شُيوخُهُم بِمَنزِلَةِ أبيكَ، وشُبّانُهُم،بِمَنزِلَةِ إخوَتِكَ،وعَجائِزُهُم بِمَنزِلَةِ امِّكَ،وَالصِّغارُ بِمَنزِلَةِ أولادِكَ. ⁽¹⁰⁾

فرمود:«درگذر».

سپس،بار ديگر گفت،تا اين كه سه بار تكرار كرد.فرمود:«اگر مجازات كردى، به اندازۀ اشتباه،مجازات كن و از [زدن به] صورت بپرهيز».

297.امام على عليه السلام: همانند طبيبِ مدارا كننده‌اى باش كه دارو را جايى به كار مى‌بَرَد كه سودمند است.

298.امام على عليه السلام: بدْكار را با پاداش دادن به نيكوكار،[از كار ناشايست] باز دار.

299.امام على عليه السلام: مجازات خردمندان،با كنايه و اشاره است و مجازات نابخردان،با تصريح.

300.امام على عليه السلام: كنايه و اشاره به لغزش خردمند،از دردناك‌ترين سرزنش‌ها براى اوست.

301.امام على عليه السلام: كنايه زدن به خردمند،سخت‌ترين سرزنش براى اوست.

302.امام على عليه السلام: چه بسا گناهى كه اندازۀ مجازات آن،[ فقط] آگاه كردن خطا كار از آن است.

303.امام زين العابدين عليه السلام: حقّ خردسال،مهربانى در آموزش او،بخشيدن او و پوشاندن [اشتباهات] او،مدارا كردن با او و يارى كردن اوست...وحقّ هم‌كيشان تو اين است كه...پيرمردانِ آنها به جاى پدر تو باشند و جوانانشان،به جاى برادران تو وزنان پيرشان به‌جاى مادر تو و خردسالان [آنها] به جاى فرزندان تو.

ب-الصَّلابَةُ وعَدَمُ المُداهَنَةِ

الكتاب

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا يَعْصُونَ اللّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ». 1

الحديث

304.صحيح مسلم عن أبي هريرة: لَمَّا انزِلَت هذِهِ الآيَةُ: «وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ» 2 دَعا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله قُرَيشاً فَاجتَمَعوا،فَعَمَّ وخَصَّ،فَقالَ:

يا بَني كَعبِ بنِ لُؤيٍّ! أنقِذوا أنفُسَكُم مِنَ النّارِ.

يا بَني مُرَّةَ بنِ كَعبٍ! أنقِذوا أنفُسَكُم مِنَ النّارِ.

يا بَنِي عَبدِ شَمسٍ! أنقِذوا أنفُسَكُم مِنَ النّارِ.

يا بَني عَبدِ مَنافٍ! أنقِذُوا أنفُسَكُم مِنَ النّارِ.

يا بَني هاشِمٍ! أنقِذُوا أنفُسَكُم مِنَ النّارِ.

يا بَني عَبدِ المُطَّلِبِ! أنقِذوا أنفُسَكُم مِنَ النّارِ.

يا فاطِمَةُ! أنقِذي نَفسَكِ مِنَ النّارِ؛فَإِنّي لا أملِكُ لَكُم مِنَ اللّهِ شَيئاً،غَيرَ أنَّ لَكُم رَحِماً سَأَبُلُّها بِبِلالِها ⁽¹⁾. ⁽²⁾

ب-قاطعيت و سازش نكردن

قرآن

«اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! خودتان و خانواده‌تان را از آتشى نگه داريد كه آتشگيرۀ آن،مردم و سنگ‌ها هستند،فرشتگان خشنِ سخت‌گير بر آن گمارده شده‌اند،از آنچه خدا به آنان فرمان داده، سرپيچى نمى‌كنند و آنچه را مأمور شده‌اند،انجام مى‌دهند».

حديث

304.صحيح مسلم -به نقل از ابوهريره-:وقتى اين آيه نازل شد كه:«و خويشان نزديكت را هشدار ده»،پيامبر خدا،قريش را دعوت كرد و آنان،جمع شدند.سپس به همه، يك به يك فرمود:«اى فرزندان كعب بن لُؤى ! ⁽¹⁾خودتان را از آتش،نجات دهيد.

اى فرزندان مرّة بن كعب ! ⁽²⁾خودتان را از آتش،نجات دهيد.

اى فرزندان عبد شمس ! خودتان را از آتش،نجات دهيد.

اى فرزندان عبد مناف ! خودتان را از آتش،نجات دهيد.

اى فرزندان هاشم ! ⁽³⁾خودتان را از آتش،نجات دهيد.

اى فرزندان عبد المطّلب ! ⁽⁴⁾خودتان را از آتش،نجات دهيد.

اى فاطمه ! خودت را از آتش نجات ده؛چرا كه من نمى‌توانم از جانب خداوند، چيزى را براى شما تضمين كنم،جز اين كه شما حقّ خويشاوندى‌اى داريد كه من، بدان با شما در دنيا ارتباط دارم [و به كار آخرت نمى‌آيد]».

305.الدرّ المنثور عن زيد بن أسلم: تَلا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله هذِهِ الآيَةَ: «قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً» ، فَقالوا:يا رَسولَ اللّهِ،كَيفَ نَقِي أهلَنا ناراً؟

قالَ:تَأمرونَهُم بِما يُحِبُّهُ اللّهُ،وتَنهَونَهُم عَمَّا يَكرَهُ اللّهُ. ⁽¹⁾

306.الإمام عليّ عليه السلام -فِي كِتابِهِ إلى بَعضِ عُمّالِهِ-:فَاتَّقِ اللّهَ وَاردُد إلى هؤلاءِ القَومِ أموالَهُم، فَإِنَّكَ إن لَم تَفعَل ثُمَّ أمكَنَنِي اللّهُ مِنكَ لَاُعذِرَنَّ إلَى اللّهِ فيكَ،ولَأَضرِبَنَّكَ بِسَيفِي الَّذي ما ضَرَبتُ بِهِ أحَداً إلّادَخَلَ النّارَ،ووَاللّهِ لَو أنَّ الحَسَنَ وَالحُسَينَ فَعَلا مِثلَ الَّذي فَعَلتَ ما كانَت لَهُما عِندي هَوادَةٌ،ولا ظَفِرا مِنّي بِإِرادَةٍ حَتّى آخُذَ الحَقَّ مِنهُما، واُزيحَ الباطِلَ عَن مَظلَمَتِهِما. ⁽²⁾

307.الكافي عن أبي بصير: سَألتُ أبا عبد اللّه عليه السلام في قَولِ اللّهِ عز و جل: «قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً» :

كَيفَ نَقي أهلَنا؟قَالَ:تَأمرونَهُم وَتَنهَونَهُم. ⁽³⁾

308.الإمام الصادق عليه السلام: لَمَّا نَزَلَت هذهِ الآيَةُ: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً» جَلَسَ رَجُلٌ مِنَ المُسلِمينَ يَبكي وقالَ:أنا عَجَزتُ عَن نَفسي،كُلِّفتُ أهلي؟! فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:حَسبُكَ أن تأمُرَهُم بِما تَأمُرُ بِهِ نَفسَكَ،وتَنهاهُم عَمَّا تَنهى عَنهُ نَفسَكَ. ⁽⁴⁾

309.الكافي عن أبي بصير -في قَول اللّهِ عز و جل: «قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً» -:قُلتُ:كَيفَ أقيهِم؟ قالَ:تَأمُرُهُم بِما أمَرَ اللّهُ وتَنهاهُمُ عَمَّا نَهاهُمُ اللّهُ،فَإن أطاعوكَ كُنتَ قَد وَقَيتَهُم،وإن

305.الدرّ المنثور: پيامبر خدا،اين آيه را تلاوت فرمود:««خودتان و خانواده‌تان را از آتش،نگه داريد»».

گفتند:اى پيامبر خدا! چگونه خانواده‌مان را از آتش،نگه داريم؟

فرمود:«آنان را به آنچه خداوند دوست دارد،امر كنيد و از آنچه خداوند ناخوش دارد،نهى كنيد».

306.امام على عليه السلام -در نامه‌اى به يكى از كارگزارانش-:پرواى الهى داشته باش و اموال اين مردم را به آنان،بازگردان كه اگر چنين نكنى و خداوند،امكان دستيابى به تو را به من بدهد،دربارۀ تو آن مى‌كنم كه [به وظيفه‌ام عمل كرده و] نزد خدا معذور باشم و با اين شمشيرم،كه هر كس را با آن زدم،وارد دوزخ شد،بر تو خواهم زد.به خدا سوگند،اگر حسن و حسين هم كارى را كه تو كردى،انجام دهند،هيچ نرمش و رخصتى از جانب من نمى‌بينند و در ارادۀ من،هيچ تأثيرى نمى‌گذارد تا حق را از آنان بستانم و ستم‌هايى را كه كرده‌اند،برطرف سازم.

307.الكافى -به نقل از ابوبصير-:از امام صادق عليه السلام،دربارۀ اين سخن خداوند عز و جل:«خودتان و خانواده‌تان را از آتش،نگه داريد»،پرسيدم كه:چگونه خانواده‌مان را نگه دارم؟

فرمود:«به آنان،امر و نهى كنيد».

308.امام صادق عليه السلام: هنگامى كه اين آيه نازل شد:«اى كسانى كه ايمان آورديد! خودتان و خانواده‌تان را از آتش،نگه داريد»،يكى از مردان مسلمان به گريه نشست و گفت:من از [نگه داشتن] خودم ناتوان بودم،به خانواده‌ام نيز مكلّف شدم.

پيامبر خدا فرمود:«براى تو همين كافى است كه آنچه خودت را به آن امر مى‌كنى،آنان را بدان امر كنى و از آنچه خودت را نهى مى‌كنى،آنان را نهى كنى».

309.الكافى -به نقل از ابو بصير-:از امام صادق عليه السلام دربارۀ اين سخن خداوند:«خودتان و خانواده‌تان را از آتش،نگه داريد»پرسيدم كه:چگونه آنان را نگه دارم؟

&

عَصَوكَ كُنتَ قَد قَضَيتَ ما عَلَيكَ. ⁽¹⁾

ج-التَّأديبُ العَمَلِيُّ

310.الإمام عليّ عليه السلام: مَن نَصَبَ نَفسَهُ لِلنّاسِ إماماً فَليَبدَأ بِتَعليمِ نَفسِهِ قَبلَ تَعليمِ غَيرِهِ، وليَكُن تَأديبُهُ بِسيرَتِهِ قَبلَ تَأديبِهِ بِلِسانِهِ.ومُعَلِّمُ نَفسِهِ ومُؤَدِّبُها أَحَقُّ بِالإِجلالِ مِن مُعَلِّمِ النّاسِ ومُؤَدِّبِهِم. ⁽²⁾

311.الإمام الصادق عليه السلام: كونوا دُعاةً لِلنّاسِ بِغيرِ ألسِنَتِكُم؛لِيَرَوا مِنكُمُ الوَرَعَ وَالاجتِهادَ وَالصَّلاةَ وَالخَيرَ،فَإِنَّ ذلِكَ داعِيَةٌ. ⁽³⁾

7/3:آفاتُ التَّأديبِ

أ-الإفراطُ فِي المَحَبَّةِ

312.الإمام الباقر عليه السلام: شَرُّ الآباءِ مَن دَعاهُ البِرُّ إلَى الإِفراطِ،وشَرُّ الأَبناءِ مَن دَعاهُ التَّقصيرُ إلَى العُقوقِ. ⁽⁴⁾

ب-الإفراطُ فِي المَلامَةِ

313.الإمام عليّ عليه السلام: الإِفراطُ فِي المَلامَةِ يَشُبُّ نيرانَ اللَّجاجِ. ⁽⁵⁾

فرمود:«به آنچه خداوند امر كرده،آنان را امر كن و از آنچه خداوند نهى كرده،

نهى كن.اگر از تو فرمان بردند،تو آنان را نگه داشته‌اى و اگر نافرمانى كردند،تو آنچه را بر عهده‌ات بود،انجام داده‌اى».

ج-تربيت عملى

310.امام على عليه السلام: هر كس خود را پيشواى مردم قرار دهد،بايد پيش از آموزش دادن مردم، ياد دادن به خود را آغاز كند،و بايد پيش از تربيت زبانى،با رفتارش تربيت كند.

آموزگار و مربّى خود،بيش از آموزگار و مربّى مردم،شايستۀ احترام است.

311.امام صادق عليه السلام: با غير از زبانتان (با رفتار)،دعوت كنندۀ مردم باشيد.بايد مردم از شما پرهيزگارى،تلاش خستگى‌ناپذير و نماز و خوبى ببينند كه اين،دعوت كردن است.

7/3:آفت‌هاى تربيت‌آموزش و پرورش

الف-زياده‌روى در محبّت

312.امام باقر عليه السلام: بدترين پدر،كسى است كه نيكى كردن،او را به زياده‌روى وا دارد و بدترين فرزند،كسى است كه كوتاهى كردن،او را به نافرمانى و آزردن [ والدين] وا دارد.

ب-زياده‌روى در سرزنش

313.امام على عليه السلام: زياده‌روى در سرزنش كردن،آتش لجاجب را شعله‌ور مى‌سازد.

314.عنه عليه السلام: إيّاكَ أن تُكَرِّرَ العَتَبَ؛فَإِنَّ ذلكَ يُغري بِالذَّنبِ،ويُهَوِّنُ العُتبَ. ⁽¹⁾

315.عنه عليه السلام -فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إِلَيهِ-:إذا عاتَبتَ الحَدَثَ فَاترُك لَهُ مَوضِعاً مِن ذَنبِهِ؛لَئِلّا يَحمِلُهُ الإِخراج عَلَى المُكابَرَةِ. ⁽²⁾

ج-التَّأديبُ عِندَ الغَضَبِ

316.الكافي عن عليّ بن أسباط عن بعض أصحابنا،قال ⁽³⁾: نَهى رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله عَنِ الأَدَبِ عِندَ الغَضَبِ. ⁽⁴⁾

317.الإمام عليّ عليه السلام: لا أدَبَ مَعَ غَضَبٍ. ⁽⁵⁾

د-الخُشونَةُ

318.الكافي عن يونس بن رباط عن الإمام الصادق عليه السلام: قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:رَحِمَ اللّهُ مَن أعانَ وَلَدَهُ عَلى بِرِّهِ.

قالَ:قُلتُ:كَيفَ يُعينُهُ عَلى بِرِّهِ؟

قالَ:يَقبَلُ مَيسورَهُ،ويَتَجاوَزُ عَن مَعسورِهِ،ولا يُرهِقُهُ،ولا يَخرَقُ بِهِ ⁽⁶⁾،

314.امام على عليه السلام: بپرهيز از اين كه پى در پى،سرزنش كنى؛چرا كه اين كار،بر [ انجام دادنِ] گناه جرئت مى‌دهد و سرزنش را بى‌اثر مى‌سازد.

315.امام على عليه السلام -از حكمت‌هاى منسوب به ايشان-:هرگاه جوان را سرزنش كردى، جايى [براى عذر آوردن] از گناه برايش قرار ده تا قرار گرفتن در تنگنا،او را به درشتى و سرسختى نكشانَد.

ج-تربيت كردن هنگام خشم

316.الكافى -به نقل از علىّ بن اسباط،از يكى از شيعيان-:پيامبر خدا،از ادب كردن به هنگام خشم،نهى فرمود.

317.امام على عليه السلام: با خشم تربيت [ممكن] نيست.

د-خشونت

318.الكافى -به نقل از يونس بن رباط،از امام صادق عليه السلام-:پيامبر خدا فرمود:«خدا رحمت كند كسى را كه فرزندش را بر فرمانبَرى از وى يارى كند».

[كسى] پرسيد:چگونه او را بر فرمانبَرى يارى مى‌كند؟

فرمود:«آنچه را در توانش بوده،بپذيرد و از آنچه در توانش نيست،بگذرد و به آنچه نمى‌تواند،وا ندارد و بر او سخت نگيرد كه چيزى ميان او و ورود در قلمروى از قلمروهاى كفر نيست،مگر اين كه وارد نافرمانى [والدين] و يا بُريدن ارتباط خويشاوندى شود».

319.صحيح مسلم عن عائشة: ما ضَرَبَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله شَيئاً قَطُّ بِيَدِهِ،ولَا امرَأَةً وَلا خادِماً، إلّا أن يُجاهِدَ في سَبيلِ اللّهِ. ⁽¹⁾

320.الإمام عليّ عليه السلام -فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ-:قَدِّمِ العَدلَ عَلَى البَطشِ تَظفَر بِالمَحَبَّةِ،ولا تَستَعمِل الفِعلَ حَيثُ يَنجَعُ ⁽²⁾القَولُ. ⁽³⁾

321.عدّة الداعي: قالَ بَعضُهُم:شَكَوتُ إلى أبِي الحَسَنِ موسى عليه السلام ابناً لي،فَقالَ:لا تَضرِبهُ، وَاهجُرهُ ولا تُطِل. ⁽⁴⁾

8/3:التَّربِيَةُ الجِنسِيَّةُ

أ-التَّفريقُ فِي المَضاجِعِ

322.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: الصَّبِيُّ وَالصَّبِيُّ،وَالصَّبِيُّ وَالصَّبِيَّةُ،وَالصَّبِيَّةُ وَالصَّبِيَّةُ يُفرَّقُ بَينَهُم في المَضاجِعِ لِعَشرِ سِنينَ. ⁽⁵⁾

323.عنه صلى الله عليه و آله: إذا بَلَغَ أولادُكُم سَبعَ سِنينَ فَفَرِّقوا بَينَ فُرُشِهِم. ⁽⁶⁾

324.الإمام عليّ عليه السلام: يَثَّغِرُ الصَّبِيُّ لِسَبعٍ،ويُؤمَرُ بِالصَّلاةِ لِتِسعٍ،ويُفَرَّقُ بَينَهُم فِي

319.صحيح مسلم -به نقل از عايشه-:هيچ گاه پيامبر خدا كسى را با دست خويش نزد؛نه زن را و نه خدمتكار را،مگر آن كه در حال جهاد در راه خدا بود.

320.امام على عليه السلام: عدالت را بر خشونت،پيش دار تا به محبّت دست يابى،و آن جا كه سخن كارگر مى‌افتد،دست به كارى [ ديگر] مزن.

321.عدّة الداعى: كسى گفته است:از فرزندم به امام كاظم عليه السلام شكايت كردم.ايشان فرمود:

«او را نزن.با او قهر كن؛ولى طول نده».

8/3:تربيت جنسى

الف-جداسازى بستر

322.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: بسترهاى پسر و پسر،پسر و دختر،و دختر و دختر را از ده سالگى از هم جدا كنيد.

323.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هرگاه كودكانتان به هفت سالگى رسيدند،بسترهايشان را جدا كنيد.

324.امام على عليه السلام: كودك،در هفت سالگى،دندان‌هايش مى‌ريزد و در نُه سالگى به نماز وادار مى‌گردد و در ده سالگى،بسترهايشان جدا مى‌شود.

المَضاجِعِ لِعَشرٍ. ⁽¹⁾

325.الإمام الصادق عليه السلام: يُفَرَّقُ بَينَ الغِلمانِ وَالنِّساءِ فِي المَضاجِعِ اذا بَلَغوا عَشرَ سِنينَ. ⁽²⁾

ب-النَّهيُ عَنِ النَّظَرِ الى عَورَةِ الطِّفلِ وبِالعَكسِ

326.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: لَيسَ لِلوالِدَينِ أن يَنظُرا إلى عَورَةِ الوَلَدِ،ولَيسَ لِلولَدِ أن يَنظُرَ إلى عَورَةِ الوَالِدِ. ⁽³⁾

327.المستدرك على الصحيحين عن محمد بن بياض: رُفِعتُ إلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله في صِغَري

وعَلَيَّ خِرقَةٌ وقَد كُشِفَت عَورَتي،فَقالَ:غَطُّوا حُرمَةَ عَورَتِهِ؛فَإِنَّ حُرمَةَ عَورَةِ الصَّغيرِ كَحُرمَةِ عَورَةِ الكَبيرِ،ولا يَنظُرُ اللّهُ إلى كاشِفِ عَورَةٍ. ⁽⁴⁾

328.الإمام الباقر عليه السلام: كانَ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ عليه السلام إذا حَضَرَ وِلادَةُ المَرأةِ قالَ:أخرِجوا مَن فِي البَيتِ مِنَ النِّساءِ؛لا تَكونُ المَرأَةُ أوَّلَ ناظِرٍ إلى عَورَتِهِ. ⁽⁵⁾

ج-النَّهيُ عَن مُباشَرَةِ المَرأةِ ابنَتَها

329.الإمام عليّ عليه السلام: مُباشَرَةُ المَرأَةِ ابنَتَها إِذا بَلَغَت سِتَّ سِنينَ شُعبَةٌ مِنَ الزِّنا. ⁽⁶⁾

325.امام صادق عليه السلام: پسران،وقتى به ده سالگى رسيدند،بسترشان از زنان،جدا مى‌شود.

ب-پرهيز از نگاه به شرمگاه كودك و پرهيز كودك از نگاه به شرمگاه ديگران

326.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: براى پدر و مادر،روا نيست كه به شرمگاه فرزند نگاه كنند و براى فرزند روا نيست كه به شرمگاه پدر،نگاه كند.

327.المستدرك على الصحيحين -به نقل از محمّد بن بياض-:در خردسالى،مرا خدمت پيامبر خدا بردند.پاره لباسى بر تنم بود و عورتم آشكار شد.ايشان فرمود:«حريم عورتش را بپوشانيد كه حرمت عورت كودك،همانند حرمت عورت بزرگ‌سال است و خداوند،به آشكار كنندۀ عورت،نگاه نمى‌كند».

328.امام باقر عليه السلام: امام زين العابدين عليه السلام همواره وقتى هنگام زايمان زن فرا مى‌رسيد، مى‌فرمود:«زنانى را كه در اتاق هستند،بيرون كنيد تا نخستين نگاه زنان،نگاه به عورت نباشد» ⁽¹⁾.

ج-نهى از تماس مادر با دخترش

329.امام على عليه السلام: تماس [بدنى] زن با دخترش،وقتى به شش سالگى رسيد،بخشى از زناست.

د-حَدُّ جَوازِ تَقبيلِ الجارِيَةِ وَالغُلامِ

330.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: إذا بَلَغَتِ الجارِيَةُ سِتَّ سِنينَ فَلا تُقَبِّلها،وَالغُلامُ لا يُقَبِّلُ المَرأَةَ إذا جاوَزَ سَبعَ سِنينَ. ⁽¹⁾

331.الإمام الصادق عليه السلام: إذا بَلَغَتِ الجارِيَةُ الحُرَّةُ سِتَّ سِنينَ فلا يَنبَغي لَكَ أن تُقَبِّلَها. ⁽²⁾

332.تهذيب الأحكام عن عليّ بن عقبة عن بعض أصحابنا: كانَ أبُو الحَسَنِ الماضي عليه السلام عِندَ مُحمَّدِ بنِ إبراهيمَ والي مَكَّةَ،وهُو زَوجُ فاطِمَةَ بِنتِ أبي عَبدِ اللّهِ،وكانَت لِمُحَمَّدِ بنِ إبراهيمَ بِنتٌ تُلبِسُها الثِّيابَ وتَجيءُ إلَى الرِّجالِ فَيَأخُذُها الرَّجُلُ ويَضُمُّها إلَيهِ،فَلَمّا تَناهَت إلى أبي الحَسَنِ عليه السلام أمسَكَها بِيَدَيهِ مَمدودَتَينِ،قالَ:

إذا أتَت عَلَى الجارِيَةِ سِتُّ سِنينَ لَم يَجُز أن يُقَبِّلَها رَجُلٌ لَيسَ هِيَ بِمَحرَمٍ لَهُ،ولا يَضُمَّها إلَيهِ. ⁽³⁾

ه-الاِستِئذانُ لِلدُّخولِ إلَى الوالِدَينِ

الكتاب

«ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَ لا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَ اللّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

وَ إِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ

د-حدّ جواز بوسيدن دختر و پسر

330.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: چون دختر شش ساله شد،او را مبوس و پسر نيز چون از هفت سالگى گذشت،زن را نبوسد.

331.امام صادق عليه السلام: وقتى دختر به شش سالگى رسيد،براى تو شايسته نيست كه او را ببوسى.

332.تهذيب الأحكام -به نقل از على بن عقبه،از يكى از شيعيان-:امام كاظم عليه السلام نزد محمّد بن ابراهيم،فرماندار مكّه و همسر فاطمه دختر امام صادق عليه السلام بود.محمّد بن ابراهيم، دخترى داشت كه لباس [زيبا] بر او مى‌پوشاندند و نزد مردان مى‌آمد و مردان،او را گرفته،به آغوش مى‌كشيدند.هنگامى كه به امام كاظم عليه السلام رسيد،ايشان،در حالى كه دستان خود را كشيده بود،او را [از اين كه به آغوشش درآيد] نگه داشت و فرمود:

«وقتى دختر به شش سالگى رسيد،جايز نيست مردى كه مَحرم او نيست،او را ببوسد و در آغوش بكشد».

ه-اجازه خواستن براى ورود به خلوت پدر و مادر

قرآن

«اى كسانى كه ايمان آورديد! هر آينه،بايد كسانى كه مالكشان هستيد و كسانى از شما كه به بلوغ نرسيده‌اند،در سه هنگام از شما اجازه بگيرند:پيش از نماز بامداد و هنگامى كه [در نيم‌روز] لباستان را از تن بر مى‌گيريد،و پس از نماز شامگاه،كه سه هنگامِ برهنگى شماست.

پس از اينها،نه بر شما و نه بر آنان،گناهى نيست؛[چرا كه] پيرامون شما در حركت‌اند و با يكديگر،در رفت و آمد هستيد.خداوند،اين چنين،آيات را براى شما روشن مى‌كند،وخداوند،دانا و حكيم است.و آن گاه كه كودكانتان به بلوغ رسيدند،بايد از شما اجازه بگيرند،همان گونه‌كه‌مى‌كند؛

لَكُمْ آياتِهِ وَ اللّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ». 1

الحديث

333.السنن الكبرى عن عطاء بن يسار: أنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله سَأَلَهُ رَجُلٌ فَقالَ:أستَأذِنُ يا رَسولَ اللّهِ عَلى امِّي؟

فَقالَ:نَعَم.فَقالَ:إنِّي مَعَها فِي البَيتِ!

فَقالَ:اِستَأذِن عَلَيها.فَقالَ الرَّجُلُ:إنّي خادِمُها!

فَقالَ:أتحِبُّ أن تَراها عُريانَةً؟! قالَ:لا.

قالَ:فَاستَأذِن عَلَيها. ⁽¹⁾

334.الإمام عليّ عليه السلام: أتى رَجُلٌ إلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله قالَ:يا رَسولَ اللّهِ،هَل أستَأذِنُ عَلى امّي إذا أرَدتُ الدُّخولَ عَلَيها؟

قالَ:نَعَم،أيَسُرُّكَ أن تَراها عُريانَةً؟! قالَ:لا.

قالَ:فَاستَأذِن عَلَيها إذاً. ⁽²⁾

335.الإمام الصادق عليه السلام: يَستأذِنُ الرَّجُلُ إذا دَخَل عَلَى أبيهِ،ولا يَستَأذِنُ الأَبُ عَلَى الابنِ.

قالَ:ويَستأذِنُ الرَّجُلُ عَلَى ابنَتِهِ واُختِهِ إذا كانَتا مُتَزَوِّجَتَينِ. ⁽³⁾

336.عنه عليه السلام: لِيَستَأذِنِ الَّذينَ مَلَكَت أيمانُكُم وَالَّذين لَم يَبلُغُوا الحُلُمَ مِنكُم ثَلاثَ مَرَّاتٍ كَما

و خداوند،دانا و حكيم است».

حديث

333.السنن الكبرى -به نقل از عطاء بن يسار-:كسى از پيامبر خدا پرسيد:اى پيامبر خدا! آيا براى رفتن نزد مادرم اجازه بگيرم؟

فرمود:«آرى».

گفت:من در يك اتاق با او زندگى مى‌كنم.

فرمود:«براى رفتن نزد او بر او اجازه بگير».

مرد گفت:من،خدمت‌گزار او هستم.

حضرت فرمود:«آيا دوست دارى او را برهنه ببينى؟!».

گفت:نه.

فرمود:«پس براى رفتن نزد او اجازه بگير».

334.امام على عليه السلام: كسى خدمت پيامبر خدا آمد و گفت:اى پيامبر خدا! آيا هرگاه خواستم نزد مادرم بروم،از او اجازه بگيرم؟

فرمود:«آرى.آيا خوشَت مى‌آيد او را برهنه ببينى؟».

گفت:نه.

فرمود:«پس در اين صورت،از او اجازه بگير».

335.امام صادق عليه السلام: [لازم است] مرد هنگام وارد شدن بر پدرش،اجازه بگيرد؛ولى لازم نيست پدر از پسرش اجازه بگيرد،و مرد از دخترش و خواهرش،هنگامى كه ازدواج كرده باشند،[لازم است] اجازه بگيرد.

336.امام صادق عليه السلام: كسانى كه مملوك شما هستند و كسانى كه بالغ نشده‌اند،بايد در سه

أمَرَكُمُ اللّهُ عز و جل،ومَن بَلَغَ الحُلُمَ فَلا يَلِجُ عَلى امِّهِ ولا عَلى اختِهِ ولا عَلى خالَتِهِ ولا عَلى سِوى ذلِكَ إلّابإذنٍ،فَلا تَأذَنوا حَتّى يُسَلِّمَ. ⁽¹⁾

337.الكافي عن محمّد بن عليّ الحلبي: قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام:الرَّجُلُ يَستَأذِنُ عَلى أبيهِ؟ فَقالَ:نَعَم،قَد كُنتُ أستَأذِنُ عَلى أبي ولَيسَت امّي عِندَهُ،وإنَّما هِيَ امرَأَةُ أبي،تُوُفِّيَت أُمِّي وأنا غُلامٌ،وقَد يَكونُ مِن خَلوَتِهِما ما لا احِبُّ أن أفجَأَهُما عَلَيهِ،ولا يُحِبّانِ ذلِكَ مِنّي،وَالسَّلامُ أصوَبُ وأحسَنُ. ⁽²⁾

و-خَطَرُ نَظَرِ الأَطفالِ إلى وِقاعِ الوَالِدَينِ

338.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: وَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ،لَو أنَّ رَجُلاً غَشِيَ امرَأَتَهُ وفِي البَيتِ صَبِيٌّ مُستَيقِظٌ يَراهُما ويَسمَعُ كَلامَهُما ونَفَسَهُما ما أفلَحَ أبَداً؛إذا كانَ غُلاماً كانَ زانِياً،أو جارِيَةً كانَت زانِيَةً. ⁽³⁾

339.الإمام عليّ عليه السلام: نَهى رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله أن يُجامِعَ الرَّجُلُ امرَأَتَهُ وَالصَّبِيُّ فِي المَهدِ يَنظُرُ إلَيهِما. ⁽⁴⁾

340.الإمام الصادق عليه السلام: لا يُجامِعِ الرَّجُلُ امرَأَتَهُ ولا جارِيَتَهُ وفِي البَيتِ صَبِيٌّ؛فَإِنَّ ذلِكَ مِمَّا

يورِثُ الزِّنا. ⁽⁵⁾

هنگام،اجازه بگيرند،همان گونه كه خداوند عز و جل به شما امر كرده است،و كسى كه بالغ شد،بدون اجازه،نه بر مادرش،نه بر خواهرش،نه بر خاله‌اش و نه بر ديگران، وارد نشود.اجازه [ى ورود] ندهيد،تا [براى اطّلاع دادن ورودش] سلام كند.

337.الكافى: به نقل از محمّد بن على حلبى-:به امام صادق عليه السلام گفتم:[آيا لازم است] انسان براى وارد شدن بر پدرش،اجازه بگيرد؟

فرمود:«آرى.من از پدرم اجازه مى‌گرفتم،در حالى كه مادرم نزد او نبود؛بلكه فقط همسر پدرم بود.من،نوجوان بودم كه مادرم درگذشت.گاهى در خلوت آنان، چيزى بود كه دوست نداشتم در آن حالت،يكباره بر آنان وارد شوم.آنان نيز اين را از من نمى‌پسنديدند.سلام كردن،درست‌ترين و زيباترين [اجازه] است».

و-خطر نگاه كودكان به آميزش پدر و مادر

338.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: سوگند به كسى كه جانم به دست اوست،اگر كسى با همسرش درآميزد و در اتاق،كودكى بيدار باشد كه آنان را ببيند و سخن گفتن و صداى نَفَس آنان را بشنود، هرگز رستگار نمى‌شود.اگر پسر باشد،مردى زناكار،و اگر دختر باشد،زنى زناكار مى‌گردد.

339.امام على عليه السلام: پيامبر خدا،نهى كرد از اين كه مرد،در حالى با زنش آميزش كند كه در گهواره،كودكى باشد و به آنان بنگرد.

340.امام صادق عليه السلام: در حالى كه كودكى در اتاق باشد،مرد نبايد با زن و كنيزش آميزش كند؛ چرا كه اين،از آن چيزهايى است كه زنا را در پى مى‌آورد.

سخنى دربارۀ تربيت جنسى

اشاره

غريزۀ جنسى،همانند ديگر ابعاد انسان،نيازمند«تربيت»است و هر فرهنگ و ايده‌اى،نوع خاصّى از تربيت را در پيش مى‌گيرد.از ديدگاه اسلام،تربيت جنسى، يعنى فراهم سازى زمينه‌هاى رشد و پرورش غريزۀ جنسى به گونه‌اى كه هم«عفّت جنسى»حاصل شود و هم«سلامت جنسى».اين از ويژگى‌هاى ديدگاه دين است كه علاوه بر سلامت جنسى،به عفّت جنسى نيز مى‌انديشد.

نكتۀ مهم ديگر،اين كه تلاش براى تحقّق اين اهداف،متوقّف بر فرا رسيدن دوران بلوغ نيست.در ديدگاه دين،تربيت جنسى،پيش از دوران بلوغ جنسى و تقريباً از آغاز تولّد،شروع مى‌شود.اين نيز از ويژگى‌هاى ديدگاه دين است.بر همين اساس،تأمين اين اهداف در هر دوره سنّى،نيازمند اقدامات و تدبيرهاى خاصّى است كه در متون دينى به آنها پرداخته شده است.كودكى مهم‌ترين اين دوره‌هاست.اشتباه در اين دوره،پيامدهاى غيرقابل جبرانى براى آينده خواهد داشت.

تدبيرهاى لازم براى عفّت جنسى

برخى خانواده‌ها،به دليل نابالغ بودن كودكان،دقّت كافى در امور جنسى كودك ندارند.اين در حالى است كه بسيارى از آنچه كودك مى‌بيند يا مى‌شنود،نقش تعيين كننده‌اى در آيندۀ جنسى او دارد.عفاف و انحراف جنسى،هر دو در كودك، پايه‌گذارى مى‌شوند.نبايد فراموش كرد كه يادگيرى در كودكى،بسيار تأثيرگذار

است؛و هر آنچه نقش ببندد،همانند نقش بر سنگ،پايدار خواهد بود و هر آنچه به او داده شود،مى‌پذيرد.از اين رو،اسلامِ عزيز به اين بخش از زندگى كودك،توجّه ويژه‌اى داشته و آموزه‌هاى كاربردى مفيدى ارائه نموده است كه در ادامه به آنها اشاره مى‌گردد:

الف-پوشاندن عورت

نگاه به عورت كودك،و نگاه كودك به عورت بزرگ‌سال،دو جنبه فقهى و تربيتى دارد.نگاه كردن براى كودك،حرمت فقهى ندارد و براى بزرگ‌سال نيز با وجود عدم ريبه حرام نيست؛امّا نمى‌توان آثار تربيتى پوشيدگى و عريانى را ناديده گرفت.

چه كودك،عورت ديگران را ببيند و چه ديگران،عورت وى را ببينند،قبحِ اين كار را از ميان مى‌بَرَد و موجب بى‌مبالاتى و بى‌پروايى مى‌گردد و هرزگى را نهادينه مى‌كند.امّا كودكانى كه با اين گونه موارد مواجه نبوده‌اند،توان مقاومتشان در برابر انحراف جنسى و ميزان عفافشان،از ديگران بيشتر است.از اين رو،در متون دينى، توصيه شده كه نه به عورت كودك نگاه كنيد،و نه بگذاريد به عورت ديگران نگاه كنند.همچنين كودكان را به گونه‌اى به حمّام نبريد كه موجب رؤيت عورت گردد. ⁽¹⁾

ب-نبوسيدن كودك توسّط نامحرم

بوسيدن كودك توسّط نامحرم،هر چند در صورت عدم ريبه،حرمت فقهى ندارد؛ امّا اثر منفى آن بر كودك مميّز،پوشيده نيست.ارتباط بوسه‌اى نامحرم با كودك،در روح او نقش مى‌بندد و در آينده،رابطه با نامحرم را تسهيل ساخته،حفظ عفاف را با مشكل رو به رو مى‌سازد.از اين رو،نامحرمان به نبوسيدن كودكان توصيه شده‌اند. ⁽²⁾

ج-بازى نكردن با اعضاى جنسى كودك

بازى با اعضاى جنسى كودك،مى‌تواند موجب تحريك جنسى و بلوغ زودرس او گردد،ناهنجارى جنسى را به كودك ياد دهد و موجب انحراف وى شود.در برخى روايات،از اين گونه بازى‌ها به عنوان شاخه‌اى از زنا ياد شده است.اين تعبير،نشان دهندۀ تأثير منفى آن بر كودك است.از اين رو،در متون دينى،از اين كار نهى شده است. ⁽¹⁾

د-جداسازى بستر كودكان

يكى بودن بستر كودكانى كه به سن تميز مى‌رسند،ممكن است به تماس‌هاى بدنى نادرست،تحريك جنسى زودهنگام و حتى روابط نامشروع منجر شود.يكى از تدبيرهاى دين براى جلوگيرى از اين آسيب،حذف يكى از زمينه‌ها يعنى جداسازى خواهرها و برادرها از يكديگر است. ⁽²⁾

ه-پنهان بودن روابط زناشويى والدين

آگاهى فرزندان از روابط زناشويى والدين از عوامل بسيار تأثيرگذار در انحراف جنسى است.از ديدگاه روايات،اين عامل تأثير تقريباً حتمى و غيرقابل انكار دارد و براى جلوگيرى از آن دو تدبير انديشيده شده است:يكى اجازه خواستن كودك براى ورود به خلوت والدين ⁽³⁾و ديگرى انجام روابط زناشويى در خارج از محل حضور كودك. ⁽⁴⁾

الفصل الرابع: أخلاق التربية

1/4:الحَثُّ عَلى حُبِّ الأَوْلادِ وَالشَّفَقَةِ عليهم

341.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: مَن قَبَّلَ وَلَدَهُ كَتَبَ اللّهُ عز و جل لَهُ حَسَنَةً،ومَن فَرَّحَهُ فَرَّحَهُ اللّهُ يَومَ القِيامَةِ، ومَن عَلَّمَهُ القُرآنَ دُعِيَ بِالأبَوَينِ فَيُكسَيانِ حُلَّتَينِ يُضيءُ مِن نورِهِما وُجوهُ أهلِ الجَنَّةِ. ⁽¹⁾

342.عنه صلى الله عليه و آله: مَن بَكى صَبِيٌّ لَهُ فَأرضاهُ حَتّى يُسَكِّنَهُ،أعطاهُ اللّهُ عز و جل مِنَ الجَنَّةِ حَتّى يَرضى. ⁽²⁾

343.الطبقات الكبرى عن معاوية بن قرّة عن عمّه: أنَّهُ كانَ يَأتي النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله بِابنِهِ فَيُجلِسُهُ بَينَ يَدَيهِ.فَقالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله تُحِبُّهُ؟قالَ:نَعَم،حُبّاً شَديداً.ثُمَّ إنَّ الغُلامَ ماتَ،فَقالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله:كَأَنَّكَ حَزِنتَ عَلَيهِ! قالَ:أجَل يا رسول اللّه.

قالَ:أفَما يَسُرُّكَ إذا أدخَلَكَ اللّهُ الجَنَّةَ أن تَجِدَهُ عَلى بابٍ مِن أبوابِها فَيَفتَحُهُ لَكَ؟ قالَ:بَلى.

فصل چهارم:اخلاق تربيت

1/4:تشويق به فرزند دوستى و دلسوزى نسبت به آنان

341.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هر كس فرزندش را ببوسد،خداوند عز و جل براى او حسنه مى‌نويسد و كسى كه او را شاد كند،خداوند،روز قيامت او را شاد مى‌سازد و كسى كه قرآن به او بياموزد،پدر و مادرش [ در قيامت] فرا خوانده شده و دو لباس بر آنان پوشيده مى‌شود كه از نور آن دو لباس،چهره‌هاى بهشتيان نورانى مى‌گردد.

342.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: اگر كسى كودك گريانش را خشنود كند تا آرام گيرد،خداوند عز و جل آن قدر از نعمت‌هاى بهشت به او عطا مى‌كند تا خشنود شود.

343.الطبقات الكبرى -به نقل از معاوية بن قرّه،از عمويش-:او هماره با فرزند خردسالش نزد پيامبر خدا مى‌آمد و او را مقابل ايشان مى‌نشانْد.پيامبر صلى الله عليه و آله به وى فرمود:«آيا او را دوست دارى؟».

گفت:بله،بسيار زياد.

سپس آن پسر درگذشت پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود:«گويى بر [مرگ] او اندوهگين شده‌اى؟».

گفت:آرى،اى پيامبر خدا!

فرمود:«آيا خرسند نمى‌شوى كه وقتى خداوند،تو را وارد بهشت مى‌سازد،او را بر درِ يكى از درهاى بهشت بيابى كه آن را برايت مى‌گشايد؟».

گفت:چرا.

قالَ:فَإِنَّهُ كَذلِكَ إن شاءَ اللّهُ. ⁽¹⁾

344.تاريخ دمشق عن واثلة بن الأسقع: أنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله خَرَجَ عَلى عُثمانَ بنِ مَظعونٍ ومَعَهُ صَبِيٌّ لَهُ صَغيرٌ يَلثِمُهُ،فَقالَ:أتُحِبُّهُ يا عُثمانُ؟!

قالَ:إي‌وَاللّهِ يا رَسولَ اللّهِ،إنِّي لَأُحِبُّهُ

قالَ:أفَلا أزِيدُكَ لَهُ حُبّاً؟!

قالَ:بَلى،فِداكَ أبي واُمِّي

قالَ:إنَّهُ مَن تَرَضَّى لَهُ صَغيراً مِن نَسلِهِ حَتّى يَرضى،تَرَضَّاهُ اللّهُ يَومَ القِيامَةِ حَتّى يَرضى. ⁽²⁾

345.حلية الأولياء عن أنس: أنَّ امرَأَةً دَخَلَت عَلى عائِشَةَ ومَعَها صَبِيّانِ لَها،فَأَعطَتها عائِشَةُ ثَلاثَ تَمراتٍ،فَأعطَت كُلَّ صَبِيٍّ مِنهما تَمرَةً،فَأكَلَ الصَّبِيّانِ تَمرَتَيهِما ثُمَّ نَظَرا إلى أُمِّهِما،فَأَخَذَتِ التَّمرَةَ فَشَقَّتها نِصفَينِ فَأَعطَت ذا نِصفاً وذا نِصفاً.

فَدَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله فَأَخَبَرَتهُ عائِشَةُ،فَقالَ لَها النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله:ما أعجَبَكِ مِن ذلِكَ؟فَإِنَّ اللّهَ قَد رَحِمَها بِرَحمَتِها صَبِيَّيها. ⁽³⁾

346.الإمام الصادق عليه السلام: إنَّ اللّهَ لَيَرحَمُ العَبدَ لِشِدَّةِ حُبِّهِ لِوَلَدِهِ. ⁽⁴⁾

347.عنه عليه السلام: قالَ موسَى بنُ عِمرانَ عليه السلام:يا رَبِّ،أيُّ الأعمالِ أفضَلُ عِندَكَ؟

فَقالَ:حُبُّ الأَطفالِ،فَإِنِّي فَطَرتُهُم عَلى تَوحيدي،فَإِن أَمَتُّهُم أدخَلتُهُم

فرمود:«همانا به خواست خدا،تو اين گونه خواهى بود».

344.تاريخ دمشق -به نقل از واثلة بن اسقع-:پيامبر خدا نزد عثمان بن مظعون رفت،در حالى كه او كودك خردسالى را كه همراهش بود،مى‌بوسيد.به وى فرمود:«آيا او را دوست دارى،اى عثمان؟».

گفت:آرى،به خدا،اى پيامبر خدا! من او را دوست دارم.

فرمود:«آيا محبّتت را نسبت به او زياد كنم؟».

گفت:آرى،پدرم و مادرم،فداى تو باد !

فرمود:«كسى كه كودكى از نسلش را خشنود سازد تا اين كه او خرسند گردد، خداوند،روز قيامت،او را خشنود مى‌سازد تا آن‌جا كه او خرسند گردد».

345.حلية الأولياء -به نقل از انَس-:زنى با دو كودكش نزد عايشه آمد.عايشه،سه خرما به او داد و او به هر كدام از فرزندانش،يك دانه خرما داد.آنها خرماى خود را خوردند و سپس به مادرشان نگاه كردند.او خرما[ى باقى‌مانده] را برداشت و دو نيم كرد.

نيمى به اين و نيمى به آن داد.

پيامبر صلى الله عليه و آله وارد شد و عايشه،ماجرا را به ايشان خبر داد.پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود:

«چرا از اين كار،به شگفت آمده‌اى؟همانا خداوند به خاطر رَحم او به دو كودكش، بر او رحم نمود».

346.امام صادق عليه السلام: بدون ترديد،خداوند بر بندۀ خود به خاطر شدّت محبّت به فرزندش، رحم مى‌كند.

347.امام صادق عليه السلام: موسى بن عمران عليه السلام گفت:پروردگارا ! كدام عمل،نزد تو برترين است؟

فرمود:«دوست داشتن كودكان؛چرا كه من،آنان را بر توحيد خود سرشته‌ام.

بِرَحمَتِي جَنَّتي. ⁽¹⁾

2/4:سيرَةُ النَّبِيِّ فِي الشَّفَقَةِ على الأطفال وتَكريمِهِم

348.مسند ابن حنبل عن الوليد بن عقبة: لَمّا فَتَحَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله مَكَّةَ،جَعَلَ أهلُ مَكَّةَ يَأتونَهُ بِصِبيانِهِم فَيَمسَحُ عَلى رُؤوسِهِم ويَدعو لَهُم. ⁽²⁾

349.صحيح مسلم عن عمرو بن سعيد عن أنس: ما رَأيتُ أحَداً كانَ أرحَمَ بِالعِيالِ مِن رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله،قالَ:كانَ إبراهيمُ مُستَرضَعاً لَهُ في عَوالي المَدينَةِ،فَكانَ يَنطَلِقُ ونَحنُ مَعَهُ فَيدخُلُ البَيتَ وإنَّهُ لَيُدَّخَنُ،وكانَ ظِئرُهُ ⁽³⁾قَيناً ⁽⁴⁾،فَيَأخُذُهُ فَيُقَبِّلُهُ،ثُمَّ يَرجِعُ.

قالَ عَمرٌو:فَلَمّا تُوُفِّيَ إبراهيمُ،قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:إنَّ إبراهيمَ ابني،وإنَّه ماتَ في الثَّدي،وإنَّ لَهُ لَظِئرَينِ تُكمِلانِ رَضاعَهُ فِي الجَنَّةِ. ⁽⁵⁾

350.صحيح مسلم عن عبد اللّه بن جعفر: كانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله إذا قَدِمَ مِن سَفَرٍ تُلُقِّيَ بِصِبيانِ أهلِ بَيتِهِ. ⁽⁶⁾

351.مسند ابن حنبل عن عروة: كانَ [رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ] يُستَقبَلُ بالصِّبيانِ إِذا جاءَ مِن سَفَرٍ. ⁽⁷⁾

352.المحجّة البيضاء: كانَ صلى الله عليه و آله يَقدِمُ مِنَ السَّفَرِ فَيَتَلَقّاهُ الصِّبيانُ فَيَقِفُ لَهُم،ثُمَّ يَأمُرُ بِهِم

&

اگر آنان را بميرانم،به رحمت خودم آنان را وارد بهشتم خواهم كرد».

2/4:سيرۀ پيامبر در مهربانى به كودكان و تكريم آنان

348.مسند ابن حنبل -به نقل از وليد بن عقبه-:وقتى پيامبر خدا،مكّه را فتح نمود،اهل مكّه با كودكانشان نزد ايشان مى‌آمدند و ايشان بر سرِ آنان،دست مى‌كشيد و برايشان دعا مى‌كرد.

349.صحيح مسلم -به نقل از عمرو بن سعيد،از انس بن مالك-:هيچ كس را نديدم كه نسبت به خانواده‌اش مهربان‌تر از پيامبر خدا باشد.

ابراهيم [پسر پيامبر خدا]،دايه‌اى در عوالى ⁽¹⁾مدينه داشت.پيامبر صلى الله عليه و آله پيوسته به آن جا مى‌رفت و ما نيز همراه ايشان بوديم.ايشان،وارد خانه مى‌شد و دايه-كه برده بود-،[خانه را] با بخور،خوش بو مى‌كرد.پيامبر صلى الله عليه و آله ابراهيم را مى‌گرفت و مى‌بوسيد و سپس،باز مى‌گشت.

عمرو گفت:هنگامى كه ابراهيم درگذشت،پيامبر خدا فرمود:«ابراهيم،فرزند [دلبند] من‌است.[هر چند] او در شيرخوارگى درگذشت؛امّا در بهشت،دو دايه دارد كه شيرخوارىِ او را تكميل مى‌كنند».

350.صحيح مسلم -به نقل از عبد اللّه بن جعفر-:هرگاه پيامبر خدا از سفر برمى‌گشت، [نخست] با كودكان خانواده‌اش ديدار مى‌كرد.

351.مسند ابن حنبل -به نقل از عروه-:[پيامبر خدا] هنگامى كه از سفر مى‌آمد،توسّط كودكان مورد استقبال قرار مى‌گرفت.

352.المَحَجَّة البيضاء: هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از سفر باز مى‌گشت و كودكان به ايشان بر

فَيُرفَعونَ إِلَيهِ،فَيَرفَعُ مِنهُم بَينَ يَدَيهِ ومِن خَلفِهِ،ويَأمُرُ أصحابَهُ أن يَحمِلُوا بَعضَهُم، فَرُبَّما يَتَفاخَرُ الصِّبيانُ بَعدَ ذلِكَ فَيَقولُ بَعضُهُم لِبَعضٍ:حَمَلَنِي رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله بَينَ يَدَيهِ، وحَمَلَكَ أنتَ وَراءَهُ،ويَقولُ بَعضُهُم:أمَرَ أصحابَهُ أن يَحمِلوكَ وَراءَهُم. ⁽¹⁾

353.المناقب لابن شهر آشوب عن عبدالعزيز بإسناده عن النبيّ صلى الله عليه و آله: أنَّه كان جالساً فَأَقبَلَ الحَسَنُ وَالحُسَينُ عليهما السلام فَلَمّا رَآهُمَا النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله قامَ لَهُما وَاستَبطَأَ بُلوغَهُما إلَيهِ،فَاستَقبَلَهُما وحَمَلَهُما عَلى كَتِفَيهِ وقالَ:نِعمَ المَطِيُّ مَطِيُّكُما،ونِعمَ الرّاكِبانِ أَنتُما،وأبوكُما خَيرٌ مِنكُما. ⁽²⁾

3/4:التَّسليمُ عَلَى الصِّبيانِ

354.كنز العمّال عن أنس: كانَ[ صلى الله عليه و آله ] يَمُرُّ بِالصِّبيانِ فَيُسَلِّمُ عَلَيهِم. ⁽³⁾

355.سنن الترمذي عن أنس: كُنتُ مَعَ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله فَمَرَّ عَلَى صِبيانٍ فَسَلَّمَ عَلَيهِم. ⁽⁴⁾

356.مكارم الأخلاق عن أنس: إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله مَرَّ عَلَى صِبيانٍ فَسَلَّمَ عَلَيهِم وهُوَ مُغِذٌّ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

357.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: خَمسٌ لا أدَعُهُنَّ حَتَّى المَماتِ:الأكلُ عَلَى الحَضيضِ ⁽⁷⁾مَعَ العَبيدِ، ورُكوبِيَ الحِمارَ مُؤَكَّفاً ⁽⁸⁾،وحَلبُ العَنزِ بِيَدي،ولُبسُ الصّوفِ،وَالتَّسليمُ عَلَى الصِّبيانِ؛

مى‌خوردند،ايشان به خاطر آنان،مى‌ايستاد.سپس از آنان مى‌خواست كه بالا بيايند.برخى از آنان،از جلو و از پشت ايشان،بالا مى‌رفتند،و از همراهان خود مى‌خواست ديگر كودكان را آنان حمل كنند.چه بسا پس از اين ماجرا كودكان افتخار مى‌كردند و به هم مى‌گفتند:پيامبر خدا،مرا در آغوش خود برد و تو را بر پشت خود،و برخى مى‌گفتند:از همراهان خود خواست كه تو را پشت خود،سوار كنند.

353.المناقب، ابن شهر آشوب به نقل از عبدالعزيز،با سندش از پيامبر صلى الله عليه و آله-:پيامبر خدا نشسته بود كه حسن و حسين عليهما السلام آمدند و چون آنان را ديد،برايشان برخاست و چون ديد كُند مى‌آيند،به سمت آنان رفت و بر دوش خود،حملشان كرد و فرمود:

«مَركب شما چه مَركب خوبى است و شما چه خوبْ سوارانى هستيد! و پدرتان از شما هم بهتر است».

3/4:سلام كردن بر كودكان

354.كنز العمّال -به نقل از انَس-پيامبر خدا،هرگاه بر كودكان مى‌گذشت،به آنان سلام مى‌كرد.

355.سنن الترمذى -به نقل از انَس-:با پيامبر خدا بودم كه بر كودكان گذر كرد و به آنان، سلام داد.

356.مكارم الأخلاق -به نقل انَس-:پيامبر خدا،در حالى كه به سرعت حركت مى‌كرد [و عجله داشت]،بر گروهى از كودكان گذر كرد و به آنان،سلام داد.

357.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: پنج چيز است كه تا هنگام مرگ،آنها را ترك نمى‌كنم:غذا خوردن روى زمين با خدمت‌كاران؛سوار شدن بر درازگوشِ پالان‌دار؛دوشيدن شير بز با دست

لِتَكونَ سُنَّةً مِن بَعدِي. ⁽¹⁾

358.صحيح ابن حبان عن أنس: أنَّ النبيّ صلى الله عليه و آله:كانَ يَزورُ الأنصارَ ويُسَلِّمُ عَلى صِبيانِهِم ويَمسَحُ رُؤوسَهُم. ⁽²⁾

4/4:ذَمُّ عَدَمِ المَحَبَّةِ لِلأَطفالِ

359.صحيح مسلم عن عائشة: قَدِمَ ناسٌ مِنَ الأعرابِ عَلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله فَقالوا:أتُقَبِّلونَ صِبيانَكُم؟فَقالوا:نَعَم،فَقالوا:لكِنَّا وَاللّهِ ما نُقَبِّلُ.

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:وأملِكُ إن كانَ اللّهُ نَزَعَ مِنكُمُ الرَّحمَةَ! ⁽³⁾

360.الأدب المفرد عن أبي هريرة: قَبَّلَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله حَسَنَ بنَ عَلِيٍّ عليه السلام،وعِندَهُ الأَقرَعُ بنُ حابِسٍ التَّميميُّ جالِسٌ.

فَقالَ الأَقرَعُ:إنَّ لي عَشَرَةً مِنَ الوُلدِ ما قَبَّلتُ مِنهُم أحَداً!

فَنَظَرَ إلَيهِ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ثُمَّ قَالَ:مَن لا يَرحَم لا يُرحَمُ. ⁽⁴⁾

361.الإمام الصادق عليه السلام: جاءَ رَجُلٌ إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله فَقالَ:ما قَبَّلتُ صَبِيّاً قَطُّ.فَلَمّا وَلّى قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:هذا رَجُلٌ عِندِي أنَّهُ مِن أهلِ النّارِ. ⁽⁵⁾

خودم؛پوشيدن لباس پشمينه؛و سلام كردن به كودكان،تا پس ازمن،سنّت شود.

358.صحيح ابن حبّان -به نقل از انَس-:پيامبر صلى الله عليه و آله به ديدار انصار مى‌رفت،به كودكانشان سلام مى‌كرد و بر سرِ آنان،دست مى‌كشيد.

4/4:نكوهش محبّت نكردن به كودكان

359.صحيح مسلم -به نقل از عايشه-:گروهى از باديه نشينان،خدمت پيامبر خدا رسيدند و گفتند:آيا [شما مسلمانان] كودكانتان را مى‌بوسيد؟

گفتند:آرى.

آن گاه گفتند:ولى ما به خدا سوگند،نمى‌بوسيم.

پيامبر خدا فرمود:«من چه كنم اگر خداوند،مهر را از [دل] شما بركَنده است؟».

360.الأدب المفرد -به نقل از ابوهريره-:پيامبر خدا،در حالى كه اقرَع بن حابس تميمى خدمت ايشان نشسته بود،حسن بن على عليهما السلام را بوسيد.

اقرع گفت:من،ده فرزند دارم كه هيچ كدام از آنان را نبوسيده‌ام.

پيامبر خدا نگاهى به او انداخت و سپس فرمود:«كسى كه مهر نورزد،مهر نمى‌بيند».

361.امام صادق عليه السلام: مردى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد و گفت:هرگز كودكى را نبوسيده‌ام.وقتى بازگشت پيامبر خدا فرمود:«اين،كسى است كه در نظر من از اهل آتش است».

5/4:نِطاقُ مَحَبَّةِ الأَولادِ

الكتاب

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ أَمْوالُكُمْ وَ لا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللّهِ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ». 1

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَ أَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ». 2

الحديث

362.رسول اللّه صلى الله عليه و آله -في مَوعِظَتِهِ لاِبنِ مَسعودٍ-:يَا بنَ مَسعودٍ،لا تَحمِلَنَّكَ الشَّفَقَةُ عَلى أهلِكَ ووُلدِكَ عَلَى الدُّخولِ فِي المَعاصِي وَالحَرامِ،فَإِنَّ اللّهَ تَعالى يَقولُ: «يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ * إِلاّ مَنْ أَتَى اللّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ» 3. 4

363.سنن الترمذي عن ابن عبّاس -لمّا سَألَهُ رَجُلٌ عَن هذه الآية: « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَ أَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» -:هؤُلاءِ رِجالٌ أسلَموا مِن أهلِ مَكَّةَ وأرادوا أن يَأتُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله،فَأَبى أزواجُهُم وأولادُهُم أن يَدَعوهُم أن يَأتوا رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله،فَلَمّا أتَوا رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله رَأَوا النّاسَ قَد فَقِهوا فِي الدِّينِ هَمّوا أن يُعاقِبوهُم،فَأنزَلَ اللّهُ عز و جل:

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَ أَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ». 5

364.الإمام عليّ عليه السلام -لبعض أصحابه-:لا تَجعَلَنَّ أكثَرَ شُغلِكَ بِأهلِكَ ووَلَدِكَ،فَإِن يَكُن أهلُكَ ووَلَدُكَ أولِياءَ اللّهِ فَإِنَّ اللّهَ لا يُضيعُ أولِياءَهُ،وإن يَكونوا أعداءَ اللّهِ فَمَا هَمُّكَ

5/4:قلمرو محبّت به فرزندان

قرآن

«اى كسانى كه ايمان آورديد ! اموال و فرزندانتان،شما را از ياد خدا غافل نكند و كسانى كه چنين كنند،زيان‌كاران‌اند».

«اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! به تحقيق،برخى از همسران و فرزندانتان،دشمن شما هستند.پس، از آنان برحذر باشيد،و [چه نيكوست] اگر گذشت كنيد و روى بگردانيد و ببخشيد؛چرا كه بى‌گمان، خداوند،آمرزندۀ مهربان است».

حديث

362.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله -در اندرز به عبد اللّه بن مسعود-:اى ابن مسعود! دلسوزى نسبت به خانواده و فرزندانت،نبايد تو را به نافرمانى‌ها[ى از خدا] و حرام،وادار سازد؛چرا كه خداوند متعال مى‌فرمايد:«[قيامت] روزى [است] كه نه مال سود مى‌دهد و نه فرزندان؛ مگر كسى كه با دلى سالم،نزد خدا آيد».

363.سنن الترمذى -به نقل از ابن عبّاس-:وقتى كسى از ابن عبّاس دربارۀ اين آيه پرسيد كه:«اى كسانى كه ايمان آورديد! بى گمان،برخى از همسران و فرزندانتان،دشمن شما هستند.

پس،از آنان برحذر باشيد»،گفت:اينان،مردانى از اهل مكّه بودند كه اسلام آوردند و خواستند نزد پيامبر صلى الله عليه و آله بيايند؛ولى همسران و فرزندانشان نگذاشتند كه آنان را ترك كرده،نزد پيامبر خدا بيايند.هنگامى كه نزد پيامبر خدا آمدند،ديدند كه مردم، دين‌شناس شده‌اند.خواستند آنان را مجازات كنند كه خداوند[ عز و جل اين آيه را] نازل فرمود:«اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! بى‌گمان،برخى از همسران و فرزندانتان دشمن شما هستند.پس از آنان برحذر باشيد».

364.امام على عليه السلام -به يكى از يارانش-:همسر و فرزندانت را همۀ فكر و ذكر خود قرار نده؛ چرا كه اگر همسر و فرزندانت از دوستان خدا باشند،خداوند،[زندگى]

وشُغلُكَ بِأعداءِ اللّهِ ! ⁽¹⁾

365.مستدرك الوسائل: قيلَ:لَما كانَ العَبّاسُ وزَينَبُ-وَلَدَي عَلِىٍّ عليه السلام-صَغيرَينِ،قالَ عَلِيٌّ لِلعَبّاسِ:قُل:واحِدٌ،فَقال:واحِدٌ،فَقالَ:قُل:اثنانِ،قالَ:أستَحي أن أقولَ بِاللِّسانِ الّذي قُلتُ واحِدٌ:اثنانِ.فَقَبَّلَ عَلِيٌّ عليه السلام عَينَيهِ،ثُمَّ التَفَت إلى زَينَبَ وكانَت عَلى يَسارِهِ وَالعبَّاسُ عَن يَمينِهِ،فَقالَت:يا أَبَتاهُ أتُحِبُّنا؟قالَ:نَعَم يا بُنيَّ،أولادُنا أكبادُنا.

فَقالَت:يا أبَتاهُ،حُبَّانِ لا يَجتَمِعانِ في قَلبِ المُؤمِنِ،حُبُّ اللّهِ وحُبُّ الأولادِ،وإن كانَ لابُدَّ لَنا فَالشَّفَقَةُ لَنا وَالحُبُّ للّهِ‌ِ خالِصاً.

فَازدادَ عَلِيٌّ عليه السلام بِهِما حُبَّاً. ⁽²⁾

366.مستدرك الوسائل: كانَ لِعَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ عليه السلام ابنٌ وبِنتٌ،فَقَبَّلَ الابنَ بَينَ يَدَي البِنتِ، فَقالَت:أتُحِبُّهُ يا أبَه؟قالَ:بَلى،قالَت:ظَنَنتُ أنَّكَ لا تُحِبُّ أحَداً مِن دونِ اللّهِ.

فَبَكى،ثُمَّ قالَ:الحُبُّ للّهِ‌ِ،وَالشَّفَقَةُ لِلأولادِ. ⁽³⁾

367.الإمام الصادق عليه السلام: قالَ والِدي عليه السلام:وَاللّهِ إنِّي لَاُصانِعُ بَعضَ وُلدِي واُجلِسُهُ عَلى فَخِذِي واُكثِرُ لَهُ المَحَبَّةَ،واُكثِرُ لَهُ الشُّكرَ،وإنَّ الحَقَّ لِغَيرِهِ مِن وُلدِي،ولكِن مُحافَظَةً عَلَيهِ مِنهُ ومِن غَيرِهِ؛لِئَلّا يَصنَعوا بِهِ ما فَعَلَ بِيوسُفَ ⁽⁴⁾إخوَتُهُ،وما أنزَلَ اللّهُ سورَةَ يوسُفَ إلّا أمثالاً لِكَيلا يَحسُدَ بَعضُنا بَعضاً كَما حَسَدَ بيوسُفَ ⁽⁵⁾إخوَتُهُ وبَغَوا عَلَيهِ. ⁽⁶⁾

دوستان خود را تباه نمى‌سازد و اگر از دشمنان خدا باشند،چرا [بايد] اهتمام وفكر و ذكرتو،مشغول به دشمنان خدا باشد؟

365.مستدرك الوسائل: نقل شده هنگامى كه عبّاس و زينب عليهما السلام،فرزندان امام على عليه السلام خردسال بودند،امام على عليه السلام به عبّاس-كه سمت راست ايشان بود-فرمود:«بگو:

يك».گفت:يك.فرمود:«بگو دو».گفت:شرم دارم با زبانى كه گفته‌ام:يك، بگويم:دو.

امام على عليه السلام ميان ديدگان او را بوسيد.سپس به زينب-كه سمت چپ ايشان بود- توجّه كرد.زينب گفت:اى پدر جان! ما را دوست مى‌دارى؟

فرمود:«آرى،اى فرزندم! فرزندان ما [پاره‌هاى] جگر ما هستند».

گفت:پدرجان! در قلب مؤمن،دو محبّت،محبّت خدا و محبّت فرزندان،جمع نمى‌گردند و اگر چاره‌اى نباشد،دلسوزى براى ماست و محبّت خالص براى خدا.

پس محبّت على عليه السلام به آن دو بيشتر شد.

366.مستدرك الوسائل: على بن ابى طالب عليه السلام پسر و دخترى داشت.پسر را در حضور دختر بوسيد.[دختر] گفت:پدرجان! او را دوست مى‌دارى؟

فرمود:«آرى».

[دختر] گفت:مى‌پنداشتم كه كسى جز خداوند را دوست نمى‌دارى.

گريست و سپس فرمود:«محبّت براى خداست و دلسوزى براى فرزندان».

367.امام صادق عليه السلام: پدرم عليه السلام فرمود:«به خدا سوگند،من نسبت به يكى از فرزندانم تظاهر مى‌كنم و او را بر زانويم مى‌نشانم و بسيار به او محبّت مى‌كنم و بسيار از او تشكّر مى‌كنم.هر چند حق با فرزند ديگر من است؛ليكن به خاطر حفاظت كردن وى از او و ديگران،چنين مى‌كنم تاكارى را كه برادران يوسف با او كردند،اينان با وى نكنند.خداوند،سورۀ يوسف را فرو نفرستاده است،مگر نمونه‌اى براى آن كه برخى از ما نسبت به برخى ديگر،حسادت نورزد،همان گونه كه برادران يوسف بر او حسادت ورزيدند و ستم نمودند».

&

6/4:العَدلُ بَينَ الأَولادِ

368.رسول اللّه صلى الله عليه و آله: سَوّوا بَينَ أولادِكُم فِي العَطِيَّةِ،فَلَو كُنتُ مُفَضِّلاً أحَداً لَفَضَّلتُ النِّساءَ. ⁽¹⁾

369.عنه صلى الله عليه و آله: اعدِلُوا بَينَ أولادِكُم فِي العَطِيَّةِ. ⁽²⁾

370.عنه صلى الله عليه و آله: اعدِلُوا بَينَ أولادِكُم في النُّحلِ،كَما تُحِبُّونَ أن يَعدِلوا بَينَكُم فِي البِرِّ وَاللُّطفِ. ⁽³⁾

371.عنه صلى الله عليه و آله: إنَّ اللّهَ تَعالى يُحِبُّ أن تَعدِلوا بَينَ أولادِكُم حَتّى فِي القُبَلِ. ⁽⁴⁾

372.العيال عن الحسن: بَينا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله يُحَدِّثُ أصحابَهُ إذ جاءَ صَبِيٌّ حَتَّى انتَهى إلى أبيهِ في ناحِيَةِ القَومِ،فَمَسَحَ رَأسَهُ وأقعَدَهُ عَلى فَخِذِهِ اليُمنى.قالَ:فَلَبِثَ قَليلاً فَجاءَت ابنَةٌ لَهُ حَتَّى انتَهَت إلَيهِ،فَمَسَحَ رَأسَها وأقعَدَها فِي الأرضِ.

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:فَهَلّا عَلى فَخِذِكَ الاُخرى،فَحَمَلَها عَلى فَخِذِهِ الاُخرى، فَقالَ صلى الله عليه و آله:الآنَ عَدَلتَ. ⁽⁵⁾

373.الإمام عليّ عليه السلام: إنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله أبصَرَ رَجُلاً لَهُ وَلَدانِ ⁽⁶⁾فَقَبَّلَ أحَدَهُما وتَرَكَ الآخَرَ.فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله:فَهَلّا واسَيتَ بَينَهُما. ⁽⁷⁾