فقه و زندگی 8 احکام کشتیرانی

مشخصات کتاب

سرشناسه : سرشار، علی‌اکبر، - 1344

عنوان و نام پديدآور : احکام کشتیرانی/ علی‌اکبر سرشار؛ زیرنظر محمدحسین فلاح‌زاده؛ به‌سفارش ستاد احیاآ امر به معروف و نهی از منکر

مشخصات نشر : قم: سازمان تبلیغات اسلامی، پژوهشکده باقرالعلوم(ع)، انتشارات نور السجاد، 1382.

مشخصات ظاهری : 115 ص.نمونه؛ 5/11 x5/19س‌م

فروست : (فقه و زندگی‌8)

شابک : 964-7163-39-84800ریال

یادداشت : کتابنامه به‌صورت زیرنویس

موضوع : دریانوردی (فقه)

شناسه افزوده : فلاح‌زاده، محمدحسین

شناسه افزوده : ستاد احیاآ امر به معروف و نهی از منکر

شناسه افزوده : ستاداحیاءامربه‌معروف‌ونهی‌ازمنکر.

رده بندی کنگره : BP198/6/د4س‌4

رده بندی دیویی : 297/379

شماره کتابشناسی ملی : م‌81-46041

اطلاعات رکورد کتابشناسی : ركورد كامل

انتشارات نورالسجاد

قم - خ معلم، 16 متری عباس آباد، جنب مدرسه شهیدین

تلفن: 7835554 و 7775805- 0251 همراه 09127510529

احکام کشتیرانی

مؤلف / علی‌اکبر سرشار

زیر نظر/ محمد حسین فلاح زاده

به‌سفارش / ستاداحیاءامربه‌معروف‌ونهی‌ازمنکر

ناشر / نورالسجّاد

چاپخانه / اعتماد

نوبت و تاریخ چاپ / دوم ، 1386

شمارگان / 5000 نسخه

قیمت / 800 تومان

شابک / 8 - 39 - 7163 - 964

سخن ناشر

از نظر اسلام، همان گونه که دین راهنمای اندیشه، اخلاق و عبادت است، راهنمای انتخاب شغل و بایدها و نبایدها در قلمرو تولید، توزیع،مصرف،مدیریت و اقتصاد نیز هست. شناخت صنایع و مشاغل حلال و حرام ضرورت زندگی اسلامی است. مشاغل مختلف، صدها حکم واجب و مستحب و شرایط حقوقی و اخلاقی دارد که دانستن آن در سلامت روابط اجتماعی و تکامل اخلاقی و معنوی انسان اثر می‌گذارد. همچنین صدها حرام و مکروه دارد که انجام آن فضای زندگی جمعی و اسلامی را آلوده می‌سازد و ابهام آن دلهره و تردید می‌آفریند.

آشنایی با احکام ویژه هر صنف برای دست اندرکاران آن ضرورت حتمی و برای مراجعان به آن مشاغل نیاز قطعی و برای اهل مطالعه دانش اجتماعی و دینی مفید است.

طرح پژوهشی «فقه و زندگی» که با سفارش «ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر» و همت «پژوهشکده باقرالعلوم علیه‌السلام» و نظارت علمی حجة الاسلام محمد حسین فلاح زاده شکل گرفته، پاسخی است به نیازهای بشر در همه عرصه‌های زندگی، مجموعه حاضر نقطه پیوند «فقه» و «زندگی» است؛ که چگونگی تامین معیشت حلال را به مسلمانان و صاحبان مشاغل گوناگون می‌آموزد و فقه را از تئوری به عمل نزدیک می‌سازد.

اکنون به خاطر انتشار هشتمین شماره از این مجموعه، خدای بزرگ را شکر کرده و امیدواریم که برای تکمیل این مجموعه همچنان از حمایتهای فکری و مالی ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر بهره‌مند گردیم. به امید آن که بتوانیم گامی هر چند کوچک در راستای ترویج احکام متعالی اسلام بداریم.

خواهشمند است هر گونه نقد و نظر تجربی و علمی خود را جهت تکمیل این مجموعه با ما به نشانی قم - بلوار 15 خرداد، 10 متری روح الله، پلاک 36، یا تلفن 7221959-0251 در میان بگذارید.

انه ولی قدیر

انشارات نورالسجاد

مقدمه

«وَ هُوَ الَّذی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَاْکلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیاً وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیةً تَلْبَسُونَها وَ تَرَی الْفُلْک مَواخِرَ فیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکمْ تَشْکرُونَ»⁽¹⁾

علیه‌السلام

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله⁽²⁾

مَنْ جَلَسَ عَلَی الْبَحْرِ اِحْتِساباً وَ نِیةً اِحْتِیاطَاً لِلْمُسْلِمینَ کتَبَ اللّه‌ُ بِکلِّ قَطْرَةٍ فِی

الْبَحْرِ حَسَنَةً⁽³⁾

1) . سوره نحل ، آیه 14 .

2) . سنن ابن ماجه ، ج 2 ، ح 2777 .

3) . کنز العمال ، ج 4 ، چاپ هند ، ح 1674 .

اِنَّ شُهَداءَ الْبَحْرِ اَفْضَلُ عِنْدَاللّه مِنْ شُهَداءِ البَرِّ⁽¹⁾

نیروی دریایی بخشی از نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران را تشکیل می‌دهد و زندگی در دریا برای پاسداری از مرزهای آبی کشور در مقابل خطرات احتمالی دشمنان اسلام و کشور اسلامی ، ضروری است . بسیاری از کارکنان سازمان‌های کشتیرانی ، بنادر و شیلات بیش‌تر اوقات خود را در دریا می‌گذرانند . بر این اساس ، ضرورت پیدا کرد احکام کشتیرانی گردآوری شود .

1) . همان ، ح 2015 .

نقش آب در طهارت

بنی الدین علی النظافة⁽¹⁾الطهور نصف الایمان .⁽²⁾

«ان اللّه یحب التوابین و یحب المتطهرین»⁽³⁾

1) . جامع السعادات ، چاپ چهارم ، ج 3 ، ص 248 .

2) . همان .

3) . سوره بقره ، آیه 222 .

• احکام آب کر ⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾

الف- مضاف :

ب- مطلق :

آب‌های موجود در کشتی‌ها ⁽⁴⁾⁽⁵⁾⁽⁶⁾

1) . رساله ، مسئله 16 .

2) . همان ، مسئله 23 .

3) . همان ، مسئله 35 .

4) . تحریر الوسیله ، ج 1 ، ص 13 ، مسئله 4 .

5) . رساله ، مسئله 17 .

6) . همان ، مسئله 160 .

⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾⁽⁴⁾⁽⁵⁾⁽⁶⁾⁽⁷⁾⁽⁸⁾⁽⁹⁾⁽¹⁰⁾ وضو و غسل با آب دریا

1) . همان .

2) . دریا در قرآن ، حدیث و فقه اسلامی ، ص 73 .

3) . رساله ، مسئله 53 .

4) . دریا در قران ، حدیث و فقه اسلامی ، ص 75 .

5) . همان .

6) . تحریر الوسیله ، ج 1 ، ص 13 ، مسئله 15 .

7) . همان ، مسئله 4 .

8) . استفتائات ، ج 1 ، ص 24 ، سؤال 2 .

9) . استفتائات ، ج 1 ، ص 117 ، سؤال 318 .

10) . همان .

⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾⁽⁴⁾⁽⁵⁾⁽⁶⁾⁽⁷⁾⁽⁸⁾⁽⁹⁾

1) . رساله ، شرایط وضو .

2) . همان ، ص 24 .

3) . همان .

4) . همان ، ص 36 .

5) . استفتائات ، ج 1 ، ص 36 .

6) . همان .

7) . رساله ، مسئله 280 .

8) . استفتائات ، ج 1 ، ص 35 .

9) . رساله ، مسئله 368 .

معاشرت با غیر مسلمان

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ⁽¹⁾

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله⁽²⁾

علیهم‌السلام⁽³⁾⁽⁴⁾

غیر مسلمان به دو دسته تقسیم می‌شود :

1 . اهل کتاب : به چهار دسته تقسیم می‌شود :

2 . غیر اهل کتاب

قدس‌سره ⁽⁵⁾⁽⁶⁾⁽⁷⁾

4 . خوردن غذا و چای در رستوران مسلمانان با توجه

1) . چیزی که همه مسلمانان ، اعم از شیعه و سنی ، آن را جزو دین اسلام می‌دانند ، مانند نماز ، روزه ، حجاب و حج .

2) . احکام فقهی در سفرهای خارجی ، ص 16 و 15 و ترجمه تحریر الوسیله موسوی همدانی ، ح 1 ، ص 179 ، مسئله 10 .

3) . ترجمه تحریر الوسیله ، ج 1 ، ص 180 ، مسئله 12 .

4) . رساله ، مسئله 110 .

5) . ترجمه اجوبة الاستفتاءآت ، ج 1 ، ص 92 ، سؤال 324 .

6) . همان ، سؤال 325 .

7) . ترجمه تحریر الوسیله ، ج 1 ، ص 292 ، مسئله 1 .

به این که مشتری آن‌ها غیر مسلمان نیز هستند و در کنار یک‌دیگر پذیرایی می‌شوند و با توجه به این که مغازه‌دار و کارگران پایبند به پاکی و نجسی نیستند ، چگونه است ؟ ⁽¹⁾⁽²⁾

1) . استفتائات ، ج 1 ، ص 109 ، سؤال 290 .

2) . رساله ، مسئله 94 .

طهارت و نجاست حیوانات دریایی

1 . زنده

2 . مرده

⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾

1) . عروة الوثقی ، ج 1 ، ص 60 ، مسئله 4 .

2) . رساله ، مسئله 2586 .

3) . رساله ، مسئله 105 .

⁽¹⁾

1) . احکام کشاورزان ، دامداران ، صیادان ، ص 114 .

احکام توالت⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾⁽⁴⁾⁽⁵⁾⁽⁶⁾⁽⁷⁾

1) . رساله ، مسئله 57 .

2) . همان ، مسئله 59 .

3) . تحریر الوسیله ، ج 1 ، ص 18 .

4) . رساله ، مسئله 66 .

5) . همان ، مسئله 68 .

6) . همان ، مسئله 27 .

7) . همان ، مسئله 70 .

احکام قبله⁽¹⁾

تمام کارها از نظر رو به قبله انجام شدن ، دارای سه حالت است : ⁽²⁾⁽³⁾

• راه‌های شناخت قبله ⁽⁴⁾⁽⁵⁾⁽⁶⁾

1) . رساله ، مسئله 776 .

2) . همان ، مسئله 777 .

3) . همان ، مسئله 778 .

4) . همان ، مسئله 782 .

5) . همان .

6) . همان ، مسئله 785 .

⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾ جواب : باید تحقیق کند و رو به قبله نماز بخواند و اگر نمی‌تواند علم پیدا کند ، به طرفی که گمان دارد بایستد .⁽⁴⁾⁽⁵⁾

1) . همان ، مسئله 784 .

2) . همان ، مسئله 781 .

3) . تحریر الوسیله ، ج 1 ، ص 151 ، مسئله 15 .

4) . استفتائات ، ج 1 ، ص 135 ، سؤال 29 .

5) . رساله ، مسئله 880 .

احکام نماز

صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهاِن قبلت قبل ما سواها و ان ردّت ردّ ما سواها⁽¹⁾

«ان الصلاة تنهی عن الفحشاء والمنکر»⁽²⁾

وقت نماز

رحمهم‌الله ⁽³⁾

•

وقت نماز صبح ⁽⁴⁾

•

وقت نماز ظهر و عصر

1) . تحریر الوسیله ، ج ، ص 135 ، کتاب الصلاة .

2) . سوره عنکبوت ، آیه 45 .

3) . رساله ، مسئله 742 .

4) . همان ، مسئله 741 .

⁽¹⁾

• وقت نمازهای مغرب و عشاء ⁽²⁾⁽³⁾⁽⁴⁾⁽⁵⁾⁽⁶⁾

1) . همان ، 731 .

2) . همان ، 736 .

3) . استفتائات ، ج 1 ، ص 132 ، سؤال 21 .

4) . همان ، ص 133 ، سؤال 23 .

5) . همان ، سؤال 24 .

6) . همان ، ص 131 ، سؤال 16 .

⁽¹⁾ 1 . برای کسی که عذری ندارد

2 . برای کسی که عذر دارد

1) . رساله ، مسئله 3 و 4 و 742 .

⁽¹⁾ اوقات نماز برای غواصان ⁽²⁾⁽³⁾

نماز در کشتی ⁽⁴⁾⁽⁵⁾

1 . در نمازهای مستحبی : اشکال ندارد .

2 . در نمازهای واجب :

1) . استفتائات ، ج 1 ، ص 327 ، سؤال 71 و 72 .

2) . دریا و قرآن و حدیث و فقه اسلامی ، ص 94 .

3) . استفتاءآت ، ج 1 ، ص 46 ، سؤال 76 .

4) . رساله ، مسئله 881 ، 886 و 971 و تحریر الوسیله ، ج 1 ، ص 151 ، مسئله 15 و استفتائات ، ج 1 ، ص 154 .

5) . تحریر الوسیله ، ج 1 ، ص 151 .

احکام لباس نمازگزار ⁽¹⁾

1) . رساله ، مسئله 827 .

⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾⁽⁴⁾ نماز جماعت⁽⁵⁾⁽⁶⁾⁽⁷⁾⁽⁸⁾

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله⁽⁹⁾

1) . همان ، مسئله 845 .

2) . همان ، مسئله 832 .

3) . تذکیه : ذبح یا شکار کردن حیوان با شرایطی که اسلام مشخص کرده است .

4) . استفتائات ، ج 1 ، ص 140 ، سؤال 49 .

5) . رساله ، مسئله 1399 .

6) . همان ، مسئله 1400 .

7) . همان ، مسئله 1401 .

8) . استفتائات ویژه حج ، سؤال 31 .

9) . همان ، سؤال 32 .

⁽¹⁾⁽²⁾

نماز مسافر

1) . استفتائات ، ج 1 ، ص 279 ، سؤال 484 .

2) . استفتائات ویژه حج ، سؤال 54 .

⁽¹⁾

• شرط اول : سفر ، کمتر از مسافت شرعی نباشد ⁽²⁾⁽³⁾⁽⁴⁾⁽⁵⁾

1) . توضیح قواطع سفر و احکام هر یک از این شرایط خواهد آمد .

2) . استفتائات ، ج 1 ، ص 359 .

3) . توضیح المسائل ، مسئله 1274 .

4) . همان .

5) . همان ، مسئله 1279 .

• شرط دوم : از آغاز مسافرت ، قصد پیمودن مسافت شرعی را داشته باشد ⁽¹⁾⁽²⁾

1) . همان ، مسئله 1281 .

2) . همان ، مسئله 1280 .

⁽¹⁾

•

شرط سوم : قصد مسافت تا آخر سفر ، استمرار داشته باشد⁽²⁾

•

شرط چهارم : در وسط سفر ، قواطع سفر تحقق پیدا نکند

1) . عروه‌الوثقی ، فصل فی صلوة المسافر ، م 17 .

2) . همان ، مسئله 21 .

اقسام وطن :

1 . وطن اصلی ⁽¹⁾

2 . وطن اتخاذی (جدید) ⁽²⁾⁽³⁾

1) . توضیح المسائل ، مسئله 1329 .

2) . همان ، مسئله 1331 .

3) . همان ، مسئله 1332 .

⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾⁽⁴⁾ 3 . وطن قهری ⁽⁵⁾

4 . وطن تبعی ⁽⁶⁾⁽⁷⁾

• شرط پنجم : سفرِ حرام نباشد

1) . همان ، مسئله 1331 و 1330 .

2) . العروه‌الوثقی ، فصل 68 .

3) . همان .

4) . توضیح المسائل ، مسئله 1332 .

5) . همان ، مسئله 1331 .

6) . العروة الوثقی ، فصل 68 ، مسئله 3 .

7) . همان .

⁽¹⁾⁽²⁾

•

شرط ششم : خانه به دوش نباشد ⁽³⁾⁽⁴⁾

•

شرط هفتم : مسافرت شغل نباشد

3 . کسی که سفرش برای کسب و کار است ولی خود سفر ، شغل او محسوب نمی‌شود ، بلکه مقدمه شغل اوست (شغل او بدون سفر هم وجود خارجی دارد) ، مانند کارمندی که فاصله محل زندگی و محل کارش به اندازه هشت فرسخ یا بیش‌تر است ، نمازش شکسته است و نمی‌تواند روزه بگیرد .⁽⁵⁾

1) . توضیح المسائل ، مسئله 1295 .

2) . همان ، مسئله 1301 .

3) . همان ، مسئله 1304 .

4) . همان ، مسئله 1406 .

5) . استفتائات ، ص 236 . به فتوای برخی مراجع تقلید ، از جمله رهبر معظم انقلاب اسلامی ، این گونه افراد در سفرهایی که برای کار می‌روند باید نماز را تمام بخوانند و روزه آن‌ها صحیح است . اجوبة الاستفتاءات ، سؤال 668 .

نماز و روزه مسافران کشتی ⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾⁽⁴⁾⁽⁵⁾

نماز کسانی که مسافرت در دریا شغل آن‌هاست:

1) . توضیح المسائل ، مسئله 1722 .

2) . تحریر الوسیله ، ج 1 ، ص 254 .

3) . توضیح المسائل ، مسئله 1721 .

4) . استفتاءآت ، ج 1 ، ص 248 ، مسئله 380 و 383 .

5) . همان، ص 382.

4 . اگر با کشتی به سفری برومند که جزء کار آنان به حساب نمی‌آید ، باید نمازشان را شکسته بخوانند .⁽¹⁾

• شرط هشتم: به حد ترخص رسیده باشد ⁽²⁾

نماز در مواقع اضطراری

1) . تحریر الوسیله ، ج 1 ، ص 254 .

2) . توضیح المسائل، ص 179، شرط هشتم از شرایط نماز مسافر.

⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾⁽⁴⁾⁽⁵⁾⁽⁶⁾⁽⁷⁾⁽⁸⁾ شکستن نماز واجب به دو صورت است :

1 . از روی اختیار : حرام است .

1) . توضیح المسائل ، مسئله 979 .

2) . همان ، مسئله 1006 .

3) . همان ، مسئله 813 .

4) . همان ، مسئله 1159 .

5) . العروه‌الوثقی ، ج 1 ، ص 197 .

6) . توضیح المسائل ، مسئله 1160 .

7) . همان .

8) . دریا در فقه اسلامی ، ص 93 .

2 . برای حفظ : به دو صورت است :

روزه ⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾⁽⁴⁾

1) . توضیح المسائل ، مسئله 1608 .

2) . همان ، مسئله 1610 ، 1613 و 1615 و العروة الوثقی ج 2 ، ص 187 ، مسئله 36 .

3) . توضیح المسائل ، مسئله 1618 .

4) . همان ، م 1616 .

⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾

1) . استفتائات ، ج 1 ، ص 310 ، ص 21 .

2) . فرو بردن سر در آب .

3) . همان ، سؤال 20 .

امر به معروف و نهی از منکر

«و لتکن منکم امة یدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و اولئک هم المفلحون⁽¹⁾»

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله⁽²⁾

شرایط امر به معروف و نهی از منکر : ⁽³⁾⁽⁴⁾⁽⁵⁾⁽⁶⁾⁽⁷⁾⁽⁸⁾⁽⁹⁾⁽¹⁰⁾

آداب امر به معروف و نهی از منکر

1) . سوره آل عمران ، آیه 104 .

2) . بحارالانوار ، ج 100 ، ص 92 .

3) . تحریر الوسیله ، ج 2 ، کتاب الامر بالمعروف و نهی عن المنکر ، القول فی شرائط وجوبهما ، شرط اول .

4) . همان ، شرط دوم .

5) . همان ، مسئله 3 .

6) . همان ، شرط سوم .

7) . همان ، مسئله 5 .

8) . همان ، شرط چهارم ، م 20 .

9) . همان ، شرط چهارم .

10) . همان ، مسئله 10 .

⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾⁽⁴⁾⁽⁵⁾⁽⁶⁾

1) . همان ، مسئله 14 .

2) . همان ، القرل فی مراتبها ، مسئله 7 .

3) . همان ، القرل فی اقسامها و کیفیت وجوبهما ، مسئله 14 .

4) . همان ، الشرط الثانی ، مسئله 5 .

5) . استفتائات ، ج 1 ، ص 482 ، سؤال 1 .

6) . همان ، ص 485 ، سؤال 9 .

خمس ⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾⁽⁴⁾⁽⁵⁾

1) . توضیح المسائل ، مسئله 1819 .

2) . همان ، مسئله 1820 .

3) . همان ، مسئله 1821 .

4) . تحریرالوسیله ، کتاب الخمس ، القول فیما یجب فید الخمس ، مسئله 5 .

5) . العروه‌الوثقی ، ج 2 ، کتاب الخمس ، فصل 1 ، ص 394 .

سال خمسی⁽¹⁾

احکام خمس

1) . همان ، مسئله 60 .

⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾⁽⁴⁾

1) . توضیح المسائل ، مسئله 1790 .

2) . همان ، مسئله 1752 .

3) . همان ، مسئله 1756 .

4) . همان ، مسئله 1757 .

⁽¹⁾⁽²⁾

1) . همان ، مسئله 1753 - 1755 .

2) . تحریرالوسیله ، کتاب الخمس ، القول فیما یجب فیه الخمس ، الخامس .

⁽¹⁾

1) . توضیح المسائل ، مسئله 1775 .

احکام صیادان و حیوانات دریایی ⁽¹⁾⁽²⁾

1) . تحریر الوسیله ، کتاب الاطعمة و الاشربه ، القول فی الحیوان ، مسئله 1 .

2) . همان ، مسئله 2 .

⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾ صید ماهی⁽⁴⁾⁽⁵⁾⁽⁶⁾

1) . همان ، مسئله 3 .

2) . همان ، مسئله 4 .

3) . تحریرالوسیله ، ج 2 ، ص 155 .

4) . همان ، کتاب الصید والذباحة ، القول فی الصید ، مسئله 24 .

5) . همان ، مسئله 25 .

6) . همان ، مسئله 25 .

⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾⁽⁴⁾⁽⁵⁾⁽⁶⁾⁽⁷⁾⁽⁸⁾⁽⁹⁾⁽¹⁰⁾⁽¹¹⁾

1) . همان .

2) . توضیح المسائل ، مسئله 2618 .

3) . همان ، مسئله 2620 .

4) . همان ، مسئله 2621 .

5) . تحریر الوسیله ، کتاب الصید و الذباحه ، القول فی الصید ، مسئله 28 .

6) . همان ، مسئله 29 .

7) . توضیح المسائل ، 2615 .

8) . استفتائات ، ج 2 ، کتاب صید و ذباحه ، سؤال 1 .

9) . همان ، سؤال 2 .

10) . استفتائات ، ج 2 ، کتاب صید و ذباحه ، ص 497 ، سؤال 11 .

11) . همان ، ص 499 ، سؤال 15 .

⁽¹⁾ مالک شدن ماهی ⁽²⁾

1) . همان ، ص 502 ، سؤال 21 .

2) . تحریر الوسیله ، کتاب الصید و الذباحه ، القول فی الصید ، مسئله26 - 27 .

⁽¹⁾⁽²⁾

1) . همان .

2) . همان .

اوقات فراغت⁽¹⁾

1) . همان ، ص 52 ، سؤال 141 .

مسائل ارزی⁽¹⁾

1) . توضیح المسائل ، چاپ نشر روح ، ص 369 .

⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾⁽⁴⁾

1) . استفتائات ، ج 2 ، ص 59 ، سؤال 161 .

2) . همان ، ص 61 ، سؤال 170 .

3) . همان ، ص 50 ، سؤال 137 .

4) . همان ، ص 52 ، سؤال 140 .

مسائل متفرقه⁽¹⁾⁽²⁾⁽³⁾⁽⁴⁾

سخن ناشر... 9

مقدمه... 11

نقش آب در طهارت... 17

اقسام آب... 18

• احکام آب کر... 18

آب‌های موجود در کشتی‌ها... 20

وضو و غسل با آب دریا... 24

معاشرت با غیر مسلمان... 27

1) . استفتائات ، ج 2 ، ص 47 - 48 ، سؤال 132 .

2) . همان ، ص 45 ، سؤال 126 .

3) . همان ، ص 147 ، سؤال 70 .

4) . توضیح المسائل ، مسئله 616 .

طهارت و نجاست حیوانات دریایی 33

احکام توالت... 37

احکام قبله... 41

• راه‌های شناخت قبله... 43

احکام نماز... 47

وقت نماز... 48

•

وقت نماز صبح... 51

•

وقت نماز ظهر و عصر... 51

•

وقت نمازهای مغرب و عشاء... 52

اوقات نماز برای غواصان... 56

نماز در کشتی 57

احکام لباس نمازگزار... 60

نماز جماعت... 62

نماز مسافر... 64

• شرط اول : سفر ، کمتر از مسافت شرعی

نباشد... 65

• شرط دوم : از آغاز مسافرت ، قصد پیمودن

مسافت... 67

شرعی را داشته باشد... 67

• شرط سوم : قصد مسافت تا آخر سفر ،

استمرار داشته... 69

باشد... 69

• شرط چهارم : در وسط سفر ، قواطع سفر

تحقق پیدا... 70

نکند... 70

اقسام وطن :... 71

•

شرط پنجم : سفرِ حرام نباشد... 75

•

شرط ششم : خانه به دوش نباشد... 76

•

شرط هفتم : مسافرت شغل نباشد... 77

•

شرط هشتم: به حد ترخص رسیده باشد... 81

نماز در مواقع اضطراری 81

روزه... 85

امر به معروف و نهی از منکر... 89

شرایط امر به معروف و نهی از منکر :... 90

آداب امر به معروف و نهی از منکر... 92

خمس... 95

سال خمسی 98

احکام خمس... 99

احکام صیادان و حیوانات دریایی 103

صید ماهی 104

مالک شدن ماهی 110

اوقات فراغت... 113

مسائل ارزی 117

مسائل متفرقه... 121

آب مایه حیات آدمی است . انسان می‌تواند چند روز غذا نخورد و از چربی‌های ذخیره شده در بدن استفاده کند ، ولی آب موجود در بدن حداکثر برای مدت 24 ساعت کافی است . 90% بخش مایع خون را آب تشکیل می‌دهد .

مشابهت زیادی میان آب دریا و آب موجود در بدن انسان وجود دارد ؛ از جمله این که آب دریا حدود 70% سطح کره زمین را پوشانده است و 70% بدن انسان نیز دارای آب است . نقش آب در حیات به اندازه‌ای است که دانشمندان برای آن که پی ببرند آیا در کرات دیگر حیات وجود دارد یا نه ، به بررسی

وجود آب در آن کرات می‌پردازند . تمدن‌های بزرگ بشری ، همگی در کنار رودها و دریاها تشکیل گردیده‌اند . تمدن مصریان در کنار رود نیل ، تمدن ایلامیان در کنار رود کارون و تمدن سومریان در جنوب بین النهرین شکل گرفت .

هر کس به دیگری خدمتی کند یا نعمتی بخشد ، عواطف او را متوجه خود می‌سازد و کسی که مورد انعام قرار گرفته است به صاحب نعمت علاقه‌مند می‌شود . از این جهت ، قرآن مجید برای ایجاد محبت خدا در دل‌ها به ذکر احسان‌ها و نعمت‌های الهی می‌پردازد ؛ تا انگیزه‌ای برای شکرگزاری و حق‌شناسی به پیشگاه خداوند باشد :

او کسی است که دریا را مسخر ساخت تا

از گوشت تازه آن بخورید و وسائل زینتی برای پوشش از آن استخراج نمایید ، و کشتی‌ها را می‌بینی که سینه دریا را می‌شکافند تا شما به تجارت بپردازید و از فضل خدا بهره گیرید ؛ شاید شکر نعمت‌ها را به جا آورید .

یکی از مأموران الهی ، دریاست . دریای طوفانی ، کشتی نوح را به سلامت بر کوه جودی می‌نشاند . به فرمان خداوند ، آب دریای پدید آمده از طوفان نوح به زمین فرو می‌رود و خشکی‌ها دیگر بار نمودار می‌شود . به امر الهی ، رود نیل صندوقچه حامل حضرت موسی

را به سلامت به بارگاه فرعون می‌رساند . عصای موسی

دریا را می‌شکافد و معبر خشکی نمودار می‌شود و قوم بنی اسرائیل به سلامت از آن رد می‌شوند ، اما همین دریا فرعون و لشکریانش را در خود غرق می‌کند .

امروزه بیش‌تر حمل و نقل کالاها توسط دریاها صورت می‌گیرد ؛ چون راه‌های دریایی امنیت بیش‌تری نسبت به راه‌های زمینی داشته و هزینه

کم‌تری نسبت به حمل و نقل هوایی و زمینی دارد . راه‌های دریایی موجب از بین رفتن مزارع ، و مراتع و جنگل‌ها نمی‌شوند و کم‌تر موجب آلودگی محیط زیست می‌باشد و خطرات و تلفات و آسیب‌های کم‌تری دارند .

حضرت محمد

فرمود : غزوة البحر مثل عشر غزوات فی البر ؛

جنگ دریایی مانند ده جنگِ خشکی است .

در روایت آمده است :

؛ آن که از مرزهای آبی با نیت خالص و برای خدا مرزبانی کند و از این رو امنیت مسلمین را فراهم سازد ، خداوند به هر قطره دریا پاداشی برای او می‌نویسد .

نیز در حدیث آمده است :

؛ شهدای دریا در نزد پروردگار

برتر از شهدای خشکی‌اند .

در پایان ، از همه کسانی که این کتاب را مطالعه می‌کنند و با نظرات و پیشنهادات خود ، زمینه را برای تکمیل آن فراهم می‌نمایند ، تشکر می‌نمایم .

یکی از امتیازات دین اسلام ، اهمیت فوق‌العاده‌ای است که برای بهداشت قائل شده ، تا آن جا که نظافت را مبنای دین قرار داده است :

، و طهارت را نصف ایمان معرفی کرده است :

قرآن درباره طهارت جسم و جان می‌فرماید :

. طهارت در فقه اسلامی جایگاه خاصی دارد و بخش عظیمی از فقه اسلامی را کتاب الطهارة تشکیل می‌دهد .

برای این که مسلمانان پاکیزه باشند ، اسلام طهارت را عبادت و مقدمه نماز ، که روزی پنج بار تکرار می‌شود ، و برخی از اعمال دیگر قرار داده است .

از آن جا که آب بسیاری از چیزهای نجس را پاک می‌کند و مهم‌ترین قسم از اقسام پاک کننده‌ها می‌باشد ، احکام آب در فقه شیعه را ذکر می‌کنیم و از آن جا که شناخت احکام آب‌ها مبتنی بر شناخت انواع آب‌هاست ، نخست به اقسام آب‌ها می‌پردازیم .

آب بر چهار قسم است :

1 . باران : آبی که از آسمان می‌بارد .

2 . جاری : آبی که از زمین می‌جوشد ، اگر جریان داشته باشد آب جاری است .

3 . چاه : آبی که از زمین می‌جوشد ، اگر جریان نداشته باشد به آن آب چاه می‌گویند .

4 . راکد : آبی که از زمین نمی‌جوشد و از آسمان

نمی‌بارد ، آب راکد است . آب راکد اگر مقدارش زیاد باشد ، «کر» و اگر کم باشد ، «قلیل» است .

1 . آب کر مقدار آبی است که اگر در ظرفی که درازا و پهنا و گودی آن ، هر یک سه وجب و نیم است ، بریزند آن ظرف را پر کند و وزن آن419/377 کیلوگرم است . احکام آب کر بر آب دریا مترتب می‌شود .

2 . آبی که به اندازه کر بوده ، اگر انسان شک کند

از کر کم‌تر شده یا نه ، مثل آب کر است . آبی که کم‌تر از کر بوده و انسان شک دارد به مقدار کر شده یا نه ، حکم آب کر را ندارد .

3 . اگر آب را به وسیله شیلنگ از دریا بردارند تا

وقتی که متصل به دریاست حکم آب کر را دارد .

آب در تقسیمی دیگر ، بر دو قسم است :

آبی است که از چیزی گرفته می‌شود ، مانند آب هندوانه و آب پرتقال ، یا با چیزی مخلوط شده باشد ، به حدی که به آن ، آب گفته نشود ، مثل شربت .

آب خالص که نه با چیزی مخلوط شده و نه از چیزی گرفته شده است .

آب دریاها و دریاچه‌ها بیش‌تر از کر است و پاک کننده نجاست است . اگر آب دریا و دریاچه با نمک یا مواد معدنی دیگر مخلوط باشد ، اگر نمک یا مواد معدنی دیگر زیاد نباشد و به آن آب گفته شود ، مطلق است .

آب‌های موجود در کشتی‌ها از دو قسم خارج

نیست :

الف) در ظرفی است که مقدار آن از کر کم‌تر است یا به مخزنی متصل است که کم‌تر از کر است . در این صورت ، آب دارای حکم آب قلیل می‌باشد که در اثر برخورد با نجاست ، نجس می‌شود .

ب) به مقدار کر یا بیش‌تر از آن می‌باشد . در این صورت ، حکم آب کر را دارد ، یعنی به واسطه تماس با نجاست نجس نمی‌شود .

1 . اگر آب موجود در مخزن کم‌تر از کر باشد و بو

یا رنگ یا مزه آن به واسطه غیر نجاست تغییر کند ، نجس نمی‌شود .

2 . اگر آب موجود در مخزن کم‌تر از کر باشد و بخواهند ظرف نجس را با آن ، آب بکشند باید پس از برطرف شدن عین نجاست ، یک مرتبه روی شی‌ء نجس آب بریزند .

3 . اگر آب موجود در مخزن کم‌تر از کر باشد و بخواهند لباس نجس را با آن پاک کنند ، در هر دفعه که آب می‌کشند باید فشار دهند تا غساله آن بیرون آید .

4 . اگر بدن کافر با آب موجود در مخزن آب کشتی که کم‌تر از کر است ، تماس پیدا بکند ، آب نجس می‌شود ؛ گرچه اوصاف سه‌گانه (رنگ ، بو و مزه) آن تغییر نکند .

5 . اگر بو ، رنگ یا مزه آب دریا به واسطه رسیدن عین نجس ، مثل خون ، تغییر کند ، محدوده‌ای که تغییر کرده نجس است و بعد از برطرف شدن این اوصاف ، پاک خواهد بود .

6 . اگر نفت روی آب حرکت کند و با آب دریا مخلوط شود ، در صورتی که نفت را کنار بزنند آب آن محدوده نیز حکم آب مطلق را خواهد داشت ؛ حتی

اگر با آب مخلوط شده باشد ولی به حدّی نباشد که آب مضاف شده باشد ، یعنی به آن «آب» گفته می‌شود ، حکم آب مطلق را دارد .

7 . اگر نفت و امثال آن روی آب حرکت کند و ذرات ریز آن طوری با آب مخلوط شود که دیگر به آن آب گفته نشود ، حکم آب مضاف را خواهد داشت .

8 . تمام اقسام آب‌های مطلق - جز آب قلیل - تا

زمانی که بر اثر تماس با نجاست ، بو یا رنگ یا مزه نجاست نگرفته باشند ، پاک هستند .

9 . آبی که از شیرها و دوش‌ها جریان دارد ، اگر

متصل به کر باشد در حکم کر است .

سؤال : آیا آب‌های معدنی و آب دریاچه‌ها که مخلوط با نمک است ، و آثار نمک بر بدن انسان باقی

می‌ماند ، جزء آب‌های مطلق هستند یا مضاف ؟ آیا می‌توان با آن آب‌ها غسل و یا تطهیر نمود ؟

جواب : در حکم آب مطلق است ، مگر آن که مواد معدنی به حدی زیاد باشد ، که دیگر به آن آب گفته نشود .

سؤال : اگر چیز نجسی را زیر شیری که متصل به کر است ، تطهیر کند ، آیا آبی که از آن می‌ریزد پاک است .

جواب : پاک است .

اگر جایی از شناور نجس شود و امکان این که آب جاری یا قلیل روی آن ریخته و از محلی خارج شود ، نباشد اگر به وسیله آب کر تمام محل نجس شسته شود و غساله از محل نجس خارج شود ، پاک می‌شود .

1 . آب دریا معمولاً دارای شرایط سه‌گانه (پاک ،

مطلق ، مباح) می‌باشد و وضو و غسل با آن اشکال ندارد .

2 . شوری و یا تلخ بودن آب دریا ، آن را از مطلق

بودن خارج نمی‌کند . بنابراین ، وضو و غسل با آب دریا اشکال ندارد .

3 . اگر آب دریا با نفت یا مایع دیگری مخلوط شود ولی باز هم به آن آب بگویند ، وضو و غسل با آن اشکال ندارد .

4 . اگر ذرات نفت در آب دریا به حدی زیاد باشد

که مانع رسیدن آب به پوست باشد ، وضو گرفتن با آن باطل است .

5 . اگر بدن غواص به مواد نفتی آلوده باشد و وقت برای پاک کردن بدن نباشد ، به طوری که اگر

بدن را پاک کند نمازش قضا می‌شود ، باید تیمم کند و نماز بخواند .

6 . اگر در اعضای وضو مواد چربی باشد که مانع رسیدن آب به بدن باشد ، باید آن مانع را برطرف کند و وضو بگیرد .

7 . اگر بدن غواص به حدی خیس باشد که نتواند مسح کند ، باید محل مسح را خشک کند و وضو بگیرد . اگر وقت کافی برای خشک کردن جای مسح ندارد ، باید تیمم کند و نماز بخواند .

8 - اگر خشک کردن محل مسح به اندازه تیمم کردن وقت لازم دارد ، باید جای مسح را خشک کند و وضو بگیرد .

مرطوب بودن بدن برای وضو و غسل مانعی ندارد . باید جای مسح هنگام وضو خشک باشد . اگر جای مسح طوری مرطوب باشد که بعد از مسح ، اثر

مسح مشاهده شود بلامانع است .

9 . اگر کسی که زیر آب است ، بخواهد غسل کند ، لازم نیست از آب بیرون آید و دو مرتبه زیر آب رود ، بلکه اگر در همان حال که تمام بدن او زیر آب است ، به نیت غسل ارتماسی ، بدن را حرکت دهد ، غسل او صحیح است .

کشورها با یک‌دیگر دارای ارتباط هستند ، به ویژه در زمینه‌های اقتصادی و نظامی . این ارتباطات بیش‌تر از طریق دریا صورت می‌گیرد . لازمه این ارتباط ، تماس پیروان مذاهب و ادیان مختلف با یک‌دیگر می‌باشد . گاه مسلمانان با کافران نشست و برخاست دارند .

اکنون به برخی از احکام مربوط به غیر مسلمانان و شیوه معاشرت با آنان می‌پردازیم . در این بخش حکم طهارت و نجاسات آن‌ها بیان خواهد شد و در فصل‌های آینده مسائل دیگر خواهد آمد .

غیر مسلمان در تعبیر فقهی ، همان «کافر» است . این دسته از افراد کافرند :

1 . منکر خدا : کسی که وجود خدا را انکار می‌کند .

2 . منکر توحید : کسی که برای خدا شریک قائل است . در اصطلاح ، به چنین فردی «مشرک» می‌گویند .

3 . منکر پیامبری حضرت محمد

4 . منکر ضروری دین :

در صورتی که انکار او به انکار خدا یا توحید یا نبوت برگردد .

5 . کسی که نسبت به وجود خدا یا توحید یا پیامبری حضرت محمد

شک داشته باشد .

پیروان تمام فرقه‌های اسلامی اگر از آنان گفتار و رفتاری که حاکی از دشمنی آنان نسبت به امامان معصوم

باشد ، سر نزند پاکند .

اگر مسلمانی به

یکی از دوازده امام دشنام دهد یا با آنان دشمنی داشته باشد ، نجس است .

الف) مسیحی ؛

ب) زردشتی ؛

ج) یهودی ؛

د) صابیان .

اهل کتاب (مسیحیان ، یهودیان ، زردشتیان و صابیان) از نظر مقام معظم رهبری و بسیاری از مراجع تقلید ، پاک هستند . به فتوای برخی دیگر از مراجع تقلید ، از جمله امام خمینی

، اهل کتاب با سایر غیر مسلمانان در این مسئله تفاوتی ندارند . لذا در این جا چند استقناء از رهبر معظم انقلاب اسلامی ، حضرت آیه‌اللّه العظمی خامنه‌ای ، و فتوای

ایشان را یادآور می‌شویم :

1 . آیا کتابی (اهل کتاب) محکوم به طهارت است یا نجاست ؟

جواب : بعید نیست که ذاتاً پاک باشد .

2 . بعضی از فقیهان اعتقاد به نجاست اهل کتاب دارند و بعضی دیگر به طهارتشان ، رأی جناب عالی چیست ؟

جواب : نجاست ذاتی اهل کتاب معلوم نیست . به نظر ما ، آنان محکوم به طهارت ذاتی‌اند .

3 . ظروف کفار ، مانند ظروف غیر کفار ، مادام که

یقین به برخورد آن با نجاستِ دارای رطوبتِ مسری نداشته باشیم ، محکوم به طهارت است ، همچنین غیر ظروف از لباس و فرش و غیر آن‌ها که در دست کفار است .

جواب : اگر علم به نجاست غذا و ظرف مورد ابتلای خودتان نداشته باشید ، اشکال ندارد .

5 . داروهای روان ، عطر ، روغن ، واکس و صابون

که از کشورهای خارجی می‌آورند ، اگر انسان یقین به نجاست آن‌ها نداشته باشد پاک است .

حیوانات دریایی به دو دسته تقسیم می‌شوند :

: پاک هستند ، حتی سگ و خوک دریایی .

: به دو دسته تقسیم می‌شود :

الف) خون جهنده ندارند (مانند ماهی‌ها) : پاک هستند .

ب) خون جهنده دارند (مثل اسب ، سگ و خوک دریایی) : به دو دسته تقسیم می‌شوند :

1 . مطابق با دستور شرع سر آن‌ها را ببرند : پاک

هستند .

2 . خود به خود بمیرند : نجس می‌باشند .

خون جهنده‌دار بودن یعنی اگر رگ حیوان را ببرند ، خون از آن جستن می‌کند .

1 . ماهی‌ها چون خون جهنده ندارند ، و نیز حیواناتی مانند مار ، به صورت زنده یا مرده پاک هستند ، یعنی چنان‌چه با رطوبت به بدن یا لباس انسان برسند ، بدن و لباس نجس نمی‌شوند و می‌توان با آن‌ها نماز خواند .

2 . چیزی که شک کنیم از اجزای حیوان است و یا از حیوان خون جهنده‌دار است ، پاک می‌باشد .

3 . مردار حیوانی که خون جهنده دارد ، نجس است ؛ چه خودش مرده باشد و یا به غیر دستوری که در شرع معین شده است ، آن را کشته باشند . ماهی مرده اگرچه در آب بمیرد ، پاک است ، ولی خوردن آن حرام است .

4 . تمام اجزاء بدن حیوانات نجس العین ، مثل سگ و خوکی ، که در خشکی زندگی می‌کنند ، حتی رطوبت آن‌ها نجس است ، ولی سگ و خوک دریایی پاک هستند .

5 . تخم ماهی تابع ماهی است ؛ هر نوع ماهی که خوردن آن حلال است ، تخم آن نیز حلال است ، هر چند که بسیار صاف باشد و هر نوع ماهی که خوردن

آن حرام است ، تخم آن نیز حرام است ، هر چند که ناهموار و خشن باشد .

1 . واجب است انسان عورت خود را از کسانی که مکلفند ، اگرچه مثل خواهر و مادر با او محرم باشند و همچنین از دیوانه ممیز و بچه‌های ممیز که خوب و بد را می‌فهمند ، بپوشاند .

2 . هنگام توالت باید طرف جلوی بدن ، یعنی شکم و سینه ، رو به قبله و پشت به آن نباشد . بنابراین ، در داخل کشتی باید مواظب بود در حال بول و غائط کردن رو به قبله یا پشت به آن نباشیم و در صورت تغییر مسیر کشتی ، با تغییر حالت و وضعیت خود سعی کنیم مرتکب این عمل حرام

نشویم ؛ ولی چنان‌چه مراعات این مسأله ممکن نباشد یا فردی بدون توجه رو به قبله بنشیند و بعداً متوجه شود ، گناه نکرده است .

3 . اگر نداند قبله کدام جهت است و جست و جوی قبله برای او ممکن نباشد یا دشوار باشد ، باید بول و غائط کردن را تاخیر بیندازد تا قبله روشن شود . اگر باز هم قبله مشخص نشد ، می‌تواند به هر طرفی بنشیند ؛ ولی اگر گمان او به یک طرف برود بعید نیست عمل بر طبق گمان لازم باشد .

4 . مخرج بول فقط با آب پاک می‌شود . در جایی که آب نیست ، می‌توان مخرج بول را خشک کرد تا بقیه بدن و لباس نجس نشود و بعداً تطهیر کند .

5 . پاک شدن مخرج غائط با غیر آب محل تأمل است (بنابر احتیاط واجب ، پاک نمی‌شود) ، ولی نماز خواندن با آن حال مانعی ندارد . در مواردی که

آب نیست ، می‌توان محل ادرار و مدفوع را با دستمال کاغذی و چیزهای دیگر تمیز کرد و بعد از یافتن آب ، آن محل را با آب تطهیر کرد .

6 . در صورتی که مخرج بول و غائط را با آب کر و جاری (مانند آب لوله‌کشی ساختمان) بشویند ترشحات آن پاک است ؛ مگر آن که بو یا رنگ یا مزه‌اش به رنگ و بو و مزه نجاست تغییر کرده باشد . در صورتی که انسان نداند بو یا رنگ یا مزه نجاست گرفته ، پاک است .

7 . اگر شک کند که مخرج بول یا غائط را پاک کرده یا نه ، هر چند همیشه بعد از بول یا غائط آن را پاک می‌کرده است ، باید خود را پاک نماید .

یکی از مقدمات نماز ، جهت‌یابی و یافتن قبله است . واجب است به سوی خانه خدا نماز بخوانیم . اگر به جهت دیگر نماز بگزاریم ، نمازمان باطل است .

یکی از مسائل بسیار مهم در مسائل فقهی کشتیرانی ، مسئله شناخت قبله است ؛ به ویژه زمانی که کشتی در حال حرکت است و ما ناچاریم در آن حال نماز بخوانیم و قبله هم ممکن است هر دقیقه با حرکت کشتی تغییر کند . اگر در دریا باشیم و تمام امکانات کشتی هم از کار افتاده باشد و بخواهیم در همان حال نماز بخوانیم ، چگونه می‌توانیم جهت قبله را تشخیص دهیم ؟ در این قسمت ، برخی

از احکام قبله را یادآور می‌شویم .

خانه کعبه که در مکه معظمه می‌باشد ، قبله است و باید رو به روی آن نماز خواند ، ولی کسی که دور است ، اگر طوری بایستد که بگویند رو به قبله نماز می‌خواند ، کافی است و همچنین کارهای دیگری که مانند سر بریدن حیوانات باید رو به قبله انجام گیرد .

1 . واجب : مانند : نماز ، دفن میت و سر بریدن حیوان .

2 . مستحب : مانند : دعا و قرآن خواندن ، خوابیدن .

3 . حرام : مانند : تخلّی (بول و غائط کردن) .

کسی که نماز واجب را ایستاده می‌خواند ، باید طوری بایستد که بگویند رو به قبله ایستاده و لازم

نیست زانوهای او و نوک پای او هم رو به قبله باشد .

کسی که نشسته نماز می‌خواند ، باید به طور معمول رو به قبله بنشیند و اگر نمی‌تواند به طور معمول بنشیند و در موقع نشستن ، کف پاها را به زمین می‌گذارد باید در موقع نماز ، صورت و سینه او رو به قبله باشد و لازم نیست ساق پای او رو به قبله باشد .

1 . خود شخص یقین پیدا کند که قبله کدام سمت است .

2 . به گفته دو شاهد عادل که از روی نشانه‌های حسی شهادت می‌دهند ، عمل کند .

3 . به قول کسی که مورد اطمینان است و از طریق قواعد علمی ، جهت قبله را تشخیص دهد ، اعتماد

کند ، مثلاً ناخدای کشتی یا کسی که در پُل فرماندهی است و مورد اطمینان می‌باشد و از روی نقشه ، قطب‌نما و ... قبله را مشخص کند ، می‌توان به قول او عمل کرد .

اگر شناخت قبله ممکن نشد ، باید به هر طرف که گمان دارد به سمت قبله است ، نماز بخواند .

4 . اگر دو نفر شاهد عادل شهادت دهند که قبله این طرف است در صورتی که شهادت آنان مستند به امور حسی (مشاهده ، نشانه‌ها) باشد - نه این که حدس بزنند قبله کدام طرف است - به شهادت آنان قبله ثابت می‌شود .

راه شناخت قبله در دریا و زیردریایی نیز همین راه‌هاست . بنابراین ، باید در دریا و زیردریایی از سه طریق اول استفاده نمود .

5 . اگر انسان از طریق قطب‌نما و یا قبله‌نما به قبله یقین پیدا کند ، باید به همان طرف نماز بخواند .

6 . اگر نتواند گمان به قبله پیدا کند و چهار طرف

در نظر او مساوی باشد ، در صورتی که وقت دارد باید به چهار طرف نماز بخواند و اگر وقت تنگ است ، به مقداری که وقت دارد باید به اطراف نماز بخواند .

حکم رعایت قبله در کشتی در حال حرکت :

1 . در نمازهای واجب : باید رو به قبله بایستد و با تغییر جهت کشتی ، تغییر جهت دهد .

2 . در نمازهای مستحب : لازم نیست مراعات قبله را بکند ، هر چند اگر بتواند مراعات کند ، بهتر است .

7 . اگر در حال ناچاری باشد و جز تکبیره‌الاحرام نتواند رو به قبله باشد ، به همان اکتفا نماید .

سؤال : نماز خواندن و تشخیص قبله مسافر

در داخل کشتی و هواپیما و قطار چگونه است ؟

8 - نماز خواندن در کشتی با رعایت قبله جایز است و اگر در حالی که رو به قبله وارد نماز شد ، کشتی از سمت قبله به طرف چپ یا راست منحرف گشت نمازگزار هم به تدریج به طرف قبله برمی‌گردد و در حال برگشت سکوت می‌کند ، یعنی قرائت حمد و سوره و ذکر را ترک می‌کند و نمازش صحیح است ، هر چند که انحراف کشتی به تدریج به جایی برسد که درست خلاف جهت قبله است . اگر کشتی دور بزند و نمازگزار هم به تبع آن پشت به قبله شود و عمداً خود را به طرف قبله برنگرداند نمازش باطل است .

نماز یکی از مهم‌ترین و اساسی‌ترین واجبات دینی است که قبولی سائر اعمال به آن گره خورده است . حضرت محمد

فرمود :

؛ اگر نماز قبول شود اعمال دیگر هم قبول می‌شود و اگر نماز قبول نشود اعمال دیگر هم قبول نمی‌شود .

نماز انسان را از اعمال زشت و بد باز می‌دارد :

نمازی اثر دارد که صحیح به جا آورده باشد و خداوند آن را بپذیرد . برای آن که نماز را به طور

صحیح به جا آوریم ، آشنایی با احکام و مسائل نماز لازم است . مسائل مربوط به نماز را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد :

1 . مقدمات : مسائلی که نمازگزار باید آن‌ها را

قبل از نماز ، مراعات کند ، مثل وقت نماز و قبله .

2 . مقارنات : مسائلی که مربوط به متن نماز است ، از تکبیره‌الاحرام تا سلام .

3 . مُبطلات : چیزهایی که نماز را باطل می‌کند .

نمازهای یومیه باید در زمان‌های خاصی به جا آورده شود . مستحب است انسان نمازهای یومیه را در اول وقت بخواند . راجع به آن خیلی سفارش شده است . امام خمینی

به نماز اول وقت اهمیت فراوانی می‌داد . وی حتی در روزهای آخر عمر شریف خود نیز هرگز از انجام این تکلیف الهی غفلت نکرد و هرگز حاضر به تأخیر آن نشد . «بیمارستان قلب در تلاطم بود . اضطراب در سیمای کارکنان

و افراد پیرامون امام موج می‌زد . بیرون بیمارستان در صحنه‌ای به وسعت ایران ، قلب‌ها به دیواره سینه‌ها می‌کوبید . امید و ترس در هم آمیخته و درچهره‌ها و مغزها کلنجار می‌رفت . همه قلب‌ها از جا کنده می‌شد ، به جز یک قلب ؛ قلب امام ، قلبی مطمئن و در انتظار و اشتیاق نزدیکی به خداوند . انتظار اول وقت نماز را می‌کشید ، آن هم پس از عمل جراحی طولانی قلب که معمولاً انسان در چنان لحظاتی همه چیز را فراموش می‌کند ، ولی دقایقی به اول وقت نماز مانده ، ضعف پس از عمل ، دوباره وجود امام را فرا می‌گیرد . در این لحظات ، امام به من (آقای محمد علی انصاری) توصیه می‌کنند : اگر خوابم ببرد ، اول وقت نماز بیدارم کنید .

امام در بیماری و ضعف رفتند . موقع اذان فرا رسید . سِرُم همچنان به بازوی امام بسته بود ، قطره مایع دارویی فرو می‌چکید و گذر زمان تاکید امام را یادآوری می‌کرد . اطرافیان امام فکر می‌کردند که استراحت برای امام بهتر است . توصیه پزشکان هم

همین بود .

امام را بیدار نکردند . تا این که ده - دوازده دقیقه از اذان گذشت . امام بیدار شدند و پرسیدند :

•

وقت اذان شده یا نه ؟

•

از وقت اذان گذشته ، آقا !

•

چه قدر گذشته ؟

•

ده - دوازده دقیقه ؛

امام ، مرحوم حاج احمد آقا (فرزندشان) را فراخواندند و فرمودند :

آقای انصاری به هر ملاحظه‌ای که از بیدار کردن من خود داری کرده باشند کار درستی نکرده‌اند . نماز اول وقت برای من از هر ملاحظه دیگری با اهمیت‌تر است . من همیشه دقایقی قبل از اذان انتظار اول وقت نماز را می‌کشم ، و از اولین روز بلوغ ، مرتکب نشده بودم که نمازم از اول وقت تاخیر بیفتد .

از آن جا که دریانوردان بیش‌تر وقت خود را در دریا سپری می‌کنند و در موقعیت‌ها و افق‌های مختلف به سر می‌برند ، یکی از بحث‌های مورد نیاز ،

بحث اوقات نماز است که چه زمانی می‌توانند نماز را به نیت اداء بخوانند و چه زمانی نماز قضاء می‌شود . از طرف دیگر ، آنان در بسیاری از مواقع در افق‌های شهرستان‌ها قرار ندارند که بتوانند از طریق جدول زمان شرعی آن شهرستان عمل کنند بلکه در دریاها و اقیانوس‌ها در حال حرکتند . لذا بحث تشخیص اوقات نماز یکی از بحث‌های بسیار مهم در بحث دریانوردان می‌باشد . از این جهت برخی از مسائل آن را در این جا می‌آوریم .

1 . موقعی انسان می‌تواند مشغول نماز شود که یقین کند وقت داخل شده است یا دو مرد عادل به داخل شدن وقت خبر دهند .

2 . نزدیک اذان صبح از طرف مشرق ، سفیده‌ای رو به بالا حرکت می‌کند که آن را فجر اول گویند .

موقعی که آن سفیده پهن شد ، فجر دوم (فجر صارق) و اول وقت نماز صبح است . آخر وقت نماز صبح ، موقعی است که آفتاب بیرون می‌آید .

نماز ظهر و عصر ، هر کدام وقت مخصوص و مشترکی دارند .

3 . وقت مخصوص نماز ظهر ، از اول ظهر است تا وقتی که از ظهر به اندازه خواندن نماز ظهر بگذرد . وقت مخصوص نماز عصر موقعی است که به اندازه خواندن نماز عصر به مغرب مانده باشد . ما بین وقت مخصوص نماز ظهر و وقت مخصوص نماز عصر ، وقت مشترک نماز ظهر و عصر است .

نمازهای مغرب و عشاء ، هر کدام وقت

مخصوص و مشترکی دارند .

4 . وقت مخصوص نماز مغرب از اول مغرب است تا وقتی که از مغرب به اندازه خواندن یک نماز سه رکعتی بگذرد . وقت مخصوص نماز عشاء موقعی است که به اندازه خواندن نماز عشاء به نصف شب مانده است . تقریباً یازده ساعت و یک ربع بعد از ظهر شرعی ، نصف شب و آخر وقت نماز عشاء است . ما بین وقت مخصوص نماز مغرب و وقت مخصوص نماز عشاء ، وقت مشترک نماز مغرب و عشاء است .

سؤال : ظاهراً اذان صبح رادیو بر اساس طلوع فجر ، طبق استخراج مؤسسه ژئوفیزیک است ؛ آیا چنین وقتی شرعاً معتبر است یا باید فجر با چشم عادی دیده شود و افق روشن گردد ؟

جواب : میزان ، تبین حسی است نه علمی . بنابراین ، باید طلوع فجر قابل رؤیت به چشم عادی

باشد .

سؤال : تقریباً هفت دقیقه طول می‌کشد تا نور خورشید به زمین برسد ، آیا ملاک در قضا شدن نماز صبح ، طلوع خورشید است یا این که رسیدن آن به زمین ؟

جواب : میزان دیده شدن جرم آفتاب در افق است .

سؤال : انسان می‌تواند به رسانه‌های گروهی ، که برنامه اوقات شرعی را اعلام می‌کنند ، اکتفا کند ؟

جواب : در صورتی که موجب اطمینان به دخول وقت باشد اعتماد به آن مانع ندارد .

سؤال : اهل تسنن نماز مغرب را پیش از مغرب می‌خوانند ، آیا ما می‌توانیم در هنگام حج یا غیر آن ، به آن‌ها اقتداء کرده و به همان نماز اکتفا نمائیم ؟

جواب : در مورد تقیه مانع ندارد .

تشخیص وقت

الف) خودش نسبت به داخل شدن وقت یقین کند .

ب) دو شاهد عادل از روی قرائن حسی (مانند موقعیت خورشید) شهادت دهند .

الف) عذرش همگانی است (مانند ابری بودن هوا) : با گمان به داخل شدن وقت می‌تواند نماز بخواند .

ب) عذرش شخصی است (مانند کسی که در موقعیتی قرار گرفته که تشخیص وقت برای او ممکن نیست .

ج) پرس و جو ممکن نیست : بنابر احتیاط ، باید نماز را تاخیر اندازد تا یقین کند که وقت نماز فرا رسیده است .

5 . اگر اذان از رادیو در جایی که افق آن محل و افق محل استقرار او ، یکی باشد پخش شود ، مثل آن که محل پخش اذان از صدای جمهوری اسلامی مرکز بندرعباس باشد و محل استقرار زیردریایی یا کشتی در فاصله چند کیلومتری بندرعباس (به سمت جنوب) باشد ، می‌تواند به آن اعتماد کند .

6 . کسانی که نمی‌توانند به فرا رسیدن وقت نماز

یقین عادی پیدا کنند ، بهترین راه این است که چند دقیقه صبر کنند تا یقین به وقت نماز برای آنان حاصل شود .

1 . برادرانی که مشغول عملیات غواصی هستند باید سعی کنند هنگام عملیات اگر وقت نماز داخل شده ، اول نماز را به جا آورند ، بعد مشغول کار شوند . اگر داخل شدن وقت نماز نزدیک است ،

در صورتی که تاخیر انداختن عملیات ممکن است ، بهتر است صبر کنند تا وقت نماز داخل شود و بعد از خواندن نماز ، مشغول کار شوند .

اگر تاخیر در عملیات امکان ندارد و در صورت مشغول شدن ، باید تا پایان وقت نماز مشغول کار باشد و نمی‌تواند از دریا بیرون بیاید ، باید در همان حال غواصی نماز را به جا آورد . با توجه به این که در حال غواصی نمی‌تواند شرایط عادی را داشته باشد ، نمازش اضطراری خواهد بود . احکام نماز مضطر اختصاص به غواصان ندارد ، بلکه برای افرادی که در کشتی زندگی می‌کنند ، نیز پیش می‌آید .

نکته‌ای که این عزیزان باید به آن توجه کنند ، این است که قبل از شروع کار ، توصیه می‌شود که وضو بگیرند ، تا این که هنگام نماز خواندن دچار مشکل نباشند . قبل از وقت می‌توان به نیت طهارت ، وضو

گرفت و با همان وضو نماز خواند .

یکی از شرایط مکان نمازگزار ، بی‌حرکت بودن آن است . نماز خواندن در کشتی در حال حرکت ، صحیح نیست . اگر انسان ناچار شود که در آن حال نماز بخواند ، مثلاً اگر بخواهد صبر کند تا هنگام توقف نماز بخواند ، وقت می‌گذرد و نماز قضا می‌شود یا چند شبانه روز در کشتی است ، باید سائر شرایط نماز را در حد امکان مراعات کند و همان جا نماز را بخواند ؛ یعنی این گونه عمل کند :

1 . برای نماز وضو بگیرد و اگر نتواند باید تیمم کند و چنان‌چه تیمم هم ممکن نباشد ، احتیاط مستحب است نماز را بخواند و بعداً باید قضای آن را به جا آورد .

2 . جهت قبله را باید مراعات کند . اگر کشتی به

طرف دیگر بگردد ، نمازگزار باید به طرف قبله برگردد .

3 . اگر مهر ، خاک یا سنگ برای سجده ندارد ، می‌تواند بر کاغذ سجده کند .

4 . اگر برخی از شرایط نماز را نتواند مراعات کند ، باید به هر نحو که می‌تواند نماز را بخواند .

5 . تکان‌های مختصر هنگام خواندن اذکار نماز ،

چنان‌چه سهواً انجام شود و نمازگزار نتواند مانع آن شود ، اشکال ندارد .

6 . اگر در حال اختیار ، هنگامی که کشتی در حرکت است در کشتی نماز بخواند و استقرار و آرامش لازم را نداشته باشد نمازش باطل است ، یعنی اگر می‌تواند صبر کند تا در حال توقف یا پیاده شدن ، بدون حرکت نماز بخواند ولی صبر نکند و در همان حال نماز بخواند باطل است .

7 . نماز خواندن در کشتی که در بندر لنگر انداخته

و دریا هم آرام است ، مانعی ندارد .

8 . کسی که ناچار نیست در کشتی در حال حرکت

نماز بخواند ، اگر در آن‌جا نماز بخواند ، ولی طوری باشد که بگویند نمازگزار دارای آرامش و سکون است ، نمازش صحیح است ، البته باید بقیه شرایط نماز مانند رو به قبله بودن را رعایت کند .

9 . تا انسان می‌تواند ایستاده نماز بخواند ، نباید

بنشیند . کسی که در موقع ایستادن ، بدنش حرکت می‌کند یا مجبور است به چیزی تکیه دهد یا بدنش را کج کند یا خم شود یا پاها با فاصله زیاد از یک دیگر بر زمین بگذارد ، باید به هر طور که می‌تواند ایستاده نماز بخواند ؛ ولی اگر به هیچ صورت ، حتی به صورت رکوع هم نتواند بایستد ، باید نشسته نماز بخواند .

نماز خواندن در کشتی در حال حرکت

الف) در حال اختیار : باطل است .

ب) در حال اضطرار مثل تنگی وقت : اشکال ندارد .

نمازگزار باید با پوششی نماز بخواند که پاک و مباح باشد . از آن جا که دریانوردان و ملوانان دریایی ، گاهی بر اثر تماس با غیر مسلمانان و همچنین خرید لباس از بازار آنان ، ممکن است لباسی بپوشند که نماز در آن صحیح نباشد ، برخی از احکام لباس نمازگزار را در این قسمت یادآور می‌شویم .

1 . اگر شک داشته باشد که لباس از حیوان حلال گوشت است یا حرام گوشت ، چه در داخل تهیه

شده باشد چه در خارج ، خواندن نماز با آن اشکالی ندارد .

2 . بنابر احتیاط واجب ، باید انسان از پوشیدن لباس شهرت که پارچه یا دوخت آن برای کسی که می‌خواهد آن را بپوشد معمول نیست ، خودداری کند ؛ ولی اگر با آن لباس نماز بخواند ، نمازش صحیح است .

3 . زینت کردن به طلا مثل آویختن زنجیر طلا به

سینه و انگشتر طلا به دست کردن و بستن ساعت مچی طلا برای مرد ، حرام و نماز خواندن با آن باطل است و احتیاط واجب آن است که از استعمال عینک طلا خودداری کند .

سؤال : شایع شده که بعضی از اورکت‌ها که از کشورهای غیر اسلامی وارد می‌شود ، در محل کمربند آن‌ها مقدار کوچکی چرم مشکی رنگ می‌باشد ، آن از حیوانات نجس می‌باشد و امکان پاک شدن برای آن‌ها نمی‌باشد و نماز خواندن با آن باطل است که بعضی‌ها چرم را به دور انداخته

و نمازهای خود را قضا می‌کنند . نظر جناب عالی در این باره چیست ؟ آیا نجس است و نماز خواندن با آن باطل است ؟ در صورتی که انسان یقین ندارد که آن چرم ، پوست چه حیوانی می‌باشد ، حکم این مسائل را بیان فرمایید ؟

جواب : چنان‌چه احراز تذکیه

نشود نماز در آن جائز نیست و محکوم به نجاست است .

1 . مستحب است نمازهای واجب ، خصوصاً نمازهای یومیه را به جماعت بخوانند .

2 . در روایتی وارد شده است که اگر یک نفر به امام جماعت اقتدا کند ، هر رکعت از نماز آنان ثواب صد و پنجاه نماز دارد و اگر دو نفر اقتدا کنند ، هر

رکعتی ثواب ششصد نماز دارد و هر چه بیش‌تر شوند ، ثواب نمازشان بیش‌تر می‌شود ، تا به ده نفر برسند و عدّه آنان که از ده گذشت ، اگر تمام آسمان‌ها کاغذ و دریاها مرکب و درخت‌ها قلم و جن و انس و ملائکه نویسنده شوند ، نمی‌توانند ثواب یک رکعت آن را بنویسند .

3 . حاضر نشدن به نماز جماعت از روی بی‌اعتنایی جایز نیست و سزاوار نیست که انسان بدون عذر نماز جماعت را ترک کند .

4 . شرکت در نماز جماعت اهل سنت و خواندن نمازهای یومیه با آن‌ها ، از نماز واجب کفایت می‌کند و اعاده ندارد .

5 . شرکت در نماز جماعت اهل سنت اختصاص به مسجدالحرام و مسجدالنبی

ندارد ، بلکه در سایر مساجد هم کافی است .

سؤال : در غیر موارد حج ، شیعیان می‌توانند به امام جماعت اهل تسنن اقتدا نمایند یا خیر ؟

جواب : می‌توانند .

سؤال : شرکت کردن در نماز جماعت اهل سنت با توجه به این که وقت نماز مغرب نزد آن‌ها زودتر از مغرب شرعی نزد شیعیان است ، آیا کفایت از نماز مغرب می‌نماید یا نه ؟

جواب : در فرض مرقوم ، جماعت صحیح است و اعاده ندارد .

اگر انسان به مسافرتی برود که دارای شرایط ذیل باشد ، باید نمازهای چهاررکعتی را شکسته (دورکعتی) بخواند :

1 . سفر ، کم‌تر از مسافت شرعی نباشد .

2 . از آغاز سفر ، قصد پیمودن مسافت شرعی را داشته باشد .

3 . قصد مسافت تا آخر سفر ، استمرار داشته باشد .

4 . در اثنای سفر ، قواطع

سفر تحقق پیدا نکند .

5 . سفر حرام نباشد .

6 . از افراد خانه به دوش نباشد .

7 . مسافرت ، شغل او نباشد .

8 . به حد ترخص رسیده باشد .

1 . مسافت شرعی ، هشت فرسخ است که حدود 45 کیلومتر می‌باشد .

بنابراین ، اگر قصد دارد به جایی برود که حداقل 5/22 کیلومتر با وطن او فاصله دارد و برگردد ، نمازش در این سفر شکسته است .

2 . کسی که می‌خواهد مسافتی به اندازه هشت

فرسخ یا بیش‌تر را طی کند ، باید نماز را شکسته بخواند . اگر مسافت محلی که قصد رفتن به آن جا را دارد ، کم‌تر از هشت فرسخ باشد ، نمی‌تواند نماز را شکسته بخواند .

3 . کسی که نمی‌داند سفرش هشت فرسخ است ، نباید نماز را شکسته بخواند . اگر شک کند که سفرش هشت فرسخ است یا نه ، در صورتی که تحقیق کردن برایش مشقت داشته باشد . باید نماز را تمام بخواند و اگر مشقتی نداشته باشد ، بنابر احتیاط واجب باید تحقیق کند تا بفهمد که فاصله محلی که قصد رفتن به آن‌جا را دارد چند فرسخ است .

4 . اگر محلی دو راه داشته باشد ، یک راه آن کم‌تر از هشت فرسخ و راه دیگر هشت فرسخ یا بیش‌تر باشد ، چنان‌چه انسان از راه اول به آن جا برود ، باید نماز را تمام بخواند و اگر از راه دوم برود ، باید نماز را شکسته بخواند .

طی کردن مسافت شرعی لازم نیست در خشکی یا در سطح دریا باشد ، بلکه اگر این راه را به وسیله زیردریایی یا غواصی در دریا طی کنند باز هم احکام مسافر را خواهند داشت .

1 . کسی که نمی‌داند سفرش چند فرسخ است ، باید نماز را تمام بخواند .

مثال : شخصی برای صید ماهی به دریا می‌رود و نمی‌داند که چه مقدار باید برود تا ماهی صید کند ، هر چند بیش از هشت فرسخ را طی کند باید نماز را تمام بخواند ، ولی چنان‌چه بدون قصد مسافتی را پیموده که هشت فرسخ یا بیش‌تر است ، در بازگشت نمازش شکسته است .

2 . اگر به محلی که فاصله آن با محل شروع سفر

کم‌تر از هشت فرسخ است ، مسافرت کند و پس از رسیدن به آن جا قصد کند به جایی برود که با مقدار مسافتی که آمده است ، هشت فرسخ می‌شود - چون از اول قصد هشت فرسخ را نداشته است - باید نماز را تمام بخواند ؛ ولی اگر بخواهد از آن جا هشت فرسخ یا بیش‌تر را طی کند ، از آن به بعد ، باید نماز را شکسته بخواند .

مثال : شخصی از جزیره هرمز برای مأموریت به جزیره قشم می‌رود که در دو فرسخی هرمز قرار دارد ، اما پس از رسیدن به آن جا متوجه می‌شود که باید به جزیره تنب بزرگ برود که در چهار فرسخی قشم قرار دارد ، تا زمانی که سفر به سوی تنب بزرگ را آغاز نکرده ، نمازش تمام است ؛ ولی بعد از قشم ، تا تنب بزرگ و موقع برگشت به جزیره هرمز چون حداقل چهار فرسخ می‌رود و شش فرسخ (از تنب بزرگ تا هرمز) برمی‌گردد ، نمازش شکسته است .

3 . قصد مسافت شرعی (هشت فرسخ یا بیش‌تر) لازم نیست مستقل باشد ، بلکه قصد تبعی هم در تحقق شرط دوم کفایت می‌کند .

مثال : کسی که اختیارش در سفر به دست دیگری است ، مثل سرباز که اختیارش در دست فرمانده است ، چنان‌چه بداند سفر او هشت فرسخ یا بیش‌تر است ، قصد تبعی دارد و باید نماز را شکسته بخواند .

1 - مسافر در صورتی نماز را شکسته می‌خواند که قصد پیمودن مسافت شرعی (هشت فرسخ یا بیش‌تر) تا آخر سفر ، استمرار داشته باشد . بنابراین ، اگر قبل از رسیدن به چهار فرسخ ، از قصد خود

منصرف شود یا مردد گردد ، باید نماز را از لحظه

انصراف یا تردید ، تمام بخواند .

مثال : شخصی از قشم که در 21 کیلومتری بندر عباس قرار دارد به قصد سفر به مشهد مقدس به بندر عباس می‌آید ولی در بندر عباس از سفر به مشهد مقدس منصرف می‌گردد (یا مردد می‌شود که به مشهد برود یا به قشم برگردد) این شخص از لحظه انصراف (یا تردید) باید نماز را تمام بخواند ، با این که تا قبل از آن نماز را شکسته می‌خواند .

سه چیز است که آن‌ها را قواطع (قطع کننده) سفر می‌گویند و هر کدام از آن‌ها در وسط سفر تحقق پیدا کند ، سفر قطع می‌شود ، یعنی شخص دیگر حکم مسافر را ندارد . آن سه چیز عبارتند از :

1 . رسیدن به وطن ؛

2 . قصد ماندن ده روز یا بیش‌تر در یک محل ؛

3 . سی روز توقف در یک محل به صورت مردد (بدون قصد) .

1 . وطن اصلی ، شهر یا روستایی است که شخص در آن متولد شده و نشو و نما کرده و وطن پدر و مادری اوست .

2 . وطن اتخاذی ، شهر یا روستایی است که شخص در آن‌جا قصد توطن کرده باشد ، یعنی برای اقامت و زندگی دائمی خود اختیار کرده باشد .

مثال : شخصی که که اهل شیراز است به بوشهر

مهاجرت می‌کند و تصمیم می‌گیرد مادام‌العمر در بوشهر زندگی کند ، بوشهر برای او وطن اتخاذی حساب می‌شود .

3 . در وطن اتخاذی ، لازم نیست تمام دوازده ماه

از سال را در آن جا زندگی کند ، بلکه همین قدر که تصمیم داشته باشند هر سال مدتی از سال را در آن جا زندگی کند ، کفایت می‌کند .

مثال : شخصی اهل بندرعباس منزلی (شخصی یا استیجاری یا ...) در حاجی‌آباد که 150 کیلومتری بندرعباس است فراهم می‌کند و تصمیم می‌گیرد همه ساله ، سه ماه تابستان را مادام العمر در آن جا زندگی کند . حاجی آباد برای او وطن اتخاذی می‌شود . بنابراین ، هر وقت به آن جا برود ، باید نماز را تمام بخواند و قصد اقامه ده روز لازم نیست .

4 . در وطن اتخاذی ، نباید اقامت خود را محدود

به مقدار معین کرد .

مثال : کارمندی اهل اصفهان به دلیل شغلش به بندرانزلی مهاجرت می‌کند و قصد می‌کند تا زمان بازنشستگی ، بندرانزلی وطنش باشد ، یا تا 20 سال وطنش باشد . با این قصدهای مدت‌دار وطن اتخاذی درست نمی‌شود . بنابراین ، بندرانزلی وطنش نیست و باید در آن‌جا به احکام مسافر عمل کند ، مگر آن که بدون قصد ماندن ، آن قدر در انزلی بماند که مردم بگویند انزلی وطن اوست .

5 . از ابتدای مهاجرت به وطن اتخاذی نمی‌توان نماز را تمام خواند ، ولی همین قدر که گفته شود در این‌جا سکونت کرده و در رفت و آمد نیست ، باید نماز را تمام بخواند و اقامت شش ماه یا بیش‌تر از آن

ضرورت ندارد . بنابراین ، شخصی که با قصد اقامت همیشگی در شهری به آن‌جا اثاث‌کشی می‌کند و مستقر می‌شود پس از آن باید نماز را تمام بخواند .

6 . تا انسان در محلی سکونت نداشته باشد وطن

او به حساب نمی‌آید ؛ هر چند قصد داشته باشد در آینده به آن‌جا برود و سکونت کند . بنابراین ، کسی که ساکن شیراز است ، نمی‌تواند بوشهر را وطن خود قرار دهد ؛ هر چند در بوشهر خانه و ملک هم داشته باشد .

7 . انسان می‌تواند دو محل را به طور هم‌زمان برای خود وطن قرار دهد ، به این ترتیب که در طول سال در این دو محل زندگی کند .

8 . وطن قهری ، محلی است که شخص بدون قصد وطن آن قدر در آن جا سکونت می‌کند که عرفاً از اهالی آن جا به حساب می‌آید .

مثال : شخصی اهل تهران بدون این که قصد وطن بکند 40 سال است در قم زندگی می‌کند . پیداست

که بعد از این مدت طولانی ، مردم او را اهل قم می‌دانند . بنابراین ، قم وطن او می‌شود .

9 . وطن تبعی ، محلی است که به تبع دیگری برای کسی وطن شده باشد . هرگاه کسی در معیشت و اداره زندگی ، استقلال نداشته و تابع شخص دیگری باشد ، در وطن هم تابع او خواهد بود ؛ مثل همسر و فرزندانی که تابع شوهر و پدر خود هستند و خودشان به طور مستقل و جداگانه جایی را وطن قرار نمی‌دهند .

10 . فرزندی که در معیشت و اداره زندگی ، استقلال ندارند و تابع پدر و مادر است ، در وطن نیز تابع آنان است . پس هر جا را که آن‌ها وطن انتخاب کنند ، وطن فرزند نیز می‌باشد .

1 . در سفرِ حرام ، نماز تمام است .

2 . سفرِ حرام بر دو قسم است :

الف) سفری که خودش حرام است ، مانند سفر فرزند که موجب اذیت پدر و مادر باشد .

ب) سفری که خودش حرام نیست ، بلکه مقدمه کار حرام است ، مثلِ سفر برای خرید یا فروش مشروب .

3 . کسی که برای خوشگذرانی به صید می‌رود ، باید نماز را تمام بخواند ، ولی اگر برای تهیه معاش به صید می‌رود ، نمازش شکسته است و چنان‌چه برای کسب و زیاد کردن مال باشد ، بنابر احتیاط واجب ، باید نماز را هم شکسته و هم تمام بخواند ، ولی نمی‌تواند روزه بگیرد .

1 . عشایر کوچنده و صحرانشینان که وطن

و محل سکونت خاصی ندارند و هر جا آب و خوراک برای خود و حیواناتشان فراهم باشد توقف می‌کنند ، باید در این سفرها نماز را تمام بخوانند .

2 . هرگاه صحرانشینان خانه به دوش برای زیارت یا تجارت یا مسافرت دیگری - غیر از آن مسافرت که جزء زندگی آنان است - به سفر بروند باید نماز را شکسته بخوانند .

مسافر از نظر حکم شرعی بر سه قسم است :

1 . کسی که سفرش برای کسب و کار نیست ، نمازش شکسته است و نمی‌تواند روزه بگیرد .

2 . کسی که سفرش برای کسب و کار است و سفر ، شغل او محسوب می‌شود (شغل او بدون سفر وجود خارجی ندارد) مانند راننده بیابانی ، خلبان ، ملوان و خدمه کشتی ، نمازش تمام است

و می‌تواند روزه بگیرد .

1 . کسانی که کار کردن در کشتی شغلشان نیست ، اگر قبل از ظهر مسافرت کنند و مسافت شرعی را طی کنند و قبل از ظهر به وطن خود یا به جایی برسند که قصد دارند ده روز در آن جا توقف کنند ، چنان‌چه در طول سفر ، کاری که روزه را باطل می‌کند انجام نداده‌اند ، باید آن روز را روزه بگیرند و اگر کاری کرده‌اند که روزه را باطل می‌کند ، روزه آن روز بر آنان واجب نیست ولی قضای آن را باید به جا آورند .

2 . کسی که شغلش کار کردن در دریا نیست ، اگرچه هر روز با کشتی یا با قایق برای رفتن به محل کارش مسافت شرعی را طی کند ، باید نمازش را شکسته بخواند و روزه‌اش هم صحیح نیست .

3 . کسی که کار کردن در کشتی شغل اوست ، اگر قبل از ظهر به مسافرت غیر شغلی برود ، تا وقتی به حد ترخص نرسیده است ، نمی‌تواند روزه خود را

باطل کند و اگر قبل از رسیدن به حد ترخص روزه خود را باطل کند ، بنابر احتیاط واجب باید کفاره هم بدهد .

4 . کسی که کار کردن در کشتی شغل اوست و همچنین کسانی که سرکشی به مقرها و پایگاه‌های مختلف دریایی در مقدار مسافت شرعی به صورت دوره‌گری شغل آن‌هاست ، باید نماز را تمام بخوانند روزه را نیز باید بگیرند .

سؤال : کسانی که در دریا به عنوان پیک ، مسئول تدارکات ، خدمه کشتی و ملوان ، به جزایر مختلف رفت و آمد می‌کنند و همچنین فرماندهانی که حوزه مسئولیت آن‌ها شامل چند محل می‌شود و ناچار باید برای سرکشی و نظارت به آن‌ها ، طی مسافت کنند ، حکم نماز آن‌ها از جهت قصار و اتمام چیست ؟

جواب : اشخاصی مانند پیک یا مسئول تدارکات

که باید اشیاء را با خود ببرند ، نمازشان تمام است و اگر فرماندهان به چند جا سرکشی می‌کنند، به طوری که صدق کند کار آنان به نحو دوره‌گردی است، نمازشان تمام است و چنان‌چه دوره‌گری نمی‌کنند، باید شکسته بخوانند.

4 . تا مدتی که مشغول کار می‌باشند ، در تمام سال یا مدتی از آن ، باید نمازشان را تمام بخوانند ، مانند ملوان و خدمه کشتی .

2 . برای خودشان کار کنند یا برای دیگری ، مدتی

از سال مشغول به کار باشند با تمام سال ، باید نمازشان را در سفر تمام بخوانند .

3 . اگر ده روز در یک جا بمانند ، در سفر اول حکم کارگر کشتی را ندارند و باید نمازشان را شکسته بخوانند و در سفرهای بعدی باید نماز را تمام بخوانند .

1 - حد ترخص یعنی نقطه‌ای که از آن جا دیوارهای شهر یا روستا دیده نمی‌شود و اذان شهر شنیده نمی‌شود . کسی که قصد مسافرت دارد ، زمانی نماز او شکسته است که به این مقدار از محلی که سفر را آغاز کرده ، دور شود ؛ ولی کسی که قصد مسافرت ندارد مثلاً قصد دارد بیرون شهر تا مسافت 20 کیلومتری برود و برگردد ، نمازش تمام است، چه بیش از حد ترخص و چه بعد از آن. حد ترخص در دریا یعنی آن قدر از بندر دور شویم که بندر دیده نشود و صدای اذان بندر هم شنیده نشود.

1 . اگر وقت نماز تنگ باشد یا انسان ناچار شود

که سوره را نخواند ، مثلاً بترسد که اگر سوره را بخواند کشتی به گِل می‌نشیند ، نباید سوره را بخواند

و اگر در کاری عجله داشته باشد ، می‌تواند سوره را نخواند .

2 . در تنگی وقت باید تسبیحات اربعه را یک مرتبه بگوید .

3 . کسی که غیر از لباس نجس ، لباس دیگری ندارد و وقت نماز تنگ است یا احتمال نمی‌دهد که لباس پاک پیدا کند ، اگر به علت سرما یا عذر دیگر نمی‌تواند لباس را بیرون آورد ، باید در همان لباس نماز بخواند و نمازش صحیح است و چنان‌چه بتواند لباس را بیرون آورد ، باید برهنه نماز بخواند .

4 . اگر مشغول نماز است و در صورت به پایان رسیدن نماز ، خطر جانی یا مالی برای او یا کسانی که

حفظ جان یا مال آن‌ها واجب است ، پیدا می‌شود باید نماز را رها کند .

5 . اگر ایستاده نماز خواندن از نظر اطلاعاتی موجب ضرر و زیان برای خود او با دیگران خواهد شد ، باید نشسته نماز بخواند و اگر نشسته نماز خواندن موجب خطر جانی یا مالی می‌شود ، باید خوابیده نماز بخواند . در نماز صبح یا مغرب و عشا که باید حمد و سوره را بلند بخواند ، اگر در محلی است که بلند خواندن موجب اطلاع دشمن و خطر می‌باشد باید آهسته بخواند .

6 . در محلی که توقف در آن ، حرام است - مثل محلی که برای انسان خطر جانی دارد - اگرچه ماندن حرام است ، ولی اگر نماز بخواند ، نمازش صحیح است .

7 . اگر حفظ جان خود انسان یا کسی که حفظ جان او واجب است یا حفظ مالی که نگه‌داری آن

واجب می‌باشد ، بدون شکستن نماز ممکن نباشد باید نماز را بشکند ، ولی شکستن نماز برای مالی که اهمیت ندارد ، مکروه است .

8 . اگر مشغول خواندن نماز است و در بین نماز بفهمد مورد دید دشمن واقع شده است - به طوری که اگر نماز را بشکند ، دشمن متوجه وجود او می‌شود - برای حفظ جان خود یا دیگران که حفظ جان آنان لازم است ، باید نماز را بشکند .

9 . اگر مشغول نماز است و شخصی برای غارت اموال دولتی که در اختیار اوست ، پیدا شود - اگرچه با او کاری نداشته باشد و اموال متعلق به او نباشد - در صورتی که بدون شکستن نماز نتواند آن اموال را حفظ کند ، باید نماز را بشکند .

الف) حفظ جان : اشکال ندارد .

ب) حفظ مال : اشکال ندارد ، ولی برای مال کم‌اهمیت مکروه است .

1 . اگر روزه‌دار عمداً تمام سر را در آب فرو برد ، روزه‌اش باطل می‌شود ؛ اگر چه باقی بدن او از آب بیرون باشد ، و بنابر احتیاط واجب ، باید قضای آن روزه را بجا آورد ، ولی اگر تمام بدن را آب بگیرد و مقداری از سر بیرون باشد ، روزه باطل نمی‌شود .

2 . در این موارد روزه باطل نیست :

الف) بی‌اختیار در آب بیفتد ، مثلاً هنگام سوار شدن کشتی به درون دریا بیفتد و سرش زیر آب برود .

ب) قسمتی از سر را زیر آب ببرد و قسمت دیگر

آن بیرون باشد .

ج) نصف سر را یک بار و نصف دیگر را بار دیگر در آب فرو برد .

د) سهواً سر را زیر آب ببرد .

ح) به زور سر او را در آب فرو ببرند .

و) شک کند تمام سر زیر آب رفته است یا نه .

3 . اگر برای آن که کسی را از غرق شدن نجات دهد ، سر را در آب فرو برد ، اگرچه نجات دادن او واجب باشد ، روزه‌اش باطل می‌شود .

4 . اگر روزه دار غسل ارتماسی به جا آورد ، روزه

و غسل او باطل است .

5 . اگر فراموش کند که روزه است و به نیت غسل سر را در آب فرو برد ، روزه و غسل او صحیح است .

سؤال : اگر با ظرفی که چسبیده به سر نیست سر را مانند غواصان بپوشاند وزیر آب برود ، آیا موجب بطلان روزه می‌شود ؟

جواب : روزه باطل نمی‌شود .

بنابراین ، اگر با زیر دریایی به زیر دریا برویم موجب بطلان روزه نمی‌شود .

سؤال : اگر شخص روزه دار آب را یک مرتبه طوری بر سر بریزد که تمام سر را فراگیرد ، حکم ارتماس

را دارد یا نه ؟

جواب : ارتماس نیست .

مسائل مربوط به روزه مسافر در بحث نماز مسافر گذشت .

دریانوردان و کشتیرانان به مقتضای شغلشان با افراد مختلف سر و کار دارند که برخی از آن‌ها مقید به مراعات احکام دینی یا مقررات دولتی نیستند . لذا وظیفه دریانوردان در خصوص امر به معروف و نهی از منکر بسیار مهم است . از طرف دیگر ، این دو از والاترین و شریف‌ترین واجبات می‌باشند و به وسیله آن‌ها واجبات دیگر برپا می‌شود . خداوند در قرآن کریم می‌فرماید :

؛ و باید از شما امتی باشند که

دعوت به خیر نمایند و امر به معروف و نهی از منکر کنند و اینان هستند که رستگارانند .

رسول خدا فرمود : وقتی امت من امر به معروف و نهی از منکر را واگذارند ، باید با خدا اعلان جنگ نمایند .

1 . امر کننده به معروف و نهی کننده از منکر باید

بداند که آن چه را که شخص مکلف ترک کرده یا انجام داده ، معروف یا منکر است . امر به معروف و نهی از منکر بر کسی که نمی‌داند آن چه را شخص دیگری انجام می‌دهد ، حرام است یا نه و یا کاری که ترک کرده بر او واجب بوده یا نه ، واجب نیست .

2 . امر کننده به معروف و نهی کننده از منکر باید

احتمال تاثیر امر یا نهی را بدهد . اگر بداند یا اطمینان

پیدا کند که امر و نهی تاثیر ندارد ، امر به معروف و نهی از منکر واجب نمی‌باشد .

اگر بداند که تنها موعظه و نصیحت و تقاضا اثر می‌گذارند ، نه امر و نهی ، تنها موعظه و نصیحت واجب است .

3 . شخص معصیت‌کار اصرار بر استمرار گناه داشته باشد . اگر از حال او معلوم باشد که گناه را تکرار نمی‌کند ، وجوب نهی از منکر ساقط می‌شود .

توبه کردن از گناه ، از واجبات است . اگر کسی مرتکب حرامی شود یا واجبی را ترک نماید ، واجب است فوراً توبه نماید و در صورتی که توبه کردنش معلوم نشود ، واجب است او را امر به توبه نمایند .

در امر کننده و نهی کننده شرط نیست عادل باشد و یا به آن‌چه امر می‌کند ، خودش عمل کند و آن‌چه را نهی می‌نماید ، ترک کند . اگر خودش تارک واجب

باشد ، بر او واجب است که با اجتماع شرایط ، دیگران را به همان واجب امر نماید ؛ همان‌گونه که واجب است به آن عمل نماید و اگر مرتکب حرام می‌شود ، بر او واجب است که دیگران را از ارتکاب آن نهی نماید ؛ همان‌گونه که ارتکاب آن برای خودش حرام است .

4 . امر و نهی سبب ضرر جانی یا آبرویی یا ضرر مالی قابل توجه به خودش یا نزدیکان و یاران و همراهان یا سایر مؤمنان نباشد .

اگر امر به معروف یا نهی از منکر نسبت به بعضی از افراد موجب وهن شریعت مقدس باشد جایز نیست .

سزاوار است کسی که امر به معروف می‌کند و از

منکر جلوگیری می‌کند :

الف) مانند طبیبی دل‌سوز و پدری مهربان باشد .

ب) قصد خود را خالص کند و تنها برای رضای خدا اقدام کند و عمل خود را از هر گونه برتری جویی پاک گرداند .

ج) خود را پاک و منزه نداند . چه بسا ممکن است همان شخص که اکنون خطایی از او سرزده است ، دارای صفات پسندیده‌ای باشد که مورد محبت الهی است ؛ هر چند این عمل او هم اکنون ناپسند و مورد غضب الهی باشد .

رضایت به فعل منکر و ترک معروف ، حرام است . بعید نیست که کراهت قلبی داشتن نسبت به آن‌ها واجب باشد و این کراهت غیر از امر به معروف و نهی از منکر است .

در وجوب نهی از منکر ، فرقی بین گناه بزرگ (معصیت کبیره) و گناه کوچک (معصیت صغیره)

نیست . نهی از گناه صغیره هم واجب است .

اگر بداند یا احتمال دهد که امر و نهی در صورت تکرار ، موثر است واجب است تکرار کند .

سؤال : در شرایط امروز ، وظیفه ما نسبت به امر به معروف افرادی ناشناس که نمی‌دانیم اثر دارد یا نه ، چیست ؟

جواب : در فرض احتمال اثر و اجتماع سایر شرایط ، واجب است .

سؤال : یکی از نزدیکان ، مخفیانه تریاک می‌کشد ، تکلیف من نسبت به او چیست ؟ لطفاً فتوای امام را نسبت به خرید و فروش و کشیدن تریاک بنویسید ؟

جواب : او را ارشاد نمایید . خرید و فروش تریاک جایز نیست .

یکی از برنامه‌های اسلام برای رفع نیاز سادات فقیر و نشر معارف اسلامی ، خمس است . یکی از موارد خمس که به دریا و دریانوردی مربوط است ، جواهری است که غواصان از دریا بیرون می‌آورند و 51 آن را به عنوان خمس می‌دهند و 54 آن را مالک می‌شوند و تصرف در آن جایز و استفاده از آن حلال می‌شود .

1 . اگر به وسیله غواصی ، یعنی فرو رفتن در دریا ، لؤلؤ و مرجان یا جواهر دیگری که با فرو رفتن در دریا بیرون می‌آید ، بیرون آورند ، روییدنی باشد یا معدنی ، چنانچه بعد از کم کردن مخارجی که

برای بیرون آوردن آن کرده‌اند ، قیمت آن به 18 نخود طلا برسد ، باید خمس آن را بدهند ، چه در یک دفعه آن را از دریا بیرون آورده باشند یا در چند دفعه ، آن‌چه بیرون آمده از یک جنس باشد یا از چند جنس ؛ ولی اگر چند نفر آن را بیرون آورده باشند ، هر کدام آنان که قیمت سهمش به 18 نخود طلا برسد ، فقط او باید خمس بدهد .

2 . اگر بدون فرو رفتن در دریا ، به وسیله اسبابی ، جواهر را بیرون آورد و بعد از کم کردن مخارجی که برای آن کرده ، قیمت آن به 18 نخود طلا برسد ، بنابر احتیاط ، خمس آن واجب است ؛ ولی اگر از روی آب دریا یا از کنار دریا ، جواهر بگیرد ، در صورتی باید خمس آن را بدهد که این کار شغلش باشد و از مخارج سالش ، به تنهایی یا با منفعت‌های دیگر ، زیاد بیاید .

3 . ماهی و حیوانات دیگری که انسان بدون فرو

رفتن در دریا می‌گیرد خمس ندارد ، مگر در صورتی که برای فروش صید کند و به تنهایی یا با منفعت‌های دیگر ، کسب او از مخارج سالش زیادتر باشد .

4 . اگر چیزی در دریا غرق شود و مالکش از آن منصرف شود و اعراض کند ، سپس غواص آن را بیرون آورد ، غواص مالک آن می‌شود و اگر از جواهر باشد ، بنابر احتیاط واجب ، باید خمس آن را بپردازد ولی اگر از جواهر نباشد ، خمس ندارد .

یکی دیگر از موارد خمس که مورد ابتلای بیش‌تر افراد جامعه - از جمله دریانوردان - است خمس منفعت کسب یا مازاد بر مخارج سال است که در این‌جا به برخی از احکام و مسائل آن می‌پردازیم .

اسلام به کسب و کار افراد احترام می‌گذارد و تأمین نیاز انسان را بر پرداخت خمس مقدم می‌دارد . هر کس در طول سال می‌تواند تمام مخارج

مورد نیاز خود را از درآمدش تأمین کند و در پایان سال ، اگر چیزی اضافه نیامد ، پرداخت خمس بر او واجب نیست ؛ ولی اگر در پایان سال ، چیزی اضافه آمد ، 51 آن را باید به عنوان خمس برای مصارف مشخصی بپردازد و 54 آن را برای خود پس‌انداز کند .

مراد از مخارج ، تمام چیزهایی است که افراد در زندگی خود بدان نیاز دارند ، که به نمونه‌هایی از آن اشاره می‌کنیم :

1 . خوراک و پوشاک ؛

2 . اثاثیه منزل ؛

3 . وسیله نقلیه‌ای که تنها برای کسب و کار نباشد ؛

4 . مخارج مهمانی ؛

5 . مخارج ازدواج ؛

6 . کتاب‌های مورد نیاز ؛

7 . آن‌چه در راه زیارت مصرف می‌کند ؛

8 . جوایز و هدایایی که به کسی می‌دهد ؛

9 . صدقه ، نذر و کفاره‌ای که پرداخت می‌کند .

انسان از اولین روز بلوغ خود ، باید نماز بخواند و در اولین ماه رمضان روزه بگیرد و پس از گذشت یک سال از اولین درآمدی که به دست آورده است ، خمس مازاد بر مخارج سال گذشته را بپردازد . ابتدای سال در محاسبه خمس ، اولین درآمد و پایان آن گذشتن یک سال شمسی از آن تاریخ است .

پس ابتدای سال برای :

کشاورز : اولین محصولی است که برداشت می‌کند .

کارمند : اولین حقوقی است که دریافت می‌کند .

کارگر : اولین مزدی است که می‌گیرد .

مغازه‌دار : اولین معامله‌ای است که انجام می‌دهد .

1 . تا خمس مال را ندهد ، نمی‌تواند در آن مال

تصرف کند ، اگر چه قصد دادن خمس را داشته باشد .

2 . هرگاه انسان از تجارت یا صنعت یا کسب‌های دیگر ، مانند کارمند اداره‌ای که حقوق می‌گیرد ، مالی به دست آورد ، چنان‌چه از مخارج سال خود و زن و فرزندش زیاد بیاید ، باید خمس آن را بدهد .

3 . اگر به علت قناعت کردن ، چیزی از مخارج سال انسان زیاد بیاید ، باید خمس آن را بدهد .

4 . کسی که دیگری مخارج او را می‌دهد (مانند کارمندان و خدمه کشتی که دولت خرج آن‌ها را می‌دهد) باید خمس تمام مالی را که به دست می‌آورد ، بدهد ، ولی اگر مقداری از آن را خرج زندگی و زیارت و مسافرت و مانند آن کرده باشد ، فقط باید خمس باقی مانده را بدهد .

اموالی که از راه‌های زیر به دست آید ، خمس ندارد :

1 . ارث ؛

2 . هدیه ؛

3 . جایزه ؛

4 . عیدی ؛

5 . مهریه ؛

6 . خمس ؛

7 . زکات ؛

8 . صدقه مستحبی : کسی که خمس ، زکات یا صدقه مستحبی می‌گیرد ، اگر قصد داشته باشد که با نگه‌داشتن آن‌ها سود و افزایش قیمت آن‌ها را به چنگ آورد ، خمس در سود و افزایش قیمت آن‌ها واجب است .

9 . جهیزیه .

1 . از حیوان‌های دریایی ، تنها بعضی از ماهی‌ها و پرندگان دریایی حلال‌اند و بقیه جانداران دریایی ، حتی آن‌ها که هم جنسشان در خشکی حلال است مانند گاو دریایی ، حرام هستند .

2 . از ماهیان ، تنها آن‌ها که دارای فلس (پولک)

هستند ، حلال‌اند و ماهیانی که در اصل خلقت ، فلس دارند ، اما به خاطر عوارضی پولک آن‌ها ریخته باشد ، حلال هستند ؛ مانند ماهی کنعت که بدخلق است و به سرعت می‌رود و به هر چیزی برخورد کند فلس او از بین می‌رود .

3 . ماهی روبیان پولک دارد و خوردنش حلال است .

4 . تخم ماهی حلال ، حلال است و تخم ماهی حرام ، حرام است .

5 . میگو از پرندگان دریایی به شمار می‌آید و خوردنش حلال است .

1 . گوشت ماهی وقتی حلال است که به یکی از دو طریق صید شده باشد :

الف) آن را زنده از آب بیرون آورده باشند .

ب) خود به خود از آب به خشکی افتاده و بیرون از آب مرده باشد . اگر ماهی روی لنج و عرشه کشتی بپرد یا دریا آن را به ساحل پرت کند یا آب پایین

بنشیند و بیرون آب بمیرد ، حلال است .

اگر قبل از آن که ماهی را بگیرند ، بمیرد حرام می‌شود ؛ اگرچه در حالی که زنده است به آن برسند و به آن نگاه کنند .

2 . برای حلال شدن گوشت ماهی ، بردن نام خدا هنگام صید لازم نیست ؛ و همچنین مسلمان بودنِ صیاد لازم نیست . پس اگر غیر مسلمان آن را بیرون آورد یا آن را بگیرد و بعد از گرفتن بمیرد ، حلال است .

3 . اگر ماهی مرده را در دست غیر مسلمان ببیند ،

در صورتی حلال است که بداند کافر آن را قبل از مردن از آب گرفته است یا از بیرون آب برداشته است ، ولی در صورتی که نداند غیر مسلمان آن را قبل از مردن از آب گرفته است یا از بیرون آب برداشته است ، خوردن آن حلال نیست .

4 . اگر کافری بگوید که من این ماهی را زنده از آب گرفته‌ام ، موجب نمی‌شود که آن ماهی حلال باشد مگر آن که از گفته او اطمینان حاصل شود .

5 . ماهی مرده‌ای که معلوم نیست آن را زنده از آب گرفته‌اند یا مرده ، چنان‌چه در دست مسلمان باشد ، حلال است .

6 . اگر ماهی زنده را بریان کنند ، یا در بیرون آب ، پیش از جان دادن بکشند ، خوردن آن اشکال ندارد .

7 . اگر ماهی را بیرون آب دو قسمت کنند و یک قسمت آن در حالی که زنده است ، در آب بیفتد

خوردن قسمتی را که بیرون آب مانده است ، اشکال ندارد .

8 . اگر ماهی را زنده از آب بیرون آورند و دوباره

آن را به آب برگردانند که در آب بمیرد ، حرام است ؛ خواه آن را رها کنند و یا به قلاب آویزان باشد .

9 . هرگاه ماهی روی آب افتاده باشد و به هر علتی حال گریختن نداشته باشد ، مثل این که به او زده باشند و یا زهر داده باشند یا موج انفجار خورده باشد ، اگر در این حال کسی آن را بگیرد و از آب بیرون اندازد و سپس بمیرد ، حلال است ؛ اما اگر در آب بمیرد ، حرام است .

10 . ماهی‌گیری با مواد منفجره که باعث می‌شود ماهی در آب جان دهد خوردن آن حرام است ، ولی پاک است .

سؤال : اگر صید ماهی به وسیله صیاد غیر مسلمان انجام گیرد ، حلال است ؟

جواب : حلال است و لازم نیست صیاد ماهی

مسلم باشد ، ولی باید زنده از آب بیرون آمده باشد .

سؤال : تور ماهی‌گیری را به دریا می‌اندازند و پس از 6 تا 7 ساعت از آب می‌کشند ، ماهی‌هایی که در این تور به دام افتاده‌اند ، به خصوص ماهی‌هایی که در ساعات اولیه به تور گیر کرده‌اند ، همگی مرده‌اند و تور در آب بوده ، حکم این ماهی‌ها چگونه است و آیا این چنین ماهی‌گیری (که بنادر جنوب کشور همگی این چنین ماهی می‌گیرند) محکوم به حلیت است یا حرمت ؟

جواب : ماهی اگر در داخل آب بمیرد ، اگرچه در داخل تور ماهی‌گیری باشد ، خوردن آن حرام است .

سؤال : احتراماً معروض می‌دارم که مسئله خرید و فروش و استفاده ماهی در این استان به نهایت اشکال رسیده است ، چون 70 تا 80 درصد ماهی‌ها هنگام صید در آب جان می‌دهند . لذا تقاضامندیم

فتوای امام را در این مورد مذکور صریحاً اعلام فرمایید .

جواب : اگر معلوم است که ماهی در آب جان داده ، حرام است ؛ ولی ماهی که در دسترس مسلمین قرار داده می‌شود ، اگر احتمال بدهند که احراز تزکیه آن را کرده‌اند ، محکوم به حلیت است .

سؤال : ماهی‌هایی که از خارج وارد می‌شود ، از نظر شرعی چه حکمی دارد و آیا در تزکیه ماهی لازم است صید کننده مسلمان باشد ؟

جواب : اگر معلوم نیست که ماهی از کجا وارد شده و همچنین اگر معلوم باشد که از بلاد اسلامی وارد شده است ، حلال است ؛ ولی اگر معلوم است که از بلاد کفر آورده‌اند ، در صورتی حلال است که احتمال بدهند وارد کننده مسلمان تزکیه آن را احراز کرده و در دسترس مسلمین قرار داده است ، و صید کننده ماهی لازم نیست مسلمان باشد و کافی است

که ماهی زنده از آب اخراج و در خارج بمیرد .

سؤال : ماهی‌هایی که طبخ شده و به نام کنسرو از کشورهای غیر مسلمان وارد می‌کنند ، محکوم به حلیت است یا حرمت ؟

جواب : در صورت شک در این که از قسم ماهی حلال گوشت است یا از قسم حرام ، محکوم به حلیت است ، به شرط آن که فرض وارد کردن از بلاد کفر محرز باشد که آن را زنده از آب بیرون آوردند و در خارج آب مرده است و اگر در این باره شک داشته باشند ، محکوم به حرمت است .

1 . اگر ماهی از آب جهش کند و به عرشه کشتی فرود آید ، نه صاحب کشتی مالک آن است و نه سرنشینان و نه خدمه کشتی ؛ بلکه هر کسی آن را به قصد مالک شدن بگیرد ، مالک آن می‌شود .

2 . اگر صاحب کشتی قصد ماهیگیری داشته شد و به همین منظور ، در شب وسیله روشنایی در کشتی به کار برد و چیزی را به صدا درآورد (به خاطر این که ماهیان به کشتی بیایند) ، در این صورت ، اگر ماهیان به کشتی جهش کنند ، چنین جهشی که به این وسیله صورت گرفته ، مثل این است که ماهی را زنده از آب درآورند ؛ یعنی چنین ماهی را اگر چه کسی هم قبل از مردن نگیرد ، حلال است و کسانی که این وسایل را کار گذاشته‌اند ، مالک آن هستند .

اگر توری نصب کند یا حصاری در آب بسازد که ماهی صید کند ، پس هر چه که در آن واقع و حبس شود ، ملک او می‌باشد . بنابراین ، اگر آن‌چه را که در آن‌ها است ، به طور زنده از آب بیرون بیاورد ، بدون اشکال ، حلال است و همچنین است اگر آب

به سبب جزر پایین بنشیند و بعد از پایین نشستن

آب ، در آن‌ها بمیرد .

بخش وسیعی از تعلیمات انبیا و ائمه معصومین را دعا و نیایش تشکیل می‌دهد . سزاوار است دریانوردان بخشی از عمر خویش ، به ویژه اوقات فراغت ، را به دعا و نیایش با خداوند متعال بپردازند . سفر دریایی بهترین فرصت برای تلاوت قرآن کریم می‌باشد . اگر انسان دو روزش مساوی باشد ، مغبون و متضرر است . مطالعه کتاب وسیله خوبی برای رشد فکری و رهایی از هدر رفتن عمر است . امروزه رشد فرهنگی جامعه ، بستگی نزدیک به مطالعه کتاب دارد .

یکی دیگر از راه‌های گذراندن اوقات فراغت ، دیدن فیلم‌های مفید است . سعی کنید از فیلم‌هایی

استفاده کنید که ضرر اخلاقی و فرهنگی نداشته باشد ؛ بلکه افزون بر سرگرمی و رفع خستگی ، آموزنده و مفید باشد .

سؤال : نگاه کردن به فیلم‌های خارجی که اغلب بدون حجاب اسلامی هستند و حتی بدآموزی دارد چه حکمی دارد ؟

جواب : در صورتی که نگاه با قصد لذت و ریبه باشد یا موجب گناه و فساد شود جائز نیست .

سؤال : در صورتی که فرمانده کشتی از صید ماهی نهی کند یا فصل تخم‌ریزی ماهیان باشد و صید ممنوع شده باشد ، صید کردن چه حکمی دارد و در فرض صید ، استفاده از آن چه حکمی دارد ؟

جواب : تخلف از قانون و مقررات نظام جمهوری اسلامی جائز نیست .

از راه‌هایی که دریانوردان می‌توانند برای گذراندن اوقات فراغت ، استفاده می‌کنند مشاعره و حل جدول می‌باشد .

بازی کردن با شطرنج در صورتی که از ابزار قمار

بودن خارج شده باشد و برد و باختی هم در میان نباشد اشکال ندارد ؛ به شرط این که طبق آئین‌نامه یا به دلیل دیگر ، ممنوع نباشد .

سؤال : لطفا نظر خود را در مورد دریافت اضافه‌کار ساعتی که بسیاری از کارمندان دولت ، بدون انجام کار اضافی دریافت می‌دارند ، اعلام فرمایید ؟

جواب : تابع مقررات است و در صورتی که در مقابل کار می‌دهند ، بدون انجام کار استحقاق ندارد .

1 . خرید و فروش ارز ، به خودی خود حرام نیست ، ولی اگر خلاف مقررات دولت اسلامی باشد ، جایز نیست .

سؤال : وارد کردن ارز به ایران و خارج کردن آن به وسیله صراف‌ها یا راه‌های دیگر ، به منظور رفع نیاز ، به ویژه برای ایرانیانی که مقیم خارج هستند ، یا کسانی که از خارج مقیم ایران هستند ، چه صورتی دارد ؟

جواب : ورود و خروج ارز در کشور اسلامی باید طبق مقررات دولت اسلامی باشد و تخلف از آن جایز نیست .

سؤال : خریدن پول خارجی از افرادی که وارد ایران می‌شوند ، با توجه به وضعیت فعلی جمهوری اسلامی ، چطور است ؟

جواب : هرگونه معاملات ارز و صرف باید با مقررات دولت اسلامی باشد .

سؤال : برای تعویض پول چنان‌چه به صراف‌ها و دلال‌ها مراجعه کنیم ، مبالغی بیش از بانک دریافت می‌داریم ، فرضاً به جای هر دلار به 700 وان ، برای هر دلار 745 وان می‌گیریم ، در این مورد چگونه است و آیا مجاز به دریافت از صراف‌ها و تعویض هستیم یا باید با بانک معامله کنیم ؟

جواب : در این جهت ، باید مراعات مقررات دولت اسلامی بشود .

سؤال : کارمند دولت جمهوری اسلامی گاهی از محل خدمت ، بدون اجازه آن سازمان برای تشییع جنازه یا مجلس ختم خارج می‌شود ، حقوقش چه

صورت دارد ؟

جواب : اگر از وظیفه کوتاهی نمودند ، به مقداری که کوتاهی کرده مدیون است .

سؤال : این جانب چندین سال است که کارمند دولت هستم . در طول مدت خدمتم ، چندین بار به عللی کار محوّله را صحیح و کامل انجام نداده‌ام ، ولی پولش را دریافت کرده‌ام . لطفاً بفرمایید :

الف) آیا باید برای جبران آن ، فقط در همان اداره کار کنم یا این که اگر در یکی از ارگان‌های رسمی دولت کار کنم ، کافی است ؟

ب) اگر بخواهم همان مقدار پول را که گرفته‌ام ، بپردازم و دَینم را اداء کنم ، این پول را چگونه و با چه اسمی باید بپردازم ؟ آیا می‌توانم به دفتر امام در قم بدهم ؟

جواب : اگر کار محوله را انجام نداده‌اید ، پولی که در مقابل آن گرفته‌اید را باید به همان محلی که از آن

گرفته‌اید مسترد دارید .

سؤال : عده‌ای می‌گویند اجناس قاچاق که معاملات آن غیر مجاز اعلام شده ، منحصر به اسلحه ، مواد مخدر و از این قبیل اجناس می‌باشد و معاملات سایر اجناس قاچاق از قبیل قماش ، خرازی و غیره را مجاز می‌دانند . خواهشمند است نظر خود را در این زمینه اعلام فرمایید ؟

جواب : فروش اجناس قاچاق باید با مقررات دولت اسلامی باشد و چنان‌چه دولت مزاحمتی ندارد و در بازار فروخته می‌شود ، مانع ندارد .

سؤال : اجناسی که به طور قاچاق از خارج وارد

می‌شود و در بازار به فروش می‌رسد ، آیا خرید این قبیل اجناس (پوشیدنی - تزئیناتی) از نظر شرع اشکال دارد یا نه ؟

جواب : اگر دولت اسلامی مقرراتی در آن دارد ، باید مراعات شود و اگر مزاحمتی ندارد ، خرید و فروش در بازار مانع ندارد .

سؤال : این جانب برای کار به یکی از کشورهای خارج رفتم و پس از مدتی کار کردن ، پول حاصل از آن را به صورت غیر قانونی (که تقریباً چند برابر قیمت دولتی و رسمی آن است) تبدیل به پول ایران کردم و از این پول خانه‌ای خریدم ، لطفاً بفرمایید این گونه پول‌ها حرام است یا حلال و نماز خواندن در این خانه صحیح است یا نه ؟

جواب : تخلف از مقررات دولت اسلامی جایز نیست ؛ اگرچه نماز در خانه ذکر شده صحیح است .

اگر کسی در کشتی بمیرد ، چنان‌چه جسد او

فاسد نمی‌شود و بودن او در کشتی مانعی ندارد ، باید صبر کنند تا به خشکی برسند او را در زمین دفن کنند ، و چنان‌چه نتوان به خشکی منتقل ساخت ، باید در کشتی غسلش دهند و حنوط و کفن کنند و پس از خواندن نماز میت ، چیز سنگینی به پایش ببندند و به دریا بیندازند و یا او را در خمره بگذارند و درش را ببندند و به دریا بیندازند و اگر ممکن است باید او را در جایی بیندازند که فوراً طعمه حیوانات نشود .

دریا یکی از نعمت‌ها و هدایای خدا و منبعی از منابع ثروت ملی است و همه مردم در آن سهم دارند . بنابراین ، وظیفه همگان است که در حفظ نظافت آن سعی و کوشش کنند ، تا بهتر بتوان از آن استفاده کرد .

در دین اسلام ، حفظ نظافت از نشانه‌های ایمان شمرده شده است و اختصاص به نظافت فردی یا