بر مدار آفتاب ترسیم زندگی بر مدار حیات رضوی

• دعای مطالعه

1.

تولد ......... 16

2.

پدر ......... 16

3.

مادر ........ 17

4.

همسر ...... 17

5.

فرزند ....... 17

6.

امامت ...... 17

7.

شهادت..... 18

8.

زیارت....... 18

1. خداباوری... 22

2. انس با خدا........... 24

1.

نیاز به امام ............ 40

2.

اطاعت از اولی الامر..... 40

3.

اهل بیت (علیهم السلام) .......... 41

4.

امیرمؤمنان (علیه السلام) ........ 41

5.

عاشورای حسینی..... 44

6.

مهدویت... 45

7.

زیارت...... 47

1. سیمای ظاهری 50

2. سیمای علمی......... 62

3. سیمای اخلاقی....... 64

1. خانه ........ 80

2. خویشاوندان.......... 91

1. خدمتکاران و کارگران .......... 96

3. ولایتعهدی ........... 99

1.

بهداشت دهان و دندان ......... 102

2.

بهداشت بدن ........ 103

3.

بهداشت محیط...... 104

4.

خوردنی ها ........... 104

5. نوشیدن ... 111

6.

نشستن ... 112

7.

سفر ....... 112

8.

بیماری .... 112

9. عیادت..... 115

• در11ذی قعدۀ148 در مدینه به دنیا آمد.⁽²⁾هنگام تولد، پدرش در گوشش اذان گفت. از مادرش نقل است: «وقتی فرزندم، علی را به دنیا آوردم، پدرش امام کاظم (علیه السلام) پیش من آمد. فرزندم را در پارچۀ سفیدی پیچیده بودند. او را به دست آن حضرت دادم و ایشان در گوش راستش اذان گفت و در گوش چپش اقامه.»⁽³⁾

•

پدر و اجداد ایشان به ترتیب عبارت اند از: امام موسی کاظم، امام جعفر صادق، امام محمد باقر، امام علی بن الحسین زین العابدین، امام حسین و امام علی بن ابی طالب (علیه السلام) . ⁽⁴⁾

•

پدرش خیلی دوستش داشت. یکی از اصحاب تعریف می کند:

• نام مادرش نجمه⁽²⁾بود. نام های دیگری هم برای مادرش گفته اند: تُکتَم، تحیه، سکن و نجیه.⁽³⁾البته دو نام «تکتم» و «نجمه» مشهورتر است.

• می گویند نام همسر امام رضا (علیه السلام) «سبیکه» بوده است. سبیکه کنیزی بود منسوب به نوب، از نواحی مصر؛ برای همین، به «سبیکۀ نوبیه» شهرت دارد. ⁽⁴⁾او را «خیزران» نیز می نامیدند. در متن های تاریخی، سبیکه را از خاندان ماریۀ قبطیه، همسر پیامبر، دانسته اند که او نیز مصری بود.⁽⁵⁾

• امام جواد (علیه السلام) تنها فرزند بازمانده از اوست و پس از شهادت، به جز جواد، فرزندی نداشت.⁽⁶⁾

•

وقتی 35 سال از عمرش گذشت، به امامت رسید و تا 55سالگی این منصب را به عهده داشت؛ پس دوران امامتش حدود 20 سال طول کشید.⁽⁷⁾

•

امام موسی کاظم (علیه السلام) در طول دورۀ امامت خود، بسیاری از یاران و شیعیانش را از

• در دیدار عده ای از شیعیان، به وصیت پدر بزرگوارش اشاره کرد:

• مأمون عباسی⁽³⁾او را در 55سالگی⁽⁴⁾در آخر ماه صفر سال 203⁽⁵⁾به شهادت رساند.

• محل دفنش را یکی از باغ های بهشت توصیف می کرد: «در خراسان مکانی است که در آینده محل رفت وآمد فرشته ها خواهد شد. همیشه گروهی از فرشته ها از آسمان در این

• معصومان (علیهم السلام) زیارت ایشان را چنین توصیف کرده اند:

• پیدایش ابر، وزیدن باد ها، حرکت خورشید و ماه و ستاره ها و نشانه های شگفت انگیز دیگر را دلایلی بر وجود مهندس و مخترعی برای این دستگاه بزرگ می گرفت.⁽²⁾

• در انجام شدن همۀ کارها، خواست خدا را علت اصلی می دانست و می فرمود: «خدا از عمل کردن به دستورهایش خشنود می شود و بندگانِ خود را در عبادت ها کمک می کند؛ اما دربارۀ گناهان، خواست خدا، مرتکب نشدن معصیت است و از انجام شدن آن خشمگین می شود و گنهکاران را عذاب می کند.»⁽³⁾

• می فرمود: «خدا همیشه همه چیز را قبل از آفریدن آن ها می داند؛ همان طورکه از آن ها بعد

• در مسیر مسافرت مَروْ، وارد نیشابور شد. هنگامی که می خواست به سمت مرو حرکت کند، راویان حدیث خدمتش رسیدند و عرض کردند: «ای پسر پیامبر، از شهر ما می روی و حدیثی برای ما روایت نمی کنی که از آن استفاده کنیم؟!» او که در کجاوه ای نشسته بود، سر خود را از آن بیرون آورد و فرمود: «از پدرم موسی بن جعفر (علیه السلام) شنیدم که فرمود از پدرش حضرت صادق (علیه السلام) شنیده است که...» و همین طور از پدرانش یک یک نام برد تا به حضرت علی (علیه السلام) رسید که از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیده بود که از جبرائیل نقل می کرد: «از خدا شنیدم که فرمود: ‘لا اِلَهَ اِلَّا الله قلعۀ من است. هرکس به قلعۀ من وارد شود، از عذاب من در امان خواهد بود.’» وقتی مَرکب به راه افتاد، امام سرش را از کجاوه بیرون آورد و ادامه داد: «کلمۀ توحید با مقررات و شروطش قلعۀ الهی است و من از شروط داخل شدن به آن هستم.»⁽²⁾

• می گفت:

•

ایمان را اعتقاد قلبی و اقرار با زبان و عمل با اعضای بدن⁽¹⁾می دانست.

•

ایمان داشتن را یک درجه بهتر از مسلمان شدن می دانست و پرهیزکاربودن را یک درجه برتر از ایمان داشتن و یقین را یک درجه بهتر از پرهیزکاری. می فرمود: «بین بنده های خدا، هیچ چیز کمتر از یقین، توزیع نشده است.»⁽²⁾

•

خاطرنشان می کرد: «مؤمن تا این سه خصلت را نداشته باشد، مؤمن نیست: یک خصلت از خدایش و یک خصلت از پیامبرش و یک خصلت از امامش. خصلتی که از خدا باید داشته باشد، رازداری است. خدا فرموده است: {عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ اَحَداً * اِلّا مَنِ ارْتَضَی مِنْ رَّسُولٍ...}.⁽³⁾آن خصلت پیامبر، خوش رفتاری با مردم است؛ زیرا خدا پیامبرش را به خوش رفتاری با مردم دستور داده است: {خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ}.⁽⁴⁾خصلتی هم که از امامش باید داشته باشد، صبر در سختی و گرفتاری است.»⁽⁵⁾

•

برای ایمان چهار ستون ذکر می کرد: «توکل بر خدا، راضی بودن به خواست خدا، تسلیم بودن در برابر دستورهای خدا و واگذارکردن کارها به خدا.»⁽⁶⁾

•

شیعیان و مؤمنان حقیقی را کسانی می دانست که به یکی بودن خدا اقرار کنند و به این امور ایمان داشته باشند: معراج، پرسش در قبر، حوض کوثر، شفاعت، آفریده شدن بهشت و دوزخ و صراط، روز قیامت، وجود میزان در روز قیامت، زنده شدن دوباره، پاداش و حسابرسی.⁽⁷⁾

•

همیشه به یاد خدا بود. رجاءبن ابی ضحاک می گوید: «به خدا، هیچ کس را ندیدم که به اندازۀ او باتقوا باشد و ذکر خدا بگوید و از خدا بترسد.»⁽¹⁾

•

نام و یاد خدا در هر حالی بر زبانش بود و این فرهنگ را به یاران خود منتقل می کرد. هر وقت می خواست یادداشتی برای نیازمندی هایشان بنویسد، این طور می نوشت: {بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ} و در ادامۀ آن می افزود: «اَذْكُرُ اِنْ شاءَ اللهُ» (به خواست خدا، به خاطر خواهم آورد)؛ سپس هرچه می خواست، یادداشت می کرد.⁽²⁾

•

در همۀ وقت هایش ذکر خدا را می گفت.⁽³⁾

•

توصیه می کرد به خدا خوش بین باشیم: «هرکس به خدا خوش بین باشد، خدا هم مثل همین طرز تفکرش با او رفتار می کند.»⁽⁴⁾

•

چون می خواست بندگی کردنش خالصانه باشد، قسم خورده بود هر وقت به ذهنش خطور کند که بهتر از فلان غلام سیاه است، برده ای آزاد کند و ثروتش را انفاق کند؛ مگر آنکه واقعاً با انجام دادن عمل صالحی، از آن غلام بهتر شده باشد.⁽⁵⁾

•

روزی مأمون به او گفت: «من از کمالات و علم و تقوا و عبادت تو باخبرم و تو را برای خلافت شایسته تر می دانم.» حضرت فرمود: «افتخارم بندگی خداست. امیدوارم با زهد و تقوا، از شر دنیا نجات پیدا کنم و با نرفتن دنبال حرام ها به سعادت اخروی برسم و با تواضع در دنیا، به بزرگی نزد خدا دست یابم.»⁽⁶⁾

•

بهترین بنده را کسی می دانست که کارهای خوب انجام می دهد و از کرده های خود خوش حال است؛ اما هر وقت مرتکب گناه می شود، استغفار می کند و هر وقت چیزی به او داده می شود، سپاسگزار است و اگر مصیبتی به سرش بیاید، صبوری می کند و هر زمان از

•

نماز را راه نزدیک شدن هر انسانِ باتقوایی به خدا می شمرد و می فرمود: «اَلصَّلاةُ قُرْبانُ کُلِّ تَقِی.»⁽²⁾(نماز وسیلۀ نزدیک شدن به خدا برای هر شخص پرهیزکاری است.)

•

می گفت: «نماز و مداومت یاد خدا در شب و روز باعث می شود که انسان مولا و مدبّر و خالق خود را فراموش نکند و در برابر خدا سرکشی نکند.»⁽³⁾

•

عبادت واقعی را نه به فراوانی نماز و روزه، بلکه به تفکر می دانست.⁽⁴⁾

•

بر مراقبت از نمازهای پنج گانه پافشاری می کرد و از قول رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمود: «شیطان تا زمانی که انسان مؤمن مواظب نمازهای پنج گانه اش باشد، از او می ترسد؛ اما وقتی که حق نماز ها را از بین ببرد، شیطان جرئت پیدا می کند به سروقتش برود و او را دچار گرفتاری های بزرگ بکند.»⁽⁵⁾

• دربارۀ علت واجب شدن نماز این طور می گفت: «تا بنده به خداییِ خدا توجه و اقرار کند و مبارزه با شرک و ایستادن در برابر خدا در نهایتِ فروتنی و اعتراف به گناهان و تقاضای بخشش گناهانِ گذشته و گذاشتن پیشانی بر زمین، همه روزه انجام شود. همچنین انسان همیشه هوشیار باشد، غبار فراموش کاری بر دلش ننشیند، مست و مغرور نشود، افتاده و خاکی باشد و علاقه مند به نعمت های دینی و دنیوی و طالب افزایش آن شود. همین توجه به خدا و ایستادن در برابر او، انسان را از گناهان باز می دارد و جلوی انواع فساد را می گیرد.»⁽⁶⁾

•

برای نماز آدابی قائل بود: «اگر برای نماز ایستادی، تلاش کن با حالت خواب آلودگی و وارفتگی و تنبلی نباشی. با آرامش و وقار نمازت را بخوان. در نماز، سربه زیر و افتاده باش و برای خدا تواضع کن و از خدا بترس. در حالت ترس و امید و با طمأنینه و نگرانی، مثل بندۀ فراری و گناهکاری که جلوی مولایش ایستاده است، پیش خدای عالمیان بایست. پاهایت را کنار هم بگذار و قامتت را راست نگه دار و به طرف راست و چپ توجه نکن. طوری باش که انگار خدا را می بینی؛ چون اگر تو او را نمی بینی، او که تو را می بیند.»⁽¹⁾

•

وقتی می خواست وضو بگیرد، نمی گذاشت کسی کمکش کند و می فرمود: «وضوگرفتن هم عبادت است. دوست ندارمکسی در این کار شریکم شود.»⁽²⁾

•

با الهام گرفتن از سیرۀ جدش، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ، اهل دعا و عبادت و نماز بود و از آن لذت می برد. عبادت های او باعث می شد در دل مردم محبوب تر شود. روزی مأمون از رجاءبن ضاک پرسید: «حال و رفتار رضا در طول راهِ مدینه تا طوس چطور بود؟» وی وقتی به دعا ها و عبادت ها و نمازهای حضرت در طول راه اشاره کرد، مأمون گفت: «پسر ضحاک، او بهترین و عالم ترین و عابدترین فرد روی زمین است. مبادا چیزی را که در طول راه از او دیده ای، برای دیگران بگویی. می خواهم فضیلت او فقط از زبان من شنیده شود.»⁽³⁾

•

نزدیک ترین حالت بنده به خدا را زمانی می دانست که برای خدا سجده می کند.⁽⁴⁾

•

وقتی پیراهنش را به دِعبل هدیه داد، گفت: «دِعبل، قدر این پیراهن را بِدان و خوب مواظبش باش که من در آن هزار شب و هر شبی هزار رکعت نماز خوانده ام و در آن هزار بار قرآن را ختم کرده ام.»⁽⁵⁾

•

روشش این بود که بر خواندن نماز در اول وقت اصرار می کرد؛ به طوری که تأخیرانداختنِ بدون عذرِ نماز را جایز نمی دانست.⁽¹⁾

•

روزی در خراسان و هنگام نماز، امام به ابراهیم بن موسی فرمود: «اذان بگو.» او از امام اجازه خواست که صبر کند تا همراهان هم برسند. حضرت فرمود: «خدا تو را بیامرزد. نمازِ اول وقت را بدون عذر تأخیر نینداز و نمازت را اول وقت بخوان.» ابراهیم بی معطلی بلند شد و اذان گفت و آن ها نماز را اول وقت خواندند.⁽²⁾

•

در هر زمان و مکانی به نماز اول وقت توجه می کرد و حتی در وسط گفت وگوهای علمی و جلسه های ارشاد و وعظ نیز آن را رها نمی کرد. یکی از نشست های مناظره و بحث او با عُمران صابی در حالِ برگزاری بود. عمران از دانشمندان بزرگ بود و دربارۀ توحید با حضرت گفت وگو می کرد. در این جلسه که مأمون نیز حضور داشت، امام پرسش های عمران را با حوصله و شمرده شمرده و با استدلال های واضح پاسخ می داد و او را به سمت توحید و یگانگی خدا هدایت می کرد. هنگامی که بحث و مناظره به اوج خود رسید، وقت نماز شد. حضرت به مأمون نگاهی کرد و فرمود: «وقت نماز رسید.» عمران صابی که به حقایقی دست یافته بود، از امام این طور خواست: «آقای من، گفت وگو و پاسخ هایت را قطع نکن. دل من آمادۀ پذیرش حرف های شماست.» حضرت فرمود: «نماز را می خوانیم و بعد به گفت وگو ادامه می دهیم.» آن وقت امام و همراهان بهخواندن نماز مشغول شدند و پس از نماز، حضرت به گفت وگو با عمران ادامه داد.⁽³⁾

•

راز تأکید بر خواندن نماز در اول وقت را چنین بیان می کرد: «مردم نماز را در سه حالت می خوانند: بعضی ها اول وقت، بعضی ها آخر وقت، بعضی ها هم بین اول و آخر وقت. آن کسی که اول وقت نماز می خواند، رضوان الله شاملش می شود. کسی که وسط وقت می خواند، مشمول عفو خدا و آن کسی که آخر وقت می خواند، مشمول غفران الله می شود. مطمئناً اول وقت، بهترین زمان است.»⁽⁴⁾

•

در نماز واجب و مستحب و در شب، سوره های گوناگون را می خواند. رجاءبن ابی ضحاک که در سفر امام از مدینه تا مرو همراهش بود، نمازهای امام را این طور وصف می کند: «اولِ ظهر، شش رکعت نماز مستحبی می خواند که پس از سورۀ حمد، سوره های کافرون و توحید را می خواند و در دو رکعتی که پس از نماز جعفر طیار قرائت می کرد، سوره های ملک و انسان را تلاوت می کرد. همچنین در رکعت وتر، سوره های فلق و ناس را می خواند. در نمازهای واجبش، پس از سورۀ حمد، سورۀ قدر را تلاوت می فرمود و نیز در ظهر جمعه، سورۀ جمعه و سورۀ منافقون را و در نماز عشا در شب جمعه، سورۀ اعلی را و در نماز صبحِ روز دوشنبه و پنجشنبه، در رکعت دوم، پس از حمد، سورۀ غاشیه را.»⁽¹⁾

•

در تمام نمازهای خود {بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ} را بلند می گفت.⁽²⁾

•

در نمازهای واجب، همیشه در رکعت اول، سورۀ حمد و قدر و در رکعت دوم، سورۀ حمد و توحید را قرائت می کرد.⁽³⁾

•

پس از نماز صبح، در نمازخانۀ خود می نشست و مشغول گفتنِ «سُبْحانَ الله» (تسبیح) و «لا اِلَهَ اِلَّا الله» (تهلیل) و «اللهُ اَکْبَر» (تکبیر) می شد و صلوات می فرستاد، تا زمانی که آفتاب می زد. سپس سرش را به سجده می گذاشت و تا مدتی از طلوع نمی گذشت، سرش را از سجده برنمی داشت.⁽⁴⁾

•

در قنوت نماز ها این دعا را می خواند: «رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ وَ تَجاوَزْ عَمّا تَعْلَمُ اِنَّکَ اَنْتَ الْاَعَزُّ الْاَكْرَمُ.»⁽⁵⁾

•

نافلۀ مغرب و نماز شب و شفع و وتر و نافلۀ صبح را در مسافرت ترک نمی کرد؛ ولی نافله های روز را نمی خواند.⁽⁶⁾

•

به اذان گفتن قبل از نماز سفارش می کرد: «هرکس اذان و اقامه بگوید، دو صف از فرشته ها پشت سرش نماز می خوانند و هرکس اقامه بگوید و اذان نگوید، یک صف با او نماز می خوانند: در طرف راستش یک فرشته و در طرف چپش نیز یک فرشته.» سپس فرمود:«دو صف را غنیمت بدان.»⁽¹⁾

•

به نقل از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمود: «در روز قیامت، مؤذن ها از همۀ مردم گردن فرازترند؛ یعنی آقا و رئیس اند.»⁽²⁾

•

شخصی از بیماریِ خود و از اینکه بچه دار نمی شود، به او شکایت کرد. حضرت به او فرمود که در منزلش با صدای بلند اذان بگوید. آن شخص می گوید: «این کار را انجام دادم و خدا بیماری ام را برطرف کرد و بچه های زیادی به من داد.»⁽³⁾

•

زیباترین رکن نماز را سجده می دانست و می فرمود: «این رکن در نماز و حتی در خارج نماز، نزدیک ترین حالت انسان به خداست.»⁽⁴⁾

•

سجده های طولانی می کرد. خودش تعریف می کرد: «روزی باد شدیدی شروع به وزیدن کرد و من در سجده بودم. هرکس دنبال جایی بود که خودش را از باد حفظ کند؛ ولی من همین طور در سجده بودم تا باد تمام شد.»⁽⁵⁾

• در سفر، پس از هر نمازی که شکسته می خواند، سی بار «سُبْحانَ اللهِ وَ الْحَمْدُ لِلهِ وَ لا اِلَهَ اِلَّا اللهُ وَ اللهُ اَكْبَرُ» می گفت و می فرمود: «این، جای آن دو رکعتِ نخوانده را پر می کند و مثل این است که نماز، کامل خوانده شده باشد.»⁽⁶⁾

• قبل از اینکه شروع به خواندن دعا کند، به محمد و آل او صلوات می فرستاد و در نماز و خارج نماز، صلوات را زیاد تکرار می کرد.⁽¹⁾

•

می گفت نماز جماعت از نماز فُرادا بهتر است: «هر رکعت از جماعت به اندازۀ دوهزار رکعت از فراداست.»⁽²⁾

•

در پاسخ به این پرسش که «چرا نماز به جماعت قرار داده شده است؟» به حکمت نماز جماعت اشاره فرمود: «برای آنکه اخلاص و یکتاپرستی و اسلام و عبادت خدا علنی و مشهور باشد... . فایده های دیگری هم مسلماً در نمازجماعت وجود دارد؛ مثل رسیدگی به فقرا، یاری بیچاره ها، نیکوکاری، دوری از گناه و پیشگیری از وقوع بسیاری از گناه ها.»⁽³⁾

• به خواندن نماز جعفر طَیّار مقید بود. آن را در چهار رکعت می خواند و در هر دو رکعت، سلام می داد و در رکعت دومِ هر نماز، پیش از رکوع و پس از تسبیح،⁽⁴⁾قنوت می گرفت.⁽⁵⁾

•

نماز شب و نماز شفع و وتر و نافلۀ صبح را هیچ وقت ترک نمی کرد؛ حتی در مسافرت.⁽⁶⁾

•

شب ها کم می خوابید و بیشتر بیدار بود. بیشتر شب ها تا سحر برای عبادت بیدار می ماند.⁽⁷⁾

•

به خواندن نماز شب توصیه می کرد:

•

در نظر او، خانه هایی که در آن، شب هنگام نماز خوانده می شود [و در نماز، قرآن تلاوت می شود]، روشنی و نور به آسمان و ساکنان آسمان می دهند؛ همان طور که ستارگان آسمان برای ساکنان زمین نورافشانی می کنند.⁽²⁾

•

موقعی که یک سوم آخر شب می رسید، از رختخوابش بلند می شد؛ درحالی که به تکبیر و تسبیح و تهلیل مشغول بود و «اَسْتَغْفِرُ الله» (استغفار) می گفت، مسواک می زد و وضو می گرفت و به نماز مشغول می شد. هشت رکعت نماز می خواند و در هر دو رکعت، سلام می داد. در دو رکعت اول، سورۀ حمد و توحید را سه مرتبه قرائت می کرد. بار دیگر بر می خاست و دو رکعت شفع را می خواند. در هر دو رکعت، حمد را یک بار و توحید را سه بار می خواند و در رکعت دوم، بعد از قرائت و قبل از رکوع، قنوت می گرفت. بعد از اینکه سلام می داد، نماز وتر را شروع می کرد و در آن، سورۀ حمد را یک بار و توحید را سه بار می خواند. بعد از توحید، یک بار سوره های فلق و ناس را می خواند و قبل از رکوع، قنوت می گرفت و در قنوت خود می گفت: «اَللَّهُمَّ اهْدِنا فِيمَنْ هَدَيْتَ وَ عافِنا فِيمَنْ عَافَيْتَ وَ تَوَلَّنا فِيمَنْ تَوَلَّيْتَ وَ بارِکْ لَنا فِيما اَعْطَيْتَ وَ قِنا شَرَّ ما قَضَيْتَ فَاِنَّکَ تَقْضِی وَ لا يُقْضَى عَلَيْکَ اِنَّهُ لا يَذِلُّ مَنْ والَيْتَ وَ لا يَعِزُّ مَنْ عادَيْتَ تَبارَكْتَ رَبَّنا وَ تَعالَيْتَ.» پس از اینکه نمازش تماممی شد، مشغول تعقیبات می شد. وقتی که نزدیک طلوع آفتاب می شد، برمی خاست و دو رکعت نافلۀ صبح را می خواند.⁽³⁾

• خیلی روزه می گرفت. سه روز روزه در هر ماه را از دست نمی داد و می فرمود: «روزۀ این سه روز، مثل روزه گرفتن همۀ سال است.»⁽⁴⁾

• نمازش را قبل از افطارکردن می خواند.⁽¹⁾

• رفتن به حج را رفتن به مهمانی خدا می دانست و ازجمله حکمت های امر به آن را این گونه بیان می کرد: «رسیدن به حضور خداوند متعال و طلب رحمت و مغفرت و توبه از گناهان.»⁽²⁾

•

به خواندن دعا سفارش می کرد. می فرمود: «بروید سراغ سلاح پیامبران!» پرسیدند: «سلاح پیامبران دیگر چیست؟!» گفت: «سلاح انبیا دعاکردن است.»⁽³⁾

•

قبل از دعا، ابتدا صلوات بر محمد و آلش می فرستاد و پیوسته این صلوات را در نماز و غیرِنماز، بر زبان مبارکش جاری می ساخت.⁽⁴⁾

•

اغلب اوقات ذکر خدا بر لبش بود .⁽⁵⁾

•

هنگام خروج از منزلش، این دعا را می خواند: «بِسْمِ اللهِ خَرَجْتُ وَ بِسْمِ اللهِ وَلَجْتُ وَ عَلَى اللهِ تَوَكَّلْتُ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلّا بِاللهِ الْعَلِیِّ الْعَظِيمِ.» (به نام خدا بیرون می روم و به نام خدا وارد می شوم و به خدا توکل می کنم. همۀ قدرت ها از خداست.)⁽⁶⁾

•

از قول رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) این طور تأکید می کرد: «کلمۀ ̓لا اِلَهَ اِلَّا الله’ در نزد خدا بسیار ارزشمند است. هرکس مخلصانه آن را بگوید، سزاوار بهشت می شود و هرکس به دروغ بگویدش، مال و جانش حفظ می شود؛ ولی سرانجام به جهنم خواهد افتاد.»⁽⁷⁾

•

از پدرانش نقل می کرد تا به حضرت علی (علیه السلام) می رسید که از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیده بود: «هرکس در هر روز صد مرتبه بگوید: ‘لا اِلَهَ اِلَّا اللهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ الْمُبِینُ’، خدا به او

•

شکر خدا را در مقابل نعمت ها توصیۀ نبوی می دانست: «هر موقع کسی روزی اش کم شد، باید از خدا بخشش بخواهد و هر وقت غمگین شد، باید ‘لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلّا بِاللهِ’ بگوید.»⁽²⁾

•

به گفتن «لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلّا بِاللهِ» توصیه می کرد: «این ذکر سبب می شود که خدا 99 بلا را از گوینده دفع کند.»⁽³⁾

•

می فرمود: «هرکس بعد از نماز صبح صد مرتبه بگوید: ‘بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلّا بِاللهِ الْعَلِىِّ الْعَظِيمِ’، به اسم اعظم خدا بسیار نزدیک خواهد شد؛ مانند نزدیک بودن سیاهی چشم به سفیدی آن. مطمئن باشید اسم اعظم بین همین کلمات است.»⁽⁴⁾

•

ذکر «یا رَئُوفُ یا رَحِیم» را در هنگام مشکلات سفارش می کرد: «پدرم را در خواب دیدم. فرمود: ‘فرزندم، هر وقت مشکلی برایت پیش آمد، یا رَئُوفُ یا رَحِیمُ را زیاد بگو.‘»⁽⁵⁾

•

سفارش می کرد وقتی کسی سوار مَرکبی شد، چنین بگوید: «بِسْمِ اللهِ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلَّا بِاللهِ {الْحَمْدُ لِلهِ الَّذِی هَدانا لِهَذا}⁽⁶⁾الآیَةَ وَ {سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هَذا وَ ما كُنّا لَهُ مُقْرِنِينَ}⁽⁷⁾.» این را مایۀ محفوظ ماندن او و مَرکبش می دانست.⁽⁸⁾

•

گفتن این دعا را برای شفای همۀ بیماری ها توصیه می کرد: «يا مُنْزِلَ الشِّفاءِ وَ مُذْهِبَ الدّاءِ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ [وَ آلِ مُحَمَّدٍ] وَ اَنْزِلْ عَلَى وَجَعِیَ الشِّفاءَ.»⁽⁹⁾

• به خواندن آیة الکرسی سفارش می کرد: «هرکس آیةالکرسی را صد مرتبه قرائت کند،

• خواندن آیةالکرسی بعد از هر نماز را ارزشمند می دانست: «هرکسی این کار را بکند، هیچ گزنده ای به او آزار نخواهد رساند.»⁽²⁾

• قرآن در نظرش این طور بود: «قرآن مانند ریسمانی محکم است که خدا برای دست گیری ما فرستاده است. قرآن راهیاست که خدا آن را برگزیده و به بهشت ختم می شود و از آتش جهنم آزادمان می کند. با گذشت زمان، زبانش کهنه نمی شود؛ چراکه برای زمان خاصی نیامده است. قرآن دلیل و برهان است و حجت بر هر انسانی. از هیچ طریقی هم، باطل نمی تواند واردش بشود. قرآن فرستاده ای از طرف خدای حکیمِ حمید است.»⁽³⁾

•

خیلی قرآن می خواند و همه را به خواندنش تشویق می کرد. اصرارش این بود که قرآن در متن زندگی قرار بگیرد و انسان در هر موقعیتی سراغش برود؛ برای مثال: «هر وقت از چیزی ترسیدی، صد آیه از قرآن مجید را از هرجا که خواستی، بخوان و بعد سه بار بگو: ‘اَللَّهُمَّ ادْفَعْ عَنِّی الْبَلاءَ’.»⁽⁴⁾

•

رسمش این بود که پس از نماز صبح، تا طلوع خورشید، در نمازخانه اش می نشست و به ذکر و دعا مشغول بود... . پس از آن، قرآنی می آوردند و از روی قرآن مشغول خواندن می شد.⁽⁵⁾

•

هنگام خواب در رختخوابش، خیلی قرآن می خواند و هر موقع به آیه ای می رسید که در آن نکته ای دربارۀ بهشت یا جهنم آمده بود، گریه می کرد و از خدا بهشت را می خواست و از آتش جهنم به او پناه می برد.⁽⁶⁾

• به ختم قرآن خیلی توجه می کرد: هر سه روز، قرآن را یک دور می خواند! می فرمود:

•

در همۀ پاسخ هایش، از قرآن دلیل می آورد و به قرآن استناد می کرد.⁽²⁾

•

هنگام تلاوت قرآن، هر وقت به{يا اَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} می رسید، آهسته می گفت: «لَبَّيْکَ اللَّهُمَّ لَبَّيْکَ.»⁽³⁾

•

سورۀ جحد⁽⁴⁾را که می خواند،{يا اَيُّهَا الْکافِرُونَ}را آهسته تلاوت می کرد. وقتی هم که تلاوت سوره را تمام می کرد، سه مرتبه می فرمود: «رَبِّیَ اللهُ وَ دِينِیَ الاِسْلَامُ.»⁽⁵⁾

•

وقتی سورۀ تین را تلاوت می کرد، در پایان می فرمود: «بَلَى وَ اَنَا عَلَى ذَلِکَ مِنَ الشّاهِدِينَ.» هر وقت هم سورۀ قیامت رامی خواند، در آخر می گفت: «سُبْحانَکَ اللَّهُمَّ بَلَی.» هنگام تلاوت سورۀ جمعه می فرمود: «{قُلْ ما عِنْدَ اللهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ} لِلَّذِينَ اتَّقَوْا {وَ اللهُ خَيْرُ الرّازِقِينَ}.»⁽⁶⁾

•

در تمام زمینه ها و مسائل دینی و علمی و عقیدتی و فقهی، از این کتاب آسمانی و این منبع بابرکت الهی بهره می برد. ابراهیم بن ابی عباس نقل کرده است:

•

می فرمود: «برای خانوادۀ خویش سهمی از تلاوت قرآن در نظر بگیرید تا خیر و برکتِ خانواده، فراوان شود و اهل خانه [از نظر مالی] در وسعت قرار بگیرند.»⁽²⁾

•

بر تلاوت مستمر قرآن تأکید می کرد: «شایسته است که مردم بعد از تعقیب نماز صبح، پنجاه آیه از قرآن مجید را تلاوت کنند.»⁽³⁾

•

از قول جدش امام صادق (علیه السلام) مرگ را برای مؤمن مثل بوکردن خوش بوترینِ گل ها می دانست. وقتی مؤمن بویش می کُند، با بویِ خوشش از حال می رود و خستگی و دردش برطرف می شود. برای کافر، آن را مثل نیش افعی و عقرب و بلکه سخت تر از آن ترسیم می کرد.⁽⁴⁾

•

وحشت بارترین مواقع برای مردم را سه زمان می شمرد: 1. روزی که از مادر متولد می شوند و چشمانشان متوجه دنیا می شود؛ 2. روزی که از جهان می روند و آخرت را با اهل آخرت مشاهده می کنند؛ 3. روزی که زنده مبعوث می شوند و داوری ها و احکامی را می فهمند که در دنیا مانند آن را ندیده بودند.⁽⁵⁾

•

از قول رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمود: «اولین چیزهایی که در روز قیامت از بنده ها سؤال می شود، توحید و نبوت و دوستی علی بن ابی طالب (علیه السلام) است.»⁽⁶⁾

•

صبر در برابر مشکلات و گرفتاری ها را برای رسیدن به بهشت الهی لازم می دانست.⁽¹⁾

•

تأکید می کرد کسانی که از آتش جهنم به خدا پناه می برند، اما شهوت های دنیوی را ترک نمی کنند، راستش خود را مسخره کرده اند!⁽²⁾

•

دوستیِ علی (علیه السلام) را ایمان می دانست و دشمنی اش را کفر. می گفت: «اگر تقسیم بهشت و جهنم بر اساس دوستی و دشمنی با وی باشد، تقسیم کنندۀ بهشت و جهنم اوست.»⁽³⁾

•

سه بار فرمود: «خوش به حال اهل قم؛ چون بهشت هشت در دارد که یکی اش مالِ قمی هاست.»⁽⁴⁾

•

منکران خلقتِ بهشت و جهنم را تکذیب کنندۀ پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت (علیهم السلام) می دانست و می فرمود: «آنان از دوستی ما سهمی ندارند و همیشه در آتش جهنم خواهند بود.»⁽⁵⁾

•

اباصلت از ایشان پرسید: «ای پسر پیامبر خدا، بهشت و جهنم الان آفریده شده اند؟» ایشان فرمود: «بله، آفریده شده اند و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ، موقع معراج وارد بهشت شد و جهنم را هم دید.»⁽⁶⁾

•

همواره این طور با خدا نجوا می کرد: «اَللَّهُمَّ اَجِرْنِی مِنْ عَذابِکَ وَ مِنْ سَخَطِکَ.» (خدایا، از عذاب و خشمت حفظم کن.)⁽⁷⁾

•

همواره تأکید می کرد که خدا هیچ وقت زمین را بدون حجت نمی گذارد؛ چون اگر زمین از حجت خالی باشد و یک لحظه بدون امام بماند، زمینی ها را فرومی بَرد!⁽²⁾

•

بودنِ امام و رهبری توانا، امانت دار، نگهبان و پاسدار را برای مردم ضروری می دانست: «اگر خدا برای مردم، امام و قیّم و امین و حافظ معیّن نمی کرد، ملت و دین از بین می رفت، سنت ها و احکام تغییر می کرد، بدعت گذاران دستورهای دین را زیاد و کم می کردند، ملحدان در آن تغییر به وجود می آوردند و در جامعۀ اسلامی شبهه ایجاد می شد؛ زیرا همۀ مردم از نظر عقل و فکر در یک سطح نیستند و به مربی نیاز دارند و بدون مربی، در موضوعات با هم اختلاف پیدا می کنند و با اختلافِ دیدگاه ها، جامعۀ خود را متلاشی می سازند.»⁽³⁾

• اطاعت از «اولی الامر» را به دو دلیل لازم می دانست:

1. مردم در زندگی شان حدی دارند و مأمور شده اند که از آن حد تجاوز نکنند تا به فساد و تباهی گرفتار نشوند. این موضوع فقط وقتی محقق می شود که افراد امینی معیّن شوند

2. همه جا می بینیم که ملت ها و فرقه ها بدون رهبر نمی توانند زندگی کنند و مردم به ناگزیر در امور دین و دنیای خود باید رهبر داشته باشند. بر اساس حکمت خدای حکیم هم، جایز نیست که خدا خلق را رها کند تا بدون رهبر زندگی کنند؛ چون ثبات جامعه جز با وجود امام ممکن نیست و مردم با رهبر می توانند با دشمنان بجنگند و منافع را بین خود تقسیم کنند واجتماع خود را سروسامان دهند و حق مظلوم را از ظالم بگیرند.⁽¹⁾

•

مراد از «عترت طاهره» را کسانی می دانست که خدا در کتابش توصیفشان کرد و درباره شان فرمود: اِنَّما يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً}⁽²⁾(خدا می خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و شما را کاملاً پاک کند.) نیز پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) درباره شان فرمود: «در میان شما دو چیز گران بها می گذارم تا با آن دو باشید، هیچ وقت گمراه نمی شوید. آن دو، کتاب خدا و عترتم هستند که هرگز از یکدیگر جدا نمی شوند و در نهایت، در کنار حوض کوثر پیش من می آیند.»⁽³⁾

•

به نقل از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می گفت: «اگر ستاره ها باعث ایمنی اهل آسمان اند، فرزندان و اهل بیت من باعث ایمنی امتم هستند.»⁽⁴⁾

• روزی مأمون به امام عرض کرد: «بزرگ ترین فضیلت امیرمؤمنان (علیه السلام) که قرآن بر

•

غدیر را همان روزی معرفی می کرد که خدا دین را کامل کرد و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) علی (علیه السلام) را در جایگاه خلافت و حکومت قرار داد و برتری و جانشینی اش را علنی کرد.

•

روز غدیر را «روز کمال» معرفی می کرد و می فرمود: «روزی است که شیطان ها فراری می شوند؛ روزی است که اَعمال شیعیان و دوستان آل محمد (علیهم السلام) در آن پذیرفته می شود؛ روزی است که خدا اَعمال مخالفان را رد می کند و آن ها را ناچیز به حساب می آورد.»* غدیر را روزی توصیف می کرد که خدا آن را مخصوص محمد و آلش (علیهم السلام) قرار داد و

•

غدیر را روز مژده و عید اکبر می دانست و وعده می داد: «در آن روز، دعا مستجاب است.»

•

سفارش می کرد که مردم در روز غدیر، پیراهن خوب بپوشند و لباس های سیاه به تن نکنند؛ چون غدیر روز ازبین رفتن غم ها و بخشیده شدن گناهانِ شیعیان امیرمؤمنان (علیه السلام) است.

•

می گفت: «غدیر روزی است که باید در آن به طرف کارهای خیر دوید و از دیگران جلو زد و در آن روز باید بر محمد و آل محمد (علیهم السلام) خیلی صلوات فرستاد.»

•

معتقد بود غدیر روزی است که خدا در آن، دین اسلام را کامل کرد و آن را پسندید. می گفت روز عید آل محمد (علیها السلام) است، روز قبولی اَعمال و راحتی مؤمنان است، در آن روز باید از خدا خیلی چیزها خواست و با دیگران هم دیدوبازدید کرد.

•

روز غدیر را روز دوستی و روز رسیدن به رحمت خدا ذکر می کرد.

•

می فرمود: «در روز عید غدیر، هر وقت همدیگر را ملاقات کردید، بگویید: «اَلْحَمْدُ لِلهِ الَّذِى جَعَلَنا مِنَ الْمُتَمَسِّكِينَ بِوِلایَةِ اَمِيرَ الْمُؤمِنِينَ وَ الْاَئِمَّةِ (علیهم السلام) .»

•

سفارش می کرد: «در روز غدیر، موقع روبه روشدن با هم، لبخند بزنید و با مؤمنان با روی گشاده گفت وگو کنید؛ چراکه هرکس در روز غدیر با چهرۀ خندان با برادران ایمانی اش روبه رو شود، خدا نیز روز قیامت با مهربانی به وی نگاه می کند و هزار حاجتش را خواهد داد و برای او در بهشت، قصری از گوهر سفید خواهد ساخت و چهره اش را نورانی خواهد کرد.»

•

غدیر را روز آراستگی می دانست و بشارت می داد:

• به اطعام و دیدن مؤمنان در روز غدیر توصیه می کرد:

•

کسانی که ولایت علی (علیه السلام) را پذیرفتند، مانند آن هایی می دانست که آدم را سجده کردند و کسانی که ولایت علی (علیه السلام) را قبول نکردند، به شیطان تشبیه می کرد. می گفت: «در این روز، این آیه نازل شد: {اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ}⁽¹⁾خدا همۀ پیامبران را در روزی مانند غدیر مبعوث کرد.»

•

دربارۀ عظمت غدیر نزد خدا می فرمود: «همین بس که برای پیغمبر خود، در این روز جانشین انتخاب کرد.»

•

روش پدر بزرگوارش را توصیف می کرد: «وقتی مُحرّم می شد، پدرم خنده نداشت و غصه فرامی گرفتش. این وضع تا روز دهم ادامه داشت. روز دهم روز مصیبت و اندوه و گریه اش بود و می فرمود:‘امروز حسین کشته شد.’⁽²⁾ازاین رو می فرمود: ‘کسی که روز عاشورا روز مصیبت و غم و گریه اش باشد، خدا روز قیامت را روز خوش حالی اش قرار می دهد؛ چراکه شیعه در اندوه اهل بیت، غمگین و در خوش حالی شان شاد است و روز عاشورا روز غم اهل بیت است.’»⁽³⁾

•

تشویق می کرد به گریه بر مصیبت عاشورا: «اگر برای حسین (علیه السلام) گریه کنی، به قدری که اشک هایت بر صورتت جاری بشود، خدا هر گناهی را که مرتکب شده ای، می آمرزد.»⁽⁴⁾

•

شاعران را به سرودن شعر و مرثیه برای امام حسین (علیه السلام) ترغیب می کرد. شاعر

• می فرمود: «اگر دوست دارید ثوابی ببرید، مانند ثواب کسانی که همراه حسین بن علی (علیه السلام) شهید شدند، هر وقت به یادش افتادید، بگویید: {يا لَيْتَنِی كُنْتُ مَعَهُمْ فَاَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً}⁽²⁾(کاش با آنان می بودم و به پیروزی بزرگ می رسیدم.)»⁽³⁾* از کاسبی در روز عاشورا نهی می کرد: «هرکس در روز عاشورا دنبال تأمین نیازمندی هایش نرود، خدا نیازهای دنیا و آخرتش را برآورده می کند.»⁽⁴⁾

•

قائم اهل بیت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را چهارمین فرزند خود می دانست و بشارت می داد: «خدا به دست او زمین را از ظلم وستم پاک می کند. مردم در متولدشدنش شک می کنند و او قبل از ظهورش، مدتی از چشم ها پنهان است. هر وقت ظهور کند، زمین را روشن می کند و عدل را در جامعه برقرار می سازد.»⁽⁵⁾

•

مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را همان کسی می دانست که زمین برای او درنَوَردیده می شود.

• وعده می داد:

•

توضیح می داد که زمان ظهور و قیام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) مانند روز قیامت، نامعلوم است و فقط خدا می داندَش. از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت می کرد که از آن جناب پرسیدند: «قائم چه وقت ظهور می کند؟» فرمود: «قیام او مانند روز قیامت است که خدا می فرماید: {لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها اِلّا هُوَ ثَقُلَتْ فِی السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ لا تَأْتِيكُمْ اِلّا بَغْتَةً}⁽³⁾(جز او هیچ کس آن را در موقعِ خود آشکار نمی کند. تحمل این حادثه برای آسمان ها و زمین سخت است و یک دفعه سراغتان می آید.)»⁽⁴⁾

•

سؤال کردند: «آیا شما صاحب الامر هستید؟» در پاسخ فرمود:

•

می فرمود: «از نشانه های مهم او این است که گذر شب و روز پیرش نمی کند، تا زمانی که اَجَلش برسد.»⁽²⁾

•

رجعت را امری واقعی می دانست که در امت های گذشته نیز بوده است و در قرآن هم آمده است. از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می کرد:

• همیشه به دعا برای امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) سفارش می کرد.⁽⁴⁾

• اباصلت هروی از او پرسید: «پسر رسول خدا، نظر شما دربارۀ این حدیثِ نقل شده چیست: ‘مؤمنان در بهشت از خانه های خودشان، خدایشان را زیارت می کنند’؟» حضرت فرمود:

• دلیل زیارت امامان را این چنین بیان می کرد:

•

مزار مادرش فاطمۀ زهرا (علیها السلام) را در مسجدالنبی می دانست: «ایشان در خانۀ خود به خاک سپرده شد. بعد، چون که بنی امیه مسجد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را توسعه دادند، قبرش جزء مسجد شد.»⁽⁴⁾

•

زیارت امیرمؤمنان (علیه السلام) را از زیارت امام حسین (علیه السلام) برتر می دانست.⁽⁵⁾

•

به زیارت امام حسین (علیه السلام) تأکید می کرد: «هرکس ایشان را در کنار شط فرات زیارت کند، مانند کسی است که خدا را در عرشِ فرمانروایی اش زیارت کرده است.»⁽⁶⁾

•

بر آن بود که هرکس قبر سید الشهدا (علیه السلام) را زیارت کند و حقش را بشناسد، خدا او را در جمع مقربان خود خواهد نوشت.

•

می فرمود: «در اطراف قبر سیدالشهدا (علیه السلام) ، هفتادهزار فرشتۀ خاک آلود و غمگین هستند و تا روز قیامت بر امام حسین (علیه السلام) گریه می کنند.»⁽⁷⁾

•

به زیارت امام حسین (علیه السلام) در نیمۀ رجب و شعبان سفارش می کرد و می فرمود:

•

زائرِ پدرش، موسی بن جعفر (علیه السلام) را مانند کسی می دانست که حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) را زیارت کرده است.⁽²⁾

•

در خصوص زیارت خواهرش، حضرت فاطمۀ معصومه (علیها السلام) می فرمود: «هرکس او را زیارت کند، بهشت نصیبش می شود.»⁽³⁾

•

برخی خرمایی رنگ و سرخ رو توصیفش کرده اند و برخی دیگر سفیدرو.⁽²⁾بسیاری مورخان بر آن اند که سیمای امام جذاب و سبزه بوده است.⁽³⁾

•

روایات بر شباهت خاص او به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) تأکید کرده اند. یوسف بن حاتم شامی می نویسد: «امام رضا (علیه السلام) شبیه ترین مردم به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بود. هرکس پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را در خواب می دید، ایشان را به شکل و شمایل علی بن موسی الرضا (علیه السلام) مشاهده می کرد.»⁽⁴⁾

• قدوقامتِ میانه داشت و خوش اندام بود.⁽¹⁾

•

چشم ها در برابرش متواضع بودند؛ چون به پیامبر و اوصیای امین او شبیه بود؛ ازاین رو تمام کسانی که می دیدندش، به او احترام می گذاشتند.⁽²⁾

•

هیبتش به حدی بود که وقتی امام پیش مأمون می رفت، خودِ مأمون و خادمانش به سرعت پرده را برایش کنار می زدند.⁽³⁾

•

امام ضمن حفظ آراستگیِ خود در خانه، بر مرتب بودن ظاهر مرد در خانه اش تأکید می کرد.⁽⁴⁾

•

پاکیزگی را از اخلاق پیامبران بر می شمرد.⁽⁵⁾

•

وقتی می خواست میان مردم بیاید، به سر و وضعش می رسید.⁽⁶⁾

• مقیّد بود موهایش را شانه کند. سلیمان بن یحیی می گوید:

•

ریش خود را با خضاب، مشکی می کرد.⁽¹⁾

•

خضاب کردن و خودآرایی مردان را مایۀ افزایش پاک دامنی زنان می دانست و تذکر می داد: «بعضی زن ها، چون شوهرانشان ژولیده بودند، عفت را ر ها کردند.»⁽²⁾

• به سرمه کشیدن توصیه می کرد: «هرکس که چشمش ضعیف است، قبلِ خواب سرمه بکشد: چهار بار در چشم راست و سه بار در چشم چپ. این کار باعثِ رویش مژه و افزایش بینایی چشم می شود.»⁽³⁾

•

همیشه عطرآگین بود.⁽⁴⁾

•

وقتی از خانه خارج می شد، بوی خوشش فضا را پر می کرد.⁽⁵⁾

•

خودش را با عود هندیِ خام، بخور می داد. بعد با گلاب و مُشک خوش بو می کرد.⁽⁶⁾

•

مردم را به خوش بویی تشویق می کرد و عطر زدن را اخلاق پیامبران می دانست⁽⁷⁾و می فرمود: «انسان نباید حتی یک روز عطرزدن را ترک کند. اگر نمی تواند، یک روزدرمیان خودش را خوش بو کند و اگر باز هم نتوانست، در روز جمعه حتماً به خودش عطر بزند.»⁽⁸⁾و⁽⁹⁾

•

می گفت انگشتر عقیق دست کنید و به نقل از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمود: «تا وقتی انگشتر عقیق به دست دارید، هیچ یک از شما دچار غم نمی شوید.»⁽²⁾

•

به قراردادن انگشتر در دست راست توصیه می کرد و به نقل از پدرانش می فرمود: «رسول خدا در دست راستش انگشتر می کرد.»⁽³⁾

•

می گفت نقش انگشتر پدرانش این هاست: حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) : {مُحَمَّدٌ رَسولُ اللهِ}⁽⁴⁾، امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) : {اَللهُ الْمَلِکُ}⁽⁵⁾، امام حسن (علیه السلام) : {اَلعِزَّةُ لِلهِ}، امام حسین (علیه السلام) : {اِنَّ اللهَ بالِغُ اَمْرِه}⁽⁶⁾، امام سجاد و امام باقر (علیهما السلام) : همان نقش انگشتر امام حسین (علیه السلام) ، امام صادق (علیه السلام) : «اَللهُ وَليّى وَ عِصْمَتى مِنْ خَلْقِهِ»، امام موسی (علیه السلام) : {حَسْبِیَ اللهُ}⁽⁷⁾.⁽⁸⁾

•

نقش نگین انگشترش را این عبارت ها گفته اند: {حَسْبِىَ اللهُ}⁽⁹⁾، {ما شاءَ اللهُ لا قُوَّةَ اِلّا بِاللهِ}⁽¹⁰⁾،⁽¹¹⁾«وَلِیُّ اللهِ»⁽¹²⁾و «اَلْعِزَّةُ لِلهِ».⁽¹³⁾

•

برای ازمیان رفتن فقر، انگشتر عقیق را توصیه می کرد و می فرمود: «عقیق نفاق را از دل های مردم می زداید.»⁽¹⁴⁾

•

به نقل از امام صادق (علیه السلام) ، عقیق را در سفر، مایۀ حفاظت می دانست.⁽¹⁵⁾

•

به دست کردن انگشتر یاقوت را سفارش می کرد و آن را ازبین برندۀ پریشانی معرفی می کرد.⁽¹⁾

•

به نقل از جدش امام صادق (علیه السلام) ، دست کردن انگشتر یاقوت را سبب ازمیان رفتن تهی دستی می دانست.⁽²⁾

•

می فرمود: «اگر کسی انگشتری با نگینِ عقیق در دست کند، فقیر نمی شود و حاجت هایش به بهترین شکل برآورده خواهد شد.»⁽³⁾

•

می فرمود که هرکس شبش را این طور به صبح برساند، در آن روز خدا او را از شر بلاهای آسمانی و حادثه های زمینی حفظ می کند و در پناه خودش و رسولش قرار می دهد: انگشتری عقیق در دست راستش باشد، اول صبح و قبل از آنکه کسی او را ببیند، نگین آن را به طرف داخل دست برگرداند و سورۀ قدر را تا آخر بخواند و سپس بگوید: «آمَنْتُ بِاللهِ وَحْدَهُ لا شَرِيکَ لَهُ وَ كَفَرْتُ بِالْجِبْتِ وَ الطّاغُوتِ آمَنْتُ بِسِرِّ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عَلانِيَتِهِمْ وَ وَلايَتِهِمْ.» (به خدایی که یکتاست و شریکی ندارد، ایمان آوردم و به جبت و طاغوت کفر ورزیدم و به نهان و آشکار آل محمد و ولایتشان ایمان آوردم.)⁽⁴⁾

•

آنچه می پوشید، از پارچه های زبر و درشت بافت تهیه شده بود.⁽⁵⁾

•

عبای کبود به دوش می انداخت .⁽⁶⁾

•

روی پیراهن پشمی اش، لباسی از جنس خز می پوشید. برخی نادان های صوفیه، وقتی لباسِ خز بر تن او دیدند، به او اعتراض کردند: «چطور فکر می کنی زاهدی، وقتی داریم می بینیم لباس خز تنت کرده ای؟!» او لباس خزش را کنار زد و آن ها لباس پشمی را

•

همواره لباس را از سمت راست می پوشید؛⁽²⁾یعنی اول دست راستش را در پیراهن و پای راستش را در شلوار می کرد.

•

هر وقت لباس نویی تهیه می کرد، ظرف آب می خواست. سوره های قدر و توحید و کافرون را ده مرتبه بر آن تلاوت می فرمود و آب را بر جامۀ خود می پاشید و می فرمود: «هرکس قبل از پوشیدن لباس نو، این کار را بکند، تا وقتی که نخی از آن باقی باشد، زندگی باوسعت و راحتی خواهد داشت.»⁽³⁾

•

پوشیدنِ بهترین و پاکیزه ترین لباس ها را در روز جمعه، کار خوبی می دانست و می فرمود: «با بهترین عطر، خودتان را خوش بو کنید.»⁽⁴⁾

•

خواب را فرمانروای مغز می دانست و مایۀ پایداری و نیرومندی جسم.⁽⁵⁾

•

خواب [بموقع و اندازه] را سبب قدرت بدنِ انسان توصیف می کرد.⁽⁶⁾

•

بیشترِ شب را تا سحر در بیداری به سر می برد و مشغول عبادت بود.⁽⁷⁾

• از خواب بین الطلوعین⁽⁸⁾نهی می کرد: «بین طلوع سپیدۀ صبح تا طلوع خورشید، ملائکۀ الهی روزی های انسان ها را سهمیه بندی می کنند. هرکس در این زمان بخوابد، غافل و

•

بهتر می دانست که هنگام برخاستن از خواب، از سمت راست بلند شویم.⁽²⁾

•

شب ها در رختخوابش، خیلی قرآن تلاوت می کرد.⁽³⁾

•

می فرمود: «هر وقت می خواستید بخوابید، ابتدا بر پهلوی راست بخوابید و سپس بر پهلوی چپ.»⁽⁴⁾

•

بعد از ناهار، به پشت می خوابید و پای راستش را روی پای چپ می گذاشت.⁽⁵⁾

•

وقت خواب، آداب خاصی را رعایت می کرد. این آداب را این طور توضیح می داد:

1.

باوضو می خوابیم؛ 2. دست راست را زیر سروصورت می گذاریم؛ 3و4و5. 33 بارسُبْحانَ اللهِ و 33 بار اَلْحَمْدُ للهِ و 34 بار اَللهُ أکْبَرُ می گوییم؛

2.

روبه قبله می خوابیم؛ 7و8. سورۀ حمد و آیةالکرسی می خوانیم؛ 9. آیۀ {شَهِدَ اللهُ اَنَّهُ لا اِلَهَ اِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِكَةُ وَ اُوْلُواْ الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لا اِلَهَ اِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ}⁽⁶⁾را می خوانیم؛ 10. سورۀ توحید یا قدر را تلاوت می کنیم.⁽⁷⁾

• می فرمود: «امیرمؤمنان (علیه السلام) سه شب را نمی خوابید: شب بیست وسوم ماه مبارک رمضان و شب [عید] فطر و شب نیمۀ شعبان؛ چون در این سه شب، روزی ها و اجل ها و آنچه در طول سال خواهد بود، تقسیم می شود.»⁽⁸⁾

• همیشه متبسم و خوش رو بود. در خوش معاشرتی، سرآمد و مثال زدنی بود. در خنده قهقهه نمی زد. فقط تبسم می کرد.⁽⁹⁾

•

توصیه اش میانه روی در خوردن بود و می فرمود: «به اندازه غذا بخورید که متناسب با بدنتان باشد؛ آخر،بیش از آن دیگر ارزِش غذایی ندارد.»⁽¹⁾* کم خوراک بود⁽²⁾و به کم خوری سفارش می کرد و آن را سبب سلامت تن می دانست: «اگر مردم در خوردن به کم بسنده می کردند، بدن هایشان سالم و تندرست بود.»⁽³⁾

•

بدن را همچون زمین پاک و آماده برای زراعت می دانست که اگر در آبادانی و آبدِهی به آن مراقبت شود، به گونه ای که آب نه فراوان تر از نیاز به آن برسد تا آن را غرق کند و نه از اندازه کمتر باشد تا آن را گرفتار تشنگی سازد، آبادانی اش استمرار می یابد و خرّمی اش بیشتر می شود و کِشتش برکت پیدا می کند؛ اما اگر از آن غفلت شود، تباه می شود و علف هرز در آن می رویَد.⁽⁴⁾

•

دربارۀ نوع و مقدار غذا توصیه اش جالب بود: «بررسی کن چه غذایی با تو و معده ات سازگار است و چه خوراکی برای تو گواراست و بدنت را نیرو می دهد. آن را اندازه بگیر و خوراک خودت کن.»⁽⁵⁾

•

می فرمود: «وعدۀ خوردن را با سبُک ترین غذا آغاز کن؛ یعنی غذایی به اندازۀ عادتت و برحسب اقامتگاه و فعالیت ها و زمانه ات.»⁽⁶⁾

•

دست کشیدن از غذا را پیش از سیری مهم می شمرد: «درحالی که هنوز مقداری میل داری، از غذا دست بکش؛ چون که مایۀ سلامتی بدن و تیزهوشی است و برای خود انسان

•

قبل از غذاخوردن، وقتی دستش را می شست، با دستمال خشکش نمی کرد؛ برعکسِ بعد از غذا که دستش را خشک می کرد.⁽²⁾

•

موقعی که سفرۀ غذا برایش پهن می کردند، همۀ غلام ها و خدمتکارها را به سر سفره دعوت می کرد.⁽³⁾

•

قبل از شروع غذا، ابتدا مقداری سرکه می نوشید. کسی عرض کرد: «قربانت شوم، شما که به ما امر کرده بودید غذا را با نمک شروع کنیم؟!» ایشان فرمود: «نمک هم مانند سرکه است: سرکه ذهن را قوی می کند و بر عقل آدمی می افزاید.»⁽⁴⁾

•

برای فصل تابستان، غذاهایی با طبع سرد توصیه می کرد و برای زمستان، غذاهایی با طبع گرم و برای فصل های دیگر، غذاهای معتدل را.⁽⁵⁾

•

هیچ گاه غذای داغ نمی خورد و به نقل از جدش امیرمؤمنان (علیه السلام) می فرمود: «پیامبر هنگامی که غذایش داغ بود،نمی خوردش و می فرمود: ‘بگذارید سرد شود که در آن برکت است. خدا غذای داغ را به ما روزی نمی کند.’»⁽⁶⁾

•

توصیه می کرد: «اگر در منزل مقداری از غذا بر زمین ریخت، باید جمعش کنید؛ اما اگر در صحرا بودید و مقداری از غذا روی زمین ریخت، خرده ریزه ها را جمع نکنید و برای پرنده ها و درنده ها بگذارید.»⁽⁷⁾

6. محمدباقر مجلسی ،بحار الانوار، ج49، ص97.

• یکی از خادمانش گفته است: «وقتی ما مشغول غذا بودیم، حضرت احضارمان نمی کرد و پیِ کاری نمی فرستاد تا غذایمان تمام می شد. اگر هم سراغمان می آمد و سر

•

می فرمود: «گاهی که نعمتی به من می رسد، برایم گوارا نمی شود، تا وقتی بفهمم آنچه دربارۀ آن نعمت بر من واجب بوده است، به جا آورده ام.»⁽²⁾

•

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می کرد که ایشان هرگاه غذایی می خورد، می گفت: «اَللَّهُمَّ بارِکْ لَنا فِيهِ وَ ارْزُقْنا خَيْراً مِنْهُ.» (خدایا، آن را بر ما مبارک گردان و بهتر از این هم روزی مان کن.) وقتی هم شیر یا چیز دیگری می نوشید، می گفت: «اَللَّهُمَّ بارِکْ لَنا فِيهِ وَ ارْزُقْنا فِيهِ.» (خدایا، این را بر ما مبارک گردان و از این روزی مان کن.)⁽³⁾

•

بعد از غذا به پشت دراز می کشید و پای راستش را روی پای چپ می انداخت.⁽⁴⁾

•

به خوردن شام، حتی یک تکه نان، سفارش می کرد؛ چراکه شام شب به بدن نیرو می دهد.⁽⁵⁾

•

وعدۀ شام را مهم می دانست: «در بدن انسان رگی به نامِ رگ عشاء هست که اگر کسی شام نخورد، آن رگ تا صبح وی را نفرین می کند و می گوید: ‘خدا گرسنه و تشنه ات کند که مرا گرسنه و تشنه گذاشتی.’»⁽⁶⁾

•

تأکید می کرد هیچ کس خوردن شام را ترک نکند، حتی با لقمه ای نان یا جرعه ای آب.⁽⁷⁾

•

می فرمود: «مردی که عمرش از چهل گذشته است، نباید شب، سرِ بی شام بر زمین بگذارد. خوردن شام، خواب را برای آدم دل چسب می کند و دهان را خوش بو.»⁽⁸⁾

•

او را «عالم آل محمد (علیه السلام) » نامیده اند⁽¹⁾و به اقرار همه، دانشش بی پایان بود.⁽²⁾

•

یکی از یارانش گفته است:

•

دانش را گنج می دانست و کلیدش را پرسش؛ ازاین رو می فرمود: «بپرسید تا خدا رحمتش را ارزانی تان کند. چهار دسته از پرسش اجر می برند: سؤال کننده، آموزنده، شنونده و جواب دهنده.»⁽⁴⁾

•

با نشاط و جدیت به راهنمایی مردم و پاسخ دادن به سؤالاتشان می پرداخت. شواهد این موضوع در تاریخ بسیار است؛ ازجمله یکی از یارانش می گوید: »در خدمت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) بودیم؛ درحالی که خانۀ ایشان پر بود از مردم و آن ها سؤال می کردند و آن حضرت پاسخ می فرمود.»⁽⁵⁾

•

هرچه از او می پرسیدند، جواب می گفت و هیچ پرسشی را بی پاسخ نمی گذاشت. پاسخ هایی هم که می داد، مستند به قرآن بود. خودش تعریف می کرد: «در مدینه در

•

پدرش امام کاظم (علیه السلام) به فرزندانش توصیه می کرد که همۀ مسائلتان را از او بپرسید و گفته هایش را نگه دارید.⁽²⁾

•

مأمون بار ها با پرسش دربارۀ چیزهایی آزمایشش می کرد؛ اما امام صبورانه به وی پاسخ کامل می داد. خلیفه عالمان را جمع می کرد: دانشمندانِ دیگر ادیان همچون جاثلیق و رأس الجالوت، سران صابئان، مانند عمران صابی و هربذ اکبر و ابواسماعیل سندی، علمای زردشتی و مسیحی، متکلمانی مانند سلیمان مروزی و... . آنگاه از حضرت درخواست حضورمی کرد. آن ها از امام می پرسیدند و او یکی پس از دیگری در مناظره مغلوبشان می کرد.⁽³⁾

• جلسه های علمی اش مختص شیعیان نبود و بسیاری از دانشمندان سنی مذهب نیز در این جلسه ها شرکت می کردند. ابن جوزی، از اجتماع علمای بزرگ حدیث و پیشوایان سنی مذهب در نیشابور و استقبال از امام یاد کرده است. او از شخصیت هایی نام می برد که دور مَرکب امام حلقه زدند و از امام درخواست حدیث کردند: یحیی بن یحیی، اسحاق بن راهویه، محمدبن رافع، احمدبن حرب و... .⁽⁴⁾

• برای تأکید بر گسترش علوم اهل بیت (علیهم السلام) ، این طور دعا می کرد: «خدا رحمت کند بنده ای را که علوم ما را زنده کند.» پرسیدند: «علوم شما را چگونه زنده کند؟» فرمود: «فرا بگیردشان و به مردم بیاموزاند؛ چون مردم اگر زیبایی های کلام ما را بدانند، از ما پیروی

• در علم آموزی، شرم وحیا را قبول نداشت: «کسی که علم ندارد، نباید از یادگیری خجالت بکشد.»⁽²⁾

• به تمام زبان ها مسلط بود و با افراد به زبان خودشان گفت وگو می کرد. احمدبن زیاد همدانی به نقل از اباصلت می گوید:

•

می فرمود که ادب، با رنج و سختی به دست می آید و کسی آن را به دست می آورد که برایش زحمت بکشد.⁽⁴⁾

•

هرگز دیده نشد که در معابر عمومی آب دهان بیندازد.⁽⁵⁾

• نقل می کرد هنگامی که آیۀ {لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْکَ إِلَى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ}⁽¹⁾نازل شد، منادی فریاد زد: «هرکس مؤدب به ادب خدا نشود، در دنیا حسرت و افسوس خواهد خورد.»⁽²⁾

•

با حرف زدنش هیچ وقت به کسی ظلم نکرد.⁽³⁾

•

با مردم خیلی نرم و آرام سخن می گفت.⁽⁴⁾

•

به هیچ وجه کلام کسی را قطع نمی کرد، تا خودِ آن شخص از گفتن بازمی ایستاد.⁽⁵⁾

•

هیچ کس ندید که او از خدمتکاران و کارگزاران خودش بد بگوید و دشنامشان بدهد.⁽⁶⁾

•

بر خوش اخلاقی و خوش رفتاری با خانواده تأکید می کرد و به نقل از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمود: «أَقْرَبُكُمْ مِنِّی مَجْلِساً يَوْمَ الْقِيامَةِ أَحْسَنُكُمْ خُلُقاً وَ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ.»⁽⁷⁾(در قیامت، کسی به من نزدیک تر است که در دنیا خوش اخلاق تر باشد و با خانوادۀ خودش نیکوکارتر.)

•

اخلاق بد را نابودگر اعمال می دانست، مانند سرکه ای که شیرینی عسل را از بین می برد.⁽⁸⁾

•

اخلاق عالی اش سرشار از بزرگواری و کرامت بود و می فرمود: «خاندان ما عفو را از

• در خصوصیات اخلاقی بر حِلم انگشت می گذاشت و بر آن بود که انسان تا بردبار نشود، نمی تواند عابد باشد: «دربنی اسرائیل رسم چنین بود که هیچ کس را با مدتی عبادت، عابد نمی دانستند؛ مگر اینکه پیش از آن، ده سال را در سکوت به سر برده بود.»⁽²⁾

• باور داشت هر وقت دو گروه با یکدیگر درگیر بشوند، حتماً باگذشت ترینِ آن دو پیروز می شود.⁽³⁾

•

عقل را موهبتی الهی می دانست.⁽⁴⁾

•

می فرمود: «دوست هر فرد عقل اوست و دشمنش نادانی اش.»⁽⁵⁾

•

هنگامی که از او دربارۀ عقل پرسیدند، فرمود: «عقلِ [اجتماعی] آن است که انسان غصه ها را فرو ببرد [و گرفتاری های زندگی را تحمل کند] و با دشمنان بسازد و با دوستان مدارا کند.»⁽⁶⁾

•

برترین عبادت را تفکر دربارۀ خدا و قدرت او و اندیشیدن در عالَم خلقت می دانست: «عبادت به نماز و روزۀ زیاد نیست. عبادت و پرستش همان تفکر در اوامر خداست.»⁽⁷⁾

•

باور داشت که تا ده خصلت در مسلمان نباشد، عقلش به کمال نمی رسد:

1. امید باشد که کار خیر از او سر بزند؛

2.

مردم از شرّش در امان باشند؛

3.

خوبیِ کم دیگران را بسیار در نظر بگیرد؛

4.

خوبی فراوان خودش را کم به شمار بیاورد؛

5.

هرچه از او بخواهند، ناراحت نشود؛

6.

در تمام عمرش از دانش طلبی خسته نشود؛

7.

فقر در راه خدا برایش از توانگری محبوب تر باشد؛

8.

ذلت در راه خدا را بر عزت با دشمن خدا ترجیح دهد؛

9.

گمنامی را بیشتر از شهرت بخواهد؛

10.

به هرکس نگاه کند، بگوید: «او از من بهتر و پرهیزکارتر است.»⁽¹⁾

•

می فرمود: «هرکس می خواهد نیرومندترینِ مردم باشد، باید بر خدا توکل کند.»⁽²⁾

•

دربارۀ تعریف توکل از او پرسیدند. پاسخ داد: «یعنی در برابر خدا از کسی نترسی.»⁽³⁾

•

در تعریف فروتنی می فرمود: «تواضع آن است که با مردم آن طور رفتار کنی که دوست داری با تو رفتار کنند.»⁽⁴⁾

•

برای تواضع مراتبی بیان می کرد که یکی از آن ها این بود: انسان قدر خودش را بشناسد و دلش آرام بگیرد. با مردم آن طور عمل کند که انتظار دارد مردم با او رفتار کنند. اگر از کسی بدی دید، با خوبی جبرانش کند. خشم خود را بخورد و مردم را ببخشد.⁽⁵⁾

•

فروتنی اش مثال زدنی بود: «یک بار شخصی که امام را نمی شناخت، در حمام از امام خواست که بیاید او را کیسه بکشد. امام پذیرفت و مشغول شد. دیگران امام را به او معرفی

•

بزرگواری اش به گونه ای بود که هنگام صرف غذا همۀ غلامان خود، از سفید تا سیاه را دعوت می کرد و در یک سفره با آن ها غذا می خورد. شخصی به او عرض کرد: «قربانتان شوم؛ بهتر بود برای این غلامان و خدمتگزاران سفره ای جداگانه می انداختید.» فرمود: «خدای همۀ ما یکی است و مادر و پدر ما هم یکی. پاداش را هم برای اعمال می دهند [نه رنگ پوست و شأن اجتماعی].»⁽²⁾

•

بیشتر وقت ها این شعر را زمزمه می کرد: «إذا كُنْتَ فِى خَيْرٍ فَلا تَغْتَرِرْ بِهِ؛ وَ لَكِنْ قُلِ اللَّهُمَّ سَلِّمْ وَ تَمِّمْ.» (وقتی در ناز و نعمتی، به آن مغرور مباش؛ بلکه بگو: «خدایا، نعمت را کامل کن و سلامتی بده.»)⁽³⁾

• سپاسگزاری از خدا و شکر نعمت هایش را توصیه می کرد: «قدر نعمت های خدا را بدانید. مبادا با معصیت، نعمت را از خود سلب کنید. با اطاعت و بندگی و شکر، بقای آن نعمت ها را بخواهید.»⁽⁴⁾

• می فرمود: «در گفتار خویش راست گو باشید.»⁽²⁾

• بر اخلاص تأکید می کرد و دربارۀ اثر آن، به نقل از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمود: «هر بنده ای چهل روز برای خدا مخلصانه عمل کند، چشمه های حکمت از دلش به زبانش جاری می شود.»⁽³⁾

•

در کنار بردباری و دانش، سکوت را یکی از نشانه های فهم در دین می دانست و یادآور می شد: «سکوت یکی از درهای حکمت است و محبت ایجاد می کند و همۀ نیکی ها را به دنبال می آورد.»⁽⁴⁾

•

می آموزاند: «زبانتان را نگه دارید تا عزیز باشید.»⁽⁵⁾

•

سکوت و حفظ اسرار را ارزشمند می دانست و تذکر می داد: «پُرحرف ها همیشه در معرض لغزش اند.»⁽⁶⁾

•

به نظرش، آدم پُرحرف هیچ موقع از سخن گفتن سیر نمی شود: هر وقت حرفش تمام شود، حرف دیگری شروع می کند.⁽⁷⁾

• بر امانت داری اصرار می کرد: «امانت را ادا کنید.»⁽¹⁾

• نهی می کرد که دنبال نفْس بیفتیم. این پیروی را موجب ذلت می دانست.⁽²⁾

•

گناه را مایۀ گرفتاری افراد می دانست: «هر وقت مردم گناه تازه ای مرتکب شوند که در گذشته انجامش نمی دادند، خدا به گرفتاریِ بی سابقه ای مبتلایشان می کند.»⁽³⁾

•

معتقد بود ارتکاب گناهان کوچک، راه را باز می کند برای ارتکاب گناهان بزرگ: «اگر کسی در معصیت های کوچک از خدا نترسید، در معصیت های بزرگ هم نخواهد ترسید.»⁽⁴⁾

•

می گفت نفس را محاسبه کنید: «هرکس خودش را حسابرسی کند، سود می برد و هرکس از حسابرسی خودش غفلت کند، ضرر می کند.»⁽⁵⁾

•

از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می کرد: «از ما نیست کسی که هر روز به حساب خودش رسیدگی نکند، خوب و بدِ خودش را نشناسد، و از خداوند برای کارهای خوبش فزونی و برای اعمال بدش آمرزش طلب نکند.»⁽⁶⁾

• خیانت به دیگری را خط قرمز می گرفت: «کسی که به مسلمانی خیانت کند، از ما

•

جایگاه فریب کاران و نیرنگ بازان را آتش وعده می داد.⁽²⁾

•

بخیل را از بهشت و مردم، دور و به جهنم نزدیک می دانست.⁽³⁾

•

عُجب را تباه کنندۀ اعمال می دانست. برای خودبینی، چندین درجه قائل بود: یکی اینکه اعمال بد، در نظر انسان خوب جلوه کند و از آن ها خوش حال شود و تصور کند کار خوبی می کند. دیگر اینکه بنده به خدای خود ایمان بیاورد و درعین حال بر خدا منت بگذارد، با اینکه خدا بر او منت دارد.⁽⁴⁾

•

می فرمود: «بخیل راحتی نمی چشد، حسود لذت نمی برد، پادشاهان وفا ندارند و دروغ گو از مردانگی بویی نبرده [است].»⁽⁵⁾

• سفارش می کرد به حُسن ظن به خدا: «’خدا می فرماید: من همان طورم که بنده ام گمان می کند. اگر گمانش خوب باشد، رفتار من خوب خواهد بود و اگر بد باشد، رفتار من هم بد خواهد شد.‘»⁽⁶⁾

• در توبه و استغفار، اکتفای به توبۀ زبانی را قبول نداشت: «لازم است توبه کننده با دل نیز پشیمان باشد؛ وگرنه خود را مسخره کرده است.»⁽⁷⁾

• اصالت گوهر (ریشه ای محکم در خویش)، طبع بزرگوار، خوی متین، جان شریف و

• انسان شایسته را چنین کسی می دانست: «دلش را پیرو فرمان خدا می کند و نیروهایش را در راه خشنودی خدا به کار می اندازد. می پذیرد که این، ذلت در راه حق است که به عزتِ همیشگی منتهی می شود، نه عزت در راه باطل. می داند که اندک غمی که در دنیا تحمل می کند، به نعمت دائمی در دنیایی بی پایان می رساندش. می فهمد که خوشی های فراوان این دنیا، اگر پیرو هوای نفسش باشد، او را به عذابی بی انتها می کشاند.»⁽²⁾

• می فرمود: «سکوت را روش خودتان کنید و جدال بیهوده نکنید که فایده ای برایتان ندارد.»⁽³⁾

•

یکی از دل واپسی هایش این بود که چیزی اسراف نشود. روزی تعدادی از خدمتکارانش مشغول میوه خوردن بودند. سیر که شدند، میوه های باقی مانده را دور انداختند. امام فرمود: «اگر شما سیر شده اید و به باقی غذا احتیاجی ندارید، نبایست آن را دور می انداختید. آخر، مردمانی هستند که به آن میوه ها نیاز دارند.»⁽⁴⁾

•

از اسراف در هزینه های زندگی نهی می کرد: «در هزینه های خانواده اسراف نکنید که خدای بزرگ اسراف را نمی پسندد و می فرماید: {وَ الَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُواْ وَ لَمْ يَقْتُرُواْ وَ كانَ بَيْنَ ذَلِکَ قَوَاماً}⁽⁵⁾(و کسانی که هر وقت انفاق کنند، نه اسراف کارند و نه سخت گیر؛ بلکه در میان این دو، اعتدال دارند.)»⁽⁶⁾

• با دشمنی و بدگویی مخالف بود: «خودتان را به دشمنی با یکدیگر و بدگویی از هم مشغول نکنید؛ چون با خود عهد کرده ام اگر کسی چنین کاری انجام دهد و دوستی از دوستانم را ناراحت و خشمگین کند، دعا کنم خدا او را در دنیا با شدیدترین عذاب ها مجازات کند و در آن دنیا هم زیان کار خواهد بود.»⁽¹⁾

•

روشش احسان فراوان بود.⁽²⁾

•

به تنگ دستان پنهانی صدقه می داد و این کار را بیشتر در شب های تاریک می کرد [تا احسانش باعث شرمندگیِ نیازمند نشود].⁽³⁾

•

هرچه داشت، برای رفعِ مشکل نیازمندان هزینه می کرد. یک بار فضل بن سهل امام را برای انفاق همۀ مالش ملامت کرد. امام سرزنشش را به خودش برگرداند: «چیزی را که پاداش و کرامت بدان تعلق می گیرد، ضرر محسوب نکن.»⁽⁴⁾

•

هر وقت سر سفرۀ غذا می نشست، ظرفی پیشش می گذاشتند و قبل از اینکه غذا را شروع کند، از غذاهای گوناگونی که در سفره بود، از هرکدام مقداری برمی داشت و در آن ظرف می گذاشت و سپس دستور می داد آن غذا را به فقرا بدهند. حضرت رضا (علیه السلام) در این هنگام آیۀ {فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ} ⁽⁵⁾را قرائت می کرد و می فرمود: «چون خدا می دانسته است همۀ بندگانش قدرت ندارند برده بخرند و آزاد کنند، اطعام مساکین را مانند آزادکردن برده تلقی کرده است و از این راه، بندگانش را به طرف بهشت راهنمایی کرده است.»⁽⁶⁾*به انجام دادن کار نیک به صورت مخفی تشویق می کرد و ثوابش را معادل هفتاد حسنه می دانست.⁽⁷⁾

• سفارش می کرد که به همه نیکی کنید. از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می کرد: «اگر نیکیِ تو به کسی برسد که شایسته اش است، خب لیاقتش را داشته است؛ اما اگر لیاقت خوبی را نداشته است، خودت که اهل خوبی کردن بوده ای!»⁽¹⁾

• نظمش مشهور بود؛ مثلاً مسواک دانی داشت که پنج مسواک در آن بود. بر هریک نام یکی از نمازهای پنج گانه را نوشته بود و هنگام هر نماز، با یکی از آن ها مسواک می زد.⁽²⁾

• با استناد به فرمودۀ پدر بزرگوارش،به مدیریت زمان سفارش می کرد: «بکوشید روزتان را در چهار بخش تنظیم کنید: بخشی برای عبادت و خلوت با خدا، بخشی برای تأمین معاش، بخشی برای معاشرت و مصاحبت با برادران و بخشی برای تفریح. از نشاطِ به دست آمده از تفریح، نیرویی برای انجام وظیفه در بخش های دیگر به دست می آورید.»⁽³⁾

•

به مشورت با دیگران سفارش می کرد. در پاسخ به این سؤال که «با چه کسی می توان مشورت کرد»، از پدران بزرگوارشان به نقل از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) توصیه می کرد با فرد ترسو مشورت نکنند؛ چون کارها را دشوار جلوه می دهد و بدین وسیله فرد را از انجام دادن کارهای مهم بازمی دارد. همچنین می گفت با فرد بخیل هم مشورت نکنند؛ زیرا مشورت گیرنده را از هدفش که کمک به دیگران است، بازمی دارد. از مشورت با حریص هم نهی می کرد؛ چون او برای جمع آوری ثروت یا کسب مقام، ستم کردن را در نظر مشورت گیرنده خوب جلوه می دهد.⁽⁴⁾

•

از پدران بزرگوارشان به نقل از امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) نصیحت می کرد: «قبل از شروع

•

کوشش در راه کسب مال را اجتناب ناپذیر می دانست: «مردم ناگزیرند برای زندگی شان تلاش کنند؛ پس کوشش در راهکسب مال را ترک نکنید.»⁽²⁾

•

ارزش معنوی کار در نظرش آن قدر بود که مقام کارگر را فراتر از مقام جهادکنندگان در راه خدا می دانست: «آن که با کار و کوشش دنبال مواهب زندگی برای تأمین خانواده اش باشد، پاداشی بزرگ تر از پاداش مجاهدان راه خدا دارد.»⁽³⁾

•

خدا را مالک حقیقی جان ها و مال ها و دیگر چیز ها می دانست و بر این بود که آنچه در دست مردم است، عاریه است.⁽⁴⁾

•

کم فروشی، ریخت وپاش، خیانت، رباخوری و... را نهی می کرد.⁽⁵⁾

•

بر پرداخت زکات تأکید می کرد و سرّ وجوبش را تأمین زندگی فقیران می دانست.⁽⁶⁾

•

می فرمود: «اگر توانگران از مال خودشان حق فقیران و نیازمندان را ندهند، اموالشان در معرض نابودی خواهد بود.»⁽⁷⁾

•

بر آن بود که خدا مردم سالم را مکلف کرده است به بیماران و افراد ناتوان و گرفتار رسیدگی کنند؛ چون قرآن مجید چنین فرموده است: {لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ...}⁽⁸⁾(قطعاً دربارۀ مال ها و جان هایتان امتحان می شوید... .)⁽⁹⁾* به توانگران و ثروتمندان توصیه می کرد با فقیران و نیازمندان، مهربان باشند و به

•

زکات را تذکری برای مال داران می دانست که باید از آن پند بگیرند و به فکر نیازمندان باشند: «ثروتمندان باید خدا را سپاسگزار باشند که به آن ها نعمت و ثروت ارزانی کرده است. توانگران باید همیشه در حال تضرع باشند و از خدا بترسند و حقوق واجب شرعی شان را بدهند تا روزی، مانند فقیران، مستحق زکات نشوند.»⁽²⁾

•

از ربا نهی می کرد و عامل نابودیِ اموال می دانستش.⁽³⁾

•

ربا را برای این حرام می دانست که با رباخواری، کار خوب از میان می رود و مال ها تلف می شود و مال داران به سودگرفتن روی می آورند و وام دادن و پرداختن به کارهای واجب و انجام کارهای نیک را فراموش می کنند. می فرمود: «در همۀ این ها، تباهی و ستم [بر قرض گیرندگان] و نابودی اموال [مردم] است.»⁽⁴⁾

•

برای ثروت اندوزی را نتیجه یکی از این پنج خصلت را «باید» می شمرد: بخیل بودن، داشتن آرزوی دور ودراز، حریص بودن به دنیا، قطع صلۀ رحم و فداکردن آخرت برای دنیا.⁽⁵⁾

•

بدترینِ مردم از نظر زندگی اقتصادی را کسانی معرفی می کرد که با معاش خود برای دیگران معاشی نسازند و کسی در پرتو زندگی آن ها زندگی نکند.⁽⁶⁾

•

از قول پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) ثروتمندی که حقوق مالی اش را ادا نکند،جزوِ نخستین گروهی می دانست که وارد آتش می شوند.»⁽⁷⁾

• درخواستی را که می توانست انجام بدهد، اصلاً رد نمی کرد.⁽⁸⁾

• مردم، خیلی از مسائل و نیازمندی هایشان را با او مطرح می کردند و او نیز به راحتی و با مهربانی برای برآوردن خواسته شان اقدام می کرد. ابومحمد غفاری می گوید:

• خانه را محل آرامش می دانست. برای همین، هیچ کس در منزلش و در حضورش صدایش را بلند نمی کرد.⁽²⁾

•

برای آنان که امکانات دارند، لازم می شمرد که خانوادۀ خود را در رفاه و آسایش قرار دهند.⁽³⁾

•

می فرمود: «شایسته است که مرد از نظر مالی به خانواده اش بیشتر توجه کند تا آرزوی مرگش را نکنند.»⁽⁴⁾

• کسب روزیِ حلال را برای خانواده بسیار مهم می شمرد و بر آن تأکید می کرد: «هرکس

•

وسیع بودن منزل را می پسندید: «لذت زندگی دنیا در دو چیز است: بزرگ بودن خانه و داشتن دوستان زیاد.»⁽²⁾

•

برای یکی از خدمتکارانش منزلی خرید و فرمود: «منزل قبلی ات کوچک است. در این ساکن شو.» مرد گفت: «آخر پدرم در آنجا زندگی می کرد.» فرمود: «اگر پدرت متوجه نبود، تو هم باید مانند او باشی؟!»⁽³⁾

•

به میانه روی در زندگی سفارش می کرد و به نقل از محمد مصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمود: «خانه ای را نسازید که در آن سکونت نمی کنید. چیزی را که نمی خورید، انباشته نکنید. از خدایی که به سویش محشور می شوید، حساب ببرید.»⁽⁵⁾

•

می فرمود: «باید مخارج خود و خانواده تان بر پایۀ میانه روی باشد.»⁽⁶⁾

•

نیکی به پدر و مادر را حتی اگر مشرک باشند، واجب می دانست؛ ولی مرز اطاعتشان را جایی معیّن می کرد که اطاعتشان به معصیت خدا نکشد.⁽¹⁾

•

شخصی از امام پرسید: «پدر و مادرم، اگر به حق امامت معتقد نباشند، برایشان دعا بکنم؟» جواب داد: «برایشان دعا کن و از طرفشان صدقه هم بده. اگر زنده اند و به امامت معتقد نیستند، با آن ها مدارا کن؛ زیرا پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است: ’خدا مرا برای مهروزی فرستاد، نه نافرمانی.‘»⁽²⁾

• می فرمود: «خدا به سپاسگزاری از خودش و از پدر و مادر، با هم، فرمان داده است؛ ازاین رو کسی که از پدر و مادرش سپاسگزاری نکند، انگار از خدا سپاسگزاری نکرده است.»⁽³⁾

• می فرمود: «خدا عاق والدین را حرام کرده است و این به دلیل خروج از اطاعت خدا و تعظیم نکردن والدین و کفران نعمت و ابطال شکر است. اگر عاق والدین حرام نشده بود، نسل ادامه نمی یافت و احترام پدر و مادر از بین می رفت و کسی حقوقشان را نمی شناخت و درنتیجه، قطعِ رحم می شد و پدر و مادر، اولادشان را ترک می کردند و فرزندان هم از نیکی کردن به آن ها دست می کشیدند.»⁽⁴⁾

• حق مادر را واجب ترین حق می دانست؛ چراکه مادر به گونه ای فرزند رامی کند

•

خیلی به حرف شنوی از پدر، خوش رفتاری با او، سربه زیری در برابرش، احترام گذاشتن به او و نیز آرام سخن گفتن در حضورش تأکید می کرد؛ چراکه پدر را مانند ریشه و پسر را مثل شاخه می دانست: «اگر پدر نبود، خدا پسر را هم خلق نمی کرد.»⁽³⁾

•

توصیه می کرد از پدر در دنیا به بهترین صورت اطاعت شود و ادامه می داد: «پس از مرگش، برای او دعا و طلب رحمت کنید.»⁽⁴⁾

• ازدواج را زمینه ساز کمال فرد می دانست. می گفت زنی نزد امام باقر (علیه السلام) رسید

•

به عقیدۀ او، عبادت فرد متأهل در نظر خدا باارزش تر است. نقل می کرد روزی فردی نزد امام باقر (علیه السلام) رسید. حضرت از او پرسید: «ازدواج کرده ای؟» گفت: «نه.» فرمود: «دنیا و همۀ آن چیزهایی را که در دنیاست دوست ندارم، اگر شبی را بدون همسر به سر کنم. دو رکعت نمازی که فرد متأهل می خواند، برتر از عمل فرد مجردی است که شب زنده داری می کند و روز ها روزه است.»⁽²⁾

•

ازدواج را سبب گسترش روابط اجتماعی افراد می دانست و می فرمود که اگر دربارۀ ازدواج، دستوری از خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) هم صادر نشده بود، فایده هایی مثل نزدیک شدن خویشاوندان و پیوند با غریبه ها کافی بود که انسان عاقلِ هدفمند را به ازدواج ترغیب کند.⁽³⁾

• توصیه می کرد ازدواج به تأخیر نیفتد و حدیثی قدسی در تأیید سخن خود ذکر می کرد: «دختران شما همانند میوۀ درخت اند. میوۀ درخت هر وقت رسید، راهی جز چیدنش نیست؛ چون اگر چیده نشود، تابش خورشید فاسدش می کند و مزه اش را از بین می برد. وقتی دختران به آن حد رسیدند که زنانِ دیگر آن موقعیت را دریافته اند، حتماً باید شوهر کنند؛ چون اگر شوهری برایشان در نظر گرفته نشود، از فساد و تباهی در امان نیستند.»⁽⁴⁾

• در ازدواج، ویژگی های معنوی را بااهمیت تر از مسائل مادی می دانست: «هر وقت خواستگاری آمد که دین دار و بااخلاق بود، به او جواب مثبت بده و از تنگ دستی اش

•

در نظرش، اخلاقِ خوب گزینه ای مهم برای خواستگار بود. شخصی نوشته بود: «یکی از نزدیکانم دخترم را از من خواستگاری کرده است؛ ولی اخلاق بدی دارد.» جواب داد: «اگر بداخلاق است، دخترت را به او نده.»⁽³⁾

•

می فرمود: «سودمندترین موهبتی که نصیب بندۀ خدا می شود،همسر با تقوا و خوبی است که مرد هر وقت می بیندش،شاد شود و هرگاه شوهرش به مسافرت میرود،ناموس و مال او را حفظ کند.‘»⁽⁴⁾

•

در میزان مهریه، بهترین مقدار را مهرالسُنّه⁽⁵⁾می دانست: «وقت ازدواج، تلاش کنید مقدار مهریه از مهرالسنه بیشتر نشود. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) با این مقدار مهریه ازدواج کرد.»⁽⁶⁾

•

توصیه اش این بود که جشن ازدواج در آرامش شب باشد: «ازدواج در شب، سنت اسلام است. آخر، خدا شب را مایۀ آرامش قرار داده است و زن ها هم مایۀ آرامش اند.»⁽⁷⁾

•

برگزاری مراسم و غذادادن به دیگران در هنگام ازدواج را از سنت های اسلامی برمی شمرد.⁽⁸⁾

•

سفارش می کرد که برای خانوادۀ خویش سهمی از تلاوت قرآن بگذارید تا خیر و برکت برای خانواده فراوان شود و اهل خانه از نظر مالی در وسعت قرار بگیرند.⁽¹⁾

•

به نقل از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) یادآور می شد: «خدا به زنان نسبت به مردان مهربان تر است و هر مردی که زنی از محارمش را خشنود کند، خدا در روز قیامت خوش حالش خواهد کرد.»⁽²⁾

•

بهترین زن، در نگاه او، پنج ویژگی دارد: «1. آسان گیر؛ 2. نرم خو؛ 3. موافق و همراه؛ 4. هر وقت شوهرش خشمگین شود، خوابش نبرَد تا وقتی که شوهرش از او رضایت پیدا کند؛ 5. هر موقع شوهرش بیرون برود، از خانه و خانواده اش در نبودِ او مراقبت کند. این طور زنی، یکی از مأموران خداست و مأمور خدا ناامید نمی شود.»⁽³⁾

• فرزندآوری را لازمۀ تداوم زندگی می دانست: «آن کسی که از خودش فرزندی به جا نگذارد، مثل این است که هرگز میان مردم زندگی نکرده است؛ اما کسی که از خودش فرزندی به یادگار بگذارد، نمُرده و در میان مردم زنده است.»⁽⁴⁾

• سفارش می کرد هنگام تولد فرزند، در گوش راست او اذان بگوییم و در گوش چپش اقامه.⁽⁵⁾

•

بهره مندی از نام نیک را حق فرزند می دانست.⁽¹⁾

•

نام گذاری فرزند در روز هفتم را توصیه می فرمود.⁽²⁾

•

تأکید می کرد: «برای فرزندانتان نام نیکو انتخاب کنید؛ چون روز قیامت با همان نام ها صدایشان می زنند.»⁽³⁾

•

بر نامیدن فرزندان به «محمد» تشویق می کرد⁽⁴⁾و می فرمود: «خانه ای که در آن نام محمد باشد، صبح و شبش به خوبی می گذرد.»⁽⁵⁾

•

می فرمود: «فقر راه نخواهد یافت به خانه ای که در آن نام محمد، علی، حسن، حسین، جعفر، طالب یا عبدالله و از زنان نام فاطمه وجود داشته باشد.»⁽⁶⁾

• عقیقۀ پسر و دختر در روز هفتم را سفارش می کرد.⁽⁷⁾

• می گفت یکی از آداب پس از ولادت، این است: «تراشیدن موهای سر نوزاد در روز هفتم و صدقه دادن از طلا یا نقره به اندازۀ وزن مو ها.»⁽⁸⁾

• به ختنه کردن پسربچه ها در روز هفتم توصیه می کرد. از محمد مصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می کرد: «فرزندانتان را روز هفتمِ تولد ختنه کنید؛ زیرا به این وسیله، پاک تر می شوند و زودتر گوشت بر بدنشان می روید.»⁽⁹⁾

• برای کودک، هیچ چیزی را بهتر از شیر مادرش نمی دانست.»⁽¹⁾

•

به فرزندش، جواد، خیلی علاقه داشت.⁽²⁾پس از تولد جوادش، تمام شب کنار گهواره اش بیدار ماند.⁽³⁾

•

پسرش جواد را فقط با کُنیه اش یاد می کرد و مثلاً می فرمود: «پسرم ابوجعفر به من این چنین نوشته است و من به ابوجعفر چنین نوشتم.» این در حالی بود که جواد (علیه السلام) دوران کودکی را می گذرانید؛ ولی امام از او پیوسته به بزرگی یاد می کرد.⁽⁴⁾

•

در صحبت با فرزندش بسیار صمیمی بود و با تعابیری مثل «یا حبیبی»⁽⁵⁾صدایش می کرد.⁽⁶⁾

•

به شیوه های مختلف به فرزندش محبت می کرد. گاهی اوقات اوج علاقه اش را در قالب این عبارت نشان می داد: «بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی» (پدر و مادرم به قربانت!)⁽⁷⁾

•

راوی می گوید: «خدمت حضرت رضا (علیه السلام) رسیدم؛ درحالی که جوادالائمه (علیه السلام) را روی زانویش گذاشته بود و به او موز می خوراند.»⁽⁸⁾

• بر معاشرت های فرزندش نظارت می کرد. در نامه ای به امام جواد (علیه السلام) نوشت: «فرزندم، شنیده ام وقتی سوار می شوی و قصد بیرون رفتن داری، غلام ها

• برای فرزندش دعا می کرد.⁽²⁾* دعای کودکان را،تا هنگامی تا هنگامی که به گناه نزدیک نشده اند، مستجاب می دانست.⁽³⁾

•

در عرصۀ تربیت فرزند، با تأکید بر روش عملی، توصیه می کرد: «به فرزندتان دستور بدهید صدقه بدهد.»⁽⁴⁾

•

به گفتن اذان در خانه توصیه می کرد؛ چون «با این کار، کودکان با آن ذکر آشنا می شوند.»⁽⁵⁾

•

از او دربارۀ شخصی پرسیدند که پسر نوجوانش را به نماز وادار کرده بود و آن فرزند گاهی نماز را ترک می کرد. امام فرمود: «این پسر چند سال دارد؟» گفتند: «آقا، هشت ساله

• از تنبیه بدنی کودکان نهی می کرد: «فرزندتان را تنبیه بدنی نکنید. به جایش با او قهر کنید. البته مراقب باشید که قهرکردنتان هم طولانی نشود.»⁽²⁾

• بازی کردن با کودکان را مهم می شمرد و می فرمود: «حسن و حسین نزد جدشان محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) بازی می کردند و شب که می شد، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می گفت: ‘حالا بروید پیش مادرتان.’»⁽³⁾

•

وقتی امام جواد (علیه السلام) بر بستر شهادت پدرش وارد شد، ایشان از بستر برخاست، به سویش رفت، دست بر گردنش انداخت، به سینه فشردش، میان دو چشمش را بوسید و با او سخن گفت.⁽⁴⁾

•

به نقل از پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمود: «پنج چیز را تا آخر عمر ر ها نخواهم کرد... و پنجم سلام کردن به کودکان است. می خواهم بعد از من این رسم بماند.»⁽⁵⁾

•

بر صلۀ رحم تأکید می کرد: «خدا تقوای الهی را با صلۀ رحم همراه ساخت؛ درنتیجه هرکس صلۀ رحم نکند، تقوای الهی ندارد.»⁽²⁾

•

می فرمود: «خدا دستور سه چیز را به همراه دستور سه چیز دیگر صادر فرموده است: 1. دستور نماز را همراه با دستور زکات. پس هرکس نماز بخواند و زکات نپردازد، نمازش پذیرفته نیست؛ 2. دستور سپاسگزاری از خود را همراه دستور سپاس از پدر و مادر. پس هرکس از پدر و مادر خود سپاسگزار نباشد، از خدا سپاسگزار نبوده است؛ 3. دستور تقوای از خدا را همراه با دستور صلۀ رحم. پس هرکس صلۀ رحم نکند، تقوای الهی نداشته است.»

•

به ملاقاتِ یکدیگر سفارش می کرد: «این کار موجب نزدیک شدن به من است.»⁽³⁾

•

به بزرگداشت بزرگان خاندان و صلۀ رحم تاکید می کرد و آزار نرساندن به ارحام را برترین مصداق صلۀ رحم می دانست.⁽⁴⁾

•

برای طولانی شدن عمر، وسیله ای جز صلۀ رحم نمی شناخت و می فرمود: «خدا به سبب صلۀ رحم، سی سال بر عمر انسان می افزاید و به سبب قطع رحم، سی سال از عمر انسان می کاهد.»⁽⁵⁾

•

به محبت به قوم وخویش تأکید می کرد: «به خویشاوند محبت کن و با او ارتباط برقرار کن، اگرچه با جرعه ای آب. البته بهترین صلۀ رحم خودداری از آزارِ اوست.»⁽⁶⁾

•

صلۀ رحم را باعث افزایش مال و مایۀ محبوبیت بین خویشاوندان می دانست⁽⁷⁾و

• از حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می کرد: «هرکس انجام دادن یک کار را به من تعهد بدهد، من چهار چیز را به او قولمی دهم: او با ارحام خود رفت وآمد کند. قول می دهم خدا دوستش داشته باشد و روزی اش را سرشار کند و عمرش را طولانی سازد و او را به بهشت ببرد.»⁽²⁾

• مهمان را دوست می داشت و بر پذیرایی از مهمان و احترام به او پافشاری می کرد. یکی از یارانش نقل می کند:

•

به مهمانش بسیار توجه داشت و به او خدمت می کرد. یکی از اصحابش می گوید: «در خدمت حضرت بودم. بسیار تشنه ام بود؛ ولی نمی خواستم از آن حضرت آب بخواهم. حضرت خودش آب خواست و کمی نوشید و به من هم داد و فرمود: ‘محمد، بنوش. آب خنک و گوارایی است.’»⁽⁴⁾

•

استقبال از مهمان نیز از آدابی است که در سیره اش نقل کرده اند. در روایتی آمده است که در خراسان برای استقبال گروهی از آل ابی طالب که به دیدارش آمده بودند، از محل سکونتش بیرون رفت.⁽⁵⁾

• سادگی در مهمانی را توصیه می کرد و این طور مثال می زد:

• بر آمدوشدِ مؤمنان با یکدیگر تأکید می کرد: «آدم بخشنده از غذای مردم می خورَد تا مردم هم در سرِ سفرۀ او حاضر شوند و از غذاهای او بخورند؛ ولی بخیل برای اینکه مردم از غذایش نخورند، از خوردن طعام دیگران خودداری می کند.»⁽²⁾

• رعایت حقوق مردم، قاعده ای قطعی و خدشه ناپذیر در زندگی اجتماعی اش بود. می فرمود: «هرکس را برای کاری آوردید، حتماً قبلاً مُزدش را تعیین کنید و قرارداد ببندید. کسی که بدون قرارداد و تعیین مزد، کاری انجام بدهد، اگر سه برابرِ مزدش را هم به او بدهید، باز گمان می کند مزدش را کم داده اید! ولی اگر قرارداد ببندید و به مقدارِ معیّن شده بپردازید، از شما خوش حال خواهد بود که طبق قرار عمل کرده اید. اگر هم بیش از مقدارِ تعیین شده چیزی به او بدهید، هرچند کم و ناچیز باشد، می فهمد که بیشتر پرداخته اید و سپاسگزار خواهد بود.»⁽²⁾

• وقتی منزل را خلوت می دید، تمام غلامان و اطرافیانش را جمع می کرد، برای آن ها حدیث می خواند و با آن ها انس می گرفت. آن ها نیز با او مأنوس می شدند.⁽³⁾

• بر حقوق همسایه پافشاری می کرد: «کسی که همسایه اش از اذیتش آسایش نداشته باشد، از ما نیست.»⁽²⁾

•

وقتی در مدینه بر مرکبی سوار می شد و در معابر و کوچه های این شهر رفت وآمد می کرد، مردم گرفتاری هایشان را با او در میان می گذاشتند و امام هم نیاز ها و خواسته هایشان را با کمال فروتنی و محبت برآورده می ساخت؛ به طوری که بین آنافراد و حضرت، مثل قوم وخویش ها، انس و صمیمیت برقرار شده بود. بین امام و مردم جهان اسلام، مکاتباتی هم صورت می گرفت و اهالی شهرهای گوناگون برای نامه های امام احترام ویژه ای قائل بودند و توصیه ها و دستورالعمل های این نوشته ها را با دل وجان به کار می بستند.⁽⁴⁾

•

با ادیان و فرقه های مختلف، عادلانه و عاقلانه برخورد می کرد و نمی گذاشت ظلمی به آن ها بشود. البته، در مقابل، بسیار حساب شده از ماهیت انحرافی شان پرده برمی داشت. از نیشابور نامه ای به مأمون رسید به این مضمون که مردی زردشتی هنگام مرگ وصیت کرده است ثروت زیادِ باقی مانده از او را میان فقرا تقسیم کنند. قاضی نیشابوری هم آن اموال را میان مسلمانان تقسیم کرده است. مأمون به امام رضا (علیه السلام) گفت: «سرور من، دربارۀ این موضوع چه می فرمایید؟» امام فرمود: «زردشتیان برای بینوایانِ مسلمان وصیت نمی کنند. نامه ای به قاضی نیشابور بنویس که همان مقدار از مالیات های مسلمانان

•

به رفتار مأمون عباسی هم ایراد می گرفت و نصیحت می کردش و کارهای خلافی را که مرتکب می شد، زشت می شمرد. مأمون در ظاهر قبول می کرد و ناراحتی اش را پنهان می کرد.⁽²⁾

•

در مواقع مختلف و متعدد، به رفتارهای نادرست بستگان نزدیک خویش اعتراض می کرد تا از انتساب به او سوءاستفاده نکنند و خلاف هایشان را به حساب او نگذارند. برادر امام به نام زیدبن موسی در مدینه قیام کرد و کشتار و آتش سوزی در خانه های عباسیان راه انداخت. او را نزد مأمون فرستادند. حضرت رضا (علیه السلام) هم در برخورد با او وقتی زید گفت: «من برادر تو و فرزند پدرت هستم» فرمود: «تو تا وقتی برادر منی که در اطاعت خدا باشی.»⁽³⁾

•

به امربه معروف و نهی ازمنکر سفارش می کرد و اخطار می داد: «در صورت ترک کردن این کار، شرورترین افراد بر شما مسلط می شوند و هرچقدر هم که خوبانِ شما دعا و نفرین کنند، مستجاب نخواهد شد.»⁽⁴⁾

•

به نقل از جدّ بزرگوارش حضرت ختمی مرتبت (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمود: «امت من هر وقت امربه معروف و نهی ازمنکر را ترک کردند، باید در انتظار عذاب خدا باشند.»⁽⁵⁾

• محبت کردن و الفت با مردم را ارزشمند می دانست: «اساس خردورزی، پس از ایمان به خدا، جلب دوستی مردم است.»⁽⁶⁾

• برخورد و معاشرت مطلوب در نظرش به گونه ای بود که خودش با رعایت آن، در دل های

•

به احترام گذاشتن به بزرگان خیلی سفارش می کرد.⁽³⁾

•

به دیدوبازدید تشویق می کرد و از قول پدر بزرگوارش می فرمود: «به دیدارِ هم بروید. همدیگر را دوست داشته باشید. دستِ هم را فشار دهید. از هم عصبانی نشوید.»⁽⁴⁾

•

می فرمود: «هرکس اندوه و مشکل مؤمنی را برطرف کند، خدا در روز قیامت غصه را از قلبش برطرف می کند.»⁽⁵⁾

•

دربارۀ معاشرت با دیگران می فرمود: «با دوستان فروتنی کنید و با دشمنان با احتیاط رفتار کنید. با عموم مردم هم با گشاده رویی برخورد کنید.»⁽⁶⁾

• ولایتعهدی را به صورت مشروط پذیرفت؛ به طوری که این پذیرشِ مشروط، موضعی منفی و شگفت انگیز در برابر حاکمیت تلقی می شد؛ زیرا فرمود:«ولایتعهدی را به شرطی می پذیرم که کسی را به مقامی نگمارم و از کاری برکنار نکنم. سنتی را دگرگون نسازم و

• شخصی به ایشان اعتراض کرد که: «شما اهل بیت که انسان هایی پاک و مطهرید و از ستمگران بیزارید، چرا ولایتعهدی را پذیرفتید و در دستگاه طاغوتی مأمون وارد شدید؟!». در پاسخ فرمود: «شأن پیامبر بیشتر است یا شأن جانشین پیامبر؟» گفت: «شأن پیامبر.» امام دوباره پرسید: «پادشاه مُشرک بدتر است یا پادشاه مسلمانِ فاسق؟» گفت: «پادشاه مشرک.» فرمود: «آیا جرم کسی بدتر است که خودش همکاری با دستگاه جور را درخواست کند، یا کسی که به زور، وادار به همکاری اش کنند؟» گفت: «جرم آن کسی که خود درخواست کند.» امام رضا (علیه السلام) بعد از این پاسخ ها فرمود: «یوسفِ صدیق، پیامبر بود و عزیز مصر، کافرِ مشرک. حضرت یوسف (علیه السلام) خود تقاضا کرد که با حکومت کفر همکاری کند. قرآن در این زمینه، از زبان آن نبیِ والامقام می فرماید: {اجْعَلْنی عَلَی خَزائِنِ الأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ}⁽²⁾(مرا به سرپرستی خزینه های سرزمین [مصر] بگمار که پاسداری دانا هستم.) [البته حضرت یوسف با این عمل خود می خواست مقامی را بگیرد که بتواند از آن، بهترین استفاده را بکند.] عزیز مصر کافر بود و مأمون مسلمانِ فاسق. یوسف (علیه السلام) پیامبر بود و من وصیّ پیامبرم. یوسف (علیه السلام) پیشنهاد همکاری با حکومت داد؛ ولی مرا به این کار مجبور کرده اند.»⁽³⁾

•

وقتی در یک سوم آخر شب برای نمازشب برمی خاست، پس از ذکر تسبیح و حمد و استغفار، مسواک می زد.⁽²⁾

•

بهترین وسیله را برای مسواک زدن، تارچۀ اراک⁽³⁾می دانست و می فرمود: «چنانچه به اندازه باشد، دندان ها را برق می اندازد، دهان را خوش بو می سازد، لثه را تقویت می کند و در برابر پوسیدگی مفید خواهد بود؛ اما استفادۀ زیادیِ آن، مینای دندان ها را نازک و آن ها را لَق می کند و ریشۀ آن ها را هم سست خواهد کرد.»⁽⁴⁾

•

برای سفیدشدن دندان می فرمود: «مقداری نمک بسیار سفید بردارید و نرم بسایید و با آن، مسواک بزنید.»⁽⁵⁾

•

از اجداد شریفش نقل می کرد که امیرمؤمنان (علیه السلام) به فرزندانش دستور می داد:

•

برای جلوگیری از فاسدشدن دندان ضروری می دانست: «هرکس می خواهد دندان هایش فاسد نشود، حتماً هرگاه شیرینی می خورد، پس از آن قطعه نانی هم بخورد.»⁽²⁾

•

توصیه می کرد پس از غذا دهانمان را با گیاه سُعد بشوییم و دندان هایمان را با آن تمیز کنیم. این کار را سبب استحکام دندان ها می دانست.⁽³⁾

•

بدن انسان را مملکتی مجسم می کرد که: «قلب در آن پادشاه است؛ رگ های بدن و مغز، کارگران آن اند؛ خانۀ آن پادشاه، قلب انسان است و سرزمین آن پادشاه، بدن انسان. دست ها و پا ها و چشم ها و لب ها و زبان و گوش ها نیز یارانش هستند».⁽⁴⁾

•

به نظرش، حمام رفتن باعث اعتدال بدن می شود: «حمام چرک را می برد، رگ وپِی را نرم می سازد، اندام های بزرگ راتقویت می کند و مواد زائد و عفونت ها را هم از بین می برد.»⁽⁵⁾

•

شیعیان را به رعایت آداب و مستحبات روز جمعه فرامی خواند: «شست وشوی سروصورت با خطمی،⁽⁶⁾ناخن گرفتن، کوتاه کردن سبیل، عطرزدن و... .»⁽⁷⁾

•

آموزش می داد: «روز سه شنبه ناخن بگیرید و روز چهارشنبه حمام بروید. روز پنجشنبه حجامت کنید و روز جمعه خود را خوش بو سازید.»⁽⁸⁾

• می گفت جاروزدن ورودیِ خانه، رزق وروزی را به آن خانه می آورد.⁽¹⁾

• نخود پخته را پیش از غذا و پس از آن می خورد و می فرمود: «نخود پخته برای درد کمر خوب است.»⁽²⁾

• به خرما خیلی علاقه داشت و با اشتیاق میل می کردش. نقل می کرد: «جدم رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و اجدادم همه خرمادوست بودند. شیعیان ما هم چون از سرشت ما آفریده شده اند، خرما دوست دارند.»⁽³⁾

•

غذایش را با نمک شروع می کرد.⁽⁴⁾

•

به خوردن نمک تشویق می کرد و می گفت که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به علی (علیه السلام) چنین فرموده است: «علی، نمک را فراموش نکن. نمک دوای هفتاد بیماری است.»⁽⁵⁾

• همراه غذا سبزی می خورد.⁽⁶⁾

• پای سفره ای که در آن سبزی نبود، نمی نشست.⁽¹⁾

• سویق⁽²⁾را خوراکی خوب معرفی می کرد و می افزود: «اگر گرسنه باشید، سیرتان می کند و اگر سیر باشید، غذایتان را هضم خواهد کرد.»⁽³⁾

• سفارش می کرد کُندر زیاد بخوریم و آن را در دهان بگذاریم و بجویم؛ چراکه بلغم⁽⁴⁾را پاک می کند و معده را تمیز و عقل را استوار و غذا را زودهضم.⁽⁵⁾

•

در قرآن کریم در داستان یونس پیامبر (علیه السلام) ، از «شجرۀ یقطین» اسم برده شده است.⁽⁶⁾منظور از آن را کدو می دانست⁽⁷⁾و به نقل از امیرمؤمنان (علیه السلام) می فرمود: «خوردن کدو را فراموش نکنید؛ چون عقل را زیاد می کند.»⁽⁸⁾

•

به پخت کدو سفارش می کرد: «کدو دلِ اندوهگین را آرام می کند.»⁽⁹⁾

• به خوردن انار ترغیب می کرد: «هر دانه ای از انار که در معده قرار می گیرد، دل را روشن می سازد و شیطان را چهل روز از قلب آن شخص دور می کند.»⁽¹⁰⁾

•

می فرمود: «پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) هر موقع انار می خورد، کسی را با خود شریک نمی کرد و می فرمود: ‘در هر اناری، یک دانه از دانه های بهشت هست.’»⁽¹⁾

•

خوردن انارِ شیرین را سبب افزایش نطفۀ مرد و زیبابی کودک می دانست.⁽²⁾

•

تجویز می کرد که انارِ ملس (ترش وشیرین) را بمکیم؛ چون به ما نیرو می دهد و خون را زنده می سازد.⁽³⁾

•

می گفت انار را به همراه پوست نازکِ میان دانه هایش بخوریم. این سبب صاف و پاک شدن معده است.⁽⁴⁾

• برای انجیر خواص مختلفی بیان می کرد: «انجیر بوی دهان را از بین می برد و استخوان را محکم می کند و مو رامی رویاند و درد ها را زایل می سازد. انجیر شبیه ترین چیز به میوه های بهشت است.»⁽⁵⁾

•

سرآمدِ غذاهای دنیا و آخرت را گوشت و برنج می دانست.⁽⁶⁾

•

بهترین دارو برای درمان شخصِ مبتلا به سل را نانِ برنج معرفی می کرد.⁽⁷⁾

• خوردن باقلا را مایۀ محکم شدن استخوان های ساق و تولید خونِ تازه در بدن می دانست.⁽⁸⁾

• توصیه می کرد باقلا را با پوست بخوریم: «معده را پاک می کند.»⁽¹⁾

•

پرهیز می داد از اینکه نان را با کارد ببُریم. توصیه می کرد با دست تکه تکه اش کنیم.⁽²⁾

•

برای فهماندن ارزش نان جو این طور مثال می زد: «برتریِ نان جو بر نان گندم مانند برتری اهل بیت بر مردم است.»⁽³⁾

•

می فرمود: «خدا در نان جو برکت گذاشته است و هرکس نان جو بخورد، بیماری هایش بهبود می یابد.»⁽⁴⁾

•

نان جو را غذای غالب پیامبران می دانست: «خدا روزیِ پیامبران خود را از نان جو قرار داده است.»⁽⁵⁾

• به خوردن کاسنی تشویق می کرد و خاطرنشان می کرد: «کاسنی درمان هزار بیماری است.»⁽⁶⁾

•

از میان میوه ها، انگور را بیشتر دوست می داشت.⁽⁷⁾

•

به خوردن انگور سفارش می کرد. از قول پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می گفت: «انگور را دانه دانه میل کنید. گواراتر می شود و هضمش آسان تر.»⁽⁸⁾

•

سفارشش این بود که مویز قرمز را هر روز ناشتا بخوریم و به نقل از علی (علیه السلام) می فرمود:

• می فرمود: «سیب منافع فراوانی دارد و بسیاری از بیماری ها و ناخوشی ها را بهبود می بخشد.»⁽³⁾

•

زیتون را غذایی مناسب وصف می کرد و می افزود: «دهان را خوش بو می کند، بلغم را می برد، رنگ چهره را روشن می کند، اعصاب را محکم می سازد و خشم را فرومی نشاند.»⁽⁴⁾

•

دربارۀ روغن زیتون، به نقل از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) توصیه می کرد: «روغن زیتون بخورید: معده را پاک می کند، بلغم را می زداید، اعصاب را تقویت می کند، بیماری های فرسوده کننده را از بین می برد، اخلاق را خوب می کند، روح را آرامش می دهد و اندوه را می برد.»⁽⁵⁾

•

به سیرۀ جدش تمسک می کرد: «پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بِه را بسیار دوست داشت و توصیه می کرد خوردنش را ترک نکنیم.»⁽⁶⁾

•

از جد بزرگوارش، علی (علیه السلام) روایت می کرد:

• عدس را پاک و بابرکت می دانست و امتیازاتش را این طور برمی شمرد: «عدس دل را نرم می کند و اشک را زیاد.»⁽²⁾

•

چغندر را تقویت کنندۀ عقل می دانست و تصفیه کنندۀ خون.⁽³⁾

•

می گفت برگ چغندر برای بیماری مفید است: «به بیمارهایتان برگ چغندر بدهید؛ چون که در آن درمان است و هیچ مرضی ایجاد نمی کند و هیچ عارضه ای ندارد و خواب بیمار را هم آرام می کند.»⁽⁴⁾

• از خوردن خربزه به صورت ناشتا نهی می کرد و آن را مایۀ سست شدن اندام می دانست.⁽⁵⁾

• عسل را درمان هر دردی معرفی می کرد: «خوردن یک قاشق عسل در ناشتا، بلغم را پایان می دهد، صفرا را فرومی نشاند، مانع از سودا می شود و ذهن را صفا می بخشد. اگر هم همراه با کندُر بخورد، حافظه اش قوی می شود.»⁽⁶⁾

• راهکارش برای پیشگیری از سرماخوردگی در زمستان این بود که هر روز سه لقمه عسل با موم بخوریم.⁽¹⁾

•

با الگوگیری از محمد مصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم) گوشت را بهترین غذای دنیا و آخرت می دانست.⁽²⁾

•

می فرمود: «هرکس چهل روز گوشت نخورَد، اخلاقش تغییر می کند و لاغر می شود.»⁽³⁾

•

گوشت نپخته را سبب ایجاد کِرم در شکم می دانست؛ ازاین رو از خوردنش نهی می کرد.⁽⁴⁾

•

به نظرش، گوشت گوسفندِ نر خوشمزه تر بود. می گفت: «اگر خدا گوشتی خوش طعم تر از گوشت گوسفندِ نر خلق می کرد، آن را فدای اسماعیل می کرد.»⁽⁵⁾

•

بر رعایت آداب اسلامی در ذبح حیوانات تأکید می کرد. دلیل حرمت گوشت حیوانی را که با نام غیرخدا ذبح شده است، این چنین تشریح می کرد:

• خوردن تمام پرندگان درنده و حیوانات وحشیِ درنده را حرام می دانست، با این استدلال که آن ها مردار و گوشت انسان ها و آلودگی ها و امثال آن ها را می خورند. می فرمود:

•

طعم آب را زندگی می دانست.⁽³⁾

•

وقتی از آب زمزم می نوشید، می گفت: «بِسْمِ اللهِ وَ الْحَمْدُ لِلهِ وَ الشُّکْرُ لِلهِ.»⁽⁴⁾

•

نوشیدن آب سرد را بعد از چیزهای گرم و همچنین بعد از شیرینی، برای دندان بسیار مضر می دانست و سبب ازبین رفتن دندان ها.⁽⁵⁾

•

آب جوشانده را برای هر چیزی مفید می دانست و می فرمود آب جوشانده هیچ زیانی ندارد.⁽⁶⁾

• دلیل حرمت مشروب را این گونه بیان می کرد: «موجب فساد است. عقل شراب خوار را از بین می برد. او را وادار می کند که خدا را انکار کند و به خدا و پیامبرانش دروغ ببندد. فسادهای دیگری مانند قتل و نسبت ناروا دادن و مبادرت به زنا، ناشی از عرق خوری است. شراب خوری سبب می شود که فرد به پرهیز از محارم الهی، بی اعتنا شود و کم مبالات باشد.»⁽⁷⁾

•

نزد کسی هیچ وقت پای خود را دراز نمی کرد.⁽¹⁾

•

هرگز روبه روی کسی که نشسته بود، تکیه نمی داد.⁽²⁾

•

تابستان روی حصیر می نشست و زمستان روی گلیم.⁽³⁾

• مُصر بود که مسافر وقتی معده اش پُر یا خالی است، از مسافرت کردن در هوای گرم پرهیز کند. می فرمود:

• بر آن بود که خدا قبل از آنکه بدن را به دردی گرفتار کند، حتماً برایش دارویی قرار می دهد که با آن درمان شود و هر نوع دردی، نسخه ای خاص برای درمان دارد.⁽⁶⁾

•

برای پیشگیری از گوش درد پیشنهاد می کرد به هنگام خواب، در گوش هایمان پنبه بگذاریم.⁽¹⁾

•

بوییدن گل نرگس را توصیه می کرد، برای ایمنی از سرماخوردگی.⁽²⁾

•

برای پیشگیری از زکام این گونه تجویز می کرد:

•

از خوردن زیادِ تخم مرغِ آب پز نهی می کرد: «نفس تنگی و نفس بریدگی می آورد.»⁽⁴⁾

•

از زیاد نشستن در توالت نهی می کرد: «آدم را بیمار می کند.»⁽⁵⁾* خوردنِ هم زمانِ تخم مرغ و ماهی را زمینه ساز برخی بیماری ها می دانست.⁽⁶⁾

•

حجامت را مفید می دانست و درباره اش می فرمود: «حجامتی که میان شانه ها صورت می گیرد، در بهبود ضربان قلبِ ناشی از شکم پُری و حرارت، سودمند است.»⁽⁷⁾

•

میزان و مقدار حجامت را با سن فرد مرتبط می دانست: «کسی که بیست ساله است، هر بیست روز یک مرتبه حجامت کند و در سی سالگی هر سی روز یک بار و در چهل سالگی هر چهل روز یک بار. خلاصه اینکه هرکس بر حسب سنش به این ترتیب حجامت کند.»⁽⁸⁾

•

می فرمود: «اگر کسی دوست دارد ناراحتیِ مثانه نداشته باشد، هیچ وقت نباید ادرارش را حبس کند.»⁽⁹⁾

•

از آشامیدن آب در لابه لای غذاخوردن نهی می کرد: «هرکس می خواهد معده اش آزارش ندهد، روی غذا آب نخورد تا هنگامی که غذاخوردن را به پایان برساند. هرکه

• توصیه می کرد که هر وقت بیمار شدیم، اطلاع دهیم تا مردم به عیادتمان بیایند و برای شفایمان دعا کنند؛ چون هرکسی که برای شفایمان دعا کند، امکان دارد دعایش مستجاب شود.⁽²⁾

1.

قرآن کریم.

2.

ابن جوزی، عبدالرحمن بن على بن محمد، المنتظم فى التاریخ الامم و الملوک، ج10، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1412ق.

3.

ابن شعبۀ حرانی، حسن بن على، تحف العقول عن آل الرسول (صلی الله علیه و آله و سلم) ، به تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین، 1404ق.

4.

ابن شهرآشوب سَرَوی مازندرانى، محمدبن علی بن شهرآشوب، مناقب آل ابى طالب، ج4، چ1، قم: علامه، 1379ق.

5.

ابن صباغ مالكى، على بن محمد، الفصول المهمة فى معرفة الائمة، قم: دار الحديث، 1422ق.

6.

ابن طاووس (سیدبن طاووس)، على بن موسى بن جعفر، مهج الدعوات و منهج العبادات، چ1، قم: دار الذخائر، 1411ق.

7.

ابن فتال نیشابورى، محمدبن احمد، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ج2، چ1، قم: دار الشریف الرضى، 1375ش.

8.

ابن فهد حلّى، احمدبن محمد، عدة الداعى و نجاح الساعى، به تحقیق و تصحیح احمد موحدی قمی، چ1، بى جا: دار الکتب الاسلامى، 1407ق.

9.

احمدى ميانجى، على، مكاتيب الائمة (علیهم السلام) ، به تحقیق و تصحیح مجتبی فرجی، ج5، چ1، قم: دار الحديث، 1426ق.

10.

اربلى، على بن عيسى، كشف الغمة فى معرفة الائمة، به تحقیق و تصحیح سیدهاشم رسولی محلاتی، ج2، چ1، تبريز: بنى هاشمى، 1381ق.

11.

اصفهانى، ابوالفرج على بن حسين، مقاتل الطالبيين، چ2، قم: دار الکتاب، 1385ق.

12.

برقى، احمدبن محمدبن خالد، المحاسن، به تحقیق و تصحیح جلال الدین محدث، ج2، چ2، قم: دار الکتب الاسلاميه، 1371ق.

13.

بروجردی، سیدعلی اصغر جابلقی، طرائف المقال فی معرفة طبقات الرواة، به تحقیق سیدمهدی رجائی، ج2، چ1، قم: کتابخانۀ عمومی آیت الله مرعشی نجفی (رحمة الله) ، 1410ق.

14.

حسینی قزوینی، سیدمحمد، موسوعة الامام الرضا (علیه السلام) ، به اشراف ابوالقاسم خزعلی،

15.

حكيمى، محمدرضا و محمد حکیمی و دیگران، الحياة، ترجمۀ احمد آرام، ج4و5، چ1، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1380ش.

16.

حرّ عاملی، محمدبن حسن، تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعة ، ج2و4و6و12و20و21، چ1، قم: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لاِحیاء التراث، 1409ق.

17.

حلّی، سیدعبدالکریم بن احمدبن موسی بن طاووس، فرحة الغری بصرحة القری، چ1، قم: الشریف الرضی، بی تا.

20.

ذهبی، محمدبن احمدبن عثمان، سیر اعلام النبلاء، ج1و13، بیروت: الرسالة، 1996م.

21.

راوندى، قطب الدین سعیدبن هبةالله، الخرائج و الجرائح، ج1، چ1، قم: مؤسسۀ امام مهدى (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ، 1409ق.

22.

شامى، جمال الدين يوسف بن حاتم، الدر النظيم فی مناقب الائمة اللهامیم، چ1، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین، 1420ق.

23.

شبلنجی شافعی، مؤمن بن حسن، نور الابصار فی مناقب آل النبی المختار، قم: ذوی القربی، 1384ش.

24.

شعیری، محمدبن محمدبن حیدر، جامع الاخبار، چ1، قم: الشریف الرضی، 1405ق.

25.

صدوق (شیخ صدوق)، محمدبن على بن بابویه قمی، الخصال، به تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری، ج1، چ1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین، 1362ش.

26.

صدوق (شیخ صدوق)، محمدبن على بن بابویه قمی، امالی الصدوق، چ6، تهران: کتابچى، 1376ش.

27.

صدوق (شیخ صدوق)، محمدبن على بن بابویه قمی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، چ2، قم: الشريف الرضى، 1406ق.

28.

صدوق (شیخ صدوق)، محمدبن على بن بابویه قمی، صفات الشیعة، چ1، تهران:

29.

صدوق (شیخ صدوق)، محمدبن على بن بابویه قمی، علل الشرایع، ج1و2، چ1، قم: کتاب فروشی داوری،1385ق.

30.

صدوق (شیخ صدوق)، محمدبن على بن بابویه قمی، عیون اخبار الرضا، به تحقیق و تصحیح مهدی لاجوردی، ج1و2، چ1، تهران: جهان، 1378ق.

31.

صدوق (شیخ صدوق)، محمدبن علی بن بابویه قمی، کتابُ من لا یحضره الفقیه، ج1و2و3و4، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین، 1413ق.

32.

صدوق (شیخ صدوق)، محمدبن على بن بابویه قمی، كمال الدين و تمام النعمة، ج2، چ2، تهران:دار الکتب الاسلامیة، 1395ق.

33.

صدوق (شیخ صدوق)، محمدبن علی بن بابویه قمی، التوحید، چ1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین، 1398ق.

34.

صدوق (شیخ صدوق)، محمدبن علی بن بابویه قمی، معانی الاخبار، به تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری، چ1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین، 1403ق.

35.

طباطبایی، سیدمحمدحسین، سنن النبی، تهران: دار الکتب الاسلامية، 1378ش.

36.

طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج20، چ5، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین، 1417ق.

37.

طبرسى، احمدبن على، الاحتجاج، به تحقیق و تصحیح سیدمحمدباقر موسوی خرسان، ج2، چ1، مشهد: نشر مرتضى، 1403ق.

38.

طبرسى، فضل بن حسن، مکارم الاخلاق، چ4، قم: الشریف الرضی، 1403ق.

39.

طبرسى، على بن حسن، مشكاة الانوار فى غرر الاخبار، چ2، نجف: المكتبة الحيدرية، 1344ش.

40.

طبرسى، فضل بن حسن، اِعلام الوری باَعلام الهدی، ج2، چ1، قم: مؤسسۀ آل البیت (علیهم السلام) لاحیاء التراث، 1417ق.

41.

طبری، محمدبن جریر، دلائل الامامة، چ1، قم: بعثت، 1413ق.

42.

طوسى، محمدبن حسن، الامالى، چ1، قم: دار الثقافة، 1414ق.43. طوسی، محمدبن حسن، تهذیب الاحکام، به تحقیق و تصحیح سیدحسن موسوی

44.

عطاردی، عزیزالله، مُسند الامام الرضا (علیه السلام) ، ج1و2، چ1، مشهد: آستان قدس (کنگره)، 1406ق.

45.

عياشى، محمدبن مسعود، تفسير العياشى، به تحقیق و تصحیح سیدهاشم رسولی محلاتی، ج1، چ1، تهران: علمیه، 1380ق.

46.

فيروزآبادى، سيدمرتضى، فضائل الخمسة من الصحاح الستة، ج3، چ2، تهران: دار الکتب الاسلامية، 1392ق.

47.

قَرْشی، باقر شریف، پژوهشی دقیق در زندگانی امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) ،ترجمۀ سیدمحمد صالحی، ج1،چ1، تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1382ش.

48.

قرمانی، احمدبن یوسف، اخبار الدول و آثار الاول فی التاریخ، بیروت: عالم الکتب، 1992م.

49.

قمی، حسن بن محمد حسن، تاریخ قم، ترجمۀ حسن بن علی بن عبدالملک قمی، تهران: انتشارات مجلس، 1353ش.

50.

کلینى رازی، محمدبن یعقوب، الاصول من الکافى، به تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، ج1و2و3و4و5و6و8، چ4، تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1407ق.

51.

مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر الاخبار الائمة الاطهار، ج16و25و43و44و45و49و50و51و57و59و63و68و71و72و 73و75و79و80و88و96و98و100و101، چ2، بیروت: دار اِحیاء التراث العربی، 1403ق.

52.

مجلسی، محمدباقر، حلیة المتقین، قم: انتشارات مسجد جمکران، 1388ش.

53.

محمدی ری شهری، محمد و دیگران، دانش نامۀ امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) بر پایۀ قرآن، حدیث و تاریخ، ج6، چ1، قم: دار الحدیث، 1393ش.

54.

مسعودی، على بن حسین، اثبات الوصیة للامام علی بن ابی طالب، چ3، قم: انصاریان، 1426ق.

55.

مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، قم: الهادی، 1377ش.

56.

مفید (شیخ مفید)، محمدبن محمدبن نعمان عکبری بغدادی، الاختصاص، به تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری و محمود محرمی زرندی، چ1، قم: کنگرۀ جهانی شیخ مفید،

57.

مفید (شیخ مفید)، محمدبن محمدبن نعمان عکبری بغدادی، الارشاد فی معرفة حجج الله على العباد، به تحقیق و تصحیح مؤسسۀ آل البیت (علیهم السلام) لاحیاء التراث، قم: کنگرۀ جهانی شیخ مفید، 1413ق.

58.

مفید (شیخ مفید)، محمدبن محمدبن نعمان عکبری بغدادی، الفصول المختارة، چ1، قم: کنگرۀ جهانی شیخ مفید، 1413ق.

59.

مكارم شيرازى، ناصر و ديگران، تفسير نمونه، ج1، تهران: دار الکتب الاسلامية، 1374ش.

60.

منسوب به علی بن موسی الرضا (علیه السلام) ، صحیفة الامام الرضا (علیه السلام) ، به تحقیق و تصحیح محمدمهدی نجف، چ1، مشهد: کنگرۀ جهانی امام رضا (علیه السلام) ، 1406ق.

61.

منسوب به علی بن موسی الرضا (علیه السلام) ، صحیفة الامام الرضا (علیه السلام) ، ترجمۀ نصیرالدین امیرصادقی، چ6، تهران: معراجى، 1381ش.

62.

منسوب به علی بن موسی الرضا (علیه السلام) ، فقه الرضا (علیه السلام) ، چ1، قم: مؤسسۀ آل البیت (علیهم السلام) لاحیاء التراث، 1406ق.

63.

نوری طبرسی، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج1و2و7و9و15و16، چ1، قم: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لاِحیاء التراث،1408 ق.

•

پرسش ها از متن موجود طرح شده است و افراد بالای دوازده سال می توانند در مسابقه شر كت کنند.

•

به روش های زیر می توانید در مسابقات فرهنگی شركت کنید:

1. ارسال پاسخ به سامانۀ پیامکی :برای این کار،کافی است به ترتیب، نام مسابقه، شمارۀ گزینه های صحیح پرسش ها را به صورت یک عدد پنج رقمی از چپ به راست، به همراه نام و نام خانوادگی خود، به سامانۀ پیامکی 3000802222 ارسال کنید.

2.

مراجعه به بخش مسابقات پرتال جامع آستان قدس رضوی، به نشانی: www.razavi.aqr.ir

3.

پاسخ به پرسش ها در پاسخ نامه:پاسخ نامۀ تکمیل شده را می توانید به صندوق های مخصوص مستقر در کیوسک های راهنمای زائر بیندازید یا به صندوق پستی 351 - 91735 ارسال کنید.

•

آخرین مهلت شرکت در مسابقه، یک ماه بعد از دریافت کتاب است.

•

قرعه کشی از بین پاسخ های کامل و صحیح و به صورت روزانه انجام می شود و نتیجۀ آن ازطریق سامانۀ پیامکی گفته شده به اطلاع برندگان می رسد.

1.

مدارا و نرم رفتاری با مردم

2.

پوشاندن راز خود و دیگران

3.

صبر در سختی و گرفتاری

4.

جهاد در راه خدا با جان و مال

1.

نیکوکاری

2.

رسیدگی به فقرا

3.

دوری از گناه

4.

همۀ گزینه ها

1.

دعاکردن

2.

علم آموزی

3.

صبرکردن

4.

رازداری

1.

انتظار فرج

2.

تفکر در امر خدا

3.

چیره آمدن بر عادت

4.

استغفار قلبی

1.

دینداری و بااخلاق بودن

2.

سلامت کامل جسمانی

3.

ملیت و قومیت پُرآوازه

4.

وضعیت مالی مناسب