استفتائات پزشکی
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه:صافی گلپایگانی، لطفالله، 1298 -
Safi Gulpaygan, Lutfullah
عنوان و نام پديدآور:استفتائات پزشکی/ صافیگلپایگانی؛ به کوشش محمدرضا محمدی(بیرجندی)... [و دیگران].
مشخصات نشر:قم: دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی حاج شیخ لطف الله صافی گلپایگانی، 1396.
مشخصات ظاهری:380 ص.
شابک:978-600-7854-49-5:300000 ریال
وضعیت فهرست نویسی:فیپا
موضوع:پزشکی -- فتواها
موضوع:Medicine -- Fatwas
موضوع:فتواهای شیعه -- قرن 14
موضوع:Fatwas, Shiites -- 20th century
موضوع:فقه جعفری -- رساله عملیه
موضوع:*Islamic law, Ja'fari -- Handbooks, manuals, etc.
شناسه افزوده:محمدی بیرجندی، محمدرضا، 1341 -
رده بندی کنگره:BP183/9/ص2الف5 1396
رده بندی دیویی:297/3422
شماره کتابشناسی ملی:4931681
اطلاعات رکورد کتابشناسی:فیپا
بسم الله الرحمن الرحیم
استفتائات پزشکی
مرجع عالیقدر
حضرت آیه الله العضمی صافیگلپایگانی مضله شریف
فهرست
مطالب
سخن ناشر. 19
بیمارستان مکان تقرب الی الله.. 22
نقل خاطرهای از استاد نسبت به جایگاه پزشک... 22
اهمیت شغل پرستاری.. 23
پرستاری افتخاری.. 23
صبر و فداکاری پرستاران.. 24
وجوب کفایی پرستاری.. 24
تبسم بر روی بیمار 25
تشخیص و درمان.. 27
تشخیص پزشک و پیامدها 29
تجویز دارو توسط پزشک در حال بارداری.. 40
تجویز دارو به درخواست بیمار 42
ایجاد سیاهی در بدن بر اثر مصرف دارو 42
تحولات در علوم پزشکی و تجویز روشهای درمانی جدید. 43
أخذ اجرت طبیب... 47
حق ویزیت... 48
تجویز عمل جراحی.. 50
تزاحم در معالجه. 51
مماثل و غیر مماثل.. 53
معاینه غیر مماثل.. 53
معالجه غیر مماثل با وجود مماثل.. 57
معالجه غیر مماثل عالم تر با وجود مماثل.. 59
معالجه غیر مماثل به دلیل عدم مماثل.. 59
مراجعه به غیر مماثل پس از تحقیق.. 60
معاینه غیر مماثل در حال ضرورت.... 60
معاینه غیر مماثل جهت آموزش.... 61
پزشک خانواده غیر مماثل.. 61
پرستاری غیر مماثل از بیمار. 63
سزارین غیر مماثل.. 63
دندانپزشک غیر مماثل.. 64
تزریق غیر مماثل.. 64
ماساژ درمانی غیر مماثل.. 64
نگاه غیر مماثل برای آموزش.... 65
کمک غیر مماثل.. 66
نگاه به تصاویر غریبه جهت آموزش.... 66
نگاه غیر مماثل به عورت برای آموزش.... 67
تحقیقات پزشکی مستلزم نگاه به عورت محارم. 67
نگاه مماثل به عورت جهت معاینه.. 68
تعیین محدوده عورت، لیزر کردن موی عورت.... 68
لمس و نظر در معاینات.... 69
نگاه یا لمس عورتین در برخی از معاینات.... 69
معاینه اندام تناسلی از روی آینه.. 70
معالجه توسط افراد غیر صالح.. 70
مراجعه به پزشک غیر مسلمان.. 70
استفاده آموزشی از بیمار. 71
معاینه بهوسیله مراجعهکننده پزشکی.. 73
درمان جهت جلوگیری از تلف.... 74
حجامت... 75
حکم شرعی حجامت.... 75
حجامت غیر مماثل.. 75
معاینهها و معالجات مخصوص بانوان.. 77
معاینه دهانه رحم. 79
معاینه سلامت بکارت.. 80
ازاله بکارت سهواً 81
ترمیم پرده بکارت.. 81
وحشت از ازاله بکارت همسر. 83
بارداری زیر 20 سال.. 83
سزارین یا وضع حمل طبیعی.. 84
رضایت و عدم رضایت در عمل سزارین.. 84
تشویق به سزارین با هدف سودجویی.. 85
استفاده از دستگاه ریپکس بهمنظور جلوگیری از تجاوز جنسی.. 85
ضمان یا عدم ضمان در پزشکی.. 87
ضمان یا عدم ضمان طبیب... 89
استیذان طبیب برای عدم ضمان.. 97
کشتن بیمار به درخواست خود او 99
آتانازی، بیمارکشی از باب ترحّم. 99
تزریق منجر به فوت.. 100
أخذ اجرت بر قتل طفل حین تولد. 100
ختنه و ضمان ختّان.. 101
ضمان تزریق خون آلوده 101
دریافت خون بدون رضایت صاحب آن.. 103
پیوند، اهدا و خریدوفروش اعضای بدن.. 105
پیوند اعضا 107
دریافت عضو از بهایی.. 113
پیوند اعضای حیوان به انسان.. 113
پیوند اعضای انسان به حیوان.. 114
پیوند اعضای جنین تشکیل شده از انسان و حیوان به انسان.. 114
پیوند اعضای نوزادان آنانسفال.. 115
پیوند به غیر همجنس.... 116
پیوند و خریدوفروش مو. 117
پیوند عضو قطعشده در قصاص.... 117
فروش عضو قطعشده در قصاص.... 117
میزان مالکیّت انسان بر خودش... 117
اهدای عضو. 118
اهدای اعضا به دلیل پیری.. 119
وصیت به اهدای عضو. 119
اهدای کلیه با وصیت... 121
تأخیر اجرای حکم جهت اهدای عضو. 121
خریدوفروش اعضای انسان زنده 121
خریدوفروش اعضای بدن شیعه. 122
اجاره اعضای بدن.. 122
مرگ مغزی.. 123
ضامن مرگ مغزی.. 127
تشریح و کالبدشکافی.. 129
تشریح جسد فاقد هویت... 131
وصیت به تشریح.. 133
ناظر تشریح بودن برای آموزش... 134
دیه تشریح.. 134
مومیایی کردن جسد. 134
کالبدشکافی جهت تشخیص علت مرگ... 135
کالبدشکافی برای اثبات جرم. 136
کالبدشکافی برای یافتن علت بیماری.. 137
نگاه و لمس عورتین در کالبدشکافی.. 137
کالبدشکافی برای آموزش... 138
کالبدشکافی میت شیعه. 139
کالبدشکافی جسد میت برای خارج کردن اشیای قیمتی.. 139
محل مصرف دیه کالبدشکافی.. 140
تجهیزات پزشکی خارجشده از بدن.. 141
آزمایشهای پزشکی.. 143
اماره و عدم اماره بودن آزمایشات.. 145
آزمایشات پزشکی جهت کسب اطلاعات بیشتر. 145
انجام آزمایشات غیر مماثل.. 148
آزمایشات پزشکی جهت کشف داروها و روشهای درمان جدید. 149
آزمایش اعتیاد و نگاه به عورت.. 149
آزمایش تالاسمی قبل از ازدواج. 150
آزمایش (تست) پاپ اسمیر. 150
استفاده از استخوان انسان در آزمایشگاه جهت آموزش... 154
استفاده از حیوانات در آزمایشگاه 154
ناباروری (تلقیح مصنوعی). 155
تلقیح مصنوعی بین زوجین.. 157
تلقیح پس از طلاق.. 189
تلقیح در عّده طلاق و وفات.. 190
تلقیح زنی که شوهر نکرده و تعیین نسب فرزند. 190
تلقیح نطفه زوج با تخمک زوجه اول و غرس آن در رحم زوجه دوم. 192
تزریق اسپرم شوهر به رحم زن به دلیل بیماری واژینیسموس... 193
تزریق منی حیوان به حیوان و انسان.. 194
پیوند رحم. 194
انتقال جنین به رحم زن دیگر. 195
انتقال حمل از مادر به دختر. 195
انتقال نطفه برادر و زن برادر به خواهر. 196
رحم اجارهای و عاریهای.. 196
نفقه زنی که رحم خود را اجاره داده 198
اهدای جنین.. 199
نسب فرزندان حاصل از تلقیح مصنوعی.. 199
نسب کودکان پرورش یافته به وسیله دستگاه مصنوعی.. 200
نسب جنین حاصل از تلقیح اشتباه در آزمایشگاه 200
جلوگیری از حاملگی و عقیم کردن.. 201
جلوگیری طبیعی.. 201
جلوگیری به وسیله دستگاه (آی یو دی) 201
جلوگیری از طریق بستن لولهها 201
باز کردن لولهها 204
ارش بستن لولهها بدون رضایت فرد 204
جریمه عقیم نمودن.. 204
خارج ساختن تخمدان.. 205
قرصهای ضد حاملگی، کپسول ها و... 205
جلوگیری از حاملگی با استفاده از داروی گیاهی.. 211
ایجاد مانع از حاملگی بهمنظور عدم عدّه 212
پیشگیری از باروری بهمنظور کنترل جمعیت... 213
سقط جنین.. 215
سقط جنین به دلیل مشکلات زندگی.. 217
سقط جنین به دلیل اشعه. 223
سقط جنین زنای به عنف... 224
فروشنده قرص سقط جنین.. 225
سقط جنین و عمل IUD... 225
سقط جنین اضافه. 225
دیه سقط جنین در مراحل مختلف... 226
مقدار دیه سقط نطفه. 226
سقط جنین و کفاره 226
سقط نطفه رشدیافته آزمایشگاهی.. 227
از بین بردن جنین دستگاهی 4 تا 8 سلولی.. 228
ضمان دیه سقط جنین.. 229
سقطدرمانی.. 230
نگهداری جنین سقطشده 231
خروج زودهنگام جنین از شکم مادر 232
تغییر جنسیت... 235
حکم تغییر جنسیت... 237
تغییر جنسیت دوجنسیتیها 240
تغییر جنسیت، خنثای روانی.. 242
ازدواج دوجنسیهای کاذب.. 243
ارث دوجنسی کاذب.. 244
مشخص کردن جنسیت خنثای مشکل.. 244
تغییر جنسیت با تزریق هورمون.. 245
ژننتیک و شبیهسازی.. 247
فناوریهای ژنتیک... 249
تحقیقات ژنتیک... 250
مهندسی ژنتیک... 251
دستکاری ژن.. 252
225
انتخاب جنسیت با کمک ژنتیک... 253
علم ژنتیک و الحاق ولد. 253
تشخیص نسب با آزمایش (دیانای) 254
تلقیح مصنوعی جهت جلوگیری از انتقال بیماریهای ژنتیک... 254
سلولدرمانی و ژندرمانی.. 255
پژوهش سلولهای بنیادی.. 256
شبیهسازی.. 257
شبیهسازی انسان در خانم باکره 257
ازدواج انسانهای شبیهسازی شده 258
پیوند سلولی انسان به انسان و حیوان به انسان.. 258
انجماد انسان.. 259
مشروعیت انجماد بیمار لا علاج. 260
انجماد تخمک... 262
عمل زیبایی.. 263
انجام عمل زیبایی.. 265
عمل زیبایی صورت و بدن.. 265
استفاده از لنز چشمی برای زیبایی.. 268
عمل زیبایی پستان.. 268
عمل زیبایی توسط غیر مماثل.. 269
درمانهای غیر متعارف.. 271
خوردن حرام و نجس بهمنظور درمان.. 273
درمان با داروهای خاص.... 276
استفاده از داروها و قرصهای نیروزا 276
دوپینگ... 277
انرژیدرمانی.. 277
کلاسهای انرژیدرمانی.. 277
شرابدرمانی.. 279
موسیقیدرمانی.. 280
مخدردرمانی.. 282
داروسازی و داروخانه. 283
مکملهای دارویی و غذایی.. 285
مکمل دارویی و غذایی تهیه شده از حیوان حرام گوشت.... 285
داروی تهیه شده از حیوان حرام گوشت.... 288
مکملهای دارویی حاوی مواد نجس و حرام. 288
استفاده از دهانشویه حاوی الکل.. 299
استفاده از داروی حاوی ترشحات خوک..... 299
واکسنهای ساخته شده از خوکچه.. 300
دریافت وجه در داروخانهها بابت حق فنی و حق زیر پیشخوان.. 300
اخلاق پزشکی.. 303
اطلاعرسانی به مسئولین از بیماری خاص.... 305
اطلاعرسانی پزشک درباره بیماری شخص به او و نزدیکانش.... 305
گفتن دروغ مصلحتی به بیمار 310
افشای اسرار و اسناد پزشکی بیمار 313
خودداری پزشک از درمان به دلیل فقر بیمار 314
تهیه دارو توسط پزشک و دیگران برای بیمار در صورت ضرورت.. 314
تغذیه اجباری اعتصابکننده توسط پزشک... 315
استفاده از دفترچه بیمه درمانی دیگران.. 316
زیرمیزی.. 317
زیرمیزی و سکوت کارشناس ناظر.. 320
اضافه دستمزد کادر پزشکی.. 320
هدایت بیمار به بخش خصوصی با هدف سودجویی.. 321
خرجتراشی برای بیمار. 322
دادن پورسانت برای معرفی بیمار. 323
متفرقات... 325
قرآندرمانی.. 327
نسبت دادن داروهای گیاهی به ائمه 327
تربت امام حسین. 328
منظور از آیه: {یعْلَمُ ما فِی الأَرْحامِ}. 329
همساندرمانی.. 330
نوشیدن آب زیاد 330
خوردن مأکولاتی که ضرر بالقوّه دارند. 331
مصرف سیگار و مخدرها 332
استعمال دخانیات در مراکز عمومی.. 332
منع پزشک از خوردن.. 332
الکل طبی.. 333
استنکاف از مصرف دارو 333
بیهوشی مراجع تقلید. 333
اجرت بر بیهوشی غیر ضروری.. 333
نحوه خوابانیدن بیمار بدحال.. 334
مشاوره در امور مختلف... 335
نظر کارشناسی پزشک... 339
شهادت پزشک در امور غیر محسوس... 340
استناد به تشخیص پزشک قانونی.. 340
آموزش مسائل جنسی.. 341
ایجاد رغبت جنسی بهوسیله دارو 341
دیدن فیلمهای مبتذل برای درمان سردمزاجی.. 342
نیاز به استمناء 342
معالجه زودانزالی.. 343
نیاز به همسر دوم. 344
اذن شوهر. 344
کنترل جمعیت... 345
حضور بیمار مسری در مجامع عمومی.. 346
انتقال بیماری مسری کشنده به فرد دیگر و فوت وی.. 348
سوزاندن جسد میت مسلمان به دلیل مبتلا بودن به بیماری مسری.. 349
بیماری ایدز و فسخ عقد ازدواج. 349
مشاجره و سکته قلبی منجر به فوت.. 350
تعامل با گروههای امدادی در جنگ... 351
درمان سلفیها و ظالمین.. 352
پیوند سر. 352
عضو جداشده از بدن زنده 354
درمان نقص عضو و ناسپاسی.. 354
ساییدگی ترمیم یافته و نیافته. 354
قطع قسمتی از انگشتان جهت معافیت... 355
ختنه مضِرّ. 355
دیه حمل در صورت قتل مادر 355
تکلیف نوزادان معلول.. 356
نگهداری جنین در الکل.. 357
اطلاعرسانی به مسئولین جهت عدم رعایت بهداشت... 357
راهاندازی مطب در کوچه بنبست... 358
نانوتکنولوژی.. 359
ساخت سلاح بیولوژیک... 359
زبالههای عفونی.. 360
ملحقات (احکام شرعی بیماران). 361
نجاسات.. 363
معامله خون، وثیقه گذاشتن و به ارث بردن آن.. 363
برچسب مانع باروری و وضو و غسل.. 366
درمان با رنگ و وضو و غسل.. 367
غسل مسّ میت... 367
حجامت و نماز 368
حجامت و روزه 369
حجامت و مُحرِم. 369
حجامت و اجرت.. 369
حجامت و ضمان.. 370
احکام روزه 371
روزهداری و ضرر جسمی.. 371
منع پزشک از روزه گرفتن.. 372
روزه و بیماریهای تنفسی و آسم.. 374
روزه و نارسایی کلیوی.. 374
تزریق آمپول در حال روزه 375
استفاده از داروی خوراکی در حال روزه 375
بردن وسایل غیر خوراکی به دهان در حال روزه 375
اندوسکپی از روزهدار. 376
استفاده از قرص جلوگیری از عادت در ماه رمضان.. 376
تزریق واکسن هپاتیت در زمان روزهدادری.. 376
کفّاره افطار روزه 376
بسم الله الرحمن الرحیم
قال الله تعالی: {وَمَنْ أَحْیاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْیا النَّاسَ جَمِیعاً}.(1)
و قال رسول الله(صلی الله علیه وآله ) : «اَلْعِلْمُ عِلْمَانِ: عِلْمُ الْأَدْیانِ وَعِلْمُ الْأَبْدَانِ».(2)
از دیرباز عامه مردم برای علم طب و طبیب احترام و جایگاه اجتماعی خاصی قائل بوده و هستند و این بدان دلیل است که طبیب معالج انسان است به مفهوم
انسان، وقتی که جایگاه انسان در جهان هستی دانسته شود که اشرف مخلوقات عالم است و خداوند به خود فخر میورزد که چنین موجودی را آفریده است آنجا که فرمود: {فَتَبَارَكَ اللهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ}(1)و برای انسان کرامت و برتری قائل است که فرمود: {وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ ... وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلاً}،(2)و باز فرمود: {لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ}،(3)یعنی که انسان گل سر سبد مخلوقات است و از فرشته هم برتر است، ملک مقرب خداوند میگوید اگر بالاتر بیایم پر و بالم میسوزد.
رسد آدمی به جایی، که بهجز خدا نبیند * بنگر که تا چه حد است مکان آدمیت
حال اگر کسی به این آدم با این نگاه بخواهد خدمت کند چه جایگاهی خواهد داشت؟ این است که طبیب دارای جایگاه مخصوص به خود میشود.
طبیب باید درد و دارو را بهخوبی تشخیص دهد و بیمار را با توجه به بعد ملکوتی او در نظر داشته باشد. یک طبیب، انسانی را معالجه میکند که یک بعدش فرشته است و باید متوجه آن جهتش نیز باشد که در حین معالجه آسیب
نبیند و اگر آسیب دیده است بهگونهای درمان را آغاز کند که همراه درمان جسم او، روح او نیز درمان شود و این همان طبابتی است که مورد سفارش بزرگان دین قرار گرفته است.
و از آنجا که بیمار برای معالجه و درمان صحیح ناچار است برخی از اطلاعات نهان خویش را در اختیار پزشک قرار دهد تا بتواند بهدرستی نسبت به درمان او اقدام نماید، بر پزشک متعهد متدین است که محرم اسرار و حافظ آبرو و عِرض بیماران نیز باشد، بدیهی است که بعضاً با فاش کردن اسرار بیماران حیثیت آنها در مخاطره قرار گیرد و چهبسا زندگیهایی که از هم پاشیده شود و نزاع و درگیریهایی که رخ دهد و تفرقههایی که بین فامیلها ایجاد شود که صد البته پزشک متدین و مسئول قطعاً این جایگاه را حفظ خواهد کرد و نسبت به نعمت بزرگی که خداوند متعال به او عطا فرموده شاکر او خواهد بود و به پاس شکر این نعمت به مداوای بیماران با نگاه دینمداری خواهد پرداخت.
توجه شما خواننده محترم را به فرازهایی از بیانات بسیار شیوا و مهم مرجع عالیقدر جهان تشیع حضرت آیتالله العظمی صافی دامظلهالوارف نسبت به اهمیت و جایگاه بیمارستان و پزشکان و پرستاران در ملاقات با این قشر محترم جلب میکنم:
«آیا توجه دارید وقتی در بیمارستان هستید کجایید؟ اگر واقعاً انسان بداند آنجا کجا است، انسان وقتی در بیمارستان است چقدر به خدا نزدیک میشود. اگر میخواهی جایی را پیدا کنی که به خدا نزدیک باشی، برو در بیمارستان و آنجا خدمت کن، پرستار باش، پزشک باش، هرچه خلوص نیت انسان بیشتر باشد ثوابش بیشتر و قداست شغل او زیادتر میشود.
من واقعاً شرمنده هستم که برای ما این افتخار حاصل نشده که یک روز، دو روز، یک ماه، افتخار پرستاری و این عبادت بزرگ را داشته باشم. خیلی این عبادت مهم است مسأله طبابت هم همینطور است».
«مرحوم آیتالله بروجردی از پزشکی در بروجرد تعریف میکردند و میفرمودند مرد خدمتگزار و وظیفهشناسی بود. روزی اتفاقی افتاد که من صبح مثلاً ساعت هشت لازم بود به جایی بروم، وقتی رفتم دیدم این پزشک مشغول عیادت مریض است، بعد از ظهر که مراجعت کردم، برخورد کردم به آن پزشک دیدم هنوز مشغول انجام وظیفه است، من طوری تحت تأثیر قرار گرفتم که گفتم: خدایا اگر اینها بندگان تو هستند ما چه بگوییم».
«شغلی که شما دارید و وظیفهای که انجام می دهید در اسلام بسیار اهمیت دارد، خدمت به مریض و پرستاری از مریض و مراعات مریض در روایات خیلی مورد تأکید قرار گرفته است. عناوین مختلفی بر کار شما منطبق میشود و همۀ آنها در اسلام اهمیت دارد و انگیزهای میشود برای اینکه انسان در قبول این خدمت پیشقدم شود».
«اگر مسلمانها متوجه باشند پرستاری چقدر ثواب دارد، همه داوطلب میشوند که ما هم مثلاً یک سال یا یک ماه پرستار باشیم. اگر مسلمانها بفهمند این چه خدمت بزرگی است و چه ثوابهایی دارد و چقدر اسباب تقرب به خداوند متعال میشود باید بر سر انجام این خدمت نزاع باشد که چه کسی پرستار باشد و همه داوطلب باشند.
الآن مثلاً در حرم حضرت معصومه یا حرمهای دیگر به صورت افتخاری ثبتنام میکنند که خدمتگزار حرم باشند، مسألۀ پرستاری هم همینطور است. اگر در میان ما فرهنگ اسلام حاکم باشد آنوقت معلوم میشود که این کارها در چه مرتبهای است، پرستاری چقدر ثواب دارد و پرستاری چقدر باید محترم باشد، چه شغل بزرگی است، کسی که اینقدر فداکاری داشته باشد اینهمه صبر و حوصله داشته باشد».
«پرستاری مریض خیلی سخت است، مشکلاتی دارد. انسان اگر بخواهد از بیمار خودش ده روز، بیست روز، پرستاری کند خسته میشود، آنوقت عدهای این کار را شغل خودشان قرار دادهاند. این کار محتاج صبر و فداکاری است. باید در مقابل بیمارانی که قهراً صبرشان کم میشود، تحمل کنند و به آنها مهربانی کنند. اگر واقعاً ما معتقد به عبادت خدا و ثواب خدا باشیم و این خدمات را به حساب خدا قرار بدهیم، تمام زندگی و وقت اینها در عبادت صرف میشود.
خوشا به حال کسانی که این توفیق را دارند و میتوانند به این بیمارانی که دستشان از همهجا کوتاه است خصوصاً بیمارانی که کسی را ندارند، کسی به عیادتشان نمیآید، مهربانی کنند، به صورتشان تبسّم کنند، همۀ اینها عبادت است».
«ما مسلمانها باید بیشتر از همۀ ملتها به پرستارها احترام بگذاریم، تقدیر کنیم، این وظیفهای است که همه باید انجام دهند.
امروز پرستارها این وظیفه را انجام میدهند، اگر آنها انجام ندهند من باید بروم، شما هم باید بروید؛ برای اینکه مریض محتاج پرستار است و اگر نباشد تلف میشود.
پرستار وظیفهای را انجام میدهد که تکلیف از همه ساقط میشود، باید همه از اینها تشکر کنیم و اظهار امتنان داشته باشیم که اینها این کار بزرگ را در جامعه انجام میدهند، این شغل مقدس است.
مردم جامعۀ ما باید مسائلی که اسلام به آن خیلی اهمیت داده بشناسند، بدانند که این دین چه دین جامع الاطرافی است، دینی است که همۀ جهات را در نظر دارد ولی ما آنگونه که باید نه قدر دین خودمان را میدانیم و نه احکام خدا را رعایت میکنیم.
اینها همه بیمار امام زمانند، مثل این است که دختر امام زمان را پرستاری میکنید، اینها همه اولاد امام زمانند، اولاد روحانی پیغمبر اکرم(صلی الله علیه وآله ) هستند».
«پزشک و پرستار و امثال اینها باید در برخورد با بیمارانی که حوصلۀ آنها تمام شده، بیماریشان طولانی شده، صبر کنند، با اینها با بشاشت وجه و تبسم و ملاطفت برخورد کنند، هرچه بیماران بدخلق یا تنگخلق شده باشند اینها با گشادهرویی برخورد کنند، اینها همه عبادت است و البته کار همهکس هم نیست».(1)
1) . نقل از: کتاب دیدارها و رهنمودها نوشته معظمله.
نظر به اینکه مسلمان متشرع در تمام اعمال و رویکردهای خودش باید از قوانین و ضوابط خاصی که مورد تأیید شارع مقدس در آن حوزه است پیروی و اطاعت نماید و امور مربوط به طبابت هم از این قاعده مستثنا نیست، بر آن شدیم که از بین هزاران استفتای رسیده در موضوعات مختلف پزشکی، مسائل کاربردی مورد نیاز را گردآوری نموده به جامعه بزرگ پزشکی و پرستاری تقدیم نماییم بدان امید که مورد استفاده تمام این عزیزان و عامه مردم ولایتمدار متعهد به انجام وظایف شرعی، قرار گیرد.
در پایان بر خود فرض میدانم از زحمات کلیه عزیزانی که در گردآوری این مجموعه صمیمانه همکاری نمودند، تقدیر و تشکر نمایم.
اللّهم وَفّقنا لِما تحبّ وترضی
ولا تجعلنا من الذین یَحسبون أنّهم یُحسنِون صُنعاً
واهْدِنا الی السِّداد فَإنّک خیر موفّق وهاد
ربیعالاول 1439
دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی صافی گلپایگانیدامظلهالشریف
س 1. با توجه به اینکه ممکن است جان بیمار بهطور اورژانس (فوری) در خطر باشد و زمانی جهت تعیین حساسیت فرد به دارویی خاص وجود نداشته باشد، اگر با تجویز دارو، بیمار به آن حساسیت پیدا کرده دچار عوارض شدید و یا مرگ شود، آیا پزشک معالج در قبال این عوارض مسئولیتی خواهد داشت؟
ج) اگر جان بیمار در معرض خطر باشد و دادن دارو هرچند موجب عوارض شدید است لکن موجب نجات جان بیمار باشد تجویز دارو جایز است و عرفاً معالجه بیمار شمرده میشود، ولی اگر در تجویز دارو نیز احتمال خطر جانی وجود دارد درصورتیکه احتمال آن عقلائی و مورد اعتنا بوده و بهبود بیمار بدون آن دارو محتمل باشد تجویز دارو جایز نیست ولی اگر خطر جانی برای بیمار در صورت ترک تجویز دارو قطعی و فوری و خطر ناشی از تجویز دارو مثل مفید واقع شدن آن محتمل است در این صورت خوردن دارو به قصد معالجه عقلائی جایز است ولی پزشک باید به بیمار یا اولیای او بگوید. والله العالم
س 2. اگر با توجه به علوم امروزی، امکان تعیین حساسیت یک دارو وجود نداشته باشد، آیا پزشک، در صورت ایجاد عارضه مسئول است؟
ج) اگر مرض خطر جانی نداشته باشد و تجویز دارو احتمالاً خطر جانی داشته باشد تجویز آن جایز نیست و اگر پزشک به بیمار جریان را بگوید و بیمار خودش از داروها - با وجود خطر استفاده کند پزشک مسئول نیست هرچند خود بیمار مسئول است و اگر بیماری خطر جانی یقینی فوری داشته باشد و خطر آن در دارو احتمالی باشد با وجود اینکه احتمال تأثیر دارو در علاج معتنابه باشد و دارو منحصر به آن باشد ظاهراً عقلاء اقدام میکنند و از مصادیق القای در تهلکه شمرده نمیشود ولی پزشک باید به بیمار بگوید و او با اراده خودش اقدام کند. والله العالم
س 3. با توجه به علوم امروزی اگر بدانیم یا احتمال بدهیم که نجات جان بیمار وابسته به مصرف داروهای خاصی میباشد که مضرّند و این مضرّات به احتمال قوی برای همگان رخ خواهد داد و با تجویز پزشک، شخص دچار یک یا چند مورد از این عوارض شود، آیا پزشک مسئول است؟
ج) اگر بیمار هم آگاه از این جریان و راضی به اقدام باشد و در معالجه بیمار الاهمّ فالاهمّ و دفع افسد به فاسد رعایت شود ظاهراً اشکالی ندارد. والله العالم
س 4. با توجه به گستردگی بسیار زیاد علوم پزشکی که واقعاً امکان فراگیری و همراه با آن به خاطر سپردن تمامی بیماریها و تمامی داروهایی که بر همه بیماریها مؤثرند و نیز عوارض آنها، وجود ندارد، اگر پزشک به خاطر فراموشی، بنابه حدس خود، چه در موارد اورژانس، و چه در موارد غیر آن، جهت نجات
جان و یا تسکین آلام بیمار، سهواً اقدام به تجویز دارویی غیر مؤثر بر بیماری کند که بیمار را متحمّل هزینه بیهوده و یا عوارض جانبی کند، در این صورت آیا پزشک مسئول و مدیون است؟ (درصورتیکه امکان ارجاع به متخصص دیگری هم نباشد).
ج) در این صورت پزشک مسئول است مگر اینکه قبلاً از بیمار نسبت به عوارض غیر مستند به تقصیر برائت گرفته باشد ولی با احتمال تأثیر دارو اگر احتمال خطر جانی در استفاده از آن نیست درصورتیکه به پزشک دیگر هم دسترسی نداشته باشد تجویز دارو و نیز عمل به دستور پزشک لازم است. والله العالم
س 5. اگر پزشک به خاطر فراموشی انواع و علائم بیماریها - به خاطر گستردگی موضوع - بیماری شخص را تشخیص ندهد و لذا نداند داروی مناسب چیست و در نتیجه اصلاً دارویی تجویز نکند درصورتیکه بیماری تشدید و یا منجر به مرگ گردد، این پزشک در چه حدی مسئول است؟ (درصورتیکه امکان ارجاع به متخصص دیگری هم نباشد).
ج) در فرض سؤال که پزشک بیماری را تشخیص نمیدهد تکلیفی نسبت به تجویز دارو ندارد هرچند منجر به مرگ بیمار گردد. والله العالم
س 6. اگر فرصت و امکان آزمایش، وجود داشته باشد اما به دلایل دیگری همانند هزینهای که به بیمار تحمیل میشود (و احیاناً وی حاضر نیست) و یا وقتی که از بیمار میگیرد آزمایشات لازم صورت نگیرد و شخص دچار عارضه نیز گردد، در این صورت آیا پزشک مسئول است؟
ج) با وجود فرصت و امکان آزمایش لازم اقدام به معالجه بدون آزمایش و نوشتن نسخه جایز نیست. والله العالم
س 7. اگر دارویی یا داروهایی، نه برای نجات جان بیمار بلکه جهت تسکین و مداوای درد که باعث آزار بیمار میشوند همانند تب، خارش، درد، زخم و... مصرف شوند و بدانیم یا احتمال دهیم که این داروها مؤثّرند و با توجه به اینکه اکثر داروهای مؤثّر، در کوتاه یا دراز مدت دارای عوارض زیادی میباشند، در صورت تجویز پزشک و ایجاد عارضه که گاهی بدتر از بیماری اولیه میباشد، آیا پزشک مسئولیتی به عهده خواهد داشت؟ (لازم به ذکر است شایعترین و بیشترین تجویز دارو در چنین مواردی صورت میگیرد و لذا اهمیت فراوانی دارد).
ج) اگر معالجه بر آن صدق کند و ضرر أهمّ و بیشتر به ضرر مهم و کمتر دفع شود جایز است ولی باید بیمار از این وضعیت یا سابقه قبلی داشته باشد یا به او اعلام شود و اگر درمان بهوسیله خود پزشک انجام میگیرد باید از بیمار نسبت به عوارض احتمالی یا یقینی برائت بگیرد. والله العالم
س 8. درصورتیکه داروهای کاملاً مؤثر به هر علتی در دسترس نباشند، آیا پزشک میتواند داروهایی را که احتمال میدهد مؤثر باشند تجویز کند؟ در صورت عدم موفقیت، آیا پزشک در قبال عوارض احتمالی این داروها و یا هزینه بیهودهای که بر بیمار تحمیل شده مسئول و مدیون است؟
ج) با اعلام به بیمار پزشک مسئولیتی ندارد. والله العالم
س 9. اگر بدانیم یا احتمال بدهیم یک بیمار در اثر بیماری مثل برخی سرطانها بهزودی خواهد مُرد، آیا مجازیم فقط برای افزایش طول عمر وی هرچند به مدت کوتاه روشهای درمانی خطرناک و بسیار پرعارضه مثل شیمیدرمانی که گاهی عوارض آن شدیدتر از بیماری اولیه است را برای وی تجویز کنیم؟
ج) اگر با وجود عوارض شدیدتر موجب نجات او از مرگ زودرس میشود معالجه لازم است و ظاهراً معالجه عرفی او همین روش است. والله العالم
س 10. اگر به خاطر کمبود امکانات کافی برای تشخیص بیماری، تشخیص ممکن نگردد و مداوای لازم صورت نگیرد و بیماری تشدید یا منجر به مرگ شود، آیا پزشک معالج مسئول است؟
ج) با فرض اینکه پزشک عاجز از تشخیص مرض و علاج لازم است مانند دیگران مسئولیتی ندارد بلی اگر احتمال میدهد درمانی مفید باشد و یقین به عدم ضرر آن داشته باشد جایز است، و در این صورت به خود بیمار اعلام کند که مغرور نشود. والله العالم
س 11. گاهی اوقات مثل برخی عفونتهای نهچندان مهم، پزشک جهت تسریع بهبودی بیماری یا اطمینان از اینکه داروی تجویزی وی بسیار قوی است و در مورد خیلی از عفونتها میتواند مؤثر باشد و یا به خاطر اینکه از هزینه درمان بیمار و مراجعات مکرر وی بکاهد، اقدام به تجویز داروهایی میکند که ضررهای آنها کاملاً شدید بوده و به اثبات رسیده است و این در حالی است که
شاید بتوان از طریق داروهای دیگری که ضرر بسیار کمتری دارند ولی ممکن است با عدم اطمینان کامل و هزینه زیادتر همراه باشند بیمار را معالجه نمود، با چنین فرضی، بهترین کار چیست؟ انتخاب راه سریع و پرخطر یا راه کمخطر و احیاناً غیرمؤثر؟
ج) در فرض سؤال جهت انتخاب یکی از دو راه، باید با خود بیمار مشورت نماید و طبق نظر بیمار، عمل نماید و همانطور که مکرّر بیان شد در هر کجا که لازم باشد شخصاً اقدام کند از بیمار برائت از مسئولیت بگیرد. والله العالم
س 12. در برخی بیماریها همانند فشار خون بالا، بهعلت عوامل ناشناخته ایجادکننده آن، طبق روش معمول که اجرای آن طبق علوم روز ضروری است، یک یا چند دارو به کار برده میشود و در صورت عدم تأثیر، داروهای دیگری به کار برده میشود، الی آخر. با توجه به اینکه این داروها از یک طرف در افراد مختلف همگی مؤثر نیستند و ممکن است در شخصی، درمانهای اولیه و در شخص دیگری درمانهای آخر مؤثر باشند و از طرف دیگر، هریک از داروها دارای عوارض خاصی هستند، آیا پزشک معالج که درحقیقت داروهای مختلف را به ترتیب در مورد بیمار آزمایش میکند در قبال هزینه اضافه یا عوارض داروها مسئول است؟
ج) اگر معالجه به غیر این صورت امکانپذیر نیست و علاج علمی و عرفی آن همین روش است پزشک مسئول نیست به شرط اینکه چگونگی را به خود بیمار اعلام کند تا خود او با علم و اطّلاع از داروی تجویزشده استفاده کند. والله العالم
س 13. اگر تشخیص بیماری بهدرستی صورت گیرد ولی داروی مؤثر در دسترس نباشد و یا بسیار گران باشد و بیمار قادر به تهیه آن نباشد، آیا پزشک معالج ملزم به تهیه آن دارو به هر طریق ممکن برای بیمار میباشد؟
ج) اگر جان بیمار در معرض تلف باشد بر هرکس که متمکّن باشد بهطور واجب کفایی تهیه دارو برای او واجب است. والله العالم
س 14. گاهی اوقات مطمئن هستیم که یک بیماری، بیمار را نهایتاً بهزودی خواهد کشت، از طرفی میدانیم که با یک عمل درمانی مثل جراحی ممکن است یا بیمار بهبودی نسبی و احتمالی پیدا کند و یا حتی زودتر از موعد از دنیا برود، وظیفه ما در چنین حالتی چیست؟ اگر با این کار به تسریع مرگ بیمار کمک کنیم، آیا مدیون نیستیم؟ همچنین اگر اقدام به درمان نکنیم، مسئول نیستیم؟ با توجه به اینکه گاهی نتیجه کار کاملاً نامشخص است.
ج) اگر احتمال خطر آن معتنابه نباشد و عرفاً روشی که به کار گرفته میشود معالجه شمرده شود و بیمار با سلب مسئولیت از پزشک موافقت کند در صورت عمل جراحی و وقوع هرگونه عارضه پزشک مسئولیتی نخواهد داشت و درصورتیکه بیمار با جرّاحی موافقت کرده است و برائت داده، خودداری از معالجه جایز نیست. والله العالم
س 15. گاهی اوقات، پزشک تنها جهت احتیاط و مطمئن شدن در جهت تشخیص و یا ردّ یک بیماری احتمالی مثل سل در هر بیمار مشکوکی با هر علامت غیر اختصاصی دستور رادیوگرافی میدهد، تا یک بیماری مخفی احتمالی
را کشف کند، در صورت وجود یا عدم وجود هرگونه بیماری (که احتیاج به رادیوگرافی دارد)، آیا پزشک در ایجاد عوارض احتمالی و هزینه بیهوده درمان مسئول است؟
ج) اگر روش درمان معالجه منحصر به این کیفیت باشد به خود بیمار اعلام کند تا او خود اقدام نموده و تصمیم بگیرد و برائت دهد. الله العالم
س 16. با توجه به اینکه تشخیص بسیاری از بیماریها یا اختلالات بهوسیله آزمایش امکانپذیر است و از طرفی امکان اشتباه در آزمایشگاه و تفسیر آزمایشها، همیشه وجود دارد، در صورت اشتباه آزمایشگاه و در نتیجه معالجه اشتباه پزشک، مسئول خسارات و عوارض احتمالی کیست؟
ج) این مسأله دو فرض دارد؛ یکی بر اساس اینکه آزمایشگاهها چنان کامل نیستند که همیشه نتیجه واقعی را بدهند بلکه گاه در اثر بعضی عوامل و اختلالات غیر قابل کنترل و بهعبارتدیگر به جهت کامل نبودن این صنعت نتیجه صحیح از آنها گرفته نمیشود در این صورت چون در عرف پزشکی و معالجه بر آن اعتماد میشود و پزشک راه مطمئنتری در اختیار ندارد دادن نسخه به بیمار با اعلام این روش درمانی خالی از اشکال است ولی اگر پزشک شخصاً درمان را انجام میدهد از بیمار برائت از مسئولیت بگیرد، و فرض دوّم؛ بر اساس اشتباه مسئول آزمایشگاه یا پزشک معالج است که در این فرض مسئول آزمایشگاه است اگر اشتباه مستند به او باشد والّا پزشک ضامن خواهد بود، مگر اینکه از بیمار نسبت به عوارض غیر مستند به مسامحه و تقصیر برائت گرفته باشند. والله العالم
س 17. اگر پزشک روش یا دارویی را تعریف کند و بگوید این دارو برای فلان بیماری مفید است و یا بگوید درمان، مترتّب به فلان دارو است بدون آنکه بیمار را وادار به مصرف آن دارو کند، در این حالت آیا در صورت عدم تأثیر یا عوارض دارو، پزشک مسئول یا مدیون است؟
ج) پزشک در این صورت مسئول و مدیون نیست. والله العالم
س 18. در بسیاری از بیماریها و اختلالات جسمانی، پزشک دستور انجام رادیوگرافی، سیتیاسکن و... میدهد که مطمئناً بهخصوص برای برخی افراد مضرّ میباشند، ضمناً در خیلی از موارد، گرچه گاهی ممکن است این آزمایشات باعث تشخیص قطعی نشوند اما میتوانند همیشه کمککننده باشند، بههرحال در فرض فوق، مسئولیت پزشک در ایجاد عوارض آزمایشها تا چه حدّی است؟
ج) درصورتیکه روش معالجه بیماری به غیر از این طریق نباشد و بیمار هم آگاه از این وضع باشد و خود را برای رادیوگرافی و سیتیاسکن در اختیار پزشک قرار دهد و در معالجه روش الاهمّ فالاهمّ و دفع افسد به فاسد ملاحظه میشود اشکال ندارد. والله العالم
س 19. با توجه به روشهای تشخیصی و درمانی مختلف سؤالی مهم و اساسی مطرح است، خواهشمند است بفرمایید:
به هدر دهند و از طرف دیگر ممکن است عوارض متفاوتی برای او داشته باشند، و بدین ترتیب با ذکر این مطلب پزشک، قبل از هرگونه معاینه و دستور روشهای تشخیصی و درمانی و تجویز دارو از خود کاملاً در قبال خسارات و عوارض احتمالی سلب مسئولیت کند و بیمار چه از روی ناچاری و چه از روی تمایل و یا به ظاهر از روی تمایل، این شرط را قبول نماید، آنگاه در صورت وقوع اشتباه سهوی پزشک، هزینههای بیهوده، بیفایده بودن و یا عوارض ناشی از روشهای تشخیصی و درمانی، آیا پزشک مسئول است؟ درصورتیکه وی حداکثر تلاش خود را نیز بکند.
در فرض مسأله فوق (1) آیا باید با تکتک بیماران شرط نمود و با امضای پرسشنامه مربوطه و یا گذاشتن اطلاعیه در مراکز درمانی مبنی بر اینکه مراجعه بیماران نشانگر قبول این شرایط است و یا به اطلاع رساندن حتی از طریق رسانههای گروهی که مراجعه شما نزد پزشک به این شرایط، مترتّب است، از پزشک رفع مسئولیت شرعی مینماید؟ بهطور مثال اگر قبل از عمل جراحی، بیمار مجبور به امضای شرایطی باشد که در صورت ناموفق بودن جراحی، وی هیچگونه حق و حقوقی بر جراح و بیمارستان ندارد، آیا در صورت هرگونه اختلال در جراحی، میتوان مدعی شد با توجه به امضای قبلی بیمار، کادر درمانی هیچ مسئولیت شرعی بر عهده ندارند؟
در فرض مسأله (1) اگر بیمار، کاملاً بیهوش باشد و در حال حاضر هیچ شخص بالغ یا نابالغ که خویشاوند وی باشد نیز در دسترس نباشد و از طرفی
جان بیمار در خطر فوری باشد، جهت اجازه و شرط چه باید کرد؟ آیا میتوان طبق وظیفه پزشکی هرگونه اقدام ممکن را بدون اجازه انجام داد؟ اگر سهواً با اقدامات غیر مؤثر به مرگ بیمار تسریع بخشیده شود مسئولیتی بر گردن پزشک معالج خواهد بود؟ و اگر به خاطر خوف از عدم تأثیر درمان و کمک به تسریع مرگ و مدیون شدن، پزشک هیچ کاری انجام ندهد آیا در این صورت پزشک مسئول خواهد بود؟ زیرا مشاهده شده است گاهی اجل شخصی فرا رسیده ولی علت مرگ را به غلط به پزشک معالج وی نسبت میدهند؟
در فرض مسأله (1) اگر بیمار یا ولیّ او، شرط را قبول نکردند، آیا پزشک میتواند بیمار را رها نماید؟
در فرض مسأله (1) اگر بیمار، کاملاً بیهوش باشد آیا میتوان از خویشان بالغ وی اجازه گرفته و یا با آنها شروط فوق را انعقاد نمود؟
ج) 1. اگر بیفایده شدن درمانها مستند به روش درمان معمول باشد و همچنین عوارضی که پیدا شده است مستند به آن باشد که علیالفرض پزشک احتمال آن را به بیمار تذکر داده است پزشک مسئولیتی ندارد ولی اگر در اثر اشتباه پزشک عوارضی ناشی شده باشد پزشک طبق ضوابط شرعی مسئول است مثلاً اگر نسخه را عوضی نوشته باشد مسئول خسارت بیمار است مگر آنکه پزشک قبلاً برائت خود را از عوارضی که مستند به تقصیر نیست گرفته باشد. والله العالم
در این صورت پزشک باید آنچه در توان دارد برای نجات جان بیمار انجام دهد و اگر بدون تقصیر پزشک عارضهای برای بیمار پیش آمد به حکم قاعده احسان ضمانی بر پزشک نیست و بهطورکلی در هر مورد استناد عارضه یا مرگ بیمار به پزشک مشکوک باشد و اثبات نشود حکم به ضمان پزشک نمیشود. والله العالم
پزشک غیر از اعلام نظر خود و بیان راه درمان که در این دو فرض انجام داده وظیفهای ندارد. والله العالم
احتیاط این است که مدیر داخلی بیمارستانها از حاکم شرع اجازه داشته باشند که در مورد این بیمارها به مصلحت آنها عمل کنند و بهتر این است که از خویشاوندان همراه بیمار هم اذن بگیرند علاوهبراین خود پزشک هم ممکن است بهطورکلی از حاکم شرع برای این موارد اذن بگیرد. والله العالم
س 20. اگر پزشک دارو یا روش تشخیصی را که در حال حاضر کاملاً غیر مضرّ شناخته شده به خانم بارداری توصیه کند، اما بعداً مشخص گردد این اعمال برای مادر یا جنین کاملاً مضرّ بوده اند همانطور که این مورد در تاریخ پزشکی رخ داده است، آیا پزشک در قبال عوارض حاصله از این موارد، مسئولیتی به عهده خواهد داشت؟
ج) مسئولیت تکلیفی ندارد و با اعلام نظر خود به بیمار و عدم مباشرت، ضمانی هم بر عهده او نیست. والله العالم
س 21. اگر پزشک با توجه به گستردگی موضوع نداند و یا فراموش کرده باشد که دارو و یا روش تشخیصی وی برای خانمهای باردار یا شیرده مضرّ است، مسئولیت پزشک در صورت ایجاد عارضه در جنین یا مادر در چه حدّ است؟
ج) نسبت به عوارضی که بدون تقصیر پزشک برای بیمار پیش میآید گرفتن برائت از بیمار یا ولیّ او کافی است ولی نسبت به عوارضی که ممکن است برای جنین پیش بیاید قبول ضمان آن از طرف ولیّ محلّ تأمل است. والله العالم
س 22. بهطورکلی آیا جواب منفی خانم بیمار در مورد پرسش پزشک از حاملگی وی چه خود بداند باردار است و به هر علتی نگوید و چه نداند که باردار است از پزشک معالج در قبال عوارض احتمالی، رفع مسئولیت میکند؟
ج) ظاهراً جواب منفی او کافی است و اگر سؤال هم نکند ولی به بیمار اعلام کند که دارو برای بارداری مضرّ است کافی است. والله العالم
س 23. اگر پزشک از بارداری بیمار سؤال نکند و وی هم متذکر نشود، مسئولیت عوارض احتمالی به عهده کیست؟
ج) اگر معمول است که دکتر سؤال کند و غفلت کرده ظاهراً دیه بر عهده پزشک است. والله العالم
س 24. با توجه به اینکه بارداری، در هفتههای اول، از روی ظواهر و گاه با روشهای ساده چندان قابل تشخیص نیست و از طرفی بیشترین عوارض خطرناک روشهای درمانی - تشخیص مضرّ - در همین زمان آنهم به صورت اختلالات شدید در جنین رخ میدهد و بدینترتیب چون یا به خاطر کمبود امکانات یا عدم فرصت کافی یا عدم تمایل بیمار به صرف هزینههای تشخیص
بارداری، یا عدم اطّلاع وی از بارداری خود و در نتیجه جواب منفی دادن وی در مورد پرسش پزشک از بارداری وی و حتی گاهی عدم امکان تشخیص بهوسیله روشهای مدرن به خاطر جوابهای منفی کاذب آزمایشات، پزشک نمیتواند تشخیص دهد و یا نمیداند که بیمار باردار است، روشهای تشخیصی - درمانی مختلف را برای وی به کار میگیرد حال در صورت ایجاد عارضه در مادر یا جنین، آیا پزشک معالج مسئول است؟
ج) باید پزشک در موارد احتمال بارداری احتیاط کند و داروهای مضرّ را تجویز نکند و یا اینکه بیمار را از عوارض سوء آن برای خودش یا جنین مطّلع سازد و در این صورت وظیفه بیمار است که با احتمال عقلائی بارداری رعایت احتیاط نماید و از آن دارو استفاده ننماید و اگر استفاده کرد خودش ضامن دیه است. والله العالم
س 25. اگر پزشک بنا به اصرار بیمار، دارویی تجویز نماید و یا سایر اقدامات درمانی که مضرّ است انجام دهد، در صورت ایجاد عارضه، مسئول کیست؟
ج) با علم به اینکه مضرّ است و مفید فائده اهمّی نیست جایز نمیباشد. والله العالم
س 26. اگر کسی به شخصی دارویی بخوراند که در اثر آن بدن شخص سیاه و یا زرد شود درحالیکه داروی مصرفشده هیچگونه عارضهای در اشخاص دیگر ایجاد نمیکند، در این فرض این شخص ضامن دیه میشود یا خیر؟
ج) در فرض سؤال، شخص مذکور ضامن ارش است و چون در این زمان تعیین ارش ممکن نیست باید با مصالحه و مراضاة طرفین حلّ شود. والله العالم
س 27. یک نکته و سؤال مهم در مورد کشفیات جدید علوم پزشکی میباشد.
هر سال، ماه و یا حتی هر روز، کشفیات و یا نتایج تحقیقات جدیدی در مورد جنبههای مختلف علوم پزشکی اعلام میشود که روشهای تشخیصی یا درمانی جدید، داروهای متفاوت و جدید یا مواد غذایی مؤثر جدید برای انواع بیماریها پیشنهاد میشود و برعکس، برخی روشها یا داروها یا مواد قبلی کاملاً غیر مؤثر، مضرّ و بیفایده معرفی میشوند. آیا پزشک در قبال عوارض یا هزینههای بیهوده ناشی از روشهایی که در گذشته مطرح بودهاند، اما کسی نمیدانسته که آنها مضرّ یا بیفایدهاند ولی همین روشها امروزه بیفایده یا مضرّ شناخته شده اند مسئول میباشد؟
اگر این کشفیات جدید خیلی دیرتر از زمان کشف به اطلاع پزشک برسند و قبل از اطّلاع، طبیعتاً به همان روشهای قبلی عمل شود آنگاه آیا پزشک در قبال عوارض یا هزینههای بیهودة روشهای بیفایده مسئول است؟
نظر به اینکه، به خاطر سپردن کامل همان روشهای قبلی نیز در دوران دانشجویی امکانپذیر نیست، چه برسد به روشهای جدید، آیا پزشک میتواند به همان روشهای قبلی اکتفا نماید و یا فقط در حدی که وقت محدودش اجازه
میدهد به فراگیری آنها بپردازد؟ در این صورت اگر متوجه مسائل مهم جدید نشود آیا مسئولیتی بر عهده اوست؟
ج) 1. ظاهراً مسئولیتی ندارد چون بیمار به او مراجعه کرده که با روش متداول او را درمان نماید ولی اگر پزشک شخصاً و بالمباشره عمل میکند مثل اینکه بیمار را تحت عمل جراحی قرار میدهد باید برائت خود را از هر عارضه که مستند به تقصیر او نباشد از بیمار یا ولیّ او بگیرد. والله العالم
ظاهراً پزشک مسئول نیست مگر اینکه در کسب اطلاع لازم از کشفیات جدید مسامحه کرده باشد. والله العالم
پزشک باید بهطور متعارف و معمول بین اطبّا در جریان تحوّلات علمی و درمانی قرار داشته باشد. والله العالم
همینقدر که پزشک طبق روشهای درمانی رایج و رسمی عمل کند ظاهراً مسئولیتی ندارد. والله العالم
س 28. با توجه به اینکه گروههای بسیار زیادی در جهان مشغول تحقیق هستند و نتایج کار خود را دائماً اعلام مینمایند و از طرفی افراد این گروهها ممکن است برخی از لحاظ علمی، برخی از لحاظ اخلاقی و صداقت و برخی از هر دو جهت کاملاً قابل تأیید نباشند بهعبارتبهتر هیچ تضمینی نیست که نتیجه
اعلامشده تحقیق با واقعیات کاملاً منطبق باشد و از طرف دیگر هیچ مرجع واحدی در مورد تأیید یا ردّ تحقیقات وجود ندارد و یا اگر موجود هم باشد، مدت زیادی طول میکشد که نتیجه صحیح کار ارائه شود، در چنین شرایطی اگر نتیجه تحقیقاتی که در رسانهها و مجلات حتی معتبر اعلام میشود با روشهای قبلی ما که به فایده کامل و قطعی آنها اطمینان نداریم مغایر باشد و یا مکمّل آنها باشد در این صورت وظیفه ما چیست؟ عمل به روشهای قبلی یا جدید؟
ج) به هرکدام که عرف پزشکی بیشتر اعتماد مینماید ظاهراً باید به آن عمل کرد. والله العالم
س 29. با توجه به اینکه اگر بخواهیم طبابت پزشک را با توجه به مشکلات فوق و در صورت مواجهه با این مشکلات، تنها در صورتی مجاز بدانیم که وی در این زمینهها دارای تخصص و تجربه کافی باشد عملاً مسائل درمان با اختلال کامل روبرو خواهد شد زیرا اولاً هر پزشکی تا رسیدن به این تخصص و تجربه کافی باید همان مراحل اولیه را طی کند که همان دوران بدون تجربه و تخصص است و ثانیاً بهعلت جمعیت زیاد، امکانات کم، فرصتهای ناکافی و دهها علل دیگر حداقل در کشور ایران نمیتوان انتظار داشت پزشکانی که از ابتدا کاملاً مسلط باشند به طبابت بپردازند.
با توجه به مقدمه فوق و موضوعات مطرح شده در کلیه سؤالهای فوق، مسائل مهمی مطرح میشود که:
الف) در مواردی که پزشکی داروی مؤثر بر بیماری یا عوارض خطرناک آن را فراموش نموده و فرصت و امکانات کافی جهت دسترسی به اطلاعات کافی یا پزشک متخصص دیگری نیز ندارد.
ب) مطمئن است که داروی خاصی برای بیماری مفید است اما همچنین مطمئن است و یا احتمال میدهد که در صورت تجویز آن دارو عوارضی خفیف و یا شدیدتر از خود بیماری و حتی مرگ در اثر این دارو، گریبانگیر این بیمار خواهد شد - که البته موارد (الف و ب) شامل مسائل تشخیصی نیز میباشد - آیا پزشک در این حالات میتواند مریض را به حال خود بگذارد و چنین فرض کند که گویا پزشکی موجود نبوده و قضاوقدر الهی هرچه باشد بر او جاری خواهد شد و بدینترتیب خود را در معرض خطر مؤاخذه مادی و معنوی حاصل از عوارض احتمالی و هزینههای نابجای آن قرار ندهد و کار وی را به خداوند واگذارد که یا خود بهبودی نسبی یابد و فرصت تحقیقات بعدی فراهم گردد و یا بهتدریج دچار عوارض شدید و مرگ گردد؟
اصولاً در چنین مواردی که پزشک واقعاً نمیداند که برای نجات جان یا رفع و تسکین آلام یک بیمار چه کاری انجام دهد وظیفه او چیست؟ درمانهای بدون اطمینان و غیر قابل اعتماد که ممکن است خود آنها باعث مرگ یا عوارض شدیدتر شوند؟ و یا عدم هرگونه اقدام درمانی؟ آیا اگر پزشک با اقدام به درمان نامطمئن، موجب خسارت و مرگ مریض گردد مسئول است؟ آیا اگر اقدام به هیچ درمانی نکند با توجه به علل و توضیحات فوق، مسئولیتی متوجه اوست؟
این موضوع با توجه به این نکته باید در نظر گرفته شود که گاهی، فرصت هیچ مشورت و ارجاع بیمار به پزشکان متخصص و آگاه دیگری وجود ندارد.
در خاتمه جهت روشن شدن موضوع مثالی ذکر میشود گاهی پزشکی که دارای تجربه کافی نباشد با بیماری در حالت بیهوشی مواجه میشود که نمیداند بهطور مثال این بیمار در اثر کمبود یا ازدیاد قند بدنش دچار بیهوشی شده و دو حالت، طبیعی است که درمان کاملاً متناقض است و باعث اشتباه پزشک میشود.
ج) اگر پزشک واقعاً از تشخیص بیماری بیمار و شناختن راه درمان آن عاجز است و نمیتواند طبق اصول فنی دارویی را تجویز نماید وظیفهای ندارد؛ ولی اگر راههایی برای درمان به نظر او میرسد که میداند مضرّ نیست و احتمال مفید بودن میدهد باید از آن راهها به درمان بیمار اقدام کند و او را به حال خود وانگذارد والّا او و دیگران در تکلیف علیالسواء هستند. والله العالم
س 30. آیا أخذ اجرت بر واجبات مثلاً طبابت جایز است؟ چون طبابت واجب از نوع کفایی است، پس دکتر وظیفهاش را انجام میدهد پس نباید پول بگیرد، پس چرا میگیرد اگر حق القدم باشد که بر سر بالین مریض نمیآید پس برای چه پول میگیرند؟
ج) در فرض سؤال گرفتن اجرت برای طبیب اشکال ندارد. بلی اگر معالجه مریض توقف به مداوای مجانی دکتر داشته باشد گرفتن اجرت اشکال دارد و در اکثر موارد، معالجه بیمار توقف به اصل عمل دکتر دارد نه عمل و مجانی بودن آن. والله العالم
س 31. اگر پزشک، سعی خود را در مداوای بیمار انجام دهد ولی بیمار بهبودی نیابد آیا پزشک نسبت به هزینه درمانی که بیمار قبلاً پرداخته (حق ویزیت) مدیون است؟
ج) ظاهراً حق ویزیتی که پزشک دریافت میکند مشروط به بهبودی یافتن بیمار نیست. والله العالم
س 32. با توجه به اینکه حق طبابت همانند حق وکالت و مواردی از این قبیل و برخلاف اجناس که دارای قیمت خاصی هستند از لحاظ مادّی، غیر قابل تعیین میباشد به نظر حضرتعالی بهترین راه تعیین میزان حق طبابت چیست؟ آیا مقداری که دولت تعیین میکند در هر شرایطی قابل دریافت است و پزشک مدیون نخواهد بود؟
ج) تعیین اجرت طبابت موکول به تراضی طرفین است، اگر خود پزشک مبلغی را تعیین کند او را به کمتر از آن مبلغ نمیتوان الزام کرد و اگر حاکم شرع در بعضی موارد بر اساس مصالح عامه لازم الاستیفاء مبلغی را معین نمود و پزشک آن مبلغ را حقّ ویزیت خود قرار داد دریافت آن مبلغ برای او حلال است. والله العالم
س 33. به نظر حضرتعالی بهترین روش دریافت حق طبابت چگونه است؟
ج) بر اساس عدم اجحاف و تعیین حق ویزیت مناسب با وضعیت طبقات کمدرآمد ولی در اصل مشروعیت عمل، تراضی طرفین میزان است. والله العالم
س 34. آیا دریافت حق طبابت، قبل از بهبود بیماری طبق روش مرسوم صحیح است؟
ج) اگر بیمار با پزشک قرارداد کند که مبلغی را در مقابل معالجه و بهبودیاش به او بدهد تا بهبود نیافته آن مبلغ را بدهکار نیست و همچنین اگر برای عمل جرّاحی مبلغی را معلوم کنند تا آن عمل انجام نشده بیمار چیزی بدهکار نیست و همچنین پزشک برای معاینه و دادن نسخه بعد از انجام آن مستحق اجرت است مگر اینکه در هر یک از این سه مورد ترتیب دیگری را معین کنند؛ ولی اگر بیمار پزشک را برای انجام یکی از این کارها اجیر کند ظاهر این است که به مجرد وقوع معامله (عقد اجاره) ذمّه پزشک مدیون عمل و ذمّه بیمار مدیون اجرت میشود. والله العالم
س 35. خواهشمند است بفرمایید:
الف. حکم گرفتن ویزیت توسط پزشکی که نسخه نداده و یا تشخیص و طبابت را به زمان دیگری موکول کرده، چیست؟
ب. اگر بیمار ویزیت این پزشک را ندهد، آیا مدیون است؟
ج) الف وب. موارد مختلف است؛ اگر پزشک هیچ معاینه و وقتی صرف نکرده، ویزیت گرفتن معنی ندارد و اگر معاینه کرده و وقتی صرف کرده ولی نسخه دادن را به جهت امور مربوط به طبابت موکول به بعد نموده، ویزیت گرفتن برای معاینه و غیره اشکال ندارد.
س 36. بیماری که بنابر تشخیص اطبای حاذق در صورت ترک نمودن عمل جراحی بهزودی خواهد مرد و در صورت اقدام به عمل جراحی احتمال قوی دارد که زنده بماند ولیکن تا پایان عمر دچار درد و رنج شدید و توانفرسا و احتمال مرگ هم در کار میباشد، بفرمایید تکلیف این بیمار چیست عمل جراحی یا ترک آن؟
ج) حفظ نفس بیمار به هر صورت لازم و اهمّ است. والله العالم
س 37. شخصی که استخوان پای وی شکسته است چنانچه جراحی روی پای وی انجام ندهند تا پایان عمر زمینگیر شده و با درد و رنج باید بهسر ببرد و اگر عمل کند احتمال بهبودی داده میشود بفرمایید:
با چند درصد احتمال بهبودی تکلیف وی اقدام برای عمل میباشد؟
چنانچه عمل و شرایط بهگونهای است که احتمال مرگ هم بعید نباشد بفرمایید با چند درصد احتمال مرگ دادن وظیفه ترک کردن عمل میباشد؟
ج) اگر احتمال مرگ و ضرر أهمّ در بین نباشد با یک درصد احتمال بهبودی هم عمل جایز است و اگر احتمال مرگ در بین باشد درصورتیکه احتمال عقلائی باشد، عمل جایز نیست. والله العالم
س 38. بیماری که به ناراحتیهای روانی شدیدی دچار است و جهت معالجه به پزشک مراجعه مینماید پزشک هم احتمال خوب شدن وی را منحصراً در اقدام به عمل جراحی میداند و در صورت عمل کردن هم احتمال میدهد حیات
مغز این بیمار از بین برود و برای همیشه بیمار فلج و یا به حال اغما درآمده آیا در این صورت طبیب میتواند دست به عمل جراحی بزند، تکلیف چیست؟
ج) بهطورکلی ملاک در جواز و عدم جواز عمل، عرفیت معالجه و عقلائی بودن عمل و قابل اعتنا نبودن احتمال خطر است ولی بیمار روانی اگر مجنون باشد باید با اجازه قیّم و ولیّ امر شرعی اقدام شود. والله العالم
س 39. اگر دو مصدوم را برای پزشکی جهت معالجه بیاورند که هر دوی آنان در شرایط خطر جانی قرار دارند، درصورتیکه یکی از آن دو مصدوم عضو خانوادهای باشد که این پزشک طبیب خانوادگی آنان میباشد و اقدام پزشک برای معالجه هر یک از آن دو مستلزم رها ساختن مصدوم دیگر میباشد که در نتیجه آن مصدوم دیگر خواهد مرد، بفرمایید در اینجا وظیفه طبیب پرداختن به معالجه کدامیک از این دو مصدوم است؟
با توجه به اینکه طبیب هیچگونه تعهد شرعی نسبت به معالجه اعضای خانواده مصدومی که وی پزشک آنان است نداده باشد؟
درصورتیکه تعهد شرعی نسبت به معالجه اعضای خانواده یکی از آن دو داشته باشد حکم چگونه است؟
درصورتیکه مصدوم و مجروحی که وی پزشک خانوادگی آنان میباشد حالش بسیار سخت ولی احتمال خطر مرگ برای وی کمتر است تا مصدوم دیگر در این صورت وظیفه طبیب چیست؟
ج) 1. اگر هر دو مسلمان باشند مانند دو غریق است که شخص بر نجات هر دو قادر نیست از این جهت اختیار با خود اوست و اگر شخصی را که طبیب خانوادگی آنهاست مقدم بدارد اشکال ندارد.
در این صورت لازم است به تعهّد خود عمل نماید.
در این صورت باید معالجه بیماری را که برای او خطر مرگ بیشتر است مقدّم بدارد. والله العالم
س 40. مبلغی پول در اختیار است که آن را میتوان یا صرف مداوای یک بیمار قلبی نمود و یا صرف 10 بیمار دیگر که به امراض دیگری مبتلا هستند حال اگر بیمار قلبی را مداوا ننماییم خواهد مرد و اگر مداوای بیماران دیگر را رها سازیم دچار رنجهای شدید و موجب پیشرفتهتر شدن بیماری آنان میگردد و راهی هم برای مداوای هیچیک از بیماران فوقالذکر جز از طریق خرج کردن این مبلغ پول وجود ندارد، در این صورت تکلیف طبیب انتخاب کدام طرف میباشد؟
ج) واضح است پزشک و هر شخص دیگری باید طرفی را که موجب نجات نفس محترمه از هلاکت میشود انتخاب نماید. والله العالم
س 41. اگر زنی حامله باشد و خودش مرضی دارد، دکتر گفته است اگر عمل شود امکان تلف شدن بچه وجود دارد از این طرف اگر مادر عمل نکند مرض به جاهای دیگر بدن سرایت میکند حکم چیست؟
ج) با وجود خطر تلف شدن بچه، عمل جایز نیست.
س 42. در دوقلوی به هم چسبیدهای که بقای آن دو در این حالت موجب مرگ آنها میشود ولی مرگ یکی و جداسازی وی با جراحی موجب حیات دیگری است، آیا این کار جایز است؟ و طریقه انتخاب چگونه است؟ (آنکه از نظر جسمی سالمتر است یا آنکه والدین به حیات وی راضیترند یا استفاده از قرعه و یا...؟).
ج) در فرض مذکور قتل یکی از آن دو برای حفظ دیگری هرچند بهصورت قرعه باشد جایز نیست. والله العالم
س 43. با توجه به اینکه معاینه، تنها شامل اندازهگیری نبض، حرارت و فشار خون نیست بلکه طبق نظریات علوم پزشکی در کتابهای نشانهشناسی باید شامل نگاه، لمس، تق، سمع و نیز معاینات فیزیکی خاص در مورد تمامی اعضا و جوارح باشد که معمولاً از روی لباس امکانپذیر نیست در مورد هر بیماری و در هر شرایطی باشد، لذا در جهت تشخیص ساده بسیاری بیماریها، عدم تحمیل هزینههای اضافی ناشی از آزمایشات متعدد بر بیمار، تسریع تشخیص و کاستن از خطرات تشخیص بهوسیله راههای دیگر، وظیفه پزشکی انجام هریک را ایجاب میکند و در صورت عدم انجام هر یک، گاه تشخیصی که به راحتی باید صورت گیرد انجام نمیشود و با عدم تشخیص، بیماری پیشرفت میکند و جان بیمار در
معرض خطر قرار میگیرد و نظر به اینکه در فتاوای مراجع بزرگوار آمده است که اگر پزشک خانم در دسترس باشد، جایز نیست بیمار خانم به پزشک مرد مراجعه نماید، خواهشمند است در موارد زیر، بفرمایید:
اگر بهطور مثال بیمار خانمی که جانش در خطر است به تنها پزشک یک روستای دورافتاده که مرد است مراجعه کند آیا این پزشک مجاز است هرگونه معاینه ضروری را در مورد بیمار انجام دهد؟
در فرض سؤال فوق اگر جان بیمار در خطر نباشد بلکه یک بیماری خفیف یا متوسط وجود داشته باشد آیا بیمار خانم حتماً باید به پزشک خانم در شهر مراجعه کند و یا در همانجا پزشک مرد مجاز است با انجام معاینات ضروری، اقدام به تشخیص و درمان نماید؟
ج) 1. بلی با اینکه پزشک زن بهطور عادی در دسترس نیست مرد میتواند هرگونه معاینه را که ضرورت داشته باشد انجام دهد. والله العالم
س 44. در صورت لزوم، بهطورکلی چه پزشک خانم در دسترس باشد و چه نباشد لمس بدن خانم بیمار از روی لباس، چه صورت دارد؟
ج) اگر موجب فتنه و تهییج غریزه جنسی نباشد اشکال ندارد. والله العالم
س 45. ذکر نکته مهمی در اینجا ضروری به نظر میرسد که اگر هم با یک سری تمهیدات لازم بتوانیم در سطح کشور، موفق به جداسازی مراکز درمانی
خواهران از برادران بشویم، با توجه به اینکه هر پزشکی در طول دوران دانشجویی خود باید هرچند مختصر از انواع و اقسام اختلالات و بیماریها چه در مورد آقایان و چه خانمها آگاهی یافته و آموزش ببیند اعم از انجام معاینات کامل، آگاهی از بیماریهای زنان و چگونگی انجام زایمان سالم و... و با توجه به اینکه در مورد دانشجویان، این موارد بیشتر آموزشی هستند تا درمانی، یعنی ممکن است نجات جان بیمار در همان زمان وابسته به این زمان نباشد اما بهوسیله این آموزش که در بیمارستانهای آموزشی صورت میگیرد دانشجو برای مراحلی که در آینده زندگی بیماران وابسته به وجود او خواهد بود، آماده میشود و ازاینرو هر یک از دانشجویان در دروههای مختلف، ملزم و مجبور به گذراندن واحدهای درسی در تمامی بیمارستان اعم از زنان و مردان، فراگیری تمامی مسائل و امتحان دادن در پایان دوره میباشند تا بتوانند در نهایت فارغالتحصیل موفق باشند.
با در نظر گرفتن تمامی این شرایط، بفرمایید تکلیف و وظیفه دانشجو چیست؟ آیا میتواند به خاطر رعایت مسائل شرعی از فراگیری کامل بسیاری مسائل بگذرد و در نتیجه در گذراندن واحدهای درسی هم ناموفق باشد؟ و یا در هر شرایطی و با هر وسیلهای باید به فراگیری صحیح کارش بپردازد تا در آینده کمتر دچار مشکل شود؟ و بهطورکلی چگونه میتوان بین وظیفه پزشکی و دانشجویی که در کتب پزشکی، بر انجام آنها تأکید شده و وظیفه شرعی و اسلامی که طبیعتاً نباید با وظیفه پزشکی تناقض داشته باشد جمع کرد؟
ج) با توجه به ضرورت و نیاز مبرم عامه و توقف حفظ نفوس محترمه بر فراگیری بسیاری از امور مذکوره، میتوان فراگرفتن این اطلاعات علمی پزشکی را از واجبات کفاییه دانست علیهذا هرچند مستلزم ارتکاب بعضی از اعمالی که فی حدّ نفسه و قطع نظر از تزاحم آن با تکلیف اهمّ، محرم است باشد بر اساس قاعده تزاحم، دفع مفسده اهمّ به ارتکاب مفسده مهم یا جلب مصلحت اهمّ به ترک مصلحت مهم، در همه این موارد که تکالیف شرعیه با یکدیگر تزاحم پیدا میکنند ارتکاب اقلّالمحذورین جایز است ولی باید کمال احتیاط ملاحظه شود که از حدّ ضرورت خارج نشود. والله العالم
س 46. همانطور که مستحضر میباشید تخصصهای علوم پزشکی بسیار زیاد است و متخصصین خانم در هر رشته معمولاً در حال حاضر در ایران بهجز در برخی رشتهها یا نادر یا کم میباشند فلذا در شهرهای کوچک و بزرگ نیز باید به خاطر تعداد زیاد بیماران و تعداد کم پزشک و یا تحمیل هزینه گزاف، همانطور که بسیار شایع است خانمهای بیمار به پزشک مرد مراجعه کنند، در این صورت وظیفه پزشک مورد مراجعه چیست؟ آیا اگر بتواند و یا احتمال دهد که میتواند با معاینات مختلف و ضروری بیماری را تشخیص و درمان کند مکلّف است چنین کاری را انجام دهد و یا باید وی را به یک پزشک خانم ارجاع دهد؟ در شرایطی که خیلی از بیماران، به دلایل فوق قادر به این کار نیستند، آیا در صورت ارجاع و تأخیر در تشخیص و درمان بیماری وی، این پزشک مسئول نیست؟
ج) اگر ارجاع بیمار زن به پزشک زن موجب تأخیر در معالجه و در نتیجه معرض خطر برای بیمار است ارجاع او به پزشک زن در محلّ دیگر جایز نیست و اگر خطری ندارد او را به پزشک زن ارجاع دهد. ولی اگر بتواند بهوسیله دستیار زن معاینات لازم را انجام دهد ارجاع لازم نیست. والله العالم
س 47. در صورت لزوم، مشاهده و لمس موهای خانم بیمار، جهت معاینه توسط پزشک مرد چه صورت دارد؟
ج) در مثل این مورد باید ضرورتهایی که به آن اشاره شد وجود داشته باشد والّا جایز نیست. والله العالم
س 48. چگونه است حکم خانمی که برای گرفتن نوار قلب به متخصص مرد مراجعه کند (بهفرض عدم وجود و یا در دسترس نبودن متخصص زن).
ج) اگر دسترسی به متخصص زن نیست و مراجعه برای گرفتن نوار قلب، ضرورت دارد اشکال ندارد. والله العالم
س 49. آیا خانمها میتوانند آستین خود را برای آمپول زدن یا فشار خون گرفتن یا نبض گرفتن و غیره در مقابل نامحرم بالا بزنند؟
ج) حرام است. والله العالم
س 50. اخیراً برای کنترل جمعیت در برخی از مراکز درمانی برای انجام عمل جراحی زنان علیرغم وجود پزشک متخصص و جراح زن به عذر و بهانه زیاد
بودن مراجعین از پزشکان مرد استفاده میکنند درصورتیکه میتوان بهگونهای هماهنگ کرد که با مقداری تأخیر جراحی توسط پزشک زن انجام گیرد آیا وجود آن عذر و بهانه مجوّز انجام عمل برای مردان میباشد یا خیر؟
ج) در فرض سؤال که امکان عمل جراحی لازم بهوسیله بانوان وجود دارد برای طبیب مرد، عمل جراحی اجنبیه جایز نیست و با این امکان زن بیمار نیز نباید به پزشک مرد مراجعه کند؛ و عقیم کردن جایز نیست و اعمال دیگر نیز برای جلوگیری در انعقاد نطفه در صورتی جایز است که مستلزم فعل حرامی نشود.
س 51. با وجود متخصصین و پرسنل زن در اغلب بیمارستانها معمولاً در کارهای مربوط به زایمان پزشکان مرد دخالت میکنند، آیا از این نظر اشکالی هست یا خیر؟
ج) جایز نیست.
س 52. لمس اعضای بدن بیمار توسط پزشک غیر مماثل درصورتیکه با مماثل از نظر معاینه و درمان تفاوتی نکند، آیا پزشک را ملزم به رعایت میکند یا بلااشکال است؟
ج) پزشک ملزم به رعایت است.
س 53. اگر خانم پزشکی به امر شوهرش برای معاینه و معالجه وارد منزل دوست شوهرش که نامحرم است گردد و او را مورد معاینه (از قبیل گرفتن نبض و فشار خون) قرار دهد و داروهای مورد نیاز او را تجویز نموده و پس از آن از منزل خارج شود آیا فعل حرام مرتکب شده است یا خیر؟ و با توجه به سوره
مبارکه نور آیات 11 الی 25 آیا کسی یا کسانی میتوانند به این زن محصنه مؤمنه اتهام و بهتان وارد کنند؟
ج) با وجود دکتر مرد برای معاینه مرد بیمار معاینه پزشک زن جایز نیست و نظر و تماس او با بدن مرد حرام است لکن تهمت زدن و هرگونه نسبت نامشروع به پزشک زن نیز حرام است. والله العالم
س 54. امروزه در یک شهر معمولاً هم پزشک زن و هم پزشک مرد در تخصصهای مختلف پزشکی وجود دارد، مراجعه به پزشک غیر مماثل چه حکمی دارد؟ درصورتیکه متخصص غیر مماثل عالمتر است، حکم چیست؟
ج) در مورد سؤال، اگر ارجاع به غیر همجنس عالمتر به جهت مهم بودن مرض به نظر عرف عقلاء متعین باشد شرعاً جایز است.
س 55. سؤال میشود که در بیمارستانی هم قابله زن وجود دارد و هم قابله مرد لیکن قابله مرد متخصصتر از قابله زن است. در این صورت زایمان زن با وجود پزشک مرد چه حکمی دارد؟
ج) اگر قابله زن بتواند عمل را انجام دهد رجوع به مرد جایز نیست.
س 56. پزشک برای انجام عمل جراحی نسبت به خانمها و گاهی معاینه ابتدایی آنها مجبور به تماس با بدن آنها و نگاه به آنها میشود، حکم آن چیست؟
ج) اگر پزشک زن بهطور عادی در دسترس نباشد مرد میتواند هرگونه معاینه و یا عمل جراحی را که ضرورت داشته باشد انجام دهد.
س 57. دختری هستم میخواهم به دکتر مراجعه کنم.
آیا لازم است اولاً تحقیق کنم و یک دکتر زن پیدا کنم و اگر دکتر زن خوب پیدا نکردم بعد به دکتر مرد مراجعه کنم؟آیا میشود به دکتر مرد فامیلمان مراجعه کنیم و تحقیقی راجع به دکتر زن نکنیم؟
آیا اگر دکتر مرد متدین و خوبی را بشناسیم و به او اعتماد نسبی هم داریم میشود دیگر بدون هیچ تحقیقی به او مراجعه کنیم؟
ج) 1. بلی جواز مراجعه به دکتر مرد بعد از تحقیق و دست نیافتن به دکتر زن است. والله العالم
س 58. آیا اگر در یک تحقیق ساده و عادی گفته شود کسی برای کار پزشکی یا زایمان همسرم مناسب است میتوانم به او مراجعه نمایم؟
ج) مانعی ندارد مگر اینکه معارض داشته باشد که در آن صورت تحقیق کامل شود.
س 59. اگر پزشک مرد ناچاراً مجبور به معاینه خانم بیمار شد و یا برعکس خانم بیمار ناچار به مراجعه به پزشک مرد شد با توجه به اینکه در صورت
رعایت کامل مسائل شرعی و اخلاقی در معاینه کامل خانمها شاید بتوان گفت بیش از 90% معاینات که در کتب پزشکی به انجام آنها تأکید شده است انجام نمیگیرد، اگر با اینگونه معاینه سطحی و غیر کامل، بیماری وی تشخیص صحیح داده نشد و درمان کامل صورت نگرفت آیا پزشک مسئول است؟ اگر مسئول است چاره چیست؟ آیا باید برخلاف مسائل شرعی عمل کند؟
تذکر این نکته ضروری است که پزشکان متخصص و مجرب بدون احتیاج به معاینات کامل ممکن است بتوانند تشخیص و درمان انجام دهند اما برای افراد نامجرب و دانشجویان، تا رسیدن به این مرحله، زمان زیادی لازم است.
ج) اگر پزشکی که در دسترس است منحصر باشد به پزشکی که بدون معاینه کامل نمیتواند بیماری را تشخیص دهد طبعاً معاینه کامل ضرروت دارد و جایز است و بدون معاینه لازم اقدام به معالجه جایز نیست. والله العالم
س 60. در بخشهای بیمارستانی معمولاً هر دانشجوی پزشکی مسئولیت چند بیمار را عهدهدار است، آیا دانشجویان میتوانند نسبت به معاینه بالینی سایر بیماران غیر مماثل که حکم آموزش دارد و نه تشخیص مبادرت نمایند؟
ج) در فرض سؤال، جایز نیست.
س 61. براساس طرحی که هماکنون در برخی استانها در حال اجراست، هر خانواده باید برای انجام امور پزشکی و قبل از مراجعه به هر متخصصی، ابتدا
توسط یک پزشک مشخص معاینه شود. در طرح پزشک خانواده، هر خانواده باید یک پزشک را به عنوان پزشک مورد قبول خود معرفی کند و تمام اعضای خانواده پس از آن، توسط همان پزشک معاینه شوند. حال سؤالی که برای بنده و بسیاری از متشرعین و افراد عادی در این شهرستانها پیش آمده آن است که با توجه به نهی شدید در ارتباط بین دو فرد نامحرم، افرادی شبیه دوستان بنده که همسر و دختران جوان دارند، چه باید بکنند؟ اگر پزشک خانواده انتخابی زن باشد، برای اعضای مرد مشکلدار است و اگر پزشک انتخابی مرد باشد، برای خانمها و دخترانمان معذوریت وجود دارد. مگر نه اینکه از سیره و احادیث مسلم معصومین چیزی جز ممانعت از چنین مواردی (حتی کوتاه و اندک و موردی) برداشت میشود؟ مگر نه اینکه پدر این خانواده را نباید مجبور به در معرض تیر شیطان قرار گرفتن، نمود؟ مگر نه اینکه اگر منصفانه و حقیقتاً هم به این مسأله نگاه کنیم، نه قابل توجیه با اضطرار است و نه قابل توجیه با احکام ثانویه و نه با...؟
البته بنده قصد نادیده گرفتن برخی فواید دیگر این طرح را ندارم، اما قطعاً به شیوهای بهتر هم میتوان این کار را انجام داد. حال سؤال نهایی بنده این است که بنده و امثال بنده برای حفظ زندگی سالم، زندگی بهدور از گناه و مطلوب امام زمان چه باید بکنیم؟ به چه کسی پناه ببریم؟ وظیفه وزارت بهداشت و مسئولانی که این اجبار در انتخاب یک پزشک برای هر خانواده را قرار دادهاند، چیست؟ آیا بهتر نیست هر خانواده بهجای مجبور بودن در انتخاب
یک پزشک، آزاد باشند که دو پزشک با جنسیت مختلف برای اعضای خانواده خود انتخاب کنند؟
ج) واضح است که با وجود پزشک مماثل، مراجعه به غیر مماثل جایز نیست و مسئولان محترم سیستم درمانی کشور موظفند شرایط درمان را طوری فراهم نمایند که با وجود پزشک مماثل، افراد، مجبور به مراجعه پزشک غیر مماثل نشوند.
س 62. بر اساس تقسیم کاری که در بیمارستانها صورت میگیرد گاهی کار بیمار زن با پرسنل مرد میافتد آیا در این صورت لازم است که پرسنل زن علاوه بر کار خود کار پرسنل مردی که بیمارش زن است را هم انجام دهد؟
ج) بهطورکلی در پرستاری چون مسلتزم نگاه پرستار به بدن بیمار است مراعات مماثلت بین بیمار و پرستار شرط است ولی پرسنل زن اگر کارش پرستاری از بیمار زن نیست بر او واجب نیست مگر آنکه آن پرستاری به نحو واجب کفایی واجب باشد و مماثل دیگری نباشد یا اقدام نکند به نحوی که اقدام غیر مماثل ضرورت داشته باشد.
س 63. در کارهای مربوط به زایمان زنان همچنین عمل سزارین آیا مردان نیز میتوانند دخالت داشته باشند یا باید توسط زنان انجام شود؟
ج) باید توسط زنان انجام شود مگر اینکه خود شوهر دکتر باشد که میتواند عمل زایمان همسر خود را انجام دهد. والله العالم
س 64. خانمی هستم که برای انجام کارهای دندانپزشکی به دکترهای زن مراجعه کردم ولی نتیجه مطلوب را نگرفتم هم وقت و هم هزینه زیاد صرف کردم آیا با توجه به اینکه حجاب را کاملاً رعایت کرده حتی از حدّ معمول هم بیشتر بهطوریکه چادر روی صورت را گرفته و دکتر دستکش به دست کرده و نگاه به صورت نکند جایز است به دندانپزشک مرد مراجعه کرد؟
ج) در فرض سؤال، با رعایت حجاب، مانع ندارد.
س 65. سرم یا آمپول زدن مرد به زن نامحرم چه حکمی دارد؟ و همچنین زن به مرد؟
ج) تزریق مرد اجنبی برای زن با بودن تزریقکننده زن، و تزریق زن اجنبیه برای مرد با بودن تزریقکننده مرد جایز نیست.
س 66. اینجانب ... فردی مؤنث به استحضار میرسانم بهواسطه قدرت، انرژی و مهارتی که خداوند متعال در دستانم قرار داده با ماساژ دادن اعضا و اندام (غیر از عورتین) افراد و بیمارانی که حتی از متخصصین امور مربوطه نتیجه مطلوبی به دست نیاوردهﺍند توانستهﺍم در اکثر بیماران با عنایت خداوند بهبودیهایی ایجاد نمایم. بهعلت موفقیتهایی که در کارم داشتهﺍم بیماران
مذکری نیز مراجعه میکنند، درحالیکه دستکش در دست دارم در حضور همراه یا همراهان فرد مذکر بدن وی را لمس نموده و با فشارهایی (ماساژهایی) که بر ناحیه مربوطه وارد میآورم گاهی منجر به بهبود کامل و یا نسبی فرد مراجعهکننده میشود.
با توجه به نیت بنده و بیمار مذکر که صرفاً درمان میباشد تقاضا دارم اعلام فرمایید لمس بدن فرد نامحرم با نیت درمان درحالیکه دستکش در دست دارم چه حکمی دارد؟
ج) فرض انحصار درمان به عمل شما نادر است. لهذا از اجازه معالجه نسبت به غیر مماثل معذورم.
س 67. دانشجویان پزشکی در طی مراحل تعلّم عملی مواجه میشوند که بدن و سر و روی مسلمان غیر مماثل را دیده و گاه هم از اندام تناسلی آنان معاینه به عمل آوردند، که اگر به این شیوه آشنایی لازم را در امور طبابت پیدا نکنند نمیتوانند پزشک شوند و ناچار باید دست از کار طبابت بردارند و ترک تحصیل نمایند، با توجه به اینکه اگر مهارت و تجربه کاری لازم را با این شیوهها پیدا نمایند میتوانند در آینده به کار مداوا و درمان بیماران جامعه پرداخته و آنان را معالجه نموده و در اوقاتی هم آنان را از مرگ نجات دهند بفرمایید:
ج) 1. به مقداری که بهحسب عرف حفظ نفوس توقف بر این امور دارد جایز است و بر بیمار هم جایز است که خود را در صورت توقف مذکور در معرض انجام این برنامه قرار دهد. والله العالم
س 68. منشی دکتر که مرد است آیا میتواند به زنان مریض که غش میکنند کمک کند و دست آنها را گرفته از زمین بلند کند؟
ج) اگر زن در آنجا نباشد یا نتواند کمک کند اشکال ندارد.
س 69. آیا دیدن تصاویر عریان زنان و مردان غریبه مسلمان و غیر مسلمان که جزو امر آموزش پزشکی هستند، اشکالی دارد؟
ج) در مورد سؤال درصورتیکه صاحب صورت مسلمان را نشناسند و قصد تلذّذ نباشد و موجب فتنه و ترتب مفسده نیز نباشد اشکال ندارد.
س 70. در رابطه با موضوع زایمان زنان مشکلاتی در حال زایمان و یا بعد از آن پیش میآید، برای آموزش علوم پزشکی به دانشجویان و رفع مشکلات زایمان که بعضاً پیش میآید لازم میشود که دانشجویان در حال زایمان حاضر شوند تا عملاً دکتر متخصص مشکلات زایمان را به آنان آموزش بدهد با توجه به اینکه دانشجویان بهوسیله تئوری نمیتوانند مشکل زایمان را یاد بگیرند و آموزش به غیر از رؤیت بدن زن امکانپذیر نباشد نگاه کردن دانشجویان به بدن زن برای فراگیری علوم و رفع مشکلات زایمان جایز میشود یا خیر؟
ج) نگاه کردن به بدن زن بر مردی که همسر و یا از محارم او مثل پدر و برادر و عمو و دایی نباشد جایز نیست و نظر به عورت او بر محارم هم جایز نیست، علیهذا در مثل عورت که نگاه کردن مماثل (غیر همسر) به عورت مماثل نیز حرام است در حد ضرورت و توقف حفظ نفوس بر آن و به مقدار رفع ضرورت جایز است و در غیر عورت نیز جواز دائر مدار ضرورت است و با امکان تعلیم به دانشجویان به غیر نگاه کردن، به آن اکتفا شود.
س 71. اگر شخصی در مورد مسائل زنان در پزشکی تحقیق میکند و احتیاج به آزمایشهای علمی و عملی دارد میتواند در صورت لزوم عورت محارم خویش را ببیند و یا لمس کند؟
ج) جایز نیست و بر آنان هم حرام است.
س 72. برای زنها یک آزمایش هست که چند تا سلول از مهبل خانم میگیرند و با این آزمایش میتوانند ببینند که کسی سرطان مهبل دارد یا نه؟ که در صورت مثبت بودن، بتوانند فوراً درمان را شروع کنند و قبل از آنکه سرطان رواج یابد، آن را از بین ببرند. آیا برای انجام این آزمایش جایز است که دکتر زن عورت زن را ببیند؟
ج) اگر قرائن و اماراتی وجود داشته باشد که جهت معرضیت زن برای ابتلای به سرطان از آن استفاده شود که عرفاً پیشگیری لازم باشد اشکال ندارد ولی بهمجرد احتمال جواز آن برای زنان محلّ اشکال است مگر اینکه درصد احتمال ابتلای به این بیماری معتنابه باشد مثلا 90% یا 80% باشد بهطوریکه دفع خطر آن عرفاً لازم باشد؛ بهطور عموم هم حکم به جواز بعید نیست.
س 73. محدوده دقیق عورت در خانمها چه قسمتی است؟ آیا در مورد برداشتن موی عورت استفاده از قضیه «لا حرج» درست است؟ اگر زدودن موی عورت همواره با مقدار کمی خونریزی همراه باشد و بعد از آن هم مشکلات دیگری دارد در غیر این صورت با اعتراض و یا دلزدگی همسر همراه باشد آیا لیزر کردن موی عورت توسط پزشک متخصص خانم جایز است؟
ج) میتواند از داروهای موبر استفاده نماید و «لا حرج» در اینجا مورد ندارد و مجوزی در فرض سؤال برای نظر دکتر زن به عورت زن دیگر نیست و آنچه در سؤال آمده مجوز نظر دکتر زن نیست. والله العالم
س 74. طبق نظرات علوم پزشکی، یکی از معایناتی که امروزه در هر بیماری بهخصوص در بیماریهای ادراری - تناسلی جزو معاینات اصلی اولیه به شمار میآید اگرچه در انجام آن، متأسفانه یا خوشبختانه مسامحه میشود عملی به نام (توشه رکتال) است - که یک نوع معاینه نظری و لمسی از طریق مقعد میباشد - و از طرفی یکی از دقیقترین روشهای تعیین درجه حرارت فرد از طریق مقعد میباشد، با توجه به این موضوعات و اینکه این معاینات گاهی به خاطر احتیاط در جهت تشخیص یا رد برخی بیماریها انجام میشود و گاهی در تشخیص برخی بیماریها بسیار مؤثر و روش کمخرج و سادهای به نظر میآید، آیا پزشک مرد مجاز است چنین معاینهای را چه جهت آموزش (بهوسیله دانشجویان) و چه جهت تشخیص احتمالی یا قطعی در مورد بیمار مرد انجام دهد؟ و اگر با عدم انجام آن، متوجه بیماری و راه درمان وی نشود آیا مسئول نیست؟
ج) به اقتضای ضرورت به مقدار دفع ضرورت جایز است و بیشتر جایز نیست.
س 75. با توجه به اینکه جهت معاینه ساده پروستات، حتماً باید از طریق مقعد، بیمار را مورد بررسی قرار داد تا تشخیص قطعی بیماریهای پروستات داده شود، همچنین در بسیاری از بیماریهای آلات ادراری تناسلی، مشاهده و گاه لمس آنها ضروری است، آیا در چنین مواردی پزشک مرد میتواند بیمار مرد را
بدون اشکال شرعی معاینه نماید؟ اگر با عدم انجام این معاینه، متوجه بیماری نشود و بیماری مثلاً سرطان پیشرفت کند، آیا پزشک مسئول است؟
با توجه به اینکه استفاده از آینه، همیشه امکانپذیر نیست و در ضمن عمل لمس را نیز باید با دید کامل با دست انجام داد و ازاینرو در حال حاضر در تمامی مراکز درمانی این معاینه مستقیماً انجام میشود.
ج) جواز و عدم جواز همه این امور دائر مدار ضرورت و عدم ضرورت و امکان اکتفا به ارتکاب محذور أخفّ و عدم آن است. والله العالم
س 76. در بعضی از موارد معاینه اندام تناسلی به کمک آینه امکانپذیر است. بیتوجهی به این موضوع چه حکمی دارد؟
ج) جایز نیست.
س 77. انجام امور پزشکی و درمان بیماران توسط افراد پزشک و غیر پزشک بدون صلاحیت علمی تعریفشده چه حکمی دارد؟
ج) طبابت و درمان و معالجه بیماران بدون تخصّص و صلاحیت علمی جایز نیست و در صورت خسارت و زیان به بیمار ضامن است.
س 78. حکم معالجه نزد پزشک بهایی چیست؟
ج) اگر ضرورت باشد و پزشک مسلمان در دسترس نباشد مانعی ندارد.
س 79. سلام علیکم با عنایت به اینکه در متون دینی ما برای «فرد در حال احتضار» آدابی ذکر شده است. مرقوم فرمایید:
آیا در آموزش پزشکی، استفاده آموزشی از بیماری که در حال احتضار (مشرف به موت) است بهمنظور فراگیری برخی از مهارتهای پزشکی مانند «لولهگذاری داخل نای» یا «کشیدن مایع از پریکارد (آبشامه یا غشای خارجی قلب)» یا «گذاشتن کاتتر ورید مرکزی» و انجام مواردی از این قبیل بر روی بیمار محتضر که برخی از آنها ظاهر وی را تحت تأثیر قرار میدهد (موجب سوراخ شدن بدن و غیره میشوند) و برخی بدون تغییر در ظاهر فرد انجام میشوند، صحیح است؟
حکم انجام موارد بالا بر روی بیمار در حال احتضار درصورتیکه بیمار و فراگیر هر دو از نظر جنسیت همجنس باشند و اگر غیر همجنس باشند چگونه خواهد بود؟
آیا برای انجام این اقدامات کسب رضایت از خود بیمار یا اولیای وی ضروری است؟ آیا این رضایت نافذ است؟
آیا فرد بیمار میتواند وصیت کند که اعمال بالا را در هنگام احتضار بر روی وی انجام دهند؟ آیا این وصیت نافذ است؟
آیا استفاده آموزشی از بیمار محتضر از نظر اسلامی نیاز به در نظر گرفتن شرایط خاص دارد؟ آن شرایط چه باید باشد؟
توضیحاً: به استحضار میرساند اینجانب پزشک و دانشجوی دکترای تخصصی اخلاق پزشکی بوده و در حال حاضر بهمنظور تأمین حقوق بیماران و انواع سوژههای آموزشی در امر آموزش پزشکی در حال تدوین «راهنمای اخلاق در آموزش پزشکی مبتنی بر باورهای دینی و فرهنگی کشور» میباشم. موجب نهایت امتنان خواهد بود با صرف وقت گرانقدر خود و پاسخ به سؤالات فوق مرا در این مهم یاری فرمایید.
ج) بهطورکلی استفاده آموزشی از بیمار معمولی و یا محتضر و حتی جنازه آنکه موجب ضرر برای اوست و یا موجب دیه میگردد حرام است تنها در صورتی این امور میتواند از نظر شرعی قابل توجیه باشد که نفس آموزش برای حفظ جان مسلمانان لازم و ضروری باشد و غیر مسلمان در اختیار نباشد که در این صورت در بیمار معمولی با اجازه خود او و ملاحظه دیه و در محتضر با اجازه از مجتهد و یا وکیل او با ملاحظه دیه و در میت با اجازه از ورثه او با لحاظ دیه انجام شود که در دو صورت اول دیه به خود میت میرسد و در صورت سوم دیه باید صرف امور خیر برای میت با اجازه از مجتهد شود. ضمناً ملاحظه جنسیت در مورد بیمار و دانشجویان ضروری است. وصیت بیمار در خصوص جسد اثری ندارد بلکه تابع شرایط مذکور است. والله العالم
س 80. در بعضی از بیمارستانها، دانشجوها به جهت اینکه دوره آشنایی با کارهای طبابت را عملاً میگذرانند میخواهند که از بیماران مراجعهکننده معاینه به عمل آورند و قصدشان هم تعلّم امور درمانی میباشد بفرمایید:
در صورت عدم رضایت بیماران میتوان آنان را به معاینه نوعی مجبور نمود مانند اینکه پزشک معالج اصلی بگوید اگر از معاینه دانشجویان ممانعت بنمایی من تو را معالجه و درمان نخواهم نمود؟
اگر اقدام فوق در مورد ضرورت تعلیم بدون اشکال است مورد ضرورت را توضیح فرمایید؟
ج) 1. اگر برنامه پذیرفتن بیمار در بیمارستان به این صورت باشد که بیمار مقرّرات داخلی بیمارستان را باید بپذیرد ظاهر این است که هرکس به بیمارستان مراجعه میکند این مقررات را پذیرفته است و بدیهی است بیمار نمیتواند برای معالجه خود و ترتیب اداره بیمارستان و عملکرد پزشکان بیمارستان را ملزم به قبول برنامهای که او میدهد بنماید لذا با عدم رضایت فقط میتواند بیمارستان را ترک نماید و اگر بیماری او خطرناک و غیر قابل علاج در بیمارستان دیگر باشد واجب است با قبول مقرّرات بیمارستان موافقت نماید.
بلی درصورتیکه معاینه مستلزم فعل محرّمی باشد و ضرورتی در بین نباشد مریض باید امتناع نماید و بر او هم نباید تحمیل شود. والله العالم
س 81. بیمار روانی که هر زمان احتمال دارد دست به آدمکشی بزند درصورتیکه بیماری دیگری هم پیدا کرد بفرمایید:
جایز است برای اینکه جان افرادی توسط وی به خطر نیفتد از درمان بیماری جدید او اعراض نموده و او را مورد معالجه قرار نداد؟
آیا بیمار فوق را جایز است یا واجب، که پزشک به مقامات پلیس معرفی نموده تا او را به نوعی از مردم دور نگهداری نمایند که جانی در معرض خطر قرار نگیرد؟
ج) 1. باید او را معالجه کرد که تلف نشود. والله العالم
س 82. بنده پزشکی هستم که مسئولیت خطیر درمان بیماران را عهدهدار میباشم لذا بیماران متعددی جهت انجام عمل حجامت به اینجانب مراجعه میکنند و از طرفی با مخالفتهای عدهای از همکاران پزشک مواجه شدهام. نظر به اینکه طب اسلامی توصیههای فراوانی راجع به عمل حجامت نموده و در عمل هم بسیاری از بیماران از آن نتیجه گرفتهاند. در صورت رعایت شرایط استریل نظر خود را راجع به حکم شرعی این عمل و تأیید و یا رد آن از نظر اسلام بیان فرمایید:
ج) حجامت شرعاً مستحب است و اشکال ندارد البته اگر در موارد خاص ضرر برای شخص قابل اعتنا باشد باید مراعات شود ولی مطلق احتمال موجب رفع استحباب نیست.
س 83. درصورتیکه زن و مردی باشند حجامتکننده و طب سوزنی هم کار میکنند اگر برای شفای بیماری زن خود را به دست مرد حجّام بسپاریم و این در صورتی باشد که از انجام درست کار بهوسیله زن هراسناک باشیم حکم آن چگونه است؟
ج) اگر در مراجعه و معالجه توسط زن خوف خطر و ضرر باشد مراجعه به مرد جهت معالجه اشکال ندارد.
س 84. خانمی که از ترشح زیاد مهبلی و سوزش یا خارش تناسلی شاکی است به ماما مراجعه میکند ماما با پرسش برخی علائم میتواند تا حدی نوع عفونت را تشخیص دهد و نسخه دارویی بنویسد. امّا صلاح میداند که زن را مورد معاینة زنانگی (که نیاز به نگاه به عورت میباشد) قرار دهد چون احتمال میدهد که علاوه بر عفونت مهبل، دهانه رحم هم دچار عفونت شده باشد. مخصوصاً اگر طی یک سال گذشته، زن معاینه نشده باشد عفونت دهانه رحم خیلی شایع است. پس اگر زن را معاینه کند این عفونت احتمالی را که البته شایع در زنان است را کشف کرده و درمان مخصوص آن را نیز انجام میدهد. به این ترتیب، ماما احساس میکند که دین خود را نسبت به زنان ادا کرده است، چراکه عفونت دهانه رحم اگر کشف نشود و بنابراین درمان نشود، عوارضی را احتمالاً ایجاد میکند. عوارض عفونت دهانه رحم عبارتند از:
تنگ شدن دهانه رحم در نتیجه نازایی، انتشار عفونت به داخل لگن (PID)، درد مزمن شکم، نازایی، حاملگی خارج رحمی، احتمال مرگ، تغییر بافتی به طرف سرطان دهانه رحم.
خواهشمندم توضیح بفرمایید با توجه به این توضیحات آیا این معاینات زنان ضرورت پزشکی است و نگاه به عورت جایز است؟
ج) در فرض سؤال چنانچه تشیخص عفونت دهانه رحم و علاج آن جز از طریق معاینات مذکور امکان نداشته باشد، ضرورت محسوب میشود و نگاه مانعی ندارد.
س 85. چنین مرسوم است که قبل از انجام عقد زناشویی، عروسخانم معاینه سالم بودن پرده بکارت را انجام داده و گواهی کتبی آن را نزد خود نگهداری میکند تا از مشکلات خانوادگی احتمالی بعدی پیشگیری کند. آیا در این مورد نگاه به عورت میتواند یک ضرورت پزشکی باشد و از نظر شرعی جایز است؟
ج) این عمل ضرورتی که شرعاً مجوز آن باشد ندارد.
س 86. گاهی مسألهﺍی مثل یک تصادف یا برخورد برای یک دختر باکره که پیش میآید، باعث ناراحتی روحی دختر و خانوادهﺍش میشود که آیا پرده بکارت صدمه دیده است یا نه؟ آیا در این موارد معاینه پرده بکارت توسط مامای زن میتواند یک ضرورت پزشکی باشد و از نظر شرع، نگاه حرام، نباشد؟
ج) در این مورد نیز به مجرد احتمال، ضرورتی به نظر نمیرسد و اگر یقین باشد به خاطر اینکه اطمینان حاصل شود در صورت وجود صدمه و احتیاج به معالجه اقدام به علاج شود تا بعدها مورد اتهام قرار نگیرند، معاینه اشکال ندارد.
س 87. اینجانبه ماما هستم، مستدعی است در مورد مسأله ذیل فتوای لازم را در صورت امکان صادر فرمایید:
حکم مربوط به ازاله بکارت در اثر امر پزشکی (سهواً) چه میباشد؟
ج) کسی که مباشر عمل بوده هرچند سهوی باشد ضامن مهرالمثل است.
س 88. لطفاً به موارد ذیل که شدیداً محل حاجت است پاسخ مرقوم فرمایید:
اگر دختری بدون هیچ ضرورت پزشکی یا قضایی درخواست معاینه بکارت را از پزشک زن تنها جهت دریافت گواهی شفاهی یا کتبی بکارت داشته باشد حکم چیست؟ لازم به ذکر است که برای معاینه پرده بکارت نیاز به مشاهده و لمس عورت دختر وجود دارد.
اگر بعد از معاینه پرده بکارت پزشک متوجه آسیب پرده شود و بداند که گزارش نتیجه معاینه باعث تهدید جانی دختر میشود حکم چیست؟ آیا مجاز به گزارش کذب جهت حفظ جان دختر میباشد؟
اگر پرده بکارت دختری بهدلیل تجاوز آسیب دیده باشد و تقاضای ترمیم پرده بکارت را داشته باشد حکم چیست؟
اگر پرده بکارت دختری در اثر ضربه و تصادف آسیب دیده باشد و تقاضای ترمیم کند حکم چیست؟
اگر خانمی مطلّقه با آسیب پرده بکارت تقاضای ترمیم داشته باشد حکم چیست؟
ج) 1. در فرض سؤال درخواست مشروع نیست و لمس و نگاه به عورت غیر همسر حرام است و معاینه بکارت تنها در موارد اختلاف و حکم قاضی جامعالشرایط توسط پزشک زن جایز است.
3و4و5. ترمیم بکارت فینفسه حرام نیست اما باید از مقدمات حرام (نگاه و لمس غیر همسر) اجتناب شود و اگر در موقع عقد شوهر سؤال از بکارت کند و دختر دروغ بگوید تدلیس است و برای شوهر حق فسخ میآورد. والله العالم
س 89. اینجانب مشاور هستم. در بین مراجعاتم بعضاً دخترخانمهایی هستند که متأسفانه در اثر ارتباط نامشروع، بکارت آنان زائل گردیده و اکنون که میخواهند ازدواج کنند حقیقتاً پشیمان هستند و واقعاً توبه کردهاند. اکنون آیا به صرف توبه میتوانند چیزی در مورد ازاله بکارت به خواستگارشان نگویند؟ اگر از روشهای نوین درمانی جهت ترمیم بکارت استفاده کنند آیا در این صورت نیز باید خواستگار خود را در جریان قرار دهند یا لازم نیست؟
ج) در فرض سؤال اگر خواستگار سؤال نکند لازم نیست که به کسی این مطلب را بازگو کند و چنانچه از طرف خواستگار شرط بکارت در عقد نشود و یا عقد مبنیاً بر آن واقع نگردد بعداً هم حق فسخ ندارد و عمل ترمیم هم چنانچه مستلزم نگاه و لمس حرام نباشد فینفسه مانعی ندارد، ولی دختر مذکور باکره محسوب نمیشود. والله العالم
س 90. فردی از ازاله بکارت همسر وحشت دارد و مدتهاست از نزدیکی اجتناب میکند. آیا میتواند ازاله بکارت توسط پزشک صورت پذیرد؟
ج) جایز نیست و شخص مورد نظر به دکتر متخصص (روان پزشک) مراجعه کند. والله العالم
س 91. با توجه به اینکه از نظر علم پزشکی ثابت شده است که بارداری در سنین کم (زیر20 سال) با خطراتی همراه است از آن جمله احتمال سقط جنین، تولد نوزاد کموزن، نارس بودن نوزاد در این مادران جوان بیشتر است و نیز خطراتی متوجه خود مادر باردار میشود. از آن جمله احتمال ایجاد بیماری در بارداری مثل ایجاد بیماری دیابت یا فشار خون در حین بارداری بیشتر میشود که گاهی این بیماریها بعد از زایمان هم پایدار میماند. همچنین ثابت شده است که درصد زیادی از علت مرگ در حین زایمان را سنّ کم مادر تشکیل میدهد. با
توجه به این موارد یکی از وظایف ماما این است که در بین دانشآموزان دختر دوره راهنمایی و دبیرستان و نیز مزدوجین زیر 20 سال آموزش و تبلیغ بر این کند که حاملگی در سنین زیر 20 سال خطرناک بوده و از نظر بهداشتی توصیه نمیشود و در صورت ازدواج بهتر است با استفاده از وسایل جلوگیری از بارداری، از بارداری جلوگیری شود. آیا در این مورد از نظر شرعی مشکلی وجود ندارد؟
ج) هیچیک از این محتملات، قابل اعتماد بهطوریکه منشأ اثر شرعی باشد نیست و ترویج این فرهنگ صحیح نیست.
س 92. درصورتیکه بتوان بهطور طبیعی وضع حمل نمود، عمل جراحی برای وضع حمل جایز است؟
ج) جایز نیست. والله العالم
س 93. آیا درصورتیکه پزشک تشخیص دهد برای نجات جان جنین باید زن باردار تحت عمل جراحی سزارین یا دیگر اقدامات پزشکی قرار گیرد میتواند علیرغم مخالفت مادر او را به انجام این اعمال ملزم و مجبور سازد؟ آیا این عمل شرعاً جایز است؟
ج) چنانچه خود مریض راضی نباشد الزام او به جراحی یا سایر اقدامات پزشکی جایز نیست. والله العالم
س 94. از نظر علمی زایمان طبیعی برای مادر و کودک مفید است و زایمان به روش جراحی و سزارین مضرّ و خطرناک و عوارض زیادی به همراه دارد. که در تمامی دنیا اهل فن به این مطلب واقفند و همچنین هر بارداری با کامل شدن بارداری 40 هفته و یا همان 9 ماه و 9 روز کامل میشود و نوزاد سالمی را متولد میکند.
در مورد بیماری که از نظر علمی نیازی به ختم بارداری ندارد ولی بهدلیل اینکه حقالزحمه به پزشک شیفت تعلق میگیرد ایشان ختم حاملگی زودهنگام (1 یا 2 هفته و یا حتی زودتر) انجام دهد جایز است؟
ج) جایز نیست.
س95. خانم بارداری که میتواند به روش طبیعی زایمان کند پزشک مربوطه با آگاه ننمودن بیمار از خطرات سزارین و فقط بهدلیل ترس مریض از دردهای زایمان مریض را تشویق به زایمان سزارین کرده و به خاطر حقالزحمه بیشتر سزارین اقدام به آن کند چه حکمی دارد؟
ج) جایز نیست.
س 96. استدعا میشود نظر فقهی و اجتهادی خویش را در مورد مسأله ذیل بیان فرمایید: در برخی از کشورها دستگاهی تحت عنوان «ریپکس» برای جلوگیری از تجاوز به زنان ایجاد شده است و عملکرد دستگاه بدینگونه است که بانوانی که مایل به استفاده از ریپکس هستند دستگاهی لولهای شکل را در داخل مهبل خود نصب
میکنند. این دستگاه لولهای شکل از مادهای لاستیکی و انعطافپذیر ساخته شده است که صدمهای به بدن زن وارد نکرده و استفاده از آن برای زنان ناخوشایند نخواهد بود. ریپکس در صورت تجاوز مرد به زن به آلت تناسلی چسبیده و قلابهای میکروسکوپی درنده آن وارد عمل میشود و متجاوز با آلت تناسلی تکهتکه و پوستکنده مجبور به مراجعه به مراکز درمانی شده و در نهایت پلیس در جریان کار قرار خواهد گرفت. ریپکس تنها با عمل جراحی قابل جدا شدن از آلت تناسلی خواهد بود که در این وضعیت کارمندان مراکز درمانی به راحتی متوجه میشوند که شخص مراجعهکننده متجاوزی است که باید او را تحویل پلیس بدهند.
اگر زنی از این دستگاه در جهت حمایت از خویش استفاده کند آیا استفاده از این دستگاه مجاز خواهد بود؟
اگر در اثر استفاده، جنایتهایی بر مرد متجاوز وارد شود آیا زن استفادهکننده مسئولیتی از این باب خواهد داشت؟
اگر زن و مرد متجاوز هر دو راضی به عمل زنا باشند آیا مسئولیتی از این باب برای زن وجود دارد؟
اگر در اثر استفاده، شوهرش متحمل چنین صدماتی شود حکم قضیه به چه نحوی خواهد بود؟
ج) فقط در مواردی که حفظ عِرض زن، منحصر در استفاده از وسیله مذکور بوده و راه دفع متجاوز در این امر خلاصه شده باشد صدمات وارده بر مرد متجاوز بر عهده زن نخواهد بود و این عدم ضمان در غیر موارد نزدیکی شوهر و زنا با رضایت خود زن است. والله العالم
س 97. طبیبی حاذق و ماهر بدون سهلانگاری اقدام به عمل جراحی بیماری نموده و درضمن عمل آسیبی به بیمار وارد گردیده لطفاً موارد ضمان یا عدم ضمان طبیب را در وجوه ذیل بیان فرمایید:
بدون اذن از بیمار یا کسان وی اقدام به عمل نموده باشد؟
غفلت از اذن گرفتن داشته است؟
بیمار در حال اغماء بوده و برای اذن دسترسی به کسان بیمار نداشته و تأخیر هم موجب به خطر افتادن جان بیمار میشود؟
در مورد فوق اگر تأخیر موجب نقص عضو و یا تعطیل شدن عضوی از بیمار گردد حکم چیست؟
اگر در موارد فوق باید دیه به بیمار داده شود آن دیه به عهده کیست؟
ج) 1. بدون اذن دیه دارد به شرحی که در باب دیات مذکور است. والله العالم
غفلت از اذن گرفتن نیز در حکم عدم اذن است. والله العالم
در این صورت اگر آسیبی که به او رسیده بهطور متعارف با عمل انجامشده توأم باشد چیزی بر پزشک نیست. والله العالم
در این صورت طبیب ضامن نیست ولی بهجهت عدم اقدام به معالجه معصیت کرده است. والله العالم
در این موارد دیه با خود پزشک است. والله العالم
س 98. اگر بهواسطه تشخیص نادرست طبیب حاذق آسیبی به بیمار وارد شود، بفرمایید:
آیا باید دیه پرداخت شود، اگر باید دیه داده شود به عهده کیست؟
چنانچه در تشخیص سهلانگاری نموده باشد حکم چگونه است؟
ج) 1. اگر آسیبی که به بیمار وارد شده مستند به پزشک شمرده شود و پزشک از بیمار برائت خود را نگرفته باشد دیه به آن تعلّق میگیرد. والله العالم
س 99. سهلانگاری طبیب در عمل جراحی موجب آسیب وارد شدن به بیمار گشته بفرمایید:
آیا طبیب ضامن پرداخت دیه است؟
اگر نیاز به عمل جراحی و درمان بعدی برای بیمار پیدا شود بهواسطه سهلانگاری در عمل جراحی قبلی آیا طبیب سهلانگار باید هزینه آنها را بپردازد یا همان دیه کافی میباشد؟
ج) 1. در فرض سؤال طبیب ضامن است. والله العالم
بیشتر از دیه چیزی تعلق نمیگیرد و هزینه بعدی به عهده طبیب نیست. والله العالم
ظاهراً قتل شبه عمد است. والله العالم
س 100. اگر طبیب حاذق نسخه را غلط نوشت با توجه به اینکه شیوه معالجه و درمان همینگونه میباشد و نسخه را نوشته و به بیمار میدهند و او دارو را تهیه و استفاده میکند و در نتیجه صدمهای به بیمار وارد شد بفرمایید:
آیا باید دیهای پرداخت شود؟
دیه به عهده کیست که بپردازد؟
در صورت حاذق نبودن طبیب حکم چیست و دیه به عهده کیست؟
در صورت سهلانگاری چه تکلیفی متوجه طبیب میباشد؟
ج) در صورت حاذق نبودن طبیب و یا سهلانگاری وی دیه دارد و بر عهده طبیب است بلی اگر سهلانگاری نکرده و حاذق هم بوده و قبلاً هم از بیمار برائت خود را از مسئولیت گرفته باشد ضامن نیست. والله العالم
س 101. درصورتیکه امکان تعیین حساسیت یک دارو وجود نداشته باشد، آیا پزشک، در به وجود آمدن عارضه مسئول است؟
ج) اگر مرض خطر جانی نداشته باشد و تجویز دارو احتمالاً خطر جانی داشته باشد تجویز آن جایز نیست و اگر پزشک به بیمار جریان را بگوید و بیمار خودش
از داروها در این صورت استفاده کند پزشک مسئول نیست هرچند خود بیمار مسئول است و اگر بیماری خطر جانی یقینی فوری داشته باشد و خطر آن در دارو احتمالی باشد با وجود اینکه احتمال تأثیر دارو در علاج معتنابه باشد و دارو منحصر به آن باشد ظاهراً عقلاء اقدام میکنند و از مصادیق القای در تهلکه شمرده نمیشود، ولی پزشک باید به بیمار بگوید که خودش اقدام کند.
س 102. بهطورکلی - با توجه به علوم امروزی - اگر بدانیم یا احتمال بدهیم که نجات جان بیمار وابسته به مصرف داروهای خاصی میباشد که مضرّند - و این مضرّات به احتمال قوی برای همگان رخ خواهد داد - و با تجویز پزشک، شخص دچار یک یا چند مورد از این عوارض شود، آیا پزشک مسئول است؟(1)
ج) اگر بیمار هم آگاه از این جریان و راضی به اقدام باشد و در معالجه بیمار الأهمّ فالاهمّ و دفع افسد به فاسد رعایت شود ظاهراً اشکالی نیست.
س 103. اگر عدهای تصادفی را که در حال بیهوشی هستند برای معالجه پیش پزشک بیاورند درحالیکه ولیّ شرعی همراه تصادفی نباشد و معالجه پزشک منجر به نقص عضو و یا تلف شخص مصدوم شود آیا پزشک ضامن دیه خواهد بود یا خیر و در صورت ضمان دیه اگر پزشک از معالجه اشخاص خودداری
1) . با توجه به اینکه اگر بخواهیم درمان ما هیچ ضرری نداشته باشد گاهی اصلاً هیچ درمانی نباید انجام دهیم.
نماید شاید در همین کشور خودمان ایران هر روزه صدها نفر تلف شوند لطفاً با توجه به فرض سؤال نظر مبارک را بیان فرمایید؟
ج) اگر معالجه و نجات تصادفی از تلف متوقف بر نقص عضو باشد در این صورت دیه بر پزشک نیست و اما اگر معالجه منجر به تلف تصادفی یا بیمار شده باشد که موت مستند به معالجه طبیب باشد درصورتیکه پزشک از اولیای او برائت از دیه نگرفته باشد ضامن دیه است. در این موارد که دسترسی به ولیّ بیمار نیست بیمار در معرض تلف است ممکن است مدیر بیمارستان یا شخص پزشک از حاکم شرعی قبلاً بهطورکلی تحصیل اجازه کند که با برائت پزشک از دیه اقدام به معالجه نماید.
س 104. خانمی 43 ساله که ماما هستند و تجربه کاری و تعهد اخلاقی لازم را نیز دارا میباشند، با تزریق آمپولی که به زائوهای دیگر میزدند، برای تسریع زایمان مشکلی پیش نمیآید، وقتی به بانویی که اهل افغانستان بود تزریق میکند ایشان به اتفاق بچه فوت میکنند. تکلیف شرعی این خانم چیست؟
ج) در فرض سؤال چنانچه معلوم باشد که فوت آن زن و بچهاش مستند به تزریق آن آمپول بوده، خانم ماما ضامن دیه آنها است و باید به ورثه آنها بدهد مگر اینکه آنها حلال کنند بلی اگر در بین ورثه صغیر باشد باید سهمش از دیه پرداخته شود این در صورتی است که بیمارستان یا زایشگاه یا تزریقکننده آمپول از بیمار عدم مسئولیت در اینگونه اتفاقات را نگرفته باشند ولی اگر عدم مسئولیت گرفته باشند ضامن نیستند.
س 105. تنها آمپول مسکن در بازار دارویی، آمپول دیکلو فناک است که در درمان بسیاری از بیماریها استفاده میشود و علیرغم اثر درمانی بسیار خوب، طبق گزارش وزارت بهداشت مواردی از فلج پاها ناشی از تزریق این آمپول مشاهده شده است که همانند هر داروی دیگر این آمپول نیز عوارض خاص خود را داراست. طبق فتوای علمای بزرگوار درصورتیکه دارویی عارضهای داشته باشد باید به بیمار اطلاع داده شود که ذکر این عارضه به بیماران تقریباً غیر ممکن است و اگر بیماری بداند و بفهمد که این دارو چنین عارضهای دارد علیرغم اثر درمانی آن رضایت به تزریق آن نخواهد داد. اگرچه احتمال فلج پا به دنبال تزریق این آمپول نادر است ولی بههرحال ممکن است رخ دهد. پس تکلیف در این مورد چیست و چه باید کرد. اگر عارضه به بیمار گفته نشود و بیمار دچار فلج یا سایر عوارض گردد مقصر کیست؟ و آیا پزشک باید دیه بپردازد و آیا پزشک ضامن است؟
ج) چنانکه گفته میشود بیشتر یا همه داروها و معالجات دارای عوارض سوء و ضرر بوده و درصد نادری موجب تلف بیمار است که با توجه به فایده مهم درمانی آن محققاً اقدام مینمایند و به آن ضررهای جنبی و خطر احتمالی اعتنا نمیکنند. اگر بیمار با این علم و اطّلاع کلّی و اینکه طریق معالجه به همینگونه است در مقام معالجه و مراجعه به پزشک برمیآید و خود اقدام مینماید در این صورت عدم ضمان طبیب بعید نیست بلکه در صورت اولی جزماً ضامن نیست، بلی اگر وضع به نحوی باشد که اگر مریض مطّلع شود یا به او بگویند امتناع از معالجه مینماید در این صورت اگر ضرر و خطری متوجه او شود پزشک ضامن است.
س 106. پزشکی در حین عمل هیستروکتومی (در آوردن رحم)، مثانه که به رحم چسبیده است در حین جداسازی نسوج سوراخ میشود (فیستول) و بیمار دچار عفونت و یا عوارض شدیدتر میشود و گاهی ممکن است منجر به فوت شود، بفرمایید؛ با توجه به اینکه رحم و مثانه دو عضو جدا از هم هستند، قصوری متوجه پزشک شده است یا خیر؟
ج) در مورد سؤال طبیب نسبت به جراحت وارده بر مثانه ضامن است و فرقی بین صورت قصور و تقصیر در این مورد نیست.
س) 107. پزشکی ماهر و مأذون تلاش برای درمان بیمار کرده است و احتیاط کامل را رعایت کرده است اما متأسفانه بیمار به دلایلی مجهول یا خارج از اراده پزشک مانند بیماری نهفته یا عدم پیشرفت علم پزشکی یا وضع خاص بیمار یا... فوت میکند یا به نقص عضو یا تلف عضو دچار میگردد آیا این پزشک ضامن است؟ و در فرض فوق آیا میتوان پزشک را جزء العلّة یا علت ناقصه دانست یا اصلاً تحت عنوان علت ناقصه یا تامّه قرار نمیگیرد؟
ج) صورت و وضع عمل پزشک مختلف انجام میشود اگر به صورتی عمل انجام شده که متعارف معالجه در حال حاضر آن صورت بوده و نقص علم پزشکی موجب میشود که درمان در بعضی موارد عوارضی را که نوشتهاید در پی دارد ولی الزاماً درمان باید انجام شود به این معنی که مثلاً با این درمان اگر انجام نشود چهبسا صددرصد بیماران تلف میشوند ولی اگر انجام شود خطر فوریت مرگ بیمار تا ده درصد وجود دارد در این صورت چون عقلا این خطر احتمالی را برای رفع آن خطر قطعی میپذیرند
اگر پزشک بیمار را مسبوق و مطّلع سازد و با درخواست او عمل کند و اتفاقاً حادثهای پیش بیاید ظاهراً ضامن نیست و عمل بر مسامحه او نمیشود والّا اگر عوارضی که پیش آمده مستند به عدم مهارت پزشک یا مسامحه او باشد حسب موارد موجب ضمان دیه است.
س 108. زنی در حین زایمان طبیعی در اثر خروج جنین دچار پارگی مقعد و در نتیجه بیاختیاری مدفوع شده است و بهعلت عدم تشخیص عامل زایمان و در نتیجه ترمیم نشدن بهموقع، بیاختیاری در مدفوع نامبرده بهخوبی ترمیم نشده و در حال حاضر چهل تا پنجاه درصد بیاختیاری دارد، حال بفرمایید آیا عامل زایمان ضامن است و بایستی دیه بیاختیاری ایجاد شده در اثر خروج جنین را بپردازد و یا فقط بهعلت عدم تشخیص و اطّلاع ندادن به پزشک مسئول شیفت، بایستی تعزیر شود؟
ج) در فرض سؤال، اگر استناد جراحت به عامل زایمان معلوم نباشد، حکم به ضمانت او نمیشود. والله العالم
س 109. اگر مریض قبل از عمل جراحی رضایتنامه امضا نماید تا پزشک و بیمارستان را در صورت فوت مورد شکایت قرار ندهند، پزشک و بیمارستان ضامن در مرگ مریض نمیباشند؟ در صورت اشتباه پزشک چطور؟
ج) در فرض مذکور چنانچه دقت کامل نموده باشند و مسامحه نشده باشد دکتر و بیمارستان ضامن نیستند و اگر اشتباه کنند ضامنند. والله العالم
س 110. مردی در نزاع با چاقو به قفسه طرف مقابل ضربهای وارد کرده (سمت راست با فاصله از قلب) مصدوم را به بیمارستان انتقال داده، لیکن پزشک معالج در درمان وی تقصیر ورزیده و نهایتاً شخص فوت مینماید چنانچه کمیسیون رسیدگی به تخلفات نظام پزشکی میزان 45درصد تقصیر پزشک را احراز نماید و مشخص گردد علاوه بر ضارب چاقو، پزشک نیز در فوت مقصر است. اولاً آیا اتهام قتل عمد متوجه شخص ضارب میباشد؟ ثانیاً میزان مسئولیت هر یک از پزشک و ضارب چه میزان است؟ آیا در صورت قصاص، پزشک یا اولیای دم مکلف به پرداخت میزان 45درصد دیه قبل از قصاص به حساب ضارب بابت 45درصد تقصیر پزشک میباشند یا خیر؟
ج) کوتاهی پزشک در درمان گناه است و تعزیر دارد اما موجب دیه نمیگردد، بلی اگر در حین درمان کاری کند که فوت مستند به او شود ضامن است و اگر ضربه ضارب بهطور معمول کشنده نبوده اما با کوتاهی در معالجه شخص فوت شود ضارب بیش از دیه ضربه بدهکار نیست و قصاص نمیشود و در نزاع موضوعی مرافعه شرعیه لازم است. والله العالم
س 111. در مواردی که برای معالجه بیمار باید اذن گرفت تا ضمان متوجه طبیب نشود بفرمایید:
آیا اذن از ولیّ طفل ممیز کافی است یا باید از طفل هم اذن گرفته شود؟
در مورد عمل جراحی روی بیمار مغمیعلیه از کدام یک از کسان بیمار باید اذن گرفت، آیا ترتیب یا اولویتی در کار است؟
در مورد بیمار مغمیعلیه یا طفل صغیر مصدوم که مشخص نیست، آیا ولیّ دارند یا ندارند و دسترسی به حاکم شرع هم برای اذن نیست و عدول مؤمنین هم حاضر نیستند و معالجه هم فوری باید انجام شود تکلیف چیست؟
آیا طبیب میتواند از حاکم شرع اسلام برای کل موارد مشابه فوق قبلاً اذن بگیرد؟
ج) 1. اذن از ولیّ کافی است.
3و4. بلی از حاکم شرع و مجتهد جامعالشرایط میتواند اذن بگیرد و به نظر میرسد باید متصدّی امور داخلی بیمارستانها از مجتهد جامعالشرایط اذن بگیرند که در مواردی که ولیّ حضور ندارد و تأخیر معالجه تا کسب اجازه از او موجب تلف بیمار است رأساً عمل نمایند. والله العالم
س 112. آیا طبیب میتواند قبل از اقدام به معالجه و درمان بیمار نسبت به کل اقدامات لازم در جهت معالجه وی بنابر تشخیص خود اجازه کلی بگیرد؟
ج) بلی هم طبیب و هم متصدی بیمارستان میتواند اجازه بگیرد. والله العالم
س 113. آیا طبیب میتواند ضمن انعقاد قرار معالجه با بیمار سلب هرگونه مسئولیت شرعی از خود نسبت به آسیبهای احتمالی که درضمن معالجه ممکن است پیش بیاید بنماید تا هیچگونه ضمانی به عهده وی یا عاقله وی نباشد؟
ج) بلی طبیب میتواند سلب مسئولیت از خود نماید و با قبول بیمار مسئولیت نخواهد داشت مگر آنکه دقت لازم در معالجه ننماید. والله العالم
س) 114. با توجه به اینکه در مواردی مشاهده میشود که افراد مبتلا به بیماریهای درمانناپذیر برای رهایی از زندگی رنجآور خود تقاضا دارند که پزشک معالج با تزریق دارویی زندگی آنها را خاتمه دهد، درصورتیکه فردی به بیماری بدخیم و لاعلاجی دچار شود که بهواسطه آن در آستانه مرگ قرار گیرد و تمایل داشته باشد برای رهایی از رنج بیماری درمانناپذیر، دارویی استفاده کند که با مصرف آن، مرگ وی تعجیل شود، میتوان این دارو را در اختیار بیمار قرار داد و آیا پزشک معالج میتواند با هماهنگی بیمار در این زمینه اقدام کند؟ درصورتیکه پزشک بنابر تقاضای بیمار چنین کند آیا ضامن است؟
ج) در فرض سؤال کشتن شخص مذکور با دارو حکم قتل عمد دارد و حرام است و همچنین است حکم در مورد دارو دادن جهت تعجیل در فوت بیمار و رضایت بیمار مجوز قتل نیست و موجب عدم ضمان طبیب نمیشود و تجویز داروی کشنده توسط طبیب ولو مباشر در استعمال دارو خود بیمار باشد نیز حرام است.
س 115. از آتانازی در فارسی به قتل از روی ترحّم و بیمارکشی با ترحّم تعبیر میشود، بهمنظور کوتاه کردن درمان درد و رنج بیمار لاعلاجی که بر اساس
دانش پزشکی هیچ امیدی به شفا یا بهبود او وجود ندارد. اقدام به این کار چه حکمی دارد؟
ج) حرام و موجب قصاص برای اولیای مقتول نسبت به مرتکب مباشر این قتل میشود.
س 116. آمپولی به بیماری تزریق شده و بیمار بهواسطه آن فوت میکند بفرمایید: در مورد ضمان یا عدم ضمان و فردی که باید دیه بپردازد در وجوه ذیل حکم چگونه است:
تزریق آمپول توسط شخص آشنا به آمپول و آشنا به تزریق صورت گرفته و در تزریق اشتباه کرده؟
آمپول توسط شخص غیر آشنا به آمپول و تزریق، تزریق گردیده؟
تزریق توسط طبیب حاذق بوده ولیکن سهلانگاری در کار بوده است؟
ج) در هر سه فرض دیه دارد و دیه بر مباشر است. والله العالم
س 117. اگر مامایی با أخذ پول عمداً کاری کند که موجب مرگ نوزاد هنگام ولادت شود آیا قصاص میشود؟
ج) در فرض سؤال اگر ماما بالمباشره و بعد از تولد جنین عملی انجام دهد که نوزاد بمیرد قصاص میشود و اگر درحالیکه هنوز در رحم مادر است عملی انجام دهد که موجب سقط شود، دیه دارد و چنانچه ماما دستور دهد و مباشر عمل شخص دیگری باشد حکم قصاص یا دیه بر آن شخص جاری میشود. والله العالم
س 118. اگر طبیب بچهای را ختنه کند و ضرری به آن بچه برسد یا بمیرد، آیا کما کان طبیب استحقاق اجرت را دارد؟
ج) در فرض سؤال، چنانچه از حدّ معمول برای ختنه تجاوز نکرده باشد، ضمان ندارد و استحقاق اجرت را دارد.
س 119. گاهی اوقات پسربچه را نزد طبیب برای ختنه کردن میبرند، در صورت ایجاد عارضه بر حشفه از طرف طبیب طی عمل ختنه، حکم چیست؟ آیا پزشک ضامن چیزی هست یا ولی طفل؟ و اگر پزشک ایجاد عارضه احتمالی را به والدین طفل بگوید چطور؟
ج) در مورد سؤال، طبیب ضامن است. بلی، اگر طبیب برائت از ضرر احتمالی بجوید با توافق ولیّ در موردی که ولیّ، صلاح طفل را در چنین عملی بداند، طبیب ضامن نیست. والله العالم
س 120. برای تهیه برخی فراوردههای خونی (سوپر کنستانتره) از خون هزاران دهنده خون استفاده میشود. گاهی یکی از این افراد مبتلا به بیماریهای مهلک و مسری میباشد و فرد یا افرادی که از این فرآورده خونی (سوپر کنستانتره) استفاده کرده اند فوت میکنند بفرمایید:
الف) در صورت امکان شناسایی فرد مبتلای دهنده در دو فرض آگاهی وی از بیماری خود و جهل وی، آیا وی ضامن است؟ تکلیف دیه فرد خونگیرنده که فوت شده چیست؟
ب) آیا متخصصان و آزمایشگاه یا بیمارستانی که این خون را انتقال داده اند در این باره مسئولیتی دارند و ضامن میباشند؟
ج) الف و ب. بهطورکلی اگر مباشر تزریق خون به بیمار اطّلاع از جریان نداشته درحالیکه خود صاحب خون یا متخصص یا آزمایشگاه یا بیمارستان آگاه بوده چنانچه یکی از آنان مطّلع بوده همان شخص قاتل محسوب میشود نه مباشر تزریق چون سبب در اینگونه موارد اقوی از مباشر است و اگر صاحب خون و مثلاً آزمایشگاه و بیمارستان همه مطّلع بوده اند و مباشر بیاطّلاع بوده در بین اینها کسی که خون را به مباشر داده که تزریق کند قاتل محسوب میشود و ظاهراً قتل شبه عمد است.
و در فرض اگر وظیفه گیرنده خون با امکان شناسایی بررسی و تشخیص مورد باشد و انجام ندهد و افرادی که خون را به بیمار تزریق مینمایند معمولاً به صحت عمل او مغرور و مطمئن باشند مسئول قتل گیرنده خون است ولی تزریقکننده اگر عالم باشد و معذلک تزریق کند مسئول او است و اگر امکان شناسایی بیماری نباشد ولی بیمار (یعنی اهداکننده خون) خود به آن عالم باشد اهدای خون بر او حرام است و قبول چنین خونی که شناسایی آن ممکن نباشد و تزریق آن به دیگری جایز نیست.
لازم به تذکر است که این مسأله از نظر فقهی و جزایی شقوق و فروع متعدد دیگر دارد که بیان تفصیل آنها محتاج به شرح و اطاله کلام است.
س 121. مریضی چند واحد خون دریافت کرده است، بعداً مطّلع شده که این خونها بدون رضایت صاحبان آنها أخذ شده، تکلیف وی چیست؟
ج) در صورت مفروضه اگر دهندگان خون را میشناسد استرضاء بکند والّا تکلیفی ندارد. والله العالم
س 122. خواهشمند است بفرمایید:
اگر جسدی مجهولالهویة که اعضای قابل پیوندی داشت، در دسترس باشد آیا میتوان این اعضا را به بیماری که محتاج است، پیوند زد؟
در مواردی که نجات جان بیمار مسلمانی وابسته به پیوند یک یا چند عضو از شخص دیگری باشد لطفاً بفرمایید:
در فرض مسأله فوق (1) اگر بعداً ولیّ متوفّی پیدا شود و از این کار ناراضی باشد، چه باید کرد؟
ج) 1. اگر جسد کافر باشد اشکال ندارد و نسبت به جسد مسلم درصورتیکه جسد کافر در دسترس نباشد و حفظ نفس مسلمانی دیگر برآن توقف داشته باشد حکم به جواز خصوصاً به اذن مجتهد جامعالشرایط قابل توجیه است ولی دیه آن ساقط نمیشود. والله العالم
س 123. اگر احتمال بدهیم با برداشتن یک یا چند عضو از شخصی که زنده است، در آینده نزدیک یا دور وی دچار عوارض خفیف یا شدید خواهد شد و از طرفی نجات جان بیمار دیگری وابسته به همین کار باشد و مورد دیگری نیز در دسترس نباشد، آیا مجازیم بدون آگاهی دادن شخص پیونددهنده، چنین کاری را انجام دهیم؟ اگر به وی اطلاع بدهیم و با تمایل وی عضو پیوندی را از بدنش خارج کنیم، در صورت ایجاد عارضه در وی، آیا پزشک مسئول است؟
ج) بدون آگاهی او مسلّماً جایز نیست و با آگاهی و اذن او و توقف حفظ جان بیمار جواز قابل توجیه است ولی با احتمال خطر جانی حرام و با عارضه شدید برای خود شخص حکم به جواز مشکل است. والله العالم
س 124. آیا برداشتن عضو از بدن فرد زنده جهت پیوند، مستلزم پرداخت دیه میباشد؟
ج) بدون درخواست او دیه دارد و با درخواست خودش اثبات دیه محلّ تأمّل است و اما حکم تکلیفی از جواب سایر مسائل معلوم میشود. والله العالم
س 125. اگر مطمئن باشیم و یا احتمال دهیم که این پیوند رد خواهد شد و نهایتاً مفید نخواهد بود آیا مجازیم با خوشبینی و به عنوان کمک به بیمار، از بدن فرد زنده یا مرده دیگری عضوی را جدا و به آن بیمار پیوند بزنیم؟
ج) با اطمینان به عدم فایده جایز نیست و با احتمال عقلائی در صورت توقف حفظ نفس محترمه بر آن قابل توجیه و بررسی است. والله العالم
س 126. آیا برای شخص جایز است که اجازه دهد در حال حیات یا پس از مرگ، بعضی از اعضای او که حفظ نفس بیماری بر آن متوقف نیست از قبیل انگشت، دست، قرنیه چشم و... را در مقابل وجه یا مجاناً به دیگری پیوند زنند؟
ج) جایز نیست. والله العالم
س 127. با توجه به اینکه بعد از پیوند، شیمیدرمانی ضروری به نظر میرسد و همین عمل باعث عوارض خفیف تا شدید در بیمار میگردد، آیا پزشکی که مجبور به انجام این کار جهت عدم ردّ پیوند میباشد در ایجاد عوارض آن، مسئول است؟
ج) اگر عنوان درمان و معالجه دارد اشکال ندارد. والله العالم
س 128. استفاده از باقیماندههای زایمانی «جفت، پرده جنین» برای اعمال جراحی دیگران چه حکمی دارد؟
ج) اشکال ندارد.
س 129. پیوند عضو مسلمان به غیر مسلمان جایز است یا خیر؟
ج) جایز نیست.
س 130. اهدا یا فروش عضوی از اعضای بدن درصورتیکه بدانیم در طول عمر بشر معمولاً مؤثر است و درصورتیکه خدای بزرگ بخواهد و بر اثر سوانح عمر خاتمه پیدا نکند اهدای آن عضو موجب کوتاهتر شدن عمر میشود آیا جایز است؟
ج) در فرض سؤال جایز نیست.
س 131. در مورد بانوی عقیمی سؤال میشود که طبیبی گفته ممکن است تخمدان بانوی دیگری را که وَلُود است به جای عضو مذکور تعویض شود آیا مجاز است یا خیر؟
ج) اگر تخمدان بانوی دیگر که وَلود است با مجوز شرعی برداشته شده باشد مثل اینکه برای علاج بیماری او برداشتن آن ضرورت پیدا کرده باشد پیوند آن به بدن بانوی دیگر که عقیم است اشکال ندارد و فرزندی که از او متولد شود چون متکوّن از نطفه همان بانوی عقیم است به او و شوهرش ملحق میشود، والّا جواز برداشتن عضو سالم اشخاص برای پیوند به بدن دیگران هرچند با رضایت آنها باشد و مستلزم فعل حرام دیگر مثل نظر و لمس حرام نشود محل اشکال است و درصورتیکه مستلزم فعل حرام باشد حرام است.
س 132. آیا انسان میتواند یک چشم خود را به یکی از جانبازان عزیز که بینایی خود را در راه خدا داده تقدیم نماید؟
ج) مشکل است.
س 133. با توجه به نیاز بیماران، نظر معظّمله راجع به پیوند اعضا مخصوصاً کلیه چیست؟
ج) پیوند اشکال ندارد ولی جواز اعطا تبرّعاً یا با پول موقوف بر این است که حیات مؤمن متوقف بر آن باشد و اعطاکننده در معرض خطر نباشد.
س 134. اگر شخصی وصیت نکند اما وراث یا اولیای میت بخواهند جنازه میت مسلمان را به دانشکده پزشکی جهت تعلیم علم طب هدیه نمایند آیا صحیح
است؟ اگر جنازه را بفروشند آیا جایز است؟ آیا ولیّ فقیه یا حاکم شرع بدون رضایت صاحب میت میتوانند حکم به آن بکنند؟
ج) برای اولیای میت چنین عملی جایز نیست و معامله باطل است و حاکم شرع نیز چنین ولایتی ندارد.
س 135. آیا از میت مسلمان میتوان عضوی را برداشت و به دیگری پیوند زد؟
ج) برای حفظ جان غیر مسلمان جایز نیست و نسبت به جسد مسلم درصورتیکه جسد کافر در دسترس نباشد و حفظ نفس مسلمانی دیگر متوقف بر آن باشد حکم به جواز خصوصاً به اذن مجتهد جامعالشرایط قابل توجیه است ولی دیه آن ساقط نمیشود.
س 136. امروزه علم پزشکی بسیار پیشرفت نموده است و پزشکان میتوانند برخی از اعضای فردی را که بهطور طبیعی فوت کرده و ضربان قلب نیز از کار افتاده است به بیمارانی که در خطر مرگ هستند و یا زندگانی پرمشقت و رنجآوری دارند پیوند زنند (مانند کلیه، استخوان، کبد، چشم و غیره) آیا این عمل جایز است؟
ج) در فرض سؤال، که شخص قطعاً و عرفاً فوت نموده چنانچه حفظ نفس محترمه به پیوند عضوی از آن میت باشد با ادای دیه آن قابل توجیه است.
س 137. آیا بر پزشکی که میتواند با پیوند زدن اعضای میت فردی را از مرگ نجات دهد، واجب است که این عمل را انجام دهد؟
ج) مجرد اینکه پزشک میتواند پیوند بزند این عمل را بر او واجب عینی نمیکند؛ بلی اگر حفظ نفس محترمه متوقف بر این پیوند باشد و ولیّ شرعی میت اجازه پیوند
دهد و پزشک پیوندزننده هم منحصر به این پزشک باشد وجوب آن به پزشک مجاز قابل توجیه است.
س 138. خواهشمند است به سؤالات ذیل پاسخ مرقوم فرمایید:
در مواردی که عضو پیوندی برای نجات جان مسلمانی ضروری باشد و یا عدم استفاده از آن سلامت مسلمان دیگری را به خطر اندازد، آیا موافقت فرد فوتشده (نه مرگ مغزی) پیش از مرگ و داشتن کارت اهدای عضو برای استفاده از عضو او الزامی است؟
آیا در مورد اعضای پیوندی که بر روی آن عملیات آمادهسازی انجام میگیرد، دریافت هزینه آمادهسازی آن از بیمار، جایز است؟
خریدوفروش موادی که از اعضای پیوندی انسانی استخراج میگردد نظیر پروتئین، فاکتور تحریککننده استخوانسازی و نظایر آن چه حکمی دارد؟
در مواردی مانند پیوند پوست که عضوی از فرد زنده برای نجات و یا حفظ سلامت مسلمان دیگری قابل استفاده باشد آیا میتوان در ازای عضو اهدایی، بهایی برای او در نظر گرفت؟ حکم این مسأله در مورد عضو اهداشده از فرد فوتشده چیست؟
آیا استفاده از اعضای پیوندی تهیهشده، برای مسلمانان دیگر کشورهای اسلامی جایز است؟
ج) 1. در مواردی که جواز آن را قابل توجیه دانستیم باید موافقت صاحب عضو جلب شده باشد.
دریافت هزینه آمادهسازی عضو، از بیمار، اشکال ندارد. یادآوری میشود در مواردی که جواز، قابل توجیه است کسی که بالمباشره عضوی از میت را برای پیوند برمیدارد ضامن دیه آن عضو است و باید دیه را به به وصیّ میت و یا مجتهد جامعالشرایط بدهد که صرف امور خیریه برای خود میت شود و به وارث نمیرسد.
چون مواد مذکوره از عضو مفروض که میته محسوب میشود گرفته میشود خریدوفروش آن جایز نیست.
بدون درخواست خود فرد زنده برداشتن عضو، دیه دارد و با درخواست خودش دیه محلّ تأمّل است، ولی اهدای بها مانع ندارد؛ ولی برداشتن عضو از شخص زنده ولو با درخواست خودش نمیتواند به تنهایی مجوز برداشتن عضو باشد بلکه منحصراً درصورتیکه جان مسلمانی در خطر باشد جایز است.
در مواردی که جایز باشد اختصاص به هیچ کشوری ندارد.
س 139. حکم دریافت عضو از یک بهایی مرگ مغزی چیست؟
ج) مانعی ندارد. والله العالم
س 140. اگر انسان نیازمند یا غیر نیازمند از حیوان مأکولاللحم یا حیوان نجسالعین عضوی را برای پیوند بگیرد و به خود پیوند بزند آیا صحیح است یا نه؟ حکم طهارت را بیان کنید؟
ج) پیوند آن اشکال ندارد و بعد از حلول حیات که جزء بدن انسان شده پاک است.
س 141. بعضی از اعضای حیوانات حرامگوشت برای درمان بیماران استفاده میشود مثل استفاده از انسولین خوکی و استفاده از دریچههای قلب خوک (بهعلت مشابهت زیاد) با انسان که الآن بهطور رایج در بیمارستانها پیوندزده میشود و در حال حاضر علم پزشکی کوشش زیادی دارد که بتواند اعضای حیوانات مثل قلب و کلیه و... را به انسان پیوند بزنند؟
ج) اگر استفاده از اجزای حیوان حرامگوشت جهت پیوند زدن باشد نه خوردن مانعی ندارد.
س 142. آیا میتوان عضوی از بدن انسان را به حیوان پیوند زد؟ حکم کلی آن چیست؟
ج) اگر مسلمان باشد جایز نیست و اگر کافر باشد تفصیلی دارد.
س 143. وقتی به روش پزشکی سلولهای بنیادی انسانی در جنین حیوانی رشد کند. آیا استفاده از اندام این جنین که درواقع (با سلول انسان و حیوان رشد کرده) برای پیوند زدن به بدن انسان نیازمند، اشکال دارد؟
اولاً: ساخت آزمایشگاهی چنین موجودی جایز است؟
ثانیاً: بر فرض جواز؛ پیوند گرفتن از آن برای انسانهای نیازمند جایز است؟
مزایای این کار:
امکان استفاده از اندام حیوانات به جای اندام انسانها در پیوند.
کاهش چشمگیر در میزان تجویز داروی سرکوبکننده سیستم ایمنی و مشکلاتی که در این خصوص برای بیماران به وجود میآید.
میزان دسترسی به این اندام برای بیماران و نجات زندگی خیلی از بیمارانی با اندام معلول که به این دلیل نمیتوانند جفت اندام مدّنظرشان را برای پیوند پیدا کنند یا بیمارانی که از روند دیالیز زجر میکشند.
افزایش کیفیت زندگی برای بیمارانی که نیاز به پیوند دارند.
کاهش چشمگیر در مبالغ معالجه چه برای کشور و چه برای بیماران.
ج) ساخت و استفاده از اندام جنینهای حیوانی مذکور برای پیوند به بدن انسانهای نیازمند مانعی ندارد. والله العالم
س 144. آیا استفاده از اعضای نوزادان آنانسفال برای پیوند به نوزادان و کودکان نیازمندِ عضو جایز است؟
شایان ذکر است که آنانسفالی یکی از جدیترین نواقص لوله عصبی در جنین است که با نقص در تکامل قسمتهای بالای ساقه مغز مشخص میشود. در این حالت، انتهای لوله عصبی بسته نمیشود و مخ، مخچه و گاهی استخوانهای جمجمه تشکیل نمیشوند؛ لکن فعالیت ساقه مغز تا حدودی وجود دارد که همین امر به نسبت، فعالیت قلبی و تنفسی را برای مدت کوتاهی ممکن میسازد.
برای استفاده از اعضای این نوزادان لازم است با استفاده از تجهیزات پزشکی، تنفس و جریان خون را در آنها برقرار نگه داشت و پس از قطع فعالیت ساقه مغز (بروز مرگ مغزی) اعضای نوزاد را جدا ساخت. هرچند عدهای معتقدند که اساساً نوزاد آنانسفال، بهدلیلِ نداشتن مغز، مُرده است و میتوان قبل از توقف فعالیت ساقه مغز نیز از اعضای او استفاده کرد. برخی دیگر معتقدند که نوزادان آنانسفال، شعور و درک ندارند، لذا برداشت عضو از آنها از نظر اخلاقی بلااشکال است. نظر شما چیست؟
ج) بهطورکلی جدا کردن اعضای انسان زنده و یا مرگ مغزی اعم از نوزاد و یا غیر آن اگر موجب مرگ او شود موجب قصاص خواهد بود. والله العالم
س 145. درصورتیکه عضو یا اندام بیرونی مانند دست و پای غیر همجنسی را به کسی پیوند زنند، آیا لمس آن قسمت توسط فرد اشکال دارد؟
ج) در مورد سؤال ظاهراً بعد از پیوند خوردن حکم عضو آنکس را دارد که به او پیوند زدهاند.
س 146. در صورت جایز بودن پیوند آیا اگر با جنس مخالف باشد (مثلاً عضو زنی را به مرد نامحرم پیوند بزنند) جایز است؟
ج) فرقی ندارد.
س 147. خریدوفروش و پیوند مو جایز است یا خیر؟
ج) اشکال ندارد.
س 148. اگر عضوی به خاطر حد یا قصاص بریده شود آیا میتوان به جانی دوباره پیوند زد؟
ج) جواز پیوند آن به بدن خود جانی محل تأمّل است.
س 149. فروش عضو قطعشده در حد یا قصاص یا واگذاری آن به مسلمان دیگر جایز است یا نه؟ اگر جایز باشد رضایت چه کسی شرط است؟ و پول از بابت فروش به چه کسی میرسد؟
ج) جواز فروش و خرید آن مورد اشکال بلکه اقوی عدم صحت است ولی واگذار کردن آن بهوسیله خود شخص مورد قصاص یا با اذن او اشکال ندارد.
س 150. میزان مالکیّت انسان بر خودش و اعضا و جوارح او محدود به چه حدودی است؟
ج) هرکس حق دارد از اعضا و جوارح خود در مورد مباح استفاده کند و حق جداکردن از بدن و فروش آن را ندارد. والله العالم
س 151. سلب حیات از خود (خودکشی) به این دلیل که من مالک خود هستم چه حکمی دارد؟
ج) جایز نیست و کسی چنین مالکیتی بر خود ندارد. والله العالم
س 152. فردی محکوم به اعدام شده اگر بخواهد عضو یا اعضای بدن خود را به اشخاص مضطرّ هدیه نموده و در قبال آن از حاکم شرع تخفیفی بخواهد آیا حاکم شرع میتواند حکم اعدام او را تخفیف دهد؟ اگر حاکم شرع تخفیف از اعدام را به محکوم شرط نماید، آیا این شرط صحیح است؟
ج) این مورد با سایر موارد تفاوت ندارد و جایز نیست و حاکم شرع هم نمیتواند تخفیف بدهد.
س 153. لطفاً بفرمایید:
آیا برای نجات جان یک مسلمان انسان میتواند عضوی از اعضای خود را به او هدیه کند، بدون اینکه هیچ خطر جانی متوجه انسان عضودهنده بوده باشد؟
آیا دهنده عضو میتواند پولی در عوض دریافت نماید؟
اگر احتمال آسیب و خطر کمتر از مرگ برای دهنده عضو در کار باشد آیا این اقدام جایز است درصورتیکه با این کار مسلمانی را از مرگ نجات بدهد؟
ج) 1. اگر مسلم باشد که حفظ جان در توقف بر اهدای چنین عضوی دارد جواز بعید نیست. والله العالم
خریدوفروش آن چون ملک فروشنده نیست صحیح نیست. والله العالم
محلّ اشکال است و بههرحال واجب نیست. والله العالم
س 154. انسانی که پیر شده و سالم هست با توجه به اینکه بچههایش را به ثمر رسانده و ازدواج آنها را انجام داده این شخص چون به ماندن در دنیا بیمیل است و راغب است هرچه زودتر از دنیا برود، نامبرده آیا میتواند قلب و کلیه خود را به بیماران قلب و کلیه هدیه کند یا خیر؟
ج) در هر دو مورد شخص مذکور نمیتواند کلیه و قلب یا هر عضو دیگر خود را قبل از فوت به دیگری بدهد، بلی بعد از فوت او اگر حیات مؤمنی موقوف به پیوند عضو میت باشد مانعی ندارد. البته باید کسی که این کار را میکند دیه عضو مذکور را بدهد تا برای میت صرف در امور خیر شود.
س 155. اگر انسانی در زمان حیات وصیت کند که بعد از مرگش عضوی از بدنش را به شخصی یا اشخاصی که نیازمند میباشند پیوند زنند، آیا وصیت او نافذ است؟ اگر وصیت کرده باشد که او را بعد از مرگ بفروشند چطور؟
ج) وصیت مذکور صحیح نیست چه وصیت به پیوند باشد و چه وصیت به فروش.
س 156. اینجانب وصیت نمودهام که پس از مرگ از کلیه اعضای بدن که قابل پیوند زدن و مورد استفاده باشد (از قبیل قلب، کلیه و...) جهت مداوای افراد
نیازمند و محتاج استفاده نمایند. بدین وسیله خواهشمند است در این خصوص نظر شریف خود و حکم شرعی آن را بیان فرمایید.
ج) در مورد سؤال، وصیت اثری ندارد و مجوز تجزیه بدن میت نمیشود؛ بلی چنانچه حیات مریضی موقوف به پیوند عضوی از بدن میت به او باشد تجزیه و پیوند مانعی ندارد، البته باید تجزیهکننده دیه عضو مذکور را بدهد و آن صرف در امور خیریه جهت میت صاحب عضو میشود. لازم به توضیح است که تجزیه بدن میت برای نگهداری اعضای او جهت ضرورتهایی که در آینده پیش میآید و بالفعل نیست جایز نیست.
س 157. اگر شخصی وصیت کند بعد از وفاتش، اعضای قابل پیوندش را به بیماران پیوند زنند آیا مجاز به این کار هستیم؟
ج) در صورت توقف حفظ نفس محترمه بر آن، جواز قابل توجیه است والّا وصیت شخص مجوز نیست. والله العالم
س 158. اگر شخصی وصیت کند بعد از وفاتش، اعضایش را به دیگران پیوند زنند امّا ولیّ وی پس از مرگش از این کار ناراضی باشد آیا مجازیم این کار را بدون اجازه ولیّ انجام دهیم؟
ج) جواز فقط در صورت توقف حفظ نفس محترمه بر آن قابل توجیه است. والله العالم
س 159. هستند کسانی که وصیت میکنند که پس از مرگم کلیه مرا برای محتاجین خارج کنید، آیا این وصیت قابل اجرا است یا نه؟ دیگر اینکه خارجکننده کلیه از بدن میت مسلمان باید دیه بپردازد یا نه؟
ج) در صورت توقف حفظ نفس محترمه بر آن جواز قابل توجیه است. والّا وصیت شخص مجوّز نیست و دیه هم در هر حال ساقط نمیشود و بر عهده خارجکننده کلیه است. والله العالم
س 160. درصورتیکه فروش یا اهدای اعضای بدن توسّط فرد محکوم به اعدام (حدّ یا قصاص) جایز باشد، آیا تأخیر اجرای حکم جهت انجام این امر جایز است؟
ج) در فرض سؤال، تأخیر اجرای حکم صحیح نیست. لازم به تذکر است که اجرای احکام قضایی با مجتهد جامعالشرایط است که طبق رأی خود عمل نماید. والله العالم
س 161. آیا انسان زنده حق فروش اعضای بدن خود را دارد؟ اگر فقیر و مسکین باشد چطور؟
ج) انسان زنده حق فروش اعضای خود را ندارد هرچند فقیر باشد.
س 162. خواهشمند است بفرمایید:
خریدوفروش عضو بدن انسان زنده جهت پیوند به بیماران چه حکمی دارد؟
اعمال جراحی که برای برداشتن عضو از بدن اهداکننده آن انجام میشود مشروعیت دارد یا خیر؟
ج) 1. درصورتیکه حفظ جان بیمار معینی فعلاً موقوف به آن عضو باشد و برای صاحب عضو هیچگونه ضرری نداشته باشد، بعید نیست واگذاری عضو اشکال نداشته باشد ولی درهرحال جواز خریدوفروش آن مشکل است و میتوانند به صورت مصالحه عمل نمایند.
س 163. فروختن اجزای بدن مسلمان دوازده امامی بعد از مردن آن، جهت زنده نگهداشتن شخص مسلمان دیگر چه حکمی دارد؟
ج) اگر زنده ماندن مسلمان دوازده امامی موقوف بر آن باشد استفاده از عضو مانع ندارد ولی خریدوفروش آن مورد اشکال است.
س 164. آیا انسان میتواند یک کلیه خود را اجاره دهد و اجارهبهای آن را دریافت کند؟
ج) اجاره اعضای بدن صحیح نیست. والله العالم
س 165. آیا میتوان اعضای شخصی را که دچار مرگ مغزی شده است و از لحاظ پزشکی امیدی به زنده ماندن وی نیست، ولی برخی اعضایش مثل قلب وی برای مدتی هنوز کار میکند به بیماری که محتاج است پیوند زد؟ (با توجه به اینکه اگر صبر نماییم، ممکن است دیگر، اعضایش، قابل پیوند نباشند).
ج) اگر سبب تسریع در مرگ یا شدت بیماری او میشود جایز نیست و بدون آن هم چون کسب اجازه از بیمار ممکن نیست جایز نمیباشد. والله العالم
س 166. شخصی که در اثر آسیب مغزی درک و شعور و شنوایی و بینایی و حس خود را از دست داده و فقط قلب او میزند و حرکت میکند بفرمایید:
چنین شخصی آیا از نظر احکام اسلام زنده است یا خیر؟
آیا اگر کسی این شخص را در این شرایط بکشد باید دیه کامل بپردازد؟
اگر جواز برداشتن عضوی از اعضای وی منوط به پس از مرگ وی باشد آیا پس از مرگ میتوان اقدام به عضوبرداری از او نمود؟
درصورتیکه با صرف هزینههای بسیار سنگین چنین بیماری را بتوان برای مدتی زنده نگاه داشت آیا انجام این کار واجب است؟
در صورت واجب بودن، تا چه مقدار از اموال وی را باید صرف این کار نمود و آیا اجازه وارث این شخص شرط است یا خیر؟ در صورت داشتن وارث صغار چه باید کرد؟
درصورتیکه اموال این بیمار برای چنین هزینهای کافی نباشد چه باید نمود؟
آیا میتوان این بیمار را به همان حال باقی نهاد تا قلب او هم از کار بیفتد؟
ج) بهطورکلی میزان در حکم به مرگ و ترتّب احکام موت و میت بر شخص دائر مدار زهاق (خارج شدن) روح و حکم عرف به زهاق روح و مرگ او است و مادام که عرف حکم نمیکند و او را زنده میگویند تمام احکامی که بر آن مترتب بود شرعاً مترتب است حتی دیه و قصاص، بلی اگر برحسب عرف موت ثابت و مسلّم باشد ولی پزشک احتمال حیات او را بدهد هر عملی که موجب قتل بشود نسبت به او جایز نیست ولی اگر کسی در این فرض مرتکب قتل شود حکم به قصاص نمیشود و وجوب صرف مال یا عدم وجوب آن نیز دائر مدار حکم عرف به حیات یا موت او است و در مسأله تفاصیل دیگری نیز هست که در اینجا به همین مقدار اکتفا میشود. والله العالم
س 167. اگر شخصی مرگ مغزی نموده و علم پزشکی او را در این حال مرده بداند و تنها با استفاده از دستگاه به زندگی موقت نباتی ادامه میدهد آیا میتوان عضوی از بدن وی را برداشته و به شخص نیازمند پیوند زد یا نه؟ آیا رضایت او قبل از مرگ مغزی شرط است؟ اگر وصیت نکرده باشد آیا حاکم شرع یا اولیای میت میتوانند چنین اجازهای را بدهند؟
ج) در هیچیک از موارد مذکوره جایز نیست عضو او برداشته شود.
س 168. از یک سو فردی دچار مرگ مغزی شده است و ضربان قلب و نیز نفس او به کمک دستگاه کار میکند، لکن مغز به کلی از کار افتاده است و از نظر
پزشکان همچون فردی است که سرش را از بدن جدا کرده باشند (که در این صورت نیز تا چند دقیقه قلب به کار خود ادامه میدهد)، بنابراین از نظر پزشکان، مرده تلقی میشود لذا پس از مدتی دستگاهها را از او جدا مینمایند.
از سوی دیگر فرد یا افرادی داریم که جانشان در معرض خطر است و اگر عضو مورد نیاز به آنها پیوند نشود، از دنیا خواهند رفت.
آیا برای حفظ بیماران زنده، جایز است که اعضای فرد دچار مرگ مغزی را قطع و به بیماران پیوند زنند؟
الف) توضیح اینکه قطع عضو از مرده مغزی برای پیوند به بیمار نیازمند نه تنها صدق اهانت و بیحرمتی نمیکند بلکه امری بسیار پسندیده شمرده میشود و اعضایی که باید به خاک سپرده شود، جان چند نفر را از مرگ نجات میدهد. چنانچه اگر فردی ظالمانه یا جاهلانه به دست کسی چاقو بزند، مسأله قصاص و دیه مطرح است اما اگر فرد باید عمل جراحی نماید، خود نزد پزشک جراح میرود و عقل و شرع او را ملزم میکند که عمل جراحی را انجام دهد، آیا نحوه قطع عضو در حکم تأثیر ندارد (ظالمانه باشد یا عاقلانه)؟
ب) مسأله حفظ جان بیماران درجات مختلف دارد، در مواردی بهطور یقین بیمار تا مدتی دیگر از دنیا میرود (مانند سرطان کبد، نارسایی قلبی و غیره) و با پیوند میتوانند بهطور طبیعی زندگانی کنند و مواردی بیمار با مشقت زیاد و پرداخت هزینه فوقالعاده زندگی میکند مانند بیماران کلیوی و مواردی هم مانند
فرد نابینا است که با چشم بینا میتواند بهطور طبیعی زندگانی کند؛ کدام درجه از حفظ جان بیمار سبب میشود که عمل پیوند بر پزشک واجب شود؟ (ملاک نظر پزشکان متخصص است یا عرف؟).
ج) الف و ب. جایز نیست و فرقی بین درجات مختلف مذکوره در سؤال در این جهت که مجوز قطع عضو کسی که هنوز فوت نکرده ولو مرگ او حتمی باشد نیست.
س 169. اگر کسی به بیماری مبتلا شود و پزشکان از معالجه او قطع امید نموده و غیر قابل علاج شود و به گفته پزشکان بهزودی مرگ وی حتمی گردد (مثل مواردی که با مرگ مغزی مواجه میشود) آیا میتوان قبل از مرگ او اعضای حیاتی بدنش را (مانند قلب، کلیه و...) جدا نمود و به دیگری پیوند زد؟
ج) قبل از مرگ او جایز نیست و در بعضی موارد که سبب تسریع مرگ بیمار شود و مرگ او مستند به آن شود تبعات خاص خود را دارد بلکه اگر موجب سرعت مرگ نشود باز هم تبعات خاص خود را دارد؛ بلی بعد از مرگ او درصورتیکه حیات نفس محترمه موقوف به پیوند باشد اشکال ندارد.
س 170. کسی را که به علل تصادف یا غیره به سکته مغزی مبتلا میشود دکتر متخصص با تشخیص عدم بهبودی مورد عمل جراحی قرار داده کلیه و یا قلب او را از بدن او خارج کرده به محتاجین پیوند میزند آیا کار پزشک ایراد شرعی دارد یا نه؟
ج) تا موقعی که نمرده خارج کردن کلیه یا قلب او جایز نیست.
س 171. اگر دکترها مرگ مغزی را تأیید کنند (احتمال برگشت صفر باشد) فردی که دچار این حالت شده است آیا میتواند با تأیید قبلی خودش اعضای خود را ببخشد.
ج) جایز نیست.
س 172. انتساب قتل در مرگ مغزی با کیست؟ مثلاً شخصی باعث مرگ مغزی دیگری شده و شخص ثالثی تنفس مصنوعی را از او برمیدارد، در اینجا قاتل کیست؟
ج) کسی که موجب مرگ مغزی شود ضامن دیه است ولی کسی که دستگاه تنفسی مرگ مغزی را جدا میکند تا مریض بمیرد قتل عمد کرده و قصاص میشود. والله العالم
س 173. اگر ندانیم جسدی که در اختیار ماست جسد یک مسلمان است یا کافر یا اهل کتاب، آیا مجازیم آن را تشریح نماییم؟
ج) دائر مدار این است که میت در چه محلی باشد اگر در دارالاسلام و بلاد مسلمین است محکوم به اسلام است. والله العالم
س 174. آیا تفاوتی بین اهل تسنن و اهل تشیع در عدم جواز تشریح جسد، وجود دارد؟
ج) تفاوتی وجود ندارد. والله العالم
س 175. آیا میتوان جسد افراد بهظاهر مسلمان (مسلمان شناسنامهای) را که به خاطر ارتداد، فساد اخلاقی، قاچاق مواد مخدر، مسائل سیاسی و... اعدام شدهاند تشریح نمود؟
ج) مرتد حکم کافر را دارد ولی مسلمان محکوم به اعدام جسدش حکم جسد مسلمان را دارد. والله العالم
س 176. خواهشمند است بفرمایید:
آیا میتوان برای تشریح، جهت آموزش، بهعلت کمبود جسد و استخوان که بدون آنها آموزش امکانپذیر نیست اقدام به نبش قبر غیر مسلمانان نمود؟
در فرض مسأله فوق (1) اگر ندانیم این قبر متعلق به مسلمان یا غیر مسلمان است، آیا مجازیم نبش قبر انجام دهیم؟
ج) 1. اگر در ذمّه اسلام نبوده جایز است و اگر در ذمّه اسلام بوده درصورتیکه طبق آیین خودشان جایز باشد اشکالی ندارد. والله العالم
س 177. در صورت کمبود جسد و استخوان، آیا میتوانیم استخوانهایی را که در بیابان و قبرستانها مییابیم و یا بهوسیله عملیات حفاری شهرداریها در سطح خاک ظاهر میشوند چه متعلق به مسلمانان و چه غیر مسلمانان مدتی جهت آموزش استفاده کرده و بعد از اتمام کار، به یک مرکز آموزشی هدیه نماییم و یا دفن کنیم؟
ج) استخوان مرده مسلمان باید فوراً دفن شود. والله العالم
س 178. درصورتیکه ضرورت داشته باشد علت مرگ یک شخص بهطور مثال جهت تعیین قاتل وی مشخص شود، آیا مجازیم جسد وی را در پزشکی
قانونی، تشریح نماییم؟ و یا اگر مدفون باشد، نبش قبر کرده جسد وی را بررسی نماییم؟
ج) در مورد سؤال حکم به جواز تشریح مشکل است ولی نبش قبر برای دیدن بدن و اثبات حق اشکالی ندارد. والله العالم
س 179. با وجود امکان تهیه جسد کافر از خارج چناچه در بعضی ممالک اسلامی عمل میشود آیا واجب است مسئولین مربوطه اقدام نمایند؟ و با وجود امکان تهیه، ضرورت جواز تشریح میت مسلمان پیدا میشود یا خیر؟
ج) با امکان تهیه جسد کافر هرچند به خرید آن باشد تشریح میت مسلمان به عنوان ضرورت جایز نیست. والله العالم
س 180. اگر کسی وصیت نماید که بعد از مرگ من فلان قطعه یا عضو از اعضای بدن مرا به فلان مرکز پزشکی یا اصلاً جسد مرا به مرکز پزشکی برای تشریح بدهید در هر دو صورت آیا وصیت او را نافذ میدانید؟
ج) این وصیت نفوذ ندارد.
س 181. آیا مجازیم مسلمانی را که وصیت کرده بعد از وفاتش، وی را تشریح کنند، تشریح نماییم؟
ج) با عدم ضرورت مانند حفظ نفس محترمه و امکان استفاده از جسد میت کافر ولو با خرید آن، جایز نیست. والله العالم
س 182. حضور بر تشریح مرده اگر برای تعلیم و تعلّم باشد چه حکمی دارد؟
ج) تشریح مرده مسلمان جایز نیست و تشریح کافر و حضور و شرکت در تشریح او اشکال ندارد.
س 183. در موارد جواز تشریح مرده مسلمان آیا دیه باید پرداخت گردد؟ در صورت جواب مثبت، این پرداخت به عهده چه کسی است؟ سبب یا مباشر؟ و این دیه متعلق به کیست؟
ج) با عدم ضرورت مانند حفظ نفس محترمه و امکان استفاده از جسد میت کافر ولو با خرید آن جایز نیست و در صورت انجام تشریح جسد مسلمان اگرچه جایز باشد، دیه دارد و بر عهده مباشر است و این دیه به وارث نمیرسد و باید صرف در امور خیریه برای خود میت شود.
س 184. مومیایی کردن جسد همزمان تحلّی از نظر شرعی چه حکمی دارد؟
ج) اگر مستلزم فعل حرام مانند تشریح میت یا خالی کردن اندرون میت و امثال این امور محرّمه باشد جایز نیست. والله العالم
س 185. خواهشمند است پاسخ موارد ذیل را مرقوم بفرمایید:
آیا برای تشخیص علت مرگ جهت پیشرفت علم پزشکی و تعلیم به دانشجویان، شکافتن کالبد جایز است؟
اگر کالبدشکافی برای کشف جرم و شناسایی قاتل باشد حکم چگونه است؟
اگر کالبدشکافی تنها راه برای رهایی یک متهم بیگناه از مرگ باشد قضیه چه حکم دارد؟
ج) 1. شکافتن جسد کافر جایز است. والله العالم
3.کالبدشکافی در موازین قضایی شرعی بهمنظور شناختن مجرم جایز نیست و متهم اگر از راههای مشروع و منطقی جرمش ثابت نشود آزاد میشود. والله العالم
س 186. اگر برای تشخیص حیات یا مرگ مصدومی تنها راه منحصر به شکافتن یکی از شریانهای وی باشد بفرمایید:
آیا انجام این کار جایز است یا خیر؟
آیا انجام این عمل در صورت ضرورت مستلزم پرداخت دیه میباشد یا خیر؟
اگر باید دیه پرداخت شود به عهده کیست که بپردازد؟
ج) 1و2و3. برای مجرد تشخیص حیات یا مرگ، شکافتن شریانهای مصدوم جایز نیست ولی اگر مقدمه معالجه او باشد جایز است و با اذن خود او یا ولیّ او
یا مجتهد جامعالشرایط یا وکیل مجتهد و در صورت توقف حفظ حیات او بر شکافتن شریان و فوریت آن و عدم دسترسی به ولیّ وجوب دیه معلوم نیست. والله العالم
س 187. شخص مریضی مبتلا به نارسایی قلبی شدید است و خریدن قلب مصنوعی که محتاج به هزینه فراوان است برای او ممکن نیست شخص خیّری این دستگاه باارزش را به عنوان امانت در اختیار مریض قرار میدهد بهشرط اینکه بعد از فوت دستگاه مزبور مسترد شود اولاً بفرمایید: این شرط صحیح است یا خیر، ثانیاً؛ بعد از فوت شخص مذکور کالبدشکافی جایز میشود یا نه؟
ج) این شرط صحیح است و کالبدشکافی جایز است.
س 188. از آنجایی که امروزه نظریه پزشکی قانونی به عنوان یکی از طرق مطمئن در امورات و مسائل قضایی به شمار میرود و عمدتاً تشخیص و تعیین علت تامّه مرگ یکی از وظایف آنهاست و در اکثر موارد تشخیص و تعیین دقیق علت فوت فقط با کالبدشکافی مقدور است و با انجام این عمل حقیقت کشف و حق اولیای دم احقاق میگردد، لطفاً نظر مبارک را:
ج) 1و2. کالبدشکافی در موازین قضایی شرعی بهمنظور شناختن مجرم و غیره جایز نیست و علاوه موجب تعلّق دیه است و اگر جرم متّهم از راههای شرعی ثابت نشود آزاد میشود. والله العالم
س 189. در عمل جراحی که بیمار فوت میکند چنانچه پزشک معالج و یا پزشکان دیگر کالبدگشایی کنند و علت مرگ را دریافته و از نتیجه و اثر جراحی آگاه شوند و تغییرات به وجود آمده در درون بیمار را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهند در نجات جان انسانها در جراحیهای بعدی بسیار مؤثر خواهد بود، آیا چنین کالبدگشایی جایز یا لازم خواهد بود؟
ج) اگر ضرورت ایجاب کند و دسترسی به بدن کافر ولو با خریدن آن برای رسیدن به این مقصود ممکن نباشد مانعی ندارد.
س 190. در صورت جایز بودن کالبدشکافی آیا شامل عورین نیز میشود؟ حکم نگاه کردن و دست زدن به میت هنگام کالبدشکافی چیست؟
ج) در تشریح بدن کافر فرقی بین عورت و قسمت دیگر بدن او معلوم نیست ولی جواز نظر به عورت او محلّ تأمل است و هر جسدی که غسل میت داده نشده مس آن موجب غسل است ولو بدن کافر باشد.(1)
س 191. با توجه به ضرورت کالبدشکافی در آموزش پزشکی، حکم این موضوع را بیان فرمایید؟
ج) کالبدشکافی جسد میت کافر اشکال ندارد ولی کالبدشکافی جسد مسلمان جایز نیست.
س 192. آیا کالبدشکافی میت مسلمانان یا غیر مسلمانان جایز است یا نه؟
ج) کالبدشکافی میت مسلمان جایز نیست و غیر مسلمان جایز است.
س 193. اگر برای کالبدشکافی جهت تعلیم، میتی غیر از میت مسلمان یافت نشود حکم چیست؟
لطفاً حکم کالبدشکافی میت غیر مسلمان جهت تعلیم را بفرمایید.
اگر کالبدشکافی میت مسلمان برای حفظ جان مسلمان یا غیر مسلمان انجام گیرد حکم آن را بیان فرمایید.
1) . غسل میت کافر مشروع نیست.
ج) در هیچیک از موارد مذکوره جایز نیست و فرض یافت نشدن میت غیر مسلمان ظاهراً مجرد فرض است.
س 194. کالبدشکافی جسد مسلمان دوازده امامی چه حکمی دارد؟
ج) جایز نیست.
س 195. اگر در بدن میتی شیء گرانبهایی باشد، آیا از نظر فقهی جایز است که بدن را شکافته و آن شیء را بیرون بیاوریم و آیا هتک حرمت بدن مسلمان نخواهد شد؟
ج) شیء مزبور اگر ازقبیل وسایلی باشد که در بدن میت تعبیه شده است اخراج آن به شکافتن بدن میت جایز نیست ولی اگر مثلاً چیز باارزشی را بلعیده باشد شکافتن به مقدار ضرورت و اخراج آن اشکالی ندارد. والله العالم
س 196. اگر شخصی اشیای قیمتی کسی را ببلعد خارج کردن شیء بلعشده بهوسیله عمل جراحی جایز است یا خیر؟ و در فرض عدم جواز تکلیف و حکم شرعی را بیان فرمایید.
ج) چنانچه اخراج آن به غیر عمل جراحی ممکن نباشد و عمل جراحی معرض خطر نباشد، جواز بعید نیست.
س 197. در فرض سؤال قبلی اگر شخص بعد از بلع شیء قیمتی سکته نماید در این فرض حکم شرعی را بیان فرمایید.
ج) در این صورت نیز حکم به جواز بعید نیست.
س 198. اگر کسی به شخصی بگوید اگر این 20 سکه را بلع نمایید و در فلان محل به من تحویل بدهید این مبلغ (مثلاً دو هزار تومان) به تو خواهم داد سؤال این است که آیا اصل این عمل صحیح است یا خیر؟ و در صورت صحت عمل مزبور اگر شیء بلعشده بهوسیلهای خارج نشود و یا شخص بعد از بلع سکهها به عللی فوت نماید عمل کالبدشکافی را برای خارج نمودن سکهها جایز میدانید یا خیر؟
ج) نفس این عمل اگر معرض خطر نباشد جایز است و کالبدشکافی در مورد سؤال که بلعکننده فوت نموده مشکل است.
س 199. پولی که از بابت دیه به خاطر کالبدشکافی یا برداشتن عضوی از میت گرفته میشود آیا ورّاث میتوانند آن را بردارند و بین خود تقسیم کنند؟ حکم مسأله را بیان فرمایید.
ج) دیه آن مربوط به خود میت است و به ورثه نمیرسد و باید به مصرف خیرات برای میت برسد.
س 200. گاهی بیماران و مراجعین به بیمارستانها به وسایلی نیازمند میشوند که لازم است پزشک آنها را داخل بدن او کار بگذارد که در اصطلاح به این نوع از تجهیزات پزشکی کاشتنی میگویند (مانند انواع پیچ و پلاک، پروتز و...) عمدتاً این کاشتنیها بعد از طی دوره درمان، از بدن بیمار خارج میشوند و چون تحویل کاشتنی خارجشده به بیمار میتواند موجب انتشار عفونت شود، عموماً توصیه میشود که به روشهای بهداشتی منهدم گردند، لیکن در برخی از این موارد بیماری که کاشتنیاش را خود خریداری نموده است، پس از خارجسازی، درخواست پسگرفتن کاشتنی مربوط به خود را دارد؛ خواهشمند است بفرمایید با توجه به اینکه تحویل این وسیلهها میتواند مخاطراتی را در پی داشته باشد، تکلیف شرعی مالکیّت این کاشتنیهای خارجشده از بدن چه میباشد و اگر بیماری درخواست آن را بنماید، تکلیف شرعی مرکز درمانی و معالجین او چه خواهد بود؟
ج) وسیله مزبور متعلق به مالک آن است و اختیار آن هم با اوست ولی اگر قابل ضدّ عفونیکردن نیست لازم است مالک را در جریان بگذارید. والله العالم
س 201. آیا با استفاده از آزمایشهای پزشکی و مطالعات طبّی مانند آزمایش تجزیه خون و آزمایش عقیم بودن و غیره که نوعاً مفید ظنّ قوی هستند، در فرض تعارض دو اماره فراش، میتوان یکی از آنها را بر دیگری ترجیح داد یا ترجیح فقط با امارات قطعی و یقینی، شرعاً ممکن است؟
ج) در فرض سؤال ترجیح باید با امارات شرعیه باشد. والله العالم
س 202. معمولاً روی انسانها آزمایشهای طبی گوناگونی که گاه خطرناک هم میباشد انجام میدهند برای کسب اطلاعات بیشتر پزشکی در جهت تشخیص امراض و درمان آنها بفرمایید:
اگر بیماری قطع داشته که چنانچه خود را در معرض چنین آزمایشاتی قرار دهد به استقبال خطرات جانی برای خود رفته است ولی از طرفی هم به پیشرفت علم پزشکی و به معالجه و مداوای جامعه مسلمانان در آینده کمک نموده است، آیا خود را در معرض چنین آزمایشاتی قرار دادن جایز است؟
اگر ضرر جانی محتمل باشد، ولی کمک به علم پزشکی فوقالذکر قطعی، آیا در این صورت میتواند خود را در معرض آزمایش قرار دهد؟
اگر هیچگونه علم به ضرر جانی برای خود نداشته باشد و فایده آزمایش هم برای کمک فوقالذکر محتمل باشد، چه حکمی دارد؟
اگر فایده آزمایشات فوقالذکر به سود تمامی افراد بشر تمام گردد بفرمایید حکم خود را در معرض قرار دادن در صورت علم به ضرر و یا احتمال ضرر و یا عدم علم به ضرر چه خواهد بود؟
درصورتیکه آزمایشات فوق برای اهداف فوقالذکر هیچگونه ضرری برای انسان بیمار نداشته باشد آیا طبیب بدون اطّلاع دادن به بیمار و بدون کسب اجازه از او میتواند چنین اقدامی نماید؟
اگر در صورت ضرورت انجام چنین آزمایشاتی جایز باشد چگونه بودن آن ضرورت را بیان نمایید؟
ج) 1. جایز نیست. والله العالم
جایز نیست چون احتمال ضرر جانی منتفی نیست. والله العالم
جواب همان است که از سه مسأله قبل دانسته شد. والله العالم
نمیتواند. والله العالم
ضرورت، توقف حفظ نفس شخص بیمار برای عملی است که فایده آزمایشی دارد. والله العالم
س 203. معمولاً برای کسب اطلاعات بیشتر پزشکی در جهت تشخیص امراض و درمان آنها روی انسانها آزمایشهای طبی گوناگونی که گاه خطرناک است انجام میدهند؛ بفرمایید:
اگر در صورت ضرورت انجام چنین آزمایشهایی جایز باشد، چگونه بودن ضرورت را بیان فرمایید.
امروزه درمانهای آزمایشی زیادی برای پیشرفت علم پزشکی انجام میشود که برای بیمار خطرناک میباشند آیا چنین آزمایشهایی در هنگام ضرورت و برای حفظ جان شخص بیمار یا بیماران دیگر جایز است؟
ج) 1و2. اگر درمان بیماری همان شخص متوقف بر آن باشد بهمقدار ضرورت برای او مانعی ندارد. والله العالم
س 204. اگر آزمایشات فوق روی حیوانات انجام شود که در پایان آنها حیوانات از بین خواهند رفت بفرمایید صرف نظر از ضمان آیا چنین کاری برای پیشرفت کارهای پزشکی جایز است؟
ج) جایز است ولی رحم انسانی و اسلامی اقتضاء دارد که به صورتی انجام شود که بیرحمی نسبت به حیوان زبانبسته شمرده نشود و موجب زجر و شکنجه زیاد او نشود. والله العالم
س 205. اینجانب خانمی هستم کارمند آزمایشگاه که در بعضی اوقات بنا به دستور مسئولین مجبور به نمونهگیری خون از آقایان میشوم که این کار باعث لمس کردن دست آقایان میشود و بنده از این کار ممانعت نمودهﺍم و این امر باعث برخورد مسئولین و اخراج اینجانب شده است. حال خواهشمند است از آنجایی که شغل من در خطر است و مخارج زندگی من از این شغل تأمین میشود وظیفه اینجانب را در قبال این امر بیان بفرمایید.
ج) بهطورکلی تماس زن با بدن نامحرم و نگاه کردن او به بدن مرد نامحرم حرام است. بلی، درصورتیکه معالجه مریض موقوف بر نظر و یا تماس باشد و مماثلی که بتواند معالجه نماید در بین نباشد، اشکال ندارد. بههرحال مجرد از دست رفتن شغل، مجوّز انجام خلاف شرع نیست.
لازم به تذکر است که در نظام جمهوری اسلامی هیچ مقامی حتی وزیر مربوط حق ندارد شاغلی را به جرم عمل به وظیفه شرعی و اسلامی از کار برکنار نماید بلکه باید او را مورد تشویق قرار دهند.
س 206. محققان علم پزشکی برای کشف داروها و روشهای درمان جدید و یا کاهش هزینه درمان بیماریهای مختلف اقدام به انجام آزمایشاتی بر روی بیماران به دو روش میکنند: الف) دارودرمانی؛ ب) روش دارونما (در این روش مریض تصور میکند مواد مصرفی که پزشک به او میدهد موجب بهبودی او میشود و حال آنکه درواقع دارویی در کار نبوده و صرفاً جهت بررسی تأثیر تلقین به کار گرفته میشود). این آزمایشات که بیشتر در مورد بیماریهای مهلک و صعبالعلاج مانند سرطان، ایدز و... انجام میشود در برخی موارد موجب آسیبدیدگی یا تأخیر در بهبودی بیماران مورد آزمایش میشود. اکنون از محضرتان تقاضا دارم بفرمایید که انجام اینگونه آزمایشاتی که با هدف پیشرفت علم پزشکی صورت میگیرد، از نظر شرعی چه حکمی دارد؟
ج) آزمایشهای مفروض در سؤال، جایز نیست و موجب ضمان نیز هست هرچند در مورد بیماریهای صعبالعلاج و یا بهمنظور پیشرفت علم پزشکی باشد.
س 207. داوطلبان استخدام در نیروی انتظامی جهت تست عدم اعتیاد بعضاً از ادرار افراد دیگر و یا مواد شیمیایی استفاده میکنند لذا جهت جلوگیری از این امر ضرورت ایجاب میکند که از متقاضی رودررو ادرار جهت آزمایش أخذ شود.
آیا نگاه به عورت غیر در این هنگام جایز است؟
آیا مسأله فوق از موارد اضطرار است تا اینکه مشمول حکم جواز شود یا خیر؟
ج1و2) اگر راههای دیگری وجود دارد از آنها استفاده شود مثلاً ممکن است مسئول ذیربط دستمالی به داوطلب بدهد که روی آلت را بپوشاند و ادرار کند و مورد سؤال از مصادیق اضطرار مجوز نظر به عورت غیر نیست. والله العالم
س 208. با عنایت به اینکه بیماری تالاسمی یک بیماری زجرآور و کشنده است و هیچ راه درمان قطعی ندارد طبق مقررات جمهوری اسلامی ایران انجام آزمایش مذکور و تشخیص زمینه بیماری زوجین قبل از ازدواج الزامی است.
از آنجا که تعداد معدودی از عاقدین معزّز قبل از انجام این آزمایشها صیغه عقد نکاح جاری میکنند، مشکلات جدی در روند پیشگیری از این بیماری مهلک ایجاد شده است. لذا از محضر مبارک استدعا دارد نظرتان را بفرمایید؟
ج) صحّت عقد موقوف به آزمایش نیست، البته قبل از اجرای عقد، آزمایش درصورتیکه مستلزم ارتکاب حرام نباشد مانعی ندارد. لازم به تذکر است که این برنامهها را باید با تبلیغ و تفهیم فواید آن در جامعه پیاده کرد. والله العالم
س 209. اینجانب کارشناس مامایی هستم و خواهشمندم در موضوع زیر راهنمایی بفرمایید:
در بین سرطانهای منجر به مرگ در زنان، سرطان گردن رحم اولویت نهم را به خود اختصاص داده است.
بر اساس بررسی سیمای مرگ در چهار استان کشور در سال 1378 میزان مرگ ناشی از سرطان گردن رحم 2/1درصد هزار زن در کلیه گروههای سنی میباشد. این سرطان دارای مرحله پیشسرطانی طولانی بوده لذا قابلیت تشخیص زودرس را دارا میباشد و تشخیص زودرس با تست پاپ اسمیر در سطح جهانی مورد تأیید میباشد. بدینترتیب که اگر از سلولهای گردن رحم روی لام آزمایشگاهی گذاشته و سلولهای بدشکل پیشسرطانی دیده شوند، احتمال ابتلا به سرطان مهاجم و پیشرفت مطرح میباشد که با تکرار نمونهگیری در چند ماه آینده و مشاهده سیر پیشرفت قبل از اینکه سرطان به اندامهای اطراف تهاجم یابد و غیر قابل درمان شود با عمل جراحی، رحم خارج میشود و بیمار بهبودی مییابد. البته عمل جراحی فقط در مورد احتمال سیر پیشرفت و احتمال خطر انجام میشود چراکه گاهی با اینکه سلولهای پیشسرطانی در آزمایشگاه مشاهده میشود ولی 40 تا 60 درصد این موارد پسرفت کرده و خودبهخود بهبودی مییابد.
تست پاپ اسمیر یعنی قرار دادن سلولهای گردن رحم روی لام آزمایشگاه مستلزم این است که زن مورد معاینه زنانگی قرار گیرد و با یک چوب مخصوص مقداری از ترشحات و در نتیجه سلولهای گردن رحم (قسمت بنبست مهبل زنان) روی لام آزمایشگاهی گذاشته شود.
لازم به ذکر است که این تست علاوه بر اینکه جهت تشخیص سرطان به کار میرود (یعنی جهت تشخیص سرطان در افرادی با علامتهایی که احتمال وجود سرطان را مطرح میکنند)، بلکه امروزه یک تست غربالگری محسوب میشود؛ یعنی پرسنل واحد بهداشت خانواده و مامایی در مراکز بهداشتی دولتی موظف اند که به هر بهانهﺍﻱ که خانمهای سنین 20 تا 65 سال به آن مراکز مراجعه میکنند در مورد این تست به آنها آموزش دهند و آنها را تشویق به انجام آن کنند. حتی اگر آنها از نظر ظاهری سالم و بدون علامت باشند، آنها اگر مورد معاینه زنانه قرار گیرند، بهعلت شیوع 2/1درصد هزار زن در مورد این سرطان، در هر صدهزار زن که تست پاپ اسمیر را انجام دهند 2/1 نفر از آنها به عنوان سرطان کشف (یا غربال) میشوند و از مرگ آنها جلوگیری میشود.
به این ترتیب زنان را تشویق میکنیم که هرچند سال یکبار (مثلاً هر 3 سال یکبار) جهت انجام تست پاپ اسمیر حتی اگر هیچ مشکل زنانگی خاصی ندارند مراجعه کنند تا در صورت ایجاد سلولهای پیشسرطانی در گردن رحم آنها هرچه سریعتر پیگیری و درمان شوند و مرگ در اثر سرطان گردن رحم انشاءالله پیش نیاید.
امّا با این وصف تعداد معایناتی که یک زن در طول عمرش باید انجام دهد و نگاه به عورت نیز پیش میآید خیلی زیاد میشود ولی از مرگ تعدادی از افراد جلوگیری میشود.
در شبکههای بهداشت و درمان هر شهرستان به انجام تست پاپ اسمیر خیلی اهمیت میدهند و هرچند وقت یکبار جلسههایی در این مورد برگزار میشود و از کلیه ماماهای شهر دعوت به عمل میآورند و در آن جلسه آمار تعداد پاپ اسمیرهای انجام شده توسط هر مرکز بهداشتی داده میشود و از مرکز بهداشتی و مامای مربوطه آنکه بیشترین پاپ اسمیر را انجام دادهﺍند قدردانی میشود و نیز تعداد بیمارانی که با این تست، سرطان آنها کشف شده و تحت درمان قرار گرفتهﺍند و از مرگ نجات یافتهﺍند، نیز عنوان میشوند و در این حال چهرة ماماها دیدنی است. همه ماماها از این نظر که وسیلهﺍی برای نجات زنان شدهﺍند به خود میبالند و افتخار میکنند. در پایان جلسه بر اهمیت این تست تأکید میشود و به ماماها توصیه میشود که اهمیت این تست را جدّی بگیرند و تلاش کنند زنان مراجعهکننده به درمانگاه را آموزش دهند و آنها را تشویق کنند که معاینه زنانه شود و این تست را انجام دهند. چراکه همانطور که گفته شد این سرطان به نسبت 2/1 مورد در هر صدهزار زن وجود دارد پس اگر یکمیلیون زن را بتوانیم تشویق کنیم که این تست را انجام دهند از این تعداد 12 زن سرطانی را کشف و درمان میکنیم.
امّا میدانیم که نگاه به عورت و معاینه زنان فقط در ضرورت درمان جایز است و نیز ضرورت یک امر عرفی و عقلائی است که تشخیص آن به عهده خود مکلفین است امّا باز نمیتوانم تصمیم بگیرم که آیا انجام تست پاپ اسمیر و توصیه به زنان برای این معاینه ضرورت است یا نه؟
پس همه آنچه را که در مورد این تست لازم است توضیح دادهﺍم و تقاضا دارم که دستور بفرمایید که آیا تکلیف من چیست؟ آیا این عمل از نظر شرع ضروری است و نگاه حرام محسوب میشود یا نه؟
ج) در مورد سؤال معاینه عورت درصورتیکه احتمال عقلایی ابتلا به مرض در مورد خاص در بین باشد، نظر جایز است.
س 210. خواهشمند است بفرمایید:
آیا استفاده از جمجمه و استخوان دست و پای میت در امور آموزشی در آزمایشگاه دبیرستان اشکال دارد؟
نگهداری اعضای بدن انسان در محیط آزمایشگاه علمی از نظر شرعی چه حکمی دارد؟
ج) 1و2. در هر دو صورت اگر متعلق به میت مسلم باشد جواز آن محل اشکال است، بلکه اقوی عدم جواز است.
س 211. آیا استفاده از موش آزمایشگاهی و آزمایش روی حیوانات مجاز است؟ اگر با درد برای آنها باشد؟ تزریق ویروس و عوامل بیماریزا به آنها چه حکمی دارد؟ آیا تشریح جانوران در مدارس برای مشاهده اشکال دارد؟
ج) جهت تعلیم و کشفیات پزشکی استفاده از موش و یا خرگوش مانعی ندارد.
س 212. بهطورکلی نظر حضرتعالی درباره تلقیح مصنوعی بین زوجین (غیر اجنبی و غیر اجنبیه) چیست؟
ج) اگر منظور این است که منی زوج را بگیرند و به زوجهاش تلقیح کنند درصورتیکه در انجام این عمل مرتکب هیچ خلاف شرعی نشوند، اشکال ندارد و اگر منظور مطلب دیگری است توضیح دهید. والله العالم
س 213. زن و شوهری که صاحب فرزند نمیشوند به دکتر مراجعه میکنند دکتر به آنها میگوید نطفه شما ضعیف است باید تقویت شود و زن و شوهر خیال میکنند که دکتر میخواهد با تزریق آمپول و یا داروهای تقویتی نطفه آنان را تقویت کند ولی دکتر بدون اطّلاع زوجین منی شخص اجنبی را به رحم زوجه تلقیح میکند. لطفاً بیان فرمایید آیا دکتر مجوّز شرعی برای این
عمل دارد و در صورت مشروع نبودن فعل دکتر، حکم شرعی را در خصوص پزشک بیان فرمایید؟
ج) عمل مذکور حرام است و پزشکی که آن را انجام داده طبق نظر حاکم شرعی محکوم به تعزیر میشود.
س 214. تزریق نطفه مرد بیگانه به زنی که از شوهرش بچهدار نمیشود چه صورت دارد؟
ج) جایز نیست. والله العالم
س 215. آیا میتوان نطفه زن و شوهری را که بچهدار نمیشوند با هم ترکیب نموده و به صورت یک نطفه واحد و آماده (یعنی نطفهای که در نهایت تبدیل به انسان میشود) در رَحِمِ زن دیگری پرورش داد؟
آیا این مورد فوق، در مورد زنی است که رحم او استعداد پرورش انسان را ندارد یا شامل زنانی که استعداد پرورش انسان را دارند نیز میشود؟
آیا مورد فوق را میتوان در قالب عقد اجاره قرارداد؟
ج) در مورد زنی که رحم او استعداد پرورش انسان را ندارد فتوا به جواز ترکیب نطفه شوهر او با نطفه او و قرار دادن آن در رحم زن دیگر بهشرط اینکه متوقف بر ارتکاب فعل حرام یا مستلزم آن نباشد وجه واضح و قوی دارد و اگر استعداد مذکور را دارا باشد چون این عمل با مصالح و نظامات تکوینی و تشریعی که مورد عنایت شارع مقدس است معارض و موجب تفویت و تضییع آنها است احوط ترک این عمل است. والله العالم
س 216. اخیراً در علم پزشکی برای افراد نازا و آنان که صاحب فرزند نمیشوند عمل «IWJ» را تجویز مینمایند به اینصورت که اسپرم زوج را گرفته پس از عملیات پزشکی در رَحِم زوجه لقاح از خارج مینمایند، در صورت عدم موفقیت اقدام به عمل «IWF» مینمایند که این عمل هم همچون عمل گذشته است اما با این تفاوت که اسپرم مرد را گرفته پس از عملیات پزشکی و پس از گذشت دو یا سه روز و بازپروری اسپرم در دستگاه مخصوص و بدون حضور زوج لقاح از خارج به رَحِم زوجه مینمایند، لذا خواهشمندیم نظر مبارک را بفرمایید.
ج) اگر اسپرم زوج را به رَحِم زوجه وارد کنند چه به صورت اول و چه صورت دوم و در خلال این عملیات هیچگونه خلاف شرعی مانند نگاه یا مسّ نامحرم و یا امور دیگر واقع نشود - که البته بسیار بعید است - اشکال ندارد و اگر مستلزم حتی یک فعل حرام باشد جایز نیست.
س 217. مستدعی است بفرمایید:
انتقال نطفه زوج پس از مرگ به رحم زوجه چه حکمی دارد؟
احکام مربوط به فرزندی که از طریق لقاح مصنوعی متولد شود را از نظر طهارت و ارث و... را بیان فرمایید؟
ج) 1و2. اگر مستلزم فعل حرامی نگردد حکم جواز بعید نیست. و در فرض سؤال ولد با مسلمان بودن احد والدین محکوم به طهارت است و بعضی احکام مثل حرمت
نکاح با محارم بر آن مرتب است، ولی ارث بردن ولد از صاحب نطفه محل اشکال بلکه ظاهراً محکوم به عدم است. والله العالم
س 218. یکی از مشکلات مزدوجین نازا فقدان اسپرم در شوهر است که در کشورهای غربی این نقص با تلقیح اسپرم از مردان دیگر به زن مرتفع میشود. ضمناً در این رابطه بانک اسپرم وجود دارد و مشخصات مرد دهنده اسپرم با شوهر بیمار مقایسه شده و سعی میشود فرد از نظر ژنتیک شباهت با شوهر بیمار داشته باشد و فاقد بیماریهای ارثی باشد و از آنجایی که روش فوق تنها راه حاملگی در زنانی است که شوهرشان اصلاً اسپرم ندارند؛ حکم شرعی مسأله چیست؟
ج) این عمل به نظر اینجانب اشکال دارد.
س 219. خواهشمند است به موارد ذیل در زمینه تلقیح مصنوعی پاسخ فرمایید:
آیا بارور کردن مصنوعی زن یا وارد کردن منی مرد نامحرم به داخل رحم زنی که همسرش مرد نازا است، به طریق تزریق یا طرق دیگر جایز است؟
بر فرض اینکه تلقیح مصنوعی انجام شد و زن آبستن گردید و بچهدار شد آیا این بچه مال شوهر این زن است؟
نوزادی که بهواسطه تلقیح به وجود میآید از لحاظ نسبت چه حکمی خواهد داشت؟ و آیا احکام ارث بر آنها جاری خواهد شد؟
در جایی که این عمل بهطور شبهه صورت گرفته باشد مثل جایی که زن گمان کرده نطفه از شوهر خودش بوده و مرد گمان میکرد که زنی که نطفه وارد
رحم او شده همسر واقعی او میباشد درحالیکه اینطور نبوده در این فرض آیا احکام اولاد بر فرزندی که به دنیا خواهد آمد، جاری میشود؟
اگر فرض شود علم در آینده آنقدر پیشرفت کند که اسپرم مرد را بگیرند و در رحم مصنوعی (دستگاه تولید نوزاد) پرورش دهند در این صورت حکم آن چه صورتی خواهد داشت؟
اگر علم تا آنجا پیشرفت کند که اسپرم و نطفه را از دانهها و محصولات نباتی و مانند آن بگیرند و به زن تلقیح کنند و نوزاد مصنوعی به عمل آورند در این صورت کودک به چه کسی متعلق میشود؟
اگر نطفه و اسپرم را از فرآوردههای نباتی تهیه کنند و آن را در رحم مصنوعی پرورش دهند و از آن کودکی به عمل آورند چنانچه فرض شود بشر موفق به چنین تولیدی گردد نوزاد به چه کسی ملحق میشود؟
ج) 1. جایز نیست.
بچه مذکور ربطی به شوهر آن زن ندارد.
ظاهراً ملحق به صاحب نطفه است و احکام ارث مرتب است.
احکام ولد شبهه مرتب میشود.
ولد ملحق به صاحب نطفه است.
در این صورت بچه ملحق به مادر است.
در این صورت بچه ملحق به کسی نیست.
س 220. از محضر حضرتعالی استدعا دارم بفرمایید:
گرفتن ژن یا اسپرم مرد اجنبی و قرار دادن آن در رحم زن اجنبیه نازا که علت نازایی وی از شوهرش بوده است (در هر صورت) چه حکمی دارد؟ و آیا فرزند وی حلالزاده است؟ و اگر اشکالی ندارد فرزند از آن کیست؟
فرضیهای در دست بررسی است که طیّ آن دانشمندان در آینده قادر خواهند شد که زن را از طریق تکثیر سلولی، بدون وجود یا استفاده از همسر خود باردار نمایند. بر فرض امکان، اولاً آیا شرع مقدس چنین عملی را مجاز دانسته است (آیا از نظر شرع مجاز است؟)؛ ثانیاً در صورت اباحه آیا فرزند این زن از شوهر وی ارث میبرد؟ و در یک کلام، آیا فرزند از حقوق انسانی برخوردار میشود یا خیر؟
ج) 1. جایز نیست.
س 221. مقدمه؛ نازایی به عدم حاملگی زن پس از یک سال نزدیکی مستمر زوجین بدون استفاده از روشهای پیشگیری از حاملگی اطلاق میگردد که حدود 15 تا 20٪ زوجین به آن مبتلا هستند. با توجه به مشکلات روحی و روانی حاصل از آن در بین زوجین این بیماری یکی از مشکلات عمده خانوادهها محسوب میشود.
علل نازایی شامل عوامل مختلفی ازجمله نقص در تولید نطفه (اسپرم) توسط مرد، اشکال در کیفیت و تعداد اسپرم، اشکال در خروج اسپرم و انزال (مجروحین جنگی و قطع نخاعی)، ناتوانی اسپرم در رسیدن به لولههای رحم، عدم تولید تخمک توسط زن، اشکال در لقاح تخمک با اسپرم، اشکال در انتقال جنین از لوله رحم به رحم، اشکال در رحم برای لانهگزینی جنین و اشکال در نگهداری جنین توسط رحم (سقطهای مکرر) میباشند. بر اساس نوع علل درمانهای مختلفی ازجمله (IUI، IVF، ZIFT، GIFT و ICSI) انجام میشود. معمولاً در تمام موارد فوق بهمنظور تولید تخمک بیشتر توسط زن از داروهای محرک تخمکگذاری استفاده میشود. منی گرفته شده از مرد نیز پس از شستشو و آمادهسازی در تکنیکهای فوق مورد استفاده قرار میگیرد. ذیلاً تکنیکهای معمول به اختصار توضیح داده میشود.
توصیف تکنیکهای معمول:
در روش (Fertilization Vitro In (IVF))، اسپرم مرد و تخمک زن را گرفته و در محیط آزمایشگاه در مجاورت یکدیگر قرار میدهند تا لقاح انجام شود و بعد از 2 روز، جنین حاصله را (در مرحله 4 تا 8 سلولی) وارد حفره رحم مینمایند.
در روش (transfer Fallopian intra Zygote (ZIFT))، اسپرم مرد و تخمک زن را گرفته و در محیط آزمایشگاه، لقاح انجام میشود و سپس جنین تشکیل شده را درحالیکه هنوز تکثیر سلولی شروع نشده است به داخل لوله رحم منتقل میکنند تا رشد جنین بهطور طبیعی در داخل لوله رحم انجام شود.
در روش (Transfer Fallopian intra Gamete (GIFT))، اسپرم مرد و تخمک زن را گرفته و سپس آنها را همراه با هم وارد لوله رحم میکنند تا هم لقاح و هم رشد جنین بهطور طبیعی در داخل لوله رحم انجام شود.
و بالاخره در روش (Injection sperm Intracytoplasmic (ICSI)) به دلیل اینکه اسپرم قادر به نفوذ و ورود به تخمک نمیباشد بهوسیله دستگاه ویژهای یک اسپرم را وارد تخمک کرده و لقاح بهطور مصنوعی در محیط آزمایشگاه رخ میدهد و 2 روز بعد از رشد جنین آن را به داخل رحم منتقل مینمایند. لازم به ذکر است مراحل أخذ تخمک و اسپرم از طریق حلال انجام میگیرد.
پرسشها:
الف) حکم تکلیفی
آیا به کارگیری تکنیک (IUI) به نحوی که فوقاً توصیف شد مجاز است؟ لازم به ذکر است این تکنیک هم برای تزریق اسپرم شوهر به همسر قانونیاش استفاده میشود و هم برای تزریق اسپرم مرد اجنبی به زنی که با او رابطه زوجیت قانونی ندارد.
آیا به کارگیری تکنیک (IVF) به نحوی که فوقاً بیان گردید جایز است؟ لازم به ذکر است این تکنیک گاهی بهمنظور انتقال جنین متشکل از اسپرم و تخمک زن و شوهر قانونی به خود زن و یا زنی دیگر به کار میرود و گاهی هم بهمنظور انتقال جنین متکوّن از اسپرم و تخمک زن و مرد بیگانه.
آیا به کارگیری تکنیک (ZIFT) آنگونه که فوقاً توصیف شده مجاز است؟ همانند دو روش فوق در این روش هم گاهی نطفه لقاحشده از آنِ زن و شوهر قانونی است و گاهی از آنِ مرد و زن بیگانه است.
استفاده از تکنیک (GIFT) به نحوی که فوقاً توصیف شده چه وضعیتی دارد؟ در این فرض هم اسپرم و تخمک ممکن است از آنِ زن و شوهر قانونی باشد و یا از آنِ زن و مرد بیگانه.
به کارگیری تکنیک (ICSI) به نحوی که در بالا توصیف شده چه وضعیتی دارد؟ آیا شرعاً پزشکان مجاز هستند با به کارگیری تکنیکهای پزشکی اسپرم
مردی را به داخل تخمک زنی که با او رابطه زوجیت ندارد وارد ساخته و بدین وسیله لقاح صورت پذیرد؟
ب) حکم وضعی
صرف نظر از جواز یا حرمت به کارگیری تکنیکهای فوقالذکر، وضعیت حقوقی اطفال متولد چگونه خواهد بود؟
طفل متولد به لحاظ نسب به کدامیک ملحق خواهد شد؟ به زن و مردی که صاحب اسپرم و تخمکند یا میتوان طفل را به زن صاحب رحم (زنی که فقط او را به دنیا آورده) و زوج او درحالیکه هیچ نقشی به لحاظ ژنتیکی و بیولوژیکی در تکوّن کودک نداشته ملحق دانست؟
در فرض اهدای اسپرم، تخمک و یا جنین، آیا میتوان با تنقیح مناط قاعده «الولد للفراش و للعاهر الحجر» و این ادعا که جعل رابطه نسبی بین پدر و مادر و فرزند به لحاظ مصلحت کودک است، زن صاحب رحم و زوجش را پدر و مادر قانونی دانست؟ لازم به ذکر است که در خصوص اهدای اسپرم، تخمک و یا جنین، صاحبان آنها هیچ انگیزهای در نگهداری و الحاق کودک به خود ندارند، بلکه این زن و مرد نابارورند که به عشق داشتن کودک تن به خطر و تحمل هزینه سنگین میدهند، بلکه چهبسا اگر بدانند که در نتیجه موافقت با استفاده از جنین، اسپرم یا تخمک آنها صاحب اولاد خواهند شد هرگز موافقت نخواهند کرد.
آیا حاکم نمیتواند بهمنظور رعایت حال کودک و مصلحت او زنی را که طفل را به دنیا آورده و همسرش را پدر و مادر قانونی اعلام کند؟
امر تربیت و حضانت کودک با کیست؟ با اینکه صاحبان نطفه و جنین صرفاً با انگیزه خیرخواهی به زن و شوهر بیمار اهدا میکنند آیا با الحاق کودک به آنها امر حضانت هم علیرغم میل و انگیزه آنان در بچهدار شدن باید بر عهده آنان قرار گیرد؟
ج) در مورد سؤال چنانچه منی از شوهر و زوجه باشد یعنی بهاصطلاح اسپرم شوهر و تخمک زوجه از طریق حلال أخذ شود و در مرحله قرار گرفتن جنین در رحم هم طبیب اجنبی مباشر عمل نباشد یعنی عمل توسط زوج و زوجه انجام بگیرد اشکال ندارد و در غیر این صورت جایز نیست.
س 222. از محضر حضرتعالی تقاضا دارم به پرسشهای ذیل پاسخ فرمایید؟
آیا اصولاً تلقیح مصنوعی شرعاً عملی مباح و مجاز است یا اقدامی حرام خواهد بود؟
تلقیح نطفه یا اسپرم زوج در رحم زوجه از طریق شوهر یا پزشک معالج جایز است یا خیر؟
تلقیح نطفه یا اسپرم بیگانه (غیر از زوج) در رحم زن شوهردار شرعاً مجاز است یا خیر؟
کودکانی که در دستگاه مصنوعی یا دستگاه آزمایشگاهی به وجود آیند، از نظر شرعی چه رابطهای با صاحبان نطفه و تخمک دارند (صاحب نطفه و صاحب تخمک زن و شوهر باشند یا نباشند).
اگر نطفه مردی (زوج) با تخمک زوجه بعد از ترکیب در رحم اجاره یا عاریهای (زن دیگری غیر از صاحب تخمک) پیوند شود و جنینی در رحم اجارهای یا عاریهای رشد کند و متولد شود شرعاً جایز است یا خیر؟ و چه رابطهای از نظر نسب و آثار حقوقی و شرعی با صاحب اسپرم و تخمک و صاحب رحم اجارهای یا عاریهای و فرزندان وی و یا شوهرش دارند؟
بهطورکلی محکوم به اباحه یا حرمت نیست، بعضی مصادیق آن مباح و بعضی مصادیق آن حرام است.
از طریق شوهر جایز است ولی از طریق غیر شوهر اگر مستلزم فعل حرامی مثل نظر و لمس حرام شود جایز نیست.
جواز آن هرچند مسلتزم فعل حرامی نشود مثل اینکه بهوسیله شوهر انجام شود محل اشکال بلکه حرمت آن موجه است.
از حیث نسب به صاحبان نطفه ملحق میباشند ولی از حیث ارث اگر صاحبان دو نطفه با هم اجنبی باشند محل اشکال است.
عمل مذکور اگر مستلزم حرام از قبیل لمس و نظر غیر محرم نباشد فینفسه اشکال ندارد و بچهای که به این نحو متکوّن شود به صاحب اسپرم و تخمک ملحق میباشد و با صاحب رحم عاریهای و شوهر و فرزندان او نسبتی ندارد.
س 223. زوج جوانی صاحب فرزند نمیشوند و علت نازایی آنها بیماری خانم است که تخمک ندارد و یا تخمکهایش قابلیت بارور شدن ندارند. امروزه
از نظر پزشکی این امکان وجود دارد که از بدن زن غریبهای که شوهر داشته یا نداشته باشد در اطاق عمل زیر بیهوشی و یا بدون بیهوشی سلول تخمک را جدا کنند و در آزمایشگاه با اسپرم شوهر خانمی که تخمک ندارد لقاح بدهند و حاصل را در رحم خانم او (یعنی خانمی که خودش تخمک نداشته ولی قابلیت پرورش جنین را در رحمش دارد) بگذارند.
آیا از نظر شرعی این کار جایز است؟
در صورت جایز بودن آیا اجازه گرفتن از شوهر زن غریبه با توجه به اینکه تخمک سلول وراثتی فرد است لازم است یا خیر؟
اگر زن غریبه شوهر داشته باشد صیغه کردن یا محرم شدن او با شوهر خانم بیمار لازم است یا خیر؟ (لازم به ذکر است که در تمام موارد بالا امکان اینکه تخمک از طریق شکم گرفته شود و کشف عورت صورت نگیرد وجود دارد و درضمن همه پزشکان حاضر خانم هستند).
در صورت جواز در هر یک از موارد بالا فرزند یا فرزندان حاصل از این کار با فرزندان خانم صاحب تخمک چه نسبتی خواهند داشت؟
مادر مولود حاصل چه کسی خواهد بود؟ خانم صاحب تخمک و یا خانمی که او را در رحم خود پرورش داده و به دنیا آورده است؟
زوج جوانی صاحب فرزند نمیشوند و علت نازایی آنها بیماری شوهر است که فاقد اسپرم بوده و یا دارای اسپرمی است که قابلیت بارور کردن تخمک
را ندارد آیا استفاده از اسپرم غیر همسر برای بارور کردن تخمک این خانم از طریق آزمایشگاه جایز است؟
ج) 1و2و4و5. این عمل بر فرض اینکه مستلزم ارتکاب محرّم در انجام مقدّمات آن نباشد مورد اشکال است.
6و7. حکم آن حکم صورت اولی است و در هر حال ظاهر این است که اگر این کار انجام شد فرزند به زنی که تخمک ندارد یا تخمک او بارور نمیشود و به مردی که اسپرم ندارد یا اسپرم آن قابلیت بارور شدن ندارد ملحق نمیشود.
س 224. با توجه به اینکه علم ژنتیک بیان میکند که هر شخص زاییده از دو بخش ژنتیک میباشد که یک بخش آن را از پدر و از طریق اسپرم و بخش دیگر آن را از طریق تخمک از مادر به ارث میبرد و پس از ادغام این اسپرم و تخمک جنین حاصله در رحم پرورش مییابد و نهایتاً منجر به تولد نوزاد میگردد در مواردی که یکی از زوجین فاقد اسپرم و تخمک باشند و همچنین امکان عدم وجود یا کارآیی رحم هم مطرح باشد این مشکلات برای زوجین وجود دارد:
الف) فقدان اسپرم؛ ب) فقدان تخمک؛ ج) عدم کارآیی یا فقدان رحم
الف) در جوامع خارجی با نداشتن قوانین مدوّن شرعی مانند اسلام علیالخصوص شیعه در مورد الف از اسپرم افراد دیگری که در بانکهای اسپرم ذخیره شد به
صورت ناشناس استفاده میکنند اگرچه در آن بانکها مشخصات کامل اسپرمدهندگان وجود دارد هیچگاه زوجین حق قانونی استفاده از اطّلاعات محرمانه شخص دهنده اسپرم را ندارند و بالعکس دهنده اسپرم هم نمیداند که اسپرم او را به چه کسی تزریق نمودند و ضمناً هیچگاه همدیگر را نیز ملاقات نمینمایند.
متأسفانه در جامعه ما نیز تعدادی از پزشکان غیر متعهد نیز این کار را انجام میدهند یعنی بدون اینکه شخص دهنده اسپرم متوجه باشد اسپرم او را جهت آزمایش که به یک آزمایشگاهی تحویل شده از آن استفاده نموده و بدون اینکه خود شخص متوجه و آگاه باشد به اشخاص دیگری تزریق مینمایند خواهشمند است نظر خود را در مورد چنین روشی یا روشهای خارج از کشور که بیان شد یا هرگونه صلاح میدانید بیان فرمایید.
روش دومی که میتوان به این زوجها که شوهر آنها فاقد اسپرم هستند کمک نمود، اهدای جنین میباشد بدین صورت که زوجی که هم دارای اسپرم و تخمک میباشند ولی به عللی نابارور بوده به مرکز نازایی مراجعه مینمایند و طیّ روند درمانی خود پس از استفاده از داروها چندین جنین از آنها تشکیل میگردد (که این جنینها در حد 2 الی 8 سلولی بوده و اندازه آنها برابر یکدهم میلیمتر و عمر آنها پس از لقاح 3 الی 5 روز میباشد) تعدادی از این جنینها به رحم زوجه منتقل و تعداد اضافه آنها یا منجمد یا دور ریخته میشود با رضایت
این زوجین میتوان اجازه گرفت که یک یا دو جنین اضافه آنها بهصورت اهدایی به زوجین دیگری داده شود، که این جنین مدت نه ماه در رحم شخص گیرنده رشد و تکامل یافته، شناسنامهای که برای این نوزاد صادر میشود به نام زوجین گیرنده میباشد.
مثال شبیه این وضعیت بچههایی هستند که معمولاً پس از تولد والدین آنها را بهصورتی از خود طرد مینمایند و زوجهای نابارور بهصورت قانونی یا غیر قانونی صاحب اینگونه نوزادان طردشده و بدون هویت میشوند و به هر صورت ممکن برای آنها شناسنامه غیر متعارف گرفته و به نام او صادر شده و فرزند در خانواده او پرورش مییابد.
با توجه به اینکه اگرچه در شرایط امروز میتوان به روشهای دارویی، شیر دادن زوجه را القاء نموده که تا حدی محرمیت حلّ شود ولی گاهاً این کار هم انجام نشده و نوزاد پرورشیافته در این خانواده حتی بدون رعایت مسائل شرعی (از نظر حجاب) در آن خانواده رشد یافته و خانوادهای را که به او محرمیت ندارد پدر یا مادر خودش میداند از این نظر این دو مسأله تا حدی به هم شبیه هستند با این تفاوت که در مورد اول بهعلت رشد جنین در رحم و تغذیه از مادر ایجاد محرمیت بیشتر و وراثت مطمئنتری را دارد.
حال، نظرات آیات محترم عظام اگر این باشد که اولاً این کار اصلاً انجام نپذیرد ما را در حلّ این معضل اجتماعی چگونه یاری خواهید داد؟
ثانیاً؛ چنانچه حضرات آیات عظام موافق باشند میتوان جنین مورد اشاره را به رحم زوجه نابارور منتقل و در پیدایش فرزند کمک مؤثری داشته باشند با توجه به اینکه شناسنامه فرزند هم به نام زوجین گیرنده میباشد و ضمناً زوجین گیرنده نیز از اصل و نسب دهنده قبلاً آشنایی کامل داشته که بعداً در ازدواجهای بعدی فرزند به وجود آمده ایراد قانونی نداشته باشد و امکان ازدواج با فامیل یا برادر با خواهر ژنتیکی خود را نداشته باشد.
ب) در مورد زوجهای که فاقد تخمک میباشد به این صورت عمل میشود که ابتدا زوج زن دیگری را به عقد موقت خود درمیآورد که مدت آن ذکر شده (48 ساعت) و سپس زوجه دوم با استفاده از روش سونوگرافی تخمکگیری میشود سپس اسپرم زوج با تخمک زوجه دوم در دستگاه مخصوص نگهداری میشود و بعد از دو روز جنین تشکیل شده را به زوجه اول انتقال میدهند.
ج) در مورد اشخاصی که فاقد رحم میباشند یا رحم آنها گیرایی جنین را ندارد در این موارد جنین تشکیلشده از اسپرم و تخمک زوجین را به رحم خانم دیگری که کارآیی بیشتری دارد منتقل کرده و پس از تولد نوزاد به زوجین اصلی تحویل داده میشود و شناسنامه به نام آنها صادر میشود.
آیا در موارد (الف، ب و ج) مسائل مطرحشده در مورد مذاهب دیگر چگونه باید رعایت شود؟ با توجه به اینکه پزشکان تیم اجرایی همه متعهد و مسلمان هستند.
ج) در فرض سؤال مورد (الف) روش اول اشکال دارد و روش دوم بنفسه با آگاهی زوجینی که به آنها اهدا میشود مانعی ندارد؛ ولی چهبسا مستلزم ارتکاب حرام و مفاسدی است و مورد (ب) و (ج) اگر مستلزم ارتکاب محرم از قبیل مباشرت غیر زوجین در انجام عمل در بین نباشد نفس عمل اشکال ندارد.
س 225. بهطورکلی نظر حضرتعالی درباره تلقیح مصنوعی بین زوجین (غیر اجنبی و غیر اجنبیه) چیست؟
ج) اگر منظور این است که منی زوج را بگیرند و به زوجه تلقیح کنند درصورتیکه در انجام این عمل مرتکب هیچ خلاف شرعی نشوند اشکال ندارد؛ و اگر منظور مطلب دیگر است توضیح دهید.
س 226. لطفاً بفرمایید:
آیا زنی که به تازگی بیوه شده است و هنوز ازدواج نکرده است میتواند اسپرم شوهر مرحوم خود را در رحمش کشت دهد تا از وی فرزندی داشته باشد؟
نظر جنابعالی در مورد تکنیک نگهداری سلولی (فناوری ویژهای که سلولها را سالهای متمادی بدون آسیب نگهداری میکند) برای حفظ نطفه (اسپرم و تخمک بارورشده) در آزمایشگاه یک خانواده که دارای نقص ژنتیکی میباشند جهت امور تحقیقاتی چیست؟
نظر جنابعالی در مورد تکنیک نگهداری سلولی اسپرم یا تخمک یک خانواده با نقص ژنتیکی جهت تحقیقات آتی چیست؟
آیا زنی که یائسه است میتواند از تخمک خویش (که با اسپرم همسرش بارور شده است) برای کاشت آن در رحم و بچهدار شدن استفاده نماید؟
آیا عمل پیوند رحمی مجاز میباشد؟ اگر جواب مثبت است آیا زنی که رحمی پیوندی دارد میتواند از شوهر خود فرزندی داشته باشد؟
آیا میتوان جهت مقاصد تحقیقاتی سلولهای اصلی را از نطفه جدا کرد و جهت تحقیقات و مطالعه بر روی بیماریهای ژنتیکی به کار برد؟ آیا اجازه والدین برای استفاده از جنین در مقاصد تحقیقاتی لازم میباشد؟
آیا میتوان سلولهای اصلی بند ناف کودک (نوزاد) را بدون اجازه پدر و مادر جدا کرد؟
دیدگاه جنابعالی در مورد درمان ژنی سلول تخمک بهمنظور درمان بیماریهای ژنتیکی چیست؟ انجام این امر به معنای دستکاری ژنهای یک جنین جهت نابود کردن ژنهای ناقص و ایجاد ژنهای سالم میباشد. چنین دستکاریای نسلهای آتی را که به این فرد یا خانواده مرتبط هستند تحت تأثیر قرار خواهد داد. آیا میتوان یک جنین را بدون اجازه والدین نگهداری یا دستکاری نمود؟
ج) 1. اگر اسپرم شوهر در بیرون وجود داشته باشد و قابل کشت هم باشد فینفسه مانع ندارد ولی تمام احکام ولدیت برای متوفّی بر آن مترتب نمیشود مثلاً ارث بردن او محل تأمل است.
اگر منظور این باشد که نطفه منعقدشده را فقط برای امور تحقیقاتی سالها در آزمایشگاه نگه دارد جواز آن محل تأمل بلکه اشکال است.
اگر اسپرم را از منی جدا کرده باشند یا تخمک را از منی جدا کرده باشند که درحقیقت تجزیه منی است اشکال ندارد.
فینفسه مانع ندارد.
اگر منظور این است که رحم زن دیگر را بیرون بیاورند و به جای رحم این زن قرار دهند گرچه اصل این عمل جایز نیست و ضمان دارد لکن بر فرض انجام آن چنانچه با این رحم از شوهر خود باردار شوند فرزندشان محسوب میشود و اشکال ندارد.
اگر منظور جداکردن از نطفه منعقده است جایز نیست.
7 و 8. جایز نیست.
در آخر یادآوری میشود مواردی که گفته شد جایز است یا مانع ندارد منظور عدم مانع فینفسه است؛ یعنی اگر موانع دیگری مانند نظر نامحرم یا لمس و غیره وجود داشته باشد جایز نیست.
س 227. نظر مبارک حضرتعالی:
درصورتیکه انجام اعمال لقاح مصنوعی نظیر (IUI) و (IVF) مستلزم نگاه پزشک همجنس به عورت باشد حکم آن چگونه است؟
در صورت حرمت اگر بچهدار شدن متوقف بر انجام این اعمال باشد و بدون بچه علاوه بر اینکه دوام و قوام زندگی به خطر میافتد سبب ایجاد مشکلات روحی و روانی میگردد آیا از باب ضرورت جایز است؟
ج) 1. جایز نیست.
س 228. ناباروری مشکل حدود 10 الی 15 درصد زوجین ایرانی است نیمی از این زوجها با روشهای درمان معمولی معالجه میشوند و برای نیمی دیگر روشهای نوین درمان ناباروری در دنیا رایج است و طرح اهدای جنین برای کمک به زوجین نابارور هماکنون در دستور کار بررسی مجلس شورای اسلامی است مستدعی است در موارد زیر نظر مبارک را مشروحاً بیان فرمایید.
صور مختلف درمان به شرح زیر است:
درمان؛ اسپرم مرد بیگانه با تخمک زوجه لقاح داده میشود (اسپرم یا داخل رحم تلقیح میشود و یا اسپرم و تخمک در خارج رحم مجاور میشوند) و جنین تشکیلشده به رحم زوجه منتقل میشود.
الف) رابطه دهنده اسپرم با فرزند از نظر محرمیت و ارث چگونه است؟
آیا لازم است فرزند صاحب اسپرم را بشناسد یا خیر؟
اگر صاحب اسپرم را نشناسد و بین فرزندان این مرد و این فرزند در آینده ازدواجی صورت بگیرد چه صورت دارد؟
الف) زن تخمک سالم ندارد ولی رحم سالم است.
درمان؛ اسپرم زوج را با تخمک زن دیگر (که ممکن است این زن شوهر داشته باشد یا نداشته باشد) در داخل رحم و یا خارج رحم لقاح میدهند و جنین را در رحم زوجه مستقر میکنند. در این حالت زوجه رابطه ژنتیکی با فرزند ندارد رابطه زوجه با فرزند از نظر محرمیت و ارث چگونه است؟
لزوم شناسایی فرزند، دهنده تخمک را؟ رابطه فرزند با دهنده تخمک از نظر
محرمیت و ارث چگونه است؟
ازدواج با فرزندان صاحب تخمک؟
ب) تخمک زوجه سالم ولی رحم قابلیت نگهداری جنین را ندارد.
درمان؛ اسپرم زوج را با تخمک همسر در خارج از رحم لقاح میدهند. جنین تشکیلشده را در رحم اجارهای (مادر جانشین) مستقر میکنند.
دو صورت دارد؛
الف) لقاح داخل رحمی؛ اسپرم زوج و تخمک زوجه را میگیرند و هر دو را به داخل رحم اجارهای تلقیح میکنند و جنین در رحم اجارهای تشکیل میشود.
سؤالات:
آیا این کار جایز است یا خیر؟
در صورت جواز اگر مادر جانشین بچه را شیر ندهد آیا احکام رضاع بر او جاری است یا خیر؟
ب) لقاح خارج رحمی؛ اسپرم زوج و تخمک زوجه را در محیط آزمایشگاه لقاح میدهند و جنین تشکیلشده را در داخل رحم اجارهای مستقر میکنند.
سؤالات فوق را در این مورد نیز پاسخ فرمایید:
ناباروری زوج و زوجه؛ زوج اسپرم ندارد و زوجه تخمک ندارد ولی رحم سالم دارد.
درمان؛ تنها راه درمان جنین اهدایی است.
در این مورد از جنینهای اضافی که از همسران نابارور در محیط آزمایشگاه به وجود آمده اند استفاده میشود. دو صورت دارد:
الف) زن و مرد صاحب جنین رابطه زوجیت دارند.
ب) زن و مرد صاحب جنین رابطه زوجیت ندارند.
در هر دو صورت هیچ رابطه ژنتیکی بین زوج نابارور و جنین وجود ندارد و اسپرم و تخمک بیگانه در رحم زوجه وارد میشود.
سؤالات:
آیا این کار جایز است یا خیر؟
در صورت جواز رابطه زوج با فرزند از نظر محرمیت و ارث چگونه است؟
آیا لازم است فرزند پدر و مادر واقعی (صاحبان نطفه) را بشناسد؟
اگر بشناسد و خواست نزد آنها برود تکلیف ناپدری و نامادری چه میشود که دوران حمل و حضانت را تحمل کرده است؟
اگر فرزند پدر و مادر واقعی را نشناسد ازدواج احتمالی او با فرزندان آنها چه حکمی دارد؟
و اگر نشناسد آیا در مورد ارث حقی از فرزند ضایع نمیشود؟
اگر فرزند صاحب اسپرم را نشناسد آیا حقی از او ضایع نمیشود (مثل ارث و...)؟
آیا مرد صاحب اسپرم میتواند حضانت بچه را به عهده بگیرد؟
ج) 1. در فرض سؤال اگر اسپرم مرد بیگانه با تخمک زوجه مرد بیمار لقاح داده شود و سپس منتقل به رحم او شود یا مستقیماً در رحم او جنین متکوّن شود جواز آن به نظر حقیر محلّ تأمّل است و اشکال دارد و بر فرض وقوع ازدواج آن فرزند با فرزندان صاحب اسپرم و تخمک جایز نیست و فروع دیگری نیز در بین میآید.
عمل مذکور فینفسه اشکال ندارد و در صورت عدم تحقق رضاع شرعی بین مادر جانشین و طفل مثل اینکه شیر از حمل همین طفل باشد ترتب حکم رضاع شرعی بر آن جاری نیست؛ ولی اگر مادر جانشین بعد از وضع حمل از شوهر خودش حمل پیدا کند و پیش از تمامیت حولین کاملین بین او و آن طفل رضاع شرعی محقق شود رضاع شرعی است و ظاهراً حکم لقاح داخل با خارج رحمی یکسان است.
فرض الف) فینفسه اشکال ندارد. و فرض (ب) محل اشکال است؛ و در فرض اول همه احکام (ابوّت و امومیت و بنوّت) بین زوج و زوجه صاحب اسپرم و تخمک مترتب است و در فرض دوم ترتب بعضی آثار مشکل است ولی محرمیت ظاهراً مترتب است؛ بنابراین ازدواج این فرزند صاحب اسپرم یا تخمک با فرزندان آنها اشکال دارد و ترتب احکام ارث نیز بر آن مشکل است و درهرحال فرزند به زوج و زوجه فاقد اسپرم و تخمک ارتباط شرعی ندارد.
در فرض سؤال اگر اسپرم مرد با زوجه خودش تلقیح شود و سپس جنین ایجاد شده به رحم زوجه عقیم منتقل شود ظاهراً فینفسه اشکال ندارد؛ ولی اگر انجام این
کار مستلزم فعل حرام باشد از قبیل لمس و نظر حرام ارتکاب آن نیز حرام است و اما رابطه دهنده اسپرم اگر به صورتی باشد که بیان شد با صاحب اسپرم جنین متکوّن از اسپرم او به زوجهاش با هر دوی آنها محرم است و به زنی که جنین به رحمش منتقل شده و به شوهرش محرمیت ندارد، و ارث و حضانت هم بر همین اساس است یعنی ابوّت و امومیت و بنوّت بین مرد صاحب اسپرم و زوجهاش و جنین پرورشیافته در رحم زن و مرد عقیم، میباشد و اگر صاحب اسپرم و زوجهاش شناخته نشوند جنین که فرزند آنهاست از زن مرد عقیم و شوهرش ارث نمیبرد و ازدواج جنین مذکور با فرزندان زن و مرد عقیم ظاهراً اشکال ندارد و اگر اتفاقاً در اثر جهالت با فرزندان صاحب اسپرم و زوجه او واقع شود واقعاً باطل است ولی ظاهراً معذورند و مسأله تفاصیل و فروعی پیدا میکند.
س 229. آیا بر مادر جانشین حکم مادر رضایی صادق است؟
ج) در مورد سؤال، مادر جانشین حکم مادر رضاعی را ندارد.
س 230. خواهشمند است بفرمایید:
آیا زوجین صاحب تخمک و اسپرم میتوانند مالی به زن حامل تملیک کنند؟
آیا زن حامل یا همسر وی، علیرغم توافق قبلی با زوجین صاحب نطفه، میتوانند از استرداد نوزاد به آنان خودداری نمایند؟
ج) 1. اشکال ندارد.
س 231. لطفاً به پرسشهای ذیل پاسخ مرقوم فرمایید:
حکم بچهای که بهصورت مشروع (امتزاج اوول و اسپرم زن و شوهر) در آزمایشگاه رشد میکند چیست؟
درصورتیکه نطفه حاصله از اسپرم و اوول زن و مرد بیگانه گرفته شود و آن نطفه در آزمایشگاه تبدیل به جنین شود درصورتیکه جنین سقط شود چه حکمی دارد؟
ج) 1. بچه موصوف حکم بچهای را دارد که در رحم مادر خودش رشد کرده باشد.
س 232. در رسالهها آمده است که برای مردی که بهطور طبیعی بچهدار نمیشود از طریق تلقیح مصنوعی با اسپرم خودش عیبی ندارد، ولی نحوه گرفتن اسپرم را اشاره نکردهاند، فرضاً من که قطع نخاع هستم برای گرفتن اسپرم (منی) از من پزشک یک ابزار مثل باطوم کوچک را داخل مقعد میکند و به این وسیله شُک وارد میشود و باعث خروج اسپرم میشود و آن را داخل رحم زن میکنند منظور روش (IVF) است. آیا این روش اسپرمگیری دور از شرم و حیا و یا گناه و حرام نیست؟ و آیا روی نطفه اثر بد معنوی نمیگذارد؟ آیا شرعی است که انسان برای رسیدن به فرزند به این روش عمل کند البته من راضی به رضای خدا هستم و از اینکه از طریق طبیعی و غیر آن بچهام نشود راضی هستم و به نداشتن بچه صددرصد راضی هستم، ولی همسرم از این بابت
خیلی ناراحت است و نمیدانم به او چه بگویم. او وقتی میخواست با من ازدواج کند همه خانوادهاش مخالف بودند گرچه به خاطر خواسته دخترشان رضایت دادند و او هم ایثار کرد تا زن من شد و پلهای پشت سرش را خراب کرد. چند بار به او گفتهام من از تو ممنونم از این بیشتر خود را به پای من مسوزان و از من دوستانه جدا شو و بعد شوهر کن بلکه خدا به تو جای دیگر که صلاح بداند فرزند عطا فرماید. ولی او میگوید طلاق نمیخواهم من دوستت دارم ولی این روش (IVF) را انجام بده اگر نشد دیگر حرفی ندارم؛ حالا گیر کردهام نمیدانم چه کنم اگر به آن روش عمل کنم آیا پیش خدا مسئول نیستم؟ با توجه به اینکه من ذرّهای به این کار راضی نیستم و حتی متنفرم و خجالت میکشم و از خدا هم سخت میترسم، به حکم الهی مرا راهنمایی کنید، من بچهای را که برای آن یک مرد غریبه آن کار یعنی آن چیز شبیه باطوم را داخل مقعد من فرو کند و فکر میکنم با من نوعی لواط میشود و این نوع خروج اسپرم را نوعی استمناء میانگارم و همینها مرا اذیّت میکند؛ درضمن تا به حال متأسفانه به اجبار چهار بار این عمل اسپرمگیری را انجام دادهام و بچهدار نشدهام. بعد از این فکرش آزارم میدهد تا چه رسد به خود عمل برای بار دیگر، حاضرم با همسرم متارکه کنم ولی این عمل را نکنم (عمل IVF در بیمارستان...، ... و بیمارستانهای دیگر انجام میگیرد و میتوانید با متخصصین مربوطه تبادل نظر کنید). لطفاً با فتوایی ما را راهنمایی کنید و
توصیهای هم به همسرم بکنید بههرحال حتی اگر بعد از عمل مربوطه بچهدار نشویم باز همسرم از درون دق میخورد و این را میدانم هر زنی بهطور غریزی و ذاتی بچه را بسیار دوست میدارد.
ج) با توجه به عدم وجوب بچهدار شدن، روش مذکور جایز نیست و همسر شما باید بداند که ارتکاب معصیت بهمنظور بچهدار شدن تبعات سوء دارد و بهتر است امر را به خدای متعال، واگذار کنید که صلاح و خیر بندگان خود را میداند و میخواهد، و خود را با این نوع اعمال آلوده و گرفتار نکنید. خداوند شما و همسرتان را موفق به آنچه مرضیّ او است بفرماید. ضمناً متذکر باشید که محرومیتهایی که مؤمن زن باشد یا مرد، در دنیا میبیند و برای خدا تحمل میکند و صبر مینماید موجب برخورداریهای بیشتر و بسیار در آخرت خواهد شد حتی درباره مردم مبتلا که بر بلاها و کمبودها صبر کرده اند وارد شده است که وقتی به آن ثوابها و نعمتهای بهشتی میرسند آرزو میکنند کاش در دنیا بدنهایشان با مقراض قطعهقطعه شده بود و آنها صبر کرده بودند تا این ثوابها را بیشتر وکلانتر درک مینمودند. شما هر دو از این وضعی که دارید عوض میگیرید، فقط متوجه باشید وظایف شرعی خود را انجام دهید و شاکر و صابر باشید {إِنَّما یوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیرِ حِسابٍ}.(1)والله العالم
1) . زمر، 10. «همانا صابران اجر و پاداش خود را بیحساب دریافت میکنند».
س 233. زنی 30ساله هستم که مدت 8 سال است ازدواج کردهام. شوهرم فاقد نطفه است و پزشکان در مورد روشهای درمانی که بتوانند از او نطفه بگیرند قطع امید کرده اند و البته راهی به ما پیشنهاد کرده اند که از شما خواهش میکنم در مورد مسائل شرعی آن ما را راهنمایی کنید؟
این راه استفاده از جنین است و جنین عبارت است از اینکه از زن و شوهری شرعی تخمک و نطفه بگیرند و بعد آن را در آزمایشگاه لقاح بدهند و بعد این جنین ایجاد شده را به رحم من منتقل کرده و کشت میدهند که در این صورت برای من حاملگی ایجاد خواهد شد.
آیا اصل این عمل شرعاً جایز است یا خیر؟
و آیا شیری که به این بچه میدهم احکام رضاع را دارد و محرمیت از نظر رضاع هست یا نه؟
ج) 1. عمل مذکور درصورتیکه مباشر قرار دادن جنین در رحم غیر شوهر باشد مستلزم محرّم است و جایز نیست و اگر مباشر عمل خود شما و شوهرتان باشید اشکال ندارد.
چنین رضاعی موجب نشر حرمت نمیشود. والله العالم
نسبت به شما و شوهرتان احکام ارث مرتب نیست چون که آن جنین فرزند شما محسوب نمیشود بلکه فرزند صاحبان نطفه است. والله العالم
س 234. وارد نمودن اسپرم مرد بیگانه؛ چه آشنا برای زوجین و چه غیر آشنا برای زوجین، از طریق تلقیح مصنوعی در رحم زنی که شوهرش عقیم است با رضایت و خواست شوهرش، چه حکمی دارد؟
ج) اشکال دارد.
س 235. اینجانب (خانم) دارای تحصیلات سطح دو حوزوی و دانشجوی کارشناسی ارشد رشته فقه و اصول در حال انجام پایاننامه خود با عنوان «بررسی اخلاقی، فقهی و حقوقی باروری پس از مرگ» میباشم. ازاینرو از آن فقیه عالم و صاحب نظر استدعا دارم تا حدالامکان با پاسخگویی جامع و کامل به سؤالات مطروحه در این زمینه (با نقد مبانی و فتاوی) در صورت صلاحدید حامی اینجانب باشند. سؤالات در فایل پیوست به حضور ایفاد میگردد.
شرح کلی مسأله: در باروری پس از مرگ از گامت یا جنین منجمدشده افراد بعد از مرگ آنها لقاح مصنوعی تشکیل میدهند و فرزندی متولد میشود. لذا ضروری است که فقه اسلامی پاسخگوی سؤالات شرعی در این زمینه باشد. عمده مسائل مطروحه در قالب شش مسأله کلی به شرح ذیل بیان شده اند که نیازمند پاسخ فقهی و شرعی میباشند.
الف) آیا عمل لقاح با اسپرم منجمدشده فرد متوفّی جایز است؟
ب) در صورت قبول بقای زوجیت پس از مرگ، عمل لقاح با اسپرم منجمد جایز است؟
ج) در صورت عدم قبول بقای زوجیت پس از مرگ، عمل لقاح با اسپرم منجمد جایز است؟
الف) آیا عمل لقاح با تخمک فرد متوفّی جایز است؟
ب) آیا رحم جایگزین در این مسأله شرعی و جایز است؟
ج) کودک متولدشده میتواند متعلق به صاحب رحم باشد؟
د) کودک متولدشده از صاحب رحم ارث میبرد؟
ه) کودک متولدشده از صاحب اسپرم ارث میبرد؟
و) صاحب اسپرم را میتوان پدر کودک تلقی کرد؟
الف) آیا این عمل جایز است؟
ب) آیا رضایت زوج (که در مرگ مغزی بهسر میبرد) لازم است؟
ج) آیا فرزند از پدری که در زندگی نباتی (مرگ مغزی) بهسر میبرد، ارث میبرد؟
4 . مسأله چهارم: این سؤال برعکس سؤال سوم میباشد. اگر زوجهای در حالت مرگ مغزی باشد و زوج درخواست تخمک را از پزشک بخواهد و با اسپرم خود ترکیب کند و در رحم جایگرین قرار دهد، مسأله شرعی و فقهی آن چگونه است؟
الف) آیا این عمل شرعی است؟
ب) آیا کودک متولدشده از صاحب اسپرم تلقی میشود؟
ج) آیا کودک متولدشده از صاحب اسپرم ارث میبرد؟
لطفاً مسائل شرعی و فقهی این مسأله را نیز تبیین نمایید.
ج) 1. در هر دو صورت حکم به جواز مشکل است.
حکم به جواز مشکل است ولی در صورت وقوع لقاح، فرزند متعلق به صاحب اسپرم بوده و در ارث بردن از پدر باید با بقیه ورثه مصالحه نماید و ربطی به زن صاحب رحم ندارد.
با رضایت زوج (چنانچه از قبل حاصل شده باشد) و عدم استلزام حرامی از قبیل لمس و نظر به عورت فینفسه مانعی ندارد و فرزند هم به هر دو ملحق بوده و از آنها ارث میبرد.
فینفسه مانعی ندارد و فرزند در همه احکام به هر دو ملحق است.
چنانچه مستلزم حرامی نباشد انتقال جنین به رحم زوجه مانعی ندارد ولی اگر حمل بعد از فوت پدر باشد از پدر ارث نمیبرد ولی از مادر با بقیه ورثه باید مصالحه کنند.
جایز نیست. والله العالم
س 236. نطفه زن و مردی جهت تلقیح أخذ و در آزمایشگاه موجود میباشد. قبل از تلقیح طلاق صورت گرفته است. هماکنون علیرغم منع مرد زن درخواست تلقیح داشته، آیا نطفه را مختص ایام زناشویی میدانید، تکلیف چیست؟
ج) در فرض سؤال نطفه حکم اجنبی دارد. والله العالم
س 237. از محضر حضرتعالی استدعا دارم بفرمایید:
حکم شرعی تلقیح مصنوعی در عدّه وفات چیست؟
حکم شرعی تلقیح مصنوعی در عدّه طلاق چیست و آیا تلقیح مصنوعی در عدّه طلاق رجوع محسوب میشود؟
ج) 1. اگر تلقیح نطفه شوهر، چه قبل از انقضای عدّه وفات یا بعد از انقضای عدّه، متوقف بر فعل حرامی مثل لمس نامحرم یا نظر حرام اگرچه همجنس باشد نشود فیحدّ نفسه اشکال ندارد.
س 238. زنی که شوهر نکرده است،
میل به مادری با مرد اهداکننده اسپرم ازدواج موقت داشته باشد؟ آیا بعد از ازدواج موقت اهدای اسپرم جایز است؟ زن هیچگونه تمایل جنسی به مرد ندارد تنها به دلیل اهدای اسپرم و داشتن فرزند ازدواج موقت خواهد کرد.
آیا اهدای تخمک مجاز است؟ اهداکننده تخمک چه شرایطی را باید داشته باشد؟ آیا اهداکننده تخمک میتواند خواهر زن باشد؟ آیا اهداکننده باید حتماً در زمان اهدا مطلّقه یا بیوه یعنی بیشوهر باشد؟
طبق قاعده «اماره فراش» طفلی که از یک زن شوهردار به دنیا آمده باشد فرزند شوهر فرض میشود و ملحق به اوست. آیا طبق این قاعده میتوانند زن و شوهر ناباروری که شوهر فاقد اسپرم است از اهدای اسپرم استفاده کنند؟ در این صورت نسب کودک به که میرسد؟ شما معیار پدری را در چه میدانید؟
قانون اهدای جنین در زوجین نابارور (مصوب 29 تیر 1382) به تصویب رسیده است. آیا مجاز است که زوجین اهداکننده جنین از بستگان نزدیک زوجین گیرنده جنین مثل خواهر یا برادر باشند؟ چه ارتباطی بین کودک متولدشده از اهدای جنین و زوجین اهداکننده جنین و زوجین گیرنده جنین وجود دارد؟
ج) 1. تلقیح نطفه مرد اجنبی به زن اجنبیه جایز نیست و نسب او مربوط به صاحب اسپرم است و هیچ نسبتی با زنی که در رحم او قرار داده شده ندارد و اگر ازدواج موقت نمایند و اهداکننده اسپرم خودش دکتر باشد و بتواند این عمل را بدون مباشرت هیچ نامحرمی اعمّ از زن و یا مرد انجام دهد، اشکال ندارد و در غیر این
صورت جایز نیست و اینکه زن تمایل جنسی به مرد ندارد و فقط به خاطر داشتن فرزند ازدواج موقّت میکند مانع محسوب نمیشود.
ظاهراً از آنچه در جواب سؤالات قبلی گفته شد حکم مسأله روشن شد به اینکه خواهر زن بودن یا بیوه یا مطلّقه بودن اثری ندارد باید نفس عمل بهوسیله محرم باشد و هیچ نامحرمی چه زن و چه مرد ناظر یا مباشر نباشد.
جایز نیست و نسب کودک با آنچه در پاسخ سؤال 2 گفته شد محقق میشود و پدر همان صاحب اسپرم است و قاعده فراش در اینجا جاری نیست.
جایز نیست و از مسائل سابقه حکم این سؤال معلوم شد و تحقق نسبت به همان است که در پاسخ سؤال دوم بیان شد؛ یعنی فرزند ملحق به زوجین صاحب جنین میباشد.
س 239. مردی دو زوجه دارد آیا جایز است نطفه زوج را با تخمک زوجه اول در خارج از رحم ترکیب نموده و در رحم زوجه دوم غرس کند (به خاطر عدم توانایی رحم زوجه اول برای نگهداری ولد)؟ و ولد ناشی از این عمل منتسب به کدام است از حیث ارث و...؟
ج) مانعی ندارد مشروط به اینکه فعل حرام مانند لمس و نظر مرتکب نشود و بچه ملحق به زوج و صاحب تخمک است. والله العالم
س 240. سی و چهار سال دارم و مدت 4 سال است که ازدواج کردهام و در این مدت دچار بیماری واژینیسموس هستم (یعنی انقباض غیرارادی و درد ناگهانی در هنگام نزدیکی که مانع مقاربت جنسی میشود). از طرف دیگر طبق گفته پزشک، قدرت باروری اسپرم همسرم در حدی است که امکان بارداری فقط با تعداد دفعات زیاد نزدیکی امکانپذیر میشود. درحالیکه بنده توانایی برقراری رابطه با همسرم را ندارم. برای بارداری من استفاده از روش (IUI) پیشنهاد شده که بعد از تماس با دفتر جنابعالی متوجه شدم اصل روش (IUI) اشکال شرعی ندارد اما مقدمات آن (لمس و نگاه توسط پزشک) حرام است. همسرم با بیماری واژینیسموس من کنار آمده اما اصرار فراوان دارد که حتماً از طریق روشهای مصنوعی باردار شوم. با توجه به اینکه من احتمالاً بدون روشهای مصنوعی امکان باردار شدن ندارم و از سوی دیگر وجود بیماری واژینیسموس و عدم امکان باروری و اصرار همسرم به انجام این روش برای بارداری، مرا بسیار افسرده کرده، آیا مورد من میتواند جزو موارد خاصی محسوب شود که تزریق اسپرم همسرم به رحم من توسط پزشک بلامانع باشد؟ آیا اگر این عمل را توسط پزشک زن انجام داده و بارور شوم ایراد شرعی دارد؟ همسرم بیان میکند که اگر این کار را انجام ندهم در زندگیمان مشکلات رفتاری ایجاد خواهد شد. عاجزانه درخواست کسب اجازه در این زمینه و در این مورد خاص از شخص آیتالله العظمی صافی گلپایگانی را دارم.
ج) به نظر اینجانب ناباوری بیماری محسوب نمیشود تا در معالجه آن رجوع به پزشک و لمس و رؤیت آلت تناسلی جایز باشد. میتوانید در این مسأله به مجتهد دیگری رجوع نمایید. والله العالم
س 241. تزریق منی حیوان به حیوان دیگر یا به انسان را جایز میدانید یا خیر؟
ج) تزریق منی حیوان به حیوان دیگر جایز است ولی تزریق منی حیوان به انسان یا انسان به انسان فروع و شقوقی دارد که در بعضی فروع آن اگر قصد استیلاد نباشد و بهمنظور عقلائی دیگری مثل معالجه باشد یا تزریق منی زوج به زوجه باشد درصورتیکه انجام این کار مستلزم عمل حرامی نباشد حکم به جواز میشود و بعضی فروع آن محکوم به حرمت و در بعضی فروع آن حکم به جواز محل اشکال است؛ به هر صورت بهطورکلی نمیتوان این عمل را محکوم به جواز یا عدم جواز دانست. بهتر این است که بهطور موردی سؤال شود تا جواب همان مورد داده شود. والله العالم
س 242. پیوند رحم از نظر جنابعالی چه حکمی دارد؟ فرزند متولد شده پس از پیوند، متعلق به صاحب قبلی رحم است یا صاحب فعلی آن؟
ج) جواز اخراج رحم، محلّ اشکال است؛ ولی اگر واقع شد رحم پیوندی متعلق به زنی است که به او پیوند شده و فرزند مذکور متعلق به صاحب فعلی رحم است. والله العالم
س 243. اطبا میتوانند جنین را از شکم زنی که نمیتواند آن را در رحم معیوب خود پرورش دهد و سقط میکند خارج نموده و در رحم سالم زن دیگری قرار داده که در آنجا جنین به رشد خود ادامه داده تا بهطور طبیعی متولد شود، بفرمایید:
آیا اگر زن دوم هم همسر شوهر زن اول باشد (که نطفه متعلق به یک شوهر میشود این کار جایز است؟
درصورتیکه زن دوم با شوهر زن اول بیگانه و اجنبی باشد آیا این کار جایز میباشد؟
اگر انجام این کار قبل از ولوج روح یا بعد از ولوج روح فرق دارد آن را بیان فرمایید؟
ج) 1. در این فرض فیحدّنفسه به شرط اینکه مستلزم گناه دیگر نشود، اشکال ندارد.
اگر بعد از انعقاد نطفه زن و شوهرش باشد که نطفه مرد اجنبی با زن اجنبیه منعقد نشود اشکال ندارد.
در هر دو صورت بیاشکال است. والله العالم
س 244. حمل یا استمرار حمل برای مادر به تشخیص پزشکان متخصص و یقین مادر بسیار خطرناک است. دخترش میتواند چنین حملی که در اوان انعقاد
است در صورت انتقال به رحم دختر در رحمش بپروراند و طفل سالمی بدون خطر به دنیا آورد آیا شرعاً جایز است؟
ج) در فرض سؤال اگر عمل مذکور مستلزم ارتکاب خلاف شرع مانند مباشرت غیر شوهر دختر در قرار دادن جنین در رحم دختر نباشد فینفسه مانعی ندارد. والله العالم
س 245. آیا خواهر میتواند نطفه برادر و زن برادر خود را در رحمش پرورش دهد؟
ج) قرار دادن نطفه تلقیحشده برادر و همسر او در رحم خواهر این مرد اگر مستلزم لمس و نظر غیر زوج باشد جایز نیست. والله العالم
س 246. اگر نطفه مردی (زوج) با تخمک زوجه بعد از ترکیب در رحم اجارهای یا عاریهای (زن دیگری غیر از صاحب تخمک) پیوند شود و جنینی در رحم اجارهای یا عاریهای رشد کند و متولد شود، شرعاً جایز است یا خیر؟ و چه رابطهای از نظر نسب و آثار حقوقی و شرعی با صاحب اسپرم و تخمک و صاحب رحم اجارهای یا عاریهای و فرزندان وی و یا شوهرش دارند؟
ج) عمل مذکور اگر مستلزم حرام از قبیل لمس و نظر غیر محرم نباشد فینفسه اشکال ندارد و بچهای که به این نحو متکوّن شود به صاحب اسپرم و تخمک ملحق میباشد و با صاحب رحم عاریهای و شوهر و فرزندان او نسبتی ندارد.
س 247. زن و شوهری که بچهدار نمیشوند به مراکز استیجار رحم مراجعه و پزشک با أخذ منی مرد و تخمک زن قول پرورش آن را در رحم استیجاری داده است. پس از ولادت طفل و تحویل به پدر و مادر مشخّص میشود چون تخمک زن قابلیت باروری نداشته، پزشک از تخمک زن اجنبیه استفاده کرده و پدر و مادر را از این مطلب آگاه نکرده است. پس از روشن شدن قضیه، آنان از پزشک شکایت دارند، آیا شرعاً پزشک مرتکب حرام شده و چه مسئولیتی متوجه وی است؟
ج) در فرض سؤال، ولد ملحق به پدر است که صاحب نطفه است و توارث هم بین پدر و آن بچه ظاهراً ثابت است ولی مباشرت طبیب برای قرار دادن نطفه در رحم استیجاری اگر صاحب رحم معقوده طبیب نباشد جایز نیست و تعزیر دارد و نسبت مادری نیز بین طفل و صاحب رحم ثابت نیست. والله العالم
س 248. بعضی از خانمها بهدلیل مشکلات رحمی قادر به نگهداری جنین در رحم خود نیستند و یا به دلیل نداشتن رحم نمیتوانند صاحب فرزند شوند، اما این امکان وجود دارد که تخمک زن و اسپرم شوهر را در محیط خارج از رحم امتزاج نمایند و بعد جنین حاصل را به رحم زن دیگری منتقل نمایند تا در آنجا پرورش یابد و پس از زایمان طفل را به صاحبان جنین تحویل دهند. برای انجام این عمل، توافق یا قراردادی فیمابین زوجین و زن صاحب رحم صورت میگیرد که در خصوص اعتبار قرارداد و
آثار آن سؤالات زیر مطرح است. خواهشمند است نظر شریف را در مورد آنها مرقوم بفرمایید:
آیا قرارداد انتقال و نگهداری جنین فیمابین صاحبان جنین و زن صاحب رحم از نظر شرعی معتبر است؟
در صورت صحت چه حقوقی برای زن صاحب رحم ایجاد میشود؟
زن صاحب رحم نسبت به طفل متولدشده چه حقوق و تکالیفی خواهد داشت؟
ج) 1. در مورد سؤال چنانچه قراردادن جنین مذکور در رحم زن توسط خودش یا همسرش بدون مباشرت دیگری انجام شود اشکال ندارد.
2و3. فرزند ملحق به صاحبان نطفه است و به زن صاحب رحم ربطی ندارد. والله العالم
س 249. زن شوهرداری رحم خود را اجاره داده است. آیا نفقه وی در ایام حمل با صاحب نطفه است یا زوجش یا با خود زن؟ و نیز هزینههای حاملگی و زایمان چطور؟
ج) در فرض سؤال که زن شوهردار رحم خود را اجاره داده چنانچه با رضایت شوهرش بوده مخارج معمولی زن مانند قبل از اجاره بر عهده شوهرش است و اگر بدون رضایت شوهر بوده علاوه بر معصیت چنانچه مخارجی علاوه بر نفقات معموله همیشگی داشته باشد بر عهده خود زن است و در هر دو صورت مخارج زایمان بر
عهده خود زوجه است و مخارج حمل بعد از تولد بر عهده صاحب نطفه است. والله العالم
س 250. اهدای جنین به این صورت که جنینهای اضافی مؤسسه درمان نازایی بهوسیله دکتر مؤسسه با آن کسی که جنین اضافه تشکیل یافته، آن فرد هم تحت درمان بوده که 6 الی7 عدد خودش استفاده کرده مابقی را هم به مشورت دکتر به آنها اهدا میکند، این اهدای جنین به این صورت به زوجه کسی که نابارور است چه حکمی دارد؟ از لحاظ محرمیت و ارث چه حکمی دارد؟ فرزند از لحاظ نسب چه حکمی دارد؟ آیا در مورد اهدای جنین تشکیلیافته به مراجع دیگر که جایز میدانند میشود رجوع کرد؟
ج) اگر جنین متکوّن از زن و مرد دیگر در رحم زن قرار داده شود با اجازه شوهر او و عمل مستلزم فعل حرام مثل لمس و نظر حرام نباشد، جایز است ولی پس از تولد ملحق به زن مرقوم و شوهر او نیست.
س 251. خواهشمند است بفرمایید:
ج) 1. ظاهراً ملحق به صاحب نطفه است و احکام ارث مرتب است.
س 252. کودکانی که در دستگاه مصنوعی یا دستگاه آزمایشگاهی به وجود میآیند، از نظر شرعی چه رابطهای با صاحبان نطفه و تخمک دارند؟ (صاحب نطفه و صاحب تخمک زن و شوهر باشند یا نباشند).
ج) از حیث نسب به صاحبان نطفه ملحق میباشند؛ ولی از حیث ارث اگر صاحبان دو نطفه با هم اجنبی باشند محلّ اشکال است.
س 253. اگر در تلقیح مصنوعی اوول و اسپرم زن و شوهری در آزمایشگاه بهطور اشتباه با اوول و اسپرم دیگری مخلوط شود، جنین شکل گرفته چه وضعیتی دارد؟
ج) در فرض سؤال گناهی واقع نشده، لکن جنین مذکور حکم ولد زن و شوهر مذکور را ندارد. والله العالم
س254. جلوگیری طبیعی مرد یا زن شرعاً چه صورت دارد و اگر جایز است رضایت طرفین شرط است یا نه؟
ج) عقیم کردن جایز نیست ولی جلوگیری موقت اشکال ندارد و احتیاط واجب این است که زن با اذن شوهر انجام دهد.
س 255. استفاده از دستگاه (آی یو دی) - که برای جلوگیری موقت از بارداری، ماماهای زن در رحم خانمها قرار میدهند - چه حکمی دارد؟
ج) جلوگیری موقت اگر مستلزم حرام نباشد اشکال ندارد، ولی عقیم کردن جایز نیست.
س 256. آیا بستن لوله در مردان و زنان برای جلوگیری از بچهدار شدن حرام است یا جایز است؟ بعضی فرموده اند اگر بهصورت دائم باشد حرام میباشد درصورتیکه با عمل جراحی میشود دوباره محل بستهشده را باز نمود، آیا اگر قابل باز شدن باشد دائم حساب میشود یا نه؟
ج) درصورتیکه لوله مرد یا زن بعد از بستن قابل باز کردن باشد و موقتاً بسته شود اگر انجام این عمل بهوسیله خود شوهر در مورد بستن لوله زن و خود زوجه در
مورد شوهر باشد که مستلزم فعل حرامی مثل لمس بدن اجنبی یا اجنبیه یا نظر به عورت غیر شوهر و غیر زوجه نباشد اشکال ندارد و با استلزام ارتکاب حرام در صورتی جایز است که ضرورتی و رفع خطری از شخص در بین باشد.
س 257. خانمی هستم که خداوند متعال سه فرزند به من عطا نموده است (الحمد لله کما هو اهله)، از نظر روحی و عصبی توان باردار شدن مجدد و اضافه نمودن فرزند را ندارم، آیا میتوانم با توافق شوهرم لوله رحم را مسدود نمایم با توجه به اینکه هر موقع لازم باشد با یک عمل جراحی ساده امکان باز کردن لوله و باردار شدن هست؟
ج) بستن لوله رحم نوعاً باعث نازایی میشود ولو با اجازه همسر باشد جایز نیست و جلوگیری از انعقاد نطفه بهوسیله دیگر که مستلزم ارتکاب حرام نباشد اشکال ندارد.
س 258. من زنی هستم 33 ساله و در حال حاضر دوران بارداری را برای سومین فرزندم سپری میکنم از نظر جسمی فردی فوقالعاده ضعیف میباشم بهطوریکه اکنون که سومین حاملگی را میگذرانم تحت فشار شدید مشکلات قلب و فشار خون قرار دارم با توجه به شرایط جسمی کنونی من همه اطرافیانم که ناظر حالم هستند معتقدند که بدنم به هیچ عنوان طاقت و توان تحمّل چهارمین حاملگی را ندارد با توجه به اینکه همسرم سید میباشند و خودم را مانع شرع میدانم و با توجه به اینکه گروهی از پزشکان معتقدند که عمل بستن
لولههای رحم قابل برگشت و باز کردن هست و گروهی میگویند قابل باز کردن مجدّد نیست آیا اجازه میفرمایید که من با توجه به این شرایط پس از به دنیا آمدن این نوزاد اقدام به بستن لولههایم بنمایم یا خیر؟
ج) در مورد سؤال، بستن لوله رحم که باعث عقیم شدن میشود جایز نیست. میتوانید جهت جلوگیری از حمل از وسائل دیگر که سبب عقیم شدن نباشد استفاده نمایید.
س 259. آیا بستن لوله برای خانمها اشکال دارد یا نه؟
ج) عقیم کردن زن و یا مرد جایز نیست، ولی جلوگیری موقت از انعقاد نطفه اشکال ندارد.
س 260. بستن لولههای مردان با رضایت زن و شوهر از نظر شما چه حکمی دارد؟
ج) عقیم کردن جایز نیست و رضایت زن و شوهر مجوز نیست.
س 261. بستن لوله چه برای زنها و چه برای مردها با توجه به دستور دولت و کنترل موالید جایز است یا نه؟
ج) بهطور موقت که باز کردن آن ممکن باشد به شرط اینکه مستلزم فعل حرامی مثل نظر و لمس اجنبی یا نظر غیر شوهر بر عورت نباشد جایز است و بهطور دائم عقیم کردن جایز نیست.
س 262. جلوگیری از نسل و بستن لوله در زن و یا مرد چه صورتی دارد و در صورت عدم جواز اگر بسته باشد واجب است باز نماید؟
ج) عقیم کردن به بستن لوله در زن و مرد حرام است ولی اگر بسته اند وجوب باز کردن آن معلوم نیست؛ بلی اگر مرد بخواهد که زن به معالجه لوله را باز کند بنابر احوط زن اقدام کند و لوله را باز کند.
س 263. هرگاه شخصی راضی به عمل عقیم شدن دائم یا موقت نباشد ولی پزشک انجام دهد، در این صورت مقدار دیه یا ارش چقدر است؟
ج) دیه مقدّره ندارد و مورد ارش است و تقدیر ارش در زمان ما ممکن نیست چون در مورد ارش باید حرّ را عبد فرض کرد و صحیح و معیب عبد را تقویم نمود و مابهالتفاوت را به هر نسبتی که باشد (ثلث، نصف و...) از دیه کسر نمود و این امر در حال حاضر ممکن نیست؛ بنابراین باید با مصالحه و تراضی طرفین مسأله را خاتمه داد. والله العالم
س 264. زنهایی که به طریقی خودشان را عقیم میکنند غیر از معصیت که کردهاند آیا جریمهای مثل کفّاره باید بدهند و یا حدّ و یا تعزیر دارند؟
ج) عمل مذکور کفّاره و حدّ ندارد و تعزیر، موکول به نظر حاکم شرع جامعالشرایط است. والله العالم
س 265. بعد از اینکه چند تا بچه به دنیا بیاید آیا زن میتواند با رضایت شوهر، تخمدان خود را بهوسیله عمل در بیاورد تا بچهدار نشود؟
ج) جایز نیست. والله العالم
س266. با توجه به اینکه امروزه روشهای گوناگون برای جلوگیری از حاملگی وجود دارد خواهشمند است نظر مبارک را در رابطه با پرسشهای ذیل مرقوم فرمایید:
کاندوم از وسایل جلوگیری از حاملگی است (قراردادن روکش نازک پلاستیکی روی آلت تناسلی حین مقاربت)، حکم استفاده از آن چگونه است؟ آیا رضایت همسر شرط است یا خیر؟
قراردادن IUD (وسیله کوچکی که در رحم قرار داده میشود) جهت پیشگیری از حاملگی در زنان شرعاً چه حکمی دارد؟
با توجه به اینکه در گذاردن IUD در حال حاضر لمس و نظر صورت میگیرد آیا انجام این عمل توسط پزشک زن جایز است؟
منظور از لمس آیا لمس مستقیم پوست با بدن بیمار است یا درصورتیکه دست پزشک با پوششهایی چون دستکش طبی پوشیده باشد لمس محسوب نمیشود؟
برای قراردادن IUD با شرایط لازم آیا رضایت همسر شرط است؟
درصورتیکه پزشکان با توجه به شرایط یک فرد خاص بهترین و مناسبترین روش را برای او گذاردن IUD بدانند چه حکمی دارد؟
پیشگیری از حاملگی و کنترل جمعیت راههای مختلف دارد آیا افراد با اطلاع از روشها و عوارض آنها میتوانند بهصورت داوطلبانه هر کدام از آنها را انتخاب کنند؟ (روشهای علمی و معتبر).
آیا مصرف قرصهای ضد حاملگی جهت پیشگیری از بارداری بلامانع است؟
آیا زن میتواند بدون اجازه شوهر اقدام به استفاده از قرصهای ضد بارداری نماید؟
داروهای تزریقی وجود دارد که از طریق عضلانی تزریق میشود و برای مدت معینی اثرات ضد حاملگی دارد. حکم استفاده از این مواد جهت جلوگیری از بارداری چگونه است؟
کپسولهایی وجود دارد به نام نورپلانت که در زیر پوست کاشته میشود. بیشتر پوست قسمت خارجی فوقانی بازو و این یکی از روشهای جلوگیری از بارداری است. آیا شرعاً این عمل جایز است؟
قراردادن نورپلانت توسط پزشک زن که فقط سطح خارجی بازو را مشاهده میکند چه حکمی دارد؟ و آیا در صورت پوشیدن دستکش و پوشش
کامل زن بهجز محل عمل حدود چند سانتیمتر روی بازو، پزشک مرد میتواند به این کار اقدام کند؟
آیا برای کاشت نورپلانت نظر همسر شرط است؟
حکم عزل همان روش منقطع که هنگام آمیزش، مرد منی خود را خارج از رحم بریزد چیست؟
در روش منقطع آیا رضایت همسر شرط است یا خیر؟
درصورتیکه در یک زوج بنا به ادلهای همچون خلق فرزندان ناقصالخلقه، داشتن بیماریهای زمینهای که باعث خطر جانی برای زوجه گردد، به تشخیص اطبا بالاجبار باید از حاملگی پیشگیری کند و از طرف دیگر بهترین روش پیشنهادی اطبا نیز مستلزم لمس یا نظر است آیا این مورد از مصادیق اضطرار است؟
در صورت ضرورت اجتماعی کنترل رشد جمیعیت و پایین بودن سطح فرهنگی یک خانواده برای استفاده از سایر روشهای کنترل جمعیت، بستن لولههای رحمی در زن یا لولههای منی برای مرد چه صورت دارد؟
در صورت ضرورت کنترل بارداری در زوج خاص و عدم موفقیت آنها در رعایت مناسب سایر روشها بستن لولهها چه حکمی دارد؟ آیا از موارد اضطرار است؟
درصورتیکه ضرورت پیش آید یا مواردی که شرعاً اجازه بستن لولههای زن و مرد داده شده است حق تقدم به کدام یک است؟
با توجه به منابع علمی معتبر پزشکی شرایطی اعلام شده است مبنی بر اینکه زن حامله نشود و در صورت حامله شدن در معرض خطرات جمسی قرار دارد یا مشکلاتی برای جنین پیش میآید. آیا در این موارد مجاز به بستن لولههای رحمی هستند؟
در تعیین موارد اضطرار درصورتیکه پزشکان متخصص زنان و زایمان در مورد حاملگی به خانمی اعلام خطر کنند از خطرات جانی و جسمی و مشکلات احتمالی برای جنین آیا کفایت میکند؟
جهت جلوگیری از بارداری عمل وازکتومی روی مردان صورت میگیرد که لولههای منی را میبندند یا قطع میکنند حکم شرعی این عمل فینفسه چیست؟
در عمل وازکتومی رضایت همسر چگونه است؟
بیمار بهعلت بیماری دیگری تحت عمل جراحی قرار میگیرد و محیط عمل جهت وازکتومی مناسب است آیا در اینجا میتوان بیمار را وازکتومی کرد؟
در موارد اضطرار عمل وازکتومی چه حکمی دارد؟
بستن لولههای رحمی باعث قطع دائم حاملگی در خانمها میشود و در شرایط ایدهآل شانس برگشت با عمل جراحی مجدد حدوداً 50% است این عمل فینفسه چه حکمی دارد؟
جهت بستن لولههای رحمی (TL) حین عمل هیچ الزامی بر مشاهده عورت خانمها وجود ندارد و عمل از طریق شکم صورت میگیرد آیا انجام عمل توسط پزشک زن مانعی ندارد؟ (با توجه به اینکه لمس و نظر در ناحیه شکم صورت میگیرد).
خانمی است که بهعلت دیگری تحت عمل جراحی قرار گرفته است و شکم بیمار باز شده است با توجه به باز بودن شکم حکم بستن لولهها چگونه است. آیا باز مسأله لمس و نظر مطرح میشود یا خیر؟ درصورتیکه پزشک مرد مسئول جراحی مشکل اولیه بیمار باشد؟
در بستن لولهها آیا نظر همسر شرط است؟
درصورتیکه شکم بیمار توسط دستیار زن باز شود آیا پزشک مرد میتواند با دستکش به عمل بستن لولهها بپردازد با توجه به اینکه نظر به پوست ظاهر شکم صورت نمیگیرد و بیشتر داخل شکم مشاهده میگردد؟
اگر پزشکان به خانمی بگویند که حامله شدن برایش خطر جانی دارد. آیا زن میتواند لولههای خود را ببندد؟ آیا این از مصادیق اضطرار است؟
در مواردی که محصول حاملگی جنینهای ناقصالخلقه یا بیماری ژنتیکی غیر قابل علاج دیگر میشود، آیا میتوان به بستن لولههای زن یا مرد اقدام کرد؟
جهت بستن لولههای رحمی (TL) روش لاپاراسکوپی میتواند مورد استفاده قرار گیرد؛ یعنی با برشهای حدود نیم تا یک سانتیمتر از روی شکم؛ این عمل فینفسه چه حکمی دارد؟
در سؤال فوق با توجه به پوشیده بودن بدن بیمار و فرستادن وسایل لاپاراسکوپی از منفذهای نیم تا یک سانتیمتری به داخل شکم بیمار و عدم ایجاد لمس و نظر آیا پزشک مرد میتواند به این عمل اقدام کند (با توجه به آماده کردن محیط عمل تا پوشش کامل توسط خانمها).
ج) بهطورکلی جلوگیری از حاملگی چنانچه مستلزم خلاف شرع مانند لمس و نگاه حرام نباشد، اشکال ندارد لکن عقیم کردن و یا کاری که معرض عقیم کردن زن یا مرد باشد جایز نیست و چنانچه حمل برای زن ضرر داشته باشد با وجود راههای جلوگیری موقت اضطرار صدق نمیکند و مجوز عقیم کردن زن یا مرد نیست، و جلوگیری زوجه از حمل بدون رضایت زوج جایز نیست لکن جلوگیری توسط زوج نیاز به اذن زوجه ندارد، و لمس بدن غیر مماثل با دستکش در موارد نیاز به معالجه اشکال ندارد و لکن لمس آلت تناسلی اگرچه با دستکش باشد جهت انجام عمل جلوگیری، برای مماثل و غیر مماثل جایز نیست. لازم است یادآوری شود که:
1) . اسراء، 31. «و فرزندانتان را از بیم فقر نکشید؛ ما آنها و شما را روزی میدهیم».
بِما كانُوا یكْسِبُونَ،(1)که یکی از عوامل ضیق و تنگناها را عدم ایمان به حساب میآورد و وعده میدهد که اگر جامعهای ایمان آورند ما درهای آسمانها را به روی آنها خواهیم گشود و برکت را بر آنها نازل میکنیم.
س 267. آیا زن میتواند با داروی گیاهی مانع بارداری شود و آیا رضایت شوهر در این مسأله شرط است؟
ج) بهطورکلی جلوگیری از حاملگی چنانچه مستلزم خلاف شرع مانند لمس و نگاه حرام نباشد، اشکال ندارد؛ لکن عقیم کردن و یا کاری که معرض عقیم کردن
1) . اعراف، 96. «و اگر اهل شهرها و آبادیها ایمان میآوردند و تقوا پیشه میکردند، برکات آسمان و زمین را بر آنها میگشودیم؛ ولی (آنها حق را) تکذیب کردند، ما هم آنان را به کیفر اعمالشان مجازات کردیم».
زن یا مرد باشد جایز نیست و جلوگیری زوجه از حمل بدون رضایت زوج هم جایز نیست.
س 268. زنانی که میخواهند عقد موقت شوند،
آیا میتوانند برای همیشه رحم را جراحی نموده؟
و برای مانع شدن از حمل دستگاه گذاشته؟
و یا قرص بخورند، شرعاً مجاز هست؟
زنانی که هنوز یائسه نشده اند و با وسائل پیشرفته امروز مانع از حامله شدن نموده و یا حقیقتاً عقیم هستند و یقین دارند حامله نیستند میتوانند برای شخص دوم بدون عدّه صیغه شوند؟
اگر از همه مراجع عظام استفتاء شود مبنی بر اینکه صیغه موقت در جامعه بهراحتی انجام گیرد، حضرتعالی موافق هستید به خاطر دفع فساد در جامعه و کثرت ثواب این حکم خداوند متعال؟
ج) 1. جایز نیست.
اگر گذاشتن دستگاه مستلزم ارتکاب حرام و معصیت مثل لمس و نظر حرام نشود اشکال ندارد.
اشکال ندارد.
جایز نیست.
س 269. با توجه به اینکه در جامعه ما بر اساس سنت دینی به ازدیاد نسل و فرزند زیاد، تأکید شده است.
آیا به کار بردن راههای پیشگیری از باروری و شعارهایی همچون (فرزند کمتر، زندگی بهتر) و یا (باغ زندگی خود را با دو فرزند بهار کنید) مغایر با اصول و سنن اخلاقی و مذهبی مسلمین است؟
آیا به کارگیری راههای پیشگیری از باروری دخالت در امر تقدیر و قضاوقدر الهی است؟
آیا به کارگیری راههای مختلف پیشگیری از بارداری چه موقت و غیر دائم و چه دائم و همیشگی جایز است؟
ج) 1. این امر نسبت به اشخاص متفاوت است.
امر مذکور دخالت در تقدیرات الهی نیست چه خوب باشد و چه بد.
اگر روشی باشد که مادام نتواند فرزند بیاورد جایز نیست.
س 270. محترماً نظر به اینکه اینجانب دارای شش فرزند هستم که دوتای آخری آنها دوقلو بوده و الآن شش سال سن دارند و اخیراً مجدداً خانمم باردار شده خواهشمند است با عنایت به تعداد فرزندان و مشکلات زندگی فردی و اجتماعی نظر خود را در سقط جنین بفرمایید.
ج) در فرض سؤال مجوز شرعی برای سقط جنین وجود ندارد و اسقاط آن معصیت دارد و موجب دیه هم هست: قال الله تعالی: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْیةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِیاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبیراً.(1)شاید همین فرزندی که شخص به فکر
1) . اسراء، 31. «و فرزندانتان را از ترس فقر نکشید، ما آنها و شما را روزی میدهیم، مسلّماً کشتن آنها گناه بزرگی است».
سقط آن افتاده است موجب وسعت رزق و رفع مشکلات زندگی و سعادت دنیا و آخرت پدر و مادر شود. امر رزق و روزی با خداوند متعال است وَفِی السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ * فَوَرَبِّ السَّماءِ وَالأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ.(1)
س 271. هرگاه دکتر تشخیص دهد که حمل برای مادر زیان دارد و اگر در شکم بماند یا هر دو میمیرند یا یکی از آن دو، آیا سقط جنین جایز است؟
ج) در مثل دو غریقی که هر دو در معرض هلاکت باشند و انسان نتواند هر دو را نجات دهد مخیر است که یکی از آنها را نجات دهد اما اگر هر دو در معرض غرق شدن باشند و نجات یکی از آنها توقف بر هلاک کردن دیگری داشته باشد مثل همین فرض مورد سؤال، جایز نیست.
س 272. در مراکز درمانی تخصصی بیماریهای زنان و زایمان میتوان توسط آزمایشات تشخیص داد که جنین بعد از تولد دچار عقبماندگی ذهنی خواهد بود و این بعداً بهطور قطع منجر به مرگ وی خواهد شد. آیا کادر پزشکی در این موارد مجاز به سقط جنین میباشند یا خیر؟
ج) عمل مذکور، جایز نیست هرچند قطع داشته باشید که جنین عقبمانده و بعداً هم منجر به مرگ او میشود، و دیه هم دارد که بر عهده مباشر است. والله العالم
1) . ذاریات، 22 - 23. «و روزی شما در آسمان است و آنچه به شما وعده داده میشود. سوگند به پروردگار آسمان و زمین که این مطلب حق است، همانگونه که شما سخن میگویید».
س 273. آیا سقط عمدی جنینی که مطمئنیم یا احتمال میدهیم معیوب و نارسا میباشد، در هر ماهی از بارداری اگر دیه لازمه هم پرداخت شود، مجاز است؟
ج) جایز نیست. والله العالم
س 274. اگر طبیب تشخیص قطعی داد که ماندن جنین در شکم مادر موجب مرگ مادر میگردد بفرمایید:
آیا جایز است جنین را در شکم مادر از بین ببرند تا مادر سالم بماند؟
آیا میتوان مادر را به همان حال باقی نهاد تا بچه سالم بماند و مادر بمیرد؟
اگر در باقی گزاردن مادر به همان حال احتمال مرگ هم مادر و هم بچه در کار باشد تکلیف چیست و احتمال مرگ و سلامت برای هر دو مساوی باشد؟
اگر حکم فوق نسبت به جنین قبل از ولوج روح و بعد از ولوج روح فرق پیدا میکند حکم هر دو حال را توضیح فرمایید؟
ج) بعد از ولوج روح جایز نیست و قبل از ولوج روح درصورتیکه حفظ جان مادر متوقف بر سقط باشد جواز قابل توجیه است.
س 275. با عکسبرداری از جنین درون شکم مادری معلوم شده که جنین ناقصالخلقه میباشد که پس از تولد بمانند تکهگوشتی به کناری خواهد افتاد و هیچگونه فعالیتی نمیتواند داشته باشد و فاقد هرگونه درک و شعور انسانی خواهد بود بفرمایید:
ج) 1و2. جایز نیست. والله العالم
س 276. برطبق تشخیص پزشکان جنینی هست که اگر در شکم مادر بماند خواهد مرد ولی اگر آن را از شکم مادر خارج نمایند و در دستگاه مخصوص (انکوباتور) بگذارند زنده میماند و به رشد و حیات خود ادامه میدهد بفرمایید:
تکلیف در این مورد چیست؟ آیا میتوان بچه را از شکم مادر خارج نمود؟
آیا قبل از ولوج روح و یا بعد از ولوج حکم فرق میکند؟ آن را هم بیان فرمایید.
ج) 1و2. در صورت مذکور که علم به تلف شدن جنین حاصل شود اخراج آن از شکم مادر و حفظ و نگهداری آن به نحو مذکور جایز است و فرقی بین قبل از ولوج روح و بعد از آن نیست؛ بلی بعد از ولوج روح خارج کردن آن از شکم مادر واجب است و وجوب آن قبل از ولوج روح معلوم نیست ولی موافق احتیاط است. والله العالم
س 277. اگر طبیبی متوجه شد که جنینی درون شکم مادری دارای نقص عضو میباشد که در صورت اطلاع دادن به والدین او احتمال زیاد میدهد آنان اقدام برای سقط جنین بنمایند و شاید هم در مقام معالجه نقص عضو از جنین برآیند که احتمال بهبودی بسیار کمی را دارد، و درضمن اگر اطلاع دهد در معرض شکایت والدین نسبت به عدم اطّلاع به آنان از وضعیت جنین قرار نخواهد گرفت بفرمایید وظیفه طبیب در اینجا چیست؟
ج) درصورتیکه علم نداشته باشد که آنها اقدام به سقط جنین مینمایند چون محتمل است در مقام معالجه بر آیند، مطّلع ساختن آنها جایز است.
و اگر آنها مرتکب سقط جنین شوند مسئول خود عامل است. والله العالم
س 278. زن و شوهر توافق نمودند بر سقط جنین 3 یا 4 ماهه، آیا دیه و کفّاره تعلق میگیرد؟ به چه کسی باید داده شود؟
ج) توافق برای سقط جنین جایز نیست و دیه سقط به عهده کسی است که مباشر سقط جنین است مثل اینکه مادر قرص بخورد و جنین ساقط شود، دیه به عهده مادر است و اگر دکتر مباشر سقط مثل اینکه آمپول بزند و موجب سقط شود دیه به عهده دکتر است.
س 279. خانمی شوهردار مرتکب زنا شده و از این طریق باردار گردیده است و حمل او الآن پنجماهه میباشد با عنایت به اینکه سقط جنین حرام است و از طرفی آشکار شدن این مطلب موجبات فساد را در خانوادهها فراهم میآورد، شما چه دستوری میفرمایید؟ ضمناً شوهر این خانم این حمل را انکار نکرده است ولی خانم مطمئن است که حمل از شوهرش نیست چراکه شوهر او در خارج از کشور کار میکرده و قبل از اینکه از خارج برگردد آزمایشگاه باردار بودن این خانم را تأیید کرده است. اکنون با توجه به عدم انکار شوهر و یقین خانم به اینکه حمل از آن شوهرش نیست آیا میشود روی این کار سرپوش گذاشت، یعنی به شوهر اعلام نشود که این حمل مربوط به او نیست تا بچه متولد شود و فرزند او محسوب شود؟
ج) در فرض سؤال سقط جنین همانطور که توجه دارید حرام است و نباید جنین را سقط کنند و آزمایشگاه دلیل شرعی نیست و با احتمال الحاق ولد به زوج ملحق به زوج است.
س 280. حکم اسقاط جنینی که نموّ آن برای مادر خطرناک است چیست؟
ج) اگر روح در جنین دمیده شده جایز نیست و اگر روح دمیده نشده درصورتیکه علم حاصل شود که خطر مرگ مادر حتمی است سقط جایز است. والله العالم
س 281. به نظر مبارک در موارد زیر سقط جنین جایز است؟
اگر طبق تشخیص پزشک متخصّص و مورد اطمینان بقای جنین موجب مرگ جنین و مادر هر دو میشود و یا اگر جنین سقط شود مادر زنده میماند؟
اگر ولوج روح نشده است و طبق تشخیص پزشک متخصّص و مورد اطمینان بقای حمل برای مادر خطر جانی دارد یا مستلزم ضرر و درد غیر قابل تحمّلی باشد؟
اگر ولوج روح نشده و زن حامل اطمینان دارد که بدون اسقاط حمل مورد اذیت و آزار روحی یا جسمی غیر قابل تحمّلی قرار میگیرد و در عسر و حرج شدید واقع میشود؟
آیا در مورد سؤال بالا، دادن دیه نیز لازم است؟
ج) 1و2و3. در هیچ یک از موارد سؤال، اسقاط جنین جایز نیست. والله العالم
و در این صورت اگر بیرضایت شوهر این عمل را انجام دهد، باید دیه را به شوهر بدهد و اگر با موافقت شوهر بوده، احتیاط این است که پدر جنین و کسانی که بعد از پدر وارث او هستند، در دیه با هم مصالحه کنند و اگر طبیب با علم و عمد مرتکب سقط شده، دیه بر ذمّه طبیب است و در این صورت هم، در دیه، پدر و مادر جنین و کسانی که بعد از آنان وارث او هستند مصالحه نمایند. والله العالم
س 282. زن حاملهای که مدت حملش 45 روزه و یا 30 روزه میباشد و هنوز حلول روح و امثال ذلک در آن حمل صورت نگرفته است مورد اشعه عکس مضرّ قرار گرفته است و این اشعه مضرّ به تشخیص پزشک متخصّص روی آن حمل 30 روزه و یا 45 روزه اثر مضرّ قابل ملاحظهای گذاشته است و چون ضرر، ضرر کمی نمیباشد پزشک توصیه به سقط آن حمل 45 روزه و یا 30 روزه کرده است تا ضرر قطعی و حتمی از آن رفع شود و مادر هم ضرر احتمالی پیدا نکند، آیا به نظر حضرتعالی ما باید به توصیه پزشک عمل کنیم درحالیکه اگر عمل نکنیم باعث یک شخص ناقص بیثمر شده و ممکن است مادر هم ضرر ببیند؟
ج) در فرض سؤال، سقط جنین جایز نیست و مضافاً به حرمت تکلیفی، دیه هم دارد. والله العالم
س 283. اینجانب دانشجوی رشته حقوق جزا و جرمشناسی هستم در خصوص سقط جنین ناشی از زنای به عنف و اکراه که موضوع پایاننامه بنده میباشد در حال تحقیق و بررسی هستم لذا از جنابعالی تقاضا دارم در صورت امکان لطف کرده و نظر ارزشمند فقهی و شرعی خود را در رابطه با این نوع سقط بیان بفرمایید. آیا میتوان با توجه به اینکه برای مادر یا مجنیعلیه که از نظر روحی و جسمی آسیب دیده و در صورت بارداری علاقهای هم به نگهداری و تربیت طفل ندارد یا زنی که شوهردار است و در معرض تجاوز قرار گرفته و شوهرش رضایت به نگهداری طفل ندارد حکم به مجاز بودن سقط جنین در شرایط زنای به عنف و اکراه داد؟ با توجه به اینکه مادر از نظر روحی و احساسی آسیب جدی هم خورده است این نوع سقط را میتوان در زمره سقطدرمانی قرار داد؟ از طرفی چون متجاوز یا زانی را بنابر حکم قانون اعدام خواهند کرد یا ممکن است دسترسی به زانی نباشد و مادر طفل که به او تعرض شده به تنهایی به بزرگ شدن و نگهداری طفل اقدام کند آیا میتوان گفت مادر دچار حرج شده و میتواند با استناد به این قاعده اقدام به سقط جنین نماید؟
ج) در تمام موارد ذکرشده مجوزی برای سقط نیست و در صورت اسقاط علاوه بر معصیت، دیه بر مباشر سقط لازم خواهد شد. والله العالم
س 284. آیا فروشنده و راهنماییکننده روش مصرف قرص «سقط جنین» مباشر سقط محسوب میگردد؟ این گناه حقالناس دارد؟
ج) در فرض سؤال حکم مزبور را ندارد اما فروش به افراد اگر برای سقط باشد معامله باطل و حرام است. والله العالم
س 285. برخی معتقدند استفاده از (IUD) در پیشگیری از بارداری، موجب عدم ایجاد نطفه است و برخی نظرشان بر عدم جایگزینی جنین در دیواره رحم است، در صورت دوم آیا این عمل سقط محسوب شده و دیه دارد؟
ج) عمل مذکور اسقاط جنین محسوب نمیشود. والله العالم
س 286. خانمی به شش جنین حامله است. همه جنینها چهلروزه هستند. پزشک معالج وی میگوید اگر تعدادی از جنینها برداشته نشوند همه آنها سقط خواهند شد. آیا پزشک شرعاً میتواند تعدادی از جنینها را بردارد تا بقیه سالم بمانند؟
ج) در مورد سؤال پزشک نمیتواند هیچیک از جنینها را بردارد.
س 287. مبلغ دقیق دیه در گرم طلا یا دلار چیست؟
ج) اگر سقط نطفه باشد بیست مثقال شرعی طلای سکهدار است که هر مثقال آن هجده نخود است و اگر علقه (یعنی خون بسته) باشد چهل مثقال و اگر مضغه (یعنی پارهگوشت) باشد شصت مثقال و اگر استخوان شده باشد هشتاد مثقال و اگر روح در او دمیده شده چنانچه پسر باشد هزار مثقال و اگر دختر باشد پانصد مثقال شرعی طلا است و میتوانید مقدار مثقال را بهحسب گرم از زرگرها بپرسید.
س 288. مقدار دیه برای نطفه سههفتهای چقدر خواهد بود؟
ج) در فرض سؤال چنانچه پزشک، مباشر اسقاط نطفه بوده پزشک ضامن دیه است و دیه آن بیست دینار طلای مسکوک است و هر دینار یک مثقال شرعی است که 18 نخود میباشد.
س 289. در موارد مجاز یا غیر مجاز سقط آیا کفّاره واجب میگردد یا نه؟ در صورت وجوب بر عهده سبب است یا مباشر؟
ج) در مورد سقط جنین کفّاره واجب نیست.
س 290. اطبا در آزمایشگاهی منی مرد (اسپرم) را با منی زن (اوُوُل) در لوله آزمایش قرار داده و آن را رشد میدهند بفرمایید:
آیا آن نطفه رشدیافته را میتوان دور افکند یا اینکه حکم سقط جنین را پیدا میکنند و باید تا طفل کامل صاحب روح شدن از وی محافظت نمود؟
اگر دور افکندن آن جایز نباشد آیا باید دیه سقط جنین پرداخت و در صورتی که باید پرداخت شود به عهده کیست؟
آیا دوراندازی آن در زمان قبل از ولوج روح یا بعد از ولوج فرق دارد؟ لطفاً بیان نمایید؟
در مورد سؤال فوق آیا فرقی بین منی مرد اجنبی با منی زن اجنبیه برای لقاح و رشد در لوله آزمایشگاهی هست یا خیر؟
اگر منی مرد و زن اجنبی و اجنبیه باشد اصل انجام این جایز است یا خیر؟
ج) 1. جواز اتلاف و دور افکندن آن مورد اشکال است و احتیاط به حفظ آن تا رشد کامل ترک نشود؛ بلی وجوب محافظت ازآن نیز محلّ تأمّل است.
بلی احکام دیه بر آن مرتب میشود بنابر همان احتیاط واجب و دیه آن بر عهده کسی است که مباشرت در اتلاف آن داشته است. والله العالم
بلی فرق دارد همان فرقی که اسقاط جنین با اسقاط نطفه در موارد دیگر دارد.
4و5. اصل جواز قرار دادن منی مرد اجنبی و زن اجنبیه برای لقاح و رشد محلّ اشکال است؛ هرچند توقف بر معصیت دیگر نداشته باشد ولی بعد از انعقاد جنین حکم همان است که در بند یک جواب داده شد. والله العالم
س 291. یکی از روشهای درمان ناباروری لقاح خارج رحمی است (IVF) طی این روش، اسپرم مرد و تخمک زن در خارج از بدن، در محیط آزمایشگاه با هم ترکیب میشوند و پس از 24 تا 48 ساعت بعد یعنی زمانی که جنین 4 تا 8 سلولی شده، جنین حاصل ر ا به رحم زن منتقل میکنند. معمولاً نگهداری جنینهای حاصل از لقاح خارج از رحمی بیش از، 2 تا 3 روز امکانپذیر نیست، بنابراین الزاماً باید به رحم منتقل شده یا منجمد شوند. جنینهای آزمایشگاهی را میتوان برای مدت نامحدودی بهصورت منجمد نگهداری کرد ولی بههرحال روزی باید برای استفاده از آنها چه در راه درمان ناباروری و چه در امر تحقیقات تصمیمگیری شود. سه سرنوشت برای این جنینهای منجمدشده وجود دارد. استفاده از آنها در تحقیقات، اهدای جنین به زوج نابارور، از بین بردن آنها (اگر صاحبان جنینهای آزمایشگاهی اجازه استفاده در تحقیق و یا اهدای به زوج نابارور دیگر را ندهند بهناچار باید این جنینها را از بین برد). سؤالی که مطرح است این است که انجماد جنینهای مذکور (با توجه به اینکه 4 تا 8 سلولی هستند) جایز است؟ از بین بردن جنین آزمایشگاهی 4 تا 8 سلولی چه حکمی دارد؟ انجام تحقیقات بر روی آنها جایز است؟
ج) انجماد آن برای استفاده تحقیقاتی بعدی مانعی ندارد و در صورت رضایت صاحبان آن استفاده از جنینها جهت درمان بعضی امراض مانعی ندارد و اگر خودبهخود این جنین هم از بین برود اشکالی ندارد. والله العالم
س 292. سؤالات متداولی که برای جامعه پزشکی در خصوص شبیهسازی مطرح میباشد تقدیم معظّمله میگردد. در شبیهسازی درمانی سن جنین معمولاً از یک هفته تجاوز نمیکند و این جنین از ترکیب سلول تخمک و یک سلول غیر جنسی در محیط آزمایشگاه به وجود میآید. در این نوع شبیهسازی معمولاً حیات جنین مزبور بهعمد به مرگ منتهی میشود و بهقصد درمان دیگران با دستکاری ژنتیکی از سلولها یا اندام خاص وی به هدف درمان استفاده میشود، در این زمینه دو سؤال مطرح است:
آیا اطلاق نام نطفه انحصاراً به نطفهای است که در رحم مادر تشکیل میشود یا نه (میتوان نام نطفه را به ترکیب تخمک و سلول غیر جنسی که در محیط آزمایشگاه تشکیل میشود نیز نهاد)؟ تا در نتیجه از بین بردن آن اشکال نداشته باشد؟
آیا شرعاً میتوان از حیات نطفه 7 روزه شبیهسازی شده در محیط آزمایشگاه به بهانه درمان یک انسان بالغ گذشت و از بالغ شدن این نطفه به یک انسان جلوگیری کرد و حق حیات وی را گرفت؟
ج) از بین بردن جنینی که قابلیت بقا و حیات دارد اشکال دارد. والله العالم
س 293. در مواردی که پزشک باعث سقط جنین میشود، دیه لازمه باید توسط چه کسی پرداخت شود؟ آیا حتماً باید قبلاً پزشک شرط کند که دیه به
عهده وی نیست و آیا این شرط، جهت رفع دین از وی کافی است؟ اگر با وجود قبول این شرط، فردی که دیه براو واجب است، آن را پرداخت نکند، آیا در این صورت پزشک مدیون خواهد بود؟
ج) اگر پزشک مباشر سقط جنین میشود دیه بر او است و شرط پزشک در برائت از دیه اثری ندارد. والله العالم
س 294. اگر ادامه حاملگی موجب شدت یافتن و یا طولانی شدن بیماری مادر گردد، مانند بیماریهای کلیوی، قلبی و عصبی آیا سقط جنین را تجویز میفرمایید؟
ج) در مورد سؤال، اسقاط جنین جایز نیست.
س 295. آیا در موارد زیر قبل از ولوج روح میتوان سقطدرمانی انجام داد؟ پس از ولوج روح چگونه خواهد بود؟
الف) بیماریهایی که میدانیم مسلماً جنین پس از تولد خواهد مرد.
ب) بیماریهای ژنتیکی
ج) ناهنجاریهای نوزادان مثل آنانسفالی (عدم وجود مغز).
ج) در هیچیک از موارد سؤال، جایز نیست.
س 296. در زن حامله که مبتلا به سرطان رحم شده است و درمان آن به اشعه درمانی نیاز دارد و دادن اشعه هم باعث ناقصالخلقه شدن جنین میشود آیا میتوان قبل از اشعهدرمانی سقطدرمانی کرد؟
در صورت جواز چند درصد احتمال به ایجاد ناهنجاری در مصرف داروی اشعهدرمانی و شیمیدرمانی موجب تجویز سقط جنین میباشد؟
ج) در این مورد نیز اسقاط جنین جایز نیست.
س 297. سقط جنین قانونی از مواردی است که با اظهار نظر پزشک، مراجعه به دادگستری و دریافت مجوز پزشکی قانونی انجام میشود، آنهم در شرایطی که جنین کمتر از چهار ماه داشته باشد و ادامه حیات جنین، زندگی مادر را به خطر بیندازد. در این ارتباط دو ناهنجاری شدید جنینی به نام آنانسفالی (نوزاد بهعلت نداشتن مغز بلافاصله بعد از تولد میمیرد) وجود دارد که قبل از چهار ماهگی از طریق سونوگرافی تشخیص داده میشود. با این وصف مادر، 9 ماه باید جنین را در بطن خود داشته باشد، درحالیکه میداند بعد از تولد خواهد مرد و پزشکان با علم به این موضوع به دلیل نداشتن حکم و فتوای شرعی نمیتوانند سقط جنین را انجام بدهند.
از معظّمله تقاضا میشود چنانچه در این خصوص فتوایی دارند جهت آگاهی مردم و جامعه پزشکی و همینطور درج در مجله اطّلاعات هفتگی مرقوم فرمایند.
ج) در فرض سؤال، اسقاط جنین جایز نیست و مباشر سقط، ضامن دیه است و در جهت عدم جواز هم فرقی بین قبل از ولوج روح یا بعد از آن نیست.
س 298. در مورد نگهداری جنین سقطشده بفرمایید:
حکم نگهداری جنین سقطشده در محیطهای آموزشی، برای استفاده دانشپژوهان چیست؟
آیا حکم فوق در حالتهای زیر تفاوتی دارد یا یکسان است؟
الف) جنین بدون روح یا جنین دارای روح
ب) جنین مسلمان یا جنین غیر مسلمان
ج) با رضایت اولیا یا بدون رضایت اولیا
د) وجود مصلحت مهمتر بر نگهداری و عدم آن
ج) 1. در فرض سؤال اگر جنین مسلمان باشد نگهداری از او جایز نیست، مگر آنکه حفظ نفس محترمه موقوف بر آن باشد. والله العالم
ج2) الف. اگر دارای روح باشد و قابلیت ادامه حیات نیز داشته باشد با اجازه ولیّ نگهداشتن و تغذیه او مانع ندارد.
ب. جنین کافر که روح ندارد نگهداشتن او اشکال ندارد و نسبت به مسلمان حکمش بیان شد. والله العالم
ج و د. جوابشان از جوابهای قبلی معلوم میشود. والله العالم
س 299. برطبق تشخیص پزشکان جنینی هست که اگر در شکم مادر بماند خواهد مرد ولی اگر آن را از شکم مادر خارج نمایند و در دستگاه مخصوص (انکوباتور) بگذارند زنده میماند و به رشد و حیات خود ادامه میدهد بفرمایید:
تکلیف در این مورد چیست؟ آیا میتوان بچه را از شکم مادر خارج نمود؟
آیا قبل از ولوج روح و یا بعد از ولوج حکم فرق میکند؟ آن را هم بیان فرمایید؟
ج) 1و2. در صورت مذکور که علم به تلف شدن جنین حاصل شود اخراج آن از شکم مادر و حفظ و نگهداری آن به نحو مذکور جایز است و فرقی بین قبل از ولوج روح و بعد از آن نیست؛ بلی بعد از ولوج روح خارج کردن آن از شکم مادر واجب است و وجوب آن قبل از ولوج روح معلوم نیست ولی موافق احتیاط است.
س 300. تغییر جنسیت از نظر معظّمله آیا اشکال دارد؟
ج) اگر منظور این است که شخصی که واقعاً مرد است با عمل جراحی جنس خود را مبدل به جنس اناث کند بر فرض اینکه این کار قابل تحقق باشد شرعاً جایز نیست.
س 301. شخصی در حالت مردانگی بهسر میبرد ولی از این حالت رنج بسیار میبرد بهطوریکه در خود احساس مینماید بهطورحتم اگر این حالت ادامه پیدا کند خودکشی خواهد کرد و این خودکشی یقینی است و ردخور ندارد آیا در این صورت جایز است تغییر جنسیت داده خود را به صورت زن درآورد یا خیر؟
ج) خودکشی حرام است و از گناهان کبیره است اما نسبت به تغییر جنسیت اگر مقصود این است که شخص واقعاً زن است و بهواسطه ظاهر نشدن بعضی علائم گمان میرفته که مرد باشد در این صورت عمل جهت رفع اشتباه بیاشکال است و اگر
مقصود این است که واقعاً شخص جنسیت مرد دارد و آن بخش از اعضای او که مرد از زن به آن شناخته میشود همه مردانه است تغییر این جنسیت عملی نیست و اگر فرضاً عملی باشد جایز نیست.
س 302. تغییر جنسیت دو نوع است:
یک نوع طبیعی؛ مثلاً فرد باطناً پسر بوده ولی وقتی به دنیا آمده ظاهراً دختر بوده و تا 18 سالگی دارای ظاهری دخترانه بوده بعد شاید دلش درد گرفته و به پزشک مراجعه کرده بعد معلوم شده که اصلاً از روز اول این فرد پسر بوده نه دختر یا برعکس این موضوع.
نوع دوم غیر طبیعی؛ مثلاً فرد به خاطر بعضی مسائل دوست دارد با رضایت خودش و موافقت پزشکی عملی را رویش انجام دهند و جنسیتش عوض شود؛ مثلا پسر است و پزشکی او را با اعمال مخصوص مانند جراحی پلاستیک و غیره... به دختر تبدیل کند و یا برعکس این موضوع.
حالا بر فرض بودن اینچنین افرادی به دو صورت طبیعی و غیر طبیعی سؤالاتی مطرح میشود:
آیا پزشک در صورت طبیعی مجاز به عمل است یا نه؟
آیا پزشک در صورت غیر طبیعی مجاز به عمل است؟
منبع استنادی شما برای دادن فتوا در این زمینه چه مطلبی بوده است؟
کارهایی که فرد مثلاً زمانی که دختر بوده انجام داده و حال که پسر شده یا پسر بوده، حالا دختر شده در صورت طبیعی چه حکمی دارد؟
کارهایی که فرد مثلاً زمانی که دختر بوده انجام داده و حال که پسر شده و یا پسر بوده، حالا دختر شده در صورت غیر طبیعی چه حکمی دارد؟
تغییر جنسیت طبیعی چون معمولاً در زمان بلوغ فرد ظاهر میشود که آیا جنسیتش همین است یا نه بر فرض برای پسری نابالغ دختری را عقد کنند بر فرض عقد دائم هم باشد ولی بعد از جاری شدن عقد و مدتی که گذشت معلوم شد که جنس مؤنث هم در اصل پسر بوده نه دختر در این صورت چه حکمی دارد از نظر شما؟ (فتوای شما در این مورد چیست؟). البته منظور از این سؤال این است که به فرض ازدواجی صورت بگیرد، آیا مثلاً باید مهریه را بپردازد؟
ج) 1. در این فرض، انجام عمل برای پزشک و اقدام شخصی که عمل روی او انجام میشود هیچیک اشکال ندارد و این تقریباً نوعی معالجه محسوب میشود.
جایز نیست و در این مورد عنوان معالجه صدق نمیکند.
دلیل بر جواز آن صدق عنوان معالجه بر آن است و در غیر طبیعی این عنوان صادق نیست.
4و5. اگر واقعاً پسر بوده و حالا واقعاً دختر شده آنچه در زمان پسر بودن وظیفه شرعی او بوده و انجام داده مجزی است و فعلاً هم که دختر شده وظایف مربوط به دختران را انجام بدهد و همچنین عکس مسأله و در این جهت فرقی بین مورد طبیعی و غیر طبیعی نیست. و اگر واقعاً پسر بوده و ظاهراً دختر محسوب میشده بعید نیست که عبادات او محکوم به صحّت باشد و کارهایی که بر او واقعاً حرام بوده مثل نظر به بدن غیر همجنس چون جاهل بوده مسئولیت ندارد.
س 303. من در ظاهر پسری بودم با اخلاق زنانه که عمل تغییر جنسیت کردهام. البته مرحله اول آن (یعنی برداشتن آلت و بیضه). ولی هنوز مرحله دوم آن را انجام ندادهام (گذاشتن فرج و مهبل). اینک با مردی آشنا شده که قصد ازدواج دارد. تکلیف و احکام ازدواج و پوشاندن و نگاه کردن به بدن من چیست؟ لطفاً کامل توضیح دهید.
ج) در فرض سؤال حتی با گذاشتن فرج، تغییر جنسیت حاصل نمیشود و جایز نیست که با مرد دیگری ازدواج نمایید. والله العالم
س 304. دوجنسیهای کاذب بر دو دسته از لحاظ پزشکی تقسیم میشوند:
دسته اول؛ دوجنسیهای کاذب مؤنث اند که از لحاظ کروموزومی مؤنث هستند ولی ظاهری کاملاً مردانه دارند.
دسته دوم؛ دوجنسیهای کاذب مذکر هستند که وضعیت کروموزومی آنان مذکر است ولی دارای ظاهری کاملاً زنانه هستند. ضمناً دوجنسیهای حقیقی (که در فقه به آنها خنثای مشکل میگویند) افرادی اند که دارای دو گناد(1)(بیضه و
1) . غدد جنسی.
تخمدان) هستند و ممکن است هر دو فعال باشند. چه اینکه تخمدانها در یک طرف و بیضهها در طرف دیگر باشند و یا مخلوطی از بافت بیضه و تخمدان در یک طرف یا هر دو طرف باشد. خلاصه دارای اندام تناسلی به اشکال گوناگونی هستند. اکنون پاسخ فرمایید که:
در دوجنسی کاذب مؤنث آیا پزشک از دیدگاه شرع مجاز است در صورت تمایل فرد، علیرغم ماهیت زنانه، اقدامی کند که ظاهر مردانه وی حفظ شود؟
اگر دوجنسی کاذب مؤنث - که ماهیتش زنانه است - با زن سالم ازدواج کرده باشد، تکلیف شرعی پزشک در اقدام به عمل جراحی برای حفظ ظاهر مردانه وی چیست؟
اگر دو جنسی کاذب مؤنث هنوز ازدواج نکرده باشد، با توجه به اینکه اگر ازدواج کند - هرچند ظاهرش بر اثر عمل جراحی باقی میماند - دو زن با هم ازدواج کردهاند، تکلیف پزشک در انجام عمل جراحی برای حفظ ظاهر مردانه چیست؟
ج) 1. در فرض سؤال که عمل پزشک متضمن علاج نیست و حفظ ظاهر مردان است جواز آن محل اشکال و تأمّل است.
ازدواج مذکور صحیح نیست و پزشک هم مجاز به عمل مذکور نیست.
در فرض سؤال ازدواج او و عمل پزشک هیچیک جایز نیست.
س 305. بیماران اختلال هویت جنسی یا ترنسسکشوال در جامعه با مشکلات زیادی از نظر فردی و اجتماعی مواجه هستند و در معرض انحطاط و فساد اخلاقی خود و دیگران و رواج همجنسگرایی میباشند. برخلاف خنثیها که از نظر وضعیت ظاهری مشکل آنها بارز است این اشخاص دچار عدم تطابق جسم و روح و آلام متعدد ناشی از این وضعیت هستند و متأسفانه بهدلیل عدم ظهور مشکل بارز در کالبد فیزیکی خود، با وجود اضطرار، برای جواز تغییر و تعیین جنسیت چندان مورد باور و پذیرش فقها و قضات نیستند. درواقع این اشخاص ظاهراً جنس مشخصی دارند اما اصطلاحاً جنسیت آنها مبهم و قویاً معتقدند اسیر کالبد مخالف هستند و اصطلاحاً خنثای روانی خوانده میشوند. این بیماران با وجودی که تحت درمانهای روانشناسی و هورمونی قرار میگیرند اما در اکثر موارد از بین رفتن کامل علائم جنسی ظاهر فرد و رفع اختلال، با درمان هورمونی به تنهایی امکانپذیر نیست و این درمانها تنها مقدمهای بر جراحی تغییر جنسیت به شمار میآیند. امام خمینی نخستین کسی بودند که بنای جواز جراحی تغییر جنسیت برای چنین اشخاصی را نهادند و با استناد به اصل اباحه، فتوای خاصی هم در این زمینه از ایشان داریم. به امید ورود فقه پویای شیعه در مسائل مستحدثه و نیازهای ضروری و اقتضائات مبتلابه اجتماعی زمان حاضر، خواستارم از نظر شخص حضرتعالی در خصوص مورد تغییر و تعیین جنسیت این بیماران آگاه شوم.
ج) بهطورکلی کسی که جنسیتش محرز است، تغییر جنسیت برای او جایز نیست و تمایلات روانی و ژنتیکی مجوز عمل مزبور نیست و اگر با عدم جواز، کسی این کار را با اینکه تحقق آن بعید است انجام دهد و حقیقتاً جنسیت او، چه در اعضای ظاهری بدن و چه اعضای باطنی تغییر کند، بهطوریکه واقعاً مرد، زن شود و با زنان دیگر فرق نداشته باشد و یا بالعکس، در این صورت حکم روابط بر اساس جنسیت جدید است ولی تا زمان تحقق تغییر جنسیت، احکام شرعی بر اساس جنسیت فعلی است و باید آنها را رعایت نماید. والله العالم
س 306. لطفاً بفرمایید:
ج) در فرض سؤال اگر پزشک در تشخیص خود جازم باشد باید حکم شرعی را که حرمت ازدواج زن با زن است برای خود آنها بگوید. والله العالم
ج) بر پزشک لازم است که بطلان ازدواج آنها با یکدیگر را به خود آنها بگوید. والله العالم
س 307. اگر خنثی (دوجنسی) ازدواج کرده باشد اعم از اینکه وضعیت واقعی او چه بوده است، و سپس وضعیتش مشخص و یا تبدیل شود، تکلیف عقد ازدواج چه میشود؟
ج) اگر مشخص شود که مرد بوده و ازدواج او هم با زن بوده و همچنین اگر مشخص شود که زن بوده و ازدواجش با مرد بوده عقد نکاح صحیح واقع شده است؛ ولی اگر در صورت اول معلوم شود که زن بوده و در صورت دوم معلوم شود که مرد بوده عقد نکاح باطل بوده است و در صورت تبدیل (تعیین وضعیت) عقد باطل میشود. والله العالم
س 308. در دوجنسی کاذب مؤنث که از لحاظ ماهیت زن است، پس از مشخص شدن وضعیت تکلیف ارث، نفقه و... چه میشود؟
ج) اگر بهطور قطع معلوم شود که زن است احکام زن را دارد که برحسب فروع متعدده احکام مخصوصه خود را دارد از جهت ارث و نفقه و طلاق و غیرها که مجال تفصیل نیست. والله العالم
س 309. در دوجنسی حقیقی (خنثای مشکل) آیا مشخص کردن جنسیت
شخص جایز است؟
ج) اگر پزشک بتواند با معالجه ولو به صورت عمل، جنس را بهطور قطع مشخص نماید و او را مرد یا زن نماید جواز بعید نیست. والله العالم
س 310. آیا پزشک یا جامعه پزشکی به عنوان متصدی در امور پزشکی مسئول و مکلف است ماهیت شخص را مشخص کند؟ آیا درخواست بیمار در چنین موردی مجوز تبدیل وضعیت (مشخص کردن وضعیت) به حساب میآید یا باید علاوهبرآن، مراجع ذیصلاح نیز اجازه دهند؟
ج) در این مورد پزشک وظیفهای ندارد و اجازه مراجع ذیصلاح (اگر منظور مقامات اداری و قضایی باشد) اثری در حکم مسأله ندارد و درخواست بیمار چنانچه با معالجه ولو عمل پزشک جنس او کاملاً مشخص و معلوم گردد که زن یا مرد است اشکال ندارد.
س 311. اگر پزشک فقط به درخواست بیمار، وضعیت وی را از لحاظ جنسیت مشخص کند، از لحاظ شرعی فعل وی تحت چه عنوانی قرار میگیرد؟
ج) اگر عمل او منتهی به مرد شدن یا زن شدن شود و از حالت ابهام بیرون بیاید عمل پزشک عنوان معالجه بیمار را دارد و بیاشکال است.
س 312. برخی مردها با تزریق هورمونهای زنانه دارای صفات زنانگی
میشوند؛ از طرفی با عمل جراحی پزشکان میتوانند جنین همراه جفت را داخل شکم چنین مردی قرار دهند تا جنین رشد کند و با عمل سزارین متولد شود. شرعاً چنین عملی چه حکمی دارد؟
ج) چنین عملی اگر امکان داشته باشد و مستلزم ارتکاب خلاف شرع بدون نظر حرام نباشد بنفسه اشکال ندارد. والله العالم
س 313. در عالم پزشکی متداول شده که روی موجودات بسیار ریز (ژنهای درون سلولهای بدن انسان و غیر انسان) اقداماتی انجام میدهند که گفته میشود موجب پیدایش تغییراتی در ساختمان روانی انسانها و یا تغییرات جسمی انسانها و غیر انسانها میگردد، بفرمایید:
آیا نفس این عمل دستکاری کردن ژنها جایز است؟
درصورتیکه این اقدام بهمنظور درمان صورت نگیرد ولیکن در جهت دستیابی به برتریهای جسمی و یا روانی و پیشرفت علم پزشکی بوده باشد آیا جایز است چنین اقداماتی انجام گیرد؟
اگر اقدام فوق روی نطفه یا جنین انجام شود حکم چگونه خواهد بود؟
ج) 1و2. در حیوانات اگر موجب اذیت آنها نشود جواز بعید نیست و در انسان
درصورتیکه موجب تغییر نوعی او بشود جایز نیست و در تغییر شخصی و شخصیات اگر موجب کمال بیشتر جسمی یا روحی او شود جایز است. و همچنین اگر موجب عیب و نقص روحی و جسمی نشود جایز است.
س 314. آیا دستکاری ژن حیوانات برای به دست آوردن حیوانی که بتوان از اجزای آن برای پیوند به انسان استفاده کرد جایز است؟
ج) اشکال ندارد. والله العالم
س 315. بعد از انجام عملیات خاصی روی ژن خوک آن را به حالتی درآوردهاند که شیر او کاملاً فرمول شیر طبیعی مادر را دارد، آیا میتوان از این شیر بهصورت طبیعی یا خشکشده برای کودکان استفاده کرد؟
ج) حکم آن شیر، حکم شیر قبل از عملیات مذکوره است. والله العالم
س 316. ترکیب نطفه مرد با تخمک شامپانزه یا نطفه شامپانزه با تخمک زن و به دنیا آمدن انسانی میموننما چه حکمی دارد؟ (ترکیب نطفه انسان و حیوان).
ج) این عمل اشکال دارد بلکه جایز نیست. والله العالم
س 317. آیا انجام تحقیق برای پیدا کردن بهترین ژن انسانی (از نظر جسمی و ویژگیهای فکری و ذهنی و همچنین قابلیت آن در عدم ابتلا به بیماری از
بیماریها) و انحصار نسل آینده بشری در این ژن برای داشتن جامعهای با انسانهایی ممتاز از نظر جسمی و فکری و... جایز است؟
ج) هر نوع تحقیقی که مستلزم انجام فعل حرام نباشد بیاشکال است. والله العالم
س 318. پیشرفتهایی که در قلمرو فناوری زیستی، مهندسی ژنتیک و مهندسی زیستشناسی پدید آمده امکانات جدیدی در زمینه پیشگیری از بارور شدن یا بارورسازی، خلق انواع تازه حیات، شبیهسازیهای ژنتیکی، ازدیاد عمر افراد، مقابله با انواع بیماریها، بالا بردن تولیدات کشاروزی و دامی و نظایر آن را به وجود آورده است هر یک از این امکانات به نوبه خود انواع مسائل فرهنگی را مطرح میسازند دیدگاه شما به این موضوعات چیست؟
با دستکاری در ژنها میتوان از یکسو بیماریهای مادرزادی را در همان اوان شکلگیری نطفه از بین برد و از سوی دیگر میتوان به والدین اجازه داد تا فرزندانی مطابق با ایدهآلهای خود سفارش بدهند، فرزندانی که مثلاً از قد بلند، هوش زیاد، زیبایی سرشار، نیروی بدنی فراوان مهارتهای عملی و... برخوردار باشند و عملاً اَبَرانسان به شمار آیند.
آیا به نظر شما میتوان اجازه چنین امکانی را در اختیار افراد قرار داد؟ آیا چنین امکاناتی میتواند بهشرط آنکه هزینههای آن پرداخت شود در اختیار دارندگان تواناییهای مالی و موقعیتهای اجتماعی قرار داده شود؟ در آن
صورت با تقسیمبندی شهروندان با ژنهای بد، شهروندان با ژنهای خوب که پدید میآید چه باید کرد؟
ج) به جهت توسعه فعالیت فناوری زیستی و مهندس ژنتیک نمیشود جواب کلی داد ولی کارهایی که در درمان انواع بیماریها انجام شده و یا اصلاحاتی که در تولیدات کشاورزی و دامی بهوقوع پیوسته است، میتواند مفید باشد؛ ولی بعضی امور مانند امور تلقیح و فناوری راجع به جنین نیاز به تأمّل دارد و لذا جواب مقتضی در صورت تعیین مصادیق خواهد بود.
چنانچه مستلزم بعضی مفاسد از قبیل لمس و نظر غیر شوهر نباشد و یا موجب از بین بردن نطفه منعقدشده در رحم نشود و یا موجب اضرار به مادر نشود فینفسه مانعی ندارد و این تقسیمبندیها قهری بوده و مانع جواز عمل نیست کما اینکه میشود این تقسیمبندیها در اثر تنوع آب و هوایی برای حمل حاصل شود با اینکه این امر برای همگان میسر نیست. والله العالم
س 319. بهدلیل انجام یک پروژه علمی نیازمند پاسخ به سؤالات زیر هستم.
آیا انسان زنده مجاز به اصلاح و دستکاری ژنتیک خود از طریق روشهای پزشکی میباشد؟
آیا اصلاح ژنتیک سلولهای نطفهای که منجر به تشکیل جنین میشود و در نهایت فردی اصلاح ژنتیکی شده با ویژگیها و مشخصات مورد نظر و خاصی میگردد جایز است؟
ج) بهطورکلی چنانچه اصلاحات مذکور منافاتی با شریعت مقدسه نداشته و یا مستلزم محرماتی از قبیل لمس و نظر نامحرم نباشد مانعی ندارد، ولی برای جواب تفصیلی لازم است مصادیق اصلاح ژنتیکی بیان شود. والله العالم
س 320. امروزه توسط تکنیک (PGD) تشخیص ژنتیکی (قبل از کاشت جنین)، این امکان فراهم شده است که جنسیت جنین به دلخواه زوجین انتخاب گردد البته این امر در صورتی محقق میشود که در محیط آزمایشگاه جنینهای متعددی به وجود آید و سپس از جنینها تکهبرداری شده و سپس آن جنینی که دارای کروموزم سالم است به رحم زن انتقال داده میشود. نظر مبارک حضرتعالی در مورد حکم فقهی این تکنیک چیست؟ آیا انتخاب جنسیت از نظر فقهی مانعی دارد؟
ج) چنانچه مستلزم لمس و نظر غیر شوهر به عورت زن نباشد فینفسه مانعی ندارد. والله العالم
س 321. مطابق قاعده فراش، طفل متولد در زمان زوجیت ملحق به شوهر است، مشروط بر اینکه از تاریخ نزدیکی تا زمان تولد کمتر از شش ماه و بیشتر از
ده ماه نگذشته باشد. سؤال، اگر شرایط فوق موجود باشد، اما پزشکان با استفاده از پیشرفتهای دانش ژنتیک مشخص و گواهی کنند که نسب فرزند به مرد دیگری غیر از این شوهر اختصاص دارد، آیا میتوان به این تشخیص و گواهی پزشکان استناد کرد و برخلاف قاعده فراش، نسب فرزند را به غیر از شوهر اختصاص داد؟
ج) حکم برطبق قول پزشکان نمیشود. بلی اگر کسی یقین پیدا کند در آنچه مربوط به حق خودش است میتواند طبق آن عمل نماید. والله العالم
س 322. آیا آزمایش (دیانای) برای اثبات نسب قابل قبول است یا خیر؟ بهعبارتیدیگر آزمایش (دیانای) برای اثبات نسب دلیل محسوب میشود یا خیر؟
ج) ابوّت، امومیت و بنوّت با آزمایش مذکور در سؤال شرعاً ثابت نمیشود.
س 323. مشتاق هستم نظر شما را نسبت به تکنیکهای پیشرفته که بهمنظور جلوگیری از انتقال بیماریهای ژنتیکی میتوکندری مادر به نوزاد طراحی شده اند را جویا شوم. این فرایند شامل استخراج میتوکندری ناقص از تخمک زن و جایگزینی آن با یک میتوکندری سالم از یک تخمک اهداکننده میباشد. در حال حاضر دو روش پیشنهاد شده است: انتقال اسپیندل مادر و انتقال هستهای دو تکنیک مطرح شده در روش لقاح مصنوعی انجام میگیرد. هر دو دارای یک
قاعده یکسان هستند که شامل انتقال مواد ژنتیکی هسته از مادر به تخمک یا جنین از یک اهداکننده مؤنث با میتوکندری سالم میباشد. اگرچه تفاوتهای نهفته در این انتقال وجود دارد. در روش اول که انتقال اسپیندل مادر نام دارد، مواد هستهای از تخمک مادر جدا شده و در تخمک اهدایی حاوی میتوکندری سالم و فاقد هسته سلول که با اسپرم پدر لقاح داده میشود، قرار میگیرد. تکنیک دوم، انتقال هستهای نام دارد که شامل ایجاد دو جنین آزمایشگاهی، یکی با اسپرم پدر و تخمک مادر، و دیگری با تخمک اهدایی است؛ سپس مواد ژنتیکی مرکزی تخمک اهدایی جدا شده و با مواد ژنتیکی گرفتهشده از تخمک مادر جایگزین میشود جنین در این دو روش دارای ژنهایی از پدر، مادر و دیانای میتوکندری تخمک اهدایی است، اما کودک متولدشده از لحاظ ژنتیکی کاملاً شبیه پدر و مادر اصلی خود است؛ بنابراین من با تمنا از شما در مورد پاسخ به سؤال زیر کمک خواستارم. آیا فکر میکنید هر یک از تکنیکهای ارائهشده میتواند در قوانین اسلامی مجاز در نظر گرفته شود؟ اگر مجاز میباشد، آیا لازم است شخص اهداکننده مسلمان باشد؟
ج) چنانچه تلقیح مذکور بین تخمک زن و شوهر باشد مانعی ندارد ولی اگر موجب تولد هسته مرکزی تخمک اجنبیه و شوهر زن باشد جایز نیست. والله العالم
س 324. از محضر حضرتعالی تقاضا دارم بفرمایید:
آیا در صورت حکم به جواز سلولدرمانی و ژندرمانی، آن را تنها در مواردی که توأم با خطر مرگ برای بیماری باشد جایز میدانید و یا حکم این مسأله را در مواردی که مشتمل بر عسر و حرج در درازمدت یا کوتاهمدت برای کسی باشد نیز جاری میدانید؟ آیا دلیل جواز این مسأله میتواند قاعده تسلیط باشد؟
همچنین آیا درصورتیکه اینگونه انتقال و پیوند (ژن و سلول بنیادی) از شخص مردهای انجام گیرد، آن را منافی با ادله کرامت انسانی میدانید یا خیر؟ و اینکه آیا درصورتیکه ورثه خود اقدام به اینگونه انتقالی از مورث نمایند و در مقابل آن نیز پولی دریافت کنند، خود مالک آن میشوند و یا آن مبلغ برای خود متوفّی خواهد بود؟ آیا برای پیوند متعلقی از بدن شخص زنده اعمّ از ژن یا سلول بنیادی و یا عضو دیه ثابت میشود؟
ج) 1. بهطورکلی سلولدرمانی اگر ملازم امر حرامی نباشد فینفسه جایز است.
س 325. آیا تحقیق، جستجو و پژوهش سلولهای بنیادی حرام است؟
ج) در مورد سؤال عمل فینفسه اشکال ندارد، بلی، اگر تبعات سوء داشته باشد مثلاً فتح بابی برای اشتباهکاری در بعضی از امور یا بعضی ادعاهای بدون واقعیت یا گول زدن اشخاص و هر تالی فاسد دیگر، از این جهت جایز نیست.
س 326. این روزها درباره تکنولوژی (کولول) یعنی شبیهسازی انسان یا حیوان صحبت میشود یعنی با مقداری کم از اعضای یک انسان یا حیوان، شبیه و کپی آن را خلق میکنند. این عمل از نظر اسلام چه حکمی دارد؟
ج) اگر مقدّمات آن مستلزم ارتکاب محرّم نباشد و بنفسه هم مقدمه حرام نباشد اشکال ندارد.
س 327. آیا مشابهسازی حیوان زنده توسط تکثیر سلولهای وی (کلوتاز) جایز است؟ (سلولی از حیوان زنده أخذ میشود و با تکثیر آن سلول از طریق اطلاعات (DNA)، حیوانی با همان خصوصیات قبلی ایجاد میکنند).
ج) در مورد سؤال عمل فینفسه اشکال ندارد، بلی اگر تبعات سوء داشته باشد، مثلاً فتح بابی برای اشتباهکاری در بعضی از امور یا بعضی ادعاهای بدون واقعیت یا گول زدن اشخاص و هر تالی فاسد دیگر، از این جهت جایز نیست. والله العالم
س 328. اگر زنی باکره با بهرهگیری از بدلسازی یا شبیهسازی انسان، دارای فرزندی از سلولهای جنینی خود شود. در این صورت، آیا حامله شدن وی مشروع است یا نه؟ و آیا فرزند به دنیا آمده، نسخه بدل اوست یا همسانش یا دخترش؟
ج) جواز عمل مرقوم، محل اشکال است و به فرض عمل، نسبت به احکام مختلف بهحسب مورد رعایت احتیاط شود.
س 329. حکم ازدواج دختر یا پسری که بهوسیله پیشرفتهای پزشکی از سلول بدن شخص «الف» ایجاد شده با برادر یا خواهر آن شخص یا سایر محارم وی چیست.
ج) محلّ تأمّل است. والله العالم
س 330. با توجه به پیشرفت علوم پزشکی که امکان درمان برخی از بیماریهای شایع را از طریق پیوند سلولهای زنده مقدور نموده است، خوشبختانه امکانات مورد نیاز جهت استخراج سلولهای تولیدکننده انسولین از لوزالمعده جهت درمان بیماران دیابتی در این مرکز مقدور گشته که در صورت پیوند این سلولها نیاز به تزریق پیاپی انسولین مرتفع و عوارض قلبی، عروقی، عصبی این بیماری شایع برطرف میگردد. همچنین استفاده از سلولهای کبدی خوک در بیماران دچار نارسایی کبد مطرح و مصرف درمانی دارد. متأسفانه بهعلت تعداد کم اهداکنندگان حداکثر پیشبینی تعداد بیماران قابل علاج از طریق اهدای لوزالمعده از افراد دچار مرگ مغزی به 100 مورد در سال هم نخواهد رسید که با تعداد سه میلیون بیمار دیابتی نیازمند، فاصله چشمگیر دارد. با توجه به امکان استفاده از سلولهای خوک و بستهبندی آنها در غشای بسیار ظریف و تزریق در محل پیوند که اکنون در دنیا به عنوان تنها منبع غیر انسانی استفاده
میگردد، از حضور آن مرجع عظیمالشأن راجع به شرعی بودن تهیه کپسولهای حاوی سلولهای زنده خوک و کاشت آن توسط عمل جراحی در بدن و همچنین خرید و واردات خوک زنده توسط این واحد دانشگاهی جهت استحصال لوزالمعده زنده و کبد آن به این منظور محل سؤال بوده که خواهشمند است راهنمایی لازم را مبذول دارید.
ج) خریدوفروش خوک چه زنده چه مرده جایز نیست و واردات خوک زنده نیز به لحاظ تبعات سوئی که دارد از قبیل معرضیت برای سایر مصارف مانند خوردن و غیره نیز جایز نیست ولی استفاده از لوزالمعده و کبد آن برای معالجه در مورد انسان اشکال ندارد. والله العالم
س 331. انجماد انسان و احیای وی بعد از سالهای مدید در شرایط زیر چه حکمی دارد؟
الف. انجماد مریض لاعلاج برای احیا بعد از کشف درمان وی.
ب. انجماد برای دیدن صد یا صدها سال بعد از خود.
ج. انجماد محتضر مقطوعالموت.
د. انجماد بعد از تحقق مرگ و لحظاتی بعد از مرگ برای احیای احتمالی وی با پیشرفت علم؟
ج) الف. جواز بعید نیست. والله العالم
ب. اگر برای معالجه در آینده باشد حکم صورت قبل (اول) را دارد.
ج. اشکال ندارد. والله العالم
د. احیای بعد از موت با پیشرفت علم مقطوع العدم است. والله العالم
س 332. سؤالی پیرامون مشروعیت انجماد بیمار لاعلاج پرسیده شد که در آن، موضوع انجماد یا کرایونیک بهخوبی تبیین نشده بود و حضرتعالی حکم به عدم جواز داده بودید. با توجه به مطالبی که در توضیح مفهوم کرایونیک ذکر خواهد شد، نظر حضرتعالی پیرامون حکم انجماد بیمار لاعلاج به هدف درمان او در آینده، چیست؟
کرایونیک (شاخهای از علم فیزیک)، نوعی محافظت از انسانها یا حیوانات در دمای بسیار پایین است به این امید که پزشکی آینده، آنها را به زندگی برگرداند. 63 تن از دانشمندان جهان در نامهای سرگشاده، از ایده کرایونیک حمایت کردهاند. کرایونیک مبتنی بر تفکری درباره قابلیتهای دانش آینده است. دانشمندان کرایونیک بر این باورند که سرانجام، همه بیماریها قابل علاج میشوند ازجمله پیری. آنها همچنین معتقدند علم پزشکی در آینده، قادر به بازگرداندن و حفظ کردن مردم در وضعیت جوانی و سلامتی خواهد بود.
مدت زمان زیادی است که کرایونیک، به عنوان درمان آزمایشی پزشکی، شناخته شده است. هدف از منجمد کردن بیمار، درمان و افزایش طول عمر وی، میباشد و بیمار هم، به همین هدف خود را به دستگاههای انجماد میسپارد نه اینکه قصد خودکشی داشته باشد.
روش کار: انجماد بیمار لاعلاج، بعد از ایست قلبی (زمانی که از دست پزشکان، دیگر کاری برنمیآید) و قبل از مرگ مغزی میباشد. چند دقیقه بعد از ایست قلبی، اگر خون و اکسیژن به مغز بیمار نرسد، وی مرگ مغزی شده و میمیرد. پزشکان کرایونیک، با وصل کردن ماشینی به مغز بیمار که خون و اکسیژن را به مغز میرساند، از مغز بیمار محافظت میکنند. بیمار در چنین حالتی، زنده به حساب میآید چراکه در پزشکی معاصر، ایست قلبی، معیار مرگ قطعی انسان به حساب نمیآید بلکه تنها معیار و ملاک برای مرگ قطعی انسان، مرگ مغزی عنوان شده است.
از اینجاست که دانشمندان کرایونیک میگویند: ما فرد منجمد شده را زنده میدانیم و قصدمان از به کار بردن کرایونیک، زنده کردن مرده و خلق یک معجزه نیست. اساساً کرایونیک نمیتواند زندگی پس از مرگ را فراهم کند. کرایونیک، فقط نوع دیگری از تکنولوژیهای نجاتبخش زندگی به حساب میآید مثل (CPR) احیای قلبی ریوی.
ج) در فرض سؤال چنانچه انجماد شخص عرفاً مرگ نباشد و در هر زمان بخواهند طرف بر خواهد گشت و این کار ضرر معتدّبه هم برای شخص نداشته باشد فینفسه مانعی ندارد. والله العالم
س 333. لطفاً بفرمایید:
الف: تجمید تخمک زن و استفاده از آن در چندین سال بعد (زمان پیری زن) چه حکمی دارد؟
ب) بعد از مرگ زن و استفاده از آن برای زنان عقیم چه حکمی دارد؟
ج) الف. مفروض سؤال فینفسه اشکال ندارد. بلی اگر مستلزم فعل حرام باشد جایز نیست. والله العالم
ب) حکم سؤال قبلی را دارد به شرط آنکه با نطفه مرد اجنبی تلقیح نشود. والله العالم
س 334. آیا جراحی زیبایی از نظر شرعی مجاز است؟
ج) اگر ضرر قابل توجهی نداشته باشد و مستلزم امور حرام از قبیل لمس و نظر حرام نباشد مانع ندارد.
س 335. زیباسازی صورت و بدن مانند بینی و لب بهوسیله جراحی که نوعی تصرف در خلقت الهی است، چه صورت دارد؟
ج) اگر غرض عقلائی در بین باشد اشکال ندارد. والله العالم
س 336. خواهشمند است به پرسشهای ذیل پاسخ فرمایید:
عمل کردن بینی نه برای رفع عیب بلکه صرفاً جهت زیبا شدن یا زیباتر شدن چهره (چه برای زن و چه مرد) از نظر جنابعالی چه حکمی دارد؟
برداشتن خالها و جوشها و موهای زاید صورت که عاری از خطر هستند تنها به عنوان زیبایی (چه برای مرد و چه برای زن) از نظر جنابعالی چگونه است؟
حکم جراحی پوست که فقط برای زیبایی انجام میشود و از نظر طبّی لزومی ندارد (چه برای زن و چه برای مرد) از نظر جنابعالی چیست؟
ج) این اعمال فینفسها اشکال ندارند، لکن مشروط به این است که فعل حرامی مثلاً جراحی مرد توسط زن یا بهعکس واقع نشود و نیز در مواردی که ضروری نیست موجب اخلال به تکلیف شرعی نظیر انجام نشدن نماز بر وجه صحیح و کامل یا تیمم به جای وضو و غسل نباشد.
س 337. خواهشمند است بفرمایید:
کوچک یا بزرگ کردن شکم و ران و باسن، جهت زیبایی و موزون شدن اندازه این اعضا، که از نظر طبّی نیز لزومی ندارد (چه برای مردان و چه برای زنان) چه حکمی دارد؟
هزینهای را که شخص صرف موارد مذکور در سؤال میکند مشمول خمس میشود یا خیر؟
ج) 1. اگر مشتمل برخلاف شرعی از قبیل نظر و لمس حرام نباشد اشکال ندارد. والله العالم
س 338. حکم اعمال زیر چیست:
چسباندن (کاشت) نگین روی دندان، جهت زیبایی که از نظر طبّی نیز لزومی ندارد؛ چه برای مردان و چه برای زنان؟
کشیدن پوست صورت و پیشانی برای رفع چین و چروکهای آن جهت زیبایی که از نظر طبّی نیز لزومی ندارد؛ چه برای مردان و چه برای زنان؟
رفع تیرگی و پف دور چشم و نیز تیرگی و چروک دور لب جهت زیبایی که از نظر طبّی نیز لزومی ندارد؛ چه برای مردان و چه برای زنان؟
رفع تیرگیها و لکههای موجود در پوست و نیز رفع فرورفتگیهای صورت جهت زیبایی که از نظر طبّی نیز لزومی ندارد؛ چه برای مردان و چه برای زنان؟
رفع افتادگی پلک، رفع خطوط اخم و خنده و رفع غبغب جهت زیبایی که از نظر طبّی نیز لزومی ندارد؛ چه برای مردان و چه برای زنان؟
بالا کشیدن ابرو، برجستهسازی گونه و چانه، بزرگ کردن لبها یا کوچک کردن آنها و چاق کردن صورت جهت زیبایی که از نظر طبّی نیز لزومی ندارد؛ چه برای مردان و چه برای زنان؟
و آیا هزینهای که صرف امور مذکور میگردد، مشمول خمس میشود یا خیر؟
ج) اگر اعمال مذکور موجب لمس و نظر حرام نباشد و برای شخص ضرر نداشته باشد و مفسده دیگری نیز مترتّب نشود، مانع ندارد و اما پولی که مصرف میشود اگر عرفاً مؤونه زندگی محسوب نشود، باید تخمیس شود. والله العالم
س 339. استفاده از لنز چشمی برای زیبایی که خانمها بیشتر مصرف میکنند و ظاهر شدن در جامعه چگونه است؟
ج) فینفسه اشکال ندارد، ولی اگر این عمل بهوسیله مرد نامحرم انجام شود حرام است و اگر دکتر محرم انجام دهد از این جهت مانع ندارد، ولی ظاهر نمودن صورت در بین نامحرمان جایز نیست. والله العالم
س 340. جراحی پستان، که خانمها برای زیبایی و موزون و طبیعی شدن اندازه این عضو انجام میدهند، که از نظر طبی نیر لزومی ندارد،
چه حکمی دارد؟
هزینهای که صرف امور اینچنینی میگردد، مشمول (خمس) میشود یا خیر؟
ج) درصورتیکه مستلزم ارتکاب حرام مانند نظر و لمس نامحرم نباشد فینفسه اشکال ندارد و هزینه آن اگر از عوائد بین سالی که اقدام به عمل مذکور مینماید باشد خمس ندارد. والله العالم
س 341. آیا چنانچه خانمی دارای عیبی ظاهری در قسمتی از بدنش (مثلاً صورت) باشد میتواند جهت انجام زیبایی و جهت همسرش به پزشک مرد مراجعه کند؟ (بر فرض اینکه پزشک زن مناسبی در این خصوص در دسترس نباشد).
ج) بعید نیست درصورتیکه عیب در حدی باشد که موجب نفرت زوج شود جایز باشد. والله العالم
س 342. پزشک موثّق میگوید شراب برای علاج فلان مرض یا مریض خوب است آیا میتواند شراب بخورد تا رفع مرض شود. اگر جواب مثبت است با این حدیث شریف «لا شفاء فی الحرام»، چه باید کرد؟
ج) اگر علاج مرض منحصر به شراب باشد شرعاً حرام نیست ولی تشخیص و احراز انحصار علاج به شراب عادتاً ممکن نیست و با گفتن یک طبیب حاذق اطمینان حاصل نمیشود و اگر در موردی اطمینان حاصل شود حدیث شریف محمول بر غیر آن مورد میشود.
س 343. اگر پزشک برای فردی شراب تجویز کند حکم استفاده از آن چیست؟ اگر دارو منحصر باشد یا این دارو سبب میشود تا بدون سختی مرض او دفع گردد و نیاز به جراحی نباشد؟
ج) اینگونه تداوی در صورتی جایز است که علاج منحصر به آن باشد و راه دیگری برای معالجه ممکن نباشد. والله العالم
س 344. مدت 5 سال است مبتلا به بیماری تنگی عروق میباشم به دکترهای عمومی و متخصص جراحی مراجعه نمودم و چهار مرتبه تحت عمل جراحی قرار گرفتم و دو انگشت پا و یک انگشت دستم قطع شده و مدت دو سال در بستر بیماری به سر بردم و تمام زندگیم از نظر مالی فلج شده است اکنون دو انگشت دستم در معرض خطر قرار گرفته با مراجعه به پزشکان داروهای متعددی را تزریق نموده اند و هنوز هم زیر نظر پزشک هستم لذا چند پزشک نظر داده اند که ضمن تزریق دارو و آمپول باید از مشروب الکل استفاده کنی تا اینکه خون غلیظ مانع گردش خود در بدن را از بین ببرد در غیر این صورت علاج دیگری نداری، حالا نظر مبارک حضرتعالی در این مورد منفی و یا مثبت زیر همین ورقه مرقوم فرمایید.
ج) در مورد سؤال چنانچه مداوا به تشخیص پزشک متدیّن حاذق، منحصر به آن باشد و دوای دیگری نداشته باشد اشکال ندارد و اگر با داروی دیگر بشود معالجه نمود با شرب مسکر جایز نیست.
س 345. آیا استفاده از الکل (و بهطورکلی خوردنیهای حرام) با اهداف درمانی جایز است؟ استفاده از شربتهایی که در فرمول آنها الکل به کار رفته است چه حکمی دارد؟
ج درصورتیکه علاج درد، منحصر به استفاده از حرام باشد جایز است و به نحو مطلق جایز نیست و تشخیص انحصار هم بسیار مشکل است.
س 346. در اکثر مناطق محروم گروه کثیری از مردم معتقدند که ادرار بعضی از حیوانات و یا حتی ادرار انسان در صورت تماس با زخم و یا خوردن آن باعث بهبود آن جراحت میشود. آیا به گفته آنها چنین مسائلی در احادیث ذکر شده است؟
ج) شرب بول انسان و هر حیوان که حرامگوشت باشد حرام است و جواز شرب بول حیوانات حلالگوشت نیز محلّ اشکال است و احتیاط اجتناب از آن است، فقط بول شتر برای معالجه - خواه منحصر باشد علاج به آن یا منحصر نباشد - حلال است و شرب بول انسان و حیوانات حرامگوشت درصورتیکه معالجه مرض به تصدیق پزشک متدیّن حاذق منحصر به آن باشد به مقدار ضرورت جایز است.
س 347. لطفاً بفرمایید:
خوردن دمبلان گوسفند و یا گاو از لحاظ شرعی چه حکمی دارد؟
برای شخصی که مریض هست و احتیاج دارد اگر مصرف کند چه حکمی دارد؟
ج) 1. خوردن دمبلان حرام است.
س 348. فردی بهدلیل مریض بودن از ناحیه کلیهها پزشک تجویز میکند که اگر مقداری جو و آب مخلوط کند و آن را بجوشاند و بخورد مفید است. حکم این داروی تجویزی چیست؟
ج) اشکال ندارد. والله العالم
س 349. قرصهایی به بازار عرضه شده که نیروی جنسی مرد را قوی میکند و باعث تدوام فعالیتهای زناشویی مرد میشود. گفته شده این قرصها از قرصهای (ویاگرا) عوارض جنبی بسیار کمتری دارد. و از لحاظ قیمت هم قیمت پایینی دارد سؤال اینجاست که سازندگان این قرص (شرکتهای یهودی و مسیحی هستند) ادعا میکنند که این قرصها تماماً از مواد گیاهی ساخته شده، چه مقدار میتوان به کلام آنها اطمینان داشت؟
ج) استفاده از آن اشکال ندارد و خرید آن از یهودی، اگر موجب قوّت صهیونیزم و رژیم غاصب آنها نشود اشکالی ندارد.
س 350. استفاده از داروها و وسایل تقویتکننده و افزایش میل جنسی یا قوای جنسی شرعاً چه حکمی دارد؟ استفاده از داروها و وسایل افزایش طول آلت تناسلی در صورت تحریک میل جنسی شرعاً چه حکمی دارد؟ و در صورت عدم تحریک میل جنسی شرعاً چه حکمی دارد؟
ج) اگر ضرر معتدّبه نداشته باشد فینفسه اشکال ندارد. والله العالم
س 351. لطفاً نظر مبارک را در خصوص دوپینگ، خصوصاً دوپینگ ژنتیکی و خونی که بعضاً برای درمان استفاده میشود و ممکن است برای ورزشکاران نیروزا هم باشد بیان فرمایید؟
ج) چنانچه ضرر معتدّبه داشته باشد استفاده جایز نیست. والله العالم
س 352. در مورد انرژیدرمانی، یادگیری این تکنیک و تقویت انرژیهای درونی انسان بهصورت کاملاً علمی نظرتان را بفرمایید؟ البته درمان از طریق انرژی و کلاسهای آموزشی تقویت انرژی و انرژیدرمانی مدتی است که در ایران با مجوز در حال انجام است حتی سایتهایی با این عنوانها توسط افراد ایرانی سالها است که فعالیت دارند.
ج) اگر یادگیری و استفاده از انرژیدرمانی همراه با خلاف شرعی نباشد، مانعی ندارد. والله العالم
س 353. خواهشمند است به پرسشهای ذیل درباره انرژی درمانی پاسخ فرمایید:
شرکت در کلاسهای مختلف انرژیدرمانی (کاربرد معنویات انسانی) چه حکمی دارد؟
انرژی درمانی و استفاده از انرژی برای درمان بیماریها چه حکمی دارد؟
چند نکته درباره روش این افراد:
در جوّ حاکم بر این اجتماعات و کلاسها، مروّجین آن ظاهراً اعتقادی به حجاب و بحث محرم و نامحرمی اسلامی ندارند.
در تمرینات تمرکز یا مدیتیشن میگویند، استاد «دَنگ» از شما میخواهم که در کنار من قرار بگیری و به من کمک کنی و این انرژیهای سنگین یا ارواح سرگردان را از من دور کنی یا مثلاً فلان مشکل یا بیماری مرا برطرف نمایی! یعنی عملاً استادشان را جای خدا قرار داده و خیلی راحت این افکار را بین عوام و افراد ضعیفالایمان رواج داده و تلقین میکنند.
گاهی میگویند ما که در تمرکز انرژی میگیریم، دیگر چه لزومی دارد که نماز بخوانیم!
همین خانم استاد انرژی میگفت: استاد دنگ پیامبری از سوی خدا هستند!
در مورد زیارت عاشورا به یک دختر که افسردگی داشت گفتند زیارت عاشورا پر از لعنت و نفرین است و تمام اینها سنگینی است چون این لعنتها به خود آدم برمیگردد و افسردگی میآورد.
اینها علیالظاهر خیلی خیرخواه و مهربان و صبورند و مخصوصاً «صبر و محبت» را در تعالیم خود، رمز موفقیت در جذب انرژیهای بالا و کمک به دیگران میدانند و معتقدند در قبال انرژی دادن هیچ پول یا هدیهﺍی نباید بگیرند.
بعضی از آنها نماز میخوانند و عدهﺍی از مؤمنین هم به دلیل اثرات معجزهآسای انرژیدرمانی در درمان بیشتر بیماریها جذب آنها میشوند.
در تعالیم اینها هست که در انرژیهای بالا، مثلاً اگر چاکرای دو کاملاً فعّال شود، روح میتواند با سرعت نور حرکت کند و در مورد چاکرای سه، شخص قادر میشود که گذشته و آینده را بداند، و در مورد چاکرای چهار، قادر است فکر دیگران و حیوانات را بخواند. مثلاً اگر کسی به آنها دروغ بگوید قسمت بالای سرشان (ملاج سر) حالت ضربان پیدا میکند و میفهمند و... .
ظاهراً این افراد مغرضانه یا از روی جهل، انرژی الکترومغناطیسی موجود در طبیعت مادّی را به عنوان انرژی الهی و ماوراء طبیعی معرفی کرده و با ترویج آن همراه با افکار «بودایی و شرکآمیز و کفرآمیز»، یک روش مؤثر اسلامزدایی را در پیش گرفتهﺍند؛ که مروجّین اصلی آن در جهان (بیش از 87 کشور) صهونیستها هستند.
ج) از وضعیت کلاسهای مذکوره و متصدّیان آنها اطلاّعی نداریم، بهطورکلی انجام این برنامهﻫﺎ و ترویج آن و شرکت در آنها همه حرام و متضمّن خطر ضلالت و کفر و خروج از اسلام است. جدّاً باید از آن پرهیز شود و مجامع و مراکز آنها تعطیل و ممنوع گردد.
س 354. فرد مؤمنی که مدتهاست ناراحتی کلیه دارد که این ناراحتی گاهی مواقع خیلی برای او دردآور و زجرآور است اخیراً پزشک دستور خوردن شراب به او داده است که فرد یادشده تعصّب دینی که دارد اصلاً به این کار راضی
نیست چنانچه میگویند پدرش نیز که این کسالت را داشته است با تجویز دکتر به این دارو امتناع ورزید و به رحمت خدا رفت. حال تکلیف شرعی برای چنین فردی که شراب برای او حکم دارو پیدا کرده، چیست؟ نخوردن آن شایسته است یا خوردن آن؟
ج) باید مریض مذکور اگر مرض او قابل معالجه است، با غیر شراب خود را معالجه کند. مسأله انحصار یقینی معالجه حکم خاص خود را دارد.
س 355. کسی که بیماری غم و غصه دارد از موسیقیهای شاد جهت درمان گوش میکند چه حکمی دارد؟
ج) اگر علاج دیگری برای بیماری آنها باشد گوش دادن به موسیقی بر ایشان جایز نیست. والله العالم
س 356. موسیقیدرمانی به عنوان یکی از زیرشاخهﻫﺎی تخصصی پزشکی تعریف میشود. موسیقیدرمانی عبارت از کاربرد موسیقی برای درمان و توانبخشی اختلالات و بیماریها با تمرکز بر مشکلات و نارساییهای جمسی، روانی، عاطفی و اجتماعی افراد دارای اختلال در این زمینهﻫﺎ میباشد.
برخی از کابردهای موسیقی درمانی شامل موارد زیر است:
انواع بیماریﻫﺎی جسمی
بیماریﻫﺎی لاعلاج و صعبالعلاج
انواع اختلالات و بیماریهای روانی و رفتاری
کودکان استثنایی
اگرچه استفاده از برنامهﻫﺎی موسیقی درمانی به عنوان روش اصلی در درمان موارد فوقالذکر محسوب نمیشود اما بهدلیل انعطاف قابل توجه و کابردپذیری گسترده آن طرفداران بسیاری پیدا کرده است.
باتوجه به گسترش روزافزون کاربرد این رشته تخصصی و نیاز متخصصان متعهد و متدین به آگاهی از احکام شرعی در این زمینه خواهشمند است به سؤالات زیر پاسخ فرماید:
آیا کابرد موسیقی برای درمان و توانبخشی اختلالات جسمی و روانی از نظر شرعی جایز است؟
آیا به کارگیری موسیقی بهاصطلاح غنائی بهمنظور موسیقیدرمانی از نظر شرعی جایز است؟
اشتغال به موسیقیدرمانی از نظر شرعی چه حکمی دارد؟
آموزش موسیقی به کودکان برای موسیقیدرمانی آنها از نظر شرعی چه حکمی دارد؟
ج) هیچیک از موارد مذکوره در سؤالات چهارگانه جایز نیست و تشخیص اینکه موسیقی اثر مثبتی در بهبود و آرامش بیمار داشته باشد بسیار مشکل است بلکه احتمال ضرر برای اعصاب مغز نیز وجود دارد.
س 357. مصرف تریاک به تجویز پزشک چه صورتی دارد؟
ج) اگر واقعاً به تشخیص طبیب متدیّن حاذق عنوان معالجه بیماری داشته باشد اشکال ندارد. والله العالم
س 358. آیا بدون مجوز پزشک و به بهانه استفاده دارویی و با تشخیص شخصی میتوان از موادّ مخدر استفاده کرد؟
ج) جایز نیست.
س 359. بعضی از مردم بدون مراجعه به پزشک متخصّص میگویند تریاک، قند خون را پایین میآورد. ازاینرو همیشه آن را میکشند و موجب اعتیاد آنها شده است. چه حکمی دارد؟
ج) در مورد سؤال اگر یقین داشته باشند که مثلاً برای مرض قند، داروی منحصر این است اشکال ندارد. والّا جایز نیست.
س 360. احتراماً به آگاهی حضرتعالی میرساند همانطور که سگ در نمکزار بعد از مرگ پوسیده میشود و نمک حلال محسوب میشود آیا اگر موجودی که در تیره میگوها از نظر علوم تجربی قرار دارد (کما اینکه یکی از محققین حوزه اذعان مینماید که طبقهبندی علوم تجربی با علوم فقهی متفاوت است و بنده حقیر در این خصوص فقط انتقال میدهم و در زمینه علوم حضرتعالی واقف هستید نه بنده حقیر)، آیا روغن حاصل از این موجود به تیره میگوها تعلق دارد که مانند سگ در نمکزار تغییر هویت میدهد حلال است و میتواند در مکملهای غذایی انسان به کار رود که این مکمل در کاهش کلسترول، چربیهای خون به میزان 4 برابر روغن ماهی توانایی دارد؛ همچنین
کاربرد دیگر این روغن در کاهش التهاب و درد است و در بیماران روماتویید آرتزیت که از درد مفاصل شکایت دارند؛ کاربرد دیگر این مکمل خوراکی در کاهش تمام علایم در خانمهایی که از درد دوران قاعدگی خانهنشین میشوند؛ کاربرد چهارم آن در کاهش علایم بیماری اوتیسم یا عقبماندگی کودکان، کاهش بیشفعالی در کودکان و بزرگسالان و حتی کاهش علایم بیماری آلزایمر است؛ کاربرد دیگر آن در کاهش التهاب و خستگی چشم. محافظت پوست در برابر اشعّه فرابنفش خورشید است. همچنین کاهش استرس یکی دیگر از ویژگیهای این مکمل است. در پایان نام این موجود میگومانند کریل نام دارد که یک واژه نروژی است و به نام بچهماهی کوچک میباشد که به زبان انگلیسی و فارسی آمده است و نهنگ روزانه 36000 کیلوگرم از کریل را میخورد و تنها خوراک نهنگ است و با خوردن این کریل میتواند قلبش این موجود عظیمالجثه را پوشش دهد که این از معجزههای خالق است که نهنگ فقط از کریل غذا میخورد و انسان از طریق نهنگ به ویژگیهای کریل پی برده است. نکته قابل توجه جالبی وجود دارد که در کریل رنگدانهای از خانواده کاروتنیویدها که خاصیت آنتیاکسیدانی آن حدود 400 برابر ویتامین (E) است وجود دارد. کریل آستازانتین را از گیاهان میگیرد ولی آستازانتین در دستگاه گوارش دیگر موجودات و حتی انسان از بین میرود ولی کریل فرم فضایی آن را تغییر داده به صورتی که آنزیمهای گوارشی موجودات دیگر از بین نمیرود و از تمام ویژگیهای آستازانتین استفاده میکند. تمام این اطلاعاتی که به حضرتعالی ارائه
گردید به خاطر اهمیتی است که این موجود در زندگی دیگر موجودات کره خاکی دارد و در آینده در فهرست داروها درخواهد آمد ولی هماکنون به صورت مکمل خوراکی از روغن تغییر ماهیت داده آن استفاده میگردد و در کره خاکی بسیار جزئی مصرف خوراکی دارد زیرا یک گرم وزن و حدود 6 سانتیمتر طول دارد و محل زندگی آن در اقیانوسهای شمال مانند نروژ و فنلاند و کانادا و اقیانوسهای جنوب در استرالیا و نیوزلند است و بیشترین مصرف آن در خوراک آبزیان است و بعد در مکملهای غذایی بنام کریل اویل یا روغن کریل است؛ خلاصه آنکه نظر جنابعالی فقط در مورد روغن کریل که در مکملهای غذایی کاربرد دارد چیست؟ چراکه این روغن هیچگونه عوارض داروهای استاتینها در کاهش کلسترول - روتالین در کودکان - مسکنها در درمان سندروم پیش از قاعدگی زنان - کورتون در بیماریهای اتوایمون مانند روماتویید آرتریت ندارد، تنها عارضه آن رقیق کردن خون است که نباید با مسکنهایی مانند ایبوپروفن و خانواده آنها و بیماران هموفیلی و قبل از عمل جراحی است که نباید مصرف گردد ولی تمام این داروها عوارض دارند.
لازم به ذکر است مطلبی که باید اضافه کنم این است که کریل از لحاظ آلودگی از میگوهای خوراکی و تمام ماهیان پاکترین موجود کره زمین است چراکه در ابتدای زنجیره غذایی قرار دارد و فتوپلانکتونخوار یا گیاهخوار است و تمام موجودات از این موجود شگفتانگیز تغذیه میکنند. میزان آلودگی از لحاظ فلزات سنگین مانند جیوه و ارسنیک و سرب است.
در خاتمه امیدوارم این نامه به دست خود حضرت آیتالله العظمی صافی گلپایگانی برسد که عالم هستند و خود نظر نهایی را بدهند.
ج) از حیوانات دریایی بهموجب روایات وارده از ائمه فقط ماهیهای فلسدار و خود میگو حلال است و سایر حیوانات حتی اگر از تیره میگو باشند مثل شاهمیگو و خرچنگها و... حرام میباشند و خوردن روغن حیوانات حرامگوشت جایز نیست. بلی دارویی که از حرام درست شده اگر در معالجه بیماری خاصی داروی انحصاری حساب شود، مصرف آن فقط بهمقدار ضرورت اشکال ندارد و اما به عنوان مکمل غذایی جایز نیست. والله العالم
س 361. مدتی است قرصهایی به صورت کپسول که از غضروف کوسه دریایی تهیه شده برای بیماریهای روماتیسم و آرتروز از سوی بعضی از اطبای محترم تجویز میشود که بعضی از استفادهکنندگان آن هم از بهبود تقریبی بیماریهای فوق اطلاع میدهند. از نظر شرعی استفاده از داروی فوق مجاز است یا خیر؟
ج) اگر دارو برای معالجه منحصر باشد استفاده از آن اشکال ندارد.
س 362. برخی از مراکز داروپزشکی با حضور داروسازان پاسخگوی سؤالات علمی بیماران و همکاران کادر درمان میباشند. آنچه در ادامه مشاهده میکنید؛ مجموعهای از سؤالات رایج همکاران کادر درمان و بیماران از این مراکز بوده که
بهصورت علمی و مدون جمعآوری شده و به حضورتان ارائه میگردد. لطفاً حکم شرعی هر یک از این مسائل را به تفکیک بیان فرمایید.
الف) اگر امکان کاربرد مادهای غیر از الکل بالاصاله مایع مستکننده، به عنوان ماده جانبی داروها وجود داشته باشد؛ و از نظر علمی کاربرد مادهای غیر از این الکل ممکن باشد؛ حکم استفاده از این الکل در تولید اشکال دارویی توسط ما داروسازان چیست؟
ب) آیا اعلام وجود الکل در این اشکال دارویی به مصرفکنندگان آن، لازم است؟ (اطلاعرسانی گفتاری یا درج روی جلد دارو).
ج) در صورت وجود اشکال دارویی دیگر از همان داروها که حاوی الکل نیستند (مانند قرصها)؛ تجویز داروهای حاوی الکل بالاصاله مایع توسط پزشک چه حکمی دارد؟
د) وظیفه شرعی ما داروسازان چیست؟ آیا میشود بهعلت توجیه اقتصادی، از الکل بالاصاله مایع و مستکننده در تولید این نوع داروها استفاده کرد یا باید از جایگزینهای موجود بهره گرفت؟
الف) در مورد داروهایی اینچنین ضروری و حیاتی و مهم، در صورت وجود دو نوع دارو با منابع گاوی و خوکی، واردات داروی با منبع خوکی چه حکمی دارد؟
ب) واردات داروی با منشأ گاو، توسط داروساز مسلمان، با وجود اطمینان کامل یا شک او از عدم ذبح شرعی گاو مورد استفاده (مانند شرایط حال حاضر) چه حکمی دارد؟
ج) درصورتیکه ممکن باشد به شرکت خارجی بهگونهای سفارش داد که داروی کشور مسلمان را از گاو ذبحشده به روش شرعی تولید کنند؛ اما این کار برای مملکت اسلامی هزینه مضاعف داشته باشد؛ وظیفه داروساز مسلمان در این قبال چیست؟
د) به علل مختلفی ازجمله کمبود دارویی و تحریمها در کشور؛ امکان تهیه داروهای با منشأ گاو، ممکن نیست. تا چه رسد به سفارش ذبح شرعی! در چنین شرایطی در مورد چنین داروهای حیاتی و مهم، تهیه داروهای با منشأ حرام برای داروساز مسلمان چه حکمی دارد؟
ه) در مورد انواع با منشأ خوک، آیا اعلام این موضوع که منشأ دارو خوک بوده و دارو از نجاست به دست آمده؛ توسط داروسازان به بیماران یا خانوادههای آنها، از نظر شرعی واجب و ضروری است؟ درحالیکه ممکن است خانواده بیمار با اطّلاع از این موضوع از مصرف دارو منصرف شده و خطر جانی برای بیمار جدیتر شود.
الف) با توجه به اینکه طبق نص صریح قرآن کریم، خوک از نجاسات محسوب میگردد؛ واردات این دارو به کشور و تجویز آن توسط پزشکان چه حکمی دارد؟
ب) آیا اعلام این موضوع که منشأ دارو خوک بوده و دارو از نجاست با دست تهیه شده؛ توسط داروسازان به بیماران یا خانوادههای آنها، از نظر شرعی واجب و ضروری است؟ درحالیکه ممکن است بیمار یا خانواده او با اطّلاع از این موضوع از مصرف دارو منصرف شوند.
الف) با توجه به اینکه داروهای حاصل از خالصسازی ادرار بانوان یائسه و باردار (که جزء نجاسات است)، بهصورت تزریق عضلانی یا زیرجلدی هستند؛ نظر به اینکه در صورت عدم تجویز این داروها جان بیمار به خطر نمیافتد؛ اما بیمار نابارور باقی میماند؛ حکم تجویز و تولید و توزیع و مصرف این داروها برای بیماران نابارور چیست؟
ب) در مواردی برخی از همین داروهای یادشده، در درمان بیماریهای دیگری (نهان بیضگی) مؤثر هستند، که اگر این بیماران درمان نشوند؛ خطرات جدی تهدیدکننده سلامت متوجه ایشان است. در این صورت حکم تجویز و تولید و توزیع و مصرف این داروها چیست؟
نخست آنکه این مواد بهطور عمده از کشورهای خارجی وارد میشوند و هیچ نوع گواهینامه داخلی یا بینالمللی برای حلال بودن آنها صادر نشده است.
دوم آنکه در برخی موارد، شرکتهای سازنده بهطور دقیق مشخص نمیکنند که این مواد از چه نوع دامی تهیه شده است. برای مثال در سالهای اخیر مشاهده شد که روی بستهبندی یکی از انواع گلوکزامینها توسط شرکت سازنده درج شده بود که این محصول حاوی گلوکزامین به دست آمده از گاو یا خوک است!
الف) با فرض اینکه شرکت سازنده چنین عبارتی را در مورد محصولاتش ذکر کرده باشد؛ تکلیف چیست؟ این محصول حاوی گلوکزامین به دست آمده از گاو یا خوک است.
ب) واردات این محصولات اگر حاصل از دامهای حلالگوشت مانند گاو باشد؛ با فرض اطمینان بر عدم ذبح شرعی یا شک بر آن چه حکمی دارد؟
ج) آیا تجویز این محصولات توسط پزشکان جایز است؟
د) آیا اعلام این موضوع که «منشأ این مکمل، خوک بوده یا گاوی بوده که به عدم ذبح شرعی آن اطمینان یا شک وجود دارد»؛ توسط داروسازان به بیماران یا خانوادههای آنها، از نظر شرعی واجب و ضروری است؟
پوشش طعم بد ماده دارویی، جذب آسانتر و سریعتر دارو (در مورد داروهایی که قبلاً بهصورت قرص جویدنی تولید میشدهاند). ماده اولیه این ژلاتینها وارداتی است و از دامهای بزرگ مانند گاو و خوک به دست میآید. این ماده ژلاتینی بهطور طبیعی در استخوان این دامها موجود است. همچنین مؤسساتی وجود دارد که صحّت ذبح شرعی این دامها را بررسی و تأیید میکند. اما بر اساس بررسیهای به عمل آمده در مراکز داروپزشکی، نکتهای مهم به نظر میرسد: صحّت قوانین و پیماننامههای شرعی این مؤسسات مورد تأیید نهادی شرعی نیست که شناختهشده در جهان اسلام و بهصورت بینالمللی باشد. به عبارتی مسلمین تنها از روی اعتمادی یکطرفه، به این شرکتها اطمینان میکنند. برای مثال میتوان به این نکته اشاره کرد که برخی از این شرکتها ذبح دام توسط یک فرد مسلمان را لازمه تأیید حلال شدن گوشت دام نمیدانند. یعنی ممکن است دامها توسط یک فرد غیر مسلمان و بدون ذکر نام خدا ذبح شوند و مرکز ذبح کننده با همین شرایط،
گواهینامه بینالمللی ذبح حلال را از یکی از مؤسسات مذکور گرفته باشد. از سویی با توجه به تفاوتهای موجود بین فقه شیعه و فرق اهلتسنن این موضوع قابل توجه است که بسیاری از مسلمین جهان سنی هستند.
تا اینجای مباحث داروهای داخلی است که منشأ ژلاتین آنها مشخص است. اما منبع ژلاتین بسیاری از مکملهای غذایی و داروهای خارجی ژلاتینی، برای ما مشخص نیست. یعنی اطلاعات ارائهشده توسط شرکت سازنده محدود است. و ممکن است ماده اولیه ژلاتین آنها از خوک باشد و درهرحال حتی اگر از گاو هم باشد؛ تقریباً اطمینان وجود دارد که از نوع ژلاتین حلال نیست. یا دستکم به حلال بودن آن مشکوک هستیم. چون در مواردی همان گواهینامه حلال - که در بالا ذکر شد - را نیز ندارد.
الف) با توجه به شرایط فوق، تکلیف شرعی داروسازان نسبت به تولید دارو با ژلاتینهای وارداتی چیست؟ آیا اطمینان به این گواهینامهها کافی است؟ یا باید با نظارت نمایندگان شرعی مراجع، و نمایندگان فنی و علمی داروسازی نسبت به حلال بودن ماده اولیه مورد استفاده اطمینان حاصل کرد؟
ب) در مورد داروها و مکملهای غذایی چطور؟ با توجه به شک قریب به یقین حاصلشده از شواهد و قرائن ذکر شده، واردات محصولات غذایی (مثل ژله خوراکی و پاستیل) و محصولات دارویی ژلاتیندار، که حاصل از ژلاتین خارجی است؛ و توزیع و تجویز و مصرف آنها چه حکمی دارد؟
در موارد معمول و غیر فوری، خانمی که قصد جلوگیری از بارداری دارد؛ قرصهای 21 عددی خود (الدی یا اچدی) را هر روز سر ساعت مشخص مصرف میکند. اما در موارد فوری و اورژانسی، داروی مورد نظر (قرص دوعددی لوونورژسترل) درست بعد از نزدیکی استفاده میشود. سازوکار هر دو نوع دارو (لوونورژسترل و قرصهای الدی و اچدی) شبیه به هم بوده و از یک، دو یا هر سه روش زیر عمل میکنند:
غلیظ و ضخیم کردن مخاط رحم که باعث کاهش بقای اسپرم و مانع حرکت اسپرم (نامناسب شدن محیط جهت لقاح) در طول رحم شده و به این ترتیب از لقاح اسپرم و تخمک جلوگیری میکند.
مانع تخمکگذاری در زن شده؛ در نتیجه تخمک را از معرض اسپرم خارج میکند.
از لانهگزینی نطفه لقاحیافته در رحم جلوگیری میکند.
تفاوت «لوونورژسترل» با قرصهای «الدی» و «اچدی» این است که قدرت لوونورژسترل که داروی مورد کاربرد در جلوگیری اورژانسی است؛ بیشتر بوده و
بهعلاوه، بهعلت اینکه «لوونورژسترل» حاوی سایر اجزای دارویی موجود در «الدی» و «اچدی» نیست؛ عوارض کمتری دارد. درحقیقت بهدلیل همینقدرت (اثربخشی) بیشتر و عوارض کمتر است که میتوان آن را برای موارد فوری و اورژانسی به کار برد؛ یعنی اگر خانمی بخواهد از قرصهای «الدی» یا «اچدی» که مقدار «لوونوژسترل» موجود در آنها خیلی کمتر از قرص «لوونورژسترل» به تنهایی است، برای موارد اورژانسی استفاده کند؛ باید تعداد بیشتری (به ترتیب 8 و 4 قرص) از آنها را استفاده کند و بهعلت سایر اجزای موجود در آنها، متحمل برخی عوارض گردد و احتمال بارداری با آنها بیشتر است. با توجه به موارد فوق، لطفاً حکم شرعی مرتبط با استفاده از این داروها، بهویژه «لوونورژسترل» را در موارد پیشگیری فوری و اورژانسی از بارداری، بیان فرمایید.
ج) 1. اگر الکل خالص را از تبخیر مشروبات الکلی (مایع مستکننده) تهیه کنند الکل مذکور نجس و خوردن آن حرام است هرچند چند قطره آن در دارو استفاده شود و مستکننده هم نباشد و اما اگر با ترکیبات شیمیایی الکل با خلوص بالا تهیه شود (که به نظر برخی از پزشکان کشنده است نه مستکننده) پاک است و استفاده از آن در تهیه دارو مانعی ندارد و بنابر تهیه به نحو اول پاسخ سؤالات به قرار زیر است:
الف) در صورت امکان استفاده از داروی غیر مسکر نباید از دارو ی مسکر استفاده کرد.
ب) اعلام لازم است.
ج) جایز نیست.
د) وظیفه داروساز ساخت داروی خوراکی حلال است و توجیه اقتصادی مجوز انتخاب غیر حلال نیست.
ب) اگر دارو از گاوی که ذبح شرعی نشده باشد تهیه شود (در صورت عدم استحاله) نجس و حرام است لکن با انحصار دارو به مورد یادشده استفاده از آن اشکال ندارد.
ج) باید داروی حلال وارد کنند هرچند مستلزم هزینه مضاعف باشد.
د) اگر تهیه داروی حلال ممکن نباشد و نیاز به این داروها حیاتی باشد بهمقدار رفع ضرورت وارد کردن مانعی ندارد.
ه) گفتن لازم نیست.
ب) با فرض انحصار معالجه به داروی مذکور گفتن لازم نیست.
به صورت تزریق مانعی ندارد.
وارد کردن داروی مذکور و استفاده و تجویز از آن اگر ضرورت حفظ نفس نباشد جایز نیست و اعلام به بیمار هم لازم است.
چنانچه ندانید از استخوان حیوان حلالگوشت گرفته شده استفاده از آن در موارد ضرورت بلامانع است.
بعد از انزال منی در رحم زن خوردن قرص در فرض سؤال محلّ اشکال است. والله العالم
س 363. حکم شرعی در مورد دادن دارو برطبق دستور کتبی پزشک به بیمار با علم به اینکه این دارو مقداری ترکیبات الکلی دارد چیست؟
ج) اگر علاج منحصر به آن باشد اشکال ندارد. والله العالم
س 364. مستحضرید که امروزه مردم از دو بیماری عمده دهان، یکی پوسیدگی دندانی و دیگری بیماریهای لثه رنج میبرند. این بیماریها بهعلاوه بیماریهای گوارشی منجر به بوی بد دهان میشوند که یکی از راههای برطرف شدن آنها استفاده از دهانشویه است. متأسفانه در برخی از این دهانشویههای موجود در بازار (چه داخلی و چه خارجی) مقداری الکل سفید یا همان الکلی طبی وجود دارد.
با توجه به اینکه جهت تأثیر، بایستی دهانشویه را در دهان غرغره کرد و سپس تخلیه نمود و پس از استفاده از آن بهمدت نیم ساعت چیزی نخوریم و نیاشامیم و دهان خود را با آب نشوییم لذا احتمال جذب مقداری الکل وجود دارد. آیا این مقدار جذب اشکال دارد؟ و در این صورت استفاده از این دهانشویههای اینچنینی جایز است یا خیر؟
ج) در صورت ضرورت مانعی ندارد. والله العالم
س 365. آیا استفاده از داروی وارداتی برگرفته از ترشحات ریه خوک (سورفکتانت) برای نوزادان نارس درحالیکه مشابه گاوی و ارزانتر آن در کشور موجود میباشد جایز است؟
ج) جایز نیست. والله العالم
س 366. آیا استفاده از بعضی از واکسنها و شاید داروها که با استفاده از خون و سرم حیواناتی مثل خرگوش و خوکچه هندی و اسب و خوک و... ساخته میشود و اغلب هم از خارج از کشور وارد میشود جایز است؟ (درواقع میکروب ضعیفشده و پرورش دادهشده در بدن آن حیوانات).
ج) جهت تزریق اشکال ندارد.
س 367. مدتی است که طبق دستور مدیران دوگونه وجه از بیماران مراجعهکننده به داروخانهها توسط اینجانبان دریافت میگردد که مورد اشکال قرار گرفته است.
نسخه حداقل 2500 ریال و حداکثر 3500 ریال میباشد و به عنوان مثال اگر در نسخهﺍﻱ یک قلم دارو به قیمت 1500 ریال تجویز شده باشد باز هم مبلغ 2500 ریال به آن افزوده و مبلغ 4000 ریال از بیمار دریافت میگردد؛ ضمناً سازمانهای بیمهگر (تأمین اجتماعی، خدمات درمانی، نیروهای مسلح و.....) از قبول این وجه بهعلت غیر قانونی بودن آن خودداری و شخص بیمهشده بایستی خود این مبلغ را نقداً به داروخانه بپردازد.
لازم به یادآوری میباشد باتوجه به اینکه کارمندان داروساز (تنها اداره نظارتی بر این سیستم و اداره نظارت بر امور دارو) اعم از بازرسین، معاونین و رئیسان همگی یا داروخانه دارند یا در نوبت دریافت پروانه تأسیس داروخانه هستند، نمیتواند نظرشان برای ما پرسنل شاغل در داروخانهﻫﺎ بیغرض فرض شود.
حال با توجه به اینکه در موقع قیمت دارو سودی معادل 17 تا 25 درصد (غیر از جوایز خرید) برای داروخانه در نظر گرفته شده، دریافت این دو نوع
وجه (حق فنی و حق زیر پیشخوان) از بیماران که عموماً در زمان مراجعه به داروخانه در وضعیت استیصال بوده و از این پرداختها بیاطّلاع میباشند، لطفاً بفرمایید حکم شرعی آن چیست؟
در خاتمه ضمن تشکر از توجه و قرائت موارد فوق چنانچه مواردی را مبهم تشخیص دادید دستور فرمایید تا نمایندگانی از سؤالکنندگان حضوراً خدمت رسیده و توضیحات لازم را ارائه نمایند.
ج) گرفتن پول به وجه مذکور در سؤال اگر با رضایت خریدار باشد اشکال ندارد و اگر در واگذاری داروها به داروخانهﻫﺎ آنچه که معین شده شرط شده باشد تخلف از آن جایز نیست.
س 368. اگر بیماری به پزشک مراجعه نمود و پزشک هم در معاینات وی به سرّی از بیمار مطّلع شد که در صورت کتمان نمودن، نفع بیمار و کسان وی در آن لحاظ میگردد، و بیمار هم خواهان مکتوم ماندن آن عیب و بیماری پنهان باشد. ولی اگر طبیب به اطّلاع مسئولین مملکتی و حکومتی برساند نفع و مصلحت جامعه در آن وجود دارد اینجا طبیب چه تکلیفی دارد؟
ج) البته پزشک باید امین و رازدار باشد و در نهایت امانت عمل نماید معذلک اگر اتفاقاً بر امری مطّلع شد که مفسده عدم اطّلاع مسئولین شرعاً اهمّ از مصلحت بیمار باشد اطّلاع دادن جایز است. والله العالم
س 369. شخصی سرطان دارد و طبیب میداند هرگونه اقدام در جهت معالجه
او بیفایده است که اگر به بیمار و کسان وی اطّلاع دهد گرچه ضربه روحی و صدمات روانی به آنان وارد میشود اما هزینه فراوانی هم برای معالجه صرف نمیکنند و طبیب هم مورد شکایت نسبت به کتمان بیماری قرار نمیگیرد و اگر اطّلاع ندهد اموال فراوانی خرج معالجه میکنند که بیفایده خواهد بود و طبیب هم مورد اعتراض واقع میشود بفرمایید:
با توجه به اصراری که بیمار و کسانش در مورد دانستن واقعیت دارند تکلیف طبیب چیست؟
ج) در این صورت گفتن واقعیت جایز است. والله العالم
س 370. جوانی جهت ازدواج برای آزمایش به پزشک مراجعه میکند که پزشک وی را دچار بیماری مُسری مییابد و یا متوجه میشود که او معتاد است و در اینجا اگر پزشک واقعیت را برای دیگران که منتظر نتیجه آزمایش میباشند بگوید، پرده از روی راز پنهان بیمار برداشته که قطعاً طبیب میداند برای بیمار تبعات سوئی به دنبال خواهد داشت و اگر نگوید همسر آینده وی دچار بیماری مُسری میشود و گرفتاریهایی پیدا مینماید و برای طبیب هم دچار دردسر ممکن است بشود بفرمایید تکلیف طبیب چیست؟
ج) اگر زن یا کسان زنی که میخواهد با او ازدواج نماید به پزشک مراجعه و با او مشورت مینماید باید به آنها بگوید و امانت در مشورت را رعایت نماید والّا اطلاع ابتدایی به آنها لازم نمیباشد، ولی دادن گواهی صحّت مزاج (برخلاف واقع) جایز نیست. والله العالم
س 371. اگر پزشکی خطرناک بودن بیماری بیمار و ناامید بودنش را از حیات بیمار، به وی بگوید موجب نگرانی شدید روحی بیمار و کسان وی را فراهم مینماید، ولی از طرف دیگر برای گرفتن اذن از بیمار و کسان وی در صورت نیاز به عمل جراحی گفتن آن لازم است و چهبسا موجب میشود بیمار وصیت نماید و یا امانات مردم را به آنان رد نماید و کسب حلالیت کند و همچنین پزشک هم مورد اعتراض بعدی بازماندگان بیمار نسبت به عدم اخبار به آنان در مورد خطرناک بودن بیماری قرار نمیگیرد و چنانچه خطرناک بودن بیماری را اطّلاع ندهد، صدمه روحی و فکری به بیمار وارد نمیشود هرچند تأثیری هم در جهت بهبودی مریض ندارد ولی از طرف دیگر ممکن است به خاطر وصیت نکردن حقوق افرادی از بین برود و پزشک هم مورد اعتراض گروهی از جهت عدم اطلاع واقع گردد، بفرمایید اگر راه منحصر به گفتن صریح خطرناک بودن بیماری و یا نگفتن باشد طبیب چه باید بکند؟
ج) اگر سبب شدت عارضه بیمار و توجه خطر جانی به بیمار نمیشود جایز است. والله العالم
س 372. اگر پزشک بهطور قطع تشخیص داد که فرزندان بعدی زن و شوهری، ناقصالعضو خواهند شد بفرمایید:
آیا بر طبیب واجب است در صورت سؤال والدین، واقعیت را به آنان اطّلاع دهد؟
آیا در صورت عدم سؤال آنان، بر طبیب واجب است به آنان بگوید تا آنان از پیدا کردن چنین فرزندانی جلوگیری نمایند، اگر واجب نیست آیا گفتنش حرام میباشد؟
ج) 1. در صورت سؤال والدین، نباید خلاف واقع بگوید. والله العالم
2و3. در سایر موارد بر طبیب واجب نیست هرچند مطّلع کردن آنها حرام نیست. والله العالم
س 373. پیشرفت روزافزون علم پزشکی امکان تشخیص زودهنگام و صحیحتر بیماریها و تخمین طول عمر احتمالی در بیماریهای بدخیم (ازجمله سرطانها و...) را فراهم نموده است.
چگونگی ارتباط با بیماران یادشده و بهویژه کتمان یا بیان سیر بیماری و طول عمر احتمالی به شخص بیمار و شیوه پاسخگویی به پرسشها در این رابطه، میتواند تأثیر متفاوتی بر وضعیت روحی و تصمیمگیری و عملکردهای درمانی، مذهبی، اقتصادی، اجتماعی و خانوادگی او داشته باشد.
لذا با توجه به اهمیت دیدگاه دینی و آرای دانشمندان اسلامی در این راستا از حضرتعالی تقاضا میشود با پاسخگویی به سؤالات ذیل پزشکان، کادر تشخیص و درمان و خانوادههای بیمار آن را در حل این مشکل راهنمایی فرمایید.
آیا باید خبر ابتلای به بیماری مهلک و طول عمر احتمالی را به بیمار مواجه با مرگ گفت یا نه؟
آیا تمایل یا عدم تمایل نسبی بیمار به دانستن وضعیتش یا عقیده خانواده او در این رابطه تأثیری در موضوع دارد (بعضی از بیماران نسبت به دانستن پیشآگهی و نتیجه نهایی بیماریشان مصرّند و بعضی اصراری بر آن ندارند).
سن بیمار چه تأثیری در موضوع دارد (مثلاً زیر سن تکلیف یا بالای آن و جوان یا پیر بودن بیمار)؟ آیا مدت طول عمر احتمالی (مثلاً زیر 7 ماه، 3 تا 5 سال، 10 سال یا بیشتر) در موضوع مؤثر است؟
اگر پزشک شک کند یا تشخیص دهد که گفتن مسأله به بیمار باعث میشود که او درمان دارویی یا جراحی را نپذیرد چه فرقی در موضوع پیدا میشود؟ (با این فرض که درمان دارویی یا جراحی در بهبود وضعیت بیمار و افزایش طول عمر او مؤثر باشد).
اگر پزشک شک کند یا تشخیص دهد که با گفتن مسأله وضعیت جسمی بیمار بدتر شده طول عمر احتمالی کاهش مییابد چه فرقی در موضوع پیدا میشود؟
اگر پزشک شک کند یا تشخیص دهد که با گفتن مسأله به بیمار، مشکلات بسیار شدید روحی برای او ایجاد میشود چه فرقی در موضوع پیدا میشود؟
ج) 1. واجب نیست مگر آنکه ضرورتهای درمانی آن را ایجاب نماید و با عدم ضرورت درصورتیکه گفتن آن به بیماری موجب شدت بیماری یا نگرانی روحی و رنج و آزار او شود جایز نیست. ضمناً لازم به تذکر است که مسأله طول عمر از مسائلی است که مجهول ماندن آن بر انسان حکمتهای بسیار دارد و اطلاع انسانها بر مقدار حیات و زندگی و پیشبینیهای اعم از طبیعی و غیر طبیعی نظام امور را چنانکه هست مختل مینماید و مصالح و فواید بسیار را تفویت میکند. امید به بقای حیات و دوام عمر و عدم تعیین پایان آن حتی در دوران کهولت و پیری که بهطور طبیعی و علمی انسانها خود را به پایان زندگی و... نزدیک میبینند انسان را با نشاط و شایق به انجام وظایف نگاه میدارد.
اگر احتمال عکسالعمل روحی و جسمی بهخصوص خطر مرگ زودرس در بین باشد جایز نیست.
تفاوت مذکور در جواز و عدم جواز تأثیر ندارد.
گفتن به او در این صورت جایز نیست.
گفتن به او در این صورت گرچه بیمار هم اصرار کند جایز نیست.
نباید به او بگوید.
س 374. نظر اسلام در رابطه با دروغگویی مصلحتی و توریه به بیمار و حق او در رابطه با دانستن حقیقت بیماری چیست؟
ج) اگر برای درمان بیمار و تقویت روحیه و ایجاد مقاومت در برابر بیماری به او دروغ بگوید جایز است.
س 375. اگر قرار باشد شما این مسأله را به یک بیمار اطّلاع دهید یا مسأله بهوسیله نوشته شما به او گفته شود چه نصایح و توصیههایی برای او دارید.
ج) اگر ضرورت پیدا کند که به او گفته شود او را به دعا و تفویض کار به خدا که توانا بر شفای هر بیماری از خطرناکترین بیماریها است امیدوار میکنیم و به او توصیه مینماییم که حتماً مأیوس و ناامید از عنایت و شفای خداوند متعال نباشد و متوجه باشد که در بسیاری از موارد بیمارانی که حالشان خطرناکتر از او بوده خداوند متعال یا مستقیماً یا در اثر دعا و توسّلات و صدقات، شفا بخشیده است و
این امری است که به تجربه ثابت شده و شکی در آن نیست، علاوهبراین برای او ثواب صبر و شکیبایی و فواید و منافع روحی و دینی او... و دردها را یادآور میشویم که بداند دردی که میکشد بیعوض نیست و اجر و مزد آن فراوان و در کمال نفس و شخصیت واقعی مؤثر است، و همان درد و ناله و گفتن یا شافی و یا ارحمالراحمین و هرگونه تضرع و دعایی که میکند موجب قرب و نزدیکی او به خدا و آرامش روح است.
س 376. توصیه و نصایح شما به خانواده چنین بیمارانی چیست؟
ج) توصیه و نصایح به این خانوادهها اولاً این است که تا میتوانند به حسن خدمت و پرستاری از بیمار اهتمام نمایند و بیماری او هرچه طولانی شود اگر هم خستگی پیدا کرده باشند نباید بیمار خستگی آنها را از نحوه پرستاری او ملتفت شود و هرچه بیشتر ممکن است به او مهربانی کنند و تظاهر به مهربانی نمایند و خلاصه بیمار را که گرفتار بیماری و درد است و بسیاری از آنان حوصله و صبرشان تمام میشود و چهبسا بیمار بهانهگیری یا تندی بنمایند، تحمل کنند و نگذارند که دلشکسته شود بلکه خود را بین آنها عزیز و گرامی ببیند.
و ثانیاً خودشان نیز صبر کنند و بدانند که زحمات آنها در نزد خدا محفوظ است و اجر فراوان دارد و شکر خدا را بر نعمت سلامتی خود بنمایید.
س377. توصیه و نصایح شما به پزشکان و پرستارانی که از این بیماران مراقبت میکنند چیست؟
ج) به پزشکان گرامی و پرستاران عزیزی که از این بیماران پرستاری مینمایند توصیه این است که قدر این شغل شریفی را که عهدهدار هستند و این توفیقات بزرگی که نصیب آنها شده است را بدانند یک ساعت و یک لحظه رسیدگی به حال بیمار و گوش دادن به شکایت او از درد و مرض و پرستاری از او، از عبادات بسیار بزرگ است که نمیتوان با این اموال قیمت و بهایی برای آن معین کرد یا آن را با بسیاری از مناصب رسمی دیگر مقایسه کرد. کار بسیار بزرگ و شریف است، شاد کردن بیمار و خندیدن بر روی او، شاد کردن پیغمبر و خدا است. عناوین حسنهای که این شغل دارد متعدد است، ظهور انسانیت و رحم و عواطف با حسن برخورد پزشک و پرستار با بیمار و تحمل آنها از رفتار او تجلی پیدا میکند. کاش به این بنده هم سهمی از این سعادتها نصیب کرده بودند و به خدمت بیماران موظف شده بودم. خلاصه همه در رحمت خدا غوطهور هستند. مراقبتهای شما از بیماران بیخوابیها و انواع زحمات و تحمل کجخلقیهایی که مینمایند همه در مقابل چشم و علم و آگاهی خداوند متعال است. خداوند به آنها جزای خیر آنچنان که سزا است عطا نماید و خلوص نیت را که روح عمل مقدس آنها است کامل سازد.
س 378. توصیه و نصایح شما به والدین کودکی که مبتلا به بیماری مهلک شده است چیست؟
ج) توصیه این است که راضی به قضای الهی باشند و اگر مبتلا به مصیبت فقدان آن فرزند شدند با بینش و بصیرت کلمه پرمعنی و پرنکته و تسلیتبخش استرجاع (إنّا لله وإنّا إلیه راجعون) را بخوانند تا مشمول صلوات و رحمت خداوند متعال گردند. همه
باید بفهمیم که دنیا دار بقا و قرار نیست و همانطور که از عالم رَحِم و آن محیط تاریک و محقر به این جهان وسیع وارد شدهایم، عالمی وسیعتر از این عالم که شاید نسبت وسعت آن به این عالم بهمراتب از نسبت وسعت این جهان به عالم رَحِم بیشتر باشد در پیش داریم و مرگ عدم و نابودی نیست و باید به اولیای خدا تأسّی نمایند که از مرگ هراس و وحشت نداشتند. مرگ حقیقتش انتقال از این جهان به جهان دیگر است و سنت الهی است که حتی انبیا و شخص اول عالم امکان حضرت رسول اکرم نیز از آن مستثنی نشده اند چون استثنای از آن و توقف جاودان در این دنیا مانع از رسیدن به مدارج و مقامات عالی است همه باید این راه را بروند و وحشت از آن اگر وحشت از عواقب بر سوء اعمال است البته بجا است و باید جبران و تدارک شود. مرگ به قول آن مرد بزرگ که کتاب خود را به نام «لماذا أخاف الموت» (برای چه از مرگ بترسم؟) نامیده است ترسی ندارد، والدین باید به کتابهایی مثل «مسکّن الفؤاد» و حکایاتی که از أجر و ثواب این صبر و رضا و تسلیم نگاشته شده رجوع نمایند حتماً آلام آنها تخفیف مییابد و جریان را برای آنها سهل مینماید.
س 379. آیا اسرار و اسناد پزشکی بیمار «اچآیوی» را میتوان افشا کرد؟ اگر جواب مثبت است چرا و چگونه؟ و اگر جواب منفی است چرا و چگونه؟ و اینکه آیا در مورد بیماری ایدز در فقه مطلبی وجود دارد یا خیر؟ اگر وجود ندارد مواردی که شبیه به آنها است چه بیماریهایی میباشد؟
ج) افشای اسرار بیماران جایز نیست مگر بهواسطه قوانین و مقررات مشروعه و رعایت ضرورت أهمّ.
و در فرض سؤال چنانچه خطر ابتلا برای مربوطین با بیمار مذکور قطعی باشد بر خود بیمار لازم است از ارتباطی که موجب سرایت میشود خودداری کند و پزشک میتواند به مربوطین با بیمار اطّلاع دهد تا از سرایت بیماری به آنها جلوگیری شود.
س 380. خودداری پزشک از درمان بیمار به دلیل فقر مالی که قادر به پرداخت هزینه درمان خود نمیباشند چه حکمی دارد؟
ج) در فرض یادشده خودداری پزشک از درمان بیماران چنانچه معرض خطر جانی برای بیمارمی شود، جایز نیست.
س 381. اگر تشخیص بیماری بهدرستی صورت گیرد ولی داروی مؤثر در دسترس نباشد و یا بسیار گران باشد و بیمار قادر به تهیه آن نباشد، آیا پزشک معالج ملزم به تهیه آن دارو به هر طریق ممکن برای بیمار میباشد؟
ج) اگر جان بیمار در معرض تلف باشد بر هرکس که متمکن باشد بهطور واجب کفایی تهیه دارو برای آن بیمار واجب است.
س 382. نسبت به کسی که اعتصاب غذا نموده و جان خود را به خطر انداخته یا لااقلّ سلامتی خود را دچار مخاطره کرده و تنها با تغذیه اجباری، پزشک میتواند او را از خطر جانی حفظ نماید، بفرمایید:
آیا این کار برای پزشک واجب است یا میتواند اقدامی نداشته باشد؟
اگر تغذیه واجب باشد، و راه آن منحصر به ضرب و شتم اعتصابکننده باشد برای نجات دادن وی انسان چه مقدار مجاز به ضرب و شتم او میباشد؟
آیا ضرب و شتم چنین کسی که موجب تغییر رنگ پوست وی هم میگردد، مستلزم دیه میباشد، اگر هست به عهده کیست؟
آیا حکم فوق نسبت به اعتصابکنندهای که میداند با اعتصاب غذا خود را به پای مرگ میکشاند با دیگری که از عواقب کارش بیخبر است فرق میکند؟ اگر فرق دارد وظیفه طبیب را در مورد او هم بیان فرمایید؟
اگر پزشک را مجبور به تغذیه اجباری نسبت به اعتصابکننده غذا بنمایند نه به جهت حفظ جان اعتصابکننده، بلکه برای اقرار گرفتن از وی نسبت به امری، پزشک چه تکلیفی در این صورت دارد؟
ج) 1. تغذیه اجباری او واجب است.
اگر ضرب با اذن مجتهد جامعالشرایط باشد دیه ندارد.
اگر اعتصاب برای او خطر مرگ دارد فرق نمیکند که خودش بداند یا نداند.
نباید اطاعت کند.
س 383. استفاده از دفترچه بیمه درمانی دیگران چه حکمی دارد؟ اگر پزشک معالج بداند که بیمار مراجعهکننده، با دفترچه بیمه درمانی شخص دیگری مراجعه کرده است آیا جایز است که پزشک برای بیمار مراجعهکننده در دفترچه بیمه درمانی دیگران دارو بنویسد یا خیر؟
ج) جایز نیست و در صورت علم پزشک به اینکه بیمار از دفترچه دیگران استفاده میکند جایز نیست در آن دفترچه برای بیمار مراجعهکننده دارو بنویسد. والله العالم
س 384. در راستای فرهنگسازی هرچه بیشتر در استفاده از خدمات بیمهای ازجمله بیمه طلایی فرهنگیان سؤالاتی به شرح ذیل حضورتان ارسال میشود:
با توجه به اینکه هزینه عینک طبی براساس تجویز پزشک میباشد آیا میتوان به عنوان یک حق از بیمه طلایی جهت خرید عینکهای آفتابی استفاده کرد؟
استفاده از برش (برگه) مخصوص عینک و دندان که در کارت بیمه در نظر گرفته شده، توسط افرادی غیر از بیمه شده اصلی (ازجمله پدر، مادر، فرزند و...) چه حکمی دارد؟
ج1. تابع قرارداد و مقررات بیمه است.
استفاده از بیمه دیگری جایز نیست و موجب ضمان است.
موجب ضمان است. والله العالم
س 385. برخی پزشکان جراح و غیرهم اقدام به أخذ مبالغی از بیماران به عنوان (زیرمیزی) میکنند به این صورت که سوای حقوقی که از دولت دریافت میکنند، از بیماران مبالغ دیگری هم أخذ میکنند، لطفاً نظر خود را در این زمینه اعلام فرمایید. (ضمناً این مبالغ سوای تعرفههای دولتی میباشد و نیز بیماران را تهدید میکنند که در صورت عدم پرداخت این مبالغ از عمل جراحی آنان خودداری میکنند و لازم به ذکر است که هر بیمار، ماهانه مبلغی به عنوان حق بیمه جهت دریافت خدمات درمانی به ادارات بیمه پرداخت میکند).
ج) در فرض سؤال چنانچه وظیفه قانونی دکتر این باشد که زائد بر حقوق دولتی از بیمار چیزی دریافت نکند گرفتن مبلغ مذکور حرام است. والله العالم
س 386. با توجه به هزینهها و مخارج سنگین زندگی و دستمزد بسیار اندک جرّاحان شاغل در بیمارستانهای دولتی بهخصوص با درآمدهای قابل توجه در بیمارستانهای خصوصی، جرّاحان شاغل در این بیمارستانها (دولتی) هزینهای
جدا از هزینه عمل بیمار در بیمارستان دولتی در مطب أخذ مینمایند که عمدتاً نیز با توافق گرفته میشود و در صورت عدم پرداخت از طرف بیمار، جرّاحان مذکور بهخصوص در موارد غیر اورژانسی از پذیرش خودداری میورزند و بعضاً این مسأله میتواند باعث مشکلات درمانی برای بیماران شود. حضرتعالی در مورد أخذ این دستمزد اضافی از بیمار با توافق بیمار چه حکمی میفرمایید؟
ج) در فرض سؤال، چنانچه جرّاحان با توجه به مقررات بیمارستانها در رابطه با میزان وجهی که بابت عمل به آنها پرداخت میشود با رضایت خود استخدام شدهاند، شرعاً حق زائد بر آن را ولو از خود بیمار ندارند. بلی، اگر بیمار با رضایت کامل وجهی بدهد، گرفتنش اشکال ندارد و اگر با رضایت نباشد و پزشک جرّاح از انجام عمل خودداری نماید، پزشک مسئولیت شرعی و ضمان نسبت به حقوقی که از بیمارستان میگیرد، دارد. والله العالم
س 387. برای معالجه همسرم به هر دکتر جرّاحی که مراجعه نمودهام، مبالغ هنگفتی را قبل از عمل تحت عنوان حقالزحمه که در هیچ فاکتور و رسیدی نیز درج نمیشود، میخواهند که آن را برابر عرف جامعه "زیرمیزی" مینامند. شایان ذکر است که عدم انجام عمل جراحی، مخاطرات جدی برای سلامتی همسرم به وجود میآورد، آیا این عمل همان پرداخت رشوه نمیباشد؟ آیا پرداخت زیرمیزی گناه محسوب میشود؟ آیا با پرداخت زیرمیزی موجبات ترویج فساد فراهم نمیشود؟ تکلیف شرعی اینجانب چیست؟
ج) در فرض سؤال که جهت معالجه همسرتان نیاز به این عمل جراحی میباشد و غیر از پرداخت چارهای ندارید، دادن مبلغ مذکور برای شما اشکالی ندارد.
س 388. اینجانب پزشک جرّاح، در یکی از مراکز سازمان تأمین اجتماعی مشغول به طبابت میباشم. با توجه به پایین بودن حقالعملهای جرّاحی ابلاغی توسط هیئت وزیران (که به اذعان کلیه مسئولین امور درمانی کشور تعرفههای مصوّبه، غیرواقعی میباشند)؛ بهطور مثال بابت عمل جرّاحی سرطان معده که 4 تا 6 ساعت جراحی طاقتفرسا و پرمخاطره دارد، بین 50 تا 70 هزار تومان به جرّاح پرداخت میشود؛ و یا بابت جرّاحی فتق که حدود 5/1 تا 2 ساعت زمانبری دارد، 25 تا 27 هزار تومان دستمزد میدهند، درحالیکه به اعتقاد و اجماع متخصصین امور پزشکی، نرخ واقعی آن (که در مراکز خصوصی اعمال میشود حداقل بین 250 تا 300 هزار تومان میباشد). اینجانب در ویزیت بیمارانم، با اطّلاعرسانی کامل به بیمارم و توضیح مفاد فوق، بر ناعادلانه بودن حقالعملهای پرداختی از طرف بیمارستان به جرّاح؛ از بیمارم خواهش میکنم که در صورت تمایل و رضایتمندی، هر مقدار که برایش مقدور است نیز به عنوان کمک دستمزد به اینجانب بپردازند. لذا بعضی از بیماران مبالغی را بنابر میل و توان خود، قبل و یا بعد از عمل به اینجانب داده اند و البته تأکید بنده در هنگام دریافت آن نیز جلب رضایت قلبی و کامل بیمارم بوده است. حال با توجه به ملاحظات اینجانب با بیمارانم سؤال دارم:
آیا دریافت مبالغی را که این بیماران (با کسب رضایت) به من پرداخت کرده اند حلال است و یا حرام میباشد؟
اگر یکی از بیماران بعد از گذشت مدت زمانی، تقاضای استرداد حقالزحمه پرداختی به اینجانب را بنماید؛ چه تکلیفی بر اینجانب و آن شخص میباشد؟
ج) چنانچه پزشک جهت جراحی اجیر بیمارستان باشد، نه اجیر مریض، باید همان اجرت را که بیمارستان معین نموده بگیرد، مگر اینکه خود بیمار با رضایت کامل پرداخت کند که در این صورت هبه است و تا بقای عین حق رجوع هم دارد. والله العالم
س 389. بیماری بهعلت ضربه به نخاع که احتمال قطع شدن نخاع میرفته است در ایام تعطیلات به بیمارستان اعزام شده است پزشک معالج درخواست وجه خارج از مقررات نموده است کارشناس ناظر نیز در جریان امر بوده است ولی با استدلال حفظ سلامت بیمار در آن مرحله اعتراض و اقدامی نکرده است، عمل کارشناس ناظر چه حکمی دارد؟
ج) اگر کارشناس برخلاف وظیفه عمل کند حرام است و در بعضی موارد موجب ضمان میشود، بهطورکلی اگر اشخاصی خلاف وظایف مقرر خود عمل کنند و نسبت به مسلمین خیانت و غشّ نمایند مرتکب حرام شدهﺍند و مصادیق آن در هر رشتهﺍی وجود دارد و به صرف قوانین نمیتوان جلو تخلّفات را گرفت بلکه آنچه لازم است آشنایی با اخلاق اسلامی است تا بتواند افراد را از ارتکاب اعمال خلاف مروّت و خیانت حفظ نماید.
س 390. در بیمارستان در مورد وظیفه و دستمزد ماماها و پزشکان زنان و زایمان کنترل و انجام یک زایمان که حدود چندین ساعت به طول میانجامد توسط ماما انجام میگیرد و پزشک متخصص شرح عمل را مینویسد. بیمار نیز علاوه بر
مخارج، مبلغ اضافهتری پرداخت میکند بابت زایمان. ماما و پزشک متخصص هر دو حقوق ماهانه دریافت میکنند اما مبلغ اضافهتر بابت زایمان انجامشده فقط به پزشک متخصص تعلق میگیرد.
پرداخت این مبلغ به پزشک بیمارستان درست است یا خیر؟
آیا این مبلغ فقط به ماما تعلق میگیرد یا اینکه باید بین ماما و پزشک تقسیم شود؟
آیا پولی که پزشک میگیرد حلال است؟
ج) 1و2و3. اگر برخلاف مقررات، پزشک بیشتر بگیرد جایز نیست.
س 391. مواردی پیش آمده است که پزشکان معالج یا سایر کارمندان، بیماران مراجعهکننده به بخش دولتی را به عناوین خلاف واقع مانند اینکه شما توسط دانشجویان و اینترنها درمان و عمل میشوید، یا باید در نوبت طولانیتر قرار بگیرید و... آنها را به بخش خصوصی هدایت میکنند، ضرر و زیان وارده به سیستمﻫﺎی دولتی در این موارد، توسط افراد فوقالذکر چه حکمی دارد؟
ج) دروغ گفتن و فریب دادن دیگران و بیان خلاف واقع حرام است، ولی ضرر و زیانهایی که از این راه به سیستمﻫﺎی دولتی وارد میشود متوجه آنان نمیشود و ضمانی نمیآورد، و نپذیرفتن بیماری که مسئولین بیمارستان وظیفه پذیرش او را دارند، حرام است.
س 392. اخیراً باب شده است که به مطب بعضی از پزشکان متخصص ازجمله متخصصین زنان و قلب که میرویم علاوه بر معاینه عادی با دستگاههای الکترونیکی مثل سونوگرافی و اکوکاردیوگرافی نیز تمام بیماران را بررسی میکنند و حتی اگر در چند روز اخیر پیش دکتر دیگری اکوکاردیوگرافی یا سونوگرافی شده باشیم باز این کار را انجام میدهند و بابت آن هزینه دریافت میکنند و درصورتیکه اعتراضی بکنیم از ویزیت عادی استنکاف میکنند. عدهای از متخصصین ازجمله چشمپزشکان و متخصصین اعصاب و...، جهت گرفتن عکس به مراکزی که خود سهامدار آن و یا به نوعی ذینفع در آن هستند ارجاع میدهند. با توجه به اینکه هزینه اینگونه روشهای بررسی بسیار بیشتر از ویزیت عادی است و آنقدر این کار عادی شده است که به نظر میرسد در بسیاری از موارد روشی برای کسب درآمد باشد تا روشی برای تشخیص بیماری، آیا اینگونه خودارجاعیها و خرجتراشیها برای بیمار شرعی میباشد؟ مالی که از این طریق حاصل میشود، چه حکمی دارد؟ آیا مسئولینی که دست پزشکان را در اینگونه خرجتراشیها برای بیماران باز میگذارند و یا اجازه چنین خودارجاعیهایی را میدهند، مسئولند؟
ج) چنانچه ویزیت پزشکان مشروط به موارد مذکور باشد درآمد مذکور حلال است ضمن آنکه مریض در انتخاب پزشک مختار میباشد؛ البته جامعه پزشکان هم باید قداست این شغل را همیشه در نظر داشته و رعایت حال بیماران به خصوص محرومان را بنمایند. والله العالم
س 393. نظر به اینکه پزشک مرکز تصویربرداری در تهران هستم و جهت ارتقا و بازاریابی مرکز خود پورسانتی را برای پزشکان در نظر خواهم گرفت آیا از نظر شرعی منعی برای بنده دارد؟ خواهشمند است اعلام نظر فرمایید. قبلاً از لطف حضرتعالی صمیمانه سپاسگزارم.
ج) دادن مبلغی معین برای پزشکانی که مریضهای خود را جهت عکسبرداری به مرکز مورد سؤال بفرستند تحت عقد جعاله مانعی ندارد. والله العالم
س 394. اینجانب متخصص قلب و فلوشیپ فوق تخصصی اینترونشنال میباشم که بهدلیل عدم وجود پست خالی اجازه استخدام در بیمارستان دولتی محل خدمتم نیافته (تأمین اجتماعی) و موقعیت شغلی ناپایدار دارم. بنابراین مجبورم در سیستم خصوصی هم فعالیت کنم.
اخیراً در شهر من پزشکان همکار بهطور گسترده اقدام به پرداخت پورسانت به سایر پزشکان برای جذب بیمار از سیستم دولتی یا خصوصی میکنند که اینجانب چون آن را حرام میدانستهام این کار را نمیکنم. برای این کار چندین بار به مسئولان بیمارستانهای دولتی و خصوصی اعتراض کردهام که مسموع نبوده است؛ با توجه به اینکه این اقدام من موجب ناپایداری شدید شغلیم به عنوان پزشک حتی در سیستم دولتی گردیده است. آیا علیرغم اینکه پرداخت پورسانت به پزشکان سیستم دولتی میتواند ناخود آگاه موجب اقدام و جرّاحی
غیر ضروری برای بیمار گردد، آیا میتوانم برای ادامه کارم با توجه به اینکه اعتراضم به جایی نمیرسد و ممکن است کارم را در بیمارستان تأمین اجتماعی هم از دست بدهم و شرمنده فرزند و همسر گردم بهطور محدود اقدام به پرداخت مبلغ مزبور نمایم؟
ج) از اهتمام شما به رعایت مسائل شرعی تقدیر و تشکر میشود. اگر منظور این است که مبلغی به پزشکان مذکور داده شود که بیماران خود را به شما ارجاع دهند تا شما آنها را معالجه نمایید فینفسه مانعی ندارد ولی معالجه باید در حدّ نیاز باشد نه مازاد بر نیاز و غیرضروری.
س 395. آیا در طب اسلامی درمانی و یا قرآن درمانی برای لکنت زبان نیز وجود دارد؟
ج) این آیات شریفه را زیاد بگویید: رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی * وَیسِّرْ لِی أَمْرِی * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِی * یفْقَهُوا قَوْلِی(1)و به پزشک حاذق هم مراجعه نمایید.
س 396. اخیراً در شهر قم جلساتی تحت عنوان «طب اسلامی» در مناطقی چون پردیسان برگزار شده و میشود که در عرض دو ماه شرکت در این جلسات
1) . طه، 25 - 28. «پروردگارا سینهام را گشاده کن؛ و کارم را برایم آسان گردان؛ و گره از زبانم بگشای؛ تا سخنان مرا بفهمند».
(که البته با استقبال پرشور طلاب و عموم مردم روبرو است)، مدرک پایان دوره اعطا شده و عملاً خروجی این جلسات به عنوان «کارشناس طب اسلامی» معرفی میشوند. نکته قابل تأمّل آن است که یکسری داروهای گیاهی با ضرس قاطع مستقیماً به خود اهلبیت (علیهم السلام) نسبت داده میشود. بهطور مثال گفته میشود «داروی امام کاظم (علیه السلام) هر ده روز یک قاشق مرباخوری» و یا «جامع امام رضا (علیه السلام) همواره دم کنند و میل شود» و از همین قبیل موارد متعدد که وقتی از سند و منبع روایی آن سؤال میشود جواب مستدلّی شنیده نمیشود. آیا چنین دستوراتی با این شیوه و عناوین در شریعت وجود دارد؟ و اگر وجود دارد طالبین آن باید به چه افرادی در این امور رجوع کنند؟
ج) از خصوص مورد سؤال و جلسه مذکور اطلاعی نداریم ولی بهطورکلی روایات متعددی راجع به خواص بعضی میوهها و سبزیها در مجامع روایی ما آمده به اشخاصی که به معانی و تفسیر روایات آگاهی دارند مراجعه شود. والله العالم
س 397. چند ماهی هست به بیماری لاعلاجی دچار شدم... توی این مدت به ائمه (علیهم السلام) خیلی توسل کردم و همواره توکلم به خدا بوده... اعتقاد دارم تربت امام حسین (علیه السلام) شفا میدهد، میخواستم نظر شما را بدونم.
ج) خداوند متعال به حق حضرت صدیقه طاهره (علیهما السلام) شفای عاجل عنایت فرماید. در فرض سؤال خوردن کمی از تربت سیدالشهداء (علیه السلام) انشاءالله تعالی برای شفای شما خوب است.
س 398. سؤالی برایم پیش آمده بود که شکی برایم ایجاد کرده بود اگر ممکن باشد درخواست راهنماییتان را دارم، ناگفته نماند که از همکارانتان پرسیدم که بنده به جوابم نرسیدم و سؤالم این است: خلاصه کلام اینکه توی پژوهشکده رویان تهران افرادی که درخواست نوزاد دارند آنجا نوع نوزاد را اینکه پسر یا دختر باشد ابتدا تعیین مینمایند بعداً پس از 9 ماه همان جنسی را که خواستهاند باردار میشوند و به دنیا میآید این مطلب چطور با آیه قرآنی جور در میآید که خداوند تبارک و تعالی میفرماید: «ما جنس نوزاد در رحم مادران را تعیین میکنیم و فقط ما میدانیم که جنس نوزاد در رحم مادر چیست». آخه الآن نهتنها ما هم میدانیم بلکه تشخیص اینکه جنسیت چه باشد هم میکنیم قبل از 9 ماه خدا میفرماید: «ما میدانیم و شما نمیدانید»، علناً گفته این را درحالیکه ما الآن دیگه هم میدونیم و تشخیص هم میدهیم بعد هم این آیه به آینده هم ربط داره که شما نمیدونید یعنی نخواهید دانست هم، لابد فردا کارهای دیگرش را هم میکنیم من معذرت میخواهم که مزاحم اوقات شریف و گرانبهایتان شدم. با آرزوی طول عمر برای شیعیان و مراجع عظام.
ج) اولاً در آیه شریفه فرموده است: {یعْلَمُ ما فِی الأَرْحامِ}(1)و نفرموده است «من فی الارحام» یعنی خدا میداند که چه در رحمها است. ثانیاً درضمن حدیثی که از نهج
1) . لقمان، 34.
البلاغه خطبه 128 نقل شده آمده است که حضرت امیر (علیه السلام) به شخصی بعد از ذکر این آیه فرمود: «خداوند سبحان از آنچه در رحمها قرار دارد آگاه است که پسر است یا دختر؛ زشت است یا زیبا؛ سخاوتمند است یا بخیل؛ سعادتمند است یا شقی؛ آتشگیره دوزخ است یا بهشتی و دوست پیامبران». اینها را غیر از خدا کسی نمیداند. ازاینروایت بهخوبی برمیآید که منظور از عدم آگاهی مردم از این امر آگاهی به تمام خصوصیات آن است مثلاً اگر روزی وسائلی در اختیار بشر قرار گیرد که مردم از پسر یا دختر بودن جنین بهطور قطع آگاه شوند باز این امر، مسأله ایجاد نمیکند زیرا آگاهی از جنین به آن است که تمام خصوصیات جسمانی، زشتی و زیبایی، سلامت و بیماری، استعدادهای درونی، ذوق علمی و ادبی و سایر صفات و کیفیات روحی را بدانیم و این امر برای غیر خدا امکانپذیر نیست. والله العالم
س 399. حکم درمان از طریق هومئوپاتی (یا همساندرمانی) چیست؟ (گفتنی است، هومئوپاتی یک روش درمانی مانند واکسیناسیون است که با تحریک دستگاه ایمنی بیمار، با داروهایی خاص انجام میپذیرد).
ج) درمان از طریق مذکور در سؤال مشروط به استفاده از داروی حلال مانعی ندارد و استفاده از حرام تنها در مورد انحصار دارو و بهمقدار ضرورت جایز است موفق باشید.
س 400. یکی از آداب نوشیدن آب این است که تا فرد تشنه نشده آب نیاشامد یا به عبارتدیگر از روی میل آب بخورد:
الف) آیا این حکم شامل افراد بیماری که مثلاً سنگ کلیه میشوند نیز میشود و بهتر است اینکه به جای آب از دمجوشها استفاده نمایند.
ب) آیا این توصیه دین آبدرمانی (نوشیدن 8 یا 9 لیوان در روز) توصیه نمیشود؟
ج) بهطورکلی کراهت زیاد آشامیدن آب در صورتی است که به جهت مرض بدن نیاز به آن نداشته باشد و شخصی که مشکل کلیه دارد زیاد نوشیدن حتی با عدم میل کراهت ندارد. والله العالم
س 401. با توجه به مصرف بیرویه شیرینیجات اعم از شیرینیها و قند و شکر و نوشابهها و...، و نظر کلیه پزشکان بر مضرّ بودن این مواد تا به حدی که احتمال آن میرود که ضرر آن از مشروبات الکلی بیشتر باشد نظر شما در رابطه با این نحوه مصرف چه میباشد؟
ج) بهطورکلی در فرض سؤال، چنانچه ضرر و زیان، بالفعل نباشد و بالقوّه است ظاهراً اشکال ندارد و آنچه را عرف مورد اعتنا و واجبالرعایه میداند، خطر و ضرر بالفعل است که شرعاً و عقلاً ترک آن واجب است مثلاً نسبت به بیمار قلبی که پزشک کشیدن سیگار را برای او ممنوع میکند، خطر، خطر فعلی است و شرعاً و عقلاً، کشیدن آن حرام است و کشیدن آن در حکم انتحار است و در آن صورت علما همه بر حرمت آن فتوا میدهند اما به صرف اینکه درصدی از مرگ و مُردنها به خاطر سیگار است، نمیتوان تحریم کرد و تخلّف از آن را، اضرار قابل اعتنای عقلائی به نفس و مورد اعتنا شمرد. بلی رعایت مورد مذکور در سؤال اخلاقاً مناسب است.
س 402. مصرف مداوم الف) مواد مخدر، ب) سیگار. با توجه به آثار و زیانهای فراوان آنها برای بدن - علاوه بر آثار اجتماعی آنها - جایز است یا خیر؟ با توجه به اینکه مصرف غیر مداوم آنها نیز معمولاً زمینهساز مصرف مداوم میباشد. در این مورد نظرتان چیست؟
ج). درصورتیکه ضرر معتدّبه مورد اعتنای عرف و عقلا داشته باشد جایز نیست.
س 403. استعمال دخانیات در ادارات دولتی و اماکن عمومی چه حکمی دارد؟
ج) اگر ضرر معتدّبه داشته باشد یا موجب آزار دیگران است شود جایز نیست.
س 404. پزشک متعهد و حاذق بیماری را از خوردن چیزی (مثلاً خرما برای بیماری قند) منع میکند. اگر مریض آن مورد ممنوعه را بخورد فقط معصیت کرده است یا حکم اکل حرام پیدا میکند؟ مثلا خوردن گوشت قرمز در صورت منع پزشک برای واریس حکم گوشت خوک پیدا میکند یا خورنده فقط معصیت کرده است؟
ج) اگر معرض ضرر قطعی و یا مظنون و محتمل عقلائی باشد مرتکب معصیت و حرام شده است. والله العالم
س 405. آیا الکل طبی پاک است؟ در بسیاری از داروها و شربتها مقدار کمی الکل به عنوان نگهدارنده اضافه میشود. آیا خوردن این داروها جایز است؟
ج) اگر شخص نداند که الکل مذکور مستکننده است و یا نداند که آن را ابتدا از چیز مستکننده مایع درست کردهاند پاک و حلال است. والله العالم
س 406. بیمار لاعلاجی که در حال مرگ است و پزشک یقین دارد که بیمار تا چند روز آینده خواهد مرد و راه درمانی یا دارویی وجود دارد که احتمال دارد بیمار را از مرگ نجات دهد در اینجا آیا جایز است بیمار از آن صرفنظر کند؟ آیا این عمل خودکشی محسوب میشود؟
ج) در فرض مذکور بر بیمار لازم است که از این دارو استفاده کند.
س 407. آیا بیهوشی مراجع تقلید در اتاق عمل جایز است؟
ج) مانعی ندارد. والله العالم
س 408. پزشک متخصص بیهوشی هستم. از آنجایی که درآمد متخصصین بیهوشی غالباً وابسته به اعمال جرّاحی است که پزشکان جرّاح تصمیم به عمل
میگیرند و از طرفی در جامعه پزشکی درآمد جرّاحان بیشتر از بقیه شبههناک است؛ یعنی گاهی بیماری را که نیاز قطعی به عمل جرّاحی ندارد را عمل میکنند و متخصص بیهوشی در این زمینه دخالتی ندارد و تشخیص هم نمیتواند بدهد با این توصیف آیا درآمد متخصص بیهوشی که وابسته به جرّاح است با توجه به احتمال فراوان اعمال جرّاحی بدون مورد جرّاحان، شبههناک نیست؟ و چه حکمی دارد؟
ج) چنانچه بداند عمل ضرورتی ندارد و دخالت کند گرفتن اجرت اشکال دارد و در غیر این صورت مانعی ندارد مگر صورتی که جراح متّهم به کذب باشد که باید متخصص بیهوشی تحقیق کند. والله العالم
س 409. در بسیاری از بیمارستانها، بخشهای ویژه بهگونهای طراحی شده است که تختهای بیمارستان رو به قبله نیست و بسیاری از بیماران متأسفانه در شرایطی از دنیا میروند که رو به قبله نیستند و همین موضوع باعث شده است که بسیاری از افراد مایل نیستند لحظات آخر عمر خود را در بیمارستان بگذرانند و چهبسا همین مسأله سبب عوارضی هم بشود، با عنایت به توصیههای اسلامی درباره بیماران بدحال و محتضر و با توجه به اینکه قراردادن رو به قبله تختهای بیمارستانی بخشهای ویژه چندان دشوار نمیباشد خواهشمند است حکم و توصیه دینی در این باره را اعلام فرمایید.
ج) با توجه به اینکه واجب است محتضر رو به قبله باشد لازم است مسؤلین محترم بیمارستانها اهمیت این حکم را منظور داشته و تختها را طوری قرار دهند که محتضر رو به قبله باشد و اگر تختها به این طریق قرار داده نشده اند در مواقعی که بیماری در شرف موت و محتضر میشود همان موقع به هر طریقی او را رو به قبله بخوابانند، انشاءالله مأجور خواهند بود.
س 410. با توجه به اینکه در علم روانشناسی و رواندرمانی «مشاوره و گفتگوی حضوری»، از جایگاه ویژهای برخوردار است و امروزه از راههای مؤثر در درمان بیماریها و اختلالات روانی شناخته میشود بذل عنایت فرموده و به این سؤالات پاسخ دهید:
گفتگوی «مشاور» و «مراجع» نامحرم در مکان خلوتی که شخص ثالث میتواند وارد شود برای طیّ روال درمانی چه حکمی دارد؟ (با فرض اینکه پوشش اسلامی رعایت میشود).
در فرض سؤال فوق اگر پوشش اسلامی از سوی «مشاور» یا «مراجع» رعایت نشود و برای درمان، نیاز به مشاوره مذکور باشد، پاسخ چیست؟
نگاه کردن مشاور به مو و یا قسمتهایی از صورت مراجِع نامحرم که در گفتگوی مشاورهای اتفاق میافتد با فرض بر اینکه مراجِع بر پوشاندن خود اصراری نداشته باشد، چه حکمی دارد؟
در سؤال فوق با فرض بر اینکه مراجع، حدّ پوشش شرعی را رعایت میکند، نگاه کردن به صورت او درضمن گفتگو چه حکمی دارد؟
مشاور برای طیّ روال درمان، تا چه حدی میتواند در حریم خصوصی مراجِع وارد شود و با سؤالاتش از او واکاوی نماید؟ (با فرض اینکه مراجع رضایت داشته و همکاری مینماید).
در برخی موارد شرح حال گذشته توسط مراجع منوط به اقرار به گناه است. مثلاً برای درمان «خودارضایی» لازم باشد که میزان دفعات و مدت زمان و از شرایط قبل و بعد آن صحبت کند. اگر این شرححال لازمه درمان باشد، آیا این اقرار به گناه، مجاز است؟
آیا مشاور میتواند برای درمان مراجع، بدون اطلاع وی، از والدین یا همسرش یا یکی از نزدیکان وی، شرح حال بگیرد؟ (درحالیکه میداند این کار، موجب ناراحتی مراجع میگردد).
آیا مشاور میتواند برای درمان مراجع، اطّلاعات خصوصی وی را که در جلسه مشاوره مطرح شده، بهضرورت، در اختیار شخص ثالثی مثل والدین او بگذارد؟ اگر متعهد به عدم این کار شده باشد چه؟ اگر هنگام تعهد، نیت بر نقض عهد و آگاهسازی برای درمان مراجع داشته باشد، چه؟
دروغ گفتن در فرایند مشاوره در فرض اینکه برای درمان مراجع گریزی از آن نباشد، چه حکمی دارد؟
یکی از تکنیکهای رایج در فرایند مشاوره «توجه مثبت نامشروط»، است. یعنی: کاری نداشته باشیم که مراجع کیست و چهکاره است و چه مذهبی دارد و به چه چیز معتقد است. به صرف مراجعه درهرحالی باید او را پذیرفت. این تکنیک از نظر شرع مقدس چه حکمی دارد؟
آیا ضبط کردن صدای مراجع بدون اطّلاع وی جایز است؟
آیا نوشتن صحبتهای مراجع بدون اجازه از وی جایز است؟
آیا مشاور برای تأکید بیشتر بر صحّت یک نظریه یا روش که برخاسته از پژوهشهای غربی است، اجازه دارد از آیه یا حدیث استفاده کند؟ آیا این روش با منطق صحیح نشر احادیث سازگار است؟ گاهی در تألیف کتابهای روانشناسی نیز برای تأکید بر صحّت پژوهشهای غربی از احادیث استفاده میشود. آیا چنین کاری جایز است؟
آیا مشاور اجازه دارد برای همخوانی با مراجع و تفهیم بهتر مطلب، امری غیر واقعی را از پیش خود بسازد و برای وی نقل کند؟ مانند اینکه برای طیّ روال «رواندرمانی» بهدروغ، واقعهای مشابه با واقعه مراجع را درباره خود بسازد و برای وی نقل نماید؟
روانشناسان و روانپزشکان به جهت تفاوت در رویکرد درمانی، از روشهای مختلفی استفاده میکنند. روانشناسان عمدتاً از روشهای رواندرمانی که با تمرکز بر اصلاح نوع تفکر و رفتار مراجع، صورت میگیرد، عمل میکنند و روانپزشکان عمدتاً با دارو به مداخله میپردازند. البته در هر دو دیدگاه، دارو
جهت تخفیف علائم و در صورت احساس وخامت بیماری، تجویز میشود. اما با توجه به عوارض دارو، همواره این اختلاف نظر میان روانشناسان و روانپزشکان وجود دارد که آیا دارو را فقط بههنگام ضرورت باید تجویز کرد یا برای هر مسألهای میتوان به دارودرمانی پرداخت؟ مثلاً برای افزایش توجه و تمرکز، داروی «ریتالین» تجویز میشود که برخی عوارض آن عبارتند از: ایجاد وابستگی روانی در برخی بیماران، مشکلات رفتاری مانند پرخاشگری و بیخوابی، حالت تهوّع و استفراغ، احساس سرگیجه و سردرد، تغییرات ضربان قلب و فشار خون، خارش و جوشهای پوستی، دردهای شکمی، کاهش وزن و مشکلات معده، احتمال بروز نشانههای روانپریشی مانند توهم و هذیان، احتمال بروز افسردگی پس از قطع مصرف.
حال با توجه به عوارض جانبی این دارو، تجویز آن برای بالا بردن تمرکز و بهبود وضعیت تحصیلی، چه حکمی دارد؟
بهطورکلی با وجود عوارض قطعی حدّاقلّی یا حدّاکثری برای داروهای روانپزشکی مانند عوارض مذکور، با فرض بر اینکه رواندرمانی (درمان بدون دارو) در مقایسه با دارودرمانی برای مشکلات روانشناختی، همان میزان بهبودی را در مدت زمان بیشتری حاصل میکند، آیا مصرف دارو قابل توصیه است؟
ج) 1. به نحوی که خلوت با اجنبیه صدق نکند مانعی ندارد.
جایز نیست.
اطّلاع گرفتن از زندگی خصوصی فرد مراجعهکننده فقط در حدّ ضرورت و عدم مفسده جایز است.
5و6و7و8. فینفسه جایز نیست مگر اینکه ضرورت شرعی اقتضا کند.
10و11. اگر ضرورت شرعی درمان اقتضا کند اشکال ندارد.
12.چنانچه عالم به مفاهیم و تطبیق آیات و اخبار بر مصادیق باشد مانعی ندارد.
جایز نیست مگر مواردی که مستلزم حفظ نفس محترمه باشد.
چنانچه موجب ضرر معتدّبه برای شخص بیمار باشد تجویز جایز نیست؛ مگر آنکه مصلحت تجویز دارو اقوی از مفسده و ضرر آن باشد. والله العالم
س 411. اگر دکتر به مریض بگوید آقای بیمار فلان قسمت بدن شما باید جراحی شود و فلان قسمت دیگر باید برداشته شود. که دچار بیماری خطرناک نشوید و بیمار علم به صحّت گفته دکتر نداشته باشد آیا جایز است قسمتی یا عضوی از بدن که بعدها دچار بیماری خطرناک میشود برداشته شود یا خیر؟
ج) اگر از قول دکتر، برایش یقین به صحّت قول دکتر حاصل شود لازم است والّا اختیار با خود اوست.
س 412. نظریه و شهادت پزشک در امور غیر محسوس (معاینات از نظر وقوع ازاله بکارت، زنا و لواط، تجزیه خون جهت کشف جرم) و محسوس از نظر شرعی مستند است یا خیر؟
ج) نسبت به نفس زوال بکارت اگر دو پزشک حاذق و امین و ثقه اظهار نظر نمایند قولشان مسموع است ولی در مورد وقوع زنا و لواط ملاک اقرار متّهم و یا شهادت چهار عادل با قیودی که در رسالههای عملیه ذکر شده، میباشد و تجزیه خون هم شرعاً حجّیت برای اثبات جرم ندارد.
س 413. آیا گواهی پزشک قانونی مبنی بر قرمزی و کبودی دست زوجه، میتواند استناد این صدمه بدنی را به زوج ثابت کند درحالیکه زوج منکر این صدمه است؟
ج) گواهی پزشک قانونی وقوع صدمه را ثابت میکند، ولی استناد آن به شخص باید طبق موازین شرعی ثابت شود. والله العالم
س 414. اگر از طرف قاضی، زنی را جهت معاینه و تشخیص نطفهای که وی در رحم دارد به نزد پزشک قانونی فرستادند، درصورتیکه طبیب بهطور قطع توانست تشخیص دهد که نطفه متعلق به شوهر این زن نبوده بلکه از مرد اجنبی باشد؟ در این حال اگر طبیب واقعیت را گزارش دهد یقین دارد این زن را به ناحق
اقوام وی خواهند کشت و اگر خلاف گزارش کند بچه ملحق به شوهر این زن میگردد و مسائل حقوقی وارث و محرمیّت و سایر مشکلات دیگر پیش خواهد آمد بفرمایید طبیب که راهی جز انتخاب یکی از این دو را ندارد چه سازد؟
ج) اینگونه بررسی اعتبار شرعی ندارد و ارجاع قاضی صحیح نیست و اگرچه قطع طبیب برای خودش و هرکس از قول او قطع پیدا کند حجّت است لکن موجب جواز استناد زنا به شخص مذکور نمیشود. والله العالم
س 415. با توجّه به معضلات کنونی اجتماع، که بعضاً نتیجه عدم آگاهی صحیح جوانان از مسائل جنسی است، آیا آموزش مسائل جنسی را در جامعه، برای پیشگیری از بیماریهای واگیردار، با رعایت حریم خانواده، و با توجه به سن نوجوانان و جوانان، و با استفاده از متون آموزشی مناسب، مجاز میدانید؟
ج) بهطورکلی بیان احکام شرعی ازدواج برای کسانی که در سنین ازدواج هستند و بیان بعضی از بیماریها فیحدّنفسه مانعی ندارد، البته باید جهات مسائل اخلاقی و شرعی در این زمینه کاملاً رعایت شود. والله العالم
س 416. لطفاً به سؤالات ذیل پاسخ فرمایید:
برخی از خانمها مبتلا به اختلال عملکرد واژن هستند (واژینیسموس) که در شرایط عادی دخول آلت مرد به واژن، برایشان مشقتآور و طاقتفرساست که بعضاً قابل تحمل نیست. آیا چنین کسانی میتوانند ممانعت از انجام دخول کنند؟ در فرض سؤال قبل، مرد مجاز هست که با زور و اجبار اقدام به این کار نماید؟
یکی از وسایلی که برای رفع ناتوانی جنسی در مردان اختراع شده، دستگاه وکیوم است که موجب تحریک و ایجاد نعوظ آلت تناسلی میشود. استفاده کردن از آن چه حکمی دارد؟
ج) 1. اگر بدون رضایت زن باشد و یا مضرّ به بدنش باشد جایز نیست.
چنانچه برای زن حرجی باشد اطاعت زن لازم نبوده و اجبار هم جایز نیست و در چنین موردی زوج میتواند عقد را فسخ کند.
اگر موجب ضرر معتدّبه نباشد و استمناء نشود مانعی ندارد. والله العالم
س 417. بعضی از پزشکان برای معالجه افراد سردمزاج جنسی نگاه کردن به فیلمهای مبتذل (سکس) را تجویز میکنند. آیا افراد میتوانند بنابر تشخیص این پزشکان به این فیلمها نگاه کنند؟
ج) در فرض سؤال نگاه به آنها حرام است. والله العالم
س 418. دوست من مدتی پیش به علت درد بیضه و بزرگ شدن بیضه به پزشک مراجعه نموده است و پزشک علت بیماری را جمع شدن منی در بیضهها
و مجاری مربوطه تشخیص داده و راه حلّ درمان را تخلیه منی از راه طبیعی تشخیص داده است. حال با توجه به اینکه امکان تخلیه منی از طریق تماس جنسی و یا حتی ملاعبت با همسر به خاطر دانشجو بودن و دوری از همدیگر ممکن نیست و امکان اینکه همسرش را نیز با خود به محل ببرد نیز وجود ندارد و همچنین امکان گرفتن صیغه موقت نیز برای ایشان نه میسر است و نه از نظر اخلاقی و تعهد به خانواده به صلاح است. حال با توجه به شرایط فوق و با توجه به حرام بودن عمل استمناء این شخص چگونه باید این مشکل خود را بدون به وجود آمدن اشکال شرعی حل نماید؟
ج) مطالب مذکوره در سؤال مجوّز استمناء نیست.
س 419. بهعلت انزال سریع در هنگام زناشویی و با توجه به عوارض سوئی که این امر برای همسر اینجانب دارد دکتر متخصص دستور داده اند به مدت دو ماه هفتهای دوبار استمناء کنم (البته هر دفعه، ارضا شدن را با تأنی بسیار و در چند روز انجام دهم؛ یعنی مقداری آلت را تحریک کنم سپس به مدت یک دقیقه صبر کنم. دوباره آلت را تحریک کنم و دوباره یک دقیقه صبر کنم و این کار را ادامه دهم تا لحظهای که دیگر قدرت جلوگیری نداشته باشم و منی خارج گردد) بعد از دو ماه اگر بهبودی حاصل نشد از راه مقعد روی کیسه پروستات عمل جراحی کوچک (بدون بیهوشی) انجام خواهد گرفت که البته بسیار دردناک میباشد. آیا از نظر جنابعالی این کار جایز است یا خیر؟
ج) استمناء حرام است. میتوانید به طریق مشروع ولو قدری زحمت داشته باشد خود را معالجه کنید. انشاءالله خداوند شفا عطا فرماید.
س 420. از محضر حضرتعالی تقاضا دارم بفرمایید:
اگر مرد زندار به حرام میافتد و ازدواج بر او واجب است و نمیتواند جلوی به حرام افتادن خود را بگیرد درعینحال راه منحصر در ازدواج دوم با اطّلاع همسر است ولی اگر چنین کاری کند ممکن است سبب ناراحتی و افسردگی شدید زنش و یا تقاضای طلاق و جدایی وی شود، آیا باز ازدواج دوم بر او واجب است؟
اگر فردی به خاطر شهوت بالا به گناه میافتد آیا میتواند بهجای ازدواج از قرصهای کاهنده یا متعادلکننده شهوت استفاده کند؟ و اگر برای ازدواج مجدد باشد آیا خوردن این داروها واجب است یا ارجحیتی به ازدواج مجدد دارد؟ از این نظر که ممکن است خانوادهاش به خاطر ازدواج مجدد از هم پاشیده شود.
ج) 1و2. بهطورکلی ازدواج مجدد فینفسه مانعی ندارد و منوط به اذن زوجه اول نمیباشد و با در نظر گرفتن مصلحت خود شخص باید تصمیم بگیرد؛ و خوردن قرصها چنانچه ضرر نداشته باشد و یا از مواد حرام نباشد مانعی ندارد. والله العالم
س 421. در کدامیک از موارد پزشکی زیر اذن و رضایت شوهر لازم میباشد؟
عملهای جراحی عمومی
سزارین
کورتاژ
بستن لوله رحم
تغییر جنسیت زنی که اندام تناسلی مردانه هم دارد
موارد بیماری ساده از قبیل سرماخوردگی و...
ج) بهطورکلی چنانچه درمان مربوط به مشکلات جسمی باشد که عادتاً قابل تحمل نبوده و یا مشقت دارد اذن شوهر لازم نیست. بعضی از موارد ذکر شده در سؤال هم فینفسه جایز نیست.
س 422. کنترل جمعیت با اینکه بارها از ناحیه محققان بررسی شده است که برای یک جامعه زیانبار است ولی از نظر شرعی آنچه در کتاب لمعه آمده است تفاوت دارد. آیا حکم شرعی مقدم است یا حکم محققان بر اینکه جمعیت باعث نابسامانی در جامعه میشود؟
ج) به عنوان اولی کنترل جمعیت برخلاف دستورات شرعی است بلکه در روایات شریفه بر تکثیر نسل امر و توصیه شده ولی ممکن است به خاطر عوارضی که پیش میآید حکم ثانوی پیدا شود و هر دو حکم شرعی است؛ یکی به عنوان اولی و دیگری به عنوان ثانوی، مثل اینکه حکم اولی برای کسی که میخواهد نماز بخواند وضو است ولی
اگر عارضی از قبیل فقدان آب با وجود ضرر برای بدن پیدا شد حکمش تیمم است، معذلک در این مورد بهطور مطلق و با نظرات موافق و مخالفی که اظهار شده نمیتوان وجوب آن را حکم ثانوی دانست خصوصاً که در بعضی نقاط معایبی دارد از قبیل کثرت جمعیت دیگران برای عدم رعایت تقلیل توالد و قلّت مسلمین برای رعایت آن.
س 423. افرادی که به امراض مسریه مثل جذام و طاعون مبتلا میباشند آیا واجب است از شرکت در مجامع و مجالس خودداری کنند یا نه؟
ج) در مورد سؤال اگر رفتن مریض موجب سرایت مرض به دیگران شود باید از رفتن خودداری کند.
س 424. محلی که وبا و طاعون و امراض واگیر در آن محل شیوع دارد و عدهای با این مرض فوت نموده اند و اگر دیگران بخواهند این عده را تغسیل و تکفین و دفن کنند خودشان نیز مبتلا خواهند شد، لطفاً وظیفه شرعی اشخاص را در این مورد بیان فرمایید؟
ج) در مورد سؤال به هر وسیله ممکن ولو با ضد عفونی کردن اموات و مانند آن باید اقدام به تغسیل و تکفین بشود، بلی در صورت عدم تمکّن از رفع خطر سرایت، اشخاص وظیفهای نسبت به تغسیل و تکفین که باعث سرایت مرض میشود ندارند.
س 425. حضور بیماری که مرض مسری دارد در اجتماعات عمومی و ابتلای اطرافیان او، آیا بیماران ثانوی (افرادی که از او واگیر کرده اند) بر گردن بیمار اولی حقی دارند؟
ج) در مورد سؤال مردم موظفند خود را از سرایت بیماری مسری حفظ کنند و حقی برای بیمار ثانوی وجود ندارد ولی اگر مردم مطّلع نباشند و بیماری مسری معتدّبه و خطرناک باشد باید از سرایت آن به دیگران تحفظ نماید.
س 426. با توجه به اینکه عامل بیماری ایدز بهصورت ویروس در بدن سالها بدون علامت میماند و حتی آزمایشات دقیق هم در مراحل ابتدایی ممکن است روشنگر وضعیت آلودگی نباشد، برای جلوگیری از ابتلای مردم مسلمان به بیماری غیر قابل علاج ایدز، استفاده از وسایل پیشگیرانه با تأثیر ثابت شده (مانند کاندوم) در صیغه چه حکمی دارد؟
ج) اشکال ندارد.
س 427. درصورتیکه گروهی یا افرادی مبتلا به بیماریهای لاعلاج باشند (مانند بیماری ایدز) و قصد مبتلا کردن جامعه را داشته باشند، بهگونهای که جامعه از این کار آنها دچار رعب و وحشت شود و امنیت مردم به خطر افتد، الف. وظیفه حاکم اسلامی در برابر این افراد چیست؟
ب. درصورتیکه مبتلایان به این نوع بیماریها مسلمان یا محترمالدم باشند آیا حکم فرض فوق متفاوت است؟
ج) در فرض مذکور هرکس را حاکم شرعی جامعالشرایط احراز کند که مبتلا به این بیماری است و تحفظ لازم از ابتلای دیگران به آن را ندارد میتواند به نحو مقتضی اگرچه حبس باشد، تحت مراقبت قرار دهد.
س 428. در خصوص بیماریهای خطرناک نظیر ایدز که قابل انتقال به فرد دیگری است.
وظیفه پزشک معالج در قبال خانواده و افراد دیگری که با وی ارتباط دارند چیست؟ با توجه به قانون مجازات اسلامی ماده 648 که اگر پزشک اسرار مردم را فاش کند مشمول جرائم مقرر در قانون خواهد بود، آیا سکوت کند و یا خانواده و وابستگان را در جریان امر قرار دهد؟ تکلیف چیست؟
اگر در مشاوره ژنتیک که برای ازدواج صورت میگیرد، اعلام شود که در صورت ازدواج فرزندان دچار مشکل خواهند شد در اینگونه موارد دستور اسلام برای اینگونه ازدواجها چیست؟
ج) 1. در فرض سؤال چنانچه خطر ابتلا برای مربوطین با بیمار مذکور قطعی باشد بر خود بیمار لازم است از ارتباطی که موجب سرایت میشود خودداری کند و بر پزشک هم در جریان قرار دادن وابستگان لازم است و قانون مذکور از شمول نسبت به این قبیل موارد انصراف دارد.
س 429. افرادی دارای بیماریهای لاعلاج، کشنده و مسری هستند. از طرفی با توجه به اینکه برخی ویروسها سبب نقص و اختلالهایی در سیستمهای بدن میشود. درصورتیکه فرد دارای بیماری کشنده عمداً دیگری را آلوده کند و فرد آلوده در اثر همین بیماری فوت کند. آیا کشنده بودن بیماری آلت قتّاله محسوب میشود و آیا وی مرتکب قتل شده و ضامن میباشد؟
ج) در فرض مسأله اگر عالم باشد که عادتاً موجب قتل میشود حکم قتل عمد را دارد. والله العالم
س 430. اگر متخصصین برای کنترل یک بیماری مسری، مصرّ به سوزاندن جسد میت مسلمان باشند، آیا سوزاندن آن جایز است؟ در صورت جواز، آیا دیه هم دارد؟ اگر دیه دارد به عهده چه کسی است؟ دستوردهنده یا مجری دستور یا حکومت اسلامی؟
ج) سوزاندن جسد میت مسلمان جایز نیست و عشر دیه کامله یعنی صد مثقال شرعی طلای مسکوک دیه آن است که باید صرف در امور خیر برای میت شود و به ورثه او نمیرسد و بر عهده کسی است که جسد را میسوزاند. والله العالم
س 431. بیماری ایدز از بیماریهای خطرناکی است که تاکنون درمانی برای آن یافت نشده است. این بیماری مسری بوده و بیشتر از طریق مقاربت جنسی منتقل گردیده و حتی به جنین در رحم مادر نیز سرایت میکند. آیا این بیماری با توجه به خطرات خانمانسوزش و مسری بودنش که موجب اضرار زن به شوهر یا بالعکس میگردد، موجب فسخ عقد زوجین میشود یا خیر؟
ج) بیماری مذکور موجب خیار فسخ عقد نیست. بلی چنانچه زوجه مبتلا به آن باشد زوج میتواند او را طلاق دهد و اگر زوج مبتلا باشد زوجه میتواند از مقاربت ممانعت نماید. والله العالم
س 432. سکتههای قلبی منجر به فوت که حین مشاجره اتفاق میافتد هنگام مشاجره، درگیری و نزاع، ممکن است یکی از طرفین بهعلت استرس ناشی از مشاجره سکته قلبی نموده و فوت نماید. (سکتههای قلبی معمولاً در زمینه بیماریهای مساعدکننده قلبی عروقی رخ میدهد). این موارد نسبتاً شایع و همواره تعدادی پرونده در محاکم قضایی مطرح بوده و اولیای دم تقاضای پیگرد قانونی دارند. چنانچه جسد مورد معاینه دقیق قرار گرفته و کالبدگشایی شود ممکن است علایمی به نفع بیماری قلبی عروقی و یا سکتههای جدید یا قدیم قلبی مشاهده شود، قاضی معمولاً پرونده را به کمیسیون کارشناسی پزشکی ارجاع و نظر آنان را در مورد میزان تأثیر استرس و هیجان ناشی از منازعه در تشدید بیماری زمینهای و تسریع مرگ جویا میشود. مثلاً ممکن است متوفّی خود شروعکننده مشاجره بوده و موجب عصبانیت خود و یا اینکه عامل مشاجره موجب عصبانیت و سکته ذکر شود. پاسخ فرمایید:
اولاً: آیا کسی که بهسبب استرس ناشی از مشاجره فوت نموده در صورت تشخیص خبره (پزشک قانونی) میتوان طرف مقابلش را به دیه محکوم نمود یا خیر؟
ثانیاً: آیا عامل مشاجره که موجب عصبانیت و سکته گردیده مباشر در قتل است یا اینکه میزان تأثیر عمل (به استناد نظر پزشکی قانونی) شرط است؟
ج) در مثل مورد سؤال استناد قتل به طرف مقابل مشکل است، ولی چنانچه طرف مقابل یقین داشته باشد که اگرآن شخص را عصبانی کند سکته میکند و با توجه به
این مطلب او را عصبانی نماید استناد قتل به او بعید نیست و ملاحظه درصد توسط پزشک و غیره اثر شرعی ندارد. والله العالم
س 433. در حال پژوهش در مورد «وضعیت گروهها و کادر پزشکی و امدادی در جنگ و مخاصمات مسلحانه» میباشم لذا از محضر آن مرجع عالیقدر استدعا دارم که با جواب دادن به سؤالهای ذیل نگرش فقهای معاصر امامیه را معلوم نمایند:
آیا از نگاه اسلام، در جنگ مانع شدن گروههای پزشکی و امدادی دشمن که در جهت امدادرسانی به بیماران، مجروحین و... هستند؛ مجاز میباشد؟
آیا مانع شدن فعالیت گروههای امدادی و یا کشتن و اسیر کردن آنها، از نظر فقهی جرم و تخلف میباشد؟
در چه وضعیتی میتوان از فعالیت گروههای امدادی و پزشکی ممنوعیت به عمل آورد؟
ج) در فرض سؤال چنانچه گروههای امدادی خود از اهل محاربه با مسلمین باشند کشتن یا اسیر نمودن آنها مانعی ندارد ولی اگر از گروههایی باشند که در مداهنه با مسلمین هستند مراعات ایشان برحسب آنچه مداهنه بر آن واقع گردیده است لازم است. والله العالم
س 434. آیا کمک پزشکان در جهت درمان به بیمارانی که فاسد، ظالم و جنایتکار هستند روا و جایز است؟ ضمناً کمک پزشک به فرد سلفی، تکفیری که معتقد است شیعه کافر است و باید کشته شود چطور؟
ج) کمک به کسانی که ناصبی یعنی دشمن اهلبیت و یا کافر حربی باشند جایز نیست. والله العالم
س 435. اگر در صورت امکان سر انسانی را به انسان دیگر پیوند بزنند آیا جایز است؟ در صورت جایز بودن احکام صاحب سر بر او جاری میشود یا احکام صاحب بدن یا شخص جدیدی است؟
ج) ظاهراً موضوع سؤال مجرد فرض است ولی برای اینکه تصور نشود فقه جوابگوی چنین فرضهایی نیست توضیح داده میشود که این فرض شقوق متعدد دارد: یکی این است که دو نفر باشند که یکی از آنها سکته قلبی کرده باشد و مرگ او به این سکته قطعی باشد و دیگری سکته مغزی کرده باشد و مرگ او نیز مسلّم باشد در این صورت اگر سر بیماری را که سکته قلبی کرده به بدن بیماری که سکته مغزی کرده پیوند بزنند بیماری که سکته قلبی کرده نجات پیدا میکند یا بگویید بیماری که سکته مغزی کرده نجات پیدا میکند هرچند ظاهراً واقعیت همان نجات بیمار سکته قلبی است چون ظاهر این است که شخصی که نجاتیافته صاحب سر
است، چنانچه در ذیل جواب ذکر خواهد شد. بههرصورت این عمل چون قتل نفس هر دو بیمار است جایز نیست و قصاص دارد، و اگر مقصود این است که بیماری که سکته قلبی کرده مرده است ولی با پیوند سر او به بدن بیمار سکته مغزی که هنوز نمرده است درواقع بیمار سکته قلبی احیا میشود یا به تعبیر دیگر بیمار سکته مغزی که سر مرده قلبی را به او پیوند میزنند نجات پیدا میکند این عمل نیز مشروع نیست چون متوقف بر قطع سر بیمار سکته مغزی و قتل او است و قصاص دارد؛ به علاوه جواز قطع سر میت هم در این صورت اگرچه درواقع احیای او میشود محلّ اشکال است. این در صورتی است که هر دو بیمار مسلمان باشند ولی اگر در فرض سؤال بیماری که سکته مغزی کرده کافر باشد و با پیوند سر بیماری که سکته قلبی کرده و مسلمان است به بدن او، مسلمان از مرگ نجات پیدا میکند مثل اینکه قسمتی از اعضای او را برای حفظ جان او قطع نمایند در این صورت حکم به جواز قطع سر بیمار قلبی مسلمان و پیوند زدن به بدن کافر قابل توجیه است و ظاهراً در این فرض حکم به قتل بیمار مسلمان که سکته قلبی کرده نمیشود بلکه در فرض اول نیز حکم به قتل بیمار سکته قلبی که حسبالفرض نجات پیدا کرده نمیشود. این بعضی فروع نسبت به جنبه علمی این فرض است امّا چنانچه این فرض نادر به صورت جایز یا غیر جایز عملی شد ظاهر این است که شخص نجاتیافته صاحب سر است که شخصیت او را دارد و احکام صاحب سر بر او مرتب میشود، معذلک چون اصل مسأله ظاهراً مجرد فرض است اظهار نظر قطعی در فروع آن با تأمّل بیشتر اولی و احوط است.
س 436. عضو خارجشده از بدنم توسط عمل جرّاحی (رحم) چه حکمی دارد؟ باید با آن چه کار کرد؟ از نظر حکم شرعی.
ج) بهطورکلی عضو خارج شده باید دفن شود. والله العالم
س 437. بر اثر تصادفی دچار نقص عضو شدهام و این را حکمت و لطف و نگاه خداوند میدانم. امکان درمانم در خارج از کشور و به سختی امکانپذیر است. اگر این اتفاق را لطف خدا برای تصحیح راه خطایی که در حال پیمودنش هستم بدانم، آیا دنبال کردن درمان و طلب شفا ناسپاسی نیست و مغایرتی با پذیرش لطف خدای متعال ندارد؟ لطفاً در این خصوص به آیهای از کلام الله اشاره نمایید.
ج) خداوند متعال شفای عاجل عنایت فرماید. اگرچه نگاهی که شما به موضوع فوق دارید بسیار خوب است و انشاءالله موجب اجر و ثواب است ولی این نگرش منافاتی با معالجه و درمان ندارد و چنانچه بتوانید سلامتی خود را به دست آورید و در راه طاعت الهی صرف نمایید ثواب و اجر مضاعف و فراوان خواهید داشت.
س 438. از حضرتعالی تقاضا دارم بفرمایید:
ج) 1. حکم آن، ارش است هرچند ترمیم یافته باشد که در حال حاضر با نظر مجتهد جامعالشرایط تعیین میشود.
س 439. قطع قسمتی از انگشتان دست جهت استفاده از معافیت نظام وظیفه چه حکمی دارد؟
ج) جایز نیست. والله العالم
س 440. شخصی در زمان کودکی بهعلت آنکه اگر ختنه میشد ضرر داشته به همین دلیل ازدواج نیز نکرده، حالا بیش از 75 سال دارد تحت نظر پزشک میباشد چون ناراحتی قلبی دارد احتمال خطر هست تکلیف وی چیست؟
ج) مادام که طبق نظر پزشک متخصّص ختنه برای او ضرر معتدّبه دارد انجام ختنه واجب نیست.
س 441. در مواردی که زنی باردار به قتل برسد و مشخص نباشد که جنین داخل رحم او پسر است یا دختر، تا دیه آن پرداخت شود، در کتب فقهی آمده
است که نصف دیه دختر و نصف دیه پسر باید پرداخت شود. با عنایت به این نکته مستدعی است بفرمایید:
با توجه به پیشرفت تجهیزات پزشکی و امکان اطّلاع از جنسیت جنین از طریق سونوگرافی، آیا لازم است از این طریق نسبت به جنسیت جنین کسب اطّلاع شود؟
چنانچه از طریق سونوگرافی این امر میسور نگردید، آیا تشخیص جنین از طریق کالبدشکافی جایز است؟
ج) 1. ظاهراً برای تعیین جنسیت جنین، اگر احتمال اشتباه در بین نباشد اعتماد میشود. والله العالم
س 442. سؤال بنده دو بخش دارد اول اینکه اگر فرزندی به دنیا بیاید که بهدلیل نامعلوم هیچکدام از اندامهای او کار نکرد و حتی مشکل بلع داشته باشد و پزشکان از او قطع امید کنند و فقط باید در بخش مراقبتهای ویژه نوزادان در بیمارستان نگهداری شود حکم شرعی در این خصوص چیست؟
آیا باید نگهداری گردند و یا به حال خود رها شوند تا تقدیر برای آنها رقم بخورد؟
دوم اینکه اگر بیمارستانهای دولتی از پذیرش او سر باز بزنند (که اینطور هم شده) و بیمارستانهای خصوصی برای هر شب نگهداری این بیمار حدود
یکمیلیون تومان هزینه بگیرند که این میزان برای خانواده بسیار سخت و حتی غیر ممکن باشد حکم در این خصوص چیست؟
ج) 1. رها کردن او جایز نیست بلکه باید در بخش مراقبتهای ویژه از او نگهداری شود.
س 443. حکم جنین 22 هفته که مرده و او را در الکل قرار داده و در نمایشگاه استفاده میکنند چیست؟
ج) چنانچه جنینی که چهار ماهش کامل شده سقط شود باید بعد از غسل و کفن کردن او را دفن کرد و نگهداری آن به نحوی که در سؤال آمده جایز نیست. والله العالم
س 444. بنده اخیراً از رشته پزشکی فارغالتحصیل شدهام. در دوران تحصیل در بیمارستانهای مختلف مواردی مشاهده کردهام که بهعلت عدم رعایت اصول بهداشتی مناسب به (انحای مختلف) امکان آلوده شدن بیماران مراجعهکننده به بیماریهای عفونی کشنده همچون ایدز وجود داشته است. لطفاً بیان فرمایید
اکنون وظیفه بنده چیست؟ و اگر که وظیفه دارم به مسئولین اطّلاع دهم، آیا به هر فردی که به نحوی میتواند بهسبب مسئولیتش کمککننده باشد باید اطّلاع دهم؟ آیا اگر اطّلاع ندهم، مرتکب گناهی شدهام؟
ج) اگر میتوانید که اطّلاع دهید وظیفه شرعی شما ایجاب میکند که حتماً اطّلاع دهید.
س 445. اینجانب پزشک متخصص هستم. جهت دایر کردن مطب (رادیولوژی و سونوگرافی) محلی را پس از جستجوی بسیار در یک کوچه بنبست خریداری کردم. با توجه به اینکه دایر کردن مطب فوق در کوچه بنبست ولی ساختمان مستقل (مثل ملکی که بنده خریدم) از نظر قانونی بلا مانع است، با توجه به نیاز مبرم مردم شهر به خدمات تخصصی اینجانب و از طرفی عدم امکان مالی اینجانب جهت خرید ملک در کنار خیابان و از طرف دیگر حمایت مسئولین شهر در راهاندازی هرچه سریعتر مرکز فوق، میخواستم راهنمایی فرمایید اگر همسایهها از دایر شدن مطب در محل فوق ناراضی باشند حکمش چی میباشد؟
ج) دایر کردن مطب مذکور مانعی ندارد ولی بهگونهای عمل شود که مزاحمت برای رفتوآمد همسایگان ایجاد نشود. والله العالم
س 446. من پیرامون مسأله فقهی فناوری جدید نانوتکنولوژی در حال تحقیق هستم. نظر شما در مورد این علم جدید چیست؟ نانوتکنولوژی از ساختارهایی غیرآلی بهره میگیرد که از بلورهای بسیار ریزی در حدّ نانومتر تشکیل شده اند و کاربردهای وسیعی در زمینه تحقیقات پزشکی، رساندن داروها به سلولها، تشخیص بیماریها و شاید هم درمان آنها پیدا کردهاند. در برخی محافل نگرانیهای شدیدی در مورد جنبه منفی این فناوری به وجود آمده است؛ میتوان با بهرهگیری از نانوتکنولوژی وسایل آزمایشگاهی جدیدی ساخت و از آنها در کشف داروهای جدید و تشخیص ژنهای فعال تحت شرایط گوناگون در سلولها، استفاده کرد. به علاوه، نانوابزارها میتوانند در تشخیص سریع بیماریها و نقصهای ژنتیکی نقش ایفا کنند. منتظر جواب هستم.
ج) چنانچه ملازم با امر حرامی نباشد فینفسه مانعی ندارد. والله العالم
س 447. لطفاً پاسخ پرسشهای ذیل را بفرمایید:
آیا ساخت سلاحهای بیولوژیک (بمبهای ساکت یا جنگ سرد که با ایجاد بیماریهای مهلک باعث مرگ دشمن میشود) برای نابودی کفار در جنگ با آنها جایز است؟
در فرض فوق آیا بین میکروبهایی که باعث مرگ انسان میشود یا مواردی که باعث نابودی حیات تمام جانداران (حیوان، انسان و گیاه) در منطقه استفاده شده میباشد تفاوتی وجود دارد؟
ج) 1. ساخت آنها بهقصد استعمال صحیح و مجاز شرعی اشکال ندارد؛ البته استفاده از آنها خاص به موردی است که بهجز آن از طریق دیگر امکان از بین بردن کافر ممکن نباشد و از بین بردن کافر هم ضرورت داشته باشد و تشخیص این امر با مجتهد جامعالشرایط است. والله العالم
س 448. در بسیاری از بازرسیهای بهداشت محیطی از مراکز درمانی و بیمارستانها مشاهده میگردد که پرسنل بدون در نظر گرفتن آموزشهای قبلی و یا شلوغی محیط کار و نداشتن تمرکز، زبالههای عفونی را به درون سطلهای زباله عادی میریزند وبا این اقدام به گمان بسیار ناچیز، سلامت و جان پاکبانان و اشاعه بیماریهای عفونی در جامعه و محیط زیست را به مخاطره میاندازند، که قطعاً نیروهای بهداشت محیط با دادن اخطار و برخورد قانونی، این تخلفات را به حدّاقلّ ممکن رسانده است. نظر شرعی در مورد بیتوجهی این دسته از پرسنل چیست؟
ج) چنانچه عمل مزبور موجب ضرر قابل اعتنای عقلائی نسبت به افراد جامعه باشد جایز نیست. والله العالم
س 449. آیا الکلی که جهت ضدعفونی، بعد از تزریقات، به کار برده میشود نجس است؟
ج) اگر از مسکر مایع بالاصاله أخذ شده باشد نجس است و با شک، حکم به نجاست آن نمیشود.
س 450. لطفاً به سؤالات مهم ذیل که درباره خون و فرآوردههای خونی مطرح است پاسخ فرمایید:
خریدوفروش است و یا صرفاً برای نجات جان دیگری میتوان آن را اهدا کرد؟ اگر قابل خریدوفروش است چه نوع قراردادی است؟ آیا از عقود معین است یا غیر معین؟
قابلیت ارثبری: آیا خون به ارث میرسد؟ آیا ورّاث در صورت عدم تعیین تکلیف مورّث برای خون گرفتهشده از وی، میتوانند بر آن اعمال نظر کنند و یا آن را داخل در ترکه قلمداد نمایند؟
قابلیت توقیف: آیا طلبکاران میتوانند در قبال طلب خود، خون بدهکار را توقیف کنند و وی را مجبور نمایند که در بازههای زمانی که از لحاظ پزشکی مجاز است خون داده و در قبال فروش خون خود طلب آنها را بدهد؟
قابلیت توثیق: آیا خون را میتوان وثیقه انجام تعهدات قرار دارد؟
تأثیر انتقال خون بر تابعیت در سیستم خون در حقوق بینالملل خصوصی: اینکه یکی از ملاکهای تعیین تابعیت، خون است بر چه اساس و ملاکی است؟ چه ویژگیای در خون وجود دارد که آن را یک ملاک و شاخص تعیین تابعیت میدانند؟ اگر فردی کاملاً خون خود را عوض نموده به نحوی که همچنان سالم و زنده بماند و از خون افراد خارجی که دارای تابعیت دیگری هستند به او تزریق نمایند بهطوریکه کاملاً خون آنها در رگ وی جاری گردد آیا میتوان این فرد را تابع کشور متبوع دهندگان خون دانست؟
مسئولیت اجبار یا اکراهکنندگان افراد به خون دادن:
الف) در حالت اضطرار
ب) در غیر حالت اضطرار
حکم حقوقی و فقهی وقف خون برای افراد خاص و انتقال آن به سایر افراد در حالت اضطرار و غیر اضطرار چه حکمی دارد؟
ج) 1. چنانچه فایده و منافع حلال داشته باشد خریدوفروش آن مانعی ندارد گرچه بنابر احتیاط مستحب ترک شود.
خون گرفتهشده، به ارث نمیرسد و داخل در ترکه متوفّی هم نیست.
توقیف خون به نحوی که در سؤال آمده وجه شرعی ندارد.
وجه شرعی ندارد.
تعیین تابعیت از راه خون مطلبی بدون دلیل است.
ب) در غیر حالت اضطرار، اجبار و اکراه جایز نیست.
خون، قابلیت برای وقف کردن ندارد.
در مورد سؤال، اگر بیماریهای نوظهور مذکوره، احتمال عقلائی، مثلاً هشتاد درصد و نود درصد باشد، مقصر تجویزکننده خون یا تهیهکننده خون است ولی اگر احتمال عقلائی نباشد مانند پنج درصد یا ده درصد، کسی مسئول نیست. والله العالم
س 451. نظر به اینکه خون از اعیان نجسه میباشد آیا بیع و داد و ستد آن صحیح میباشد؟ علت حلّیت و جواز معامله در صورت مثبت بودن پاسخ چیست؟ گرفتن وجه در قبال آن چه حکمی دارد؟
ج) در فرضی که دارای منفعت محلّله است گرفتن مبلغی در قبال خون دادن فینفسه مانعی ندارد. والله العالم
س 452. اخیراً در آمریکا وسیلهای برای جلوگیری از حاملگی به بازار آمده این وسیله مانند یک چسب زخم (از لحاظ حجم مقداری بزرگتر) ساخته شده که روی پوست بدن (مرد یا زن) قرار میگیرد که مانع باروری طرفین است با توجه به این موضوع که نمیتوان آن را از بدن جدا نمود و اگر جدا شود باعث بههمریختگی هورمونها خواهد شد. برای غسل جنابت و یا غسلهای دیگرچ
وظیفه چیست؟ آیا ضروری است که این وسیله برداشته شود یا میتوان با وجود این مانع روی بدن غسل جنابت نمود؟
ج) اگر برداشتن این وسیله برای غسل ممکن نباشد و یا موجب ضرر باشد چسباندن آن به ظاهر بدن جایز نیست و به فرض آنکه چسبانده باشد در صورت امکان و عدم ضرر، باید برای غسل، از بدن جدا شود و اگر ممکن نباشد و یا موجب حرج و یا ضرر قابل ملاحظه باشد باید غسل جبیره انجام شود و احتیاطاً تیمم بدل از غسل نمود.
س 453. بیمارانی که در حال درمان با رنگها هستند و میخواهند وضو یا غسل نمایند و رنگدرمانی همان شرایط مصرف دارو و قرص را دارد که باید تحت هیچ شرایطی در طول درمان، رنگ ناخنها پاک نشود و چهبسا اگر پاک شود بیماری تشدید خواهد شد و یا بدتر نیز میشود. در این مورد چه میفرمایید؟
ج) درمان مذکور چنانچه برای بیمار ضرورت داشته باشد و طبیب حاذق موثّق این نوع درمان را مؤثر بداند و در مراحل تجربه و آزمایش نباشد، در مدت درمان، وضو و غسل بیمار، حکم وضوی جبیره را دارد و به احتیاط واجب تیمّم هم بنماید.
س 454. آیا در مسّ موارد زیر غسل مسّ میت واجب میشود؟
الف) قطعه جداشده از بدن مرده.
ب) قطعه جدا شده از بدن زنده اعم از دارا بودن یا نبودن استخوان، گوشت و... (مثلاً بهوسیله جراحی جدا شده باشد).
ج) عضو خشک و بیروح انسان زنده قبل و بعد از جدا شدن.
د) عضو بریدهشده از بدن زنده که هنوز قدری متصل است (ولو با پوست).
ج) الف: اگر مرده غسل داده شده باشد مسّ قطعه جداشده از آن غسل ندارد.
ب) اگر قطعه جداشده از بدن شخص زنده استخوان یا گوشت مشتمل بر استخوان باشد با مسّ آن غسل واجب میشود و اگر تنها گوشت باشد مسّ آن غسل ندارد.
ج) مسّ عضو خشکشده که روح در آن نیست قبل از جدا شدن غسل ندارد، و بعد از جدا شدن موجب غسل است.
د) اگر هنوز جدا نشده ولو اتصال به بدن فقط بهوسیله پوست باشد مسّ آن غسل ندارد.
س 455. اولاً حکم نماز کسی را که در محل حجامت او اثر خون باقی است در مورد زیر بیان فرمایید:
آیا عنوان جرح بر محل صدق میکند؟
با احتمال خوب نشدن جرح یا قطع نشدن خون آیا تطهیر لازم است؟
آیا تطهیر موضع جرح با احتمال ضرر جایز و لازم است؟
اگر نداند که آیا تطهیر مضرّ است یا نه و یا جرح باقی است یا نه؟
دوم، حکم حجامت در روز ماه رمضان را در موارد زیر بیان فرمایید:
آیا تأخیر حجامت به شب یا به بعد از ماه رمضان لازم است اگر موجب ضعف نه در حدّ بطلان روزه باشد.
اگر طبیب معالج حجامت را در روز ماه رمضان لازم بداند بهطوریکه تأخیر آن موجب مرض و یا شدت آن و یا تأخیر آن میگردد؛ و اگر نظر طبیب احتمالی باشد حکم حجامت چیست؟
سوّم، حکم حجامت مُحرِم را در موارد زیر بیان فرمایید:
صرفاً جهت اجرای سنت و بهداشت و پیشگیری.
برای درمان به نظر طبیب معالج که فوری بودن آن را برای درمان و یا جلوگیری از مرض لازم میداند.
حکم تراشیدن محل حجامت اگر تراشیدن آن ضروری باشد.
چهارم، حکم اجرت حجام چیست؟
آیا جایز است حجام و یا حجامتشونده اجرت معینی را شرط کنند؟
فرد حجامتشونده اجرت متناسب و متعارف بدهد بدون هیچ قراردادی از طرفین؟
پنجم،
ج) 1. حکم جروح را دارد.
لازم نیست.
جایز نیست.
اگر خوف ضرر ندارد باید تطهیر کند.
در فرض سؤال، تأخیر واجب نیست.
اگر از قول طبیب اطمینان حاصل شود طبق نظر او عمل کند والّا لازم نیست.
در حال احرام بدون ضرورت جایز نیست.
به عنوان معالجه در حال ضرورت مانعی ندارد.
در حال ضرورت مانعی ندارد.
اشکال ندارد.
در فرض سؤال چنانچه حجامتکننده قصد مجّان نداشته و به خواست حجامتشونده حجامت نموده مستحق اجرت متعارف است.
حجّام از نظر ضمان حکم طبیب را دارد.
س 456. لطفاً به موارد مطرحشده ذیل پاسخ فرمایید:
در مواردی که از پزشک در مورد ضرر جسمی روزه سؤال میشود، آیا فقط ضرر حتمی آن باید به اطّلاع بیمار رسانده شود یا احتمال وجود خطر و ضرر نیز باید ذکر شود؟
برای فرد روزهدار خون دادن (اهدا و یا درمانی) و خون گرفتن (به شکل درمانی) چه حکمی دارد؟
ج) 1. اگر احتمال عقلائی باشد مانند شصت - هفتاد درصد مثلاً باید به بیمار گفته شود.
س457. با عنایت به این نکته که سیگار کشیدن یکی از علل مهم زخم معده است، فرد روزهداری با زخم معده اگر که میخواهد ماه مبارک رمضان روزه بگیرد باید حداقل در یک ماه رمضان سیگار خود را کنار بگذارد با توجه به این مسأله اگر فردی نتواند سیگار خود را ترک کند و از طرف دیگر خوف بدتر شدن زخم معدهاش به خاطر روزه گرفتن داشته باشد. خلاصه اینکه اگر سیگار نکشد میتواند روزهاش را بگیرد و حالا رعایت نکرد و روزهاش را نگرفت چه حکمی پیدا میکند؟
ج) در مورد سؤال، شخص مذکور باید سیگار را ترک کند و روزه خود را بگیرد.
س 458. با عنایت به اینکه در بعضی از تحقیقات کشورها (ترکیه و مصر) اعلام شده که روزه گرفتن باعث بدتر شدن زخم معده میشود و در ایران هم تا به حال نتیجه خاص قابل اجرا به دست نیامده است لطفاً بفرمایید حکم روزه بیمارانی که خوف بدتر شدن از بیماریشان در آینده دارند چیست؟
ج) بیماری که خوف ضرری دارد که معتدّبه است و عرفاً از آن پرهیز میشود نباید روزه بگیرد.
س 459. بیماری که به یک نوع بیماری گوارشی مبتلا است که با مصرف قرص ضدّ درد میتواند درد ناشی از آن بیماری فوق را کاهش دهد ولی اگر روزه بگیرد و حتی اگر قرص ضد درد در سحری هم بخورد باز دردش از نیمه ظهر شروع میشود لطفاً مرقوم بفرمایید حکم روزه وی چگونه است؟
ج) در فرض سؤال اگر روزه ضرری به او نمیزند ولی تحمل درد برای حرجی است روزه بر او واجب نیست.
س 460. در بیماری که فرد اگر روزه نگیرد زودتر خوب میشود ولی اگر روزه بگیرد ممکن است چند ماه دیرتر خوب شود آیا صواب است که روزه بگیرد؟
ج) نباید روزه بگیرد.
س 461. در مورد خیلی از بیماریها مردم نگرانند و به همین دلیل به پزشک مراجعه میکنند و نظر پزشک را جویا میشوند از آن طرف در خیلی از مسائل
پزشکی است که تحقیقات انجام نگرفته یا محدود بوده و یا تحقیقات ضدّ و نقیضی است. لطفاً بفرمایید در اینگونه موارد کلاً عملکرد پزشک باید چگونه باشد و آیا میتواند بر اساس یافتههای خود فرد را از روزه منع کند و یا به روزه گرفتن وا دارد؟
ج) درصورتیکه پزشک ضرر داشتن و نداشتن روزه را برای شخص نمیداند نباید در این جهت اظهار نظر کند.
س 462. به نظر بعضی از پزشکان روزهداری باعث عود بعضی از علائم بیماری اثباتشده گوارشی مانند عفونتها و یا حتی سرطانها میشوند آیا پزشک میتواند بدینوسیله بیمار را از روزهداری منع کند؟ با این فرض که میتواند منع نماید، اگر مریض روزه بگیرد حکم روزه وی چگونه است؟
ج) دکتر میتواند نظر خود را به مریض بگوید و اما وظیفه خود مریض این است که اگر خوف ضرر دارد نباید روزه بگیرد.
س 463. همانطور که میدانیم و پزشکان گفته اند وزنگیری جنین وابسته به تغذیه و اضافه وزن مادر در دوران بارداری دارد. حال اگر خانم حاملهای خواست روزه بگیرد ممکن است روی روند رشد و تکامل جنین تأثیر منفی بگذارد لطفاً بفرمایید آیا با این حال اگر خانم حاملهای روزه بگیرد حکم روزهاش چگونه است؟
ج) اگر روزه برای جنین ضرر دارد خانم حامله میتواند روزه نگیرد و بنابر احتیاط برای هر روز یک مدّ طعام کفاره بدهد البته باید روزهها را قضا کند، به مسأله شماره 1737 توضیح المسائل مراجعه نمایید.
س 464. در احکام مسائل فردی همانند توانایی روزه گرفتن، نماز ایستاده خواندن و... نظر پزشک تا چه حد برای فرد حجیت شرعی دارد؟
ج) در شرع مقدس اسلام، در این امور، ملاک حکم، یا تشخیص خود مکلف است و یا احتمال عقلائی ضرر، بهطوریکه برایش خوف ضرر حاصل شود.
س 465. در افرادی که مبتلا به آسم و یا بیماریهای مشابه میباشند بهوسیله یک دستگاه، مقداری از داروی مایع که نقش غذایی ندارد بهصورت پودر گاز از راه دهان به ریهها پاشیده میشود و باعث بهبودی موقتی این بیماری بعضاً شده والّا تنفس بسیار سخت میگردد، در صورت استفاده از این روش، آیا روزه شخص باطل نمیگردد؟
ج) اگر صدق خوردن یا آشامیدن نکند روزه را باطل نمینماید.
س 466. در برخی بیماریها مثل نارسایی کلیه با اطمینان، میتوان به بیمار توصیه نمود که روزه نگیرد اما در خیلی از موارد بهعلت شکی که در اصل بیماری و یا چگونگی تأثیر روزه بر آن وجود دارد یا بهعلت عدم وجود تحقیقات و نتایج لازم در مورد اثرات روزه بر بسیاری بیماریها و کلاً به خاطر عدم امکان تعیین نقش روزه بر بیماری پزشک واقعاً نمیداند، روزه را به بیمار توصیه بکند یا خیر، در این صورت وظیفه پزشک چیست؟ آیا پزشک در صورت توصیه یا عدم توصیه به روزه، مسئول نیست؟
ج) پزشک اگر احتمال ضرر میدهد میتواند به بیمار بگوید روزه احتمالاً برای او ضرر دارد اگرچه واقعاً برای او ضرر نداشته باشد؛ اما جواز افطار روزه و عدم آن برای بیمار دائر مدار این است که بیمار خودش خوف عقلائی از ضرر داشته باشد یا نداشته باشد و به پزشک ارتباطی پیدا نمیکند و در مقام معالجه بیان این احتمال مانعی ندارد.
س 467. آیا تزریق آمپولهایی که جهت بیحسی، کاهش درد، کشتار میکروبها و... به کار میروند درصورتیکه کلاً هیچ خاصیتی در جهت رساندن ویتامین یا مواد غذایی به بدن نداشته باشند، مبطل روزه میباشد؟
ج) موجب بطلان روزه نمیشود.
س 468. آیا خوردن داروهای خوراکی که هیچ جنبه غذایی نداشته باشند و جهت تسکین آلام بیماری به کار میروند مبطل روزه میباشد؟
ج) موجب بطلان است.
س 469. آیا بردن وسایل غیر خوراکی مثل وسایل دندانپزشکی در دهان، باعث ابطال روزه میشود؟
ج) باعث ابطال روزه نمیشود.
س 470. آندوسکپی دستگاهی است که داخل معده میشود و عکسبرداری میکنند بدون اینکه چیزی داخل معده شود، آیا این عمل روزه را باطل میکند یا نه؟
ج) بنابر احتیاط برای روزه اشکال دارد. والله العالم
س 471. در ماه رمضان قرص برای جلوگیری از حیض چه حکمی دارد؟
ج) اگر مضرّ نباشد اشکال ندارد. والله العالم
س 472. حکم تزریق واکسن (هپاتیت B) را در زمان روزهداری مرقوم فرمایید.
ج) تزریق واکسن در ماه مبارک رمضان مبطل روزه نیست، والله العالم
س 473. بنا به تشخیص اطبا و خودم نمیتوانم روزه بگیرم و تا سال آینده هم از روزه گرفتن ممنوعم، آیا جهت پرداخت کفّاره باید تا ماه رمضان سال بعد صبر کنم یا خیر؟
ج) اگر از جهت بیماری نمیتوانید روزه بگیرید باید برای پرداخت کفّاره تا ماه رمضان بعد صبر کنید. والله العالم