علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 94
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
نام کتاب: علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 94
تحقیق و تالیف : رسول ملکیان اصفهانی - 1400 ش
ناشر دیجیتالی: مركز تحقيقات رايانه اي قائميه اصفهان
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 221 - 15
15 - ازدواج با مشرك ، زمينه ساز انحراف و دخول در جهنّم است .
و لا تنكحوا . .. اولئك يدعون الى النار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 35 - 3،5
3 - مردان و زنان مسلمان ، مشمول آمرزش و غفران الهى اند .
إنّ المسلمين و المسلمت . .. أعدّ اللّه لهم مغفرة
بنابراين احتمال كه مراد از «المسلمين» معناى اصطلاحى آن;يعنى، گرويدگان به دين اسلام باشد، نكته ياد شده، استفاده مى شود.
5 - مردان و زنان مؤمن ، مشمول آمرزش خداوندند .
إنّ . .. و المؤمنين و المؤمنت ... أعدّ اللّه لهم مغفرة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 35 - 3،5
3 - مردان و زنان مسلمان ، مشمول آمرزش و غفران الهى اند .
إنّ المسلمين و المسلمت . .. أعدّ اللّه لهم مغفرة
بنابراين احتمال كه مراد از «المسلمين» معناى اصطلاحى آن;يعنى، گرويدگان به دين اسلام باشد، نكته ياد شده، استفاده مى شود.
5 - مردان و زنان مؤمن ، مشمول آمرزش خداوندند .
إنّ . .. و المؤمنين و المؤمنت ... أعدّ اللّه لهم مغفرة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 5 - 11
11 - بهره گيرى از تمام شيوه هاى ممكن ( كشتن ، اسير كردن ، محاصره نمودن و كمين زدن ) به منظور وادار كردن جوامع غير مسلمان به پذيرش آيين اسلام ، در پى اتمام حجت و دادن فرصت كافى به آنان ، بلامانع است .
فإذا انسلخ الأشهر الحرم فاقتلوا المشركين . .. فإن تابوا ... فخلّوا سبيلهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 221 - 1،3،6،8،11،15
1 - حرمت ازدواج مؤمنان با زنان مشرك ; مگر در صورتى كه ايمان بياورند .
و لا تنكحوا المشركات حتى يؤمنَّ
3 - كنيز مؤمن براى همسرى شايسته تر است از آزاد زن مشرك ; هر چند زيبا و دلربا باشد .
و لاَمَة مؤمنة خير من مشركة و لو اعجبتكم
6 - حرمت ازدواج زنان مؤمن با مشركان ; مگر در صورتى كه ايمان بياورند .
و لا تنكحوا المشركين حتى يؤمنوا
8 - برده مؤمن براى همسرىِ زن مسلمان شايسته تر است از آزاد مرد مشرك ; هر چند ظاهرى فريبنده داشته باشد .
و لعبد مؤمن خير من مشرك و لو اعجبتكم
11 - نبايد مؤمنان ، زنان مؤمن را به ازدواج مشركان درآورند .
و لا تنكحوا المشركين حتى يؤمنوا
15 - ازدواج با مشرك ، زمينه ساز انحراف و دخول در جهنّم است .
و لا تنكحوا . .. اولئك يدعون الى النار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 24 - 22
22 - جواز ازدواج با زنان غير مسلمان شوهردار كه در جنگ به اسارت درآمده اند .
حرّمت . .. الّا ما ملكت ايمانكم
على (ع) درباره آيه فوق فرمود: من سبى من كان لها زوج.
مجمع البيان، ج 3، ص 51 ; نورالثقلين، ج 1، ص 466، ح 165.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 25 - 4
4 - ممنوعيّت ازدواج با زنان غير مسلمان *
المحصنات المؤمنات . .. من فتياتكم المؤمنات
چون در جمله مورد بحث، زنان آزاده و نيز كنيزان را مقيد كرد به اينكه اهل ايمان باشند، معلوم مى شود ازدواج با زنان غير مؤمن جايز نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 32 - 3
3 - مسلمانان تنها با هم كيشان خود حق ازدواج دارند .
و أنكحوا الأيمى منكم
قيد «منكم»، با توجه به اين كه مخاطب آيه شريفه مؤمنان اند، مشعر به موضوع فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 159 - 2،5
2 - كسانى كه تنها بخشى از دين را پذيرفته اند، از امت پيامبر(صلی الله علیه و آله) محسوب نخواهند شد.
إن الذين فرقوا دينهم . .. لست منهم فى شىء
«منهم» خبر براى «لست» است، «من» در جمله هايى مانند «ليس منى» و «انه منى» و . .. به معناى اتصال و ارتباط است. بنابراين «لست منهم» يعنى تو ارتباط با آنان ندارى و در نتيجه آنان نيز با تو به عنوان پيامبر(صلی الله علیه و آله) ارتباطى ندارند و اين به معناى خروج از امت محمد(صلی الله علیه و آله) و دين اسلام است.
5 - گروههاى مذهبى كه بر اساس پذيرش بخشى از دين تشكيل يافته اند، از امت پيامبر(صلی الله علیه و آله) نيستند.
إن الذين فرقوا دينهم و كانوا شيعا لست منهم فى شىء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 286 - 28
28 - رفع مؤاخذه خطا و نسيان از امّت اسلامى
ربّنا لا تؤاخذنا ان نسينا أو اخطأنا
پيامبر گرامى اسلام (صلی الله علیه و آله): رفع عن امّتى اربع خصال: خطاؤها و نسيانها . .. و ذلك قول اللّه تعالى: «ربنا لا تؤاخذنا ... »
كافى، ج 2، ص 462، ح 1 ; نورالثقلين، ج 1، ص 305، ح 1226.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 272 - 8،17
8 - جواز انفاق به غير مسلمانان
ليس عليك هديهم . .. و ما تنفقوا من خير فلانفسكم
بنابراينكه مراد از ضمير «هديهم»، كافران و مشركان باشند و مؤيّد اين معنا گفته برخى از مفسّران است كه سبب نزول آيه، امتناع و پرهيز مسلمانان از انفاق به غير مسلمانان بوده است. (مجمع البيان)
17 - كم و كاست نشدن پاداش انفاق براى رضاى خدا ، هر چند به بينوايان غير مسلمان باشد .
و ما تنفقوا من خير يوفّ اليكم و انتم لا تظلمون
با توجّه به شأن نزول كه در مورد انفاق به غير مسلمانان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 14 - 16،20،21
16 - پيامبر(صلی الله علیه و آله)، مأمور به اظهار موضع اعتقادى خويش و پيشگامى در اسلام
قل إنى أمرت أن أكون أول من أسلم
20 - پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)، اولين مسلمان در ميان امت خويش
قل إنى أمرت أن أكون أول من أسلم
اول مى تواند به معناى «اوليت زمانى» و اسلام به معناى مصطلح آن باشد.
21 - پيامبر(صلی الله علیه و آله)، اولين مسلمان در جهان
قل إنى أمرت أن أكون أول من أسلم
جمله «أول من أسلم» مطلق و بيانگر اين است كه اسلام پيامبر(صلی الله علیه و آله) بر اسلام ديگران مقدم بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 12 - 2،3
2 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، به پيش گام شدن در پذيرش اسلام ، به عنوان نخستين مسلمان ، مأمور و موظف شد .
و أُمرت لأن أكون أوّل المسلمين
3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، نخستين مسلمان بود .
أُمرت لأن أكون أوّل المسلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 100 - 19
19 - از امام حسن مجتبى ( ع ) روايت شده : « . . . فكان ابى ( ع ) سابق السّابقين إلى اللّه و إلى رسوله . . . و ذلك انه لم يسبقه إلى الايمان أحد و قد قال اللّه تعالى : « و السّابقون الأوّلون من المهاجرين و الأنصار . . . » فهو سابق جميع السّابقين . . . ;
پدر من پيشگام تر از پيشگامان نخستين به سوى خدا و رسول او بود . .. زيرا هيچ كس در ايمان، بر او پيشى نگرفته بود ... و خداى تعالى فرمود: «پيشگامان نخستين از مهاجرين و انصار ... » پس او پيشگام تر از همه پيشگامان بود».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 251 - 27
27 - خداوند به بركت مسلمان صالح ، بلا را از خانه همسايگان او دفع مى كند .
و لو لا دفع اللّه النّاس
رسول خدا (صلی الله علیه و آله): . .. ان اللّه ليدفع بالمسلم الصالح نحو مأة الف بيت من جيرانه البلاء
تفسير برهان، ج 1، ص 238، ح 4 ; الدر المنثور، ج 1، ص 764.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 35 - 4
4 - مردان و زنان مسلمان ، از پاداش بزرگ الهى برخوردارند .
إنّ المسلمين و المسلمت . .. أعدّ اللّه لهم ... أجرًا عظيمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 62 - 1
1 - مسلمانان ، يهوديان ، نصرانى ها و صابئان ، در صورت داشتن ايمان راستين به خدا و باور به قيامت و انجام عمل صالح ، از پاداشى گران قدر برخوردار خواهند شد .
إن الذين ءامنوا . .. فلهم أجرهم عند ربهم
مراد از «الذين ءامنوا» مسلمانان هستند. درباره آيين صابئى نظرات مختلفى ايراد شده است. علامه طباطبايى پس از بيان اقوال گوناگون، تأييد مى كنند كه آيين صابئى، آيينى ممزوج از دين يهود، مجوس و حرانيّه بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 35 - 4
4 - مردان و زنان مسلمان ، از پاداش بزرگ الهى برخوردارند .
إنّ المسلمين و المسلمت . .. أعدّ اللّه لهم ... أجرًا عظيمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 14 - 1
1 - دو دسته شدن جن ، پس از نزول قرآن : مسلمان هدايت يافته و كافران ظالم و منحرف از مسير حق
و أنّا لمّا سمعنا الهدى ءامنّا به . .. و أنّا منّا المسلمون و منّا القسطون
«قَسْط» (مصدر «قاسطون»)، به معناى جور است. (مقاييس اللغة)
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 12 - 4
4 - بستن پيمان صلح با جوامع غيرمسلمان ، جايز است .
و إن نكثوا أيمنهم من بعد عهدهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 272 - 10
10 - حُسن رعايت حال غير مسلمانان در جامعه اسلامى
ليس عليك هديهم . .. و ما تنفقوا من خير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 5 - 11
11 - بهره گيرى از تمام شيوه هاى ممكن ( كشتن ، اسير كردن ، محاصره نمودن و كمين زدن ) به منظور وادار كردن جوامع غير مسلمان به پذيرش آيين اسلام ، در پى اتمام حجت و دادن فرصت كافى به آنان ، بلامانع است .
فإذا انسلخ الأشهر الحرم فاقتلوا المشركين . .. فإن تابوا ... فخلّوا سبيلهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 95 - 7
7 - امكان عدالت در افراد غير مسلمان
ذوا عدل منكم
برداشت فوق بر اين اساس است كه قيد «منكم» قيدى احترازى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 106 - 5،6،9،10
5 - شهادت دو مرد غير مسلمان ، كافى براى اثبات وصيت و حدود آن ، در صورتى كه وصيت كننده در مسافرت بميرد و در آستانه مردن وصيت كند .
او ءاخران من غيركم ان انتم ضربتم فى الارض فاصبتكم مصيبة الموت
6 - اعتقاد به خدا از شرايط اعتبار شهادت غير مسلمان در امر وصيت
فيقسمان باللّه ان ارتبتم . .. لانكتم شهدة اللّه
ضرورت سوگند شاهدان به نام خدا در اعتبار شهادت آنان، مى رساند كه مراد از «ءاخران من غيركم» غيرمسلمانى است كه اعتقاد به خداوند داشته باشد.
9 - شهادت غير مسلمان بر وصيت در صورت شك در راستى و درستى شهادت وى تنها با سوگند پذيرفته مى شود و از اعتبار قانونى برخوردار مى گردد
او ءاخران من غيركم . .. تحبسونهما من بعد الصلوة فيقسمان باللّه ان ارتبتم
جمله «تحبسونهما . ..» مى تواند ناظر به هر دو طائفه از شاهدان «ذوا عدل منكم» و «ءاخران من غيركم» باشد. و مى تواند تنها ناظر به طائفه دوم يعنى «و ءاخران من غيركم» گرفته شود. برداشت فوق مبتنى بر احتمال دوم است.
10 - ارزش و اعتبار شهادت شاهدان بر وصيت - چه مسلمان و چه غير مسلمان - آنگاه كه راستى و درستى شهادتشان مورد ترديد باشد . منوط به سوگند است .
ذو عدل منكم او ءاخران من غيركم . .. تحبسونهما من بعد الصلوة فيقسمان باللّه
برداشت فوق مبتنى بر اين است كه جمله «تحبسونهما» ناظر به هر دو طائفه از شاهدان بر وصيت باشد و اعتبار شهادت هر شاهدى - چه مسلمان و چه غير مسلمان - را مقيد به سوگند كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 41 - 1
1 - پيكارگران مسلمان بايد خمس غنايم جنگى به دست آمده را بپردازند .
أنما غنمتم من شىء فأن للّه خمسه
از مصاديق مورد نظر براى «ما غنمتم» به دليل وقوع آن در بين آيات جنگ، چيزهايى است كه از دشمن گرفته مى شود كه به آن غنايم جنگى اطلاق مى گردد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 78 - 16
16 - « مسلمان » ، نام امت پيامبر در كتاب هاى آسمانى پيشين و قرآن
هو سمّيكم المسلمين من قبل و فى هذا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 78 - 16
16 - « مسلمان » ، نام امت پيامبر در كتاب هاى آسمانى پيشين و قرآن
هو سمّيكم المسلمين من قبل و فى هذا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 1 - 7
7 - بستن پيمان عدم تعرض با جوامع غير مسلمان ، جايز است .
الذين عهدتم من المشركين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 4 - 2
2 - بستن پيمان عدم تعرض با جوامع غير مسلمان ، جايز است .
الذين عهدتم من المشركين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 7 - 10
10 - بستن پيمان عدم تعرض با جوامع غير مسلمان ، جايز است .
كيف يكون للمشركين عهد . .. إلا الذين عهدتم عند المسجدالحرام
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 78 - 14
14 - « مسلمان » ، نامى برگزيده از سوى خدا براى امت پيامبر (صلی الله علیه و آله)
هو سمّيكم المسلمين
مسلمانان
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 28 - 1،2،3،8،11،12،13
1 - با اعتقاد به قدرت مطلقه الهى ، مجالى براى پذيرش ولايت كافران از سوى مؤمنان نمى باشد .
قل اللّهم مالك الملك . .. لا يتّخذ المؤمنون الكافرين اولياء
گويا آيه مورد بحث، نتيجه اعتقاد به مضمون آيه «قل اللّهم . .. » است.
2 - حرمت و ممنوعيت پذيرش ولايت و سرپرستى كافران ، براى مؤمنان
لا يتّخذ المؤمنون الكافرين اولياء
3 - حرمت برگزيدن كافران و مقدّم داشتن آنان بر مؤمنان ، در دوستى و ارتباط و ولايت
لا يتّخذ المؤمنون الكافرين اولياء من دون المؤمنين
8 - كسى كه ولايت كافران را بپذيرد ، خداوند او را به خود وامى گذارد .
و من يفعل ذلك فليس من اللّه فى شىء
11 - حاكميّت و سرپرستى كافران بر امور مؤمنان ، زمينه انحطاط و بى ارزشى مؤمنان در پيشگاه خدا
لا يتّخذ المؤمنون الكافرين اوليا ء . .. و من يفعل ذلك فليس من اللّه فى شىء
خروج از ولايت خدا، مستلزم انحطاط است.
12 - پذيرش دوستى كافران ، گسستن رابطه با خداوند است .
لا يتّخذ المؤمنون الكافرين اولياء . .. و من يفعل ذلك فليس من اللّه فى شىء
بنابراينكه ولايت به معناى دوستى باشد.
13 - پذيرش سرپرستى كافران ، جز در اضطرار و تقيّه ، جايز نيست .
لا يتّخذ المؤمنون الكافرين اولياء . .. الاّ ان تتقوا منهم تقية
بنابراينكه ولايت به معناى سرپرستى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 69 - 1،2،3،4،5،7
1 - آرزو و تلاش گروهى از اهل كتاب ، براى گمراه كردن مسلمانان
ودّت طائفة من اهل الكتاب لو يضلّونكم
2 - يأس اهل كتاب از گمراه ساختن مؤمنانِ به پيامبر (صلی الله علیه و آله) *
لو يضلّونكم
3 - افشاى سوءنيت اهل كتاب نسبت به مؤمنان ، از سوى خداوند
ودّت . .. لو يضلّونكم
4 - هشدار خداوند به مؤمنان در مورد تلاش اهل كتاب براى گمراه سازى آنان
ودّت . .. لو يضلّونكم
5 - آن گروه از اهل كتاب كه براى گمراه ساختن مسلمانان مى كوشيدند ، در واقع خويش را گمراه تر ساخته اند ; بى آنكه خود بفهمند .
ودّت . .. لو يضلّونكم و ما يضلّون الاّ انفسهم و ما يشعرون
7 - بى اثر بودن تلاش اهل كتاب ، براى گمراه كردن مؤمنان صدر اسلام
و ما يضلّون الاّ انفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 72 - 2،3،4،5،7،8
2 - توصيه گروهى از اهل كتاب به ديگران مبنى بر ايمان به قرآن در اوّل روز و كفر به آن در آخر روز ، به منظور بازگشت مؤمنان از اسلام
و قالت طائفة من اهل الكتاب . .. لعلهم يرجعون
بنابراينكه «وجه النهار»، متعلّق به «امنوا» و «اخره»، متعلق به «اكفروا» باشد.
3 - اظهار ايمان در ابتداى روز و كفر در انت هاى آن ، حيله يهود براى متزلزل ساختن مؤمنان
و قالت طائفة . .. لعلّهم يرجعون
مفسرين طبق شأن نزول، آيه را حمل بر يهوديان كرده اند.
4 - خداوند ، رسواگر يهود با افشاى توطئه آنان در جهت متزلزل ساختن مؤمنان
و قالت طائفة . .. لعلّهم يرجعون
5 - اظهار ايمان دروغين و داخل شدن در صفوف مسلمانان براى متزلزل ساختن آنان ، از حيله هاى دشمنان دين
و قالت طائفة . .. لعلّهم يرجعون
7 - يهود ، آنچه را در اوّل روز بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) نازل شده بود ( قبله بودن بيت المقدّس ) ، پذيرفتند و به آنچه در انت هاى روز نازل شده بود ( قبله بودن كعبه ) ، كفر ورزيدند تا مؤمنان را گمراه سازند .
و قالت طائفة . .. لعلّهم يرجعون
برخى از مفسران برآنند كه «وجه النهار» و «آخره» متعلق به «انزل» است ; و سياق آيه مى رساند كه مراد از «الذى»، حكمى خاص است ; برخى روايات دلالت دارد كه آن حكم خاص، تغيير قبله بوده است كه پيامبر (صلی الله علیه و آله) در عصرگاهى مأمور شد نماز را به سوى كعبه بخواند و قبله مسلمانان را كه تا صبحگاه آن روز، بيت المقدس بوده است تغيير دهد.
8 - احتمال ارتداد و تأثيرپذيرى مؤمنان ، از ديدگاه اهل كتاب
امنوا بالذى . .. لعلّهم يرجعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 73 - 10،11،12
10 - علماى يهود ، منكر توان مسلمانان در احتجاج بر نبوّت پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)
و لا تؤمنوا الاّ لمن تبع دينكم . .. او يجاجّوكم عند ربّكم
بنابراينكه «او يحاجّوكم»، كه عطف به «ان يؤتى» است، مفعول له براى «لا تؤمنوا» باشد; به تقدير «لا» يعنى: لان لا يحاجّوكم عند ربّكم.
11 - نگرانى علماى يهود ، از احتجاج مسلمانان با آنها در پيشگاه خداوند
و لا تؤمنوا . .. او يحاجّوكم عند ربّكم
12 - افشاى توطئه علماى يهود عليه مسلمانان ، از جانب خداوند
و لا تؤمنوا الاّ لمن تبع دينكم . .. او يحاجوكم عند ربّكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 85 - 6
6 - مسلمانان ( كسانى كه در برابر خدا تسليم هستند ) ، بهره مند از سعادت و مصون از زيان در آخرت
و من يبتغ . .. و هو فى الاخرة من الخاسرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 86 - 2
2 - بازگشت عدّه اى از اسلام به كفر ، در حيات پيامبر (صلی الله علیه و آله)
كيف يهدى اللّه قوماً كفروا
شأن نزول و لحن آيه دلالت بر وقوع ارتداد برخى مسلمانان در حيات پيامبر (صلی الله علیه و آله) دارد. (روح المعانى).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 93 - 5،7
5 - حليّت برخى از خوردنى ها ( شتر و شير آن ) بر مسلمانان ، مورد اعتراض يهود
كل الطّعام كان حلا لبنى اسرائيل . .. ان كنتم صادقين
در شأن نزول آيه آمده است كه يهوديان براى ردّ سخن پيامبر (صلی الله علیه و آله) كه خود را بر آيين ابراهيم (ع) مى دانست گفتند: با آن كه گوشت شتر در آيين ابراهيم (ع) حرام بوده چرا در آيين اسلام تحريم نشده است؟
7 - پيشنهاد پيامبر (صلی الله علیه و آله) به يهوديان براى ارائه شاهدى از تورات ، بر صدق ادعاى خويش در تحريم برخى خوردنيها
قل فاْتوا بالتورية فاتلوها ان كنتم صادقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 98 - 7
7 - فعاليّت پنهانى اهل كتاب عليه مسلمانان *
و اللّه شهيد على ما تعملون
به نظر مى رسد جمله «و اللّه شهيد . .. » (خدا آگاه به اعمال شماست)، ناظر به اَعمال پنهانى آنان عليه مسلمانان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 99 - 5،6،11،13
5 - كوشش يهود در تفرقه افكنى ميان مؤمنان
قل يا اهل الكتاب لم تصدّون . .. من امن
برخى از مفسران برآنند كه آيه درباره يهود نازل شده است، كه سعى در اختلاف افكنى بين اوس و خزرج را داشتند. (مجمع البيان ج 2).
6 - منحرف نشان دادن راه خدا براى بازداشتن مؤمنان از آن ، خواسته اهل كتاب
لم تصدّون عن سبيل اللّه من امن تبغونها عوجاً
جمله «تبغونها عوجاً»، يعنى شما اهل كتاب خواهان كج نشان دادن راه خدا هستيد.
11 - آگاهى عالمان اهل كتاب ، به زشتى عمل خود ( بازداشتن مؤمنان از راه خدا )
و انتم شهداء
برخى برآنند كه مورد شهادت همان بازداشتن از راه خداست.
13 - هشدار خداوند به اهل كتاب ، در مورد برنامه هاى پنهانى آنان عليه اسلام و مؤمنان
قل يا اهل الكتاب . .. و ما اللّه بغافل عمّا تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 100 - 3،6،7
3 - تبانى و تلاش گروهى از اهل كتاب ، براى به انحراف كشاندن اهل ايمان
يا ايها الذين امنوا ان تطيعوا فريقاً من الذين اوتوا الكتاب يردّوكم
6 - تبانى و تلاش يهوديان براى برانگيختن نزاع هاى قومىِ زمان جاهليّت ، ميان اهل ايمان ( اوس و خزرج )
يا ايها الذين امنوا ان تطيعوا
شاش بن قيس يهودى از وحدت مؤمنان (اوس و خزرج) به خشم آمد و فردى يهودى را مأمور كرد تا فتنه هاى جاهليت را ميان آنها برانگيزاند. (الميزان، ج3).
7 - دشمنى برخى از اهل كتاب ( يهود ) ، با اسلام و مسلمين
يا ايها الذين امنوا ان تطيعوا فريقاً من الذين اوتوا الكتاب يردّوكم بعد ايمانكم ك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 103 - 13،15
13 - مسلمانان قبل از پذيرش اسلام ، گرفتار پراكندگى ، تفرقه ، جنگ و خصومت
اذ كنتم اعداءً فالّف بين قلوبكم
15 - اخوت و برادرى مسلمانان در سايه اسلام ، پس از تاريخى آكنده از دشمنى و كينه ، برهان خداوند براى فرمان به اعتصام به ريسمان الهى
و اعتصموا بحبل اللّه . .. واذكروا نعمت اللّه عليكم اذ كنتم اعداءً فالّف بين قلوب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 111 - 1،2،3،4،5،6،10،12
1 - كوشش اهل كتاب ( يهود ) ، براى زيان رساندن به مسلمانان
لن يضرّوكم إلّا اذًى
مفسّرين شأن نزول آيه را يهوديان گفته اند.
2 - ناتوانى اهل كتاب ( يهود ) ، از آسيب رساندن به مسلمانان ، جز اندك آزارى
لن يضرّوكم إلّا اذًى
اندك بودن آزار از نكره آوردن «اذىً» استفاده شده است.
3 - رويارويى اهل كتاب با مسلمانان و تهديد آنان به پيكار عليه مسلمانان
و إن يقتلوكم يولّوكم الادبار
4 - شكست و فرار ، فرجام رويارويى و نبرد اهل كتاب ( يهود ) با مسلمانان
و إن يقتلوكم يولّوكم الادبار
5 - پيشگويى قرآن در عجز اهل كتاب ، از ضرر رسانيدن به مسلمانان و شكست و فرار آنان در پيكار با مسلمانان
لن يضرّوكم إلّا اذًى و إن يقتلوكم يولّوكم الادبار
6 - تقويت روحيه مسلمانان از سوى خداوند ، در مقابله با هجوم اهل كتاب به آنان
لن يضرّوكم إلّا اذًى و إن يقتلوكم يولّوكم الادبار
10 - محروميّت اهل كتاب ( يهود ) از يارى ديگران ، پس از فرار و شكست در پيكار با مسلمانان
و إن يقتلوكم يولّوكم الادبار ثم لا ينصرون
12 - گروندگان از اهل كتاب ( عبداللّه بن سلام و يارانش ) به اسلام ، مورد سرزنش و آزار سران يهود
لن يضرّوكم إلّا اذًى
در شأن نزول آمده است: عبداللّه بن سلام و يارانش پس از ايمانشان به پيامبر(صلی الله علیه و آله) مورد سرزنش رؤساى يهود قرار گرفتند. (مجمع البيان).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 112 - 6،10
6 - مسلمانان موظّف به رعايت حقوق اهل كتاب ( احترام به حقوق آنان ) ، در صورت گرايش آنان به اسلام و يا پذيرش عهدنامه با جامعه اسلامى
ضُربت عليهم الذّلّة أين ما ثقفوا الّا بحبل من اللّه و حبل من الناس
بنابر اينكه «ضربت» در مقام تشريع باشد و «الّا»، دو مورد را استثنا كند: گرايش به اسلام; و پذيرش پيمان نامه با مسلمين.
10 - اهل ايمان ، موظّف به جلوگيرى از توسعه و رشد اقتصادى اهل كتاب ( يهود ) ، تا مرحله به مسكنت و درماندگى كشانيدن آنان
و ضربت عليهم المسكنة
بنابر اينكه جمله «ضربت . .. »، تشريعى باشد نه اِخبار از امر خارجى.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 118 - 2،25
2 - ضرورت حفاظت اطلاعات و اسرار جامعه اسلامى ، از بيگانگان ( كافران ، منافقان و . . . )
يا ايها الذين امنوا لا تتخذوا بطانة من دونكم
25 - افشاگرى دسيسه و توطئه بيگانگان و دشمنان دين ، از آيات الهى است .
قد بدت البغضاء من افواههم . .. قد بيّنّا لكم الايات
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 119 - 4،6،8
4 - مسلمانان به خاطر ايمانشان به كتب آسمانى ، دوستدار همه پيروان اديان الهى
ها انتم اولاء تحبّونهم و لا يحبّونكم و تؤمنون بالكتب كلّه
بنابر اينكه «تؤمنون»، علّت براى «تحبونهم» باشد.
6 - مسلمانان ، مؤمن به تمامى كتب آسمانى
و تؤمنون بالكتب كلّه
اگر چه «كتاب» به لفظ مفرد آمده، ولى به معناى جمع است; چون الف و لام آن براى جنس است.
8 - برخورد منافقانه برخى از اهل كتاب با مسلمانان ، در اظهار ايمان به تمامى كتب آسمانى ( قرآن و . . . )
و اذا لقوكم قالوا امنا و اذا خلوا عضّوا عليكم الأنامل
به قرينه «و تؤمنون بالكتاب كلّه»، متعلّق «امنا»، تمامى كتب آسمانى خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 120 - 7،10،14
7 - قطع دوستى مسلمانان با دشمنان دين ، دربردارنده ناگواريها
لا تتخذوا بطانة من دونكم . .. و ان تصبروا
توصيه به صبر و تقوا پس از دستور به قطع رابطه با دشمنان دين، اشاره به اين حقيقت دارد.
10 - مسلمانان ، همواره در معرض توطئه و دسيسه دشمنان هستند .
لا يضرّكم كيدهم شيئاً
14 - توجّه به احاطه خداوند بر تمامى اعمال و رفتار دشمنان دين ، از عوامل تقويت روحيه مسلمانان در برخورد با آنان
تمسسكم . .. انّ اللّه بما يعملون محيط
جمله «انّ اللّه . .. »، علاوه بر بيان احاطه علمى خداوند، براى اين هدف نيز بيان شده است كه مبادا مسلمانان پس از اينكه كينه توزى كافران براى آنان افشا شد، مضطرب شوند و روحيه خود را ببازند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 122 - 2،4،7،8
2 - سستى و ترس دو گروه از مسلمانان شركت كننده در جنگ احد ، مورد ملامت خداوند
اذ همّت طائفتان منكم ان تفشلا و اللّه وليّهما
«فشل» به معناى ضعف به همراه ترس است. (مفردات راغب).
4 - تهديد خداوند نسبت به عناصر سست بنياد در جبهه پيكار مسلمانان با دشمنان
و اللّه سميع عليم. اذ همّت طائفتان منكم ان تفشلا
بنابر اينكه كلمه «اذ»، متعلّق به دو صفت «سميع» و «عليم» باشد. يعنى خداوند، سخنان پنهانى آنان را كه تصميم به كوتاهى در نبرد داشتند، مى شنيد و از انديشه آنان، آگاه بود. و تذكر شنوايى و دانايى خداوند در موارد تخلف و گناه، دلالت بر تهديد نسبت به متخلّفين دارد.
7 - نبرد احد ، نمونه اى از بى صبرى و بى تقوايى دو گروه از مسلمانان و زيان ديدن از توطئه هاى دشمنان
و ان تصبروا و تتقوا لا يضرّكم كيدهم شيئاً . .. اذ همّت طائفتان منكم ان تفشلا
8 - يارى خداوند در از بين بردن هراس آن دو گروه از مسلمانان كه در جنگ احد ، به سستى مبتلا شدند .
اذ همّت طائفتان منكم ان تفشلا و اللّه وليّهما
جمله «اذ همّت» مى رساند كه قصد سستى داشتند، ولى از اين قصد منصرف شدند و به كار جنگ پرداختند. جمله «و اللّه وليّهما»، ظاهراً بيانگر علت انصراف آنان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 123 - 2
2 - مجاهدان جنگ بدر ، نمونه اى از مسلمانان صبور و تقواپيشه كه خداوند با يارى خويش ، مانع زيان رسانى كافران به آنان گرديد .
ان تصبروا و تتقوا لا يضرّكم كيدهم . .. و لقد نصركم اللّه ببدر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 146 - 5،7
5 - تشويق مسلمانان از سوى خداوند براى همگامى با پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در جهاد و سرزنش آنان كه در برابر دشمنان دين ، ضعف و زبونى به خود راه دهند .
و كايّن من نبىّ قاتل معه ربيّون كثير فما وهنوا لما اصابهم فى سبيل اللّه
از اهداف يادآورىِ سلحشورى پيشينيان، تشويق مؤمنان به همگامى با پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) است. و نيز سرزنش كسانى است كه در جنگ اُحُد، سستى كرده و از خود ضعف و زبونى نشان دادند.
7 - يادآورى پايمردى و مقاومت خداپرستان پيشين ، از روش هاى قرآن براى ايجاد روحيّه مقاومت در مبارزه با دشمنان دين
و كايّن من نبىّ قاتل معه ربيّون كثير . .. فى سبيل اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 152 - 4
4 - ضربات مرگبار مسلمانان پيكارگر در آغاز جنگ احد بر پيكره مشركان قريش ، به اذن و اراده الهى
و لقد صدقكم اللّه وعده اذ تحسّونهم باذنه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 10،11،23،36
10 - پندار هاى جاهلى مسلمانانِ خودگزين و دنياطلب احد ، نسبت به خداوند
و طائفة قد اهمّتهم . .. يظنّون باللّه غير الحقّ ظنّ الجاهليّة
11 - بينش جاهلى مسلمانان احد نسبت به خداوند ، برانگيزنده حسِّ خودگزينى و دنياطلبى در وجود ايشان
و طائفة قد اهمّتهم . .. يظنّون باللّه غير الحقّ ظنّ الجاهليّة
به نظر مى رسد جمله «يظنّون باللّه . .. »، به منزله علّتى باشد براى جمله «و طائفة قد اهمّتهم انفسهم».
23 - ترس مسلمانان خودگزين و دنياطلبِ احد از افشاى موضع جاهلانه و شرك آميزشان در برابر رسول خدا (صلی الله علیه و آله)
و طائفة قد اهمّتهم انفسهم . .. يخفون فى انفسهم ما لايبدون لك
36 - حوادث تلخ پيكار احد ، موجب برملا شدن جناح دنياطلب و خودمحور ، از ميان مسلمانان آخرت طلب خداجو
و ليبتلى اللّه ما فى صدوركم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 159 - 3
3 - نرمى و مداراى پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، با مسلمانانى كه از دستورات ايشان سرپيچى كردند و از جبهه احد گريختند .
فبما رحمة من اللّه لنت لهم
نرمى و مدارا غالباً در مورد مخالفت و عصيان است كه از مصاديق مورد نظر - به قرينه آيات قبل - عصيانگران نبرد احد مى باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 165 - 2
2 - ضربه و مصيبت وارده بر كافران در جنگ بدر ، دو برابر مصيبتى كه بر پيكارگران مؤمن در جنگ احد وارد شد .
اولمّا اصابتكم مصيبة قد اصبتم مثليها
بسيارى از مفسران گفته اند كه مراد از «اصبتم مثليها» (دو چندان مصيبتى كه ديديد، بر كافران وارد كرديد) مصيبتى است كه مؤمنان در پيكار بدر بر مشركان تحميل كردند. اين برداشت را روايت مذكور در فيش شماره 12 تأييد مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 168 - 1،6،7
1 - تلاش منافقان كناره گرفته از جنگ احد ، در بازداشتن ديگر مسلمانان از حضور در آن كارزار
الّذين قالوا لاخوانهم وقعدوا لو اطاعونا ما قتلوا
جمله «لو اطاعونا» دلالت بر تلاش منافقان در بازداشتن مسلمانان از نبرد دارد.
6 - سرزنش شدن منافقان به خاطر ترك حمايت از پيكارگران احد ، على رغم ادعاى برادرى با آنان
الّذين قالوا لاخوانهم وقعدوا
جمله «وقعدوا» حاليّه است و اشاره دارد به اينكه منافقان با وجود ادعاى برادرى با مسلمانان از شركت در جنگ و حمايت آنان سر باز زدند. گفتنى است كه «لاخوانهم» در برداشت فوق به معناى برادران دينى گرفته شده است.
7 - اعتراض و انتقاد منافقان از شركت جستن مسلمانان در پيكار احد
لو اطاعونا ما قتلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 15 - 13
13 - اهتمام اسلام به حفظ آبرو و حيثيت مسلمين
و الّتى يأتين الفاحشة . .. فاستشهدوا عليهنّ اربعة منكم
زيرا براى اثبات زنا، وجود چهار مرد مسلمان را لازم مى داند و در غير اين صورت، متّهم كننده را مجرم مى شمارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 73 - 13
13- هيچ گاه ميان كافران و مسلمانان ، با حفظ مواضع اصولى تسالم كامل و دوستى حقيقى برقرار نخواهد شد .
و إن كادوا ليفتنونك عن الذى أوحينا إليك . .. و إذًا لاَتّخذوك خليلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 10
10 - ايمان مسلمانان به ربوبيت خداى يگانه ، علت اصلى اخراج ايشان از مكه به وسيله مشركان *
يخرجون الرسول و إيّاكم أن تؤمنوا باللّه ربّكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 224 - 1
1 - صلاح و پاكى پيروان پيامبر ، نشانگر مبرا بودن آن حضرت از شاعرى و خيال پردازى
و الشعراء يتّبعهم الغاون
با توجه به اين كه اين بخش از آيات آخر سوره، در مقام دفع اتهامات كافران به ساحت پيامبر(صلی الله علیه و آله) و قرآن مى باشد; از اين آيه استفاده مى شود كه مشركان، آن حضرت را متهم به شاعرى و خيال پردازى مى كردند و قرآن را ساخته وهم و خيال وى مى دانستند. خداوند در ردّ اين اتهام فرموده است: شاعران داراى پيروان و هوادارانى گمراه و فاسدند و از آن جا كه گمراهى و غوايت در پيروان و هواداران پيامبر(صلی الله علیه و آله) وجود ندارد; پس نه پيامبر(صلی الله علیه و آله) شاعر است و نه پيام هاى او از مقوله شعر.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نصر - 110 - 2 - 4
4 - پيروزى مسلمانان عصر بعثت بر مكه و فتح آن ، زمينه ساز مسلمان شدن جمعيت هاى فراوانى از مردم آن زمان
إذا جاء نصر اللّه و الفتح . و رأيت الناس يدخلون فى دين اللّه أفواجًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 1
1 - اخراج ظالمانه مسلمانان صدراسلام از زادگاهشان ( مكّه ) ، تنها به جرم اعتقاد آنان به يگانگى خدا
بأنّهم ظلموا . .. الذين أُخرجوا من ديرهم بغير حقّ
«الذين اُخرجوا» بدل از «الذين يقاتلون» و به تقدير اذن القتال للذين اُخرجوا. ..» مى باشد. «ديار» جمع «دار» است و «دار»; يعنى، خانه و جايى كه انسان در آن جا سكونت دارد. بنابراين معناى جمله ياد شده چنين مى شود: به كسانى كه به ناحق از خانه و كاشانه خود بيرون رانده شدند، رخصت پيكار داده شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 2 - 8
8 - اهل كتاب ( يهود و نصارا ) ، در صورت توطئه عليه اسلام و مسلمانان ، در زمره كافران اند .
الذين كفروا من أهل الكتب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 70 - 9
9 - شركت در جنگ بدر عليه پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان ، مانع پذيرش ايمان شركت كنندگان نبود .
إن يعلم اللّه فى قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم و يغفر لكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 9
9 - ممنوعيت دوستى و ارتباط با كافران ، منوط به وجود درگيرى و عداوت ميان ايشان و مسلمانان *
لاتتّخذوا عدوّى و عدوّكم أولياء . .. يخرجون الرسول و إيّاكم
برداشت بالا، بدان احتمال است كه تعبير «قد كفروا . .. يخرجون الرسول...» - كه فلسفه نهى در «لاتتّخذوا عدوّى» را بيان مى كند - در عين حال قلمرو نهى را نيز مشخص سازد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 128 - 4
4 - رنج و گرفتارى امت ، مايه رنج و تأثر شديد پيامبر (صلی الله علیه و آله) بود .
رسول من أنفسكم عزيز عليه ما عنتم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 73 - 12
12- كافران و دشمنان اسلام ، تنها در صورت عقب نشينى مسلمانان از برخى مواضع خويش ، راضى به تسالم و دوستى با آنان مى شدند .
و إن كادوا ليفتنونك عن الذى أوحينا إليك . ..و إذًا لاَتّخذوك خليلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 5 - 20
20 - ضعف و سستى برخى از مسلمانان صدراسلام در جنگ و جهاد ، موجب آزار ديدن پيامبر (صلی الله علیه و آله) گرديد .
يأيّها الذين ءامنوا لم تقولون . .. لم تؤذوننى و قد تعلمون أنّى رسول اللّه إليكم
سخن در آيات پيشين، درباره كسانى است كه شعار جهاد مى دهند ولى از شركت در صفوف مجاهدان سر باز مى زنند و يا بر فرض شركت، ضعف و سستى نشان مى دهند. به نظر مى رسد مطرح ساختن موضوع آزارهاى يهود به موسى(ع)، براى بيان اين نكته باشد كه ضعف و سستى در جهاد و تخلف از فرمان هاى پيامبر(صلی الله علیه و آله) در جهاد، موجبات آزار رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را فراهم كرده و همان عواقبى را در پى خواهد داشت كه براى قوم موسى در پى داشت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 11 - 9
9 - شايعه و وارونه جلوه دادن حقايق در جامعه اسلامى ، هر چند در آغاز موجب نگرانى و احساس خطر مى شود ; ولى در نهايت با افشا شدن انگيزه شايعه سازان ، به نفع مسلمانان تمام خواهد شد .
إنّ الذين جاءو بالإفك عصبة منكم لاتحسبوه شرًّا لكم بل هو خير لكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 16 - 13
13 - تلاش در جهت ايجاد ترديد در باور هاى دينى مسلمانان ، موجب خشم و عذاب الهى است .
و الذين يحاجّون فى اللّه . .. عليهم غضب و لهم عذاب شديد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 35 - 6
6- جواز صلح با دشمن ، در صورت توان نداشتن سپاه اسلام براى مقاومت و ادامه جنگ
فلاتهنوا و تدعوا إلى السلم و أنتم الأعلون
در صورتى كه «و أنتم الأعلون» بيانگر مورد نهى باشد; از مفهوم آيه شريفه مطلب بالا استفاده مى شود; يعنى، در صورت برترى قواى سپاه اسلام، صلح با دشمن جايز نيست. اما در غير اين صورت كه عملاً انتظار پيروزى نمى رود، صلح بى مانع است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 14 - 6
6 - ابّهت و هيمنه مسلمانان ( پس از غزوه بنى نضير ) ، مانع از اقدام جبهه كفر و نفاق به نبردى روياروى با آنان
لأنتم أشدّ رهبة فى صدورهم . .. لايقتلونكم جميعًا إلاّفى قرًى محصّنة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 35 - 5
5- نهى خداوند از فرو هشتن جهاد و مصالحه با دشمن ، منوط به برخوردارى سپاه اسلام ، از توان و برترى رزمى است .
فلاتهنوا و تدعوا إلى السلم و أنتم الأعلون
«و أنتم الأعلون» حال است و بيان مى دارد كه مؤمنان در صورتى موظف به ادامه جنگ و تن ندادن به سازش و تسليم هستند كه
در جبهه نبرد، قدرت برتر را دارا بوده و قادر به ادامه جنگ مى باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 8 - 2
2 - ملاك ممنوعيت رابطه نيك با كافران ، ستيز و جنگ آنان با دين و دينداران است ; نه صرف كافر بودن ايشان .
لاينهيكم اللّه عن الذين لم يقتلوكم فى الدين و لم يخرجوكم من ديركم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 8 - 10
10 - هجرت مسلمانان از مكه به مدينه ، مايه يارى رساندن به خدا و پيامبر (صلی الله علیه و آله)
الذين أُخرجوا من ديرهم . .. و ينصرون اللّه و رسوله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 31،36
31 - مسلمانان آخرت طلب و خداخواه احد ، مشتاقان شهادت و رهسپار به سوى قتلگاه خويش
قل لو كنتم فى بيوتكم لبرز الّذين كتب عليهم القتل الى مضاجعهم
على رغم اينكه آيه درباره توحيد افعالى است و بيان اين معنا كه امور به دست خداوند است، خروج براى شهادت را به خود مبارزان نسبت داد تا اشاره به اشتياق آنان به شهادت كند. كاربرد كلمه «مَضجع» (خوابگاه) به جاى قتلگاه، مؤيّد اين معناست.
36 - حوادث تلخ پيكار احد ، موجب برملا شدن جناح دنياطلب و خودمحور ، از ميان مسلمانان آخرت طلب خداجو
و ليبتلى اللّه ما فى صدوركم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 2 - 9
9 - آرزو و هدف نهايى كافران ، به كفر و ارتداد كشاندن مؤمنان است .
ودّوا لو تكفرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 3
3 - آرزوى يهود و نصارا براى مرتد ساختن مسلمانان صدر اسلام آرزويى خام و تلاش آنان در اين زمينه ، تلاشى ناموفق بود .
ودّ كثير من أهل الكتب لو يردونكم
به كارگيرى فعل ماضى «ودّ» (دوست داشتند) به جاى فعل مضارع (دوست مى دارند) اشاره به اين نكته دارد كه: تلاش آنان بى ثمر است، به گونه اى كه بايد علاقه و تلاش آنان را سپرى شده دانست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 98 - 6
6 - برخى از باديه نشينان ، در آرزوى رسيدن بلا و حوادث ناگوار به پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان به منظور نجات يافتن از پرداخت ماليات ( انفاق )
و من الأعراب من يتخذ ما ينفق مغرماً و يتربّص بكم الدوائر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 29 - 39
39كافران ، آرزومند ضعف و وابستگى امت اسلامى و نگران از قدرت و استقلال آنان
كزرع أخرج . .. ليغيظ بهم الكفّار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 123 - 10
10 - برخى از مسلمانان و گروهى از اهل كتاب ، به گزاف آرزومند معاف بودن از جزاى اعمال زشت خويش
ليس بامانيكم . .. من يعمل سوءاً يجز به
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 12 - 4
4 - جامعه اسلامى صدراسلام ، در برابر شايعات آسيب پذير بود .
إنّ الذين جاءو بالإفك . .. لولا إذ سمعتموه ظنّ المؤمنون و المؤمنت بأنفسهم خيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 16 - 1
1 - خداوند ، مسلمانان را به خاطر تأثيرپذيرى در برابر شايعه « افك » و عدم موضع گيرى مناسب در برابر آن ، نكوهش كرد .
و لولا إذ سمعتموه قلتم . .. سبحنك هذا بهتن عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 75 - 3
3 - خداوند ، مسلمانان را از ايمان نياوردن بنى اسرائيل و طايفه يهود آگاه ساخت .
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم
همزه استفهام در «أفتطمعون» استفهام انكار توبيخى يا تعجبى است و در هر صورت دلالت بر اين دارد كه: جامعه يهود و بنى اسرائيل به اسلام و قرآن ايمان نخواهند آورد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 30 - 11
11 - « قال على ( ع ) . . .ما من مسلم يذنب ذنباً فيعفو اللّه عنه فى الدنيا إلاّ كان أجلّ و أكرم من أن يعود عليه بعقوبة فى الآخرة ، و قد أجلّه اللّه فى الدنيا و تلا هذه الآية « و ما أصابكم من مصيبة فبما كسبت أيديكم و يعفواْ عن كثير » ;
امام على(ع) فرمود: . ..هيچ مسلمانى نيست كه گناهى مرتكب شود و خدا آن را در دنيا عفو كند مگر اين كه خداوند بزرگوارتر و كريم تر است از اين كه او را در آخرت، عقوبت نمايد، در حالى كه در دنيا به او مهلت داده بود، سپس امام(ع) اين آيه را تلاوت فرمود: «و ما أصابكم من مصيبة فبما كسبت أيديكم و يعفواْ عن كثير».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 5
5 - تشريع حكم جهاد ، پس از آوارگى مسلمانان از مكّه و هجرت به مدينه
أُذن للذين يقتلون . .. الذين أُخرجوا من ديرهم بغير حقّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 13 - 7
7- كافران و عناصر سست ايمان ، داراى آينده اى پر بيم و هراس
إنّ الذين قالوا ربّنا اللّه ثمّ استقموا فلاخوف عليهم و لا هم يحزنون
از مفهوم آيه شريفه، استفاده مى شود كه دو گروه در معرض بيم و هراس اند: 1- كافران، 2- آنان كه اظهار ايمان كرده ولى در طريق ايمان استقامت نورزند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 92 - 1
1- امت اسلام ، امتى واحد و داراى دينى يكتا
إنّ هذه أُمّتكم أُمّة وحدة
«هذه» مبتدا و مشاراليه آن امرى است كه در ذهن مخاطبان مستحضر است و «أُمّتكم أُمّة واحدة» خبر «هذه» و حال است. اين جمله مثل «هذا بعلى شيخاً» بيانگر آن امر در ذهن است. گفتنى است «أُمّة» در نزد برخى از اهل لغت به معناى مجموعه انسان هايى است كه در چيزى مانند دين، زمان و مكان واحد اجتماع كرده و مشترك باشند (مفردات راغب) و در نظر برخى ديگر به معناى دين و ملت است (لسان العرب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 43 - 10
10 - رؤياى پيامبر (صلی الله علیه و آله) ( اندك ديدن نفرات سپاه كفر ) عامل وحدت كلمه مسلمانان در ضرورت پيكار با سپاه كفر و حضور
رشيدانه آنان در جنگ بدر
إذ يريكهم اللّه فى منامك قليلا و لو أريكهم كثيرا لفشلتم و لتنزعتم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 1
1 - فرمان الهى به مؤمنان ، در اجتناب از دوستى با دشمنان خدا و دشمنان جامعه اسلامى
يأيّها الذين ءامنوا لاتتّخذوا عدوّى و عدوّكم أولياء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 108 - 6
6- پيروان پيامبر (صلی الله علیه و آله) مردمانى موحّد و بهره مند از دليل و حجّت بر عقيده توحيدى خويش
على بصيرة أنا و من اتبعنى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 234 - 5
5 - حرمت نهادن به مرد مسلمان ، از حكمت هاى عدّه وفات *
و الذين يتوفّون منكم
چون عدّه وفات مخصوص زنى است كه شوهرش مسلمان باشد، به نظر مى رسد از فلسفه هاى عِدّه، احترام به مرد مسلمان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 16 - 10
10 - اختلاف اهل كتاب با مسلمانان ، درباره خدا و صفات او *
و الذين يحاجّون فى اللّه
بنابراين كه مراد از «الذين» اهل كتاب و «فى اللّه» خداوند و صفات او باشد، مى توان مطلب بالا را استفاده كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 121 - 11
11 - اختلاف نظر مسلمانان در تعيين محل جنگ احد *
و اذ غدوت . .. و اللّه سميع عليم
يادآورى شنوايى خداوند نسبت به گفتار و دانايى او نسبت به كردار و انديشه ها پس از بيان خروج پيامبر (صلی الله علیه و آله) از مدينه براى آماده سازى محلّ دفاع، حكايت از بگو مگوها و انديشه هاى مخالف نظر پيامبر (صلی الله علیه و آله) درباره محل برخورد با دشمن دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 30 - 5
5 - جنگ هاى داخلى ميان مسلمين ، ظلم و تجاوز و موجب استحقاق عذاب اخروى است .
و لا تقتلوا انفسكم . .. و من يفعل ذلك عدواناً و ظلماً فسوف نُصليه ناراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 88 - 1،2
1 - اختلاف مسلمانان صدر اسلام ، در شيوه برخورد با منافقان
فما لكم فى المنافقين فئتين
2 - نكوهش مسلمانان صدر اسلام از سوى خداوند ، به جهت اختلافشان در روش برخورد با منافقان
فما لكم فى المنافقين فئتين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 1 - 2
2 - تعيين مالك غنايم جنگ و چگونگى تقسيم آن ، مايه اختلاف و مشاجره مسلمانان صدر اسلام
يسئلونك عن الأنفال قل الأنفال للّه و الرسول . .. و أصلحوا ذات بينكم
با توجه به آيات بعد كه سخن از نبرد و مبارزه با دشمن دارد، و نيز شأن نزولهاى نقل شده درباره آيه، معلوم مى شود مراد از انفال در جمله «يسئلونك عن الأنفال» اموالى بوده كه در معركه نبرد از دشمن به جاى مانده و به دست مسلمانان افتاده بود. و توصيه خداوند به ترك مشاجره پس از بيان حكم انفال مى رساند كه آن اموال به جاى مانده منشأ اختلاف مسلمانان بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 191 - 11
11 - آواره ساختن مسلمانان از ديارشان از مصداق هاى فتنه انگيزى كافران است .
و أخرجوهم من حيث أخرجوكم و الفتنة أشد من القتل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 191 - 4
4 - مشركان مكه ، مسلمانان صدر اسلام را از مكه اخراج و آنان را به هجرت وادار كردند .
و أخرجوهم من حيث أخرجوكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 8 - 7
7 - ناگزيرى مسلمانان به ترك اموال و خانه هاى خويش و اقدام به هجرت و رهايى از ستم مشركان
أُخرجوا من ديرهم و أمولهم
از ماده «إخراج» و نيز مجهول آمدن فعل «أُخرجوا»، اضطرار و ناگزيرى استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 1
1 - اخراج ظالمانه مسلمانان صدراسلام از زادگاهشان ( مكّه ) ، تنها به جرم اعتقاد آنان به يگانگى خدا
بأنّهم ظلموا . .. الذين أُخرجوا من ديرهم بغير حقّ
«الذين اُخرجوا» بدل از «الذين يقاتلون» و به تقدير اذن القتال للذين اُخرجوا. ..» مى باشد. «ديار» جمع «دار» است و «دار»; يعنى، خانه و جايى كه انسان در آن جا سكونت دارد. بنابراين معناى جمله ياد شده چنين مى شود: به كسانى كه به ناحق از خانه و كاشانه خود بيرون رانده شدند، رخصت پيكار داده شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 139 - 8
8 - اخلاص مسلمانان و باور توحيدى آنان ، دليل ناروا بودن محاجه اهل كتاب با مسلمانان درباره خداوند و انتخاب پيامبر (صلی الله علیه و آله) از ميان آنان
أتحاجوننا فى اللّه . .. و نحن له مخلصون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 2 - 3
3 - وجود برخى از مدعيان بى عمل ، در ميان مسلمانان صدراسلام
يأيّها الذين ءامنوا لِمَ تقولون ما لاتفعلون
خطاب «يا أيّها الذين آمنوا» قطعاً متوجه همه مؤمنان صدراسلام نيست; بلكه ناظر به برخى از آنان است كه نوعى ضعف در ايمانشان وجود داشت. خداوند در اين آيه يادآورى مى كند كه ايمان واقعى، با ادعاهاى بدون عمل سازگارى ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 36 - 1
1 - برابر دانستن مسلمانان با مجرمان ، نشانه كوته فكرى و بى خردى است .
ما لكم كيف تحكمون
آيه شريفه داراى دو استفهام است: 1- «ما» كه درصدد بيان منشأ و اساس قضاوت است; 2- «كيف» كه مربوط به كيفيت قضاوت است. اين عبارت در جايى به كار مى رود كه فردى بدون داشتن دليل و منطق صحيح، درباره چيزى قضاوت كند و اين كار افراد جاهل و بى خرد است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 39 - 5
5 - صدور اجازه پيكار به مسلمانان صدراسلام از سوى خداوند ، به منظور دفع تهاجم دشمن و رفع تجاوز آنان
أُذن للذين يقتلون بأنّهم ظلموا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 91 - 7
7 - لزوم تعقيب و كشتن دشمنان ، بدون مهلت و تحت هر شرايط ، در صورت توطئه گرى و عدم پيشنهاد صلح و دست بر نداشتن از اذيّت مسلمانان
فان لم يعتزلوكم و يلقوا اليكم السّلم و يكفّوا ايديهم فخذوهم و اقتلوهم حيث ثقفتمو
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 195 - 24
24 - آوارگى و هجرت برخى مسلمانان صدر اسلام و شكنجه و آزار آنان در راه خدا
فالّذين هاجروا و اخرجوا من ديارهم و اوذوا فى سبيلى
جمله «فالّذين . .. »، هر چند بيان يك ضابطه كلّى است، ولى به قرينه ماضى بودن فعلهاى «هاجروا و ... »، ناظر به تحقق هجرت، اخراج و آزار نيز هست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 10 - 7
7 - مسلمانان صدراسلام ، به خاطر ايمان شان ، مورد آزار و اذيّت قرار مى گرفتند .
و من الناس من يقول ءامنّا باللّه فإذا أوذى فى اللّه جعل فتنة الناس كعذاب اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 186 - 8،10،11،15
8 - پيش بينىِ آزار فراوان اهل كتاب و مشركان به مسلمانان
و لتسمعنّ من الّذين اوتوا الكتب من قبلكم و من الّذين اشركوا اذًى كثيراً
10 - مسلمانان صدر اسلام ، مواجه به آزار فراوان اهل كتاب و مشركان بودند .
و لتسمعنّ من الّذين اوتوا الكتب من قبلكم و من الّذين اشركوا اذًى كثيراً
11 - آزار زبانى ( تبليغات سوء ) از روش هاى اهل كتاب و مشركان عليه مسلمانان
و لتسمعنّ من الّذين اوتوا الكتب من قبلكم و من الّذين اشركوا اذًى كثيراً
15 - آزار هاى اهل كتاب و مشركان نسبت به مسلمانان ، از مهمترين موارد آزمايش و امتحان مؤمنان
لتبلونّ فى اموالكم و انفسكم و لتسمعنّ من الّذين اوتوا الكتب من قبلكم و من الّذين
جمله «و لتسمعنّ . .. »، مى تواند توضيح يكى از موارد امتحان مالى و جانى باشد ; چرا كه تهمتها و سخنان ناروا، جانها را مى گزد و تبليغات سوء عليه انفاق مى تواند موجب ازدياد بخل شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 20 - 3
3 - اذيت و آزار زبانى مسلمانان ، در غزوه احزاب ، از سوى منافقان ، ناشى از اين بود كه مى پنداشتند احزاب متّحد ، نرفته اند و در اطراف مدينه خواهند ماند .
سلقوكم بألسنة حداد . .. يحسبون الأحزاب لم يذهبوا
بنابراين احتمال كه «يحسبون. ..» حال براى ضمير فاعلى «سلقوا» باشد، نكته ياد شده فهميده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 8 - 1
1 - نجوا هاى منافقان ، از حركت هاى آزاردهنده آنان عليه مسلمانان
ألم تر إلى الذين نهوا عن النجوى
مفسران برآنند كه اين بخش از آيات، مربوط به منافقان و يكى از حركات موذيانه آنان عليه مسلمانان (نجوا و درگوشى سخن گفتن) است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 2 - 1
1 - اقدام مشركان مكه به كينه توزى و آزار مسلمانان ، در صورت دست يافتن بر ايشان
إن يثقفوكم يكونوا لكم أعداء و يبسطوا إليكم أيديهم و ألسنتهم بالسوء
«ثقف» (مصدر «يثقفون») به معناى رسيدن به چيزى و دست يافتن به آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 96 - 3
3- مسلمانان صدراسلام ( در مكه ) از سوى كافران و مشركان گرفتار فشار هاى روحى و تنگنا هاى روانى بودند .
إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت سيجعل
با توجه به نزول اين آيات در مكّه، جمله «سيجعل . ..» بايد وعده اى نزديك به مسلمانان صدراسلام باشد. اين نويد حكايت از آن دارد كه مسلمانان در زمان نزول آيات، در شرايط سختى از نظر روحى و روانى و مقبوليت اجتماعى قرار داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 54 - 4
4 - مؤمنان صدراسلام ، تحت فشار و آزار مشركان
أُولئك يؤتون أجرهم مرّتين بما صبروا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 96 - 3
3- مسلمانان صدراسلام ( در مكه ) از سوى كافران و مشركان گرفتار فشار هاى روحى و تنگنا هاى روانى بودند .
إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت سيجعل
با توجه به نزول اين آيات در مكّه، جمله «سيجعل . ..» بايد وعده اى نزديك به مسلمانان صدراسلام باشد. اين نويد حكايت از آن دارد كه مسلمانان در زمان نزول آيات، در شرايط سختى از نظر روحى و روانى و مقبوليت اجتماعى قرار داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 12 - 5
5 - مسلمانان در مكه ، هم مورد آزار و اذيت جسمى بودند و هم در معرض تبليغات منفى كافران قرار داشتند .
و من الناس من يقول ءامنّا باللّه فإذا أوذى فى اللّه. ..و قال الذين كفروا... اتّب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 56 - 3
3 - مسلمانان مكه ، مورد اذيت و آزار مشركان بودند و از عبادت خدا منع مى شدند .
يعبادى الذين ءامنوا إنّ أرضى وسعة
مراد از «عبادى» مؤمنان مكه اند. و «إنّ أرضى واسعة» كنايه از فرمان به هجرت است. چنين فرمانى، حاكى است كه آنان در مكه، مورد آزار قرار مى گرفتند و نمى توانستند خداوند را، به درستى، بندگى كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 14 - 4
4 - مسلمانان در مكه ، مواجه با حركت هاى ايذايى و خصمانه مشركان و در انديشه مقابله با آنان
قل للذين ءامنوا يغفروا للذين لا يرجون أيّام اللّه
فرمان الهى به غفران و چشم پوشى، از دو واقعيت تاريخى خبر مى دهد: 1- حركت هاى ايذايى مشركان مكه; 2- راه يافتن انديشه انتقام و مقابله به مثل در ذهن مؤمنان.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 86 - 2
2 - بازگشت عدّه اى از اسلام به كفر ، در حيات پيامبر (صلی الله علیه و آله)
كيف يهدى اللّه قوماً كفروا
شأن نزول و لحن آيه دلالت بر وقوع ارتداد برخى مسلمانان در حيات پيامبر (صلی الله علیه و آله) دارد. (روح المعانى).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 54 - 2،6
2 - ارتداد مسلمانان و بازگشتشان از اسلام ، هيچ ضررى را متوجه دين خدا نخواهد كرد .
من يرتد منكم عن دينه فسوف يأتى اللّه بقوم
برداشت فوق بر اين مبناست كه جواب شرط (من يرتد . ..) جمله اى همانند «فلن يضر دين اللّه) در تقدير گرفته شود و جمله «فسوف يأتى اللّه ...» جايگزين جزاى حقيقى شده باشد ; زيرا بيانگر علت آن جزاست.
6 - دين خدا ، على رغم ارتداد و گرايش گروههايى از مسلمانان به كفر ، همچنان توفنده و گسترش يابنده
يا ايها الذين ءامنوا من يرتد منكم عن دينه فسوف يأتى اللّه بقوم يحبهم و يحبونه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 132 - 9
9 - وجود نماز در خانواده مسلمان ، بهترين جايگزين براى مال و رفاه درخانواده كافران
متّعنا به أزوجًا منهم . .. وأمر أهلك بالصلوة
كلمات «أزواج» و «أهل» در اين آيات، خانواده ها را مدّ نظر قرار داده است و بدين صورت لزوم تمايز خانواده مسلمان از خانواده كافر را بيان مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 32 - 3
3 - مسلمانان تنها با هم كيشان خود حق ازدواج دارند .
و أنكحوا الأيمى منكم
قيد «منكم»، با توجه به اين كه مخاطب آيه شريفه مؤمنان اند، مشعر به موضوع فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 22 - 6،10
6 - آنچه مسلمانان مدينه ، در رويارويى با احزاب متّحد مشاهده كردند ، بر ايمان شان به راه خود و تسليم بودن شان افزود .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب . .. و ما زادهم الاّ إيمنًا و تسليمًا
فاعل «زاد» مصدر فعل «رأى» است. بنابراين، استفاده مى شود كه مشاهده دشمنان، بر ايمان مسلمانان افزوده است.
10 - توجه مسلمانان مدينه به تحقق وعده هاى خدا و پيامبرش ، در غزوه احزاب ، باعث شد كه آنان ، با ديدن سپاه دشمن بر ايمان شان افزوده شود .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب قالوا هذا ما وعدنا اللّه و رسوله . .. و ما زادهم إل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 80 - 2
2 - تأثير استغفار پيامبر (صلی الله علیه و آله) براى مسلمانان
استغفر لهم أو لاتستغفر لهم
از اينكه خداوند در خصوص منافقان، از استغفار پيامبر (صلی الله علیه و آله) نفى اثر كرده، برداشت مى شود كه در موارد ديگر تأثير داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 54 - 5
5 - حفظ ايمان در آغاز بعثت ، بدون داشتن روحيه صبر و مقاومت امرى ناممكن بود .
أُولئك يؤتون أجرهم مرّتين بما صبروا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 14 - 6
6 - استهزاى مسلمانان و به تمسخر گرفتن جامعه ايمانى ، هدف منافقان در تظاهر به اسلام
قالوا ءامنا . .. إنما نحن مستهزءون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 110 - 9
9 - مسلمانان صدراسلام ، همواره مورد ريشخند و مضحكه سران شرك و كفر
فاتّخذتموهم سخريًّا . .. و كنتم منهم تضحكون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 4 - 4
4 - وارد شدن هر ضربه اى به جان يا مال مسلمانان از سوى طرف معاهده ، نقض پيمان شمرده شده و لغو آن را مجاز مى كند .
إلا الذين عهدتم من المشركين ثم لم ينقصوكم شيئاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 4 - 4
4 - وارد شدن هر ضربه اى به جان يا مال مسلمانان از سوى طرف معاهده ، نقض پيمان شمرده شده و لغو آن را مجاز مى كند .
إلا الذين عهدتم من المشركين ثم لم ينقصوكم شيئاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 4
4 - وضعيّت اندوهگين و پر دلهره و اضطراب مسلمانان پس از كارزار احد
ثمّ انزل عليكم من بعد الغمّ امنة نعاساً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 11 - 2
2 - مسلمانان مدينه ، با هجوم احزاب متّحد به آنان ، دچار اضطراب و تزلزل شديد شدند .
و زلزلوا زلزالاً شديدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 8 - 7
7 - ناگزيرى مسلمانان به ترك اموال و خانه هاى خويش و اقدام به هجرت و رهايى از ستم مشركان
أُخرجوا من ديرهم و أمولهم
از ماده «إخراج» و نيز مجهول آمدن فعل «أُخرجوا»، اضطرار و ناگزيرى استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 43 - 5
5 - راستى و درستى رؤياى پيامبر (صلی الله علیه و آله) و اعتماد مسلمانان بر آن
إذ يريكهم اللّه فى منامك قليلا و لو أريكهم كثيرا لفشلتم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 106 - 4
4- برخى از مسلمانان صدراسلام ( مانند عمارياسر ) به خاطر فشار هاى شديد كافران - على رغم ايمان باطنى خود - الفاظ كفرآميز بر زبان جارى كردند .
من كفر بالله من بعد إيمنه إلاّ من أُكره و قلبه مطمئنّ بالإيمن
طبق شأن نزولى كه درباره آيه آمده است، قضيه مربوط به عمارياسر است كه از شدت شكنجه، سخنان كفرآميز بر زبان جارى كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 143 - 1،7
1 - خداوند ، امت اسلام را امتى معتدل و برتر قرار داد .
جعلنكم أمة وسطاً
كلمه «وسطاً» چنانچه برخى از مفسران گفته اند كنايه از «معتدل» و يا «برتر» است.
7 - اعتدال امت اسلام و برترى آنان بر ساير امت ها ، دليل حجت بودن آنان بر ساير ملتهاست .
جعلنكم أمة وسطاً لتكونوا شهداء على الناس
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 16 - 9
9 - اظهار تنفر و نشان دادن واكنش منفى ، وظيفه مسلمانان در برابر شايعه ها و تهمت هاى بى دليل جنسى عليه ديگر مسلمانان
و لولا إذ سمعتموه قلتم ما يكون لنا أن نتكلّم بهذا سبحنك هذا بهتن عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 14 - 11
11 - هشدار خداوند ، به كافران مكه ، درباره تلاش شان براى اغواى مسلمانان
و قال الذين كفروا للذين ءامنوا اتّبعوا سبيلنا. ..و لقد أرسلنا نوحًا إلى قومه ...
بيان قصه طوفان نوح(ع) پس از ذكر برخوردهاى كافران مكه با مسلمانان، احتمال دارد براى هشدار به آنان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 64 - 33
33 - ناكامى يهود در جنگ افروزى هاى خود عليه مسلمانان ، نمود ناتوانى آنان بر اثر نفرين خداوند
غلت ايديهم . .. كلما اوقدوا ناراً للحرب اطفأها اللّه
برداشت فوق بر اين اساس است كه جمله «كلما اوقدوا . ..» بيان نتيجه اى براى «غلت ايديهم» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 16 - 9،10
9 - حرمت برقرار كردن روابط پنهانى با بيگانگان و در ميان نهادن اسرار مسلمانان با آنان
أم حسبتم أن تتركوا و لما يعلم اللّه الذين . .. لم يتخذوا من دون اللّه و لا رسوله
10 - سر باز زدن از شركت در ميدان هاى نبرد ، برقرارى روابط پنهانى با دشمنان و در ميان نهادن اسرار مسلمانان با آنان ، از نشانه هاى ضعف ايمان
أم حسبتم أن تتركوا و لما يعلم اللّه الذين جهدوا منكم و لم يتخذوا من دون اللّه و
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 9
9 - مسلمانان در پيكار احد متشكّل از دو جناح ، خداجويانِ آخرت طلب و خودگزينانِ دنياخواه بودند .
يغشى طائفة منكم و طائفة قد اهمّتهم انفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 32 - 3،5
3 - مسلمانان در حفظ و عمل كردن به قرآن ، به سه دسته ستمكار ( ضايع كننده عمر ) ، ميانه رو و پيشتاز تقسيم مى شوند .
فمنهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد و منهم سابق بالخيرت
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين احتمال است كه ضمير جمع «منهم» به «الذين اصطفينا» بازگردد و اين تقسيم بندى مربوط به مسلمانان باشد; نه «عبادنا» و عموم بندگان.
5 - مسلمانان در انجام كار هاى خير ، به سه دسته ستمكار ، ميانه رو و پيشتاز تقسيم مى شوند .
فمنهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد و منهم سابق بالخيرت
اين برداشت، براساس ديدگاه برخى از مفسران است كه اظهار داشته اند: قيد «بالخيرات» در «سابق بالخيرات» قرينه بر اين كه ظلم به نفس و يا ميانه روى، در مقايسه با «خيرات» سنجيده شده است. و به قرينه آمدن اين قيد در «سابق بالخيرات»، از جمله هاى «ظالم لنفسه» و «منهم مقتصد» حذف شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - واقعه - 56 - 14 - 2
2 - كم بودن انسان هاى پيشتاز راه خدا ( سابقون ) ، در ميان جوامع پس از عصر بعثت
و قليل من الأخرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 83 - 17
17 - رهايى اكثريّت مسلمانان از پيروى شيطان ، مرهون فضل و رحمت خاص الهى است .
لو لا فضل اللّه عليكم و رحمته لاتبعتم الشيطان الّا قليلا
با توجه به زمينه آيات اين بخش از سوره، كه درباره غزوه بدر صغراست، معناى آيه با عنايت به استثنا، چنين است: تنها گروهى اندك از مسلمانان بدون هدايت ويژه خداوند به حكم ضرورت دفاع از اسلام، راهى نبرد شدند و شايعات توانمندى دشمن، آنان را از انجام وظيفه بازنداشت، بر خلاف بسيارى از آنان كه به سبب آن شايعات تصميمى بر شركت در نبرد نداشتند، ولى ارشادات پيامبر (صلی الله علیه و آله) عامل حركت آنان شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 143 - 6،7
6 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) حجت خدا بر مسلمانان و امت اسلامى حجت خداوند بر ديگر مردم
لتكونوا شهداء على الناس و يكون الرسول عليكم شهيداً
از جمله تفسيرى كه براى كلمه «شهداء» و «شهيد» در آيه مورد بحث ابراز شده است، حجت است.
7 - اعتدال امت اسلام و برترى آنان بر ساير امت ها ، دليل حجت بودن آنان بر ساير ملتهاست .
جعلنكم أمة وسطاً لتكونوا شهداء على الناس
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 143 - 6
6 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) حجت خدا بر مسلمانان و امت اسلامى حجت خداوند بر ديگر مردم
لتكونوا شهداء على الناس و يكون الرسول عليكم شهيداً
از جمله تفسيرى كه براى كلمه «شهداء» و «شهيد» در آيه مورد بحث ابراز شده است، حجت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 4 - 1
1 - ابراهيم ( ع ) و همگامانش ، الگويى شايسته براى مسلمانان
قد كانت لكم أسوة حسنة فى إبرهيم و الذين معه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 4 - 10
10 - هجرت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان و موضع گيرى آنان در برابر مشركان ، حركتى ابراهيمى
قد كانت لكم أسوة حسنة فى إبرهيم و الذين معه
با توجه به آيات پيشين - كه درباره هجرت و موضع گيرى بايسته مسلمانان در برابر مشركان است - طرح «اسوه» بودن ابراهيم(ع) پس از اين آيات و توصيه ها، مطلب بالا را مى فهماند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مزمل - 73 - 20 - 4
4 - شب زنده دارى گروهى از مؤمنان به تأسّى از پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، نزديك به دوسوم از شب يا نصف آن و يا يك سوم آن
تقوم أدنى من ثلثى اليل . .. و طائفة من الذين معك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 27 - 4
4 - خيانت آدمى به امانت هاى مسلمانان ، خيانت به خويشتن است .
و تخونوا أمنتكم
معمولا انسان امانتدار ديگران است نه امانتدار خويش. بنابراين اسناد امانتهاى ديگران به امانتدار، با اضافه كلمه «امانات» به «كم» بيانگر اين است كه امانت ديگران به منزله امانت خود اوست و خيانت در آن، خيانت به امانت خويش است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 143 - 10،21
10 - تعيين بيت المقدس به عنوان قبله ، آزمونى براى مسلمانان و تصفيه ايشان
و ما جعلنا القبلة التى كنت عليها إلا لنعلم
21 - تبديل قبله ، آزمونى براى تصفيه مسلمانان واقعى از غير آنان
و ما جعلنا القبلة التى كنت عليها إلا لنعلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 140 - 16
16 - شكست مسلمانان در برخى از برهه ها براى آزمودن مدعيان ايمان و تمييز مؤمنان واقعى از مؤمنان دروغين
ان يمسسكم قرح . .. و تلك الايام نداولها بين النّاس و ليعلم اللّه الّذين امنوا
بنابر اينكه «تلك» اشاره باشد به معنايى كه از «ان يمسسكم قرح» استفاده مى شود يعنى شكست مسلمانان.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 153 - 4
4 - تبلور آزمون مسلمانان در شكست احد ، به هنگام فرار آنان از صحنه كارزار
ثمّ صرفكم عنهم ليبتليكم . .. اذ تصعدون و لا تلون على احد
بنابر اينكه «اذ تصعدون» متعلق به «ليبتليكم» باشد، يعنى خداوند شما را از تعقيب دشمن بازداشت تا آزمايشتان كند و اين آزمايش به هنگام فرار تبلور يافت و محقق شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 16
16 - پندار اينكه خداوند نبايد مسلمانان را مبتلا به شكست كند ، پندارى جاهلانه و باطل
يظنّون باللّه غير الحقّ . .. يقولون هل لنا من الامر من شىء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 41 - 11
11 - آزمودن مسلمانان در ادعاى ايمانشان به خدا و آيات او منشايى براى تشريع دستور خمس
و اعلموا أنما غنمتم
برداشت فوق ناظر بر اين اساس است كه جمله «و اللّه على كل شىء قدير» ناظر به لزوم پرداخت خمس باشد. يعنى اين فرمان نه از آن روست كه خداوند نيازمند اموال شماست و بر رفع نياز بينوايان توانا نيست، بلكه هدف از اين فرمان اولا تمايز مؤمنان راستين از غير ايشان است و ثانيا اين است كه نياز نيازمندان هر جامعه توسط همان جامعه تأمين شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 20 - 6
6 - خداوند ، مسلمانان صدراسلام را ، به وسيله كارشكنى و دشمنى مشركان و كافران در بوته آزمايش قرار داد .
و جعلنا بعضكم لبعض فتنة أتصبرون
از ديدگاه برخى از مفسران، چون آيه شريفه در مكّه نازل گرديده است و مؤمنان در آن شهر بسيار مورد شكنجه و آزار قرار داشتند و نيز اين آيه در صدد دلدارى به پيامبر(صلی الله علیه و آله) و مؤمنان است، مى توان گفت كه مقصود از «بعضكم» مسلمانان اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 11 - 1
1 - هجوم احزاب متّحد به مدينه ، وسيله امتحان مسلمانان آن ديار بود .
هنالك ابتلى المؤمنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 17
17 - نويد خداوند به حمايت از مسلمانان در برابر دشمنان دين با فراهم آوردن پيروزى با امداد هاى غيبى براى آنان
فعسى اللّه ان يأتى بالفتح او امر من عنده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 26 - 6
6 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را در مدينه با امداد هاى خويش توانا و قدرتمند ساخت .
تخافون أن يتخطفكم الناس فأويكم و أيدكم بنصره
«تأييد» به معناى تقويت كردن و قدرتمند ساختن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 41 - 13،18
13 - خداوند به بركت وجود پيامبر (صلی الله علیه و آله) مسلمانان را در جنگ بدر يارى كرد و آنان را به پيروزى رسانيد .
و ما أنزلنا على عبدنا
با توجه به اينكه آيات 9 تا 12 همين سوره امدادهاى الهى را شامل همه پيكارگران بدر دانست و اين آيه پيامبر(صلی الله علیه و آله) را محط نزول
امدادها شمرد، معلوم مى شود وجود پيامبر(صلی الله علیه و آله) در نزول امدادها دخالت فراوانى داشته است.
18 - يارى رسيدن به مسلمانان در جنگ بدر و به پيروزى رساندن آنان نمودى از قدرت مطلقه خداوند
و ما أنزلنا على عبدنا . .. و اللّه على كل شىء قدير
جمله «و اللّه . .. » مى تواند ناظر به تمام حقايقى باشد كه در آيه مورد بحث مطرح شده است كه از جمله آنها امدادهاى خداوند در جنگ بدر است كه «و ما أنزلنا ... » دلالت بر آن دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 48 - 13
13 - مشاهده فرشتگان الهى براى امداد مسلمانان ، دليل عقب نشينى شيطان از كارزار بدر و اعلان بيزارى وى از لشكر كفر
نكص على عقبيه و قال إنى برىء منكم إنى أرى ما لاترون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 2 - 12
12 - نويد خدا به مسلمانان صدر اسلام به امداد هاى غيبى و شكست ذلت بار شرك پيشگان پيمان شكن
و اعلموا . .. أن اللّه مخزى الكفرين
تهديد مشركان پيمان شكن صدر اسلام به شكست و خوارى در واقع نويدى بود به مسلمانان به اينكه در صورت شروع جنگ، خداوند آنان را با امدادهاى غيبى خود كمك فرموده و پيروز خواهد كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 9 - 6،7،8
6 - خداوند ، در غزوه احزاب نيرويى نامرئى ، به كمك مسلمانان فرستاد .
فأرسلنا عليهم . .. و جنودًا لم تروها
7 - نزول ملائكه امداد در غزوه احزاب ، به منظور كمك به مسلمانان
و جنودًا لم تروها
احتمال قوى اين است كه سپاهى كه قابل رؤيت نبود همان ملائكه باشد.
8 - امداد غيبى الهى به مسلمانان در غزوه احزاب ، نعمتى خدايى براى آنان و شايسته يادآورى است .
يأيّها الذين ءامنوا اذكروا نعمة اللّه عليكم إذ جاءتكم جنود. .. و جنودًا لم تروه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 26 - 12
12 - وصول فيض و امداد الهى ، نخست به پيامبر (صلی الله علیه و آله) و سپس به مؤمنان و امت آن حضرت *
فأنزل اللّه سكينته على رسوله و على المؤمنين
تقدم «على رسوله» بر «على المؤمنين»، مى تواند بيانگر مطلب بالا باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 25
25 - فرمان خدا بر مدارا كردن با توطئه گران اهل كتاب ، هرگز از سرناتوانى او بر يارى مسلمانان صدر اسلام نبوده است .
فاعفوا و اصفحوا حتى يأتى اللّه بأمره إن اللّه على كل شىء قدير
در برداشت فوق، جمله «إن اللّه . ..» در ارتباط با جمله «فاعفوا و اصفحوا» ملاحظه شده است; يعنى، گمان نشود كه فرمان به عفو و گذشت و ترك مقابله، از سر ناتوانى خداست، بلكه مصلحت مسلمانان در آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 25 - 8،13
8 - خداوند ، مؤمنان مدينه را در روز هاى سخت و وانفساى هجوم همه جانبه دشمن ، يارى كرد .
إذ جاءوكم من فوقكم و من أسفل منكم و إذ زاغت الأبصر . .. هنالك ابتلى المؤمنون ..
13 - عزّت و شكست ناپذيرى خداوند ، سر منشأ امداد او به مؤمنان مدينه براى نجات از شكست حتمى بود .
هنالك ابتلى المؤمنون و زلزلوا . .. و ردّ اللّه الذين كفروا ... و كان اللّه ... ع
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 74 - 14
14 - رفاه و امكانات مادى مسلمانان ، غير قابل تحمل براى منافقان صدر اسلام و برانگيزنده آنان به ستيزه جويى و كينهورزى
و ما نقموا إلا أن أغنيهم اللّه و رسوله من فضله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 27 - 2
2- رؤياى پيامبر ، نمايانگر ورود مسلمانان به مسجدالحرام با امنيت و سر تراشيدن و كوتاه كردن مو
لقد صدق اللّه رسوله الرءيا بالحقّ لتدخلنّ المسجد الحرام إن شاء اللّه ءامنين محلّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 75 - 2
2 - مسلمانان صدر اسلام ، به ايمان آوردن بنى اسرائيل دل بسته و بدان اميدوار بودند .
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم
برداشت فوق لازمه معناى «أن يؤمنوا لكم» است; زيرا تأييد و تصديق پيروان يك مكتب به معناى تصديق حقانيت آن مكتب و در نتيجه ايمان آوردن به آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 20 - 2
2- مؤمنان عصر نزول ، همواره چشم انتظار رسيدن پيامى جديد ، از جانب خداوند
و يقول الذين ءامنوا لولا نزّلت سورة
برداشت بالا بنابراين نكته است كه «سورة»، نظر به سوره اى خاص با محتوايى ويژه نداشته باشد; بلكه در مجموع اشتياق مؤمنان به نزول وحى را افاده كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 23 - 8
8 - برخى از صاحبان عهد با خدا ، از مسلمانان مدينه ، در انتظار فرا رسيدن فرصتى مناسب براى عمل به عهد خويش بودند .
من المؤمنين رجال صدقوا ما عهدوا اللّه عليه . .. و منهم من ينتظر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 153 - 14،15،16،17،20،21،27
14 - اندوه مسلمانان از شكست در كارزار احد و پيروز نشدن بر مشركان
فاثابكم غمّا بغمّ
جلمه «فاثابكم»، عطف بر جمله «و لقد عفا عنكم» است و كلمه «باء» در «بغمّ» بدليّه است، و مراد از «غمّا» به دليل كلمه «اثابكم» كه دلالت بر مرحمت و لطف دارد و نيز به دليل اينكه پس از عفو واقع شده، غم و اندوهى پسنديده است و اين غم
پسنديده همان غم پيروزى كافران بر مسلمانان خواهد بود و يا غمّ و اندوه به خاطر پيروى نكردن از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و سست آمدن در رويارويى با دشمن است.
15 - اندوه و حسرت مسلمانان به خاطر از دست دادن غنائم جنگى و جراحاتى كه در نبرد احد به آنان رسيد .
فاثابكم غمّا بغمّ لكيلا تحزنوا على مافاتكم و لا ما اصابكم
مراد از «غمّ» (غم دوّم) بايد غمى ناپسند باشد ; چرا كه خداوند آن را به غم پسنديده تبديل كرد و آن را پاداشى بر مسلمانان قرار داد و به قرينه «لكيلا . .. »، آن غم ناپسند همان از دست دادن غنائم و جراحات وارد شده بر مسلمانان بوده است.
16 - اندوه و پشيمانى مسلمانان به خاطر بى اعتنايى به دستورات پيامبر (صلی الله علیه و آله) در كارزار احد
فاثابكم غمّا بغمّ
با توجه به توضيح برداشت شماره 14.
17 - تبديل اندوه از دادن غنائم به اندوه تمرد از فرمان پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، موهبتى الهى به رزمندگان احد
فاثابكم غمّا بغمّ
كلمه «اثابكم» دلالت بر اين معنا دارد كه اين تبديل و جايگزينى لطف و موهبتى از جانب خداوند بوده است.
20 - اندوه مسلمانان از شكست و از دست دادن غنائم و مبتلا شدن به مصيبت ها در كارزار احد ، تاوان اندوهى كه بر دل رسول خدا (صلی الله علیه و آله) گذاردند .
فاثابكم غمّا بغمّ
بنابر اينكه «اثاب» به معناى مجازات باشد نه پاداش، و مراد از «غمّا»، اندوه مسلمانان به خاطر از دست دادن غنائم و مراد از «بغمّ»، غمى باشد كه بر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) وارد كردند. و «باء» در «بغمّ» به معناى سببيّت گرفته شده است.
21 - هجوم پى در پى غم ها و حسرت ها به مسلمانان در كارزار احد ، نتيجه مخالفت آنان با پيامبر خدا (صلی الله علیه و آله)
اذ تصعدون . .. فاثابكم غمّا بغمّ
برخى از مفسران برآنند كه «باء» در «بغمّ» الصاقيّه است و مراد، غمهاى فراوانى است كه يكى پس از ديگرى در آن نبرد به مسلمانان وارد مى شد و همه آنها پيامد فرار از جنگ و مخالفت با دستور پيامبر (صلی الله علیه و آله) بود. در برداشت فوق «اثابكم» به معناى مجازات گرفته شده نه پاداش.
27 - تسلّط خالد بن وليد بر مسلمانان در جنگ احد ، موجب افزايش اندوه آنان از شكست در آن كارزار
امام باقر (ع) درباره «فاثابكم غمّاً بغمّ» فرمود: فامّا الغمّ الاوّل فالهزيمة و القتل و امّا الاخر فاشراف خالد بن الوليد عليهم.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 1،4
1 - فروفرستادن خوابى آرام بخش از سوى خداوند بر پيكارگران احد ، به دنبال اندوههايى كه در آن كارزار بر ايشان گذشت .
ثمّ انزل عليكم من بعد الغمّ امنة نعاساً
«امنة» (آرامش خاطر)، مفعول براى «انزل» است و «نعاساً» به معناى خواب، عطف بيان و يا بدل از «امنة» است.
4 - وضعيّت اندوهگين و پر دلهره و اضطراب مسلمانان پس از كارزار احد
ثمّ انزل عليكم من بعد الغمّ امنة نعاساً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 165 - 12
12 - رفع ناراحتى مسلمانان به جهت شهادت هفتاد نفر در جنگ احد ، با تذكّر به اين كه آنان در جنگ بدر ، هفتاد نفر از دشمنان را كشته و هفتاد نفر را اسير كردند .
اولمّا اصابتكم مصيبة قد اصبتم مثليها
امام صادق (ع) درباره آيه فوق فرمود: كان المسلمون قد اصابوا ببدر مائة و اربعين رجلا قتلوا سبعين رجلا و اسروا سبعين فلمّا كان يوم احد اصيب من المسلمين سبعون رجلا قال: فاغتمّوا بذلك فانزل اللّه تبارك و تعالى: «اولمّا اصابتكم . .. مثليها».
تفسير عياشى، ج 1، ص 205، ح 151 ; نورالثقلين، ج 1، ص 408، ح 426.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 5 - 19
19 - خداوند ، مسلمانانِ صدراسلام را به عواقب و پيامد هاى آزاررسانى به پيامبراكرم (صلی الله علیه و آله) هشدار داد .
و إذ قال موسى لقومه . .. و اللّه لايهدى القوم الفسقين
با توجه به اين كه خطاب در اين آيات، متوجه مسلمانان است; به نظر مى رسد يادآورى داستان موسى(ع) و اذيت هاى بنى اسرائيل نسبت به آن حضرت و پيامدهاى ناگوار آن، هشدارى به مسلمانان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 46 - 14،15
14 - مسلمان ، در برابر خداوند ، تسليم و مطيع است .
و قولوا ءامنّا . .. و نحن له مسلمون
برداشت بالا، بنابراين احتمال است كه «نحن له. ..» مقولِ قولِ «قولوا آمنا...» است.
15 - اهل كتاب و مسلمانان ، در تسليم بودن در برابر خداى واحد ، عقيده مشترك دارند .
و قولوا ءامنّا . .. و نحن له مسلمون
برداشت بالا، بنابراين احتمال است كه «نحن له . ..» سخنى باشد كه مسلمانان، از زبان خود و اهل كتاب گفته باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 22 - 6،9
6 - آنچه مسلمانان مدينه ، در رويارويى با احزاب متّحد مشاهده كردند ، بر ايمان شان به راه خود و تسليم بودن شان افزود .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب . .. و ما زادهم الاّ إيمنًا و تسليمًا
فاعل «زاد» مصدر فعل «رأى» است. بنابراين، استفاده مى شود كه مشاهده دشمنان، بر ايمان مسلمانان افزوده است.
9 - مسلمانان مدينه ، در غزوه احزاب ، به رغم قدرت و شوكت دشمن و كارشكنى هاى منافقان ، تسليم امر پيامبر (صلی الله علیه و آله) براى جهاد بودند .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب . .. و ما زادهم إلاّ إيمنًا و تسليمًا
ممكن است «تسليماً» به قرينه مقام (بحث جهاد و هجوم دشمن و نيز الگو بودن پيامبر(صلی الله علیه و آله)) تسليم بودن به امر پيامبر(صلی الله علیه و آله) براى جهاد باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 3
3 - كافران ، با همان انگيزه و ملاكى كه به دشمنى با خدا برخاسته اند ، دشمن مؤمنان و جامعه اسلامى نيز خواهند بود .
عدوّى و عدوّكم
تكرار «عدوّ» و تقدم «عدوّى» بر «عدوّكم»، در حقيقت مؤمنان را متوجه اين موضوع مى كند كه خويش را از دشمنىِ دشمنان خداايمن نپندارند; زيرا آنان با همان انگيزه و ملاك كه دشمن خدايند، دشمن مؤمنان نيز هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 2 - 6
6 - نخستين بسيج دفاعى مسلمانان در برابر يهوديان ، منتهى به شكست و تبعيد يهود بنى نضير شد .
هو الذى أخرج الذين كفروا . .. لأوّل الحشر
«حشر»، به معناى بيرون آوردن جماعت از مقر و گسيل داشتن آنان به جنگ نيز مى باشد. بنابراين معنا «الحشر» در آيه شريفه، نظر به تجمع مسلمانان در برابر توطئه هاى بنى نضير دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 100 - 19
19 - از امام حسن مجتبى ( ع ) روايت شده : « . . . فكان ابى ( ع ) سابق السّابقين إلى اللّه و إلى رسوله . . . و ذلك انه لم يسبقه إلى الايمان أحد و قد قال اللّه تعالى : « و السّابقون الأوّلون من المهاجرين و الأنصار . . . » فهو سابق جميع السّابقين . . . ;
پدر من پيشگام تر از پيشگامان نخستين به سوى خدا و رسول او بود . .. زيرا هيچ كس در ايمان، بر او پيشى نگرفته بود ... و خداى تعالى فرمود: «پيشگامان نخستين از مهاجرين و انصار ... » پس او پيشگام تر از همه پيشگامان بود».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 14 - 16،20،21
16 - پيامبر(صلی الله علیه و آله)، مأمور به اظهار موضع اعتقادى خويش و پيشگامى در اسلام
قل إنى أمرت أن أكون أول من أسلم
20 - پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)، اولين مسلمان در ميان امت خويش
قل إنى أمرت أن أكون أول من أسلم
اول مى تواند به معناى «اوليت زمانى» و اسلام به معناى مصطلح آن باشد.
21 - پيامبر(صلی الله علیه و آله)، اولين مسلمان در جهان
قل إنى أمرت أن أكون أول من أسلم
جمله «أول من أسلم» مطلق و بيانگر اين است كه اسلام پيامبر(صلی الله علیه و آله) بر اسلام ديگران مقدم بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 12 - 2،3
2 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، به پيش گام شدن در پذيرش اسلام ، به عنوان نخستين مسلمان ، مأمور و موظف شد .
و أُمرت لأن أكون أوّل المسلمين
3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، نخستين مسلمان بود .
أُمرت لأن أكون أوّل المسلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 1،2
1 - بسيارى از اهل كتاب ، مشتاق ارتداد و بازگشت مسلمانان به شرك بودند .
ودّ كثير من أهل الكتب لو يردونكم من بعد إيمنكم كفاراً
جمله «يردونكم» به وسيله حرف مصدرى (لو) تبديل به مفرد مى شود و در نتيجه مفعول براى «ودّ» قرار مى گيرد. «كفاراً» جمع كافر و مفعول دوم براى «يردونكم» مى باشد. مراد از كافر، به دليل كلمه «يردون» مشرك است نه يهودى و يا نصرانى; زيرا مسلمانان صدر اسلام پيش از انتخاب اسلام، مشرك بودند.
2 - تلاش پى گير اهل كتاب براى مرتد ساختن مسلمانان
ودّ كثير من أهل الكتب لو يردونكم من بعد إيمنكم كفاراً
«ودّ» به معناى علاقه داشتن است، ولى به دليل جمله «فاعفوا . ..» معلوم مى شود: اهل كتاب براى تحقق بخشيدن به آرزوى خود (مرتد ساختن اهل ايمان) به تلاشهاى توطئه گرانه نيز روى آورده بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 145 - 2،3
2 - اهل كتاب ( يهود و نصارا ) على رغم اطمينانشان به حقانيت قبله مسلمانان ( مسجدالحرام ) ، آن را نخواهند پذيرفت .
ليعلمون أنه الحق . .. و لئن أتيت الذين ... ما تبعوا قبلتك
3 - هيچ برهان و معجزه اى نمى تواند اهل كتاب را به پذيرش مسجدالحرام به عنوان قبله حق ، وادارد .
و لئن أتيت الذين أوتوا الكتب بكل ءاية ما تبعوا قبلتك
كلمه «ءاية» به معناى علامت و نشانه است و مقصود از آن معجزه و برهان مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 146 - 8
8 - گروهى از عالمان اهل كتاب على رغم اطمينانشان به حقانيت قبله مسلمانان ، آن را كتمان مى كردند .
و إن فريقاً منهم ليكتمون الحق و هم يعلمون
جمله «و هم يعلمون» اشاره به اين معنا دارد كه كتمان كنندگان از عالمان دينى اهل كتاب بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 6
6 - حسادت اهل كتاب بر مسلمانان ، ريشه در اعماق جان ايشان داشت .
حسداً من عند أنفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 139 - 1،2،4،6
1 - محاجه و گفتگوى اهل كتاب با مسلمانان صدر اسلام درباره خداوند
قل أتحاجوننا فى اللّه
آيات قبل و بعد گوياى اين است كه: مراد از محاجه يهود و نصارا درباره خداوند، محاجه درباره اسلام و بعثت پيامبر بوده است; البته به گونه اى كه به محاجه درباره خداوند و شؤون او باز مى گشته است. همانند اين ادعا كه محمد(صلی الله علیه و آله) از نژاد عرب است و پيامبران بايد از نژاد بنى اسرائيل باشند.
2 - بحث و گفتگوى اهل كتاب با مسلمانان درباره خداوند ، محاجه اى نابجا و بى ثمر
قل أتحاجوننا فى اللّه
استفهام در «أتحاجوننا . ..» انكار توبيخى است; يعنى، چرا درباره خدا با ما بحث و گفتگو مى كنيد؟
4 - اعتقاد اهل كتاب و مسلمانان به ربوبيت خداى يكتا ، از دلايل نابجا بودن محاجه اهل كتاب با مسلمانان درباره خدا و شؤون او ( برانگيختن پيامبران )
أتحاجوننا فى اللّه و هو ربنا و ربكم
جمله «و هو ربنا . ..» حاليه است و بيانگر وجه توبيخ و اعتراض به اهل كتاب مى باشد; يعنى، معقول نيست كه درباره خدا و شؤون او با ما بحث كنيد; زيرا او همان گونه كه پروردگار شماست، پروردگار ما نيز هست. اگر از نژاد شما پيامبرى مى فرستد، قادر است از نژاد عرب نيز پيامبرى را مبعوث كند.
6 - منوط نبودن تقرب به خدا ، به طايفه و نژادى خاص دليل نابجا بودن محاجه اهل كتاب با مسلمانان درباره خداوند و شؤون او ( همانند گزينش پيامبران )
أتحاجوننا فى اللّه . .. و لنا أعملنا و لكم أعملكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 69 - 1،2،3،4،5،7
1 - آرزو و تلاش گروهى از اهل كتاب ، براى گمراه كردن مسلمانان
ودّت طائفة من اهل الكتاب لو يضلّونكم
2 - يأس اهل كتاب از گمراه ساختن مؤمنانِ به پيامبر (صلی الله علیه و آله) *
لو يضلّونكم
3 - افشاى سوءنيت اهل كتاب نسبت به مؤمنان ، از سوى خداوند
ودّت . .. لو يضلّونكم
4 - هشدار خداوند به مؤمنان در مورد تلاش اهل كتاب براى گمراه سازى آنان
ودّت . .. لو يضلّونكم
5 - آن گروه از اهل كتاب كه براى گمراه ساختن مسلمانان مى كوشيدند ، در واقع خويش را گمراه تر ساخته اند ; بى آنكه خود بفهمند .
ودّت . .. لو يضلّونكم و ما يضلّون الاّ انفسهم و ما يشعرون
7 - بى اثر بودن تلاش اهل كتاب ، براى گمراه كردن مؤمنان صدر اسلام
و ما يضلّون الاّ انفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 44 - 8،11
8 - تصميم عالمان اهل كتاب بر گمراه ساختن مسلمانان
و يريدون ان تضلوا السبيل
11 - سوء استفاده علماى يهود و دانشمندان اهل كتاب از علم و مقام خويش براى گمراهى مسلمانان
الم تر الى الذين . .. ان تضلوا السبيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 137 - 2
2 - تغيير موضع ، با اظهار ايمان و كفر مكرر ، توطئه اهل كتاب براى تضعيف عقايد مسلمانان
إنّ الذين ءامنوا ثم كفروا ثم ءامنوا ثم كفروا . .. و لاليهديهم سبيلا
در شأن نزول آيه آمده است كه گروهى از اهل كتاب، در حضور مسلمانان اظهار ايمان مى كردند و براى القاى شبهه در بين ايشان، دوباره كافر مى شدند و كفر خويش را معلول نادرستى اسلام قلمداد مى كردند تا از اين طريق بذر ترديد و شك را در دل مسلمانان بپاشند و بارور كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 59 - 1،4،9،11
1 - انتقاد نابجاى اهل كتاب و ناخرسندى بى دليل آنان از مسلمانان
قل يأهل الكتب هل تنقمون منا الا ان ءامنا باللّه
4 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور مقابله با موضعگيرى هاى مغرضانه اهل كتاب نسبت به مسلمانان
قل يأهل الكتب هل تنقمون منا الا ان ءامنا باللّه
9 - باور و اعتقاد مسلمانان به فسق اكثريت اهل كتاب ، عامل انتقاد نابجا و ناخرسندى بى دليل آنان از اهل ايمان
هل تنقمون منا الا ان ءامنا باللّه . .. و إن اكثركم فسقون
بدان احتمال كه «ان اكثركم» عطف بر «اللّه» باشد، يعنى «امنا بان اكثركم فاسقون».
11 - فسق و تبهكارى اهل كتاب ، از عوامل وادار كننده آنان به انتقاد از مسلمانان
قل يأهل الكتب هل تنقمون منا الا . .. و إن اكثركم فسقون
برداشت فوق بر اين مبناست كه «ان اكثركم . ..» به تقدير لام، مفعول له براى «هل تنقمون» باشد. در اين صورت «ان اكثركم ...» عطف بر محذوف است. يعنى «انما تنقمون ما ايماننا باللّه ... لكذا و كذا و لان اكثركم فاسقون» و يا عطف گرفته شود بر «ان ءامنا» در صورتى كه «ان ءامنا» خود بيانگر علت باشد ; يعنى: ما تنقمون منا ديننا و صلاتنا الا لايماننا و لان اكثركم فاسقون.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 61 - 4،9
4 - تظاهر به اسلام ، شيوه گروهى از اهل كتاب براى فريب مسلمانان و ضربه زدن به اسلام
و إذا جاءوكم قالوا ءامنا . .. و اللّه اعلم بما كانوا يكتمون
جمله «اللّه اعلم بما كانوا يكتمون» با توجه به دشمنى اهل كتاب با مسلمانان، مى رساند كه آنان در تظاهر به اسلام اهداف پليدى را تعقيب مى كردند و آن از بين بردن اسلام بوده است.
9 - اهل كتاب مورد تهديد و هشدار خداوند به خاطر برخورد منافقانه آنان با مسلمانان
و اللّه اعلم بما كانوا يكتمون
هدف از بيان آگاهى كامل خدا به اسرار پليد گروهى از اهل كتاب، مى تواند تهديد آنان به رسوايى در دنيا و عذاب الهى در آخرت باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 26
26 - اهل كتاب با جامعه مسلمانان صدر اسلام برخورد و حشر و نشر نداشتند .
فاعفوا و اصفحوا حتى يأتى اللّه بأمره إن اللّه على كل شىء قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 61 - 28
28 - مسلمانان ، از نظر علاقه وارتباط ، بسان يك پيكراند كه بايد نزديك ترين ارتباط و مستحكم ترين پيوند ها را ميان خود بر قرار سازند .
فإذا دخلتم بيوتًا فسلّموا على أنفسكم
برداشت فوق، از تعبير «على أنفسكم» (برخودتان) به جاى على «أهلها» (بر اهل خانه ها) استفاده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 44 - 8
8 - پايبندى و استقامت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان در مسير وحى ، از مسائل مهم مورد سؤال در قيامت
فاستمسك بالذى أُوحى إليك . .. و سوف تسئلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 29 - 3
3- خداوند ، خواهان صلابت و استحكام جامعه اسلامى در قبال كافران و جامعه كفر
و الذين معه أشدّاء على الكفّار
لحن آيه شريفه بيان ارزش هاى واقعى مؤمنان و همگامان پيامبر(صلی الله علیه و آله) است و در حقيقت اخبارى است كه انشاى مؤكد را مى رساند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 2 - 14
14- تنها مسلمانان داراى حق حضور و گواهى بر اجراى حد زنا
الزانية و الزانى فاجلدوا . .. و ليشهد عذابهما طائفة من المؤمنين
ازاين كه خداوند حضور مؤمنان را لازم دانسته است (من المؤمنين) نه عموم مردم را (من الناس)، به دست مى آيد كه گواهان و حاضران صحنه اجراى حدود، بايد از مسلمانان باشند نه از غير آنان.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 132 - 9
9 - وجود نماز در خانواده مسلمان ، بهترين جايگزين براى مال و رفاه درخانواده كافران
متّعنا به أزوجًا منهم . .. وأمر أهلك بالصلوة
كلمات «أزواج» و «أهل» در اين آيات، خانواده ها را مدّ نظر قرار داده است و بدين صورت لزوم تمايز خانواده مسلمان از خانواده كافر را بيان مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 3
3 - لزوم هشيارى رهبرى و جامعه اسلامى ، در برابر عناصر ظاهر فريب و دوچهره
سيقول لك المخلّفون من الأعراب
پيشگويى خداوند و افشاى چهره متخلفان، در حقيقت بيانگر ضرورت بر اين هشيارى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 195 - 26
26 - فداكارى و از خود گذشتگى مسلمانان صدر اسلام ، در رويارويى با دشمنان و استقبال آنان از شهادت
فالّذين . .. و قاتلوا و قتلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 59 - 3
3 - ايمان مسلمانان به خدا ، قرآن و تمامى كتب آسمانى ، برانگيزنده اهل كتاب بر تمسخر نماز و ديگر شعاير اسلام
قل يأهل الكتب هل تنقمون منا الا ان ءامنا باللّه . .. و ما أنزل من قبل
برداشت فوق بر اين مبناست كه «ان ءامنا» به تقدير «لام»، بيانگر كراهت و ناخرسندى اهل كتاب نسبت به مسلمانان باشد، يعنى «ما تنقمون منا ديننا و صلاتنا لشىء الا ايماننا باللّه . .. ».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 94 - 23
23 - ايمان اغلب مسلمانان صدر اسلام ، در آغاز ، ايمانى سطحى و ظاهرى بود و سپس عميق و ريشه دار شد . *
و لا تقولوا لمن القى اليكم السّلام لست مؤمنا . .. كذلك كنتم من قبل
بنابر اينكه «كذلك»، اشاره به «القى اليكم السلام» باشد. يعنى شما مؤمنان واقعى و رزمنده نيز در ابتدا ايمانتان سطحى و تنها اظهار اسلام بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 117 - 1
1 - شمول رأفت و رحمت خاص الهى بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مهاجران و انصارى كه آن حضرت را در لحظه هاى دشوار ، همراهى كردند .
لقد تاب اللّه على النبى و المهجرين و الانصار
«توبة» به معناى رجوع و روى كردن است. روى كرد خدا به پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مهاجر و انصار - به قرينه ذيل آيه شريفه - كنايه از اين است كه خداوند آنان را به خاطر يارى رساندن به پيامبر (صلی الله علیه و آله) در لحظه هاى سخت و دشوار، مورد رأفت و رحمت ويژه قرار داده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 10 - 7
7 - مسلمانان صدراسلام ، به خاطر ايمان شان ، مورد آزار و اذيّت قرار مى گرفتند .
و من الناس من يقول ءامنّا باللّه فإذا أوذى فى اللّه جعل فتنة الناس كعذاب اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 22 - 3
3 - مسلمانان مدينه ، به وعده هاى خداوند و پيامبرش ، ايمان راسخ داشتند .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب قالوا هذا ما وعدنا اللّه و رسوله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 11 - 3،5
3 - مسلمانان ، برادران دينى يكديگر بوده و از حقوق و مزاياى اجتماعى برابر برخوردارند .
فإن تابوا . .. فإخونكم فى الدين
5 - كفار محارب با گرويدن به اسلام ، برادران دينى مسلمانان محسوب شده و از حقوق و مزاياى اجتماعى مساوى برخوردار مى شوند .
فإن تابوا . .. فإخونكم فى الدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 143 - 1،7
1 - خداوند ، امت اسلام را امتى معتدل و برتر قرار داد .
جعلنكم أمة وسطاً
كلمه «وسطاً» چنانچه برخى از مفسران گفته اند كنايه از «معتدل» و يا «برتر» است.
7 - اعتدال امت اسلام و برترى آنان بر ساير امت ها ، دليل حجت بودن آنان بر ساير ملتهاست .
جعلنكم أمة وسطاً لتكونوا شهداء على الناس
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 77 - 23
23 - اعتراض برخى از مسلمانان به فرمان جهاد و درخواست تأخير آن
و قالوا ربّنا لم كتبت علينا القتال لو لا اخّرتنا الى اجل قريب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 77 - 24
24 - ترس ، منشأ اعتراض گروهى از مسلمانان صدر اسلام به حكم جهاد
يخشون النّاس . .. و قالوا ربّنا لم كتبت علينا القتال
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 78 - 3
3 - امت اسلام ، امتى برگزيده
هو اجتبيكم
«إجتباء» به معناى برگزيدن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 32 - 1
1 - مسلمانان ، ملتى ممتاز و برگزيده الهى
ثمّ أورثنا الكتب الذين اصطفينا
طبق نظر بيشتر مفسران، مقصود از «الكتاب» قرآن و مراد از «الذين اصطفينا» مسلمانان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 17
17 - خداوند ، مسلمانان را به آمدن حكمى جديد درباره توطئه گران اهل كتاب ( مبارزه با آنان ) نويد داد .
فاعفوا و اصفحوا حتى يأتى اللّه بأمره
مراد از «حتى يأتى اللّه بأمره» (تا آن گاه كه خدا فرمان خويش را صادر كند)، به قرينه مقابله آن با عفو و گذشت، فرمان جهاد و مبارزه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 114 - 19
19 - سركوبى كفرپيشگان مسلط بر مساجد عصر بعثت و گرفتار شدنشان به خوارى و ذلت ، از اخبار غيبى قرآن و از نويد هاى خدا به مسلمانان
لهم فى الدنيا خزى
چنانچه گذشت، آيه شريفه اشاره به قضاياى صدر اسلام و بازدارى مسلمانان از ورود به مسجد الحرام و مانند آن دارد . با توجه به اين حقيقت، جمله «لهم فى الدنيا خزى» نويدى است به مسلمانان كه كفرپيشگان مانع از ورود به مساجد، به خوارى و ذلت گرفتار خواهند شد، كه به مناسبت مورد، مقصود از خوارى و ذلت، كوتاه شدن دست آنان از مساجد اسلامى و سيطره مسلمانان بر آنان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 31 - 13
13 - محبّت و غفران الهى ، بشارتى به پيروان پيامبر (صلی الله علیه و آله)
فاتّبعونى يحببكم اللّه و يغفر لكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 17
17 - نويد خداوند به حمايت از مسلمانان در برابر دشمنان دين با فراهم آوردن پيروزى با امداد هاى غيبى براى آنان
فعسى اللّه ان يأتى بالفتح او امر من عنده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 36 - 6،7
6 - خداوند بى ثمر ماندن تلاش هاى حق ستيزانه كافران قريش را به مسلمانان صدر اسلام بشارت داد .
ثم تكون عليهم حسرة ثم يغلبون
7 - خداوند با خبرى غيبى ، شكست كفار قريش را به مسلمانان صدر اسلام بشارت داد .
ثم يغلبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 89 - 19
19- علم ، مقدمه هدايت و هدايت ، زمينه ساز جلب رحمت الهى و رحمت ، موجب بشارت و سرور مسلمانان حقيقى است .
و نزّلنا عليك الكتب تبينًا لكلّ شىء و هدًى و رحمة و بشرى للمسلمين
برداشت فوق، مبتنى بر اين نكته است كه ترتيب در آيه، ترتيب رتبى باشد; يعنى، هر يك از آنها مقدمه ديگرى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 102 - 9،10
9- قرآن و آيات آن ، دربردارنده هدايت و بشارت براى مسلمانان
و هدًى و بشرى للمسلمين
10- تثبيت ايمان مؤمنان و هدايت و بشارت به مسلمانان ، از اهداف نسخ و تغيير پيام هاى الهى و نزول تدريجى آيات قرآن
و إذا بدّلنا ءاية مكان ءاية . .. قل نزّله ... ليثبّت الذين ءامنوا و هدًى و بشرى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 18 - 4
4 - نويد خداوند به امت اسلامى در برخوردارى از حكومت ، اقتصاد شكوفا و شرافت ، در پرتو تعاليم قرآن و رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) *
و لقد ءاتينا بنى إسرءيل . .. ثمّ جعلنك على شريعة من الأمر
واژه «الأمر» در اين آيه همانند واژه «الأمر» در آيه قبل مى تواند نظر به كتاب، حكومت، نبوت، رزق پاكيزه و فضيلت اجتماعى داشته باشد. در اين صورت تعبير «جعلناك على شريعة من الأمر»، نويد به بهره مندى پيامبر(صلی الله علیه و آله) و امتش از آن مواهب خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 21 - 3
3 - نويد الهى ، به فزونى مداوم قدرت مسلمانان و دستيابى ايشان به فتوحاتى برتر از تصور آنان
و أخرى لم تقدروا عليها قد أحاط اللّه بها
برداشت ياد شده در صورتى است كه مراد از «لم تقدروا. ..» اين باشد كه شما الان قادر به پيش بينى آن نيستيد; چون نه توان آن را در خود سراغ داريد و نه زمينه آن را فراهم مى بينيد; ولى خداوند براساس احاطه علمى خود، اين هر دو را مى داند و به شما نويد مى دهد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 2 - 12
12 - نويد خدا به مسلمانان صدر اسلام به امداد هاى غيبى و شكست ذلت بار شرك پيشگان پيمان شكن
و اعلموا . .. أن اللّه مخزى الكفرين
تهديد مشركان پيمان شكن صدر اسلام به شكست و خوارى در واقع نويدى بود به مسلمانان به اينكه در صورت شروع جنگ، خداوند آنان را با امدادهاى غيبى خود كمك فرموده و پيروز خواهد كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 29 - 41
41- نويد الهى به مؤمنان صدراسلام ، نسبت به پيروزى شگفت آور و روزافزون آنان
كزرع أخرج شطه فازره . .. ليغيظ بهم الكفّار
اين آيات، در طليعه پيروزى هاى مسلمانان نازل شده و بشارت پيروزى هاى فزون تر را به مسلمانان داده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 13 - 10
10 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) مأمور ابلاغ بشارت خداوند ( قريب الوقوع بودن فتح مكه ) ، به مسلمانان مشتاق و منتظر
و أُخرى تحبّونها . .. و بشّر المؤمنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 12 - 7
7 - ترسيم شرايط اميدبخش آينده ، براى مسلمانان مدينه از سوى خداوند
و اللّه يشهد إنّهم لكذبون . .. ليولّنّ الأدبر ثمّ لاينصرون
لحن آيه شريفه، نويدبخش مؤمنان، در مقابله با توطئه هاى يهود و منافقان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 57 - 3
3 - خداوند پيش از وقوع نبرد ، تسلط مسلمانان بر يهوديان را بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) بشارت داد .
فإما تثقفنهم فى الحرب
برداشت فوق مبتنى بر مطالبى است كه در توضيح برداشت قبل آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 11 - 4
4 - بشارت و نويد خداوند به شكست سران كفر و شرك و پيروزى مسلمانان در دوران بعثت
جند ما هنالك مهزوم من الأحزاب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 21 - 4
4 - خداوند ، مسلمانان صدراسلام را به پيروزى حتمى و شكست جبهه دشمن ، نويد داد .
كتب اللّه لأغلبنّ أنا و رسلى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 4 - 1
1 - اقدام برخى افراد به صدا زدن پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، از وراى اتاق ها با لحنى بى ادبانه
إنّ الذين ينادونك . .. أكثرهم لايعقلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 5 - 2
2 - بى انضباطى و وقت نشناسى برخى از مسلمانان ، براى ملاقات پيامبر (صلی الله علیه و آله)
و لو أنّهم صبروا حتّى تخرج إليهم لكان خيرًا لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 14 - 2
2 - مسلمانان صدراسلام ، به خاطر بى مبالاتى و خوش باورى در توطئه « افك » ، در معرض گرفتار شدن به عذابى سخت از سوى خدا قرار داشتند .
و لولا فضل اللّه عليكم . .. لمسّكم فى ما أفضتم فيه عذاب عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 16 - 1
1 - خداوند ، مسلمانان را به خاطر تأثيرپذيرى در برابر شايعه « افك » و عدم موضع گيرى مناسب در برابر آن ، نكوهش كرد .
و لولا إذ سمعتموه قلتم . .. سبحنك هذا بهتن عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 40 - 2
2 - هيچ كس نمى تواند ضامن درستى اين انديشه شود كه خداوند ، سرنوشت مسلمانان و تبهكاران را يكسان دانسته و آزادى مطلق انسان ها را در برابر گزينش راه درست و نادرست ، تعهد كرده است .
أفنجعل المسلمين كالمجرمين . .. إنّ لكم فيه لما تخيّرون ... سلهم أيّهم بذلك زعيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 18 - 2
2 - پديد آمدن شرايطى حساس و نيازمند اخذ بيعتى ويژه از مسلمانان ، در جريان حديبيه
لقد رضى اللّه عن المؤمنين إذ يبايعونك تحت الشجرة
ايمان نخستين، خود بيعتى با پيامبر(صلی الله علیه و آله) است. حال از اين كه دوباره از مؤمنان بيعت گرفته شد، ويژه و حساس بودن شرايط استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 10 - 3
3 - بيعت مجدد مسلمانان با پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، در شرايط بحرانى قبل از صلح حديبيه
إنّ الذين يبايعونك إنّما يبايعون اللّه
از قرينه هاى موجود در آيه شريفه، استفاده مى شود كه بيعت مورد نظر، بيعت خاصى بوده است و از تعبير «فمن نكث. ..» بحرانى بودن آن شرايط استفاده مى شود و شأن نزول نيز مؤيد اين ديدگاه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 42 - 2
2 - دورنماى مشقت آميز و به دور از منافع مادى جنگ تبوك ، در نظر برخى از مسلمانان صدر اسلام ، عامل امتناع آنان از حضور در جنگ
لو كان عرضاً قريباً و سفراً قاصداً لاتبعوك و لكن بعدت عليهم الشقة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 122 - 2
2 - گمان برخى از مسلمانان صدر اسلام به وجوب بسيج همه مردم براى شركت در جنگ
ما كان المؤمنون لينفروا كافة
آيه شريفه - چنان كه در برخى شأن نزولها آمده - در مقام دفع ذهنيت اشخاصى است كه مى پنداشتند همه مسلمانان بى استثنا بايد در جنگ شركت كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 41 - 1
1- خداوند ، به مسلمانهايى كه مورد ستم واقع شده و به خاطر او هجرت كردند ، جايگاه و مكانى شايسته در دنيا و پاداشى بس بزرگ تر در آخرت عطا مى كند .
و الذين هاجروا فى الله من بعد ما ظلموا لنبوّئنّهم فى الدنيا حسنة و لأجر الأخرة أ
«فى» در «فى الله» به معناى «لام» و براى تعليل است. بنابراين معناى عبارت «هجرت براى كسب رضاى خداوند» است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 78 - 12
12 - ابراهيم ( ع ) ، پدر دينى امت اسلامى
و ما جعل عليكم فى الدين من حرج ملّة أبيكم إبرهيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 44 - 8
8 - پايبندى و استقامت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان در مسير وحى ، از مسائل مهم مورد سؤال در قيامت
فاستمسك بالذى أُوحى إليك . .. و سوف تسئلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 48 - 1
1 - كافران صدراسلام ، از مسلمانان درباره برپايى قيامت سؤال مى كردند .
قال الذين كفروا . .. و يقولون متى هذا الوعد
بيشتر مفسران برآنند كه مقصود از «وعد»، برپايى قيامت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 186 - 1
1 - پرسش مسلمانان از پيامبر درباره نزديك يا دور بودن خدا ، نسبت به بندگان
و إذا سألك عبادى عنى فإنى قريب
جمله «فإنى قريب» بيانگر اين است كه پرسش مطرح شده در آيه، درباره دورى و نزديكى خداست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 105 - 10
10 - وجود روحيه تحقيق و بررسى بين مسلمانان صدراسلام
و يس--َلونك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 139 - 3
3 - خداوند ، پروردگار همگان ( مسلمانان ، اهل كتاب و . . . ) است .
و هو ربنا و ربكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 153 - 16،18
16 - اندوه و پشيمانى مسلمانان به خاطر بى اعتنايى به دستورات پيامبر (صلی الله علیه و آله) در كارزار احد
فاثابكم غمّا بغمّ
با توجه به توضيح برداشت شماره 14.
18 - پشيمانى مسلمانان به جهت تخلف از دستورات پيامبر (صلی الله علیه و آله) در كارزار احد ، نتيجه عفو الهى از گناه آنان
و لقد عفا عنكم . .. فاثابكم غمّا بغمّ
عطف «اثابكم» بر «عفا عنكم» به وسيله «فاء»، دلالت بر ترتب و رابطه عليّت بين آن دو جمله دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 21،23،25
21 - شكست دشمنان اسلام ، مايه پشيمانى مسلمانان سست ايمان از دلبستگى به يهود و نصارا
فعسى اللّه ان يأتى بالفتح . .. فيصبحوا على ما اسروا فى انفسهم ندمين
در برداشت فوق جمله «ما اسروا» - به قرينه «و من يتولهم منكم» در آيه قبل - به دلبستگى مسلمانان به يهود و نصارا تفسير شده است.
23 - نزول عذاب الهى بر دشمنان دين ، مايه پشيمانى مسلمانان سست ايمان از دلبستگى به يهود و نصارا
او امر من عنده فيصبحوا على ما اسروا فى انفسهم ندمين
برداشت فوق بر اين احتمال است كه مراد از «امر»، عذاب دنيوى باشد.
25 - مسلمانان سست ايمان با مشاهده پيروزى اسلام ، شرمسار از برنامه ريزى هاى نهانى خويش جهت رهايى از پيامد هاى شكست مسلمانان
فيصبحوا على ما اسروا فى انفسهم ندمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 26 - 5
5 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را پس از هجرت ، در مدينه مأوى داد و از سلطه مشركان خارج كرد .
فأويكم و أيدكم بنصره
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 55 - 14
14 - پيروزى مسلمانان بر يهود *
و جاعل الذين اتبعوك
احتمالا مراد از پيروان عيسى (ع)، پيروان راستين آن حضرت است كه قهراً منطبق بر مسلمانان مى شود; چون عيسى (ع)، بنى اسرائيل را موظف به پيروى از پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) كرده يود. و مراد از «الذين كفروا»، يهود است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 26
26 - پيروزى و فتح يا شكست و شهادت مسلمانان ، نشانه حقّانيّت و يا باطل بودن اسلام نيست .
ظنّ الجاهليّة . .. يقولون لو كان لنا من الامر شىء ما قتلنا ههنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 22
22 - پيروزى مسلمانان ، مايه پشيمانى بيماردلان سست ايمان عصر بعثت از شك و ترديد نسبت به حقانيت اسلام
فعسى اللّه ان يأتى بالفتح او . .. فيصبحوا على ما اسروا فى انفسهم ندمين
برداشت فوق بر اين اساس است كه مراد از «ما اسروا فى انفسهم»، ترديد مسلمانان سست ايمان نسبت به حقانيت اسلام باشد. «فى قلوبهم مرض»، اين احتمال را تأييد مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 7 - 10
10 - قضاياى جنگ بدر و پيروزى مسلمانان در آن ، نعمتى بزرگ و شايسته و بايسته به ياد داشتن و شامل درسهايى از توحيد
إذ يعدكم اللّه إحدى الطائفتين أنها لكم
مقصود از فرمان خداوند به يادآورى قضاياى بدر، يادآورى حاكميت خداوند بر عوامل طبيعى است. زيرا نيروى برتر و غير قابل مقايسه مشركان نسبت به مسلمانان اقتضا مى كرد كه مشركان پيروز شوند ; ولى تقدير خداوند بر اين بود كه پيروزى از آن مسلمانان باشد ; و چنين شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 8 - 2
2 - پيروزى مسلمانان در جنگ بدر زيربناى گسترش توحيد و نابودى شرك در سراسر جهان
يريد اللّه أن يحق الحق . .. ليحق الحق و يبطل البطل
برداشت فوق بر اين اساس است كه «ليحق الحق» متعلق به «يريد اللّه أن يحق الحق» در آيه قبل باشد. بر اين مبنا مى توان گفت مراد از «الحق» در آيه قبل خصوص پيروزى موعود در پيكار بدر است، و مقصود از «الحق» در آيه مورد بحث مطلق حق. بنابراين «يريد اللّه أن يحق الحق ... » چنين معنا مى شود: خداوند با تقدير پيروزى در جنگ بدر خواست حق را همواره به منصه ظهور رساند و در سراسر جهان استوار سازد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 41 - 18
18 - يارى رسيدن به مسلمانان در جنگ بدر و به پيروزى رساندن آنان نمودى از قدرت مطلقه خداوند
و ما أنزلنا على عبدنا . .. و اللّه على كل شىء قدير
جمله «و اللّه . .. » مى تواند ناظر به تمام حقايقى باشد كه در آيه مورد بحث مطرح شده است كه از جمله آنها امدادهاى خداوند در جنگ بدر است كه «و ما أنزلنا ... » دلالت بر آن دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 42 - 10،11،12،13
10 - وقوع جنگ بدر و پيروزى مسلمانان در آن نبرد ، امرى از پيش رقم خورده و تعيين شده
و لكن ليقضى اللّه أمرا كان مفعولا
11 - خداوند به منظور تبيين حقانيت توحيد و رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، جنگ بدر را تحقق بخشيد و مسلمانان را به پيروزى رسانيد .
ليقضى اللّه أمرا كان مفعولا ليهلك من هلك عن بينة و يحيى من حى عن بينة
12 - وقوع جنگ بدر و پيروزى مسلمانان در آن ، على رغم موقعيت ضعيف آنان ، حادثه اى شايسته و بايسته به خاطر سپردن و همواره به ياد داشتن
إذ أنتم بالعدوة الدنيا . .. و لو تواعدتم لاختلفتم فى الميعد
برداشت فوق بر اين اساس است كه «إذ» مفعول براى فعل مقدر، يعنى «اذكروا» باشد. مفسران برآنند كه از اهداف شرح موقعيت جنگ بدر يادآورى ضعف مسلمانان و برترى كافران است كه على رغم آن با پيروزى مسلمانان پايان يافت.
13 - پيروزى مسلمانان در جنگ بدر حجتى روشن عليه شرك و دليلى واضح بر حقانيت توحيد و اسلام
ليقضى اللّه . .. ليهلك من هلك عن بينة و يحيى من حى عن بينة
«ليهلك» متعلق به «يقضى» است. يعنى هدف از تحقق جنگ بدر اين بود كه ... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 44 - 4
4 - وقوع جنگ بدر با فرجام پيروزى مسلمانان در آن نبرد ، هدف از تصرف خداوند در ديد هر يك از دو سپاه و كم نماياندن هر يك در نظر ديگرى
إذ يريكموهم إذالتقيتم فى أعينكم قليلا . .. ليقضى اللّه أمرا كان مفعولا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 48 - 6
6 - پيروزى اسلام و مسلمانان ، براى حق و جلوه تحقق اراده الهى
حتى جاء الحق و ظهر أمر اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 37 - 6
6- نابودى كافرانِ دين ستيز و پيروزى مسلمانان ، قانونمند و داراى وقتِ مناسب است .
خلق الإنسن من عجل سأُوريكم ءايتى فلاتستعجلون
برداشت ياد شده از ارتباط ميان اين آيه و آيه قبل استفاده شده است; بدين ترتيب كه مؤمنان با مشاهده برخورد گستاخانه مشركان با پيامبر(صلی الله علیه و آله)، بى صبرانه منتظر تحقق وعده الهى، مبنى بر هلاكت دشمنان و پيروزى مسلمانان بودند. و خداوند آنان را به صبر و شتاب نكردن فراخوانده است. گفتنى است برداشت فوق بر اساس اين است كه مخاطبان جمله «سأوريكم... فلاتستعجلون» مسلمانان باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 53 - 1
1 - هشدار خداوند به كفار مكه ، مبنى بر پيروزى نزديك مسلمانان بر آنان
سنريهم ءايتنا فى الأفاق و فى أنفسهم
برداشت ياد شده مبتنى بر اين نكته است كه مراد از ضمير «هم» - به قرينه آيه قبل (ثمّ كفرتم) - كفار مكه بوده و مقصود از «آفاق» نواحى زمين و از «أنفس» مردم سرزمين جزيرة العرب باشد. بنابر اين جمله «سنريهم آياتنا فى الآفاق و فى أنفسهم» مى تواند اشاره به پيروزى مسلمانان بر كافران داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 1 - 4
4- تسليم شدن مشركان در برابر مسلمانان و پذيرش صلح در حديبيه ، فتحى بزرگ براى جبهه اسلام *
إنّا فتحنا لك فتحًا مبينًا
اهميت صلح حديبيه، از آن رو است كه مشركان تا آن روز، جز به نابودى مسلمانان نمى انديشيدند; اما باصلح حديبيه، آنان در حقيقت مجموعه مسلمانان را به عنوان گروهى قدرتمند، رسماً پذيرفتند و اين در صحنه سياسى، فتحى بزرگ براى مسلمانان بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 18
18 - سفر حديبيه ، براى مسلمانان همراه با پيروزى و خلاف انتظار اعراب متخلف
سيقول لك المخلّفون . .. فاستغفر لنا
در آيات پيشين، سفر حديبيه به عنوان سفرى پر بار معرفى شده و خداوند پس از تمجيد آثار اين سفر، عذرخواهى هاى آينده اعراب متخلف را يادآور شده است. با توجه به اين نكته، از مجموع آيات استفاده مى شود كه اعراب متخلف، انتظار چنين فرجام فرخنده اى را براى اين سفر نداشته و با مشاهده نتايج مثبت آن، از تخلف خود اظهار ندامت خواهند كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 28 - 11
11- تحقق وعده خداوند ، به ورود پيروزمندانه مسلمانان به مكه ، گواه تحقق پذيرى وعده او در غلبه اسلام بر تمامى اديان *
لتدخلنّ المسجد الحرام . .. هو الذى أرسل رسوله ... ليظهره على الدين كلّه
خداوند در آيه قبل، به مؤمنان وعده داد كه با ايمنى وارد مكه خواهند شد و اين وعده تحقق يافت. حال در اين آيه، نويد داده است كه اسلام نه بر مشركان مكه; بلكه بر تمامى اديان غلبه خواهد كرد و اين وعده، همانند وعده پيشين تحقق پذير خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 28 - 4
4 - زندگى پيروزمندانه مسلمانان ، جلوه رحمت خداوند بر آنان
إن أهلكنى اللّه و من معى أو رحمنا
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه عبارت «أو رحمنا» در برابر «أهلكنى اللّه. ..» (هلاكت و شكست) قرار دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 68 - 6
6 - تقدير و قضاى الهى بر پيروزى مسلمانان در جنگ بدر ، مانع شكست مسلمانان ، على رغم تحقق مقتضى آن ( گرفتن اسير پيش از سركوبى كامل دشمن )
لو لا كتب . .. عذاب عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 42 - 9
9 - إخبار خداوند به بازگشت موفقيت آميز مسلمانان از جنگ تبوك
و سيحلفون باللّه لو استطعنا لخرجنا معكم
برداشت فوق بر اين اساس است كه آيه شريفه، قبل از رسيدن مسلمانان به سرزمين تبوك نازل شده باشد كه در اين صورت، إخبار خداوند به عذرخواهى متخلفان، گوياى بازگشت موفقيت آميز مسلمانان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 25 - 9
9 - غزوه احزاب ، بدون درگيرى نظامى عمده ، به سود مسلمانان پايان يافت .
و ردّ اللّه الذين كفروا بغيظهم لم ينالوا خيرًا و كفى اللّه المؤمنين القتال
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - واقعه - 56 - 14 - 1
1 - وجود مردمان پيشتاز در ميان امت اسلام
قليل من الأخرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 32 - 9
9 - پيشتازان در انجام خيرات ، مهم ترين صفت مسلمانان پيرو قرآن و انسان هاى قرآنى
و منهم سابق بالخيرت
برداشت ياد شده به اين خاطر است كه پيشتازان در تمسك به قرآن و حافظان ارث الهى، در اين آيه به عنوان پيشتازان در خيرات معرفى شده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 11 - 1
1 - پيشگويى خداوند از شكست سران كفر و شرك در برابر سپاه اسلام
جند ما هنالك مهزوم من الأحزاب
بيشتر مفسران بر اين عقيده اند كه آيه شريفه، در مقام پيشگويى از آينده سران كفر و شرك است، آنانى كه در مكه در اكثريت بودند و قدرت را در دست داشتند و در حالى كه مسلمانان در اقليت و ضعف قرار داشتند. ازاين رو خداوند از شكست كافران در جنگ هاى بدر، احزاب، حنين و يا فتح مكه خبر مى دهد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 21 - 2
2 - اخبار خداوند ، از دستيابى مسلمانان به پيروزى هاى بزرگ و فراتر از توان به كار گرفته شده از سوى آنان در فتح خيبر
و أخرى لم تقدروا عليها
با توجه به اين كه آيات شريفه، در محدوده صلح حديبيه و جنگ خيبر نازل شده است; تعبير «لم تقدروا» مى رساند كه مؤمنان
غنايمى در پيش دارند كه اكنون توان دستيابى به آن را ندارند; يعنى، به دست آوردن آن غنايم، نيازمند توانى بيش از اين است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 119 - 2
2 - برخى از مسلمانان صدر اسلام به جهت شبهه هاى ايجاد شده مشركان از خوردن ذبيحه با نام خدا خوددارى مى كردند.
فكلوا مما ذكر اسم الله . .. و ما لكم ألا تأكلوا
لحن عتاب گونه آيه چنين مى نماياند كه بر اثر تبليغات كافران و سخنان فريبنده آنان برخى از مسلمانان از خوردن ذبيحه حلال خوددارى مى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 121 - 13
13 - هشدار خداوند به مسلمانان در مورد تأثيرپذيرى از تبليغات شيطان دشمنان دين
و إن الشيطين . .. و إن أطعتموهم إنكم لمشركون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 119 - 3
3 - برخى از مسلمانان صدر اسلام تحت تأثير سنتهاى جاهلى و اجتماعى عصر خود بودند.
و ما لكم ألا تأكلوا مما ذكر اسم الله عليه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 14 - 8
8 - توطئه « افك » چنان تأثير عميقى داشت كه مسلمانان را به خود مشغول كرده و تنها موضوع سخن هر مجلس و محفل گشته بود .
لمسّكم فى ما أفضتم فيه
مطلب ياد شده از به كارگيرى واژه «افاضه» - كه به معناى سخن گفتن بسيار درباره موضوعى و انتشار آن است - استفاده مى شود. گفتنى است كه خطاب در «مسّكم» و «أفضتم» به عموم مسلمانان است و اين نشان مى دهد كه شايعه «افك»، در ميان همه مسلمانان مدينه پيچيده بود و آنان را به خود مشغول كرده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 15 - 4
4 - تأثيرپذيرى مسلمانان عصر بعثت در برابر شايعه ها
إذ تلقّونه بألسنتكم و تقولون بأفواهكم ما ليس لكم به علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 60 - 5
5 - مسلمانان مكه ، در صورت هجرت از مكه ، نگران معاش خود بودند .
إنّ أرضى وسعة . .. و كأيّن من دابّة لاتحمل رزقها اللّه يرزقها و إيّاكم
اين كه خداوند پس از توصيه به هجرت براى حفظ ارزش دينى، رازقيت خود را مطرح مى كند و يادآورى مى كند كه خيلى از جنبندگان، قادر به تأمين روزى خود نيستند، احتمال دارد درصدد دفع توهم و پرسشى باشد كه مسلمانان، آن را در ذهن خود داشته اند. برداشت بالا براساس احتمال ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 14 - 18
18 - وعده تأييد و امداد ، از سوى خداوند به مؤمنان صدراسلام در قبال دشمنانشان
يأيّها الذين ءامنوا كونوا أنصار اللّه . .. فأيّدنا الذين ءامنوا على عدوّهم فأصب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 10
10 - انتظار بيجاى برخى از مسلمانان ، در تبعيت پيامبر (صلی الله علیه و آله) از آراى آنان ، در موارد بسيار *
لو يطيعكم فى كثير من الأمر لعنتّم
هشدار و تذكر الهى، مى نماياند كه چنين زمينه اى در جامعه صدر اسلام وجود داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 12 - 5،8
5 - مسلمانان در مكه ، هم مورد آزار و اذيت جسمى بودند و هم در معرض تبليغات منفى كافران قرار داشتند .
و من الناس من يقول ءامنّا باللّه فإذا أوذى فى اللّه. ..و قال الذين كفروا... اتّب
8 - كافران مكه ، براى باز داشتن مسلمانان ، از ايمان شان به دروغ متوسل شدند .
و قال الذين كفروا للذين ءامنوا اتّبعوا سبيلنا و لنحمل خطي-كم . .. إنّهم لكذبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 136 - 10،13
10 - مسلمانان ، بايد به يهود و نصارا ابلاغ كنند كه به قرآن و همه پيامبران و احكام و معارف نازل شده بر آنان و به تمامى كتاب هاى آسمانى ، ايمان دارند .
قولوا ءامنا باللّه و ما أنزل إلينا و ما أنزل إلى إبرهيم . .. و ما أوتى النبيّون
برداشت فوق از كلمه «قولوا» (بگوييد) استفاده مى شود. آيه قبل گوياى اين است كه «مقول له» (كسى كه بايد به او ابلاغ شود) يهود و نصاراست.
13 - مسلمانان ، بايد به يهوديان و نصرانيان ابلاغ كنند كه هرگز تسليم خواسته هاى آنان نخواهند شد .
كونوا هوداً أو نصرى . .. قولوا ءامنا ... و نحن له مسلمون
حصر در جمله «و نحن له مسلمون» ناظر به سخن يهود و نصاراست كه از مسلمانان مى خواستند به آيين يهوديت و نصرانيت ايمان آورند و در زمره يهوديان و نصرانيان قرار بگيرند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 7
7 - فعاليت مسلمانان صدراسلام پيش از هجرت ، محدود به مسائل فرهنگى و تبليغى
إلاّ أن يقولوا ربّنا اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 11 - 2
2 - نكوهش مسلمانان صدراسلام از سوى خداوند ، به خاطر ترك مصلاّ براى داد و ستد و يا تماشاى لهو و ر ها كردن پيامبر ( ص
) در حال ايراد خطبه هاى نماز جمعه
و إذا رأوا تجرة أو لهوًا انفضّوا إليها و تركوك قائمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 8 - 4
4 - توصيه به گناه ، تعدى به حقوق مسلمين و نافرمانى از پيامبراكرم (صلی الله علیه و آله) ، محتواى نجوا هاى منافقان
و يتنجون بالإثم و العدون و معصيت الرسول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 9 - 3
3 - نهى خداوند ، از نجواى آلوده به گناه ، تعدى به حقوق مسلمين و نافرمانى پيامبر (صلی الله علیه و آله)
فلاتتنجوا بالإثم و العدون و معصيت الرسول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 8 - 11
11 - تحقير و سرزنش ، حربه مشركان براى بازداشتن مردم از پيروى پيامبر (صلی الله علیه و آله)
قالوا . .. إن تتّبعون إلاّ رجلاً مسحورًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 2 - 7
7 - توهين و تحقير مسلمانان ، از ابزار كافران در اظهار دشمنى با آنان
يبسطوا إليكم أيديهم و ألسنتهم بالسوء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 26 - 2
2 - مسلمانان تا پيش از هجرت به مدينه ، همواره هراسان از گرفتار آمدن به چنگ دشمنان و نابود شدن به دست آنان
تخافون أن يتخطفكم الناس
«تخطف» به معناى گرفتن با سرعت است و در آيه مى تواند كنايه از غلبه و نابودى باشد. فعل مضارع «تخافون» حكايت از استمرار اين وضعيت دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 13 - 7
7- كافران و عناصر سست ايمان ، داراى آينده اى پر بيم و هراس
إنّ الذين قالوا ربّنا اللّه ثمّ استقموا فلاخوف عليهم و لا هم يحزنون
از مفهوم آيه شريفه، استفاده مى شود كه دو گروه در معرض بيم و هراس اند: 1- كافران، 2- آنان كه اظهار ايمان كرده ولى در طريق ايمان استقامت نورزند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 13 - 12،13
12 - مسلمانان صدر اسلام ، از نبرد با شرك پيشگان پيمان شكن ، در هراس بودند .
أتخشونهم
13 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را به خاطر هراسشان از سطوت دشمن و خوددارى از نبرد با آنان ملامت كرد .
أتخشونهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 10 - 5،8،11
5 - هجوم احزاب متّحد به سوى مدينه ، باعث وحشت و نگرانى مسلمانان شد .
إذ جاءوكم . .. و إذ زاغت الأبصر
«زاغت الأبصار» مى تواند كنايه از به وجود آمدن آن چنان وحشتى باشد كه چشم شخص، قدرت ديد و تشخيص را از دست مى دهد.
8 - هجوم احزاب متّحد به مدينه ، براى درهم شكستن مسلمانان ، مسلمانان را به قدرى وحشت زده كرد كه همانند افراد محتضر شدند .
إذ جاءوكم . .. و إذ زاغت الأبصر و بلغت القلوب الحناجر
مراد از به حنجره رسيدن قلب ها، خفگى و به حال مرگ افتادن است.
11 - ايّام هجوم احزاب متّحد به مدينه ، روزهايى بس سخت و نگران كننده براى مسلمانان بود .
إذ جاءوكم . .. و إذ زاغت الأبصر و بلغت القلوب الحناجر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 11 - 2
2 - مسلمانان مدينه ، با هجوم احزاب متّحد به آنان ، دچار اضطراب و تزلزل شديد شدند .
و زلزلوا زلزالاً شديدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 73 - 4
4 - حمايت نكردن از مسلمانانى كه براى دينشان مورد هجوم كافران هستند ، موجب فتنه و فسادى بزرگ خواهد شد .
فعليكم النصر . .. إلا تفعلوه تكن فتنة فى الأرض و فساد كبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 7 - 3
3 - وجود ناخرسندى ميان مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به لغو اعتبار پيمان عدم تعرض از سوى خدا و پيامبر (صلی الله علیه و آله) و ترديد و دودلى آنان در پيكار با مشركان
كيف يكون للمشركين عهد عنداللّه و عند رسوله
كلمه «كيف» در «كيف يكون للمشركين عهد» - كه براى استفهام انكارى است - مفيد برداشت فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 8 - 1
1 - وجود ناخرسندى ميان مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به لغو اعتبار پيمان عدم تعرض و ترديد و دودلى آنان در پيكار با مشركان پيمان شكن
كيف و إن يظهروا عليكم
كلمه «كيف» - كه براى استفهام انكارى است - مفيد برداشت فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 25 - 7
7 - تمامى مسلمانان ( مكّى و آفاقى ) ، نسبت به مسجدالحرام از حق مساوى برخورداراند .
الذى جعلنه للناس سواء العكف فيه و الباد
«سواء» به معناى «مستوى» و حال براى «الناس»است. «عاكف» به معناى مقيم (منظور اهل مكّه) است. «بادى» يعنى اهل باديه و مقصود از آن مردمى است كه بيرون مكّه و در سرزمين هاى ديگر زندگى مى كنند; يعنى، ما مسجدالحرام را براى همه انسان ها قرار داديم و در بهره مندى از آن، مكّى و آفاقى برابراند و كسى را بر ديگرى امتيازى نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 37 - 8
8- مؤمنان صدراسلام ، در انتظار غلبه و پيروزى سريع بر كافران بودند .
سأُوريكم ءايتى فلاتستعجلون
برداشت ياد شده براساس اين است كه مقصود از «آيات» هلاكت و عذاب دنيوى كافران، و مخاطب «سأوريكم. .. فلاتستعجلون» مسلمانان باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 13 - 2
2 - تشويق و تشجيع مسلمانان به پيكار با سران شرك و كفر
فقتلوا أئمة الكفر . .. ألا تقتلون قوماً نكثوا أيمنهم و همّوا بإخراج الرسول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 40 - 2
2 - تهييج مسلمانان ، از سوى خداوند براى جهاد و يارى رساندن پيامبر (صلی الله علیه و آله)
إلا تنصروه فقد نصره اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 15 - 5
5 - تشويق مسلمانان از سوى خدا ، براى شركت در جنگ خيبر
إذا انطلقتم إلى مغانم لتأخذوها
خداوند، حركت به سوى جنگ خيبر را حركت به سوى غنايم دريافتى دانسته است و بدين وسيله دو نكته را به مسلمانان يادآور شده است: 1- پيروزى حتمى، 2- دستيابى به غنايم. اين دو پيام بى ترديد در روحيه دادن به سپاه اسلام و تهييج آنان، نقش داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 10 - 5
5 - تشويق مسلمانان از سوى خداوند ، به بسيج شدن در امر انفاق و هزينه كردن امكانات و داريى هاى خود در راه جنگ ، جهاد و جبهه
و ما لكم ألاّتنفقوا فى سبيل اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 10 - 1
1 - ترغيب مسلمانان از سوى خداوند ، به تجارتى سودمند و نجات بخش از عذاب
يأيّها الذين ءامنوا هل أدلّكم على تجرة تنجيكم من عذاب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 13 - 1
1 - تشويق و تشجيع مسلمانان صدر اسلام به جنگ با مشركان پيمان شكن و توطئه گر عليه پيامبر (صلی الله علیه و آله)
ألا تقتلون قوماً نكثوا أيمنهم و همّوا بإخراج الرسول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 4 - 5
5 - تشويق و ترغيب مؤمنان صدراسلام از سوى خداوند ، به جهاد و پيكار در راه او
إنّ اللّه يحبّ الذين يقتلون فى سبيله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 13 - 1،2
1 - عده اى از منافقان ، مسلمانان شركت كننده در غزوه احزاب را ، به ترك جهاد وسوسه مى كردند .
و إذ قالت طائفة منهم يأهل يثرب لامقام لكم فارجعوا
2 - منافقان براى ماندن مسلمانان به همراه پيامبر (صلی الله علیه و آله) در غزوه احزاب - باتوجه به هجوم دشمن - وجهى منطقى قائل نبودند و آنان را به ترك غزوه ، دعوت مى كردند .
قالت طائفة منهم يأهل يثرب لامقام لكم فارجعوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 143 - 21
21 - تبديل قبله ، آزمونى براى تصفيه مسلمانان واقعى از غير آنان
و ما جعلنا القبلة التى كنت عليها إلا لنعلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 111 - 5
5 - يهود و نصارا ، درتلاش براى تضعيف روحيه مسلمانان و بازدارى مردم از گرايش به اسلام
قالوا لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً أو نصرى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 12 - 1،6
1 - منافقان ، همسو با احزاب متّحد ، در غزوه احزاب براى درهم شكستن روحيه مسلمانان فعاليت مى كردند .
إذ جاءتكم جنود . .. و إذ يقول المنفقون ... ما وعدنا اللّه ... إلاّ غرورًا
فعل مضارع «يقول» بر تداوم كار منافقان دلالت مى كند كه از آن، به «فعاليت» تعبير مى شود.
6 - فعاليت تبليغاتى منافقان و بيماردلان مدينه ، براى ايجاد تزلزل در روحيه مسلمانان ، شايسته يادآورى است .
و إذ يقول المنفقون و الذين فى قلوبهم مرض
«و إذ» عطف به «إذ زاغت» است و «اُذكر» در تقدير مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 10 - 11
11 - تفاوت وضع مسلمانان صدراسلام از نظر عِدّه و عُدّه ( نفرات و امكانات ) ، در مقطع پيش از فتح مكه و مقطع بعد از آن
لايستوى منكم من أنفق من قبل الفتح و قتل . .. من الذين أنفقوا من بعد و قتلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 22 - 8
8 - وجود تفاوت در برخوردارى از امكانات مالى و معيشتى در جامعه اسلامى صدراسلام
و لايأتل أُوْلوا الفضل منكم و السعة أن يؤتوا أُوْلى القربى و المسكين و المهجري
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 74 - 13
13 - توطئه هاى منافقان عليه اسلام و پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، انتقام جويى آنان از مسلمانان دست يافته به امكانات مادى ، در پرتو تفضلات خدا و رسول
و ما نقموا إلا أن أغنيهم اللّه و رسوله من فضله
برداشت فوق بر اين اساس است كه ضمير در «أغناهم» به مسلمانان برگردد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 4 - 3
3 - امتنان و فضل الهى به امت محمد (صلی الله علیه و آله) ، به خاطر برگزيدن آن حضرت از ميان آنها و قرار دادن ايشان به عنوان راهنما و نجات بخش آنان از ضلالت و گمراهى
هو الذى بعث . .. و إن كانوا ... فى ضلل مبين ... ذلك فضل اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 44 - 3
3 - تحقق جنگ بدر و پيروزى مسلمانان در آن نبرد ، امرى از پيش رقم خورده و تقدير شده
ليقضى اللّه أمرا كان مفعولا
«أمراً» به معناى كار است و مراد از آن تحقق جنگ بدر و پيروزى مسلمانان در آن نبرد مى باشد. فعل «كان» دلالت مى كند كه ثبوت خبر «مفعولا» براى اسمش (تحقق جنگ بدر) از ديرباز تحقق پيدا كرده بود. و تحقق جنگ بدر از ديرباز، به قرينه «ليقضى»، به معناى تقدير آن است. بنابراين «ليقضى اللّه ... » يعنى تا انجام پذيرد كارى كه از پيش تقدير شده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 27 - 2
2- رؤياى پيامبر ، نمايانگر ورود مسلمانان به مسجدالحرام با امنيت و سر تراشيدن و كوتاه كردن مو
لقد صدق اللّه رسوله الرءيا بالحقّ لتدخلنّ المسجد الحرام إن شاء اللّه ءامنين محلّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 12 - 5
5 - تقويت روحيه مسلمانان از سوى خداوند ، با ترسيم شخصيت پوچ ، ناپايدار و بى خاصيت منافقان
و اللّه يشهد إنّهم لكذبون . .. و لئن نصروهم ليولّنّ الأدبر ثمّ لاينصرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - فيل - 105 - 1 - 10
10 - توجّه به ماجراى اصحاب فيل ، دلگرم كننده و اطمينان بخش براى پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان عصر بعثت
ألم تر كيف فعل ربّك بأصحب الفيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 10
10- مؤمنان مكه قبل از صلح حديبيه ، داراى شرايطى دشوار و ناگزير از تقيه شديد
رجال مؤمنون و نساء مؤمنت لم تعلموهم
آگاهى نداشتن مؤمنان مدينه از مؤمنان مكه، از آن جهت بوده است كه مؤمنان مكه در آن محيط، قادر به ابراز ايمان نبوده و شديداً تقيه مى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 78 - 22
22 - برپاداشتن نماز ، پرداخت زكات و اعتصام به محور الهى ، اساسى ترين وظايف امت اسلامى
هو سمّيكم المسلمين . .. فأقيموا الصلوة و ءاتوا الزكوة و اعتصموا باللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 183 - 1
1 - وجوب روزه بر مسلمانان
يأيها الذين ءامنوا كتب عليكم الصيام
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 185 - 26
26 - هر مسلمان بايد در سال يك ماه را روزه بگيرد .
فعدة من أيام أخر . .. لتكملوا العدة
برداشت فوق با استدلال بيان شده در توضيح برداشت پيشين، استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 41 - 2
2 - شركت در جهاد و پيكار با دشمنان اسلام ، وظيفه تمامى مسلمانان ، هر چند فاقد امكانات و تجهيزات كافى نظامى باشند .
انفروا خفافاً و ثقالا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 67 - 3
3 - مسلمانان ، موظف به انجام مراسم قربانى ، آن گونه كه از سوى خدا مقرر شده است .
لكلّ أُمّة جعلنا منسكًا هم ناسكوه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 174 - 3
3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) و ياران ايشان ، مأمور به صبر و شكيبايى در برابر آزار ها و كارشكنى هاى مشركان و كافران معاند
فتولّ عنهم حتّى حين
توصيه به اعراض و بى اعتنايى، در شرايطى كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) و ياران آن حضرت، مورد آزار و شكنجه دشمنان كافر قرار داشتند، در حقيقت توصيه به صبر و شكيبايى بيشتر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 23 - 12
12 - امت اسلامى ، موظف به داشتن محبت اهل بيت پيامبر (صلی الله علیه و آله)
قل لا أسئلكم عليه أجرًا إلاّ المودة فى القربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 4 - 19
19- امت اسلامى ، موظّف به نبرد بى امان با جبهه كفر تا فرونشاندن شعله هاى شرارت آنان
فشدّوا الوثاق . .. حتّى تضع الحرب أوزارها
خطاب آيه، مى تواند به امت اسلامى در همه زمان ها باشد; يعنى، هرگاه جبهه كفر با اسلام به ستيز برخاست، مسلمانان موظف اند تا مرحله خلع سلاح جبهه كفر به مبارزه ادامه دهند. اين مطلب از ملاك هايى كه آيه به دست داده است (أثخنتموهم ... تضع الحرب) استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 17 - 4
4 - مسلمانان ، مورد نهى الهى از منت نهادن اسلام خويش بر پيامبر (صلی الله علیه و آله)
قل لا تمنّوا علىّ إسلمكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 13 - 7،8،9،12
7 - اقامه نماز ، تكليفى الهى برعهده مسلمانان
فأقيموا الصلوة
8 - مسلمانان ، موظف به پرداخت زكات اند .
و ءاتوا الزكوة
9 - اطاعت از خدا و رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) و اجتناب از نافرمانى آنان ، فرمان الهى به مسلمين
و أطيعوا اللّه و رسوله
12 - مسلمانان ، بايد بر اقامه نماز ، پرداخت زكات و اطاعت از خدا و رسول او ، پايبند بوده و از سهل انگارى درباره آنها كيداً پرهيز نمايند .
فأقيموا الصلوة . .. و أطيعوا اللّه و رسوله
ارتباط صدر و ذيل آيه شريفه، بيانگر اين حقيقت است كه خداوند، هر چند درباره مسأله صدقه نجوا از كسانى كه نسبت به آن كوتاهى نمودند، سخت گيرى نكرد; لكن نسبت به اقامه نماز، پرداخت زكات و . .. هرگز تسامح نمى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عبس - 80 - 7 - 1
1 - مسلمانان براى تزكيه كسانى كه خود را از تعاليم الهى بى نياز مى پندارند ، هيچ تكليف و مسؤوليتى ندارند .
و ما عليك ألاّ يزّكّى
ما در «و ما عليك ألاّ يزّكّى» مى تواند نافيه باشد كه با تقدير مبتداى محذوف معناى آيه چنين مى شود: «نيست بر تو باكى در مورد اقدام نكردن او به تزكيه خويش» و نيز ممكن است استفهاميه و مفاد آن چنين باشد: «چيست بر تو در مورد اقدام نكردن او به تزكيه خويش»؟ در هر صورت مراد اين است كه بى توجّهى شخص كافر به تزكيه خويش، براى تو مسؤوليت آفرين نيست كه هدايت او را بر پذيرش مؤمن مقدم مى دارى!.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مزمل - 73 - 20 - 7،9،11
7 - مؤمنان و ياران پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، در آغاز بعثت مدتى چند به شب زنده دارى به ميزان دوسوم يا نصف و يا يك سوم از شب موظف شده بودند .
و طائفة من الذين معك . .. علم أن لن تحصوه
9 - مؤمنان و ياران پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظف به تلاوت قرآن در شب هنگام به ميزان ميسور و ممكن
فاقرءوا ما تيسّر من القرءان
11 - مؤمنان و ياران پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظّف به نماز در پاسى از شب به ميزان ميسور و ممكن
تقوم أدنى من ثلثى الّيل . .. فاقرءوا ما تيسّر من القرءان
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين احتمال است كه مقصود از قرائت قرآن، نماز باشد; زيرا خواندن قرآن از اجزاى مهم نماز است. گفتنى است چون جمله هاى پيش درباره نماز شب بود، مى تواند قرينه بر مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 12 - 1،3
1 - اغواگران كافر ، براى مرتد ساختن مسلمانان ، در تلاش بودند .
و قال الذين كفروا للذين ءامنوا اتّبعوا سبيلنا و لنحمل خطي-كم
برعهده گرفتن بار خطاى مسلمانان، از سوى كافران، با بيان فعل امر (لنحمل خطاياكم) هنگام دعوت از آنان براى تبعيت از خط و راه كافران، حكايت از نوعى برخورد اغواگرانه دارد.
3 - كافران مكه ، به هنگام دعوت از مسلمانان به بازگشت از اسلام ، به آنان اعلام كردند كه در صورت مرتد شدن ، گناهان شان را برعهده خواهند گرفت .
و قال الذين كفروا للذين ءامنوا اتّبعوا سبيلنا و لنحمل خطي-كم
امر «لنحمل» دلالت بر تعهد كافران در قبول گناه ارتداد مسلمانان مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 13 - 2،5،9
2 - تلاش كافران مكه براى مرتد ساختن مسلمانان ، گناه سنگينى است .
و قال الذين كفروا . .. اتّبعوا سبيلنا ... و ليحملنّ أثقالهم
5 - كافرانى كه براى مرتد ساختن مسلمانان ، تلاش كرده اند ، حتماً ، كيفر خواهند شد .
قال الذين كفروا للذين ءامنوا اتّبعوا سبيلنا. ..و ليحملنّ أثقالهم
«لام قسم» و «نون تأكيد» در «ليحملنّ» بر قطعيت، دلالت دارد. لازم به ذكر است كه احتمال دارد حمل گناه، كنايه از كيفر باشد.
9 - تمسك كافران به دروغ ، براى مرتد ساختن مسلمانان ، شيوه اى متداول در بين آنان بود .
و قال الذين كفروا للذين ءامنوا اتّبعوا سبيلنا و لنحمل خطي-كم . .. إنّهم لكذبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 54 - 22
22 - سرزنش و جنگ روانى ، حربه دشمنان دين براى جلوگيرى از تلاش مسلمانان در جهت اعتلاى دين خدا
و لايخافون لومة لائم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 5
5 - تلاش برخى از مسلمانان ، براى واداشتن پيامبر (صلی الله علیه و آله) به پذيرش خبر « وليد » *
و اعلموا أنّ فيكم رسول اللّه لو يطيعكم . .. لعنتّم
با توجه به ارتباط اين آيه با آيه قبل و بنابر اين كه مراد از فاسق در آيه قبل وليد بن عقبه باشد، برداشت بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 135 - 1
1 - هر يك از يهود و نصارا ، در تلاش براى گرايش دادن مسلمانان به آيين خويش
و قالوا كونوا هوداً أو نصرى تهتدوا
از آن جا كه يهود و نصارا يكديگر را هدايت يافته نمى دانند، معلوم مى شود: جمله «قالوا . ..» داراى «لفّ اجمالى» بوده و حاكى از دو جمله است; يعنى: قالت اليهود كونوا هوداً تهتدوا و قالت النصارى كونوا نصارى تهتدوا». مخاطبان جمله فوق به دليل آيه بعد، مسلمانان هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 13 - 4
4 - منافقان ، به نفع جبهه احزاب متّحد ، براى درهم شكستن جبهه مسلمانان ، فعاليت تبليغاتى داشتند .
و إذ قالت طائفة منهم يأهل يثرب لامقام لكم فارجعوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مزمل - 73 - 20 - 9
9 - مؤمنان و ياران پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظف به تلاوت قرآن در شب هنگام به ميزان ميسور و ممكن
فاقرءوا ما تيسّر من القرءان
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 6 - 1
1 - گروهى از مسلمانان در صدد بازداشتن پيامبر (صلی الله علیه و آله) از حركت به سوى جنگ بدر ، على رغم وضوح حقانيت آن
يجدلونك فى الحق بعد ما تبين
در وجه تركيبى «يجدلونك» چند نظر ايراد شده است ; از جمله اينكه «يجدلونك» حال براى فاعل «لكرهون» و يا همانند «إن فريقا» حال براى مفعول «أخرجك» باشد. بر اين دو مبنا، آيه مورد بحث توضيحى درباره قضاياى پيش از جنگ بدر است. گفتنى است جدال به معناى منازعه براى غلبه بر انديشه و رأى طرف مقابل است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 72 - 1
1 - كندى و سستى برخى مسلمانان عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، از شركت در جهاد
و انّ منكم لمن ليبطّئنّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 84 - 12
12 - امتناع و كوتاهى مسلمين از شركت در غزوه بدر صغرا
فقاتل فى سبيل اللّه . .. و حرّض المؤمنين عسى اللّه
قابل ذكر است كه مورخين از اين غزوه به نامهاى مختلفى - بدر الصغراء، بدر الموعد، بدر الآخرة و بدر الاخيرة - ياد كرده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 17 - 2
2 - ساحت مسلمانان واقعى ، دور از منت نهادن بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) به سبب اسلامشان
قالت الأعراب ءامنّا . .. يمنّون عليك أن أسلموا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 139 - 7
7 - مسلمانان ، خداوند را از داشتن شريك منزه دانسته و تنها او را پرستش مى كنند .
و نحن له مخلصون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 139 - 4،8
4 - اعتقاد اهل كتاب و مسلمانان به ربوبيت خداى يكتا ، از دلايل نابجا بودن محاجه اهل كتاب با مسلمانان درباره خدا و شؤون او ( برانگيختن پيامبران )
أتحاجوننا فى اللّه و هو ربنا و ربكم
جمله «و هو ربنا . ..» حاليه است و بيانگر وجه توبيخ و اعتراض به اهل كتاب مى باشد; يعنى، معقول نيست كه درباره خدا و شؤون او با ما بحث كنيد; زيرا او همان گونه كه پروردگار شماست، پروردگار ما نيز هست. اگر از نژاد شما پيامبرى مى فرستد، قادر است از نژاد عرب نيز پيامبرى را مبعوث كند.
8 - اخلاص مسلمانان و باور توحيدى آنان ، دليل ناروا بودن محاجه اهل كتاب با مسلمانان درباره خداوند و انتخاب پيامبر (صلی الله علیه و آله) از ميان آنان
أتحاجوننا فى اللّه . .. و نحن له مخلصون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 45 - 3
3 - « توحيد » محور مشترك مسلمانان با پيروان ديگر اديان آسمانى است .
و سئل من أرسلنا . .. ءالهة يعبدون
برداشت ياد شده بدين احتمال است كه مراد از «و سئل من أرسلنا» پرسش از امت هاى پيامبران گذشته باشد. در اين صورت استفاده مى شود كه پيروان اديان آسمانى گذشته، خويشتن را يكتاپرست مى دانند و در نتيجه مى توان گفت توحيد قدر مشترك تمامى اديان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 29 - 3،5
3- خداوند ، خواهان صلابت و استحكام جامعه اسلامى در قبال كافران و جامعه كفر
و الذين معه أشدّاء على الكفّار
لحن آيه شريفه بيان ارزش هاى واقعى مؤمنان و همگامان پيامبر(صلی الله علیه و آله) است و در حقيقت اخبارى است كه انشاى مؤكد را مى رساند.
5- خداوند ، خواهان استحكام پايه هاى مودّت و عواطف انسانى ، در ميان امت اسلام
و الذين معه . .. رحماء بينهم
لحن آيه شريفه بيان ارزش هاى واقعى مؤمنان و همگامان پيامبر(صلی الله علیه و آله) است و در حقيقت اخبارى است كه انشاى مؤكد را مى رساند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 16 - 15
15 - خداوند ، مسلمانان را از بى تفاوتى نسبت به تذكار ها و رهنمود هاى قرآن و در پيش گرفتن شيوه يهود و نصارا در مورد كتاب هاى آسمانى خود ( بى اعتنايى آنان به رهنمود ها و مواعظ تورات و انجيل ) ، برحذر مى دارد .
ألم يأن للذين ءامنوا . .. و لايكونوا كالذين أُوتوا الكتب من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 60 - 6
6 - خداوند به فرد مسلمان مورد تجاوز مشركان ، توصيه كرد كه در گرفتن انتقام ، از دشمنانش در گذرد و آنان را مورد آمرزش قرار دهد .
و من عاقب . .. لينصرنّه اللّه إنّ اللّه لعفوّ غفور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 14 - 3
3 - منافقان صدر اسلام ، داراى جلسات سرى با رؤساى خويش براى طرح توطئه عليه اسلام و مسلمين
و إذا خلوا إلى شيطينهم
«خلأ به و إليه» به معناى با او خلوت كرده است. برخى گفته اند: خلأ آن گاه كه به «الى» متعدى شود متضمن معناى رفتن نيز مى باشد. بر اين مبنا «و إذا خلوا ...»; يعنى: «و اذا ذهبوا الى شياطينهم خالين بهم; آن گاه كه به سوى رؤساى خود روند و با آنان خلوت كنند.»
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 123 - 7
7 - سردمداران مجرم مكه، يكسره در صدد توطئه و مكر عليه مسلمانان صدر اسلام بودند.
و كذلك جعلنا فى كل قرية
چون اين سوره مباركه مكى است، تشبيه مذكور در آيه، تشبيه سردمداران مجرم در تمامى نقاط به سردمداران مجرم شهر «مكه» است. لذا بيانگر وضعيت و شرايط آن روزگار مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 14 - 2،9
2 - اتحاد و همدستى منافقان با يهوديان عليه اسلام و مسلمين
ألم تر إلى الذين تولّوا قومًا غضب اللّه عليهم
دوستى ميان منافقان و يهوديان - كه مورد عضب خدا هستند - جنبه عاطفى نداشت; بلكه سياسى و عقيدتى بوده است.
9 - هشدار خداوند به پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، درباره پديده نفاق و ترفند هاى منافقان عليه اسلام و مسلمانان
ألم تر إلى الذين تولّوا قومًا غضب اللّه عليهم
استفهام در «ألم تر»تعجبى است; ولى چون خطاب به پيامبر(صلی الله علیه و آله) است، مى تواند دربردارنده هشدار و بيدار باش به آن حضرت نيز باشد. بدين صورت كه مبادا مسلمانان از ترفندهاى منافقان و همدستى آنان با يهوديان، غفلت ورزند و ندانند كه از كجا ضربه مى خورند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 10
10 - انتظار بيجاى برخى از مسلمانان ، در تبعيت پيامبر (صلی الله علیه و آله) از آراى آنان ، در موارد بسيار *
لو يطيعكم فى كثير من الأمر لعنتّم
هشدار و تذكر الهى، مى نماياند كه چنين زمينه اى در جامعه صدر اسلام وجود داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 75 - 1
1 - تأييد حقانيت رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و تأييد پيروان او ، انتظار مسلمانان عصر بعثت از يهوديان آن دوران
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم
طمع به معناى كشش نفس به چيزى دلخواه است (مفردات راغب). طمع به معناى اميد و رغبت است (لسان العرب). ايمان در «أن يؤمنوا» به قرينه متعلق آن (لكم) به معناى تصديق و تأييد كردن است. بنابراين «أفنطمعون ...»; يعنى، آيا انتظار داريد شما را - بر آن راهى كه انتخاب كرده ايد - تأييد كنند؟
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 49 - 6
6 - توكل مسلمانان به خداوند در جنگ بدر عامل پيروزى آنان
إذ يقول المنفقون . .. و من يتوكل على اللّه فإن اللّه عزيز حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 36 - 2
2 - خداوند مسلمانان را از سرمايه گذارى هاى كلان كافران قريش براى هجوم به مسلمانان و جلوگيرى از گسترش اسلام آگاه ساخت .
فسينفقونها ثم تكون عليهم حسرة ثم يغلبون
جمع مضاف «امولهم» دلالت بر عموم دارد ; يعنى تمامى داراييهايشان و اين اشاره به پرداخت هزينه هاى فراوان است. گفتنى است توجه به سياق آيه مورد بحث و آيات قبل اين سخن مفسران را تأييد مى كند كه آيه شريفه درباره كفار قريش نازل شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 39 - 1
1 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را ، در صورت امتناع ورزيدن از شركت در جنگ و جهاد ، تهديد به عذابى دردناك كرد .
إلا تنفروا يعذبكم عذاباً أليماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 119 - 21
21 - اتهام بدعتگذارى و تجاوز به احكام دين الهى به اسلام و مسلمانان در تبليغات مشركان مكه
إن ربك هو أعلم بالمعتدين
كاربرد فعل تفضيل «أعلم» و تأكيد و حصر آن با «إن» و ضمير فصل «هو» در مواردى است كه مدعيان و منكرانى در برابر وجود داشته باشند. بدين معنى كه چه بسا مشركان، مسلمانان را به سبب پايبندى به احكام اسلام به بدعتگذارى متهم مى
ساختند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 8 - 10
10 - پيروان پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، در پندار و بيان نكوهشگر و طعن آلود مشركان ، مردمانى نادان و دنباله رو فردى سحر زده
و قالوا . .. إن تتّبعون إلاّ رجلاً مسحورًا
از لحن آيه شريفه، استفاده مى شود كه كافران، اين سخن را از سر نكوهش و طعن مى گفتند و چون پيروى از فردى سحرزده، امرى غير منطقى است، در حقيقت پيروان آن حضرت را، مردمانى نادان مى پنداشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 22 - 3
3 - امت اسلامى ، امتى راست قامت ، سرافراز و برخوردار از هدفى روشن در زندگى
أمّن يمشى سويًّا على صرط مستقيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 10 - 4
4 - بروز روحيه ثروت اندوزى و كوتاهى در امر انفاق ، در ميان مسلمانان صدراسلام پس از فتح مكه
و ما لكم ألاّتنفقوا فى سبيل اللّه
آيه شريفه - چنان كه از عبارت هاى آن استفاده مى شود - پس از فتح مكه نازل شده است. توبيخ مسلمانان از سوى خداوند، به خاطر كوتاهى آنان در امر انفاق، نشان مى دهد كه آنان، پس از استقرار اسلام در جزيرة العرب و آسوده خاطر شدن، گرفتار نوعى مال دوستى و ثروت اندوزى شدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 73 - 4
4 - حمايت نكردن از مسلمانانى كه براى دينشان مورد هجوم كافران هستند ، موجب فتنه و فسادى بزرگ خواهد شد .
فعليكم النصر . .. إلا تفعلوه تكن فتنة فى الأرض و فساد كبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 72 - 14
14 - كافرانى كه با مسلمانان پيمان عدم تعرض دارند ، هر چند به انگيزه مبارزه با اسلام به غير مهاجران هجوم برند ، مهاجران و انصار موظف به يارى آنان نيستند .
فعليكم النصر إلا على قوم بينكم و بينهم ميثق
مراد از ميثاق به قرينه مقام، پيمان عدم تعرض و متاركه جنگ است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 2 - 13
13 - جنگ با اسلام و مسلمين ، جنگ با خداست .
و اعلموا أنكم غير معجزى اللّه و أن اللّه مخزى الكفرين
قرار داده شدن مشركان در برابر خدا - با اينكه آنان با اسلام و مسلمين مبارزه مى كردند - نشانگر اين حقيقت است كه: نبرد با اسلام و اسلامگرايان، جنگ با خداست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 13 - 8
8 - مشركان صدر اسلام ، آغازگر جنگ با مسلمانان
و هم بدءوكم أوّل مرّة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 10 - 12
12 - جنگ مسلمانان با مشركان پيمان شكن صدر اسلام ، جنگ دفاعى بود نه ابتدايى .
و أولئك هم المعتدون
از اين آيه شريفه و آيات پيش استفاده مى شود كه: خداوند به منظور دفاع از حقوق مسلمانان و كوتاه شدن دست دشمن از تجاوز به حقوق ايشان، معاهده صلح با مشركان را لغو و مسلمانان را به جنگ و نبرد با آنان فراخواند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 57 - 2
2 - خداوند ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) را از وقوع نبردى ميان مسلمانان و يهوديان پيمان شكن ، پيش از واقع شدنش ، آگاه ساخت .
فشردبهم من خلفهم
«ثقف» مصدر «تثقفن» به معناى دستيابى و تسلط پيدا كردن است. «إما» مركب از «إن» شرطيه و «ما»ى زايد است. تأكيد جمله شرطيه با نون تأكيد ثقليه و «ما»ى زايده حكايت از آن دارد كه شرط، يعنى وقوع جنگ و تسلط مسلمانان بر يهوديان، تحقق خواهد يافت. بنابراين معناى جمله شرط چنين خواهد بود: اگر نبردى با يهوديان رخ داد و بر آنان مسلط شدى، كه البته چنين خواهد شد ... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 11 - 1
1 - جنگ مسلمانان با مشركان پيمان شكن صدر اسلام ، به منظور نجات آنان از آيين شرك و بازگشت به توحيد و اسلام ، بود .
فإن تابوا و اقاموا الصلوة و ءاتوا الزكوة
برداشت فوق از تفريع جمله «إن تابوا . .. » بر الغاى صلحنامه و اعلام جنگ با مشركان پيمان شكن (كيف يكون للمشركين عهد ... ) استفاده مى شود. قابل ذكر است كه «توبة» (مصدر تابوا) به معناى بازگشتن است ; يعنى، اگر مشركان به اسلام و توحيد بازگردند و ... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 14 - 7
7 - وجود برخورد هاى پراكنده و انفرادى ، ميان يهوديان تبعيدى و مسلمانان *
لايقتلونكم جميعًا إلاّ فى قرًى محصّنة
ذكر واژه «جميعاً»، مى تواند از آن جهت باشد كه يهوديان اخراجى از مدينه، فقط در نبردهاى جمعى از برخورد مستقيم با مسلمانان پرهيز مى كردند; ولى ممكن است آنان برخوردهاى انفرادى مستقيم داشته باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 39 - 5
5 - صدور اجازه پيكار به مسلمانان صدراسلام از سوى خداوند ، به منظور دفع تهاجم دشمن و رفع تجاوز آنان
أُذن للذين يقتلون بأنّهم ظلموا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 16 - 9
9 - نبرد مسلمانان پس از جنگ خيبر ، با مشركان بود و نه اهل كتاب . *
تقتلونهم أو يسلمون
در صورتى كه «يسلمون» به معناى اسلام آوردن باشد; از محدود شدن فرجام دشمنان به كشته شدن يا اسلام آوردن، مطلب بالا استفاده مى شود; زيرا در مورد اهل كتاب راه سومى به عنوان تسليم و پرداخت «جزيه» نيز مطرح است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 14
14 - حركت مسلمانان براى فتح مكه ، حركتى جهادى و در راستاى خشنودى خداوند
إن كنتم خرجتم جهدًا فى سبيلى و ابتغاء مرضاتى
از اين كه پس از برشمردن ستم مشركان نسبت به مسلمانان، تعبير «جهاداً فى سبيلى. ..» آمده، مى توان نتيجه گرفت كه آيه شريفه، انگيزه فتح مكه را مشخص ساخته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 19 - 13
13 - امت اسلام ، تحت حمايت و يارى خداوند است .
إنّ الذين يحبّون أن تشيع الفحشة فى الذين ءامنوا . .. و اللّه يعلم و أنتم لاتعلم
جمله «واللّه يعلم و أنتم لاتعلمون» در واقع نوعى اعلان حمايت و پشتيبانى از سوى خدا است كه گر چه مسلمانان، دشمنان داخلى خود را نمى شناسند; ولى خدا آنها را به دقت زير نظر دارد. گفتنى است آيه بعد (و لولا فضل اللّه...) مؤيد همين برداشت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 78 - 19
19 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) حجت خدا بر مسلمانان و امت اسلامى حجت خدا بر ديگر مردمان
ليكون الرسول شهيدًا عليكم و تكونوا شهداء على الناس
از جمله تفسيرهايى كه براى كلمه «شهيد» و «شهداء» ابراز شده، «حجت» است. برداشت بالا، بر پايه همين تفسير مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 143 - 6،7
6 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) حجت خدا بر مسلمانان و امت اسلامى حجت خداوند بر ديگر مردم
لتكونوا شهداء على الناس و يكون الرسول عليكم شهيداً
از جمله تفسيرى كه براى كلمه «شهداء» و «شهيد» در آيه مورد بحث ابراز شده است، حجت است.
7 - اعتدال امت اسلام و برترى آنان بر ساير امت ها ، دليل حجت بودن آنان بر ساير ملتهاست .
جعلنكم أمة وسطاً لتكونوا شهداء على الناس
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 94 - 9
9 - تكفير اظهاركننده اسلام ، حرام است .
و لا تقولوا لمن القى اليكم السّلام لست مؤمنا
بنابر اينكه منظور از القاى سلام، اظهار اسلام باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 153 - 15،21
15 - اندوه و حسرت مسلمانان به خاطر از دست دادن غنائم جنگى و جراحاتى كه در نبرد احد به آنان رسيد .
فاثابكم غمّا بغمّ لكيلا تحزنوا على مافاتكم و لا ما اصابكم
مراد از «غمّ» (غم دوّم) بايد غمى ناپسند باشد ; چرا كه خداوند آن را به غم پسنديده تبديل كرد و آن را پاداشى بر مسلمانان قرار داد و به قرينه «لكيلا . .. »، آن غم ناپسند همان از دست دادن غنائم و جراحات وارد شده بر مسلمانان بوده است.
21 - هجوم پى در پى غم ها و حسرت ها به مسلمانان در كارزار احد ، نتيجه مخالفت آنان با پيامبر خدا (صلی الله علیه و آله)
اذ تصعدون . .. فاثابكم غمّا بغمّ
برخى از مفسران برآنند كه «باء» در «بغمّ» الصاقيّه است و مراد، غمهاى فراوانى است كه يكى پس از ديگرى در آن نبرد به مسلمانان وارد مى شد و همه آنها پيامد فرار از جنگ و مخالفت با دستور پيامبر (صلی الله علیه و آله) بود. در برداشت فوق «اثابكم» به معناى مجازات گرفته شده نه پاداش.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 49 - 17
17- پيامبر (صلی الله علیه و آله) و پيروان او ، از تقوا پيشگانند و فرجام نيك از آنِ ايشان است .
فاصبر إن العقبة للمتقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 2 - 4
4- مسلمان و تسليم خدا بودن ، فرجامى نيك و پسنديده دارد .
ربما يودّ الذين كفروا لو كانوا مسلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نبأ - 78 - 18 - 5
5 - « قال معاذ يا رسول اللّه أرأيت قول اللّه تعالى « يوم ينفخ فى الصور فتأتون أفواجاً . . . » فقال : يا معاذ سألت عن عظيم من الأمر ثمّ قال : يحشر عشرة أصناف من اُمّتى أشتاتاً قد ميّزهم اللّه من المسلمين و بدّل صورهم بعضهم على صورة القردة و بعضهم على صورة الخنازير و . . . ;
معاذ به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفت: مرا خبر ده از سخن خداى تعالى كه فرموده: «يوم ينفخ فى الصور فتأتون أفواجاً. ..»، آن حضرت فرمود: اى معاذ: از امرى بزرگ سؤال كردى ... سپس فرمود: ده گروه از امت من به صورت پراكنده محشور مى شوند كه خداوند آنان را از مسلمانان جدا ساخته و صورت هاى آنان را به [اشكال ديگر] تبديل نموده است. برخى از آنان به صورت بوزينه، برخى به صورت خوك و... مى باشند».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 27 - 3
3 - حفظ امانت هاى مسلمانان و پرهيز از خيانت در آن ، وظيفه ايمانى مؤمنان
يأيها الذين ءامنوا لاتخونوا اللّه و الرسول و تخونوا أمنتكم
در برداشت فوق «تخونوا أمنتكم» عطف بر «تخونوا اللّه» گرفته شده است. بنابراين حرف نهى «لا» در معطوف نيز لحاظ شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 25 - 7
7 - خداوند ، مسلمانان را از سختى جنگى كه احزاب متّحد درصدد ايجاد آن بودند نگه داشت .
و كفى اللّه المؤمنين القتال
«كفى» در آيه متعدى به دو مفعول و به معناى «حسب» است; يعنى: «خداوند كفايت كرد مؤمنان را در جنگ». با توجه به آيه نُه همين سوره، مراد از «كفايت خدا براى جنگ مؤمنان»، فرستادن طوفان و سپاهيان نامريى براى درهم كوبيدن سپاه دشمن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 14 - 5
5 - عدالت خواهى و حق طلبى ، از اوصاف مسلمانان و پيرو قرآن و ظلم و انحراف از مسير حق ، از اوصاف كافران
و أنّا منّا المسلمون و منّا القسطون
با توجه به معناى«قَسْط» (جور) و نيز تقابل «قاسطون» با «مسلمون»، مطلب ياد شده به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 146 - 8
8 - گروهى از عالمان اهل كتاب على رغم اطمينانشان به حقانيت قبله مسلمانان ، آن را كتمان مى كردند .
و إن فريقاً منهم ليكتمون الحق و هم يعلمون
جمله «و هم يعلمون» اشاره به اين معنا دارد كه كتمان كنندگان از عالمان دينى اهل كتاب بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 11 - 5
5 - كفار محارب با گرويدن به اسلام ، برادران دينى مسلمانان محسوب شده و از حقوق و مزاياى اجتماعى مساوى برخوردار مى شوند .
فإن تابوا . .. فإخونكم فى الدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 11 - 3
3 - مسلمانان ، برادران دينى يكديگر بوده و از حقوق و مزاياى اجتماعى برابر برخوردارند .
فإن تابوا . .. فإخونكم فى الدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 25 - 7
7 - تمامى مسلمانان ( مكّى و آفاقى ) ، نسبت به مسجدالحرام از حق مساوى برخورداراند .
الذى جعلنه للناس سواء العكف فيه و الباد
«سواء» به معناى «مستوى» و حال براى «الناس»است. «عاكف» به معناى مقيم (منظور اهل مكّه) است. «بادى» يعنى اهل باديه و مقصود از آن مردمى است كه بيرون مكّه و در سرزمين هاى ديگر زندگى مى كنند; يعنى، ما مسجدالحرام را براى همه انسان ها قرار داديم و در بهره مندى از آن، مكّى و آفاقى برابراند و كسى را بر ديگرى امتيازى نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 25 - 7
7 - تمامى مسلمانان ( مكّى و آفاقى ) ، نسبت به مسجدالحرام از حق مساوى برخورداراند .
الذى جعلنه للناس سواء العكف فيه و الباد
«سواء» به معناى «مستوى» و حال براى «الناس»است. «عاكف» به معناى مقيم (منظور اهل مكّه) است. «بادى» يعنى اهل باديه و مقصود از آن مردمى است كه بيرون مكّه و در سرزمين هاى ديگر زندگى مى كنند; يعنى، ما مسجدالحرام را براى همه انسان ها قرار داديم و در بهره مندى از آن، مكّى و آفاقى برابراند و كسى را بر ديگرى امتيازى نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 27 - 2
2- رؤياى پيامبر ، نمايانگر ورود مسلمانان به مسجدالحرام با امنيت و سر تراشيدن و كوتاه كردن مو
لقد صدق اللّه رسوله الرءيا بالحقّ لتدخلنّ المسجد الحرام إن شاء اللّه ءامنين محلّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 137 - 5
5 - دفع شر يهوديان و نصرانيان از جامعه اسلامى ، وعده و نويد خداوند به پيامبر (صلی الله علیه و آله)
فإنما هم فى شقاق فسيكفيكهم اللّه و هو السميع العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 17
17 - نويد خداوند به حمايت از مسلمانان در برابر دشمنان دين با فراهم آوردن پيروزى با امداد هاى غيبى براى آنان
فعسى اللّه ان يأتى بالفتح او امر من عنده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 39 - 6
6 - وعده يارى ، حمايت و پشتيبانى از سوى خداوند ، به مسلمانان صدراسلام در پيكارشان عليه جبهه كفر
أُذن للذين يقتلون . .. و إنّ اللّه على نصرهم لقدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 21
21- تعلّق مشيت الهى ، به حمايت از مؤمنان ناشناخته مكه
ليدخل اللّه فى رحمته من يشاء
تعبير «من يشاء»، ممكن است نظر به مردان و زنان مؤمنى داشته باشد كه در جمله هاى پيشين آيه، از آنهايادشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 64 - 30
30 - خداوند ، فرو نشاننده آتش هر جنگى كه يهوديان عليه مسلمانان بر افروزند .
كلما اوقدوا ناراً للحرب اطفأها اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 131 - 4
4 - مسلمانان صدراسلام ، بر اثر مشاهده رفاه كافران ، در خطر توجه به زر و زيور دنيا بودند .
و لاتمدّنّ عينيك إلى ما متّعنا به أزوجًا منهم
اين آيه گرچه خطاب به پيامبر(صلی الله علیه و آله) است; ولى ممكن است مراد از آن، تربيت مسلمانان باشد و در صورتى كه شخصِ آن حضرت مراد باشد، اين خطر براى ديگر مسلمانان قوى تر خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 14 - 2
2 - مسلمانان صدراسلام ، به خاطر بى مبالاتى و خوش باورى در توطئه « افك » ، در معرض گرفتار شدن به عذابى سخت از سوى خدا قرار داشتند .
و لولا فضل اللّه عليكم . .. لمسّكم فى ما أفضتم فيه عذاب عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 77 - 25
25 - مسلمانان هراسناك از نبرد ، خواهان لغو حكم جهاد شدند .
و قالوا ربّنا لم كتبت علينا القتال لو لا اخّرتنا الى اجل قريب
برخى برآنند كه مراد از «اجل قريب» زمان مرگ است. و تأخير حكم جهاد تا زمان مرگ به معناى لغو آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 77 - 2،3
2 - برخى از مسلمانان صدر اسلام خواستار نبرد با كفّار ، قبل از تشريع جهاد و مبارزه مسلّحانه
الم تر الى الّذين قيل لهم كفّوا ايديكم . .. فلمّا كتب عليهم القتال
از جمله «فلمّا كتب» به دست مى آيد كه مراد از «كفّوا»، خوددارى از نبرد و جنگ مسلحانه است.
3 - برخى از مسلمانان صدر اسلام خواهان نبرد با كافران ، پيش از فراهم آمدن زمينه هاى آن
الم تر الى الّذين قيل لهم كفّوا ايديكم
جمله «فلما كتب . .. »، چنانچه گذشت، مى تواند به معناى تشريع جهاد باشد، و مى تواند به معنى فراهم آمدن زمينه جهاد و پيش آمدن شرايط آن باشد ; يعنى آنگاه كه پيامبر (صلی الله علیه و آله) مسلمانان را به سوى جهاد فراخواند ... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 108 - 1،4
1 - برخى از مسلمانان صدر اسلام در صدد درخواست تغيير و تبديل بعضى از احكام اسلام بودند .
أم تريدون أن تسئلوا رسولكم
كلمه «سؤال» و مشتقات آن، هرگاه با واسطه حرف جر ]همانند «عن»[ به مفعول دوم متعدى گردد، به معناى پرسش كردن و در غير اين صورت به معناى درخواست كردن مى باشد. از آن جا كه در آيه شريفه مفعول دوم ذكر نشده، هر دو معنا محتمل است; بر اين احتمال كه «أن تسئلوا» به معناى درخواست باشد، مورد تقاضا به قرينه آيه قبل، نسخ برخى احكام است.
4 - مسلمانانى كه در صدد درخواست نسخ و تبديل برخى از احكام بودند ، مورد نكوهش شديد خداوند قرار گرفتند .
أم تريدون أن تسئلوا رسولكم
در اينكه مخاطب «أن تسئلوا» مسلمانان هستند يا اهل كتاب، دو نظر ابراز شده است. «كما سئل موسى» تأييد كننده اين نظر است كه مخاطب مسلمانان هستند و گرنه در عبارت بعد گفته مى شد: «كما سألتم موسى». جمله «أم تريدون» (آيا مى خواهيد) دلالت مى كند كه درخواست يا پرسش، انجام نشده بود و لذا در برداشت گفته شد: «در صدد درخواست ...».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 13
13 - يهود و نصارا ترغيب كننده مسلمانان به پرسش ها و درخواست هاى نابه جا از پيامبر (صلی الله علیه و آله)
أم تريدون أن تسئلوا . .. ودّ كثير من أهل الكتب لو يردونكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 31 - 8
8- مؤمنان عصر بعثت ، خواهان ظهور معجزه اى براى گرايش پيدا كردن كافران به اسلام و قرآن بودند .
أفلم ياْيئس الذين ءامنوا أن لو يشاء الله لهدى الناس جميعًا
اعتراض خداوند به مؤمنان با جمله «أفلم ياْيئس الذين ءامنوا» و بيان اين حقيقت كه امر هدايت و ضلالت به دست خداوند است نه وابسته به ارائه معجزه، مى رساند كه مؤمنان خواهان آن بودند كه معجزات درخواستى كافران تحقق يابد، شايد كه آنان هدايت شوند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 1 - 2
2- مسلمانان صدراسلام ، خواهان تحقق زودرس وعده خدا در مورد غلبه اسلام و توحيد بودند .
أتى أمر الله فلاتستعجلوه
در مورد مخاطب «لاتستعجلوه» دو احتمال وجود دارد: اول آنكه تعجيل از جانب مسلمانان صورت مى گرفته و ديگر آنكه مشركان خواهان شتاب در تحقق وعده هاى الهى (عذاب، يا غلبه توحيد، يا قيامت) بودند. برداشت فوق بر مبناى اول است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 20 - 1
1- مؤمنان عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، در اشتياق نزول سوره اى كه تعيين كننده تكليف آنان در قبال دشمنان باشد .
و يقول الذين ءامنوا لولا نزّلت سورة
محتواى «فإذا أنزلت سورة محكمة و ذكر فيها القتال» قرينه اى است بر اين كه سوره مورد انتظار مؤمنان، در زمينه تعيين تكليف آنان با كافران بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 14 - 2
2 - مسلمانان صدراسلام ، به خاطر بى مبالاتى و خوش باورى در توطئه « افك » ، در معرض گرفتار شدن به عذابى سخت از سوى خدا قرار داشتند .
و لولا فضل اللّه عليكم . .. لمسّكم فى ما أفضتم فيه عذاب عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 15 - 2
2 - ماجراى « افك » ، على رغم اين كه مستقيماً هتك حريم پيامبر (صلی الله علیه و آله) محسوب مى شد ، مردم آن را ساده انگاشته و خوش باورانه به دامن زدن و گسترش آن پرداختند .
إذ تلقّونه بألسنتكم و تقولون بأفواهكم ما ليس به علم و تحسبونه هيّنًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 8 - 12
12 - رفتار هاى فريبكارانه ( ظاهرسازى ها و خوش زبانى هاى ) مشركان صدر اسلام ، خوشبينى هايى را در ميان مسلمانان نسبت به آنان به وجود آورده بود .
كيف يكون للمشركين عهد . .. كيف ... يرضونكم بأفوههم و تأبى قلوبهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 108 - 6
6 - برخى از مسلمانان ، در زمان پيامبر (صلی الله علیه و آله) مرتكب سرقت و خيانت شدند و با نقشه و توطئه در صدد متهم كردن ديگران بودند .
و هو معهم اذ يبيتون ما لايرضى من القول
در شأن نزول آمده كه طعمة بن ابيرق پس از سرقت با خود انديشيد كه كالاى مسروقه را به خانه يك يهودى بيندازد و در حضور پيامبر(صلی الله علیه و آله) سوگند ياد كند كه آن يهودى سرقت كرده و خود از هر خيانتى مبراست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 108 - 6
6 - برخى از مسلمانان ، در زمان پيامبر (صلی الله علیه و آله) مرتكب سرقت و خيانت شدند و با نقشه و توطئه در صدد متهم كردن ديگران بودند .
و هو معهم اذ يبيتون ما لايرضى من القول
در شأن نزول آمده كه طعمة بن ابيرق پس از سرقت با خود انديشيد كه كالاى مسروقه را به خانه يك يهودى بيندازد و در حضور پيامبر(صلی الله علیه و آله) سوگند ياد كند كه آن يهودى سرقت كرده و خود از هر خيانتى مبراست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 105 - 5
5 - همسويى اهل كتاب با مشركان در دشمنى با اسلام و مسلمانان ، امرى شگفت و به دور از انتظار
ما يودّ الذين كفروا من اهل الكتب و لاالمشركين أن ينزل عليكم من خير
آوردن عنوان اهل كتاب براى يهوديان - كه حكايت از اعتقاد به توحيد، رسالت و . .. دارد - و بيان همسويى آنان با مشركانى كه هيچ يكى از اصول اديان الهى را باور ندارند، اشاره به نامعقول بودن آن پيوند و شگفت آور بودنش دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 135 - 2
2 - توافق و اتحاد يهود و نصاراى عصر بعثت عليه مسلمانان ، على رغم اختلافات شديد ايشان با يكديگر
و قالوا كونوا هوداً أو نصرى تهتدوا
هدف از «لفّ اجمالى» در آيه و بيان دو جمله در يك كلام، رساندن اتحاد و توافق يهود و نصارا عليه مسلمانان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 137 - 4
4 - يهود و نصارا ، در صورت نپذيرفتن معارف ابلاغ شده به آنان ( ايمان به قرآن ، ايمان به همه پيامبران و . . . ) از دشمنان و ستيزه جويان با اسلام و مسلمانان ، تلقى خواهند شد .
فإن ءامنوا . .. فقد اهتدوا و إن تولوا فإنما هم فى شقاق
«شقاق» به معناى دشمنى و مخالفت كردن است. حرف «فى» مى رساند كه دشمنى و مخالفت يهود و نصارا با اسلام، سراسر وجود آنان را فرا گرفته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 140 - 3
3 - يهود و نصارا - على رغم داشتن اختلاف هاى اساسى با يكديگر - بر ضد اسلام و مسلمانان همسو و هم آوا هستند .
أم تقولون إن إبراهيم . .. كانوا هوداً أو نصرى
روشن است كه يهوديان اظهار نمى داشتند كه ابراهيم و . .. نصرانى بودند و همچنين نصارا نمى گفتند كه ابراهيم و ... يهودى بودند. بنابراين آوردن «لفّ اجمالى» و بيان نكردن عقيده هر كدام به صورت تفصيلى، حاوى اين نكته است كه: آنان - على رغم اختلافاتشان - بر ضد اسلام و مسلمين هم آوا و همسو هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 150 - 9
9 - تنها ستم پيشگان پس از تعيين مسجدالحرام به عنوان قبله ، دست از بهانه جويى برنداشته و به دشمنى خويش عليه مسلمانان ادامه مى دادند .
لئلا يكون للناس عليكم حجة إلا الذين ظلموا منهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 204 - 11،12
11 - منافقان ، سرسخت ترين دشمن مسلمانان و اصلاح جامعه
و من الناس . .. و هو اَلَدُّ الخصام
«الخصام»، جمع خَصْم، به معناى دشمن است.
12 - منافقان ، سرسخت ترين انسان ها در جدال با مسلمانان
و من الناس . .. و هو اَلَدُّ الخصام
بنابراينكه «الخصام»، مصدر باشد و به معنى خصومت و جدال.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 205 - 18
18 - نابودى دين و مردم ، روش منافقان
و اذا تولى . .. و يهلك الحرث و النسل
امام صادق (ع): ان «الحرث» فى هذا الموضع، الدين و «النسل» الناس.
مجمع البيان، ج 2، ص 534 ; نورالثقلين، ج 1، ص 204، ح 754 و 755.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 217 - 20،23،26
20 - نبرد هميشگى كفار با مسلمانان ، براى اينكه اگر بتوانند آنان را از اسلام برگردانند .
و لا يزالون يقاتلونكم حتى يردّوكم عن دينكم ان استطاعوا
بنابراينكه جواب شرط «ان استطاعوا»، محذوف و «حتى يردّوكم»، دليل جواب باشد.
23 - كفّار ، در صورت توان ، همواره با مسلمانان خواهند جنگيد .
و لا يزالون يقاتلونكم حتى يردّوكم عن دينكم ان استطاعوا
بنابراينكه جواب «ان استطاعوا»، محذوف بوده و دليل آن، «لا يزالون يقاتلونكم» باشد.
26 - آشتى ناپذيرى كفار و عداوت عميق آنان نسبت به مسلمانان
و لا يزالون يقاتلونكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 120 - 4،10
4 - افشاى بدخواهى هاى دشمنان دين نسبت به مسلمانان ، از جانب خداوند
ان تمسسكم حسنة تسؤهم
10 - مسلمانان ، همواره در معرض توطئه و دسيسه دشمنان هستند .
لا يضرّكم كيدهم شيئاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 186 - 12،14
12 - دشمنى مداوم اهل كتاب و مشركان با مسلمانان
و لتسمعنّ من الّذين اوتوا الكتب من قبلكم و من الّذين اشركوا اذًى كثيراً
14 - شناعت و زشتى همسويى اهل كتاب با مشركان در دشمنى با مسلمانان
و لتسمعنّ من الّذين اوتوا الكتب من قبلكم و من الّذين اشركوا اذًى كثيراً
نام بردن از يهود و نصارا با وصف اهل كتاب، اشاره به زشتى همسويى و همكارى آنان با مشركان دارد. زيرا اهل كتاب آسمانى بودن، اقتضا مى كند با مشركان ضد توحيد و مخالف برنامه هاى الهى در نبرد باشند ; نه با مسلمانان كه مروّج توحيد و برنامه هاى الهى هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 45 - 1،2،3،4
1 - خداوند ، آگاهتر از هر كس ، نسبت به دشمنان مسلمانان
و اللّه اعلم باعدائكم
2 - عالمان يهود ، دشمن مسلمانان
الم تر الى الذين . .. و اللّه اعلم باعدائكم
مراد از «اعداء» به قرينه آيه قبل و بعد، همان عالمان يهود هستند.
3 - ناباورى مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به دشمنى يهود با آنان
الم تر . .. و اللّه اعلم باعدائكم
آوردن «اعلم»، با صيغه افعل تفضيل، حكايت از ناباورى مسلمانان نسبت به دشمنى عالمان يهود با آنان دارد.
4 - مهاجمان به آيين و فرهنگ جامعه ايمانى ، دشمنان واقعى مسلمانان
و يريدون ان تضلوا السبيل. و اللّه اعلم باعدائكم
خداوند از آن جهت عالمان يهود را دشمن مسلمانان معرفى مى كند كه آنان در پى گمراهى مسلمانان هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 46 - 4
4 - تحريف و تحليل ناصواب گفته ها ، نمونه اى از دشمنى يهود با مسلمانان
و اللّه اعلم باعدائكم . .. يحرّفون الكلم عن مواضعه
جمله «يحرفون . .. » پس از بيان دشمنى يهود، به منزله دليل و نشانه اى براى اثبات عداوت عالمان يهود نسبت به مسلمانان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 52 - 7،8
7 - همسويى اهل كتاب ( علماى يهود ) با كافران و مشركان ، تلاشى براى فراهم آوردن نيرو و ياور عليه مسلمانان *
الم تر الى الّذين . .. و يقولون للّذين كفروا ... فلن تجد له نصيراً
جمله «فلن تجد له نصيراً» پس از بيان همسويى يهود با مشركان، مى تواند بيانگر اين معنا باشد كه يهوديان به منظور يارى طلبى عليه مسلمانان، با مشركان همسو شدند.
8 - بشارت الهى در مورد ناكامى يهود و كافران در مبارزه مشترك عليه مسلمانان
الم تر الى الذين اوتوا الكتب . .. و من يلعن اللّه فلن تجد له نصيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 101 - 10،11،12
10 - كافران ، دشمنانى آشكار و هميشگى ، براى مسلمانان
ان الكفرين كانوا لكم عدواً مبيناً
فعل «كانوا» دلالت بر ديرينه بودن دشمنى كافران دارد كه از آن در برداشت فوق به دشمنان هميشگى تعبير شد.
11 - اتحاد و همگونى كافران ، در دشمنى با مسلمانان
ان الكفرين كانوا لكم عدواً مبيناً
خبر «كان» با اينكه طبق قواعد ادبى بايد جمع آورده مى شد، به صورت مفرد (عدواً) آورده شده و اشاره به اين است كه كافران در دشمنى با اسلام، يكپارچه و گويا فردى واحد هستند.
12 - بهره بردارى كافران از هر فرصت ، براى ضربه زدن به مسلمانان
فليس عليكم جناح ان تقصروا . .. ان الكفرين كانوا لكم عدواً مبيناً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 8 - 5
5 - دشمنى و كينه توزى شديد مشركان صدر اسلام نسبت به مسلمانان
كيف و إن يظهروا عليكم لايرقبوا فيكم إلّاً و لاذمة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 36 - 12
12 - مشركان در صدد محو اسلام و نابودى عموم مسلمانان بوده اند .
كما يقتلونكم كافة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 6
6 - عقيده به ربوبيت خدا ، علت اصلى تهاجم و خصومت مشركان و كافران عليه مسلمانان در عصر بعثت
إلاّ ان يقولوا ربّنا اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 6
6 - كافران به وحى و رسالت پيامبراكرم (صلی الله علیه و آله) ، دشمنان خدا و امت اسلامى اند .
عدوّى و عدوّكم . .. و قد كفروا بما جاءكم من الحقّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 2 - 2
2 - عداوت جبهه كفر با مسلمانان ، هميشگى و پايان ناپذير
إن يثقفوكم يكونوا لكم أعداء
فعل مضارع «يكونوا» دلالت بر استمرار عداوت مشركان دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 2 - 25
25 - عداوت و دشمنى مشركان با مسلمانان در صدر اسلام
و لايجرمنكم شنئان قوم
بنابر اينكه «شنئان» (بغض و عداوت)، اضافه به فاعل «قوم» شده باشد، نه به مفعول. به قرينه (ان صدوكم) كه بيان دشمنى آن قوم است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 82 - 1،3،4،14
1 - يهوديان و مشركان سرسخت ترين دشمن براى مسلمانان
لتجدن اشد الناس عدوة للذين ءامنوا يهود و الذين اشركوا
3 - دشمنى يهود با مسلمانان بيش از دشمنى مشركان با آنان است .
لتجدن اشد الناس عدوة للذين ءامنوا اليهود و الذين اشركوا
تقديم ذكرى «يهود» بر «مشركان» مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد.
4 - ايجاد پيوند دوستانه يهود با كافران براى تشكيل جبهه اى متحد و نيرومند عليه مسلمانان
ترى كثيراً منهم يتولون الذين كفروا . .. لتجدن اشد الناس عدوة للذين ءامنوا
بيان عداوت يهوديان و مشركان با اهل ايمان پس از بيان برقرارى دوستى يهود و اهل شرك مى رساند كه اين رابطه دوستى در جهت دشمنى با مسلمانان است.
14 - حق ناپذيرى و روحيه استكبارى يهود ، عامل عداوت آنان با مسلمانان
اشد الناس عدوة للذين ءامنوا اليهود . .. و انهم لايستكبرون
دشمنان مسلمانان صدر اسلام
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 60 - 10
10 - دشمنان ناشناخته مسلمانان در عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، داراى نيروى ضعيفتر نسبت به دشمنان شناخته شده
و ءاخرين من دونهم
برداشت فوق با توجه به كلمه «دون» كه به معناى پايين و پست است، استفاده شده. گفتنى است «من» در «من دونهم» بيانيه است. بنابراين «ءاخرين من دونهم» يعنى دشمنان ديگرى كه از نيرو و توان كمترى برخوردارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 204 - 1
1 - برخى با وجود دشمنى با مسلمانان ، براى اصلاح امور دنيوى آنان طرح هاى فريبنده ارائه مى دهند .
و من الناس مع يعجبك قوله فى الحيوة الدنيا . .. و هو الد الخصام
بنابراينكه «فى الحيوة» متعلق به «قوله» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 52 - 4
4 - همسويى با كافران عليه مسلمانان ، از موجبات لعن الهى است .
يقولون . .. هؤلاء اهدى من الّذين امنوا سبيلا. اولئك الّذين لعنهم اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 2 - 1
1 - اقدام مشركان مكه به كينه توزى و آزار مسلمانان ، در صورت دست يافتن بر ايشان
إن يثقفوكم يكونوا لكم أعداء و يبسطوا إليكم أيديهم و ألسنتهم بالسوء
«ثقف» (مصدر «يثقفون») به معناى رسيدن به چيزى و دست يافتن به آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 14 - 4
4 - مسلمانان در مكه ، مواجه با حركت هاى ايذايى و خصمانه مشركان و در انديشه مقابله با آنان
قل للذين ءامنوا يغفروا للذين لا يرجون أيّام اللّه
فرمان الهى به غفران و چشم پوشى، از دو واقعيت تاريخى خبر مى دهد: 1- حركت هاى ايذايى مشركان مكه; 2- راه يافتن انديشه انتقام و مقابله به مثل در ذهن مؤمنان.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 75 - 10،15
10 - دعاى مسلمانان مظلوم و مستضعف مكّه به درگاه پروردگار براى رهايى از ستم حاكم بر آنان
و المستضعفين . .. الّذين يقولون ربّنا اخرجنا من هذه القرية الظّالم اهلها
15 - مسلمانان مستضعف صدر اسلام ، خواستار فرمانده و نيروى انسانى از جانب خداوند براى رهايى از ستم كفرپيشگان مكّه
و اجعل لنا من لدنك وليّاً و اجعل لنا من لدنك نصيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 128 - 11
11 - رنج و اندوه پيامبر (صلی الله علیه و آله) از مشكلات مسلمانان ، در عين فراخوانى آنان به جنگ با دشمنان و تحمل سختى هاى نبرد
رسول من أنفسكم عزيز عليه ما عنتم حريص عليكم بالمؤمنين رءوف رحيم
با توجه به اينكه در آيات قبل، سخن از جنگ تبوك و مشكلات توان فرساى آن بود و پيامبر(صلی الله علیه و آله) مؤمنان را به شركت در آن فرمان داده بود، يادآورى خصلتهاى پيامبر(صلی الله علیه و آله) در پايان اين بخش، مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 4
4 - دعوت پيامبر (صلی الله علیه و آله) از مؤمنان ، براى شركت در سفر مكه ( قبل از صلح حديبيه )
سيقول لك المخلّفون من الأعراب
از واژه «مخلّفون» و عذرتراشى هاى آنان، استفاده مى شود كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) براى اين سفر، دعوت همگانى كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 108 - 6
6- پيروان پيامبر (صلی الله علیه و آله) مردمانى موحّد و بهره مند از دليل و حجّت بر عقيده توحيدى خويش
على بصيرة أنا و من اتبعنى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 9،10،21،26
9 - مسلمانان در پيكار احد متشكّل از دو جناح ، خداجويانِ آخرت طلب و خودگزينانِ دنياخواه بودند .
يغشى طائفة منكم و طائفة قد اهمّتهم انفسهم
10 - پندار هاى جاهلى مسلمانانِ خودگزين و دنياطلب احد ، نسبت به خداوند
و طائفة قد اهمّتهم . .. يظنّون باللّه غير الحقّ ظنّ الجاهليّة
21 - برخورد منافقانه خودمحوران و دنياطلبان مسلمان با رسول خدا (صلی الله علیه و آله)
و طائفة قد اهمّتهم انفسهم . .. يخفون فى انفسهم ما لايبدون لك
26 - پيروزى و فتح يا شكست و شهادت مسلمانان ، نشانه حقّانيّت و يا باطل بودن اسلام نيست .
ظنّ الجاهليّة . .. يقولون لو كان لنا من الامر شىء ما قتلنا ههنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 11 - 1
1 - مسلمانان صدراسلام ، با مشاهده بساط داد و ستد و يا لهو و سرگرمى ، جذب آن مى شدند و مصلاّ را ترك و پيامبر (صلی الله علیه و آله) را در حال ايراد خطبه هاى نماز جمعه ، ر ها مى كردند .
و إذا رأوا تجرة أو لهوًا انفضّوا إليها و تركوك قائمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 13 - 4
4 - روابط دوستانه برخى از مسلمانان صدراسلام با يهوديان
يأيّها الذين ءامنوا لاتتولّوا قومًا غضب اللّه عليهم
چنان كه در بعضى شأن نزول ها آمده است، آيه شريفه ناظر به جريان خارجى مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 48 - 24
24 - يهوديان ، مسيحيان و مسلمانان ، هر كدام داراى آيين و شريعتى خاص
لكل جعلنا منكم شرعة و منهاجاً
با توجه به آيات گذشته كه درباره يهوديان، مسيحيان و مسلمانان سخن داشت، مى توان گفت خطاب در «منكم» متوجه همه آنهاست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 92 - 1
1- امت اسلام ، امتى واحد و داراى دينى يكتا
إنّ هذه أُمّتكم أُمّة وحدة
«هذه» مبتدا و مشاراليه آن امرى است كه در ذهن مخاطبان مستحضر است و «أُمّتكم أُمّة واحدة» خبر «هذه» و حال است. اين جمله مثل «هذا بعلى شيخاً» بيانگر آن امر در ذهن است. گفتنى است «أُمّة» در نزد برخى از اهل لغت به معناى مجموعه انسان هايى است كه در چيزى مانند دين، زمان و مكان واحد اجتماع كرده و مشترك باشند (مفردات راغب) و در نظر برخى ديگر به معناى دين و ملت است (لسان العرب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 37 - 12
12 - در ميان مسلمانان صدراسلام ، افرادى بودند كه اشتغال به امور دنيا ، هيچ گاه آنان را از ياد خدا و انجام وظايف فردى و اجتماعى خويش ، غافل نمى ساخت .
رجال لاتلهيهم تجرة و لابيع عن ذكر اللّه
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه آيه شريفه، هر چند در توصيف مردان خداجويى است كه دنيا آنان را از ياد خدا غافل نمى سازد; ولى از وجود چنين افرادى در ميان مسلمانان صدراسلام نيز حكايت مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 10 - 2
2 - فضل و رحمت خداوند ، شامل همه افراد امت اسلام
و لولا فضل اللّه عليكم و رحمته
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 20
20- مصونيت مؤمنان مكه و بهره مندى آنان از رحمت الهى ، از اهداف برقرارى صلح حديبيه
ليدخل اللّه فى رحمته من يشاء
از ارتباط جمله «ليدخل . ..» با آيه قبل، مطلب بالا استفاده مى شود; زيرا «ليدخل ...» غايت براى جواب محذوف است; يعنى، ما بدين سبب اجازه جنگ نداديم تا مؤمنان مكه آسيب نبينند و از رحمت الهى بهره مند گردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 17 - 3
3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) مأمور عدم پذيرش منت مسلمانان در مورد اسلام آوردنشان
يمنّون عليك . .. قل لا تمنّوا علىّ إسلمكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 18 - 4
4 - نويد خداوند به امت اسلامى در برخوردارى از حكومت ، اقتصاد شكوفا و شرافت ، در پرتو تعاليم قرآن و رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) *
و لقد ءاتينا بنى إسرءيل . .. ثمّ جعلنك على شريعة من الأمر
واژه «الأمر» در اين آيه همانند واژه «الأمر» در آيه قبل مى تواند نظر به كتاب، حكومت، نبوت، رزق پاكيزه و فضيلت اجتماعى داشته باشد. در اين صورت تعبير «جعلناك على شريعة من الأمر»، نويد به بهره مندى پيامبر(صلی الله علیه و آله) و امتش از آن مواهب خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 74 - 14
14 - رفاه و امكانات مادى مسلمانان ، غير قابل تحمل براى منافقان صدر اسلام و برانگيزنده آنان به ستيزه جويى و كينهورزى
و ما نقموا إلا أن أغنيهم اللّه و رسوله من فضله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عبس - 80 - 2 - 1،2
1 - مسلمانى نابينا ، پس از ورود خود به مجلس وعظ و ارشاد پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، با ترش رويى و روى گردانى يكى از حاضران مواجه شد .
عبس و تولّى . أن جاءه الأعمى
2 - عبداللّه بن اُمّ مكتوم ، نابيناى مسلمانى كه گرفتار ترش رويى و اعراض يكى از حاضران مجلس پيامبر (صلی الله علیه و آله) شد .
أن جاءه الأعمى
برخى از مفسّران، نام شخصى را كه «أعمى» بود و آيه شريفه درباره حضور او نازل شده، «عمرو» و اكثريت «عبداللّه» نوشته اند; ولى همگان بر اين اتفاق دارند كه او فرزند نابيناى «ام مكتوم» بود. در شأن نزول آيه شريفه آمده است كه وى در حال ورود به مجلسى كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)، در آن حضور داشت، مورد اسائه ادب فردى از بنى اميه - كه گفته مى شود عثمان بن عفان بوده است - قرار گرفت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 29 - 42
42- صلابت و استقلال امت اسلامى ، در پرتو نفوذناپذيرى در برابر كافران و انعطاف پذيرى در برابر اهل ايمان و برخوردارى از روح عبوديت *
أشدّاء . .. رحماء ... تريهم ركّعًا سجّدًا ... كزرع أخرج شطه
چنانچه «كزرع أخرج. ..» بيان ديگرى از «أشدّاء على الكفّار رحماء بينهم تراهم ركّعاً سجّداً» باشد; يعنى، همان كفرستيزى، رحمت بر مؤمنان و روحيه بندگى است كه زمينه صلابت و استقلال جامعه اسلامى را فراهم مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 108 - 7
7 - وجود زمينه انحرافاتى ، همانند انحرافات بنى اسرائيل در بين مسلمانان
أم تريدون أن تسئلوا رسولكم كما سئل موسى من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 17
17- پايمال شدن حرمت مردان و زنان مؤمن در صورت جنگ در حديبيه ، مايه ننگ براى مسلمانان
و لولا رجال مؤمنون و نساء مؤمنت . .. فتصيبكم منهم معرّة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 108 - 3
3 - نسخ اديان و نيز نسخ برخى از آيات و احكام قرآن ، برانگيزنده مسلمانان به طرح پرسشهايى نا به جا از پيامبر (صلی الله علیه و آله)
أم تريدون أن تسئلوا رسولكم
برداشت فوق بر اين مبناست كه «أن تسئلوا» به معناى پرسش كردن باشد. از آن جا كه لحن آيه گوياى مذمت است، از آن پرسشها به پرسشهاى نا به جا تعبير شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 1 - 3
3- نقش مهم صلح حديبيه ، در پيروزى هاى شگرف بعدى پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان *
إنّا فتحنا لك فتحًا مبينًا
با توجه به اين كه صلح حديبيه در ظاهر فتح به شمار نمى آمده، ممكن است اطلاق «فتح مبين» بر آن، از آن جهت باشد كه اين صلح، سرآغاز فتح مكه و يا ديگر پيروزى هاى مهم پس از آن بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 20 - 11
11 - صلح حديبيه ، پيش درآمد پيروزى ها و غنايمى گسترده براى امت اسلامى
وعدكم اللّه . .. فعجّل لكم هذه
برداشت ياد شده مبتنى بر اين است كه «هذه» اشاره به صلح حديبيه داشته باشد; يعنى، خداوند غنايم زيادى را براى مؤمنان در نظر گرفته; اما قبل از آن صلح حديبيه را پيش درآمد آن غنايم قرار داده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - طور - 52 - 48 - 4
4 - فرمان هاى الهى ، جلوه اى از ربوبيت او در راه رشد و تعالى پيامبر (صلی الله علیه و آله) و پيروان آن حضرت
و اصبر لحكم ربّك
اضافه «حكم» به «ربّ»، مى تواند بيانگر مطلب بالا باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 68 - 5
5 - گرفتن اسير در جنگ بدر مقتضى شكست مسلمانان در آن نبرد
لو لا كتب من اللّه سبق لمسكم فيما أخذتم عذاب عظيم
برخى برآنند كه مراد از «عذاب عظيم» شكست از دشمن در كارزار بدر است و مقصود از «كتب من اللّه . .. » وعده پيروزى است كه خداوند پيش از وقوع جنگ بدر مسلمانان را به آن بشارت داد. بنابراين معناى آيه چنين مى شود: اگر وعده الهى به پيروزى شما (رزمندگان بدر) نبود، به سبب گرفتن اسير پيش از سركوبى كامل دشمن به شكست سختى گرفتار مى شديد. (برگرفته شده از روح المعانى).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 149 - 8
8 - وجود زمينه هاى تخلف از فرمان خدا ( تغيير و تعيين قبله ) ، در ميان مسلمانان
و ما اللّه بغفل عما تعملون
ظاهر اين است كه خطاب در «تعملون» متوجه مسلمانان باشد. بنابراين آنان مورد تهديد واقع شده اند و اين نشان مى دهد كه در ميان مسلمانان كسانى بوده اند كه در پذيرش قبله جديد ترديد داشته و يا در صدد مخالفت با آن بوده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 53 - 4
4 - جامعه اسلامى ، برخوردار از زندگى گوارا و شيرين و جامعه شرك و كفر ، گرفتار ناكامى ها و تلخى ها
و هو الذى مرج البحرين هذا عذب فرات و هذا ملح أُجاج
برداشت ياد شده، بر اين اساس استوار است كه آيه شريفه، متضمن تثميل باشد; به اين معنا كه ايمان به آب گوارا و شيرين و كفر و شرك به آب شور و تلخ تشبيه شده باشد و مؤمنان و جامعه ايمانى و كافران و جامعه كفر و الحاد به دريا تشبيه شده باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 8 - 6
6 - اسلام ، طرفدار روابط مسالمت آميز و عادلانه ميان امت اسلام و ساير ملّت ها
لاينهيكم اللّه عن الذين لم يقتلوكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 2 - 6
6 - استفاده جبهه كفر از تمامى روش هاى عملى و تبليغى ، براى زيان رساندن به مسلمانان
إن يثقفوكم يكونوا لكم أعداء و يبسطوا إليكم أيديهم و ألسنتهم بالسوء
تعبير «أيديهم و ألسنتهم. ..»، بيانگر به كارگيرى تمامى امكانات از سوى كافران است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 14
14- آسيب ديدن مؤمنان ناشناخته شهر مكه ، در صورت وقوع جنگ ميان مسلمانان و مكيان در حديبيه
و لولا رجال مؤمنون . .. أن تطوهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 15 - 1
1 - برقرارى رابطه دوستى و همدستى با ديگر پيروان اديان عليه اسلام و مسلمين ، كارى زشت و در پى دارنده عذاب سخت الهى
الذين تولّوا قومًا . .. لهم عذابًا شديدًا إنّهم ساء ما كانوا يعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 108 - 4
4 - مسلمانانى كه در صدد درخواست نسخ و تبديل برخى از احكام بودند ، مورد نكوهش شديد خداوند قرار گرفتند .
أم تريدون أن تسئلوا رسولكم
در اينكه مخاطب «أن تسئلوا» مسلمانان هستند يا اهل كتاب، دو نظر ابراز شده است. «كما سئل موسى» تأييد كننده اين نظر است كه مخاطب مسلمانان هستند و گرنه در عبارت بعد گفته مى شد: «كما سألتم موسى». جمله «أم تريدون» (آيا مى خواهيد) دلالت مى كند كه درخواست يا پرسش، انجام نشده بود و لذا در برداشت گفته شد: «در صدد درخواست ...».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 77 - 21
21 - سرزنش مسلمانانى كه از رويارويى با دشمنان در هراسند .
فلمّا كتب عليهم القتال اذا فريق منهم يخشون النّاس
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 11
11 - سرزنش و توبيخ خداوند از مسلمانانى كه با يهود و نصارا رابطه مودت آميز داشته و پذيراى ولايت آنها هستند .
فترى الذين فى قلوبهم مرض يسرعون فيهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 53 - 4
4 - مسلمانان فريب خورده و دلگرم به يارى يهود و نصارا ، مورد ملامت مؤمنان راستين پس از فتح و پيروزى
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 19 - 1
1 - سرزنش خداوند نسبت به مسلمانانى كه شغل آب دهى به حاجيان و سرپرستى مسجدالحرام را با جهاد در راه خدا برابر انگاشته و خويشتن را همطراز با مؤمنان اهل پيكار در راه خدا مى پنداشتند .
أجعلتم سقاية الحاجّ و عمارة المسجدالحرام كمن ءامن باللّه و اليوم الأخر و جهد فى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 8 - 10،11
10 - پيروان پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، در پندار و بيان نكوهشگر و طعن آلود مشركان ، مردمانى نادان و دنباله رو فردى سحر زده
و قالوا . .. إن تتّبعون إلاّ رجلاً مسحورًا
از لحن آيه شريفه، استفاده مى شود كه كافران، اين سخن را از سر نكوهش و طعن مى گفتند و چون پيروى از فردى سحرزده، امرى غير منطقى است، در حقيقت پيروان آن حضرت را، مردمانى نادان مى پنداشتند.
11 - تحقير و سرزنش ، حربه مشركان براى بازداشتن مردم از پيروى پيامبر (صلی الله علیه و آله)
قالوا . .. إن تتّبعون إلاّ رجلاً مسحورًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 119 - 4
4 - نكوهش خداوند از برخى مسلمانان صدر اسلام به سبب تحريم خوردن گوشت حيوانى كه با نام خدا ذبح شده است.
و ما لكم ألا تأكلوا مما ذكر اسم الله عليه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 13 - 13
13 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را به خاطر هراسشان از سطوت دشمن و خوددارى از نبرد با آنان ملامت كرد .
أتخشونهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 12 - 1
1 - خداوند ، مسلمانان را به خاطر بدگمانى به همسر پيامبر (صلی الله علیه و آله) و موضع گيرى ترديدآميز نسبت به شايعه « افك » و رد نكردن صريح آن ، مورد سرزنش قرار داد .
إنّ الذين جاءو بالإفك . .. لولا إذ سمعتموه ظنّ المؤمنون و المؤمنت بأنفسهم خيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 16 - 1
1 - خداوند ، مسلمانان را به خاطر تأثيرپذيرى در برابر شايعه « افك » و عدم موضع گيرى مناسب در برابر آن ، نكوهش كرد .
و لولا إذ سمعتموه قلتم . .. سبحنك هذا بهتن عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 4
4 - اقدام نكوهيده برخى از مسلمانان ، به تحميل آراى شخصى خود بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) *
لو يطيعكم فى كثير من الأمر لعنتّم
برداشت بالا بدان احتمال است كه نكوهش مستفاد از آيه، نظر به جريان هايى داشته باشد كه قبلاً صورت گرفته بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 13 - 4
4 - نكوهش مسلمانان از سوى خداوند ، به خاطر صرف نظر كردن از ملاقات هاى محرمانه با پيامبراكرم (صلی الله علیه و آله) و امتناع ورزيدن از پرداخت صدقه نجوا
ءأشفقتم أن تقدّموا بين يدى نجويكم صدقت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 2 - 5
5 - خداوند ، آن دسته از مؤمنان صدراسلام را كه به گفته هاى خود عمل نمى كردند ، مورد سرزنش و نكوهش قرار داد .
يأيّها الذين ءامنوا لِمَ تقولون ما لاتفعلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 11 - 2
2 - نكوهش مسلمانان صدراسلام از سوى خداوند ، به خاطر ترك مصلاّ براى داد و ستد و يا تماشاى لهو و ر ها كردن پيامبر (صلی الله علیه و آله) در حال ايراد خطبه هاى نماز جمعه
و إذا رأوا تجرة أو لهوًا انفضّوا إليها و تركوك قائمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 88 - 2
2 - نكوهش مسلمانان صدر اسلام از سوى خداوند ، به جهت اختلافشان در روش برخورد با منافقان
فما لكم فى المنافقين فئتين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 89 - 19
19- علم ، مقدمه هدايت و هدايت ، زمينه ساز جلب رحمت الهى و رحمت ، موجب بشارت و سرور مسلمانان حقيقى است .
و نزّلنا عليك الكتب تبينًا لكلّ شىء و هدًى و رحمة و بشرى للمسلمين
برداشت فوق، مبتنى بر اين نكته است كه ترتيب در آيه، ترتيب رتبى باشد; يعنى، هر يك از آنها مقدمه ديگرى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 16 - 7
7 - وجود برخى افراد سست ايمان و مرتبط با بيگانگان ، در ميان مسلمانان صدر اسلام
و لم يتخذوا من دون اللّه و لا رسوله و لا المؤمنين وليجة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 38 - 4
4 - بروز نوعى سستى ميان گروهى از مسلمانان صدر اسلام ، براى رفتن به جنگ تبوك
يأيها الذين ءامنوا ما لكم إذا قيل لكم انفروا . .. اثّاقلتم إلى الأرض
اين بخش از آيات، چنانكه برخى از مفسران گفته اند، مربوط به جنگ تبوك است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 131 - 3
3 - سطح زندگى پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان ، با كافران مكه ، تفاوت قابل ملاحظه اى داشت .
و لاتمدّنّ عينيك إلى ما متّعنا به أزوجًا منهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 85 - 7
7 - توجه به بهره مندى مسلمانان در آخرت و زيان ديگران ، انگيزه اى براى پذيرش اسلام
و من يبتغ . .. و هو فى الاخرة من الخاسرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 2 - 5
5 - تلاش جبهه كفر براى سلطه بر مسلمانان ، از طريق روش هاى دقيق و آميخته با مهارت *
إن يثقفوكم
برداشت ياد شده با توجه به معناى «ثقف» كه در آن، مهارت در انجام كار نهفته است (مفردات راغب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 10 - 13،14،15
13 - پس از محاصره مدينه از سوى احزاب متّحد ، ظنّ و گمان هاى گوناگونى درباره خدا ، در ميان مردم مسلمان پديد آمد .
إذ جاءوكم . .. و تظنّون باللّه الظنونا
«ظنون» مفعول مطلق عددى است و «ال » در آن، براى جنس است. جمع آورده شدن «ظنون » همراه با «ال» دلالت بر تعدد و گوناگونى مى كند.
14 - عارض شدن بدگمانى به خدا در مسلمانان ، در پىِ هجوم احزاب متّحد به مدينه
إذ جاءوكم . .. و تظنّون باللّه الظنونا
احتمال دارد كه مخاطب فعل «تظنّون» مسلمانان باشند و يكى از احتمال هاى «الظنونا» بدگمانى باشد. آيات بعدى مى تواند قرينه اى بر نكته ياد شده باشد.
15 - ظنّ و گمان هاى مردم مدينه درباره وعده هاى خدا ، در پى هجوم احزاب متّحد ، علاوه بر گوناگونى ، نو به نو و در حال تجديد شدن بود .
و تظنّون باللّه الظنونا
آوردن فعل مضارع «تظنّون» به منظور بيان پديد آمدن گمان، مى تواند بيان كننده تداوم و تجديد شدن آن باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 12 - 1
1 - خداوند ، مسلمانان را به خاطر بدگمانى به همسر پيامبر (صلی الله علیه و آله) و موضع گيرى ترديدآميز نسبت به شايعه « افك » و رد نكردن صريح آن ، مورد سرزنش قرار داد .
إنّ الذين جاءو بالإفك . .. لولا إذ سمعتموه ظنّ المؤمنون و المؤمنت بأنفسهم خيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 9،11
9 - مسلمانان در پيكار احد متشكّل از دو جناح ، خداجويانِ آخرت طلب و خودگزينانِ دنياخواه بودند .
يغشى طائفة منكم و طائفة قد اهمّتهم انفسهم
11 - بينش جاهلى مسلمانان احد نسبت به خداوند ، برانگيزنده حسِّ خودگزينى و دنياطلبى در وجود ايشان
و طائفة قد اهمّتهم . .. يظنّون باللّه غير الحقّ ظنّ الجاهليّة
به نظر مى رسد جمله «يظنّون باللّه . .. »، به منزله علّتى باشد براى جمله «و طائفة قد اهمّتهم انفسهم».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 53 - 6،9
6 - تعهد مسلمانان سست ايمان بر يارى يهود و نصارا با سوگندهايى مؤكد
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
برداشت فوق بر اين مبناست كه «هولاء» اشاره به بيماردلان و خطاب در «معكم» متوجه يهود و نصارا باشد.
9 - تعهد دروغين مسلمانان ضعيف الايمان بر يارى مؤمنان با سوگندهايى مؤكد
و يقول الذين ءامنوا اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
برداشت فوق بر اين مبناست كه خطاب در «معكم» متوجه مؤمنان واقعى باشد ; يعنى برخى از مؤمنان - پس از فتح و پيروزى - به برخى ديگر چنين گفتند: «اهولاء . ..» در اين صورت مشاراليه «هولاء»، بيماردلان خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 15 - 1
1 - مسلمانان عصر بعثت ، پذيراى شايعه هاى نارواى بدخواهان عليه خاندان پيامبر (صلی الله علیه و آله) و منتشر كننده آنها ، بدون توجه به
پيامد هاى ناروا و درستى و نادرستى آنها
إذ تلقّونه بألسنتكم و تقولون بأفواهكم ما ليس لكم به علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 91 - 17
17 - شراب خوارى و قماربازى برخى مسلمانان صدر اسلام حتى پس از تحريم آن
فهل انتم منتهون
بيان رساى آيات مورد بحث در تحريم شراب و قمار و تذييل آن با جمله اى مذمت آميز همراه با ترديد نسبت به پرهيز مسلمانان از آن (آيا دست از قمار بازى و شرابخوارى مى كشيد)، مى رساند كه تحريم قمار و شراب قبلا اعلام شده ولى برخى از مسلمانان شايد به توهم تصريح نداشتن آن آيات در تحريم، همچنان به شرابخوارى و قماربازى ادامه مى دادند گفتنى است كه شأن نزول هاى نقل شده درباره اين آيات برداشت فوق را تأييد مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 93 - 1،2
1 - برخى از مسلمانان عصر بعثت - تا پيش از نزول آيه « انما الخمر . . . » - به شرابخوارى و قماربازى مبتلا بودند .
ليس على الذين ءامنوا و عملوا الصلحت جناح فيما طعموا
فعل ماضى «طعموا» دلالت بر اين دارد كه برخى از مسلمانان پيش از نزول اين بخش از آيات، از شراب خوارى و قماربازى پرهيز نداشتند.
2 - استفاده مؤمنان نيك كردار از شراب و قمار پيش از حكم خداوند به حرمت آنها ، خالى از سرزنش و گناه
ليس على الذين ءامنوا و عملوا الصلحت جناح فيما طعموا
مراد از «ما» در «ما طعموا» شراب و درآمدهاى حاصل از قمار بازى است بنابراين اراده شراب خوارى و مصرف آن درآمدهاى قمار از «طعام» - كه تنها در مورد خوراكيها به كار برده مى شود - ميتواند از باب تغليب باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 4 - 10
10 - هجرت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان و موضع گيرى آنان در برابر مشركان ، حركتى ابراهيمى
قد كانت لكم أسوة حسنة فى إبرهيم و الذين معه
با توجه به آيات پيشين - كه درباره هجرت و موضع گيرى بايسته مسلمانان در برابر مشركان است - طرح «اسوه» بودن ابراهيم(ع) پس از اين آيات و توصيه ها، مطلب بالا را مى فهماند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 15،17،24،25
15 - ترديد برخى از مسلمانان نبرد احد در حقّانيّت اسلام و وعده رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به پيروزى مسلمانان بر دشمنانشان
و طائفة . .. يقولون هل لنا من الامر من شىء
برخى از مسلمانان گمان مى كردند چون به اسلام گرويده اند و اسلام دين حق و الهى است، بايد همه امور بر طبق خواسته آنان پيش رود; ولى آنگاه كه شكست خوردند، به ترديد افتادند و گفتند گويا اختيار امور به دست ما نيست و در نتيجه اسلام دين حق نيست و وعده هاى رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بى مورد است.
17 - شكست ها و حوادث ناگوار ، موجب ترديد مسلمانان سست انديشه در مورد حقّانيّت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و وعده هاى خدا به پيروزى آنان
طائفة . .. يقولون هل لنا من الامر من شىء
24 - تبليغات سوء ، شك برانگيز و شرك آلوده مسلمانان سست انديشه احد ، پس از پايان آن كارزار
يقولون لو كان لنا من الامر شىء ما قتلنا ههنا
25 - شهادت برخى از پيكارگران احد و شكست در آن كارزار ، موجب ترديد مسلمانان سست انديشه
يقولون لو كان لنا من الامر شىء ما قتلنا ههنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 5 - 6
6 - ترديد مسلمانان نسبت به درستى عمل خويش ، در قطع درختان بارور ، به هنگام جنگ *
ما قطعتم من لينة . .. فبإذن اللّه
برداشت ياد شده، بدان احتمال است كه پس از قطع بعضى از نخل هاى بنى نضير، اين ترديد و سؤال ميان مسلمانان به وجود آمد كه: آيا عملشان صحيح و مورد رضاى حق بوده يا خير؟ آيه شريفه پاسخى به پرسش آنان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 149 - 9
9 - شكست مسلمانان در پيكار احد ، زمينه ساز رواج تبليغات گمراه كننده كافران و منافقان
يا ايّها الّذين امنوا ان تطيعوا الّذين كفروا يردّوكم
در شأن نزول آيه آمده است كه منافقان پس از شكست نبرد احد، مسلمانان را به بازگشت و پذيرش آيين مشركان ترغيب مى كردند. (مجمع البيان، ذيل آيه).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 153 - 14،27
14 - اندوه مسلمانان از شكست در كارزار احد و پيروز نشدن بر مشركان
فاثابكم غمّا بغمّ
جلمه «فاثابكم»، عطف بر جمله «و لقد عفا عنكم» است و كلمه «باء» در «بغمّ» بدليّه است، و مراد از «غمّا» به دليل كلمه «اثابكم» كه دلالت بر مرحمت و لطف دارد و نيز به دليل اينكه پس از عفو واقع شده، غم و اندوهى پسنديده است و اين غم پسنديده همان غم پيروزى كافران بر مسلمانان خواهد بود و يا غمّ و اندوه به خاطر پيروى نكردن از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و سست آمدن در رويارويى با دشمن است.
27 - تسلّط خالد بن وليد بر مسلمانان در جنگ احد ، موجب افزايش اندوه آنان از شكست در آن كارزار
امام باقر (ع) درباره «فاثابكم غمّاً بغمّ» فرمود: فامّا الغمّ الاوّل فالهزيمة و القتل و امّا الاخر فاشراف خالد بن الوليد عليهم.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 26
26 - پيروزى و فتح يا شكست و شهادت مسلمانان ، نشانه حقّانيّت و يا باطل بودن اسلام نيست .
ظنّ الجاهليّة . .. يقولون لو كان لنا من الامر شىء ما قتلنا ههنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 165 - 3،4
3 - شكست و مصيبت سنگين مسلمانان در پيكار احد ، دور از انتظار ايشان بود .
اولمّا اصابتكم مصيبة قد اصبتم مثليها
كلمه «انّى» به معناى «من اين» (از كجا و از چه روى) مى باشد و «هذا» اشاره به مصيبت است.
4 - يادآورى خاطره پيروزى مسلمانان در پيكار بدر ، التيام بخش رنج و آثار روحى دردناك شكست نبرد احد
اولمّا اصابتكم مصيبة قد اصبتم مثليها
جمله «قد اصبتم مثليها»، كه اشاره به پيروزى بزرگ مسلمانان در بدر است، بدان جهت ايراد شده كه با ياد آن خاطره بزرگ، مسلمانان مصيبت احد را در مقايسه با پيروزى بدر كوچك شمرند و در نتيجه، رنج مصيبت احد را ناديده انگارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 168 - 4
4 - تلفات سنگين مسلمانان در پيكار احد
و ما اصابكم . .. لو اطاعونا ما قتلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 195 - 24
24 - آوارگى و هجرت برخى مسلمانان صدر اسلام و شكنجه و آزار آنان در راه خدا
فالّذين هاجروا و اخرجوا من ديارهم و اوذوا فى سبيلى
جمله «فالّذين . .. »، هر چند بيان يك ضابطه كلّى است، ولى به قرينه ماضى بودن فعلهاى «هاجروا و ... »، ناظر به تحقق هجرت، اخراج و آزار نيز هست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 110 - 4
4- هجرت برخى از مسلمانان صدراسلام ( به حبشه ) ، پس از تحمل رنج و شكنجه دشمنان
للذين هاجروا من بعد ما فتنوا
يكى از معانى «فتنة» آزار و شكنجه مى باشد (مفردات راغب) و برداشت فوق مبتنى بر اين معناست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 127 - 9
9- پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، به خاطر شكنجه و آزار مؤمنان توسط كافران ، سخت اندوهگين و متأثر مى شد . *
و لاتحزن عليهم
برداشت فوق، مبتنى بر اين نكته است كه مرجع ضمير «عليهم» مؤمنان باشد كه از سوى كافران و مشركان مكه به شدت شكنجه و آزار مى شدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 195 - 26
26 - فداكارى و از خود گذشتگى مسلمانان صدر اسلام ، در رويارويى با دشمنان و استقبال آنان از شهادت
فالّذين . .. و قاتلوا و قتلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 48 - 2
2 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور صبر و شكيبايى در مدت مهلت يافتن كافران تكذيب گر و به تأخير افتادن نصرت و پيروزى مسلمانان بر آنان
و أُملى لهم . .. فاصبر لحكم ربّك
به گفته مفسران، آيه شريفه اشاره به مسأله مهلت يافتن مشركان است كه در آيه پيش ذكر شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 174 - 3
3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) و ياران ايشان ، مأمور به صبر و شكيبايى در برابر آزار ها و كارشكنى هاى مشركان و كافران معاند
فتولّ عنهم حتّى حين
توصيه به اعراض و بى اعتنايى، در شرايطى كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) و ياران آن حضرت، مورد آزار و شكنجه دشمنان كافر قرار داشتند، در حقيقت توصيه به صبر و شكيبايى بيشتر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 178 - 3
3 - پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله) و ياران ايشان ، مأمور به صبر و شكيبايى در برابر آزار ها و كارشكنى هاى مشركان و كافران معاند
و تولّ عنهم حتّى حين
توصيه به اعراض و بى اعتنايى در شرايطى كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) و يارانش مورد آزار و شكنجه دشمنان كافر قرار داشتند، در حقيقت توصيه به صبر و شكيبايى بيشتر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 14 - 1
1 - خداوند مؤمنان مكه را به صبر در برابر حركات ناشايست مشركان و عفو از خطاكارى آنان فرمان داد .
قل للذين ءامنوا يغفروا للذين لايرجون أيّام اللّه
با توجه به اين كه اين آيات در مكه نازل شده، به دست مى آيد كه اين فرمان در مقطع قبل از هجرت بوده است و منظور از «الذين لايرجون. ..» مشركان اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 32 - 9
9 - پيشتازان در انجام خيرات ، مهم ترين صفت مسلمانان پيرو قرآن و انسان هاى قرآنى
و منهم سابق بالخيرت
برداشت ياد شده به اين خاطر است كه پيشتازان در تمسك به قرآن و حافظان ارث الهى، در اين آيه به عنوان پيشتازان در خيرات معرفى شده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 14 - 5
5 - عدالت خواهى و حق طلبى ، از اوصاف مسلمانان و پيرو قرآن و ظلم و انحراف از مسير حق ، از اوصاف كافران
و أنّا منّا المسلمون و منّا القسطون
با توجه به معناى«قَسْط» (جور) و نيز تقابل «قاسطون» با «مسلمون»، مطلب ياد شده به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 105 - 10
10 - وجود روحيه تحقيق و بررسى بين مسلمانان صدراسلام
و يس--َلونك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 12 - 4
4 - بستن پيمان صلح با جوامع غيرمسلمان ، جايز است .
و إن نكثوا أيمنهم من بعد عهدهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 66 - 6
6 - جامعه اسلامى صدر اسلام پس از نايل شدن به مراحل عالى ايمان ، به تنزّل در درجات ايمانى گراييد .
علم أن فيكم ضعفا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 26 - 1
1 - مسلمانان تا قبل از هجرت به مدينه مواجه با كمى نيرو و نفرات ، ناتوان و در سلطه دشمنان بودند .
و اذكروا إذ أنتم قليل مستضعفون فى الأرض
مفرد آوردن كلمه «قليل»، به جاى قليلون، تأكيدى است بر كمى افراد و نيروهاى اهل ايمان. قابل ذكر است كه مفسران، آيه مورد بحث را درباره مقايسه موقعيت و وضعيت مسلمانان در مكه و مهاجرت آنان به مدينه دانسته اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 66 - 10
10 - توان رزمى و نيروى مقاومت هر مسلمان ، حتى پس از گراييدن جامعه ايمانى به ضعف ، بيش از دو چندان هر كافر است .
و علم أن فيكم ضعفا فإن يكن منكم مائة صابرة يغلبوا مائتين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 7 - 3
3 - سپاه مشركان مكه مجهز به سلاح هاى جنگى و داراى برترى نظامى نسبت به مسلمانان
و تودون أن غير ذات الشوكة تكون لكم
عدم تمايل مسلمانان به رويارويى با سپاه شرك و نيز جمله «كانما يساقون إلى الموت» در آيه قبل دلالت بر اين دارد كه مشركان در جنگ بدر از نيروى نظامى برترى برخوردار بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 42 - 4
4 - موقعيت ضعيف مسلمانان در جنگ بدر نسبت به موقعيت كفار
إذ أنتم بالعدوة الدنيا و هم بالعدوة القصوى
مى توان گفت هدف از بيان موقعيت مسلمانان و كفرپيشگان مكه در منطقه بدر يادآورى موقعيت بسيار ضعيف مسلمانان است. جلمه «ليهلك من هلك ... » مؤيد اين معنا مى باشد. زيرا پيروزى آنگاه دليل حقانيت مسلمانان مى شد كه شرايط ظاهرى، تضمين كننده پيروزى كافران و شكست مسلمانان بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 22 - 8
8 - وجود تفاوت در برخوردارى از امكانات مالى و معيشتى در جامعه اسلامى صدراسلام
و لايأتل أُوْلوا الفضل منكم و السعة أن يؤتوا أُوْلى القربى و المسكين و المهجري
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 5 - 6
6 - حليت غذاى مسلمانان براى اهل كتاب
و طعامكم حل لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 19 - 12
12 - منافقان مدينه ، با برطرف شدن ترس از جنگ ، با زبانى تند و گزنده ، به مسلمانان طعنه مى زدند .
فإذا ذهب الخوف سلقوكم بألسنة حداد
«سلق» (مصدر «سلقوا») به معناى «مغلوب كردن و به زمين زدن چيزى با قهر و غلبه» است (مفردات راغب). «حداد» (جمع «حديد») به معناى «تيز» است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 41 - 3
3- مسلمانان در مكه ، مورد ظلم و ستم مشركان بودند .
و الذين هاجروا فى الله من بعد ما ظلموا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 39 - 4
4 - مسلمانان صدراسلام ، مورد ستم و تهاجم مستمر و پى درپى دشمنان كافر
أُذن للذين يقتلون بأنّهم ظلموا
به كارگيرى فعل مضارع (يقاتلون) نشان مى دهد كه مسلمانان صدراسلام، به طور مستمر و پياپى، مورد تهاجم و تجاوز قرار مى گرفتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 8 - 7
7 - ناگزيرى مسلمانان به ترك اموال و خانه هاى خويش و اقدام به هجرت و رهايى از ستم مشركان
أُخرجوا من ديرهم و أمولهم
از ماده «إخراج» و نيز مجهول آمدن فعل «أُخرجوا»، اضطرار و ناگزيرى استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 139 - 7
7 - مسلمانان ، خداوند را از داشتن شريك منزه دانسته و تنها او را پرستش مى كنند .
و نحن له مخلصون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 25 - 5
5 - حضور گسترده مسلمانان در جنگ حنين ، مايه اعجاب و غرورشان شده بود .
و يوم حنين إذ أعجبتكم كثرتكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 14 - 5
5 - عدالت خواهى و حق طلبى ، از اوصاف مسلمانان و پيرو قرآن و ظلم و انحراف از مسير حق ، از اوصاف كافران
و أنّا منّا المسلمون و منّا القسطون
با توجه به معناى«قَسْط» (جور) و نيز تقابل «قاسطون» با «مسلمون»، مطلب ياد شده به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 33 - 10
10 - امكان نزول عذاب استيصال بر امت محمد (صلی الله علیه و آله)
و ما كان اللّه ليعذبهم . .. و هم يستغفرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 19
19 - عنايت خداوند به عزت و شوكت مسلمين در برابر يهود و نصارا
فعسى اللّه ان يأتى بالفتح او امر من عنده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 41 - 12
12 - مسلمانان داراى زمينه هايى براى تخلف از دستور خمس و رساندنش به صاحبان آن
و اعلموا أنما غنمتم من شىء . .. إن كنتم ءامنتم
از اينكه پرداخت خمس نشانه ايمان به خدا و آيات او دانسته شده و به اين وسيله مورد تأكيد قرار گرفته، برداشت فوق به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 187 - 11
11 - نافرمانى مسلمانان و ناديده گرفتن حرمت آميزش در شب هاى رمضان ، از زمينه هاى نسخ آن حكم بود .
أحل لكم . .. علم اللّه أنكم كنتم تختانون أنفسكم فتاب عليكم و عفا عنكم
جمله «علم اللّه . ..» نيز همانند «هن لباس لكم ...» بيان حكمت و دليل جعل حليت آميزش در شبهاى ماه رمضان (أحل لكم ...) است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 81 - 5
5 - اِخبار غيبى خداى تعالى از برنامه هاى توطئه آميز و مخفيانه مسلمانان متخلف
فاذا برزوا من عندك بيّت طائفة منهم غير الذى تقول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 187 - 7
7 - بسيارى از مسلمانان صدر اسلام به حرمت آميزش در شب هاى ماه رمضان اعتنا نكرده و نافرمانى مى كردند .
علم اللّه أنكم كنتم تختانون أنفسكم
بديهى است كه همه مسلمانان مرتكب خلاف نشدند. بنابراين، مخاطب قرار دادن همه آنان با جمله «كنتم تختانون ...» گوياى اين است كه تعداد متخلفان اندك نبوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 64 - 7
7 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام از پيروى پيامبر (صلی الله علیه و آله) سرپيچى مى كردند .
و من اتبعك من المؤمنين
برداشت فوق مبتنى بر اين است كه «من» در «من المؤمنين» براى تبعيض باشد. بر اين مبنا مراد از «المؤمنين» مدعيان ايمان است كه شامل مؤمنان واقعى و غير واقعى خواهد شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 139 - 7
7 - مسلمانان ، خداوند را از داشتن شريك منزه دانسته و تنها او را پرستش مى كنند .
و نحن له مخلصون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 123 - 1
1 - پندار باطل گروهى از اهل كتاب و برخى از مسلمانان در مورد نجات از جهنم و ورود به بهشت ، به صرف انتساب به اديان الهى
ليس بامانيكم و لا امانى أهل الكتب
مراد از اسم «ليس» با توجه به آيات گذشته، رهايى از جهنم و ورود به بهشت است يعنى ليس الجنة و المحيص عن النار . .. .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 59 - 9
9 - باور و اعتقاد مسلمانان به فسق اكثريت اهل كتاب ، عامل انتقاد نابجا و ناخرسندى بى دليل آنان از اهل ايمان
هل تنقمون منا الا ان ءامنا باللّه . .. و إن اكثركم فسقون
بدان احتمال كه «ان اكثركم» عطف بر «اللّه» باشد، يعنى «امنا بان اكثركم فاسقون».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 6
6 - عقيده به ربوبيت خدا ، علت اصلى تهاجم و خصومت مشركان و كافران عليه مسلمانان در عصر بعثت
إلاّ ان يقولوا ربّنا اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 7
7 - اعتقاد مسلمانان به نقش مؤثر وساطت پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، در پيشگاه خداوند براى آمرزش خطاها
سيقول لك المخلّفون . .. فاستغفر لنا
اعراب متخلّف، با درخواست استغفار از پيامبر(صلی الله علیه و آله) نشان دادند كه اين باور و فرهنگ دينى در ميان مسلمانان وجود داشته است كه اگر آن حضرت براى آنان استغفار كند، مستجاب خواهد شد البته خداوند، صداقت درونى اعراب را زير سؤال برده است; ولى از آيه شريفه وجود چنين تفكرى در ميان مسلمانان استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 78 - 6
6 - خير ها را از جانب خدا دانستن و شر ها را از ناحيه پيامبر (صلی الله علیه و آله) پنداشتن ، انديشه برخى از مسلمانان عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله)
و ان تصبهم حسنة يقولوا هذه من عنداللّه و ان تصبهم سيّئة يقولوا هذه من عندك
ظاهراً مراد از ضمير در «تصبهم» مسلمانان ضعيف الايمان هستند. آنها مى پنداشتند مشكلاتى كه پس از مسلمان شدنشان به آنها روى آورده، از ناحيه پيامبر (صلی الله علیه و آله) بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 101 - 7
7 - مسلمانان صدر اسلام ، كاستن از نماز را ، هر چند به هنگام سفر و ترس از دشمن ، گناه مى پنداشتند .
و إذا ضربتم فى الارض فليس عليكم جناح ان تقصروا من الصلوة ان خفتم ان يفتنكم الذين
«لاجناح» و «فليس عليكم جناح»، غالباً در مواردى به كار مى رود كه پندار جرم و گناه بر انجام و يا ترك كارى وجود داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 6 - 5
5 - شركت در جنگ بدر حركتى آشكار به سوى مرگ در پندار گروهى از مسلمانان صدر اسلام
كأنما يساقون إلى الموت و هم ينظرون
مفعول «ينظرون» به قرينه فراز قبل، «الموت» است. يعنى «و هم ينظرون الموت». بنابراين جمله حاليه «و هم ... » حكايت از آن دارد كه اطمينان برخى از مسلمانان به مرگ آفرينى جنگ بدر به گونه اى بوده كه گويا مرگ را با چشم خويش مشاهده مى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 1
1 - اخراج ظالمانه مسلمانان صدراسلام از زادگاهشان ( مكّه ) ، تنها به جرم اعتقاد آنان به يگانگى خدا
بأنّهم ظلموا . .. الذين أُخرجوا من ديرهم بغير حقّ
«الذين اُخرجوا» بدل از «الذين يقاتلون» و به تقدير اذن القتال للذين اُخرجوا. ..» مى باشد. «ديار» جمع «دار» است و «دار»; يعنى، خانه و جايى كه انسان در آن جا سكونت دارد. بنابراين معناى جمله ياد شده چنين مى شود: به كسانى كه به ناحق از خانه و كاشانه خود بيرون رانده شدند، رخصت پيكار داده شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 26
26 - يهود و نصارا ، مورد علاقه و محبت مسلمانان سست ايمان در عصر بعثت
ما اسروا فى انفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 7 - 5
5 - مسلمانان ، مشتاق رويارويى با كاروان تجارى قريش و ناخشنود از درگيرى با سپاه مسلح آنان
و تودون أن غير ذات الشوكة تكون لكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 13 - 5،8
5 - مسلمانان صدراسلام ، مشتاق امداد هاى الهى و غلبه سريع بر دشمن
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
8 - مسلمانان صدراسلام ، مشتاق فتح مكه و در انتظار نصرت و امداد هاى الهى
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
مفسران، برآنند كه آيه شريفه ناظر به فتح مكه و قريب الوقوع بودن آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عبس - 80 - 6 - 6
6 - علاقه شديد برخى از مسلمانان عصر بعثت ، به ارشاد كافران سرشناس مكه و مسلمان ساختن آنان
فأنت له تصدّى
براساس شأن نزول اين آيات، افراد معروفى از قريش (نظير ابوجهل) در مجلسى كه ابن ام مكتوم وارد شد، حضور داشتند و تعبير «من استغنى» در مورد آنان نازل شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 4 - 2
2 - آشنايى مسلمانان ، با ارزش هاى زندگى ابراهيم ( ع ) و همگامانش *
قد كانت لكم أسوة حسنة. .. والذين معه
تعبير «كانت لكم اُسوة»، مى تواند نظر به آشنايى مسلمانان با برنامه هاى ارزشى ابراهيم(ع) داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 6
6 - ناتوانى مسلمانان از احتجاج عليه يهود در پيشگاه خدا ، توجيه عالمان يهود براى بازدارى مردم خويش از بازگويى و نشر صفات پيامبر موعود
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم ليحاجوكم به عند ربكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 10،11،12
10 - داورى ظالمانه علماى يهود نسبت به مسلمانان
الم تر الى الّذين . .. و يقولون للّذين كفروا هؤلاء اهدى من الّذين امنوا سبيلاً
11 - موضعگيرى مشترك عالمان يهود و مشركان مكه عليه اهل ايمان
الم تر الى الّذين . .. و يقولون للّذين كفروا هؤلاء اهدى من الّذين امنوا سبيلاً
12 - نكوهش اهل كتاب ( علماى يهود ) ، به جهت قضاوت ظالمانه درباره مؤمنان و سازش با كافران
الم تر الى الّذين اوتوا نصيباً من الكتب يؤمنون
جمله «الم تر . .. » داراى لحن مذمت گونه و اعتراض آميز است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 52 - 1
1 - اهل كتاب ( علماى يهود ) مشمول لعن خداوند به جهت حقپوشى و همسويى با كفار عليه مسلمانان
الم تر . .. اولئك الّذين لعنهم اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 9 - 10
10 - خداوند ، همواره بر همه كردار هاى مسلمان ها آگاهى دارد .
و كان اللّه بما تعملون بصيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 73 - 5
5 - عملكرد غلط مسلمانان ، منشأ فتنه ها و مشكلات اجتماعى آنان
إلا تفعلوه تكن فتنة فى الأرض و فساد كبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 8 - 3
3 - ممنوعيت احسان ، به كافران دين ستيز و آواره كننده مسلمانان از سرزمينشان
لاينهيكم اللّه عن الذين لم يقتلوكم فى الدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 10
10 - ايمان مسلمانان به ربوبيت خداى يگانه ، علت اصلى اخراج ايشان از مكه به وسيله مشركان *
يخرجون الرسول و إيّاكم أن تؤمنوا باللّه ربّكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 11 - 7
7 - ارتداد برخى از مسلمانان سست ايمان صدراسلام و بازگشت دوباره آنان به آيين شرك ، به خاطر گرفتار شدن به بعضى از ناكامى هاى دنيوى
و من الناس من يعبد اللّه على حرف . .. انقلب على وجهه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 143 - 3
3 - نقش تغيير قبله از بيت المقدس به كعبه ، در نيل امت اسلامى به امتى معتدل و برتر
ما وليهم عن قبلتهم التى كانوا عليها . .. و كذلك جعلنكم أمة وسطاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 135 - 1
1 - هر يك از يهود و نصارا ، در تلاش براى گرايش دادن مسلمانان به آيين خويش
و قالوا كونوا هوداً أو نصرى تهتدوا
از آن جا كه يهود و نصارا يكديگر را هدايت يافته نمى دانند، معلوم مى شود: جمله «قالوا . ..» داراى «لفّ اجمالى» بوده و حاكى از دو جمله است; يعنى: قالت اليهود كونوا هوداً تهتدوا و قالت النصارى كونوا نصارى تهتدوا». مخاطبان جمله فوق به دليل آيه بعد، مسلمانان هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 143 - 3
3 - نقش تغيير قبله از بيت المقدس به كعبه ، در نيل امت اسلامى به امتى معتدل و برتر
ما وليهم عن قبلتهم التى كانوا عليها . .. و كذلك جعلنكم أمة وسطاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 44 - 5
5 - خداوند تحقق دهنده جنگ بدر و پيروزكننده مسلمانان در آن نبرد
ليقضى اللّه أمرا كان مفعولا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 27 - 8
8 - قدرت مطلق خداوند ، عامل شكست يهود بنى قريظه و پيروزى مسلمانان مدينه بود .
أنزل الذين ظهروهم . .. فريقًا تقتلون ... وكان اللّه على كلّ شىء قديرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 117 - 7
7 - تنگنا هاى جنگ تبوك ، مايه تزلزل قلب برخى از مسلمانان شده بود .
فى ساعة العسرة من بعد ما كاد يزيغ قلوب فريق منهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بروج - 85 - 17 - 3
3 - يادآورى نابودى سربازان دشمن در گذشته تاريخ ، مايه تقويت روحيه پيامبر (صلی الله علیه و آله) و پيروان آن حضرت در برابر دشمنان
هل أتيك حديث الجنود
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 110 - 4
4 - مسلمانان صدر اسلام ، موظف به تقويت بنيه اعتقادى و اقتصادى خويش با برپا كردن نماز و پرداخت زكات ( براى مهيّا شدن زمينه هاى جهاد و مبارزه )
حتى يأتى اللّه بأمره . .. و أقيموا الصلوة و ءاتوا الزكوة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 66 - 7
7 - گسترش جامعه ايمانى در صدر اسلام و فزونى افراد آن ، باعث ضعف نسبى آنان شد . *
علم أن فيكم ضعفا فإن يكن منكم مائة صابرة
از مقايسه ميان مثالهاى مرحله نخست (بيست و صد) با مثالهاى بعد (صد و هزار) اين نكته معلوم مى شود كه در زمان حكم اول (لزوم مقاومت يك بر ده) جمعيت مسلمانان فراوان نبوده است. ولى در مرحله بعد و زمان تخفيف حكم جمعيت مسلمانان، افزايش فراوانى داشته است. اشاره به افزايش مسلمانان پس از بيان ضعف نسبى آنان حكايت از آن دارد كه افزايش جمعيت از علل بروز ضعف نسبى در جامعه ايمانى شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 10 - 6
6- قرآن ، مايه شرافت و آوازه انسان و امت اسلام است .
كتبًا فيه ذكركم
از جمله معانيى كه اهل لغت براى واژه «ذكر» بيان كرده اند، «شرافت» و «صيت» (آوازه) است (قاموس المحيط). بنابراين مقصود از «فيه ذكركم» اين است كه شرافت و آوازه، در پرتو قرآن و عمل به آن است. گفتنى است مقصود از ضمير مخاطب «كم» هم مى تواند تمامى انسان ها باشد و هم مى شود خصوص امت اسلام باشد كه در برداشت، هر دو لحاظ شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 44 - 5
5 - عظمت مسلمانان در پرتو تعاليم وحى و قرآن *
و إنّه لذكر لك و لقومك
مقصود از «قوم»، ممكن است امت پيامبر(صلی الله علیه و آله) باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 20 - 12
12 - نقش بارز صلح حديبيه ، در كوتاه شدن دست دشمنان از ضربه زدن به مسلمانان
فعجّل لكم هذه و كفّ أيدى الناس عنكم
ممكن است «هذه» اشاره به صلح حديبيه داشته باشد و «كفّ. ..» مترتب بر آن بوده و نتيجه آن به شمار آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 8
8 - نهى خداوند از دوستى اهل ايمان با كافران كه باعث خروج ناخواسته پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان از سرزمينشان ( مكه ) شده بودند .
لاتتّخذوا . .. يخرجون الرسول و إيّاكم أن تؤمنوا باللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 23 - 2،6،8،11
2 - مسلمانان مدينه ، با خدا ، عهد بسته بودند كه از جهاد و رويارويى با دشمن نگريزند .
من المؤمنين رجال صدقوا ما عهدوا اللّه عليه
6 - برخى از مسلمانان مدينه ، در عمل به عهد خود با خدا ، تا پاى جان پيش رفتند .
فمنهم من قضى نحبه
«نحب» در لغت، به معناى «نذر واجب» است (مفردات راغب). «قضى نحبه» كنايه از مرگ و يا كشته شدن است.
8 - برخى از صاحبان عهد با خدا ، از مسلمانان مدينه ، در انتظار فرا رسيدن فرصتى مناسب براى عمل به عهد خويش بودند .
من المؤمنين رجال صدقوا ما عهدوا اللّه عليه . .. و منهم من ينتظر
11 - صاحبان عهد با خداوند ، از مسلمانان مدينه ، بر خلاف منافقانِ آن ديار ، هيچ گاه از زير بار عهد خود شانه خالى نكردند .
من المؤمنين رجال صدقوا ما عهدوا اللّه . .. و ما بدّلوا تبديلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 56 - 11
11 - يهوديان عصر بعثت بى هيچ ترس و پروايى از پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان ، پيمانهايشان را نقض مى كردند .
و هم لايتقون
براى فعل «يتقون» چندين متعلق مى توان لحاظ كرد ; از جمله ضمير «ك» كه خطاب به پيامبر(صلی الله علیه و آله) باشد و يا كلمه اى همانند «المؤمنين».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 11
11 - بى توجهى به عمق عداوت كافران با اسلام و مسلمانان ، زمينه ساز برقرارى روابط دوستانه با آنان
لاتتّخذوا عدوّى و عدوّكم أولياء . .. يخرجون ... أن تؤمنوا باللّه ربّكم
بيان ابعاد مختلف عداوت كافران با مسلمانان، به عنوان دليل ممنوعيت ارتباط دوستانه با آنان، بيانگر مطلب بالا است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 102 - 17
17 - غفلت مسلمانان از سلاح و ساز و برگ خويش ، زمينه ساز طمع دشمنان براى شبيخون
ودالذين كفروا لو تغفلون عن اسلحتكم و امتعتكم فيميلون عليكم ميلة واحدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 2 - 9
9 - عدم توجه برخى از مؤمنان ، به آثار ويرانگر رعايت نكردن حرمت پيامبر (صلی الله علیه و آله)
لاترفعوا أصوتكم . .. و لاتجهروا له ... أن تحبط أعملكم و أنتم لاتشعرون
از تكرار نهى در آيه شريفه، مطلب بالا قابل برداشت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 68 - 16
16 - دستور بى اعتنايى به مغالطه گران درباره آيات، در معرض فراموشى از سوى مسلمانان صدر اسلام
و إما ينسينك الشيطن فلاتقعد بعد الذكرى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 11 - 9
9 - شايعه و وارونه جلوه دادن حقايق در جامعه اسلامى ، هر چند در آغاز موجب نگرانى و احساس خطر مى شود ; ولى در نهايت با افشا شدن انگيزه شايعه سازان ، به نفع مسلمانان تمام خواهد شد .
إنّ الذين جاءو بالإفك عصبة منكم لاتحسبوه شرًّا لكم بل هو خير لكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 33 - 2
2 - بهشت پاينده ، فرجام تمامى مسلمين ( تفريط كننده ، ميانه رو و پيشتاز )
جنّ-ت عدن يدخلونها
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين احتمال است كه فاعل «يدخلون» سه دسته ياد شده در آيه پيش باشد; يعنى، تمامى مسلمانان - كه امت برگزيده خدايند - سرانجام وارد بهشت خواهند شد; هرچند برخى از آنان در اثر بعضى از گناهان، بر خود ستم كرده باشند، ولى در نهايت بر اثر شفاعت و عفو عمومى خداوند از بهشت بهره مند خواهند شد. گفتنى است آيه بعد - كه سخن از غفران الهى است - و دو آيه بعد - كه از كافران سخن گفته و در مقابل «الذين اصطفينا» قرار داده شده است - تأكيد كننده همين مطلب است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 22 - 4
4 - زندگى و سرنوشت كافران و مسلمانان ، هرگز برابر و همسان نيست .
أفمن يمشى مكبًّا على وجهه أهدى أمّن يمشى سويًّا على صرط مستقيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 35 - 3
3 - مسلمانان و مجرمان ، داراى دو سرنوشت متفاوت و گوناگون اند .
أفنجعل المسلمين كالمجرمين
برابر نبودن مسلمانان و مجرمان، بيشتر ناظر به سرنوشت آنان است; يعنى، مربوط به سعادت و شقاوت دنيوى و اخروى آنان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 41 - 4،5
4 - مشركان صدراسلام ( مجرمان ) ، براى اثبات يكسانى سرنوشت خويش با مسلمانان ، از ارائه شاهد و هم فكرى از ميان عقلاى عالم ناتوان بودند .
أم لهم شركاء فليأتوا بشركائهم إن كانوا صدقين
5 - عقيده به شفاعت معبود ها و يكسان بودن سرنوشت مجرمان ( مشركان ) با مسلمانان ، عقيده اى منحصر به مشركان عصر بعثت و فاقد شاهد و تصديق كننده اى از ميان عقلاى عالم
أم لهم شركاء فليأتوا بشركائهم إن كانوا صدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 143 - 1
1 - خداوند ، امت اسلام را امتى معتدل و برتر قرار داد .
جعلنكم أمة وسطاً
كلمه «وسطاً» چنانچه برخى از مفسران گفته اند كنايه از «معتدل» و يا «برتر» است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 157 - 1،2
1 - پيروان رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) ، از رحمت خاص الهى بهره مند هستند .
فسأكتبها . .. و الذين هم بايتنا يؤمنون. الذين يتبعون الرسول
«الذين يتبعون» عطف بيان و يا بدل براى «الذين هم . .. » در آيه قبل است. بنابراين رحمت نويد داده شده با جمله «سأكتبها»، از آن پيروانِ پيامبر پس از بعثت او خواهد بود.
2 - رحمت خاص الهى در قيامت از آن پيروان پيامبر اسلام خواهد بود .
فسأكتبها . .. الذين يتبعون الرسول
برداشت فوق بر اين اساس است كه «فسأكتبها» بيان تحقق رحمت الهى در سراى آخرت باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 78 - 3
3 - امت اسلام ، امتى برگزيده
هو اجتبيكم
«إجتباء» به معناى برگزيدن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 14 - 1
1 - امت اسلامى ، در دو عرصه دنيا و آخرت ، از فضل و رحمت خداوند برخورداراند .
و لولا فضل اللّه عليكم و رحمته فى الدنيا و الأخرة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 77 - 5
5 - مسلمانان ، مورد توجه و عنايت خدا هستند .
قل مايعبؤا بكم ربّى لولا دعاؤكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 32 - 1،2،13
1 - مسلمانان ، ملتى ممتاز و برگزيده الهى
ثمّ أورثنا الكتب الذين اصطفينا
طبق نظر بيشتر مفسران، مقصود از «الكتاب» قرآن و مراد از «الذين اصطفينا» مسلمانان است.
2 - قرآن ، ارث و موهبت الهى براى جامعه اسلامى
ثمّ أورثنا الكتب الذين اصطفينا من عبادنا
برداشت ياد شده، از تعبير ارث درباره اعطاى قرآن به دست مى آيد; زيرا ارث چيزى است كه براى آن تلاشى صورت نگرفته و در نتيجه حقى هم براى دريافت آن به وجود نيامده است.
13 - انتخاب مسلمانان براى وراثت قرآن و بهره مند شدن از آموزه هاى آن ، فضل بزرگ خداوند به آنان است .
ثمّ أورثنا الكتب الذين اصطفينا . .. ذلك هو الفضل الكبير
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين احتمال است كه «ذلك» به «اصطفاء» و «ايراث كتاب» (مستفاد از جمله «أورثنا الكتاب الذين اصطفينا») اشاره داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 33 - 2
2 - بهشت پاينده ، فرجام تمامى مسلمين ( تفريط كننده ، ميانه رو و پيشتاز )
جنّ-ت عدن يدخلونها
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين احتمال است كه فاعل «يدخلون» سه دسته ياد شده در آيه پيش باشد; يعنى، تمامى مسلمانان - كه امت برگزيده خدايند - سرانجام وارد بهشت خواهند شد; هرچند برخى از آنان در اثر بعضى از گناهان، بر خود ستم كرده باشند، ولى در نهايت بر اثر شفاعت و عفو عمومى خداوند از بهشت بهره مند خواهند شد. گفتنى است آيه بعد - كه سخن از غفران الهى است - و دو آيه بعد - كه از كافران سخن گفته و در مقابل «الذين اصطفينا» قرار داده شده است - تأكيد كننده همين مطلب است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 45 - 10
10 - مصون ماندن امت پيامبر (صلی الله علیه و آله) از نابودى و كيفر دنيوى ، در پرتو عنايت ربوبى خداوند به آن حضرت است . *
و لولا كلمة سبقت من ربّك لقضى بينهم
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه ضمير «هم» در «بينهم»، مربوط به كفار عصر بعثت باشد و نه قوم موسى. و از آن جا كه خداوند در موارد امهال، تعبير به «ربّك» نموده است - كه نشانه عنايت ويژه خداوند به پيامبر(صلی الله علیه و آله) مى باشد - مطلب بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 22 - 3،4
3 - امت اسلامى ، امتى راست قامت ، سرافراز و برخوردار از هدفى روشن در زندگى
أمّن يمشى سويًّا على صرط مستقيم
4 - زندگى و سرنوشت كافران و مسلمانان ، هرگز برابر و همسان نيست .
أفمن يمشى مكبًّا على وجهه أهدى أمّن يمشى سويًّا على صرط مستقيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 35 - 1
1 - مسلمانان ، در نگاه نظام ارزشى اسلام ، با مجرمان برابر نيستند ; بلكه از آنان برتراند .
أفنجعل المسلمين كالمجرمين
استفهام در «أفنجعل. ..»، انكارى و درصدد نفى برابرى مسلمانان با مجرمان و اثبات برترى آنان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 28 - 2
2- مسلمانان صدراسلام از جمله كسانى اند كه پيش از هدايت شدن به خدا گرايش داشته و از او گريزان نبودند .
و يهدى إليه من أناب. الذين ءامنوا و تطمئن قلوبهم بذكر الله
«الذين ءامنوا» عطف بيان براى «من أناب» و تبيين كننده آن با ارائه مصداق است ; يعنى ، كسانى كه ايمان آورده اند، همانانند كه به سوى خدا انابه مى كردند ، از اين رو مشيّت الهى بر هدايت آنان تعلق گرفت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 20 - 5
5 - وضع كيفر سخت براى اشاعه دهندگان فحشا و افشاى چهره توطئه گران « افك » ، از جلوه هاى فضل و رحمت خدا بر مسلمانان صدراسلام
و لولا فضل اللّه عليكم و رحمته
برداشت ياد شده، به خاطر اين است كه آيه شريفه، دهمين و آخرين آيه اى است كه درباره ماجراى «افك» نازل گرديد و قهراً ارتباط نزديكى با اين ماجرا دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 10 - 16
16 - مسلمانانى كه در دوران سخت پيش از فتح مكه ، از جهاد و انفاق در راه خدا كوتاهى نكردند ، داراى درجه و منزلتى بزرگ تر از مسلمانانى اند كه پس از آن اقدام به جهاد و انفاق مى كردند .
لايستوى منكم من أنفق . .. أُولئك أعظم درجة من الذين أنفقوا من بعد و قتلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 56 - 1
1 - مسلمانان مكه ، مورد توجه ويژه خداوند بودند .
يعبادى الذين ءامنوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 24
24- حضور مؤمنان در محيط زندگى كافران مكه ، باعث نجات موقت كفّار از عذاب الهى
لو تزيّلوا لعذّبنا الذين كفروا منهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 92 - 5
5 - توان مالى بسيار پايين مسلمانان در صدر اسلام
و لا على الذين إذا أتوك لتحملهم قلت لا أجد ما أحملكم عليه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 59 - 22
22- « عن أبى جعفر ( ع ) فى قوله : « و ما منعنا أن نرسل بالأيات » و ذلك أن محمداً (صلی الله علیه و آله) سأله قومه أن يأتيهم بآية فنزل جبرئيل قال : إن الله يقول : « و ما منعنا أن نرسل بالأيات إلى قومك إلاّ أن كذب بها الأوّلون » و كنّاإذا أرسلنا إلى قرية آية فلم يؤمنوا بها أهلكناهم فلذلك أخّرنا عن قومك الأيات ;
از امام باقر(ع) در باره سخن خداوند «و ما نرسل بالأيات» روايت شده است كه فرمود: داستان اين بود كه: قوم محمد از آن حضرت درخواست كردند كه معجزه اى براى آنان بياورد، پس جبرئيل نازل شد و گفت: خدا مى فرمايد: «و ما منعنا أن نرسل بالأيات . ..» و سنت ما چنين بوده است كه هرگاه معجزه اى را به سوى قريه اى فرستاديم و آنان به آن ايمان نياوردند، آنان را هلاك كرديم. پس به خاطر همين، فرستادن معجزات را براى قومت به تأخير انداختيم».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 41 - 2
2- عده اى از مسلمانان صدراسلام براى رهايى از ظلم و ستم مشركان مكه ، از آن شهر هجرت كردند .
و الذين هاجروا فى الله من بعد ما ظلموا
به دليل اينكه سوره نحل در مكه نازل شده است، احتمال دارد مراد از «الذين هاجروا» مسلمانانى باشد كه از مكه هجرت كرده و
به حبشه يا مدينه رفتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 8 - 6،7،9
6 - هجرت مسلمانان از مكه ، تحت فشار دشمن بود ; نه به اختيار و دلخواه آنان .
الذين أُخرجوا من ديرهم و أمولهم
7 - ناگزيرى مسلمانان به ترك اموال و خانه هاى خويش و اقدام به هجرت و رهايى از ستم مشركان
أُخرجوا من ديرهم و أمولهم
از ماده «إخراج» و نيز مجهول آمدن فعل «أُخرجوا»، اضطرار و ناگزيرى استفاده مى شود.
9 - برخوردار شدن از فضل و رحمت الهى ، انگيزه مهاجران مسلمان
للفقراء المهجرين . .. يبتغون فضلاً من اللّه و رضونًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 12
12 - هجرت از مكه به مدينه براى جلب رضاى الهى ، ناسازگار با مودت نسبت به مشركان مكه
لاتتّخذوا عدوّى و عدوّكم أولياء . .. إن كنتم خرجتم جهادًا
آيه شريفه در مرحله نخست، نظر به موضوعى دارد كه در صدراسلام رخ داده است. مخاطب اوليه آيه مهاجرى به نام حاطب بن ابى بلتعه است كه براى خدا هجرت كرده; ولى گام در مسير دوستى با مشركان نهاده بود (غافل از اين كه آن هجرت و اين حركت با هم سازگار نيستند).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 142 - 1،2
1 - بيت المقدس در برهه اى از عصر بعثت ، قبله مسلمانان بود .
ما وليهم عن قبلتهم التى كانوا عليها
اكثر مفسران برآنند كه مراد از «قبلتهم . ..» بيت المقدس است.
2 - قبله نخستين مسلمانان ( بيت المقدس ) ، به فرمان خداوند به جانب كعبه تغيير يافت .
ما وليهم عن قبلتهم التى كانوا عليها . .. يهدى من يشاء
جمله «يهدى من يشاء» قرينه بر اين است كه: تغيير قبله به فرمان خداوند بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 144 - 13،14
13 - مسلمانان در هر سرزمينى كه باشند ، بايد مسجد الحرام را قبله خويش قرار دهند .
و حيث ما كنتم فولوا وجوهكم شطره
14 - تعيين مسجدالحرام به عنوان قبله مسلمانان ، خشنودى و رضايت پيامبر (صلی الله علیه و آله) را در پى داشت .
فلنولينك قبلة ترضيها فول وجهك شطر المسجدالحرام
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 150 - 1
1 - مسجدالحرام قبله پيامبر (صلی الله علیه و آله) و همه مسلمانان جهان
و من حيث . .. و حيث ما كنتم فولوا وجوهكم شطره
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 66 - 10
10 - توان رزمى و نيروى مقاومت هر مسلمان ، حتى پس از گراييدن جامعه ايمانى به ضعف ، بيش از دو چندان هر كافر است .
و علم أن فيكم ضعفا فإن يكن منكم مائة صابرة يغلبوا مائتين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 28 - 5
5 - سال نهم هجرى ، سال قدرت مسلمانان و استيلاى آنان بر اداره مسجدالحرام
فلا يقربوا المسجدالحرام بعد عامهم هذا
اينكه مسلمانان در سال نهم هجرى مكلف به اين تكليف الهى شدند - با اينكه اصل پليدى مشركان در گذشته نيز بوده است - نشان مى دهد كه در گذشته، اجراى آن ميسر نبوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 26 - 6
6 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را در مدينه با امداد هاى خويش توانا و قدرتمند ساخت .
تخافون أن يتخطفكم الناس فأويكم و أيدكم بنصره
«تأييد» به معناى تقويت كردن و قدرتمند ساختن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 60 - 6
6 - وحشت دشمن از توان رزمى مسلمانان ، تعيين كننده مرز قدرت نظامى ضرورى در جامعه ايمانى
و أعدوا لهم ما استطعتم . .. ترهبون به عدو اللّه
جمله «ترهبون . .. » به منزله تفسير و توضيحى است براى «ما استطعتم». يعنى توان نظامى بايد به حدى رسد كه دشمن را به وحشت اندازد، نه كمتر از آن ; هر چند جامعه اسلامى بر بيشتر از اين مقدار توانمند باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 66 - 10
10 - توان رزمى و نيروى مقاومت هر مسلمان ، حتى پس از گراييدن جامعه ايمانى به ضعف ، بيش از دو چندان هر كافر است .
و علم أن فيكم ضعفا فإن يكن منكم مائة صابرة يغلبوا مائتين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 44 - 1
1 - قرآن ، مايه تذكر و يادآورى براى پيامبر (صلی الله علیه و آله) و قوم آن حضرت است .
و إنّه لذكر لك و لقومك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 40 - 8
8 - سلطه كافران بر سرزمين مكه و ضعف و قلّت مسلمانان ، به هنگام هجرت پيامبر (صلی الله علیه و آله)
إذ أخرجه الذين كفروا ثانى اثنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 91 - 17
17 - شراب خوارى و قماربازى برخى مسلمانان صدر اسلام حتى پس از تحريم آن
فهل انتم منتهون
بيان رساى آيات مورد بحث در تحريم شراب و قمار و تذييل آن با جمله اى مذمت آميز همراه با ترديد نسبت به پرهيز مسلمانان از آن (آيا دست از قمار بازى و شرابخوارى مى كشيد)، مى رساند كه تحريم قمار و شراب قبلا اعلام شده ولى برخى از مسلمانان شايد به توهم تصريح نداشتن آن آيات در تحريم، همچنان به شرابخوارى و قماربازى ادامه مى دادند گفتنى است كه شأن نزول هاى نقل شده درباره اين آيات برداشت فوق را تأييد مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 93 - 1،2
1 - برخى از مسلمانان عصر بعثت - تا پيش از نزول آيه « انما الخمر . . . » - به شرابخوارى و قماربازى مبتلا بودند .
ليس على الذين ءامنوا و عملوا الصلحت جناح فيما طعموا
فعل ماضى «طعموا» دلالت بر اين دارد كه برخى از مسلمانان پيش از نزول اين بخش از آيات، از شراب خوارى و قماربازى پرهيز نداشتند.
2 - استفاده مؤمنان نيك كردار از شراب و قمار پيش از حكم خداوند به حرمت آنها ، خالى از سرزنش و گناه
ليس على الذين ءامنوا و عملوا الصلحت جناح فيما طعموا
مراد از «ما» در «ما طعموا» شراب و درآمدهاى حاصل از قمار بازى است بنابراين اراده شراب خوارى و مصرف آن درآمدهاى قمار از «طعام» - كه تنها در مورد خوراكيها به كار برده مى شود - ميتواند از باب تغليب باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 22 - 4،5
4 - زندگى و سرنوشت كافران و مسلمانان ، هرگز برابر و همسان نيست .
أفمن يمشى مكبًّا على وجهه أهدى أمّن يمشى سويًّا على صرط مستقيم
5 - قابل مقايسه نبودن كافران و مسلمانان ، امرى روشن ، بديهى و به دور از ابهام
أفمن يمشى مكبًّا على وجهه أهدى أمّن يمشى سويًّا على صرط مستقيم
برداشت ياد شده، از استفهام تقريرى در (أفمن . .. أمّن) استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 35 - 1
1 - مسلمانان ، در نگاه نظام ارزشى اسلام ، با مجرمان برابر نيستند ; بلكه از آنان برتراند .
أفنجعل المسلمين كالمجرمين
استفهام در «أفنجعل. ..»، انكارى و درصدد نفى برابرى مسلمانان با مجرمان و اثبات برترى آنان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 37 - 1
1 - در هيچ كتاب آسمانى ، مسلمانان و اطاعت كنندگان از خدا ، با مجرمان و تبهكاران يكسان تلقى نشده اند .
أفنجعل المسلمين كالمجرمين . .. أم لكم كتب فيه تدرسون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 114 - 1
1 - كفر پيشگان عصر بعثت ، مسلمانان را از حضور در مساجد باز مى داشتند و در صدد تخريب آنها بودند .
و من أظلم ممن منع مسجد اللّه . .. و سعى فى خرابها
فعل «منع» نيازمند دو مفعول است: يك مفعول آن «مساجد اللّه» است و مفعول ديگر «المسلمين» مى باشد كه به خاطر وضوحش بيان نشده است; يعنى: «منع المسلمين مساجد اللّه» ماضى آوردن فعل «منع» حكايت از آن دارد كه: ممانعت از ورود مسلمانان به مساجد تحقق يافته بوده; يعنى، آيه شريفه ضمن بيان ناروا بودن ممانعت از ورود به مساجد، اشاره دارد به قضاياى بازدارى از ورود مسلمانان صدر اسلام، به مسجد الحرام و . ..
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 105 - 2
2 - كفرپيشگان ( يهود ، نصارا و مشركان ) ناخشنود از نزول كمترين خير ، بر مسلمانان
ما يودّ الذين كفروا . .. أن ينزل عليكم من خير
نكره آوردن «خير» به همراه «من» زايده در آيه، حكايت از آن دارد كه: مشركان كمترين خيرى را براى مسلمانان نمى پسنديدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 72 - 5
5 - اظهار ايمان دروغين و داخل شدن در صفوف مسلمانان براى متزلزل ساختن آنان ، از حيله هاى دشمنان دين
و قالت طائفة . .. لعلّهم يرجعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 13
13 - ايمان حُييى بن اخطب و كعب اشرف به جبت و طاغوت ، و گفتار نارواى آنان نسبت به مسلمانان
الم تر الى الّذين اوتوا نصيباً من الكتب يؤمنون بالجبت و الطّاغوت و يقولون
ابن عباس مى گويد: اين آيه درباره حييى بن اخطب و كعب اشرف نازل شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 75 - 9
9 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام ، تحت سيطره ستم كافران مكه
و ما لكم لا تقاتلون فى سبيل اللّه و المستضعفين . .. يقولون ربّنا اخرجنا من هذه ا
بسيارى از مفسران برآنند كه آيه مورد بحث درباره مسلمانانى است كه تا قبل از فتح مكّه در آنجا بودند و از مهاجرت آنان جلوگيرى مى شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 101 - 6
6 - مسلمانان صدر اسلام ، در معرض فتنه و آسيب از سوى كافران به هنگام سفر
و إذا ضربتم فى الارض . .. ان خفتم ان يفتنكم الذين كفروا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 102 - 19
19 - كافران در انديشه تهاجمى يكباره به مسلمين در شرايط مناسب
ودالذين كفروا لو تغفلون عن اسلحتكم و امتعتكم فيميلون عليكم ميلة واحدة
كلمه «ميل» هنگامى كه به «على» متعدى شود، به معناى هجوم بردن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 38 - 1
1 - خداوند ، كافران ستيزه گر عصر بعثت را به ترك مبارزه عليه اسلام و مسلمانان فراخواند .
قل للذين كفروا إن ينتهوا يغفر لهم
انتهاء به معناى پذيرش نهى است ; يعنى انجام ندادن كارى بر اثر نهى شدن از آن. بنابراين با توجه به اينكه متعلق «ينتهوا» شرارتهاى كافران عليه مسلمانان است، جمله «ان ينتهوا» دلالت مى كند كه خداوند كافران را از تعرض به مسلمانان نهى كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 73 - 13
13- هيچ گاه ميان كافران و مسلمانان ، با حفظ مواضع اصولى تسالم كامل و دوستى حقيقى برقرار نخواهد شد .
و إن كادوا ليفتنونك عن الذى أوحينا إليك . .. و إذًا لاَتّخذوك خليلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 36 - 2
2 - قضاوت كافران درباره اسلام و مسلمانان ، قضاوتى بى اساس و بدون پايه عقلانى و منطقى است .
ما لكم كيف تحكمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 28 - 2
2- مسلمانان صدراسلام از جمله كسانى اند كه پيش از هدايت شدن به خدا گرايش داشته و از او گريزان نبودند .
و يهدى إليه من أناب. الذين ءامنوا و تطمئن قلوبهم بذكر الله
«الذين ءامنوا» عطف بيان براى «من أناب» و تبيين كننده آن با ارائه مصداق است ; يعنى ، كسانى كه ايمان آورده اند، همانانند كه به سوى خدا انابه مى كردند ، از اين رو مشيّت الهى بر هدايت آنان تعلق گرفت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 41 - 1
1- خداوند پى در پى از حاكميت كفرپيشگان بر زمين مى كاست و بر سرزمين هاى اسلامى و حاكميت آن مى افزود .
أولم يروا أنَّا نأتى الأرض ننقصها من أطرافها
مفسّران در تفسير آيه فوق چند نظر ابراز كرده اند. برخى گفته اند: مراد از «الأرض» مطلق زمين است و مقصود از كاستن از نواحى آن، ميراندن و هلاك كردن اهل زمين در اطراف و نواحى گوناگون آن مى باشد. و برخى گفته اند: مراد از «الأرض» سرزمينهاى تحت نفوذ كفر است و منظور از كاستن نواحى آن، كوتاه كردن سيطره كفرپيشگان از آن است كه طبعاً به حاكميت اسلام بر آن جا مى انجامد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 143 - 5
5 - مسلمانان ، گواه بر اعمال ساير مردمان و پيامبر گواه بر اعمال مسلمانان است .
لتكونوا شهداء على الناس و يكون الرسول عليكم شهيداً
در اينكه مراد از «شهداء» و «شهيد» در آيه شريفه چيست، چند نظر ابراز شده است، از جمله گواهى بر اعمال است; يعنى، امت اسلامى و يا گروهى از آنان اعمال ديگر امتها را مشاهده مى كنند و در قيامت بر آن شهادت مى دهند و پيامبر(صلی الله علیه و آله) نيز ناظر اعمال مسلمانان است و در آخرت بر آن شهادت مى دهد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 78 - 18
18 - مسلمانان ، گواه بر اعمال ساير مردم و پيامبر (صلی الله علیه و آله) گواه بر اعمال مسلمانان
ليكون الرسول شهيدًا عليكم و تكونوا شهداء على الناس
در اين كه مراد از «شهيد» و «شهداء» در آيه چيست، نظراتى چند ابراز شده است كه از جمله آنها «گواهى بر اعمال» مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 8 - 4،5
4- پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، گواه و ناظر بر اعمال امت خويش در طول تاريخ
إنّا أرسلنك شهدًا
در صورتى كه مراد از «شاهداً» شهادت بر اعمال امت در قيامت باشد، از مطلق آمدن «شاهداً» گواهى و نظارت آن حضرت بر تمام اعمال امت استفاده مى شود.
5- پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، حتى پس از رحلت خود ، داراى آگاهى و قدرت نظارت بر عملكرد امت خويش
إنّا أرسلنك شهدًا
اگر منظور از «شاهداً» شهادت بر اعمال همه امت در صحنه قيامت باشد، مطلب بالا استفاده مى شود; زيرا كه شهادت بدون آگاهى و نظارت فاقد اعتبار است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مزمل - 73 - 15 - 1
1 - گواهى پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، بر تمامى حركات و رفتار هاى امت خويش در قيامت
إنّا أرسلنا إليكم رسولاً شهدًا عليكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 143 - 5،29
5 - مسلمانان ، گواه بر اعمال ساير مردمان و پيامبر گواه بر اعمال مسلمانان است .
لتكونوا شهداء على الناس و يكون الرسول عليكم شهيداً
در اينكه مراد از «شهداء» و «شهيد» در آيه شريفه چيست، چند نظر ابراز شده است، از جمله گواهى بر اعمال است; يعنى، امت اسلامى و يا گروهى از آنان اعمال ديگر امتها را مشاهده مى كنند و در قيامت بر آن شهادت مى دهند و پيامبر(صلی الله علیه و آله) نيز ناظر اعمال مسلمانان است و در آخرت بر آن شهادت مى دهد.
29 - رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود : « يدعى نوح يوم القيامة فيقال له : هل بلغت ؟ فيقول : نعم ، فيدعى قومه فيقال لهم هل بلغكم ؟ فيقولون : ما أتانا من نذير و ما أتانا من أحد ، فيقال لنوح : من يشهد لك ؟ فيقول : محمد (صلی الله علیه و آله) و أمته ، فذلك قوله : « و كذلك جعلناكم أمة وسطاً » قال : و الوسط العدل فتدعون فتشهدون له بالبلاغ . . . ;
روز قيامت نوح(ع) دعوت به حضور مى شود و به او گفته مى شود: آيا رسالت خود را ابلاغ كردى؟ مى گويد: آرى پيش قومش دعوت مى شوند و از آنان سؤال مى شود: آيا به شما ]رسالتش[ را ابلاغ كرده است؟ آنان مى گويند: ما را بيم دهنده اى نيامد. پس به نوح گفته مى شود: چه كسى به نفع تو شهادت مى دهد؟ پس وى مى گويد: محمد(صلی الله علیه و آله) و امتش; و اين است سخن خداوند: شما را امت وسط قرار داديم. رسول خدا فرمود: مراد از وسط، عدل است. پس شما (مسلمانان) دعوت مى شويد و به نفع او شهادت به ابلاغ رسالت مى دهيد ... ».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 78 - 18
18 - مسلمانان ، گواه بر اعمال ساير مردم و پيامبر (صلی الله علیه و آله) گواه بر اعمال مسلمانان
ليكون الرسول شهيدًا عليكم و تكونوا شهداء على الناس
در اين كه مراد از «شهيد» و «شهداء» در آيه چيست، نظراتى چند ابراز شده است كه از جمله آنها «گواهى بر اعمال» مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 70 - 16
16 - هشدار خداوند به مسلمانان در مورد خطر گرفتارى آنان به لغزشهايى همانند لغزش هاى بنى اسرائيل : ( نقض پيمان هاى الهى ، هواپرستى ، تكذيب و قتل انبيا )
إنّ الذين ءامنوا . .. لاتهوى انفسهم فريقاً كذبوا و فريقاً يقتلون
از اهداف اين بخش از آيات با توجه به ذكر مسلمانان در ابتداء كلام (ان الذين ءامنوا) و آنگاه بيان سرگذشت شوم بنى اسرائيل، اين است كه مسلمانان را از گرفتار شدن به چنين سرنوشتى پرهيز دهد و به آنان گوشزد كند كه آنان نيز در خطر آلودگى به چنين اعمال ناروايى هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 2 - 3
3 - جامعه اسلامى ، در معرض خطر از ياد بردن عداوت جبهه كفر با ايشان
إن يثقفوكم يكونوا لكم أعداء
تذكر و هشدار الهى در اين آيه، بيانگر مطلب بالا است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 114 - 3
3 - ممانعت از ورود مسلمانان به مساجد و تلاش براى تخريب آنها ، از روش هاى مبارزاتى كفرپيشگان عليه اسلام و مسلمين
و من أظلم ممن منع مسجد اللّه أن يذكر فيها اسمه و سعى فى خرابها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 52 - 8
8 - بشارت الهى در مورد ناكامى يهود و كافران در مبارزه مشترك عليه مسلمانان
الم تر الى الذين اوتوا الكتب . .. و من يلعن اللّه فلن تجد له نصيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 46 - 1،2،8
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان ، موظف بودند كه با اهل كتاب ، جز باانتخاب بهترين روش ، مجادله نكنند .
و لاتجدلوا أهل الكتب إلاّ بالتى هى أحسن
2 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان ، با اهل كتاب ، بحث هاى اعتقادى و كلامى داشتند .
و لاتجدلواأهل الكتب إلاّ بالتى هى أحسن
8 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان ، در مجادله با اهل كتاب ، موظف اند كه به صراحت ، اعتقادات توحيدى خود را مطرح كنند .
قولوا ءامنّا بالذى أُنزل إلينا و أُنزل إليكم و إلهنا و إلهكم وحد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 10 - 1
1 - مسلمانان مدينه ، از ناحيه بالا و پايين مدينه ، در محاصره دشمن ( احزاب متّحد ) قرار گرفتند .
إذ جاءوكم من فوقكم و من أسفل منكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 15
15- تدبير صلح حديبيه از جانب خداوند ، به منظور حفظ جانِ مؤمنان ناشناخته مكه
و لولا رجال مؤمنون . .. أن تطوهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 96 - 4
4- محبوبيت اجتماعى و ايجاد پايگاه در دل هاى مردم ، وعده خداوند به مسلمانان رنج كشيده صدراسلام
إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت سيجعل
نزول اين آيات در مكه و همچنين ارتباط آن با آيات پيشين - كه حاوى ادعاهاى نارواى مشركان و فشارهاى روحى و تبليغاتى آنان بود - چنين اقتضا دارد كه جمله «سيجعل . ..»، وعده خداوند به محبوب شدن مؤمنان و يافتن پايگاه مناسب اجتماعى در ميان مردمان آن عصر باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 7
7 - فعاليت مسلمانان صدراسلام پيش از هجرت ، محدود به مسائل فرهنگى و تبليغى
إلاّ أن يقولوا ربّنا اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عبس - 80 - 7 - 1
1 - مسلمانان براى تزكيه كسانى كه خود را از تعاليم الهى بى نياز مى پندارند ، هيچ تكليف و مسؤوليتى ندارند .
و ما عليك ألاّ يزّكّى
ما در «و ما عليك ألاّ يزّكّى» مى تواند نافيه باشد كه با تقدير مبتداى محذوف معناى آيه چنين مى شود: «نيست بر تو باكى در مورد اقدام نكردن او به تزكيه خويش» و نيز ممكن است استفهاميه و مفاد آن چنين باشد: «چيست بر تو در مورد اقدام نكردن او به تزكيه خويش»؟ در هر صورت مراد اين است كه بى توجّهى شخص كافر به تزكيه خويش، براى تو مسؤوليت آفرين نيست كه هدايت او را بر پذيرش مؤمن مقدم مى دارى!.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 81 - 10
10 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور مدارا با مسلمانانى كه در برابر فرامين آن حضرت برخورد منافقانه داشتند .
و يقولون طاعة . .. فاعرض عنهم
در برداشت فوق، «اعراض» به معناى گذشت گرفته شده است ; يعنى در صدد انتقام از آنان مباش.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 43 - 3
3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) رؤياى خويش ( كمى نفرات دشمن در جنگ بدر ) را براى مسلمانان بيان كرد .
إذ يريكهم اللّه فى منامك قليلا و لو أريكهم كثيرا لفشلتم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 128 - 5
5 - دلبستگى عميق پيامبر (صلی الله علیه و آله) به امت و اشتياق شديد وى به هدايت آنان
رسول من أنفسكم عزيز عليه ما عنتم حريص عليكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 128 - 11
11 - رنج و اندوه پيامبر (صلی الله علیه و آله) از مشكلات مسلمانان ، در عين فراخوانى آنان به جنگ با دشمنان و تحمل سختى هاى نبرد
رسول من أنفسكم عزيز عليه ما عنتم حريص عليكم بالمؤمنين رءوف رحيم
با توجه به اينكه در آيات قبل، سخن از جنگ تبوك و مشكلات توان فرساى آن بود و پيامبر(صلی الله علیه و آله) مؤمنان را به شركت در آن فرمان داده بود، يادآورى خصلتهاى پيامبر(صلی الله علیه و آله) در پايان اين بخش، مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 18 - 3
3 - در مدينه ، مخالفانى وجود داشتند كه درصدد جذب منافقان به سوى خود بودند .
و القائلين لإخونهم هلمّ إلينا
مراد از «القائلين» طبق گفته مفسران، يهوديان اطراف مدينه بوده اند. مرجع ضمير در «إخوانهم» افراد منافق اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 81 - 10
10 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور مدارا با مسلمانانى كه در برابر فرامين آن حضرت برخورد منافقانه داشتند .
و يقولون طاعة . .. فاعرض عنهم
در برداشت فوق، «اعراض» به معناى گذشت گرفته شده است ; يعنى در صدد انتقام از آنان مباش.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 159 - 3
3 - نرمى و مداراى پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، با مسلمانانى كه از دستورات ايشان سرپيچى كردند و از جبهه احد گريختند .
فبما رحمة من اللّه لنت لهم
نرمى و مدارا غالباً در مورد مخالفت و عصيان است كه از مصاديق مورد نظر - به قرينه آيات قبل - عصيانگران نبرد احد مى باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مزمل - 73 - 20 - 4،6،7،8
4 - شب زنده دارى گروهى از مؤمنان به تأسّى از پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، نزديك به دوسوم از شب يا نصف آن و يا يك سوم آن
تقوم أدنى من ثلثى اليل . .. و طائفة من الذين معك
6 - اندازه گيرى كامل شب و روز و مقدار دقيق شب زنده دارى براى مؤمنان و ياران پيامبر (صلی الله علیه و آله) ميسّر و آسان نبود .
علم أن لن تحصوه
7 - مؤمنان و ياران پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، در آغاز بعثت مدتى چند به شب زنده دارى به ميزان دوسوم يا نصف و يا يك سوم از شب موظف شده بودند .
و طائفة من الذين معك . .. علم أن لن تحصوه
8 - رخصت يافتن مؤمنان و ياران پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، به كاستن از مدّت شب زنده دارى خويش و انجام آن به ميزان ميسور و ممكن
علم أن لن تحصوه فتاب عليكم
در گذشتن خداوند از مؤمنان شب زنده دار - پس از يادآورى به كم و زياد شدن ميزان شب زنده دارى آنان - حاكى از رخصت دادن او، به اين كمى و زيادى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مزمل - 73 - 20 - 1
1 - تمجيد خداوند از پيامبر (صلی الله علیه و آله) و ياران آن حضرت به خاطر شب زنده دارى و قرائت قرآن
إنّ ربّك يعلم أنّك تقوم . .. و طائفة من الذين معك
مطلب ياد شده از تذكر به علم خداوند، استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 117 - 8
8 - تفاوت درجات ايمان مسلمانان صدر اسلام ( مهاجران و انصار )
المهجرين و الانصار . .. بعد ما كاد يزيغ قلوب فريق منهم
با توجه به اينكه تزلزل قلبى، تنها براى برخى از آنان پديد آمده بود و ديگران ثابت قدم بودند، مطلب فوق به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - واقعه - 56 - 14 - 3
3 - « عن جعفربن محمد ( ع ) فى قوله عزّوجلّ « . . .و قليل من الأخرين » قال : . . . على بن أبى طالب صلوات اللّه عليه ;
از امام صادق(ع) درباره سخن خداوند عزّوجلّ «. ..و قليل من الأخرين» روايت شده كه مراد امام على بن ابى طالب - صلوات اللّه
عليه - است».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 78 - 16
16 - « مسلمان » ، نام امت پيامبر در كتاب هاى آسمانى پيشين و قرآن
هو سمّيكم المسلمين من قبل و فى هذا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 78 - 16
16 - « مسلمان » ، نام امت پيامبر در كتاب هاى آسمانى پيشين و قرآن
هو سمّيكم المسلمين من قبل و فى هذا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 49 - 17
17- پيامبر (صلی الله علیه و آله) و پيروان او ، از تقوا پيشگانند و فرجام نيك از آنِ ايشان است .
فاصبر إن العقبة للمتقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 10 - 11،12،16
11 - تفاوت وضع مسلمانان صدراسلام از نظر عِدّه و عُدّه ( نفرات و امكانات ) ، در مقطع پيش از فتح مكه و مقطع بعد از آن
لايستوى منكم من أنفق من قبل الفتح و قتل . .. من الذين أنفقوا من بعد و قتلوا
12 - شرايط مسلمانان صدراسلام تا پيش از فتح مكه ، بسى سخت تر از شرايط آنان پس از آن بوده است .
لايستوى منكم من أنفق من قبل الفتح و قتل . .. من الذين أنفقوا من بعد و قتلوا
16 - مسلمانانى كه در دوران سخت پيش از فتح مكه ، از جهاد و انفاق در راه خدا كوتاهى نكردند ، داراى درجه و منزلتى بزرگ تر
از مسلمانانى اند كه پس از آن اقدام به جهاد و انفاق مى كردند .
لايستوى منكم من أنفق . .. أُولئك أعظم درجة من الذين أنفقوا من بعد و قتلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 26 - 7
7 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را پس از هجرت ، از روزى هاى پاك و پاكيزه بهره مند ساخت .
فاويكم . .. و رزقكم من الطيبت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 32 - 3،5
3 - مسلمانان در حفظ و عمل كردن به قرآن ، به سه دسته ستمكار ( ضايع كننده عمر ) ، ميانه رو و پيشتاز تقسيم مى شوند .
فمنهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد و منهم سابق بالخيرت
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين احتمال است كه ضمير جمع «منهم» به «الذين اصطفينا» بازگردد و اين تقسيم بندى مربوط به مسلمانان باشد; نه «عبادنا» و عموم بندگان.
5 - مسلمانان در انجام كار هاى خير ، به سه دسته ستمكار ، ميانه رو و پيشتاز تقسيم مى شوند .
فمنهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد و منهم سابق بالخيرت
اين برداشت، براساس ديدگاه برخى از مفسران است كه اظهار داشته اند: قيد «بالخيرات» در «سابق بالخيرات» قرينه بر اين كه ظلم به نفس و يا ميانه روى، در مقايسه با «خيرات» سنجيده شده است. و به قرينه آمدن اين قيد در «سابق بالخيرات»، از جمله هاى «ظالم لنفسه» و «منهم مقتصد» حذف شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 78 - 15
15 - امت اسلام ، امتى شناخته شده در اديان آسمانى پيشين
هو سمّيكم المسلمين من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 108 - 6
6 - برخى از مسلمانان ، در زمان پيامبر (صلی الله علیه و آله) مرتكب سرقت و خيانت شدند و با نقشه و توطئه در صدد متهم كردن ديگران بودند .
و هو معهم اذ يبيتون ما لايرضى من القول
در شأن نزول آمده كه طعمة بن ابيرق پس از سرقت با خود انديشيد كه كالاى مسروقه را به خانه يك يهودى بيندازد و در حضور پيامبر(صلی الله علیه و آله) سوگند ياد كند كه آن يهودى سرقت كرده و خود از هر خيانتى مبراست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - واقعه - 56 - 40 - 3
3 - « عن عبداللّه ابن مسعود قال : قال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) إنّى لأرجوا أن يكون من اتّبعنى من اُمّتى ربع أهل الجنّة . . . ثمّ قال : إنّى لأرجوا أن يكون من اُمّتى الشطر ، ثمّ قرأ « ثلّة من الأوّلين . و ثلّة من الأخرين » ;
از عبداللّه بن مسعود نقل شده كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: من اميدوارم از امت من كسانى كه از من تبعيت مى كنند، يك چهارم اهل بهشت باشند. .. سپس فرمود: من اميدوارم پيروان من نيمى از اهل بهشت باشند و اين آيه را قرائت فرمود: ثلّة من الأوّلين و ثلّة من الأخرين».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 146 - 7
7 - يادآورى پايمردى و مقاومت خداپرستان پيشين ، از روش هاى قرآن براى ايجاد روحيّه مقاومت در مبارزه با دشمنان دين
و كايّن من نبىّ قاتل معه ربيّون كثير . .. فى سبيل اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 28 - 5
5 - سال نهم هجرى ، سال قدرت مسلمانان و استيلاى آنان بر اداره مسجدالحرام
فلا يقربوا المسجدالحرام بعد عامهم هذا
اينكه مسلمانان در سال نهم هجرى مكلف به اين تكليف الهى شدند - با اينكه اصل پليدى مشركان در گذشته نيز بوده است - نشان مى دهد كه در گذشته، اجراى آن ميسر نبوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 165 - 2،3
2 - ضربه و مصيبت وارده بر كافران در جنگ بدر ، دو برابر مصيبتى كه بر پيكارگران مؤمن در جنگ احد وارد شد .
اولمّا اصابتكم مصيبة قد اصبتم مثليها
بسيارى از مفسران گفته اند كه مراد از «اصبتم مثليها» (دو چندان مصيبتى كه ديديد، بر كافران وارد كرديد) مصيبتى است كه مؤمنان در پيكار بدر بر مشركان تحميل كردند. اين برداشت را روايت مذكور در فيش شماره 12 تأييد مى كند.
3 - شكست و مصيبت سنگين مسلمانان در پيكار احد ، دور از انتظار ايشان بود .
اولمّا اصابتكم مصيبة قد اصبتم مثليها
كلمه «انّى» به معناى «من اين» (از كجا و از چه روى) مى باشد و «هذا» اشاره به مصيبت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 1 - 4
4 - مسلمانان در جنگ بدر به غنايمى چشمگير دست يافتند .
يسئلونك عن الأنفال
حساس شدن مسلمانان نسبت به انفال و غنايم جنگى و پرسش مكرر آنان و بازتاب آن در آيه نشانگر فراوانى غنايم بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 9 - 1
1 - مشاهده سپاه برتر مشركان جنگ بدر مايه نگرانى مسلمانان و احساس خطر از سوى آنان براى كيان اسلام
إذ تستغيثون ربكم
واژه «استغاثه» معمولا در موردى به كار مى رود كه استغاثه كننده در طلب نجات از تنگنايى شديد باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 10 - 6
6 - پيروزى مسلمانان در جنگ بدر ، گسيل هزاران فرشته براى امداد مجاهدان در آن جنگ ، بشارت دهى و اطمينان بخشى به واسطه آنان ، پرتوى از عزتمندى و كاردانى خداوند
و ما النصر إلا من عند اللّه إن اللّه عزيز حكيم
جمله «إن اللّه عزيز حكيم» تعليلى است براى تمامى مسائلى كه در اين آيه و آيه قبل مطرح شده بود. يعنى سرچشمه آنچه بيان شد، عزت و حكمت خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 42 - 1،2،3،6،7،8
1 - سپاه اسلام و سپاه شرك در آستانه جنگ بدر ، هر كدام در سويى از دره واقع در منطقه بدر مستقر شدند .
إذ أنتم بالعدوة
«عُدْوة» به معناى كناره و دامنه وادى است و وادى به زمينى كه بين دو كوه و دو تپه قرار دارد گفته مى شود و هر وادى داراى دو عدوه و كناره است. تكرار كلمه «عدوه» در آيه شريفه حكايت از آن دارد كه سپاه اسلام در يك سوى دامنه و سپاه كفر در دامنه ديگر استقرار داشتند.
2 - دره واقع ميان دو سپاه ايمان و شرك در جنگ بدر ، داراى دو دامنه متفاوت از جهت بلندى و پستى *
إذ أنتم بالعدوة الدنيا و هم بالعدوة القصوى
«دنيا» به معناى نزديكتر و «قصوى» به معناى دورتر است. به نظر مى رسد دورى و نزديكى آن دو دامنه به نسبت دره و زمين مسطح فيما بين سنجيده شده باشد. يعنى شما در دامنه اى بوديد كه آن دامنه به زمين مسطح نزديكتر بود و كافران در دامنه اى مستقر شده بودند كه به زمين مسطح دورتر بود. دورى و نزديكى دامنه ها به نسبت زمين مسطح فيما بين، ملازم با بلندى و پستى آن دو دامنه است.
3 - مسلمانان در جنگ بدر در دامنه پست و كافران در دامنه بلند مستقر شدند .
إذ أنتم بالعدوة الدنيا و هم بالعدوة القصوى
6 - مسير حركت قافله تجارى قريش نامعلوم براى مسلمانان و به دور از دسترسى آنان به هنگام حضورشان در منطقه بدر
و الركب أسفل منكم
نكره آوردن كلمه «أسفل» در مقابل معرفه آوردن «العدوه»، مى تواند مشعر به برداشت فوق باشد. ناآگاهى مسلمانان به جايگاه قافله، تمهيدى بوده است از جانب خدا براى «ليقضى اللّه». يعنى اگر مسلمانان از مسير حركت تجارى قريش آگاه بودند به سوى آنان مى شتافتند و در نتيجه جنگ بدر رخ نمى داد.
7 - رويارويى دو سپاه بدر در زمانى مشخص ، حتى با برنامه ريزى طرفين ممكن نبود .
و لو تواعدتم لاختلفتم فى الميعد
كلمه «ميعاد» مى تواند اسم زمان به معناى زمان قرار، و مى تواند اسم مكان به معناى جايگاه قرار باشد. و مراد از «تواعد» وعده مسلمانان با اهل مكه است ; يعنى «و لو تواعدتم أنتم و اهل مكة ... » كه در برداشت به برنامه ريزى طرفين تعبير شد.
8 - انتخاب محل استقرار سپاه كفر و ايمان در آستانه جنگ بدر ، حتى با توافق طرفين ممكن نبود .
و لو تواعدتم لاختلفتم فى الميعد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 12 - 3
3 - موضع مسلمانان در مقطع غزوه بنى نضير ، موضعى برتر نسبت به يهود
لئن أُخرجتم . .. و إن قوتلتم ... لئن أُخرجوا ... و لئن قوتلوا
در اين آيات، همواره از موضع آسيب پذير يهود، سخن به ميان آمده است; زيرا مسأله اخراج و جنگ نه از سوى ايشان بلكه عليه آنان ياد شده است. پس معلوم مى شود كه آنها در موضعى نبوده اند كه بخواهند اقدام به جنگ كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 25 - 7،10
7 - تنگ شدن عرصه بر مسلمانان در جنگ حنين ، على رغم كثرت غرورآفرين آنان
إذ أعجبتكم كثرتكم . .. و ضاقت عليكم الأرض بما رحبت
10 - فرار مسلمانان در جنگ حنين پس از قرار گرفتن در تنگناى نبرد ، على رغم كثرت غرورآفرينشان
و ضاقت عليكم الأرض بما رحبت ثم وليتم مدبرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 26 - 8
8 - امداد هاى الهى ، عامل اصلى پيروزى مسلمانان در جنگ حنين
ثم وليتم مدبرين. ثم أنزل اللّه سكينته ... و أنزل جنوداً لم تروها و عذّب الذين كف
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 157 - 2
2 - رحمت خاص الهى در قيامت از آن پيروان پيامبر اسلام خواهد بود .
فسأكتبها . .. الذين يتبعون الرسول
برداشت فوق بر اين اساس است كه «فسأكتبها» بيان تحقق رحمت الهى در سراى آخرت باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 26 - 5،6
5 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را پس از هجرت ، در مدينه مأوى داد و از سلطه مشركان خارج كرد .
فأويكم و أيدكم بنصره
6 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را در مدينه با امداد هاى خويش توانا و قدرتمند ساخت .
تخافون أن يتخطفكم الناس فأويكم و أيدكم بنصره
«تأييد» به معناى تقويت كردن و قدرتمند ساختن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 13،15،18،21،22،23،25،26
13 - داشتن پناهگاهى امن در صورت شكست اسلام ، انگيزه دوستى مسلمانان بيمار دل عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) با يهود و نصارا و پذيرش ولايت آنان
يقولون نخشى ان تصيبنا دائرة
15 - گسستن سرنوشت خويش از سرنوشت اسلام و مسلمين ، على رغم اظهار ديانت ، نشانه بيمارى دل و سستى ايمان
فترى الذين فى قلوبهم مرض . .. يقولون نخشى ان تصيبنا دائرة
18 - تخطئه پندار بيماردلان سست ايمان درباره بى ثباتى و شكست اسلام از سوى خداوند
فعسى اللّه ان يأتى بالفتح او امر من عنده
21 - شكست دشمنان اسلام ، مايه پشيمانى مسلمانان سست ايمان از دلبستگى به يهود و نصارا
فعسى اللّه ان يأتى بالفتح . .. فيصبحوا على ما اسروا فى انفسهم ندمين
در برداشت فوق جمله «ما اسروا» - به قرينه «و من يتولهم منكم» در آيه قبل - به دلبستگى مسلمانان به يهود و نصارا تفسير شده است.
22 - پيروزى مسلمانان ، مايه پشيمانى بيماردلان سست ايمان عصر بعثت از شك و ترديد نسبت به حقانيت اسلام
فعسى اللّه ان يأتى بالفتح او . .. فيصبحوا على ما اسروا فى انفسهم ندمين
برداشت فوق بر اين اساس است كه مراد از «ما اسروا فى انفسهم»، ترديد مسلمانان سست ايمان نسبت به حقانيت اسلام باشد. «فى قلوبهم مرض»، اين احتمال را تأييد مى كند.
23 - نزول عذاب الهى بر دشمنان دين ، مايه پشيمانى مسلمانان سست ايمان از دلبستگى به يهود و نصارا
او امر من عنده فيصبحوا على ما اسروا فى انفسهم ندمين
برداشت فوق بر اين احتمال است كه مراد از «امر»، عذاب دنيوى باشد.
25 - مسلمانان سست ايمان با مشاهده پيروزى اسلام ، شرمسار از برنامه ريزى هاى نهانى خويش جهت رهايى از پيامد هاى شكست مسلمانان
فيصبحوا على ما اسروا فى انفسهم ندمين
26 - يهود و نصارا ، مورد علاقه و محبت مسلمانان سست ايمان در عصر بعثت
ما اسروا فى انفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 53 - 6،7،8،9،10،18
6 - تعهد مسلمانان سست ايمان بر يارى يهود و نصارا با سوگندهايى مؤكد
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
برداشت فوق بر اين مبناست كه «هولاء» اشاره به بيماردلان و خطاب در «معكم» متوجه يهود و نصارا باشد.
7 - ناتوانى مسلمانان سست ايمان بر پايبندى به تعهد خويش با يهود و نصارا
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
8 - يهوديان و مسيحيان دلگرم به يارى و همگامى مسلمانان سست ايمان ، مورد ملامت مؤمنان پس از پيروزى
و يقول الذين ءامنوا اهولاء الذين اقسموا . .. انهم لمعكم
9 - تعهد دروغين مسلمانان ضعيف الايمان بر يارى مؤمنان با سوگندهايى مؤكد
و يقول الذين ءامنوا اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
برداشت فوق بر اين مبناست كه خطاب در «معكم» متوجه مؤمنان واقعى باشد ; يعنى برخى از مؤمنان - پس از فتح و پيروزى - به برخى ديگر چنين گفتند: «اهولاء . ..» در اين صورت مشاراليه «هولاء»، بيماردلان خواهد بود.
10 - نقض پيمان و شكستن سوگند ، خصيصه بيماردلان سست ايمان
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم
18 - ناكامى يهود و نصارا در بهره گيرى از روابط دوستانه خويش با مسلمانان سست ايمان
حبطت اعملهم فاصبحوا خسرين
در برداشت فوق «هولاء» اشاره به بيماردلان مسلمان و خطاب در «معكم» متوجه يهود و نصارا دانسته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 10 - 1،2،9،15،18
1 - در ميان مؤمنان صدراسلام ، افرادى با ايمان سست وجود داشتند .
و من الناس من يقول ءامنّا باللّه فإذا أوذى فى اللّه جعل فتنة الناس كعذاب اللّه
2 - برخى از مدّعيان ايمان ، اذيّت و آزار در راه ايمان شان را ، در حدّ عذاب خدا تلقى كرده و آن را تحمل ناپذير مى دانند .
و من الناس من يقول ءامنّا باللّه فإذا أوذى فى اللّه جعل فتنة الناس كعذاب اللّه
تشبيه «فتنه و آزار» به «عذاب خدا»، كنايه از سختى و تحمل ناپذيرى آن است. گفتنى است كه «أُوذى» قرينه اين است كه مراد از «فتنة»، سختى و ناگوارى و آزار است.
9 - عناصر سست ايمانِ عافيت طلب ، با مشاهده پيروزى مؤمنان ، مدعى همراهى ديرينه با مؤمنان اند .
و لئن جاء نصر من ربّك ليقولنّ إنّا كنّا معكم
15 - عناصر سست ايمان عافيت طلب ، در پيروزى مؤمنان ، نقشى نداشتند .
و من الناس من يقول ءامنّا باللّه فإذا أوذى فى اللّه جعل فتنة الناس كعذاب اللّه و
18 - خداوند ، به مؤمنان عافيت طلب و دارندگان ايمان سطحى ، هشدار داده است .
و من الناس من يقول ءامنّا باللّه فإذا أوذى فى اللّه جعل فتنة الناس كعذاب اللّه .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 18 - 5
5 - مسلمان هاى ضعيف الايمان كه خط مشى سياسى منافقان را دارند ، در صفوف آنان جا دارند .
و القائلين لإخونهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 18 - 4
4 - منافقان مدينه ، در صدد جذب مسلمان هاى ضعيف الايمان ، به سوى باند خود بودند .
و القائلين لإخونهم هلمّ إلينا
احتمال دارد مرجع ضمير در «القائلين» منافقان، و مرجع در «إخوانهم» مسلمان هايى باشد كه در آيات پيش، از آنان به «الذين فى قلوبهم مرض» تعبير شده است و منظور، مسلمان هايى بودند كه ضعف عقيده داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 123 - 2
2 - مجاهدان جنگ بدر ، نمونه اى از مسلمانان صبور و تقواپيشه كه خداوند با يارى خويش ، مانع زيان رسانى كافران به آنان گرديد .
ان تصبروا و تتقوا لا يضرّكم كيدهم . .. و لقد نصركم اللّه ببدر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 15
15 - خداوند ، مسلمانان عصر بعثت را به عفو و گذشت از توطئه گران اهل كتاب فرا خواند .
فاعفوا و اصفحوا حتى يأتى اللّه بأمره
«عفو» و «صفح» به معناى گذشت از خطا و گناه است. گفته شده «صفح» علاوه بر آن، دلالت بر سرزنش نكردن نيز دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 172 - 12
12 - برخى از مسلمانان صدر اسلام با حرام پنداشتن بعضى از طيبات ، از خوردن آنها امتناع مى كردند . *
يأيها الذين ءامنوا كلوا من طيبت . .. إن كنتم إياه تعبدون
تأكيد خداوند بر مباح بودن طيبات و استفاده از آنها گوياى اين است كه: گروهى از مسلمانان از خوردن برخى از طيبات امتناع مى كردند. آيه بعد (إنما حرّم ...) مى رساند كه امتناع آنان به خاطر اعتقاد به حرمت آن دسته از طيبات بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 217 - 16
16 - اقدام برخى از مسلمين ( عبداللّه بن جحش و همراهان او ) به جنگ با كفارِ مكه در ماه حرام
يسئلونك عن الشهر الحرام قتال فيه قل قتال فيه كبير
در شأن نزول آيه آمده كه عبداللّه بن جحش و همراهان او در ماه رجب به گروهى از كفار كه داراى مال التجاره بودند، حمله بردند و آنان را كشته و يا اسير كردند. (مجمع البيان و ديگر تفاسير.)
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 143 - 1،2،4،6
1 - شهادت طلبى برخى مؤمنان صدر اسلام پس از جنگ بدر و نگرانى و حيرت آنها به هنگام بروز جنگ احد
و لقد كنتم تمنّون الموت من قبل ان تلقوه فقد رايتموه و انتم تنظرون
2 - وحشت برخى مؤمنان صدر اسلام از مرگ و شهادت در راه خدا
و لقد . .. فقد رايتموه و انتم تنظرون
4 - عدم موفقيت برخى از مؤمنان صدر اسلام ، در امتحان الهى
ام حسبتم ان تدخلوا الجنّة . .. فقد رايتموه و انتم تنظرون
6 - ناهماهنگى و دوگانگى باور ها و عملكرد برخى از مسلمانان صدر اسلام
و لقد كنتم تمنّون الموت . .. فقد رايتموه و انتم تنظرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 153 - 2،12
2 - گريز مسلمانان از ميدان كارزار احد ، موجب شكست آنان در آن پيكار
ثمّ صرفكم عنهم . .. اذ تصعدون
بنابر اينكه «اذ تصعدون» متعلق به «صرفكم» باشد و كلمه «اذ»، يا براى بيان علّت است، يعنى شكست خورديد چون فرار كرديد، و يا ظرف زمان است، يعنى شكست خورديد، آنگاه كه فرار كرديد.
12 - گريز مسلمانان از كارزار احد و فاصله گرفتن آنان از رسول خدا (صلی الله علیه و آله)
و الرّسول يدعوكم فى اخريكم
كلمه «فى اخريكم» بيان حالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) به هنگام دعوت است. يعنى پيامبر (صلی الله علیه و آله) آنگاه كه شما را دعوت مى كرد، در آخر شما قرار داشت و اين حاكى از دور شدن مسلمانان از اطراف پيامبر (صلی الله علیه و آله) است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 15،17،21،24
15 - ترديد برخى از مسلمانان نبرد احد در حقّانيّت اسلام و وعده رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به پيروزى مسلمانان بر دشمنانشان
و طائفة . .. يقولون هل لنا من الامر من شىء
برخى از مسلمانان گمان مى كردند چون به اسلام گرويده اند و اسلام دين حق و الهى است، بايد همه امور بر طبق خواسته آنان پيش رود; ولى آنگاه كه شكست خوردند، به ترديد افتادند و گفتند گويا اختيار امور به دست ما نيست و در نتيجه اسلام دين حق نيست و وعده هاى رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بى مورد است.
17 - شكست ها و حوادث ناگوار ، موجب ترديد مسلمانان سست انديشه در مورد حقّانيّت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و وعده هاى خدا به پيروزى آنان
طائفة . .. يقولون هل لنا من الامر من شىء
21 - برخورد منافقانه خودمحوران و دنياطلبان مسلمان با رسول خدا (صلی الله علیه و آله)
و طائفة قد اهمّتهم انفسهم . .. يخفون فى انفسهم ما لايبدون لك
24 - تبليغات سوء ، شك برانگيز و شرك آلوده مسلمانان سست انديشه احد ، پس از پايان آن كارزار
يقولون لو كان لنا من الامر شىء ما قتلنا ههنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 155 - 1
1 - فرار و پشت كردن برخى مسلمانان ، از جبهه پيكار احد
انّ الّذين تولّوا منكم يوم التقى الجمعان
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 161 - 5
5 - گمان باطل برخى از مسلمانان صدر اسلام مبنى بر خيانت پيامبر (صلی الله علیه و آله) در غنايم جنگى
و ما كان لنبىّ ان يغلّ
در برخى از شأن نزولهاىِ مربوط به آيه آمده كه غنيمتى از غنايم جنگى بدر مفقود شد و عدّه اى چنين پنداشتند كه پيامبر (صلی الله علیه و آله) آن را تصاحب كرده است. (مجمع البيان، ذيل آيه.) و از امام صادق (ع) نقل شده است كه فرمود: ... الم ينسبوا نبيّنا محمّداً (صلی الله علیه و آله) ... الم ينسبوه يوم بدر الى انّه اخذ لنفسه من المغنم قطيفة حمراء حتّى اظهره اللّه عزّ و جلّ على القطيفة و برء نبيّه من الخيانة و انزل بذالك فى كتابه «و ما كان لنبىّ ان يغلّ ... ».
امالى صدوق، ص 92، مجلس 22، ح 3 ; تفسير برهان، ج 1، ص 324، ح 1.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 168 - 10
10 - آزادى بيان مسلمانان عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) در عقايد و موضعگيرى هاى خويش
لو اطاعونا ما قتلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 173 - 2
2 - نفوذ عوامل دشمن در بين مسلمانان و ايجاد جنگ روانى براى تضعيف روحيه آنان ، پس از جنگ احد
الّذين قال لهم النّاس انّ النّاس قد جمعوا لكم فاخشوهم
برخى برآنند كه مراد از «النّاس» در «قال لهم النّاس»، منافقانى هستند كه براى دشمنان دين جاسوسى مى كردند. برخى ديگر گفته اند منظور افرادى از دشمن هستند كه در بين مسلمانان ايجاد رعب مى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 186 - 10
10 - مسلمانان صدر اسلام ، مواجه به آزار فراوان اهل كتاب و مشركان بودند .
و لتسمعنّ من الّذين اوتوا الكتب من قبلكم و من الّذين اشركوا اذًى كثيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 195 - 24،25،26
24 - آوارگى و هجرت برخى مسلمانان صدر اسلام و شكنجه و آزار آنان در راه خدا
فالّذين هاجروا و اخرجوا من ديارهم و اوذوا فى سبيلى
جمله «فالّذين . .. »، هر چند بيان يك ضابطه كلّى است، ولى به قرينه ماضى بودن فعلهاى «هاجروا و ... »، ناظر به تحقق هجرت، اخراج و آزار نيز هست.
25 - شرايط دشوار محيط مكّه براى مسلمانان صدر اسلام
فالّذين هاجروا و اخرجوا من ديارهم و اوذوا فى سبيلى
چون معمولا هجرت در صدر اسلام از مكّه و اطراف آن صورت مى گرفت، مراد از «ديارهم»، مكّه و اطراف آن است.
26 - فداكارى و از خود گذشتگى مسلمانان صدر اسلام ، در رويارويى با دشمنان و استقبال آنان از شهادت
فالّذين . .. و قاتلوا و قتلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 196 - 7
7 - فقر و ضعف مسلمانان نسبت به كافران ، در برهه اى از عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله)
لا يغرّنك تقلّب الّذين كفروا فى البلاد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 45 - 3
3 - ناباورى مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به دشمنى يهود با آنان
الم تر . .. و اللّه اعلم باعدائكم
آوردن «اعلم»، با صيغه افعل تفضيل، حكايت از ناباورى مسلمانان نسبت به دشمنى عالمان يهود با آنان دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 72 - 1،2
1 - كندى و سستى برخى مسلمانان عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، از شركت در جهاد
و انّ منكم لمن ليبطّئنّ
2 - برخى از مسلمانان عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، ديگر مؤمنان را از شركت در جهاد بازمى داشتند .
و انّ منكم لمن ليبطّئنّ
راغب در «مفردات»، «ليبطّئنّ» را فعل متعدى دانسته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 75 - 9
9 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام ، تحت سيطره ستم كافران مكه
و ما لكم لا تقاتلون فى سبيل اللّه و المستضعفين . .. يقولون ربّنا اخرجنا من هذه ا
بسيارى از مفسران برآنند كه آيه مورد بحث درباره مسلمانانى است كه تا قبل از فتح مكّه در آنجا بودند و از مهاجرت آنان جلوگيرى مى شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 77 - 13،14،15،16،17،18،19
13 - فرمان جهاد ، مايه ترس برخى از مدعيان جهاد و مبارزه در صدر اسلام
فلمّا كتب عليهم القتال اذا فريق منهم يخشون النّاس كخشية اللّه او اشدّ خشية
14 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام به گونه اى از نبرد با دشمن هراسناك بودند كه خداترسان از خدا مى ترسند .
اذا فريق منهم يخشون النّاس كخشية اللّه
برداشت فوق بر اين مبناست كه «كخشية اللّه» حال براى فاعل «يخشون» باشد كه در اين صورت مضافى مقدر است و تقدير كلام چنين خواهد بود: يخشون النّاس مثل اهل خشية اللّه.
15 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام ، فزونتر از ترسِ خداترسان ، از رويارويى با دشمن هراسناك بودند .
اذا فريق منهم يخشون النّاس . .. او اشدّ خشيةً
اَوْ در «او اشدّ خشية» براى تنويع است و اشاره دارد به اينكه مسلمانان هراسناك از نبرد با دشمن، دو گروه بودند.
16 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام به گونه اى كه از خدا ، ترسان بودند ، از رويارويى با دشمن مى ترسيدند .
اذا فريق منهم يخشون النّاس كخشية اللّه
در برداشت فوق «كخشية اللّه» صفت مفعول مطلق محذوف گرفته شده است و فاعل «خشية» ضميرى است كه به «فريق» بازمى گردد ; يعنى يخشون النّاس مثل خشيتهم من اللّه.
17 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام ، هراسشان از جنگ بيش از ترسشان از خداوند بود .
يخشون النّاس كخشية اللّه او اشدّ خشية
18 - بسيارى از مسلمانان صدر اسلام ، تسليم در برابر حكم جهاد و آماده براى نبرد با دشمن
اذا فريق منهم يخشون النّاس
19 - خداترسى و نهراسيدن از دشمن ، ويژگى بسيارى از مسلمانان صدر اسلام
اذا فريق منهم يخشون النّاس كخشية اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 81 - 4
4 - سران گروهى از مسلمانان ضعيف الايمان ، داراى جلساتى سرى و شبانه ، به منظور چاره انديشى براى مخالفت با پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)
بيّت طائفة منهم غير الذى تقول
ظاهر آيه شريفه اين است كه تمامى كسانى كه اظهار اطاعت مى كردند در صدد مخالفت بودند، نه تنها طائفه اى از آنها ; بنابراين مراد از طائفه - به مناسبت حكم و موضوع - سران آنها مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 83 - 2
2 - افشاى اخبار امنيتى از سوى برخى از مسلمانان صدر اسلام
و اذا جاءهم امر من الامن او الخوف اذاعوا به
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 84 - 12
12 - امتناع و كوتاهى مسلمين از شركت در غزوه بدر صغرا
فقاتل فى سبيل اللّه . .. و حرّض المؤمنين عسى اللّه
قابل ذكر است كه مورخين از اين غزوه به نامهاى مختلفى - بدر الصغراء، بدر الموعد، بدر الآخرة و بدر الاخيرة - ياد كرده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 88 - 1،4،11،17
1 - اختلاف مسلمانان صدر اسلام ، در شيوه برخورد با منافقان
فما لكم فى المنافقين فئتين
4 - شفاعت و طرفدارى برخى از مسلمانان عصر بعثت از منافقان
و من يشفع شفاعة سيّئة . .. فما لكم فى المنافقين فئتين
«فاء» در «فما لكم» تفريع بر آيه 85 و بيانگر مصداقى از «شفاعة سيّئة» است.
11 - اميد به هدايت منافقان ، از موجبات طرفدارى برخى مؤمنان صدر اسلام از آنان
اتريدون ان تهدوا من اضلّ اللّه
17 - اميد برخى از مؤمنان صدر اسلام به هدايت منافقان ، برخاسته از عدم شناخت سنن الهى در هدايت و گمراهى
فما لكم فى المنافقين . .. اتريدون ان تهدوا من اضلّ اللّه و من يضلل اللّه فلن تجد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 91 - 1
1 - اِخبار خداوند به مسلمانان صدر اسلام كه در آينده اى نزديك گروهى از دشمنان ، على رغم پيمان ترك تعرض ، به پيمان
خويش وفادار نبوده ، در هر آشوبى عليه آنان شركت خواهند كرد .
ستجدون اخرين يريدون ان يَامنوكم و يَامنوا قومهم كلّما ردّوا الى الفتنة اركسوا في
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 94 - 24
24 - مسلمانان صدر اسلام موظّف به تفحص در بينش و كردار منحط دوران جاهليّت خويش و توجّه به تعالى آن در اسلام
كذلك كنتم من قبل فمنّ اللّه عليكم فتبيّنوا
بنابر اينكه متعلق «فتبيّنوا»، «كذلك كنتم من قبل»، باشد. يعنى اگر زمان را درك نكرديد و يا فراموش كرديد، تحقيق كنيد تا اعمال زشت جاهلى براى شما آشكار شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 97 - 8
8 - گروهى از مسلمانان در صدر اسلام ، از مكّه هجرت نكردند و همچنان تحت ستم كافران باقى ماندند .
انّ الّذين توفّيهم الملئكة . .. قالوا كنّا مستضعفين فى الارض
ابن عباس گويد: گروهى از اهل مكّه ايمان آوردند، ولى به علت ترس، از هجرت سر باز زدند و اين آيه درباره آنان نازل شد. (روح المعانى، ذيل آيه).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 100 - 3،4
3 - ترغيب مسلمانان صدر اسلام به هجرت از مكّه
و من يهاجر فى سبيل اللّه يجد فى الارض مراغماً كثيراً وسعة . .. فقد وقع اجره على
4 - احتمال سرگردانى و گرفتار شدن به تنگنا ها ، دليل گروهى از مسلمانان براى ترك هجرت
و من يهاجر . .. يجد فى الارض مراغماً كثيراً وسعة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 101 - 6
6 - مسلمانان صدر اسلام ، در معرض فتنه و آسيب از سوى كافران به هنگام سفر
و إذا ضربتم فى الارض . .. ان خفتم ان يفتنكم الذين كفروا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 109 - 3
3 - تلاش برخى مسلمانان در صدر اسلام ، براى دفاع از خيانتكاران در پيشگاه پيامبر (صلی الله علیه و آله)
هأنتم هؤلاء جدلتم عنهم
با توجه به شأن نزول كه در مورد ابن ابيرق و ديگران وارده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 114 - 1
1 - بسيارى از نجوا هاى مسلمانان سست ايمان صدر اسلام ، فاقد هرگونه خير و فايده
لا خير فى كثير من نجويهم
مراد از ضمير در «نجويهم» مسلمانانى هستند كه در آيات قبل از آنان سخن به ميان آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 123 - 7
7 - بيگانگى برخى مسلمانان صدر اسلام و اهل كتاب ، با روح ديانت و مقررات الهى
ليس بامانيكم و لا امانى أهل الكتب من يعمل سوءاً يجز به
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 127 - 3
3 - تشريع احكامى در مورد زنان ، زمينه مطرح شدن سؤالهايى از سوى مسلمانان صدر اسلام در مورد آنان *
و يستفتونك فى النساء . .. و ما يتلى عليكم فى الكتب فى يتمى النساء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 128 - 4
4 - ترديد مسلمانان صدر اسلام در جواز مصالحه زن و شوهر نسبت به حقوق يكديگر
و إن امراة خافت . .. فلاجناح عليهما ان يصلحا
كلمه «لاجناح» حاكى است كه مسلمانان صدر اسلام بر آن گمان بودند كه حقوق تعيين شده براى زن و شوهر، قابل مصالحه و گذشت نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 140 - 3
3 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام ، پذيراى دوستى و ولايت كفار ، در عين نهى خداوند حتى از همنشينى با آنها
الذين يتّخذون الكفرين أولياء . .. يكفر بها و يستهزأ بها فلاتقعدوا معهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 2 - 27
27 - خداوند ، فراخوان مسلمانان صدر اسلام به پرهيز از تجاوز و تعدى به مشركان
و لايجرمنكم شنئان قوم . .. ان تعتدوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 4 - 2
2 - احساس مسؤوليت مسلمانان صدر اسلام نسبت به تكاليف الهى و يادگيرى آن
يسئلونك ماذا احل لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 7 - 5
5 - مؤمنان در صدر اسلام ، پذيراى پيمان خداوند با اظهار اطاعت از او
ميثقه الذى و اثقكم به اذ قلتم سمعنا و اطعنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 13،22،25،26
13 - داشتن پناهگاهى امن در صورت شكست اسلام ، انگيزه دوستى مسلمانان بيمار دل عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) با يهود و نصارا و پذيرش ولايت آنان
يقولون نخشى ان تصيبنا دائرة
22 - پيروزى مسلمانان ، مايه پشيمانى بيماردلان سست ايمان عصر بعثت از شك و ترديد نسبت به حقانيت اسلام
فعسى اللّه ان يأتى بالفتح او . .. فيصبحوا على ما اسروا فى انفسهم ندمين
برداشت فوق بر اين اساس است كه مراد از «ما اسروا فى انفسهم»، ترديد مسلمانان سست ايمان نسبت به حقانيت اسلام باشد. «فى قلوبهم مرض»، اين احتمال را تأييد مى كند.
25 - مسلمانان سست ايمان با مشاهده پيروزى اسلام ، شرمسار از برنامه ريزى هاى نهانى خويش جهت رهايى از پيامد هاى شكست مسلمانان
فيصبحوا على ما اسروا فى انفسهم ندمين
26 - يهود و نصارا ، مورد علاقه و محبت مسلمانان سست ايمان در عصر بعثت
ما اسروا فى انفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 53 - 4،6،7،8،12
4 - مسلمانان فريب خورده و دلگرم به يارى يهود و نصارا ، مورد ملامت مؤمنان راستين پس از فتح و پيروزى
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
6 - تعهد مسلمانان سست ايمان بر يارى يهود و نصارا با سوگندهايى مؤكد
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
برداشت فوق بر اين مبناست كه «هولاء» اشاره به بيماردلان و خطاب در «معكم» متوجه يهود و نصارا باشد.
7 - ناتوانى مسلمانان سست ايمان بر پايبندى به تعهد خويش با يهود و نصارا
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
8 - يهوديان و مسيحيان دلگرم به يارى و همگامى مسلمانان سست ايمان ، مورد ملامت مؤمنان پس از پيروزى
و يقول الذين ءامنوا اهولاء الذين اقسموا . .. انهم لمعكم
12 - روابط دوستانه گروهى از مسلمانان عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، با يهود و نصارا ، موجب تباهى اعمال نيك گذشته آنان
حبطت اعملهم فاصبحوا خسرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 55 - 3
3 - پرداخت زكات در حال ركوع نماز ، نشانه فرد تعيين شده در بين مسلمانان صدر اسلام براى حكومت و ولايت بر آنان
و يؤتون الزكوة و هم ركعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 57 - 12
12 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام ، پذيراى ولايت و دوستى با اهل كتاب و ديگر كافران ، على رغم دشمنى آنان با دين
يأيها الذين ءامنوا لاتتخذوا الذين . .. أولياء و اتقوا اللّه ان كنتم مؤمنين
لحن مذمت گونه جمله « و اتقوا اللّه ان كنتم مؤمنين» مى رساند كه گروهى از مسلمانان با كافران روابط دوستى بر قرار كرده بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 93 - 1
1 - برخى از مسلمانان عصر بعثت - تا پيش از نزول آيه « انما الخمر . . . » - به شرابخوارى و قماربازى مبتلا بودند .
ليس على الذين ءامنوا و عملوا الصلحت جناح فيما طعموا
فعل ماضى «طعموا» دلالت بر اين دارد كه برخى از مسلمانان پيش از نزول اين بخش از آيات، از شراب خوارى و قماربازى پرهيز نداشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 94 - 6
6 - گروهى از مسلمانان عصر بعثت خداترس و گروهى ديگر بى باك و بى پروا در برابر خداونداند
يأيها الذين ءامنوا ليبلونكم . .. ليعلم اللّه يخافه بالغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 5 - 7
7 - برخى از مسلمانان ناخشنود از حكم خداوند درباره انفال و غنايم جنگ بدر
قل الأنفال للّه و الرسول . .. كما أخرجك ربك ... و إن فريقا من المؤمنين لكرهون
«كما» براى تشبيه امر ديگر است و مشبّه به صريحاً در آيه ذكر نشده است. لذا احتمالات مختلفى از سوى مفسران ايراد شده است و از جمله آنهاست حكم خداوند درباره انفال و غنايم جنگ بدر. بر اين مبنا «كما أخرجك ... » چنين معنا مى شود: حكم خداوند درباره انفال حكمى حق است ; همان گونه كه فرمان و تقدير حركت به سوى جنگ بدر حق بود. بر اين اساس جمله «إن فريقا ... » مى رساند كه همه و يا برخى از مسلمانان از حكم خداوند درباره انفال نيز كراهت خاطرى داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 6 - 2
2 - ضرورت حضور در جنگ بدر ، امرى روشن براى مسلمانان صدر اسلام
يجدلونك فى الحق بعد ما تبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 26 - 1،2،5،7،8
1 - مسلمانان تا قبل از هجرت به مدينه مواجه با كمى نيرو و نفرات ، ناتوان و در سلطه دشمنان بودند .
و اذكروا إذ أنتم قليل مستضعفون فى الأرض
مفرد آوردن كلمه «قليل»، به جاى قليلون، تأكيدى است بر كمى افراد و نيروهاى اهل ايمان. قابل ذكر است كه مفسران، آيه مورد بحث را درباره مقايسه موقعيت و وضعيت مسلمانان در مكه و مهاجرت آنان به مدينه دانسته اند.
2 - مسلمانان تا پيش از هجرت به مدينه ، همواره هراسان از گرفتار آمدن به چنگ دشمنان و نابود شدن به دست آنان
تخافون أن يتخطفكم الناس
«تخطف» به معناى گرفتن با سرعت است و در آيه مى تواند كنايه از غلبه و نابودى باشد. فعل مضارع «تخافون» حكايت از استمرار اين وضعيت دارد.
5 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را پس از هجرت ، در مدينه مأوى داد و از سلطه مشركان خارج كرد .
فأويكم و أيدكم بنصره
7 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را پس از هجرت ، از روزى هاى پاك و پاكيزه بهره مند ساخت .
فاويكم . .. و رزقكم من الطيبت
8 - غنايم جنگ بدر ، از روزى هاى پاكيزه كه خداوند مسلمانان صدر اسلام را از آن بهره مند ساخت . *
و رزقكم من الطيبت
از مصاديق مورد نظر براى «الطيبت»، به دليل وقوع آيه مورد بحث پس از بيان جنگ بدر، غنايم جنگى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 28 - 4
4 - خيانت برخى از مسلمانان صدر اسلام به خدا و رسول به خاطر حفظ مال و فرزند خويش
لاتخونوا اللّه و الرسول . .. و اعلموا أنما أمولكم و أولدكم فتنة
در ضمن شأن نزول ياد شده در آيه قبل آمده است كه هدف آن مسلمانى كه مرتكب خيانت شده و اسرار نظامى مسلمانان را فاش ساخت، حفظ مال و فرزندانش بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 39 - 7
7 - خداوند با بيان نظارت خويش بر اعمال كافرانِ دست كشيده از مبارزه عليه اسلام ، مسلمانان صدر اسلام را از غافلگير شدن در توطئه هاى آنان ايمنى بخشيد .
فإن انتهوا فإن اللّه بما يعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 70 - 1
1 - مسلمانان در كارزار بدر گروهى از دشمن را اسير كرده و با گرفتن فديه آنان را آزاد كردند .
يأيها النبى قل لمن فى أيديكم من الأسرى إن يعلم اللّه فى قلوبكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 55 - 3،9،16،20
3 - خداوند ، شكست و هلاكت كافران و مشركان حاكم و جايگزين آنان شدن را ، به مؤمنان نيكوكار صدراسلام ، وعده كرده است .
وعد اللّه الذين ءامنوا منكم و عملوا الصلحت ليستخلفنّهم فى الأرض
9 - خداوند ، استقرار و تثبيت دين مورد پسند خويش را به مؤمنان نيكوكار صدراسلام ، وعده كرده است .
وعد اللّه الذين ءامنوا منكم و عملوا الصلحت . .. و ليمكّننّ لهم دينهم الذى ارتض
16 - وعده خداوند به مؤمنان نيكوكار صدراسلام ، به تبديل و دگرگون كردن ترس و اضطراب آنان به امنيت و آرامش
وعد اللّه الذين ءامنوا منكم و عملوا الصلحت . .. و ليبدّلنّهم من بعد خوفهم أمنً
20 - عبادت خداى واحد و دورى از شرك ، دليل و سبب وعده كردن خداوند به مؤمنان صدراسلام براى اعطاى خلافت ، پيروزى و امنيت به آنان
وعد اللّه الذين ءامنوا . .. يعبدوننى لايشركون بى شيئًا
برداشت فوق مبتنى بر اين است كه جمله «يعبدوننى. ..» حال براى ضماير غايب گذشته و يا جمله اى استينافيه بيانيه باشد; كه در هر صورت بيانگر علت و دليل اعطاى خلافت پيروزى و امنيت به مؤمنان از سوى خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 2 - 2
2 - در صدراسلام ، كسانى وجود داشته اند كه انتظارِ آزمون الهى را نداشته اند و مى پنداشته اند كه صرف اظهار ايمان ، براى مؤمن بودن ، كافى است .
أحسب الناس أن يتركوا أن يقولوا ءامنّا و هم لايفتنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 75 - 2
2 - مسلمانان صدر اسلام ، به ايمان آوردن بنى اسرائيل دل بسته و بدان اميدوار بودند .
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم
برداشت فوق لازمه معناى «أن يؤمنوا لكم» است; زيرا تأييد و تصديق پيروان يك مكتب به معناى تصديق حقانيت آن مكتب و در
نتيجه ايمان آوردن به آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 158 - 6
6 - برخى از مسلمانان صدر اسلام ، از انجام سعى ميان صفا و مروه ، اكراه داشته و آن را از مناسك حج نمى پنداشتند .
فمن حج البيت أو اعتمر فلاجناح عليه أن يطوف بهما
نفى اشكال از سعى ميان صفا و مروه با جمله «فلا جناح . ..» گوياى اين است كه: مسلمانان از انجام آن عمل اكراه داشته و منشأ آن - چنانچه در شأن نزول آمده - وجود بتهايى بود كه مشركان در صفا و مروه بين آن دو نصب كرده بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 122 - 2
2 - گمان برخى از مسلمانان صدر اسلام به وجوب بسيج همه مردم براى شركت در جنگ
ما كان المؤمنون لينفروا كافة
آيه شريفه - چنان كه در برخى شأن نزولها آمده - در مقام دفع ذهنيت اشخاصى است كه مى پنداشتند همه مسلمانان بى استثنا بايد در جنگ شركت كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 189 - 11
11 - مسلمانان صدر اسلام بر اساس سنت عصر جاهلى ، به هنگام حج از راه هاى متعارف به خانه ها وارد نمى شدند .
و ليس البر بأن تأتوا البيوت من ظهورها
از اينكه مسلمانان مورد خطاب قرار گرفته اند، معلوم مى شود: گروهى از آنان تا پيش از نازل شدن آيه شريفه، به اين سنت پايبند بوده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 13 - 1،3
1 - مسلمانان ، از پرداخت صدقه پيش از نجوا با پيامبراكرم (صلی الله علیه و آله) ، امتناع ورزيدند .
ءأشفقتم أن تقدّموا بين يدى نجويكم صدقت
3 - پرداخت صدقه ، پيش از هر بار نجوا با پيامبراكرم (صلی الله علیه و آله) ، براى مسلمانان امرى دشوار مى نمود .
ءأشفقتم أن تقدّموا بين يدى نجويكم صدقت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 3
3 - خوشبينى مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به پيشوايان دينى يهود و نصارا
يأيها الذين ءامنوا إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
افشاى چهره عالمان دينى يهود و نصارا براى مسلمانان (يا أيها الذين آمنوا) - كه متضمن هشدار به ايشان است - بيانگر اين حقيقت است كه: مسلمانان از ماهيت خطر پيشوايان دينى اهل كتاب آگاهى نداشتند بلكه بر عكس به آنان خوشبين بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 3
3 - خوشبينى مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به پيشوايان دينى يهود و نصارا
يأيها الذين ءامنوا إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
افشاى چهره عالمان دينى يهود و نصارا براى مسلمانان (يا أيها الذين آمنوا) - كه متضمن هشدار به ايشان است - بيانگر اين حقيقت است كه: مسلمانان از ماهيت خطر پيشوايان دينى اهل كتاب آگاهى نداشتند بلكه بر عكس به آنان خوشبين بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 30 - 3
3 - قرآن كريم ، آن چنان كه شايسته آن بود در ميان مسلمانان صدراسلام ( نيمه اول بعثت ) ، مورد بهره بردارى قرار نگرفت و حق آن ادا نشد .
و قال الرسول يربّ إنّ قومى اتّخذوا هذا القرءان مهجورًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 11 - 5
5 - انتشار وسيع ماجراى « افك » ، در ميان مسلمانان صدر اسلام
إنّ الذين جاءو بالإفك عصبة منكم لاتحسبوه شرًّا لكم بل هو خير لكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 49 - 5،6
5- پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مردم عصر بعثت ، پيش از نزول قرآن ، به سرگذشت نوح ( ع ) آگاهى نداشتند .
ما كنت تعلمها أنت و لاقومك من قبل هذا
مشاراليه «هذا» قرآن است كه از جمله «نوحيها إليك» معلوم مى شود.
6- پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مردم عصر بعثت ، جز از طريق وحى ، راهى براى شناخت صحيح حادثه طوفان و سرگذشت نوح ( ع ) در اختيار نداشتند .
ما كنت تعلمها أنت و لاقومك من قبل هذا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 3 - 10
10- مردم عصر بعثت ، ناآگاه به سرگذشت يوسف ( ع ) پيش از نزول قرآن
و إن كنت من قبله لمن الغفلين
«إن» در جمله فوق مخففه است و مراد از «الغافلين» مردم عصر بعثت مى باشد. بنابراين مفاد جمله «إن كنت ...» چنين مى شود: تو نيز اى پيامبر! پيش از نزول قرآن همانند ساير مردم ، از داستان يوسف بى خبر بودى.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 11 - 1،2
1 - مسلمانان صدراسلام ، با مشاهده بساط داد و ستد و يا لهو و سرگرمى ، جذب آن مى شدند و مصلاّ را ترك و پيامبر (صلی الله علیه و آله) را
در حال ايراد خطبه هاى نماز جمعه ، ر ها مى كردند .
و إذا رأوا تجرة أو لهوًا انفضّوا إليها و تركوك قائمًا
2 - نكوهش مسلمانان صدراسلام از سوى خداوند ، به خاطر ترك مصلاّ براى داد و ستد و يا تماشاى لهو و ر ها كردن پيامبر (صلی الله علیه و آله) در حال ايراد خطبه هاى نماز جمعه
و إذا رأوا تجرة أو لهوًا انفضّوا إليها و تركوك قائمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 8 - 8
8 - وجود پيوند هاى قرابت و خويشاوندى ميان مسلمانان صدر اسلام و مشركان
و إن يظهروا عليكم لايرقبوا فيكم إلّاً و لاذمة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 13 - 12
12 - مسلمانان صدر اسلام ، از نبرد با شرك پيشگان پيمان شكن ، در هراس بودند .
أتخشونهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 51 - 16
16 - مسلمانانِ پذيراى ولايت يهود و نصارا ، گمراه و از زمره ستمگرانند .
و من يتولهم منكم فانه منهم إنّ اللّه لايهدى القوم الظلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 23 - 5
5 - مسلمانانى كه با كفار و دشمنان اسلام پيوند دوستى و موالات مى بندند ، مردمانى ستم پيشه اند .
إن استحبوا الكفر على الإيمن و من يتولهم منكم فأولئك هم الظلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 32 - 3،5
3 - مسلمانان در حفظ و عمل كردن به قرآن ، به سه دسته ستمكار ( ضايع كننده عمر ) ، ميانه رو و پيشتاز تقسيم مى شوند .
فمنهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد و منهم سابق بالخيرت
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين احتمال است كه ضمير جمع «منهم» به «الذين اصطفينا» بازگردد و اين تقسيم بندى مربوط به مسلمانان باشد; نه «عبادنا» و عموم بندگان.
5 - مسلمانان در انجام كار هاى خير ، به سه دسته ستمكار ، ميانه رو و پيشتاز تقسيم مى شوند .
فمنهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد و منهم سابق بالخيرت
اين برداشت، براساس ديدگاه برخى از مفسران است كه اظهار داشته اند: قيد «بالخيرات» در «سابق بالخيرات» قرينه بر اين كه ظلم به نفس و يا ميانه روى، در مقايسه با «خيرات» سنجيده شده است. و به قرينه آمدن اين قيد در «سابق بالخيرات»، از جمله هاى «ظالم لنفسه» و «منهم مقتصد» حذف شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 10 - 11،12،16
11 - تفاوت وضع مسلمانان صدراسلام از نظر عِدّه و عُدّه ( نفرات و امكانات ) ، در مقطع پيش از فتح مكه و مقطع بعد از آن
لايستوى منكم من أنفق من قبل الفتح و قتل . .. من الذين أنفقوا من بعد و قتلوا
12 - شرايط مسلمانان صدراسلام تا پيش از فتح مكه ، بسى سخت تر از شرايط آنان پس از آن بوده است .
لايستوى منكم من أنفق من قبل الفتح و قتل . .. من الذين أنفقوا من بعد و قتلوا
16 - مسلمانانى كه در دوران سخت پيش از فتح مكه ، از جهاد و انفاق در راه خدا كوتاهى نكردند ، داراى درجه و منزلتى بزرگ تر از مسلمانانى اند كه پس از آن اقدام به جهاد و انفاق مى كردند .
لايستوى منكم من أنفق . .. أُولئك أعظم درجة من الذين أنفقوا من بعد و قتلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 26 - 1،2
1 - مسلمانان تا قبل از هجرت به مدينه مواجه با كمى نيرو و نفرات ، ناتوان و در سلطه دشمنان بودند .
و اذكروا إذ أنتم قليل مستضعفون فى الأرض
مفرد آوردن كلمه «قليل»، به جاى قليلون، تأكيدى است بر كمى افراد و نيروهاى اهل ايمان. قابل ذكر است كه مفسران، آيه مورد بحث را درباره مقايسه موقعيت و وضعيت مسلمانان در مكه و مهاجرت آنان به مدينه دانسته اند.
2 - مسلمانان تا پيش از هجرت به مدينه ، همواره هراسان از گرفتار آمدن به چنگ دشمنان و نابود شدن به دست آنان
تخافون أن يتخطفكم الناس
«تخطف» به معناى گرفتن با سرعت است و در آيه مى تواند كنايه از غلبه و نابودى باشد. فعل مضارع «تخافون» حكايت از استمرار اين وضعيت دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 51 - 16
16 - مسلمانانِ پذيراى ولايت يهود و نصارا ، گمراه و از زمره ستمگرانند .
و من يتولهم منكم فانه منهم إنّ اللّه لايهدى القوم الظلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 74 - 3
3 - مسلمانانى كه از هجرت به مدينه سر باز زدند و يا در راه خدا جهاد نكردند و يا مهاجران و دين خدا را يارى ندادند ، از دايره مؤمنان راستين خارج هستند .
و الذين ءامنوا و هاجروا . .. أولئك هم المؤمنون حقا
«أولئك» اشاره است به هر يك از «الذين» اول و دوم با ويژگيهايى كه در توصيف آنها آمده است. با توجه به اين معنا و دلالت ضمير فصل (هم) بر حصر معلوم مى شود كسانى كه مجموع صفات ياد شده را نداشته، اگر چه برخى از آنها را دارا باشند مؤمن حقيقى نيستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 123 - 2
2 - مجاهدان جنگ بدر ، نمونه اى از مسلمانان صبور و تقواپيشه كه خداوند با يارى خويش ، مانع زيان رسانى كافران به آنان گرديد .
ان تصبروا و تتقوا لا يضرّكم كيدهم . .. و لقد نصركم اللّه ببدر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 10 - 2،8،11،13،15
2 - احزاب متّحد ، در جنگ عليه مسلمانان ، جمعيتى فراوان داشتند .
إذ جاءتكم جنود . .. إذ جاءوكم من فوقكم و من أسفل منكم
«جنود» جمع «جند» است و دلالت بر چندين سپاه مى كند. آمدن نيروها از بالا دست مدينه و پايين دست آن نيز مؤيد اين نكته است; زيرا آنان داراى جمعيتى چشمگير بوده اند كه توانسته اند نيروهايشان را در اطراف مدينه مستقر كنند.
8 - هجوم احزاب متّحد به مدينه ، براى درهم شكستن مسلمانان ، مسلمانان را به قدرى وحشت زده كرد كه همانند افراد محتضر شدند .
إذ جاءوكم . .. و إذ زاغت الأبصر و بلغت القلوب الحناجر
مراد از به حنجره رسيدن قلب ها، خفگى و به حال مرگ افتادن است.
11 - ايّام هجوم احزاب متّحد به مدينه ، روزهايى بس سخت و نگران كننده براى مسلمانان بود .
إذ جاءوكم . .. و إذ زاغت الأبصر و بلغت القلوب الحناجر
13 - پس از محاصره مدينه از سوى احزاب متّحد ، ظنّ و گمان هاى گوناگونى درباره خدا ، در ميان مردم مسلمان پديد آمد .
إذ جاءوكم . .. و تظنّون باللّه الظنونا
«ظنون» مفعول مطلق عددى است و «ال » در آن، براى جنس است. جمع آورده شدن «ظنون » همراه با «ال» دلالت بر تعدد و گوناگونى مى كند.
15 - ظنّ و گمان هاى مردم مدينه درباره وعده هاى خدا ، در پى هجوم احزاب متّحد ، علاوه بر گوناگونى ، نو به نو و در حال تجديد شدن بود .
و تظنّون باللّه الظنونا
آوردن فعل مضارع «تظنّون» به منظور بيان پديد آمدن گمان، مى تواند بيان كننده تداوم و تجديد شدن آن باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 12 - 1
1 - منافقان ، همسو با احزاب متّحد ، در غزوه احزاب براى درهم شكستن روحيه مسلمانان فعاليت مى كردند .
إذ جاءتكم جنود . .. و إذ يقول المنفقون ... ما وعدنا اللّه ... إلاّ غرورًا
فعل مضارع «يقول» بر تداوم كار منافقان دلالت مى كند كه از آن، به «فعاليت» تعبير مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 13 - 1،2
1 - عده اى از منافقان ، مسلمانان شركت كننده در غزوه احزاب را ، به ترك جهاد وسوسه مى كردند .
و إذ قالت طائفة منهم يأهل يثرب لامقام لكم فارجعوا
2 - منافقان براى ماندن مسلمانان به همراه پيامبر (صلی الله علیه و آله) در غزوه احزاب - باتوجه به هجوم دشمن - وجهى منطقى قائل نبودند و آنان را به ترك غزوه ، دعوت مى كردند .
قالت طائفة منهم يأهل يثرب لامقام لكم فارجعوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 22 - 9،10
9 - مسلمانان مدينه ، در غزوه احزاب ، به رغم قدرت و شوكت دشمن و كارشكنى هاى منافقان ، تسليم امر پيامبر (صلی الله علیه و آله) براى
جهاد بودند .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب . .. و ما زادهم إلاّ إيمنًا و تسليمًا
ممكن است «تسليماً» به قرينه مقام (بحث جهاد و هجوم دشمن و نيز الگو بودن پيامبر(صلی الله علیه و آله)) تسليم بودن به امر پيامبر(صلی الله علیه و آله) براى جهاد باشد.
10 - توجه مسلمانان مدينه به تحقق وعده هاى خدا و پيامبرش ، در غزوه احزاب ، باعث شد كه آنان ، با ديدن سپاه دشمن بر ايمان شان افزوده شود .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب قالوا هذا ما وعدنا اللّه و رسوله . .. و ما زادهم إل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 22 - 1،2،6،9،10
1 - مسلمانان مدينه ، با ديدن سپاهيان احزاب متّحد ، اذعان داشتند ، آنچه ديده اند ، همان چيزى است كه خدا و پيامبرش وعده داده اند .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب قالوا هذا ما وعدنا اللّه و رسوله
2 - مسلمانان مدينه ، پيشاپيش ، از رويارويى شان با احزاب متّحد ، با خبر بودند .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب قالوا هذا ما وعدنا اللّه و رسوله
6 - آنچه مسلمانان مدينه ، در رويارويى با احزاب متّحد مشاهده كردند ، بر ايمان شان به راه خود و تسليم بودن شان افزود .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب . .. و ما زادهم الاّ إيمنًا و تسليمًا
فاعل «زاد» مصدر فعل «رأى» است. بنابراين، استفاده مى شود كه مشاهده دشمنان، بر ايمان مسلمانان افزوده است.
9 - مسلمانان مدينه ، در غزوه احزاب ، به رغم قدرت و شوكت دشمن و كارشكنى هاى منافقان ، تسليم امر پيامبر (صلی الله علیه و آله) براى جهاد بودند .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب . .. و ما زادهم إلاّ إيمنًا و تسليمًا
ممكن است «تسليماً» به قرينه مقام (بحث جهاد و هجوم دشمن و نيز الگو بودن پيامبر(صلی الله علیه و آله)) تسليم بودن به امر پيامبر(صلی الله علیه و آله) براى جهاد باشد.
10 - توجه مسلمانان مدينه به تحقق وعده هاى خدا و پيامبرش ، در غزوه احزاب ، باعث شد كه آنان ، با ديدن سپاه دشمن بر ايمان شان افزوده شود .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب قالوا هذا ما وعدنا اللّه و رسوله . .. و ما زادهم إل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 32 - 3،5
3 - مسلمانان در حفظ و عمل كردن به قرآن ، به سه دسته ستمكار ( ضايع كننده عمر ) ، ميانه رو و پيشتاز تقسيم مى شوند .
فمنهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد و منهم سابق بالخيرت
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين احتمال است كه ضمير جمع «منهم» به «الذين اصطفينا» بازگردد و اين تقسيم بندى مربوط به مسلمانان باشد; نه «عبادنا» و عموم بندگان.
5 - مسلمانان در انجام كار هاى خير ، به سه دسته ستمكار ، ميانه رو و پيشتاز تقسيم مى شوند .
فمنهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد و منهم سابق بالخيرت
اين برداشت، براساس ديدگاه برخى از مفسران است كه اظهار داشته اند: قيد «بالخيرات» در «سابق بالخيرات» قرينه بر اين كه ظلم به نفس و يا ميانه روى، در مقايسه با «خيرات» سنجيده شده است. و به قرينه آمدن اين قيد در «سابق بالخيرات»، از جمله هاى «ظالم لنفسه» و «منهم مقتصد» حذف شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 75 - 10
10 - دعاى مسلمانان مظلوم و مستضعف مكّه به درگاه پروردگار براى رهايى از ستم حاكم بر آنان
و المستضعفين . .. الّذين يقولون ربّنا اخرجنا من هذه القرية الظّالم اهلها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 8،9،12
8- وجود زنان و مردانى مؤمن - اما ناشناخته - در ميان كافران مكه ، قبل از حديبيه
و لولا رجال مؤمنون و نساء مؤمنت لم تعلموهم
9- بى اطلاعى مهاجران و انصار ، از وجود مردان و زنانى مؤمن در ميان مكيان ; قبل از صلح حديبيه
و لولا رجال مؤمنون و نساء مؤمنت لم تعلموهم
12- پى بردن مسلمانان ، پس از حديبيه به وجود عناصرى مؤمن ; اما مخفى در قلب محيط شرك ( مكه )
و لولا رجال مؤمنون . .. لم تعلموهم
تعبير «لم تعلموهم»، بيانگر عدم اطلاع قبلى مسلمانان از وجود مؤمنانى در مكه است و نفس همين تعبير، تذكرى به مسلمانان نسبت به وجود مؤمنان ناشناخته در مكه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 5 - 7
7 - برخى از مسلمانان ناخشنود از حكم خداوند درباره انفال و غنايم جنگ بدر
قل الأنفال للّه و الرسول . .. كما أخرجك ربك ... و إن فريقا من المؤمنين لكرهون
«كما» براى تشبيه امر ديگر است و مشبّه به صريحاً در آيه ذكر نشده است. لذا احتمالات مختلفى از سوى مفسران ايراد شده است و از جمله آنهاست حكم خداوند درباره انفال و غنايم جنگ بدر. بر اين مبنا «كما أخرجك ... » چنين معنا مى شود: حكم خداوند درباره انفال حكمى حق است ; همان گونه كه فرمان و تقدير حركت به سوى جنگ بدر حق بود. بر اين اساس جمله «إن فريقا ... » مى رساند كه همه و يا برخى از مسلمانان از حكم خداوند درباره انفال نيز كراهت خاطرى داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 9
9 - برخى از اهل كتاب ، مشركان مكّه را هدايت يافته تر از مسلمانان قلمداد مى كردند .
و يقولون للّذين كفروا هؤلاء اهدى من الّذين امنوا سبيلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 57 - 12
12 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام ، پذيراى ولايت و دوستى با اهل كتاب و ديگر كافران ، على رغم دشمنى آنان با دين
يأيها الذين ءامنوا لاتتخذوا الذين . .. أولياء و اتقوا اللّه ان كنتم مؤمنين
لحن مذمت گونه جمله « و اتقوا اللّه ان كنتم مؤمنين» مى رساند كه گروهى از مسلمانان با كافران روابط دوستى بر قرار كرده بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 16 - 9
9 - نبرد مسلمانان پس از جنگ خيبر ، با مشركان بود و نه اهل كتاب . *
تقتلونهم أو يسلمون
در صورتى كه «يسلمون» به معناى اسلام آوردن باشد; از محدود شدن فرجام دشمنان به كشته شدن يا اسلام آوردن، مطلب بالا استفاده مى شود; زيرا در مورد اهل كتاب راه سومى به عنوان تسليم و پرداخت «جزيه» نيز مطرح است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 72 - 2،8
2 - توصيه گروهى از اهل كتاب به ديگران مبنى بر ايمان به قرآن در اوّل روز و كفر به آن در آخر روز ، به منظور بازگشت مؤمنان
از اسلام
و قالت طائفة من اهل الكتاب . .. لعلهم يرجعون
بنابراينكه «وجه النهار»، متعلّق به «امنوا» و «اخره»، متعلق به «اكفروا» باشد.
8 - احتمال ارتداد و تأثيرپذيرى مؤمنان ، از ديدگاه اهل كتاب
امنوا بالذى . .. لعلّهم يرجعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 73 - 10،11
10 - علماى يهود ، منكر توان مسلمانان در احتجاج بر نبوّت پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)
و لا تؤمنوا الاّ لمن تبع دينكم . .. او يجاجّوكم عند ربّكم
بنابراينكه «او يحاجّوكم»، كه عطف به «ان يؤتى» است، مفعول له براى «لا تؤمنوا» باشد; به تقدير «لا» يعنى: لان لا يحاجّوكم عند ربّكم.
11 - نگرانى علماى يهود ، از احتجاج مسلمانان با آنها در پيشگاه خداوند
و لا تؤمنوا . .. او يحاجّوكم عند ربّكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 98 - 7
7 - فعاليّت پنهانى اهل كتاب عليه مسلمانان *
و اللّه شهيد على ما تعملون
به نظر مى رسد جمله «و اللّه شهيد . .. » (خدا آگاه به اعمال شماست)، ناظر به اَعمال پنهانى آنان عليه مسلمانان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 118 - 16
16 - دورويى برخى از اهل كتاب با مسلمانان ، در صدر اسلام
قد بدت البغضاء من افواههم و ما تخفى صدورهم اكبر
به قرينه آيات قبل، «دونكم»، اهل كتاب هستند، و از اينكه كينه قلبى خود را پنهان مى داشتند، دورويى آنان استفاده مى گردد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 119 - 4،6
4 - مسلمانان به خاطر ايمانشان به كتب آسمانى ، دوستدار همه پيروان اديان الهى
ها انتم اولاء تحبّونهم و لا يحبّونكم و تؤمنون بالكتب كلّه
بنابر اينكه «تؤمنون»، علّت براى «تحبونهم» باشد.
6 - مسلمانان ، مؤمن به تمامى كتب آسمانى
و تؤمنون بالكتب كلّه
اگر چه «كتاب» به لفظ مفرد آمده، ولى به معناى جمع است; چون الف و لام آن براى جنس است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 111 - 6
6 - محروميت مسلمانان از بهشت از خيالات واهى و نادرست يهود و نصارا
تلك أمانيّهم
«أمانى» جمع امنية و به معناى آرزوها، خيالات واهى و دروغهاى يافته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 143 - 22
22 - تغيير قبله امرى دشوار و ناپذيرفتنى براى گروهى از مسلمانان
و إن كانت لكبيرة إلا على الذين هدى اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 108 - 6
6 - برخى از مسلمانان ، در زمان پيامبر (صلی الله علیه و آله) مرتكب سرقت و خيانت شدند و با نقشه و توطئه در صدد متهم كردن ديگران بودند .
و هو معهم اذ يبيتون ما لايرضى من القول
در شأن نزول آمده كه طعمة بن ابيرق پس از سرقت با خود انديشيد كه كالاى مسروقه را به خانه يك يهودى بيندازد و در حضور پيامبر(صلی الله علیه و آله) سوگند ياد كند كه آن يهودى سرقت كرده و خود از هر خيانتى مبراست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 77 - 23،24،25
23 - اعتراض برخى از مسلمانان به فرمان جهاد و درخواست تأخير آن
و قالوا ربّنا لم كتبت علينا القتال لو لا اخّرتنا الى اجل قريب
24 - ترس ، منشأ اعتراض گروهى از مسلمانان صدر اسلام به حكم جهاد
يخشون النّاس . .. و قالوا ربّنا لم كتبت علينا القتال
25 - مسلمانان هراسناك از نبرد ، خواهان لغو حكم جهاد شدند .
و قالوا ربّنا لم كتبت علينا القتال لو لا اخّرتنا الى اجل قريب
برخى برآنند كه مراد از «اجل قريب» زمان مرگ است. و تأخير حكم جهاد تا زمان مرگ به معناى لغو آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 53 - 18
18 - مسلمانان صدراسلام ، در ورود وقت و بىوقت به خانه پيامبر (صلی الله علیه و آله) و طولانى كردن ميهمانى ، مراعات حال آن حضرت را نمى كردند .
يأيّها الذين ءامنوا لاتدخلوا بيوت النبىّ . .. غير نظرين إنيه ... فإذا طعمتم فا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 41 - 12
12 - مسلمانان داراى زمينه هايى براى تخلف از دستور خمس و رساندنش به صاحبان آن
و اعلموا أنما غنمتم من شىء . .. إن كنتم ءامنتم
از اينكه پرداخت خمس نشانه ايمان به خدا و آيات او دانسته شده و به اين وسيله مورد تأكيد قرار گرفته، برداشت فوق به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 13 - 6
6 - مسلمين در جنگ بدر - در حالى كه دشمن حدود سه برابر ايشان بود - آنان را دو برابر نيرو هاى خويش مى ديدند .
يرونهم مثليهم رأىَ العين
بنابراينكه ضمير فاعلى به مسلمين برگردد و ضمير «هم» در «يرونهم» به كافران و ضمير «هم» در «مثليهم» به مسلمين. و سه برابر بودن كافران از شأن نزول استفاده شده است (مجمع البيان).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 81 - 2
2 - چاره انديشى گروهى از مسلمانان براى مخالفت و ناديده گرفتن فرمان پيامبر خدا به نبرد با دشمنان دين
يقولون طاعة . .. بيّت طائفة منهم غير الذى تقول
با توجّه به آيات پيشين كه درباره جهاد بود، فرمان مورد نظر در اين آيه همان دستور جهاد و شركت در نبرد عليه دشمنان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 91 - 2،6،15
2 - اِخبار خداوند به مسلمانان مبنى بر اينكه در گير و دار مبارزه و نبرد با دشمنان ، گروهى از آنان در صدد كسب امنيت از سوى مسلمانان و از سوى طائفه كافر خويش خواهند شد .
ستجدون اخرين يريدون ان يَامنوكم و يَامنوا قومهم
6 - ضرورت پرهيز از تعرض به دشمنانى كه به هدف كسب امنيّت اعلام بى طرفى كرده و از تعرض به مسلمانان بر حذر باشند .
ستجدون اخرين يريدون ان يَامنوكم و يَامنوا قومهم كلّما ردّوا الى الفتنة اركسوا في
15 - مسلمانان ، برخوردار از دليلى روشن براى جواز تعقيب و كشتن دشمنان توطئه گر و جنگ طلب
و اولئكم جعلنا لكم عليهم سلطاناً مبيناً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 101 - 8
8 - لزوم هوشيارى مسلمانان در برابر فتنه هاى دشمنان
ان خفتم ان يفتنكم الذين كفروا ان الكفرين كانوا لكم عدواً مبيناً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 104 - 14
14 - فرمان خداوند به مسلمانان در مورد تعقيب دشمنان ، فرمانى حكيمانه و با آگاهى كامل به مصالح آنان است .
و لاتهنوا فى ابتغاء القوم . .. و كان اللّه عليماً حكيماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 120 - 7،10،14
7 - قطع دوستى مسلمانان با دشمنان دين ، دربردارنده ناگواريها
لا تتخذوا بطانة من دونكم . .. و ان تصبروا
توصيه به صبر و تقوا پس از دستور به قطع رابطه با دشمنان دين، اشاره به اين حقيقت دارد.
10 - مسلمانان ، همواره در معرض توطئه و دسيسه دشمنان هستند .
لا يضرّكم كيدهم شيئاً
14 - توجّه به احاطه خداوند بر تمامى اعمال و رفتار دشمنان دين ، از عوامل تقويت روحيه مسلمانان در برخورد با آنان
تمسسكم . .. انّ اللّه بما يعملون محيط
جمله «انّ اللّه . .. »، علاوه بر بيان احاطه علمى خداوند، براى اين هدف نيز بيان شده است كه مبادا مسلمانان پس از اينكه كينه توزى كافران براى آنان افشا شد، مضطرب شوند و روحيه خود را ببازند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 122 - 4،7
4 - تهديد خداوند نسبت به عناصر سست بنياد در جبهه پيكار مسلمانان با دشمنان
و اللّه سميع عليم. اذ همّت طائفتان منكم ان تفشلا
بنابر اينكه كلمه «اذ»، متعلّق به دو صفت «سميع» و «عليم» باشد. يعنى خداوند، سخنان پنهانى آنان را كه تصميم به كوتاهى در نبرد داشتند، مى شنيد و از انديشه آنان، آگاه بود. و تذكر شنوايى و دانايى خداوند در موارد تخلف و گناه، دلالت بر تهديد نسبت به متخلّفين دارد.
7 - نبرد احد ، نمونه اى از بى صبرى و بى تقوايى دو گروه از مسلمانان و زيان ديدن از توطئه هاى دشمنان
و ان تصبروا و تتقوا لا يضرّكم كيدهم شيئاً . .. اذ همّت طائفتان منكم ان تفشلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 73 - 11
11 - مسلمانان دنياطلب ، به چنگ آوردن غنيمت در سايه پيروزى ظاهرى را فوز عظيم ( رستگارى بزرگ ) مى شمرند .
و لئن اصابكم فضل من اللّه ليقولنّ . .. فافوز فوزاً عظيماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 43 - 5
5 - راستى و درستى رؤياى پيامبر (صلی الله علیه و آله) و اعتماد مسلمانان بر آن
إذ يريكهم اللّه فى منامك قليلا و لو أريكهم كثيرا لفشلتم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 120 - 9
9 - رهبرى حق در نظام اسلامى ، داراى جايگاهى رفيع و مسلمانان وظيفه دار ايثارو فداكارى براى او
و لا يرغبوا بأنفسهم عن نفسه
از اينكه خداوند به مؤمنان فرمان داده است تا براى حفظ جان پيامبر(صلی الله علیه و آله) به عنوان رهبر به حق جامعه اسلامى جان فشانى كنند، برداشت فوق استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 113 - 5
5- مسلمانان نبايد در پايدارى بر دين و پيشبرد اهداف آن بر ستمگران ، اتكا كنند و از آنان يارى طلبند .
فاستقم كما أُمرت و من تاب معك . .. و لاتركنوا إلى الذين ظلموا
نهى از تمايل به ستمگران و اتكاى بر آنان ، پس از امر به استقامت در راه دين ، توجه دادن مؤمنان است به اين كه مبادا براى رسيدن به اين مقصود (استقامت در راه دين و پيشبرد اهداف آن) بر ستمگران تكيه كنند و از آنان يارى بخواهند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 10
10 - لجاجت و حق ناپذيرى عالمان و پيشوايان يهود ، دليل نا به جا بودن اميد و دل بستن مسلمانان به ايمان آوردن آنان
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم . .. قالوا أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم
آيه مورد بحث عطف بر جمله حاليه «و قد كان . ..» و يا عطف بر جمله «يسمعون ...» در آيه قبل مى باشد. در هر صورت، بيانگر علتى ديگر براى «أفتطمعون ...» مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 32 - 5
5 - مسلمانان در انجام كار هاى خير ، به سه دسته ستمكار ، ميانه رو و پيشتاز تقسيم مى شوند .
فمنهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد و منهم سابق بالخيرت
اين برداشت، براساس ديدگاه برخى از مفسران است كه اظهار داشته اند: قيد «بالخيرات» در «سابق بالخيرات» قرينه بر اين كه ظلم به نفس و يا ميانه روى، در مقايسه با «خيرات» سنجيده شده است. و به قرينه آمدن اين قيد در «سابق بالخيرات»، از جمله هاى «ظالم لنفسه» و «منهم مقتصد» حذف شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 6 - 1،3،5
1 - گروهى از مسلمانان در صدد بازداشتن پيامبر (صلی الله علیه و آله) از حركت به سوى جنگ بدر ، على رغم وضوح حقانيت آن
يجدلونك فى الحق بعد ما تبين
در وجه تركيبى «يجدلونك» چند نظر ايراد شده است ; از جمله اينكه «يجدلونك» حال براى فاعل «لكرهون» و يا همانند «إن فريقا» حال براى مفعول «أخرجك» باشد. بر اين دو مبنا، آيه مورد بحث توضيحى درباره قضاياى پيش از جنگ بدر است. گفتنى است جدال به معناى منازعه براى غلبه بر انديشه و رأى طرف مقابل است.
3 - برخى از مؤمنان به سبب مخالفتشان با حركت به سوى جنگ بدر ، مورد سرزنش و توبيخ خداوند قرار گرفتند .
يجدلونك فى الحق بعد ما تبين
5 - شركت در جنگ بدر حركتى آشكار به سوى مرگ در پندار گروهى از مسلمانان صدر اسلام
كأنما يساقون إلى الموت و هم ينظرون
مفعول «ينظرون» به قرينه فراز قبل، «الموت» است. يعنى «و هم ينظرون الموت». بنابراين جمله حاليه «و هم ... » حكايت از آن دارد كه اطمينان برخى از مسلمانان به مرگ آفرينى جنگ بدر به گونه اى بوده كه گويا مرگ را با چشم خويش مشاهده مى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 5 - 7
7 - برخى از مسلمانان ناخشنود از حكم خداوند درباره انفال و غنايم جنگ بدر
قل الأنفال للّه و الرسول . .. كما أخرجك ربك ... و إن فريقا من المؤمنين لكرهون
«كما» براى تشبيه امر ديگر است و مشبّه به صريحاً در آيه ذكر نشده است. لذا احتمالات مختلفى از سوى مفسران ايراد شده است و از جمله آنهاست حكم خداوند درباره انفال و غنايم جنگ بدر. بر اين مبنا «كما أخرجك ... » چنين معنا مى شود: حكم خداوند درباره انفال حكمى حق است ; همان گونه كه فرمان و تقدير حركت به سوى جنگ بدر حق بود. بر اين اساس جمله «إن فريقا ... » مى رساند كه همه و يا برخى از مسلمانان از حكم خداوند درباره انفال نيز كراهت خاطرى داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 143 - 11
11 - قبله بودن بيت المقدس براى اهل اسلام ، امرى دشوار و ناپذيرفتنى براى گروهى از مسلمانان
و إن كانت لكبيرة إلا على الذين هدى اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 32 - 3
3 - مسلمانان در حفظ و عمل كردن به قرآن ، به سه دسته ستمكار ( ضايع كننده عمر ) ، ميانه رو و پيشتاز تقسيم مى شوند .
فمنهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد و منهم سابق بالخيرت
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين احتمال است كه ضمير جمع «منهم» به «الذين اصطفينا» بازگردد و اين تقسيم بندى مربوط به مسلمانان باشد; نه «عبادنا» و عموم بندگان.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 44 - 6
6 - مسؤوليت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و امت آن حضرت در برابر نعمت نزول قرآن *
و سوف تسئلون
برداشت بالا بدين احتمال است كه مراد از «قوم» امت پيامبر(صلی الله علیه و آله) باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 42 - 6
6 - مسير حركت قافله تجارى قريش نامعلوم براى مسلمانان و به دور از دسترسى آنان به هنگام حضورشان در منطقه بدر
و الركب أسفل منكم
نكره آوردن كلمه «أسفل» در مقابل معرفه آوردن «العدوه»، مى تواند مشعر به برداشت فوق باشد. ناآگاهى مسلمانان به جايگاه قافله، تمهيدى بوده است از جانب خدا براى «ليقضى اللّه». يعنى اگر مسلمانان از مسير حركت تجارى قريش آگاه بودند به سوى آنان مى شتافتند و در نتيجه جنگ بدر رخ نمى داد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 217 - 20،21،23،24،25،35
20 - نبرد هميشگى كفار با مسلمانان ، براى اينكه اگر بتوانند آنان را از اسلام برگردانند .
و لا يزالون يقاتلونكم حتى يردّوكم عن دينكم ان استطاعوا
بنابراينكه جواب شرط «ان استطاعوا»، محذوف و «حتى يردّوكم»، دليل جواب باشد.
21 - لزوم هُشيارى مسلمانان در برابر كفار
و لا يزالون يقاتلونكم حتى يردّوكم عن دينكم ان استطاعوا
23 - كفّار ، در صورت توان ، همواره با مسلمانان خواهند جنگيد .
و لا يزالون يقاتلونكم حتى يردّوكم عن دينكم ان استطاعوا
بنابراينكه جواب «ان استطاعوا»، محذوف بوده و دليل آن، «لا يزالون يقاتلونكم» باشد.
24 - هشدار خداوند به مسلمانان ، با افشاى نيّات و اهداف كفار نسبت به مسلمانان
و لا يزالون يقاتلونكم حتى يردّوكم عن دينكم ان استطاعوا
25 - كفر به خداوند و جلوگيرى از راه او و مسجدالحرام و بيرون راندن اهل آن ، از مصاديق فتنه
و صدّ عن سبيل اللّه و كفر به و المسجدالحرام و اخراج اهله منه اكبر عنداللّه و الف
35 - بزرگ جلوه دادن اعمال خلاف مسلمين توسط كفار ، و ناديده گرفتن اعمال زشت خود
يسئلونك عن الشهر الحرام قتال فيه قل قتال فيه كبير و صدّ عن سبيل اللّه و كفر به .
برخى برآنند كه سائلين، مشركان مكه بودند تا به اين وسيله خلاف برخى از مسلمين را به رُخ پيامبر (صلی الله علیه و آله) كشند و عليه او تبليغات كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 13 - 12
12 - غلبه مسلمانان در جنگ بدر ، على رغم توان برتر كافران
قد كان لكم اية . .. يرونهم مثليهم
زيرا در صورتى جنگ بدر، آيه و عبرت است كه بر حسب شرايط طبيعى، تحصيل پيروزى براى مسلمانان ميسور نباشد و كافران، توان برترى داشته باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 77 - 1
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) در مكّه ، مسلمانان را از درگيرى مسلّحانه با كافران بازمى داشت .
الم تر الى الّذين قيل لهم كفّوا ايديكم
بنابر آنچه در شأن نزول آمده، نهى از مبارزه مسلّحانه در مكّه و قبل از هجرت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 90 - 8
8 - بازماندن منافقان و كافران از رويارويى و نبرد با مسلمانان ، برخاسته از مشيّت خداوند
و لو شاء اللّه لسلّطهم عليكم فلقاتلوكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 102 - 16
16 - در كمين بودن كافران براى ضربه زدن به مسلمانان ، دليل ضرورت آمادگى نظامى و تداركاتى ، براى دفع هجوم آنان
ودالذين كفروا لو تغفلون عن اسلحتكم و امتعتكم فيميلون عليكم ميلة واحدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 140 - 3
3 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام ، پذيراى دوستى و ولايت كفار ، در عين نهى خداوند حتى از همنشينى با آنها
الذين يتّخذون الكفرين أولياء . .. يكفر بها و يستهزأ بها فلاتقعدوا معهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 57 - 12
12 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام ، پذيراى ولايت و دوستى با اهل كتاب و ديگر كافران ، على رغم دشمنى آنان با دين
يأيها الذين ءامنوا لاتتخذوا الذين . .. أولياء و اتقوا اللّه ان كنتم مؤمنين
لحن مذمت گونه جمله « و اتقوا اللّه ان كنتم مؤمنين» مى رساند كه گروهى از مسلمانان با كافران روابط دوستى بر قرار كرده بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 61 - 3
3 - مسلمانان نبايد در پذيرش صلح مطرح شده از سوى كافران هدفى جز دستيابى بهزندگى مسالمت آميز با كافران داشته باشند . *
و إن جنحوا للسلم فاجنح لها
برداشت فوق با توجه به توضيح برداشت قبل به دست مى آيد. مقصود اين است كه مسلمانان نبايد صلح را به خاطر تجديد قوا و مانند آن بپذيرند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 28 - 1،2،3،8،11،12،13،14،15
1 - با اعتقاد به قدرت مطلقه الهى ، مجالى براى پذيرش ولايت كافران از سوى مؤمنان نمى باشد .
قل اللّهم مالك الملك . .. لا يتّخذ المؤمنون الكافرين اولياء
گويا آيه مورد بحث، نتيجه اعتقاد به مضمون آيه «قل اللّهم . .. » است.
2 - حرمت و ممنوعيت پذيرش ولايت و سرپرستى كافران ، براى مؤمنان
لا يتّخذ المؤمنون الكافرين اولياء
3 - حرمت برگزيدن كافران و مقدّم داشتن آنان بر مؤمنان ، در دوستى و ارتباط و ولايت
لا يتّخذ المؤمنون الكافرين اولياء من دون المؤمنين
8 - كسى كه ولايت كافران را بپذيرد ، خداوند او را به خود وامى گذارد .
و من يفعل ذلك فليس من اللّه فى شىء
11 - حاكميّت و سرپرستى كافران بر امور مؤمنان ، زمينه انحطاط و بى ارزشى مؤمنان در پيشگاه خدا
لا يتّخذ المؤمنون الكافرين اوليا ء . .. و من يفعل ذلك فليس من اللّه فى شىء
خروج از ولايت خدا، مستلزم انحطاط است.
12 - پذيرش دوستى كافران ، گسستن رابطه با خداوند است .
لا يتّخذ المؤمنون الكافرين اولياء . .. و من يفعل ذلك فليس من اللّه فى شىء
بنابراينكه ولايت به معناى دوستى باشد.
13 - پذيرش سرپرستى كافران ، جز در اضطرار و تقيّه ، جايز نيست .
لا يتّخذ المؤمنون الكافرين اولياء . .. الاّ ان تتقوا منهم تقية
بنابراينكه ولايت به معناى سرپرستى باشد.
14 - جواز برقرارى ارتباط دوستانه با كافران ، در صورت تقيّه ، اضطرار و هراس
لا يتّخذ المؤمنون الكافرين اولياء . .. الاّ ان تتقوا منهم تقية
بنابراينكه ولايت به معناى دوستى باشد.
15 - تحذير و هشدار مؤكد خداوند ، نسبت به مؤمنانى كه پذيراى ولايت و سرپرستى كافران شده اند .
لا يتّخذ المؤمنون الكافرين اولياء . .. و يحذّركم اللّه نفسه و الى اللّه المصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 118 - 2
2 - ضرورت حفاظت اطلاعات و اسرار جامعه اسلامى ، از بيگانگان ( كافران ، منافقان و . . . )
يا ايها الذين امنوا لا تتخذوا بطانة من دونكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 123 - 2
2 - مجاهدان جنگ بدر ، نمونه اى از مسلمانان صبور و تقواپيشه كه خداوند با يارى خويش ، مانع زيان رسانى كافران به آنان گرديد .
ان تصبروا و تتقوا لا يضرّكم كيدهم . .. و لقد نصركم اللّه ببدر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 119 - 4،6
4 - مسلمانان به خاطر ايمانشان به كتب آسمانى ، دوستدار همه پيروان اديان الهى
ها انتم اولاء تحبّونهم و لا يحبّونكم و تؤمنون بالكتب كلّه
بنابر اينكه «تؤمنون»، علّت براى «تحبونهم» باشد.
6 - مسلمانان ، مؤمن به تمامى كتب آسمانى
و تؤمنون بالكتب كلّه
اگر چه «كتاب» به لفظ مفرد آمده، ولى به معناى جمع است; چون الف و لام آن براى جنس است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 118 - 4
4 - تحريم ارتباط با متخلفان از جنگ تبوك و انزواى اجتماعى آنان از سوى مسلمانان
ضاقت عليهم الأرض بما رحبت
با توجه به شأن نزول كه تنگ شدن زندگى بر متخلفان از جنگ تبوك را، ناشى از قطع رابطه مسلمانان با ايشان معرفى كرده است، مطلب فوق استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 81 - 4
4 - سران گروهى از مسلمانان ضعيف الايمان ، داراى جلساتى سرى و شبانه ، به منظور چاره انديشى براى مخالفت با پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)
بيّت طائفة منهم غير الذى تقول
ظاهر آيه شريفه اين است كه تمامى كسانى كه اظهار اطاعت مى كردند در صدد مخالفت بودند، نه تنها طائفه اى از آنها ; بنابراين مراد از طائفه - به مناسبت حكم و موضوع - سران آنها مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 30 - 2
2- پيامبر (صلی الله علیه و آله) در رسالت و تلقّى وحى همانند پيامبران امت هاى پيشين و برخورد امتش با وى همسان برخورد امت هاى پيشين با پيامبران خويش
كذلك أرسلنك فى أُمّة قد خلت من قبلها أمم لتتلوا عليهم الذى أوحينا إليك
تشبيه در جمله «كذلك أرسلناك . ..» مقتضى مشبه، مشبه به و وجه شبه مى باشد. گفته شده مشبّه «ارسال پيامبر در امت خويش»، مشبه به «ارسال پيامبران در امتهاى گذشته» و وجه شبه «حقايقى است كه از آيات قبل و نيز آيه مورد بحث مى توان استفاده كرد». از آن حقايق است نفس رسالت، تلقى وحى، وظيفه پيامبرى، هدف ارسال (لتتلوا عليهم ...)، برخورد امتها، سرنوشت ايشان، سنت خداوند در امر هدايت و اضلال مردم پس از ارسال پيامبران (قل إن الله يضل من يشاء و يهدى إليه من أناب) و ... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 136 - 13
13 - مسلمانان ، بايد به يهوديان و نصرانيان ابلاغ كنند كه هرگز تسليم خواسته هاى آنان نخواهند شد .
كونوا هوداً أو نصرى . .. قولوا ءامنا ... و نحن له مسلمون
حصر در جمله «و نحن له مسلمون» ناظر به سخن يهود و نصاراست كه از مسلمانان مى خواستند به آيين يهوديت و نصرانيت ايمان آورند و در زمره يهوديان و نصرانيان قرار بگيرند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 19،26
19 - عنايت خداوند به عزت و شوكت مسلمين در برابر يهود و نصارا
فعسى اللّه ان يأتى بالفتح او امر من عنده
26 - يهود و نصارا ، مورد علاقه و محبت مسلمانان سست ايمان در عصر بعثت
ما اسروا فى انفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 53 - 4،6،7
4 - مسلمانان فريب خورده و دلگرم به يارى يهود و نصارا ، مورد ملامت مؤمنان راستين پس از فتح و پيروزى
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
6 - تعهد مسلمانان سست ايمان بر يارى يهود و نصارا با سوگندهايى مؤكد
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
برداشت فوق بر اين مبناست كه «هولاء» اشاره به بيماردلان و خطاب در «معكم» متوجه يهود و نصارا باشد.
7 - ناتوانى مسلمانان سست ايمان بر پايبندى به تعهد خويش با يهود و نصارا
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 2 - 27
27 - خداوند ، فراخوان مسلمانان صدر اسلام به پرهيز از تجاوز و تعدى به مشركان
و لايجرمنكم شنئان قوم . .. ان تعتدوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 7 - 5،6
5 - مسلمانان ، مشتاق رويارويى با كاروان تجارى قريش و ناخشنود از درگيرى با سپاه مسلح آنان
و تودون أن غير ذات الشوكة تكون لكم
6 - خداوند خواهان رويارويى مسلمانان با سپاه مسلح قريش و مشركان مكه
تودون أن . .. و يريد اللّه أن يحق الحق بكلمته
از مقابله دو جمله «تودون . .. » و «يريد اللّه ... » به دست مى آيد كه اراده خداوند بر خلاف خواسته مسلمانان در انتخاب يكى از دو گروه (كاروان تجارى و سپاه مسلح مشركان) بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 12 - 9
9 - مسلمانان صدر اسلام ، موظف بودند در صورت مشاهده طعن و توهين به دين الهى از سوى معاهدان مشرك ، با ايشان به پيكار برخيزند .
و إن نكثوا أيمنهم . .. و طعنوا فى دينكم فقتلوا أئمة الكفر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 204 - 12
12 - منافقان ، سرسخت ترين انسان ها در جدال با مسلمانان
و من الناس . .. و هو اَلَدُّ الخصام
بنابراينكه «الخصام»، مصدر باشد و به معنى خصومت و جدال.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 88 - 1،2،3،4،11،17
1 - اختلاف مسلمانان صدر اسلام ، در شيوه برخورد با منافقان
فما لكم فى المنافقين فئتين
2 - نكوهش مسلمانان صدر اسلام از سوى خداوند ، به جهت اختلافشان در روش برخورد با منافقان
فما لكم فى المنافقين فئتين
3 - لزوم وحدت نظر مسلمانان بر محور فرمان هاى الهى در برابر منافقان
فما لكم فى المنافقين فئتين
4 - شفاعت و طرفدارى برخى از مسلمانان عصر بعثت از منافقان
و من يشفع شفاعة سيّئة . .. فما لكم فى المنافقين فئتين
«فاء» در «فما لكم» تفريع بر آيه 85 و بيانگر مصداقى از «شفاعة سيّئة» است.
11 - اميد به هدايت منافقان ، از موجبات طرفدارى برخى مؤمنان صدر اسلام از آنان
اتريدون ان تهدوا من اضلّ اللّه
17 - اميد برخى از مؤمنان صدر اسلام به هدايت منافقان ، برخاسته از عدم شناخت سنن الهى در هدايت و گمراهى
فما لكم فى المنافقين . .. اتريدون ان تهدوا من اضلّ اللّه و من يضلل اللّه فلن تجد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 90 - 8
8 - بازماندن منافقان و كافران از رويارويى و نبرد با مسلمانان ، برخاسته از مشيّت خداوند
و لو شاء اللّه لسلّطهم عليكم فلقاتلوكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 141 - 5
5 - لزوم هشيارى مسلمان در قبال ترفند ها و شگرد هاى منافقان
الذين يتربّصون بكم فإن كان لكم فتح من اللّه . .. و نمنعكم من المؤمنين
از اهداف افشاى منافقان و بر شمردن ويژگيهاى آنان، آگاه كردن مؤمنان به حيله ها و مكرهاى آنان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 11 - 2
2 - اعمال ناپسند و مفسدانه منافقان عصرِ بعثت ، مورد اعتراض مسلمانان آن عصر
و إذا قيل لهم لاتفسدوا فى الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 17 - 2
2 - ساحت مسلمانان واقعى ، دور از منت نهادن بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) به سبب اسلامشان
قالت الأعراب ءامنّا . .. يمنّون عليك أن أسلموا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 75 - 1
1 - تأييد حقانيت رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و تأييد پيروان او ، انتظار مسلمانان عصر بعثت از يهوديان آن دوران
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم
طمع به معناى كشش نفس به چيزى دلخواه است (مفردات راغب). طمع به معناى اميد و رغبت است (لسان العرب). ايمان در «أن يؤمنوا» به قرينه متعلق آن (لكم) به معناى تصديق و تأييد كردن است. بنابراين «أفنطمعون ...»; يعنى، آيا انتظار داريد شما را - بر آن راهى كه انتخاب كرده ايد - تأييد كنند؟
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 136 - 10،13
10 - مسلمانان ، بايد به يهود و نصارا ابلاغ كنند كه به قرآن و همه پيامبران و احكام و معارف نازل شده بر آنان و به تمامى كتاب هاى آسمانى ، ايمان دارند .
قولوا ءامنا باللّه و ما أنزل إلينا و ما أنزل إلى إبرهيم . .. و ما أوتى النبيّون
برداشت فوق از كلمه «قولوا» (بگوييد) استفاده مى شود. آيه قبل گوياى اين است كه «مقول له» (كسى كه بايد به او ابلاغ شود) يهود و نصاراست.
13 - مسلمانان ، بايد به يهوديان و نصرانيان ابلاغ كنند كه هرگز تسليم خواسته هاى آنان نخواهند شد .
كونوا هوداً أو نصرى . .. قولوا ءامنا ... و نحن له مسلمون
حصر در جمله «و نحن له مسلمون» ناظر به سخن يهود و نصاراست كه از مسلمانان مى خواستند به آيين يهوديت و نصرانيت ايمان آورند و در زمره يهوديان و نصرانيان قرار بگيرند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 55 - 14
14 - پيروزى مسلمانان بر يهود *
و جاعل الذين اتبعوك
احتمالا مراد از پيروان عيسى (ع)، پيروان راستين آن حضرت است كه قهراً منطبق بر مسلمانان مى شود; چون عيسى (ع)، بنى اسرائيل را موظف به پيروى از پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) كرده يود. و مراد از «الذين كفروا»، يهود است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 19،26
19 - عنايت خداوند به عزت و شوكت مسلمين در برابر يهود و نصارا
فعسى اللّه ان يأتى بالفتح او امر من عنده
26 - يهود و نصارا ، مورد علاقه و محبت مسلمانان سست ايمان در عصر بعثت
ما اسروا فى انفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 53 - 4،6،7
4 - مسلمانان فريب خورده و دلگرم به يارى يهود و نصارا ، مورد ملامت مؤمنان راستين پس از فتح و پيروزى
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
6 - تعهد مسلمانان سست ايمان بر يارى يهود و نصارا با سوگندهايى مؤكد
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
برداشت فوق بر اين مبناست كه «هولاء» اشاره به بيماردلان و خطاب در «معكم» متوجه يهود و نصارا باشد.
7 - ناتوانى مسلمانان سست ايمان بر پايبندى به تعهد خويش با يهود و نصارا
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 57 - 3
3 - خداوند پيش از وقوع نبرد ، تسلط مسلمانان بر يهوديان را بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) بشارت داد .
فإما تثقفنهم فى الحرب
برداشت فوق مبتنى بر مطالبى است كه در توضيح برداشت قبل آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 73 - 10،11،12
10 - علماى يهود ، منكر توان مسلمانان در احتجاج بر نبوّت پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)
و لا تؤمنوا الاّ لمن تبع دينكم . .. او يجاجّوكم عند ربّكم
بنابراينكه «او يحاجّوكم»، كه عطف به «ان يؤتى» است، مفعول له براى «لا تؤمنوا» باشد; به تقدير «لا» يعنى: لان لا يحاجّوكم عند ربّكم.
11 - نگرانى علماى يهود ، از احتجاج مسلمانان با آنها در پيشگاه خداوند
و لا تؤمنوا . .. او يحاجّوكم عند ربّكم
12 - افشاى توطئه علماى يهود عليه مسلمانان ، از جانب خداوند
و لا تؤمنوا الاّ لمن تبع دينكم . .. او يحاجوكم عند ربّكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 111 - 1،2،4،10،12
1 - كوشش اهل كتاب ( يهود ) ، براى زيان رساندن به مسلمانان
لن يضرّوكم إلّا اذًى
مفسّرين شأن نزول آيه را يهوديان گفته اند.
2 - ناتوانى اهل كتاب ( يهود ) ، از آسيب رساندن به مسلمانان ، جز اندك آزارى
لن يضرّوكم إلّا اذًى
اندك بودن آزار از نكره آوردن «اذىً» استفاده شده است.
4 - شكست و فرار ، فرجام رويارويى و نبرد اهل كتاب ( يهود ) با مسلمانان
و إن يقتلوكم يولّوكم الادبار
10 - محروميّت اهل كتاب ( يهود ) از يارى ديگران ، پس از فرار و شكست در پيكار با مسلمانان
و إن يقتلوكم يولّوكم الادبار ثم لا ينصرون
12 - گروندگان از اهل كتاب ( عبداللّه بن سلام و يارانش ) به اسلام ، مورد سرزنش و آزار سران يهود
لن يضرّوكم إلّا اذًى
در شأن نزول آمده است: عبداللّه بن سلام و يارانش پس از ايمانشان به پيامبر(صلی الله علیه و آله) مورد سرزنش رؤساى يهود قرار گرفتند. (مجمع البيان).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 157 - 4
4 - تنها تقواپيشگان و پرداخت كنندگان زكات پيروان واقعى پيامبر (صلی الله علیه و آله) هستند .
للذين يتقون و يؤتون الزكوة . .. الذين يتبعون الرسول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 16 - 8
8 - هشدار تهديدآميز خداوند به عناصر سست ايمان ، نسبت به همراز شدن با بيگانگان و در ميان نهادن اسرار مسلمانان با آنان
أم حسبتم أن تتركوا و لما يعلم اللّه الذين . .. و لم يتخذوا من دون اللّه و لا رسو
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 26 - 8
8- مسلمانان در قبال مسائل و نياز هاى جامعه خويش ، مسؤولند .
و ءات . .. و المسكين و ابن السبيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 2 - 5
5- مسؤوليت برپايى نظام قضايى به منظور اجراى حدود الهى ، بر عهده فرد فرد مسلمانان است .
الزانية و الزانى فاجلدوا كلّ وحد منهما ماْئة جلدة
با آن كه اجراى حدود و مقررات، از طريق دستگاه قضايى انجام مى پذيرد; ولى خداوند همه مردم را مخاطب قرار داده و تازيانه زدن را از آنان خواستار شده است. اين حكايت مى كند كه يكايك افراد جامعه، در برابر اجراى حدود الهى مسؤول اند و بايد در اين مورد همكارى كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 61 - 28
28 - مسلمانان ، از نظر علاقه وارتباط ، بسان يك پيكراند كه بايد نزديك ترين ارتباط و مستحكم ترين پيوند ها را ميان خود بر قرار سازند .
فإذا دخلتم بيوتًا فسلّموا على أنفسكم
برداشت فوق، از تعبير «على أنفسكم» (برخودتان) به جاى على «أهلها» (بر اهل خانه ها) استفاده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 37 - 12
12 - در ميان مسلمانان صدراسلام ، افرادى بودند كه اشتغال به امور دنيا ، هيچ گاه آنان را از ياد خدا و انجام وظايف فردى و اجتماعى خويش ، غافل نمى ساخت .
رجال لاتلهيهم تجرة و لابيع عن ذكر اللّه
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه آيه شريفه، هر چند در توصيف مردان خداجويى است كه دنيا آنان را از ياد خدا غافل نمى سازد; ولى از وجود چنين افرادى در ميان مسلمانان صدراسلام نيز حكايت مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 37 - 12
12 - در ميان مسلمانان صدراسلام ، افرادى بودند كه اشتغال به امور دنيا ، هيچ گاه آنان را از ياد خدا و انجام وظايف فردى و
اجتماعى خويش ، غافل نمى ساخت .
رجال لاتلهيهم تجرة و لابيع عن ذكر اللّه
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه آيه شريفه، هر چند در توصيف مردان خداجويى است كه دنيا آنان را از ياد خدا غافل نمى سازد; ولى از وجود چنين افرادى در ميان مسلمانان صدراسلام نيز حكايت مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 62 - 4
4 - مسلمانان ، يهوديان ، مسيحيان و صابئى ها سزاوارترين امت ها براى برخوردار شدن از ايمان راستين و انجام عمل صالح
إن الذين ءامنوا . .. من ءامن باللّه و اليوم الأخر و عمل صلحاً
نام بردن از ملتهاى مذكور - با وجود اين كه ايمان راستين چنانچه گذشت از هر فرد و ملتى پذيرفته است - مى تواند اشاره به اين نكته باشد كه: پيروان آيينهاى ياد شده داراى زمينه بيشترى براى ايمان حقيقى هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 115 - 9
9 - مسلمانان ، نبايد به بهانه بازداشته شدن از ورود به مساجد ، ذكر و عبادت خدا را ترك كنند .
و من أظلم ممن منع مسجد اللّه . .. للّه المشرق و المغرب
برداشت فوق، مقتضاى ارتباط آيه مورد بحث با آيه قبل است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 136 - 8،10،13
8 - مسلمانان ، بايد به همه پيامبران ايمان داشته و از تبعيض در ايمان گريزان باشند .
لانفرق بين أحد منهم
چون بحث آيه شريفه درباره ايمان است، مقصود از «لاتفرق بين أحد منهم; ميان پيامبران فرق نمى گذاريم» فرق نگذاشتن در ايمان به ايشان است نه جهات ديگر.
10 - مسلمانان ، بايد به يهود و نصارا ابلاغ كنند كه به قرآن و همه پيامبران و احكام و معارف نازل شده بر آنان و به تمامى كتاب هاى آسمانى ، ايمان دارند .
قولوا ءامنا باللّه و ما أنزل إلينا و ما أنزل إلى إبرهيم . .. و ما أوتى النبيّون
برداشت فوق از كلمه «قولوا» (بگوييد) استفاده مى شود. آيه قبل گوياى اين است كه «مقول له» (كسى كه بايد به او ابلاغ شود) يهود و نصاراست.
13 - مسلمانان ، بايد به يهوديان و نصرانيان ابلاغ كنند كه هرگز تسليم خواسته هاى آنان نخواهند شد .
كونوا هوداً أو نصرى . .. قولوا ءامنا ... و نحن له مسلمون
حصر در جمله «و نحن له مسلمون» ناظر به سخن يهود و نصاراست كه از مسلمانان مى خواستند به آيين يهوديت و نصرانيت
ايمان آورند و در زمره يهوديان و نصرانيان قرار بگيرند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 150 - 6،12
6 - برطرف ساختن سوژه هاى تبليغاتى دشمنان اسلام ، از وظايف ضرورى مسلمانان است .
لئلا يكون للناس عليكم حجة
12 - مسلمانان در عمل به احكام الهى و مواضع به حق خويش ، نبايد از تبليغات و جار و جنجال دشمنان هراسى به خود راه دهند .
فلا تخشوهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 152 - 4
4 - رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و تغيير قبله از بيت المقدس به مسجدالحرام ، از نعمتهايى كه مسلمانان بايد به پاس آنها ، همواره به ياد خدا باشند .
فولوا وجوهكم شطره . .. كما أرسلنا فيكم رسولا ... فاذكرونى
برداشت فوق از حرف «فاء» كه «اذكرونى» را بر نعمتهاى ياد شده (تغيير قبله و رسالت پيامبر(صلی الله علیه و آله)) تفريع كرده است، به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 172 - 2
2 - مسلمانان نبايد روزى ها و نعمت هاى پاكيزه را حرام شمرده و خويشتن را از منافع آنها محروم سازند .
يأيها الذين ءامنوا كلوا من طيبت ما رزقنكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 190 - 6
6 - مسلمانان نبايد آغازگر جنگ عليه دشمنان خويش باشند . *
و قتلوا فى سبيل اللّه الذين يقتلونكم و لاتعتدوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 191 - 1
1 - مسلمانان بايد كافران محارب را هر كجا يافتند ، بكشند .
و اقتلوهم حيث ثقفتموهم
ضمير «هم» در جمله فوق به «الذين يقاتلوكم» بر مى گردد و لذا از آنان به كافران محارب تعبير شده است. «ثقف» (مصدر ثقفتم» به معناى يافتن و دسترسى پيدا كردن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 193 - 1
1 - نبرد با كافران ، تا برطرف شدن فتنه هاى آنان ، وظيفه اى ضرورى بر عهده مسلمانان
و قتلوهم حتى لاتكون فتنة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 194 - 9
9 - مسلمانان ، موظف به رعايت عدالت حتى در جنگ با دشمنان
فمن اعتدى عليكم فاعتدوا عليه بمثل ما اعتدى عليكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 195 - 11
11 - مسلمانان بايد مردمى نيكوكار باشند .
و أحسنوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 216 - 1
1 - وجوب جهاد بر مسلمانان ، حكمى ثابت و هميشگى
كتب عليكم القتال
«كُتب» يعنى ثبت و استقرّ.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 246 - 3
3 - مسمانان موظّف به دقت كامل در تاريخ بنى اسرائيل و پندگيرى از آن هستند .
الم تر الى الملأ من بنى اسرائيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 254 - 3
3 - وظيفه مسلمانان در تقويت بُنيه دفاعى و حكومتى جامعه اسلامى ، به وسيله انفاق
يا ايّها الّذين امنوا انفقوا
با توجّه به روح كلّى آيات گذشته كه در مورد پيكار و زمامدارى بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 64 - 11
11 - مسلمانان ، موظف به اعلام تسليم خود در برابر خداوند ، در صورت استنكاف مخالفان از پذيرش آن
فان تولّوا فقولوا اشهدوا بانّا مسلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 66 - 1
1 - خداوند هرگز امت اسلام را به خودكشى و ترك خانه و كاشانه ، فرمان نداده است .
و لو انّا كتبنا عليهم ان اقتلوا انفسكم او اخرجوا من دياركم
مراد از ترك خانه و كاشانه، كه با لفظ «اخرجوا من دياركم» بيان شده، معنايى است كه عنوان هجرت بر آن صدق نكند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 94 - 24
24 - مسلمانان صدر اسلام موظّف به تفحص در بينش و كردار منحط دوران جاهليّت خويش و توجّه به تعالى آن در اسلام
كذلك كنتم من قبل فمنّ اللّه عليكم فتبيّنوا
بنابر اينكه متعلق «فتبيّنوا»، «كذلك كنتم من قبل»، باشد. يعنى اگر زمان را درك نكرديد و يا فراموش كرديد، تحقيق كنيد تا اعمال زشت جاهلى براى شما آشكار شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 102 - 20
20 - حفظ آمادگى نظامى و تداركاتى در برابر خطر هجوم دشمنان ، وظيفه مسلمانان
ودالذين كفروا لو تغفلون عن اسلحتكم و امتعتكم فيميلون عليكم ميلة واحدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 4 - 2
2 - احساس مسؤوليت مسلمانان صدر اسلام نسبت به تكاليف الهى و يادگيرى آن
يسئلونك ماذا احل لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 51 - 1
1 - ضرورت پرهيز مسلمانان از پذيرش ولايت و حاكميت يهود و نصارا
يا ايها الذين ءامنوا لاتتخذوا اليهود و النصرى أولياء
يكى از معانى ولايت، امارت و سلطنت است. (قاموس المحيط)، بنابراين «ولى» مى تواند به معناى امير و حاكم باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 69 - 2
2 - مسلمانان ، يهوديان ، مسيحيان و صابئى ها ، سزاوارترين امت ها براى ايمان راستين به خدا و قيامت و انجام عمل صالح
إنّ الذين ءامنوا و الذين هادوا و الصبئون و النصرى من ءامن
نام بردن از ملتهاى مذكور - با اينكه ايمان راستين از هر امتى (من ءامن . ..) موجب رهايى از ترس و اندوه است -، مى تواند اشاره به اين باشد كه پيروان اين اديان از ديگران سزاوارتر و داراى زمينه بيشترى براى پذيرش ايمان حقيقى هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 69 - 7،8
7 - مسلمانان در همنشينى با كافران و مشركان بى طرف بايد با تذكر آنان را از مغلطه و استهزاى در اسلام و قرآن بر حذر دارند. *
و ما على الذين يتقون من حسابهم من شىء و لكن ذكرى لعلهم يتقون
8 - حفظ قداست قرآن و اسلام و بازداشتن ديگران از ياوه سرايى و تخطئه و استهزاى آن، وظيفه مسلمانان است.
و ما على الذين يتقون . .. و لكن ذكرى لعلهم يتقون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 13 - 3
3 - مبارزه با دشمنان خدا و رسول و سركوبى آنان ، امرى لازم و بر عهده مسلمانان
ذلك بأنهم شاقوا اللّه و رسوله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 19 - 7
7 - مسلمانان نبايد آغازگر جنگ باشند .
و إن تعودوا نعد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 41 - 19
19 - رفع نياز هاى جامعه ايمانى از سوى خود مسلمانان ، منشأ تشريع خمس ، نه ناتوانى خداوند بر تأمين آن نيازها
و اعلموا أنما غنمتم من شىء . .. و اللّه على كل شىء قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 46 - 1
1 - اطاعت از فرمان هاى خدا و رسول به هنگام رويارويى با دشمنان ، وظيفه اى ضرورى بر عهده مسلمانان
و أطيعوا اللّه و رسوله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 58 - 1
1 - مسلمانان موظفند در صورت ظهور نشانه اى حاكى از تصميم كافران بر پيمان شكنى ، معاهدات فيمابين را الغا كنند و آن را بى اعتبار بشمارند .
و إما تخافن من قوم خيانة فانبذ إليهم
مراد از «خيانة» به قرينه سياق پيمان شكنى است و ترس از پيمان شكنى به معناى آشكار شدن شواهد و اماراتى است بر اينكه طرف مقابل نقض پيمان را در سر مى پروراند. «نبذ» به معناى انداختن و مفعول «فانبذ» «عهدهم» است كه به خاطر وضوحش در كلام نيامده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 60 - 1،2
1 - تقويت قواى نظامى و تهيه ادوات جنگى براى نبرد با دشمنان خدا ، وظيفه اى بر عهده تمامى مسلمانان
و أعدوا لهم ما استطعتم من قوة و من رباط الخيل
2 - مسلمانان بايد براى تقويت بنيه نظامى تمام تلاش خويش را تا حد ترساندن دشمن ، به كار بندند و از هر چه در اختيار دارند دريغ نورزند .
و أعدوا لهم ما استطعتم من قوة و من رباط الخيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 72 - 15
15 - مسلمانان نبايد حتى به خاطر دفاع از مؤمنانى كه مورد هجوم كافران قرار گرفتند پيمان خويش را با آن كافران ناديده انگارند و آن را نقض كنند .
فعليكم النصر إلا على قوم بينكم و بينهم ميثق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 4 - 9
9 - توصيه مسلمانان صدر اسلام به ادامه پايبندى بر پيمان عدم تعرض خود با مشركان وفادار ، تا پايان يافتن مدت پيمان
إلا الذين عهدتم . .. فأتموا إليهم عهدهم إلى مدتهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 8 - 2
2 - لزوم هشيارى و بيدارى مسلمانان نسبت به ترفند ها و ظاهرسازى هاى دشمنان اسلام
كيف و إن يظهروا عليكم لايرقبوا فيكم إلّاً و لاذمة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 119 - 4
4 - مسلمانان ، موظف به همراهى و همگامى با مؤمنان صادق و راستين و پرهيز از معاشرت با منافقان
و كونوا مع الصدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 120 - 2،9
2 - اصحاب پيامبر (صلی الله علیه و آله) داراى مسؤوليتى فزونتر نسبت به ديگر مسلمانان
ما كان لأهل المدينة و من حولهم من الأعراب أن يتخلفوا عن رسول اللّه
از اين آيه استفاده مى شود كه اهل مدينه و اطراف آن - به دليل قرب بيشتر به پيامبر(صلی الله علیه و آله) - مسؤوليتى فزونتر از ديگران دارند و بدين جهت است كه خداوند آنان را اختصاص به ذكر داده است.
9 - رهبرى حق در نظام اسلامى ، داراى جايگاهى رفيع و مسلمانان وظيفه دار ايثارو فداكارى براى او
و لا يرغبوا بأنفسهم عن نفسه
از اينكه خداوند به مؤمنان فرمان داده است تا براى حفظ جان پيامبر(صلی الله علیه و آله) به عنوان رهبر به حق جامعه اسلامى جان فشانى كنند، برداشت فوق استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 113 - 5
5- مسلمانان نبايد در پايدارى بر دين و پيشبرد اهداف آن بر ستمگران ، اتكا كنند و از آنان يارى طلبند .
فاستقم كما أُمرت و من تاب معك . .. و لاتركنوا إلى الذين ظلموا
نهى از تمايل به ستمگران و اتكاى بر آنان ، پس از امر به استقامت در راه دين ، توجه دادن مؤمنان است به اين كه مبادا براى رسيدن به اين مقصود (استقامت در راه دين و پيشبرد اهداف آن) بر ستمگران تكيه كنند و از آنان يارى بخواهند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 15 - 6
6 - حفظ حرمت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و حريم آن حضرت ، وظيفه اى الهى بر عهده يكايك مسلمانان
إذ تلقّونه بألسنتكم . .. و تحسبونه هيّنًا و هو عند اللّه عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 16 - 4،8،9
4 - مسلمانان ، موظف اند در برابر شايعه ها و تهمت هاى بى اساس عليه پيامبر (صلی الله علیه و آله) و حريم آن حضرت ، واكنشى صريح و منفى نشان دهند و به مقابله جدى با آنها برخيزند .
و لولا إذ سمعتموه قلتم . .. هذا بهتن عظيم
8 - مسلمانان ، موظف اند در برابر شايعه ها و تهمت هاى بى دليل جنسى عليه ديگر مسلمانان ، اظهار شگفتى كرده و آنها را بهتانى بزرگ بشمارند .
و لولا إذ سمعتموه قلتم . .. سبحنك هذا بهتن عظيم
جمله «سبحانك» و يا «سبحان اللّه» در دو مورد به كار مى رود: 1- آن گاه كه سخن شگفت آورى شنيده شود. 2- آن گاه كه سخنى بسيار زشت و ناروا شنيده شود و شنونده بخواهد از آن اظهار تنفر و انزجار كند و واكنشى منفى از خود نشان دهد. برداشت ياد شده براساس كاربرداول است.
9 - اظهار تنفر و نشان دادن واكنش منفى ، وظيفه مسلمانان در برابر شايعه ها و تهمت هاى بى دليل جنسى عليه ديگر مسلمانان
و لولا إذ سمعتموه قلتم ما يكون لنا أن نتكلّم بهذا سبحنك هذا بهتن عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 30 - 5
5 - مسلمانان ، وظيفه دار به صحنه آوردن و فهم صحيح قرآن و عمل به تعاليم آن .
يربّ إنّ قومى اتّخذوا هذا القرءان مهجورًا
ترديدى نيست كه مهجور و متروك ساختن قرآن، مربوط به ظاهر آن نيست; بلكه مقصود، تأمل نكردن در معارف آن و نشناختن و عمل نكردن به تعاليم آن است. از اين رو آيات بسيارى از قرآن، انسان ها را به تفكر در قرآن و عمل به آموزه هاى آن، فرا خوانده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 46 - 1،5،9،13
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان ، موظف بودند كه با اهل كتاب ، جز باانتخاب بهترين روش ، مجادله نكنند .
و لاتجدلوا أهل الكتب إلاّ بالتى هى أحسن
5 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان ، وظيفه ندارند كه با ظالمان اهل كتاب ، به جدال أحسن بپردازند .
و لاتجدلوا أهل الكتب إلاّ بالتى هى أحسن إلاّ الذين ظلموا منهم
9 - مسلمان ، بايد به قرآن و كتاب هاى آسمانى ، ايمان داشته باشد .
ءامنّا بالذى أُنزل إلينا و أُنزل إليكم
13 - مسلمان ، بايد به وحدانيت خداوند ، مؤمن باشد .
ءامنّا بالذى . .. و إلهنا و إلهكم وحد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 47 - 7
7 - قرآن ، جزء متعلق ايمان است و مؤمنان ، بايد به آن ايمان داشته باشند .
و كذلك أنزلنا إليك الكتب فالذين ءاتينهم الكتب يؤمنون به
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 38 - 5
5 - مسلمانان ، در قبال نياز هاى نيازمندان جامعه ، مسؤول اند .
فأَت ذا القربى حقّه و المسكين و ابن السبيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 69 - 6،10
6 - مسلمانان ، مجاز نيستند كه همانند قوم موسى بوده و پيامبر (صلی الله علیه و آله) را مورد آزار و اذيت قرار دهند .
يأيّها الذين ءامنوا لاتكونوا كالذين ءاذوا موسى
10 - حضور در زمره مؤمنان ، مقتضى پرهيز از آزار و اذيت پيامبرخدا (صلی الله علیه و آله) بود .
يأيّها الذين ءامنوا لاتكونوا كالذين ءاذوا موسى
ندا به «يا أيّها الذين آمنوا» مى تواند به منظور تشويق مخاطبان براى عدم اذيت پيامبر(صلی الله علیه و آله) باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 4 - 6
6 - هشدار خداوند به پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان ، درباره تأثيرپذيرى از قدرت و مكنت كافران و تجديد نظركردن در برنامه هاى تبليغى و الهى خويش
فلايغررك تقلّبهم فى البلد
پيامبر(صلی الله علیه و آله) و مسلمانان، در حالى به تبليغ دين اسلام مى پرداختند كه كافران در اوج قدرت اقتصادى و سياسى قرار داشتند. بنابر اين هشدار خداوند در آيه شريفه مى تواند گوياى مطلب يادشده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 34 - 10
10 - مسلمانان ، موظف به انتخاب بهترين روش ها در جهت كاستن و يا زدودن دشمنى ها و تنش هاى اجتماعى
ادفع بالتى هى أحسن . .. كأنّه ولىّ حميم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 13 - 21،24
21 - احياى ارزش ها و تعاليم دين در جامعه ، مسؤوليت هر فرد مسلمان
أن أقيموا الدين
24 - دعوت به توحيد و انذار مشركان ، وظيفه اى عمومى براى مسلمانان
كبر على المشركين ما تدعوهم إليه
با توجه به جمع بودن «ما تدعوهم»، برداشت ياد شده به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 44 - 6
6 - مسؤوليت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و امت آن حضرت در برابر نعمت نزول قرآن *
و سوف تسئلون
برداشت بالا بدين احتمال است كه مراد از «قوم» امت پيامبر(صلی الله علیه و آله) باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 30 - 11
11- لزوم هشيارى جامعه اسلامى ، نسبت به خطر ها و توطئه هاى بيماردلان و منافقان عليه دين
و لتعرفنّهم فى لحن القول
با توجه به اين كه خداوند، در آيات گذشته به روحيات، خصلت ها، موضع گيرى ها و توطئه گرى هاى منافقان بيماردل پرداخته و در اين آيه نيز مؤمنان را نسبت به شناخت آنان رهنمون ساخته است (و لتعرفنّهم فى لحن القول)، مطلب بالا قابل برداشت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 3
3 - لزوم هشيارى رهبرى و جامعه اسلامى ، در برابر عناصر ظاهر فريب و دوچهره
سيقول لك المخلّفون من الأعراب
پيشگويى خداوند و افشاى چهره متخلفان، در حقيقت بيانگر ضرورت بر اين هشيارى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 16 - 8
8 - مسلمانان موظّف به پيكار بى امان با دشمنان نيرومند ، تا مرز كشتن و يا به تسليم كشاندن آنان
ستدعون إلى قوم أولى بأس شديد تقتلونهم أو يسلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 9 - 1،6
1 - مسلمانان ، موظف به برقرارى صلح و از ميان بردن جنگ ها و درگيرى هاى داخلى گروه هاى مسلمان
و إن طائفتان من المؤمنين اقتتلوا فأصلحوا بينهما
6 - امت اسلامى ، ملزم به نبرد با هرگونه تجاوز و سركشى در قلمرو حاكميت اسلامى
فإن بغت إحديهما على الأخرى فقتلوا الّتى تبغى حتّى تفىء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 11 - 6
6 - جامعه اسلامى ، موظف به جبران خسارت هاى مالى وارد شده بر مؤمنان ، در طريق ايمان *
و إن فاتكم شىء من أزوجكم . .. فاتوا الذين ذهبت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 110 - 4
4 - مسلمانان صدر اسلام ، موظف به تقويت بنيه اعتقادى و اقتصادى خويش با برپا كردن نماز و پرداخت زكات ( براى مهيّا شدن زمينه هاى جهاد و مبارزه )
حتى يأتى اللّه بأمره . .. و أقيموا الصلوة و ءاتوا الزكوة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 191 - 3
3 - مسلمانان صدر اسلام به نبرد با مشركان مكه و بيرون راندن آنان از آن سرزمين موظف شدند .
و أخرجوهم من حيث أخرجوكم
مراد از «من حيث أخرجوكم» بنا به گفته مفسران، مكه است و به مجبور شدن مسلمانان به ترك مكه و هجرت به مدينه و حبشه اشاره دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 7 - 1
1 - مسلمانان صدر اسلام موظف به هجوم به كاروان تجارى مشركان قريش و يا نبرد با سپاه مسلح آن بودند .
كما أخرجك ربك . .. إذ يعدكم اللّه إحدى الطائفتين ... و يريد اللّه أن يحق الحق بك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 75 - 5
5 - مهاجرت به مدينه از وظايف مهم مسلمانان صدر اسلام
و الذين ءامنوا من بعد و هاجروا
مراد از هجرت در اين بخش از آيات، كوچ كردن مسلمانان از هر نقطه به مدينه منوره است. تأكيد فراوان خداوند بر هجرت بيانگر اهميت ويژه آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 7 - 9
9 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را به ادامه پايبندى بر پيمان عدم تعرض خود با مشركان ، مادامى كه آنان بر پيمان خود پايبند بمانند ، توصيه فرمود .
فما استقموا لكم فاستقيموا لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 12 - 8،9
8 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را به پيكار با سران و پيشوايان شرك و كفر ، در صورت نقض پيمان صلح از سوى آنان ، فراخواند .
و إن نكثوا أيمنهم . .. فقتلوا أئمة الكفر
9 - مسلمانان صدر اسلام ، موظف بودند در صورت مشاهده طعن و توهين به دين الهى از سوى معاهدان مشرك ، با ايشان به پيكار برخيزند .
و إن نكثوا أيمنهم . .. و طعنوا فى دينكم فقتلوا أئمة الكفر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 41 - 1
1 - فرمان خداوند به بسيج همه مسلمانان صدر اسلام براى جهاد در راه خدا ، هر چند فاقد تجهيزات كافى نظامى باشند .
انفروا خفافاً و ثقالا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 16 - 2
2 - مسلمانان ، موظف بودند با توطئه « افك » به عنوان بهتانى بزرگ عليه پيامبر (صلی الله علیه و آله) و حريم آن حضرت ، مقابله كنند .
و لولا إذ سمعتموه قلتم . .. سبحنك هذا بهتن عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 63 - 4
4 - مسلمانان صدراسلام به نگه دارى حرمت پيامبر (صلی الله علیه و آله) در گفتارشان موظف و از صدا زدن آن حضرت ، همچون صدا زدن ديگر مردمان ، ممنوع بودند .
لاتجعلوا دعاء الرسول بينكم كدعاء بعضكم بعضًا
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين است كه اضافه «دعا» به «الرسول» اضافه مصدر به مفعول باشد; يعنى، دعوت و صدا زدن شما پيامبر(صلی الله علیه و آله) را. .. .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 3،5
3 - آرزوى يهود و نصارا براى مرتد ساختن مسلمانان صدر اسلام آرزويى خام و تلاش آنان در اين زمينه ، تلاشى ناموفق بود .
ودّ كثير من أهل الكتب لو يردونكم
به كارگيرى فعل ماضى «ودّ» (دوست داشتند) به جاى فعل مضارع (دوست مى دارند) اشاره به اين نكته دارد كه: تلاش آنان بى ثمر است، به گونه اى كه بايد علاقه و تلاش آنان را سپرى شده دانست.
5 - حسادت يهود و نصارا ، منشأ علاقه و تلاش آنها بر بازگرداندن اهل ايمان از اسلام بود .
ودّ كثير من أهل الكتب لو يردونكم من بعد إيمنكم كفاراً حسداً
«حسداً» مفعولٌ له براى «ودّ كثيراً . ..» مى باشد; يعنى، علاقه و تلاش اهل كتاب براى مرتد ساختن مسلمانان، به علت حسادت ايشان بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 145 - 2،5،9
2 - اهل كتاب ( يهود و نصارا ) على رغم اطمينانشان به حقانيت قبله مسلمانان ( مسجدالحرام ) ، آن را نخواهند پذيرفت .
ليعلمون أنه الحق . .. و لئن أتيت الذين ... ما تبعوا قبلتك
5 - يهود و نصارا از سر عناد و لجاجت ، قبله بودن كعبه را پذيرا نيستند .
و لئن أتيت الذين أوتوا الكتب بكل ءاية ما تبعوا قبلتك
9 - تلاش يهود و نصارا در باز گرداندن پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان از كعبه به قبله خويش
و ما أنت بتابع قبلتهم . .. و لئن اتبعت اهواءهم
تأكيد جمله «و لئن اتبعت . .. إنك لمن الظالمين» با لام قسم (لئن) حرف تأكيد (إن) و لام تأكيد در (لمن) بيانگر آن است كه: اهل كتاب براى گرايش دادن پيامبر(صلی الله علیه و آله) و مؤمنان به قبله خويش، تلاشى پى گير داشته و زمينه هاى آن را ايجاد كرده بودند. از مصداقهاى «أهواءهم» به قرينه جمله هاى پيشين، تبعيت از قبله اهل كتاب است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 105 - 2
2 - كفرپيشگان ( يهود ، نصارا و مشركان ) ناخشنود از نزول كمترين خير ، بر مسلمانان
ما يودّ الذين كفروا . .. أن ينزل عليكم من خير
نكره آوردن «خير» به همراه «من» زايده در آيه، حكايت از آن دارد كه: مشركان كمترين خيرى را براى مسلمانان نمى پسنديدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 4،12،13
4 - يهوديان و نصاراى عصر بعثت ، بر ايمان مسلمانان رشك برده به آنان حسادت مىورزيدند .
ودّ كثير من أهل الكتب لو يردونكم من بعد إيمنكم كفاراً حسداً
مقصود از «اهل الكتاب» به دليل «و قالوا لن يدخل . ..» در آيه 111، يهود و نصاراست.
12 - يهود و نصارا با بهانه قرار دادن نسخ اديان و نسخ برخى از آيات قرآن ، در صدد ايجاد شبهه در اذهان مسلمانان بودند .
ما ننسخ من ءاية . .. أم تريدون أن تسئلوا رسولكم ... ودّ كثير من أهل الكتب
بيان تلاش اهل كتاب براى مرتد ساختن مسلمانان پس از مطرح ساختن پرسشها و درخواستهاى نابه جا درباره نسخ و بيان اثر سوء آن در خواستها (تبديل شدن ايمان به كفر)، گوياى اين است كه: اهل كتاب در صدد بودند مسلمانان را درباره نسخ به شبهه اندازند و آنان رادر ايمانشان به پيامبر(صلی الله علیه و آله) دچار ترديد كنند.
13 - يهود و نصارا ترغيب كننده مسلمانان به پرسش ها و درخواست هاى نابه جا از پيامبر (صلی الله علیه و آله)
أم تريدون أن تسئلوا . .. ودّ كثير من أهل الكتب لو يردونكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 111 - 5
5 - يهود و نصارا ، درتلاش براى تضعيف روحيه مسلمانان و بازدارى مردم از گرايش به اسلام
قالوا لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً أو نصرى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 51 - 3،7،8
3 - يهود و نصارا ، مردمى غير قابل اعتماد و ناشايست براى برقرارى روابط دوستى مسلمانان با آنان
يا ايها الذين ءامنوا لاتتخذوا اليهود و النصرى أولياء
كلمه «اتخاذ» به معناى برگزيدن و اعتماد كردن است. (مجمع البيان).
7 - يهود و نصارا هرگز به تعهدات و روابط خويش با مسلمانان پايبند نخواهند بود .
بعضهم أولياء بعض
8 - پايبند نبودن يهود و نصارا به تعهدات خويش نسبت به مسلمانان ، فلسفه حرمت ايجاد روابط با آنان
لاتتخذوا اليهود و النصرى أولياء بعضهم أولياء بعض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 53 - 1،2،8،18
1 - سوگند مؤكد يهود و نصارا بر يارى مسلمانانى كه با آنان روابط دوستى داشتند .
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
برداشت فوق مبتنى بر اين احتمال است كه «هولاء»، اشاره به يهود و نصارا بوده و مخاطب در «لمعكم» همان بيماردلانى باشند كه پيوند ولايى با يهود و نصارا داشتند. كلمه «جهد» مفعول مطلق براى «اقسموا» مى باشد ; يعنى سوگند ياد كردند در بالاترين درجه سوگند.
2 - ناتوانى يهود و نصارا بر يارى مسلمانانى كه با آنان روابط دوستى داشتند .
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
لحن ملامت بار جمله «اهولاء . ..» حكايت از آن دارد كه يهود و نصارا در عصر پيامبر(صلی الله علیه و آله)، رسوا شده و به ذلت افتادند ; بگونه اى كه نتوانستند به تعهد خويش با مسلمانان سست ايمان پايبند بمانند.
8 - يهوديان و مسيحيان دلگرم به يارى و همگامى مسلمانان سست ايمان ، مورد ملامت مؤمنان پس از پيروزى
و يقول الذين ءامنوا اهولاء الذين اقسموا . .. انهم لمعكم
18 - ناكامى يهود و نصارا در بهره گيرى از روابط دوستانه خويش با مسلمانان سست ايمان
حبطت اعملهم فاصبحوا خسرين
در برداشت فوق «هولاء» اشاره به بيماردلان مسلمان و خطاب در «معكم» متوجه يهود و نصارا دانسته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 82 - 5،6،10،18
5 - نصارا داراى نزديكترين روابط عاطفى و دوستانه با مسلمانان
و لتجدن اقربهم مودة للذين ءامنوا الذين قالوا إنّا نصرى
6 - حضور كشيشان و راهبان خداترس در بين مسيحيان موجب دوستى و نزديكى آنان با مسلمانان
اقربهم مودة للذين ءامنوا الذين . .. ذلك بان منهم قسيسين و رهباناً
10 - نبود روحيه سلطه گرى و گردن فرازى در بين نصارا زمينه مودت و دوستى آنان با مسلمانان
اقربهم مودة للذين ءامنوا الذين قالوا إنّا نصرى . .. و انهم لايستكبرون
بدان احتمال كه فعل «لايستكبرون» داراى متعلقى محذوف نباشد در اين صورت لايستكبرون به اين معنا است كه آنان خواهان سلطه گرى و گردن فرازى نيستند.
18 - وجود كشيشان و راهبان منتظر بعثت حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) در ميان مسيحيان ، موجب محبت آنان ، به مسلمانان
و لتجدن اقربهم مودة للذين ءامنوا . .. ذلك بان منهم قسيسين و رهباناً و انهم لايست
از امام صادق(ع) روايت شده كه پس از خواندن آيه فوق فرمود: أولئك كانوا قوماً بين عيسى(ع) و محمد(صلی الله علیه و آله) ينتظرون مجيىء محمد(صلی الله علیه و آله).
تفسير عياشى، ج 1، ص 335، ح 162; نورالثقلين، ج 1، ص 662، ح 317.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 147 - 6
6 - تلاش هاى تبليغى اهل كتاب ( يهود و نصارا ) بر ضد احكام اسلام ، ايجاد كننده زمينه هاى شك و ترديد در اذهان مسلمانان صدر اسلام
الحق من ربك فلاتكونن من الممترين
بر حذر داشتن مسلمانان از شك و ترديد، با فعل «فلاتكونن» - كه مقرون به نون تأكيد است - گوياى اين معناست كه: زمينه هاى شك و ترديد در مسلمانان به وجود آمده بود. از آيات قبل مى توان فهميد كه مخالفتهاى اهل كتاب منشأ اين ترديدها بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 38 - 10
10 - غيرمؤمنان ، نبايد در امر مشورت ، مورد اتكا و اعتماد مسلمانان قرار گيرند .
و أمرهم شورى بينهم
ذكر «بينهم» نشانگر آن است كه مشورت، بايد بين مؤمنان صورت گيرد و تصميم گيرى نهايى، متكى به آراى اهل ايمان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 67 - 4
4 - مراسم قربانى مسلمانان ، مورد اعتراض ستيزه جويانه مشركان صدراسلام
لكلّ أُمّة جعلنا منسكًا هم ناسكوه فلاينزعنّك فى الأمر
«نزاع» (مصدر «ينازعون») به معناى مخاصمه و ستيزه جويى است. ضمير فاعل در «لاينازعنّك» به مشركان بازمى گردد و «ال» در «فى الأمر»، عوض از مضاف اليه و به تقدير «فى أمر المنسك» مى باشد; يعنى، مشركان در مسأله قربانى، نبايد با تو به ستيزه جويى برخيزند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 71 - 10
10 - مشركان صدر اسلام با تبليغات خود در صدد بازگرداندن مسلمانان به آيين شرك و بت پرستى بودند.
قل أندعوا من دون الله . .. و نرد على أعقابنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 10 - 11
11 - مشركان صدر اسلام ، آغازگر جنگ با مسلمانان بودند .
أولئك هم المعتدون
قصر در جمله «أولئك هم المعتدون» - كه ضمير فصل «هم» مفيد آن مى باشد - قصر قلب است ; يعنى، اين مشركانند كه به حقوق مسلمانان تعدى نموده و جنگ را با آنان آغاز كردند نه مسلمانان. قابل ذكر است كه در «آيه 13» به اين معنا تصريح شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 191 - 4
4 - مشركان مكه ، مسلمانان صدر اسلام را از مكه اخراج و آنان را به هجرت وادار كردند .
و أخرجوهم من حيث أخرجوكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 11
11 - موضعگيرى مشترك عالمان يهود و مشركان مكه عليه اهل ايمان
الم تر الى الّذين . .. و يقولون للّذين كفروا هؤلاء اهدى من الّذين امنوا سبيلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 2 - 25،29،30
25 - عداوت و دشمنى مشركان با مسلمانان در صدر اسلام
و لايجرمنكم شنئان قوم
بنابر اينكه «شنئان» (بغض و عداوت)، اضافه به فاعل «قوم» شده باشد، نه به مفعول. به قرينه (ان صدوكم) كه بيان دشمنى آن قوم است.
29 - جلوگيرى مشركان از ورود مسلمانان صدر اسلام به مسجدالحرام
ان صدوكم عن المسجدالحرام
30 - جلوگيرى مشركان از ورود مسلمانان به مسجدالحرام ، مايه خشم و كينه مؤمنان نسبت به آنان
و لايجرمنكم شنئان قوم ان صدوكم عن المسجدالحرام
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 82 - 1،3
1 - يهوديان و مشركان سرسخت ترين دشمن براى مسلمانان
لتجدن اشد الناس عدوة للذين ءامنوا يهود و الذين اشركوا
3 - دشمنى يهود با مسلمانان بيش از دشمنى مشركان با آنان است .
لتجدن اشد الناس عدوة للذين ءامنوا اليهود و الذين اشركوا
تقديم ذكرى «يهود» بر «مشركان» مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 8 - 11
11 - شرك پيشگان صدر اسلام تلاش مى كردند تا با ظاهر سازى و خوش زبانى ( رفتار منافقانه ) افكار عمومى مسلمانان را فريب داده و رضايت و خوشبينى آنان را نسبت به خود جلب كنند .
يرضونكم بأفوههم و تأبى قلوبهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 121 - 15
15 - مشركان در مورد خوردن ذبيحه و احكام آن در اسلام با مسلمانان صدر اسلام به مجادله مى پرداختند.
و لا تأكلوا مما لم يذكر اسم الله عليه . .. إن الشيطين ليوحون إلى ... و إن أطعتمو
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 8 - 5،12
5 - دشمنى و كينه توزى شديد مشركان صدر اسلام نسبت به مسلمانان
كيف و إن يظهروا عليكم لايرقبوا فيكم إلّاً و لاذمة
12 - رفتار هاى فريبكارانه ( ظاهرسازى ها و خوش زبانى هاى ) مشركان صدر اسلام ، خوشبينى هايى را در ميان مسلمانان نسبت به آنان به وجود آورده بود .
كيف يكون للمشركين عهد . .. كيف ... يرضونكم بأفوههم و تأبى قلوبهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 25 - 8
8 - خداوند ، مؤمنان مدينه را در روز هاى سخت و وانفساى هجوم همه جانبه دشمن ، يارى كرد .
إذ جاءوكم من فوقكم و من أسفل منكم و إذ زاغت الأبصر . .. هنالك ابتلى المؤمنون ..
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 73 - 3،9
3- مسلمانان عصر بعثت ، گرفتار مشكلات اقتصادى و اجتماعى و سختى معيشت بودند .
أىّ الفريقين خير مقامًا و أحسن نديًّا
مراد از «فريقين» به قرينه صدر آيه، مؤمنان و كافران است. كافران در پاسخ به مؤمنان دو چيز را مايه افتخار و برترى و حقانيت خود مى دانستند: يكى وصف «خيرمقاماً» و ديگرى «أحسن نديّاً»، از اين دو توصيف، آشكار شود كه مؤمنان از نظر ظاهرى، در نقطه مقابل اين دو وضعيت قرار داشتند.
9- كافران عصر بعثت ، مشكلات اقتصادى ، اجتماعى و سياسى مسلمانان را ، نشانه ناروابودن عقيده و تفكر آنان مى دانستند .
أىّ الفريقين خير مقامًا و أحسن نديًّا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 73 - 3،9
3- مسلمانان عصر بعثت ، گرفتار مشكلات اقتصادى و اجتماعى و سختى معيشت بودند .
أىّ الفريقين خير مقامًا و أحسن نديًّا
مراد از «فريقين» به قرينه صدر آيه، مؤمنان و كافران است. كافران در پاسخ به مؤمنان دو چيز را مايه افتخار و برترى و حقانيت خود مى دانستند: يكى وصف «خيرمقاماً» و ديگرى «أحسن نديّاً»، از اين دو توصيف، آشكار شود كه مؤمنان از نظر ظاهرى، در نقطه مقابل اين دو وضعيت قرار داشتند.
9- كافران عصر بعثت ، مشكلات اقتصادى ، اجتماعى و سياسى مسلمانان را ، نشانه ناروابودن عقيده و تفكر آنان مى دانستند .
أىّ الفريقين خير مقامًا و أحسن نديًّا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 20 - 6
6 - شرايط مادى مسلمانان در مقطع زمانى صلح حديبيه ، همراه با تنگنا و نيازمند تقويت *
وعدكم اللّه مغانم كثيرة تأخذونها فعجّل لكم هذه
از اين كه خداوند وعده غنيمت داده و بر مؤمنان به خاطر دستيابى نزديكشان به بخشى از آن غنايم، امتنان كرده است; مى توان استفاده كرد كه اين غنايم، نقش مؤثرى در حيات مادى مسلمانان داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 10 - 12
12 - شرايط مسلمانان صدراسلام تا پيش از فتح مكه ، بسى سخت تر از شرايط آنان پس از آن بوده است .
لايستوى منكم من أنفق من قبل الفتح و قتل . .. من الذين أنفقوا من بعد و قتلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 73 - 9
9- كافران عصر بعثت ، مشكلات اقتصادى ، اجتماعى و سياسى مسلمانان را ، نشانه ناروابودن عقيده و تفكر آنان مى دانستند .
أىّ الفريقين خير مقامًا و أحسن نديًّا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 112 - 5
5- شرايط مكه براى پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان صدراسلام ، شرايطى دشوار و دين دارى امرى مشكل و نيازمند استقامت و پايدارى
بوده است .
فاستقم كما أُمرت و من تاب معك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 96 - 3
3- مسلمانان صدراسلام ( در مكه ) از سوى كافران و مشركان گرفتار فشار هاى روحى و تنگنا هاى روانى بودند .
إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت سيجعل
با توجه به نزول اين آيات در مكّه، جمله «سيجعل . ..» بايد وعده اى نزديك به مسلمانان صدراسلام باشد. اين نويد حكايت از آن دارد كه مسلمانان در زمان نزول آيات، در شرايط سختى از نظر روحى و روانى و مقبوليت اجتماعى قرار داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 26 - 9
9 - تحمل تعصب هاى جاهلانه مشركان در حديبيه ، امرى دشوار براى پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان
فأنزل اللّه سكينته على رسوله و على المؤمنين
از نزول «آرامش» استفاده مى شود كه دستكم زمينه نگرانى و دشوارى براى مؤمنان وجود داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 11 - 3
3 - مسلمانان مدينه ، با هجوم احزاب متّحد ، در شرايط سختى قرار گرفتند .
و زلزلوا زلزالاً شديدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 96 - 3
3- مسلمانان صدراسلام ( در مكه ) از سوى كافران و مشركان گرفتار فشار هاى روحى و تنگنا هاى روانى بودند .
إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت سيجعل
با توجه به نزول اين آيات در مكّه، جمله «سيجعل . ..» بايد وعده اى نزديك به مسلمانان صدراسلام باشد. اين نويد حكايت از آن دارد كه مسلمانان در زمان نزول آيات، در شرايط سختى از نظر روحى و روانى و مقبوليت اجتماعى قرار داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 13 - 3
3- تسليت و دلدارى خداوند به پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان ، در شرايط سخت و دشوار مكه
إنّ الذين قالوا ربّنا اللّه ثمّ استقموا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 10
10- مؤمنان مكه قبل از صلح حديبيه ، داراى شرايطى دشوار و ناگزير از تقيه شديد
رجال مؤمنون و نساء مؤمنت لم تعلموهم
آگاهى نداشتن مؤمنان مدينه از مؤمنان مكه، از آن جهت بوده است كه مؤمنان مكه در آن محيط، قادر به ابراز ايمان نبوده و شديداً تقيه مى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 104 - 14
14 - فرمان خداوند به مسلمانان در مورد تعقيب دشمنان ، فرمانى حكيمانه و با آگاهى كامل به مصالح آنان است .
و لاتهنوا فى ابتغاء القوم . .. و كان اللّه عليماً حكيماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 27 - 6
6 - جامعه اسلامى و مصالح ملى آن ، داراى حرمتى عظيم نزد خداوند
لاتخونوا اللّه و الرسول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 20
20- مصونيت مؤمنان مكه و بهره مندى آنان از رحمت الهى ، از اهداف برقرارى صلح حديبيه
ليدخل اللّه فى رحمته من يشاء
از ارتباط جمله «ليدخل . ..» با آيه قبل، مطلب بالا استفاده مى شود; زيرا «ليدخل ...» غايت براى جواب محذوف است; يعنى، ما
بدين سبب اجازه جنگ نداديم تا مؤمنان مكه آسيب نبينند و از رحمت الهى بهره مند گردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 90 - 1،2،4
1 - ممنوعيّت تعقيب و كشتن منافقان و كافرانى كه با همپيمانان مسلمين رابطه اى ويژه ( همانند پيمان نظامى ) دارند .
فان تولوا فخذوهم و اقتلوهم . .. الّا الّذين يصلون الى قوم بينكم و بينهم ميثاق
مراد از رابطه ويژه اى كه از «يصلون الى . .. » استفاده مى شود، رابطه اى است كه اگر هر يك از آن دو طايفه مورد تعرض قرار گيرند، طايفه ديگر موظّف به حمايت از آنان شوند ; همانند پيمان نظامى.
2 - ممنوعيّت تعقيب و كشتن منافقان پناهنده ، به همپيمانان مسلمين
الّا الّذين يصلون الى قوم بينكم و بينهم ميثاق
مراد از «يصلون»، مى تواند پناهنده شدن منافقان به همپيمانان مسلمين باشد. چون «يصلون» را به منافقان اسناد داده، نه به همپيمانان.
4 - جواز دوستى و يارى خواستن از منافقان و كافران پناهنده ، به همپيمانان مسلمانان *
و لا تتخذوا منهم وليّاً و لا نصيرا. الّا الّذين يصلون الى قوم بينكم و بينهم ميثا
در برداشت فوق احتمال داده شده كه «الّا الّذين يصلون . .. » استثنا از حكمى است كه در جمله «و لا تتخذوا منهم وليّاً و لا نصيرا» بيان شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 1 - 6
6 - وجود پيمان هاى صلح ميان مسلمانان صدر اسلام و مشركان
الذين عهدتم من المشركين
مقصود از «معاهده» در «عاهدتم» - به قرينه آيه 4 - معاهده صلح و عدم تعرض است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 7 - 6
6 - وجود پيمان هاى صلح ميان مسلمانان صدر اسلام و مشركان
إلا الذين عهدتم عند المسجدالحرام
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 12 - 1،2
1 - انعقاد پيمان صلح ، ميان مسلمانان صدر اسلام و مشركان عصر بعثت
و إن نكثوا أيمنهم من بعد عهدهم
2 - شرك پيشگان عصر بعثت ، بر پيمان صلح خود با مسلمانان ، سوگند وفادارى ياد كرده بودند .
و إن نكثوا أيمنهم من بعد عهدهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 13 - 3،5
3 - وجود پيمان صلح ميان مسلمانان صدر اسلام و مشركان
قوماً نكثوا أيمنهم
5 - شرك پيشگان صدر اسلام ، بر پيمان خود با مسلمانان سوگند وفادارى ياد كرده بودند .
قوماً نكثوا أيمنهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 4 - 1،10
1 - وجود پيمان هاى عدم تعرض ميان مسلمانان صدر اسلام و مشركان
إلاّ الذين عهدتم من المشركين
10 - محترم شمرده شدن پيمان عدم تعرض مسلمانان صدر اسلام با دسته اى از مشركان ، به خاطر پايبند ماندنشان بر آن و نقض نشدن پيمان از سوى آنان
إلا الذين عهدتم . .. فأتموا إليهم عهدهم إلى مدتهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 12 - 4
4 - بستن پيمان صلح با جوامع غيرمسلمان ، جايز است .
و إن نكثوا أيمنهم من بعد عهدهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 91 - 3
3 - ترك تعرض به مسلمانان از سوى طوايفى از اعراب در مقابل عدم تعرض مسلمانان به آن طايفه ، موضوع قرارداد پيشنهادى
نمايندگان آن طايفه .
ستجدون اخرين يريدون ان يَامنوكم و يَامنوا قومهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 72 - 16
16 - مسلمانان عصر بعثت با گروههايى از كافران پيمان عدم تعرض داشته و به آن وفادار بودند .
إلا على قوم بينكم و بينهم ميثق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 60 - 3
3 - تجاوز دو باره مشركان به مسلمانانى كه با آنان ، مقابله به مثل كرده بودند ( يعنى نظير عقوبتى كه بر آنها رفته بود ، به آنان عقوبت رسانده بودند ) .
و من عاقب بمثل ما عوقب به ثمّ بغى عليه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 110 - 1،2،10
1 - مسلمانانِ امركننده به معروف ، نهى كننده از منكر و مؤمن به خدا ، بهترين امّت ها هستند .
كنتم خير امة اخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنكر
2 - مسلمانان ، بهترين امّت براى خدمت به جوامع انسانى هستند ; مشروط به اينكه امر به معروف و نهى از منكر كنند و مؤمن به خدا باشند .
كنتم خير أمّة أخرجت للناس
جمله «تأمرون بالمعروف . .. »، حال است براى «خير امة»; يعنى شما زمانى بهترين امت خواهيد بود كه داراى چنين حالت و ويژگى باشيد; و قيد «براى خدمت»، از «لام» در «للناس» استفاده شده است.
10 - مسلمانان در آغاز بعثت پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، از بهترين امّت ها و مورد ستايش خداوند بودند .
كنتم خير أمّة أخرجت للناس
به قرينه «كنتم»، آيه فوق بيانگر يك مسأله تاريخى است و آن عبارت است از رفتار و روش مسلمين در آغاز بعثت پيامبر(صلی الله علیه و آله).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 139 - 7
7 - برترى مسلمانان بر ديگران ، در گرو ايمان آنان است .
و انتم الاعلون ان كنتم مؤمنين
در برداشت فوق، جمله «و انتم الاعلون»، به منزله جواب شرط «ان كنتم . .. » گرفته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 143 - 29
29 - رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود : « يدعى نوح يوم القيامة فيقال له : هل بلغت ؟ فيقول : نعم ، فيدعى قومه فيقال لهم هل بلغكم ؟ فيقولون : ما أتانا من نذير و ما أتانا من أحد ، فيقال لنوح : من يشهد لك ؟ فيقول : محمد (صلی الله علیه و آله) و أمته ، فذلك قوله : « و كذلك جعلناكم أمة وسطاً » قال : و الوسط العدل فتدعون فتشهدون له بالبلاغ . . . ;
روز قيامت نوح(ع) دعوت به حضور مى شود و به او گفته مى شود: آيا رسالت خود را ابلاغ كردى؟ مى گويد: آرى پيش قومش دعوت مى شوند و از آنان سؤال مى شود: آيا به شما ]رسالتش[ را ابلاغ كرده است؟ آنان مى گويند: ما را بيم دهنده اى نيامد. پس به نوح گفته مى شود: چه كسى به نفع تو شهادت مى دهد؟ پس وى مى گويد: محمد(صلی الله علیه و آله) و امتش; و اين است سخن خداوند: شما را امت وسط قرار داديم. رسول خدا فرمود: مراد از وسط، عدل است. پس شما (مسلمانان) دعوت مى شويد و به نفع او شهادت به ابلاغ رسالت مى دهيد ... ».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 2 - 13
13 - جنگ با اسلام و مسلمين ، جنگ با خداست .
و اعلموا أنكم غير معجزى اللّه و أن اللّه مخزى الكفرين
قرار داده شدن مشركان در برابر خدا - با اينكه آنان با اسلام و مسلمين مبارزه مى كردند - نشانگر اين حقيقت است كه: نبرد با اسلام و اسلامگرايان، جنگ با خداست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 7 - 5
5 - انعقاد پيمان صلح ميان مسلمانان صدر اسلام و مشركان در كنار مسجدالحرام
إلا الذين عهدتم عند المسجدالحرام
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 195 - 25،27
25 - شرايط دشوار محيط مكّه براى مسلمانان صدر اسلام
فالّذين هاجروا و اخرجوا من ديارهم و اوذوا فى سبيلى
چون معمولا هجرت در صدر اسلام از مكّه و اطراف آن صورت مى گرفت، مراد از «ديارهم»، مكّه و اطراف آن است.
27 - حاكميّت و تسلّط كافران بر سرزمين مكّه و مسلمانان آن ديار ، در صدر اسلام
فالّذين . .. اخرجوا من ديارهم و اوذوا فى سبيلى ... و قتلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 12 - 8
8 - كافران مكه ، براى باز داشتن مسلمانان ، از ايمان شان به دروغ متوسل شدند .
و قال الذين كفروا للذين ءامنوا اتّبعوا سبيلنا و لنحمل خطي-كم . .. إنّهم لكذبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 78 - 5
5 - تلاش منافقان صدر اسلام ، در مخفى نگهداشتن طرح ها و نقشه هاى خائنانه خويش ، عليه اسلام و مسلمانان
ألم يعلموا أن اللّه يعلم سرّهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 15 - 5
5 - منافقان مدينه ، در صف هاى مسلمانان تنها حضور ظاهرى داشتند .
و لقد كانوا عهدوا اللّه من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 48 - 8
8 - پيروزى و موفقيت اسلام و مسلمانان ، ناخوشايند و غير قابل تحمل براى منافقان
حتى جاء الحق و ظهر أمر اللّه و هم كرهون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 50 - 7
7 - داورى غلط منافقان در مورد شكست و پيروزى مسلمانان
و إن تصبك مصيبة يقولوا قد أخذنا أمرنا من قبل و يتولوا و هم فرحون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 50 - 4،7
4 - مباهات و اظهار شادمانى منافقان به رأى صائب خويش مبنى بر ترك جهاد ، در صورت مواجه شدن مسلمانان با شكست و مشكلات جنگ
و إن تصبك مصيبة يقولوا قد أخذنا أمرنا من قبل و يتولوا و هم فرحون
7 - داورى غلط منافقان در مورد شكست و پيروزى مسلمانان
و إن تصبك مصيبة يقولوا قد أخذنا أمرنا من قبل و يتولوا و هم فرحون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 89 - 1،3
1 - علاقه منافقان به كفرپيشگى مسلمانان و همگون شدن با آنان
فما لكم فى المنافقين . .. ودّوا لو تكفرون كما كفروا فتكونون سواء
مراد از منافقان در اين بخش از آيات، كسانى هستند كه اظهار اسلام مى كردند، ولى حاضر به هجرت نمى شدند، و يا دارالهجرة (مدينه) را رها كرده و در جايى ديگر سكنى گزيدند. و كفر و نفاق آنان همان سر باز زدن از هجرت است، نه انكار خدا و رسالت پيامبر، و گر نه در حرمت رابطه دوستى با آنان مى فرمود «حتى يؤمنوا ... ».
3 - هشدار خداوند به مسلمانان در مورد تلاش منافقان براى گسترش كفر
ودّوا لو تكفرون كما كفروا فتكونون سواء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 141 - 1
1 - منافقان به هنگام پيروزى مسلمانان ، خود را ياور آنان و به گاه غلبه كافران ، خود را طرفدار و عامل پيروزى ايشان جلوه مى دهند .
الذين يتربّصون بكم . .. قالوا ألم نستحوذ عليكم
«الذين يتربّصون»، بدل براى «الذين يتخذون» است و توضيح دهنده ويژگيهاى منافقان.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 56 - 4
4 - لزوم جدا شمردن منافقان از امت اسلامى
و ما هم منكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 57 - 3
3 - دشمنى سخت منافقان با اسلام و نفرت شديد آنان از جامعه اسلامى
لو يجدون ملجئاً أو مغرت أو مدّخلا لولّوا إليه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 74 - 13،14
13 - توطئه هاى منافقان عليه اسلام و پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، انتقام جويى آنان از مسلمانان دست يافته به امكانات مادى ، در پرتو تفضلات خدا و رسول
و ما نقموا إلا أن أغنيهم اللّه و رسوله من فضله
برداشت فوق بر اين اساس است كه ضمير در «أغناهم» به مسلمانان برگردد.
14 - رفاه و امكانات مادى مسلمانان ، غير قابل تحمل براى منافقان صدر اسلام و برانگيزنده آنان به ستيزه جويى و كينهورزى
و ما نقموا إلا أن أغنيهم اللّه و رسوله من فضله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 4 - 1
1 - امتنان خداوند بر مؤمنان صدراسلام به خاطر آرامش بخشيدن به قلب آنان در شرايط سخت و بحرانى
هو الذى أنزل السكينة فى قلوب المؤمنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 1
1 - امتنان خداوند بر مؤمنان صدراسلام ، سبب حضور شخص پيامبر (صلی الله علیه و آله) در ميان آنان
و اعلموا أنّ فيكم رسول اللّه
تقدم «فيكم» بر «رسول اللّه » حصر را مى رساند و تذكر به اين موضوع، خود نوعى امتنان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 4 - 1
1 - امتنان خداوند بر مؤمنان صدراسلام به خاطر آرامش بخشيدن به قلب آنان در شرايط سخت و بحرانى
هو الذى أنزل السكينة فى قلوب المؤمنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 25 - 1
1 - نصرت و امداد هاى غيبى الهى ، عامل اصلى پيروزى مسلمانان صدر اسلام در بسيارى از عرصه هاى كارزار
لقد نصركم اللّه فى مواطن كثيرة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 45 - 10
10 - مصون ماندن امت پيامبر (صلی الله علیه و آله) از نابودى و كيفر دنيوى ، در پرتو عنايت ربوبى خداوند به آن حضرت است . *
و لولا كلمة سبقت من ربّك لقضى بينهم
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه ضمير «هم» در «بينهم»، مربوط به كفار عصر بعثت باشد و نه قوم موسى. و از آن جا كه خداوند در موارد امهال، تعبير به «ربّك» نموده است - كه نشانه عنايت ويژه خداوند به پيامبر(صلی الله علیه و آله) مى باشد - مطلب بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 78 - 14
14 - « مسلمان » ، نامى برگزيده از سوى خدا براى امت پيامبر (صلی الله علیه و آله)
هو سمّيكم المسلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 20 - 9
9 - فتح خيبر ، نقطه عطفى در اقتدار اقتصادى ، سياسى مسلمانان و بازماندن دشمنان از توطئه عليه ايشان
فعجّل لكم هذه و كفّ أيدى الناس عنكم
«هذه» اشاره به فتح و غنايم خيبر دارد و «كفّ. ..» مترتب بر آن مى باشد; به تعبير ديگر تقدم و تأخر در لفظ، دال بر تقدم و تأخر در معنا باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 20 - 12
12 - نقش بارز صلح حديبيه ، در كوتاه شدن دست دشمنان از ضربه زدن به مسلمانان
فعجّل لكم هذه و كفّ أيدى الناس عنكم
ممكن است «هذه» اشاره به صلح حديبيه داشته باشد و «كفّ. ..» مترتب بر آن بوده و نتيجه آن به شمار آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 20 - 9
9 - فتح خيبر ، نقطه عطفى در اقتدار اقتصادى ، سياسى مسلمانان و بازماندن دشمنان از توطئه عليه ايشان
فعجّل لكم هذه و كفّ أيدى الناس عنكم
«هذه» اشاره به فتح و غنايم خيبر دارد و «كفّ. ..» مترتب بر آن مى باشد; به تعبير ديگر تقدم و تأخر در لفظ، دال بر تقدم و تأخر در معنا باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 20 - 9
9 - فتح خيبر ، نقطه عطفى در اقتدار اقتصادى ، سياسى مسلمانان و بازماندن دشمنان از توطئه عليه ايشان
فعجّل لكم هذه و كفّ أيدى الناس عنكم
«هذه» اشاره به فتح و غنايم خيبر دارد و «كفّ. ..» مترتب بر آن مى باشد; به تعبير ديگر تقدم و تأخر در لفظ، دال بر تقدم و تأخر در معنا باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 16 - 9
9 - اظهار تنفر و نشان دادن واكنش منفى ، وظيفه مسلمانان در برابر شايعه ها و تهمت هاى بى دليل جنسى عليه ديگر مسلمانان
و لولا إذ سمعتموه قلتم ما يكون لنا أن نتكلّم بهذا سبحنك هذا بهتن عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 78 - 23،28
23 - خدا ، مولا و سرپرست امت اسلامى
سمّيكم المسلمين . .. هو موليكم
28 - خدا ، سرپرست و ياور خوب و شايسته براى امت اسلامى
هو سمّيكم المسلمين . .. و اعتصموا باللّه ... فنعم المولى و نعم النصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 7 - 5
5 - مسلمانان ، مشتاق رويارويى با كاروان تجارى قريش و ناخشنود از درگيرى با سپاه مسلح آنان
و تودون أن غير ذات الشوكة تكون لكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 7 - 3
3 - وجود ناخرسندى ميان مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به لغو اعتبار پيمان عدم تعرض از سوى خدا و پيامبر (صلی الله علیه و آله) و ترديد و دودلى آنان در پيكار با مشركان
كيف يكون للمشركين عهد عنداللّه و عند رسوله
كلمه «كيف» در «كيف يكون للمشركين عهد» - كه براى استفهام انكارى است - مفيد برداشت فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 8 - 1
1 - وجود ناخرسندى ميان مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به لغو اعتبار پيمان عدم تعرض و ترديد و دودلى آنان در پيكار با مشركان پيمان شكن
كيف و إن يظهروا عليكم
كلمه «كيف» - كه براى استفهام انكارى است - مفيد برداشت فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 69 - 7
7 - مسلمانان ، از تهمتى كه قوم موسى به او زده بود ، ناخشنود بودند .
يأيّها الذين ءامنوا لاتكونوا كالذين ءاذوا موسى
از اين كه خداوند، براى نهى مؤمنان از آزار پيامبر(صلی الله علیه و آله) به جاى فرمان صريح، فرموده است: «مانند قوم موسى نباشيد كه او را با تهمت آزردند»، مى توان به دست آورد كه مؤمنان، خود، از كار قوم موسى، ناخشنود بوده اند و خداوند، از اين تشبيه، براى تفهيم مقصود بهره گرفته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 2 - 8
8- « عن جابربن عبدالله قال : قال رسول الله (صلی الله علیه و آله) : إن ناساً من أمتى يعذبون بذنوبهم فيكونون فى النار ما شاء الله أن يكونوا ، ثم يعيرهم أهل الشرك فيقولون : ما نرى ما كنتم فيه من تصديقكم نفعكم . فلايبقى موحّد إلاّ أخرجه الله تعالى من النار ثم قرأرسول
الله (صلی الله علیه و آله) : « ربما يودّ الذين كفروا لو كانوا مسليمين » ;
جابربن عبدالله روايت كرده است كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود: هماناگروهى از امت من به سبب گناهانشان عذاب مى شوند. پس مدتى كه خدا مى خواهد در آتش هستند; سپس اهل شرك آنان را سرزنش مى كنند و مى گويند: نمى بينيم كه ايمان شما برايتان سودى داشته است. پس هيچ موحدى نمى ماند مگر اينكه خدا او را از آتش بيرون مى آورد; سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) اين آيه را قراءت فرمود: «ربما يود الذين كفروا لو كانوا مسلمين».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 14 - 7
7 - خداوند ، دستگير امت اسلامى در مواقع بروز خطر
و لولا فضل اللّه عليكم . .. لمسّكم فى ما أفضتم فيه عذاب عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 14 - 3
3 - فضل و رحمت الهى و افشاى چهره توطئه گران « افك » از سوى خدا ، مسلمانان صدراسلام را از خطر عذابى بزرگ نجات بخشيد .
و لولا فضل اللّه عليكم و رحمته . .. لمسّكم فى ما أفضتم فيه عذاب عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 114 - 1
1 - بسيارى از نجوا هاى مسلمانان سست ايمان صدر اسلام ، فاقد هرگونه خير و فايده
لا خير فى كثير من نجويهم
مراد از ضمير در «نجويهم» مسلمانانى هستند كه در آيات قبل از آنان سخن به ميان آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 13 - 6
6 - نجوا هاى برخى از مسلمانان با پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) ، غير ضرور و بى فايده بود .
فإذ لم تفعلوا و تاب اللّه عليكم
از اين كه مسلمانان پس از صدور حكم صدقه، نجوا با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را ترك كردند، به دست مى آيد كه آنان، كار ضرورى و حياتى با آن حضرت نداشتند; و گرنه براى آن خرج مى كردند و صدقه مى پرداختند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 2 - 6
6 - بلند سخن گفتن و مشاجره برخى از مسلمانان ، با يكديگر در برابر پيامبر (صلی الله علیه و آله) *
لاترفعوا أصوتكم . .. و لاتجهروا له بالقول كجهر بعضكم لبعض
برداشت بالا با استفاده از شأن نزول است كه نشان مى دهد، برخى از افراد در محضر پيامبر(صلی الله علیه و آله) به مشاجره برخاسته و آيه شريفه در رد عمل آنان نازل شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 105 - 2،8
2 - كفرپيشگان ( يهود ، نصارا و مشركان ) ناخشنود از نزول كمترين خير ، بر مسلمانان
ما يودّ الذين كفروا . .. أن ينزل عليكم من خير
نكره آوردن «خير» به همراه «من» زايده در آيه، حكايت از آن دارد كه: مشركان كمترين خيرى را براى مسلمانان نمى پسنديدند.
8 - ناخشنودى كفرپيشگان از نايل شدن مؤمنان به خير و بركت ، بازدارنده رحمت الهى بر اهل ايمان نخواهد شد .
ما يودّ الذين كفروا . .. أن ينزل عليكم من خير و اللّه يختص برحمته من يشاء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 5 - 15
15 - اقامه نماز و پرداخت زكات ، از نشانه هاى اصلى و ضرورى مسلمان بودن است .
فاقتلوا المشركين . .. فإن تابوا و أقاموا الصلوة و ءاتوا الزكوة فخلّوا سبيلهم
از اينكه خداوند در پذيرش توبه مشركان و اسلام آوردن آنان تنها دو عمل (نماز و زكات) را از آنان خواسته است، مطلب فوق استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 11 - 2
2 - اقامه نماز و پرداخت زكات ، از نشانه هاى ضرورى مسلمانى است .
فإن تابوا و اقاموا الصلوة و ءاتوا الزكوة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 35 - 5
5 - تقواپيشگى ، بهترين نشانه و شاخصه مسلمانى است .
إنّ للمتّقين . .. أفنجعل المسلمين كالمجرمين
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه مقصود از «مسلمين» همان «متّقين» است كه در آيه پيش آمده است; يعنى، مسلمانانى كه در مقابل مجرمان قرار دارند، تقواپيشگان اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 92 - 17
17 - نماز نشانه عملى بارز مسلمان بودن در صدر اسلام بوده است.
و الذين يؤمنون بالأخرة يؤمنون به و هم على صلاتهم يحافظون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 39 - 6
6 - وعده يارى ، حمايت و پشتيبانى از سوى خداوند ، به مسلمانان صدراسلام در پيكارشان عليه جبهه كفر
أُذن للذين يقتلون . .. و إنّ اللّه على نصرهم لقدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 13 - 10
10 - در سپاه مسلمانان ، به هنگام غزوه احزاب ، نظمى استوار ، حاكم بود . به گونه اى كه منافقان نيز خود را ملزم به رعايت آن مى دانستند .
و يستئذن فريق منهم النبىّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 150 - 15
15 - تغيير قبله از بيت المقدس به مسجدالحرام ، زمينه ساز كامل شدن نعمت خدا بر مسلمانان
فولوا وجوهكم شطره . .. لأتم نعمتى عليكم
برداشت فوق بر اين اساس است كه «لأتم نعمتى . ..» عطف بر «لئلا يكون ...» باشد; در نتيجه «لأتم ...» بيان غايت و هدف براى جمله «فولوا وجوهكم شطره» خواهد شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 3 - 21
21 - روز غدير ( روز نصب على ( ع ) به امامت ) ، روز اكمال دين و اتمام نعمت خداوند بر مسلمانان
اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتى
مراد از «اليوم اكملت . ..»، با توجه به شأن نزول آيه و روايات متعدد، روز غدير خم بوده كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) حضرت على(ع) را به امامت منصوب كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 26 - 7،8،9
7 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را پس از هجرت ، از روزى هاى پاك و پاكيزه بهره مند ساخت .
فاويكم . .. و رزقكم من الطيبت
8 - غنايم جنگ بدر ، از روزى هاى پاكيزه كه خداوند مسلمانان صدر اسلام را از آن بهره مند ساخت . *
و رزقكم من الطيبت
از مصاديق مورد نظر براى «الطيبت»، به دليل وقوع آيه مورد بحث پس از بيان جنگ بدر، غنايم جنگى است.
9 - غنايم به دست آمده در جهاد هاى اسلامى ، از روزى هاى پاكيزه خداوند براى مسلمانان *
و رزقكم من الطيبت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 2 - 6
6 - صلح حديبيه ، پايانى بر خصومتورزى بى امان مشركان عليه اسلام و نعمتى والا براى پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان
إنّا فتحنا لك فتحًا مبينًا . .. و يتمّ نعمته عليك
اهميت صلح حديبيه و اطلاق «فتح مبين» بر آن، از آن جهت است كه اين صلح، مقطع جديدى در روابط و نگرش مشركان نسبت به اسلام و مسلمانان به وجود آورد و چه بسا نعمت شمردن آن نيز بر اين پايه بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 21
21 - برخورد منافقانه خودمحوران و دنياطلبان مسلمان با رسول خدا (صلی الله علیه و آله)
و طائفة قد اهمّتهم انفسهم . .. يخفون فى انفسهم ما لايبدون لك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 81 - 9
9 - اعراض و بى اعتنايى به مسلمانان توطئه گر و دو رو ، توصيه و فرمان خداوند به پيامبر خويش
و يقولون طاعة . .. فاعرض عنهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 14 - 2
2 - امكان پيدايش و نفوذ جريان نفاق ، در ميان صفوف مردان و زنان مسلمان در جامعه اسلامى
يقول المنفقون و المنفقت . .. ألم نكن معكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 81 - 1
1 - اظهار اطاعت كامل در پيشگاه رسول خدا و چاره انديشى براى مخالفت با وى در جلسات سرى ، شيوه گروهى از مسلمانان صدر اسلام
و يقولون طاعة فاذا برزوا من عندك بيّت طائفة منهم غير الذى تقول
«طاعة» خبر براى مبتداى محذوف مى باشد ; يعنى «امرنا طاعة» (كار ما اطاعت از توست). فعل مضارع «يقولون» و «يبيتون» دلالت بر استمرار دارد و حاكى از شيوه آنهاست. «يبيّتون»، از مصدر «تبييت»، به معناى تدبير امور است «غير الذى تقول» به معناى مخالفت امر پيامبر (صلی الله علیه و آله) است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 66 - 18
18 - از امام باقر ( ع ) درباره سخن خدا : « لا تعتذروا قد كفرتم بعد إيمانكم » روايت شده كه فرمود : هؤلاء قوم كانوا مؤمنين صادقين ارتابوا و شكوا و نافقوا بعد ايمانهم . . . ;
اينان گروهى از مؤمنان راستينى بودند كه دچار شك و ترديد گرديده و پس از ايمان گرفتار نفاق شدند . .. ».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 24
24- حضور مؤمنان در محيط زندگى كافران مكه ، باعث نجات موقت كفّار از عذاب الهى
لو تزيّلوا لعذّبنا الذين كفروا منهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 29 - 39
39كافران ، آرزومند ضعف و وابستگى امت اسلامى و نگران از قدرت و استقلال آنان
كزرع أخرج . .. ليغيظ بهم الكفّار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 29 - 39
39كافران ، آرزومند ضعف و وابستگى امت اسلامى و نگران از قدرت و استقلال آنان
كزرع أخرج . .. ليغيظ بهم الكفّار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 27 - 11
11- وجود نگرانى در مسلمانان ، نسبت به سرنوشت و خطرات « عمرة القضا »
لتدخلنّ المسجد الحرام إن شاء اللّه ءامنين. .. لاتخافون
تعبير «لاتخافون»، در واقع جنبه بشارتى دارد و در مقام اطمينان بخشى به مسلمانان و رفع نگرانى از آنان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 9 - 1
1 - مشاهده سپاه برتر مشركان جنگ بدر مايه نگرانى مسلمانان و احساس خطر از سوى آنان براى كيان اسلام
إذ تستغيثون ربكم
واژه «استغاثه» معمولا در موردى به كار مى رود كه استغاثه كننده در طلب نجات از تنگنايى شديد باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 12
12 - مسلمانان سست ايمان و بيماردل عصر بعثت ، نگران از سرنوشت خويش به خاطر پندار بى ثباتى و شكست اسلام
يقولون نخشى ان تصيبنا دائرة
مراد از «دائرة» مى تواند چرخش وضع موجود و برگشت به حالت سابق باشد. يعنى شكست اسلام و برگشت كفر و شرك.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 39 - 8
8 - مسلمانان صدر اسلام نگران توطئه هاى پنهانى كافرانى كه مخاصمات را ترك گفته و حاضر به صلح مى شدند .
فإن انتهوا فإن اللّه بما يعملون بصير
جواب شرط «انتهوا» به قرينه «قتلوهم» جمله اى همانند «فلاتقاتلوهم» است ; يعنى اگر كافران دست از فتنه انگيزى برداشتند و راه مسالمت پيش گرفتند با آنان نبرد نكنيد. با توجه به اين معنا معلوم مى شود هدف از بيان آگاهى خداوندبه اعمال اين گروه از كافران، اين است كه مسلمانان را از اين نگرانى برهاند كه شايد صلح جويى آنان دستاويزى براى توطئه و فتنه اى ديگر باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 7
7 - نگرانى برخى از مسلمانان صدر اسلام ، از قطع روابط خويشاوندى ، كسادى تجارت و از دست دادن خانه هاى دلپسندشان بر اثر ممنوع شدن از برقرارى روابط با كافران
يأيها الذين ءامنوا لا تتخذوا . .. قل إن كان ءاباؤكم و أبناؤكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 28 - 8
8 - نگرانى برخى از مسلمانان ، از مختل شدن نظام اقتصادى خود در نتيجه قطع رفت و آمد مشركان به مكه
فلا يقربوا المسجدالحرام . .. و إن خفتم عيلة فسوف يغنيكم اللّه من فضله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 11 - 6
6 - احساس خطر و نگرانى شديد مسلمانان در پى انتشار شايعه « افك » در ميان جامعه
إنّ الذين جاءو بالإفك . .. لاتحسبوه شرًّا لكم بل هو خير لكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 14 - 3
3 - وجود زمينه هاى نگرانى براى مسلمانان از همدستى جامعه يهود عليه آنان ( پس از غزوه بنى نضير )
لايقتلونكم جميعًا إلاّ فى قرًى محصّنة
از اين كه خداوند، همدستى كافران در نبرد و رويارويى با مؤمنان را نفى كرده است; چنين احتمال مى رود كه نگرانى هايى در ميان مسلمانان وجود داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 60 - 5
5 - مسلمانان مكه ، در صورت هجرت از مكه ، نگران معاش خود بودند .
إنّ أرضى وسعة . .. و كأيّن من دابّة لاتحمل رزقها اللّه يرزقها و إيّاكم
اين كه خداوند پس از توصيه به هجرت براى حفظ ارزش دينى، رازقيت خود را مطرح مى كند و يادآورى مى كند كه خيلى از جنبندگان، قادر به تأمين روزى خود نيستند، احتمال دارد درصدد دفع توهم و پرسشى باشد كه مسلمانان، آن را در ذهن خود داشته اند. برداشت بالا براساس احتمال ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مزمل - 73 - 20 - 11
11 - مؤمنان و ياران پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظّف به نماز در پاسى از شب به ميزان ميسور و ممكن
تقوم أدنى من ثلثى الّيل . .. فاقرءوا ما تيسّر من القرءان
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين احتمال است كه مقصود از قرائت قرآن، نماز باشد; زيرا خواندن قرآن از اجزاى مهم نماز است.
گفتنى است چون جمله هاى پيش درباره نماز شب بود، مى تواند قرينه بر مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 11 - 10
10 - خداوند ، برحذر دارنده مسلمانان از تحليل و برخورد سطحى با رخداد هاى سياسى و توطئه هاى دشمنان
إنّ الذين جاءو بالإفك. .. عصبة منكم لاتحسبوه شرًّا لكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 42 - 8
8- صبر ، نيازى موقت و توكل بر خداوند نيازى دائمى براى مسلمانان
الذين هاجروا . .. الذين صبروا و على ربّهم يتوكّلون
از اينكه در توصيف صبر مهاجران، از فعل ماضى استفاده شده و براى تعريف توكل آنها از فعل مضارع استفاده گرديده است، مى توان نكته ياد شده را به دست آورد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 27 - 2،6
2- رؤياى پيامبر ، نمايانگر ورود مسلمانان به مسجدالحرام با امنيت و سر تراشيدن و كوتاه كردن مو
لقد صدق اللّه رسوله الرءيا بالحقّ لتدخلنّ المسجد الحرام إن شاء اللّه ءامنين محلّ
6- اعجاز قرآن ، در پيشگويى ورود حتمى مسلمانان به مسجدالحرام همراه با آرامش و امنيت
لتدخلنّ المسجدالحرام . .. ءامنين
با توجه به اين كه رؤياى پيامبر(صلی الله علیه و آله) و وعده خداوند، دو سال پس از حديبيه به كامل ترين صورت تحقق يافت; مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 28 - 11
11- تحقق وعده خداوند ، به ورود پيروزمندانه مسلمانان به مكه ، گواه تحقق پذيرى وعده او در غلبه اسلام بر تمامى اديان *
لتدخلنّ المسجد الحرام . .. هو الذى أرسل رسوله ... ليظهره على الدين كلّه
خداوند در آيه قبل، به مؤمنان وعده داد كه با ايمنى وارد مكه خواهند شد و اين وعده تحقق يافت. حال در اين آيه، نويد داده است كه اسلام نه بر مشركان مكه; بلكه بر تمامى اديان غلبه خواهد كرد و اين وعده، همانند وعده پيشين تحقق پذير خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 22 - 5
5 - قابل مقايسه نبودن كافران و مسلمانان ، امرى روشن ، بديهى و به دور از ابهام
أفمن يمشى مكبًّا على وجهه أهدى أمّن يمشى سويًّا على صرط مستقيم
برداشت ياد شده، از استفهام تقريرى در (أفمن . .. أمّن) استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 15 - 3
3 - وعده الهى به مسلمانان ، در دستيابى به فتح خيبر و غنايم آن ، پس از صلح حديبيه
سيقول المخلّفون إذا انطلقتم إلى مغانم لتأخذوها ذرونا نتّبعكم
آيه شريفه، در زمينه جنگ خيبر است و خداوند از حركت مسلمانان به اين جنگ به عنوان حركت به سوى غنايم ياد كرده است. از اين نكته استفاده مى شود كه خداوند به طور ضمنى، نويد فتح خيبر و غنايم آن را به جبران مشكلات سفر حديبيه، به مسلمانان داده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 96 - 4
4- محبوبيت اجتماعى و ايجاد پايگاه در دل هاى مردم ، وعده خداوند به مسلمانان رنج كشيده صدراسلام
إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت سيجعل
نزول اين آيات در مكه و همچنين ارتباط آن با آيات پيشين - كه حاوى ادعاهاى نارواى مشركان و فشارهاى روحى و تبليغاتى آنان بود - چنين اقتضا دارد كه جمله «سيجعل . ..»، وعده خداوند به محبوب شدن مؤمنان و يافتن پايگاه مناسب اجتماعى در ميان
مردمان آن عصر باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 13 - 6،9
6 - خداوند ، مجاهدان صدراسلام را به امداد هاى غيبى خود و غلبه سريع بر دشمن وعده داده است .
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
9 - خداوند ، مسلمانان صدراسلام را از پيش ، به فتح مكه و امداد هاى خود وعده داد .
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 14 - 18
18 - وعده تأييد و امداد ، از سوى خداوند به مؤمنان صدراسلام در قبال دشمنانشان
يأيّها الذين ءامنوا كونوا أنصار اللّه . .. فأيّدنا الذين ءامنوا على عدوّهم فأصب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 12 - 4،5
4 - خداوند و پيامبرش ، به مسلمانان وعده داده بودند كه در صورت مواجهه آنان با دشمنان شان ، پيروز خواهند شد .
ما وعدنا اللّه و رسوله إلاّغرورًا
5 - منافقان و بيماردلان مدينه ، وعده خدا و پيامبر را بر پيروزى ، فريب و خدعه اى بيش نمى دانستند .
و إذ يقول المنفقون و الذين فى قلوبهم مرض ما وعدنا اللّه و رسوله إلاّ غرورًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 174 - 2
2 - پيروزى قريب الوقوع پيامبر (صلی الله علیه و آله) و ياران آن حضرت بر مشركان ، وعده خداوند به آنان
فتولّ عنهم حتّى حين
توصيه خداوند به اعراض موقت از مشركان، دليل پيروزى قريب الوقوع پيامبر(صلی الله علیه و آله) و ياران آن حضرت مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 178 - 2
2 - پيروزى قريب الوقوع پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله) و ياران آن حضرت بر مشركان ، وعده خداوند به آنان
و تولّ عنهم حتّى حين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 23 - 11
11 - صاحبان عهد با خداوند ، از مسلمانان مدينه ، بر خلاف منافقانِ آن ديار ، هيچ گاه از زير بار عهد خود شانه خالى نكردند .
من المؤمنين رجال صدقوا ما عهدوا اللّه . .. و ما بدّلوا تبديلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 23 - 1،3،11
1 - برخى از مسلمانان مدينه ، بر سر پيمان خود با خداى خويش ، وفادار ماندند و از جهاد نگريختند .
من المؤمنين رجال صدقوا ما عهدوا اللّه عليه
به قرينه آيه پانزده - كه درباره عهد منافقان مبنى بر فرار نكردن از صحنه جنگ است - مراد از «ما عاهدوا» مى تواند عهد بستن بر فرار نكردن از جهاد باشد.
3 - وفادارانِ به عهد خود ، از مسلمانان مدينه ، مردانى مورد ستايش خداوندند .
من المؤمنين رجال صدقوا ما عهدوا اللّه عليه
آوردن «رجال» - به صورت نكره - براى زيادت در تعريف و تمجيد است.
11 - صاحبان عهد با خداوند ، از مسلمانان مدينه ، بر خلاف منافقانِ آن ديار ، هيچ گاه از زير بار عهد خود شانه خالى نكردند .
من المؤمنين رجال صدقوا ما عهدوا اللّه . .. و ما بدّلوا تبديلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 109 - 12،13
12- پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، آگاه نبودن خود از زمان دقيق وقوع عذاب الهى بر مشركان و كافران لجوج و پيروزى قطعى مسلمانان بر آنان را به مردم اعلام كرد .
و إن أدرى أقريب أم بعيد ماتوعدون
«إن» در «إن أدرى» نافيه است.
13- محدوديت علم پيامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت به زمان وقوع عذاب بر مشركان و كافران حق ناپذير و زمان دقيق پيروزى قطعى مسلمانان بر آنان
إن أدرى أقريب أم بعيد ماتوعدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 64 - 13
13 - بندگى خدا ، نفى شرك و طرد حاكميّت غير خداوند ، از ويژگى هاى مسلمانان
فقولوا اشهدوا بانّا مسلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 195 - 24
24 - آوارگى و هجرت برخى مسلمانان صدر اسلام و شكنجه و آزار آنان در راه خدا
فالّذين هاجروا و اخرجوا من ديارهم و اوذوا فى سبيلى
جمله «فالّذين . .. »، هر چند بيان يك ضابطه كلّى است، ولى به قرينه ماضى بودن فعلهاى «هاجروا و ... »، ناظر به تحقق هجرت، اخراج و آزار نيز هست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 100 - 1
1 - مسلمانان ، در صورت مهاجرت ، على رغم پندار دشمنان ، محيط هاى مناسبى براى زندگى خواهند يافت .
و من يهاجر فى سبيل اللّه يجد فى الارض مراغماً كثيراً وسعة
«مراغماً»، اسم مكان و به معناى سرزمين و راه است كه با نظر به مادّه آن، «رغم» (خاك) اين معنا در آن اشراب شده كه يافتن سرزمين براى زندگى، على رغم موانع و تضييقاتى است كه دشمنان در برابر هجرت مسلمانان ايجاد مى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 56 - 4
4 - توصيه خداوند ، به مسلمانان مكه براى هجرت از مكه جهت انجام شايسته عبادت خدا
يعبادى . .. إنّ أرضى وسعة فإيّ-ى فاعبدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 191 - 4
4 - مشركان مكه ، مسلمانان صدر اسلام را از مكه اخراج و آنان را به هجرت وادار كردند .
و أخرجوهم من حيث أخرجوكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 72 - 9
9 - هجرت مسلمانان در صدر اسلام داراى اهميتى ويژه
و الذين ءامنوا و لم يهاجروا ما لكم من وليتهم من شىء
نهى از يارى رسانى به مؤمنان غير مهاجر و حكم به قطع ولايت با آنان مى تواند اشاره به اهميت هجرت در صدر اسلام داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 41 - 4
4- محل هجرت مسلمانان مهاجر از مكه ( به مدينه يا حبشه ) جايگاهى شايسته و مناسب براى آنان
و الذين هاجروا فى الله من بعد ما ظلموا لنبوّئنّهم فى الدنيا حسنة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 110 - 4
4- هجرت برخى از مسلمانان صدراسلام ( به حبشه ) ، پس از تحمل رنج و شكنجه دشمنان
للذين هاجروا من بعد ما فتنوا
يكى از معانى «فتنة» آزار و شكنجه مى باشد (مفردات راغب) و برداشت فوق مبتنى بر اين معناست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 4 - 10
10 - هجرت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان و موضع گيرى آنان در برابر مشركان ، حركتى ابراهيمى
قد كانت لكم أسوة حسنة فى إبرهيم و الذين معه
با توجه به آيات پيشين - كه درباره هجرت و موضع گيرى بايسته مسلمانان در برابر مشركان است - طرح «اسوه» بودن ابراهيم(ع) پس از اين آيات و توصيه ها، مطلب بالا را مى فهماند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 5
5 - تشريع حكم جهاد ، پس از آوارگى مسلمانان از مكّه و هجرت به مدينه
أُذن للذين يقتلون . .. الذين أُخرجوا من ديرهم بغير حقّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 60 - 5
5 - مسلمانان مكه ، در صورت هجرت از مكه ، نگران معاش خود بودند .
إنّ أرضى وسعة . .. و كأيّن من دابّة لاتحمل رزقها اللّه يرزقها و إيّاكم
اين كه خداوند پس از توصيه به هجرت براى حفظ ارزش دينى، رازقيت خود را مطرح مى كند و يادآورى مى كند كه خيلى از جنبندگان، قادر به تأمين روزى خود نيستند، احتمال دارد درصدد دفع توهم و پرسشى باشد كه مسلمانان، آن را در ذهن خود داشته اند. برداشت بالا براساس احتمال ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 12 - 1
1 - منافقان ، همسو با احزاب متّحد ، در غزوه احزاب براى درهم شكستن روحيه مسلمانان فعاليت مى كردند .
إذ جاءتكم جنود . .. و إذ يقول المنفقون ... ما وعدنا اللّه ... إلاّ غرورًا
فعل مضارع «يقول» بر تداوم كار منافقان دلالت مى كند كه از آن، به «فعاليت» تعبير مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 150 - 16
16 - فراهم آمدن زمينه دستيابى مسلمانان به هدايت هاى ويژه ، از هدف هاى تعيين مسجدالحرام به عنوان قبله آنان
فولوا وجوهكم شطره . .. لعلكم تهتدون
چون مخاطبان آيه مسلمانان هستند و آنان به دليل ايمانشان به اسلام هدايت يافته اند; معلوم مى شود مراد از هدايت مطرح شده در «تهتدون»، هدايتى ويژه و كاملتر از هدايت نخست است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 185 - 28
28 - خداوند هدايت كننده مسلمانان است .
و لتكبّروا اللّه على ما هديكم
«ما» در «ما هداكم» مصدريه است; يعنى: على هدايته إياكم.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 102 - 9،10
9- قرآن و آيات آن ، دربردارنده هدايت و بشارت براى مسلمانان
و هدًى و بشرى للمسلمين
10- تثبيت ايمان مؤمنان و هدايت و بشارت به مسلمانان ، از اهداف نسخ و تغيير پيام هاى الهى و نزول تدريجى آيات قرآن
و إذا بدّلنا ءاية مكان ءاية . .. قل نزّله ... ليثبّت الذين ءامنوا و هدًى و بشرى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 135 - 11
11- اسلام ، راه اعتدال است و مسلمانان ، رهرو آن و هدايت يافته اند .
فستعلمون من أصحب الصرط السوىّ و من اهتدى
«سوى» بر وزن فعيل به معناى اسم فاعل است; يعنى، مستوى و معتدل (لسان العرب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 22 - 3
3 - امت اسلامى ، امتى راست قامت ، سرافراز و برخوردار از هدفى روشن در زندگى
أمّن يمشى سويًّا على صرط مستقيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 69 - 4
4 - هشدار خداوند به مؤمنان در مورد تلاش اهل كتاب براى گمراه سازى آنان
ودّت . .. لو يضلّونكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 196 - 6
6 - شوكت ظاهرى و تلاش و جولان كافران در سرزمين ها ، نبايد موجب فريب و خام شدن مسلمانان گردد .
لا يغرّنك تقلّب الّذين كفروا فى البلاد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 89 - 3
3 - هشدار خداوند به مسلمانان در مورد تلاش منافقان براى گسترش كفر
ودّوا لو تكفرون كما كفروا فتكونون سواء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 90 - 12
12 - هشدار و تهديد خداوند به مسلمانان ، در مورد تعرض به كافران و منافقانى كه پيكار با آنان ممنوع شده است .
و لو شاء اللّه لسلّطهم عليكم فلقاتلوكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 7 - 12
12 - هشدار خداوند به مسلمانان ، در مورد شكستن پيمان الهى و سرپيچى از فرامين خدا و رسول و فراموشى نعمتها
و اذكروا نعمة اللّه عليكم و ميثقه . .. و اتقوا اللّه
متعلق «اتقوا»، به قرينه فرازهاى قبلى، همان ياد نعمتها و رعايت پيمانهاى الهى است. يعنى جانب خدا را در مورد نعمتها و پيمانهاى او نگهداريد و از مخالفت با او بپرهيزيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 14 - 14
14 - هشدار خداوند به مسلمانان با بيان مجازات يهود و نصارا به خاطر نقض پيمان الهى
فبما نقضهم ميثقهم . .. و من الذين قالوا إنّا نصرى اخذنا ميثقهم فنسوا
بيان مجازات مسيحيان و يهوديان به خاطر پيمان شكنى آنان پس از «اذكروا . .. ميثقه» (اى مسلمين پيمان الهى را به ياد داشته باشيد)، هشدارى است به مسلمانان كه مبادا همانند اهل كتاب پيمان الهى را نقض كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 51 - 10
10 - روابط و پيوند هاى يهود و نصارا با يكديگر ، خطر و هشدارى براى مسلمانان
لاتتخذوا اليهود و النصرى أولياء بعضهم أولياء بعض
از اينكه دوستى يهود و نصارا با يكديگر، دليل بازداشتن مسلمانان از دوستى با آنان قرار گرفته است، استفاده مى شود كه پيوند آنان، پيوندى خطرناك براى مسلمين است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 70 - 16
16 - هشدار خداوند به مسلمانان در مورد خطر گرفتارى آنان به لغزشهايى همانند لغزش هاى بنى اسرائيل : ( نقض پيمان هاى الهى ، هواپرستى ، تكذيب و قتل انبيا )
إنّ الذين ءامنوا . .. لاتهوى انفسهم فريقاً كذبوا و فريقاً يقتلون
از اهداف اين بخش از آيات با توجه به ذكر مسلمانان در ابتداء كلام (ان الذين ءامنوا) و آنگاه بيان سرگذشت شوم بنى اسرائيل، اين است كه مسلمانان را از گرفتار شدن به چنين سرنوشتى پرهيز دهد و به آنان گوشزد كند كه آنان نيز در خطر آلودگى به چنين اعمال ناروايى هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 75 - 21
21 - هشدار خداوند به مسلمانان در مورد خطر گرايششان به شرك با خدا پنداشتن پيامبران و أولياء الهى
ما المسيح ابن مريم الا رسول . .. انظر انى يؤفكون
با توجه به اينكه تك تك مسلمانان بايد با دقت سرنوشت نابهنجار و شرك آلود بنى اسرائيل را مد نظر داشته باشند، معلوم مى شود، چنين خطرى (گرايش به شرك با خدا پنداشتن پيامبران)، در كمين مسلمانان نيز هست و هدف از اين فرمان (انظر) پيشگيرى از گرفتار شدن به اين وضعيت نارواست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 121 - 13
13 - هشدار خداوند به مسلمانان در مورد تأثيرپذيرى از تبليغات شيطان دشمنان دين
و إن الشيطين . .. و إن أطعتموهم إنكم لمشركون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 36 - 2
2 - خداوند مسلمانان را از سرمايه گذارى هاى كلان كافران قريش براى هجوم به مسلمانان و جلوگيرى از گسترش اسلام آگاه ساخت .
فسينفقونها ثم تكون عليهم حسرة ثم يغلبون
جمع مضاف «امولهم» دلالت بر عموم دارد ; يعنى تمامى داراييهايشان و اين اشاره به پرداخت هزينه هاى فراوان است. گفتنى است توجه به سياق آيه مورد بحث و آيات قبل اين سخن مفسران را تأييد مى كند كه آيه شريفه درباره كفار قريش نازل شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 39 - 7
7 - خداوند با بيان نظارت خويش بر اعمال كافرانِ دست كشيده از مبارزه عليه اسلام ، مسلمانان صدر اسلام را از غافلگير شدن در توطئه هاى آنان ايمنى بخشيد .
فإن انتهوا فإن اللّه بما يعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 54 - 5
5 - خداوند ، به مسلمانان ، درباره تخلف از دستورهايى كه در مورد رفتار با پيامبر (صلی الله علیه و آله) و يا همسران اش داده است ، هشدار داد .
لاتدخلوا بيوت النبىّ . .. و إذا سألتموهنّ متعًا ... و ما كان لكم أن ... و لا أن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 4 - 6
6 - هشدار خداوند به پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان ، درباره تأثيرپذيرى از قدرت و مكنت كافران و تجديد نظركردن در برنامه هاى تبليغى و الهى خويش
فلايغررك تقلّبهم فى البلد
پيامبر(صلی الله علیه و آله) و مسلمانان، در حالى به تبليغ دين اسلام مى پرداختند كه كافران در اوج قدرت اقتصادى و سياسى قرار داشتند. بنابر اين هشدار خداوند در آيه شريفه مى تواند گوياى مطلب يادشده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عبس - 80 - 1 - 2
2 - خداوند ، نقاط ضعف مسلمانان صدراسلام را به آنان گوشزد مى كرد و ايشان را با خطاهايشان آشنا مى ساخت .
عبس و تولّى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 61 - 21
21 - هريك از مسلمانان ، مى توانند با اعضاى خانواده خود و نيز خويشاوندان و دوستان خويش به صورت جمعى ( بر سر يك سفره ) و يا جداگانه ، غذا ميل كنند .
ليس على الأعمى حرج. ..و لا على أنفسكم أن تأكلوا من بيوتكم أو بيوت ءابائكم ... أو
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 78 - 30
30 - ستايش خدا از سرپرستى خود نسبت به مسلمانان و يارى رساندن به آنان
هو سمّيكم المسلمين. .. فنعم المولى و نعم النصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 26 - 3
3 - دل هاى يهوديان بنى قريظه ، آكنده از ترس و وحشت از مسلمانان مدينه شده بود .
و قذف فى قلوبهم الرعب
«رعب» در لغت، بريدن و لاعلاج شدن ناشى از ترسى است كه همه جان را فراگرفته است (مفردات راغب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 3،5
3 - آرزوى يهود و نصارا براى مرتد ساختن مسلمانان صدر اسلام آرزويى خام و تلاش آنان در اين زمينه ، تلاشى ناموفق بود .
ودّ كثير من أهل الكتب لو يردونكم
به كارگيرى فعل ماضى «ودّ» (دوست داشتند) به جاى فعل مضارع (دوست مى دارند) اشاره به اين نكته دارد كه: تلاش آنان بى ثمر است، به گونه اى كه بايد علاقه و تلاش آنان را سپرى شده دانست.
5 - حسادت يهود و نصارا ، منشأ علاقه و تلاش آنها بر بازگرداندن اهل ايمان از اسلام بود .
ودّ كثير من أهل الكتب لو يردونكم من بعد إيمنكم كفاراً حسداً
«حسداً» مفعولٌ له براى «ودّ كثيراً . ..» مى باشد; يعنى، علاقه و تلاش اهل كتاب براى مرتد ساختن مسلمانان، به علت حسادت ايشان بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 145 - 2،5،9
2 - اهل كتاب ( يهود و نصارا ) على رغم اطمينانشان به حقانيت قبله مسلمانان ( مسجدالحرام ) ، آن را نخواهند پذيرفت .
ليعلمون أنه الحق . .. و لئن أتيت الذين ... ما تبعوا قبلتك
5 - يهود و نصارا از سر عناد و لجاجت ، قبله بودن كعبه را پذيرا نيستند .
و لئن أتيت الذين أوتوا الكتب بكل ءاية ما تبعوا قبلتك
9 - تلاش يهود و نصارا در باز گرداندن پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان از كعبه به قبله خويش
و ما أنت بتابع قبلتهم . .. و لئن اتبعت اهواءهم
تأكيد جمله «و لئن اتبعت . .. إنك لمن الظالمين» با لام قسم (لئن) حرف تأكيد (إن) و لام تأكيد در (لمن) بيانگر آن است كه: اهل كتاب براى گرايش دادن پيامبر(صلی الله علیه و آله) و مؤمنان به قبله خويش، تلاشى پى گير داشته و زمينه هاى آن را ايجاد كرده بودند. از مصداقهاى «أهواءهم» به قرينه جمله هاى پيشين، تبعيت از قبله اهل كتاب است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 105 - 2
2 - كفرپيشگان ( يهود ، نصارا و مشركان ) ناخشنود از نزول كمترين خير ، بر مسلمانان
ما يودّ الذين كفروا . .. أن ينزل عليكم من خير
نكره آوردن «خير» به همراه «من» زايده در آيه، حكايت از آن دارد كه: مشركان كمترين خيرى را براى مسلمانان نمى پسنديدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 4،12،13
4 - يهوديان و نصاراى عصر بعثت ، بر ايمان مسلمانان رشك برده به آنان حسادت مىورزيدند .
ودّ كثير من أهل الكتب لو يردونكم من بعد إيمنكم كفاراً حسداً
مقصود از «اهل الكتاب» به دليل «و قالوا لن يدخل . ..» در آيه 111، يهود و نصاراست.
12 - يهود و نصارا با بهانه قرار دادن نسخ اديان و نسخ برخى از آيات قرآن ، در صدد ايجاد شبهه در اذهان مسلمانان بودند .
ما ننسخ من ءاية . .. أم تريدون أن تسئلوا رسولكم ... ودّ كثير من أهل الكتب
بيان تلاش اهل كتاب براى مرتد ساختن مسلمانان پس از مطرح ساختن پرسشها و درخواستهاى نابه جا درباره نسخ و بيان اثر سوء آن در خواستها (تبديل شدن ايمان به كفر)، گوياى اين است كه: اهل كتاب در صدد بودند مسلمانان را درباره نسخ به شبهه اندازند و آنان رادر ايمانشان به پيامبر(صلی الله علیه و آله) دچار ترديد كنند.
13 - يهود و نصارا ترغيب كننده مسلمانان به پرسش ها و درخواست هاى نابه جا از پيامبر (صلی الله علیه و آله)
أم تريدون أن تسئلوا . .. ودّ كثير من أهل الكتب لو يردونكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 111 - 5
5 - يهود و نصارا ، درتلاش براى تضعيف روحيه مسلمانان و بازدارى مردم از گرايش به اسلام
قالوا لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً أو نصرى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 44 - 9،11،12
9 - تصميم عالمان يهود بر گمراه كردن مسلمانان
و يريدون ان تضلوا السبيل
11 - سوء استفاده علماى يهود و دانشمندان اهل كتاب از علم و مقام خويش براى گمراهى مسلمانان
الم تر الى الذين . .. ان تضلوا السبيل
12 - لزوم هشيارى جامعه ايمانى در مقابل تلاش براى گمراه ساختن مسلمانان
الم تر الى الذين . .. ان تضلوا السبيل
هدف از بيان تصميم عالمان يهود، هشيار ساختن مسلمانان نسبت به تلاش پيگير آن عالمان براى گمراه ساختن جامعه ايمانى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 45 - 3
3 - ناباورى مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به دشمنى يهود با آنان
الم تر . .. و اللّه اعلم باعدائكم
آوردن «اعلم»، با صيغه افعل تفضيل، حكايت از ناباورى مسلمانان نسبت به دشمنى عالمان يهود با آنان دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 46 - 3
3 - تحريف و تفسير ناصواب گفته ها ، از روش هاى عالمان يهود براى گمراه ساختن مسلمانان
و يريدون ان تضلوا السبيل . .. من الذين هادوا يحرّفون الكلم
هدف از تحريف و تفسير ناصواب سخنان از سوى عالمان يهود، به دليل «ان تضلوا»، گمراه ساختن مسلمانان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 54 - 1،2،3
1 - حسادت اهل كتاب ( يهود ) ، نسبت به پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان
ام يحسدون النّاس على ما اتيهم اللّه من فضله
اين آيه و آيات گذشته جوابى است بر گفتار غير منصفانه يهود درباره اهل ايمان (هؤلاء اهدى . .. ) بنابراين مراد از «النّاس» پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان خواهد بود.
2 - همسويى اهل كتاب ( يهود ) با كافران و تصديق عقايد آنان ، برخاسته از حسادتشان به پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان
يقولون هؤلاء اهدى من الّذين امنوا سبيلا . .. يحسدون النّاس
جمله «ام يحسدون . .. » بيان علتى براى مسائل عنوان شده در آيه 51 است. و از جمله آنها، قضاوت ظالمانه و همسويى با كافران است. يعنى اين قضاوت و همسويى، ناشى از حسادت يهود مى باشد.
3 - مقام پيامبرى و حكومت اعطا شده از جانب خدا به پيامبر (صلی الله علیه و آله) باعث حسادت يهوديان به آن حضرت و پيروانش
ام يحسدون النّاس على ما اتيهم اللّه من فضله فقد اتينا ال ابرهيم
مراد از «فضله» به قرينه ذيل آيه (فقد آتانا . .. )، كتاب و حكمت و ملك عظيم است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 42 - 13
13 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، نگران آسيب رسانى يهود به اسلام و مسلمانان در صورت اعراض آن حضرت از داورى بين آنان
و إن تعرض عنهم فلن يضروك شيئاً
به نظر مى رسد مراد از «يضروك» آسيب رسانى به اسلام و جامعه ايمانى باشد، زيرا رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نگران آسيب ديدن شخص خود نبوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 51 - 3،7،8
3 - يهود و نصارا ، مردمى غير قابل اعتماد و ناشايست براى برقرارى روابط دوستى مسلمانان با آنان
يا ايها الذين ءامنوا لاتتخذوا اليهود و النصرى أولياء
كلمه «اتخاذ» به معناى برگزيدن و اعتماد كردن است. (مجمع البيان).
7 - يهود و نصارا هرگز به تعهدات و روابط خويش با مسلمانان پايبند نخواهند بود .
بعضهم أولياء بعض
8 - پايبند نبودن يهود و نصارا به تعهدات خويش نسبت به مسلمانان ، فلسفه حرمت ايجاد روابط با آنان
لاتتخذوا اليهود و النصرى أولياء بعضهم أولياء بعض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 53 - 1،2،8،18
1 - سوگند مؤكد يهود و نصارا بر يارى مسلمانانى كه با آنان روابط دوستى داشتند .
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
برداشت فوق مبتنى بر اين احتمال است كه «هولاء»، اشاره به يهود و نصارا بوده و مخاطب در «لمعكم» همان بيماردلانى باشند كه پيوند ولايى با يهود و نصارا داشتند. كلمه «جهد» مفعول مطلق براى «اقسموا» مى باشد ; يعنى سوگند ياد كردند در بالاترين درجه سوگند.
2 - ناتوانى يهود و نصارا بر يارى مسلمانانى كه با آنان روابط دوستى داشتند .
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
لحن ملامت بار جمله «اهولاء . ..» حكايت از آن دارد كه يهود و نصارا در عصر پيامبر(صلی الله علیه و آله)، رسوا شده و به ذلت افتادند ; بگونه اى كه نتوانستند به تعهد خويش با مسلمانان سست ايمان پايبند بمانند.
8 - يهوديان و مسيحيان دلگرم به يارى و همگامى مسلمانان سست ايمان ، مورد ملامت مؤمنان پس از پيروزى
و يقول الذين ءامنوا اهولاء الذين اقسموا . .. انهم لمعكم
18 - ناكامى يهود و نصارا در بهره گيرى از روابط دوستانه خويش با مسلمانان سست ايمان
حبطت اعملهم فاصبحوا خسرين
در برداشت فوق «هولاء» اشاره به بيماردلان مسلمان و خطاب در «معكم» متوجه يهود و نصارا دانسته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 64 - 28،29،32،33
28 - يهوديان ، همواره در تلاش آتش افروزى و فتنه گرى براى به راه انداختن جنگ عليه مسلمانان
كلما اوقدوا ناراً للحرب اطفأها اللّه
«ايقاد نار» كه به معناى آتش افروزى است، مى تواند كنايه از مكرها و شيطنت هايى باشد كه يهوديان به وسيله آن مردم خويش و يا ديگر طوايف را عليه مسلمانان مى شوراندند.
29 - ناكامى همواره يهود در آتش افروزى هاى خويش عليه مسلمانان
كلما اوقدوا ناراً للحرب اطفأها اللّه
32 - ايجاد دشمنى و كينه توزى در بين يهود ، تدبيرى الهى جهت خاموش نمودن جنگ افروزى آنان عليه مسلمانان *
و القينا بينهم العدوة و البغضاء . .. كلما اوقدوا ناراً للحرب اطفأها اللّه
بدان احتمال كه جمله «كلما اوقدوا . ..» بيان نتيجه اى براى جمله «القينا بينهم...» باشد ; وصل آن دو جمله بدون حرف عطف كه حكايت از شدت اتصال مضمون آنها دارد، تأييدى براى برداشت فوق است.
33 - ناكامى يهود در جنگ افروزى هاى خود عليه مسلمانان ، نمود ناتوانى آنان بر اثر نفرين خداوند
غلت ايديهم . .. كلما اوقدوا ناراً للحرب اطفأها اللّه
برداشت فوق بر اين اساس است كه جمله «كلما اوقدوا . ..» بيان نتيجه اى براى «غلت ايديهم» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 82 - 1،3،14
1 - يهوديان و مشركان سرسخت ترين دشمن براى مسلمانان
لتجدن اشد الناس عدوة للذين ءامنوا يهود و الذين اشركوا
3 - دشمنى يهود با مسلمانان بيش از دشمنى مشركان با آنان است .
لتجدن اشد الناس عدوة للذين ءامنوا اليهود و الذين اشركوا
تقديم ذكرى «يهود» بر «مشركان» مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد.
14 - حق ناپذيرى و روحيه استكبارى يهود ، عامل عداوت آنان با مسلمانان
اشد الناس عدوة للذين ءامنوا اليهود . .. و انهم لايستكبرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 147 - 6
6 - تلاش هاى تبليغى اهل كتاب ( يهود و نصارا ) بر ضد احكام اسلام ، ايجاد كننده زمينه هاى شك و ترديد در اذهان مسلمانان
صدر اسلام
الحق من ربك فلاتكونن من الممترين
بر حذر داشتن مسلمانان از شك و ترديد، با فعل «فلاتكونن» - كه مقرون به نون تأكيد است - گوياى اين معناست كه: زمينه هاى شك و ترديد در مسلمانان به وجود آمده بود. از آيات قبل مى توان فهميد كه مخالفتهاى اهل كتاب منشأ اين ترديدها بوده است.
آثار ايمان مسلمانان صدر اسلام
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 10
10 - ايمان مسلمانان به ربوبيت خداى يگانه ، علت اصلى اخراج ايشان از مكه به وسيله مشركان *
يخرجون الرسول و إيّاكم أن تؤمنوا باللّه ربّكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نصر - 110 - 2 - 4
4 - پيروزى مسلمانان عصر بعثت بر مكه و فتح آن ، زمينه ساز مسلمان شدن جمعيت هاى فراوانى از مردم آن زمان
إذا جاء نصر اللّه و الفتح . و رأيت الناس يدخلون فى دين اللّه أفواجًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 5 - 20
20 - ضعف و سستى برخى از مسلمانان صدراسلام در جنگ و جهاد ، موجب آزار ديدن پيامبر (صلی الله علیه و آله) گرديد .
يأيّها الذين ءامنوا لم تقولون . .. لم تؤذوننى و قد تعلمون أنّى رسول اللّه إليكم
سخن در آيات پيشين، درباره كسانى است كه شعار جهاد مى دهند ولى از شركت در صفوف مجاهدان سر باز مى زنند و يا بر فرض شركت، ضعف و سستى نشان مى دهند. به نظر مى رسد مطرح ساختن موضوع آزارهاى يهود به موسى(ع)، براى بيان اين نكته باشد كه ضعف و سستى در جهاد و تخلف از فرمان هاى پيامبر(صلی الله علیه و آله) در جهاد، موجبات آزار رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را فراهم كرده و همان عواقبى را در پى خواهد داشت كه براى قوم موسى در پى داشت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 14 - 6
6 - ابّهت و هيمنه مسلمانان ( پس از غزوه بنى نضير ) ، مانع از اقدام جبهه كفر و نفاق به نبردى روياروى با آنان
لأنتم أشدّ رهبة فى صدورهم . .. لايقتلونكم جميعًا إلاّفى قرًى محصّنة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 8 - 10
10 - هجرت مسلمانان از مكه به مدينه ، مايه يارى رساندن به خدا و پيامبر (صلی الله علیه و آله)
الذين أُخرجوا من ديرهم . .. و ينصرون اللّه و رسوله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 3
3 - آرزوى يهود و نصارا براى مرتد ساختن مسلمانان صدر اسلام آرزويى خام و تلاش آنان در اين زمينه ، تلاشى ناموفق بود .
ودّ كثير من أهل الكتب لو يردونكم
به كارگيرى فعل ماضى «ودّ» (دوست داشتند) به جاى فعل مضارع (دوست مى دارند) اشاره به اين نكته دارد كه: تلاش آنان بى ثمر است، به گونه اى كه بايد علاقه و تلاش آنان را سپرى شده دانست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 12 - 4
4 - جامعه اسلامى صدراسلام ، در برابر شايعات آسيب پذير بود .
إنّ الذين جاءو بالإفك . .. لولا إذ سمعتموه ظنّ المؤمنون و المؤمنت بأنفسهم خيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 16 - 1
1 - خداوند ، مسلمانان را به خاطر تأثيرپذيرى در برابر شايعه « افك » و عدم موضع گيرى مناسب در برابر آن ، نكوهش كرد .
و لولا إذ سمعتموه قلتم . .. سبحنك هذا بهتن عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 75 - 3
3 - خداوند ، مسلمانان را از ايمان نياوردن بنى اسرائيل و طايفه يهود آگاه ساخت .
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم
همزه استفهام در «أفتطمعون» استفهام انكار توبيخى يا تعجبى است و در هر صورت دلالت بر اين دارد كه: جامعه يهود و بنى اسرائيل به اسلام و قرآن ايمان نخواهند آورد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 1 - 2
2 - تعيين مالك غنايم جنگ و چگونگى تقسيم آن ، مايه اختلاف و مشاجره مسلمانان صدر اسلام
يسئلونك عن الأنفال قل الأنفال للّه و الرسول . .. و أصلحوا ذات بينكم
با توجه به آيات بعد كه سخن از نبرد و مبارزه با دشمن دارد، و نيز شأن نزولهاى نقل شده درباره آيه، معلوم مى شود مراد از انفال در جمله «يسئلونك عن الأنفال» اموالى بوده كه در معركه نبرد از دشمن به جاى مانده و به دست مسلمانان افتاده بود. و توصيه خداوند به ترك مشاجره پس از بيان حكم انفال مى رساند كه آن اموال به جاى مانده منشأ اختلاف مسلمانان بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 2 - 3
3 - وجود برخى از مدعيان بى عمل ، در ميان مسلمانان صدراسلام
يأيّها الذين ءامنوا لِمَ تقولون ما لاتفعلون
خطاب «يا أيّها الذين آمنوا» قطعاً متوجه همه مؤمنان صدراسلام نيست; بلكه ناظر به برخى از آنان است كه نوعى ضعف در ايمانشان وجود داشت. خداوند در اين آيه يادآورى مى كند كه ايمان واقعى، با ادعاهاى بدون عمل سازگارى ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 39 - 5
5 - صدور اجازه پيكار به مسلمانان صدراسلام از سوى خداوند ، به منظور دفع تهاجم دشمن و رفع تجاوز آنان
أُذن للذين يقتلون بأنّهم ظلموا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 96 - 3
3- مسلمانان صدراسلام ( در مكه ) از سوى كافران و مشركان گرفتار فشار هاى روحى و تنگنا هاى روانى بودند .
إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت سيجعل
با توجه به نزول اين آيات در مكّه، جمله «سيجعل . ..» بايد وعده اى نزديك به مسلمانان صدراسلام باشد. اين نويد حكايت از آن دارد كه مسلمانان در زمان نزول آيات، در شرايط سختى از نظر روحى و روانى و مقبوليت اجتماعى قرار داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 54 - 4
4 - مؤمنان صدراسلام ، تحت فشار و آزار مشركان
أُولئك يؤتون أجرهم مرّتين بما صبروا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 110 - 9
9 - مسلمانان صدراسلام ، همواره مورد ريشخند و مضحكه سران شرك و كفر
فاتّخذتموهم سخريًّا . .. و كنتم منهم تضحكون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 25
25 - فرمان خدا بر مدارا كردن با توطئه گران اهل كتاب ، هرگز از سرناتوانى او بر يارى مسلمانان صدر اسلام نبوده است .
فاعفوا و اصفحوا حتى يأتى اللّه بأمره إن اللّه على كل شىء قدير
در برداشت فوق، جمله «إن اللّه . ..» در ارتباط با جمله «فاعفوا و اصفحوا» ملاحظه شده است; يعنى، گمان نشود كه فرمان به عفو و گذشت و ترك مقابله، از سر ناتوانى خداست، بلكه مصلحت مسلمانان در آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 74 - 14
14 - رفاه و امكانات مادى مسلمانان ، غير قابل تحمل براى منافقان صدر اسلام و برانگيزنده آنان به ستيزه جويى و كينهورزى
و ما نقموا إلا أن أغنيهم اللّه و رسوله من فضله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 75 - 2
2 - مسلمانان صدر اسلام ، به ايمان آوردن بنى اسرائيل دل بسته و بدان اميدوار بودند .
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم
برداشت فوق لازمه معناى «أن يؤمنوا لكم» است; زيرا تأييد و تصديق پيروان يك مكتب به معناى تصديق حقانيت آن مكتب و در نتيجه ايمان آوردن به آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 5 - 19
19 - خداوند ، مسلمانانِ صدراسلام را به عواقب و پيامد هاى آزاررسانى به پيامبراكرم (صلی الله علیه و آله) هشدار داد .
و إذ قال موسى لقومه . .. و اللّه لايهدى القوم الفسقين
با توجه به اين كه خطاب در اين آيات، متوجه مسلمانان است; به نظر مى رسد يادآورى داستان موسى(ع) و اذيت هاى بنى اسرائيل نسبت به آن حضرت و پيامدهاى ناگوار آن، هشدارى به مسلمانان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 26
26 - اهل كتاب با جامعه مسلمانان صدر اسلام برخورد و حشر و نشر نداشتند .
فاعفوا و اصفحوا حتى يأتى اللّه بأمره إن اللّه على كل شىء قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 94 - 23
23 - ايمان اغلب مسلمانان صدر اسلام ، در آغاز ، ايمانى سطحى و ظاهرى بود و سپس عميق و ريشه دار شد . *
و لا تقولوا لمن القى اليكم السّلام لست مؤمنا . .. كذلك كنتم من قبل
بنابر اينكه «كذلك»، اشاره به «القى اليكم السلام» باشد. يعنى شما مؤمنان واقعى و رزمنده نيز در ابتدا ايمانتان سطحى و تنها اظهار اسلام بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 117 - 1
1 - شمول رأفت و رحمت خاص الهى بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مهاجران و انصارى كه آن حضرت را در لحظه هاى دشوار ، همراهى كردند .
لقد تاب اللّه على النبى و المهجرين و الانصار
«توبة» به معناى رجوع و روى كردن است. روى كرد خدا به پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مهاجر و انصار - به قرينه ذيل آيه شريفه - كنايه از اين است كه خداوند آنان را به خاطر يارى رساندن به پيامبر (صلی الله علیه و آله) در لحظه هاى سخت و دشوار، مورد رأفت و رحمت ويژه قرار داده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 10 - 7
7 - مسلمانان صدراسلام ، به خاطر ايمان شان ، مورد آزار و اذيّت قرار مى گرفتند .
و من الناس من يقول ءامنّا باللّه فإذا أوذى فى اللّه جعل فتنة الناس كعذاب اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 77 - 24
24 - ترس ، منشأ اعتراض گروهى از مسلمانان صدر اسلام به حكم جهاد
يخشون النّاس . .. و قالوا ربّنا لم كتبت علينا القتال
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 2 - 12
12 - نويد خدا به مسلمانان صدر اسلام به امداد هاى غيبى و شكست ذلت بار شرك پيشگان پيمان شكن
و اعلموا . .. أن اللّه مخزى الكفرين
تهديد مشركان پيمان شكن صدر اسلام به شكست و خوارى در واقع نويدى بود به مسلمانان به اينكه در صورت شروع جنگ، خداوند آنان را با امدادهاى غيبى خود كمك فرموده و پيروز خواهد كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 29 - 41
41- نويد الهى به مؤمنان صدراسلام ، نسبت به پيروزى شگفت آور و روزافزون آنان
كزرع أخرج شطه فازره . .. ليغيظ بهم الكفّار
اين آيات، در طليعه پيروزى هاى مسلمانان نازل شده و بشارت پيروزى هاى فزون تر را به مسلمانان داده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 13 - 10
10 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) مأمور ابلاغ بشارت خداوند ( قريب الوقوع بودن فتح مكه ) ، به مسلمانان مشتاق و منتظر
و أُخرى تحبّونها . .. و بشّر المؤمنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 5 - 2
2 - بى انضباطى و وقت نشناسى برخى از مسلمانان ، براى ملاقات پيامبر (صلی الله علیه و آله)
و لو أنّهم صبروا حتّى تخرج إليهم لكان خيرًا لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 42 - 2
2 - دورنماى مشقت آميز و به دور از منافع مادى جنگ تبوك ، در نظر برخى از مسلمانان صدر اسلام ، عامل امتناع آنان از حضور در جنگ
لو كان عرضاً قريباً و سفراً قاصداً لاتبعوك و لكن بعدت عليهم الشقة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 122 - 2
2 - گمان برخى از مسلمانان صدر اسلام به وجوب بسيج همه مردم براى شركت در جنگ
ما كان المؤمنون لينفروا كافة
آيه شريفه - چنان كه در برخى شأن نزولها آمده - در مقام دفع ذهنيت اشخاصى است كه مى پنداشتند همه مسلمانان بى استثنا بايد در جنگ شركت كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 48 - 1
1 - كافران صدراسلام ، از مسلمانان درباره برپايى قيامت سؤال مى كردند .
قال الذين كفروا . .. و يقولون متى هذا الوعد
بيشتر مفسران برآنند كه مقصود از «وعد»، برپايى قيامت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 105 - 10
10 - وجود روحيه تحقيق و بررسى بين مسلمانان صدراسلام
و يس--َلونك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 119 - 3
3 - برخى از مسلمانان صدر اسلام تحت تأثير سنتهاى جاهلى و اجتماعى عصر خود بودند.
و ما لكم ألا تأكلوا مما ذكر اسم الله عليه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 14 - 8
8 - توطئه « افك » چنان تأثير عميقى داشت كه مسلمانان را به خود مشغول كرده و تنها موضوع سخن هر مجلس و محفل گشته بود .
لمسّكم فى ما أفضتم فيه
مطلب ياد شده از به كارگيرى واژه «افاضه» - كه به معناى سخن گفتن بسيار درباره موضوعى و انتشار آن است - استفاده مى شود. گفتنى است كه خطاب در «مسّكم» و «أفضتم» به عموم مسلمانان است و اين نشان مى دهد كه شايعه «افك»، در ميان همه مسلمانان مدينه پيچيده بود و آنان را به خود مشغول كرده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 15 - 4
4 - تأثيرپذيرى مسلمانان عصر بعثت در برابر شايعه ها
إذ تلقّونه بألسنتكم و تقولون بأفواهكم ما ليس لكم به علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 14 - 18
18 - وعده تأييد و امداد ، از سوى خداوند به مؤمنان صدراسلام در قبال دشمنانشان
يأيّها الذين ءامنوا كونوا أنصار اللّه . .. فأيّدنا الذين ءامنوا على عدوّهم فأصب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 11 - 2
2 - نكوهش مسلمانان صدراسلام از سوى خداوند ، به خاطر ترك مصلاّ براى داد و ستد و يا تماشاى لهو و ر ها كردن پيامبر (صلی الله علیه و آله) در حال ايراد خطبه هاى نماز جمعه
و إذا رأوا تجرة أو لهوًا انفضّوا إليها و تركوك قائمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 13 - 12،13
12 - مسلمانان صدر اسلام ، از نبرد با شرك پيشگان پيمان شكن ، در هراس بودند .
أتخشونهم
13 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را به خاطر هراسشان از سطوت دشمن و خوددارى از نبرد با آنان ملامت كرد .
أتخشونهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 7 - 3
3 - وجود ناخرسندى ميان مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به لغو اعتبار پيمان عدم تعرض از سوى خدا و پيامبر (صلی الله علیه و آله) و ترديد و دودلى آنان در پيكار با مشركان
كيف يكون للمشركين عهد عنداللّه و عند رسوله
كلمه «كيف» در «كيف يكون للمشركين عهد» - كه براى استفهام انكارى است - مفيد برداشت فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 8 - 1
1 - وجود ناخرسندى ميان مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به لغو اعتبار پيمان عدم تعرض و ترديد و دودلى آنان در پيكار با مشركان پيمان شكن
كيف و إن يظهروا عليكم
كلمه «كيف» - كه براى استفهام انكارى است - مفيد برداشت فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 13 - 1
1 - تشويق و تشجيع مسلمانان صدر اسلام به جنگ با مشركان پيمان شكن و توطئه گر عليه پيامبر (صلی الله علیه و آله)
ألا تقتلون قوماً نكثوا أيمنهم و همّوا بإخراج الرسول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 4 - 5
5 - تشويق و ترغيب مؤمنان صدراسلام از سوى خداوند ، به جهاد و پيكار در راه او
إنّ اللّه يحبّ الذين يقتلون فى سبيله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 5
5 - تلاش برخى از مسلمانان ، براى واداشتن پيامبر (صلی الله علیه و آله) به پذيرش خبر « وليد » *
و اعلموا أنّ فيكم رسول اللّه لو يطيعكم . .. لعنتّم
با توجه به ارتباط اين آيه با آيه قبل و بنابر اين كه مراد از فاسق در آيه قبل وليد بن عقبه باشد، برداشت بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 6 - 1
1 - گروهى از مسلمانان در صدد بازداشتن پيامبر (صلی الله علیه و آله) از حركت به سوى جنگ بدر ، على رغم وضوح حقانيت آن
يجدلونك فى الحق بعد ما تبين
در وجه تركيبى «يجدلونك» چند نظر ايراد شده است ; از جمله اينكه «يجدلونك» حال براى فاعل «لكرهون» و يا همانند «إن فريقا» حال براى مفعول «أخرجك» باشد. بر اين دو مبنا، آيه مورد بحث توضيحى درباره قضاياى پيش از جنگ بدر است. گفتنى است جدال به معناى منازعه براى غلبه بر انديشه و رأى طرف مقابل است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 75 - 1
1 - تأييد حقانيت رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و تأييد پيروان او ، انتظار مسلمانان عصر بعثت از يهوديان آن دوران
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم
طمع به معناى كشش نفس به چيزى دلخواه است (مفردات راغب). طمع به معناى اميد و رغبت است (لسان العرب). ايمان در «أن يؤمنوا» به قرينه متعلق آن (لكم) به معناى تصديق و تأييد كردن است. بنابراين «أفنطمعون ...»; يعنى، آيا انتظار داريد شما را - بر آن راهى كه انتخاب كرده ايد - تأييد كنند؟
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 39 - 1
1 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را ، در صورت امتناع ورزيدن از شركت در جنگ و جهاد ، تهديد به عذابى دردناك كرد .
إلا تنفروا يعذبكم عذاباً أليماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 10 - 12
12 - جنگ مسلمانان با مشركان پيمان شكن صدر اسلام ، جنگ دفاعى بود نه ابتدايى .
و أولئك هم المعتدون
از اين آيه شريفه و آيات پيش استفاده مى شود كه: خداوند به منظور دفاع از حقوق مسلمانان و كوتاه شدن دست دشمن از تجاوز به حقوق ايشان، معاهده صلح با مشركان را لغو و مسلمانان را به جنگ و نبرد با آنان فراخواند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 11 - 1
1 - جنگ مسلمانان با مشركان پيمان شكن صدر اسلام ، به منظور نجات آنان از آيين شرك و بازگشت به توحيد و اسلام ، بود .
فإن تابوا و اقاموا الصلوة و ءاتوا الزكوة
برداشت فوق از تفريع جمله «إن تابوا . .. » بر الغاى صلحنامه و اعلام جنگ با مشركان پيمان شكن (كيف يكون للمشركين عهد ... ) استفاده مى شود. قابل ذكر است كه «توبة» (مصدر تابوا) به معناى بازگشتن است ; يعنى، اگر مشركان به اسلام و توحيد بازگردند و ... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 39 - 5
5 - صدور اجازه پيكار به مسلمانان صدراسلام از سوى خداوند ، به منظور دفع تهاجم دشمن و رفع تجاوز آنان
أُذن للذين يقتلون بأنّهم ظلموا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 77 - 2،3
2 - برخى از مسلمانان صدر اسلام خواستار نبرد با كفّار ، قبل از تشريع جهاد و مبارزه مسلّحانه
الم تر الى الّذين قيل لهم كفّوا ايديكم . .. فلمّا كتب عليهم القتال
از جمله «فلمّا كتب» به دست مى آيد كه مراد از «كفّوا»، خوددارى از نبرد و جنگ مسلحانه است.
3 - برخى از مسلمانان صدر اسلام خواهان نبرد با كافران ، پيش از فراهم آمدن زمينه هاى آن
الم تر الى الّذين قيل لهم كفّوا ايديكم
جمله «فلما كتب . .. »، چنانچه گذشت، مى تواند به معناى تشريع جهاد باشد، و مى تواند به معنى فراهم آمدن زمينه جهاد و پيش آمدن شرايط آن باشد ; يعنى آنگاه كه پيامبر (صلی الله علیه و آله) مسلمانان را به سوى جهاد فراخواند ... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 108 - 1،4
1 - برخى از مسلمانان صدر اسلام در صدد درخواست تغيير و تبديل بعضى از احكام اسلام بودند .
أم تريدون أن تسئلوا رسولكم
كلمه «سؤال» و مشتقات آن، هرگاه با واسطه حرف جر ]همانند «عن»[ به مفعول دوم متعدى گردد، به معناى پرسش كردن و در غير اين صورت به معناى درخواست كردن مى باشد. از آن جا كه در آيه شريفه مفعول دوم ذكر نشده، هر دو معنا محتمل است; بر اين احتمال كه «أن تسئلوا» به معناى درخواست باشد، مورد تقاضا به قرينه آيه قبل، نسخ برخى احكام است.
4 - مسلمانانى كه در صدد درخواست نسخ و تبديل برخى از احكام بودند ، مورد نكوهش شديد خداوند قرار گرفتند .
أم تريدون أن تسئلوا رسولكم
در اينكه مخاطب «أن تسئلوا» مسلمانان هستند يا اهل كتاب، دو نظر ابراز شده است. «كما سئل موسى» تأييد كننده اين نظر است كه مخاطب مسلمانان هستند و گرنه در عبارت بعد گفته مى شد: «كما سألتم موسى». جمله «أم تريدون» (آيا مى خواهيد) دلالت مى كند كه درخواست يا پرسش، انجام نشده بود و لذا در برداشت گفته شد: «در صدد درخواست ...».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 13
13 - يهود و نصارا ترغيب كننده مسلمانان به پرسش ها و درخواست هاى نابه جا از پيامبر (صلی الله علیه و آله)
أم تريدون أن تسئلوا . .. ودّ كثير من أهل الكتب لو يردونكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 31 - 8
8- مؤمنان عصر بعثت ، خواهان ظهور معجزه اى براى گرايش پيدا كردن كافران به اسلام و قرآن بودند .
أفلم ياْيئس الذين ءامنوا أن لو يشاء الله لهدى الناس جميعًا
اعتراض خداوند به مؤمنان با جمله «أفلم ياْيئس الذين ءامنوا» و بيان اين حقيقت كه امر هدايت و ضلالت به دست خداوند است نه وابسته به ارائه معجزه، مى رساند كه مؤمنان خواهان آن بودند كه معجزات درخواستى كافران تحقق يابد، شايد كه آنان هدايت شوند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 1 - 2
2- مسلمانان صدراسلام ، خواهان تحقق زودرس وعده خدا در مورد غلبه اسلام و توحيد بودند .
أتى أمر الله فلاتستعجلوه
در مورد مخاطب «لاتستعجلوه» دو احتمال وجود دارد: اول آنكه تعجيل از جانب مسلمانان صورت مى گرفته و ديگر آنكه مشركان خواهان شتاب در تحقق وعده هاى الهى (عذاب، يا غلبه توحيد، يا قيامت) بودند. برداشت فوق بر مبناى اول است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 20 - 1
1- مؤمنان عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، در اشتياق نزول سوره اى كه تعيين كننده تكليف آنان در قبال دشمنان باشد .
و يقول الذين ءامنوا لولا نزّلت سورة
محتواى «فإذا أنزلت سورة محكمة و ذكر فيها القتال» قرينه اى است بر اين كه سوره مورد انتظار مؤمنان، در زمينه تعيين تكليف آنان با كافران بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 14 - 2
2 - مسلمانان صدراسلام ، به خاطر بى مبالاتى و خوش باورى در توطئه « افك » ، در معرض گرفتار شدن به عذابى سخت از سوى خدا قرار داشتند .
و لولا فضل اللّه عليكم . .. لمسّكم فى ما أفضتم فيه عذاب عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 15 - 2
2 - ماجراى « افك » ، على رغم اين كه مستقيماً هتك حريم پيامبر (صلی الله علیه و آله) محسوب مى شد ، مردم آن را ساده انگاشته و خوش باورانه به دامن زدن و گسترش آن پرداختند .
إذ تلقّونه بألسنتكم و تقولون بأفواهكم ما ليس به علم و تحسبونه هيّنًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 8 - 12
12 - رفتار هاى فريبكارانه ( ظاهرسازى ها و خوش زبانى هاى ) مشركان صدر اسلام ، خوشبينى هايى را در ميان مسلمانان نسبت به آنان به وجود آورده بود .
كيف يكون للمشركين عهد . .. كيف ... يرضونكم بأفوههم و تأبى قلوبهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 60 - 10
10 - دشمنان ناشناخته مسلمانان در عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، داراى نيروى ضعيفتر نسبت به دشمنان شناخته شده
و ءاخرين من دونهم
برداشت فوق با توجه به كلمه «دون» كه به معناى پايين و پست است، استفاده شده. گفتنى است «من» در «من دونهم» بيانيه است. بنابراين «ءاخرين من دونهم» يعنى دشمنان ديگرى كه از نيرو و توان كمترى برخوردارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 4
4 - دعوت پيامبر (صلی الله علیه و آله) از مؤمنان ، براى شركت در سفر مكه ( قبل از صلح حديبيه )
سيقول لك المخلّفون من الأعراب
از واژه «مخلّفون» و عذرتراشى هاى آنان، استفاده مى شود كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) براى اين سفر، دعوت همگانى كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 11 - 1
1 - مسلمانان صدراسلام ، با مشاهده بساط داد و ستد و يا لهو و سرگرمى ، جذب آن مى شدند و مصلاّ را ترك و پيامبر (صلی الله علیه و آله) را در حال ايراد خطبه هاى نماز جمعه ، ر ها مى كردند .
و إذا رأوا تجرة أو لهوًا انفضّوا إليها و تركوك قائمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 74 - 14
14 - رفاه و امكانات مادى مسلمانان ، غير قابل تحمل براى منافقان صدر اسلام و برانگيزنده آنان به ستيزه جويى و كينهورزى
و ما نقموا إلا أن أغنيهم اللّه و رسوله من فضله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عبس - 80 - 2 - 1،2
1 - مسلمانى نابينا ، پس از ورود خود به مجلس وعظ و ارشاد پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، با ترش رويى و روى گردانى يكى از حاضران مواجه شد .
عبس و تولّى . أن جاءه الأعمى
2 - عبداللّه بن اُمّ مكتوم ، نابيناى مسلمانى كه گرفتار ترش رويى و اعراض يكى از حاضران مجلس پيامبر (صلی الله علیه و آله) شد .
أن جاءه الأعمى
برخى از مفسّران، نام شخصى را كه «أعمى» بود و آيه شريفه درباره حضور او نازل شده، «عمرو» و اكثريت «عبداللّه» نوشته اند; ولى همگان بر اين اتفاق دارند كه او فرزند نابيناى «ام مكتوم» بود. در شأن نزول آيه شريفه آمده است كه وى در حال ورود به مجلسى كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)، در آن حضور داشت، مورد اسائه ادب فردى از بنى اميه - كه گفته مى شود عثمان بن عفان بوده است - قرار گرفت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 119 - 4
4 - نكوهش خداوند از برخى مسلمانان صدر اسلام به سبب تحريم خوردن گوشت حيوانى كه با نام خدا ذبح شده است.
و ما لكم ألا تأكلوا مما ذكر اسم الله عليه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 13 - 13
13 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را به خاطر هراسشان از سطوت دشمن و خوددارى از نبرد با آنان ملامت كرد .
أتخشونهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 12 - 1
1 - خداوند ، مسلمانان را به خاطر بدگمانى به همسر پيامبر (صلی الله علیه و آله) و موضع گيرى ترديدآميز نسبت به شايعه « افك » و رد نكردن صريح آن ، مورد سرزنش قرار داد .
إنّ الذين جاءو بالإفك . .. لولا إذ سمعتموه ظنّ المؤمنون و المؤمنت بأنفسهم خيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 16 - 1
1 - خداوند ، مسلمانان را به خاطر تأثيرپذيرى در برابر شايعه « افك » و عدم موضع گيرى مناسب در برابر آن ، نكوهش كرد .
و لولا إذ سمعتموه قلتم . .. سبحنك هذا بهتن عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 4
4 - اقدام نكوهيده برخى از مسلمانان ، به تحميل آراى شخصى خود بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) *
لو يطيعكم فى كثير من الأمر لعنتّم
برداشت بالا بدان احتمال است كه نكوهش مستفاد از آيه، نظر به جريان هايى داشته باشد كه قبلاً صورت گرفته بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 13 - 4
4 - نكوهش مسلمانان از سوى خداوند ، به خاطر صرف نظر كردن از ملاقات هاى محرمانه با پيامبراكرم (صلی الله علیه و آله) و امتناع ورزيدن از پرداخت صدقه نجوا
ءأشفقتم أن تقدّموا بين يدى نجويكم صدقت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 2 - 5
5 - خداوند ، آن دسته از مؤمنان صدراسلام را كه به گفته هاى خود عمل نمى كردند ، مورد سرزنش و نكوهش قرار داد .
يأيّها الذين ءامنوا لِمَ تقولون ما لاتفعلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 11 - 2
2 - نكوهش مسلمانان صدراسلام از سوى خداوند ، به خاطر ترك مصلاّ براى داد و ستد و يا تماشاى لهو و ر ها كردن پيامبر (صلی الله علیه و آله) در حال ايراد خطبه هاى نماز جمعه
و إذا رأوا تجرة أو لهوًا انفضّوا إليها و تركوك قائمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 16 - 7
7 - وجود برخى افراد سست ايمان و مرتبط با بيگانگان ، در ميان مسلمانان صدر اسلام
و لم يتخذوا من دون اللّه و لا رسوله و لا المؤمنين وليجة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 38 - 4
4 - بروز نوعى سستى ميان گروهى از مسلمانان صدر اسلام ، براى رفتن به جنگ تبوك
يأيها الذين ءامنوا ما لكم إذا قيل لكم انفروا . .. اثّاقلتم إلى الأرض
اين بخش از آيات، چنانكه برخى از مفسران گفته اند، مربوط به جنگ تبوك است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 25 - 5
5 - حضور گسترده مسلمانان در جنگ حنين ، مايه اعجاب و غرورشان شده بود .
و يوم حنين إذ أعجبتكم كثرتكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 187 - 7
7 - بسيارى از مسلمانان صدر اسلام به حرمت آميزش در شب هاى ماه رمضان اعتنا نكرده و نافرمانى مى كردند .
علم اللّه أنكم كنتم تختانون أنفسكم
بديهى است كه همه مسلمانان مرتكب خلاف نشدند. بنابراين، مخاطب قرار دادن همه آنان با جمله «كنتم تختانون ...» گوياى اين است كه تعداد متخلفان اندك نبوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 64 - 7
7 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام از پيروى پيامبر (صلی الله علیه و آله) سرپيچى مى كردند .
و من اتبعك من المؤمنين
برداشت فوق مبتنى بر اين است كه «من» در «من المؤمنين» براى تبعيض باشد. بر اين مبنا مراد از «المؤمنين» مدعيان ايمان است كه شامل مؤمنان واقعى و غير واقعى خواهد شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 78 - 6
6 - خير ها را از جانب خدا دانستن و شر ها را از ناحيه پيامبر (صلی الله علیه و آله) پنداشتن ، انديشه برخى از مسلمانان عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله)
و ان تصبهم حسنة يقولوا هذه من عنداللّه و ان تصبهم سيّئة يقولوا هذه من عندك
ظاهراً مراد از ضمير در «تصبهم» مسلمانان ضعيف الايمان هستند. آنها مى پنداشتند مشكلاتى كه پس از مسلمان شدنشان به آنها روى آورده، از ناحيه پيامبر (صلی الله علیه و آله) بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 101 - 7
7 - مسلمانان صدر اسلام ، كاستن از نماز را ، هر چند به هنگام سفر و ترس از دشمن ، گناه مى پنداشتند .
و إذا ضربتم فى الارض فليس عليكم جناح ان تقصروا من الصلوة ان خفتم ان يفتنكم الذين
«لاجناح» و «فليس عليكم جناح»، غالباً در مواردى به كار مى رود كه پندار جرم و گناه بر انجام و يا ترك كارى وجود داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 6 - 5
5 - شركت در جنگ بدر حركتى آشكار به سوى مرگ در پندار گروهى از مسلمانان صدر اسلام
كأنما يساقون إلى الموت و هم ينظرون
مفعول «ينظرون» به قرينه فراز قبل، «الموت» است. يعنى «و هم ينظرون الموت». بنابراين جمله حاليه «و هم ... » حكايت از آن دارد كه اطمينان برخى از مسلمانان به مرگ آفرينى جنگ بدر به گونه اى بوده كه گويا مرگ را با چشم خويش مشاهده مى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 7 - 5
5 - مسلمانان ، مشتاق رويارويى با كاروان تجارى قريش و ناخشنود از درگيرى با سپاه مسلح آنان
و تودون أن غير ذات الشوكة تكون لكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 13 - 5،8
5 - مسلمانان صدراسلام ، مشتاق امداد هاى الهى و غلبه سريع بر دشمن
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
8 - مسلمانان صدراسلام ، مشتاق فتح مكه و در انتظار نصرت و امداد هاى الهى
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
مفسران، برآنند كه آيه شريفه ناظر به فتح مكه و قريب الوقوع بودن آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عبس - 80 - 6 - 6
6 - علاقه شديد برخى از مسلمانان عصر بعثت ، به ارشاد كافران سرشناس مكه و مسلمان ساختن آنان
فأنت له تصدّى
براساس شأن نزول اين آيات، افراد معروفى از قريش (نظير ابوجهل) در مجلسى كه ابن ام مكتوم وارد شد، حضور داشتند و تعبير «من استغنى» در مورد آنان نازل شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 117 - 7
7 - تنگنا هاى جنگ تبوك ، مايه تزلزل قلب برخى از مسلمانان شده بود .
فى ساعة العسرة من بعد ما كاد يزيغ قلوب فريق منهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 68 - 16
16 - دستور بى اعتنايى به مغالطه گران درباره آيات، در معرض فراموشى از سوى مسلمانان صدر اسلام
و إما ينسينك الشيطن فلاتقعد بعد الذكرى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 92 - 5
5 - توان مالى بسيار پايين مسلمانان در صدر اسلام
و لا على الذين إذا أتوك لتحملهم قلت لا أجد ما أحملكم عليه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 26 - 6
6 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را در مدينه با امداد هاى خويش توانا و قدرتمند ساخت .
تخافون أن يتخطفكم الناس فأويكم و أيدكم بنصره
«تأييد» به معناى تقويت كردن و قدرتمند ساختن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 28 - 2
2- مسلمانان صدراسلام از جمله كسانى اند كه پيش از هدايت شدن به خدا گرايش داشته و از او گريزان نبودند .
و يهدى إليه من أناب. الذين ءامنوا و تطمئن قلوبهم بذكر الله
«الذين ءامنوا» عطف بيان براى «من أناب» و تبيين كننده آن با ارائه مصداق است ; يعنى ، كسانى كه ايمان آورده اند، همانانند كه به سوى خدا انابه مى كردند ، از اين رو مشيّت الهى بر هدايت آنان تعلق گرفت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 109 - 15
15 - خداوند ، مسلمانان عصر بعثت را به عفو و گذشت از توطئه گران اهل كتاب فرا خواند .
فاعفوا و اصفحوا حتى يأتى اللّه بأمره
«عفو» و «صفح» به معناى گذشت از خطا و گناه است. گفته شده «صفح» علاوه بر آن، دلالت بر سرزنش نكردن نيز دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 172 - 12
12 - برخى از مسلمانان صدر اسلام با حرام پنداشتن بعضى از طيبات ، از خوردن آنها امتناع مى كردند . *
يأيها الذين ءامنوا كلوا من طيبت . .. إن كنتم إياه تعبدون
تأكيد خداوند بر مباح بودن طيبات و استفاده از آنها گوياى اين است كه: گروهى از مسلمانان از خوردن برخى از طيبات امتناع مى كردند. آيه بعد (إنما حرّم ...) مى رساند كه امتناع آنان به خاطر اعتقاد به حرمت آن دسته از طيبات بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 217 - 16
16 - اقدام برخى از مسلمين ( عبداللّه بن جحش و همراهان او ) به جنگ با كفارِ مكه در ماه حرام
يسئلونك عن الشهر الحرام قتال فيه قل قتال فيه كبير
در شأن نزول آيه آمده كه عبداللّه بن جحش و همراهان او در ماه رجب به گروهى از كفار كه داراى مال التجاره بودند، حمله بردند و آنان را كشته و يا اسير كردند. (مجمع البيان و ديگر تفاسير.)
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 143 - 1،2،4،6
1 - شهادت طلبى برخى مؤمنان صدر اسلام پس از جنگ بدر و نگرانى و حيرت آنها به هنگام بروز جنگ احد
و لقد كنتم تمنّون الموت من قبل ان تلقوه فقد رايتموه و انتم تنظرون
2 - وحشت برخى مؤمنان صدر اسلام از مرگ و شهادت در راه خدا
و لقد . .. فقد رايتموه و انتم تنظرون
4 - عدم موفقيت برخى از مؤمنان صدر اسلام ، در امتحان الهى
ام حسبتم ان تدخلوا الجنّة . .. فقد رايتموه و انتم تنظرون
6 - ناهماهنگى و دوگانگى باور ها و عملكرد برخى از مسلمانان صدر اسلام
و لقد كنتم تمنّون الموت . .. فقد رايتموه و انتم تنظرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 153 - 2،12
2 - گريز مسلمانان از ميدان كارزار احد ، موجب شكست آنان در آن پيكار
ثمّ صرفكم عنهم . .. اذ تصعدون
بنابر اينكه «اذ تصعدون» متعلق به «صرفكم» باشد و كلمه «اذ»، يا براى بيان علّت است، يعنى شكست خورديد چون فرار كرديد، و يا ظرف زمان است، يعنى شكست خورديد، آنگاه كه فرار كرديد.
12 - گريز مسلمانان از كارزار احد و فاصله گرفتن آنان از رسول خدا (صلی الله علیه و آله)
و الرّسول يدعوكم فى اخريكم
كلمه «فى اخريكم» بيان حالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) به هنگام دعوت است. يعنى پيامبر (صلی الله علیه و آله) آنگاه كه شما را دعوت مى كرد، در آخر شما قرار داشت و اين حاكى از دور شدن مسلمانان از اطراف پيامبر (صلی الله علیه و آله) است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 15،17،21،24
15 - ترديد برخى از مسلمانان نبرد احد در حقّانيّت اسلام و وعده رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به پيروزى مسلمانان بر دشمنانشان
و طائفة . .. يقولون هل لنا من الامر من شىء
برخى از مسلمانان گمان مى كردند چون به اسلام گرويده اند و اسلام دين حق و الهى است، بايد همه امور بر طبق خواسته آنان پيش رود; ولى آنگاه كه شكست خوردند، به ترديد افتادند و گفتند گويا اختيار امور به دست ما نيست و در نتيجه اسلام دين حق نيست و وعده هاى رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بى مورد است.
17 - شكست ها و حوادث ناگوار ، موجب ترديد مسلمانان سست انديشه در مورد حقّانيّت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و وعده هاى خدا به پيروزى آنان
طائفة . .. يقولون هل لنا من الامر من شىء
21 - برخورد منافقانه خودمحوران و دنياطلبان مسلمان با رسول خدا (صلی الله علیه و آله)
و طائفة قد اهمّتهم انفسهم . .. يخفون فى انفسهم ما لايبدون لك
24 - تبليغات سوء ، شك برانگيز و شرك آلوده مسلمانان سست انديشه احد ، پس از پايان آن كارزار
يقولون لو كان لنا من الامر شىء ما قتلنا ههنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 155 - 1
1 - فرار و پشت كردن برخى مسلمانان ، از جبهه پيكار احد
انّ الّذين تولّوا منكم يوم التقى الجمعان
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 161 - 5
5 - گمان باطل برخى از مسلمانان صدر اسلام مبنى بر خيانت پيامبر (صلی الله علیه و آله) در غنايم جنگى
و ما كان لنبىّ ان يغلّ
در برخى از شأن نزولهاىِ مربوط به آيه آمده كه غنيمتى از غنايم جنگى بدر مفقود شد و عدّه اى چنين پنداشتند كه پيامبر (صلی الله علیه و آله) آن را تصاحب كرده است. (مجمع البيان، ذيل آيه.) و از امام صادق (ع) نقل شده است كه فرمود: ... الم ينسبوا نبيّنا محمّداً (صلی الله علیه و آله) ... الم ينسبوه يوم بدر الى انّه اخذ لنفسه من المغنم قطيفة حمراء حتّى اظهره اللّه عزّ و جلّ على القطيفة و برء نبيّه من الخيانة و انزل بذالك فى كتابه «و ما كان لنبىّ ان يغلّ ... ».
امالى صدوق، ص 92، مجلس 22، ح 3 ; تفسير برهان، ج 1، ص 324، ح 1.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 168 - 10
10 - آزادى بيان مسلمانان عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) در عقايد و موضعگيرى هاى خويش
لو اطاعونا ما قتلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 173 - 2
2 - نفوذ عوامل دشمن در بين مسلمانان و ايجاد جنگ روانى براى تضعيف روحيه آنان ، پس از جنگ احد
الّذين قال لهم النّاس انّ النّاس قد جمعوا لكم فاخشوهم
برخى برآنند كه مراد از «النّاس» در «قال لهم النّاس»، منافقانى هستند كه براى دشمنان دين جاسوسى مى كردند. برخى ديگر گفته اند منظور افرادى از دشمن هستند كه در بين مسلمانان ايجاد رعب مى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 186 - 10
10 - مسلمانان صدر اسلام ، مواجه به آزار فراوان اهل كتاب و مشركان بودند .
و لتسمعنّ من الّذين اوتوا الكتب من قبلكم و من الّذين اشركوا اذًى كثيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 195 - 24،25،26
24 - آوارگى و هجرت برخى مسلمانان صدر اسلام و شكنجه و آزار آنان در راه خدا
فالّذين هاجروا و اخرجوا من ديارهم و اوذوا فى سبيلى
جمله «فالّذين . .. »، هر چند بيان يك ضابطه كلّى است، ولى به قرينه ماضى بودن فعلهاى «هاجروا و ... »، ناظر به تحقق هجرت، اخراج و آزار نيز هست.
25 - شرايط دشوار محيط مكّه براى مسلمانان صدر اسلام
فالّذين هاجروا و اخرجوا من ديارهم و اوذوا فى سبيلى
چون معمولا هجرت در صدر اسلام از مكّه و اطراف آن صورت مى گرفت، مراد از «ديارهم»، مكّه و اطراف آن است.
26 - فداكارى و از خود گذشتگى مسلمانان صدر اسلام ، در رويارويى با دشمنان و استقبال آنان از شهادت
فالّذين . .. و قاتلوا و قتلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 196 - 7
7 - فقر و ضعف مسلمانان نسبت به كافران ، در برهه اى از عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله)
لا يغرّنك تقلّب الّذين كفروا فى البلاد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 45 - 3
3 - ناباورى مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به دشمنى يهود با آنان
الم تر . .. و اللّه اعلم باعدائكم
آوردن «اعلم»، با صيغه افعل تفضيل، حكايت از ناباورى مسلمانان نسبت به دشمنى عالمان يهود با آنان دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 72 - 1،2
1 - كندى و سستى برخى مسلمانان عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، از شركت در جهاد
و انّ منكم لمن ليبطّئنّ
2 - برخى از مسلمانان عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، ديگر مؤمنان را از شركت در جهاد بازمى داشتند .
و انّ منكم لمن ليبطّئنّ
راغب در «مفردات»، «ليبطّئنّ» را فعل متعدى دانسته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 75 - 9
9 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام ، تحت سيطره ستم كافران مكه
و ما لكم لا تقاتلون فى سبيل اللّه و المستضعفين . .. يقولون ربّنا اخرجنا من هذه ا
بسيارى از مفسران برآنند كه آيه مورد بحث درباره مسلمانانى است كه تا قبل از فتح مكّه در آنجا بودند و از مهاجرت آنان جلوگيرى مى شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 77 - 13،14،15،16،17،18،19
13 - فرمان جهاد ، مايه ترس برخى از مدعيان جهاد و مبارزه در صدر اسلام
فلمّا كتب عليهم القتال اذا فريق منهم يخشون النّاس كخشية اللّه او اشدّ خشية
14 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام به گونه اى از نبرد با دشمن هراسناك بودند كه خداترسان از خدا مى ترسند .
اذا فريق منهم يخشون النّاس كخشية اللّه
برداشت فوق بر اين مبناست كه «كخشية اللّه» حال براى فاعل «يخشون» باشد كه در اين صورت مضافى مقدر است و تقدير كلام چنين خواهد بود: يخشون النّاس مثل اهل خشية اللّه.
15 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام ، فزونتر از ترسِ خداترسان ، از رويارويى با دشمن هراسناك بودند .
اذا فريق منهم يخشون النّاس . .. او اشدّ خشيةً
اَوْ در «او اشدّ خشية» براى تنويع است و اشاره دارد به اينكه مسلمانان هراسناك از نبرد با دشمن، دو گروه بودند.
16 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام به گونه اى كه از خدا ، ترسان بودند ، از رويارويى با دشمن مى ترسيدند .
اذا فريق منهم يخشون النّاس كخشية اللّه
در برداشت فوق «كخشية اللّه» صفت مفعول مطلق محذوف گرفته شده است و فاعل «خشية» ضميرى است كه به «فريق» بازمى گردد ; يعنى يخشون النّاس مثل خشيتهم من اللّه.
17 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام ، هراسشان از جنگ بيش از ترسشان از خداوند بود .
يخشون النّاس كخشية اللّه او اشدّ خشية
18 - بسيارى از مسلمانان صدر اسلام ، تسليم در برابر حكم جهاد و آماده براى نبرد با دشمن
اذا فريق منهم يخشون النّاس
19 - خداترسى و نهراسيدن از دشمن ، ويژگى بسيارى از مسلمانان صدر اسلام
اذا فريق منهم يخشون النّاس كخشية اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 81 - 4
4 - سران گروهى از مسلمانان ضعيف الايمان ، داراى جلساتى سرى و شبانه ، به منظور چاره انديشى براى مخالفت با پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)
بيّت طائفة منهم غير الذى تقول
ظاهر آيه شريفه اين است كه تمامى كسانى كه اظهار اطاعت مى كردند در صدد مخالفت بودند، نه تنها طائفه اى از آنها ; بنابراين مراد از طائفه - به مناسبت حكم و موضوع - سران آنها مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 83 - 2
2 - افشاى اخبار امنيتى از سوى برخى از مسلمانان صدر اسلام
و اذا جاءهم امر من الامن او الخوف اذاعوا به
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 84 - 12
12 - امتناع و كوتاهى مسلمين از شركت در غزوه بدر صغرا
فقاتل فى سبيل اللّه . .. و حرّض المؤمنين عسى اللّه
قابل ذكر است كه مورخين از اين غزوه به نامهاى مختلفى - بدر الصغراء، بدر الموعد، بدر الآخرة و بدر الاخيرة - ياد كرده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 88 - 1،4،11،17
1 - اختلاف مسلمانان صدر اسلام ، در شيوه برخورد با منافقان
فما لكم فى المنافقين فئتين
4 - شفاعت و طرفدارى برخى از مسلمانان عصر بعثت از منافقان
و من يشفع شفاعة سيّئة . .. فما لكم فى المنافقين فئتين
«فاء» در «فما لكم» تفريع بر آيه 85 و بيانگر مصداقى از «شفاعة سيّئة» است.
11 - اميد به هدايت منافقان ، از موجبات طرفدارى برخى مؤمنان صدر اسلام از آنان
اتريدون ان تهدوا من اضلّ اللّه
17 - اميد برخى از مؤمنان صدر اسلام به هدايت منافقان ، برخاسته از عدم شناخت سنن الهى در هدايت و گمراهى
فما لكم فى المنافقين . .. اتريدون ان تهدوا من اضلّ اللّه و من يضلل اللّه فلن تجد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 91 - 1
1 - اِخبار خداوند به مسلمانان صدر اسلام كه در آينده اى نزديك گروهى از دشمنان ، على رغم پيمان ترك تعرض ، به پيمان خويش وفادار نبوده ، در هر آشوبى عليه آنان شركت خواهند كرد .
ستجدون اخرين يريدون ان يَامنوكم و يَامنوا قومهم كلّما ردّوا الى الفتنة اركسوا في
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 94 - 24
24 - مسلمانان صدر اسلام موظّف به تفحص در بينش و كردار منحط دوران جاهليّت خويش و توجّه به تعالى آن در اسلام
كذلك كنتم من قبل فمنّ اللّه عليكم فتبيّنوا
بنابر اينكه متعلق «فتبيّنوا»، «كذلك كنتم من قبل»، باشد. يعنى اگر زمان را درك نكرديد و يا فراموش كرديد، تحقيق كنيد تا اعمال زشت جاهلى براى شما آشكار شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 97 - 8
8 - گروهى از مسلمانان در صدر اسلام ، از مكّه هجرت نكردند و همچنان تحت ستم كافران باقى ماندند .
انّ الّذين توفّيهم الملئكة . .. قالوا كنّا مستضعفين فى الارض
ابن عباس گويد: گروهى از اهل مكّه ايمان آوردند، ولى به علت ترس، از هجرت سر باز زدند و اين آيه درباره آنان نازل شد. (روح المعانى، ذيل آيه).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 100 - 3،4
3 - ترغيب مسلمانان صدر اسلام به هجرت از مكّه
و من يهاجر فى سبيل اللّه يجد فى الارض مراغماً كثيراً وسعة . .. فقد وقع اجره على
4 - احتمال سرگردانى و گرفتار شدن به تنگنا ها ، دليل گروهى از مسلمانان براى ترك هجرت
و من يهاجر . .. يجد فى الارض مراغماً كثيراً وسعة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 101 - 6
6 - مسلمانان صدر اسلام ، در معرض فتنه و آسيب از سوى كافران به هنگام سفر
و إذا ضربتم فى الارض . .. ان خفتم ان يفتنكم الذين كفروا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 109 - 3
3 - تلاش برخى مسلمانان در صدر اسلام ، براى دفاع از خيانتكاران در پيشگاه پيامبر (صلی الله علیه و آله)
هأنتم هؤلاء جدلتم عنهم
با توجه به شأن نزول كه در مورد ابن ابيرق و ديگران وارده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 114 - 1
1 - بسيارى از نجوا هاى مسلمانان سست ايمان صدر اسلام ، فاقد هرگونه خير و فايده
لا خير فى كثير من نجويهم
مراد از ضمير در «نجويهم» مسلمانانى هستند كه در آيات قبل از آنان سخن به ميان آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 123 - 7
7 - بيگانگى برخى مسلمانان صدر اسلام و اهل كتاب ، با روح ديانت و مقررات الهى
ليس بامانيكم و لا امانى أهل الكتب من يعمل سوءاً يجز به
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 127 - 3
3 - تشريع احكامى در مورد زنان ، زمينه مطرح شدن سؤالهايى از سوى مسلمانان صدر اسلام در مورد آنان *
و يستفتونك فى النساء . .. و ما يتلى عليكم فى الكتب فى يتمى النساء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 128 - 4
4 - ترديد مسلمانان صدر اسلام در جواز مصالحه زن و شوهر نسبت به حقوق يكديگر
و إن امراة خافت . .. فلاجناح عليهما ان يصلحا
كلمه «لاجناح» حاكى است كه مسلمانان صدر اسلام بر آن گمان بودند كه حقوق تعيين شده براى زن و شوهر، قابل مصالحه و گذشت نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 140 - 3
3 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام ، پذيراى دوستى و ولايت كفار ، در عين نهى خداوند حتى از همنشينى با آنها
الذين يتّخذون الكفرين أولياء . .. يكفر بها و يستهزأ بها فلاتقعدوا معهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 2 - 27
27 - خداوند ، فراخوان مسلمانان صدر اسلام به پرهيز از تجاوز و تعدى به مشركان
و لايجرمنكم شنئان قوم . .. ان تعتدوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 4 - 2
2 - احساس مسؤوليت مسلمانان صدر اسلام نسبت به تكاليف الهى و يادگيرى آن
يسئلونك ماذا احل لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 7 - 5
5 - مؤمنان در صدر اسلام ، پذيراى پيمان خداوند با اظهار اطاعت از او
ميثقه الذى و اثقكم به اذ قلتم سمعنا و اطعنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 13،22،25،26
13 - داشتن پناهگاهى امن در صورت شكست اسلام ، انگيزه دوستى مسلمانان بيمار دل عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) با يهود و نصارا و پذيرش ولايت آنان
يقولون نخشى ان تصيبنا دائرة
22 - پيروزى مسلمانان ، مايه پشيمانى بيماردلان سست ايمان عصر بعثت از شك و ترديد نسبت به حقانيت اسلام
فعسى اللّه ان يأتى بالفتح او . .. فيصبحوا على ما اسروا فى انفسهم ندمين
برداشت فوق بر اين اساس است كه مراد از «ما اسروا فى انفسهم»، ترديد مسلمانان سست ايمان نسبت به حقانيت اسلام باشد. «فى قلوبهم مرض»، اين احتمال را تأييد مى كند.
25 - مسلمانان سست ايمان با مشاهده پيروزى اسلام ، شرمسار از برنامه ريزى هاى نهانى خويش جهت رهايى از پيامد هاى شكست مسلمانان
فيصبحوا على ما اسروا فى انفسهم ندمين
26 - يهود و نصارا ، مورد علاقه و محبت مسلمانان سست ايمان در عصر بعثت
ما اسروا فى انفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 53 - 4،6،7،8،12
4 - مسلمانان فريب خورده و دلگرم به يارى يهود و نصارا ، مورد ملامت مؤمنان راستين پس از فتح و پيروزى
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
6 - تعهد مسلمانان سست ايمان بر يارى يهود و نصارا با سوگندهايى مؤكد
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
برداشت فوق بر اين مبناست كه «هولاء» اشاره به بيماردلان و خطاب در «معكم» متوجه يهود و نصارا باشد.
7 - ناتوانى مسلمانان سست ايمان بر پايبندى به تعهد خويش با يهود و نصارا
اهولاء الذين اقسموا باللّه جهد ايمنهم انهم لمعكم
8 - يهوديان و مسيحيان دلگرم به يارى و همگامى مسلمانان سست ايمان ، مورد ملامت مؤمنان پس از پيروزى
و يقول الذين ءامنوا اهولاء الذين اقسموا . .. انهم لمعكم
12 - روابط دوستانه گروهى از مسلمانان عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، با يهود و نصارا ، موجب تباهى اعمال نيك گذشته آنان
حبطت اعملهم فاصبحوا خسرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 55 - 3
3 - پرداخت زكات در حال ركوع نماز ، نشانه فرد تعيين شده در بين مسلمانان صدر اسلام براى حكومت و ولايت بر آنان
و يؤتون الزكوة و هم ركعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 57 - 12
12 - گروهى از مسلمانان صدر اسلام ، پذيراى ولايت و دوستى با اهل كتاب و ديگر كافران ، على رغم دشمنى آنان با دين
يأيها الذين ءامنوا لاتتخذوا الذين . .. أولياء و اتقوا اللّه ان كنتم مؤمنين
لحن مذمت گونه جمله « و اتقوا اللّه ان كنتم مؤمنين» مى رساند كه گروهى از مسلمانان با كافران روابط دوستى بر قرار كرده بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 93 - 1
1 - برخى از مسلمانان عصر بعثت - تا پيش از نزول آيه « انما الخمر . . . » - به شرابخوارى و قماربازى مبتلا بودند .
ليس على الذين ءامنوا و عملوا الصلحت جناح فيما طعموا
فعل ماضى «طعموا» دلالت بر اين دارد كه برخى از مسلمانان پيش از نزول اين بخش از آيات، از شراب خوارى و قماربازى پرهيز نداشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 94 - 6
6 - گروهى از مسلمانان عصر بعثت خداترس و گروهى ديگر بى باك و بى پروا در برابر خداونداند
يأيها الذين ءامنوا ليبلونكم . .. ليعلم اللّه يخافه بالغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 5 - 7
7 - برخى از مسلمانان ناخشنود از حكم خداوند درباره انفال و غنايم جنگ بدر
قل الأنفال للّه و الرسول . .. كما أخرجك ربك ... و إن فريقا من المؤمنين لكرهون
«كما» براى تشبيه امر ديگر است و مشبّه به صريحاً در آيه ذكر نشده است. لذا احتمالات مختلفى از سوى مفسران ايراد شده است و از جمله آنهاست حكم خداوند درباره انفال و غنايم جنگ بدر. بر اين مبنا «كما أخرجك ... » چنين معنا مى شود: حكم
خداوند درباره انفال حكمى حق است ; همان گونه كه فرمان و تقدير حركت به سوى جنگ بدر حق بود. بر اين اساس جمله «إن فريقا ... » مى رساند كه همه و يا برخى از مسلمانان از حكم خداوند درباره انفال نيز كراهت خاطرى داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 6 - 2
2 - ضرورت حضور در جنگ بدر ، امرى روشن براى مسلمانان صدر اسلام
يجدلونك فى الحق بعد ما تبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 26 - 1،2،5،7،8
1 - مسلمانان تا قبل از هجرت به مدينه مواجه با كمى نيرو و نفرات ، ناتوان و در سلطه دشمنان بودند .
و اذكروا إذ أنتم قليل مستضعفون فى الأرض
مفرد آوردن كلمه «قليل»، به جاى قليلون، تأكيدى است بر كمى افراد و نيروهاى اهل ايمان. قابل ذكر است كه مفسران، آيه مورد بحث را درباره مقايسه موقعيت و وضعيت مسلمانان در مكه و مهاجرت آنان به مدينه دانسته اند.
2 - مسلمانان تا پيش از هجرت به مدينه ، همواره هراسان از گرفتار آمدن به چنگ دشمنان و نابود شدن به دست آنان
تخافون أن يتخطفكم الناس
«تخطف» به معناى گرفتن با سرعت است و در آيه مى تواند كنايه از غلبه و نابودى باشد. فعل مضارع «تخافون» حكايت از استمرار اين وضعيت دارد.
5 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را پس از هجرت ، در مدينه مأوى داد و از سلطه مشركان خارج كرد .
فأويكم و أيدكم بنصره
7 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را پس از هجرت ، از روزى هاى پاك و پاكيزه بهره مند ساخت .
فاويكم . .. و رزقكم من الطيبت
8 - غنايم جنگ بدر ، از روزى هاى پاكيزه كه خداوند مسلمانان صدر اسلام را از آن بهره مند ساخت . *
و رزقكم من الطيبت
از مصاديق مورد نظر براى «الطيبت»، به دليل وقوع آيه مورد بحث پس از بيان جنگ بدر، غنايم جنگى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 28 - 4
4 - خيانت برخى از مسلمانان صدر اسلام به خدا و رسول به خاطر حفظ مال و فرزند خويش
لاتخونوا اللّه و الرسول . .. و اعلموا أنما أمولكم و أولدكم فتنة
در ضمن شأن نزول ياد شده در آيه قبل آمده است كه هدف آن مسلمانى كه مرتكب خيانت شده و اسرار نظامى مسلمانان را فاش ساخت، حفظ مال و فرزندانش بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 39 - 7
7 - خداوند با بيان نظارت خويش بر اعمال كافرانِ دست كشيده از مبارزه عليه اسلام ، مسلمانان صدر اسلام را از غافلگير شدن در توطئه هاى آنان ايمنى بخشيد .
فإن انتهوا فإن اللّه بما يعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 70 - 1
1 - مسلمانان در كارزار بدر گروهى از دشمن را اسير كرده و با گرفتن فديه آنان را آزاد كردند .
يأيها النبى قل لمن فى أيديكم من الأسرى إن يعلم اللّه فى قلوبكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 55 - 3،9،16،20
3 - خداوند ، شكست و هلاكت كافران و مشركان حاكم و جايگزين آنان شدن را ، به مؤمنان نيكوكار صدراسلام ، وعده كرده است .
وعد اللّه الذين ءامنوا منكم و عملوا الصلحت ليستخلفنّهم فى الأرض
9 - خداوند ، استقرار و تثبيت دين مورد پسند خويش را به مؤمنان نيكوكار صدراسلام ، وعده كرده است .
وعد اللّه الذين ءامنوا منكم و عملوا الصلحت . .. و ليمكّننّ لهم دينهم الذى ارتض
16 - وعده خداوند به مؤمنان نيكوكار صدراسلام ، به تبديل و دگرگون كردن ترس و اضطراب آنان به امنيت و آرامش
وعد اللّه الذين ءامنوا منكم و عملوا الصلحت . .. و ليبدّلنّهم من بعد خوفهم أمنً
20 - عبادت خداى واحد و دورى از شرك ، دليل و سبب وعده كردن خداوند به مؤمنان صدراسلام براى اعطاى خلافت ، پيروزى و امنيت به آنان
وعد اللّه الذين ءامنوا . .. يعبدوننى لايشركون بى شيئًا
برداشت فوق مبتنى بر اين است كه جمله «يعبدوننى. ..» حال براى ضماير غايب گذشته و يا جمله اى استينافيه بيانيه باشد; كه در هر صورت بيانگر علت و دليل اعطاى خلافت پيروزى و امنيت به مؤمنان از سوى خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 2 - 2
2 - در صدراسلام ، كسانى وجود داشته اند كه انتظارِ آزمون الهى را نداشته اند و مى پنداشته اند كه صرف اظهار ايمان ، براى مؤمن بودن ، كافى است .
أحسب الناس أن يتركوا أن يقولوا ءامنّا و هم لايفتنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 75 - 2
2 - مسلمانان صدر اسلام ، به ايمان آوردن بنى اسرائيل دل بسته و بدان اميدوار بودند .
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم
برداشت فوق لازمه معناى «أن يؤمنوا لكم» است; زيرا تأييد و تصديق پيروان يك مكتب به معناى تصديق حقانيت آن مكتب و در نتيجه ايمان آوردن به آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 158 - 6
6 - برخى از مسلمانان صدر اسلام ، از انجام سعى ميان صفا و مروه ، اكراه داشته و آن را از مناسك حج نمى پنداشتند .
فمن حج البيت أو اعتمر فلاجناح عليه أن يطوف بهما
نفى اشكال از سعى ميان صفا و مروه با جمله «فلا جناح . ..» گوياى اين است كه: مسلمانان از انجام آن عمل اكراه داشته و منشأ آن - چنانچه در شأن نزول آمده - وجود بتهايى بود كه مشركان در صفا و مروه بين آن دو نصب كرده بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 122 - 2
2 - گمان برخى از مسلمانان صدر اسلام به وجوب بسيج همه مردم براى شركت در جنگ
ما كان المؤمنون لينفروا كافة
آيه شريفه - چنان كه در برخى شأن نزولها آمده - در مقام دفع ذهنيت اشخاصى است كه مى پنداشتند همه مسلمانان بى استثنا بايد در جنگ شركت كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 189 - 11
11 - مسلمانان صدر اسلام بر اساس سنت عصر جاهلى ، به هنگام حج از راه هاى متعارف به خانه ها وارد نمى شدند .
و ليس البر بأن تأتوا البيوت من ظهورها
از اينكه مسلمانان مورد خطاب قرار گرفته اند، معلوم مى شود: گروهى از آنان تا پيش از نازل شدن آيه شريفه، به اين سنت پايبند بوده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 13 - 1،3
1 - مسلمانان ، از پرداخت صدقه پيش از نجوا با پيامبراكرم (صلی الله علیه و آله) ، امتناع ورزيدند .
ءأشفقتم أن تقدّموا بين يدى نجويكم صدقت
3 - پرداخت صدقه ، پيش از هر بار نجوا با پيامبراكرم (صلی الله علیه و آله) ، براى مسلمانان امرى دشوار مى نمود .
ءأشفقتم أن تقدّموا بين يدى نجويكم صدقت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 3
3 - خوشبينى مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به پيشوايان دينى يهود و نصارا
يأيها الذين ءامنوا إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
افشاى چهره عالمان دينى يهود و نصارا براى مسلمانان (يا أيها الذين آمنوا) - كه متضمن هشدار به ايشان است - بيانگر اين حقيقت است كه: مسلمانان از ماهيت خطر پيشوايان دينى اهل كتاب آگاهى نداشتند بلكه بر عكس به آنان خوشبين بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 3
3 - خوشبينى مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به پيشوايان دينى يهود و نصارا
يأيها الذين ءامنوا إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
افشاى چهره عالمان دينى يهود و نصارا براى مسلمانان (يا أيها الذين آمنوا) - كه متضمن هشدار به ايشان است - بيانگر اين حقيقت است كه: مسلمانان از ماهيت خطر پيشوايان دينى اهل كتاب آگاهى نداشتند بلكه بر عكس به آنان خوشبين بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 30 - 3
3 - قرآن كريم ، آن چنان كه شايسته آن بود در ميان مسلمانان صدراسلام ( نيمه اول بعثت ) ، مورد بهره بردارى قرار نگرفت و
حق آن ادا نشد .
و قال الرسول يربّ إنّ قومى اتّخذوا هذا القرءان مهجورًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 11 - 5
5 - انتشار وسيع ماجراى « افك » ، در ميان مسلمانان صدر اسلام
إنّ الذين جاءو بالإفك عصبة منكم لاتحسبوه شرًّا لكم بل هو خير لكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 49 - 5،6
5- پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مردم عصر بعثت ، پيش از نزول قرآن ، به سرگذشت نوح ( ع ) آگاهى نداشتند .
ما كنت تعلمها أنت و لاقومك من قبل هذا
مشاراليه «هذا» قرآن است كه از جمله «نوحيها إليك» معلوم مى شود.
6- پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مردم عصر بعثت ، جز از طريق وحى ، راهى براى شناخت صحيح حادثه طوفان و سرگذشت نوح ( ع ) در اختيار نداشتند .
ما كنت تعلمها أنت و لاقومك من قبل هذا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 3 - 10
10- مردم عصر بعثت ، ناآگاه به سرگذشت يوسف ( ع ) پيش از نزول قرآن
و إن كنت من قبله لمن الغفلين
«إن» در جمله فوق مخففه است و مراد از «الغافلين» مردم عصر بعثت مى باشد. بنابراين مفاد جمله «إن كنت ...» چنين مى شود: تو نيز اى پيامبر! پيش از نزول قرآن همانند ساير مردم ، از داستان يوسف بى خبر بودى.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 11 - 1،2
1 - مسلمانان صدراسلام ، با مشاهده بساط داد و ستد و يا لهو و سرگرمى ، جذب آن مى شدند و مصلاّ را ترك و پيامبر (صلی الله علیه و آله) را در حال ايراد خطبه هاى نماز جمعه ، ر ها مى كردند .
و إذا رأوا تجرة أو لهوًا انفضّوا إليها و تركوك قائمًا
2 - نكوهش مسلمانان صدراسلام از سوى خداوند ، به خاطر ترك مصلاّ براى داد و ستد و يا تماشاى لهو و ر ها كردن پيامبر (صلی الله علیه و آله) در حال ايراد خطبه هاى نماز جمعه
و إذا رأوا تجرة أو لهوًا انفضّوا إليها و تركوك قائمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 8 - 8
8 - وجود پيوند هاى قرابت و خويشاوندى ميان مسلمانان صدر اسلام و مشركان
و إن يظهروا عليكم لايرقبوا فيكم إلّاً و لاذمة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 13 - 12
12 - مسلمانان صدر اسلام ، از نبرد با شرك پيشگان پيمان شكن ، در هراس بودند .
أتخشونهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 110 - 4
4 - مسلمانان صدر اسلام ، موظف به تقويت بنيه اعتقادى و اقتصادى خويش با برپا كردن نماز و پرداخت زكات ( براى مهيّا شدن زمينه هاى جهاد و مبارزه )
حتى يأتى اللّه بأمره . .. و أقيموا الصلوة و ءاتوا الزكوة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 191 - 3
3 - مسلمانان صدر اسلام به نبرد با مشركان مكه و بيرون راندن آنان از آن سرزمين موظف شدند .
و أخرجوهم من حيث أخرجوكم
مراد از «من حيث أخرجوكم» بنا به گفته مفسران، مكه است و به مجبور شدن مسلمانان به ترك مكه و هجرت به مدينه و حبشه اشاره دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 7 - 1
1 - مسلمانان صدر اسلام موظف به هجوم به كاروان تجارى مشركان قريش و يا نبرد با سپاه مسلح آن بودند .
كما أخرجك ربك . .. إذ يعدكم اللّه إحدى الطائفتين ... و يريد اللّه أن يحق الحق بك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 75 - 5
5 - مهاجرت به مدينه از وظايف مهم مسلمانان صدر اسلام
و الذين ءامنوا من بعد و هاجروا
مراد از هجرت در اين بخش از آيات، كوچ كردن مسلمانان از هر نقطه به مدينه منوره است. تأكيد فراوان خداوند بر هجرت بيانگر اهميت ويژه آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 7 - 9
9 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را به ادامه پايبندى بر پيمان عدم تعرض خود با مشركان ، مادامى كه آنان بر پيمان خود پايبند بمانند ، توصيه فرمود .
فما استقموا لكم فاستقيموا لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 12 - 8،9
8 - خداوند ، مسلمانان صدر اسلام را به پيكار با سران و پيشوايان شرك و كفر ، در صورت نقض پيمان صلح از سوى آنان ، فراخواند .
و إن نكثوا أيمنهم . .. فقتلوا أئمة الكفر
9 - مسلمانان صدر اسلام ، موظف بودند در صورت مشاهده طعن و توهين به دين الهى از سوى معاهدان مشرك ، با ايشان به پيكار برخيزند .
و إن نكثوا أيمنهم . .. و طعنوا فى دينكم فقتلوا أئمة الكفر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 41 - 1
1 - فرمان خداوند به بسيج همه مسلمانان صدر اسلام براى جهاد در راه خدا ، هر چند فاقد تجهيزات كافى نظامى باشند .
انفروا خفافاً و ثقالا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 16 - 2
2 - مسلمانان ، موظف بودند با توطئه « افك » به عنوان بهتانى بزرگ عليه پيامبر (صلی الله علیه و آله) و حريم آن حضرت ، مقابله كنند .
و لولا إذ سمعتموه قلتم . .. سبحنك هذا بهتن عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 63 - 4
4 - مسلمانان صدراسلام به نگه دارى حرمت پيامبر (صلی الله علیه و آله) در گفتارشان موظف و از صدا زدن آن حضرت ، همچون صدا زدن ديگر مردمان ، ممنوع بودند .
لاتجعلوا دعاء الرسول بينكم كدعاء بعضكم بعضًا
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين است كه اضافه «دعا» به «الرسول» اضافه مصدر به مفعول باشد; يعنى، دعوت و صدا زدن شما پيامبر(صلی الله علیه و آله) را. .. .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 147 - 6
6 - تلاش هاى تبليغى اهل كتاب ( يهود و نصارا ) بر ضد احكام اسلام ، ايجاد كننده زمينه هاى شك و ترديد در اذهان مسلمانان صدر اسلام
الحق من ربك فلاتكونن من الممترين
بر حذر داشتن مسلمانان از شك و ترديد، با فعل «فلاتكونن» - كه مقرون به نون تأكيد است - گوياى اين معناست كه: زمينه هاى شك و ترديد در مسلمانان به وجود آمده بود. از آيات قبل مى توان فهميد كه مخالفتهاى اهل كتاب منشأ اين ترديدها بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 121 - 15
15 - مشركان در مورد خوردن ذبيحه و احكام آن در اسلام با مسلمانان صدر اسلام به مجادله مى پرداختند.
و لا تأكلوا مما لم يذكر اسم الله عليه . .. إن الشيطين ليوحون إلى ... و إن أطعتمو
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 8 - 5،12
5 - دشمنى و كينه توزى شديد مشركان صدر اسلام نسبت به مسلمانان
كيف و إن يظهروا عليكم لايرقبوا فيكم إلّاً و لاذمة
12 - رفتار هاى فريبكارانه ( ظاهرسازى ها و خوش زبانى هاى ) مشركان صدر اسلام ، خوشبينى هايى را در ميان مسلمانان نسبت به آنان به وجود آورده بود .
كيف يكون للمشركين عهد . .. كيف ... يرضونكم بأفوههم و تأبى قلوبهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 73 - 3،9
3- مسلمانان عصر بعثت ، گرفتار مشكلات اقتصادى و اجتماعى و سختى معيشت بودند .
أىّ الفريقين خير مقامًا و أحسن نديًّا
مراد از «فريقين» به قرينه صدر آيه، مؤمنان و كافران است. كافران در پاسخ به مؤمنان دو چيز را مايه افتخار و برترى و حقانيت خود مى دانستند: يكى وصف «خيرمقاماً» و ديگرى «أحسن نديّاً»، از اين دو توصيف، آشكار شود كه مؤمنان از نظر ظاهرى، در نقطه مقابل اين دو وضعيت قرار داشتند.
9- كافران عصر بعثت ، مشكلات اقتصادى ، اجتماعى و سياسى مسلمانان را ، نشانه ناروابودن عقيده و تفكر آنان مى دانستند .
أىّ الفريقين خير مقامًا و أحسن نديًّا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 20 - 6
6 - شرايط مادى مسلمانان در مقطع زمانى صلح حديبيه ، همراه با تنگنا و نيازمند تقويت *
وعدكم اللّه مغانم كثيرة تأخذونها فعجّل لكم هذه
از اين كه خداوند وعده غنيمت داده و بر مؤمنان به خاطر دستيابى نزديكشان به بخشى از آن غنايم، امتنان كرده است; مى توان استفاده كرد كه اين غنايم، نقش مؤثرى در حيات مادى مسلمانان داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 10 - 12
12 - شرايط مسلمانان صدراسلام تا پيش از فتح مكه ، بسى سخت تر از شرايط آنان پس از آن بوده است .
لايستوى منكم من أنفق من قبل الفتح و قتل . .. من الذين أنفقوا من بعد و قتلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 112 - 5
5- شرايط مكه براى پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان صدراسلام ، شرايطى دشوار و دين دارى امرى مشكل و نيازمند استقامت و پايدارى بوده است .
فاستقم كما أُمرت و من تاب معك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 96 - 3
3- مسلمانان صدراسلام ( در مكه ) از سوى كافران و مشركان گرفتار فشار هاى روحى و تنگنا هاى روانى بودند .
إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت سيجعل
با توجه به نزول اين آيات در مكّه، جمله «سيجعل . ..» بايد وعده اى نزديك به مسلمانان صدراسلام باشد. اين نويد حكايت از آن دارد كه مسلمانان در زمان نزول آيات، در شرايط سختى از نظر روحى و روانى و مقبوليت اجتماعى قرار داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 26 - 9
9 - تحمل تعصب هاى جاهلانه مشركان در حديبيه ، امرى دشوار براى پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان
فأنزل اللّه سكينته على رسوله و على المؤمنين
از نزول «آرامش» استفاده مى شود كه دستكم زمينه نگرانى و دشوارى براى مؤمنان وجود داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 4 - 1،10
1 - وجود پيمان هاى عدم تعرض ميان مسلمانان صدر اسلام و مشركان
إلاّ الذين عهدتم من المشركين
10 - محترم شمرده شدن پيمان عدم تعرض مسلمانان صدر اسلام با دسته اى از مشركان ، به خاطر پايبند ماندنشان بر آن و نقض نشدن پيمان از سوى آنان
إلا الذين عهدتم . .. فأتموا إليهم عهدهم إلى مدتهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 72 - 16
16 - مسلمانان عصر بعثت با گروههايى از كافران پيمان عدم تعرض داشته و به آن وفادار بودند .
إلا على قوم بينكم و بينهم ميثق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 7 - 5
5 - انعقاد پيمان صلح ميان مسلمانان صدر اسلام و مشركان در كنار مسجدالحرام
إلا الذين عهدتم عند المسجدالحرام
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 4 - 1
1 - امتنان خداوند بر مؤمنان صدراسلام به خاطر آرامش بخشيدن به قلب آنان در شرايط سخت و بحرانى
هو الذى أنزل السكينة فى قلوب المؤمنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 7 - 1
1 - امتنان خداوند بر مؤمنان صدراسلام ، سبب حضور شخص پيامبر (صلی الله علیه و آله) در ميان آنان
و اعلموا أنّ فيكم رسول اللّه
تقدم «فيكم» بر «رسول اللّه » حصر را مى رساند و تذكر به اين موضوع، خود نوعى امتنان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 4 - 1
1 - امتنان خداوند بر مؤمنان صدراسلام به خاطر آرامش بخشيدن به قلب آنان در شرايط سخت و بحرانى
هو الذى أنزل السكينة فى قلوب المؤمنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 25 - 1
1 - نصرت و امداد هاى غيبى الهى ، عامل اصلى پيروزى مسلمانان صدر اسلام در بسيارى از عرصه هاى كارزار
لقد نصركم اللّه فى مواطن كثيرة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 7 - 3
3 - وجود ناخرسندى ميان مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به لغو اعتبار پيمان عدم تعرض از سوى خدا و پيامبر (صلی الله علیه و آله) و ترديد و دودلى آنان در پيكار با مشركان
كيف يكون للمشركين عهد عنداللّه و عند رسوله
كلمه «كيف» در «كيف يكون للمشركين عهد» - كه براى استفهام انكارى است - مفيد برداشت فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 8 - 1
1 - وجود ناخرسندى ميان مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به لغو اعتبار پيمان عدم تعرض و ترديد و دودلى آنان در پيكار با مشركان پيمان شكن
كيف و إن يظهروا عليكم
كلمه «كيف» - كه براى استفهام انكارى است - مفيد برداشت فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 92 - 17
17 - نماز نشانه عملى بارز مسلمان بودن در صدر اسلام بوده است.
و الذين يؤمنون بالأخرة يؤمنون به و هم على صلاتهم يحافظون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 81 - 1
1 - اظهار اطاعت كامل در پيشگاه رسول خدا و چاره انديشى براى مخالفت با وى در جلسات سرى ، شيوه گروهى از مسلمانان صدر اسلام
و يقولون طاعة فاذا برزوا من عندك بيّت طائفة منهم غير الذى تقول
«طاعة» خبر براى مبتداى محذوف مى باشد ; يعنى «امرنا طاعة» (كار ما اطاعت از توست). فعل مضارع «يقولون» و «يبيتون» دلالت بر استمرار دارد و حاكى از شيوه آنهاست. «يبيّتون»، از مصدر «تبييت»، به معناى تدبير امور است «غير الذى تقول» به معناى مخالفت امر پيامبر (صلی الله علیه و آله) است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 66 - 18
18 - از امام باقر ( ع ) درباره سخن خدا : « لا تعتذروا قد كفرتم بعد إيمانكم » روايت شده كه فرمود : هؤلاء قوم كانوا مؤمنين صادقين ارتابوا و شكوا و نافقوا بعد ايمانهم . . . ;
اينان گروهى از مؤمنان راستينى بودند كه دچار شك و ترديد گرديده و پس از ايمان گرفتار نفاق شدند . .. ».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 52 - 12
12 - مسلمانان سست ايمان و بيماردل عصر بعثت ، نگران از سرنوشت خويش به خاطر پندار بى ثباتى و شكست اسلام
يقولون نخشى ان تصيبنا دائرة
مراد از «دائرة» مى تواند چرخش وضع موجود و برگشت به حالت سابق باشد. يعنى شكست اسلام و برگشت كفر و شرك.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 39 - 8
8 - مسلمانان صدر اسلام نگران توطئه هاى پنهانى كافرانى كه مخاصمات را ترك گفته و حاضر به صلح مى شدند .
فإن انتهوا فإن اللّه بما يعملون بصير
جواب شرط «انتهوا» به قرينه «قتلوهم» جمله اى همانند «فلاتقاتلوهم» است ; يعنى اگر كافران دست از فتنه انگيزى برداشتند و راه مسالمت پيش گرفتند با آنان نبرد نكنيد. با توجه به اين معنا معلوم مى شود هدف از بيان آگاهى خداوندبه اعمال اين گروه از كافران، اين است كه مسلمانان را از اين نگرانى برهاند كه شايد صلح جويى آنان دستاويزى براى توطئه و فتنه اى ديگر باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 24 - 7
7 - نگرانى برخى از مسلمانان صدر اسلام ، از قطع روابط خويشاوندى ، كسادى تجارت و از دست دادن خانه هاى دلپسندشان بر اثر ممنوع شدن از برقرارى روابط با كافران
يأيها الذين ءامنوا لا تتخذوا . .. قل إن كان ءاباؤكم و أبناؤكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 28 - 8
8 - نگرانى برخى از مسلمانان ، از مختل شدن نظام اقتصادى خود در نتيجه قطع رفت و آمد مشركان به مكه
فلا يقربوا المسجدالحرام . .. و إن خفتم عيلة فسوف يغنيكم اللّه من فضله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 11 - 6
6 - احساس خطر و نگرانى شديد مسلمانان در پى انتشار شايعه « افك » در ميان جامعه
إنّ الذين جاءو بالإفك . .. لاتحسبوه شرًّا لكم بل هو خير لكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 14 - 3
3 - وجود زمينه هاى نگرانى براى مسلمانان از همدستى جامعه يهود عليه آنان ( پس از غزوه بنى نضير )
لايقتلونكم جميعًا إلاّ فى قرًى محصّنة
از اين كه خداوند، همدستى كافران در نبرد و رويارويى با مؤمنان را نفى كرده است; چنين احتمال مى رود كه نگرانى هايى در ميان مسلمانان وجود داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 96 - 4
4- محبوبيت اجتماعى و ايجاد پايگاه در دل هاى مردم ، وعده خداوند به مسلمانان رنج كشيده صدراسلام
إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت سيجعل
نزول اين آيات در مكه و همچنين ارتباط آن با آيات پيشين - كه حاوى ادعاهاى نارواى مشركان و فشارهاى روحى و تبليغاتى آنان بود - چنين اقتضا دارد كه جمله «سيجعل . ..»، وعده خداوند به محبوب شدن مؤمنان و يافتن پايگاه مناسب اجتماعى در ميان مردمان آن عصر باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 13 - 6،9
6 - خداوند ، مجاهدان صدراسلام را به امداد هاى غيبى خود و غلبه سريع بر دشمن وعده داده است .
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
9 - خداوند ، مسلمانان صدراسلام را از پيش ، به فتح مكه و امداد هاى خود وعده داد .
و أُخرى تحبّونها نصر من اللّه و فتح قريب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 14 - 18
18 - وعده تأييد و امداد ، از سوى خداوند به مؤمنان صدراسلام در قبال دشمنانشان
يأيّها الذين ءامنوا كونوا أنصار اللّه . .. فأيّدنا الذين ءامنوا على عدوّهم فأصب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 191 - 4
4 - مشركان مكه ، مسلمانان صدر اسلام را از مكه اخراج و آنان را به هجرت وادار كردند .
و أخرجوهم من حيث أخرجوكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 72 - 9
9 - هجرت مسلمانان در صدر اسلام داراى اهميتى ويژه
و الذين ءامنوا و لم يهاجروا ما لكم من وليتهم من شىء
نهى از يارى رسانى به مؤمنان غير مهاجر و حكم به قطع ولايت با آنان مى تواند اشاره به اهميت هجرت در صدر اسلام داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 41 - 4
4- محل هجرت مسلمانان مهاجر از مكه ( به مدينه يا حبشه ) جايگاهى شايسته و مناسب براى آنان
و الذين هاجروا فى الله من بعد ما ظلموا لنبوّئنّهم فى الدنيا حسنة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 110 - 4
4- هجرت برخى از مسلمانان صدراسلام ( به حبشه ) ، پس از تحمل رنج و شكنجه دشمنان
للذين هاجروا من بعد ما فتنوا
يكى از معانى «فتنة» آزار و شكنجه مى باشد (مفردات راغب) و برداشت فوق مبتنى بر اين معناست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 4 - 10
10 - هجرت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان و موضع گيرى آنان در برابر مشركان ، حركتى ابراهيمى
قد كانت لكم أسوة حسنة فى إبرهيم و الذين معه
با توجه به آيات پيشين - كه درباره هجرت و موضع گيرى بايسته مسلمانان در برابر مشركان است - طرح «اسوه» بودن ابراهيم(ع) پس از اين آيات و توصيه ها، مطلب بالا را مى فهماند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 147 - 6
6 - تلاش هاى تبليغى اهل كتاب ( يهود و نصارا ) بر ضد احكام اسلام ، ايجاد كننده زمينه هاى شك و ترديد در اذهان مسلمانان صدر اسلام
الحق من ربك فلاتكونن من الممترين
بر حذر داشتن مسلمانان از شك و ترديد، با فعل «فلاتكونن» - كه مقرون به نون تأكيد است - گوياى اين معناست كه: زمينه هاى شك و ترديد در مسلمانان به وجود آمده بود. از آيات قبل مى توان فهميد كه مخالفتهاى اهل كتاب منشأ اين ترديدها بوده است.
مسلمانان مدينه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 22 - 6،10
6 - آنچه مسلمانان مدينه ، در رويارويى با احزاب متّحد مشاهده كردند ، بر ايمان شان به راه خود و تسليم بودن شان افزود .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب . .. و ما زادهم الاّ إيمنًا و تسليمًا
فاعل «زاد» مصدر فعل «رأى» است. بنابراين، استفاده مى شود كه مشاهده دشمنان، بر ايمان مسلمانان افزوده است.
10 - توجه مسلمانان مدينه به تحقق وعده هاى خدا و پيامبرش ، در غزوه احزاب ، باعث شد كه آنان ، با ديدن سپاه دشمن بر ايمان شان افزوده شود .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب قالوا هذا ما وعدنا اللّه و رسوله . .. و ما زادهم إل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 11 - 2
2 - مسلمانان مدينه ، با هجوم احزاب متّحد به آنان ، دچار اضطراب و تزلزل شديد شدند .
و زلزلوا زلزالاً شديدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 11 - 1
1 - هجوم احزاب متّحد به مدينه ، وسيله امتحان مسلمانان آن ديار بود .
هنالك ابتلى المؤمنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 25 - 8،13
8 - خداوند ، مؤمنان مدينه را در روز هاى سخت و وانفساى هجوم همه جانبه دشمن ، يارى كرد .
إذ جاءوكم من فوقكم و من أسفل منكم و إذ زاغت الأبصر . .. هنالك ابتلى المؤمنون ..
13 - عزّت و شكست ناپذيرى خداوند ، سر منشأ امداد او به مؤمنان مدينه براى نجات از شكست حتمى بود .
هنالك ابتلى المؤمنون و زلزلوا . .. و ردّ اللّه الذين كفروا ... و كان اللّه ... ع
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 23 - 8
8 - برخى از صاحبان عهد با خدا ، از مسلمانان مدينه ، در انتظار فرا رسيدن فرصتى مناسب براى عمل به عهد خويش بودند .
من المؤمنين رجال صدقوا ما عهدوا اللّه عليه . .. و منهم من ينتظر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 22 - 6،9
6 - آنچه مسلمانان مدينه ، در رويارويى با احزاب متّحد مشاهده كردند ، بر ايمان شان به راه خود و تسليم بودن شان افزود .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب . .. و ما زادهم الاّ إيمنًا و تسليمًا
فاعل «زاد» مصدر فعل «رأى» است. بنابراين، استفاده مى شود كه مشاهده دشمنان، بر ايمان مسلمانان افزوده است.
9 - مسلمانان مدينه ، در غزوه احزاب ، به رغم قدرت و شوكت دشمن و كارشكنى هاى منافقان ، تسليم امر پيامبر (صلی الله علیه و آله) براى جهاد بودند .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب . .. و ما زادهم إلاّ إيمنًا و تسليمًا
ممكن است «تسليماً» به قرينه مقام (بحث جهاد و هجوم دشمن و نيز الگو بودن پيامبر(صلی الله علیه و آله)) تسليم بودن به امر پيامبر(صلی الله علیه و آله) براى جهاد باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 22 - 3
3 - مسلمانان مدينه ، به وعده هاى خداوند و پيامبرش ، ايمان راسخ داشتند .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب قالوا هذا ما وعدنا اللّه و رسوله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 12 - 7
7 - ترسيم شرايط اميدبخش آينده ، براى مسلمانان مدينه از سوى خداوند
و اللّه يشهد إنّهم لكذبون . .. ليولّنّ الأدبر ثمّ لاينصرون
لحن آيه شريفه، نويدبخش مؤمنان، در مقابله با توطئه هاى يهود و منافقان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 25 - 9
9 - غزوه احزاب ، بدون درگيرى نظامى عمده ، به سود مسلمانان پايان يافت .
و ردّ اللّه الذين كفروا بغيظهم لم ينالوا خيرًا و كفى اللّه المؤمنين القتال
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 10 - 5،8،11
5 - هجوم احزاب متّحد به سوى مدينه ، باعث وحشت و نگرانى مسلمانان شد .
إذ جاءوكم . .. و إذ زاغت الأبصر
«زاغت الأبصار» مى تواند كنايه از به وجود آمدن آن چنان وحشتى باشد كه چشم شخص، قدرت ديد و تشخيص را از دست مى دهد.
8 - هجوم احزاب متّحد به مدينه ، براى درهم شكستن مسلمانان ، مسلمانان را به قدرى وحشت زده كرد كه همانند افراد محتضر شدند .
إذ جاءوكم . .. و إذ زاغت الأبصر و بلغت القلوب الحناجر
مراد از به حنجره رسيدن قلب ها، خفگى و به حال مرگ افتادن است.
11 - ايّام هجوم احزاب متّحد به مدينه ، روزهايى بس سخت و نگران كننده براى مسلمانان بود .
إذ جاءوكم . .. و إذ زاغت الأبصر و بلغت القلوب الحناجر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 11 - 2
2 - مسلمانان مدينه ، با هجوم احزاب متّحد به آنان ، دچار اضطراب و تزلزل شديد شدند .
و زلزلوا زلزالاً شديدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 13 - 1،2
1 - عده اى از منافقان ، مسلمانان شركت كننده در غزوه احزاب را ، به ترك جهاد وسوسه مى كردند .
و إذ قالت طائفة منهم يأهل يثرب لامقام لكم فارجعوا
2 - منافقان براى ماندن مسلمانان به همراه پيامبر (صلی الله علیه و آله) در غزوه احزاب - باتوجه به هجوم دشمن - وجهى منطقى قائل نبودند و آنان را به ترك غزوه ، دعوت مى كردند .
قالت طائفة منهم يأهل يثرب لامقام لكم فارجعوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 12 - 1،6
1 - منافقان ، همسو با احزاب متّحد ، در غزوه احزاب براى درهم شكستن روحيه مسلمانان فعاليت مى كردند .
إذ جاءتكم جنود . .. و إذ يقول المنفقون ... ما وعدنا اللّه ... إلاّ غرورًا
فعل مضارع «يقول» بر تداوم كار منافقان دلالت مى كند كه از آن، به «فعاليت» تعبير مى شود.
6 - فعاليت تبليغاتى منافقان و بيماردلان مدينه ، براى ايجاد تزلزل در روحيه مسلمانان ، شايسته يادآورى است .
و إذ يقول المنفقون و الذين فى قلوبهم مرض
«و إذ» عطف به «إذ زاغت» است و «اُذكر» در تقدير مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 25 - 7
7 - خداوند ، مسلمانان را از سختى جنگى كه احزاب متّحد درصدد ايجاد آن بودند نگه داشت .
و كفى اللّه المؤمنين القتال
«كفى» در آيه متعدى به دو مفعول و به معناى «حسب» است; يعنى: «خداوند كفايت كرد مؤمنان را در جنگ». با توجه به آيه نُه همين سوره، مراد از «كفايت خدا براى جنگ مؤمنان»، فرستادن طوفان و سپاهيان نامريى براى درهم كوبيدن سپاه دشمن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 10 - 13،14،15
13 - پس از محاصره مدينه از سوى احزاب متّحد ، ظنّ و گمان هاى گوناگونى درباره خدا ، در ميان مردم مسلمان پديد آمد .
إذ جاءوكم . .. و تظنّون باللّه الظنونا
«ظنون» مفعول مطلق عددى است و «ال » در آن، براى جنس است. جمع آورده شدن «ظنون » همراه با «ال» دلالت بر تعدد و گوناگونى مى كند.
14 - عارض شدن بدگمانى به خدا در مسلمانان ، در پىِ هجوم احزاب متّحد به مدينه
إذ جاءوكم . .. و تظنّون باللّه الظنونا
احتمال دارد كه مخاطب فعل «تظنّون» مسلمانان باشند و يكى از احتمال هاى «الظنونا» بدگمانى باشد. آيات بعدى مى تواند قرينه اى بر نكته ياد شده باشد.
15 - ظنّ و گمان هاى مردم مدينه درباره وعده هاى خدا ، در پى هجوم احزاب متّحد ، علاوه بر گوناگونى ، نو به نو و در حال تجديد شدن بود .
و تظنّون باللّه الظنونا
آوردن فعل مضارع «تظنّون» به منظور بيان پديد آمدن گمان، مى تواند بيان كننده تداوم و تجديد شدن آن باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 27 - 8
8 - قدرت مطلق خداوند ، عامل شكست يهود بنى قريظه و پيروزى مسلمانان مدينه بود .
أنزل الذين ظهروهم . .. فريقًا تقتلون ... وكان اللّه على كلّ شىء قديرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 23 - 2،6،8،11
2 - مسلمانان مدينه ، با خدا ، عهد بسته بودند كه از جهاد و رويارويى با دشمن نگريزند .
من المؤمنين رجال صدقوا ما عهدوا اللّه عليه
6 - برخى از مسلمانان مدينه ، در عمل به عهد خود با خدا ، تا پاى جان پيش رفتند .
فمنهم من قضى نحبه
«نحب» در لغت، به معناى «نذر واجب» است (مفردات راغب). «قضى نحبه» كنايه از مرگ و يا كشته شدن است.
8 - برخى از صاحبان عهد با خدا ، از مسلمانان مدينه ، در انتظار فرا رسيدن فرصتى مناسب براى عمل به عهد خويش بودند .
من المؤمنين رجال صدقوا ما عهدوا اللّه عليه . .. و منهم من ينتظر
11 - صاحبان عهد با خداوند ، از مسلمانان مدينه ، بر خلاف منافقانِ آن ديار ، هيچ گاه از زير بار عهد خود شانه خالى نكردند .
من المؤمنين رجال صدقوا ما عهدوا اللّه . .. و ما بدّلوا تبديلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 10 - 1
1 - مسلمانان مدينه ، از ناحيه بالا و پايين مدينه ، در محاصره دشمن ( احزاب متّحد ) قرار گرفتند .
إذ جاءوكم من فوقكم و من أسفل منكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 18 - 3
3 - در مدينه ، مخالفانى وجود داشتند كه درصدد جذب منافقان به سوى خود بودند .
و القائلين لإخونهم هلمّ إلينا
مراد از «القائلين» طبق گفته مفسران، يهوديان اطراف مدينه بوده اند. مرجع ضمير در «إخوانهم» افراد منافق اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 10 - 2،8،11،13،15
2 - احزاب متّحد ، در جنگ عليه مسلمانان ، جمعيتى فراوان داشتند .
إذ جاءتكم جنود . .. إذ جاءوكم من فوقكم و من أسفل منكم
«جنود» جمع «جند» است و دلالت بر چندين سپاه مى كند. آمدن نيروها از بالا دست مدينه و پايين دست آن نيز مؤيد اين نكته است; زيرا آنان داراى جمعيتى چشمگير بوده اند كه توانسته اند نيروهايشان را در اطراف مدينه مستقر كنند.
8 - هجوم احزاب متّحد به مدينه ، براى درهم شكستن مسلمانان ، مسلمانان را به قدرى وحشت زده كرد كه همانند افراد محتضر شدند .
إذ جاءوكم . .. و إذ زاغت الأبصر و بلغت القلوب الحناجر
مراد از به حنجره رسيدن قلب ها، خفگى و به حال مرگ افتادن است.
11 - ايّام هجوم احزاب متّحد به مدينه ، روزهايى بس سخت و نگران كننده براى مسلمانان بود .
إذ جاءوكم . .. و إذ زاغت الأبصر و بلغت القلوب الحناجر
13 - پس از محاصره مدينه از سوى احزاب متّحد ، ظنّ و گمان هاى گوناگونى درباره خدا ، در ميان مردم مسلمان پديد آمد .
إذ جاءوكم . .. و تظنّون باللّه الظنونا
«ظنون» مفعول مطلق عددى است و «ال » در آن، براى جنس است. جمع آورده شدن «ظنون » همراه با «ال» دلالت بر تعدد و گوناگونى مى كند.
15 - ظنّ و گمان هاى مردم مدينه درباره وعده هاى خدا ، در پى هجوم احزاب متّحد ، علاوه بر گوناگونى ، نو به نو و در حال تجديد شدن بود .
و تظنّون باللّه الظنونا
آوردن فعل مضارع «تظنّون» به منظور بيان پديد آمدن گمان، مى تواند بيان كننده تداوم و تجديد شدن آن باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 12 - 1
1 - منافقان ، همسو با احزاب متّحد ، در غزوه احزاب براى درهم شكستن روحيه مسلمانان فعاليت مى كردند .
إذ جاءتكم جنود . .. و إذ يقول المنفقون ... ما وعدنا اللّه ... إلاّ غرورًا
فعل مضارع «يقول» بر تداوم كار منافقان دلالت مى كند كه از آن، به «فعاليت» تعبير مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 13 - 1،2
1 - عده اى از منافقان ، مسلمانان شركت كننده در غزوه احزاب را ، به ترك جهاد وسوسه مى كردند .
و إذ قالت طائفة منهم يأهل يثرب لامقام لكم فارجعوا
2 - منافقان براى ماندن مسلمانان به همراه پيامبر (صلی الله علیه و آله) در غزوه احزاب - باتوجه به هجوم دشمن - وجهى منطقى قائل نبودند و آنان را به ترك غزوه ، دعوت مى كردند .
قالت طائفة منهم يأهل يثرب لامقام لكم فارجعوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 22 - 9،10
9 - مسلمانان مدينه ، در غزوه احزاب ، به رغم قدرت و شوكت دشمن و كارشكنى هاى منافقان ، تسليم امر پيامبر (صلی الله علیه و آله) براى جهاد بودند .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب . .. و ما زادهم إلاّ إيمنًا و تسليمًا
ممكن است «تسليماً» به قرينه مقام (بحث جهاد و هجوم دشمن و نيز الگو بودن پيامبر(صلی الله علیه و آله)) تسليم بودن به امر پيامبر(صلی الله علیه و آله) براى جهاد باشد.
10 - توجه مسلمانان مدينه به تحقق وعده هاى خدا و پيامبرش ، در غزوه احزاب ، باعث شد كه آنان ، با ديدن سپاه دشمن بر ايمان شان افزوده شود .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب قالوا هذا ما وعدنا اللّه و رسوله . .. و ما زادهم إل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 22 - 1،2،6،9،10
1 - مسلمانان مدينه ، با ديدن سپاهيان احزاب متّحد ، اذعان داشتند ، آنچه ديده اند ، همان چيزى است كه خدا و پيامبرش وعده داده اند .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب قالوا هذا ما وعدنا اللّه و رسوله
2 - مسلمانان مدينه ، پيشاپيش ، از رويارويى شان با احزاب متّحد ، با خبر بودند .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب قالوا هذا ما وعدنا اللّه و رسوله
6 - آنچه مسلمانان مدينه ، در رويارويى با احزاب متّحد مشاهده كردند ، بر ايمان شان به راه خود و تسليم بودن شان افزود .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب . .. و ما زادهم الاّ إيمنًا و تسليمًا
فاعل «زاد» مصدر فعل «رأى» است. بنابراين، استفاده مى شود كه مشاهده دشمنان، بر ايمان مسلمانان افزوده است.
9 - مسلمانان مدينه ، در غزوه احزاب ، به رغم قدرت و شوكت دشمن و كارشكنى هاى منافقان ، تسليم امر پيامبر (صلی الله علیه و آله) براى جهاد بودند .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب . .. و ما زادهم إلاّ إيمنًا و تسليمًا
ممكن است «تسليماً» به قرينه مقام (بحث جهاد و هجوم دشمن و نيز الگو بودن پيامبر(صلی الله علیه و آله)) تسليم بودن به امر پيامبر(صلی الله علیه و آله) براى جهاد باشد.
10 - توجه مسلمانان مدينه به تحقق وعده هاى خدا و پيامبرش ، در غزوه احزاب ، باعث شد كه آنان ، با ديدن سپاه دشمن بر ايمان شان افزوده شود .
و لمّا رءا المؤمنون الأحزاب قالوا هذا ما وعدنا اللّه و رسوله . .. و ما زادهم إل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 25 - 8
8 - خداوند ، مؤمنان مدينه را در روز هاى سخت و وانفساى هجوم همه جانبه دشمن ، يارى كرد .
إذ جاءوكم من فوقكم و من أسفل منكم و إذ زاغت الأبصر . .. هنالك ابتلى المؤمنون ..
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 11 - 3
3 - مسلمانان مدينه ، با هجوم احزاب متّحد ، در شرايط سختى قرار گرفتند .
و زلزلوا زلزالاً شديدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 13 - 10
10 - در سپاه مسلمانان ، به هنگام غزوه احزاب ، نظمى استوار ، حاكم بود . به گونه اى كه منافقان نيز خود را ملزم به رعايت آن مى دانستند .
و يستئذن فريق منهم النبىّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 12 - 4،5
4 - خداوند و پيامبرش ، به مسلمانان وعده داده بودند كه در صورت مواجهه آنان با دشمنان شان ، پيروز خواهند شد .
ما وعدنا اللّه و رسوله إلاّغرورًا
5 - منافقان و بيماردلان مدينه ، وعده خدا و پيامبر را بر پيروزى ، فريب و خدعه اى بيش نمى دانستند .
و إذ يقول المنفقون و الذين فى قلوبهم مرض ما وعدنا اللّه و رسوله إلاّ غرورًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 23 - 11
11 - صاحبان عهد با خداوند ، از مسلمانان مدينه ، بر خلاف منافقانِ آن ديار ، هيچ گاه از زير بار عهد خود شانه خالى نكردند .
من المؤمنين رجال صدقوا ما عهدوا اللّه . .. و ما بدّلوا تبديلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 23 - 1،3،11
1 - برخى از مسلمانان مدينه ، بر سر پيمان خود با خداى خويش ، وفادار ماندند و از جهاد نگريختند .
من المؤمنين رجال صدقوا ما عهدوا اللّه عليه
به قرينه آيه پانزده - كه درباره عهد منافقان مبنى بر فرار نكردن از صحنه جنگ است - مراد از «ما عاهدوا» مى تواند عهد بستن بر فرار نكردن از جهاد باشد.
3 - وفادارانِ به عهد خود ، از مسلمانان مدينه ، مردانى مورد ستايش خداوندند .
من المؤمنين رجال صدقوا ما عهدوا اللّه عليه
آوردن «رجال» - به صورت نكره - براى زيادت در تعريف و تمجيد است.
11 - صاحبان عهد با خداوند ، از مسلمانان مدينه ، بر خلاف منافقانِ آن ديار ، هيچ گاه از زير بار عهد خود شانه خالى نكردند .
من المؤمنين رجال صدقوا ما عهدوا اللّه . .. و ما بدّلوا تبديلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 12 - 1
1 - منافقان ، همسو با احزاب متّحد ، در غزوه احزاب براى درهم شكستن روحيه مسلمانان فعاليت مى كردند .
إذ جاءتكم جنود . .. و إذ يقول المنفقون ... ما وعدنا اللّه ... إلاّ غرورًا
فعل مضارع «يقول» بر تداوم كار منافقان دلالت مى كند كه از آن، به «فعاليت» تعبير مى شود.
مسلمانان مكه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 1
1 - اخراج ظالمانه مسلمانان صدراسلام از زادگاهشان ( مكّه ) ، تنها به جرم اعتقاد آنان به يگانگى خدا
بأنّهم ظلموا . .. الذين أُخرجوا من ديرهم بغير حقّ
«الذين اُخرجوا» بدل از «الذين يقاتلون» و به تقدير اذن القتال للذين اُخرجوا. ..» مى باشد. «ديار» جمع «دار» است و «دار»; يعنى، خانه و جايى كه انسان در آن جا سكونت دارد. بنابراين معناى جمله ياد شده چنين مى شود: به كسانى كه به ناحق از خانه و كاشانه خود بيرون رانده شدند، رخصت پيكار داده شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 5
5 - تشريع حكم جهاد ، پس از آوارگى مسلمانان از مكّه و هجرت به مدينه
أُذن للذين يقتلون . .. الذين أُخرجوا من ديرهم بغير حقّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 1
1 - اخراج ظالمانه مسلمانان صدراسلام از زادگاهشان ( مكّه ) ، تنها به جرم اعتقاد آنان به يگانگى خدا
بأنّهم ظلموا . .. الذين أُخرجوا من ديرهم بغير حقّ
«الذين اُخرجوا» بدل از «الذين يقاتلون» و به تقدير اذن القتال للذين اُخرجوا. ..» مى باشد. «ديار» جمع «دار» است و «دار»; يعنى، خانه و جايى كه انسان در آن جا سكونت دارد. بنابراين معناى جمله ياد شده چنين مى شود: به كسانى كه به ناحق از خانه و كاشانه خود بيرون رانده شدند، رخصت پيكار داده شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 96 - 3
3- مسلمانان صدراسلام ( در مكه ) از سوى كافران و مشركان گرفتار فشار هاى روحى و تنگنا هاى روانى بودند .
إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت سيجعل
با توجه به نزول اين آيات در مكّه، جمله «سيجعل . ..» بايد وعده اى نزديك به مسلمانان صدراسلام باشد. اين نويد حكايت از آن دارد كه مسلمانان در زمان نزول آيات، در شرايط سختى از نظر روحى و روانى و مقبوليت اجتماعى قرار داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 12 - 5
5 - مسلمانان در مكه ، هم مورد آزار و اذيت جسمى بودند و هم در معرض تبليغات منفى كافران قرار داشتند .
و من الناس من يقول ءامنّا باللّه فإذا أوذى فى اللّه. ..و قال الذين كفروا... اتّب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 56 - 3
3 - مسلمانان مكه ، مورد اذيت و آزار مشركان بودند و از عبادت خدا منع مى شدند .
يعبادى الذين ءامنوا إنّ أرضى وسعة
مراد از «عبادى» مؤمنان مكه اند. و «إنّ أرضى واسعة» كنايه از فرمان به هجرت است. چنين فرمانى، حاكى است كه آنان در مكه، مورد آزار قرار مى گرفتند و نمى توانستند خداوند را، به درستى، بندگى كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 14 - 4
4 - مسلمانان در مكه ، مواجه با حركت هاى ايذايى و خصمانه مشركان و در انديشه مقابله با آنان
قل للذين ءامنوا يغفروا للذين لا يرجون أيّام اللّه
فرمان الهى به غفران و چشم پوشى، از دو واقعيت تاريخى خبر مى دهد: 1- حركت هاى ايذايى مشركان مكه; 2- راه يافتن انديشه انتقام و مقابله به مثل در ذهن مؤمنان.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 60 - 5
5 - مسلمانان مكه ، در صورت هجرت از مكه ، نگران معاش خود بودند .
إنّ أرضى وسعة . .. و كأيّن من دابّة لاتحمل رزقها اللّه يرزقها و إيّاكم
اين كه خداوند پس از توصيه به هجرت براى حفظ ارزش دينى، رازقيت خود را مطرح مى كند و يادآورى مى كند كه خيلى از جنبندگان، قادر به تأمين روزى خود نيستند، احتمال دارد درصدد دفع توهم و پرسشى باشد كه مسلمانان، آن را در ذهن خود داشته اند. برداشت بالا براساس احتمال ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 12 - 5،8
5 - مسلمانان در مكه ، هم مورد آزار و اذيت جسمى بودند و هم در معرض تبليغات منفى كافران قرار داشتند .
و من الناس من يقول ءامنّا باللّه فإذا أوذى فى اللّه. ..و قال الذين كفروا... اتّب
8 - كافران مكه ، براى باز داشتن مسلمانان ، از ايمان شان به دروغ متوسل شدند .
و قال الذين كفروا للذين ءامنوا اتّبعوا سبيلنا و لنحمل خطي-كم . .. إنّهم لكذبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 7
7 - فعاليت مسلمانان صدراسلام پيش از هجرت ، محدود به مسائل فرهنگى و تبليغى
إلاّ أن يقولوا ربّنا اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 10
10- مؤمنان مكه قبل از صلح حديبيه ، داراى شرايطى دشوار و ناگزير از تقيه شديد
رجال مؤمنون و نساء مؤمنت لم تعلموهم
آگاهى نداشتن مؤمنان مدينه از مؤمنان مكه، از آن جهت بوده است كه مؤمنان مكه در آن محيط، قادر به ابراز ايمان نبوده و شديداً تقيه مى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 25 - 7
7 - تمامى مسلمانان ( مكّى و آفاقى ) ، نسبت به مسجدالحرام از حق مساوى برخورداراند .
الذى جعلنه للناس سواء العكف فيه و الباد
«سواء» به معناى «مستوى» و حال براى «الناس»است. «عاكف» به معناى مقيم (منظور اهل مكّه) است. «بادى» يعنى اهل
باديه و مقصود از آن مردمى است كه بيرون مكّه و در سرزمين هاى ديگر زندگى مى كنند; يعنى، ما مسجدالحرام را براى همه انسان ها قرار داديم و در بهره مندى از آن، مكّى و آفاقى برابراند و كسى را بر ديگرى امتيازى نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 21
21- تعلّق مشيت الهى ، به حمايت از مؤمنان ناشناخته مكه
ليدخل اللّه فى رحمته من يشاء
تعبير «من يشاء»، ممكن است نظر به مردان و زنان مؤمنى داشته باشد كه در جمله هاى پيشين آيه، از آنهايادشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 14 - 4
4 - مسلمانان در مكه ، مواجه با حركت هاى ايذايى و خصمانه مشركان و در انديشه مقابله با آنان
قل للذين ءامنوا يغفروا للذين لا يرجون أيّام اللّه
فرمان الهى به غفران و چشم پوشى، از دو واقعيت تاريخى خبر مى دهد: 1- حركت هاى ايذايى مشركان مكه; 2- راه يافتن انديشه انتقام و مقابله به مثل در ذهن مؤمنان.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 20
20- مصونيت مؤمنان مكه و بهره مندى آنان از رحمت الهى ، از اهداف برقرارى صلح حديبيه
ليدخل اللّه فى رحمته من يشاء
از ارتباط جمله «ليدخل . ..» با آيه قبل، مطلب بالا استفاده مى شود; زيرا «ليدخل ...» غايت براى جواب محذوف است; يعنى، ما بدين سبب اجازه جنگ نداديم تا مؤمنان مكه آسيب نبينند و از رحمت الهى بهره مند گردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 14
14- آسيب ديدن مؤمنان ناشناخته شهر مكه ، در صورت وقوع جنگ ميان مسلمانان و مكيان در حديبيه
و لولا رجال مؤمنون . .. أن تطوهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 14 - 1
1 - خداوند مؤمنان مكه را به صبر در برابر حركات ناشايست مشركان و عفو از خطاكارى آنان فرمان داد .
قل للذين ءامنوا يغفروا للذين لايرجون أيّام اللّه
با توجه به اين كه اين آيات در مكه نازل شده، به دست مى آيد كه اين فرمان در مقطع قبل از هجرت بوده است و منظور از «الذين لايرجون. ..» مشركان اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 1
1 - اخراج ظالمانه مسلمانان صدراسلام از زادگاهشان ( مكّه ) ، تنها به جرم اعتقاد آنان به يگانگى خدا
بأنّهم ظلموا . .. الذين أُخرجوا من ديرهم بغير حقّ
«الذين اُخرجوا» بدل از «الذين يقاتلون» و به تقدير اذن القتال للذين اُخرجوا. ..» مى باشد. «ديار» جمع «دار» است و «دار»; يعنى، خانه و جايى كه انسان در آن جا سكونت دارد. بنابراين معناى جمله ياد شده چنين مى شود: به كسانى كه به ناحق از خانه و كاشانه خود بيرون رانده شدند، رخصت پيكار داده شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 56 - 1
1 - مسلمانان مكه ، مورد توجه ويژه خداوند بودند .
يعبادى الذين ءامنوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 24
24- حضور مؤمنان در محيط زندگى كافران مكه ، باعث نجات موقت كفّار از عذاب الهى
لو تزيّلوا لعذّبنا الذين كفروا منهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 15
15- تدبير صلح حديبيه از جانب خداوند ، به منظور حفظ جانِ مؤمنان ناشناخته مكه
و لولا رجال مؤمنون . .. أن تطوهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 7
7 - فعاليت مسلمانان صدراسلام پيش از هجرت ، محدود به مسائل فرهنگى و تبليغى
إلاّ أن يقولوا ربّنا اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 75 - 10
10 - دعاى مسلمانان مظلوم و مستضعف مكّه به درگاه پروردگار براى رهايى از ستم حاكم بر آنان
و المستضعفين . .. الّذين يقولون ربّنا اخرجنا من هذه القرية الظّالم اهلها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 8،9،12
8- وجود زنان و مردانى مؤمن - اما ناشناخته - در ميان كافران مكه ، قبل از حديبيه
و لولا رجال مؤمنون و نساء مؤمنت لم تعلموهم
9- بى اطلاعى مهاجران و انصار ، از وجود مردان و زنانى مؤمن در ميان مكيان ; قبل از صلح حديبيه
و لولا رجال مؤمنون و نساء مؤمنت لم تعلموهم
12- پى بردن مسلمانان ، پس از حديبيه به وجود عناصرى مؤمن ; اما مخفى در قلب محيط شرك ( مكه )
و لولا رجال مؤمنون . .. لم تعلموهم
تعبير «لم تعلموهم»، بيانگر عدم اطلاع قبلى مسلمانان از وجود مؤمنانى در مكه است و نفس همين تعبير، تذكرى به مسلمانان نسبت به وجود مؤمنان ناشناخته در مكه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 96 - 3
3- مسلمانان صدراسلام ( در مكه ) از سوى كافران و مشركان گرفتار فشار هاى روحى و تنگنا هاى روانى بودند .
إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت سيجعل
با توجه به نزول اين آيات در مكّه، جمله «سيجعل . ..» بايد وعده اى نزديك به مسلمانان صدراسلام باشد. اين نويد حكايت از آن دارد كه مسلمانان در زمان نزول آيات، در شرايط سختى از نظر روحى و روانى و مقبوليت اجتماعى قرار داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 13 - 3
3- تسليت و دلدارى خداوند به پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان ، در شرايط سخت و دشوار مكه
إنّ الذين قالوا ربّنا اللّه ثمّ استقموا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 10
10- مؤمنان مكه قبل از صلح حديبيه ، داراى شرايطى دشوار و ناگزير از تقيه شديد
رجال مؤمنون و نساء مؤمنت لم تعلموهم
آگاهى نداشتن مؤمنان مدينه از مؤمنان مكه، از آن جهت بوده است كه مؤمنان مكه در آن محيط، قادر به ابراز ايمان نبوده و شديداً تقيه مى كردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 20
20- مصونيت مؤمنان مكه و بهره مندى آنان از رحمت الهى ، از اهداف برقرارى صلح حديبيه
ليدخل اللّه فى رحمته من يشاء
از ارتباط جمله «ليدخل . ..» با آيه قبل، مطلب بالا استفاده مى شود; زيرا «ليدخل ...» غايت براى جواب محذوف است; يعنى، ما
بدين سبب اجازه جنگ نداديم تا مؤمنان مكه آسيب نبينند و از رحمت الهى بهره مند گردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 24
24- حضور مؤمنان در محيط زندگى كافران مكه ، باعث نجات موقت كفّار از عذاب الهى
لو تزيّلوا لعذّبنا الذين كفروا منهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 60 - 5
5 - مسلمانان مكه ، در صورت هجرت از مكه ، نگران معاش خود بودند .
إنّ أرضى وسعة . .. و كأيّن من دابّة لاتحمل رزقها اللّه يرزقها و إيّاكم
اين كه خداوند پس از توصيه به هجرت براى حفظ ارزش دينى، رازقيت خود را مطرح مى كند و يادآورى مى كند كه خيلى از جنبندگان، قادر به تأمين روزى خود نيستند، احتمال دارد درصدد دفع توهم و پرسشى باشد كه مسلمانان، آن را در ذهن خود داشته اند. برداشت بالا براساس احتمال ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 40 - 5
5 - تشريع حكم جهاد ، پس از آوارگى مسلمانان از مكّه و هجرت به مدينه
أُذن للذين يقتلون . .. الذين أُخرجوا من ديرهم بغير حقّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 60 - 5
5 - مسلمانان مكه ، در صورت هجرت از مكه ، نگران معاش خود بودند .
إنّ أرضى وسعة . .. و كأيّن من دابّة لاتحمل رزقها اللّه يرزقها و إيّاكم
اين كه خداوند پس از توصيه به هجرت براى حفظ ارزش دينى، رازقيت خود را مطرح مى كند و يادآورى مى كند كه خيلى از جنبندگان، قادر به تأمين روزى خود نيستند، احتمال دارد درصدد دفع توهم و پرسشى باشد كه مسلمانان، آن را در ذهن خود داشته اند. برداشت بالا براساس احتمال ياد شده است.