علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 87

مشخصات کتاب

نام کتاب: علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 87

تحقیق و تالیف : رسول ملکیان اصفهانی - 1400 ش

ناشر دیجیتالی: مركز تحقيقات رايانه اي قائميه اصفهان

1- گندم

1- اهميت گندم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - عبس - 80 - 27 - 3

3 - گندم و جو در نظام غذايى انسان ها ، داراى نقشى برجسته است .

فأنبتنا فيها حبًّا

2- بنى اسرائيل و درخواست گندم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 61 - 14

14 - سبزيجات ، خيار ، گندم ، عدس و پياز از خوراكيهايى كه قوم موسى خواهان آن بودند .

يخرج لنا مما تنبت الأرض من بقلها و . .. بصلها

«فوم» به معناى گندم است. برخى از اهل لغت گفته اند كه به معناى سير نيز به كار مى رود و نيز گفته شده كه «فوم» به گندم و ديگر حبوباتى كه با آن نان پخته شود اطلاق مى گردد.

3- رويش گندم از آيات خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 33 - 2

2 - رويش انواع دانه ها ( چون گندم ، جو ، برنج و . . . ) از زمين ، نشانه اى بزرگ از قدرت خدا است .

و ءاية لهم الأرض الميتة أحيينها و أخرجنا منها حبًّا

مقصود از «حَبّ» در آيه شريفه، جنسِ «حَبّ» و به معناى انواع دانه ها (چون گندم، جو، برنج و. ..) است و نكره آمدن آن - با توجه به اين كه آيه شريفه در مقام برشمردن نعمت هاى الهى و امتنان است - گوياى همين نكته است.

4- فوايد گندم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 33 - 6

6 - خداوند ، حبوبات ( گندم ، جو ، برنج و . . . ) را به منظور تغذيه انسان ها آفريده است .

و أخرجنا منها حبًّا فمنه يأكلون

5- نعمت گندم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 33 - 7

7 - دانه هايى چون گندم ، جو ، برنج و . . . ، از مهم ترين خوردنى ها و نعمت هاى الهى براى بشر است .

و أخرجنا منها حبًّا فمنه يأكلون

تقديم جار و مجرور (فمنه) بر متعلق خود (يأكلون)، مى تواند براى اهتمام و نيز توجه دادن انسان ها به اين نعمت ارزشمند الهى باشد.

2- گواه

1- بهترين گواه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 19 - 2،3

2 - خداوند، بزرگترين و ارجمندترين گواه بر هر چيز

قل أى شىء أكبر شهدة قل اللّه

3 - گواهى خداوند، مهمترين و صحيحترين و اطمينان بخش ترين گواهيها

قل أى شىء أكبر شهدة قل اللّه شهيد بينى و بينكم

2- خسارت به گواه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 282 - 48

48 - زيان رساندن به گواه و نويسنده مبادلات ، فسق و انحراف از حقّ است .

و لا يضارّ كاتب و لا شهيد و ان تفعلوا فانّه فسوق بكم

بر مبناى مجهول بودن «لا يضار»

3- خيانت گواه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 282 - 45،49

45 - حرمت زيان رساندن و خيانت نويسنده و گواه مبادلات ، بر طرفين قرارداد

و لا يضارّ كاتب و لا شهيد

در صورتى كه «لا يضارّ» معلوم باشد و نه مجهول، متعلّق آن، متعاملين خواهند بود. يعنى: لا يضارّ كاتب ولا شهيد المتبايعين.

49 - خيانت نويسنده و گواه مبادلات ، فسق و انحراف از حق است .

و لا يضارّ كاتب و لا شهيد و ان تفعلوا فانّه فسوق بكم

بر مبناى معلوم بودن «لا يضار»

4- شرايط گواه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 282 - 22،24

22 - بلوغ ، شرط گواهان بر دين و مبادلات

و استشهدوا شهيدين من رجالكم

كلمه «رجل» (مرد) و «امرأة» (زن) ظهور در افراد بالغ دارد.

24 - گواهان بر دين و مبادلات بايد مورد قبول و رضايت طرفين باشند .

و استشهدوا شهيدين من رجالكم . .. ممّن ترضون من الشّهداء

5- گواه آسمانى كافران

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - قمر - 54 - 43 - 3

3 - هشدار خداوند به كافران ، نسبت به نداشتن گواه آسمانى بر آزادى مطلق از مسؤوليت و مؤاخذه

أم لكم براءة فى الزّبر

6- گواه انسان ها

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 143 - 5

5 - مسلمانان ، گواه بر اعمال ساير مردمان و پيامبر گواه بر اعمال مسلمانان است .

لتكونوا شهداء على الناس و يكون الرسول عليكم شهيداً

در اينكه مراد از «شهداء» و «شهيد» در آيه شريفه چيست، چند نظر ابراز شده است، از جمله گواهى بر اعمال است; يعنى، امت اسلامى و يا گروهى از آنان اعمال ديگر امتها را مشاهده مى كنند و در قيامت بر آن شهادت مى دهند و پيامبر(صلی الله علیه و آله) نيز ناظر اعمال مسلمانان است و در آخرت بر آن شهادت مى دهد.

7- گواه حقانيت سخن خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 53 - 16

16 - احاطه ربوبيت خداوند بر هستى ، گواه حقانيت پيام او و هماهنگى آن با قوانين نظام هستى

سنريهم ءايتنا . .. حتّى يتبيّن لهم أنّه الحقّ أَوَلم يكف بربّك أنّه على كلّ شىء

8- گواه در معامله

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 282 - 48،49

48 - زيان رساندن به گواه و نويسنده مبادلات ، فسق و انحراف از حقّ است .

و لا يضارّ كاتب و لا شهيد و ان تفعلوا فانّه فسوق بكم

بر مبناى مجهول بودن «لا يضار»

49 - خيانت نويسنده و گواه مبادلات ، فسق و انحراف از حق است .

و لا يضارّ كاتب و لا شهيد و ان تفعلوا فانّه فسوق بكم

بر مبناى معلوم بودن «لا يضار»

9- گواه عهد موسى(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 28 - 7

7 - موسى ( ع ) خدا را بر قرارداد ميان خود و شعيب ( ع ) گواه گرفت .

قال ذلك بينى و بينك . .. و اللّه على ما نقول وكيل

10- گواه فطرت انسان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - فتح - 48 - 8 - 3

3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، شهادت دهنده و تأكيدكننده بر درستى ادراكات عقلى و گرايش فطرى انسان *

إنّا أرسلنك شهدًا و مبشّرًا

برداشت بالا بدان احتمال است كه منظور از «شاهداً»، شهادت دادن به درستى ازرش هايى باشد كه انسان با عقل و فطرت آن را درك كرده يا مى تواند درك كند. قرينه بر درستى اين احتمال، تقدم «شاهداً» بر «مبشّراً و نذيراً» است; چه اين كه اول بايد ارزش تبيين گردد; سپس بر اجراى آن تأكيد شود.

11- گواه قدرت خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - اعلى - 87 - 6 - 10

10 - وابستگى رويش گياهان و خشكيدن آنها به خواست خداوند ، گواه توانمندى او بر آموزش قرائت قرآن به پيامبر (صلی الله علیه و آله) و حاكميت مشيت او بر حفظ يا فراموش كردن آن

و الذى أخرج المرعى . فجعله غثاء أحوى . سنقرئك فلاتنسى

برشمردن صفات خداوند - پيش از وعده به قرائت و حفظ - نشانگر ارتباط آن صفات با اين وعده است; به اين بيان كه چون زوال گياهان سر سبز، وابسته به خواست خداوند است، زوال قرآن از حافظه انسان نيز مقهور اراده او مى باشد.

12- گواه مسلمانان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 143 - 5

5 - مسلمانان ، گواه بر اعمال ساير مردمان و پيامبر گواه بر اعمال مسلمانان است .

لتكونوا شهداء على الناس و يكون الرسول عليكم شهيداً

در اينكه مراد از «شهداء» و «شهيد» در آيه شريفه چيست، چند نظر ابراز شده است، از جمله گواهى بر اعمال است; يعنى، امت اسلامى و يا گروهى از آنان اعمال ديگر امتها را مشاهده مى كنند و در قيامت بر آن شهادت مى دهند و پيامبر(صلی الله علیه و آله) نيز ناظر اعمال مسلمانان است و در آخرت بر آن شهادت مى دهد.

13- گواه يوسف(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 26 - 13

13- « عن على بن الحسين ( ع ) : . . . قال يوسف و إله يعقوب ما أردت بأهلك سوء بل هى راودتنى عن نفسى فسل هذا الصبى . . . و كان عندها من أهلها صبى زائر ل ها فانطق الله الصبى لفصل القضاء فقال : . . . انظر إلى قميص يوسف . . . ;

از امام سجاد(ع) روايت شده است: . .. يوسف گفت: به خداى يعقوب قسم! من قصد بد درباره همسر تو نداشتم. او مرا به خودش دعوت كرد، پس تو از اين كودك بپرس - كودكى از بستگان آن زن نزد او بود كه به ديدنش آمده بود - پس خدا آن كودك را براى قطع داورى به سخن درآورد و گفت: ... به پيراهن يوسف نگاه كن ...».

14- مسؤوليت گواه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 282 - 53

53 - لزوم رعايت تقواى الهى از جانب نويسنده ، گواهان و طرفين قرارداد ها و مبادلات

اذا تداينتم . .. و لا يأب كاتب ... و استشهدوا شهيدين ... و اتّقوا اللّه

متعاملين، كاتب و گواه در مبادلات، از مصاديق مورد نظر در خطاب «و اتقوا اللّه» مى باشند.

15- نقش ملائكه گواه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - ق - 50 - 23 - 7

7- « فى المجمع « قال قرينه » يعنى الملك الشهيد عليه . . . و هو المروى عن أبى جعفر و أبى عبداللّه ( ع ) ;

در مجمع البيان در تفسير «قال قرينه» آمده است: مقصود فرشته اى است كه گواه بر آن [فرد] است . .. و اين معنايى است كه از امام باقر و امام صادق(ع) روايت شده است».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - ق - 50 - 24 - 1

1- دو فرشته موكّل بر كافران معاند ، مأمور افكندن آنان به دوزخ

ألقيا فى جهنّم كلّ كفّار عنيد

دو فرشته اى كه مخاطب «ألقيا» قرار مى گيرند; يا «رقيب» و «عتيد»ند كه در دنيا همراه انسان بودند و يا «سائق» و «شهيد»اند كه در صحنه قيامت آدمى را همراهى خواهند كرد.

گواهان

16- {گواهان}

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حديد - 57 - 19 - 6

6 - كسانى كه به خدا و همه پيامبران او ايمان دارند ، در زمره صديقان و شهدا ( گواهان ) ، قرار مى گيرند .

و الذين ءامنوا باللّه و رسله أُولئك هم الصدّيقون و الشّهداء

«شهيد» (مفرد «شهداء») به معناى گواه است.

17- آثار ايمان گواهان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - طلاق - 65 - 2 - 6

6 - نقش سازنده ايمان و عدالت شاهدان ، در گواهى صحيح و به حق آنان در ميان مردم

و اشهدوا ذوى عدل منكم

18- آثار عدالت گواهان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - طلاق - 65 - 2 - 6

6 - نقش سازنده ايمان و عدالت شاهدان ، در گواهى صحيح و به حق آنان در ميان مردم

و اشهدوا ذوى عدل منكم

19- برگزيدگى گواهان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 140 - 17،19

17 - برگرفتن ناظران و گواهانى نخبه از ميان مردم ، بر شكست ها و پيروزى ها بر اساس مشيّت خداوند است .

و يتّخذ منكم شهداء

19 - مؤمنان استوار در نبرد اُحُد و ديگر هنگامه هاى پيكار با كافران ، برگزيدگان خداوند براى گواهى بر اعمال مردم

و تلك الايّام . .. و ليعلم اللّه الّذين امنوا و يتّخذ منكم شهداء

ترك لام در «و يتّخذ»، اشاره به اين معنا دارد كه برگزيدن، در پى مشخّص شدن مؤمنان واقعى است. يعنى مؤمنان واقعى براى گواه بودن برگزيده مى شوند. گفتنى است كه در برداشت فوق، متعلق حذف شده «شهدآء»، اعمال مردم، گرفته شده است.

20- برگزيدگى گواهان عمل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 84 - 6

6- كسانى كه در قيامت بر اعمال امت خويش گواهى مى دهند ، جزء نخبگان و بهترين هاى امت خويشند .

و يوم نبعث من كلّ أُمّة شهيدًا

انتخاب شاهد و گواه از ميان هر امتى، بيانگر آن است كه آنان از نخبگان و خوبان امت خويشند; زيرا اگر آنان هم از افراد گناهكار باشند و بر كار آنان نيز گروه ديگرى شاهد و گواه باشد، انتخابشان براى دادن گواهى لغو و بيهوده خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 89 - 4

4- كسانى كه در قيامت بر اعمال امت خويش گواهى مى دهند ، جزء نخبگان و بهترين هاى امت خويشند .

و يوم نبعث فى كلّ أُمّة شهيدًا عليهم من أنفسهم

انتخاب شاهد و گواه از ميان هر امتى، بيانگر آن است كه آنان از نخبگان و خوبان امتند; زيرا اگر آنان هم از افراد گناهكار باشند و بر كار آنان گروه ديگرى شاهد و گواه باشند، انتخاب آنان براى گواهى، لغو و بيهوده خواهد بود.

21- پاداش اخروى گواهان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حديد - 57 - 19 - 9

9 - صديقان و شهدا ( گواهان ) ، در جهان آخرت برخوردار از پاداشى ويژه و مخصوص به خود

لهم أجرهم

تقديم «لهم» بر «أجرهم» افاده حصر مى كند; يعنى، پاداش آنان (صديقان و شهدا)، تنها از آنِ ايشان است و به كسى ديگر داده نمى شود.

22- تقرب گواهان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حديد - 57 - 19 - 7

7 - صديقان و شهدا ( گواهان ) ، غنوده در جوار قرب الهى

هم الصدّيقون و الشّهداء عند ربّهم

23- حبس گواهان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 106 - 8

8 - جواز توقيف شاهدان بر وصيت تا اداى شهادت قانونى و معتبر

تحبسونهما من بعد الصلوة فيقسمان باللّه

جمله «تحبسونهما» تا آخر آيه مى تواند مى تواند ناظر به اداى شهادت باشد يعنى شرايط ذكر شده در اين بخش از آيه دخيل در اثبات وصيت است و مى تواند ناظر به تحمل شهادت باشد يعنى خداوند وصيت كننده را ارشاد كرده كه اگر ترديد دارد كه شاهدان، وصيت او را به درستى ادا كنند، بايد از آنان بخواهد كه بعد از نماز سوگند ياد كنند كه به حق شهادت خواهند داد. برداشت فوق بر اساس احتمال اول است.

24- ذكر گواهان عمل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 89 - 1

1- انسان ، وظيفه دار توجه به نظارت گواهان الهى در هر عصرى بر اعمالش

و يوم نبعث فى كلّ أُمّة شهيدًا

تكرار مضمون «يوم نبعث . ..» در ضمن چند آيه و نيز در تقدير بودن «اذكر» يا «اذكروا» بيانگر اهميت موضوع است.

25- سوگند به گواهان عمل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - بروج - 85 - 3 - 4

4 - سوگند خداوند ، به گواهان اعمال انسان ها در قيامت

و شاهد

26- سوگند به گواهى گواهان قيامت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - بروج - 85 - 3 - 6

6 - سوگند خداوند ، به مضمون گواهى شاهدان در قيامت

و مشهود

چنانچه شهادت به معناى گواهى دادن باشد; نه مشاهده و نظارت، كلمه «مشهود» نياز به متعلق محذوفى خواهد داشت كه مى توان گفت: مراد «مشهود به» است.

27- سوگند گواهان وصيت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 106 - 9،11،16

9 - شهادت غير مسلمان بر وصيت در صورت شك در راستى و درستى شهادت وى تنها با سوگند پذيرفته مى شود و از اعتبار قانونى برخوردار مى گردد

او ءاخران من غيركم . .. تحبسونهما من بعد الصلوة فيقسمان باللّه ان ارتبتم

جمله «تحبسونهما . ..» مى تواند ناظر به هر دو طائفه از شاهدان «ذوا عدل منكم» و «ءاخران من غيركم» باشد. و مى تواند تنها ناظر به طائفه دوم يعنى «و ءاخران من غيركم» گرفته شود. برداشت فوق مبتنى بر احتمال دوم است.

11 - اعتبار سوگند شاهدان بر وصيت ، در صورتى است كه پس از نماز سوگند ياد كنند .

تحبسونهما من بعد الصلوة فيقسمان باللّه ان ارتبتم

16 - شاهدان بر وصيت بايد در خاتمه سوگند خويش تأكيد كنند كه اگر در اداى شهادت خيانت كرده باشند از گنهكاران محسوب مى شوند .

فيقسمان باللّه . .. إنّا اذاً لمن الاثمين

28- شرايط گواهان حد زنا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - نور - 24 - 2 - 14

14- تنها مسلمانان داراى حق حضور و گواهى بر اجراى حد زنا

الزانية و الزانى فاجلدوا . .. و ليشهد عذابهما طائفة من المؤمنين

ازاين كه خداوند حضور مؤمنان را لازم دانسته است (من المؤمنين) نه عموم مردم را (من الناس)، به دست مى آيد كه گواهان و حاضران صحنه اجراى حدود، بايد از مسلمانان باشند نه از غير آنان.

29- عدالت گواهان طلاق

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - طلاق - 65 - 2 - 8

8 - برخورد شايسته با زنان مطلّقه ، اداى حقّ آنان و انتخاب دو شاهد عادل بر امر طلاق يا رجوع ، از موعظه هاى الهى به مردان و زنان مؤمن

لاتخرجوهنّ من بيوتهنّ . .. و أقيموا الشهدة للّه ذلكم يوعظ به

«ذلك» اشاره به مجموعه رهنموهاى الهى در دو آيه اين سوره است.

30- فضايل اخروى گواهان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حديد - 57 - 19 - 10

10 - صديقان و شهدا ( گواهان ) ، در جهان آخرت داراى نورانيتى ويژه و مخصوص به خود هستند .

لهم . .. و نورهم

31- فضايل گواهان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 69 - 4،5،8،10،11

4 - پيامبران ، صدّيقان ، شاهدان و صالحان برخوردار از نعمت عظيم الهى

و من يطع اللّه و الرّسول فاولئك مع الذين انعم اللّه عليهم . .. و الصالحين

تصريح به اسم جلاله «اللّه» در جمله «انعم اللّه عليهم»، دلالت بر عظمت آن نعمت دارد.

5 - پيامبران ، صدّيقان ، شاهدان و صالحان ، رهروان صراط مستقيم و برخورداران از هدايت خاصّ

و لهديناهم صراطاً مستقيماً. و من يطع اللّه و الرّسول فاولئك مع الذين انعم اللّه

با توجّه به آيه قبل، كه اطاعت كنندگان را راه يافته به صراط مستقيم مى داند و در اين آيه آنان را همراهان پيامبران و . .. قلمداد مى كند معلوم مى شود پيامبران و ... رهروان صراط مستقيم هستند.

8 - مقام برتر پيامبران بر صدّيقان ، و صديقان بر شاهدان ، و شاهدان بر صالحان

فاولئك مع الذين انعم اللّه عليهم من النبيّين . .. و الصّالحين

ترتيب درجات از ترتيب در ذكر استفاده شده است.

10 - مقام پيروان ، صديقين ، شاهدان و صالحان بالاتر از مقام اطاعت كنندگان از خدا و رسول (صلی الله علیه و آله)

و من يطع اللّه و الرّسول فاولئك . .. الصالحين

11 - مقام والاى انبيا ، صديقان ، شاهدان ( گواهان اعمال يا عالمان يا كشته شدگان در راه خدا ) و صالحان

فاولئك مع الذين انعم اللّه عليهم من النبيّين و الصديقين و الشّهداء و الصالحين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 70 - 3

3 - پيامبران ، صديقان ، شاهدان و صالحان ، بهره مند از تفضّل خاص الهى

من النبيّين و الصديقين . .. ذلك الفضل من اللّه

بنابر اينكه «ذلك» اشاره به انعام مستفاد از جمله «الذين انعم اللّه عليهم» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حديد - 57 - 19 - 6،7،8

6 - كسانى كه به خدا و همه پيامبران او ايمان دارند ، در زمره صديقان و شهدا ( گواهان ) ، قرار مى گيرند .

و الذين ءامنوا باللّه و رسله أُولئك هم الصدّيقون و الشّهداء

«شهيد» (مفرد «شهداء») به معناى گواه است.

7 - صديقان و شهدا ( گواهان ) ، غنوده در جوار قرب الهى

هم الصدّيقون و الشّهداء عند ربّهم

8 - صديقان و شهدا ( گواهان ) ، مورد عنايت و لطف ويژه خداوند

الصدّيقون و الشّهداء عند ربّهم

اضافه «ربّ» به ضمير «هم» اضافه تشريفى و بيانگر توجه خاص و عنايت ويژه خداوند به صديقان و شهدا است.

32- كافران و گواهان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 52 - 2

2 - كافران و مشركان ، با رو به رو شدن با گواهى شاهدان عليه خود ، به عذرخواهى خواهند پرداخت .

و يوم يقوم الأشهد . يوم لاينفع الظلمين معذرتهم

برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه عبارت «يوم لاينفع . ..» بدل براى «يوم يقوم الأشهاد» مى باشد.

33- گواهان آفرينش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 17 - 6

6 - خداوند ، شاهد و گواه بر تمامى هستى است .

إنّ اللّه على كلّ شىء شهيد

34- گواهان اخروى امت ها

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - جاثيه - 45 - 28 - 6

6 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، شاهد و ناظر بر تمامى امت ها در قيامت *

و ترى كلّ أمّة جاثية

برداشت بالا بدان احتمال است كه خطاب «ترى» اختصاص به شخص پيامبر(صلی الله علیه و آله) داشته باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - مرسلات - 77 - 11 - 1،2

1 - قيامت ، وقت تعيين شده براى حضور پيامبران جهت گواهى بر امت هاى خويش

و إذا الرسل أُقّتت

مقصود و مفاد اين آيه - برابر نظر بيشتر مفسران - فرارسيدن زمان وعده الهى مبنى بر گواهى پيامبران بر امت هاى خويش در عرصه قيامت است; مانند «فلنسئلنّ الذين اُرسل إليهم و لنسئلنّ المرسلين» (اعراف، آيه 6).

2 - گواهى پيامبران در عرصه قيامت بر امت هاى خويش ، امرى قطعى و تخلف ناپذير است .

و إذا الرسل أُقّتت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - مرسلات - 77 - 12 - 1

1 - گواهى پيامبران بر امت هاى خويش ، داراى وقتى معيّن در عرصه قيامت

و إذا الرسل أُقّتت . لأىّ يوم أُجّلت

«أىّ» اسم استفهام و يا موصوله و مفيد تعظيم و تهويل است. «اُجّلت» به معناى «أخّرت» است. در اين برداشت مرجع ضمير فاعلى «اُجّلت»، ميقات و گواهى پيامبران (قابل استفاده از آيه قبل) دانسته شد.

35- گواهان اخروى انسان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - ق - 50 - 21 - 1

1- حضور يكايك انسان ها در صحنه قيامت ، همراه با دو مأمور پيش برنده و گواه

و جاءت كلّ نفس معها سائق و شهيد

36- گواهان اخروى دشمنان خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 20 - 3

3 - گوش ، چشم و پوست دشمنان خدا ، در قيامت عليه آنان شهادت خواهند داد .

و يوم يحشر أعداء اللّه . .. شهد عليهم سمعهم و أبصرهم و جلودهم

37- گواهان اخروى طراح قصه افك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - نور - 24 - 24 - 9

9 - تهديد شدن سازندگان « افك » به محاكمه اى سخت در قيامت و آشكار شدن توطئه هاى پنهانى آنان با شهادت غير قابل انكار اعضا و جوارح خود آنها

إنّ الذين يرمون المحصنت . .. يوم تشهد عليهم ألسنتهم ... بما كانوا يعملون

برداشت ياد شده، بر اين اساس است كه اين آيه از جمله آيات مربوط به ماجراى «افك» باشد.

38- گواهان اخروى گناهكاران

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 21 - 3

3 - گواهى پوست بدن گناه كاران عليه آنان در قيامت ، امرى شگفت و دور از انتظار براى ايشان

و قالوا لجلودهم لِمَ شهدتم علينا

استفهام در «لِمَ شهدتم» مى تواند در مقام تعجب و شگفتى باشد.

39- گواهان اصحاب اخدود

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - بروج - 85 - 7 - 10

10 - اصحاب اخدود ، در ماجراى سوزندان مؤمنان ، مراقب و گواه كار يكديگر بودند . *

و هم على ما يفعلون بالمؤمنين شهود

شاهد بودن اصحاب «اخدود» ممكن است به اين منظور باشد كه هر يك، بر انجام صحيح مأموريت ديگرى نظارت داشته و نزد حاكمان به آن گواهى دهد.

40- گواهان اغواپذيرى كافران

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 83 - 2

2- فرستاده شدن شياطين براى تحريك و وسوسه كافران از ديد پيامبر (صلی الله علیه و آله) مخفى نسيت .

ألم تر أنّا أرسلنا الشيطين

41- گواهان امت ها

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 41 - 2،3،5،6

2 - خداوند گواهان و ناظران امت ها را در قيامت به گواهى فرامى خواند .

فكيف اذا جئنا من كل امّة بشهيد

3 - پيامبران ، گواهان امت هاى خويش

فكيف اذا جئنا من كل امّة بشهيد

برداشت فوق را فرمايش على (ع) تأييد مى كند كه در ضمن بيان مواطن محشر فرمود: . .. فيقوم الرسل (ع) فيشهدون فى هذه المواطن فذلك قوله: «فيكف اذا جئنا من كل امّة بشهيد».

توحيد صدوق، ص 261، ج 5، ب 36 ; نورالثقلين، ج 1، ص 481، ح 254.

5 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، گواه امت خويش

و جئنا بك على هؤلاء شهيداً

در برداشت فوق، «هؤلاء» اشاره به مسلمانان و امت پيامبر (صلی الله علیه و آله) گرفته شده است.

6 - خداوند در قيامت ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) را براى گواهى بر امت خويش فرامى خواند .

و جئنا بك على هؤلاء شهيداً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 84 - 1،3،4،6،8،9

1- در قيامت از ميان هر امت ، فردى به عنوان گواه و شاهد برانگيخته مى شود .

و يوم نبعث من كلّ أُمّة شهيدًا

3- از ميان هر امتى در تمامى عصر ها ، فردى به عنوان شاهد و گواه در قيامت حضور پيدا مى كند .

و يوم نبعث من كلّ أُمّة شهيدًا

حضور يافتن گواه هر امتى، ممكن است بدين صورت باشد كه از ميان تمامى امتها فردى از هر عصر و نسلى به عنوان گواهى دادن در قيامت حضور يابد. بنابراين به تعداد عصرها و نسلها، گواهانى به گواهى خواهند پرداخت.

4- در ميان تمامى امت ها در هر عصرى ، افرادى از جانب خداوند بر اعمال مردمان نظارت دارند .

و يوم نبعث من كلّ أُمّة شهيدًا

برداشت فوق به خاطر اين نكته است كه نظارت كردن، لازمه گواهى دادن است; زيرا تا نظارت بر چيزى انجام نگيرد، گواهى بر آن ممكن نخواهد بود.

6- كسانى كه در قيامت بر اعمال امت خويش گواهى مى دهند ، جزء نخبگان و بهترين هاى امت خويشند .

و يوم نبعث من كلّ أُمّة شهيدًا

انتخاب شاهد و گواه از ميان هر امتى، بيانگر آن است كه آنان از نخبگان و خوبان امت خويشند; زيرا اگر آنان هم از افراد گناهكار باشند و بر كار آنان نيز گروه ديگرى شاهد و گواه باشد، انتخابشان براى دادن گواهى لغو و بيهوده خواهد بود.

8- رخصت نيافتن كافران براى سخن گفتن و معذرت خواهى به هنگام حضور شاهدان و گواهان امت ها ، در قيامت

و يوم نبعث من كلّ أُمّة شهيدًا ثمّ لايؤذن للذين كفروا

9- برانگيخته شدن شاهدان در قيامت ، پايان فرصت كافران براى دفاع از خويش است . *

و يوم نبعث من كلّ أُمّة شهيدًا ثمّ لايؤذن للذين كفروا

واژه «ثمّ» كه براى ترتيب است، ممكن است بدين نكته اشاره داشته باشد كه پس از اقامه شهود - و نه قبل از آن - ديگر كافران رخصت نمى يابند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 89 - 3،4،8،10

3- قيامت ، روز برانگيخته شدن گواهانى از ميان هر امت براى شهادت دادن بر آنان

و يوم نبعث فى كلّ أُمّة شهيدًا عليهم من أنفسهم

4- كسانى كه در قيامت بر اعمال امت خويش گواهى مى دهند ، جزء نخبگان و بهترين هاى امت خويشند .

و يوم نبعث فى كلّ أُمّة شهيدًا عليهم من أنفسهم

انتخاب شاهد و گواه از ميان هر امتى، بيانگر آن است كه آنان از نخبگان و خوبان امتند; زيرا اگر آنان هم از افراد گناهكار باشند و بر كار آنان گروه ديگرى شاهد و گواه باشند، انتخاب آنان براى گواهى، لغو و بيهوده خواهد بود.

8- پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، ناظر اعمال امت خويش و گواه آنان در قيامت است .

و جئنابك شهيدًا على هؤلاء

برداشت فوق با توجه به دو نكته در آيه است: الف) بنابر اينكه منظور از امت در «فى كلّ أمة» مردم هر عصرى نباشد; بلكه امت هر پيامبرى باشد. ب) «هؤلاء» اشاره باشد به كل امت پيامبر(صلی الله علیه و آله) تا روز قيامت و نه تنها مردم عصر آن حضرت.

10- پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله) ، شاهد بر همه گواهان طول تاريخ

و جئنابك شهيدًا على هؤلاء

برداشت فوق، مبتنى بر اين نكته است كه «هؤلاء» اشاره به «شهيداً»; يعنى، گواهان هر امت باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 78 - 18

18 - مسلمانان ، گواه بر اعمال ساير مردم و پيامبر (صلی الله علیه و آله) گواه بر اعمال مسلمانان

ليكون الرسول شهيدًا عليكم و تكونوا شهداء على الناس

در اين كه مراد از «شهيد» و «شهداء» در آيه چيست، نظراتى چند ابراز شده است كه از جمله آنها «گواهى بر اعمال» مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - فتح - 48 - 8 - 6

6 - رسولان الهى ، خود بهترين گواه وصول هدايت به خلق و اتمام حجت بر آنان *

إنّا أرسلنك شهدًا

«شاهداً» ممكن است نظر به شهادت بر اصل پيام رسانى به خلق و فرستادن رسول داشته باشد و قيد محذوف از فعل «أرسلناك» استفاده مى شود.

42- گواهان امتها

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 53 - 8

8 - منزلت والاى كسانى كه در قيامت ، بر اعمال امّت ها گواهى مى دهند .

فاكتبنا مع الشاهدين

درخواست حواريون از خداوند به اينكه آنان را با گواهان قرار دهد، بيانگر آن است كه آنان داراى مقامى والا هستند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 117 - 9،11

9 - عيسى ( ع ) ، گواه و ناظر بر عقايد و رفتار امت خويش ، به هنگام حضور در ميان آنان

و كنت عليهم شهيداً مادمت فيهم

11 - پيامبران به هنگام حضور در ميان امت هاى خويش ، گواه و ناظر بر اعمال و عقايد آنان

و كنت عليهم شهيداً مادمت فيهم

43- گواهان انبيا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 41 - 11

11 - پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) ، گواه و شاهد بر همه رسولان الهى در روز رستاخيز

فكيف اذا جئنا . .. و جئنا بك على هؤلاء شهيداً

اميرالمؤمنين (ع) پس از تلاوت آيه فوق فرمود: و هو [محمد (صلی الله علیه و آله) ]الشهيد على الشهداء و الشهداء هم الرسل (ع).

تفسير عياشى، ج 1، ص 242، ح 132 ; تفسير برهان، ج 1، ص 370، ح 4.

44- گواهان اهل عذاب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - نور - 24 - 24 - 10

10 - « عن أبى جعفر ( ع ) : . . . قال اللّه عزّوجلّ : . . . يوم تشهد عليهم ألسنتهم و أيديهم و أرجلهم بما كانوا يعملون » و ليست تشهد الجوارح على مؤمن ، إنّما تشهد على من حقّت عليه كلمة العذاب . . . ;

از امام باقر(ع) روايت شده است:. .. خداى - عزّوجل - فرمود: «يوم تشهد عليهم ألسنتهم و أيديهم و أرجلهم بما كانوا يعملون» [و توضيح آن كه:] اين گونه نيست كه جوارح عليه مؤمنى شهادت بدهد; همانا شهادت جوارح عليه كسى است كه عذاب او حتمى شده باشد».

45- گواهان ايمان حبيب نجار

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 25 - 4

4 - مؤمن انطاكيه ( حبيب نجار ) ، پيامبران آن ديار را بر ايمان استوارش به خداى يكتا ، به گواهى گرفت .

إنّى ءامنت بربّكم فاسمعون

خطابِ «فاسمعون» - بر مبناى اين كه مخاطبان آن پيامبران باشند - به اين منظور ايراد شده است تا پيامبران انطاكيه را بر ايمان آوردن خود به پروردگار شاهد بگيرد.

46- گواهان بت ها

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 29 - 1

1 - بت ها در قيامت ، خدا را شاهد مى گيرند كه از عبادت اهل شرك بى خبر بوده اند .

فكفى باللّه شهيداً بيننا و بينكم إن كنا عن عبادتكم لغفلين

47- گواهان بر زنا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 15 - 4،9،10،11

4 - لزوم شهادت چهار مرد مسلمان براى اثبات فحشاى زنان ( زنا و مساحقه )

و الّتى يأتين الفاحشة من نسائكم فاستشهدوا عليهنّ اربعة منكم

مؤنّث آوردن كلمه «اربعة» دلالت مى كند كه معدود آن، رجال (مردان) هستند ; و «منكم» دلالت بر مسلمان بودن آن مردان دارد.

9 - لزوم دعوت كردن از چهار مرد مسلمان ، براى تحمّل شهادت به هنگام اطلاع از وقوع فحشا ( زنا و همجنس بازى ) *

و الّتى يأتين الفاحشة . .. فاستشهدوا عليهنّ اربعة منكم

جمله «فاستشهدوا»، مى تواند به معناى دعوت براى تحمّل شهادت باشد.

10 - شاهد فحشاى زنان ، مى تواند از اداى شهادت استنكاف كند .

و الّتى يأتين الفاحشة . .. فان شهدوا

جمله «فان شهدوا»، ظهور در اين معنا دارد كه شاهد، در اداىِ شهادت و يا استنكاف از آن مختار است و شرعاً الزامى براى اداى شهادت ندارد.

11 - كيفر حبس ابد براى زنا و همجنس بازى زنان ، مشروط به شهادت چهار مرد مسلمان است .

و الّتى يأتين الفاحشة . .. فاستشهدوا عليهنّ اربعة منكم فان شهدوا

چون مخاطبان «منكم» مسلمان هستند، معلوم مى شود كه شاهد در مورد فحشا، بايد مسلمان باشد و چون ضمير مذكّر به كار رفته، معلوم مى شود كه گواهان بر زنا و همجنس بازى بايد مرد باشند.

48- گواهان بر عهد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 33 - 12

12 - خداوند ، گواه بر همه عهد ها و پيمان ها و اعمال انسان

و الذين عقدت ايمانكم فاتوهم نصيبهم انّ اللّه كان على كل شىء شهيداً

49- گواهان بر معارف قرآن

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 79 - 9

9 - خداوند ، گواهى كافى براى حقّانيّت معارف ارائه شده در قرآن

ما اصابك من حسنة فمن اللّه و ما اصابك من سيّئة فمن نفسك . .. و كفى باللّه شهيداً

برداشت فوق بر اين مبناست كه متعلق «شهيداً»، معارفى باشد كه در اين بخش از آيات تبيين گرديد.

50- گواهان بطلان شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 19 - 9،17،20

9 - خداوند، بزرگترين شاهد بر بطلان شرك و حقانيت توحيد

و لا تكونن من المشركين . .. قل أى شىء أكبر شهدة قل اللّه شهيد بينى و بينكم

17 - قرآن، گواه يگانگى خداوند و بطلان شرك

قل أغير اللّه اتّخذ وليا . .. قل اللّه ... و أوحى إلىّ هذا القرءان

از ارتباط اين آيه با آيات قبل چنين برمى آيد كه قرآن تحقق عينى شهادت خداوند است.

20 - شگفت آور بودن اعتقاد به تعدد خدايان، با توجه به بديهى بودن توحيد و شهادت خدا و قرآن بر بطلان شرك

أئنكم لتشهدون أن مع اللّه ءالهة أخرى

همزه استفهام در «أئنكم» دال بر شگفتى است.

51- گواهان پيروزى اسلام

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - فتح - 48 - 28 - 12

12- خداوند ، والاترين گواه بر حقانيت رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و غلبه اسلام بر ساير اديان

هو الذى أرسل رسوله . .. ليظهره على الدين كلّه و كفى باللّه شهيدًا

تعبير «كفى باللّه شهيداً» محتواى اين آيه را تأكيد كرده است.

52- گواهان تنزيه خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - تغابن - 64 - 1 - 2

2 - تمامى موجودات هستى ، شاهدى گويا بر منزّه بودن خداوند از هر عيب و نقص

يسبّح للّه ما فى السموت و ما فى الأرض

برداشت ياد شده، بر اين اساس است كه تسبيح در آيه شريفه، تسبيح تكوينى باشد.

53- گواهان تنزيه محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - نجم - 53 - 2 - 5

5 - حضور هميشگى پيامبر (صلی الله علیه و آله) در ميان مردم ، گواه روشنى براى آنان بر مبرّا بودن ساحت آن حضرت از گمراهى و فسادرأى

ما ضلّ صاحبكم و ما غوى

آوردن وصف «صاحب» (همدم، همنشين) براى پيامبر(صلی الله علیه و آله) و اضافه آن به «كم»، پيامدار اين معنا است كه رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) هميشه با شما بوده و اين حضور خود گواهى است بر پاكى و درستى آن حضرت در طول عمرشان.

54- گواهان توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 18 - 1،2،3،6،8،9،16

1 - گواهى خداوندِ برپادارنده قسط و عدل ، بر اينكه معبودى جز او نيست .

شهد اللّه انّه لا اله الاّ هو . .. قائماً بالقسط

«قائماً بالقسط»، حال است براى «اللّه».

2 - نظام آفرينش ، گواه يكتايى خداوند

شهد اللّه انّه لا اله الاّ هو

بنابراينكه گواهى خدا، گواهى فعلى نيز باشد، يعنى خداوند با فعل خود (نظام آفرينش)، گواهى بر يكتايى خويش مى دهد. و «قائماً بالقسط»، مؤيد اين احتمال است.

3 - خدا ، ملائكه و عالمان ، گواهان توحيد

شهد اللّه انّه لا اله الاّ هو و الملئكة و اولوا العلم

6 - دانشمند ، در نگرش قرآنى ، كسى است كه با شهود نظام عادلانه هستى به وحدانيّت خداوند گواهى دهد .

شهد اللّه . .. و اولوا العلم قائماً بالقسط

به نظر مى رسد «قائماً بالقسط» به منزله دليلى براى وحدانيّت خداوند باشد.

8 - حاكميّت قسط و عدل بر نظام تكوين ، دليل دانشمندان و ملائكه براى گواهى بر وحدانيّت خدا *

شهد . .. الملئكة و اولوا العلم قائماً بالقسط

به نظر مى رسد «قائماً بالقسط» كه حال براى «اللّه» است، اشاره به علّت گواهى ملائكه و اولوا العلم باشد. و بدين جهت، مؤخر آمده است.

9 - عالمان راستين ، با عمل و حركت خويش ، گواه بر توحيد هستند .

شهد اللّه انّه لا اله الاّ هو . .. و اولوا العلم قائماً بالقسط

بنابراينكه منظور از گواهى عالمان، گواهى عملى آنان باشد كه عبارت است از موضعگيريها و چگونگى كردار آنان.

16 - انبيا و اوصيا ، صاحبان علم و گواهان توحيد

شهد اللّه انه لا اله الاّ هو و الملئكة و اولوا العلم قائماً بالقسط

امام باقر (ع): . .. اما قوله «و اولوا العلم قائماً بالقسط» فان اولى العلم الانبياء و الاوصياء ... .

تفسير عياشى، ج 1، ص 165، ح 18 ; نورالثقلين، ج 1، ص 323، ح 66.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 19 - 9،17،20

9 - خداوند، بزرگترين شاهد بر بطلان شرك و حقانيت توحيد

و لا تكونن من المشركين . .. قل أى شىء أكبر شهدة قل اللّه شهيد بينى و بينكم

17 - قرآن، گواه يگانگى خداوند و بطلان شرك

قل أغير اللّه اتّخذ وليا . .. قل اللّه ... و أوحى إلىّ هذا القرءان

از ارتباط اين آيه با آيات قبل چنين برمى آيد كه قرآن تحقق عينى شهادت خداوند است.

20 - شگفت آور بودن اعتقاد به تعدد خدايان، با توجه به بديهى بودن توحيد و شهادت خدا و قرآن بر بطلان شرك

أئنكم لتشهدون أن مع اللّه ءالهة أخرى

همزه استفهام در «أئنكم» دال بر شگفتى است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 28 - 2

2 - عمق وجدان مشركان در دنيا گواه بر حقانيت توحيد و معاد مى دهد.

بل بدالهم ما كانوا يخفون من قبل

55- گواهان حد زنا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - نور - 24 - 2 - 16

16- « عن أميرالمؤمنين ( ع ) فى قول اللّه عزّوجلّ : « و لاتأخذكم بهما رأفة فى دين اللّه » قال فى إقامة الحدود و فى قوله تعالى : « وليشهد عذابهما طائفة من المؤمنين قال الطائفة واحد . . . ;

از اميرالمؤمنين(ع) روايت شده است كه درباره سخن خداوند - عزّوجل - «و لاتأخذكم بهما رأفة فى دين اللّه» فرمود: در مورد اجراى حدود[رأفت نشان ندهيد ]و درباره سخن خداى - تعالى - «وليشهد عذابهما طائفة من المؤمنين» فرمود: طايفه يك نفر است (يعنى، يك نفر را هم شامل مى شود)».

56- گواهان حقانيت انبيا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 37 - 3

3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، تأييد كننده رسولان الهى پيشين و گواه بر درستى تعاليم آنان

و صدّق المرسلين

57- گواهان حقانيت انبياى انطاكيه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 16 - 1

1 - پيامبران مردم انطاكيه ، خدا را بر راستى ادعا هاى خود گواه گرفته و به او سوگند ياد كردند .

قالوا ربّنا يعلم إنّا إليكم لمرسلون

جمله «ربّنا يعلم» (پروردگار ما مى داند) و نظاير آن (مانند «شهد اللّه» و «علم اللّه») در عرف عرب براى گواه گرفتن خدا بر راستى امرى و نيز در حكم قسم و جانشين آن است.

58- گواهان حقانيت توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 56 - 12

12- حضرت ابراهيم ( ع ) بر صحت عقايد توحيدى خويش گواهى داد و خود را به آثار و پيامد هاى اين عقيده ، ملتزم و متعهد دانست .

و أناْ على ذلكم من الشهدين

59- گواهان حقانيت قرآن

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 83 - 11

11 - مسيحيان عصر بعثت پس از پذيرش اسلام با نيايش به درگاه خداوند ، خواهان پيوستن به صف شاهدان و گواهان حقانيت قرآن بودند .

ربنا ءامنا فاكتبنا مع الشهدين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 84 - 10

10 - صالحان ، گواهان عينى بر حقانيت قرآن و رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) *

فاكتبنا مع الشهدين . .. ان يدخلنا ربنا مع القوم الصلحين

جمله «نطمع ان يدخلنا . ..» مى تواند اشاره به آرزو و درخواستى باشد كه مسيحيان آن را با جمله «فاكتبنا مع الشهدين» از خداوند تقاضا كردند. بنابراين درخواست همراهى با شاهدان همان آرزوى همنشينى با صالحان خواهد بود. و لذا مى توان گفت شاهدان همان صالحان هستند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 17 - 2،5،11

2- قرآن ، خود دليل و شاهدى بر راستى و درستى خويش است .

و يتلوه شاهد منه

در اينكه مقصود از «شاهد» چيست، چند نظر ابراز شده است. عبارت «و من قبله كتاب موسى» مى تواند اين نظر را تأييد كند كه: مراد از آن خود قرآن مى باشد. مورد شهادت به دليل «إنه الحق من ربك» حقانيت و الهى بودن قرآن است و «تُلُوّ» (مصدر يتلو) به معناى در پى آمدن است و در پى آمدن شاهد، كنايه از تأييد كردن و پشتيبانى نمودن مى باشد. ضمير در «يتلوه» به «مَن» و ضمير «منه» به «رب» برمى گردد. بنابراين جمله «أفمن ... يتلوه شاهد منه»; يعنى، آيا كسى كه علاوه بر «بيّنه» از پشتيبانى شهادت قرآن برخوردار است، مانند كسى است كه اينگونه نيست؟

5- تورات ، دليلى بر حقانيت قرآن

و يتلوه . .. من قبله كتب موسى

«كتاب» عطف بر «شاهد» است و ضمير در «قبله» به شاهد برمى گردد.

11- پيامبر (صلی الله علیه و آله) داراى بصيرتى الهى بر حقانيت قرآن و برخوردار از شاهدى ربانى بر الهى بودن آن و آگاه به حقايق تورات

أفمن كان على بيّنة من ربه . .. و من قبله كتب موسى

برخى از مفسران برآنند كه مصداق بارز و مورد نظر براى «من كان على بيّنة» پيامبر(صلی الله علیه و آله) است. اين گروه جمله «فلاتك ...» را مؤيد اين نظر شمرده اند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 10 - 8

8- گواهى دهنده بر حقانيت قرآن از ميان بنى اسرائيل ، فردى دانا و متشخص بود .

و شهد شهد من بنى إسرءيل على مثله فامن

تكيه قرآن بر شهادت فردى از بنى اسرائيل و استفاده از گواهى وى در گرايش دادن مردم به ايمان، نشانگر اين معنا است كه وى، فردى متشخص و صاحب نظر و معتبر بوده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - ق - 50 - 1 - 3

3- قرآن ، خود گواه حقانيت خويش *

و القرءان المجيد

وجود سوگند به «قرآن» در متن آن، در صورتى منطقى خواهدبود كه از متن قرآن، بتوان اهميت و حقانيت آن را استفاده كرد.

60- گواهان حقّانيت كتب آسمانى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 92 - 5

5 - قرآن، گواه صدق كتب آسمانى گذشته است.

مصدق الذى بين يديه

61- گواهان حقانيت محمّد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 84 - 10

10 - صالحان ، گواهان عينى بر حقانيت قرآن و رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) *

فاكتبنا مع الشهدين . .. ان يدخلنا ربنا مع القوم الصلحين

جمله «نطمع ان يدخلنا . ..» مى تواند اشاره به آرزو و درخواستى باشد كه مسيحيان آن را با جمله «فاكتبنا مع الشهدين» از خداوند تقاضا كردند. بنابراين درخواست همراهى با شاهدان همان آرزوى همنشينى با صالحان خواهد بود. و لذا مى توان گفت شاهدان همان صالحان هستند.

62- گواهان حقانيت معاد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 28 - 2

2 - عمق وجدان مشركان در دنيا گواه بر حقانيت توحيد و معاد مى دهد.

بل بدالهم ما كانوا يخفون من قبل

63- گواهان در قيامت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 41 - 2،6،8،10

2 - خداوند گواهان و ناظران امت ها را در قيامت به گواهى فرامى خواند .

فكيف اذا جئنا من كل امّة بشهيد

6 - خداوند در قيامت ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) را براى گواهى بر امت خويش فرامى خواند .

و جئنا بك على هؤلاء شهيداً

8 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، گواهى بر شاهدان امت ها در قيامت

فكيف اذا . .. و جئنا بك على هؤلاء شهيداً

و لذا اسم اشاره با صيغه جمع (هؤلاء) آمده است.

10 - خداوند در قيامت - با وجود آگاهى بر اعمال - گواهانى را براى نشان دادن اتقان در حسابرسى ، فراخواهد خواند .

كان اللّه بهم عليماً . .. فكيف اذا جئنا ... و جئنا بك على هؤلاء شهيداً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 42 - 3

3 - صحنه شهادت پيامبر (صلی الله علیه و آله) در قيامت ، موجب شرم و تأسف بى اندازه كافران

و جئنا بك على هؤلاء شهيداً. يومئذ يودّ الذين كفروا ... لو تسوّى بهم الارض

«يومئذ» متعلق به «شهيداً» است. يعنى آن روز كه پيامبر (صلی الله علیه و آله) بر اعمال گواهى دهد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - نور - 24 - 24 - 9

9 - تهديد شدن سازندگان « افك » به محاكمه اى سخت در قيامت و آشكار شدن توطئه هاى پنهانى آنان با شهادت غير قابل انكار اعضا و جوارح خود آنها

إنّ الذين يرمون المحصنت . .. يوم تشهد عليهم ألسنتهم ... بما كانوا يعملون

برداشت ياد شده، بر اين اساس است كه اين آيه از جمله آيات مربوط به ماجراى «افك» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 52 - 23،24

23 - اعتقاد حواريون به مفيد بودن شهادت انبياى الهى در رستاخيز *

و اشهد بانّا مسلمون

24 - رهبران الهى ، گواهان امت خويش در قيامت *

و اشهد بانّا مسلمون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 53 - 8

8 - منزلت والاى كسانى كه در قيامت ، بر اعمال امّت ها گواهى مى دهند .

فاكتبنا مع الشاهدين

درخواست حواريون از خداوند به اينكه آنان را با گواهان قرار دهد، بيانگر آن است كه آنان داراى مقامى والا هستند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 18 - 7،12،13

7- در قيامت ، گواهانى متعدد بر ستمگرى ستمكاران و دروغ بافى افترازنندگان به خدا ، شهادت خواهند داد .

و يقول الأشهد هؤلاء الذين كذبوا على ربهم

«أشهاد» جمع شاهد و به معناى گواهان است.

12- گواهان اعمال در قيامت ، دورى ستمگران از رحمت الهى را به همگان اعلام مى كنند .

ألا لعنة الله على الظلمين

13- گواهان اعمال ، از كارگزاران صحنه قيامتند .

و يقول الأشهد . .. ألا لعنة الله على الظلمين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 84 - 1،3،6،8،9

1- در قيامت از ميان هر امت ، فردى به عنوان گواه و شاهد برانگيخته مى شود .

و يوم نبعث من كلّ أُمّة شهيدًا

3- از ميان هر امتى در تمامى عصر ها ، فردى به عنوان شاهد و گواه در قيامت حضور پيدا مى كند .

و يوم نبعث من كلّ أُمّة شهيدًا

حضور يافتن گواه هر امتى، ممكن است بدين صورت باشد كه از ميان تمامى امتها فردى از هر عصر و نسلى به عنوان گواهى دادن در قيامت حضور يابد. بنابراين به تعداد عصرها و نسلها، گواهانى به گواهى خواهند پرداخت.

6- كسانى كه در قيامت بر اعمال امت خويش گواهى مى دهند ، جزء نخبگان و بهترين هاى امت خويشند .

و يوم نبعث من كلّ أُمّة شهيدًا

انتخاب شاهد و گواه از ميان هر امتى، بيانگر آن است كه آنان از نخبگان و خوبان امت خويشند; زيرا اگر آنان هم از افراد گناهكار باشند و بر كار آنان نيز گروه ديگرى شاهد و گواه باشد، انتخابشان براى دادن گواهى لغو و بيهوده خواهد بود.

8- رخصت نيافتن كافران براى سخن گفتن و معذرت خواهى به هنگام حضور شاهدان و گواهان امت ها ، در قيامت

و يوم نبعث من كلّ أُمّة شهيدًا ثمّ لايؤذن للذين كفروا

9- برانگيخته شدن شاهدان در قيامت ، پايان فرصت كافران براى دفاع از خويش است . *

و يوم نبعث من كلّ أُمّة شهيدًا ثمّ لايؤذن للذين كفروا

واژه «ثمّ» كه براى ترتيب است، ممكن است بدين نكته اشاره داشته باشد كه پس از اقامه شهود - و نه قبل از آن - ديگر كافران رخصت نمى يابند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 89 - 4،8

4- كسانى كه در قيامت بر اعمال امت خويش گواهى مى دهند ، جزء نخبگان و بهترين هاى امت خويشند .

و يوم نبعث فى كلّ أُمّة شهيدًا عليهم من أنفسهم

انتخاب شاهد و گواه از ميان هر امتى، بيانگر آن است كه آنان از نخبگان و خوبان امتند; زيرا اگر آنان هم از افراد گناهكار باشند و بر كار آنان گروه ديگرى شاهد و گواه باشند، انتخاب آنان براى گواهى، لغو و بيهوده خواهد بود.

8- پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، ناظر اعمال امت خويش و گواه آنان در قيامت است .

و جئنابك شهيدًا على هؤلاء

برداشت فوق با توجه به دو نكته در آيه است: الف) بنابر اينكه منظور از امت در «فى كلّ أمة» مردم هر عصرى نباشد; بلكه امت هر پيامبرى باشد. ب) «هؤلاء» اشاره باشد به كل امت پيامبر(صلی الله علیه و آله) تا روز قيامت و نه تنها مردم عصر آن حضرت.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 37 - 6

6- در قيامت ، گواهانى بر بطلان پندار فرزندى عيسى ( ع ) براى خداوند شهادت خواهند داد .

فويل للذين كفروا من مشهد يوم عظيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 75 - 11

11 - « عن أبى جعفر ( ع ) فى قوله « و نزعنا من كلّ أُمّة شهيداً » يقول من كلّ فرقة من هذه الأُمّة إمامها . . . ;

از امام باقر(ع) درباره سخن خداوند «و نزعنا من كلّ أُمّة شهيداً» روايت شده كه خدا مى فرمايد: از هر فرقه اى از اين امت، امام آنها را برمى گزينيم».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 65 - 3

3 - دست ها و پا هاى كافران ، در قيامت عليه آنان به سخن آمده و بر دستاوردهايشان ، گواهى خواهند داد .

تكلّمنا أيديهم و تشهد أرجلهم بما كانوا يكسبون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 69 - 7،14

7 - حضور پيامبران در قيامت براى گواهى دادن بر اعمال بندگان ، هنگام عرضه اعمالشان

و جاىء بالنبيّين

مقصود از آوردن پيامبران در قيامت هنگام عرضه نامه اعمال بندگان - به قرينه آيه «فكيف إذا جئنا من كلّ اُمّة بشهيد و جئنابك على هؤلاء شهيداً (نساء(4)، 41) گواهى دادن آنان است.

14 - داورى خداوند ميان بندگان در قيامت ، بر پايه مستندات پرونده اعمال ، گواهى پيامبران و گواهانى چند خواهد بود .

و وضع الكتب و جاىء بالنبيّين و الشهداء و قضى بينهم بالحقّ و هم لايظلمون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 51 - 8

8 - قيامت ، روز برپا خاستن گواهان براى شهادت و گواهى

يوم يقوم الأشهد

64- گواهان دروغگويى منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 107 - 16

16 - گواهى خداوند بر دروغ گويى منافقان در داشتن حسن نيت در ساختن مسجد ( مسجد ضرار )

و اللّه يشهد إنهم لكذبون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حشر - 59 - 11 - 8

8 - گواهى خداوند بر ماهيت دروغ پرداز منافقان و بى تعهدى آنان در قبال هر پيمان

و اللّه يشهد إنّهم لكذبون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - منافقون - 63 - 1 - 8

8 - شهادت أكيد خداوند ، بر دروغ گويى منافقان

و اللّه يشهد إنّ المنفقين لكذبون

65- گواهان دزدى بنيامين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 81 - 6

6- اظهار كينه برادران بنيامين به وى در گزارش سرقتش به يعقوب

إن ابنك سرق

لحن جمله «إن ابنك سرق» (به يقين پسرت دزدى كرد) گوياى كينه برادران بنيامين نسبت به اوست.

66- گواهان رسالت محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 79 - 8

8 - خداوند ، گواهى كافى براى رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله)

و ارسلناك للنّاس رسولاً و كفى باللّه شهيداً

67- گواهان صداقت محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - منافقون - 63 - 1 - 7

7 - گواهى أكيد خداوند ، به صدق رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله)

و اللّه يعلم إنّك لرسوله

68- گواهان صداقت يوسف(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 90 - 5

5- عزيز مصر برادرش بنيامين را شاهدى بر صدق دعواى خويش ( من يوسفم ) دانست .

قال أنا يوسف و هذا أخى

جمله «هذا أخى» مى تواند علاوه بر اينكه تمهيدى براى «قد منّ الله» باشد به عنوان شاهدى بر ادعاى عزيز مصر كه خود را يوسف معرفى كرده نيز باشد. گويا به برادرانش مى گويد: اگر ترديد داريد كه من يوسفم، در چهره من و بنيامين بنگريد، اخوّت ما را درخواهيد يافت.

69- گواهان عفت مريم(س)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 21 - 1

1- جبرئيل ، شگفت زدگى مريم ( س ) را امرى به جا دانست و بر عفت و پاكدامنى وى گواهى داد .

قال كذلك

«كذلك» خبر براى مبتداى محذوف و مركب از حرف تشبيه و اسم اشاره است. مشاراليه آن ممكن است گفتار مريم(س) باشد، در اين مفاد آيه اين است كه گرچه موضوع همان گونه است كه گفتى، ولى خداوند اين كار را بر خويش دشوار نمى بيند.

70- گواهان عقد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 28 - 3

3 - خدا ، گواه قرارداد هاى ميان مردم و شاهد گفت وگو هاى طرفين قرارداد

قال إنّى أُريد . .. أيّما الأجلين قضيت ... و اللّه على ما نقول وكيل

«وكيل» به قرينه متعدى شدن با «على»، متضمن معناى «شهادت» است; يعنى، «و اللّه على ما نقول شاهد».

71- گواهان عمل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 159 - 8

8 - حضرت عيسى ( ع ) ، گواه بر اعمال اهل كتاب در دنيا

و يوم القيمة يكون عليهم شهيداً

اگر حضرت عيسى(ع) در دنيا گواه بر اعمال نباشد، نمى تواند در قيامت گواهى دهد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 117 - 9،11

9 - عيسى ( ع ) ، گواه و ناظر بر عقايد و رفتار امت خويش ، به هنگام حضور در ميان آنان

و كنت عليهم شهيداً مادمت فيهم

11 - پيامبران به هنگام حضور در ميان امت هاى خويش ، گواه و ناظر بر اعمال و عقايد آنان

و كنت عليهم شهيداً مادمت فيهم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 143 - 5

5 - مسلمانان ، گواه بر اعمال ساير مردمان و پيامبر گواه بر اعمال مسلمانان است .

لتكونوا شهداء على الناس و يكون الرسول عليكم شهيداً

در اينكه مراد از «شهداء» و «شهيد» در آيه شريفه چيست، چند نظر ابراز شده است، از جمله گواهى بر اعمال است; يعنى، امت اسلامى و يا گروهى از آنان اعمال ديگر امتها را مشاهده مى كنند و در قيامت بر آن شهادت مى دهند و پيامبر(صلی الله علیه و آله) نيز ناظر اعمال مسلمانان است و در آخرت بر آن شهادت مى دهد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 98 - 6

6 - خداوند ، گواه اعمال انسانها

و اللّه شهيد على ما تعملون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 33 - 12

12 - خداوند ، گواه بر همه عهد ها و پيمان ها و اعمال انسان

و الذين عقدت ايمانكم فاتوهم نصيبهم انّ اللّه كان على كل شىء شهيداً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 41 - 1

1 - هر امتى گواه و ناظرى بر اعمال خويش به همراه دارد .

فكيف اذا جئنا من كل امّة بشهيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 69 - 11

11 - مقام والاى انبيا ، صديقان ، شاهدان ( گواهان اعمال يا عالمان يا كشته شدگان در راه خدا ) و صالحان

فاولئك مع الذين انعم اللّه عليهم من النبيّين و الصديقين و الشّهداء و الصالحين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 105 - 14

14 - سلمة بن اكوع گويد : مرّ ( رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) - ظ - ) بجنازة فاثنى على ها فقال وجبت . . . فسئل عن ذالك فقال : ان الملاتكة شهداء اللّه فى السماء و انتم شهداء اللّه فى الارض فما شهدتم عليه من شىء وجب ، و ذلك قول اللّه : « و قل اعلموا فسيرى اللّه عملكم و رسوله و المؤمنون » ;

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 46 - 7

7 - خداوند ، بر تمام اعمال مردم شاهد و گواه است .

ثم اللّه شهيد على ما يفعلون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 61 - 5

5 - تمامى اعمال آدميان ، از لحظه آغاز ، در منظر گواهانى است كه از سوى خداوند جهت نظارت بر آنان ، گمارده شده اند .

و ما تكون فى شأن و ما تتلوا منه من قرءان و لا تعملون من عمل إلا كنا عليكم شهوداً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 18 - 8،9،12،13

8- اعمال آدميان در دنيا ، تحت نظارت شاهدان و گواهانى از ناحيه خداوند ، قرار دارد .

يقول الأشهد هؤلاء الذين كذبوا على ربهم

9- شاهدان اعمال در محضر خداوند ، عليه آنان كه به خدا دروغ بسته اند ، گواهى خواهند داد .

أُولئك يعرضون على ربهم و يقول الأشهد هؤلاء الذين كذبوا على ربهم

12- گواهان اعمال در قيامت ، دورى ستمگران از رحمت الهى را به همگان اعلام مى كنند .

ألا لعنة الله على الظلمين

13- گواهان اعمال ، از كارگزاران صحنه قيامتند .

و يقول الأشهد . .. ألا لعنة الله على الظلمين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 84 - 4

4- در ميان تمامى امت ها در هر عصرى ، افرادى از جانب خداوند بر اعمال مردمان نظارت دارند .

و يوم نبعث من كلّ أُمّة شهيدًا

برداشت فوق به خاطر اين نكته است كه نظارت كردن، لازمه گواهى دادن است; زيرا تا نظارت بر چيزى انجام نگيرد، گواهى بر آن ممكن نخواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 96 - 9

9- گواهى و نظارت خداوند بر اعمال بندگان ، متكى بر علم و اطلاع گسترده او به احوال آنان است .

كفى بالله شهيدًا بينى و بينكم إنه كان بعباده خبيرًا بصيرًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - نور - 24 - 24 - 4

4 - گواهى اعضاى بدن انسان به تمامى رفتار و گفتار او در دنيا

إنّ الذين يرمون المحصنت . .. يوم تشهد عليهم ألسنتهم ... بما كانوا يعملون

برداشت ياد شده، به خاطر اين است كه شهادت و گواهى بر هر چيزى، آن گاه متصور و صادق است كه شعور و آگاهى بر صحنه شهادت وجود داشته باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - احزاب - 33 - 45 - 2

2 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، شاهد و گواهى از سوى خداوند بر اعمال مردم است .

أرسلنك شهدًا

متعلق «شاهداً» در آيه، ذكر نشده است و لكن به قرينه «مبشّر» و «نذير» و نيز آيات ديگرى مانند «لتكونوا شهداء على الناس» [2/143] متعلق آن، مردم اند و چون اعمال آنان مورد بازخواست قرار خواهند گرفت، مراد از گواهى بر مردم هم مى تواند گواهى بر اعمال آنان باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 69 - 7،9،10

7 - حضور پيامبران در قيامت براى گواهى دادن بر اعمال بندگان ، هنگام عرضه اعمالشان

و جاىء بالنبيّين

مقصود از آوردن پيامبران در قيامت هنگام عرضه نامه اعمال بندگان - به قرينه آيه «فكيف إذا جئنا من كلّ اُمّة بشهيد و جئنابك على هؤلاء شهيداً (نساء(4)، 41) گواهى دادن آنان است.

9 - احضار شاهدانى چند در عرصه قيامت براى گواهى دادن بر اعمال بندگان ، هنگام عرضه نامه اعمالشان

و الشهداء

«شهدا» جمع «شاهد» (گواه) است.

10 - تمامى رفتار و كردار انسان ها در دنيا ، تحت نظارت گروهى شاهد و گواه قرار دارد .

و الشهداء

برداشت ياد شده به خاطر اين مطلب است كه لازمه گواهى شاهدان در قيامت، نظارت و حضور آنان در صحنه هاى اعمال بندگان در دنيا مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 51 - 9

9 - وجود گواهان و شاهدان ، بر رفتار و كردار انسان ها در دنيا

يوم يقوم الأشهد

برداشت ياد شده به خاطر اين نكته است كه لازمه گواهى دادن بر هر چيزى، گواه و ناظر بودن بر آن از پيش است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - فتح - 48 - 8 - 1،2،4

1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، فرستاده الهى براى گواهى بر خلق و بشارت و انذار آنان

إنّا أرسلنك شهدًا و مبشّرًا و نذيرًا

2 - گواه بودن بر اعمال خلق و تبشير و انذار آنان ، از وظايف مهم پيامبر اسلام

إنّا أرسلنك شهدًا مبشّرًا و نذيرًا

اهميت وظايف ياد شده، از تخصيص يافتن به ذكر استفاده مى شود.

4- پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، گواه و ناظر بر اعمال امت خويش در طول تاريخ

إنّا أرسلنك شهدًا

در صورتى كه مراد از «شاهداً» شهادت بر اعمال امت در قيامت باشد، از مطلق آمدن «شاهداً» گواهى و نظارت آن حضرت بر تمام اعمال امت استفاده مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - ق - 50 - 17 - 2

2- فرشتگانِ ثبت كننده اعمال - علاوه بر علم محيط الهى - گواهى ديگر بر اعمال انسان *

و نحن أقرب إليه من حبل الوريد . إذ يتلقّى المتلقّيان

در آيه قبل، خداوند علم خويش را به عنوان ملاك محاسبه انسان ها معرفى فرمود و اكنون در اين آيه دريافت هاى دو فرشته را، به عنوان گواهى ديگر بر اعمال آدمى ياد كرده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - مجادله - 58 - 6 - 9

9 - خداوند ، بر هر چيزى شاهد و گواه است .

و اللّه على كلّ شىء شهيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - قيامه - 75 - 14 - 2

2 - هر انسانى در عرصه قيامت ، خود شاهد و گواه بر محكوميت خويش خواهد بود .

بل الإنسن على نفسه بصيرة

برداشت ياد شده، مبتنى بر اين احتمال است كه «بصيرة» صفت براى موصوف محذوفى (مانند «حجّة») باشد. در اين صورت مفاد اين آيه مانند آيه 24 از سوره «نور» است (يوم تشهد عليهم ألسنتهم و أيديهم و أرجلهم بما كانوا يعملون).

72- گواهان عمل در قيامت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - مزمل - 73 - 15 - 1

1 - گواهى پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، بر تمامى حركات و رفتار هاى امت خويش در قيامت

إنّا أرسلنا إليكم رسولاً شهدًا عليكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - بروج - 85 - 3 - 3،4

3 - قيامت ، روز حضور گواهان اعمال و شهادت دادن آنها است .

و شاهد

راغب پس از آن كه شهادت را به معناى حضور با مشاهده آورده است، معناى گواهى را براى آن ذكر كرده و مى گويد: شهادت، گفتارى است كه از روى علم سرزده باشد. (مفردات راغب)

4 - سوگند خداوند ، به گواهان اعمال انسان ها در قيامت

و شاهد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - بروج - 85 - 7 - 9

9 - اصحاب اخدود در قيامت ، بر كردار خويش شهادت خواهند داد .

و هم على ما يفعلون بالمؤمنين شهود

آيات «و اليوم الموعود» و «و شاهد و مشهود» در آغاز سوره، مى تواند قرينه بر نكته ياد شده باشد.

73- گواهان عمل و ظالمان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 18 - 12

12- گواهان اعمال در قيامت ، دورى ستمگران از رحمت الهى را به همگان اعلام مى كنند .

ألا لعنة الله على الظلمين

74- گواهان عهدشكنى منافقان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حشر - 59 - 11 - 8

8 - گواهى خداوند بر ماهيت دروغ پرداز منافقان و بى تعهدى آنان در قبال هر پيمان

و اللّه يشهد إنّهم لكذبون

75- گواهان قيامت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 159 - 7

7 - پيامبران ، شاهدان محكمه الهى در قيامت

و يوم القيمة يكون عليهم شهيداً

76- گواهان محسنان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - مطففين - 83 - 21 - 3

3 - مقرّبان درگاه خداوند گواهان نامه اعمال نيكوكاران اند .

يشهده المقرّبون

فعل «يشهد»، يا از «شهود» به معناى حضور است و يا از «شهادة» كه ابن اثير در نهايه آن را «خبر دادن از مشاهدات خويش» معنا كرده است; در هر صورت گواه بودن «مقرّبون» استفاده مى شود; زيرا در معناى اول حضور و نظارت آنان به منظور گواهى دادن است و معناى دوم - كه در آن صورت «يشهده» به معناى «يشهد به» خواهد بود - صريح در نكته ياد شده است.

77- گواهان محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 96 - 2

2- خداوند ، گواه و ناظرى كافى ميان پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مشركان

كفى بالله شهيدًا بينى و بينكم

78- گواهان مسلمانان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 78 - 18

18 - مسلمانان ، گواه بر اعمال ساير مردم و پيامبر (صلی الله علیه و آله) گواه بر اعمال مسلمانان

ليكون الرسول شهيدًا عليكم و تكونوا شهداء على الناس

در اين كه مراد از «شهيد» و «شهداء» در آيه چيست، نظراتى چند ابراز شده است كه از جمله آنها «گواهى بر اعمال» مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - فتح - 48 - 8 - 4،5

4- پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، گواه و ناظر بر اعمال امت خويش در طول تاريخ

إنّا أرسلنك شهدًا

در صورتى كه مراد از «شاهداً» شهادت بر اعمال امت در قيامت باشد، از مطلق آمدن «شاهداً» گواهى و نظارت آن حضرت بر تمام اعمال امت استفاده مى شود.

5- پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، حتى پس از رحلت خود ، داراى آگاهى و قدرت نظارت بر عملكرد امت خويش

إنّا أرسلنك شهدًا

اگر منظور از «شاهداً» شهادت بر اعمال همه امت در صحنه قيامت باشد، مطلب بالا استفاده مى شود; زيرا كه شهادت بدون آگاهى و نظارت فاقد اعتبار است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - مزمل - 73 - 15 - 1

1 - گواهى پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، بر تمامى حركات و رفتار هاى امت خويش در قيامت

إنّا أرسلنا إليكم رسولاً شهدًا عليكم

79- گواهان مشركان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 96 - 2

2- خداوند ، گواه و ناظرى كافى ميان پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مشركان

كفى بالله شهيدًا بينى و بينكم

80- گواهان موسى(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 28 - 7

7 - موسى ( ع ) خدا را بر قرارداد ميان خود و شعيب ( ع ) گواه گرفت .

قال ذلك بينى و بينك . .. و اللّه على ما نقول وكيل

81- گواهان نبوت محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 19 - 5،27

5 - خداوند، بزرگترين گواه رسالت پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) در برابر منكران است.

قل أى شىء أكبر شهدة قل اللّه شهيد بينى و بينكم

با توجه به اين حقيقت كه نزاع بين پيامبر(صلی الله علیه و آله) و مشركان، نزاع شخصى نبوده، بلكه اختلاف بر سر درستى ادعاى پيامبر(صلی الله علیه و آله) به نزول وحى بر ايشان بوده است.

27 - عن أبى جعفر(ع) فى قوله: «قل أى شىء أكبر شهادة قل اللّه شهيد بينى و بينكم» و ذلك ان مشركى أهل مكة قالوا: يا محمّد ما وجد اللّه رسولا يرسله غيرك؟ ما نرى أحداً يصدقك بالذى تقول . .. قتأتينا من يشهد إنك رسول اللّه؟ قال رسول اللّه(صلی الله علیه و آله): «اللّه شهيد بينى و بينكم ... ».

از امام باقر(ع) درباره آيه «قل أى شىء أكبر شهادة . .. » روايت شده است كه مشركان مكه به حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) گفتند: خداوند رسولى غير از تو نيافت كه بفرستد؟ كسى را نمى بينيم درباره آنچه مى گويى تو را تصديق كند ... پس كسى كه به رسالت تو گواهى دهد، براى ما مى آورى؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: خداوند بين من و شما گواه است ... .

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 111 - 4

4 - لجاجت پيشگان، حتى در صورت سخن گفتن مردگان با ايشان و شهادت بر رسالت پيامبر(صلی الله علیه و آله)، ايمان نمى آورند.

و لو أننا . .. و كلمهم الموتى ... ما كانوا ليؤمنوا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 38 - 4

4 - قرآن ، معجزه جاودان حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) و گواه صدق نبوت آن حضرت

أم يقولون افتريه قل فأتوا بسورة مثله

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 43 - 5

5- خداوند خود گواهى دهنده به حقانيت رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و الهى بودن بعثت او

كفى بالله شهيدًا بينى و بينكم

«بالله» فاعل براى «كفى» است و حرف «باء» در آن به اصطلاح زايده و دلالت بر تأكيد انتساب فعل به فاعل دارد. قابل ذكر است كه گواهى هاى خداوند بر رسالت پيامبر(صلی الله علیه و آله) بسيار است و آن آيات گوناگون و متعددى است كه در آنها تصريح شده كه او فرستاده اى از ناحيه خداوند است. و چون قرآن معجزه است و الهى بودن آن براى حق جويان امرى روشن مى باشد، شهادت خداوند به رسالت پيامبر(صلی الله علیه و آله) ثابت مى شود و جمله «كفى بالله ...» برهانى تام خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - عنكبوت - 29 - 52 - 8

8 - احاطه علمى خداوند بر موجودات جهان ، دليل كفايت گواهى او براى حقانيت نبوت پيامبر (صلی الله علیه و آله) است .

قل كفى باللّه بينى و بينكم شهيدًا يعلم ما فى السموت و الأرض

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - منافقون - 63 - 1 - 7

7 - گواهى أكيد خداوند ، به صدق رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله)

و اللّه يعلم إنّك لرسوله

82- گواهان نماز صبح

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 78 - 15

15- « عن إسحاق بن عمار قال : قلت لأبى عبدالله ( ع ) : أخبرنى بأفضل المواقيت فى صلاة الفجر ؟ فقال : مع طلوع الفجر ان الله عزّوجلّ يقول : « و قرآن الفجر إن قرآن الفجر كان مشهوداً » يعنى صلاة الفجر تشهده ملائكة الليل و ملائكة النهار فإذا صلّى العبد الصبح مع طلوع الفجر ثبتت له مرّتين اثبت ها ملائكة الليل و ملائكة النهار ;

اسحاق بن عمار گويد: به امام صادق(ع) عرض كردم: مرا از با فضيلت ترين اوقات نماز صبح خبر ده، حضرت فرمود: نمازى است كه همگام با طلوع فجر باشد. همانا خداوند - عزّوجلّ - مى فرمايد:« و قرآن الفجر إن قرآن الفجر كان مشهوداً» مقصود نماز طلوع فجر است كه فرشتگان مأمور شب و فرشتگان مأمور روز همگى با هم در آن هنگام حضور دارند و بر آن شهادت مى دهند. پس زمانى كه بنده نماز صبح را همگام با طلوع فجر به جا مى آورد، نماز صبح او دو بار ثبت مى شود: يك بار [توسط] فرشتگان مأمور شب و بار ديگر [به وسيله ]فرشتگان مأمور روز».

83- گواهان وصيت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 106 - 8،10،14،15،22

8 - جواز توقيف شاهدان بر وصيت تا اداى شهادت قانونى و معتبر

تحبسونهما من بعد الصلوة فيقسمان باللّه

جمله «تحبسونهما» تا آخر آيه مى تواند مى تواند ناظر به اداى شهادت باشد يعنى شرايط ذكر شده در اين بخش از آيه دخيل در اثبات وصيت است و مى تواند ناظر به تحمل شهادت باشد يعنى خداوند وصيت كننده را ارشاد كرده كه اگر ترديد دارد كه شاهدان، وصيت او را به درستى ادا كنند، بايد از آنان بخواهد كه بعد از نماز سوگند ياد كنند كه به حق شهادت خواهند داد. برداشت فوق بر اساس احتمال اول است.

10 - ارزش و اعتبار شهادت شاهدان بر وصيت - چه مسلمان و چه غير مسلمان - آنگاه كه راستى و درستى شهادتشان مورد ترديد باشد . منوط به سوگند است .

ذو عدل منكم او ءاخران من غيركم . .. تحبسونهما من بعد الصلوة فيقسمان باللّه

برداشت فوق مبتنى بر اين است كه جمله «تحبسونهما» ناظر به هر دو طائفه از شاهدان بر وصيت باشد و اعتبار شهادت هر شاهدى - چه مسلمان و چه غير مسلمان - را مقيد به سوگند كند.

14 - شاهدان بر وصيت بايد در سوگند خويش بيان دارند كه شهادتشان را وسيله دستيابى به منافع مادى و يا نفع رسانى به خويشان خود قرار نداده اند .

فيقسمان باللّه ان ارتبتم لانشترى به ثمناً و لو كان ذا قربى

ضمير در «به» به شهادت كه از سياق آيه بر مى آيد و ضمير در «كان» به مشهود له يعنى كسى كه شهادت به سود او تمام شده باز مى گردد.

15 - شاهدان بر وصيت بايد در سوگند خويش بيان دارند كه تمام محتواى وصيت را ذكر كرده و چيزى از آن را كتمان نكرده اند .

فيقسمان باللّه . .. و لانكتم شهدة اللّه

22 - شاهدان بر وصيت در صورت كتمان وصيت هاى ميت و يا تغيير آنها به انگيز هاى مادى ، از زمره گنهكارانند .

لانشترى . .. و لانكتم شهدة اللّه إنّا اذاً لمن الاثمين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 107 - 4،5،6،7

4 - دو مرد از كسانى كه شهادت دروغين شاهدان بر وصيت ، بر ضرر آنان تمام شده مى توانند در مقام شهادت برآمده و شهادت خويش را ادا كنند

فاخران يقومان مقامهما من الذين استحق عليهم الأولين

مفعول «استحق» كلمه «اثماً» مى باشد كه به قرينه فراز قبل حذف شده است و «اوليان» فاعل آن مى باشد. بنابراين و با توجه به آنچه درباره «استحقا اثماً» گفته شده «من الذين استحق ...» چنين معنا مى شود آن دو مرد جايگزين در امر شهادت بايد از كسانى باشند كه شاهدان پيشين با حق جلوه دادن شهادت دروغين خويش ضررى را متوجه آنان كرده اند.

5 - حضور شاهدان به هنگام وصيت ، ملاك اولويت ايشان ، نسبت به كسانى كه مدارك ديگرى بر اثبات وصيت دارند .

من الذين استحق عليهم الأولين

«اوليان» صيغه تفضيل و به معناى سزاوارتران است و مراد از آن همان شاهدان نخستين مى باشد. اولويت داشتن آنان و سزاوارتر بودنشان نسبت به ديگران يا بدين جهت است كه وصيت كننده از آنان خواسته شهادت دهند و آنان را بر اين كار برگزيده است اگر چه ديگران نيز وصيت او را شنيده باشند و يا بدين جهت است كه اين دو شاهد در مجلس وصيت حاضر بوده اند ولى ديگران حضور نداشته اند و از طريقى ديگر به چگونگى وصيت پى برده اند، برداشت فوق ناظر به دومين احتمال است.

6 - شهادت شاهدان جايگزين در امر وصيت ، تنها با سوگند به خدا معتبر و داراى ارزش قانونى است .

فيقسمان باللّه

7 - شاهدان جايگزين در امر وصيت بايد در سوگند خويش بيان كنند كه شهادت آنان حق است ، نه شهادت شاهدان پيشين

فيقسمان باللّه لشهدتنا احق من شهدتهما

«احق» افعل تفضيل است و هدف از بيان آن حقانيت شهادت دهندگان جايگزين است و نفى حقانيت شاهدان نخستين نه مقايسه بين آن دو و بيان اين معنا كه يكى صحيح و ديگر صحيح تر باشد. جمله «فان عثر ...» دلالت بر اين تفسير دارد.

84- گواهان هلاكت قارون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 81 - 7

7 - تنها خداوند ، شاهد فرورفتن قارون و خانه اش در كام زمين بود .

فما كان له من فئة . .. من دون اللّه

«من دون اللّه» استثنا از «من فئة» است; يعنى، در آن لحظه كسى جز خدا حضور نداشت.

85- گواهى گواهان وصيت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 107 - 3

3 - پى جويى نكردن براى اثبات نادرستى شهادت شاهدان وصيت ، امرى شايسته و نيكو است .

فان عثر على انهما استحقا اثماً

گرچه عثار و عُثور به معناى ساقط شدن است ولى مجازاً درباره كسى كه بدون پى جويى از امر بدان آگاهى مى يابد، استعمال مى شود (برگرفته از مفردات راغب) مجهول بودن فعل «عُثر» نيز مى تواند اشاره به برداشت فوق داشته باشد.

86- مسؤوليت گواهان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 106 - 17،20

17 - شاهدان نبايد به بهانه منافع شخصى و يا خويشاوندى ، در شهادت هاى خويش خيانت كنند

لانشترى به ثمناً و لو كان ذا قربى . .. إنّا اذاً لمن الاثمين

اگر چه آيه شريفه درباره شهادت بر وصيت است ولى از جهت ضرورت پرهيز از خيانت بين شهادت بر وصيت و شهادت بر امورى ديگر تفاوتى نيست و لذا مى توان گنهكار بودن هر خيانتكار در شهادت را استفاده كرد.

20 - اداء شهادت به درستى و راستى ، تكليفى الهى بر عهده شاهدان

و لانكتم شهدة اللّه

اضافه «شهدة» به «اللّه» مى تواند به منظور رساندن اين حقيقت باشد كه شهادت حقى از حقوق الهى است و بندگان موظف به اداى آن هستند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - طلاق - 65 - 2 - 7

7 - گواهى شاهدان در امر طلاق زنان و يا رجوع همسران به آنان ، بايد براى خدا و خالصانه و به دور از چشمداشت مادى باشد .

و أقيموا الشهدة للّه

87- مسؤوليت گواهان وصيت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 108 - 3

3 - پرهيز شاهدان وصيت از خيانت در شهادت و تجاوز به حقوق ديگران ، تكليفى الهى بر عهده ايشان و نشان تقواپيشگى آنان است .

ذلك ادنى ان يأتوا بالشهدة على وجهها . .. و اتقوا اللّه و اسمعوا

88- مشركان و گواهان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 52 - 2

2 - كافران و مشركان ، با رو به رو شدن با گواهى شاهدان عليه خود ، به عذرخواهى خواهند پرداخت .

و يوم يقوم الأشهد . يوم لاينفع الظلمين معذرتهم

برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه عبارت «يوم لاينفع . ..» بدل براى «يوم يقوم الأشهاد» مى باشد.

89- مقام گواهان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 140 - 18

18 - منزلت والاى گواهان بر حوادث تاريخى ( شكست ها و پيروزى هاى مسلمانان ) و بيانگران علل آن حوادث

و يتّخذ منكم شهداء

چون در آيه شريفه متعلق شهادت ذكر نشده، مى توان به قرينه آيات قبل - كه علل حوادث تاريخى را تحليل كرده است - چنين احتمال داد كه مراد از شهيدان، گواهان شكستها و پيروزيهاى مسلمانان باشند تا گواهى دهند آنجا كه از خدا و رسولش پيروى شد و تقوا رعايت گرديد، مسلمانان پيروز شدند و آنجا كه بر خود اعتماد كردند و از خداوند غافل شدند و بى تقوايى و بى صبرى پيشه كردند، شكست خوردند.

90- مقامات گواهان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 83 - 11،13

11 - مسيحيان عصر بعثت پس از پذيرش اسلام با نيايش به درگاه خداوند ، خواهان پيوستن به صف شاهدان و گواهان حقانيت قرآن بودند .

ربنا ءامنا فاكتبنا مع الشهدين

13 - ايمان زمينه نيل به منزلت رفيع شاهدان

ءامنا فاكتبنا مع الشهدين

كلمه «فاء» در «فاكتبنا» رساننده برداشت فوق است.

91- مقامات گواهان قيامت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - بروج - 85 - 3 - 5

5 - گواهان صحنه قيامت ، داراى مقامى ارجمنداند .

و شاهد

92- نقش اخروى گواهان عمل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 18 - 13

13- گواهان اعمال ، از كارگزاران صحنه قيامتند .

و يقول الأشهد . .. ألا لعنة الله على الظلمين

93- نقش گواهان امت ها

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 89 - 7

7- وجود انسان هاى شايسته و متعالى در هر عصر و در ميان هر گروه ، مايه اتمام حجت خداوند بر ديگران است .

و يوم نبعث فى كلّ أُمّة شهيدًا عليهم من أنفسهم

برداشت فوق، بر اساس اين احتمال است كه منظور از شهادت و گواهى، شهادت و گواهى قولى نباشد; بلكه شهادت عملى باشد; يعنى، وجود صالحان خود وسيله اى قرار گيرد براى اتمام حجت بر ديگران و اينكه آنان نيز مى توانستند صالح باشند.

94- نقش گواهان در قذف

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - نور - 24 - 4 - 1

1 - كيفر نسبت دهندگان زنا ( قذف ) به زنان پاكدامن ، بدون ارائه چهارگواه ناظر ، هشتاد ضربه شلاق با تازيانه چرمى است .

والذين يرمون المحصنت ثمّ لم يأتوا بأربعة شهداء فاجلدوهم ثمنين جلدة

«جلد» (مصدر «اجلدوا») گاهى به معناى «زدن با تازيانه چرمى» و گاهى به معناى «بر پوست بدن كسى با تازيانه زدن» مى آيد. برداشت فوق، بر مبناى كار برد اول است. گفتنى است كه «رمى» (مصدر «يرمون») به معناى تير انداختن است و در اين جا استعاره از نسبت دادن امرى ناخوشايند به مردم است كه در اصطلاح فقه از آن تعبير به «قذف» مى شود.

95- نقش گواهان در قيامت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 89 - 6

6- حكم و داورى خداوند ميان انسان ها در قيامت ، بر اساس حجت و گواه شاهدان است .

و يوم نبعث فى كلّ أُمّة شهيدًا عليهم من أنفسهم

برداشت فوق، با توجه به اين نكته است كه برانگيختن شاهدان در راستاى صدور حكم و داورى است و نيز به منظور اتمام حجت صورت مى گيرد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 51 - 11

11 - كيفر و پاداش انسان ها در قيامت ، مستند به گواهى شاهدان است .

يوم يقوم الأشهد

96- نقش گواهان عمل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - ق - 50 - 21 - 4

4- محاسبه كردار بندگان و جزا دهى به آنان ، متّكى بر شهادت گواهان

كلّ نفس معها سائق و شهيد

97- نورانيت اخروى گواهان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حديد - 57 - 19 - 10

10 - صديقان و شهدا ( گواهان ) ، در جهان آخرت داراى نورانيتى ويژه و مخصوص به خود هستند .

لهم . .. و نورهم

98- هشدار به گواهان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 106 - 21

21 - ضرورت توجه شاهدان ، به آگاهى و شهود خداوند بر هر آنچه به آن شهادت مى دهند .

و لانكتم شهدة اللّه

99- همنشينى با گواهان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 69 - 6،9،12

6 - پيروان خدا و رسول (صلی الله علیه و آله) ، از همنشينان بهشتى پيامبران ، صدّيقان ، شاهدان و صالحان خواهند بود .

و من يطع اللّه . .. فاولئك مع الذين انعم اللّه عليهم من النبيّين ... و الصّالحين

چون مصاحبت و همنشينى با پيامبران براى همه پيروان آنان در دنيا تحقق نمى يابد، بنابراين زمان آن، آخرت و مكانش بهشت است.

9 - همنشينى و مصاحبت با پيامبران ، صديقين ، شاهدان و صالحان ، از نعمت هاى الهى در بهشت

فاولئك مع الذين انعم اللّه عليهم

از اينكه همنشينى با پيامبران و . .. پاداشى براى پيروان خدا و رسول (صلی الله علیه و آله) شمرده شده است، برداشت فوق به دست مى آيد.

12 - پيامبران ، صديقين ، شاهدان و صالحان ، رفيقان و همنشينانى نيكو براى پيروان خدا و رسول (صلی الله علیه و آله)

و من يطع اللّه و الرّسول . .. و حسن اولئك رفيقاً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 70 - 1،2

1 - معاشرت و همنشينى با پيامبران ، صدّيقان ، شاهدان و صالحان ، داراى فضيلتى كامل

فاولئك مع الذين انعم اللّه عليهم من النبيّين . .. ذلك الفضل من اللّه

بنابر اينكه «ذلك»، اشاره به معيّت و رفاقت در آيه قبل باشد، و فضيلت كامل بر اين مبناست كه «الفضل» خبر براى «ذلك» باشد.

2 - معاشرت و همنشينى با پيامبران ، صديقان ، شاهدان و صالحان ، تفضّلى الهى براى اطاعت كنندگان از خدا و رسول (صلی الله علیه و آله)

فاولئك مع الّذين . .. ذلك الفضل من اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 71 - 5

5 - مجاهدان راه خدا ، همنشين با پيامبران ، صدّيقان ، شاهدان و صالحان

فاولئك مع الذين انعم اللّه عليهم . .. يا ايّها الّذين امنوا خذوا حذركم

100- همنشينى با گواهان عمل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 69 - 1

1 - مصاحبت با پيامبران ، صدّيقان ، شاهدان و گواهان اعمال و صالحان ، پاداش اطاعت از خدا و رسول (صلی الله علیه و آله)

و من يطع اللّه و الرّسول . .. و الصّالحين

«صدّيق»، يعنى بسيار راستگو و شايد مبالغه بودن آن اشاره به صداقت آنان در گفتار و عمل باشد. برخى برآنند كه مقصود از صديقين، اولين كسانى هستند كه پيامبران را تصديق كردند و شاهدان، يا به معناى كشته شدگان در راه خدا و يا گواهان بر اعمال انسانها و يا عالمان واقعى دين است.

گواهان امتها

101- گواهان امتها

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 53 - 8

8 - منزلت والاى كسانى كه در قيامت ، بر اعمال امّت ها گواهى مى دهند .

فاكتبنا مع الشاهدين

درخواست حواريون از خداوند به اينكه آنان را با گواهان قرار دهد، بيانگر آن است كه آنان داراى مقامى والا هستند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 117 - 9،11

9 - عيسى ( ع ) ، گواه و ناظر بر عقايد و رفتار امت خويش ، به هنگام حضور در ميان آنان

و كنت عليهم شهيداً مادمت فيهم

11 - پيامبران به هنگام حضور در ميان امت هاى خويش ، گواه و ناظر بر اعمال و عقايد آنان

و كنت عليهم شهيداً مادمت فيهم

گواهى

102- آثار اداى گواهى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - معارج - 70 - 35 - 5

5 - پاكدامنى ، رعايت امانت ، وفاى به عهد ، اداى شهادت و مراقبت از نماز ، از موجبات ورود به بهشت

و الذين هم لفروجهم حفظون . .. و الذين هم لأمن-تهم و عهدهم رعون . و الذين هم بش

103- آثار تذكر گواهى خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - احزاب - 33 - 55 - 19

19 - توجه دادن به حضور و گواهى خداوند ، زمينه ساز رويكرد بيشترى به عمل به فرمان هاى او است .

و اتّقين اللّه إنّ اللّه كان على كلّ شىء شهيدًا

ذكر «إنّ اللّه كان على . ..» پس از بيان دستورهايى خاص، مى تواند مفيد اين نكته باشد كه مخاطبان دستورها، به حضور و گواهى خداوند توجه پيدا كنند تا تشويق شوند و يا از ترسِ پيامد ناگوار ترك عمل، به سمت عمل به آن دستور بروند.

104- آثار عقيده به گواهى خدا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - بروج - 85 - 11 - 7

7 - ايمان به خداوند و اعتقاد به عزّت ، ستودگى ، حاكميت ، مالكيت و گواه بودن او و انجام دادن تمامى اعمال صالح ، مايه بهره بردن از مناظر سبز و پر درخت و زمين آب خيز بهشت است .

إلاّ أن يؤمنوا باللّه العزيز . .. إنّ الذين ءامنوا و عملوا الصلحت لهم جنّ-ت تج

برداشت ياد شده، از ارتباط اين آيه با آيه هشتم و نهم استفاده مى شود. «الصالحات»، جمع محلى به «ال» و مفيد عموم است. عموم در اين موارد، عرفى است; يعنى، تمام آن چه ميسّر است. «جنّة»; يعنى، بوستانى كه با درختان خود زمين را پوشانده باشد. (مفردات راغب).

105- آثار كتمان گواهى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 135 - 26

26 - شهادت دهندگان به دروغ و ترك كنندگان شهادت حق ، مورد تهديد خدايند .

و إن تلوا او تعرضوا فإنّ اللّه كان بما تعملون خبيراً

بيان آگاهى خداوند به شهادتهاى دروغ و تركِ شهادتِ حق، كنايه از تهديد و عذاب الهى است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - معارج - 70 - 33 - 3

3 - خوددارى از اداى شهادت و گواهى ، نشانه ضعف ايمان

و الذين هم بشهدتهم قائمون

106- آثار گواهى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 135 - 10

10 - شهادت آدمى ، عليه پدر ، مادر و ديگر خويشاوندان ، داراى اعتبار قانونى و حقوقى است .

شهداء للّه و لو على أنفسكم او الولدين و الاقربين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 82 - 7

7- گواهى شهود عينى ، طريقى معتبر براى اثبات مدعا

وسئل القرية . .. والعير التى أقبلنا فيها

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 61 - 4

4- گواهى دادن ، وسيله اثبات جرم در ميان قوم ابراهيم

فأتوا به . .. لعلّهم يشهدون

107- آثار گواهى اخروى پا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - نور - 24 - 25 - 4

4 - كيفر و پاداش اشخاص در قيامت و داورى درباره آنان ، بر پايه شهادت و گواهى اعضا و جوارح ( زبان ، دست و پاى ) خود آنها خواهد بود .

يوم تشهد عليهم ألسنتهم . .. يومئذ يوفّيهم اللّه دينهم الحقّ

جمله «يومئذ يوفّيهم اللّه» استئناف بيانى است و پاسخ به اين سؤال است كه گواهى زبان، دست و پا بر اعمال انسان ها، براى چه منظورى است؟ پاسخ آيه شريفه اين است كه اين گواهى، به منظور اعطاى جزاى كامل و عادلانه مى باشد و اين جزا بر پايه همين گواهى استوار است.

108- آثار گواهى اخروى دست

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - نور - 24 - 25 - 4

4 - كيفر و پاداش اشخاص در قيامت و داورى درباره آنان ، بر پايه شهادت و گواهى اعضا و جوارح ( زبان ، دست و پاى ) خود آنها خواهد بود .

يوم تشهد عليهم ألسنتهم . .. يومئذ يوفّيهم اللّه دينهم الحقّ

جمله «يومئذ يوفّيهم اللّه» استئناف بيانى است و پاسخ به اين سؤال است كه گواهى زبان، دست و پا بر اعمال انسان ها، براى چه منظورى است؟ پاسخ آيه شريفه اين است كه اين گواهى، به منظور اعطاى جزاى كامل و عادلانه مى باشد و اين جزا بر پايه همين گواهى استوار است.

109- آثار گواهى اخروى زبان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - نور - 24 - 25 - 4

4 - كيفر و پاداش اشخاص در قيامت و داورى درباره آنان ، بر پايه شهادت و گواهى اعضا و جوارح ( زبان ، دست و پاى ) خود آنها خواهد بود .

يوم تشهد عليهم ألسنتهم . .. يومئذ يوفّيهم اللّه دينهم الحقّ

جمله «يومئذ يوفّيهم اللّه» استئناف بيانى است و پاسخ به اين سؤال است كه گواهى زبان، دست و پا بر اعمال انسان ها، براى چه منظورى است؟ پاسخ آيه شريفه اين است كه اين گواهى، به منظور اعطاى جزاى كامل و عادلانه مى باشد و اين جزا بر پايه همين گواهى استوار است.

110- آثار گواهى به حق

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 135 - 4

4 - شهادت به حق و براى خدا ، زمينه تأمين عدالت اجتماعى است .

يأيها الذين ءامنوا كونوا قومين بالقسط شهداء للّه

ظاهراً «شهداء للّه»، كه در حقيقت شهادت دادن به حق است، به عنوان راهى براى دستيابى به اقامه قسط معرفى شده است.

111- آداب گواهى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 135 - 21

21 - ملاحظه فقر و غناى افراد در اداى شهادت ، هواپرستى است .

شهداء للّه . .. ان يكن غنياً او فقيراً فاللّه اولى بهما فلاتتبعوا الهوى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 106 - 21

21 - ضرورت توجه شاهدان ، به آگاهى و شهود خداوند بر هر آنچه به آن شهادت مى دهند .

و لانكتم شهدة اللّه

112- اجتناب از گواهى دروغ

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 72 - 3

3 - بندگان خالص خدا ، هرگز به باطل و دروغ ، شهادت و گواهى نمى دهند .

و الذين لايشهدون الزور

113- احكام گواهى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 140 - 12

12 - اداى شهادت واجب و كتمان آن ظلم است .

و من أظلم ممن كتم شهدة عنده من اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 282 -

21،22،24،26،27،28،29،30،31،32،44،47،50

21 - وجوب شاهد گرفتنِ دو مرد مسلمان و در صورت نبودن آنان ، يك مرد و دو زن مسلمان در ثبت و تنظيم اسناد ديون و مبادلات

و استشهدوا شهيدين من رجالكم فان لم يكونا رجلين فرجل و امراتان

22 - بلوغ ، شرط گواهان بر دين و مبادلات

و استشهدوا شهيدين من رجالكم

كلمه «رجل» (مرد) و «امرأة» (زن) ظهور در افراد بالغ دارد.

24 - گواهان بر دين و مبادلات بايد مورد قبول و رضايت طرفين باشند .

و استشهدوا شهيدين من رجالكم . .. ممّن ترضون من الشّهداء

26 - جايگزينى دو زن به جاى يك مرد در شهادت ، به منظور تذكّر يكى از آنها به ديگرى در صورت فراموشى و لغزش آن

ديگرى است .

فرجل و امراتان . .. ان تضلّ احديهما فتذكّر احديهما الاخرى

27 - تذكّرو يادآورى يكى از گواهان به ديگرى ، در صورت فراموشى و لغزش ، فلسفه و حكمت تعدد گواهان *

ان تضلّ احديهما فتذكّر احديهما الاُخرى

چون جمله «ان تضلّ» در مقام تعليل است، پس مى توان به غير مورد (گواهى زنان) گسترش داد.

28 - لزوم تذكّر يكى از گواهان به ديگرى ، در صورت فراموشى و لغزش وى

ان تضلّ احديهما فتذكّر احديهما الاُخرى

29 - وجوب اداى شهادت بر گواهان به هنگام فراخوانى به شهادت

و لا يأب الشّهداء اذا ما دعوا

بنابراينكه «اذا ما دعوا» دعوت براى اداى شهادت باشد; يعنى: اذا ما دعوا الى اداء الشّهادة.

30 - وجوب تحمّل شهادت بر مؤمنين ، به هنگام استشهاد از آنان

و لا يأب الشّهداء اذا ما دعوا

بنابراينكه «اذا ما دعوا» دعوت براى تحمل شهادت باشد; يعنى: اذا ما دعوا الى اداء الشّهادة.

31 - عدم وجوب تحمّل و اداى شهادت ، ابتدائاً و بدون فراخوانى به آن ( داوطلبانه )

و لا يأب الشّهداء اذا ما دعوا

لزوم ادا و تحمّل شهادت را مشروط به دعوت بر آن كرده و مفهوم شرط اين است كه در صورت نبود دعوت، شاهد بودن و شهادت دادن واجب نيست.

32 - جواز احضار شهود براى اداى شهادت

و لا يأب الشّهداء اذا ما دعوا

44 - لزوم شاهد گرفتن در هنگام داد و ستد هر چند معامله اى نقد و بدون مطالبه باشد .

و اشهدوا اذا تبايعتم

47 - لزوم جبران خسارتهايى كه بر كاتب و شاهد ، از ناحيه كتابت و شهادت به وجود مى آيد .

و لا يضارّ كاتب و لا شهيد

بنابراينكه «لا يضار» مجهول باشد، مقصود از ضرر، خسارتهاى ناشى از شهادت و كتابت است يعنى نبايد كاتب و شاهد در اين ميان متحمّل ضرر و زيانى شوند كه لازمه آن جبران خسارتهاى ايشان است. مثل بيكارى، كرايه رفت و آمد و ... .

50 - جبران نكردن خسارتهايى كه بر كاتب و شاهد از ناحيه كتابت و شهادت وارد مى شود ، موجب فسق و انحراف از حق

و لا يضارّ كاتب و لا شهيد و ان تفعلوا فانّه فسوق بكم

بر مبناى مجهول بودن «لا يضارّ»، مقصود از «ضرر»، ضررهاى ناشى از «كتابت» است. يعنى اگر ضررى متوجه كاتب و شاهد گرديد و خسارتهاى ايشان را جبران ننموديد، از حق منحرف شده ايد و فاسق گشته ايد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 283 - 10

10 - حرمت كتمان شهادت

و لا تكتموا الشّهادة

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 135 - 10

10 - شهادت آدمى ، عليه پدر ، مادر و ديگر خويشاوندان ، داراى اعتبار قانونى و حقوقى است .

شهداء للّه و لو على أنفسكم او الولدين و الاقربين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 8 - 4

4 - لزوم رعايت قسط و عدالت به هنگام اداى شهادت

كونوا قومين للّه شهداء بالقسط

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 106 - 8،9،10،17،20