علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 70
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
نام کتاب: علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 70
تحقیق و تالیف : رسول ملکیان اصفهانی - 1400 ش
ناشر دیجیتالی: مركز تحقيقات رايانه اي قائميه اصفهان
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 28 - 19
19 - توجه انسان به بازگشت به خدا و اعتقاد به آن ، عامل مقاومت در برابر ولايت كافران
لا يتّخذ المؤمنون الكافرين اولياء . .. و الى اللّه المصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 29 - 4،5،8
4 - توجه به علم و قدرت مطلق الهى ، مقتضى پرهيز از قهر او *
و يحذركم اللّه نفسه . .. قل ان تخفوا ما فى صدوركم ... يعلمه اللّه
5 - توجه به علم الهى نسبت به آشكار و نهان و قدرت مطلق او ، مانع سوء استفاده از تقيه
الاّ ان تتقوا منهم تقية . .. قل ... و اللّه على كل شىء قدير
8 - توجه به علم مطلق خداوند و ايمان به آن ، مانع توجيه كارى
الاّ ان تتقوا منهم . .. و يعلم ما فى السموات و ما فى الارض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 53 - 3
3 - توجه به ربوبيت خدا ، برانگيزنده انسان به دعا
ربّنا امنا بما انزلت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 70 - 6
6 - نكوهش دوگانگى ميان علم و عمل
لم تكفرون بايات اللّه و انتم تشهدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 85 - 7
7 - توجه به بهره مندى مسلمانان در آخرت و زيان ديگران ، انگيزه اى براى پذيرش اسلام
و من يبتغ . .. و هو فى الاخرة من الخاسرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 92 - 10
10 - توجّه آدمى به آگاهى خداوند به انفاق و ايثار ، زمينه ساز انجام آن
لن تنالوا . .. فانّ اللّه به عليم
جلمه «اِن اللّه . .. »، به منظور تشويق ايثارگران و انفاق كنندگان، ايراد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 98 - 8
8 - توجّه به نظارت و آگاهى خداوند بر اعمال انسان ، عامل بازدارنده از كفر به آيات خداوند
و اللّه شهيد على ما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 99 - 14
14 - توجه به آگاهى خداوند نسبت به اعمال ، بازدارنده انسان از كردار زشت
و ما اللّه بغافل عمّا تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 104 - 12
12 - بيان فرجام و آثار مثبت اعمال خير ، از شيوه هاى قرآن براى سوق دادن انسان ها به آن اعمال
و لتكن منكم امة . .. و اولئك هم المفلحون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 115 - 6،10
6 - دانايى گسترده و همواره خداوند به تقواپيشگان
و اللّه عليم بالمتّقين
10 - توجه به دانايى گسترده و همواره خداوند ، برانگيزنده آدمى به سوى اعمال خير و رعايت تقواى الهى
و ما يفعلوا من خير فلن يكفروه و اللّه عليم بالمتّقين
به نظر مى رسد هدف از تذكر به دانايى خدا و اعمال نيك و پاداش دهى به آن، براى تشويق و ترغيب به آن اعمال نيك باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 119 - 18،21
18 - دانايى همه جانبه خداوند ، به آنچه آدميان در دل خويش پنهان دارند .
انّ اللّه عليم بذات الصدور
21 - توجه به دانايى خدا به تمامى اسرار دل ها ، زمينه ساز پرهيز آدمى از انحرافات
يا ايها الذين امنوا . .. ها انتم اولاء ... انّ اللّه عليم بذات الصدور
جمله «ان اللّه . .. » علاوه بر بيان اين حقيقت كه خداوند به نهان دلها آگاه است، به اين هدف ايراد شده كه انسانها با توجه به اين حقيقت از انحرافات بپرهيزند; چرا كه تمام افكار و اعمالشان در محضر و ديد خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 120 - 14
14 - توجّه به احاطه خداوند بر تمامى اعمال و رفتار دشمنان دين ، از عوامل تقويت روحيه مسلمانان در برخورد با آنان
تمسسكم . .. انّ اللّه بما يعملون محيط
جمله «انّ اللّه . .. »، علاوه بر بيان احاطه علمى خداوند، براى اين هدف نيز بيان شده است كه مبادا مسلمانان پس از اينكه كينه توزى كافران براى آنان افشا شد، مضطرب شوند و روحيه خود را ببازند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 122 - 6
6 - آگاهى خداوند ، از راز دل و اسرار افراد
و اللّه سميع عليم. اذ همّت طائفتان
كلمه «همّت» از ماده «همّ» به معناى تصميم و قصدى است كه در دل، براى انجام كارى گرفته شود. و بنابر اينكه «اذ همّت» متعلّق به «سميع» و «عليم» باشد، بيانگر علم خداوند به قصد و نيت انسانهاست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 138 - 5
5 - توجّه به سنت هاى الهى در جوامع بشرى و سرنوشت شوم تكذيب كنندگان ، هدايتگر تقواپيشگان و پندى براى آنان
قد خلت من قبلكم سنن . .. هدىً و موعظة للمتّقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 139 - 5،13
5 - توجّه به سنّت هاى الهى در فرجام شوم تكذيب كنندگان دين خداوند ، از ميان برنده هر گونه حزن و اندوه و سستى از جامعه ايمانى
فسيروا . .. فانظروا كيف كان عاقبة المكذّبين ... و لاتهنوا و لاتحزنوا
اگر جمله «و لا تهنوا . .. »، عطف بر جمله «فانظروا كيف ...» باشد، معناى اين دو آيه چنين مى شود: شما محزون نباشيد، عاقبت تكذيب كنندگانِ آيات الهى (دشمن شما مسلمانان)، نابودى است.
13 - آگاهى مؤمنان به ارزش ايمان ، مانع خودكم بينى
يا ايّها الّذين امنوا . .. و انتم الاعلون ان كنتم مؤمنين
چون فرض شده كه مخاطبين آيه مؤمن هستند و مؤمن برتر است و نبايد در مقابل كافران احساس ضعف كند (و لا تهنوا . .. ) ; بنابراين ضعف و اندوه مؤمنان، ناشى از غفلت آنان به ارزش ايمان خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 143 - 9
9 - اشتياق مؤمنان به حضور در ميدان جهاد و شهادت ، پس از آگاهى از درجات شهداى بدر
و لقد كنتم تمنّون الموت من قبل
امام باقر (ع) درباره آيه فوق فرمود: فانّ المؤمنين لمّا اخبرهم اللّه بالّذى فعل بشهدائهم يوم بدر و منازلهم من الجنّة رغبوا فى ذلك فقالوا اللهمّ ارنا القتال نستشهد فيه.
تفسير قمى، ج 1، ص 119 ; تفسير برهان، ج 1، ص 319، ح 1.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 153 - 26
26 - توجّه به دانايى خداوند به جزئيترين اعمال ، زمينه ساز پرهيز از رفتار هاى ناپسند ( فرار از جنگ و . . . )
اذ تصعدون و لا تلون . .. و اللّه خبير بما تعملون
جمله «و اللّه . .. »، براى ترغيب مخاطبان به پرهيز از اعمال ناپسند و تشويق به اعمال نيكو و خداپسند است كه با توجّه به مورد آيه، مراد فرار از جنگ و نافرمانى از دستورات نظامى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 169 - 12
12 - حيات شهيدان و چگونگى آن فراتر از درك مردمان عادى و تنها در خور فهم كسانى همچون پيامبر (صلی الله علیه و آله) *
و لا تحسبنّ . .. عند ربّهم يرزقون
از اينكه خداوند در آيات قبل همه مؤمنان را مخاطب قرار مى دهد ولى در اين آيه تنها خطابش را متوجّه پيامبر (صلی الله علیه و آله) (و لا تحسبن به صيغه مفرد) كرده، مى تواند اشاره به اين معنا باشد كه مضمون اين آيه يعنى حيات شهيدان پس از شهادت، تنها در خور فهم پيامبر (صلی الله علیه و آله) است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 180 - 10
10 - درك صحيح انسان از خير و شرّ خويش ، زمينه بخشش و انفاق از دارايى هاى خدادادى و پرهيز از بخل
و لا يحسبنّ الّذين يبخلون بما اتيهم اللّه من فضله هو خيراً لهم بل هو شرّ لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 95 - 12
12- بالا بردن سطح آگاهى ها و دانش ها ، وسيله فهم بهتر ارزش هاى برتر الهى و سود و زيان حقيقى
و لاتشتروا بعهد الله ثمنًا قليلاً إنما عند الله هو خير لكم إن كنتم تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 8 - 17
17 - توجه و ايمان به آگاهى همه جانبه خداوند بر احوال و رفتار كافران و گمراهان ، بازدارنده آدمى از حسرت و اندوه شديد نسبت به آنان
فلاتذهب نفسك عليهم حسرت إنّ اللّه عليم بما يصنعون
جمله «إنّ اللّه عليم. ..» تعليل براى جمله «فلاتذهب نفسك عليهم حسرات» است; يعنى، از آن جايى كه خداوند بر احوال كافران آگاه است، پس به حال آنان حسرت مخور. اين معنا گوياى دو مطلب است: 1- چون خدا بر احوال كافران آگاه است و آنان تحت نظر او قرار دارند، پس بايد آنهارا به خدا واگذاشت و بيش از اين بر آنان اندوه نخورد. 2- اين سخن نوعى دلدارى به پيامبر(صلی الله علیه و آله) است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نازعات - 79 - 40 - 11،20
11 - ترس از خداوند ، بازدارنده انسان از سركشى در برابر او است .
فأمّا من طغى . .. و أمّا من خاف مقام ربّه
تقابل طغيان گران و خداترسان در فرجام خويش، گوياى ناسازگارى خداترسى با طغيان گرى است.
20 - « عن أبى عبداللّه ( ع ) . . . قال : من علم أنّ اللّه يراه و يسمع مايقول و يعلم ما يعمله من خير أو شرّ فيحجزه ذلك عن القبيح من الأعمال فذلك الذى « خاف مقام ربّه و نهى النفس عن الهوى » ;
از امام صادق(ع) روايت شده كه فرمود: . .. كسى كه بداند خدا او را مى بيند و آنچه را مى گويد، مى شنود و از آنچه عمل مى كند - خوب يا بد - آگاه است و اين دانستن مانع كارهاى زشت او گردد; اين شخص كسى است كه از مقام پروردگارش ترسيده و نفس را از هوا بازداشته است».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 53 - 14
14 - توجه و اعتقاد به با خبر بودن خداوند از تمامى رفتار و كردار آدميان ، باز دارنده آنان از هر گونه نافرمانى و گناه است .
و أقسموا باللّه جهد أيمنهم . .. إنّ اللّه خبير بما تعملون
جمله «إنّ اللّه خبير. ..» تذكرى تهديدآميز به منافقان بود كه به دروغ اظهار اطاعت مى كردند; ولى در عمل به نافرمانى و گناه مشغول بودند. بنابراين هشدار به آگاهى خداوند از اعمال انسان ها، مى تواند به منظور بازداشتن آنان از نافرمانى و گناه باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 38 - 8
8 - آگاهى و ايمان به علم همه جانبه خداوند ، به تمامى حقايق عالم و راز هاى دل آدم ، بازدارنده انسان از حق گريزى و ستم كارى
إنّ اللّه علم غيب السموت . .. عليم بذات الصدور
يادآورى علم همه جانبه خداوند در اين آيه - پس از نقل سرگذشت ستم كاران دوزخى و كافران حق ناپذير در آيات پيشين -
مى تواند حاكى از مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 12 - 4
4- وجود يافتن پديده ها در عالم غيبت ، به فعليّت رسيدنِ علمِ الهى است .
ثمّ بعثنهم لنعلم أىّ الحزبين
روشن است كه خداوند، بر همه چيز آگاه است و ابعاد زمان و مكان، مانعى در برابر علم الهى نيست. بنابراين، «لنعلم» بايد معنايى داشته باشد كه با اين اصل كلّى و مسلّم تنافى نداشته باشد. يكى از وجوه اين است كه مراد از «علم» در «لنعلم» فعليّت يافتن علم خداوند باشد; يعنى، آنچه خداوند به واقع شدن آن عالم است، واقع شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 22 - 7،8
7 - شكوفايى علم و آگاهى ، راهنماى آدمى به راز هاى نهفته در گوناگونى زبان ها و رنگ ها است .
و اختلف ألسنتكم و ألونكم إنّ فى ذلك لأيت للعلمين
مراد از «عالمين» به تناسب موضوع - كه سخن از تفاوت لهجه ها و رنگ ها است - ممكن است دانشمندان زبان شناس و زيست شناس باشد.
8 - رشد علوم و آگاهى هاى بشرى ، زمينه ساز به دست آوردن فهم بهتر درباره خداوند است .
إنّ فى ذلك لأيت للعلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 23 - 4
4 - بى اعتقادى به علم گسترده الهى ، موجب انحطاط ، سقوط و نابودى انسان
أنّ اللّه لايعلم . .. ظننتم بربّكم أرديكم
«ارداء» (مصدر «اردى») به معناى نابود كردن و هلاك ساختن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 65 - 7
7 - توجه به انحصار عزت براى خداوند و شنوايى و دانايى مطلق او ، برطرف كننده اندوه ايجاد شده از جنجال هاى تبليغاتى دشمنان است .
و لا يحزنك قولهم إن العزة للّه جميعاً هو السميع العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 101 - 3
3- يوسف ( ع ) با يادآورى نعمت هاى الهى و توجه به ربوبيّت و علم و حكمت فراگير خداوند ، خويشتن را در محضر او احساس كرد .
إن ربى لطيف لما يشاء إنه هو العليم الحكيم. رب قد ءاتيتنى
تغيير سياق ; يعنى، التفات از غيبت (إن ربى . .. إنه هو العليم) به خطاب (رب قد ءاتيتنى) حاوى نكاتى است از جمله اينكه يوسف(ع) با ياد كردن از نعمتهاى خدادادى و توجه به ربوبيّت و علم و حكمت مطلق الهى، به اين حقيقت توجه پيدا كرد كه خداوند حاضر و ناظر است. از اين رو خود را در محضر او احساس كرد و او را مخاطب قرار داد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 91 - 10،11
10- توجه انسان به احاطه علمى خداوند بر رفتارش ، مانع شكستن عهد و سوگند است .
و أوفوا . .. و لاتنقضوا ... إن الله يعلم ما تفعلون
11- اعتقاد و توجه به علم خداوند به همه اعمال آدميان ، پشتوانه اجراى فرمان هاى اوست .
و أوفوا بعهد الله . .. إن الله يعلم ما تفعلون
برداشت فوق، از تعليل «إن الله يعلم ما تفعلون» به دست مى آيد; يعنى، به عهد و پيمان خود با خدا وفادار باشيد; چون كه خدا از اعمال شما آگاه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 28 - 3
3- توجه انسان به علم مطلق خداوند ، عامل بازدارنده وى از معصيت و گناه
لايسبقونه . .. بأمره يعملون . يعلم ما بين أيديهم و ما خلفهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 70 - 2
2 - توجه به علم و آگاهى خدا نسبت به همه موجودات آسمان و زمين و رخداد هاى آن ، زمينه ساز باور به احاطه علمى او نسبت به تمامى اعمال مردمان
فقل اللّه أعلم بما تعملون . .. ألم تعلم أنّ اللّه يعلم ما فى السماء و الأرض
استفهام در «ألم تعلم. ..» استفهام تقريرى است; يعنى، مگر نمى دانى كه خدا به هر آنچه كه در آسمان و زمين است، آگاهى دارد. مقصود اين كه: خدايى كه سراسر هستى در احاطه علمى او قرار دارد، به اعمال آدميان - كه جزئى از جهان اند - آگاهى دارد و هيچ گفته و كرده اى از آنان بر او پنهان نمى ماند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 21 - 21
21 - توجه و اعتقاد به شنوا و دانا بودن خداوند به تمامى گفته ها و رفتار هاى نهان و آشكار آدمى ، بازدارنده وى از ارتكاب فحشا و منكرات و پيروى از شيطان
يأيّها الذين ءامنوا لاتتّبعوا خطوت الشيطن . .. فإنّه يأمر بالفحشاء و المنكر ..
جمله «و اللّه سميع عليم» استينافيه تعليليه است و در مقام تعليل براى جملات پيشين مى باشد. بنابراين هشدار خداوند به شنوا و دانا بودن خويش، پس از نهى از پيروى شيطان، مى تواند به منظور بازداشتن انسان از گناه و فحشا و تضمين اين بازدارندگى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 28 - 13
13 - توجه و اعتقاد به آگاهى خداوند به اعمال انسان ها ، موجب برانگيختن آنان به رعايت دستورات الهى و پرهيز از نافرمانى او است .
و إن قيل لكم ارجعوا فارجعوا هو أزكى لكم و اللّه بما تعملون عليم
سخن تهديدآميز خداوند به مؤمنان (و اللّه بما تعملون عليم)، مى تواند به منظور مطلب فوق ادا شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 30 - 16
16 - توجه و اعتقاد به آگاهى خداوند به حركات و رفتار انسان ها ، موجب برانگيختن آنان به رعايت دستورات خدا و پرهيز از نافرمانى او است .
قل للمؤمنين يغضّوا . .. إنّ اللّه خبير بما يصنعون
سخن تهديدآميز خداوند به مؤمنان (إنّ اللّه خبير بما يصنعون)، مى تواند به منظور اين مطلب، ادا شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 41 - 17
17 - توجه و اعتقاد انسان ها به آگاهى همه جانبه خداوند از اعمال و رفتار تمامى موجودات ، بر انگيزنده آنان به اطاعت و فرمانبرى از او
ألم تر أنّ اللّه يسبّح له من فى السموت . .. و اللّه عليم بما يفعلون
يادآورى علم همه جانبه خداوند براى انسان ها در پايان آيه شريفه، مى تواند حاكى از برداشت ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 53 - 14
14 - توجه و اعتقاد به با خبر بودن خداوند از تمامى رفتار و كردار آدميان ، باز دارنده آنان از هر گونه نافرمانى و گناه است .
و أقسموا باللّه جهد أيمنهم . .. إنّ اللّه خبير بما تعملون
جمله «إنّ اللّه خبير. ..» تذكرى تهديدآميز به منافقان بود كه به دروغ اظهار اطاعت مى كردند; ولى در عمل به نافرمانى و گناه مشغول بودند. بنابراين هشدار به آگاهى خداوند از اعمال انسان ها، مى تواند به منظور بازداشتن آنان از نافرمانى و گناه باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 60 - 12
12 - توجه و اعتقاد به شنوايى و دانايى خداوند ، بازدارنده آدمى از گناه و قانون شكنى است .
و القوعد من النساء الّ-تى لايرجون نكاحًا فليس عليهن جناح أن يضعن ثيابهنّ . .. و
جمله «و اللّه سميع عليم» استينافيه تعليليه و در مقام تهديد زنانى است كه احياناً بخواهند از حكم حجاب و عفاف سرپيچى كنند و يا از موارد استثنا، سوء استفاده كنند. از اين رو آمدن چنين جمله اى و يادآورى صفت شنوايى و دانايى خداوند، مى تواند اشاره به نكته ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 64 - 12
12 - توجه و اعتقاد به علم همه جانبه خداوند ، بازدارنده آدمى از هر گونه نافرمانى از او
فليحذر الذين يخالفون عن أمره . .. قد يعلم ما أنتم عليه ... و اللّه بكلّ شىء عليم
تذكر خداوند به علم همه جانبه خويش - در پايان سوره و پس از بيان يك سلسله دستورها و آموزش ها از آغاز سوره تا پايان آن (به ويژه جمله «فليحذر الذين يخالفون عن أمره. ..») - مى تواند بيانگر نكته ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 34 - 10
10 - توجه به علم مطلق الهى ، برانگيزاننده انسان به تهيه توشه اى مناسب براى قيامت است .
و اخشوا يومًا لايجزى والد عن ولده . .. إنّ اللّه عنده علم الساعة ... و ما تدرى ن
يادآورى علم مطلق خداوند به امور، پس از سفارش به ترس از قيامت، مى تواند اشاره به اين نكته داشته باشد كه حال كه خداوند، از همه چيزها آگاه است و طبعاً، براساس علم خود، حساب رسى خواهد كرد، پس انسان ها، بايد براى قيامت خود - كه در آن، كسى فريادرس ديگرى نيست - توشه اى فراهم كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 8 - 17
17 - توجه و ايمان به آگاهى همه جانبه خداوند بر احوال و رفتار كافران و گمراهان ، بازدارنده آدمى از حسرت و اندوه شديد نسبت به آنان
فلاتذهب نفسك عليهم حسرت إنّ اللّه عليم بما يصنعون
جمله «إنّ اللّه عليم. ..» تعليل براى جمله «فلاتذهب نفسك عليهم حسرات» است; يعنى، از آن جايى كه خداوند بر احوال كافران آگاه است، پس به حال آنان حسرت مخور. اين معنا گوياى دو مطلب است: 1- چون خدا بر احوال كافران آگاه است و آنان تحت نظر او قرار دارند، پس بايد آنهارا به خدا واگذاشت و بيش از اين بر آنان اندوه نخورد. 2- اين سخن نوعى دلدارى به پيامبر(صلی الله علیه و آله) است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 76 - 8
8 - توجه و اعتقاد به آگاهى خداوند به تمامى رفتار ها و حركت هاى پنهانى و آشكار انسان ها ، بازدارنده آدمى از گناه و حق
ناپذيرى است .
إنّا نعلم ما يسرّون و ما يعلنون
برداشت بالا از اين رو است كه آيه شريفه در مقام تهديد به كافران و مشركان حق ناپذير است. بنابراين يادآورى آگاهى مطلق خداوند به رفتار نهان و آشكار انسان ها در شرايط تهديد، مى تواند بيانگر مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 22 - 5
5 - توجه و باور آدميان به آگاهى خداوند از تمامى اعمال آنان ، بازدارنده آنها از گناه و معصيت
و لكن ظننتم أنّ اللّه لايعلم كثيرًا ممّا تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 40 - 17
17 - توجه به آگاهى مطلق خداوند ، بازدارنده آدمى از اعمال ناشايست
لايخفون علينا . .. إنّه بما تعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 25 - 10
10 - توجه به آگاهى خدا از افعال بندگان ، زمينه ساز توبه و روى آورى ايشان به درگاه او
هو الذى يقبل التوبة عن عباده . .. و يعلم ما تفعلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 84 - 7
7 - توجه به حكمت و علم گسترده خدا ، مستلزم بى نياز شمردن او از شريك و مشاور
و هو الذى فى السماء إله و فى الأرض إله و هو الحكيم العليم
تذكر به حكمت و علم گسترده خدا، در پايان جمله اى كه نفى كننده شرك و اثبات كننده توحيد است، مى تواند بيانگر مطلب بالا باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 26 - 14
14- توجه به علم و نظارت الهى ، مانع تلاش هاى پنهانى انسان عليه دين
و اللّه يعلم إسرارهم
علم الهى، از آن جهت به منافقان تذكر داده شده تا آنان، با توجّه به اين حقيقت، دست از خلاف كارى بردارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 4 - 20
20 - توجّه به قدرت ، علم و حكمت گسترده خداوند ، مايه اطمينان قلب مؤمنان در طريق ايمان .
أنزل السكينة . .. و للّه جنود السموت و الأرض و كان اللّه عليمًا حكيمًا
«للّه جنود. ..» دال بر حاكميت و قدرت خداوند است و اين كه خداوند در پايان آيه به قدرت مطلقه و علم و حكمت گسترده خود اشاره كرده است; مى تواند از آن جهت باشد كه نفس توجّه مؤمنان به اين حقيقت، خود وسيله ازدياد ايمان و آرامش قلب آنان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 21 - 8
8 - توجّه به علم و قدرت الهى ، زمينه اميدوارى مؤمنان به پيروزى راه ايمان
قد أحاط اللّه بها و كان اللّه على كلّ شىء قديرًا
از اين كه خداوند، پس از نويد دادن به قدرت و پيروزى مؤمنان در آينده، علم و قدرت خويش را به ايشان يادآور شده است; مطلب بالا را مى توان نتيجه گرفت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 1 - 10
10 - توجه به شنوايى و آگاهى خداوند ، مستلزم رعايت تقوا و سبقت نگرفتن بر حكم خدا و رسول
لاتقدّموا . .. و اتّقوا اللّه إنّ اللّه سميع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 16 - 7
7 - توجه به علم الهى ، بازدارنده انسان از گزافه گويى و بى صداقتى در دين
قل أتعلّمون اللّه بدينكم . .. و اللّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 18 - 6
6 - توجّه به علم و بصيرت الهى ، بازدارنده انسان از بى صداقتى در عقيده و ناخالصى در عمل
يمنّون عليك أن أسلموا . .. إنّ اللّه يعلم غيب ... و اللّه بصير بما تعملون
تذكر به علم و بصيرت الهى، در پايان آياتى كه مدعيان ايمان را به سبب بى صداقتى ملامت كرده است، مى تواند پيامدار معناى ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 4 - 4
4- توجّه به علم گسترده الهى ، زداينده شبهات انسان در امكان معاد
ذلك رجع بعيد . قد علمنا ما تنقص الأرض منهم
از اين كه خداوند، در قبال شبهه كافران نسبت به معاد، علم ازلى خود را ياد آور شده است، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 11 - 11
11- توجّه به علم و قدرت الهى و نمود هاى رستاخيز در طبيعت ، زداينده هر شك در امكان معاد
قد علمنا ما تنقص الأرض منهم . .. أفلم ينظروا إلى السماء فوقهم كيف بنينها ... و
خداوند در پاسخ به شبهات منكران معاد، در اين آيات به سه نكته اشاره كرده است: 1- علم، 2- قدرت، 3نمودهاى رستاخيز در طبيعت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 3 - 9
9 - توجه به آگاهى كامل خداوند به اعمال بندگان ، بازدارنده آنان از گناه و نافرمانى
و اللّه بما تعملون خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 13 - 14
14 - توجه به آگاهى كامل الهى به اعمال بندگان ، بازدارنده آنان از تخلف و نافرمانى در برابر دستورات خدا و پيامبر (صلی الله علیه و آله)
و أطيعوا اللّه و رسوله و اللّه خبير بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 18 - 16
16 - توجه به آگاهى همه جانبه خداوند به اعمال ، زمينه ساز گرايش آدمى به تقوا
و اتّقوا اللّه إنّ اللّه خبير بما تعملون
«إنّ اللّه خبير. ..» در مقام تعليل و بيانگر علت لزوم تقوا است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 19
19 - توجه به آگاهى خدا از آشكار و نهان ، بازدارنده مؤمنان از ارتباط سرّى با كافران
تسرّون . .. و أنا أعلم بما أخفيتم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - منافقون - 63 - 11 - 10
10 - توجه و اذعان به آگاهى همه جانبه خداوند به اعمال مردمان ، برانگيزاننده انسان به كار هاى نيك و پرهيز از كار هاى ناپسند
و اللّه خبير بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انشقاق - 84 - 24 - 2
2 - توجّه به دانايى خداوند به افكار و كردار ، امكان گريز از عذاب الهى را منتفى مى سازد .
و اللّه أعلم بما يوعون . فبشّرهم بعذاب أليم
حرف «فاء»، بيانگر برداشت ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - علق - 96 - 14 - 2
2 - توجّه به آگاهى و نظارت خداوند بر گفتار و كردار انسان ها ، دور سازنده آنان از تكذيب دين و روى گردانى از آن
أرءيت إن كذّب و تولّى . ألم يعلم بأنّ اللّه يرى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 11 - 4
4 - توجّه به آگاهى دقيق خداوند از اسرار درونى انسان ، بازدارنده او از خوى ناسپاسى ، بخل و دل بستگى به مال
لكنود . .. لحبّ الخير لشديد . أفلايعلم ... إنّ ربّهم بهم يومئذ لخبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 7 - 9
9 - توجه به آگاهى خداوند ، حتى از پوشيده ترين افكار و گفتار ، بازدارنده انسان از زبان گشودن به گفتار نارو است . *
و إن تجهر بالقول فإنّه يعلم السرّ و أخفى
جمله «فإنّه يعلم. ..» تهديد به پوشيده نماندن هيچ فكر و گفته اى از خداوند است. تفريع اين تهديد بر «إن تجهر بالقول» گوياى اين است كه مراد از «القول» گفتارى است كه نه تنها به زبان آوردن آن نارو است، بلكه حتى انديشه نيز بايد از محتواى آن پاك باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 4 - 6
6- توجه به علم همه جانبه خداوند به گفتار و اعمال موجودات جهان ، بازدارنده آدمى از حق ستيزى و گناه
أسرّوا النجوى . .. قال ربّى يعلم القول فى السماء والأرض و هو السميع العليم
خداوند در پاسخ به توطئه ها و سخنان سرّى مشركان عليه اسلام، به پيامبر(صلی الله علیه و آله) فرمان داد كه علم همه جانبه الهى را به آنان گوشزد كند. اين حقيقت مى تواند بيانگر برداشت ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 29 - 6
6 - توجه و اعتقاد به علم همه جانبه خداوند به نهان و آشكار انسان ها ، بازدارنده آنان از گناه و نافرمانى است .
ليس عليكم جناح أن تدخلوا بيوتًا غير مسكونة . .. و اللّه يعلم ما تبدون و ما تكتمو
تذكر به علم همه جانبه الهى در پايان آيه مى تواند حاكى از نكته ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 11 - 10
10 - توجه به آگاهى خداوند از تمامى رفتار ها ، برانگيزاننده انسان ها به انجام عمل صالح
و اعملوا صلحًا إنّى بما تعملون بصير
يادآورى خداوند به آگاه بودنش از تمامى رفتارهاى انسان ها - پس از توصيه آنان به انجام عمل صالح - مى تواند گوياى مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 17 - 6
6 - توسعه اقتصادى ، فرهنگى و رشد دانش دينى ، به تنهايى نمى تواند تضمين كننده وحدت و همدلى اجتماعى باشد .
رزقنهم من الطيّبت و فضّلنهم على العلمين . و ءاتينهم بيّنت من الأمر فما اخت
در آيه قبل، سخن از اعطاى كتاب، حكومت، نبوت، روزى هاى پاكيزه و شرافت اجتماعى كه خداوند در پى رسالت موسى(ع) به بنى اسرائيل عطا فرمود; ولى اين آيه «بغى» و تجاوزگرى را از صفاتى شمرده است كه در چنين جامعه اى باعث پيدايش اختلاف گرديد و حتى آن فرهنگ و اقتصاد شكوفا و معارف روشن نيز نتوانست اين روحيه را از ميان ببرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 9 - 8
8 - آگاهى اندك و غيرجامع نسبت به مفاهيم دينى ، زمينه مواجهه منفى با آنها *
و إذا علم من ءايتنا شي-ًا اتّخذها هزوًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 91 - 11
11- اعتقاد و توجه به علم خداوند به همه اعمال آدميان ، پشتوانه اجراى فرمان هاى اوست .
و أوفوا بعهد الله . .. إن الله يعلم ما تفعلون
برداشت فوق، از تعليل «إن الله يعلم ما تفعلون» به دست مى آيد; يعنى، به عهد و پيمان خود با خدا وفادار باشيد; چون كه خدا از اعمال شما آگاه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 21 - 21
21 - توجه و اعتقاد به شنوا و دانا بودن خداوند به تمامى گفته ها و رفتار هاى نهان و آشكار آدمى ، بازدارنده وى از ارتكاب فحشا و منكرات و پيروى از شيطان
يأيّها الذين ءامنوا لاتتّبعوا خطوت الشيطن . .. فإنّه يأمر بالفحشاء و المنكر ..
جمله «و اللّه سميع عليم» استينافيه تعليليه است و در مقام تعليل براى جملات پيشين مى باشد. بنابراين هشدار خداوند به شنوا و دانا بودن خويش، پس از نهى از پيروى شيطان، مى تواند به منظور بازداشتن انسان از گناه و فحشا و تضمين اين بازدارندگى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 28 - 13
13 - توجه و اعتقاد به آگاهى خداوند به اعمال انسان ها ، موجب برانگيختن آنان به رعايت دستورات الهى و پرهيز از نافرمانى او است .
و إن قيل لكم ارجعوا فارجعوا هو أزكى لكم و اللّه بما تعملون عليم
سخن تهديدآميز خداوند به مؤمنان (و اللّه بما تعملون عليم)، مى تواند به منظور مطلب فوق ادا شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 29 - 6
6 - توجه و اعتقاد به علم همه جانبه خداوند به نهان و آشكار انسان ها ، بازدارنده آنان از گناه و نافرمانى است .
ليس عليكم جناح أن تدخلوا بيوتًا غير مسكونة . .. و اللّه يعلم ما تبدون و ما تكتمو
تذكر به علم همه جانبه الهى در پايان آيه مى تواند حاكى از نكته ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 30 - 16
16 - توجه و اعتقاد به آگاهى خداوند به حركات و رفتار انسان ها ، موجب برانگيختن آنان به رعايت دستورات خدا و پرهيز از نافرمانى او است .
قل للمؤمنين يغضّوا . .. إنّ اللّه خبير بما يصنعون
سخن تهديدآميز خداوند به مؤمنان (إنّ اللّه خبير بما يصنعون)، مى تواند به منظور اين مطلب، ادا شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 41 - 17
17 - توجه و اعتقاد انسان ها به آگاهى همه جانبه خداوند از اعمال و رفتار تمامى موجودات ، بر انگيزنده آنان به اطاعت و فرمانبرى از او
ألم تر أنّ اللّه يسبّح له من فى السموت . .. و اللّه عليم بما يفعلون
يادآورى علم همه جانبه خداوند براى انسان ها در پايان آيه شريفه، مى تواند حاكى از برداشت ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 60 - 12
12 - توجه و اعتقاد به شنوايى و دانايى خداوند ، بازدارنده آدمى از گناه و قانون شكنى است .
و القوعد من النساء الّ-تى لايرجون نكاحًا فليس عليهن جناح أن يضعن ثيابهنّ . .. و
جمله «و اللّه سميع عليم» استينافيه تعليليه و در مقام تهديد زنانى است كه احياناً بخواهند از حكم حجاب و عفاف سرپيچى كنند و يا از موارد استثنا، سوء استفاده كنند. از اين رو آمدن چنين جمله اى و يادآورى صفت شنوايى و دانايى خداوند، مى
تواند اشاره به نكته ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 64 - 12
12 - توجه و اعتقاد به علم همه جانبه خداوند ، بازدارنده آدمى از هر گونه نافرمانى از او
فليحذر الذين يخالفون عن أمره . .. قد يعلم ما أنتم عليه ... و اللّه بكلّ شىء عليم
تذكر خداوند به علم همه جانبه خويش - در پايان سوره و پس از بيان يك سلسله دستورها و آموزش ها از آغاز سوره تا پايان آن (به ويژه جمله «فليحذر الذين يخالفون عن أمره. ..») - مى تواند بيانگر نكته ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 79 - 2
2 - اعتقاد به ربوبيت خداى يگانه و قدرت قاهر و علم گسترده او ، مقتضى توكل كردن انسان به او
إنّ ربّك يقضى بينهم بحكمه و هو العزيز العليم . فتوكّل على اللّه
تفريع «توكّل على اللّه» بر «إنّ ربّك يقضى . .. و هو العزيز العليم» بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 76 - 7،8
7 - عقيده به آگاهى خداوند از تمامى رفتار ها و حركت هاى توطئه آميز كافران ، موجب دل گرمى و تسلى خاطر مبلغان اسلام و مدافعان عقيده توحيدى است .
فلايحزنك قولهم إنّا نعلم ما يسرّون و ما يعلنون
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه جمله «إنّا نعلم. ..» تعليل براى نهى در «فلايحزنك» است; يعنى، چون خداوند بر تمامى رفتارهاى آدميان - از جمله كافران - آگاه است، پس نبايد در برابر توطئه هاى آنان محزون بود; بلكه بايد با دل گرمى و پشتكار به تبليغ دين پرداخت.
8 - توجه و اعتقاد به آگاهى خداوند به تمامى رفتار ها و حركت هاى پنهانى و آشكار انسان ها ، بازدارنده آدمى از گناه و حق ناپذيرى است .
إنّا نعلم ما يسرّون و ما يعلنون
برداشت بالا از اين رو است كه آيه شريفه در مقام تهديد به كافران و مشركان حق ناپذير است. بنابراين يادآورى آگاهى مطلق خداوند به رفتار نهان و آشكار انسان ها در شرايط تهديد، مى تواند بيانگر مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 19 - 5
5 - آگاهى و اعتقاد به احاطه علمى خداوند بر وجود انسان ها ، بازدارنده آنان از هرگونه گناه و ستم
و ما للظلمين من حميم . .. يعلم خائنة الأعين و ما تخفى الصدور
ذكر شدن آگاهى همه جانبه خداوند از احوال انسان ها - پس از يادكردن از ستمكاران - مى تواند بيانگر مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 4 - 6
6 - آگاهى و عقيده به علم همه جانبه خداوند به جهان و انسان ، بازدارنده انسان ها از نافرمانى و گناه
يعلم ما فى السموت . .. و ما تعلنون واللّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 53 - 14
14 - توجه و اعتقاد به با خبر بودن خداوند از تمامى رفتار و كردار آدميان ، باز دارنده آنان از هر گونه نافرمانى و گناه است .
و أقسموا باللّه جهد أيمنهم . .. إنّ اللّه خبير بما تعملون
جمله «إنّ اللّه خبير. ..» تذكرى تهديدآميز به منافقان بود كه به دروغ اظهار اطاعت مى كردند; ولى در عمل به نافرمانى و گناه مشغول بودند. بنابراين هشدار به آگاهى خداوند از اعمال انسان ها، مى تواند به منظور بازداشتن آنان از نافرمانى و گناه باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 74 - 16
16 - صدور خير ها و بركت ها و جوشش علم و حكمت ، نشانه منزه بودن قلب از قساوت و كدورت است .
ثم قست قلوبكم . .. فهى كالحجارة أو أشد ... و إن من الحجارة لما يتفجر منه الأنهر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 120 - 21
21 - مخالفت آگاهانه با هدايت هاى الهى ، انحراف و گناهى بزرگ و نابخشودنى است .
و لئن اتبعت أهواءهم بعد الذى جاءك من العلم مالك من اللّه من ولىّ و لانصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 137 - 3
3 - نپذيرفتن معارف اسلام ، پس از آگاهى به آنها ، نشانه حق ناپذيرى و ستيزه جويى است .
قولوا ءامنا باللّه . .. فإن ءامنوا ... و إن تولوا فإنما هم فى شقاق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 145 - 20
20 - ارتكاب گناه پس از آگاهى به آن ظلم است .
و لئن اتبعت اهواءهم من بعد جاءك من العلم إنك إذاً لمن الظلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 184 - 22
22 - آگاهى به ارزش والاى روزه ، زمينه ساز انجام آن است .
و أن تصوموا خير لكم إن كنتم تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 215 - 13
13 - توجّه انسان به علم خداوند نسبت به اعمال خير ، مُشوّق او براى انجام آن
و ما تفعلوا من خير فانّ اللّه به عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 216 - 17
17 - نقش علم ، در كمال قانون
كتب عليكم . .. و اللّه يعلم و انتم لا تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 235 - 15،20
15 - توجّه ، به مغفرت و بردبارى خداوند ، منشأ ايجاد اميد به پاك شدن از گناهان
لا جناح . .. ان اللّه غفور حليم
20 - توجه به دانايى خداوند به اسرار درون ، منشأ پرهيز از نيّات ناشايسته درونى
و اعلموا انّ اللّه يعلم ما فى انفسكم فاحذروه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 237 - 17
17 - توجّه به نظارت خداوند ، زمينه ساز عمل به احكام الهى و كسب تقوا
و ان طلّقتموهنّ . .. ان اللّه بما تعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 244 - 7
7 - توجّه و ايمان به علم مطلق خداوند ، برانگيزاننده آدمى براى اقدام به پيكار در راه او
و قاتلو فى سبيل اللّه و اعلموا انّ اللّه سميع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 268 - 6
6 - توجّه به فحشاخواهى شيطان ، عامل بازدارنده انسان از پذيرش وسوسه هاى او
الشيطان يعدكم الفقر و يأمركم بالفحشاء
بنابراينكه جمله «يأمركم بالفحشاء»، تعليلى براى جمله «يعدكم الفقر» باشد. يعنى به وعده ها و وسوسه هاى او گوش فرا ندهيد; چه اينكه شما را به فحشا فرامى خواند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 270 - 9
9 - توجّه به علم خداوند به انفاق ها و نذر ها ، برانگيزنده آدمى به انفاق و وفاى به نذر
و ما انفقتم من نفقة او نذرتم من نذر فانّ اللّه يعلمه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 271 - 9
9 - توجّه به دانايى گسترده خداوند بر اعمال ، برانگيزنده آدمى به انفاق
ان تبدوا الصّدقات . .. و اللّه بما تعملون خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 274 - 4
4 - وعده الهى بر پاداش اهل انفاق ، بر انگيزنده آدمى به آن
فلهم اجرهم عند ربّهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 280 - 12
12 - آگاهى به فرجام اعمال نيك ( صدقه ، گذشت از وامداران تنگدست و . . . ) برانگيزنده آدمى براى انجام آن اعمال
و ان تصدّقوا خير لكم ان كنتم تعلمون
مفعول «تعلمون» در برداشت فوق خير بودن صدقه گرفته شده است; و جواب شرط (ان كنتم تعلمون) محذوف مى باشد يعنى: اگر به نيكى صدقه آگاه باشيد صدقه خواهيد داد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 281 - 8
8 - توجه به قيامت و خوف از آن ، بازدارنده آدمى از اعمال ناشايست ( ربا و . . . ) و ترغيب كننده او به اعمال شايسته ( انفاق ، صدقه و . . . )
يا ايّها الّذين امنوا اتّقوا اللّه و ذروا ما بقى من الرّبوا . .. و ان تصدقوا خير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 282 - 10
10 - مسؤوليّت دانشمندان و صاحبان هر فن ، در برابر شناخت ها و آگاهيهايشان
و لا يأب . .. كما علّمه اللّه
جمله «كما علّمه اللّه» مى تواند بيان علّت لزوم كتابت بر تواناى به نويسندگى باشد و همواره علّت، نشانگر يك قاعده كلى است. بنابراين هر علمى مسؤوليّت آفرين است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 284 - 2
2 - توجّه به مالكيّت مطلقه الهى ، زمينه اجراى عدل و قسط و اجراى احكام او در روابط مالى و اقتصادى
اذا تداينتم بدين . .. و ان كنتم على سفر ... للّه ما فى السّموات و ما فى الارض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 60 - 8
8 - توجه به اين كه تمامى حق از ناحيه پروردگار است ، برطرف كننده زمينه هاى ترديد نسبت به معارف و تعاليم الهى
الحق من ربّك فلا تكن من الممترين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 141 - 4
4 - بروز نقطه هاى ضعف در جنگ و آگاهى از آن ، زمينه مناسبى براى خالص شدن مؤمنان از عيب ها و نقصها
ان يمسسكم قرح . .. نداولها بين النّاس ... و ليمحّص اللّه الّذين امنوا
چون «تمحيص» به معناى خالص سازى از عيب و نقص است و اين خالص سازى نتيجه شكست مؤمنان فرض شده، مى توان گفت كه شكست مسلمانان باعث مى شود كه آنها عيبها و نقصهاى خود را بشناسند و در رفع آن بكوشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 13،42
13 - بينش ها و شناخت هاى آدمى ، مؤثّر در شكل گيرى خواسته هاى وى
و طائفة قد اهمّتهم انفسهم يظنّون باللّه غير الحقّ ظنّ الجاهليّة
42 - توجّه انسان به دانايى خداوند به انگيزه ها و كنش هاى درونى برحذردارنده وى از موضعگيرى هاى ناروا
يظنّون باللّه . .. يخفون فى انفسهم ... و اللّه عليم بذات الصّدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 156 - 7،16
7 - حسرت و افسوس فراريان از ميدان نبرد ، پس از دانستن اين كه حيات و مرگ تقدير الهى است .
لا تكونوا . .. ما ماتوا و ما قتلوا ليجعل اللّه ذلك حسرة فى قلوبهم
بنابر اينكه «ليجعل» متعلق به محذوف باشد; يعنى بيان اين حقيقت كه مرگ و حيات تقدير الهى است، براى اين بود كه متخلفان از جنگ بر كرده خويش حسرت برند. زيرا معلوم مى شد كه اگر در جنگ شركت مى كردند، چون مقدّر نبود، كشته نمى شدند.
16 - توجّه به نظارت و بينايى خداوند به كردار آدميان ، برانگيزنده آدمى به نبرد و پيكار در راه خدا ( اعمال پسنديده )
انّ الّذين تولّوا منكم . .. و اللّه بما تعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 167 - 21
21 - توجّه به دانايى خداوند بر راز دل ها و عملكرد هاى آدمى ، زمينه ساز پرهيز از نفاق و ارتكاب اعمال ناپسند
و اللّه اعلم بما يكتمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 176 - 12
12 - شناخت سنن الهى و توجّه به تدبير وى درباره مخالفان اسلام ، موجب رفع اندوه از عملكرد آنان
و لا يحزنك . .. يريد اللّه الّا يجعل لهم حظّا فى الاخرة
جمله «يريد اللّه . .. »، دالّ بر سنّت الهى در محروم كردن كافران از بهره هاى اخروى است و خداوند با شناساندن اين سنّت خويش، پيامبر (صلی الله علیه و آله) را از غم و اندوه بازداشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 180 - 5،27
5 - توجّه به از جانب خدا بودن دارايى ها ، آسان كننده انفاق و بخشش و بيانگر زشتى و شناعت بخلورزى
و لا يحسبنّ الّذين يبخلون بما اتيهم اللّه من فضله
تذكّر خداوند به اينكه داراييهاى شما، فضلى از جانب اوست (بما آتيهم اللّه من فضله)، براى اين هدف است كه انفاق را بر آدمى آسان كند و زشتى بخل را بر او آشكار سازد.
27 - توجّه به مالكيّت مطلق خداوند و توجّه به آگاهى او از اعمال آدمى ، آسان كننده انفاق و زمينه ساز پرهيز از بخلورزى
و لا يحسبنّ الّذين يبخلون . .. و للّه ميراث السّموات و الارض و اللّه بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 189 - 3
3 - توجّه به مالكيّت و فرمانروايى مطلق خداوند ، زمينه پرهيز از شكستن ميثاق ، كتمان حقايق ، دين فروشى و خودپسندى
و اذ اخذ اللّه ميثاق الّذين اوتوا الكتب لتبيّننّه . .. و لا تكتمونه ... و اشتروا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 193 - 12
12 - توجّه به ربوبيّت خداوند ، زمينه درخواست و انتظار آمرزش گناهان از او
ربّنا فاغفرلنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 198 - 4
4 - توجّه به ربوبيّت الهى ، زمينه گرايش به تقوا
لكن الّذين اتّقوا ربّهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 47 - 3
3 - آشنايى اهل كتاب با وحى و كتب آسمانى ، مقتضى ايمان آنان به قرآن
يا ايها الذين اوتوا الكتب امنوا بما نزّلنا
مخاطب قراردادن يهود و نصارا با عنوان اهل كتاب و تصريح به اينكه قرآن از جانب خداوند است، استدلالى بر لزوم ايمان
آوردن اهل كتاب به قرآن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 113 - 14
14 - دانايى به حقيقت اعمال و واقعيت گناه ، بازدانده آدمى از خطا و گناه *
و لولا فضل اللّه عليك و رحمته لهمت طائفة . .. و علمك ما لم تكن تعلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 137 - 10
10 - ارتكاب گناهانى همچون شرابخوارى ، زنا و نپرداختن زكات ، با اعتقاد به گناه بودن آنها ، كفر است .
إنّ الذين ءامنوا ثم كفروا
ابو بصير از معصوم(ع) روايت كرده است كه پس از تلاوت «ان الذين ءامنوا ثم كفروا ثم ءامنوا ثم ازدادوا كفراً» امام فرمود: من زعم ان الخمر حرام ثم شربها، و من زعم ان الزنا حرام ثم زنى، و من زعم ان الزكوة حق و لم يؤدها.
تفسير عياشى، ج 1، ص 281، ح 288; نورالثقلين، ج 1، ص 563، ح 623.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 167 - 5
5 - رفتار هاى آدمى برخاسته از نگرش ها و باور هاى وى *
إنّ الذين كفروا و صدوا عن سبيل اللّه
برداشت فوق بر اين اساس است كه عطف «صدوا» بر «كفروا» از باب عطف سبب بر مسبب باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 172 - 13
13 - علم و ايمان در قيامت و حضور در پيشگاه خداوند ، مانع از استكبار و بازماندن از عبادت خدا
لن يستنكف المسيح . .. و من يستنكف عن عبادته و يستكبر فسيحشرهم إليه جميعاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 2 - 48
48 - توجه به كيفر سخت الهى ، زمينه ساز تقواپيشگى و پرهيز از همكارى در گناه
و لاتعاونوا على الاثم و العدون واتقوا اللّه إنّ اللّه شديد العقاب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 49 - 30
30 - توجه رهبران دينى به پليدى و ناپاكى گروه بسيارى از مردم ، مانع حزن و اندوه آنان بر سرپيچى برخى از مردم از دين و احكام آن
فان تولوا . .. و إن كثيراً من الناس لفسقون
چنانچه هدف از جمله «فاعلم . ..»، بازدارى زايد پيامبر(صلی الله علیه و آله) از حزن و اندوه باشد، مى توان جمله «ان كثيراً» را بيانگر علت آن دانست ; يعنى اى پيامبر(صلی الله علیه و آله) بسيارى از مردم فاسقند و خداوند هدايت آنان را اراده نكرده است. بنابراين بر رويگردانى آنان از دين و احكام آن محزون مباش.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 83 - 6
6 - گرايش مسيحيان عصر بعثت به اسلام ، برخاسته از آگاهى آنان بر حقانيت قرآن
ترى اعينهم تفيض من الدمع مما عرفوا من الحق
برداشت فوق بر اين اساس است كه مراد از «الحق» قرآن باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 95 - 23
23 - توجه به عزت و انتقامگيرى خداوند زمينه ترك محرمات
و اللّه عزيز ذو انتقام
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 97 - 11
11 - آگاهى انسان ها به علم گسترده خداوند ، از اهداف بيان نقش كعبه و ماه هاى حرام و قربانى در قوام جامعه
جعل اللّه . .. ذلك لتعلموا إنّ اللّه يعلم ما فى السموت و ما فى الارض
«ذلك» مى تواند اشاره به بيان مطالب ياد شده باشد، يعنى خداوند فلسفه ايجاد كعبه و نيز احكام مربوط به آن را بيان كرد تا انسانها بدانند افعال خداوند و احكام او عالمانه و داراى اهدافى والاست و اين را نشان و علامتى از علم گسترده خداوند بشمارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 108 - 2
2 - توجه به احكام و قوانين شهادت بر وصيت ( نقض شهادت هاى دروغين و بازگشت حق سوگند به ديگران ) ، مايه هراس از اداى شهادت دروغ و زمينه ساز اداى شهادت به راستى و درستى
او يخافون ان ترد أيمن بعد أيمنهم
ضمير در «يخافوا» و «ايمنهم» به شاهدان نخست بر مى گردد و مراد از رد يمين «ترد أيمن) بازگشت حق سوگند به ديگران است. بنابراين «او يخافوا ان ترد...» يعنى تا شاهدان نخست بترسند كه سوگند آنان ناديده انگاشته شده و حق سوگند به ديگران بازگردانده شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 1 - 10
10 - توجه به آفرينش مجموعه جهان هستى به دست خداوند، زمينه ساز اعتقاد به توحيد ربوبى است.
الحمد للّه الذى خلق السموت و الأرض . .. ثم الذين كفروا بربهم يعدلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 2 - 10،11
10 - توجه انسان به آفرينش و مرگ خويش، زمينه شناخت ربوبيت يگانه خداوند
بربهم يعدلون. هو الذى خلقكم من طين ثم قضى أجلا ... ثم أنتم تمترون
11 - مطالعه در آفرينش انسان و مرگ و حيات وى، زداينده ترديد در يگانگى خداوند
هو الذى خلقكم من طين ثم قضى أجلا . .. ثم أنتم تمترون
از جمله «ثم أنتم تمترون»، كه بيان استبعاد هر گونه ترديد در يگانگى خداوند پس از توجه به مضامين صدر آيه است، چنين برمى آيد كه بعد از اين توجه، على القاعده نبايد ترديدى در توحيد و اعتقاد بدان وجود داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 91 - 3،25
3 - درستى اعتقادات بنيادى هر فرد در ارتباطى عميق با سطح بينش و معرفت او به خداوند است.
و ما قدروا الله حق قدره إذ قالوا ما أنزل الله على بشر من شىء
چون انكار رسالت را در آيه شريفه معلول نقص معرفت درباره خداوند دانسته است، و تفاوتى نيز بين اين عقيده و ديگر عقايد اصولى نيست، بنابراين كليه عقايد داراى چنين ارتباطى است.
25 - كسانى كه آگاهانه و از سر عناد و لجاجت حقايق را منكر شوند، فاقد ارزش هستند.
ما أنزل الله على بشر . .. قل الله ثم ذرهم فى خوضهم يلعبون
كاربرد واژه «ذر» درمواردى است كه چيزى را به جهت حقارت و بى ارزشى آن رها كرده و از آن بگذرند. آيه شريفه نيز در مقام فرمان به ترك مخاصمه با يهوديانى كه به جهت عناد با پيامبر(صلی الله علیه و آله) اصل نزول وحى بر بشر را منكر شده اند، اين واژه را به كار برده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 97 - 6
6 - دانش شرط راهيابى انسان به شناخت خداوند و يگانگى او از طريق سير در طبيعت است.
فالق الإصباح . .. قد فصلنا الأيت لقوم يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 102 - 8
8 - توجه به انحصار ربوبيت و خالقيت خداوند برانگيزنده آدمى به پرستش اوست.
ذلكم الله ربكم لا إله إلا هو خلق كل شىء فاعبدوه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 104 - 4
4 - نقش اساسى ارائه آگاهى و بينش در تربيت و پرورش
قد جاءكم بصائر من ربكم
ذكر نام مقدس «رب»، با ضمير خطاب «كم» پس از بيان ارائه بينشها، بيانگر اين است كه اين كار از جمله شؤون ربوبيت، و بالطبع در تربيت و پرورش مؤثر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 105 - 8
8 - علم و آگاهى، زمينه درك و پذيرش آيات الهى است.
لنبينه لقوم يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 156 - 2
2 - هدايت نايافتگان در صورت آگاهى از وجود قرآن، هيچ عذرى در پيشگاه خدا نخواهند داشت.
هذا كتب أنزل نه . .. أن تقولوا إنما أنزل الكتب على طائفتين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 23 - 11
11 - نهايت تذلل و تضرع آدم و حوا در پيشگاه خدا، پس از توجه به خطاى خويش
ربنا ظلمنا . .. لنكونن من الخسرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 89 - 23
23 - توجه به ربوبيت خدا و علم همه جانبه او ، مستلزم توكل كردن بر وى و پايدارى در برابر تهديد دشمنان
وسع ربنا كل شىء علماً على اللّه توكلنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 98 - 4
4 - بيان فرجام كفرپيشگان بى تقوا ، از روش هاى قرآن در هدايت مردم به ايمان و تقواست .
و لكن كذبوا فأخذنهم . .. أو أمن أهل القرى أن يأتيهم بأسنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 175 - 12
12 - شيطان ناتوان از گمراه كردن كسانى كه معارف و آيات الهى را بخوبى بشناسند و به آنها پايبند باشند .
فانسلخ منها فأتبعه الشيطن
از اينكه شيطان پس از فاصله گرفتن بلعم باعورا به تعقيب او مى پرازد، معلوم مى شود پيش از آن به وى دسترسى نداشته و از گمراه كردن او ناتوان بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 188 - 11
11 - علم ، زمينه ساز رفاه و آسايش و دور ماندن از ضرر ها و سختيها
لو كنت أعلم الغيب لاستكثرت من الخير و ما مسنى السوء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 20 - 7
7 - آگاهى به تكاليف الهى از شرايط مسؤوليت انسان در برابر آن
و لاتولوا عنه و أنتم تسمعون
در برداشت فوق جمله حاليه «و أنتم تسمعون» قيد براى «أطيعوا» و «لاتولوا» گرفته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 24 - 13،15
13 - توجه به علم كامل خداوند بر انديشه ها ، زمينه ساز اجابت دعوت خدا و رسول و پرهيز از نفاق و دورويى
لاتكونوا كالذين قالوا سمعنا و هم لايسمعون . .. و اعلموا أن اللّه يحول
15 - توجه انسان ها به حشر قهرى ايشان به پيشگاه الهى ، زمينه ساز گرايش آنان به اجابت دعوت خدا و رسول
يأيها الذين ءامنوا استجيبوا . .. و أنه إليه تحشرون
هدف از بيان حشر آدميان به سوى خداوند پس از «استجيبوا . .. »، ايجاد زمينه براى اجابت دعوت خدا و رسول است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 25 - 6
6 - توجه به شدت عقاب الهى ، زمينه ساز پرهيز از گناهان و ستمگريها
و اتقوا فتنة . .. و اعلموا أن اللّه شديد العقاب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 11 - 7
7 - علم و دانش ، زمينه و ابزار فهم معارف قرآن
و نفصل الأيت لقوم يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 41 - 11
11 - كسب ارزش هاى واقعى ، در پرتو علم و شناخت ميسّر است .
ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 44 - 6
6 - توجه تقواپيشگان به آگاهى خداوند به احوالشان ، مايه دلگرمى آنان در جهاد
أن يجهدوا . .. و اللّه عليم بالمتقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 70 - 10
10 - مسؤوليت آور بودن علم و آگاهى
ألم يأتهم نبأ الذين من قبلهم قوم نوح . .. و المؤتفكت
برداشت فوق با توجه به اين است كه توبيخ منافقان و كافران از آن رو صورت گرفته كه آنان پس از آگاهى به فرجام شوم كفر، بازهم راه خطا را پيموده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 97 - 10
10 - دانش و فرهنگ بالاى اجتماعى ، زمينه ساز درك عميق تر حدود و احكام الهى ، و نيز پذيرش آن
الأعراب . .. أجدر ألّا يعلموا حدود ما أنزل اللّه
بيان اينكه «بدويان» از درك حدود خدا دورند، إشعار به اين معنا دارد كه: متمدن بودن و برخوردارى از دانش، زمينه اى بهتر براى شناخت حدود خداست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 40 - 20
20- مردم ، در صورت آگاهى از براهين توحيد ، به يكتاپرستى گرايش خواهند يافت .
و لكنّ أكثر الناس لايعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 76 - 29
29- علم و آگاهى مايه برترى است .
نرفع درجت من نشاء و فوق كل ذى علم عليم
برداشت فوق، از ارتباط در دو جمله «نرفع. ..» و «فوق كل ذى علم عليم» استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 41 - 16
16- علم و آگاهى ، وسيله تشخيص ارزش هاى برتر است .
و لأجر الأخرة أكبر لو كانوا يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 43 - 13
13- علم ، عامل هوشيارى انسان و آگاه شدن وى به حقايق
فسئلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
«ذكر» در لغت بودن چيزى (صورت علمى) در قلب است و طبق اين معنا «ذكر» ضد غفلت و نسيان خواهد بود. مراد از «أهل الذكر»» به قرينه «لاتعلمون» اهل علم است. با توجه به اينكه از علم به «ذكر» تعبير شده است، مى توان نكته ياد شده را به دست آورد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 89 - 19
19- علم ، مقدمه هدايت و هدايت ، زمينه ساز جلب رحمت الهى و رحمت ، موجب بشارت و سرور مسلمانان حقيقى است .
و نزّلنا عليك الكتب تبينًا لكلّ شىء و هدًى و رحمة و بشرى للمسلمين
برداشت فوق، مبتنى بر اين نكته است كه ترتيب در آيه، ترتيب رتبى باشد; يعنى، هر يك از آنها مقدمه ديگرى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 107 - 7،9،11،14
7- علم و آگاهى ، داراى نقشى مؤثر در پيدايش ايمان و جهل از موانع آن
إن الذين أُوتوا العلم من قبله يخرّون للأذقان سجّدًا
9- علم ، وسيله اى بس ارزشمند براى راه يافتن به حقيقت و قبول تعاليم دين
إن الذين أُوتوا العلم من قبله يخرّون للأذقان
11- ايمان برخاسته از علم و آگاهى ، ايمانى ارزشمند و ستودنى است .
ءامنوا به أو لاتؤمنوا إن الذين أُوتوا العلم . .. يخرّون للأذقان
14- تأثير سطح دانش مردم ، در مقدار بهرهورى آنان از معارف قرآنى
إن الذين أُوتوا العلم . .. يخرّون للأذقان
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 51 - 2
2- داشتن اطلاع و آگاهى همه جانبه به ابعاد امور ، شرط ضرورى ولايت و سرپرستى است .
أفتتّخذونه و ذرّيّته أولياء من دونى . .. ما أشهدتّهم خلق السموت والأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 66 - 5
5- موسى ( ع ) براى رسيدن به رشد و تكامل َ برتر از راه تحصيل دانش ، در تلاش بود .
هل أتّبعك على أن تعلّمن ممّا علّمت رشدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 68 - 5
5- آگاهى و شناخت ، زمينه ساز صبر و شكيبايى است .
و كيف تصبر على ما لم تحط به خبرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 43 - 11
11- علم مسؤوليت آور و عالمان و آگاهان ، وظيفه دار هدايت كردن ديگران
قد جاءنى من العلم . .. فاتّبعنى
حضرت ابراهيم(ع)، مسؤوليت هدايت گرى خود را ناشى از علم و آگاهى خود دانسته است. بيان اين نكته از زبان ابراهيم(ع) در قرآن، گوياى نقش دانش و مسؤوليت آفرينى آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 70 - 8
8- توقف داورى صحيح و تعيين مراتب و درجات ، بر آگاهى كامل
ثمّ لنحن أعلم بالذين هم أولى بها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 54 - 6
6 - علم ، مايه سلامت قلب و جان و جهل ، موجب قساوت و بيماردلى
ليجعل . .. فتنة للذين فى قلوبهم مرض ...و ليعلم الذين أُوتوا العلم أنّه الحقّ من
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 50 - 9
9 - ايمان متكى به شناخت ، ايمانى استوار و تزلزل ناپذير
فأُلقى السحرة سجدين . .. قالوا لاضير
چون ساحران خود اهل شناخت بودند و به آسانى معجزه موسى را از افسون تمايز دادند و به حقانيت وى پى بردند، به درجه اى از ايمانى رسيدند كه نمى شد با هيچ شكنجه اى آن را از آنان گرفت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 40 - 4،15
4 - علم ، منشأ قدرت
قال الذى عنده علم من الكتب أنا ءاتيك به قبل أن يرتدّ إليك طرفك
وصف «عنده علم. ..» اشعار به عليت دارد; يعنى، چون به دانش آن كتاب آگاهى داشت، توانست به خواسته سليمان جامه عمل بپوشاند.
15 - برخوردارى از علم و قدرت ، زمينه توجه مردان الهى به مسؤوليت و وظايف برتر خود
فلمّا رءاه مستقرًّا عنده قال هذا من فضل ربّى ليبلونى
برداشت ياد شده از آن جا است كه سليمان(ع) با مشاهده قدرت دربار خويش، متذكر گشت كه هدف از اين تفضلات و امكانات، امتحان و آزمون او است و بايد به هوش باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 42 - 6
6 - علم و معرفت ، زمينه ساز خضوع و تسليم انسان در برابر حق
و أُوتينا العلم من قبلها و كنّا مسلمين
تقديم «علم» بر «اسلام» مى تواند بيانگر مطلب فوق باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 52 - 5
5 - علم و دانش ، زمينه ساز درك آيات و نشانه هاى خدا و موجب پندآموزى از درس هاى نهفته در سرگذشت اقوام هلاك شده پيشين
إنّ فى ذلك لأية لقوم يعلمون
قيد «لقوم يعلمون» نشانگر آن است كه جهل و نادانى، مانع از شناخت درس ها و آيات الهى است و تنها با داشتن درك و پيش فرض هاى معرفتى، مى توان از آيات الهى پند گرفت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 54 - 8
8 - ارتكاب فحشا از روى آگاهى ، داراى زشتى و جرم بيشتر
أتأتون الفحشة و أنتم تبصرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 78 - 2
2 - اعتقاد قارون به نقش تعيين كننده دانش و ابتكار در دستيابى انسان به مال و ثروت و نه لطف و احسان خداوند
إذ قال له قومه . .. أحسن كما أحسن اللّه إليك ... قال إنّما أُوتيته على علم عندى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 3 - 5
5 - آگاهى يافتن از جريان سنت آزمايش الهى در ميان مؤمنان گذشته ، آسان كننده پذيرش آن براى مدعيان ايمان است .
أحسب الناس أن يتركوا أن يقولوا ءامنّا و هم لايفتنون. و لقد فتنّاالذين من قبلهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 43 - 8
8 - تمثيلِ بى بنيادىِ شرك به خانه عنكبوت ناشى از علم و برهان است .
مثل الذين اتّخذوا من دون اللّه أولياء كمثل العنكبوت اتّخذت بيتًا . .. و تلك الأم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 47 - 6
6 - برخورداران از علم و آگاهى به معارف آسمانى ، براى پذيرش قرآن ، از ديگران آماده ترند .
أنزلنا إليك الكتب فالذين ءاتينهم الكتب يؤمنون به
«آتيناهم الكتاب» مشعر به اين حقيقت است كه اهل كتاب، از آن جهت كه با داشتن كتاب، آگاهى هايى در زمينه معارف آسمانى به دست آورده اند، زمينه مناسب ترى براى پذيرش حقانيّت قرآن دارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 64 - 8
8 - انسان ها ، در صورت آگاهى و اطلاع از سرگرمى و بازى بودن دنيا و حيات واقعى بودن عالم آخرت ، از دنيا دست مى كشيدند و به آخرت روى مى آوردند .
و ما هذه الحيوة الدنيا إلاّ لهو . .. و إنّ الدار الأخرة لهى الحيوان لو كانوا يع
برداشت بالا بنابر محذوف بودن جواب «لو» است و آن، چيزى مانند اين فراز است: «لرغبوا فى الأخرة و زهدوا فى الدنيا».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 22 - 6
6 - علم و آگاهى ، داراى نقشى اساسى در شناخت و تشخيص آيات الهى است .
إنّ فى ذلك لأيت للعلمين
موارد ياد شده، براى همه، آيه است. اين كه از بين همه انسان ها، عالمان را ذكر كرده، گوياى حقيقت ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 6 - 7
7 - لازمه علم و آگاهى ، قضاوت صحيح و واقع بينانه درباره تعاليم نازل شده از جانب خداوند است .
و يرى الذين أُوتوا العلم الذى أُنزل إليك من ربّك هو الحقّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 29 - 18
18 - تنها در سايه علم و آگاهى ، مى توان به عمق مثل هاى قرآن پى برد و از آن درس آموخت .
ضرب اللّه مثلاً رجلاً . .. بل أكثرهم لايعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 49 - 14،19
14 - علم و آگاهى ، زمينه توسعه اقتصادى و برخوردارى از رفاه و آسايش
ثمّ إذا خوّلنه نعمة منّا قال إنّما أُوتيته على علم
از آهنگ اين آيه استفاده مى شود كه آنچه محكوم و مردود است، ناديده گرفتن نقش خدا به عنوان منشأ اصلى نعمت ها و تكيه كردن بر تلاش و دانش خود است; نه اين كه آيه شريفه درصدد نفى نقش دانش و تلاش بشر در توسعه اقتصادى و رفاه است.
19 - بيشتر انسان ها از منشأ اصلى نعمت ها و آسودگى ها ( خدايى بودن آنها ) و مقدار تأثير دانش بشرى در پديد آمدن آنها ، بى خبر و ناآگاه اند .
قال إنّما أُوتيته على علم بل هى فتنة و لكنّ أكثرهم لايعلمون
برداشت ياد شده بر اين اساس استوار است كه متعلق علم در «لايعلمون»، مطلبى باشد كه از جمله «قال إنّما أُوتيته. ..» استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 51 - 2
2 - رفاه مندى و برخوردارى از نعمت ها در سايه تلاش و دانش اقتصادى ، در صورت همراه بودن آن با ناسپاسى و غفلت از منشأ خدايى آنها ، هلاكت و بدبختى در دنيا را در پى خواهد داشت .
فما أغنى عنهم ما كانوا يكسبون فأصابهم سيّئات ما كسبوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 12 - 4
4 - گرايش به شرك ، پس از آگاهى از يگانگى خداوند ، موجب عذاب گريزناپذير در قيامت است .
فهل إلى خروج من سبيل . ذلكم بأنّه إذا دعى اللّه وحده كفرتم و إن يشرك به تؤمنوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 83 - 3،5
3 - برخوردارى از دانش و تجربه بشرى در اداره زندگى ، موجب غرور و احساس بى نيازى برخى از اقوام قدرتمند پيشين ، از تعاليم آسمانى و پيامبران الهى گرديد .
فلمّا جاءتهم رسلهم بالبيّنت فرحوا بما عندهم من العلم
درباره اين كه مقصود از علم در اين آيه چيست؟ چند احتمال از سوى مفسران ابراز شده است; بهترين آنها دو احتمال مى باشد: 1- مقصود علوم بشرى است كه موجب به وجود آمدن تمدن و قدرت بسيار گرديد و در نتيجه اقوام گذشته احساس مى كردند كه نيازى به تعاليم آسمانى براى تأمين زندگى خود ندارند. 2- مراد آگاهى هايى است كه آن اقوام درباره عقايد خويش داشتند; آن چنان كه موجب غرور آنان شده و خود را از تعاليم آسمانى بى نياز مى دانستند. گفتنى است برداشت ياد شده مبتنى بر احتمال نخست است.
5 - علوم و تجربه هاى بشرى ، نمى تواند جايگزين تعاليم الهى و تجربه هاى پيامبران شود و انسان را از آنها بى نياز سازد .
فلمّا جاءتهم رسلهم بالبيّنت فرحوا بما عندهم من العلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 12 - 15
15 - قدرت و آگاهى ، پشتوانه مديريت و تدبير شايسته
خلق الأرض . .. ذلك تقدير العزيز العليم
آمدن صفت «عزيز» و «عليم» پس از بيان آسمان، زمين و. .. اشاره به اين واقعيت دارد كه آفرينش زيبا و مستحكم، تكيه بر قدرت و علم دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 53 - 5
5 - دانش بشر و دريافت هاى علمى او ، در پهنه طبيعت و وجود انسان ، همواركننده راه درك حقانيت پيام وحى
سنريهم ءايتنا فى الأفاق و فى أنفسهم حتّى يتبيّن لهم أنّه الحقّ
خداوند حقايقى را در قرآن در مورد انسان مطرح نموده است. از انطباق آن با واقعيت وجودى انسان، حقانيت قرآن آشكار مى گردد.اين برداشت در صورتى است كه ضمير در «أنّه»، به قرآن باز گردد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 14 - 9
9 - حفظ وحدت دينى و پرهيز از دسته بندى هاى مذهبى ، ره آورد رشد تربيتى و اخلاقى جامعه و نه صرف آگاهى فكرى
و ما تفرّقوا إلاّ من بعد ما جاءهم العلم بغيًا بينهم
از اين كه جوامع پيشين، با وجود علم و آگاهى، به واسطه كمبود خصايل شايسته اخلاقى (خوى تجاوزگرى و فزون طلبى) به تفرقه روى آوردند، استفاده مى شود كه صرف آگاهى فكرى در حفظ و ايجاد وحدت دينى كافى نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 7 - 6
6 - شناخت تاريخ و آگاهى از موضع گيرى هاى همگون كافران در برابر پيامبران ، مانع نگرانى و دلسردى رهبران دينى است .
و كم أرسلنا . .. إلاّ كانوا به يستهزءون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 86 - 5،7
5 - شفاعت اخروى ، متكى بر علم و آگاهى است ; نه بيهوده و بدون ملاك .
إلاّ من شهد بالحقّ و هم يعلمون
7 - ايمان متكى بر علم و آگاهى ، داراى ارزش و اهميت
من شهد بالحقّ و هم يعلمون
تعبير «و هم يعلمون» بيانگر متكى بودن شهادت بر علم و آگاهى و مصداق مورد نظر از «الحقّ»، ايمان به خدا و ديگر حقايق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 25 - 7
7آگاهى و درك حقيقت ، مسؤوليت آور و ملاك نكوهش و مؤاخذه حق ناپذيران
إنّ الذين . .. من بعد ما تبيّن لهم الهدى
آيه شريفه، مرتدان و حق ناپذيران را سرزنش مى كند و اين توبيخ و سرزنش را بر يك اصل استوار كرده و آن عبارت است از «تبين حق و راه هدايت».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 37 - 3
3 - دريافت پيام هاى نهفته در متن تاريخ ، نيازمند قلبى آگاه يا گوشى شنوا و حق پذير
إنّ فى ذلك لذكرى لمن كان له قلب أو ألقى السمع و هو شهيد
عبارت «لمن كان له قلب أو ألقى. ..» مى رساند كه براى فهم صحيح تاريخ، يكى از دو شرط لازم است: يا خردمندى و تيزهوشى در درك و تحليل و يا حق شنوى از اهل خرد و انديشه.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 10 - 7
7 - علم عادى و دلايل ظاهرى ، كافى در مقام داورى و تشخيص امور
فامتحنوهنّ اللّه أعلم بإيمنهنّ
بيان «اللّه أعلم بإيمانهنّ. ..» - پس از امر «امتحنوهنّ» - مى رساند كه شما انسان ها در مقام داورى و حكم، موظف به
ملاك هاى ظاهرى و بشرى هستيد; نه ملاك هايى كه چه بسا از دسترس بشر خارج است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 5 - 6
6 - علم و آگاهى ، مسؤوليت آور است .
لم تؤذوننى و قد تعلمون أنّى رسول اللّه إليكم
برداشت ياد شده، با توجه به اين است كه موسى(ع) در نكوهش قوم خويش، به علم و آگاهى آنان استناد كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 11 - 15
15 - كسب ارزش هاى واقعى ، در پرتو علم و شناخت ميسّر است .
ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 9 - 11
11 - كسب ارزش هاى واقعى ، در پرتو دانش و آگاهى ميسّر است .
ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - نوح - 71 - 4 - 11
11 - بهره مندى از دانش و معرفت ، زمينه ساز بهره مندى از معارف و حقايق الهى
لو كنتم تعلمون
در برداشت ياد شده، فعل «تعلمون» گرفته شده است; يعنى، «لو كنتم أهل العلم لاستجبتم دعوتى و آمنتم».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 43 - 2
2- آگاهى و دانش الهى حضرت ابراهيم ( ع ) ، مبنا و مجوّز او براى دعوت آزر به پيروى از خود
إنّى قد جاءنى من العلم ما لم يأتك فاتّبعنى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 83 - 4
4 - آگاهى محدود بسيارى از اقوام پيشين نسبت به امور اعتقادى و تعاليم الهى ، موجب غرور آنان و احساس بى نيازى
كردنشان از تعاليم آسمانى و پيامبران الهى
فرحوا بما عندهم من العلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 40 - 17
17 - آگاهى هاى تاريخى ، مى تواند داراى نقشى سازنده براى آدمى باشد .
يبنى إسرائيل اذكروا نعمتى التى أنعمت عليكم
به ياد آوردن نعمتهاى گذشته - كه نوعى آگاهى تاريخى است - مورد سفارش و توصيه خداوند قرار گرفته است و از آنجا كه سفارشهاى خداوند همواره در راستاى سازندگى انسان و هدايت اوست، مى توان به برداشت فوق دست يافت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 47 - 10
10 - آگاهى تاريخى ، داراى نقشى سازنده در هدايت انسانها
اذكروا نعمتى التى أنعمت عليكم و أنى فضلتكم على العلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 112 - 3
3 - بينش و آگاهيهاى تاريخى داراى نقشى سازنده و كارساز در راهيابى و هدايت انسان است.
و كذلك جعلنا لكل نبى عدوا
تذكر به اين نكته تاريخى كه تمامى انبياى الهى دشمن داشته اند، مى تواند گوياى نقش آگاهيهاى تاريخى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 26 - 13
13 - توجه به بحران هاى گذشته و برطرف شدن آن ، در پرتو امداد هاى الهى ، زمينه ساز گرايش به شكرگزارى خداوند در برابر نعمت هاى او
و اذكروا إذ أنتم قليل . .. فاويكم ... لعلكم تشكرون
«لعل» متعلق به «اذكروا» است و بيانگر هدف از ضرورت به ياد داشتن مطالبى است كه در آيه مطرح شد. از جمله مقايسه دو حالت قبل از هجرت و بعد از آن.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 3 - 14
14 - اطلاع يافتن از گرفتارى مؤمنان پيشين به سختى ها ، زمينه ساز تحمل سختى ها ، از سوى مؤمنان بعدى است .
أحسب الناس أن يتركوا أن يقولوا ءامنّا و هم لايفتنون. و لقد فتنّا الذين من قبلهم
يادآورى ابتلاى مؤمنان دوران هاى پيشين به سختى ها، پس از اعلام باطل بودن پندار عدم گرفتارى مؤمنان به آنها، مى تواند
به منظور هموارسازى سختى هاى پيش آمده براى مؤمنان بعدى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انشقاق - 84 - 16 - 3
3 - آشنايى با مرحله حسابرسى نامه هاى اعمال ، زمينه ساز باور انسان به تغييرپذير بودن حالات خويش است .
فلا أُقسم
جمله «طبقاً عن طبق» (در آيات بعد) - كه سوگندهاى مكرر اين آيات مربوط به آن است - از دگرگونى حالات انسان خبر مى دهد و حرف «فاء» در «فلا اُقسم» اين مجموعه را بر آيات پيشين - كه درباره محاسبه نامه هاى اعمال بود - تفريع كرده است; يعنى، حال كه از حساب و كتاب آگاه شديد، بدانيد كه دگرگونى حالات حتمى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 26 - 13
13 - توجه به بحران هاى گذشته و برطرف شدن آن ، در پرتو امداد هاى الهى ، زمينه ساز گرايش به شكرگزارى خداوند در برابر نعمت هاى او
و اذكروا إذ أنتم قليل . .. فاويكم ... لعلكم تشكرون
«لعل» متعلق به «اذكروا» است و بيانگر هدف از ضرورت به ياد داشتن مطالبى است كه در آيه مطرح شد. از جمله مقايسه دو حالت قبل از هجرت و بعد از آن.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 130 - 5
5 - آگاهى از سنت هاى الهى و فلسفه آن ، زمينه ساز صبر و تحمل بيشتر درسختى ها و نگرانى ها
و لولا كلمة . .. فاصبر على ما يقولون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 20 - 10
10 - پى بردن به قدرت و توانايى خداوند ، برطرف كننده استبعاد در وقوع معاد است .
سيروا . .. فانظروا ... ثمّ اللّه ينشئ النشأة الأخرة إنّ اللّه على كلّ شىء قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 43 - 10
10- آگاه شدن از قرآن و محتواى آن ، آدمى را به حقانيّت رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) راهنمايى مى كند .
كفى بالله شهيدًا . .. و من عنده علم الكتب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مزمل - 73 - 19 - 2
2 - آگاهى از قيامت و سرگذشت انسان ها در آن روز ، زداينده غفلت ها و مايه يادآورى و بيدارى
إنّ هذه تذكرة
آيات گذشته، درباره قيامت و احوال انسان ها در آن روز بود; ازاين رو ممكن است، «هذه» اشاره به اين موضوع باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 40 - 2،3
2 - آصف بن برخيا ( آورنده تخت بلقيس ) داراى بخشى از علم به كتاب ( لوح محفوظ )
قال الذى عنده علم من الكتب أنا ءاتيك به قبل أن يرتدّ إليك طرفك
عبارت «علم من الكتاب» - با توجه به نكره بودن «علم»- به معناى آگاهى داشتن به گوشه اى از دانش كتاب مى باشد. گفتنى است كه بر طبق روايات، آورنده تخت بلقيس آصف بن برخيا، وصى و وزير سليمان(ع) بوده است و مراد از «كتاب» - بنابر گفته برخى از مفسران - لوح محفوظ است.
3 - امكان سلطه بر قوانين طبيعت با در اختيار داشتن گوشه اى از دانش كتاب الهى ( لوح محفوظ )
قال الذى عنده علم من الكتب أنا ءاتيك به قبل أن يرتدّ إليك طرفك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 101 - 3
3 - شناخت برخى مجهولات آثار ناخوشايند و زيانبارى دارد .
لاتسئلوا عن اشياء ان تبدلكم تسؤكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - نوح - 71 - 4 - 10
10 - شناخت مرگ و اجل انسان ، زمينه ساز توجه به خدا و ايمان به او است .
لو كنتم تعلمون
در برداشت ياد شده، مفعول «تعلمون» - به قرينه جملات سابق - اجل انسان است و جواب شرط «لو»، ممكن است جمله اى محذوف مانند «لآمنتم و أطعتم» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكوير - 81 - 14 - 7
7 - اطلاع بر پرونده اعمال ، راهى براى آگاهى انسان در قيامت بر كردار خويش
و إذا الصحف نشرت . .. علمت نفس ما أحضرت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 158 - 9
9 - علم و آگاهى خداوند به اعمال خير بندگان ، ضامن ضايع نشدن پاداش آنهاست .
و من تطوع خيراً فإن اللّه شاكر عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 106 - 5
5 - مبهم گذاردن سرنوشت اخروى برخى از خطاكاران ، نشأت يافته از علم و حكمت الهى و داراى مصلحت است .
و ءاخرون مرجون لأمر اللّه . .. و اللّه عليم حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 115 - 11
11 - احكام و قوانين خداوند ، نشأت يافته از علم گسترده او به مصالح و مفاسد و حقايق هستى
حتى يبين لهم ما يتقون إن اللّه بكل شىء عليم
جمله «إن اللّه بكل . ..» در مقام تعليل و بيانگر علت تبيين احكام از سوى خداوند باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 42 - 8
8- آگاهى خداوند به عملكرد و دستاورد انسانها ، زمينه ساز اقتدار او بر خنثى كردن مكر ها و توطئه هاى ايشان عليه پيامبران و برنامه هاى الهى
فلله المكر جميعًا يعلم ما تكسب كل نفس
جمله «يعلم . ..» به منزله تعليلى است براى «فلله المكر جميعاً» و اشاره به ريشه و خاستگاه اين حقيقت دارد كه مكرها و توطئه هاى كافران عليه برنامه هاى الهى بى اثر است و همه برنامه ها در اختيار خداوند است ; يعنى، چون خداوند از اعمال و رفتار انسانها آگاه است، مكر و نقشه هاى ايشان بر او مخفى نمى ماند و لذا به خوبى مى تواند آنها را خنثى سازد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 29 - 2
2- آگاهى خداوند از اعمال زشت كافران ، عامل فرمان او به آنها براى ورود به جهنّم
الكفرين . .. إن الله عليم بما كنتم تعملون. فادخلوا أبوب جهنّم
«فا» در «فادخلوا» عاطفه است و مسبب را بر سبب (علم خدا) عطف كرده است. بنابراين معناى آيه چنين مى شود: حال كه خداوند چنين آگاهى از كردار شما دارد، پس وارد جهنم شويد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 71 - 3
3- اراده خداوند به تفاوت روزى انسان ها ، نشأت يافته از علم او به نياز ها و مصالح واقعى آنهاست . *
إن الله عليم قدير . و الله فضّل بعضكم على بعض فى الرزق
تصريح به اينكه خدا باعث برترى يافتن برخى بر برخى ديگر در روزى است - پس از تذكر به اينكه خدا عالم و قادر است - مى تواند گوياى اين حقيقت باشد كه اين برترى دادنها عالمانه و نشأت يافته از آگاهى خداوند به مصالح و نيازهاى واقعى انسانهاست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 55 - 7
7- اعطاى فضيلت بيشتر به برخى از انبيا از جانب خداوند ، بر اساس علم او به شايستگى و لياقت آنان است .
و ربّك أعلم بمن . .. و لقد فضّلنا بعض النبيّن على بعض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 19 - 13
13- برترى آگاهى خداوند ، لازمه ربوبيّت او بر همه آگاهان است .
ربّكم أعلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 27 - 11
11- علم مطلق خداوند ، اساس ثبات و تغييرناپذيرى كلمات او است .
له غيب السموت و الأرض . .. لامبدّل لكلمته
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 70 - 6
6- علم خداوند ، ضامن و پشتوانه تعيين دقيق ميزان و مرتبه استحقاق هر كس براى دوزخ
لنحن أعلم بالذين هم أولى بها
بيان داناتربودن خداوند نسبت به اولويت ها، صرفاً به منظور نشان دادن برترى آگاهى خداوند نيست; بلكه به نظر مى رسد مقصود، بيان اجرا و سازمان يافتن عذاب ها، براساسِ اولويت ها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 7 - 6
6 - قرآن و پند هاى آن ، نشأت يافته از علم مطلق خداوند است .
تذكرة . .. فإنّه يعلم السرّ و أخفى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 46 - 7
7 - وعده يارى خداوند و آگاهى گسترده او بر جزئيات ماجراى ارشاد فرعون ، مايه اميدوارى و آرامش بخش دل هاى نگران موسى و هارون ( ع ) بود .
إنّنا نخاف . .. لاتخافا إنّنى معكما أسمع و أرى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 81 - 8
8- مسخر گشتن تندباد و به فرمان درآمدن آن براى سليمان ( ع ) ، در پرتو اراده و علم گسترده الهى بود .
و لسليمن الريح . .. و كنّا بكلّ شىء علمين
عبارت «بكلّ شىء عالمين» مى رساند كه اين كار، براساس قوانين علمى صورت گرفته و خداوند با علم گسترده خويش به آن قوانين، اراده كرده بود كه تندباد تحت فرمان سليمان قرار گيرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 112 - 5
5- قضاوت و داورى برحق خداوند ، برخاسته از علم و آگاهى همه جانبه او است .
إنّه يعلم الجهر من القول و يعلم ماتكتمون . .. قل ربّ احكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 69 - 3
3 - داورى خدا در قيامت ، بر اساس علم كامل او به كردار آدميان است .
اللّه أعلم بما تعملون . اللّه يحكم بينكم يوم القيمة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 10 - 6
6 - قوانين اسلامى ، احكامى سنجيده ، بى عيب و نقص و برخاسته از علم و حكمت الهى
و لولا فضل اللّه عليكم و رحمته و أنّ اللّه توّاب حكيم
برداشت فوق از وصف «حكيم» براى خداوند، پس از بيان يك سلسله از احكام و قوانين در آيات گذشته، به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 32 - 16،17،18
16 - رحمت وسيع و علم گسترده خداوند ، تضمين كننده تحقق وعده او ، مبنى بر تأمين نيازمندى هاى فقيرانى كه در صدد ازدواج اند .
إن يكونوا فقراء يغنهم اللّه من فضله و اللّه وسع عليم
جمله «و اللّه واسع عليم» استينافيه تعليليه است و بيانگر علت و چگونگى بى نياز كردن فقيران و تهى دستان به وسيله خدا است; يعنى، چون خداوند گشايش گر و داناى مطلق به همه حقايق و نيازمندى هاى انسان است، پس بر انجام وعده خود نيز، توانا خواهد بود.
17 - توصيه خداوند به ازدواج غير متأهلان ، نشأت گرفته از علم و آگاهى او به واقعيت ها و نياز هاى آدميان است .
و أنكحوا الأيمى منكم . .. واللّه ... عليم
18 - گشايش در كار مؤمنان و تفضل به آنان از جانب خداوند ، بر پايه علم گسترده او به مصالح و نياز هاى آنان است .
يغنهم اللّه من فضله و اللّه وسع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 35 - 24،25
24 - مشيت خداوند بر هدايت مردمان به نور خويش ، برخاسته از علم فراگير او است .
يهدى اللّه لنوره من يشاء . .. و اللّه بكلّ شىء عليم
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين نكته است كه جمله «و اللّه بكلّ شىء عليم»، عطف بر جمله «يهدى اللّه. ..» باشد. ياد كرد علم همه جانبه خداوند پس از مشيت مطلقه او; مى رساند كه مشيت خدا، مرتبط با علم او و برخاسته از آن است.
25 - تمثيل هاى خداوند براى فهم معارف بلند الهى ، به امرى محسوس و قابل درك همگان ، برخاسته از علم فراگير او به ويژگى ها و استعداد هاى انسان ها است .
و يضرب اللّه الأمثل للناس و اللّه بكلّ شىء عليم
برداشت ياد شده مبتنى بر دو نكته است: 1- جمله «و اللّه بكلّ شىء عليم» عطف بر جمله «و يضرب اللّه الأمثال للناس» باشد. 2- تذكر به آگاهى همه جانبه خداوند، پس از بيان تمثيل براى مردم، مى رساند كه اين آگاهى مرتبط باانسان ها و ويژگى ها و استعدادهاى او براى بهره گيرى از چنين تمثيل هايى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 220 - 3
3 - شنوايى و علم گسترده و بى همتاى الهى ، مقتضى توكل كردن بر او در تنگناها
و توكّل على العزيز الرحيم . .. إنّه هو السميع العليم
«إنّه هو السميع. ..» مى تواند تعليل براى امر به توكل باشد; يعنى، بر او توكل كن; زيرا او شنواى راز و نيازهاى شما و دانا به چگونگى برداشتن تنگناها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 26 - 5
5 - علم و قدرت بى كران خدا ، اساس ربوبيت و تدبير او بر نظام هستى
الذى يخرج الخبء . .. و يعلم ماتخفون و ما تعلنون... ربّ العرش العظيم
«يخرج الخبء» - در آيه پيش- بيانگر قدرت بى كران و «يعلم ما تخفون. ..» بيانگر علم همه جانبه خداوند است. ارتباط اين آيه با آيه قبل مى رساند كه ربوبيت و تدبير خدا، بر پايه قدرت و علم همه جانبه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 74 - 4،8
4 - علم خدا به مواضع فكرى و عملى مردم در قبال پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، تضمينى بر تحقق وعده ها و وعيد هاى او
و يقولون متى هذا الوعد . .. و إنّ ربّك ليعلم
مطرح ساختن علم الهى به نهان و آشكار خلق (پس از آيات مربوط به وعده عذاب) مى رساند كه خداوند به اتكاى علم خويش، موضع گيرى مردم را در قبال پيامبر(صلی الله علیه و آله) جزا خواهد داد.
8 - علم خداوند به توطئه هاى كافران ، مايه ناكامى آنان در دستيابى به اهدافشان
و لاتكن فى ضيق ممّا يمكرون . .. و إنّ ربّك ليعلم ما تكنّ صدورهم و ما يعلنون
طرح علم خدا به اسرار نهانى و كارهاى آشكار توطئه گران عليه دين و رسالت پيامبر(صلی الله علیه و آله)، اشاره به اين نكته دارد كه آنان در هر حال در منظر خدا هستند و نمى توانند چيزى را از او مخفى كرده و به اهداف شان برسند. اين بيان، مى تواند تعليلى باشد بر آنچه كه قبلاً در ضمن «و لاتكن فى ضيق ممّا يمكرون» آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 89 - 3
3 - آگاهى عميق خداوند به اعمال بندگان ، پشتوانه پاداش او به نيك كرداران
إنّه خبير بما تفعلون . من جاء بالحسنة فله خير منها
از ارتباط «من جاء. ..» با بخش پايانى آيه قبل (إنّه خبير بما تفعلون) مى توان مطلب ياد شده را استفاده كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 90 - 10
10 - محاسبه و جزاى اعمال انسان ، براساس علم دقيق و همه جانبه الهى
إنّه خبير بما تفعلون . .. فكبّت وجوههم فى النّار هل تجزون إلاّ ما كنتم تعملون
مطلب ياد شده با توجه به ارتباط اين آيه با ذيل آيه 88 (إنّه خبير بما تفعلون) استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 70 - 5
5 - انحصار خالقيت ، اختيار و آگاهى مطلق و يكتايى به خداوند ، دليل انحصار شايستگى ستايش ها به او
ربّك يخلق ما يشاء و يختار . .. يعلم ... و هو اللّه لا إله إلاّ هو له الحمد فى ا
از ارتباط ميان آيات گذشته - كه بيانگر اوصاف خداوند بود - و اين آيه برداشت ياد شده به دست مى آيد; زيرا ذكر انحصار ستايش ها به خداوند، نتيجه اوصاف ياد شده براى او است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 42 - 3
3 - تشريح بى بنيادى شرك - همانند بى بنيادى خانه عنكبوت - برخاسته از علم خداوند است .
مثل الذين اتّخذوا من دون اللّه أولياء كمثل العنكبوت اتّخذت بيتًا . .. إنّ اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 60 - 9
9 - آگاهى همه جانبه خداوند ، باعث تأمين روزى موجودات نيازمند است .
اللّه يرزقها و إيّاكم و هو السميع العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 62 - 6
6 - فراخى و ضيق روزى بندگان ، ناشى از علم خدا به همه چيز است .
اللّه يبسط الرزق . .. و يقدر له إنّ اللّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 54 - 13
13 - آفرينش انسان و مراحل حيات وى ، امرى عالمانه و از روى آگاهى است .
اللّه الذى خلقكم . .. و هو العليم القدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - سجده - 32 - 6 - 7
7 - اداره و تدبير امور جهان ، برخاسته از علم و عزت و رحمت الهى است .
يدبّر الأمر . .. ذلك علم الغيب و الشهدة العزيز الرحيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 1 - 10
10 - فرمان به پيامبر (صلی الله علیه و آله) براى رعايت تقوا ، برخاسته از علم و حكمت الهى است .
يأيّها النبىّ اتّق اللّه . .. إنّ اللّه كان عليمًا حكيمًا
جمله «إنّ اللّه. ..» مى تواند تعليل براى فرمان به رعايت تقوا باشد; يعنى، چون خداوند، داراى آگاهى فراوان و صاحب حكمت است، چنين فرمانى را صادر كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 34 - 11،12
11 - لطف و آگاهى همه جانبه خداوند ، منشأ صدور احكامى خاص براى همسران پيامبر
قل لأزوجك . .. ينساء النبىّ ... و اذكرن ... إنّ اللّه كان لطيفًا خبيرًا
12 - علم و لطف خداوند ، منشأ اعطاى عصمت به اهل بيت پيامبر (صلی الله علیه و آله)
إنّما يريد اللّه ليذهب عنكم الرجس أهل البيت . .. إنّ اللّه كان لطيفًا خبيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 26 - 9
9 - داورى خداوند ، بر اساس علم و آگاهى او است .
و هو الفتّاح العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 40 - 7
7 - مؤاخذه در روز قيامت ، صرفاً بر اساس آگاهى هاى پيشين خداوند نخواهد بود ; بلكه ممكن است با حضور طرف هاى ماجرا باشد .
و يوم يحشرهم . .. ثمّ يقول للملئكة أهؤلاء إيّاكم كانوا يعبدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 8 - 16
16 - نظام كيفر و پاداش خداوند ، بر اساس علم همه جانبه او به احوال و كردار بندگان است .
الذين كفروا لهم عذاب شديد . .. إنّ اللّه عليم بما يصنعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 44 - 13
13 - علم و توانايى خداوند ، دليل بر ناتوانى قدرت ها از بازداشتن تحقق اراده الهى است .
و ما كان اللّه ليعجزه من شىء . .. إنّه كان عليمًا قديرًا
جمله «إنّه كان عليماً قديراً» در مقام تعليل براى جمله پيشين است; يعنى، از آن جايى كه خداوند دانا و توانا است، هيچ نيرويى توانايى بازداشتن تحقق اراده الهى را ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 45 - 11
11 - مهلت دادن به كافران و گنه كاران و به تأخير انداختن مجازات آنان ، كارى عالمانه و برخاسته از آگاهى دقيق خداوند به احوال و مصالح بندگان
و لكن يؤخّرهم إلى أجل مسمًّى فإذا جاء أجلهم فإنّ اللّه كان بعباده بصيرًا
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه «فإنّ اللّه كان. ..» در مقام تعليل براى جمله پيش (و لكن يؤخّرهم...) مى باشد; يعنى، چون خداوند به احوال بندگانش آگاه است; از اين رو مجازات آنان را تا زمان معين به تأخير انداخته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 79 - 7
7 - آگاهى خداوند بر آفرينش و پديد آوردن هر چيزى ، دليل و نشانه امكان برپايى قيامت و توانايى خداوند بر احياى مجدد انسان ها
و هو بكلّ خلق عليم
جمله «و هو بكلّ خلق عليم» ادامه استدلال براى امكان معاد و رد شبهه منكران قيامت است; يعنى، بعيد شمردن برپايى قيامت، ممكن است ناشى از اين شبهه باشد كه چگونه اجزاى پوسيده و پراكنده بشر، شناسايى و جمع خواهد شد. خداوند در پاسخ آن، مسأله علم مطلق خويش بر آفرينش جهان هستى را يادآور شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 81 - 10
10 - آفرينش انبوه پديده هاى جهان و آگاهى همه جانبه از احوال آنها ، دليل و شاهد توانايى خداوند بر احياى مجدد انسان ها در روز قيامت
أوَليس الذى خلق السموت و الأرض بقدر على أن يخلق مثلهم بلى و هو الخلّ-ق العليم
يادآورى آفرينش و علم گسترده خداوند، در پايان آيه و در شرايطى كه آيه شريفه در مقام بيان توانايى خداوند بر احياى مجدد انسان ها است; مى تواند گوياى برداشت ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 7 - 19
19 - حسابرسى اعمال بندگان از سوى خداوند در قيامت ، متكى به علم همه جانبه او است .
فينبّئكم بما كنتم تعملون إنّه عليم بذات الصدور
برداشت بالا از آن جا است كه جمله «إن-ّه عليم بذات الصدور» تعليل براى جمله «فينب-ّئكم بما كنتم تعملون» است; يعنى، چون خداوند به باطن افراد آگاه است، پس مى تواند آنان را به كردارشان آگاه سازد و به حسابرسى آنان بپردازد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 7 - 14
14 - رحمت و علم همه جانبه و گسترده خداوند ، مقتضىِ طلب آمرزش از او و اميد بستن به اجابت او است .
و يستغفرون للذين ءامنوا ربّنا وسعت كلّ شىء رحمة و علمًا فاغفر للذين تابوا
برداشت ياد شده از تفريع «فاغفر للذين تابوا. ..» بر «ربّنا وسعت...» استفاده مى شود; يعنى، اى پروردگار ما! چون رحمت و علم تو گسترده و جهان شمول است، پس بيامرز مؤمنان توبه كننده را... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 19 - 6
6 - علم همه جانبه خداوند به احوال ظاهر و باطن انسان ها ، دليل توانايى او بر حسابرسى سريع بندگان
إنّ اللّه سريع الحساب . .. يعلم خائنة الأعين و ما تخفى الصدور
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه جمله «يعلم خائنة الأعين. ..» تعليل براى جمله «إنّ اللّه سريع الحساب» باشد; يعنى، چون خداوند از تمامى حالات انسان ها آگاهى كامل دارد، اعمال بندگانش را با سرعت رسيدگى خواهد كرد و نيازى به
ارائه دليل و شهود ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 20 - 4
4 - آگاهى همه جانبه خداوند از احوال انسان ها ، پشتوانه قضاوت به حق او
يعلم خائنة الأعين . .. و اللّه يقضى بالحقّ
يادآورى قضاوت به حق خداوند - پس از تذكر به علم همه جانبه او - مى تواند بيانگر مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 47 - 8،9
8 - تحولات پيچيده شكوفه ها و جنين ، بنا به مقتضاى علم و حكمت خداوندى است .
و ما تخرج من ثمرت من أكمامها . .. إلاّ بعلمه
چنانچه «باء» در «بعلمه» براى سببيت باشد، مفاد آيه شريفه، اين خواهد بود كه همه اين رخدادها براساس علم الهى است.
9 - تدبير و اداره جهان هستى ، بر اساس علم و آگاهى صورت مى گيرد .
و ما ربّك . .. و ما تخرج من ثمرت ... إلاّ بعلمه
با توجه به اين كه شكفتن شكوفه ها و انعقاد نطفه و تولد موجودات، نمونه هايى از تدبير جهان هستى است، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 12 - 14
14 - اطلاع دقيق خداوند از راه هاى تأمين نيازمندى هاى آدميان ، تضمين كننده روزى رسانى وى به آنان
له مقاليد السموت و الأرض يبسط الرزق . .. إنّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 50 - 4
4 - خداوند ، براساس علم و آگاهى خويش ، به گروهى پسر و به گروهى ديگر دختر و يا به جمعى پسر و دختر مى دهد و برخى را عقيم و نازا مى گرداند .
يهب لمن يشاء . .. أو يزوّجهم ... إنّه عليم قدير
«تزويج» در «أو يزوّجهم» به معناى توأم با يكديگر قرار دادن است; يعنى، خداوند به برخى تنها دختر مى دهد و به بعضى تنها پسر عطا مى كند و برخى را هم پسر و هم دختر مى بخشد و برخى ديگر را نازا كرده; نه پسر مى دهد و نه دختر.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 10 - 4
4 - قدرت و دانايى آفريدگار هستى ، پشتوانه پيدايش شرايط زيست در كره زمين
العزيز العليم . الذى جعل لكم الأرض مهدًا و جعل لكم فيها سبلاً لعلّكم تهتدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 85 - 3
3 - حكمت و علم گسترده خداوند ، پشتوانه فرمانروايى زوال ناپذير او بر نظام هستى
و هو الحكيم العليم . و تبارك الذى له ملك السموت و الأرض و ما بينهما
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - دخان - 44 - 6 - 9
9- نزول قرآن و تقدير و تدبير امور خلق ، متكى بر آگاهى عميق خداوند از نياز آنان است .
إنّا أنزلنه . .. فيها يفرق كلّ أمر ... إنّه هو السميع العليم
جمله «إنّه هو السميع العليم» مى تواند تعليل براى «إنّا أنزلناه. ..» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - دخان - 44 - 7 - 4
4- تدبير بايسته نظام هستى از سوى خداوند ، گواه علم و آگاهى ژرف و مطلق او است .
إنّه هو السميع العليم . ربّ السموت و الأرض و ما بينهما
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - دخان - 44 - 32 - 4
4- قرار گرفتن بنى اسرائيل ، تحت حمايت ويژه خداوند در عصر موسى ، براساس ملاك هايى متكى به علم الهى
و لقد اخترنهم على علم
برگزيدن بنى اسرائيل ممكن است به رهايى يافتن آنان از ستم فرعونيان و وراثت آنان نظر داشته باشد; يعنى، ملت هاى زيادى تحت ستم بوده اند، ولى از آن ميان، بنى اسرائيل از اين حمايت الهى برخوردار شدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 8 - 12
12- شهادت و داورى خداوند ميان حق و باطل ، متكى به علم برتر او
هو أعلم . .. كفى به شهيدًا
از ارتباط «هو أعلم» با «كفى به. ..»، مطلب ياد شده استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 23 - 2
2- نزول عذاب ، تنها متكى به علم و صلاحديد خداوند و خارج از حيطه تصميم گيرى پيامبران
فأتنا بما تعدنا . .. قال إنّما العلم عند اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 4 - 19
19 - علم و حكمت ازلى خداوند ، پشتوانه آفرينش قواى هستى و به كارگيرى بهينه آن
و للّه جنود السموت و الأرض و كان اللّه عليمًا حكيمًا
تعبير «و كان اللّه عليماً حكيماً» در پايان آيه شريفه، مى رساند كه فتح مؤمنان و انزال سكينه بر آنان و بهره گيرى از جنود آسمان ها و زمين، در پرتو علم و حكمت ازلى صورت مى گيرد; زيرا نفس تكوّن جنود و نيز بهره گيرى از آنها در موارد مختلف، نيازمند علم و حكمت گسترده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 5 - 3
3 - علم و حكمت الهى ، پشتوانه پاداش او به اهل ايمان *
و كان اللّه عليمًا حكيمًا . ليدخل المؤمنين و المؤمنت جنّ-ت
در صورتى كه ميان ذيل آيه قبل (كان اللّه. ..) با «ليدخل...» ارتباطى لحاظ شود، مطلب بالا را مى توان نتيجه گرفت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 21 - 7
7 - علم و قدرت گسترده ، دو پشتوانه مهم تحقّق وعده هاى الهى
وعدكم اللّه . .. و أخرى لم تقدروا عليها و قد أحاط اللّه بها و كان اللّه على كلّ
از اين كه خداوند، پس از بشارت هاى مختلف به مؤمنان، به دو صفت مهم خويش (علم و قدرت فراگير) اشاره كرده است، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 26 - 21،22
21- ايجاد روح آرامش و تقوا در پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان ، به هنگام نياز آنان ، متكى به علم فراگير خداوند بر هستى
فأنزل اللّه . .. و ألزمهم كلمة التقوى ... و كان اللّه بكلّ شىء عليمًا
از ارتباط «و كان اللّه. ..» با عبارت قبل آيه (فأنزل اللّه...)، مطلب بالا استفاده مى شود.
22 - علم فراگير خداوند ، مبناى اعطاى فيض از سوى او به بندگان ، براساس استحقاقشان
و ألزمهم كلمة التقوى و كانوا أحقّ بها و أهلها و كان اللّه بكلّ شىء عليمًا
برداشت بالا مبتنى بر اين نكته است كه «و كان اللّه. ..» در رابطه با «و كانوا أحقّ...» مطرح شده باشد; يعنى، تشخيص اين شايستگى و اهليّت به وسيله علم فراگير الهى، صورت گرفته و مى گيرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 27 - 6،15
6- اعجاز قرآن ، در پيشگويى ورود حتمى مسلمانان به مسجدالحرام همراه با آرامش و امنيت
لتدخلنّ المسجدالحرام . .. ءامنين
با توجه به اين كه رؤياى پيامبر(صلی الله علیه و آله) و وعده خداوند، دو سال پس از حديبيه به كامل ترين صورت تحقق يافت; مطلب بالا استفاده مى شود.
15- اراده و تدبير الهى ، متكى به علم و حكمت او
فعلم ما لم تعلموا
خداوند، با تعبير «فعلم. ..» اين واقعيت را به مؤمنان يادآور شده كه كارها و تدابير او، متكى به علم و آگاهى است; نه گزاف و بى حساب.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 8 - 8،9
8 - نعمت ها و تفضلات الهى بر خلق ، متكى به علم و حكمت او است ; نه بدون ملاك و گزاف .
فضلاً من اللّه و نعمة و اللّه عليم حكيم
9 - افعال الهى ، براساس علم و حكمت
و لكنّ اللّه حبّب . .. و كرّه إليكم ... فضلاً... و اللّه عليم حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 13 - 18
18 - ملاك قرار گرفتن تقوا ، به عنوان يگانه عامل كرامت انسان ها ، متكى بر علم و كاردانى خداوند است .
إنّ أكرمكم عند اللّه أتقيكم إنّ اللّه عليم خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 16 - 9
9- علم الهى ، به زواياى وجود آدمى ، پشتوانه برپايى قيامت و حساب رسى و مؤاخذه انسان *
و نحن أقرب إليه من حبل الوريد
در آيات پيشين براى اقامه برهان معاد به دو نكته اشاره شده است: نخست قدرت خداوند و سپس علم او. اكنون دراين آيات، تعبير «أفعيينا...» به قدرت و «نعلم ما توسوس...» به علم الهى نظر دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 17 - 2
2- فرشتگانِ ثبت كننده اعمال - علاوه بر علم محيط الهى - گواهى ديگر بر اعمال انسان *
و نحن أقرب إليه من حبل الوريد . إذ يتلقّى المتلقّيان
در آيه قبل، خداوند علم خويش را به عنوان ملاك محاسبه انسان ها معرفى فرمود و اكنون در اين آيه دريافت هاى دو فرشته را، به عنوان گواهى ديگر بر اعمال آدمى ياد كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 45 - 2
2 - علم خداوند به گفتار كافران ، ملاك داورى او عليه آنان در قيامت
نحن أعلم بما يقولون
از ارتباط «نحن أعلم. ..» با آيات پيشين - كه درباره حشر و معاد است - مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 30 - 6،7
6 - اعطاى فرزند به همسر پير و عقيم ابراهيم ( ع ) ، متكى بر حكمت و علم الهى بود .
و قالت عجوز عقيم قالوا كذلك . .. إنّه هو الحكيم العليم
تصريح به علم و حكمت الهى، در پى نويد به اعطاى فرزند، بيانگر مطلب بالا است.
7 - معجزات الهى ، متكى به علم و حكمت گسترده او
و قالت عجوز عقيم . قالوا كذلك ... إنّه هو الحكيم العليم
برداشت ياد شده با توجّه به اين نكته است كه بارورى پيرزنى فرتوت و نازا، طبق عوامل طبيعى صورت نمى گيرد و آن گونه كه به همسر ابراهيم(ع) بشارت داده شد، قطعاً امرى اعجازى بوده است و اين اعجاز بى دليل نمى باشد; بلكه نشأت يافته از علم و حكمت الهى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 31 - 3
3 - علم گسترده و قدرت مطلقه خداوند ، پشتوانه حتمى بودن نظام جزا و پاداش او
هو أعلم . .. و للّه ما فى السموت و ... ليجزى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 10 - 29
29 - احكام و داورى هاى خداوند ميان خلق ، متكى به علم و حكمت گسترده او است .
يحكم بينكم و اللّه عليم حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تحريم - 66 - 2 - 10
10 - تشريع خداوند ، برخاسته از علم و حكمت او است .
قد فرض اللّه لكم . .. و هو العليم الحكيم
يادآورى علم و حكمت خداوند - پس از تشريع قانون شكستن سوگند - مى تواند بيانگر مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انشقاق - 84 - 15 - 7
7 - آگاهى دقيق خداوند به حقيقت انسان ، دليل سامان دادن معاد در مراحل هستى او است .
بلى إنّ ربّه كان به بصيرًا
جمله «إنّ ربّه. ..» در مقام تعليل است و بصيرت خداوند به انسان را دليل معاد قرار داده است; يعنى، انسان موجودى است كه بايد معاد داشته باشد و چون خداوند، به طور كامل به حقيقت انسان آگاهى دارد، براى او معاد قرار داده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - اعلى - 87 - 7 - 8
8 - قرائت كامل قرآن بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) و بقاى آن در حافظه آن حضرت ، نويدى متكى بر علم خداوند
سنقرئك فلاتنسى . .. إنّه يعلم الجهر و ما يخفى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 11 - 7
7 - علم خداوند ، پشتوانه دقّت در حسابرسى و مجازات انسان ها در قيامت است .
إنّ ربّهم بهم يومئذ لخبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 84 - 5
5- در دست داشتن اسباب و راه كار هاى علمى و عملى ، زمينه ساز قدرت و اقتدار ذوالقرنين در زمين بود .
إنّا مكّنّا له فى الأرض و ءاتينه من كلّ شىء سببًا
عطف «آتيناه» بر جمله قبل، عطف سبب بر مسبب است; يعنى، اگر «ذوالقرنين» در زمين اقتدار داشت، به جهت اسبابى بود كه براى هر كار در اختيار او بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 17 - 6
6 - علم و دانش سليمان ، زمينه ساز دستيابى او به قدرت و به خدمت گرفتن آن در مسير اهداف الهى
و لقد ءاتينا داود و سليمن علمًا. .. و أوتينا من كلّ شىء... جنوده من الجنّ و الإ
طرح علم گسترده سليمان، پيش از بيان عظمت سپاه و قدرت برتر نظامى وى، مى تواند اشاره به مطلب فوق داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 78 - 1
1- آگاهى از غيب و يا صدور پيمانى از جانب خداوند ، از راه هاى وقوف بر پى امد هاى كفر و ايمان و آثار آنها است .
لأُتينّ . .. أطّلع الغيب أم اتّخذ عند الرحمن عهدًا
همزه در «أطّلع» - كه در اصل أإطّلع بوده - براى استفهام انكارى است و فاعل فعل ضميرى است كه به «الذى» در آيه قبل بازمى گردد. از اين رو مضمون آيه چنين مى شود: آيا آن كافرى كه مدعى شد كفر، موجب دستيابى به مال و فرزند است، بر غيب آگاهى يافته و يا عهدى از جانب خداوند دريافت كرده است؟! مراد از عهد، نوشته و يا بيانى است كه از ناحيه خداوند صادر گرديده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 110 - 4
4- علم به زمان كيفر و عذاب انسان ها ، درگرو آگاهى به نهان و آشكار آنان است .
إن أدرى أقريب . .. إنّه يعلم الجهر من القول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 74 - 8
8 - علم خداوند به توطئه هاى كافران ، مايه ناكامى آنان در دستيابى به اهدافشان
و لاتكن فى ضيق ممّا يمكرون . .. و إنّ ربّك ليعلم ما تكنّ صدورهم و ما يعلنون
طرح علم خدا به اسرار نهانى و كارهاى آشكار توطئه گران عليه دين و رسالت پيامبر(صلی الله علیه و آله)، اشاره به اين نكته دارد كه آنان در هر حال در منظر خدا هستند و نمى توانند چيزى را از او مخفى كرده و به اهداف شان برسند. اين بيان، مى تواند تعليلى باشد بر آنچه كه قبلاً در ضمن «و لاتكن فى ضيق ممّا يمكرون» آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 14 - 8
8 - داشتن علم غيب ، موجب آگاهى به حقايق پشت پرده و پنهان مى شود .
تبيّنت الجنّ أن لو كانوا يعلمون الغيب ما لبثوا فى العذاب المهين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 22 - 4
4 - آگاهى مطلق به غيب و شهود ، لازمه مقام الوهيت و خداوندگارى است .
هو اللّه الذى لا إله إلاّ هو علم الغيب و الشهدة
توصيف «اللّه» به «عالم الغيب و الشهادة»، بيان بالا را افاده مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 105 - 12
12 - علم خدا به آشكار و نهان ، تضمينى بر پاداش دادن و كيفر كردن دقيق انسان ها در قيامت
ستردون إلى علم الغيب و الشهدة فينبئكم بما كنتم تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 6 - 22،24
22- حكيمانه بودن افعال خدا و آگاهى او به ويژگى هاى يوسف ( ع ) ، موجب شد تا او را برگزيند و تعبير رؤيا و تحليل حوادث را به آن حضرت بياموزد .
يجتبيك ربك . .. إن ربك عليم حكيم
24- حكمت خدا و علم او به خصلت هاى يوسف ( ع ) موجب شد تا نعمت خويش را بر خاندان يعقوب كامل كند .
و يتم نعمته عليك و على ءال يعقوب . .. إن ربك عليم حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 54 - 3،5
3- سفارش به انتخاب بهترين و شايسته ترين گفتار ها ، برخاسته از علم همه جانبه خداوند به احوال انسانهاست .
قل لعبادى يقولوا التى هى أحسن . .. ربّكم أعلم بكم
ذكر «ربّكم أعلم بكم»، پس از توصيه به گزينش بهترين سخن در گفتار به منزله تعليل است; يعنى، چون خداوند به احوال انسانها آگاه است، چنين توصيه اى مى كند.
5- مشيت خداوند در نزول رحمت يا عذاب بر بندگان ، مبتنى بر علم و آگاهى گسترده او بر احوال آنان است .
ربّكم أعلم بكم إن يشأ يرحمكم أو إن يشأ يعذّبكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 110 - 4
4 - آگاهى گسترده و محيط خداوند بر احوال و اعمال بندگان ، پشتوانه قانون مندى شفاعت در قيامت و صدور يا عدم صدور اجازه بر آن
لاتنفع الشفعة إلاّمن أذن . .. يعلم ما بين أيديهم و ما خلفهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 219 - 3
3 - خداوند عزيز و رحيم و آگاه به نماز و راز و نياز انسان ها ، سزاوار اعتماد و توكل كردن آنان بر او
و توكّل على العزيز الرحيم . الذى ... و تقلّبك فى السجدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 69 - 6
6 - علم همه جانبه خداوند به نهان و آشكار مردمان ، دليل انحصار حق تشريع و انتخاب پيامبر به او
و ربّك يخلق ما يشاء و يختار . .. و ربّك يعلم ما تكنّ صدورهم و ما يعلنون
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه آيه در مقام بيان علت منحصر بودن حق قانون گذارى و حق برگزيدن پيامبر به خداوند باشد كه در آيه قبل، از آن سخن به ميان آمده است; يعنى، چون خداوند به نهان و آشكار انسان ها آگاهى كامل دارد; پس تنها او شايسته قانون گذارى براى ايشان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 3 - 16
16 - علم خداوند به ذرات ريز دوردست ، ناشى از غيب دانى او است .
علم الغيب لايعزب عنه مثقال ذرّة فى السموت و لا فى الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 32 - 18
18 - لزوم اجتناب از دعوى بى گناهى و پاكى ، در برابر خداوندِ آگاه به آشكار و نهان انسان ها
هو أعلم بكم . .. فلاتزكّوا أنفسكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 18 - 15
15 - آگاهى ژرف خداوند به اعمال خلق ، پشتوانه نظام كيفر و پاداش
و لتنظر نفس ما قدّمت لغد . .. إنّ اللّه خبير بما تعملون
توجه به پيوند مفهومى صدر آيه (مسؤوليت اخروى انسان در قبال كرده هاى خويش) و ختام آيه (علم و آگاهى ژرف الهى) مطلب بالا را نتيجه مى دهد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 18 - 1
1 - سپاسدارى ، بردبارى ، آگاهى از نهان و آشكار ، عزّت و حكمت خداوند ، مقتضى تقواپيشگى ، حرف شنوى ، فرمان برى و انفاق در راه او است .
فاتّقوا اللّه . .. اسمعوا و أطيعوا و أنفقوا ... و اللّه شكور حليم ... العزيز الح
برخى از مفسران، بر اين عقيده اند كه ميان ذكر اوصاف خداوند در دو آيه پايانى، با فرمان الهى به تقواپيشگى، فرمان برى و انفاق، ارتباط وجود دارد. اين مطلب مى تواند اشاره به برداشت ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 78 - 3،4
3 - قارون ، مدعى بهره مندى از دانش و خلاقيت ويژه براى تحصيل ثروت بود .
قال إنّما أُوتيته على علم عندى
4 - مؤثر دانستن دانش و ابتكار فردى در فزونى ثروت ، توجيه قارون براى ترك انفاق و احسان نكردن خود
إذ قال له قومه . .. و أحسن ... قال إنّما أُوتيته على علم عندى
از اين كه قارون در پاسخ به توصيه قومش به انفاق و احسان، گفت: اين ثروت ها، ناشى از دانش و ابتكار من است; مى توان استفاده كرد كه او با اين پاسخ، درصدد توجيه كار خود (ترك احسان) برآمده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 62 - 13
13 - آگاهى نوح ( ع ) به حقايقى از جانب خدا ، از عوامل پايدارى وى در تبليغ رسالت هاى الهى و خيرخواهى خالصانه براى مردم
أبلغكم رسلت ربى و أنصح لكم و أعلم من اللّه ما لاتعلمون
به نظر مى رسد جمله «أعلم من اللّه . .. » به منزله تعليلى باشد براى «أبلغكم» و «أنصح لكم». يعنى آگاه بودن من بر حقايقى پوشيده بر شما مرا در ابلاغ رسالتهاى الهى پايدار مى سازد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 28 - 2،5
2- آگاهى ملائكه از علم مطلق خداوند به تمامى گفتار و رفتار و حالات ، موجب انقياد آنان و بازدارنده ايشان از هرگونه نافرمانى
لايسبقونه . .. بأمره يعملون . يعلم ما بين أيديهم و ما خلفهم
جمله «يعلم ما. ..» مى تواند در حكم تعليل براى آيه قبل (لايسبقونه... بأمره يعملون) باشد; يعنى، چون فرشتگان آگاه اند كه خداوند به تمامى حركات آنان دانا است، از اين رو گوش به فرمان خدا و تسليم محض او هستند.
5- اطلاع ملائكه از علم گسترده الهى ، مانع از شفاعت خودسرانه آنان است .
يعلم . .. و لايشفعون إلاّلمن ارتضى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 11 - 8
8 - آگاهى و ايمان مؤمنان به علم همه جانبه خداوند ، مايه تحمل مصيبت ها و پايدارى در برابر مشكلات است .
ما أصاب من مصيبة إلاّ بإذن اللّه . .. و اللّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 23 - 16
16- توحيد ناب و خالص يوسف ( ع ) ، اطاعتش از خدا و تقوا و پرهيزگارى او ، جلوه هايى از علم و حكمتى كه خداوند به او عطا كرده بود .
ءاتينه حكمًا و علمًا . .. قال معاذ الله إنه ربى أحسن مثواى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 54 - 8
8- پادشاه مصر در پى ملاقاتش با يوسف ( ع ) و احراز شخصيت و دانش او ، به وى اعلام كرد كه در دستگاه حكومتى ، رأيى نافذ و فرمانى مطاع خواهد داشت .
فلما كلّمه قال إنك اليوم لدينا مكين أمين
به كسى كه داراى منزلتى والا و شأنى رفيع باشد «مكين» گفته مى شود. «أمين» نيز به كسى گفته مى شود كه از خيانت بپرهيزد و به صداقت گفتارش و درستى رفتارش اطمينان باشد. سخن پادشاه (تو نزد ما منزلتى والا دارى) كنايه از اين است كه: دستوراتت نافذ است و آنچه در امر حكومت پيشنهاد كنى مورد قبول است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكوير - 81 - 24 - 7
7 - امساك دانش از ديگران و كتمان علوم الهى ، بخل است .
و ما هو على الغيب بضنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 30 - 5
5 - انديشه خرافى مشركان در مورد فرشتگان ، برخاسته از افق محدود دانش و بينش آنان
ليسمّون الملئكة تسمية الأُنثى . .. ذلك مبلغهم من العلم
با توجه به اين كه موضوع اصلى آيات پيشين، طرد و نقد انديشه خرافى مشركان درباره دختر انگاشتن فرشتگان براى خداوند بود; مى توان استفاده كرد كه عبارت «ذلك مبلغهم. ..»، فلسفه رواج اين عقيده خرافى را در ميان آنان تبيين مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 70 - 9
9 - علم برتر و همه جانبه خداوند ، پشتوانه داورى و جزاى عادلانه او است .
و قضى بينهم بالحقّ و هم لايظلمون . .. و هو أعلم بما يفعلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 24 - 17
17 - علم و آگاهى گسترده خداوند ، پشتوانه پيروزى دين حق و شكست جبهه كفر و باطل
و يمح اللّه البطل . .. إنّه عليم بذات الصدور
جمله «إنّه عليم بذات الصدور» مى تواند علت براى جمله «و يمح اللّه الباطل» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 19 - 16
16- احاطه علم الهى بر احوال آدمى ، مقتضى نگرانى انسان از لغزش هاى خود و روى آورى به استغفار
و استغفر . .. و اللّه يعلم متقلّبكم و مثويكم
از ارتباط دو بخش آيه («استغفر» و «و اللّه يعلم. ..») مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 30 - 10
10- علم الهى به تمامى اعمال خلق ، هشدارى به بيماردلان منافق و نويدى به اهل ايمان
و اللّه يعلم أعملكم
يادآورى علم فراگير الهى بر تمامى اعمال خلق - چه مؤمن و چه منافق - در حقيقت هشدارى است به منافقان كه سرانجام، كيفر اعمال خود را خواهند ديد و نويدى است به مؤمنان كه صبر و مقاومت شان بر طريق ايمان، از ديد خداوند مخفى نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 23 - 5
5 - اتكاى سنن الهى ، بر علم و قدرت ازلى و گسترده او ، راز جاودانگى و تبديل ناپذيرى آن *
قد أحاط اللّه بها و كان اللّه على كلّ شىء قديرًا . .. و لن تجد لسنّة اللّه تبديل
در آيات پيشين، خداوند دو وصف از اوصاف خويش را يادآور شده است: 1- علم ازلى و محيط; 2- قدرت ازلى و نامحدود و در اين آيه، سخن از جاودانگى قوانين خويش به ميان آورده است. از ارتباط اين دو بيان، مطلب بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 114 - 25
25 - تعجيل و شتاب ، از آفات تحصيل علم است .
و لاتعجل بالقرءان . .. و قل ربّ زدنى علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 23 - 10
10 - هواپرستى ، انگيزه اصلى بى توجهى انسان به دليل و برهان ، در تحصيل معارف
ما أنزل اللّه بها من سلطن إن يتّبعون إلاّ الظنّ و ما تهوى الأنفس
با توجه به ارتباط بين صدر آيه شريفه با «و ما تهوى الأنفس» - كه علت بى توجهى مشركان به يقين و برهان را بازگو مى كند - مطلب ياد شده استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 27 - 1
1 - خداوند هيچ كس را - جز كسانى كه از آنان راضى و خشنود باشد ( رسولان ) - از علم غيب خود آگاه نمى سازد .
إلاّ من ارتضى من رسول
«من» - در «من رسول» - براى تبيين «من ارتضى» است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 97 - 13
13 - حدود و احكام نازل شده از سوى خداوند بر رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) بر اساس علم و حكمت است .
حدود ما أنزل اللّه على رسوله و اللّه عليم حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 78 - 2
2- كسى كه كفرورزى را مايه فراوانى مال و اولاد مى داند ، مانند كسى سخن گفته است كه يا به غيب آگاه شده و يا از خداوند پيمان گرفته است .
كفر بأيتنا و قال . .. أطّلع الغيب أم اتّخذ عندالرحمن عهدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 66 - 18
18- مسافرت با عالم و تحمّل سختى ها در راه كسب دانش و رشد و كمال ، ارزشمند است .
لقد لقينا من سفرنا هذا نصبًا . .. هل أتّبعك على أن تعلّمن ممّا علّمت رشدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 7 - 26
26 - ارزش و اهميّت رسوخ در علم ( ژرفنگرى )
و الرّاسخون فى العلم يقولون امنّا به كلّ من عند ربّنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 170 - 18
18 - كمال و ارزش والاى علم در همراهى و آميختگى آن با حكمت است .
و كان اللّه عليماً حكيماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 76 - 12،13
12 - شنوايى و دانايى مطلق ، ويژگى معبود شايسته و بايسته پرستش
قل اتعبدون من دون اللّه . .. و اللّه هو السميع العليم
13 - شنوايى و دانايى مطلق ، شرط توانايى بر سود و زيان رسانى به مردم
ما لايملك لكم ضراً و لانفعاً و اللّه هو السميع العليم
به نظر مى رسد جمله «و اللّه . ..» برهانى است بر دو حقيقتى كه در فراز قبل بيان شد، يكى توان خداوند به ضرر و نفع رسانى و ديگر، ناتوانى غير خدا بر آن.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 104 - 17
17 - دانش و هدايت ملاك لياقت رهبران براى رهبرى
او لو كان ءاباؤهم لايعلمون شيئاً و لايهتدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 97 - 7
7 - آگاهان و دانشمندان در نزد خداوند ارزشمندند.
قد فصلنا الأيت لقوم يعلمون
خداوند هدف تفصيل آيات را استفاده دانشمندان اعلام كرده است. اين مسأله بيانگر ارزشمندى اين گروه در نزد خداوند است ; زيرا خداوند آنان را مخاطب سخن خويش قرار داده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 93 - 13
13 - علم و آگاهى ، داراى ارزش در بينش الهى و ملاك ارجمندى انسان
فهم لا يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 53 - 6
6- علم و دانش ، داراى جايگاهى والا و از مهم ترين ارزشهاست .
إنا نبشّرك بغلم عليم
توصيف «غلام» به «عليم» به جاى هر صفت خوب ديگر، نشان دهنده نكته فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 70 - 9
9- زندگى بدون علم و آگاهى ، پست و بى ارزش است .
من يردّ إلى أرذل العمر لكى لايعلم بعد علم شيئًا
برداشت فوق، به خاطر اين نكته است كه خداوند مرحله اى را كه انسان چيزى نمى داند و فاقد آگاهى است، پست ترين مرحله دانسته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 84 - 12
12- علم و آگاهى برتر ، ملاك شايستگى مربيان و معيار گزينش آنان
فربّكم أعلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 107 - 7،9
7- علم و آگاهى ، داراى نقشى مؤثر در پيدايش ايمان و جهل از موانع آن
إن الذين أُوتوا العلم من قبله يخرّون للأذقان سجّدًا
9- علم ، وسيله اى بس ارزشمند براى راه يافتن به حقيقت و قبول تعاليم دين
إن الذين أُوتوا العلم من قبله يخرّون للأذقان
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 65 - 11
11- دانش ، ارزشى برجسته براى انسان است .
علّمنه من لدنّا علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 43 - 10
10- ارجمندى و ارزش والاى علم و عالم
إنّى قد جاءنى من العلم ما لم يأتك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 5 - 23
23 - ارزش انسان و زندگى او ، در پرتو علم و آگاهى
أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 54 - 2
2 - نور دانش و معرفت ، نعمت الهى و ارزش خدا دادى است .
و ليعلم الذين أُوتوا العلم
عبارت «الذين اُوتوا العلم» اشاره دارد به اين كه علم و معرفت نعمتى است كه از سوى خدا به عالمان داده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 15 - 6،9
6 - علم ، فضيلتى راستين در بينش مردان الهى
و لقد ءاتينا داود و سليمن علمًا و قالا الحمد للّه الذى فضّلنا
9 - علم و آگاهى فزون تر ، از ملاك هاى برترى مؤمنان بر يكديگر
و قالا الحمد للّه الذى فضّلنا على كثير من عباده المؤمنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 49 - 6
6 - برخوردارى از علم و آگاهى ، ارزشى والا است .
فى صدور الذين أوتوا العلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 56 - 3
3 - ارزش مندى و كارايى علم ، به همراه بودن آن با ايمان است .
و قال الذين أوتوا العلم و الإيمن
ذكر «الإيمان» پس از «العلم» احتمال دارد به خاطر اشاره به اين نكته باشد كه علم، به تنهايى، دستاورد راهيابى به غيب را ندارد، بلكه وقتى همراه با ايمان شد، به حقايق غيب راه مى يابد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 19 - 2
2 - علم و روشن بينى ، از فضايل و ارزش هاى انسانى و الهى
و ما يستوى الأعمى و البصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 9 - 11،16
11 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور بيدار كردن مردمان و توجه دادن آنان به ارزش علم و معرفت و برترى عالمان بر جاهلان
قل هل يستوى الذين يعلمون و الذين لايعلمون
مأموريت پيامبر(صلی الله علیه و آله) به اعلام اين حقيقت روشن كه عالمان با جاهلان برابر نيستند، صرفاً براى بيدار كردن مردم و توجه دادن آنان به ارزش والاى علم و معرفت است.
16 - ايمان و دانش ، دو معيار برترى و امتياز انسان ها بر يكديگر
أمّن هو قنت . .. هل يستوى الذين يعلمون و الذين لايعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 58 - 2
2 - علم و روشن بينى ، از فضايل و ارزش هاى انسانى و الهى
و ما يستوى الأعمى و البصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 28 - 9
9 - دانش ، از ارزش هاى مهم انسان
و بشّروه بغلم عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 1 - 7
7 - « دانش و سوادآموزى » و « دانش پژوه و دانش آموز » ، برخوردار از ارزش و جايگاه ويژه در پيشگاه خداوند
و القلم و ما يسطرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 12 - 4
4 - شناختن هستى ، آن گونه كه هست و تشخيص كار خير و انجام دادن آن ( حكمت ) ، امرى بس مهم و ارزش مند است .
و لقد ءاتينا لقمن الحكمة
حكمت در لغت، به معناى «معرفت پيدا كردن به موجودات» و نيز «انجام دادن كارهاى خير» است. (مفردات راغب)
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 31 - 8
8 - علم به حقايق هستى از ارزش هاى والاست .
إنى أعلم مالاتعلمون. و علّم ءادم الأسماء كلها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 107 - 8
8- علم به حقايق دينى ارزشمند بوده و عالمان به آن داراى جايگاه و مقام والا در پيشگاه خداوندند .
إن الذين أُوتوا العلم من قبله يخرّون للأذقان
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 11 - 14
14 - دانش و معرفت دينى ، از ملاك هاى فضيلت و برترى
يرفع اللّه الذين . .. و الذين أُوتوا العلم درجت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 114 - 18
18 - علم ، مقوله اى نامتناهى براى بشر و همواره قابل افزايش است .
و قل ربّ زدنى علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 66 - 13
13- علم پيامبران ، محدود و قابل افزايش است .
هل أتّبعك على أن تعلّمن ممّا علّمت رشدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 114 - 22
22 - علم پيامبر (صلی الله علیه و آله) در برابر علم خداوند محدوديت داشت و قابل افزايش بود .
و قل ربّ زدنى علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 23
23 - علم الهى به اعمال بندگان ، علمى ازلى است .
بل كان اللّه بماتعملون خبيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 26 - 20
20- خداوند ، داراى علم همه جانبه و ازلى به همه امور هستى
و كان اللّه بكلّ شىء عليمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 4 - 2
2- علم الهى ، به سازمان و اجزاى وجودى انسان ، علمى ازلى است .
قد علمنا ما تنقص الأرض منهم
ماضى آمدن فعل «قد علمنا»، اشاره به ازليت علم الهى دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 35 - 16
16 - ذات خداوند ، حقيقتى دست نايافتنى و غير قابل شناخت براى بشر
اللّه نور السموت و الأرض مثل نوره كمشكوة . .. نور على نور
برداشت ياد شده، بر اساس اين دو نكته اى است كه در «تشبيه نور خدا» وجود دارد: 1- به جاى تشبيه ذات خدا، يكى از اوصاف او - كه نور باشد - مورد تشبيه قرار گرفت در حالى كه آيه شريفه، در مقام معرفى خود خداوند است. 2- نور خدا - كه امرى نامحسوس است - به چند چيز محسوس و قابل شناخت براى همگان تشبيه شده است. بنابراين ذات خدا، شناختنى نيست و آنچه قابل شناخت است، صفات او مى باشد. اين شناخت نيز در محدوده شناخت محسوسات ميسر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 11 - 13
13 - ذات پروردگار ، غير قابل تصوير و احاطه علمى براى بشر
ليس كمثله شىء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 35 - 2
2 - علم غيب و آگاهى به فرجام امور ، غيرقابل دسترسى براى انسان
أعنده علم الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 21 - 5
5 - اعطاى حكمت و دانش به موسى ( ع ) ، زمينه ساز نايل آمدن او به مقام رسالت
فوهب لى ربّى حكمًا و جعلنى من المرسلين
جدا بودن «وهب» و «جعل» و مقدم آمدن اعطاى حكمت، نشان دهنده تمايز ميان آن دو و قرار داشتن «جعل رسالت» در طول اعطاى حكمت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 21 - 30
30- برترى آگاهى خداوند بر سرگذشت حقيقى اصحاب كهف ، مورد اعتراف كسانى بود كه از كشف حقيقت ماجرا اظهار عجز مى كردند .
فقالوا ابنوا عليهم بنينًا ربّهم أعلم بهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 7 - 9
9 - اعتراف فرشتگان حامل عرش الهى ، به ربوبيت خداوند و رحمت و علم گسترده او درباره همه پديده هاى عالم
ربّنا وسعت كلّ شىء رحمة و علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 9 - 1
1 - اعتقاد و اقرار مشركان عصرت بعثت ، به عزت و دانايى آفريدگار هستى
و لئن سألتهم . .. ليقولنّ خلقهنّ العزيز العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 40 - 7
7 - امكان آگاهى به دانش هاى لوح محفوظ
قال الذى عنده علم من الكتب
در اين كه مراد از «كتاب» در آيه فوق چيست، ميان مفسران دو نظر هست: برخى آن را كتاب هاى آسمانى و عده اى لوح محفوظ دانسته اند. برداشت ياد شده براساس احتمال دوم است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - علق - 96 - 6 - 1
1 - واكنش بيشتر انسان ها در برابر نعمت دانش و هنر نويسندگى ، واكنشى نامناسب و به دور از انتظار است .
كلاّ
حرف «كلاّ»، براى باز داشتن از رويه اى است كه يا در جملات پيش از آن، تشريح يا اشاره شده باشد و يا از سياق آيات به دست آيد و در آيه - به قرينه «ليطغى» - ناظر به حالتى است كه نوع انسان ها در برابر نعمت علم و قلم به خود مى گيرند. تعبير «الإنسان - كه براى جنس به كار رفته - ناظر به غالب افراد آن است كه از آن به عموم عرفى تعبير مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 56 - 19
19- عفت و پاكدامنى ، امانت و صداقت ، يكتاپرستى ، كتمان نكردن دانش و مسؤوليت پذيرى ، از مصاديق نيكوكارى است .
و لانضيع أجر المحسنين
از مصداقهاى مورد نظر براى «المحسنين» يوسف(ع) است. بنابراين توصيفها و ويژگيهاى ياد شده براى او ، مصاديق احسان و نيكوكارى در ديدگاه قرآن مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 36 - 4
4- انسان هاى واجد ابزار لازم براى كسب آگاهى و علم ، در پيشگاه خداوند ، مسؤول هستند .
إن السمع و البصر و الفؤاد كلّ أُولئك كان عنه مسئولاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 67 - 5
5- دستيابى به گوشه اى از دانش خضر و بندگان خاص خداوند ، نيازمند صبر و تحمّل فراوان است .
قال إنّك لن تستطيع معى صبرًا
هشدار خضر به موسى(ع) در حقيقت، بيان اين نكته نيز هست كه براى همراه شدن با خضر و كسب معارف از او، صبر پولادين مورد نياز است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 31 - 9
9 - آگاهى بيشتر و فراتر آدم ( ع ) ، راز برترى او بر فرشتگان بود .
و علّم ءادم الأسماء كلها . .. إن كنتم صدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 247 - 14
14 - اهميّت بيشتر توانايى هاى فكرى و علمى ( كاردانى ) ، بر توانايى هاى جسمى در انتخاب زمامدار *
و زاده بسطة فى العلم و الجسم
در بيان ملاك، توانايى علمى «فى العلم» مقدم شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 251 - 10،13
10 - سلطنت ، حكمت و علم داود ، عطاى خداوند به وى
و اتيه اللّه الملك و الحكمة و علّمه ممّا يشاء
13 - حكمت و علم ، دو ويژگى لازم براى زمامداران الهى *
و اتيه اللّه الملك و الحكمة و علّمه ممّا يشاء
پس از بيان حكومت دو ويژگى ديگر بيان شده است: حكمت و علم. تا اشاره كند كه اعطاى ملك و سلطنت الهى، مقتضى اعطاى علم و حكمت است; يعنى زمامدار الهى نمى تواند فاقد اين دو ويژگى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 24 - 21
21 - علم و حكمت ، دو عنصر ضرورى براى قانونگذاران
و المحصنات . .. انّ اللّه كان عليماً حكيماً
بيان علم و حكمت الهى پس از جعل قوانين و مقررات، دلالت بر اين دارد كه قانونگذاران بايد داراى علم و حكمت باشند و قوانين را بر اين دو پايه وضع كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 26 - 14
14 - علم و حكمت ، دو پايه اساسى براى قانونگذاران
حرّمت . .. و المحصنات ... و من لم يستطع ... و اللّه عليم حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 69 - 14
14 - صداقت ، علم و صلاح ، از معيار هاى انتخاب رفيق
و حسن اولئك رفيقاً
در برداشت فوق، «الشّهداء» به معناى عالمان گرفته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 111 - 7
7 - عمل حكيمانه ، مشروط به علم است .
و كان اللّه عليماً حكيماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 97 - 19
19 - تشريع احكام در صلاحيت كسى است كه داناى به عالم هستى باشد .
جعل اللّه الكعبة البيت الحرام قيماً للناس . .. و إنّ اللّه بكل شىء عليم
خصوصيات تشريعى كعبه، ماههاى حرام و قربانى و ديگر مناسك حج و حكمتهاى بيان شده براى آنها، مايه آگاهى به علم گسترده خداوند دانسته شده است و اين معنا در صورتى قابل تحقق است كه تشريع چنين قوانين از غير او بر نيايد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 116 - 24
24 - دانايى مطلق به تمامى حقايق جهان ، ملاك الوهيت
تعلم ما فى نفسى و لا اعلم ما فى نفسك انك انت علّم الغيوب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 83 - 12
12 - حكمت و علم، دو شرط لازم در تدبير و مديريت است.
و تلك حجتنا . .. إن ربك حكيم عليم
«رب» در لغت به معناى مدير و مربى آمده است. توصيف رب در آيه به علم و حكمت، گذشته از دلالت آن بر علم و حكمت خداوند، اشاره اى به ضرورت وجود اين دو در تدبير و مديريت مى تواند باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 96 - 8
8 - قدرت و علم شرط لازم براى برنامه ريزى و موفقيت در اجراى آن است.
ذلك تقدير العزيز العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 117 - 5
5 - علم، شرطى اساسى در صلاحيت رهبرى است.
و إن تطع أكثر . .. إن ربك هو أعلم من يضل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 128 - 26
26 - علم و حكمت شرط لازم براى ربوبيت است.
إن ربك حكيم عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 143 - 6
6 - فقط احكام و قواعدى قابل پايبندى است كه بر دلايل علمى مبتنى باشد.
قل ءالذكرين حرم . .. نبئونى بعلم إن كنتم صدقين
«باء» در «بعلم» معنى ملابسه دارد، يعنى خبرى به من بدهى كه آميخته به علم باشد. لذا اين آيه معيارى براى قبول احكام بيان مى كند و آن علمى بودن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 32 - 18
18 - علم، در پيشگاه خداوند داراى اهميتى ويژه است.
كذلك نفصل الأيت لقوم يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 97 - 9
9 - دورى از تمدن و دانش ، امرى نكوهيده در بينش اسلام
الأعراب أشد . .. و أجدر ألّا يعلموا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 53 - 6
6- علم و دانش ، داراى جايگاهى والا و از مهم ترين ارزشهاست .
إنا نبشّرك بغلم عليم
توصيف «غلام» به «عليم» به جاى هر صفت خوب ديگر، نشان دهنده نكته فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 36 - 2،5
2- عقايد و رفتار آدمى ، بايد بر علم و آگاهى استوار باشد .
و لاتقف ما ليس لك به علم
5- حكم و عمل انسان ، بر اساس آنچه صرفاً شنيده ، يا ديده و يا به قلبش راه يافته ، قبل از رسيدن به مرحله علم و آگاهى ، ممنوع است .
و لاتقف ما ليس لك به علم إن السمع و البصر و الفؤاد كلّ أُولئك كان عنه مسئولاً
برداشت فوق بر اين اساس است كه معمولاً حركتهاى غير علمى، نشأت يافته از شنيده ها، ديده ها و باورهاى سطحى است و خداوند، براى دور كردن انسان از حركت غير علمى، به او هشدار داده است كه ديده ها و . .. تا زمانى كه به مبناى علمى و يقينى منتهى نشود، قابل اعتماد نيست و در صورت اعتماد نمودن، محاكمه خواهد شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 5،7
5- الهيات و باور هاى دينى انسان ، بايد بر پايه علم و آگاهى استوار باشد .
ما لهم به من علم و لا لأبائهم
از اين كه خداوند، كافران را به سبب باورهايى كه بدان علم ندارند، مورد نكوهش قرار داده است، استفاده مى شود كه باورهاى آدمى خصوصاً در زمينه عقايد اصولى و زيربنايى بايد متّكى بر علم و يقين باشد.
7- ارزش سخن ، به ريشه داشتن آن در علم و آگاهى است .
ما لهم به من علم . .. كبرت كلمة تخرج من أفوههم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 42 - 7
7 - لزوم مبتنى بودن جهان بينى و اعتقادات دينى انسان ، بر علم و شناخت اطمينان بخش
تدعوننى لأكفر باللّه و أشرك به ما ليس لى به علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 20 - 9
9 - هرگونه ادعا ، بايد مستند به علم و آگاهى باشد .
و قالوا لو شاء الرحمن . .. ما لهم بذلك من علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عبس - 80 - 24 - 5
5 - « زيد الشحّام عن أبى جعفر ( ع ) فى قول اللّه عزّوجلّ : « فلينظر الإنسان إلى طعامه » قال : قلت : ما طعامه ؟ قال : علمه الذى يأخذه عمّن يأخذه ;
زيد شحّام از امام باقر(ع) درباره قول خداى عزّوجلّ «فلينظر الإنسان إلى طعامه» روايت كرده و مى گويد: به امام(ع) گفتم: طعام انسان [كه بايد به آن نظر كند ]چيست؟ فرمود: علم او است كه آن را فرامى گيرد; [بايد نگاه كند] كه از چه كسى فرامى گيرد».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - علق - 96 - 1 - 7
7 - توانايى بر خواندن مكتوبات ، امرى پسنديده و مطلوب در پيشگاه خداوند
اقرأ
اولين فرمان خداوند به پيامبر(صلی الله علیه و آله)، فرمان «اقرء» است. بنابراين قرائت، از اهميتى والا برخوردار است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 42 - 18
18 - عزت مندى و آمرزندگى خداوند ، از دانستنى هاى مهم در معارف توحيدى
أنا أدعوكم إلى العزيز الغفّ-ر
از اين كه مؤمن آل فرعون در شناساندن خدا و توحيد ربوبى او، از دو صفت عزت مندى و آمرزندگى او ياد كرده است، مى توان مطلب ياد شده را به دست آورد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 52 - 9
9- علم به اصول دين ( توحيد و . . . ) امرى است لازم .
هذا بلغ للناس . .. و ليعلموا أنما هو إله وحد
از اينكه علم مردم به يكتايى خدا از هدفها و غايتهاى انذار و ابلاغ وحى قرار گرفت، معلوم مى شود رسيدن به اين هدف; يعنى، آگاهى به يكتايى خداوند، امرى لازم و است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 42 - 18
18 - عزت مندى و آمرزندگى خداوند ، از دانستنى هاى مهم در معارف توحيدى
أنا أدعوكم إلى العزيز الغفّ-ر
از اين كه مؤمن آل فرعون در شناساندن خدا و توحيد ربوبى او، از دو صفت عزت مندى و آمرزندگى او ياد كرده است، مى توان مطلب ياد شده را به دست آورد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 63 - 4
4 - آگاهى از زمان وقوع قيامت ، امرى براى مردم بس مهم بود .
يسئلك الناس عن الساعة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - مطففين - 83 - 4 - 4
4 - ضرورت تلاش براى بالا بردن آگاهى هاى خويش درباره معاد و تقويت ايمان به آن
ألا يظنّ أُولئك أنّهم مبعوثون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 179 - 13،14
13 - تكذيب كنندگان آيات الهى به دليل بهره نگرفتن از ابزار شناخت معارف الهى از چارپايان بدترند .
بل هم أضل
حرف «بل» براى اضراب است كه در اين مورد به معناى انتقال از غرضى به غرض مهمتر مى باشد. در نتيجه مفاد «بل» اين است كه اگر چه تكذيب كنندگان مانند چهارپايان از درك آيات الهى محرومند، ولى چون از ابزارى براى شناخت آيات الهى بهره مند بودند كه حيوانات فاقد آن هستند، بايد آنان را از چهارپايان نيز فرومايه تر خواند.
14 - فهم حقايق و معارف دينى و حق بينى و حق شنوى ، ملاك انسانيت و برترى انسان بر چهارپايان است .
أولئك كالأنعم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 50 - 6
6 - از ديدگاه برخى مردم در اختيار داشتن خزاين الهى و آگاهى به غيب و فرشته بودن، نشانه پيامبرى است.
قل لا أقول لكم عندى خزائن اللّه و لاأعلم الغيب و لاأقول لكم إنى ملك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 188 - 19
19 - برخى از مردم عصر بعثت پيامبرى و نبوت را مستلزم آگاهى به امور غيبى مى پنداشتند .
لو كنت أعلم الغيب لاستكثرت من الخير . .. إن أنا إلا نذير
حصر در جمله «إن أنا . .. » ناظر به پندارهايى است كه مردم درباره پيامبر(صلی الله علیه و آله) داشتند كه از جمله آنها عالم بودن پيامبر(صلی الله علیه و آله) به امور غيبى است. جمله «إن أنا ... » بيان مى دارد كه او تنها نذير و بشير است ; يعنى عالم به غيب بودن، لازمه پيامبرى نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 37 - 11
11- آگاهى به غيب و دانستن تعبير رؤياها ، دانشهايى والا و گران سنگ است .
ذلكما مما علمنى ربى
«ذلك» و «ذلكما» و نظاير آنها براى اشاره به دور است. استعمال آن براى مشاراليه نزديك ، گوياى اين نكته است كه: مشاراليه در نزد متكلم ، امرى با عظمت و بلند مرتبه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 29 - 13
13 - باور به علم مطلق خدا و قدرت گسترده و همه جانبه او ، زايل كننده هر گونه شبهه در راستى و درستى تحقق معاد و زنده شدن مردگان
ثم يحييكم ثم إليه ترجعون. هو الذى خلق ... و هو بكل شىء عليم
جمله «هو الذى . .. سبع سماوات» اشاره به قدرت بى انتهاى خداوند دارد و جمله «و هو بكل شىء عليم» حاكى از علم مطلق الهى است. از هدفهاى بيان قدرت و علم همه جانبه خداوند - پس از بيان معاد و زنده كردن مردگان (ثم يحييكم ثم إليه ترجعون) - بر طرف كردن هرگونه شبهه در راستى و درستى آن مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 77 - 6
6 - باور به علم مطلق الهى و آگاهى او به نهان و آشكار انسان ، بازدارنده وى از خطا ها و لغزشها
أو لايعلمون أن اللّه يعلم ما يسرون و ما يعلنون
جمله «أتحدثونهم . .. ليحاجوكم» در آيه قبل، رساى به اين است كه: پندار باطل يهود (محدود بودن علم خدا)، آنان را به لغزشها و گناهان پنهانى، بى پروا مى كند. بنابراين، هدف از بيان علم مطلق الهى در رد آن پندار، اين است كه: انسانها بر اثر باور و توجه به آگاهى همه جانبه خدا از خطاها - چه در خفا و چه آشكار - از لغزشها باز ايستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 181 - 8
8 - باور و توجه به دانايى خداوند ، بازدارنده انسان از تغيير و تبديل وصيت هاى ميت
فمن بدله . .. إن اللّه سميع عليم
هدف از بيان علم و آگاهى خداوند پس از بيان حرمت تغيير وصيت و گناه بودن آن، اين است كه: آدمى با توجه به آن، در انديشه تغيير و تبديل وصيت برنيايد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 7 - 15
15 - اعتقاد به علم همه جانبه الهى ، زمينه ساز تقواپيشگى و پرهيز از ناديده گرفتن پيمان هاى الهى
و اذكروا نعمة اللّه عليكم و ميثقه . .. و اتقوا اللّه إنّ اللّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 8 - 23
23 - اعتقاد به آگاهى خدا از اعمال انسان ، زمينه قيام براى خدا ، شهادت به قسط ، اجراى عدالت و تحصيل تقواست .
كونوا قومين للّه شهداء بالقسط . .. و اتقوا اللّه إنّ اللّه خبير بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 61 - 10
10 - ايمان به شنوايى مطلق و علم فراگير خدا ، در پى دارنده توكل آدمى بر او
إنه هو السميع العليم
جمله «إنه . .. » تعليلى است براى لزوم توكل بر خدا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 123 - 14
14- باور و توجه آدمى به آگاهى خداوند از كردارها ، زمينه ساز روى آوردن به پرستش او و سپردن امور خويش به اوست .
فاعبده و توكل عليه و ما ربك بغفل عما تعملون
از هدفهاى يادآورى نظارت خدا بر اعمال انسانها ، پس از توصيه به عبادت و توكل ، ترغيب آنان به پرستش و توكل كردن بر اوست; يعنى ، آن گاه كه آدمى به آگاهى خدا و عدم غفلت او باور كرد ، به توصيه هاى او روى مى آورد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 83 - 20،21،22،24،26
20- اعتقاد و باور يعقوب ( ع ) به علم و حكمت الهى ، موجب اتكا و اميد آن حضرت به يارى خداوند بود .
عسى الله أن يأتينى بهم جميعًا إنه هو العليم الحكيم
جمله «إنه هو . ..» تعليل براى «عسى الله ...» مى باشد.
21- باور به علم خدا و حكيمانه بودن افعال او ، زمينه ساز اميد و اتكا به اوست .
عسى الله أن يأتينى بهم جميعًا إنه هو العليم الحكيم
22- باور و توجه به انحصار علم و حكمت در خداوند ، زمينه ساز قطع اميد از غير اوست .
عسى الله أن يأتينى بهم جميعًا إنه هو العليم الحكيم
هر چند جمله «عسى الله . ..» حاوى حصر نيست، ولى مى توان گفت حصرى كه از تعليل (إنه هو ...) استفاده مى شود به آن جمله نيز سرايت مى كند. بنابراين مفاد (عسى الله ...) چنين مى شود: من تنها به خدا اميد دارم و به غير او اميدى ندارم ; زيرا تنها او دانا و حكيم مطلق است.
24- باور يعقوب ( ع ) به علم و حكمت خداوند ، موجب بهره مندى وى از صبر و شكيبايى بود .
فصبر جميل . .. إنه هو العليم الحكيم
جمله «إنه هو. ..» علاوه بر اينكه تعليل براى «عسى الله ...» است مى تواند بيان علت براى «فصبر جميل» نيز باشد. برداشت فوق ، ناظر به اين احتمال است.
26- باور و توجه به عالمانه و حكيمانه بودن افعال الهى ، آدمى را به صبر و شكيبايى در تنگنا ها و حوادث دشوار ، وامى دارد .
فصبر جميل . .. إنه هو العليم الحكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 100 - 31
31- مطالعه سرگذشت يوسف ( ع ) ، زمينه باور و توجه به ربوبيّت خدا و علم و حكمت اوست .
إن ربى لطيف لما يشاء إنه هو العليم الحكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 16 - 3
3- باور به نقش خدا در جهان آفرينش و علم همه جانبه او و فرمانبرى همگان از وى ، آدمى را به پذيرش ربوبيت مطلق او بر جهان هستى هدايت مى كند .
الله يعلم . .. هو الذى يريكم البرق ... لله يسجد ... قل من رب السموت و الأرض
بيان ربوبيّت خدا بر هستى با طرح سؤال از مشركان، پس از آياتى كه صفات و ويژگيهاى خداوند را مطرح كرد، مى رساند كه مضمون آيه مورد بحث به منزله نتيجه اى براى آيات گذشته است ; يعنى، آگاهى همه جانبه خدا (الله يعلم . ..)، دخل و تصرف او در هستى (هو الذى يريكم ...) و خضوع همگان در برابر او (لله يسجد ...) هر انديشمندى را به اين نتيجه مى رساند كه: اوست رب و مالك همه هستى و غير او ربوبيتى ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 11 - 8
8 - آگاهى و ايمان مؤمنان به علم همه جانبه خداوند ، مايه تحمل مصيبت ها و پايدارى در برابر مشكلات است .
ما أصاب من مصيبة إلاّ بإذن اللّه . .. و اللّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 29 - 4
4 - بت هاى اهل شرك در قيامت ، بر يگانگى خدا و آگاهى او بر ظاهر و باطن اشيا اعتراف خواهند كرد .
فكفى باللّه شهيداً بيننا و بينكم إن كنا عن عبادتكم لغفلين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 68 - 20
20- دانش كشف ارتباط نظام اسباب و علل با حاكميت اراده الهى ، دانشى بس بلند مرتبه
ادخلوا من أبوب متفرقة و ما أُغنى عنكم من الله من شىء . .. و إنه لذو علم لما علّم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 22 - 11
11- دانستن شمار اصحاب كهف ، امرى غير ضرورى بوده و تأثيرى در بُعد معرفتى و درس آموزى آن ندارد .
سيقولون ثلثة . .. قل ربّى أعلم بعدتهم ... فلاتمار فيهم
واگذار كردن اطّلاع از تعداد اصحاب كهف به خداوند و ترك بحث و منازعه در اين موضوع، گواه بى نقش بودن اين نوع از آگاهى در هدفِ نقلِ سرگذشت آنان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 7 - 4
4- پيدايش سؤالهايى درباره علم و حكمت خداوند و امتيازات يوسف ( ع ) ، باعث طرح داستان يوسف ( ع ) در قرآن
إن ربك عليم حكيم. لقد كان فى يوسف و إخوته ءايت للسائلين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 43 - 8
8- پيروى از پيامبران ، پيروى از علم و آگاهى است .
يأبت إنّى قد جاءنى من العلم ما لم يأتك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 42 - 10
10 - علم ، در ميان تمامى ملل و اقوام در گذشته تاريخ ، حجت و مسؤوليت آفرين بود .
و أشرك به ما ليس لى به علم
احتجاج و استدلال مؤمن آل فرعون با مردم مشرك مصر، به اين كه نسبت به شريك داشتن خداوند علم ندارم و به اين دليل آن را قبول نمى كنم، دليل بر آن است كه مردم مصر، پذيرفته بودند كه اعتقادات دينى انسان بايد مبتنى بر علم و آگاهى اطمينان بخش باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 107 - 6
6- وجود برخى علوم و معارف صحيح الهى در ميان مردم قبل از نزول قرآن
إن الذين أُوتوا العلم من قبله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 166 - 4،5
4 - قرآن پرتوى از علم و دانش خداوند
أنزله بعلمه
در برداشت فوق «بعلمه» حال براى ضمير مفعولى و «باء» در آن به معناى مصاحبت و ملابست گرفته شده است ; يعنى قرآن نازل شده بر پيامبر(صلی الله علیه و آله) علم الهى را به همراه دارد.
5 - تجلى علم الهى در قرآن ، گواهى خداوند بر حقانيت قرآن و پيامبر (صلی الله علیه و آله) است .
لكن اللّه يشهد بما أنزل إليك أنزله بعلمه
جمله «انزله بعلمه» مى تواند تفسيرى براى «يشهد» باشد يعنى نزول قرآن كه مظهرى از علم خداوند است، همان شهادت الهى بر حقانيت قرآن و متعاقباً حقانيت پيامبر(صلی الله علیه و آله) است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 3 - 8
8 - آزمون هاى الهى ، زمينه ساز تحقق عينى علم خداوند به مؤمنان راستين و مدعيان دروغين است .
و لقد فتنّا . .. فليعلمنّ اللّه الذين صدقوا و ليعلمنّ الكذبين
تعبير «فليعلمنّ اللّه» بيان كننده آن است كه علم ازلى خداوند، با آزمودن مؤمنان و شناخته شدن مؤمنان واقعى از مدعيان ايمان، به مرحله عينيت و تحقق مى رسد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 11 - 3
3 - آزمون هاى الهى ، زمينه تحقق عينى علم خداوند به مؤمنان و منافقان است .
و من الناس من يقول ءامنّا باللّه فإذا أوذى فى اللّه جعل فتنة الناس كعذاب اللّه .
تعبير «و ليعلمنَّ اللّه. ..» نشانه اين حقيقت است كه علم خداوند، در مرحله آزمودن مدعيان ايمان، به عينيّت و فعليّت مى رسد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 8 - 5
5- پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، حتى پس از رحلت خود ، داراى آگاهى و قدرت نظارت بر عملكرد امت خويش
إنّا أرسلنك شهدًا
اگر منظور از «شاهداً» شهادت بر اعمال همه امت در صحنه قيامت باشد، مطلب بالا استفاده مى شود; زيرا كه شهادت بدون آگاهى و نظارت فاقد اعتبار است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 22 - 10
10- ارشاد مردم به ترك اظهارنظر هاى بى پايه در باره حقايق و احاله علم آن به خداوند ، وظيفه اى است برعهده رهبران الهى .
سيقولون . .. قل ربّى أعلم بعدتهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 16 - 8
8 - تحريص و تشويق خداوند مردم را به كسب معرفت درباره خير بودن اعمال دينى و بازگشت منفعت آن به خود انسان
اعبدوا اللّه و اتّقوه ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 43 - 5
5 - تشويق خداوند ، به كسب دانش و خردورزى جهت دريافت دقايق قرآن كريم
و ما يعقلها إلاّ العلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - نوح - 71 - 4 - 13
13 - تشويق و ترغيب شدن مردم از سوى حضرت نوح ( ع ) ، به كسب دانش و شناخت حقايق و معارف الهى
لو كنتم تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 102 - 35
35 - حرمت فراگيرى علوم زيانبار و بى فايده
و يتعلمون مايضرهم و لاينفعهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 38 - 7
7- پيروى يوسف ( ع ) از آيين ابراهيم ، اسحاق و يعقوب ( ع ) ، موجب عنايت خدا به وى و آموزش علم غيب و دانش تعبير رؤيا به او شد .
ذلكما مما علمنى ربى إنى تركت . .. واتبعت ملّة ءاباءِى
جمله «اتبعت . ..» عطف بر «تركت» در آيه قبل است. بنابراين دلالت مى كند كه: پيروى از آيين ابراهيم نيز در بهره مند شدن يوسف(ع) از علوم الهى ، نقش داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 70 - 12
12- علم و قدرت انسان ، ناپايدار و علم و قدرت خداوند ، هميشگى است .
و منكم من يردّ إلى أرذل العمر لكى لايعلم بعد علم شيئًا إن الله عليم قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 74 - 15
15 - قلب و دل آدمى بايد منشأ بروز حقايق و معارف الهى بوده و خاستگاه علم و حكمت باشد .
و إن من الحجارة لما يتفجر منه الأنهر و إن منها لما يشقق فيخرج منه الماء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 49 - 7
7 - سينه و قلب آدمى ، جايگاه علم و آگاهى است .
بل هو . .. فى صدور الذين أوتوا العلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 14 - 6،10
6 - جنيان خدمت گزار در دستگاه سليمان ( ع ) ، از علم غيب برخوردار نبودند .
فلمّا خرّ تبيّنت الجنّ أن لو كانوا يعلمون الغيب ما لبثوا فى العذاب المهين
10 - جنيان خدمت گزار در دستگاه سليمان ( ع ) ، از معرفتى به نام علم غيب آگاهى داشتند .
تبيّنت الجنّ أن لو كانوا يعلمون الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 169 - 5
5 - اظهار نظر درباره احكام دين ( فتوا دادن ) بدون علم ، امرى نكوهيده و حرام است .
و أن تقولوا على اللّه ما لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - علق - 96 - 5 - 2
2 - ظرف معلومات انسان ، در اصل آفرينش او تهى است .
ما لم يعلم
تعبير «ما لم يعلم» (چيزى را كه نمى دانست) شامل معلومات اكتسابى و غير اكتسابى هر دو مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 114 - 17
17 - دعا براى زيادتى علم ، از توصيه هاى خداوند به پيامبر (صلی الله علیه و آله)
و قل ربّ زدنى علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 96 - 3
3 - سامرى ، به كمك علم و آگاهى خود ، به اندكى از آثار و تعاليم يكى از رسولان الهى دست يافت و بخشى از آن را در اختيار گرفت .
بصرت . .. فقضيت قبضة من أثر الرسول
محتمل است مراد از «أثرالرسول» دانش و اسرارى باشد كه در دست موسى و هارون(ع) و يا پيامبران پيش از آن دو بوده است; كه گوشه اى از آن به دست سامرى افتاده بود و وى با تسويلات نفسانى، آن را در راه گمراه ساختن مردم به كار گرفته بود. «ال» در «الرسول» دلالت دارد كه فرد مورد نظر سامرى، براى حضرت موسى(ع) نيز شناخته شده بود; ولى گويا سامرى به منظور پى نبردن ديگران به حقيقت ماجرا، نام رسول و اثر او را براى عموم بنى اسرائيل مشخص نساخت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 114 - 26
26 - براى زيادتى علم ، بايد به درگاه خداوند دعا كرد .
و قل ربّ زدنى علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 8 - 1،2،18
1 - راسخين در علم ، از پروردگار ، مصونيّت از انحراف فكرى و جدا نشدن از مسير هدايت را خواهانند .
و الرّاسخون فى العلم يقولون . .. ربّنا لا تزغ قلوبنا بعد اذ هديتنا
2 - عالمان ژرفنگر ، خواهان رحمتى ويژه از پروردگار هستند .
و الرّاسخون فى العلم يقولون . .. ربّنا ... وهب لنا من لدنك رحمة
18 - عالمان ژرفنگر خواستار رحمتى از خداوند ، كه فراتر از هدايت و استمرار آن است .
ربّنا لا تزغ قلوبنا . .. و هب لنا من لدنك رحمة
بنابراينكه جمله «وهب لنا . .. »، تفسير جمله سابق نباشد; و چون پس از نعمت هدايت درخواست شده، نشانه برترى آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 26 - 7،15
7- مالكيت يگانه خداوند بر هستى ، دليل قابل قياس نبودن علم او با علوم ادعايى بشر است .
قل اللّه أعلم بما لبثوا له غيب السموت و الأرض
جمله «له غيب. ..» برهانى است كه «اللّه أعلم» را تثبيت مى كند.
15- ولايت و نظارت يگانه خدا بر اصحاب كهف ، دليل علم برتر الهى و عدم آگاهى ديگران به زواياى سرگذشت آنان است .
قل اللّه أعلم بما لبثوا . .. ما لهم من دونه من ولىّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 64 - 5،8،13
5 - مالكيت خداوند بر جهان هستى ، نشان آگاهى او بر وضعيت انسان در همه حال است .
ألا إنّ للّه ما فى السموت و الأرض قد يعلم ما أنتم عليه
برداشت فوق، مبتنى بر اين است كه جمله «قد يعلم. ..» استينافيه بيانيه باشد.
8 - مالكيت خداوند بر جهان هستى ، نشان آگاهى او از زمان رجعت و بازگردانيده شدن انسان به سوى او ( زمان رستاخيز ) است .
ألا إنّ للّه ما فى السموت و الأرض قد يعلم ما أنتم عليه و يوم يرجعون إليه
13 - مالكيت خداوند بر جهان هستى ، نشان آگاهى او بر همه پديده هاى جهان است .
ألا إنّ للّه ما فى السموت و الأرض . .. و اللّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 38 - 6
6- پوشيده نبودن هيچ پديده اى در عالم از خداوند ، دليل آگاهى او از نهان و آشكار انسان
و ما يخفى على الله من شىء فى الأرض و لا فى السّماء
جمله «و ما يخفى على الله . ..» مى تواند تعليل براى بخش اول آيه (إنك تعلم ...) باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 25 - 8
8- به دست خداوند بودن مرگ و حيات انسان ها ، دليل علم او بر احوال انسان ها در گذشته و آينده
و إنا لنحن نحى و نميت . .. و لقد علمنا المستئخرين . و إن ربّك هو يحشرهم
برداشت فوق، بر اين احتمال كه ذكر «إنا لنحن نحيى و نميت» قبل از «و لقد علمنا. ..» و ذكر «إن ربك هو يحشرهم» پس از آن، مى تواند به منظور اقامه دليل براى آن باشد. طبق اين احتمال، معناى آيه چنين مى شود: ما به احوال پيشينيان و آيندگان آگاهى داريم; چرا كه خود ما ميراننده و زنده كننده همه هستيم.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 26 - 12
12- مالكيت يگانه خداوند بر هستى ، دليل آگاهى ژرف او بر تمامى ديدنى ها و شنيدنى ها است .
له غيب السموت و الأرض أبصر به و أسمع
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 38 - 6
6 - آگاهى خداوند به نيت ها و راز دل ها ، دليل آگاهى كامل او از حقايق پنهانى تمامى جهان
إنّ اللّه علم غيب السموت و الأرض إنّه عليم بذات الصدور
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه جمله «إنّه عليم بذات الصدور» در مقام تعليل براى «إنّ اللّه عالم غيب. ..» مى باشد; يعنى، چون خداوند به نيت ها و راز دل ها - كه پنهانى ترين امور جهان است - آگاه مى باشد، پس نسبت به امور غيبى جهان نيز آگاه خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 8 - 3
3 - وابستگى ابزار درك و شناخت به خداوند ، دليل آگاهى او از انفاق ها و اهداف مدعيان انفاق است .
يقول أهلكت مالاً . .. ألم نجعل له عينين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 10 - 4
4 - آگاهى دقيق خداوند از راه هاى خير و شرّ ، دليل مخفى نبودن اهداف مدعيان انفاق ، بر او است .
يقول أهلكت مالاً . .. و هدينه النجدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 37 - 6
6- خبر دادن از نوع غذا و خصوصيات آن ، دليل يوسف ( ع ) فراروى زندانيان براى بهره منديش از علم غيب
قال لايأتيكما طعام ترزقانه إلاّ نبّأتكما بتأويله . .. ذلكما مما علمنى ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 50 - 8
8 - احكام و قوانين قرآن ، مبتنى بر علم و عقل
و إن احكم بينهم بما أنزل اللّه . .. افحكم الجهلية يبغون
جهل - در لغت - مقابل عقل و نيز علم، كاربرد دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 112 - 17
17- توجّه و باور به آگاهى و نظارت خداوند بر اعمال و رفتار انسانها ، موجب پايدارى و استقامت در راه دين است .
فاستقم كما أُمرت و من تاب معك . .. إنه بما تعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 83 - 26
26- باور و توجه به عالمانه و حكيمانه بودن افعال الهى ، آدمى را به صبر و شكيبايى در تنگنا ها و حوادث دشوار ، وامى دارد .
فصبر جميل . .. إنه هو العليم الحكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 105 - 13
13 - توجه به علم همه جانبه خداوند به نهان و آشكار ، و غيب و شهود ، بازدارنده آدمى از گناه و توبه شكنى و برانگيزنده وى به خير و صلاح
و قل اعلموا فسيرى اللّه عملكم . .. فينبئكم بما كنتم تعملون
بيان علم همه جانبه خداوند - پس از تشويق و توصيه به توبه و عمل - مى تواند به منظور مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 42 - 4
4- توجه به آگاهى همه جانبه خداوند از اعمال و رفتار ستم پيشگان و كيفر شدنشان در روز قيامت ، بازدارنده آدمى از ستم و تعدى
و لاتحسبنّ الله غفلاً عمّا يعمل الظلمون إنما يؤخّرهم ليوم تشخص فيه الأبصر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 19
19 - توجه به آگاهى خدا از آشكار و نهان ، بازدارنده مؤمنان از ارتباط سرّى با كافران
تسرّون . .. و أنا أعلم بما أخفيتم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 7 - 3
3 - لزوم پرهيز از ادعا هاى نادرست و توجه به آگاهى خداوند از رفتار ها و نيّت هاى انسان
يقول . .. أيحسب أن لم يره أحد
توبيخ مستفاد از همزه استفهام در «أيحسب»، ممكن است ناظر به دروغ بودن گفتارى باشد كه در آيه قبل از مدعيان انفاق نقل شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 233 - 39
39 - خداترسى و توجّه به آگاهى او ، عامل رعايت مصالح نوزادان و مسائل مربوط به شيردهى آنان از سوى پدر ، مادر ، وارثان پدر و دايه
و الوالدات يرضعن . .. و اتقوا اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 18 - 10
10 - نقش علم ، در فهم وحدانيّت خدا و اقرار به آن
شهد اللّه . .. و اولوا العلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 85 - 7
7 - توجه به بهره مندى مسلمانان در آخرت و زيان ديگران ، انگيزه اى براى پذيرش اسلام
و من يبتغ . .. و هو فى الاخرة من الخاسرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 203 - 8،9
8 - توجه به قيامت و بازگشت به خدا ، زمينه ساز رعايت تقواى الهى
فاذا قضيتم مناسككم . .. و اتقوا اللّه و اعلموا انكم اليه تحشرون
9 - توجّه به قيامت ، زمينه ساز عمل به مناسك حج
و اعلموا انكم اليه تحشرون
با توجه به اينكه پس از بيان مناسك حج، مسأله قيامت ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 210 - 10
10 - توجه به بازگشت همه چيز به سوى خداوند ، زمينه تسليم شدن در برابر او و پرهيز از پيروى شيطان
و لا تتبعوا خطوات . .. و الى اللّه ترجع الأمور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 215 - 13
13 - توجّه انسان به علم خداوند نسبت به اعمال خير ، مُشوّق او براى انجام آن
و ما تفعلوا من خير فانّ اللّه به عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 216 - 20
20 - توجّه انسان به جهل خود و علم خداوند ، زمينه پذيرش احكام الهى
و اللّه يعلم و انتم لا تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 220 - 16
16 - توجه به آگاهى خداوند ، زمينه ساز اجراى قوانين
و اللّه يعلم المفسد من المصلح
هدف از بيان علم خداوند به نيات و اعمال، تشويق انسانها به انجام وظايف و اجراى احكام است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 233 - 37
37 - خداترسى و توجّه به نظارت او بر اعمال ، عامل رعايت حقوق متقابل مادر ، پدر و دايه
و الوالدات يرضعن . .. و اتقوا اللّه و اعلموا ان اللّه بما تعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 234 - 15
15 - توجّه به آگاهى خداوند از اعمال انسان ، زمينه عمل به احكام اوست .
و الذين يتوفّون . .. و اللّه بما تعملون خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 92 - 10
10 - توجّه آدمى به آگاهى خداوند به انفاق و ايثار ، زمينه ساز انجام آن
لن تنالوا . .. فانّ اللّه به عليم
جلمه «اِن اللّه . .. »، به منظور تشويق ايثارگران و انفاق كنندگان، ايراد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 114 - 23
23 - ترك تعجيل در نزول تمامى قرآن و سكوت كامل تا پايان نزول هر آيه ، زمينه ساز افزايش علوم پيامبر (صلی الله علیه و آله) از جانب خداوند
و لاتعجل بالقرءان . .. و قل ربّ زدنى علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 80 - 10
10- لزوم به كارگيرى دانش ها و ابتكارات ، در راستاى دفاع از منافع انسان هاى مظلوم و مورد تجاوز دشمن
و علّمنه صنعة لبوس لكم لتحصنكم من بأسكم
لام در «لكم» براى انتفاع و در «لتحصنكم» براى علت است و علت، مى تواند تعميم دهنده حكم باشد. در اين صورت مى توان گفت: هر چه در جهت منافع مردم باشد و انسان را از تجاوز ديگران مصون دارد - چه توليد سلاح باشد و چه چيز ديگر - امرى لازم و بايسته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 52 - 3
3 - كارايى دانش و تلاش اقتصادى بشر در رفاه و توسعه اقتصادى ، منوط به مشيت خداوند است .
إنّما أُوتيته على علم . .. أوَلم يعلموا أنّ اللّه يبسط الرزق لمن يشاء و يقدر
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه جمله «أوَلم يعلموا. ..» عطف بر جمله «و لكنّ أكثر الناس لايعلمون» مى باشد; يعنى، كافران توسعه روزى خود را در اثر تلاش و دانش خود مى پندارند; در حالى كه بيشتر آنان به اين حقيقت آگاهى ندارند كه توسعه روزى و يا تنگ شدن آن بر مردم، بسته به مشيت و تقدير الهى است و چه بسا دو ملت و يا دو فرد يكسان به تلاش اقتصادى بپردازند; ولى روزى آنان يكسان نباشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 52 - 3
3 - كارايى دانش و تلاش اقتصادى بشر در رفاه و توسعه اقتصادى ، منوط به مشيت خداوند است .
إنّما أُوتيته على علم . .. أوَلم يعلموا أنّ اللّه يبسط الرزق لمن يشاء و يقدر
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه جمله «أوَلم يعلموا. ..» عطف بر جمله «و لكنّ أكثر الناس لايعلمون» مى باشد; يعنى، كافران توسعه روزى خود را در اثر تلاش و دانش خود مى پندارند; در حالى كه بيشتر آنان به اين حقيقت آگاهى ندارند كه توسعه روزى و يا تنگ شدن آن بر مردم، بسته به مشيت و تقدير الهى است و چه بسا دو ملت و يا دو فرد يكسان
به تلاش اقتصادى بپردازند; ولى روزى آنان يكسان نباشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 162 - 17
17 - استفاده از پاداش خواهى انسان از روش هاى قرآن براى ايجاد انگيزه براى تحصيل علم و گرايش به ايمان و عمل صالح
لكن الرسخون . .. أولئك سنؤتيهم أجراً عظيماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 100 - 31
31- مطالعه سرگذشت يوسف ( ع ) ، زمينه باور و توجه به ربوبيّت خدا و علم و حكمت اوست .
إن ربى لطيف لما يشاء إنه هو العليم الحكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 97 - 12
12 - دستيابى اهل ايمان به جامعه اى با قوام در پرتو حراست از حرمت كعبه و انجام مناسك حج ، موجب آگاهى آنان به علم گسترده و همه جانبه خداوند .
جعل اللّه . .. ذلك لتعلموا إنّ اللّه يعلم ما فى السموت و ما فى الارض
برداشت فوق بر اين مبناست كه «ذلك» اشاره به خود حقايق بيان شده باشد نه بيان آن حقايق، يعنى آنگاه كه انسانها در پرتو احترام به كعبه و ماههاى حرام و انجام مناسك آن به جامعه اى با قوام رسيدند، در مى يابند كه خداوند داراى علمى گسترده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 22 - 11
11- احسان و نيكوكارى ، زمينه برخوردار شدن از علم و حكمت است .
ءاتينه حكمًا و علمًا و كذلك نجزى المحسنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 37 - 22
22- ايمان به خدا و آخرت و اعراض از كفر حاكم بر جامعه ، زمينه ساز پديد آمدن علم و بصيرتى ويژه در آدمى
ذلكما مما علمنى ربى إنى تركت ملّة قوم . .. هم كفرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 44 - 1
1- آدمى ، به هنگام شدايد ، به ولايت و تسلّط مطلق خداوند بر همه امور ، پى مى برد .
و لم تكن له فئه ينصرونه . .. هنالك الولية للّه الحقّ
ترديدى نيست كه ولايت خداوند (چه به معناى حاكميت و تدبير و چه به معناى نصرت) همواره، حاكم و نافذ است، لذا اشاره به مكان و واقعه خاص با واژه «هنالك» از آن جهت است كه در چنين موقعيت هايى، آدمى، به آن نكته واقف مى گردد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 65 - 10
10- بندگى به درگاه خدا ، زمينه برخوردارى از علم و معارف الهى است . *
عبدًا من عبادنا . .. و علّمنه من لدنّا علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 43 - 2
2 - استفاده از مثال هاى فراوان و تبيين كننده ، در قرآن به منظور آگاهى مردم
و تلك الأمثل نضربها للناس
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 51 - 7
7 - برترى اعجاز قرآن بر معجزات حسّى ، در اين است كه قرآن ، داراى معارفى است و مردم با خواندن آن ، بر آن معارف ، آگاه مى شوند .
أَوَلم يكفهم أنّا أنزلنا عليك الكتب يتلى عليهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 21 - 8
8 - مبادى شك و معرفت ، در اختيار خود انسان است .
إلاّ لنعلم من يؤمن بالأخرة ممّن هو منها فى شكّ
از اين كه در آيه، شك و ترديد مذموم شمرده شده و پى آمد آن، تبعيت از ابليس معرفى گرديده است; نشان مى دهد كه حصول چنين معرفتى براى انسان در اختيار خود او است. در غير اين صورت، نبايد امر مذمومى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 35 - 2
2 - آيات و نشانه هاى الهى در پهنه طبيعت ، معرفت بخش انسان ها و انذاردهنده حق پوشان
و من ءايته . .. و يعلم الذين يجدلون فى ءايتنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - طارق - 86 - 5 - 2
2 - شناخت مراحل آغازين خلقت انسان ، زمينه ساز پى بردن به تحت مراقبت بودن وى و مايه شناخت قدرت خداوند بر ثبت كردار او است .
عليها حافظ . فلينظر الإنسن ممّ خلق
ارتباط دو آيه، با توجّه به حرف «فاء» در «فلينظر»، بيانگر برداشت ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 5 - 9
9- رؤيا ها مى تواند بيانگر خبر ها و وقوع حوادثى از آينده باشد .
إنى رأيت أحد عشر . .. لاتقصص رءياك على إخوتك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 41 - 8
8- رؤيا ، مى تواند صورت و نمودى از حوادث و دريچه اى براى آگاهى به آينده باشد .
فيسقى ربه خمرًا . .. فيصلب فتأكل الطير من رأسه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 8 - 1
1 - ژرف نگرى درباره عالَم آفرينش ، زمينه توجّه انسان به آخرت و نگرش واقع بينانه به زندگى دنيا است .
يعلمون ظهرًا . .. أَوَلم يتفكّروا فى أنفسهم ما خلق اللّه السموت و الأرض و ما ب
«فى أنفسهم» ظرف براى «أَوَلم يتفكّروا» است; يعنى: «تعجب است كه با خود نمى انديشند. » گفتنى است، از آن جايى كه جايگاهى براى انديشيدن، جز نفس آدمى نيست، قيد «فى أنفسهم» اشاره به تفكر عميق و ژرف دارد. همزه، براى تعجب است و دلالت مى كند بر اين كه «غافلانِ از عالم آخرت و سطحى نگران به دنيا چرا چنين هستند؟» اگر آنان، درباره عالم آخرت، به انديشه بنشينند، حقانيت آن را درخواهند يافت و با دريافت حقانيت آن به عالم آخرت توجه پيدا خواهند كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 20 - 4
4 - فراخوانى به مطالعه طبيعت ، براى پى بردن به قدرت خداوند ، و در نتيجه ، رفع ترديد در امكان معاد ، روش هدايتى
قرآن است .
قل سيروا فى الأرض فانظروا كيف بدأ الخلق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نازعات - 79 - 27 - 4
4 - ضرورت دقت در آفرينش پديده هاى هستى ، براى پى بردن به قدرت مطلق خداوند
ءأنتم أشدّ خلقًا أم السماء بنيها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 24 - 2
2 - كافران لجوج و حق ناپذير ، تنها به هنگام مشاهده نشانه هاى نزول عذاب الهى ، به ناتوانى و بى پناهى خود پى مى برند .
حتّى إذا رأوا ما يوعدون فسيعلمون من أضعف ناصرًا و أقلّ عددًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 6 - 3
3- رؤيا ، دريچه اى براى آگاهى به غيب و امور نهانى
إنى رأيت أحد عشر كوكبًا . .. كذلك يجتبيك ربك و يعلمك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 36 - 4
4 - وحى ، طريق رهيابى انسان به غيب *
أعنده علم الغيب . .. أم لم ينبّأ بما فى صحف موسى
خداوند، در ابتدا علم غيب را از مشركان نفى مى كند و سپس در مقام تخطئه و توبيخ آنان مى فرمايد: وحى - كه طريق ارتباط انسان با غيب است - هيچ گونه سازگارى با انديشه آنان ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 54 - 2
2- ربوبيت و پروردگارى خداوند ، مقتضى علم و آگاهى كامل به احوال انسانهاست .
ربّكم أعلم بكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 55 - 3
3- ربوبيت خداوند ، مقتضى علم و آگاهى او به همه موجودات آسمان ها و زمين است .
ربّك أعلم بمن فى السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 24 - 2
2 - كافران لجوج و حق ناپذير ، تنها به هنگام مشاهده نشانه هاى نزول عذاب الهى ، به ناتوانى و بى پناهى خود پى مى برند .
حتّى إذا رأوا ما يوعدون فسيعلمون من أضعف ناصرًا و أقلّ عددًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 14 - 6
6 - نيكوكاران ، زمينه دار بهره مند شدن از حكمت و دانش خدادادى
ءاتينه حكمًا و علمًا و كذلك نجزى المحسنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 12
12- پى بردن مسلمانان ، پس از حديبيه به وجود عناصرى مؤمن ; اما مخفى در قلب محيط شرك ( مكه )
و لولا رجال مؤمنون . .. لم تعلموهم
تعبير «لم تعلموهم»، بيانگر عدم اطلاع قبلى مسلمانان از وجود مؤمنانى در مكه است و نفس همين تعبير، تذكرى به مسلمانان نسبت به وجود مؤمنان ناشناخته در مكه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 22 - 5
5- رسيدن يوسف ( ع ) به سن رشد ، زمينه ساز برخوردارى او از علم و حكمت
و لما بلغ أشدّه ءاتينه حكمًا و علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 157 - 12
12 - ضرورت پرهيز از گفتار ها و ادعا هاى مبتنى بر ظن و گمان *
ما لهم به من علم الا اتباع الظن
جمله «ان الذين . .. الا اتباع الظن» داراى لحنى است مذمت آميز نسبت به كسانى كه باورهايشان مبنى بر ظن و گمان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 22 - 8
8- سخن هاى نسنجيده بر زبان آوردن و اظهار نظر بدون شناخت و بررسى ، امرى نكوهيده و ناروا است .
سيقولون . .. رجمًا بالغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 7 - 1
1 - جهل و ترديد درباره احاطه علمى خداوند به اشيا ، مورد نكوهش و سرزنش است .
ألم تر أنّ اللّه يعلم
استفهام در «ألم تر»، براى انكار توبيخى است. «تَرَ» از «رأى» (دانستن) مشتق است; يعنى، «ألم تعلم أنّ اللّه...».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 7 - 1
1 - جهل و ترديد درباره احاطه علمى خداوند به اشيا ، مورد نكوهش و سرزنش است .
ألم تر أنّ اللّه يعلم
استفهام در «ألم تر»، براى انكار توبيخى است. «تَرَ» از «رأى» (دانستن) مشتق است; يعنى، «ألم تعلم أنّ اللّه...».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 43 - 19
19- « عن رسول الله (صلی الله علیه و آله) قال : لاينبغى للعالم أن يسكت على علمه ، و لاينبغى للجاهل أن يسكت على جهله و قد قال الله : « فسئلوا أهل الذكر . . . » . . . ;
از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روايت شده است كه فرمود: سزاوار نيست كه عالم بر علم خود سكوت كند و سزاوار نيست كه جاهل بر جهل خود ساكت بماند، همانا خدا فرمود: فاسئلوا اهل الذكر. ..».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 44 - 11
11 - سوء استفاده علماى يهود و دانشمندان اهل كتاب از علم و مقام خويش براى گمراهى مسلمانان
الم تر الى الذين . .. ان تضلوا السبيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 12 - 3
3- خداوند ، فهم كامل و همه جانبه كتاب آسمانى ( تورات ) و عمل قاطعانه بر طبق آن را ، به يحيى ( ع ) فرمان داد .
ييحيى خذ الكتب بقوّة
«ال» در «الكتاب» عهد است و ممكن است مراد همان تورات باشد; زيرا كتاب ديگرى كه بر يحيى(ع) نازل شده باشد شناخته شده نيست. فرمان «خذ» كنايه از فهم و تدبر كامل است و «بقوّة» كه حال براى فاعل «خذ» مى باشد، به معناى نيرومندى هم در مقام علم و فراگيرى و هم در مقام عمل است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 75 - 2
2 - علم الهى به اسرار و اعمال آدميان ، تنها گوشه اى از علم گسترده او به امور پنهان و آشكار آسمان و زمين
و إنّ ربّك ليعلم ما تكنّ . .. و ما من غائبة ... إلاّ فى كتب مبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 28 - 18
18- علم و عقيده ملائكه به آگاهى خداوند از كردار انسانها
بلى إن الله عليم بما كنتم تعملون
برداشت فوق بر اين اساس است كه «بلى إن الله . ..» كلام ملائكه در برابر ادعاى كافران باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 21 - 31
31- بازديد كنندگان از اصحاب كهف ، به ربوبيّت خداوند و برترى علم او بر همگان ، معتقد بودند .
فقالوا . .. ربّهم أعلم بهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 70 - 3
3 - باور داشت و اعتقاد مشركان صدراسلام ، به احاطه علمى خدا بر سراسر هستى
ألم تعلم أنّ اللّه يعلم ما فى السماء و الأرض
استفهام تقريرى در «ألم تعلم» بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 9 - 1
1 - اعتقاد و اقرار مشركان عصرت بعثت ، به عزت و دانايى آفريدگار هستى
و لئن سألتهم . .. ليقولنّ خلقهنّ العزيز العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 9 - 15
15 - شب زنده داران عابد و آخرت جويان اميدوار به رحمت الهى ، عالمان راستين و آگاهان به حقايق هستى اند .
أمّن هو قنت ءاناء الّيل. .. و يرجوا رحمة ربّه قل هل يستوى الذين يعلمون و الذين
برداشت بالا مبتنى بر اين احتمال است كه «الذين يعلمون»، اشاره به كسانى داشته باشد كه در صدر آيه شريفه از آنان سخن به ميان آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 31 - 9
9 - آگاهى بيشتر و فراتر آدم ( ع ) ، راز برترى او بر فرشتگان بود .
و علّم ءادم الأسماء كلها . .. إن كنتم صدقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 32 - 8،9
8 - آدم ( ع ) ، برتر از فرشتگان و عالمتر از ايشان بود .
و علّم ءادم الأسماء كلها . .. قالوا سبحنك لاعلم لنا إلا ما علّمتنا
9 - هدف از فرمان خدا به فرشتگان ( در بيان نام هاى حقايق ) ، يادآورى عالمانه و حكيمانه بودن افعال الهى و آگاه ساختن آنان به برترى علمى آدم ( ع ) بود .
أنبئونى بأسماء هؤلاء . .. قالوا سبحنك ... إنك أنت العليم الحكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 33 - 1،2
1 - خداوند به آدم ( ع ) فرمان داد تا نام هر يك از حقايق هستى را براى فرشتگان بازگو كند .
قال يأدم أنبئهم بأسمائهم
2 - آدم ( ع ) ، نام هاى حقايق هستى را براى فرشتگان بيان كرد .
فلمّا أنبأهم بأسمائهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 40 - 2،26،27
2 - آصف بن برخيا ( آورنده تخت بلقيس ) داراى بخشى از علم به كتاب ( لوح محفوظ )
قال الذى عنده علم من الكتب أنا ءاتيك به قبل أن يرتدّ إليك طرفك
عبارت «علم من الكتاب» - با توجه به نكره بودن «علم»- به معناى آگاهى داشتن به گوشه اى از دانش كتاب مى باشد. گفتنى است كه بر طبق روايات، آورنده تخت بلقيس آصف بن برخيا، وصى و وزير سليمان(ع) بوده است و مراد از «كتاب» - بنابر گفته برخى از مفسران - لوح محفوظ است.
26 - « عن على بن محمد ( فى قول اللّه تعالى ) « . . .الذى عنده علم من الكتاب » فهو آصف بن برخيا . . . ;
از امام هادى(ع) [درباره سخن خداى متعال ]«. ..الذى عنده علم من الكتاب» روايت شده است كه او آصف بن برخيا بود...».
27 - « عن أبى جعفر ( ع ) قال : إنّ اسم اللّه الأعظم على ثلاثة و سبعين حرفاً و إنّما كان عند آصف منها حرف واحد فتكلّم به فخسف بالأرض ما بينه و بين سرير بلقيس حتّى تناول السرير بيده ثمّ عادت الأرض كما كانت أسرع من طرفة عين ;
از امام باقر(ع) روايت شده است كه اسم اعظم الهى داراى 73 حرف است و آنچه آصف بن برخيا داشت تنها يك حرف از آن بود كه با به زبان آوردن آن حرف، زمين در فاصله بين او و تخت بلقيس فرو رفت تا آن كه آصف دست برد و تخت بلقيس را گرفت. سپس زمين به حالت اوليه اش كه داشت برگشت و اين كار سريع تر از يك چشم برهم زدن انجام گرفت».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 54 - 11
11 - نبوّت ، فهم ، منصب قضاوت و لزوم اطاعت مردم ، داده هاى خداوند به خاندان ابراهيم ( ع )
فقد اتينا ال ابرهيم الكتب و الحكمة و اتيناهم ملكاً عظيماً
امام صادق (ع) در پاسخ سؤال از آيه فوق درباره «الكتاب» فرمود: النّبوة، و درباره «الحكمة» فرمود: الفهم و القضاء، و درباره «ملكاً عظيماً» فرمود: الطّاعة.
كافى، ج 1، ص 206، ح 3 ; نورالثقلين، ج 1، ص 491، ح 303 ; تفسير عياشى، ج 1، ص 248، ح 160.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 58 - 5
5- حضرت ابراهيم ( ع ) از عذاب قوم لوط پيش از نزول آن ، توسط فرشتگان آگاه شده بود .
قال فما خطبكم . .. قالوا إنا أُرسلنا إلى قوم مجرمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 43 - 1،5،14
1- حضرت ابراهيم ( ع ) ، برخوردار از دانش و آگاهى هاى ويژه براى هدايت ديگران
يأبت إنّى قد جاءنى من العلم ما لم يأتك
5- ابراهيم ( ع ) ، پيش از مناظره اش با آزر ، موحدى هدايت يافته و آگاه بود .
يأبت إنّى قد جاءنى من العلم ما لم يأتك فاتّبعنى أهدك صرطًا سويًّا
14- آگاهى هاى ويژه حضرت ابراهيم ( ع ) ، هدايت گر انسان ها به راه راست و به دور از افراط و تفريط
إنّى قد جاءنى من العلم ما لم يأتك فاتّبعنى أهدك صرطًا سويًّا
«سوىّ» به چيزى گفته مى شود كه از افراط و تفريط مصون باشد(مفردات راغب). و « صراطاً سويّاً»، يعنى راهى كه از تعادل كامل برخوردار و از افراط و تفريط به دور باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 45 - 7
7 - ابراهيم ، اسحاق و يعقوب ( عليهم السلام ) ، مردان علم و عمل
إبرهيم و إسحق و يعقوب أُولى الأيدى و الأبصر
برداشت ياد شده مبتنى بر اين ديدگاه است كه «الأبصار» كنايه از علم و «الأيدى» كنايه از عمل باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 31 - 2
2 - پى بردن حضرت ابراهيم ( ع ) به منحصر نبودن مأموريت فرشتگان در بشارت اعطاى فرزند به ايشان
و بشّروه بغلم . .. قال فما خطبكم أيّها المرسلون
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه در آيه شريفه سخنى از وجود رسالتى افزون بر بشارت فرزند به ميان نيامده است و فرشتگان خود آن را آشكار نكرده اند; اما ابراهيم(ع) به اين نكته پى برده و رسالت اصلى فرشتگان را جويا شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 14 - 3
3 - ابليس، آگاه به پيدايش نسلهايى از آدم و وجود رستاخيز براى ايشان
أنظرنى إلى يوم يبعثون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 16 - 9
9 - ابليس، آگاه به اغواپذيرى انسانها حتى پيش از خلقت آنان
لأقعدن لهم صرطك المستقيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 17 - 10
10 - ابليس آگاه به نفوذ ناپذيرى برخى از آدميان در برابر اغواگريهاى وى
ثم لأتينهم من بين أيديهم . .. و لاتجد أكثرهم شكرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 33 - 2
2- ابليس ، از ماده اوّليه خلقت انسان ، آگاهى كامل داشت .
قال لم أكن لأسجد لبشر خلقته من صلصل من حمإ مسنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 40 - 4
4- ابليس ، به تكثير نسل آدم ( ع ) و حوا و نيز به اغواپذيرى اكثر آنان و تأثيرناپذيرى بندگان خالص خدا از وسوسه هايش ، از آغاز خلقت انسان آگاه بود .
لأغوينّهم أجمعين . إلاّ عبادك منهم المخلصين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 62 - 8،9،11
8- ابليس ، از همان آغاز خلقت نوع انسان ، از آسيب پذيرى و امكان تسلّط خويش بر آنان آگاهى داشت .
لئن أخّرتن إلى يوم القيمة لأحتنكنّ ذريّته
9- رستاخيز ، امرى تعيين شده و قطعى در آغاز خلقت آدم ( ع ) و آگاهى ابليس از آن
قال . .. لئن أخّرتن إلى يوم القيمة
11- آگاهى ابليس از وجود عناصرى غير قابل فريب در ميان نسل هاى آينده آدم ( ع ) از همان آغاز خلقت آنان
لأحتنكنّ ذريّته إلاّ قليلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 76 - 9
9 - ابليس ، از عنصر و ماده اوليه خلقت خود و انسان آگاهى كامل داشت .
خلقتنى من نار و خلقته من طين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 79 - 8
8 - ابليس ، آگاه به پيدايش نسل هايى از آدم و وجود رستاخيز براى آنان
قال ربّ فأنظرنى إلى يوم يبعثون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 83 - 4
4 - آگاهى ابليس ، به تكثير نسل آدم و نيز به اغواپذيرى بيشتر آنان و تأثيرناپذيرى بندگان خالص خدا ، از آغاز خلقت انسان
لأغوينّهم أجمعين . إلاّ عبادك منهم المخلصين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 8 - 12
12 - خداوند ، انسان ها را ، پس از حضور در پيشگاه خود ، از همه اعمال شان آگاه خواهد ساخت .
إلىّ مرجعكم فأنبّئكم بما كنتم تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 8 - 8
8 - آگاهى يافتن انسان در دادگاه الهى در قيامت ، به تمامى اعمال گذشته خويش
فينبّئكم بما كنتم تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انشقاق - 84 - 7 - 6
6 - انسان ها هنگام حضور در پيشگاه خداوند نامه هاى اعمال خود را در اختيار داشته و به كردار خويش آگاهى يافته اند .
فملقيه . فأمّا من أُوتى كتبه بيمينه
«فاء» در «فأمّا» بيانگر ارتباط مفاد اين آيه با ملاقات خداوند است كه در آيه قبل مطرح شده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انشقاق - 84 - 11 - 1
1 - مشاهده نامه اعمال در قيامت ، مايه آگاهى به كردار ها و پيش بينى كيفر ها است .
و أمّا من أُوتى . .. فسوف يدعوا ثبورًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكاثر - 102 - 3 - 2،6
2 - همه انسان ها ، در آينده هنگام حسابرسى نعمت ها ، به پوچى افتخارات مادى پى خواهند برد .
سوف تعلمون
زمان مورد نظر در «سوف تعلمون» - به قرينه «ثمّ لتسئلنّ يومئذ عن النعيم» - هنگام حسابرسى نعمت ها است.
6 - قيامت ، زمان ظهور حقايق و پى بردن انسان ها به نيك و بد اعمال خويش
كلاّ سوف تعلمون
وعده «سوف تعلمون» - به قرينه «لتسئلنّ يومئذ عن النعيم» - ناظر به زمان برپايى قيامت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 7 - 4
4 - انسان ها ، از تمامى كرده هاى خويش در قيامت آگاه مى شوند .
ثمّ لتنبّؤنّ بما عملتم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قيامه - 75 - 13 - 1،2،3،6
1 - آگاه شدن انسان ها در قيامت ، از تمامى كرده هاى خويش در دنيا ، از نخستين تا آخرين آنها
ينبّؤا الإنسن يومئذ بما قدّم و أخّر
مفسران در تبيين «بما قدّم و أخّر» سه احتمال بيان كرده اند: 1- مقصود از«بما قدّم» اعمالى است كه در آغاز زندگى انجام داده نشده و مراد از «أخّر»انجام دادن عمل در پايان عمر است. 2- مراد از «بما قدّم» اعمالى است كه در دنيا پايان مى پذيرد (مانند نماز) و مقصود از «أخّر» اعمالى است كه ثواب آنها پايان ندارد (مانند صدقه جاريه و سنت حسنه). 3- مقصود از «بما قدّم» اقدام به عمل و مراد از «أخّر» به تأخير انداختن و انجام ندادن آن است. برداشت ياد شده، مبتنى بر احتمال نخست است.
2 - اطلاع يافتن انسان در قيامت ، از تمامى اعمال خود در طول عمرش و اثر آنها پس از مرگ خويش ( مانند صدقه جاريه و سنت حسنه يا سيئه )
ينبّؤا الإنسن يومئذ بما قدّم و أخّر
3 - آگاه شدن انسان ها در قيامت ، از تمامى تكاليفى كه انجام داده و يا وظايفى كه ترك كرده اند .
ينبّؤا الإنسن يومئذ بما قدّم و أخّر
6 - « عن أبى جعفر ( ع ) فى قوله : « ينبّؤا الإنسان يومئذ بما قدّم و أخّر » بما قدّم من خير و شرّ و ما أخّر ممّا سَنَّ من سُنّة ليَسْتَنَّ بها مَن بعده فإن كان شرّاً كان عليه مثل وِزْرِهم و لايَنْقُصُ من وزرهم شىءٌ و ان كان خيراً كان له مثل اُجورهم و لاينقص من اُجورهم شىء ;
از امام باقر(ع) درباره سخن خداوند: «ينبّؤا الإنسان يومئذ بما قدّم و أخّر» روايت شده كه فرمود: [انسان آگاه مى شود] به آنچه از خوبى و بدى از پيش فرستاده و آنچه در پس خود نهاده و برخاسته از سنت هايى بوده كه بنيان گذارى كرده است تا افراد بعد از او به آن عمل كنند. اگر آن سنت ها بد بوده به اندازه گناه عمل كنندگان براى سنت گذار گناه هست، بدون اين كه از گناه عمل كنندگان كاسته شود و اگر خير بوده، براى او مثل پاداش عمل كنندگان هست; در عين حال كه از پاداش آنان هيچ كاسته نخواهد شد».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكوير - 81 - 14 - 1
1 - قيامت ، روز آگاهى انسان ها به كردار دنيايى خويش و آثار و نتايج آن
علمت نفس ما أحضرت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 11 - 2
2 - قيامت ، روز پى بردن همگان به آگاهى دقيق خداوند از اسرار درونى ايشان
يومئذ
تعبير «يومئذ» قيامت را زمان علم خداوند، قرار داده و درباره علم او در دنيا، بيانى ندارد و از آن جا كه علم الهى ازلى و ابدى است، اختصاص يافتن آن به قيامت، ناظر به قابل انكار نبودن آن است; يعنى، گرچه در دنيا برخى به علم او معترف نيستند; ولى در قيامت، آنان نيز به اين حقيقت پى خواهند برد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكاثر - 102 - 4 - 2
2 - آگاهى تمام مردم ، از بى پايه بودن امتيازات مادى ، هنگام حسابرسى نعمت ها در قيامت
ثمّ كلاّ سوف تعلمون
آخرين آيه سوره، بيانگر زمانى است كه مفاد «سوف تعلمون» تحقق مى يابد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - همزه - 104 - 6 - 2
2 - دوزخيان در قيامت ، به حاكميت اراده خداوند بر آتش جهنم ، به روشنى پى خواهند برد .
نار اللّه
استناد «نار» به «اللّه»، بيانگر آن است كه، استناد آتش جهنم به خداوند، بر كسى پوشيده نخواهد ماند، گرچه درباره آتش
هاى دنيا، اين حقيقت مخفى مانده و استناد آن به اسباب و علل مادى، انسان را از آن غافل ساخته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 71 - 3
3 - كافران حق ستيز و ستيزه جو ، هنگام گرفتار شدن به عذاب الهى ، به عمق بطلان راه خود و پيامد رفتارشان آگاه خواهند شد .
فسوف يعلمون . إذ الأغلل فى أعنقهم و السلسل يسحبون
برداشت ياد شده، از آن جا است كه ظرف «إذ الأغلال . ..» متعلق به «يعلمون» مى باشد. «يسحبون» نيز حال از ضمير «هم» در «فى أعناقهم» است; يعنى، به زودى مى دانند آن گاه كه غل در گردن هايشان باشد و با زنجير كشان كشان برده مى شوند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 23 - 12،13
12 - مجازات كافران و بدكاران در قيامت ، همراه با آگاه شدن از جرم شان است .
إلينا مرجعهم فننبّئهم بما عملوا
13 - كافران ، از تمامى اَعمال دنيوى خويش ، در قيامت ، از سوى خداوند آگاه مى شوند .
إلينا مرجعهم فننبّئهم بما عملوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 71 - 3
3 - كافران حق ستيز و ستيزه جو ، هنگام گرفتار شدن به عذاب الهى ، به عمق بطلان راه خود و پيامد رفتارشان آگاه خواهند شد .
فسوف يعلمون . إذ الأغلل فى أعنقهم و السلسل يسحبون
برداشت ياد شده، از آن جا است كه ظرف «إذ الأغلال . ..» متعلق به «يعلمون» مى باشد. «يسحبون» نيز حال از ضمير «هم» در «فى أعناقهم» است; يعنى، به زودى مى دانند آن گاه كه غل در گردن هايشان باشد و با زنجير كشان كشان برده مى شوند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 50 - 16
16 - آگاهى قطعى كافران به وسيله خداوند ، از مجموعه عملكرد ناشايست خويش در قيامت
فلننبّئنّ الذين كفروا بما عملوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - سجده - 32 - 12 - 5
5 - مجرمان پس از حسابرسى شدن در قيامت ، به تبه كارى خويش در دنيا ، پى مى برند .
و لو ترى إذ المجرمون ناكسوا رءوسهم عند ربّهم ربّنا أبصرنا
«عند ربّهم» مى تواند كنايه از حسابرسى شدن باشد. اعتراف با «أبصرنا و سمعنا» پس از آن، نشان دهنده اين است كه آنان، به جرم و تبه كارى خود پى مى برند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 66 - 16
16- علم ارزشمند ، علمى است كه تضمين كننده رشد و تكامل معنوى انسان باشد .
تعلمن ممّا علّمت رشدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 127 - 27
27 - علم خدا به رخداد ها و اعمال آدميان ، قبل از تحقق آن ( علم ازلى )
و ما تفعلوا من خير فإنّ اللّه كان به عليماً
بيان اعمال انسانها با فعل مضارع (تفعلوا) و بيان آگاهى خداوند به آن اعمال با فعل ماضى (كان به . ..)، حكايت از آن دارد كه خداوند به اعمال آدميان پيش از وقوع آن آگاهى دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 53 - 8
8- حضرت اسحاق ( ع ) شخصيتى دانا و دانشمند
إنا نبشّرك بغلم عليم
برداشت فوق با توجه به اين مطلب است كه مقصود از «بغلام عليم» - طبق گفته مفسّران - حضرت اسحاق(ع) مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 45 - 7
7 - ابراهيم ، اسحاق و يعقوب ( عليهم السلام ) ، مردان علم و عمل
إبرهيم و إسحق و يعقوب أُولى الأيدى و الأبصر
برداشت ياد شده مبتنى بر اين ديدگاه است كه «الأبصار» كنايه از علم و «الأيدى» كنايه از عمل باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 28 - 14
14 - حضرت اسحاق ( ع ) ، شخصيتى دانا و دانشمند
و بشّروه بغلم عليم
برداشت ياد شده، با توجه به اين مطلب است كه مقصود از «بغلام عليم» - طبق گفته مفسران - حضرت اسحاق(ع) است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 46 - 6
6 - اصحاب اعراف ، هر يك از امت ها و دسته هاى موجود در صحنه قيامت را با نشانه هاى مخصوصشان خواهند شناخت .
يعرفون كلاً بسيمهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 115 - 6،10
6 - دانايى گسترده و همواره خداوند به تقواپيشگان
و اللّه عليم بالمتّقين
10 - توجه به دانايى گسترده و همواره خداوند ، برانگيزنده آدمى به سوى اعمال خير و رعايت تقواى الهى
و ما يفعلوا من خير فلن يكفروه و اللّه عليم بالمتّقين
به نظر مى رسد هدف از تذكر به دانايى خدا و اعمال نيك و پاداش دهى به آن، براى تشويق و ترغيب به آن اعمال نيك باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 118 - 21
21 - علم و آگاهى خداوند به اسرار درونى انسانها
و ما تخفى صدورهم اكبر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 119 - 19
19 - علم و آگاهى همه جانبه خداوند ، به خشم و كينه اى كه دشمنان دين ، از اسلام و جامعه ايمانى به دل دارند .
عضوّا عليكم الانامل من الغيظ . .. انّ اللّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 120 - 12،16
12 - كينه ها و حيله هاى دشمنان دين ، در احاطه علم خدا
لا يضرّكم كيدهم شيئاً انّ اللّه بما يعملون محيط
16 - خداوند ، عالم به جزئيّات
انّ اللّه بما يعملون محيط
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 121 - 10
10 - هيچ گفتار و پندار و كردارى ، پنهان از خداوند نيست .
و اللّه سميع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 145 - 2،5
2 - تمام انسان ها داراى عمرى معيّن و زمان مرگشان در علم الهى ، مشخّص است .
و ما كان لنفس ان تموت . .. كتاباً مؤجّلا
5 - ايمان به مقدّر بودن اجل و معين بودن عمر نزد خداوند ، از عوامل تقويت روحيه پاسداران رسالت انبيا
و ما كان لنفس ان تموت الّا باذن اللّه كتاباً مؤجّلا
چون آيات قبل درباره جهاد و ترس از مرگ و شهادت بود، به نظر مى رسد از اهداف اين آيه، تقويت روحيه و رفع اضطراب از مسلمانان پيكارجو باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 9 - 15
15 - شب زنده داران عابد و آخرت جويان اميدوار به رحمت الهى ، عالمان راستين و آگاهان به حقايق هستى اند .
أمّن هو قنت ءاناء الّيل. .. و يرجوا رحمة ربّه قل هل يستوى الذين يعلمون و الذين
برداشت بالا مبتنى بر اين احتمال است كه «الذين يعلمون»، اشاره به كسانى داشته باشد كه در صدر آيه شريفه از آنان سخن به ميان آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 87 - 21
21 - از امام باقر ( ع ) روايت شده كه : « . . . ان فى الانبياء و الاوصياء خمسة أرواح ، روح القدس . . . فبروح القدس . . . عرفوا ما تحت العرش إلى ما تحت الثرى ;
. .. در انبيا و اوصيا پنج روح است از جمله روح القدس ... پس به وسيله روح القدس ... آنچه را زير عرش است تا آنچه را زير زمين است مى شناسند ...;
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 259 - 24
24 - رشد علم و آگاهى انبيا ، در پرتو تعليم و هدايت الهى
فلمّا تبيّن له قال اعلم انّ اللّه على كلّ شىء قدير
البتّه اين برداشت مبتنى است بر اينكه مراد از «كالّذى مرّ . .. » پيامبر باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 33 - 8
8 - خداوند با اعطاى علم ، ايمان ، اسم اكبر ، ميراث علم و آثار علم نبوّت به انبيا ، آنان را برگزيده است .
انّ اللّه اصطفى ادم و نوحاً
امام باقر (ع): . .. يا محمّد ... فانّى لم اقطع العلم و الايمان و الاسم الاكبر و ميراث العلم و آثار علم النّبوة ... من بيوتات الانبياء الذين كانوا بينك و بين ابيك آدم و ذلك قول اللّه تبارك و تعالى: «انّ اللّه اصطفى ادم و ... ».
كافى، ج 8، ص 117، ح 92 ; تفسير عياشى، ج 1، ص 168، ح 31.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 40 - 6
6 - دانش و علم انبيا ، محدود است .
انّى يكون لى غلام
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 116 - 18
18 - انسان ها و حتى پيامبرانى همانند مسيح ( ع ) ناآگاه به آنچه خداوند در درون ذات خويش دارد .
تعلم ما فى نفسى و لا اعلم ما فى نفسك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 2 - 14
14 - عن أبى عبداللّه(ع) فى قوله: «قضى أجلا و أجل مسمى عنده» قال: الأجل الأول هو ما نبذه إلى الملائكة و الرسل و الأنبياء و الأجل المسمى عنده هو الذى ستره اللّه عن الخلائق.
امام صادق(ع) درباره سخن خداوند «قضى أجلا . .. » فرمود: اجل اول، اجلى است كه خداوند فرشتگان و رسولان و انبيا را از آن آگاه نموده و اجل معين را كه نزد اوست، از تمام خلايق پنهان داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 66 - 14
14- مراتب پيامبران در بهره مندى از علم و كمال ، متفاوت است . *
هل أتّبعك على أن تعلّمن ممّا علّمت رشدًا
برداشت بدان احتمال است كه خضر(ع) از پيامبران باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 69 - 8
8 - روح پيامبران ، حاضر و ناظر بر تمامى رفتار بندگان در دنيا است .
و جاىء بالنبيّين
برداشت ياد شده به خاطر اين نكته است كه لازمه گواهى دادن بر اعمال، نظارت و حضور در صحنه عمل است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - واقعه - 56 - 79 - 6
6 - امكان آگاهى يافتن به حقايق ثبت شده در لوح محفوظ ، براى پيامبران و اوليا
لايمسّه إلاّ المطهّرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 187 - 2
2 - آگاهى به زمان برپايى قيامت ، دانشى در انحصار خداوند
قل إنما علمها عند ربى . .. قل إنما علمها عند اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 216 - 15
15 - محدوديّت آگاهى انسان ، نسبت به كليّه مصالح و مفاسد احكام و خير و شر امور
و انتم لا تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 180 - 10
10 - درك صحيح انسان از خير و شرّ خويش ، زمينه بخشش و انفاق از دارايى هاى خدادادى و پرهيز از بخل
و لا يحسبنّ الّذين يبخلون بما اتيهم اللّه من فضله هو خيراً لهم بل هو شرّ لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 4 - 20
20 - آموخته هاى انسان ، از جانب خداوند است .
تعلمونهن مما علمكم اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 70 - 6،11
6- برخى از انسان ها ، از حفظ دستاورد هاى علمى خويش در همه مراحل زندگى ناتوانند .
و منكم من يردّ إلى . .. لكى لايعلم بعد علم شيئًا
11- آفرينش و مرگ و اعطاى دانش و سلب آن از انسان ، جلوه اى از علم و قدرت الهى است .
و الله خلقكم ثمّ يتوفّ-كم . .. إن الله عليم قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 10 - 17
17 - علم و آگاهى خداوند به اسرار نهفته در سينه هاى انسان ها ، برتر از آگاهى خود آنان است .
أَوَ ليس اللّه بأعلم بما فى صدور العلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 48 - 5
5 - خداوند ، خواهان آگاهى انسان ها و نقش خود آنان در انتخاب مسير و فرجام خويش
فما أرسلنك عليهم حفيظًا إن عليك إلاّ البلغ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - طلاق - 65 - 12 - 12
12 - آگاه شدن بشر به قدرت و علم همه جانبه خداوند ، از حكمت هاى آفرينش آسمان ها و زمين
اللّه الذى خلق سبع سموت . .. لتعلموا أنّ اللّه على كلّ شىء قدير و أنّ اللّه قد
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه «لام» در جمله «لتعلموا. ..» تعليل براى عبارت «خلق سبع سماوات» است و اين جمله بيانگر علت و فلسفه آفرينش آسمان ها و زمين است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - معارج - 70 - 39 - 3
3 - آگاهى انسان ها ، از منشأ پيدايش بشر و سير تكوين او
إنّا خلقنهم ممّا يعلمون
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين است كه «من» در «ممّا»ابتدائيه باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 31 - 11،12
11 - قابيل ، از انسان هاى نخستين و با تجربيات ناچيز و بسيار محدود
ليريه كيف يورى سوءة اخيه
آگاه نبودن قابيل به كيفيت دفن جسد دلالت دارد كه وى از انسانهاى نخستين، و تجربياتش ناچيز و بسيار محدوده بوده است.
12 - اطلاعات و تجربيات انسان هاى نخستين ، ناچيز و محدود
ليريه كيف يورى سوءة اخيه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 87 - 21
21 - از امام باقر ( ع ) روايت شده كه : « . . . ان فى الانبياء و الاوصياء خمسة أرواح ، روح القدس . . . فبروح القدس . . . عرفوا ما تحت العرش إلى ما تحت الثرى ;
. .. در انبيا و اوصيا پنج روح است از جمله روح القدس ... پس به وسيله روح القدس ... آنچه را زير عرش است تا آنچه را زير زمين است مى شناسند ...;
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 4 - 15
15- « عن أبى عبيدة قال : سألت أباجعفر ( ع ) عن قوله تعالى « ائتونى بكتاب من قبل هذا أو أثارة من علم إن كنتم صادقين » قال : عنى بالكتاب التوراة و الإنجيل « و أثارة من علم » فإنّما عنى بذلك علم اوصياء الأنبياء عليهم السلام ;
ابوعبيده گويد: از امام باقر(ع) درباره سخن خداوند تعالى «ائتونى بكتاب من قبل هذا أو اثارة من علم إن كنتم صادقين» سؤال كردم، حضرت فرمود: مراد از «كتاب»، تورات و انجيل است و مراد از «أثارة من علم» علم جانشينان پيامبران است».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 15 - 8
8 - مغرور نشدن مردان الهى به علم و كمالات خود و احتمال وجود كسانى برتراز ايشان در ميان بندگان مؤمن خدا
و قالا الحمد للّه الذى فضّلنا على كثير من عباده المؤمنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - واقعه - 56 - 79 - 6
6 - امكان آگاهى يافتن به حقايق ثبت شده در لوح محفوظ ، براى پيامبران و اوليا
لايمسّه إلاّ المطهّرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - سجده - 32 - 26 - 2
2 - مردم مكه ، از نسل هاى پيشين كه به سبب كفرپيشگى ، به قدرت الهى هلاك و منقرض شدند ، آگاه بودند .
أوَلم يهد لهم كم أهلكنا
«يهد» متعدى به «لام» شده و معناى «يبيّن» مى دهد. لازم به ذكر است كه به دليل مكى بودن سوره سجده، مرجع ضمير در «لهم» مشركان مكه اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - دخان - 44 - 37 - 4
4- آگاهى اهل مكه ، از سرگذشت هلاكت بار قوم تبّع
أهم خير أم قوم تبّع
از اين كه قرآن، قبلاً سخنى از قوم «تبّع» به ميان نياورده و در اين جا به ذكر نام آن براى عبرت آموزى مشركان مكه اكتفا كرده است، مطلب بالا قابل استفاده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بروج - 85 - 18 - 5
5 - فرجام فرعون و قوم ثمود ، داستانى آشنا براى اهل مكّه و مايه عبرت براى همه مردمان
هل أتيك . .. فرعون و ثمود
سوره «بروج» از سوره هاى مكى است و نام بردن امت هايى مخصوص براى عبرت گرفتن مكّيان از فرجام آنها، بيانگر آگاهى آنان از تاريخ اجمالى آن امت ها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 108 - 1
1 - لزوم اجتناب از دشنام به بتها و ديگر مقدسات مشركان
و لاتسبوا الذين يدعون من دون الله
درباره مراد از موصول «الذين . ..» دو احتمال وجود دارد: يكى آنكه مقصود مشركان و ديگر آنكه معبودهاى آنان باشد، يعنى: «لاتسبوا الذين يدعونهم». البته عائد صله «هم» حذف گرديده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 121 - 13
13 - « عن ابى ولّاد قال : سألت اباعبداللّه ( ع ) عن قول اللّه عز و جل : « الذين اتيناهم الكتاب يتلونه حق تلاوته أولئك يؤمنون به » قال : هم الائمة ( ع ) ;
ابى ولّاد مى گويد: از امام صادق (ع) از سخن خداوند عز و جل كه مى فرمايد: «الذين ءاتينهم الكتب يتلونه حق تلاوته أولئك يؤمنون به» سؤال نمودم، حضرت فرمود: آنان ائمه(ع) هستند».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 43 - 14
14- « عن أبى عبدالله ( ع ) : . . . علم الكتاب والله كلّه عندنا ;
از امام صادق(ع) روايت شده است: . .. به خدا سوگند! تمام علم كتاب در نزد ما (ائمه) هست».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 25 - 10
10- « محمد بن يزيد قال : سألت أباعبدالله ( ع ) عن قول الله : . . . « تؤتى أكلها كلّ حين بإذن ربّها » ؟ قال : يعنى ما يخرج إلى الناس من علم الإمام فى كلّ حين يسأل عنه ;
محمد بن يزيد گويد: از امام صادق(ع) درباره سخن خدا. .. «تؤتى أكلها كلّ حين بإذن ربّها» سؤال كردم آن حضرت فرمود: يعنى، آن مقدار از علم امام(ع) كه براى مردم در هر زمان - كه از ائمه سؤال گردد - بيان مى شود».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 76 - 26
26- برادران يوسف برخوردار از علم و دانش و يوسف ( ع ) عالم تر و آگاه تر از همه آنان
و فوق كل ذى علم عليم
بر اساس اولين معنايى كه براى جمله فوق در برداشت قبل آمد ، مصداق مورد نظر براى «عليم» يوسف است و مصداق «كل ذى علم» برادران او هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 176 - 2
2 - بلعم باعورا عالمى دنياگرا و پيرو هوا و هوس خويش بود .
و لكنه أخلد إلى الأرض و اتبع هوه
«اخلاد»، مصدر «أخلد»، هنگامى كه به «إلى» متعدى شود، به معناى تمايل پيدا كردن و اعتماد داشتن است. كلمه «الأرض» چون در مقابل رفعت و منزلت معنوى و تقرب به خدا قرار گرفته، مراد از آن امور پست و حقير مادى و دنيوى است. بنابراين «أخلد إلى الأرض» يعنى او به امور پست مادى و لذتهاى دنيوى تمايل پيدا كرد و به آنها دل خوش نمود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 15 - 7
7 - اذعان داوود و سليمان ( ع ) به وجود كسانى عالم تر و برتر از ايشان در ميان بندگان مؤمن خدا
و قالا الحمد للّه الذى فضّلنا على كثير من عباده المؤمنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 77 - 28
28 - قوم موسى ( بنى اسرائيل ) ، برخوردار از ايمان و معرفت بالا نسبت به معارف الهى
إذ قال له قومه لاتفرح . .. و ابتغ فيما ءاتيك اللّه الدار الأخرة ... و أحسن ... و
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - صف - 61 - 5 - 3،5
3 - بنى اسرائيل ، به حقانيت موسى ( ع ) معرفت و آگاهى داشتند .
و قد تعلمون أنّى رسول اللّه
5 - بنى اسرائيل ، به رغم آگاهى از رسالت الهى موسى ( ع ) ، آن حضرت را مورد آزار قرار مى دادند .
لم تؤذوننى و قد تعلمون أنّى رسول اللّه إليكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 114 - 20
20 - قرآن ، افزايش دهنده علم است .
و لاتعجل بالقرءان . .. و قل ربّ زدنى علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكاثر - 102 - 5 - 4
4 - لزوم تحصيل علم به آخرت و تلاش براى رساندن آن به مرحله يقين
كلاّ لو تعلمون علم اليقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 116 - 24
24 - دانايى مطلق به تمامى حقايق جهان ، ملاك الوهيت
تعلم ما فى نفسى و لا اعلم ما فى نفسك انك انت علّم الغيوب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 31 - 3
3 - عدم تلازم ميان نبوت و علم به همه امور هستى ، حتى امور خارج از قلمرو هدايت خلق
قال فما خطبكم أيّها المرسلون
پرسش هاى ابراهيم(ع) در اين آيات، نشانگر آن است كه آن حضرت از علم مطلق برخوردار نبوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - رحمن - 55 - 33 - 8
8 - مرز هستى ، خارج از دسترسى علمى و فنى جن و بشر *
يمعشر الجنّ و الإنس إن استطعتم . .. لاتنفذون إلاّبسلطن
در صورتى كه مفاد آيه درمورد دنيا باشد، احتمال مى رود مراد از «سماوات و ارض» مجموعه هستى باشد كه جن و انس نمى توانند به مرزهاى هستى دست پيدا كنند. طبق اين احتمال «لاتنفذون إلاّ بسلطان» تأكيد صدر آيه شريفه است كه دسترسى به مرز هستى، نيازمند قدرت و توانى است كه جن و انس فاقد آن هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 4 - 3
3 - تفكر و تأمل مكرّر و عميق تر در آفرينش جهان ، موجب آگاهى و شناخت فزون تر و ژرف تر نظم و انسجام آن خواهد شد .
هل ترى من فطور . ثمّ ارجع البصر كرّتين ينقلب إليك البصر خاسئًا و هو حسير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 52 - 9
9 - مؤمنان ، مردمى دانا به منشأ روزى ها و آگاه به وجود آيات و نشانه هاى خداوند در فراخى و تنگى رزق و روزى
أنّ اللّه يبسط الرزق لمن يشاء و يقدر إنّ فى ذلك لأيت لقوم يؤمنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 24 - 1،2
1- خداوند ، بى ترديد به احوال نسل هاى پيشين و نسل هاى آينده ، آگاه است .
و لقد علمنا المستقدمين منكم و لقد علمنا المستئخرين
مقصود از علم خداوند به پيشينيان و آيندگان، مى تواند علم به وجود خود آنان باشد و مى تواند علم به احوال آنها باشد. برداشت فوق مبتنى بر احتمال دوم است.
2- به يقين ، خداوند به نسل هاى پيشين و به وجود نسل هاى آينده بشر ، آگاه است .
و لقد علمنا المستقدمين منكم و لقد علمنا المستئخرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 25 - 8
8- به دست خداوند بودن مرگ و حيات انسان ها ، دليل علم او بر احوال انسان ها در گذشته و آينده
و إنا لنحن نحى و نميت . .. و لقد علمنا المستئخرين . و إن ربّك هو يحشرهم
برداشت فوق، بر اين احتمال كه ذكر «إنا لنحن نحيى و نميت» قبل از «و لقد علمنا. ..» و ذكر «إن ربك هو يحشرهم» پس از آن، مى تواند به منظور اقامه دليل براى آن باشد. طبق اين احتمال، معناى آيه چنين مى شود: ما به احوال پيشينيان و آيندگان آگاهى داريم; چرا كه خود ما ميراننده و زنده كننده همه هستيم.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 34 - 9
9 - آگاهى خدا به لحظه قيامت ، و حقايق مربوط به جنين و آينده هر انسان ، نمودى از علم گسترده وى است .
إنّ اللّه عنده علم الساعة . .. إنّ اللّه عليم خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 40 - 27
27 - « عن أبى جعفر ( ع ) قال : إنّ اسم اللّه الأعظم على ثلاثة و سبعين حرفاً و إنّما كان عند آصف منها حرف واحد فتكلّم
به فخسف بالأرض ما بينه و بين سرير بلقيس حتّى تناول السرير بيده ثمّ عادت الأرض كما كانت أسرع من طرفة عين ;
از امام باقر(ع) روايت شده است كه اسم اعظم الهى داراى 73 حرف است و آنچه آصف بن برخيا داشت تنها يك حرف از آن بود كه با به زبان آوردن آن حرف، زمين در فاصله بين او و تخت بلقيس فرو رفت تا آن كه آصف دست برد و تخت بلقيس را گرفت. سپس زمين به حالت اوليه اش كه داشت برگشت و اين كار سريع تر از يك چشم برهم زدن انجام گرفت».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 65 - 8
8- خداوند ، به عبادت و اطاعت بندگان آگاه است و هرگزآن را فراموش نمى كند .
و ما كان ربّك نسيًّا . .. واصطبر لعبدته
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 18 - 5
5 - تحليل انگيزه هاى اهداف نهفته آدميان در اعمال ، بسى دقيق تر از آگاهى يافتن به اسرار پنهان نظام ماده *
إنّ اللّه يعلم غيب السموت و الأرض و اللّه بصير بما تعملون
در مورد غيب آسمان ها و زمين (نظام ماده)، واژه «يعلم» به كار رفته; ولى در مورد اعمال آدميان واژه «بصير» استخدام شده است. از اين نكته استفاده مى شود كه شناخت پنهانى هاى نظام ماده، با «علم» صورت مى گيرد; ولى تحليل درون مايه هاى عمل آدمى با علم ساده مسير نيست; بلكه نيازمند بصيرت و بينش عميق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انفطار - 82 - 12 - 1
1 - كاتبان نامه عمل ، به تمامى كار ها و نيت هاى انسان آگاه اند .
يعلمون ما تفعلون
دانستن تمام ويژگى هاى «عمل»، بدون دانستن انگيزه انجام دادن آن، امكان پذير نيست. بنابراين علم به «ماتفعلون»، علم به هدف از انجام دادن آن نيز مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - حاقه - 69 - 49 - 1
1 - آگاهى كامل خداوند ، از ايمان يا كفر انسان ها
و إنّا لنعلم أنّ منكم مكذّبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكاثر - 102 - 6 - 5
5 - مشاهده جهنم در قيامت ، موجب آگاهى از نادرست بودن تفاخر و زياده نمايى و سود نبخشيدن امتيازات مادى است .
سوف تعلمون . .. لترونّ الجحيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكاثر - 102 - 6 - 5
5 - مشاهده جهنم در قيامت ، موجب آگاهى از نادرست بودن تفاخر و زياده نمايى و سود نبخشيدن امتيازات مادى است .
سوف تعلمون . .. لترونّ الجحيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكاثر - 102 - 4 - 2
2 - آگاهى تمام مردم ، از بى پايه بودن امتيازات مادى ، هنگام حسابرسى نعمت ها در قيامت
ثمّ كلاّ سوف تعلمون
آخرين آيه سوره، بيانگر زمانى است كه مفاد «سوف تعلمون» تحقق مى يابد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكاثر - 102 - 3 - 2
2 - همه انسان ها ، در آينده هنگام حسابرسى نعمت ها ، به پوچى افتخارات مادى پى خواهند برد .
سوف تعلمون
زمان مورد نظر در «سوف تعلمون» - به قرينه «ثمّ لتسئلنّ يومئذ عن النعيم» - هنگام حسابرسى نعمت ها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 24 - 1،2
1- خداوند ، بى ترديد به احوال نسل هاى پيشين و نسل هاى آينده ، آگاه است .
و لقد علمنا المستقدمين منكم و لقد علمنا المستئخرين
مقصود از علم خداوند به پيشينيان و آيندگان، مى تواند علم به وجود خود آنان باشد و مى تواند علم به احوال آنها باشد. برداشت فوق مبتنى بر احتمال دوم است.
2- به يقين ، خداوند به نسل هاى پيشين و به وجود نسل هاى آينده بشر ، آگاه است .
و لقد علمنا المستقدمين منكم و لقد علمنا المستئخرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 25 - 8
8- به دست خداوند بودن مرگ و حيات انسان ها ، دليل علم او بر احوال انسان ها در گذشته و آينده
و إنا لنحن نحى و نميت . .. و لقد علمنا المستئخرين . و إن ربّك هو يحشرهم
برداشت فوق، بر اين احتمال كه ذكر «إنا لنحن نحيى و نميت» قبل از «و لقد علمنا. ..» و ذكر «إن ربك هو يحشرهم» پس از آن، مى تواند به منظور اقامه دليل براى آن باشد. طبق اين احتمال، معناى آيه چنين مى شود: ما به احوال پيشينيان و آيندگان آگاهى داريم; چرا كه خود ما ميراننده و زنده كننده همه هستيم.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 47 - 7
7 - خداوند ، از تمامى تحولات ايام باردارى و زايمان آگاه است .
و ما تحمل من أنثى و لاتضع إلاّ بعلمه
چنانچه «باء» در «بعلمه» براى مصاحبت باشد، نشان مى دهد كه تمامى تحولات جنين از آغاز تا تولد، در حيطه علم خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - فجر - 89 - 6 - 6
6 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، آگاه و معترف به وابسته بودن تحولات تاريخ انسان ها به خداوند
ألم تر كيف فعل ربّك بعاد
استفهام در «ألم تر» تقريرى و مفيد اثبات است; يعنى، «رأيت» (ديدى و دانستى كه . ..).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 47 - 7
7 - خداوند ، از تمامى تحولات ايام باردارى و زايمان آگاه است .
و ما تحمل من أنثى و لاتضع إلاّ بعلمه
چنانچه «باء» در «بعلمه» براى مصاحبت باشد، نشان مى دهد كه تمامى تحولات جنين از آغاز تا تولد، در حيطه علم خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 28 - 5
5 - همه مسائل مربوط به پيامبران ، در احاطه علم خدا و تحت نظارت او است .
و أحاط بما لديهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 63 - 7
7 - آشنايى عميق با احكام دين و معارف الهى ، از شرايط ضرورى براى نهى كنندگان از منكر
لولا ينهيهم الربنيون و الاحبار
بدان احتمال كه نام بردن عالمان دين براى اشاره به اين باشد كه نهى از منكر تنها وظيفه آشنايان به احكام الهى، است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 175 - 12
12 - شيطان ناتوان از گمراه كردن كسانى كه معارف و آيات الهى را بخوبى بشناسند و به آنها پايبند باشند .
فانسلخ منها فأتبعه الشيطن
از اينكه شيطان پس از فاصله گرفتن بلعم باعورا به تعقيب او مى پرازد، معلوم مى شود پيش از آن به وى دسترسى نداشته و از گمراه كردن او ناتوان بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 28 - 6
6 - خداوند ، به تعداد و آمار همه پديده هاى هستى آگاه است .
و أحصى كلّ شىء عددًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 5 - 4
4 - امكان آگاهى جن از انديشه ها ، عقايد و رفتار انسان ها
و أنّا ظننّا أن لن تقول الإنس و الجنّ على اللّه كذبًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 20 - 7
7 - آگاهى به تكاليف الهى از شرايط مسؤوليت انسان در برابر آن
و لاتولوا عنه و أنتم تسمعون
در برداشت فوق جمله حاليه «و أنتم تسمعون» قيد براى «أطيعوا» و «لاتولوا» گرفته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 19 - 3
3- لزوم اعتقاد آگاهانه و عالمانه ، به توحيد و يگانگى خداوند
فاعلم أنّه لا إله إلاّ اللّه
به كار رفتن واژه «علم» به جاى اعتقاد و اقرار، مى رساند كه خداوند تنها خواهان اقرار انسان به توحيد نيست; بلكه از او مى خواهد تا علم و آگاهى متقن داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 76 - 7
7 - عقيده به آگاهى خداوند از تمامى رفتار ها و حركت هاى توطئه آميز كافران ، موجب دل گرمى و تسلى خاطر مبلغان اسلام و مدافعان عقيده توحيدى است .
فلايحزنك قولهم إنّا نعلم ما يسرّون و ما يعلنون
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه جمله «إنّا نعلم. ..» تعليل براى نهى در «فلايحزنك» است; يعنى، چون
خداوند بر تمامى رفتارهاى آدميان - از جمله كافران - آگاه است، پس نبايد در برابر توطئه هاى آنان محزون بود; بلكه بايد با دل گرمى و پشتكار به تبليغ دين پرداخت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 8 - 2،4،10
2- خداوند ، به آنچه رحم زنان و مادينه ها براى جنين جذب مى كنند آگاه است .
الله يعلم . .. ما تغيض الأرحام
«غيض» به معناى كاستن و فرو بردن است كه به مناسبت مورد از آن به جذب كردن تعبير شد. و چون سخن جمله قبل درباره جنين بود معلوم مى شود مقصود از آنچه رحمها جذب مى كنند، جذبهايى است كه در ارتباط با جنين مى باشد چه آنها كه در پيدايش جنين دخيل است و چه آنها كه مايه رشد و نمو جنين مى باشد.
4- خداوند به نطفه هايى كه رحم زنان و مادينه ها به خود جذب مى كنند تا جنين شود ، آگاه است .
الله يعلم ما تحمل كل أُنثى و ما تغيض الأرحام
10- « عن محمدبن مسلم قال : سألت أباعبدالله ( ع ) عن قول الله : « يعلم ما تحمل كل أُنثى و ما تغيض الأرحام » ؟ قال : ما لم يكن حملاً ، « و ما تزداد » قال : الذكر و الاُنثى جميعاً ;
محمدبن مسلم گويد از امام صادق(ع) درباره سخن خدا: «يعلم ما تحمل كل أُنثى و ما تغيض الأرحام» سؤال كردم، حضرت فرمود: [مراد از ما تغيض الأرحام ]چيزى است كه حمل نباشد و در مورد «و ما تزداد» فرمود: پسر و دختر هر دو مى باشد».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 34 - 4،9
4 - تنها خداوند ، از وضعيت جنين در رحم مادر ، آگاهى همه جانبه دارد .
إنّ اللّه . .. و يعلم ما فى الأرحام
9 - آگاهى خدا به لحظه قيامت ، و حقايق مربوط به جنين و آينده هر انسان ، نمودى از علم گسترده وى است .
إنّ اللّه عنده علم الساعة . .. إنّ اللّه عليم خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 1 - 5
5 - از ائمه - عليهم السلام - روايت شده : « ان الحروف المفتحة بها السور من المتشابهات التى إستأثر اللّه تعالى بعلم ها و لايعلم تأويل ها إلا هو ;
حروف ]مقطعه[ - كه سوره ها با آنها آغاز مى شود - از متشابهاتى است كه خدا علم آنها را به خود اختصاص داده و تأويل آنها را غير از او كسى نمى داند».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 25 - 13
13 - گواهى اعضا و جوارح بر گفتار و رفتار انسان ها و جزاى كامل و عادلانه خدا به آنان ، موجب آگاهى آنان به حقانيت خداوند است .
يوم تشهد عليهم ألسنتهم . .. يومئذ يوفّيهم اللّه دينهم الحقّ و يعلمون أنّ اللّه ه
جمله «و يعلمون. ..» عطف بر «يوفّيهم» است و مقصود از «يومئذ» - به قرينه آيه قبل (يوم تشهد ...) - همان روزى است كه اعضاى بدن عليه انسان گواهى مى دهند. بنابراين معناى آيه چنين مى شود: روزى كه اعضاى بدن انسان، بر رفتار وى گواهى مى دهند و مردم به جزاى كامل و عادلانه خود مى رسند، در چنين روزى است كه مردم خواهند فهميد كه خدا حق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 8 - 1
1 - آگاهى از دلايل روشن الهى بر اثبات حقانيت تعاليم دين ( همچون معاد و جزاى انسان ها در آن روز ) ، مقتضى ايمان به خدا ، رسول او و قرآن است .
فامنوا باللّه و رسوله و النور الذى أنزلنا
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه آيه شريفه به منزله نتيجه براى مطالب ياد شده در آيات پيشين است. آن مطالب عبارت است از ارائه دلايل روشن بر حقانيت تعاليم الهى و نيز اثبات معاد و... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 102 - 11
11- انكار آيات و معجزات الهى ، پس از علم به حقانيت آنها ، زمينه ساز هلاكت انسان
لقد علمت . .. و إنى لأظنّك يفرعون مثبورًا
جمله «و إنى لأظنك . ..»، پس از بيان اينكه فرعون آگاهانه معجزات الهى را رد كرد و افسون خواند، مى تواند در مقام بيان عاقبت شوم مخالفت وى با آيات و معجزات روشنگر الهى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 62 - 11،12
11 - خداوند نوح ( ع ) رابه حقايقى پوشيده بر مردم آگاه ساخت .
و أعلم من اللّه ما لاتعلمون
من در «من اللّه» مى تواند براى ابتداى غايت باشد. در اين صورت «أعلم من اللّه ... » يعنى علم من از جانب خداست و خدا مرا به حقايقى آشنا كرده است. و نيز مى تواند «من اللّه» به معناى «درباره خدا» باشد. يعنى من حقايقى را درباره خدا و صفات او مى دانم كه شما نمى دانيد. برداشت فوق بر اساس احتمال اول است.
12 - نوح ( ع ) ، آگاه به حقايقى پوشيده از مردم درباره خداوند
و أعلم من اللّه ما لاتعلمون
برداشت فوق بر اين اساس است كه «من اللّه» به معناى «درباره خدا» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 5 - 4
4 - روى آوردن نشانه هاى مرگ با عذاب استيصال، موجب پى بردن آدميان به حقيقت اعمال خويش است.
فما كان دعويهم . .. إنا كنا ظلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 116 - 20
20 - دانايى خداوند به درون عيسى ( ع ) و بى خبرى عيسى ( ع ) از درون خداوند ، دليل نفى الوهيت عيسى ( ع ) و حصر آن به خداوند .
سبحنك . .. تعلم ما فى نفسى و لا اعلم ما فى نفسك انك انت علّم الغيوب
جمله «سبحنك ما يكون لى . .»، بيانگر يگانگى خداوند و نفى الوهيت از عيسى(ع) است و جمله «تعلم ما فى نفسى و لا اعلم ...» كه حاكى از محدوديت علمى عيسى(ع) و علم مطلق خداوند است، به منزله دليل آن مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 27 - 9
9 - ذات خداوند ، براى بشر ، غير قابل شناخت است .
و له المثل الأعلى
از اين كه در معرفى خداوند، به جاى پرداختن به ذات، مى گويد برتر از آن صفات، نمى توان يافت، مى تواند اشاره به نكته مذكور باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 10 - 2
2- خداوند ، به راز دل ها و سخنان ابراز نشده داناست .
سواء منكم من أسرّ القول
«اسرار» به معناى پنهان ساختن است. پنهان كردن سخن مى تواند به معناى ابراز نكردن و تلفّظ نكردن باشد و مى تواند به معناى در ملأ عام نگفتن و در خفا بيان داشتن باشد. برداشت فوق ناظر به معناى اول است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 85 - 12
12- علم بشر به حقايق و اسرار نهفته در هستى همانند روح ، اندك و ناچيز است .
يسئلونك . .. قل ... و ما أُوتيتم من العلم إلاّ قليلاً
بنابر اينكه مراد از «العلم» مطلق علم باشد نه خصوص شناخت حقيقت روح، برداشت فوق استفاده مى گردد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 47 - 6
6 - آگاهى به همه اسرار حيات گياهى و انسانى ، در انحصار خدا است .
و ما تخرج من ثمرت . .. و لاتضع إلاّ بعلمه
برداشت ياد شده با توجه به حصر مستفاد از آيه صورت گرفته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 18 - 5
5 - تحليل انگيزه هاى اهداف نهفته آدميان در اعمال ، بسى دقيق تر از آگاهى يافتن به اسرار پنهان نظام ماده *
إنّ اللّه يعلم غيب السموت و الأرض و اللّه بصير بما تعملون
در مورد غيب آسمان ها و زمين (نظام ماده)، واژه «يعلم» به كار رفته; ولى در مورد اعمال آدميان واژه «بصير» استخدام شده است. از اين نكته استفاده مى شود كه شناخت پنهانى هاى نظام ماده، با «علم» صورت مى گيرد; ولى تحليل درون مايه هاى عمل آدمى با علم ساده مسير نيست; بلكه نيازمند بصيرت و بينش عميق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - حاقه - 69 - 49 - 2
2 - خداوند ، آگاه به نهان انسان ها و اسرار درونى آنان
و إنّا لنعلم أنّ منكم مكذّبين
برداشت ياد شده، به سبب اين نكته است كه ايمان و كفر، از امور نهانى و از اسرار درونى انسان ها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 47 - 10
10 - آگاهى به روند پيدايش ميوه ها و تكوين و تولد جنين ، مقتضاى ربوبيت الهى است .
و ما ربّك . .. و ما تخرج ... إلاّ بعلمه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 47 - 10
10 - آگاهى به روند پيدايش ميوه ها و تكوين و تولد جنين ، مقتضاى ربوبيت الهى است .
و ما ربّك . .. و ما تخرج ... إلاّ بعلمه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 7 - 10
10 - « و سئل أبوعبداللّه ( ع ) عن قوله : « يعلمون ظاهراً من الحياة الدنيا » ؟ فقال : منه الزجر و النجوم ;
در مجمع البيان آمده است كه از امام صادق(ع) درباره معناى اين سخن خداوند «يعلمون ظاهراً من الحياة الدنيا» سؤال شد. فرمود: از جمله آنها (يعنى از جمله دانش هاى ظاهرى حيات دنيا) نوعى كهانت و استفاده از علم نجوم است.».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 10 - 1
1- خداوند به همه سخن ها - پنهان و آشكارش - آگاه است .
سواء منكم من أسرّ القول و من جهر به
آيه قبل گوياى اين است كه آيه فوق درباره علم خداوند بحث مى كند. بنابراين «سواء منكم ...» ; يعنى: «سواء منكم فى علمه».
معانى الأخبار، ص146، ح1; تفسيربرهان، ج2، ص283، ح6.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 3 - 5
5 - آگاهى يافتن از جريان سنت آزمايش الهى در ميان مؤمنان گذشته ، آسان كننده پذيرش آن براى مدعيان ايمان است .
أحسب الناس أن يتركوا أن يقولوا ءامنّا و هم لايفتنون. و لقد فتنّاالذين من قبلهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 26 - 10
10 - آگاهى از احوال انسان هاى موجود در برزخ براى مردم دنيا ، ميسر و ممكن نخواهد بود .
يليت قومى يعلمون
برداشت ياد شده از به كار رفتن «ليت» در كلام - كه براى آرزوى برآورده نشدنى و غيرممكن مى باشد - به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 69 - 1
1 - پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله) ، از ملأ اعلى ( عالم فرشتگان ) جز از راه وحى آگاهى نداشت .
ما كان لى من علم بالملأ الأعلى
طبق نظر مفسّران، مقصود از «ملأ الأعلى» فرشتگان است. با توجه به آيه بعد، استفاده مى شود كه آگاه نبودن پيامبر(صلی الله علیه و آله) از ملأ اعلى (مضمون آيه مورد بحث) مربوط به طرق عادى است و آن حضرت از راه وحى به آن عالم آگاه بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 70 - 1،7
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور به ابلاغ چگونگى آگاه شدنش از ملأ اعلى ( عالم فرشتگان ) و منشأ اطلاعات و اخبارش درباره آدم ( ع ) ، فرشتگان و . . .
ما كان لى من علم بالملأ الأعلى . .. إن يوحى إلىّ
7 - ممكن نبودن آگاهى از ملا اعلى ( عالم فرشتگان ) جز از راه وحى
ما كان لى من علم بالملأ الأعلى . .. إن يوحى إلىّ إلاّ أنّما أنا نذير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 65 - 8
8- خداوند ، به عبادت و اطاعت بندگان آگاه است و هرگزآن را فراموش نمى كند .
و ما كان ربّك نسيًّا . .. واصطبر لعبدته
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 5 - 4
4 - امكان آگاهى جن از انديشه ها ، عقايد و رفتار انسان ها
و أنّا ظننّا أن لن تقول الإنس و الجنّ على اللّه كذبًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 23 - 13
13 - كافران ، از تمامى اَعمال دنيوى خويش ، در قيامت ، از سوى خداوند آگاه مى شوند .
إلينا مرجعهم فننبّئهم بما عملوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 111 - 8
8- رساندن انسان ها به سزايى كامل و مطابق با اعمال و رفتار آنان ، تنها درخور كسى است كه به تمام اعمال و جزئيات رفتار ايشان آگاه باشد .
ليوفينّهم ربك أعملهم إنه بما يعملون خبير
بيان آگاهى خداوند به تمامى اعمال و جزئيات آن ، پس از مطرح ساختن اداى كامل پاداش و كيفر اعمال ، گوياى برداشت فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 123 - 11
11- آگاهى به اعمال و رفتار انسانها ، از شرايط ربوبيت است .
و ما ربك بغفل عما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 5 - 4
4 - امكان آگاهى جن از انديشه ها ، عقايد و رفتار انسان ها
و أنّا ظننّا أن لن تقول الإنس و الجنّ على اللّه كذبًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انفطار - 82 - 13 - 3
3 - كاتبان نامه عمل از انجام دادن كار هاى خير ابرار آگاه شده ، آن را ثبت مى كنند .
كتبين . يعلمون ما تفعلون . إنّ الأبرار لفى نعيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 23 - 15
15 - آگاهى يافتن بر اَعمال دنيوى و ديدن نتايج آن ، از اهداف معاد است .
إلينا مرجعهم فننبّئهم بما عملوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 28 - 9
9 - دليل اين كه خداوند ، در قيامت ، مردم را از اَعمال دنيويشان خبر مى هد ، آگاهى او است .
فننبّئهم بما عملوا . .. إنّ اللّه سميع بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 8 - 8
8 - آگاهى يافتن انسان در دادگاه الهى در قيامت ، به تمامى اعمال گذشته خويش
فينبّئكم بما كنتم تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 7 - 4
4 - انسان ها ، از تمامى كرده هاى خويش در قيامت آگاه مى شوند .
ثمّ لتنبّؤنّ بما عملتم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قيامه - 75 - 13 - 1،2،3،6
1 - آگاه شدن انسان ها در قيامت ، از تمامى كرده هاى خويش در دنيا ، از نخستين تا آخرين آنها
ينبّؤا الإنسن يومئذ بما قدّم و أخّر
مفسران در تبيين «بما قدّم و أخّر» سه احتمال بيان كرده اند: 1- مقصود از«بما قدّم» اعمالى است كه در آغاز زندگى انجام
داده نشده و مراد از «أخّر»انجام دادن عمل در پايان عمر است. 2- مراد از «بما قدّم» اعمالى است كه در دنيا پايان مى پذيرد (مانند نماز) و مقصود از «أخّر» اعمالى است كه ثواب آنها پايان ندارد (مانند صدقه جاريه و سنت حسنه). 3- مقصود از «بما قدّم» اقدام به عمل و مراد از «أخّر» به تأخير انداختن و انجام ندادن آن است. برداشت ياد شده، مبتنى بر احتمال نخست است.
2 - اطلاع يافتن انسان در قيامت ، از تمامى اعمال خود در طول عمرش و اثر آنها پس از مرگ خويش ( مانند صدقه جاريه و سنت حسنه يا سيئه )
ينبّؤا الإنسن يومئذ بما قدّم و أخّر
3 - آگاه شدن انسان ها در قيامت ، از تمامى تكاليفى كه انجام داده و يا وظايفى كه ترك كرده اند .
ينبّؤا الإنسن يومئذ بما قدّم و أخّر
6 - « عن أبى جعفر ( ع ) فى قوله : « ينبّؤا الإنسان يومئذ بما قدّم و أخّر » بما قدّم من خير و شرّ و ما أخّر ممّا سَنَّ من سُنّة ليَسْتَنَّ بها مَن بعده فإن كان شرّاً كان عليه مثل وِزْرِهم و لايَنْقُصُ من وزرهم شىءٌ و ان كان خيراً كان له مثل اُجورهم و لاينقص من اُجورهم شىء ;
از امام باقر(ع) درباره سخن خداوند: «ينبّؤا الإنسان يومئذ بما قدّم و أخّر» روايت شده كه فرمود: [انسان آگاه مى شود] به آنچه از خوبى و بدى از پيش فرستاده و آنچه در پس خود نهاده و برخاسته از سنت هايى بوده كه بنيان گذارى كرده است تا افراد بعد از او به آن عمل كنند. اگر آن سنت ها بد بوده به اندازه گناه عمل كنندگان براى سنت گذار گناه هست، بدون اين كه از گناه عمل كنندگان كاسته شود و اگر خير بوده، براى او مثل پاداش عمل كنندگان هست; در عين حال كه از پاداش آنان هيچ كاسته نخواهد شد».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكوير - 81 - 10 - 2
2 - قيامت ، روز باز شدن نامه عمل انسان و آگاهى او بر محتواى آن
و إذا الصحف نشرت
«نشر»، مخالف پيچيدن است (لسان العرب). براساس اين معنا، فعل «نشرت»، دلالت دارد كه نامه اعمال پيش از نشر، به شكل طومار است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكوير - 81 - 14 - 1
1 - قيامت ، روز آگاهى انسان ها به كردار دنيايى خويش و آثار و نتايج آن
علمت نفس ما أحضرت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انفطار - 82 - 5 - 1،2
1 - قيامت روز آگاهى هر انسان ، به كردار دنيايى و آثار به جاى مانده از خويش
علمت نفس ما قدّمت و أخّرت
«ماقدّمت» - در يك احتمال - ناظر به كردارى است كه انسان خود، آن را انجام داده است. در مقابل مراد از «ماأخّرت» سنت هاى روا و ناروايى است كه انسان پس از خود، به جاى گذاشته و آثار و تبعات آن براى او ثبت شده است و در روز قيامت با آن مواجه خواهد شد.
2 - برپايى قيامت و پى بردن به كردار ها و بازتاب اخروى آن ، در گرو پيدايش حوادثى تحوّل آفرين در نظام جهان
إذا السماء . .. و إذا ... و إذا ... و إذا ... علمت نفس ما قدّمت و أخّرت
جمله «علمت نفس . ..» جزاى شرط هايى است كه در آيات پيشين تكرار شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انشقاق - 84 - 7 - 6
6 - انسان ها هنگام حضور در پيشگاه خداوند نامه هاى اعمال خود را در اختيار داشته و به كردار خويش آگاهى يافته اند .
فملقيه . فأمّا من أُوتى كتبه بيمينه
«فاء» در «فأمّا» بيانگر ارتباط مفاد اين آيه با ملاقات خداوند است كه در آيه قبل مطرح شده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انشقاق - 84 - 11 - 1
1 - مشاهده نامه اعمال در قيامت ، مايه آگاهى به كردار ها و پيش بينى كيفر ها است .
و أمّا من أُوتى . .. فسوف يدعوا ثبورًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكاثر - 102 - 3 - 6
6 - قيامت ، زمان ظهور حقايق و پى بردن انسان ها به نيك و بد اعمال خويش
كلاّ سوف تعلمون
وعده «سوف تعلمون» - به قرينه «لتسئلنّ يومئذ عن النعيم» - ناظر به زمان برپايى قيامت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - مطففين - 83 - 21 - 2
2 - مقام قرب خداوند ، والاتر از مقام نيكوكاران ، و مايه شايستگى انسان براى آگاهى از كردار نيكوكاران و مشاهده نامه اعمال آنان است .
يشهده المقرّبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكاثر - 102 - 3 - 6
6 - قيامت ، زمان ظهور حقايق و پى بردن انسان ها به نيك و بد اعمال خويش
كلاّ سوف تعلمون
وعده «سوف تعلمون» - به قرينه «لتسئلنّ يومئذ عن النعيم» - ناظر به زمان برپايى قيامت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 5 - 3
3 - اخبار مربوط به سرنوشت هلاكت بار اقوام كافر پيش از اسلام ، اخبارى مهم و پرفايده
ألم يأتكم نبؤا الذين كفروا من قبل
«نبأ»، به اخبار مهم و پرفايده گفته مى شود (مفردات راغب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 103 - 7
7- پيامبر (صلی الله علیه و آله) - در شناخت فرجام انسان ها - تعليم ديده از جانب خداوند و بازگوكننده معارف وحى است .
هل ننبّئكم
ضمير متكلم مع الغير در «ننبّئكم» گوياى اين است كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) از پيش خود سخن نمى گويد، بلكه آموخته هاى الهى خويش را ارائه مى دهد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - فجر - 89 - 10 - 2
2 - آگاهى دقيق پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، به فرجام هلاكت بار فرعون
ألم تر كيف . .. و فرعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - فجر - 89 - 9 - 2
2 - آگاهى دقيق پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، به فرجام هلاكت بار قوم ثمود
ألم تر كيف . .. و ثمود
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 169 - 2
2 - ادعاى مشركان ، مبنى بر پذيرش آيين توحيدى و بندگى خالصانه خداى يكتا ، در صورت آگاه شدن شان از سرنوشت خوب و سعادتمندانه مؤمنان و يكتاپرستان گذشته
لو أنّ عندنا ذكرًا من الأوّلين . لكنّا عباد اللّه المخلصين
توضيح مربوط به برداشت بالا، در ذيل برداشت شماره 5 در آيه قبل (168) آمد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - فجر - 89 - 27 - 5
5 - آگاهى از فلسفه فقر و غنا و برخورد صحيح با يتيمان ، مسكينان و اموال مردم و دل نبستن به ثروت ، فرونشاننده اضطراب درونى و مايه اطمينان نفس انسان
فأمّا الإنسن إذا ما ابتليه . .. يأيّتها النّفس المطمئنّة
توصيف «نفس» به «مطمئن» - در قيامت - ممكن است به اعتبار اطمينانى باشد كه در دنيا، براى او حاصل شده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - فجر - 89 - 27 - 5
5 - آگاهى از فلسفه فقر و غنا و برخورد صحيح با يتيمان ، مسكينان و اموال مردم و دل نبستن به ثروت ، فرونشاننده اضطراب درونى و مايه اطمينان نفس انسان
فأمّا الإنسن إذا ما ابتليه . .. يأيّتها النّفس المطمئنّة
توصيف «نفس» به «مطمئن» - در قيامت - ممكن است به اعتبار اطمينانى باشد كه در دنيا، براى او حاصل شده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - طلاق - 65 - 12 - 12
12 - آگاه شدن بشر به قدرت و علم همه جانبه خداوند ، از حكمت هاى آفرينش آسمان ها و زمين
اللّه الذى خلق سبع سموت . .. لتعلموا أنّ اللّه على كلّ شىء قدير و أنّ اللّه قد
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه «لام» در جمله «لتعلموا. ..» تعليل براى عبارت «خلق سبع سماوات» است و اين جمله بيانگر علت و فلسفه آفرينش آسمان ها و زمين است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 53 - 7
7 - آگاهى يهود و نصارا ، از كتاب آسمانى بعد از تورات و انجيل ( قرآن ) پيش از نزول آن
إنّا كنّا من قبله مسلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 77 - 7
7- عدم امكان راهيابى انسان ، به حقيقت و كيفيت و لحظه وقوع قيامت مگر از طريق وحى
و لله غيب السموت و الأرض و ما أمر الساعة
بيان «أمر الساعة. ..» پس از «لله غيب السماوات» ممكن است از باب ذكر خاص بعد از عام باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 51 - 17
17- مشركان ، انتظار داشتند كه پيامبر (صلی الله علیه و آله) به زمان وقوع قيامت آگاه باشد .
و يقولون متى هو قل عسى أن يكون قريبًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 55 - 4
4 - زمان برپايى قيامت ، زمانى است مشخص در پيشگاه خداوند .
حتّى تأتيهم الساعة بغتة
به كارگيرى «ساعة» با الف و لام عهد بيانگر برداشت ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 64 - 8
8 - مالكيت خداوند بر جهان هستى ، نشان آگاهى او از زمان رجعت و بازگردانيده شدن انسان به سوى او ( زمان رستاخيز ) است .
ألا إنّ للّه ما فى السموت و الأرض قد يعلم ما أنتم عليه و يوم يرجعون إليه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 65 - 5
5 - زمان برپايى قيامت ، از امور غيبى و علم آن تنها در اختيار خداوند
قل لايعلم . .. الغيب إلاّاللّه و ما يشعرون أيّان يبعثون
از ارتباط «أيّان يبعثون» با «الغيب» استفاده مى شود كه رستاخيز، خود مصداق و نمونه اى از امور غيبى است كه دانش آن تنها در اختيار خدا است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 34 - 1،9
1 - آگاهى به زمان برپايى قيامت ، در انحصار خداوند است .
إنّ اللّه عنده علم الساعة
9 - آگاهى خدا به لحظه قيامت ، و حقايق مربوط به جنين و آينده هر انسان ، نمودى از علم گسترده وى است .
إنّ اللّه عنده علم الساعة . .. إنّ اللّه عليم خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 79 - 8
8 - ابليس ، آگاه به پيدايش نسل هايى از آدم و وجود رستاخيز براى آنان
قال ربّ فأنظرنى إلى يوم يبعثون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 47 - 1،3
1 - آگاهى به زمان برپايى قيامت ، در انحصار خداوند است .
إليه يردّ علم الساعة
تقديم «إليه» بر «يردّ» مفيد حصر است.
3 - آگاهى خداوند از زمان برپايى قيامت ، لازمه ربوبيت او است .
و ما ربّك بظلّ-م . .. إليه يردّ علم الساعة
با توجه به رجوع ضمير «إليه» به «ربّك» در آيه قبل، برداشت بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 85 - 5
5 - آگاهى به زمان برپايى قيامت مختص خداوند است .
له ملك السموت و الأرض . .. و عنده علم الساعة
از تقدم خبر بر مبتدا، حصر استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 26 - 2
2 - آگاهى از زمان دقيق برپايى قيامت ، تنها در انحصار خداوند است و هيچ كس از آن باخبر نيست .
و يقولون متى هذا الوعد . .. قل إنّما العلم عند اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 25 - 3
3 - محدوديت قلمرو علم پيامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت به عالم آخرت ، من هاى وحى الهى به ايشان
قل إن أدرى أقريب ما توعدون أم يجعل له ربّى أمدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 26 - 2
2 - زمان نزول عذاب ، شكست كافران و برپايى قيامت ، از امور غيبى و تنها در اختيار خداوند است .
حتّى اذا اوا ما يوعدون. ..اقريب ما توعدون... علم الغيب
تعريف «الغيب» براى استغراق است; يعنى، تمامى امور و حقايق غيبى و «عالم الغيب» خبر براى مبتداى محذوف (هو) است. تعريف مسند و مسنداليه، مفيد قصر مى باشد; يعنى، تنها خداوند عالم به امور غيبى است. گفتنى است از مصاديق مورد نظر در امور غيبى - به قرينه آيات پيشين - مسأله برپايى قيامت، شكست كافران و نزول عذاب بر آنان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 27 - 3
3 - امكان آگاهى رسولان الهى از زمان برپايى قيامت و نزول عذاب بر كافران ، به وسيله وحى و الهام خداوند
قل إن أدرى أقريب ما توعدون . .. إلاّ من ارتضى من رسول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نازعات - 79 - 44 - 1
1 - تنها خداوند ، خصوصيات قيامت و زمان وقوع آن را مى داند .
إلى ربّك منتهيها
«منتهاها» - به قرينه سياق آيات پيشين - به معناى منتهاى علم به قيامت و شناخت خصوصيات و زمان آن است. تقديم «إلى ربّك» بيانگر حصر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نازعات - 79 - 45 - 5
5 - دانستن زمان وقوع قيامت ، خطر گرفتارى به كيفر هاى موجود در آن را كاهش نمى دهد .
يسئلونك . .. من يخشيها
جمله «إنّما أنت منذر . ..» در مقام بيان اين نكته است كه آنچه درباره قيامت داراى اهميت است، توجه به گرفتارى هاى آن و نگرانى و ترس از خطرات آن است و زمان آن - چه معلوم باشد و چه مجهول - تأثيرى در آن جهت ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - حاقه - 69 - 49 - 1
1 - آگاهى كامل خداوند ، از ايمان يا كفر انسان ها
و إنّا لنعلم أنّ منكم مكذّبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 7 - 2،3
2 - تداوم ناسپاسى در انسان ، با وجود آگاهى او از خصلت نارواى خويش ، شگفت آور و سزاوار نكوهش افزون تر
إنّ الإنسن لربّه لكنود . و إنّه على ذلك لشهيد
3 - خداوند ، در تأكيد بر آگاهى دشمنان اسلام از خوى ناسپاسى خويش ، به اسبان تيزپاى مجاهدان ، سوگند ياد كرده است .
و العديت . .. و إنّه على ذلك لشهيد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 114 - 4
4 - پى بردن دوزخيان در قيامت به ناچيزى زندگى دنيوى ، امرى بى ثمر به حال آنان
إن لبثتم إلاّ قليلاً لو أنّكم كنتم تعلمون
«لو» در عبارت «لو أنّكم كنتم تعلمون» براى تمنى است; يعنى، اى كاش! اين حقيقت را از پيش مى دانستيد تا كارتان به دوزخ نمى كشيد; اما اكنون كه در دوزخ هستيد، اين اعتراف ثمرى براى شما ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 125 - 18
18- خداوند ، نسبت به گمراهان و هدايت يافتگان ، برترين آگاهى را دارد .
إن ربّك هو أعلم بمن ضلّ عن سبيله و هو أعلم بالمهتدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 70 - 9
9- آگاهى از ميزان جرايم انسان ها و درجات عذاب آنان ، از شؤون ربوبيت الهى است .
فوربّك . .. ثمّ لنحن أعلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - واقعه - 56 - 78 - 2
2 - لوح محفوظ ، كتابى غير قابل دسترسى براى بشر
فى كتب مكنون
«مكنون» به معناى نهفته و پنهان است. مقصود از آن، پنهان بودن محتويات لوح محفوظ از ديد بشر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - واقعه - 56 - 79 - 2،6
2 - دانش و آگاهى فرشتگان ، نسبت به حقايق ثبت شده در لوح محفوظ
فى كتب مكنون . لايمسّه إلاّ المطهّرون
در صورتى كه ضمير «لايمسّه» به «كتاب مكنون» بازگردد، مراد از «مسّ» (لمس كردن)، آگاهى و اطلاع يافتن و مراد از «المطهّرون» فرشتگان الهى خواهد بود.
6 - امكان آگاهى يافتن به حقايق ثبت شده در لوح محفوظ ، براى پيامبران و اوليا
لايمسّه إلاّ المطهّرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 22 - 5
5 - لوح محفوظ ، از نظر ها پنهان داشته شده و اطلاع بر محتويات آن براى غير خداوند ممكن نيست .
ما أصاب من مصيبة . .. إلاّفى كتب
نكره آمدن «كتاب» - كه همان لوح محفوظ است - مى تواند براى بيان مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 70 - 9
9- آگاهى از ميزان جرايم انسان ها و درجات عذاب آنان ، از شؤون ربوبيت الهى است .
فوربّك . .. ثمّ لنحن أعلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 178 - 4
4 - كفر ، مانع انسان از شناخت نفع و ضرر حقيقى خود
و لا يحسبنّ الّذين كفروا انّما نملى لهم خير لانفسهم
«الّذين كفروا»، اشاره به عليّت چنين پندارى است ; يعنى چون كافرند، اين گونه مى پندارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 21 - 14
14 - آگاهى و شهادت اعضا و جوارح آدمى در قيامت به آفريدگارى خداوند و بازگشت همگان به سوى او
قالوا . .. و هو خلقكم أوّل مرّة و إليه ترجعون
برداشت ياد شده مبتنى بر اين نكته است كه جمله «و هو خلقكم . ..» ادامه گفتار اعضا و جوارح انسان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 8 - 1
1 - آگاهى از دلايل روشن الهى بر اثبات حقانيت تعاليم دين ( همچون معاد و جزاى انسان ها در آن روز ) ، مقتضى ايمان به خدا ، رسول او و قرآن است .
فامنوا باللّه و رسوله و النور الذى أنزلنا
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه آيه شريفه به منزله نتيجه براى مطالب ياد شده در آيات پيشين است. آن مطالب عبارت است از ارائه دلايل روشن بر حقانيت تعاليم الهى و نيز اثبات معاد و... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 87 - 9
9- عدم آگاهى كامل يونس ( ع ) از تمامى مقدرات الهى نسبت به خويش
و ذاالنون . .. فظنّ أن لن نقدر عليه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 178 - 4
4 - كفر ، مانع انسان از شناخت نفع و ضرر حقيقى خود
و لا يحسبنّ الّذين كفروا انّما نملى لهم خير لانفسهم
«الّذين كفروا»، اشاره به عليّت چنين پندارى است ; يعنى چون كافرند، اين گونه مى پندارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 64 - 13
13 - مالكيت خداوند بر جهان هستى ، نشان آگاهى او بر همه پديده هاى جهان است .
ألا إنّ للّه ما فى السموت و الأرض . .. و اللّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 52 - 5،8
5 - همه موجودات آسمان ها و زمين ، در حيطه علم خداوندند .
يعلم ما فى السموت و الأرض
8 - احاطه علمى خداوند بر موجودات جهان ، دليل كفايت گواهى او براى حقانيت نبوت پيامبر (صلی الله علیه و آله) است .
قل كفى باللّه بينى و بينكم شهيدًا يعلم ما فى السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 52 - 5
5 - همه موجودات آسمان ها و زمين ، در حيطه علم خداوندند .
يعلم ما فى السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 125 - 18
18- خداوند ، نسبت به گمراهان و هدايت يافتگان ، برترين آگاهى را دارد .
إن ربّك هو أعلم بمن ضلّ عن سبيله و هو أعلم بالمهتدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - حاقه - 69 - 26 - 2
2 - كافران دوزخى ، پس از دريافت نامه اعمال خود ، از محتوا و حكم نهايى آن درباره خويش آگاه خواهند شد .
و لم أدر ما حسابيه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انفطار - 82 - 12 - 1
1 - كاتبان نامه عمل ، به تمامى كار ها و نيت هاى انسان آگاه اند .
يعلمون ما تفعلون
دانستن تمام ويژگى هاى «عمل»، بدون دانستن انگيزه انجام دادن آن، امكان پذير نيست. بنابراين علم به «ماتفعلون»، علم به هدف از انجام دادن آن نيز مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 32 - 17،18
17 - توصيه خداوند به ازدواج غير متأهلان ، نشأت گرفته از علم و آگاهى او به واقعيت ها و نياز هاى آدميان است .
و أنكحوا الأيمى منكم . .. واللّه ... عليم
18 - گشايش در كار مؤمنان و تفضل به آنان از جانب خداوند ، بر پايه علم گسترده او به مصالح و نياز هاى آنان است .
يغنهم اللّه من فضله و اللّه وسع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 118 - 21
21 - علم و آگاهى خداوند به اسرار درونى انسانها
و ما تخفى صدورهم اكبر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 119 - 18،21
18 - دانايى همه جانبه خداوند ، به آنچه آدميان در دل خويش پنهان دارند .
انّ اللّه عليم بذات الصدور
21 - توجه به دانايى خدا به تمامى اسرار دل ها ، زمينه ساز پرهيز آدمى از انحرافات
يا ايها الذين امنوا . .. ها انتم اولاء ... انّ اللّه عليم بذات الصدور
جمله «ان اللّه . .. » علاوه بر بيان اين حقيقت كه خداوند به نهان دلها آگاه است، به اين هدف ايراد شده كه انسانها با توجه به اين حقيقت از انحرافات بپرهيزند; چرا كه تمام افكار و اعمالشان در محضر و ديد خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 122 - 6
6 - آگاهى خداوند ، از راز دل و اسرار افراد
و اللّه سميع عليم. اذ همّت طائفتان
كلمه «همّت» از ماده «همّ» به معناى تصميم و قصدى است كه در دل، براى انجام كارى گرفته شود. و بنابر اينكه «اذ همّت» متعلّق به «سميع» و «عليم» باشد، بيانگر علم خداوند به قصد و نيت انسانهاست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 35 - 18
18 - آگاهى كامل خداوند بر نيّات و خواسته هاى درونى انسانها
ان يريدا اصلاحاً . .. انّ اللّه كان عليماً خبيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 99 - 2
2 - خداوند داناى به رفتار و كردار ، نيات و حالات انسانها
و اللّه يعلم ما تبدون و ما تكتمون
در برداشت فوق «ماتبدون» به رفتار و كردار آدمى كه جنبه بيرونى دارد و «ما تكتمون» به نيات و حالات انسان كه همواره جنبه درونى دارد، تفسير شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 38 - 2
2- نيت ها ، انگيزه ها ، افكار و رفتار آشكار و پنهانى انسان در قلمرو علم خداوند
ربّنا إنك تعلم ما نخفى و ما نعلن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - اعلى - 87 - 6 - 1
1 - آگاهى پيامبر (صلی الله علیه و آله) بر وحى و زبان گشودن آن حضرت به قرائت قرآن ، وابسته به خواست خداوند و در گرو عنايت ويژه او بود .
سنقرئك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 110 - 4
4- علم به زمان كيفر و عذاب انسان ها ، درگرو آگاهى به نهان و آشكار آنان است .
إن أدرى أقريب . .. إنّه يعلم الجهر من القول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 21 - 4
4- داشتن حيات و مطلع بودن از زمان وقوع قيامت ، از شرايط الوهيت
أموت غير أحياء و ما يشعرون أيّان يبعثون
از اينكه خداوند در مقام رد الوهيت معبودهاى مشركان، از آنها به عنوان مردگانى فاقد هرگونه حيات و شعور نام مى برد، مى توان استفاده كرد كه خدا بايد داراى حيات و علم باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 8 - 1
1- خداوند ، از ويژگى هاى جنين هر زن و مادينه اى آگاه است .
الله يعلم ما تحمل كل أُنثى
مراد از «ما» به قرينه «تحمل كل اُنثى» جنين است. «اُنثى» به هر جنس ماده از انسان (زن) و غير انسان (مادينه) گفته مى شود.
علم به ويژگيهاى رحم(زهدان)
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 8 - 2،3،4،5
2- خداوند ، به آنچه رحم زنان و مادينه ها براى جنين جذب مى كنند آگاه است .
الله يعلم . .. ما تغيض الأرحام
«غيض» به معناى كاستن و فرو بردن است كه به مناسبت مورد از آن به جذب كردن تعبير شد. و چون سخن جمله قبل درباره جنين بود معلوم مى شود مقصود از آنچه رحمها جذب مى كنند، جذبهايى است كه در ارتباط با جنين مى باشد چه آنها كه در پيدايش جنين دخيل است و چه آنها كه مايه رشد و نمو جنين مى باشد.
3- خداوند ، از آنچه رحم زنان و مادينه ها براى جنين جذب نكرده و از خود دفع مى كنند آگاه است .
الله يعلم ما تحمل كل أُنثى . .. و ما تزداد
«ازدياد» (مصدر تزداد) به معناى افزودن است و ضمير در «تزداد» به ارحام باز مى گردد. آنچه را رحمها مى افزايند - كه
معناى عبارت «ما تزداد» است- مى تواند ناظر به چيزهايى باشد كه رحمها افزون بر نياز جنين از خود تراوش مى كنند كه دفع مى شود و مى تواند ناظر به افزودن بر جنين باشد كه مايه رشد و نمو او مى شود.
4- خداوند به نطفه هايى كه رحم زنان و مادينه ها به خود جذب مى كنند تا جنين شود ، آگاه است .
الله يعلم ما تحمل كل أُنثى و ما تغيض الأرحام
5- خداوند به آنچه رحم زنان و مادينه ها@- پس از جذب نطفه - بر آن مى افزايند داناست .
الله يعلم ما تحمل كل أُنثى . .. و ما تزداد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 5 - 3
3 - اخبار مربوط به سرنوشت هلاكت بار اقوام كافر پيش از اسلام ، اخبارى مهم و پرفايده
ألم يأتكم نبؤا الذين كفروا من قبل
«نبأ»، به اخبار مهم و پرفايده گفته مى شود (مفردات راغب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - فجر - 89 - 6 - 2
2 - آگاهى دقيق پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، به فرجام هلاكت بار قوم عاد
ألم تر كيف فعل ربّك بعاد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 55 - 1
1 - اطلاع يافتن بهشتيان ، از سرنوشت هم نشينان كافر دنيايى خويش در قيامت
إنّى كان لى قرين . .. قال هل أنتم مطّلعون . فاطّلع
«فا» در فاطّلع» فصيحه و عطف بر جمله مقدر است كه تقدير آن چنين مى باشد: «هل أنتم مطّلعون حتّى اطّلع أنا أيضاً فاطّلعوا و اطّلع هو بعد ذلك; آيا شما اطلاع داريد تا من هم مطلع شوم؟ پس اطلاع يافتند و سپس او نيز اطلاع يافت».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 30 - 32
32 - از حضرت على ( ع ) روايت شده : « . . . أو كل علم يحتمله عالم ؟ ان اللّه تعالى قال لملائكته « إنى جاعل فى الأرض خليفة قالوا أتجعل فى ها من يفسد . . . » فهل رأيت الملائكة احتملوا العلم ؟ . . . ;
. .. آيا هر آگاهى براى آگاه شونده قابل تحمل است؟ خداوند به فرشتگان خود فرمود: «من مى خواهم روى زمين خليفه قرار دهم گفتند: آيا روى زمين كسى را قرار مى دهى كه فساد كند ...؟» آيا مى پندارى اين آگاهى براى فرشتگان قابل تحمل بود؟ ...».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - غاشيه - 88 - 11 - 4
4 - پرهيز از گفتن و شنيدن سخنان نسنجيده ، بى ثمر و زشت ، كارى پسنديده و مطلوب است .
لاتسمع فيها لغية
پيراسته خواندن بهشتيان از شنيدن گفتار «لغو»، بيانگر ناروا بودن آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 59 - 7،8،9،10،11،12
7 - خداوند به هر آنچه در دريا و خشكى است آگاهى دارد.
و يعلم ما فى البر و البحر
8 - هيچ برگى از درختان نمى ريزد، جز اينكه خداوند به آن آگاه است.
و ما تسقط من ورقة إلا يعلمها
9 - افتادن دانه اى در تاريكيهاى زمين و در دل خاك تيره از حيطه علم خداوند خارج نيست.
و ما تسقط من ورقة . .. و لا حبة فى ظلمت الأرض
10 - هيچ تر و خشكى در پهنه هستى جابجا نمى شود و سقوط نمى كند، جز آنكه خداوند به آن آگاهى كامل دارد.
و ما تسقط من ورقة . .. و لا رطب و لا يابس إلا فى كتب مبين
11 - خداوند به حالات يكايك موجودات جهان و وضعيت آنها احاطه علمى كامل دارد.
و ما تسقط من ورقة إلا يعلمها . .. و لا رطب و لا يابس
12 - رخدادهاى جهان و جزئيات حوادث آن در حيطه شمول علم خداوند است.
و ما تسقط من ورقة إلا يعلمها و لا حبة
علم به سقوط برگى از درخت و يا دانه اى در زمين، علمى جزئى است. لذا اين آيه پندار كسانى را كه محدوده علم خداوند را تنها امور كلى مى دانند، نفى مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 3 - 10
10- علم تفصيلى خداوند ، به لحظه لحظه عمر جهان و پديده هاى آن ، از آغاز آفرينش *
ما خلقنا السموت و الأرض و ما بينهما إلاّ بالحقّ و أجل مسمًّى
تعيين «أجل» براى هر پديده از سوى خداوند - از ابتداى آفرينش آن - بدان معنا است كه خداوند، از لحظه آفرينش هر موجودى، تا پايان آن را مى داند و اين مستلزم علم تفصيلى خداوند، به لحظه لحظه تحولات آنها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انشقاق - 84 - 7 - 5
5 - تحويل دهندگان نامه هاى اعمال به انسان ها در قيامت ، از فرجام آنها آگاه اند .
من أُوتى كتبه بيمينه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 47 - 2
2 - آگاهى قبلى ساحران از پيام توحيدى موسى ( ع ) و تنها نيازمند مشاهده دليلى روشن
قالوا ءامنّا بربّ العلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 158 - 5
5 - آگاهى جن به احضار شدن شان براى حسابرسى اعمالشان در روز رستاخيز
و لقد علمت الجنّة إنّهم لمحضرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 1 - 6
6 - جن ، داراى شعور و قدرت شنوايى و آشنا به زبان انسان ها و تشخيص دهنده حق از باطل در معارف الهى و دينى
استمع نفر من الجنّ فقالوا إنّا سمعنا قرءانًا عجبًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 5 - 4
4 - امكان آگاهى جن از انديشه ها ، عقايد و رفتار انسان ها
و أنّا ظننّا أن لن تقول الإنس و الجنّ على اللّه كذبًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 14 - 10
10 - جنيان خدمت گزار در دستگاه سليمان ( ع ) ، از معرفتى به نام علم غيب آگاهى داشتند .
تبيّنت الجنّ أن لو كانوا يعلمون الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 50 - 3
3 - تمامى دوزخيان - از هر ملتى در همه اعصار - از فرستادگان الهى برخوردار بوده و به دلايل و برهان هاى آنان آگاه شدند .
قالوا أَوَ لم تك تأتيكم رسلكم بالبيّنت قالوا بلى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 77 - 7
7 - دوزخيان ، آگاه به مقام ويژه موكّل دوزخ در پيشگاه خداوند
و نادوا يملك ليقض علينا ربّك
از درخواست وساطت جهنميان از فرشته موكّل دوزخ و نيز به كار بردن عبارت «ربّك»، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 49 - 4
4 - حافظان قرآن ، برخوردار از موهبت علم اند .
بل هو . .. فى صدور الذين أوتوا العلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 35 - 5
5 - شهودى بودن علم غيب
أعنده علم الغيب فهو يرى
تفريع «فهو يرى» بر «أعنده علم الغيب»، نشانگر آن است كه هر وقت علم به غيبى براى انسان حاصل شود، معلوم غيبى براى وى، شكل مشهود را پيدا مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكاثر - 102 - 7 - 4
4 - مشاهده جهنم و آتش سوزان آن و پيدايش علم حضورى براى گرفتاران به آن در قيامت ، تهديدى الهى و هشدارى ترديدناپذير ، براى دل بستگان به امتيازات دروغين
ألهيكم التكاثر . .. ثمّ لترونّها عين اليقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 74 - 4
4- تنها خداوند آگاه به كنه ذات خويش است .
فلاتضربوا لله الأمثال إن الله يعلم و أنتم لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 172 - 14
14 - آدمى در قيامت به علم حضورى درمى يابد كه خداوند پروردگار اوست .
إنا كنا هذا غفلين
اشاره به ربوبيت خدا با كلمه «هذا» گوياى آن است كه انسان در قيامت خود را در پيشگاه خداوند حاضر مى يابد. يعنى علم حضورى و شهودى به او پيدا مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 53 - 11
11 - علم حضورى و شهودى تمامى موجودات ، نسبت به پروردگار
أَوَلم يكف بربّك أنّه على كلّ شىء شهيد
بنابراين كه «شهيد» به معناى مشهود باشد، برداشت ياد شده قابل استفاده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 31 - 5،19
5 - كلاغ گسيل داده شده براى تعليم قابيل ، آگاه به تحير و سرگردانى وى براى دفن هابيل
فبعث اللّه غراباً يبحث فى الارض ليريه كيف يورى سوءة اخيه
در برداشت فوق ضمير فاعلى در «ليريه» به «غراب» برگردانده شده است. يعنى كلاغ به انگيزه نشان دادن چگونگى دفن به قابيل در زمين كاوش مى كرد و چيزى را در آن نهان مى ساخت.
19 - آگاهى غريزى كلاغ بر شيوه پنهان سازى اشيا
فبعث اللّه غراباً يبحث فى الارض ليريه كيف يورى سوءة اخيه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 32 - 6،9
6 - خداوند ، تنها حقيقتى كه داراى علم و حكمت مطلق است .
إنك أنت العليم الحكيم
مقرون بودن خبر (العليم الحكيم) به «ال» و نيز وجود ضمير فصل «أنت» در جمله، دلالت بر حصر دارد.
9 - هدف از فرمان خدا به فرشتگان ( در بيان نام هاى حقايق ) ، يادآورى عالمانه و حكيمانه بودن افعال الهى و آگاه ساختن آنان به برترى علمى آدم ( ع ) بود .
أنبئونى بأسماء هؤلاء . .. قالوا سبحنك ... إنك أنت العليم الحكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 74 - 18
18 - خداوند ، به تمامى اعمال و رفتار آدميان آگاه است .
و ما اللّه بغفل عما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 85 - 31
31 - خداوند ، آگاه به تمامى اعمال و رفتار انسانهاست .
و ما اللّه بغفل عما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 95 - 9
9 - خداوند ، آگاه به ستمكارى ستمگران است .
و اللّه عليم بالظلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 110 - 14
14 - خداوند ، آگاه به اعمال و رفتار نيك آدميان است .
إن اللّه بما تعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 127 - 11
11 - تنها خداوند شنواى دعاى بندگان ، اجابت كننده درخواست هاى ايشان و آگاه به نياز هاى آنان است .
ربنا تقبل منا إنك أنت السميع العليم
شنوا بودن خداوند به مناسبت جمله قبل - كه حاوى دعا و درخواست است - كنايه از اجابت كردن و برآورده ساختن تقاضاست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 137 - 9،10
9 - خداوند ، به سخنان و انديشه هاى توطئه آميز دشمنان اسلام آگاه است .
فإنما هم فى شقاق فسيكفيكهم اللّه و هو السميع العليم
10 - خداوند ، اقرار و اعتراف انسان ها را به اركان ايمان ، مى شنود و به انديشه ها و باور هاى آنان آگاه است .
فإن ءامنوا . .. فقد اهتدوا ... و هو السميع العليم
در برداشت فوق، جمله «و هو السميع العليم» در ارتباط با صدر آيه معنا شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 140 - 4،13
4 - خداوند ، به آيين پيامبران خويش از همگان آگاهتر است .
قل ءأنتم أعلم أم اللّه
13 - خداوند از اعمال انسان ها غافل نبوده و به همه آنها آگاهى دارد .
و ما اللّه بغفل عما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 158 - 7
7 - خداوند به اعمال زائران خانه خدا ( به جا آوردن حج و عمره و سعى ميان صفا و مروه ) آگاه است .
فمن حج البيت أو اعتمر . .. و من تطوع خيراً فإن اللّه شاكر عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 181 - 7
7 - خداوند ، به وصيت هاى ميت آگاه و به عملكرد وصى و بازماندگان او داناست .
فمن بدله . .. فإنما إثمه على الذين يبدلونه إن اللّه سميع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 197 - 6،9
6 - احاطه علم الهى به تمامىِ اعمال نيك انسان
و ما تفعلوا من خير يعلمه اللّه
9 - توجّه به آگاهى خداوند از اعمال ، ترغيبى بر انجام اعمال نيك
فمن فرض فيهن الحج . .. و ما تفعلوا من خير يعلمه اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 215 - 12،13
12 - آگاهى خداوند به كليّه اعمال خير انسان
و ما تفعلوا من خير فانّ اللّه به عليم
13 - توجّه انسان به علم خداوند نسبت به اعمال خير ، مُشوّق او براى انجام آن
و ما تفعلوا من خير فانّ اللّه به عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 216 - 12،14،20
12 - آگاهى خداوند به مصالح و مفاسد احكام و خير و شر امور
و اللّه يعلم و انتم لا تعلمون
14 - احكام الهى ( وجوب جهاد و . . . ) ، بر اساس علم خداوند نسبت به مصالح و مفاسد انسانهاست .
كتب عليكم القتال و هو كره لكم و عسى . .. و اللّه يعلم و انتم لا تعلمون
20 - توجّه انسان به جهل خود و علم خداوند ، زمينه پذيرش احكام الهى
و اللّه يعلم و انتم لا تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 220 - 16
16 - توجه به آگاهى خداوند ، زمينه ساز اجراى قوانين
و اللّه يعلم المفسد من المصلح
هدف از بيان علم خداوند به نيات و اعمال، تشويق انسانها به انجام وظايف و اجراى احكام است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 231 - 22،23
22 - لزوم توجه به آگاهى مطلق و همه جانبه الهى
و اعلموا انّ اللّه بكل شىء عليم
23 - آگاهى از احاطه علمى خداوند بر همه چيز ، زمينه ساز عمل به احكام الهى است .
و لا تمسكوهنّ ضراراً . .. و اعلموا انّ اللّه بكل شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 232 - 15،18
15 - علمِ خداوند به حكمت ها و آثار احكام
فلا تعضلوهنّ . .. و اللّه يعلم
18 - احكام خداوند ، برخاسته از علمِ بيكران او
فلا تعضلوهنّ . .. و اللّه يعلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 234 - 13،14،15
13 - آگاهى گسترده و همه جانبه الهى به اعمال انسان
و اللّه بما تعملون خبير
14 - خداوند بر كردار زنان در زمان عدّه وفات و پس از آن ، و عمل مسلمين در نظارت بر حفظ حدود الهى آگاه است .
و الذين يتوفّون . .. و اللّه بما تعملون خبير
15 - توجّه به آگاهى خداوند از اعمال انسان ، زمينه عمل به احكام اوست .
و الذين يتوفّون . .. و اللّه بما تعملون خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 235 - 3،12،20
3 - توجّه خداوند به واقعيّت ها و زمينه هاى اجرايى ، در قانونگذارى براى انسان
علم اللّه انّكم ستذكرونهنّ
خداوند در تعليل حكم جواز خواستگارى تلويحى اين واقعيّت را گوشزد مى كند كه مردان طبعاً خاطرشان به خواستگارى در زمان عدّه مشغول است تا بفهماند در احكام الهى، واقعيّتها و نيز زمينه هاى اجرايى، لحاظ شده است.
12 - آگاهى همه جانبه خداوند بر اسرار انسان ، مقتضى ترس و پروا داشتن از او
و اعلموا انّ اللّه يعلم ما فى انفسكم فاحذروه
20 - توجه به دانايى خداوند به اسرار درون ، منشأ پرهيز از نيّات ناشايسته درونى
و اعلموا انّ اللّه يعلم ما فى انفسكم فاحذروه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 237 - 16
16 - بينايى گسترده و عميق خداوند بر اعمال انسانها
ان اللّه بما تعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 244 - 6،7،8
6 - آگاهى خداوند از موضعگيرى هاى انسان در گفتار و انگيزه او در پيكار و ترك آن *
انّ اللّه سميع عليم
7 - توجّه و ايمان به علم مطلق خداوند ، برانگيزاننده آدمى براى اقدام به پيكار در راه او
و قاتلو فى سبيل اللّه و اعلموا انّ اللّه سميع عليم
8 - ضرورت توجّه به آگاهى گسترده خداوند ، در بحرانيترين هنگامه ها
و قاتلوا فى سبيل اللّه و اعلموا انّ اللّه سميع عليم
ظاهر اين است كه ضرورت توجه به علم الهى در آيه، همراه با جهاد مطرح باشد: «قاتلوا . .. و اعلموا». يعنى آنگاه كه به نبرد مشغوليد، متوجه باشيد كه خداوند، «سميع» و «عليم» است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 246 - 23،25
23 - دانايى گسترده خداوند به ستمگران
و اللّه عليم بالظّالمين
25 - توجه به دانايى گسترده خداوند ، زمينه پرهيز آدمى از ظلم و سرپيچى نسبت به فرمان هاى الهى
و اللّه عليم بالظّالمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 247 - 17،18
17 - سِعه وجودى و دانايى گسترده خداوند
و اللّه واسع عليم
بنابراينكه «واسع» به معناى ذو سعة باشد; يعنى خداوند وجودى است واسع و گسترده ; نه به معناى مُوسع (گستراننده نعمتها) و نه به معناى واسع فضله و قدرته.
18 - دانايى گسترده خداوند نسبت به شايستگى افراد و سعه وجودى او ، منشأ اعطاى حكومت به آنان طبق مشيّت خويش
ان اللّه اصطفيه عليكم . .. و اللّه واسع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 255 -
18،19،20،21،22،23،24،31،32
18 - تأثير علل و اسباب نظام هستى ، بر حيطه علم مطلق الهى
من ذاالّذى يشفع عنده الاّ باذنه يعلم ما بين ايدهم و ما خلفهم
بنابراينكه مراد از «شفاعت»، تأثير علل و اسباب نظام هستى باشد.
19 - خداوند ، داناىِ مطلق ، به گذشته ، حال و آينده موجودات است .
يعلم ما بين ايديهم و ما خلفهم
20 - خداوند ، داناىِ مطلق ، به آشكار و نهان است .
يعلم ما بين ايديهم و ما خلفهم
21 - خداوند ، داناىِ مطلق ، به آغاز و انجام ، گذشته و آينده و آشكار و نهانِ شفيعان است .
يعلم ما بين ايديهم و ما خلفهم
مراد از «ما بين ايديهم»، افعال، رفتار و تصرفاتى است كه در نزد شفيعان، آشكار است و مراد از «و ما خلفهم»، اعمال و كردارى است كه از نظر آنان مخفى و نهان است.
22 - جز به مقدارى كه خدا بخواهد ، كسى از علم او آگاه نمى گردد .
و لا يحيطون بشىء من علمه الاّ بما شاء
23 - ناتوانى و عجز انسان از دستيابى به علم مطلق الهى
و لا يحيطون بشىء من علمه الاّ بما شاء
24 - معارف و دانش ها ، پرتويى اندك ، از دانايى خداوند
و لا يحيطون بشىء من علمه الاّ بما شاء
31 - فراگيرى دانايى خداوند بر آسمان ها و زمين
وسع كرسيه السّموات و الارض
امام صادق (ع) درباره آيه «وسع كرسيه . .. » فرمود: علمه
معانى الاخبار، ص 30، ح 2 ; نورالثقلين، ج 1، ص 259، ح 1036.
32 - « كرسى » ، علم اختصاصى خداوند كه هيچكس ( حتى انبيا ) بر آن آگاهى نمى يابد .
وسع كرسيّه
امام صادق (ع): . .. و الكرسى هو العلم الذى لم يطلع اللّه عليه احداً من انبيائه و رُسُله و حججه (ع)
معانى الاخبار، ص 29، ح 1 ; تفسير برهان، ج 1، ص 240، ح 6.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 256 - 15
15 - ايمان به خداوند ، اقرار زبانى و تصديق قلبى به وحدانيّت ، قيوميّت ، حيات ، مالكيّت و علم مطلق اوست .
اللّه لا اله الاّ هو الحىّ القيّوم . .. يؤمن باللّه ... و اللّه سميع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 260 - 24
24 - حاكميّت و تسلط خداوند بر عالم مرگ و حيات ، دانايى او به كيفيّت تركيب اجزاىِ مردگان و زنده كردن آنان
و اعلم انّ اللّه عزيز حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 261 - 13،14
13 - خداوند ، به انفاق كنندگان در راه او و مستحقّين پاداش هاى چند برابر ، داناست .
و اللّه يضاعف لمن يشاء و اللّه واسع عليم
14 - توجّه به گستردگى بخشش هاى الهى و دانايى گسترده او ، زمينه ساز انفاق و كار هاى نيك
مثل الّذين ينفقون . .. و اللّه واسع عليم
كلمه «واسع» در برداشت فوق به معناى «واسع فضله» گرفته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 265 - 15
15 - آگاهى خداوند به كيفيّت انفاق مؤمنان و نيّت آنان
و لا تبطلوا صدقاتكم . .. و مثل الّذين ينفقون ... و اللّه بما تعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 268 - 13
13 - خداوند ، آگاه به انفاق كنندگان در راه او و گشايش دهنده روزى آنان است .
و اللّه واسع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 270 - 1،3،9
1 - آگاهى خداوند به كميّت و كيفيت انفاق ها و نذر ها ، هر چند اندك باشد .
و ما انفقتم من نفقة او نذرتم من نذر فانّ اللّه يعلمه
تعهّد انسان بر عمل نيك را «نذر» گويند; يعنى شخص خود را متعهّد كند به انجام عمل نيك.
3 - آگاهى و دانايى خداوند به كوچكترين اعمال بندگان
و ما انفقتم من نفقة . .. فانّ اللّه يعلمه
نكره بودن «نفقه» و «نذر»، دلالت بر هر نوع و هر مقدار از نفقه و نذر دارد; هر چند بسيار اندك باشد.
9 - توجّه به علم خداوند به انفاق ها و نذر ها ، برانگيزنده آدمى به انفاق و وفاى به نذر
و ما انفقتم من نفقة او نذرتم من نذر فانّ اللّه يعلمه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 271 - 8،9
8 - آگاهى گسترده خداوند به اعمال انسان
و اللّه بما تعملون خبير
9 - توجّه به دانايى گسترده خداوند بر اعمال ، برانگيزنده آدمى به انفاق
ان تبدوا الصّدقات . .. و اللّه بما تعملون خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 273 - 11،13
11 - دانايى خداوند ، به انفاق از خير ها و نيكيها
و ما تنفقوا من خير فانّ اللّه به عليم
13 - توجّه به علم خداوند نسبت به انفاق ها و اعمال خير ، برانگيزنده آدمى به انفاق و انجام آن اعمال
و ما تنفقوا من خير فانّ اللّه به عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 282 - 58،60،62
58 - دانايى گسترده و فراگير خداوند به همه موجودات ( علم مطلق الهى )
و اللّه بكلّ شىء عليم
60 - جعل قوانين الهى ، برخاسته از علم و دانايى گسترده و فراگير خداوند است .
فاكتبوه . .. و لا يأب كاتب ... و ليملل ... و استشهدوا ... و اللّه بكلّ شىء عليم
62 - اعمال و رفتار متعاملان ، كاتبان مبادله ، شاهدان و گواهان بر آن ، در گستره علم و دانايى مطلق خداوند
اذا تداينتم . .. و ليكتب بينكم كاتب بالعدل ... و لا يأب كاتب ... و لا يأب الشّهد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 283 - 13،15
13 - آگاهى همه جانبه و فراگير خداوند به اعمال انسانها
و اللّه بما تعملون عليم
15 - توجه به آگاهى فراگير خداوند به اعمال انسان ، زمينه اجراى احكام الهى و پرهيز از معصيت او
و اللّه بما تعملون عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 5 - 1،2،3،4،5،6
1 - چيزى در آسمان و زمين ، از خداوند پنهان نيست .
انّ اللّه لا يخفى عليه شىء فى الارض و لا فى السماء
2 - آشكار بودن همه چيز براى خداوند ، جلوه اى از قيوميت ( قائم به ذات بودن ) او
لا اله الاّ هو الحىّ القيّوم . .. انّ اللّه لا يخفى عليه شىء
3 - كفر هيچكس بر خداوند پوشيده نيست .
انّ الّذين كفروا . .. انّ اللّه لا يخفى عليه شىء
4 - علم گسترده خداوند ، زمينه غلبه و انتقام او
و اللّه عزيز ذو انتقام. انّ اللّه لا يخفى عليه شىء
آنگاه خداوند غالب بر همه چيز است كه چيزى بر او مخفى نباشد و اگر چيزى مخفى باشد، مى تواند در مقابل خداوند اظهار وجود كند كه در نتيجه او غالب است و نه خدا.
5 - علم خداوند ، مستند و مبناى مجازات هاى او
لهم عذاب شديد . .. انّ اللّه لا يخفى عليه شىء
6 - علم خداوند ، فراگير و نامحدود است .
انّ اللّه لا يخفى عليه شىء فى الارض و لا فى السماء
زمين و آسمان كنايه از تمام هستى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 7 - 22،23
22 - قرآن ، مشتمل بر تأويلهايى ( معارفى ) كشف نشده كه علم آن تنها در نزد خداوند است .
و ما يعلم تأويله الاّ اللّه
23 - تنها خداوند ، تأويل آيات قرآن را مى داند .
و ما يعلم تأويله الاّ اللّه
بنابراينكه «واو» در «و الراسخون»، مستأنفه باشد; نه عطف بر «اللّه». برداشت فوق را فرمايش اميرالمؤمنين(ع) تأييد مى كند كه فرمود: ... انّ الراسخين فى العلم هم الذين اغناهم اللّه عن الأقتحام فى السدد المضروبة دون الغيوب فلزموا الاقرار بجملة ما جهلوا تفسيره من الغيب المحجوب فقالوا: «امنا به كل من عند ربنا» فمدح اللّه عز و جلّ اعترافهم بالعجز عن تناول ما لم يحيطوا به علماً و سمّى تركهم التعمّق فيما لم يكلّفهم البحث عنه منهم رسوخاً.
توحيد صدوق، ص 55، ح 13 ; ب 2 ; تفسير عياشى، ج 1، ص 163، ح 5 ; نهج البلاغه، صبحى صالح، خ 91.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 15 - 18
18 - بينايى و آگاهى همه جانبه خداوند ، نسبت به بندگان
و اللّه بصير بالعباد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 20 - 14
14 - بينايى و آگاهى همه جانبه خداوند نسبت به بندگان
و اللّه بصير بالعباد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 29 - 3،4،5،6،7،8،12
3 - بازگشت انسان به سوى خدايى است كه از علم و قدرت مطلق برخوردار است .
و الى اللّه المصير. قل ان تخفوا ... و اللّه على كل شىء قدير
از ارتباط اين آيه با جمله «و الى اللّه المصير».
4 - توجه به علم و قدرت مطلق الهى ، مقتضى پرهيز از قهر او *
و يحذركم اللّه نفسه . .. قل ان تخفوا ما فى صدوركم ... يعلمه اللّه
5 - توجه به علم الهى نسبت به آشكار و نهان و قدرت مطلق او ، مانع سوء استفاده از تقيه
الاّ ان تتقوا منهم تقية . .. قل ... و اللّه على كل شىء قدير
6 - روابط پنهانى با كافران و برگزيدن ولايت آنان ، از حيطه علم الهى خارج نيست .
لا يتّخذ المؤمنون الكافرين . .. قل ان تخفوا ما فى صدوركم ... يعلمه اللّه
7 - آگاهى خداوند به آنچه در آسمان ها و زمين است .
و يعلم ما فى السّموات و ما فى الارض
8 - توجه به علم مطلق خداوند و ايمان به آن ، مانع توجيه كارى
الاّ ان تتقوا منهم . .. و يعلم ما فى السموات و ما فى الارض
12 - ايمان به علم و قدرت الهى ، عامل احياى وجدان مذهبى
قل ان تخفوا . .. و يعلم ما فى السموات ... و اللّه على كل شىء قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 30 - 1
1 - تجلى علم و قدرت حق ، در روزى كه هر كس كردار خويش را حاضر مى يابد .
قل ان تخفوا . .. يعلمه اللّه ... و اللّه على كل شىء قدير. يوم تجد كل نفس ما عملت
بنابراينكه «يوم تجد»، ظرف براى «يعلمه اللّه» و «قدير» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 34 - 5،6
5 - شناسايى شايستگى انبيا و انتخاب آنان بر اساس شنوايى و آگاهى همه جانبه خداوند
انّ اللّه اصطفى . .. و اللّه سميع عليم
6 - آگاهى گسترده خداوند از عملكرد انسان ها در برابر انبيا
اطيعوا اللّه و الرسول . .. و اللّه سميع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 35 - 13،15،17
13 - اعتقاد عميق همسر عمران ، به شنوايى و علم گسترده الهى
ربّ . .. انّك انت السميع العليم
15 - اقرار به شنوايى و علم گسترده الهى ، ادب دعا
ربّ . .. انّك انت السميع العليم
17 - احساس حضور در پيشگاه پروردگار شنوا و دانا ، ادب دعا
ربّ . .. فتقبّل منّى انّك انت السميع العليم
«احساس حضور»، از ضماير خطاب استفاده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 63 - 5
5 - مفسدان ، در احاطه علمى خداوند
فانّ اللّه عليم بالمفسدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 66 - 5
5 - آگاهى كامل خداوند از آيينى كه حضرت ابراهيم ( ع ) بدان متديّن بود .
و اللّه يعلم و انتم لا تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 73 - 17
17 - برگزيدن پيامبران از سوى خداوند ، بر مبناى علم اوست .
قل انّ الفضل بيد اللّه يؤتيه من يشاء و اللّه واسع عليم
بنابراينكه مراد از فضل الهى، چنانچه قبلا توضيح داده شد، نبوت و برگزيدن پيامبران باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 92 - 9،10
9 - علم و آگاهى خداوند به انفاق و ايثار انسان ها ، هر چند اندك باشد .
و ما تنفقوا من شىء فانّ اللّه به عليم
نكره بودن كلمه «شىء» دلالت بر ناچيز بودن آن دارد.
10 - توجّه آدمى به آگاهى خداوند به انفاق و ايثار ، زمينه ساز انجام آن
لن تنالوا . .. فانّ اللّه به عليم
جلمه «اِن اللّه . .. »، به منظور تشويق ايثارگران و انفاق كنندگان، ايراد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 98 - 8
8 - توجّه به نظارت و آگاهى خداوند بر اعمال انسان ، عامل بازدارنده از كفر به آيات خداوند
و اللّه شهيد على ما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 99 - 14
14 - توجه به آگاهى خداوند نسبت به اعمال ، بازدارنده انسان از كردار زشت
و ما اللّه بغافل عمّا تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 153 - 25،26
25 - آگاهى خداوند به جزئيترين حركت ها و رفتار آدمى
و اللّه خبير بما تعملون
«خبير» به كسى گفته مى شود كه عالم به زواياى مخفى و باطنى باشد.
26 - توجّه به دانايى خداوند به جزئيترين اعمال ، زمينه ساز پرهيز از رفتار هاى ناپسند ( فرار از جنگ و . . . )
اذ تصعدون و لا تلون . .. و اللّه خبير بما تعملون
جمله «و اللّه . .. »، براى ترغيب مخاطبان به پرهيز از اعمال ناپسند و تشويق به اعمال نيكو و خداپسند است كه با توجّه به مورد آيه، مراد فرار از جنگ و نافرمانى از دستورات نظامى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 154 - 35،41،42
35 - آزمايش هاى الهى براى آشكار نمودن گرايش هاى درونى مردمان است ; نه اطّلاع يافتن خداوند از آنچه در درون ايشان مى گذرد .
و ليبتلى اللّه ما فى صدوركم . .. و اللّه عليم بذات الصّدور
جمله «و اللّه عليم . .. » اين حقيقت را بازگو مى كند كه آزمايش الهى در جنگ اُحد «صرفكم عنهم» براى اين نبود كه خداوند مؤمن واقعى را از غير آن تشخيص دهد، چرا كه خداوند به آنچه در سينه ها مى گذرد آگاه است ; بنابراين آزمايش الهى براى آشكار نمودن درون افراد خواهد بود.
41 - آگاهى خداوند به اسرار انسان ها و انگيزه هاى آنان
منكم من يريد الدّنيا . .. و اللّه عليم بذات الصّدور
42 - توجّه انسان به دانايى خداوند به انگيزه ها و كنش هاى درونى برحذردارنده وى از موضعگيرى هاى ناروا
يظنّون باللّه . .. يخفون فى انفسهم ... و اللّه عليم بذات الصّدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 163 - 9
9 - اعطاى درجات و جايگاه هاى متفاوت از سوى خداوند ، متّكى به بينايى و آگاهى كامل او به عملكرد انسانهاست .
هم درجات عند اللّه و اللّه بصير بما يعملون
جمله «و اللّه بصير بما يعملون» به اين معنا اشاره دارد كه در محاسبه اعمال و اعطاى درجه و مقام بر مبناى آن، اشتباهى رخ نخواهد داد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 167 - 19،21،22
19 - خداوند ، به آنچه منافقان در درون خويش كتمان مى كنند ، داناست .
و اللّه اعلم بما يكتمون
21 - توجّه به دانايى خداوند بر راز دل ها و عملكرد هاى آدمى ، زمينه ساز پرهيز از نفاق و ارتكاب اعمال ناپسند
و اللّه اعلم بما يكتمون
22 - خداوند ، دانا به اسرار و نهان ها و آنچه آدميان در دل و نيّت خويش دارند .
و اللّه اعلم بما يكتمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 180 - 26،27
26 - آگاهى كامل و دقيق خداوند به تمامى اعمال و رفتار انسان
و اللّه بما تعملون خبير
27 - توجّه به مالكيّت مطلق خداوند و توجّه به آگاهى او از اعمال آدمى ، آسان كننده انفاق و زمينه ساز پرهيز از بخلورزى
و لا يحسبنّ الّذين يبخلون . .. و للّه ميراث السّموات و الارض و اللّه بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 11 - 34،35
34 - سهم تعيين شده در ارث ، نشأت گرفته از علم و حكمت خداوند
يوصيكم اللّه فى اولادكم . .. انّ اللّه كان عليماً حكيماً
35 - نظام حقوقى اسلام ، نشأت گرفته از علم و حكمت خداوند
يوصيكم اللّه فى اولادكم . .. انّ اللّه كان عليماً حكيماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 17 - 8،9
8 - توجه به علم گسترده خداوند ، بازدارنده آدمى از توبه هاى غير واقعى
انّما التّوبة على اللّه للّذين . .. ثمّ يتوبون من قريب ... و كان اللّه عليماً حك
يادآورى علم گسترده خداوند پس از بيان توبه و شرايط آن، مى تواند بيانگر مطلب فوق باشد.
9 - علم و حكمت الهى ، اساس پذيرش توبه گنهكاران
انّما التّوبة على اللّه . .. و كان اللّه عليماً حكيماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 24 - 18،19،20
18 - خداوند ، عالمى حكيم است .
انّ اللّه كان عليماً حكيماً
بنابر اينكه «حكيماً»، صفت باشد براى «عليماً».
19 - احكام و قوانين ازدواج و مسائل جنسى برخاسته از علم و حكمت خداوند
و المحصنات . .. انّ اللّه كان عليماً حكيماً
20 - تشريع ازدواج موقّت و مقررات آن ، برخاسته از علم و حكمت خداوند
فما استمتعتم به منهنّ . .. انّ اللّه كان عليماً حكيماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 25 - 5
5 - آگاهى كامل خداوند به ايمان انسانها
و اللّه اعلم بايمانكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 26 - 11،12
11 - تبيين احكام و ارائه سنن پيشينيان از سوى خداوند ، برخاسته از علم و حكمت او
يريد اللّه . .. و اللّه عليم حكيم
12 - بازگشت خداوند به بندگان خويش ، برخاسته از علم و حكمت اوست .
و يتوب عليكم و اللّه عليم حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 32 - 23،24،25،26
23 - خداوند ، آگاه و دانا به هر چيز است .
انّ اللّه كان بكل شىء عليماً
24 - خداوند ، دانا به درخواست ها و نياز هاى انسان
و سئلوا اللّه من فضله انّ اللّه كان بكل شىء عليماً
از مصاديق مورد نظر براى «بكل شىء»، تمام مسائلى است كه در اين آيه مطرح شده و از جمله، نيازها و درخواستهاى انسانهاست.
25 - آگاهى كامل خداوند به آرزو ها و حالات درونى انسانها
و لا تتمنّوا . .. انّ اللّه كان بكل شىء عليماً
26 - توجه به آگاهى همه جانبه خداوند ، زمينه مراقبت انسان بر حالات درونى خويش
و لا تتمنّوا . .. انّ اللّه كان بكل شىء عليماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 35 - 17
17 - قوانين الهى در مورد خانواده و روابط زن و شوهر ، برخاسته از علم كامل و آگاهى دقيق خداوند
الرجال قوامون . .. و ان خفتم ... انّ اللّه كان عليماً خبيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 39 - 8
8 - آگاهى كامل خداوند به مؤمنان انفاق كننده ، رياكاران و بخيلان كفرپيشه
و كان اللّه بهم عليماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 40 - 3،12
3 - آگاهى كامل خداوند به ناچيزترين اعمال ، تضمين كننده عدالت در مجازات ها و پاداش هاى الهى
كان اللّه بهم عليماً. انّ اللّه لا يظلم مثقال ذرّة
ظاهراً جمله «ان اللّه . .. »، نتيجه اى است مترتب بر آگاهى خداوند. يعنى چون خداوند آگاه به تمامى جهات است، ظلم نمى كند. زيرا از ريشه هاى ظلم، جهل است.
12 - توجه به آگاهى خداوند بر كوچكترين انفاق ، و پاداش عظيم خداوند به انفاقگران ، درمان بخل و ترك احسان
و انفقوا . .. و كان اللّه بهم عليماً. انّ اللّه لا يظلم مثقال ذرّة و ان تك حسنة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 41 - 10
10 - خداوند در قيامت - با وجود آگاهى بر اعمال - گواهانى را براى نشان دادن اتقان در حسابرسى ، فراخواهد خواند .
كان اللّه بهم عليماً . .. فكيف اذا جئنا ... و جئنا بك على هؤلاء شهيداً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 45 - 1
1 - خداوند ، آگاهتر از هر كس ، نسبت به دشمنان مسلمانان
و اللّه اعلم باعدائكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 70 - 6،7
6 - كفايت علم خداوند براى تشخيص مطيعان و شايستگان تفضّل او
ذلك الفضل من اللّه و كفى باللّه عليماً
7 - تفضّلات خداوند به افراد ، بر اساس علم او به شايستگى و لياقت آنان
ذلك الفضل من اللّه و كفى باللّه عليماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 92 - 29،30
29 - خداوند ، دانايى با حكمت است .
و كان اللّه عليماً حكيماً
بنابر اينكه «حكيماً» صفت «عليماً» باشد.
30 - تشريع قانون ديه و كفّاره در مورد قتل خطائى ، بر اساس علم و حكمت گسترده خداوند است .
و من قتل مؤمناً خطاً . .. و كان اللّه عليماً حكيماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 94 - 25،26
25 - آگاهى هميشگى و دقيق خداوند به اعمال انسان و انگيزه هاى او
انّ اللّه كان بما تعملون خبيراً
«خبير» به كسى گفته مى شود كه به باطن اشيا آگاه است.
26 - توجّه به آگاهى دقيق خداوند از اعمال و انگيزه هاى آن ، زمينه پرهيز از تخلف فرامين خداوند
فتبيّنوا انّ اللّه كان بما تعملون خبيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 104 - 13،15
13 - خداوند ، دانايى كاردان است .
كان اللّه عليماً حكيماً
15 - خداوند ، داناى به رنج ها و مشقت هاى مجاهدان پيكارگر
ان تكونوا تألمون . .. و كان اللّه عليماً حكيماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 108 - 2
2 - خيانت پيشگان گنهكار ، ناباور به نظارت و آگاهى خداوند بر اعمال انسانها
يستخفون من الناس و لايستخفون من اللّه
پنهان سازى از خداوند نامعقول است. بنابراين جمله « و لايستخفون من اللّه» مى تواند اشاره به اين معنا باشد كه گناهكاران، در حقيقت خداوند را ناظر و آگاه به اعمال نمى دانند تا در صدد پنهان سازى اعمال نارواى خويش از او باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 109 - 7
7 - در دادگاه قيامت ، قضاوت بر اساس علم همه جانبه خداوند است و جايى براى وكيل مدافع نيست .
و كان اللّه بما يعملون محيطاً . .. فمن يجدل اللّه عنهم يوم القيمة ام من يكون علي
«وكيل» به كسى گفته مى شود كه كارهاى ديگرى را بر عهده مى گيرد و امور وى را تدبير مى كند و مراد از آن در آيه وكالت در دفاع خواهد بود كه از آن به وكيل مدافع تعبير مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 111 - 5،8
5 - خداوند ، آثار سوء گناه آدمى را بر اساس علم خويش و بدور از هرگونه خطا به وى باز مى گرداند .
و من يكسب اثماً فانما يكسبه على نفسه و كان اللّه عليماً حكيماً
توصيف خداوند به «عليما» براى رساندن اين معناست كه در بازگرداندن آثار سوء گناه، هيچ خطايى رخ نخواهد داد.
8 - خداوند ، دانايى كاردان است .
و كان اللّه عليماً حكيماً
بنابر اينكه «حكيما»، صفت «عليما» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 127 - 22،24،25
22 - آگاهى همه جانبه خداوند به اعمال نيك آدميان
و ما تفعلوا من خير فإنّ اللّه كان به عليماً
24 - اعتقاد انسان به علم الهى ، زمينه ساز رعايت حقوق زنان ، يتيمان و مستضعفان
و المستضعفين من الولدن . .. و ما تفعلوا من خير فإنّ اللّه كان به عليماً
25 - اعتقاد به آگاهى خداوند از اعمال خير ، مشوق انسان به انجام آن نيكيها
و ما تفعلوا من خير فإنّ اللّه كان به عليماً
جمله «و ما تفعلوا . ..» به منظور ترغيب به اعمال خير بيان شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 128 - 17
17 - آگاهى خداوند به تمامى اعمال انسانها
فإنّ اللّه كان بما تعملون خبيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 134 - 11
11 - نظام پاداش دهى خداوند ، بر اساس علم و آگاهى اوست .
فعند اللّه ثواب الدنيا و الأخرة . .. و كان اللّه سميعاً بصيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 147 - 11،12
11 - آگاهى همه جانبه خداوند به توبه كنندگان راستين و سپاسگزاران مؤمن و مراتب ايمان و شكر آنان
إن شكرتم و ءامنتم و كان اللّه شاكراً عليماً
توصيف خداوند به «عليم»، پس از جمله «ان شكرتم و ءامنتم» و «الذين تابوا»، مى رساند كه متعلق علم، همان ايمان، شكر و توبه بندگان و مقدار و خصوصيات آن است.
12 - علم و آگاهى گسترده خداوند ، تضمين كننده پاداش دهى او به بندگان مؤمن و شاكر خويش
إن شكرتم و ءامنتم و كان اللّه شاكراً عليماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 148 - 11،14،15
11 - آگاهى مطلق خداوند ، پشتوانه جعل قوانين حقوقى و اخلاقى اسلام
لايحب اللّه الجهر . .. و كان اللّه سميعاً عليماً
14 - خداوند ، آگاه به ستمگران و ستمديدگان و آگاه به دادخواهى مظلومان است .
لايحب اللّه . .. إلاّ من ظلم و كان اللّه سميعاً عليماً
متعلق علم، مى تواند مطالبى باشد كه در آيه مطرح شده است، همانند ظالم، مظلوم و مقدار ستمى كه شده و . .. .
15 - توجه به علم و آگاهى خداوند ، مانع سوء استفاده انسان ، از خصلت هاى الهى به مظلومان در بدگويى ظالمان
لايحب اللّه الجهر بالسوء من القول إلاّ من ظلم و كان اللّه سميعاً عليماً
جمله «كان اللّه . ..»، مى تواند هشدارى به مظلومان باشد كه مبادا از حكم الهى سوء استفاده كنند و در بدگويى و غيبت ظالم از حد تجاوز نمايند و يا هشدار به كسانى باشد كه مظلوم نيستند و به بهانه اين كه مظلومند، عليه بى گناهى افشاگرى كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 166 - 7،8
7 - گواهى خداوند به حقانيت قرآن برخاسته از علم و آگاهى او نسبت به آن
لكن اللّه يشهد بما أنزل إليك أنزله بعلمه
8 - خداوند با علم به شايستگى پيامبر (صلی الله علیه و آله) قرآن را بر ايشان نازل نمود . *
لكن اللّه يشهد بما أنزل إليك أنزله بعلمه
در برداشت فوق «بعلمه» حال براى فاعل «انزله» گرفته شده است و متعلق «علم»، لياقت پيامبر(صلی الله علیه و آله) براى نزول قرآن بر وى ; يعنى «انزله عالماً بانك اهل لذلك».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 170 - 16،17،20
16 - بعثت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و نزول قرآن برخاسته از علم و حكمت خداوند
يأيها الناس قد جاءكم الرسول بالحق من ربكم . .. و كان اللّه عليماً حكيماً
17 - اختيار انسان ها در انتخاب ايمان و كفر ، برخاسته از علم و حكمت خداوند
فامنوا خيراً لكم و إن تكفروا . .. و كان اللّه عليماً حكيماً
يادآورى علم و حكمت خداوند در ذيل آيه اشاره به اين است كه تمامى معارف ياد شده در آيه و از جمله آنها اختيار آدمى، عالمانه و حكيمانه است.
20 - خداوند ، آگاه به ايمان و كفر مردمان
فامنوا خيراً لكم و إن تكفروا . .. و كان اللّه عليماً حكيماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 176 - 21،22
21 - احاطه و فراگيرى علم الهى نسبت به همه چيز
و اللّه بكل شىء عليم
22 - بيان احكام ارث از جانب خداوند ، برخاسته از علم همه جانبه وى
قل اللّه يفتيكم فى الكللة . .. و اللّه بكل شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 8 - 19
19 - آگاهى همه جانبه خداوند به تمامى اعمال آدمى
إنّ اللّه خبير بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 12 - 5
5 - آگاهى خداوند به تمامى اعمال و رفتار انسانها
قال اللّه انى معكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 54 - 37،39
37 - خداوند آگاه به بندگان لايق و سزاوار تفضل و احسان خاص خويش
ذلك فضل اللّه يؤتيه من يشاء و اللّه واسع عليم
متعلق «عليم» به مناسبت مورد، لياقت افراد براى اعطاى فضل و احسان خاص الهى است.
39 - توان و غناى نامحدود و علم گسترده خداوند ، تضمين كننده جريان خواست ها و مشيت هاى او
ذلك فضل اللّه يؤتيه من يشاء و اللّه واسع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 76 - 11
11 - تنها خداوند ، شنواى درخواست ها و آگاه به سود و زيان انسانهاست .
ما لايملك لكم ضراً و لانفعاً و اللّه هو السميع العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 97 - 11،12،13،14،15،20
11 - آگاهى انسان ها به علم گسترده خداوند ، از اهداف بيان نقش كعبه و ماه هاى حرام و قربانى در قوام جامعه
جعل اللّه . .. ذلك لتعلموا إنّ اللّه يعلم ما فى السموت و ما فى الارض
«ذلك» مى تواند اشاره به بيان مطالب ياد شده باشد، يعنى خداوند فلسفه ايجاد كعبه و نيز احكام مربوط به آن را بيان كرد تا انسانها بدانند افعال خداوند و احكام او عالمانه و داراى اهدافى والاست و اين را نشان و علامتى از علم گسترده خداوند بشمارند.
12 - دستيابى اهل ايمان به جامعه اى با قوام در پرتو حراست از حرمت كعبه و انجام مناسك حج ، موجب آگاهى آنان به علم گسترده و همه جانبه خداوند .
جعل اللّه . .. ذلك لتعلموا إنّ اللّه يعلم ما فى السموت و ما فى الارض
برداشت فوق بر اين مبناست كه «ذلك» اشاره به خود حقايق بيان شده باشد نه بيان آن حقايق، يعنى آنگاه كه انسانها در پرتو احترام به كعبه و ماههاى حرام و انجام مناسك آن به جامعه اى با قوام رسيدند، در مى يابند كه خداوند داراى علمى
گسترده است.
13 - خداوند آگاه به تمامى آنچه در آسمان ها و زمين است .
إنّ اللّه يعلم ما فى السموت و ما فى الارض
14 - گزينش كعبه از ميان تمامى نقاط زمين براى انجام مناسك حج ، نشان آگاهى خداوند به نظام آسمان ها و زمين *
جعل اللّه الكعبة . .. ذلك لتعلموا إنّ اللّه يعلم ما فى السموت و ما فى الارض
ارتباط عميق بين جعل كعبه و خصوصيات آن با آگاهى خداوند بر آسمانها و زمين اين احتمال را در ذهن ترسيم مى كند كه آيه ناظر به ويژگيهاى منطقه اى و جغرافيايى كعبه باشد.
15 - فرمان به انجام مناسك حج و محترم شمردن كعبه براى رسيدن به جامعه اى با قوام ، فرمانى برخاسته از علم گسترده خداوند
جعل اللّه الكعبة . .. ذلك لتعلموا إنّ اللّه يعلم ما فى السموت و ما فى الارض
چون توجه به نقش كعبه و ماههاى حرام و قربانى در قوام جامعه آدمى را به علم خداوند رهنمون مى سازد،الزاماً بايد جعل آنها براى تأمين اين هدف، عالمانه باشد.
20 - همه چيز در حيطه علم گسترده خداوند
و إنّ اللّه بكل شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 99 - 5
5 - بى اعتنايى به احكام صيد و كفاره آن در نهان و شكستن حرمت كعبه و ماه هاى حرام به دور از چشم مردم ، پديدار و آشكار در محضر خداوند
و اللّه يعلم ما تبدون و ما تكتمون
از مصاديق مورد نظر براى «ماتكتمون» - با توجه به آيات قبل - افعال و رفتارى است كه در برداشت به آنها اشاره شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 101 - 14
14 - خداوند بردبار با بندگان ، و فرصت دهنده به ايشان براى بازگشت از خطا هاى خويش *
و اللّه غفور حليم
برداشت فوق از ارتباط بين «غفور» و «حليم» به دست مى آيد يعنى خداوند سريعاً گنهكاران را مؤاخذه نخواهد كرد بلكه به آنان فرصت خواهد داد تا زمينه هاى جلب مغفرت الهى را براى خويش فراهم كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 105 - 16
16 - خداوند آگاه به كردار و رفتار همه انسانهاست .
فينبئكم بما كنتم تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 116 - 16،17،18
16 - آگاه نبودن خداوند به ادعاى الوهيت عيسى ( ع ) - على رغم آگاهى مطلق او - دليل روشن بر نبود چنين ادعايى در
گفته هاى عيسى ( ع )
ان كنت قلته فقد علمته تعلم ما فى نفسى
17 - مسيح ( ع ) آگاه و معتقد به احاطه علمى خداوند بر وى و تمامى انديشه ها و صفات نفسانى او
تعلم ما فى نفسى
18 - انسان ها و حتى پيامبرانى همانند مسيح ( ع ) ناآگاه به آنچه خداوند در درون ذات خويش دارد .
تعلم ما فى نفسى و لا اعلم ما فى نفسك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 3 - 8،12
8 - آگاهى خداوند از اعمال انسان
و يعلم ما تكسبون
12 - عن أبى جعفر (اظنه محمّد بن نعمان) قال: سألت ابا عبداللّه(ع) عن قول اللّه عز و جل «و هو اللّه فى السموات و فى الأرض» قال: كذلك هو فى كل مكان . .. محيط بما خلق عملا و قدرة و احاطة و سلطاناً و ملكاً ... .
ابوجعفر (احتمالا همان محمّد بن نعمان است) گويد: از امام صادق(ع) درباره اين جمله از آيه «و هو اللّه . .. » سؤال كردم، امام فرمود: يعنى او به تمامى مخلوقات خويش از نظر علم، قدرت، سلطه و حاكميت احاطه دارد ... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 13 - 4،6
4 - علم و آگاهى به جهان هستى، لازمه مالكيت مطلقه الهى
و له ما سكن فى الّيل و النهار و هو السميع العليم
جمله «و له ما سكن» به منزله دليلى است براى «و هو السميع العليم». يعنى همه چيز، اعم از اشيا و اقوال و حتى فكر، مخلوق و مملوك خداست و خالق نمى تواند به مخلوق خويش آگاه نباشد، چون علم خالق به مخلوق خود ضرورى است.
6 - شنوايى و دانايى خداوند، تضمين كننده حسابرسى از بندگان در روز قيامت
ليجمعنكم إلى يوم القيمة . .. و هو السميع العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 18 - 3،4،5
3 - تنها خداوند، حكيم (كاردان) و خيبر (آگاه به دقايق امور) است.
و هو الحكيم الخبير
معرفه بودن مبتدا (هو) و خبر (الحكيم الخبير) بيانگر حصر است.
4 - قهر و غلبه خداوند بر اساس حكمت و آگاهى كامل و دقيق اوست.
و هو القاهر فوق عباده و هو الحكيم الخبير
5 - نفع و ضرر رساندن خداوند به آدميان بر اساس حكمت و آگاهى
و إن يمسسك اللّه بضر فلا كاشف له إلا هو . .. هو الحكيم الخبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 33 - 2
2 - تسلى خداوند به پيامبر(صلی الله علیه و آله) در برابر انكار منكران با يادآورى آگاهى خداوند به ياوه هاى كافران و اندوه پيامبر(صلی الله علیه و آله)
قد نعلم إنه ليحزنك الذى يقولون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 53 - 10
10 - خداوند، آگاهتر از هر كس به سپاسگزاران نعمتهاى خويش است.
أليس اللّه بأعلم بالشكرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 58 - 7،8
7 - خداوند آگاهتر از هر كس به اينكه در چه زمان و شرايطى مشركان و منكران پيامبر(صلی الله علیه و آله) را عذاب كند.
لقضى الأمر بينى و بينكم و الله أعلم بالظلمين
8 - خداوند داناترين كس در مورد شناخت ستمگران است.
و الله أعلم بالظلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 60 - 5،6،15
5 - خداوند به عملكرد روزانه آدميان آگاه است.
و يعلم ما جرحتم بالنهار
«جرح» به معناى «كسب» است. (لسان العرب).
6 - خداوند در عين آگاهى به اعمال روز گذشته آدميان (اعمال ناروا)، آنان را از خواب شب بيدار مى كند و روح را به آنان بازمى گرداند.
هو الذى يتوفكم بالّيل و يعلم ما جرحتم بالنهار ثم يبعثكم فيه
15 - آگاهى خداوند بر كردارهاى آدمى، هشدارى به او در مورد عملكردش و پيامدهاى آن
ثم ينبئكم بما كنتم تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 73 - 13،14،17
13 - خداوند داناى به تمامى غيب و شهود هستى است.
علم الغيب و الشهدة
14 - دانايى خداوند به غيب و شهود عالم، پشتوانه حشر تمامى انسانها و ظهور مالكيت و حاكميت انحصارى خداوند در قيامت است.
إليه تحشرون . .. يوم ينفخ فى الصور علم الغيب و الشهدة
با توجه به اينكه در آخرين جمله آيه قبل سخن از حشر آدميان بود و در اين آيه از نفخ صور و برپايى قيامت ياد شده و سپس جمله «عالم الغيب و الشهادة» آمده، گويا اين جمله پاسخى است به كسانى كه چگونگى حشر آدميان را، با وجود متلاشى شدن اجساد و از بين رفتن آثار، امرى ناممكن مى دانند.
17 - خداوند حاكم و قضاوت كننده اى است كه از حوادث و اعمال آگاهى دقيق دارد.
علم الغيب و الشهدة و هو الحكيم الخبير
از معانى ذكر شده براى «حكيم»، حاكم و قاضى است. (لسان العرب به نقل از ابن اثير).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 80 - 15،16
15 - تمامى پديده هاى جهان در احاطه و گستره علم خداوند قرار دارند.
و سع ربى كل شىء علما
16 - علم محيط خداوند بر تمامى موجودات، ضامن جريان مشيت و ربوبيت خداوند در پهنه هستى است.
إلا أن يشاء . .. و سع ربى كل شىء علما
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 83 - 10،11
10 - ارتقاى درجه پيامبران و اعطاى حجت به آنها، جلوه اى از حكيمانه و عالمانه بودن افعال الهى است.
تلك حجتنا . .. نرفع درجت ... إن ربك حكيم عليم
11 - گزينش و ترفيع درجات برخى انسانها و اعطاى برهانها به آنان، با دقت تمام و در پرتو علم الهى صورت مى پذيرد.
و تلك حجتنا . .. نرفع درجت ... إن ربك حكيم عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 96 - 5
5 - شكافته شدن صبح، آرامش شب و نظم و حساب خورشيد و ماه، بر اساس برنامه ريزى خداوند عزيز و داناست.
فالق الإصباح . .. ذلك تقدير العزيز العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 101 - 9،10
9 - خداوند داراى آگاهى ژرف و گسترده به همه موجودات هستى است.
و هو بكل شىء عليم
10 - آفرينش هستى بر اساس علم گسترده خداوند است.
خلق كل شىء و هو بكل شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 115 - 14،15
14 - كمال دين و تبديل ناپذيرى كلمات خدا بر اساس شنوايى و علم گسترده اوست.
و تمت كلمت . .. و هو السميع العليم
15 - خداوند شنواى گفته ها و خواسته هاى مشركان و آگاه به همه جوانب آن است.
و أقسموا بالله . .. زخرف القول غرورا ... و تمت كلمت ربك ... و هو السميع العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 116 - 11
11 - خداوندِ شنوا و دانا شايسته پيروى است، نه اكثريت تابع گمانهاى واهى
و هو السميع العليم. و إن تطع أكثر من فى الأرض ... إن يتبعون إلا الظن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 117 - 1،4
1 - تنها خداوند آگاهترين فرد به گمراهان و هدايت يافتگان است.
إن ربك هو أعلم . .. بالمهتدين
ضمير «هو»، كه بين اسم و خبر «إن» قرار گرفته، ضمير فصل است و نقش آن در جمله حصر و تأكيد مى باشد.
4 - علم برتر خداوند دليل لزوم پذيرش رهنمودهاى او در مورد گمراهى و هدايت است.
و إن تطع . .. إن ربك هو أعلم من يضل
جمله «إن ربك هو أعلم» تعليل براى مضمون آيه قبل است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 118 - 3
3 - چون خداوند آگاه به راه هدايت و ضلالت است، احكام و رهنمودهاى او را بايد پذيرفت.
إن ربك هو أعلم . .. فكلوا مما ذكر اسم الله عليه
جمله «فكلوا مما» تفريع بر جمله «إن ربك هو أعلم» در آيه قبل است. لذا مضمون آن چنين مى شود: چون تنها خداوند عالم است، در عمل احكام او را بايد پذيرفت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 119 - 17
17 - تنها خداوند بهتر از هر كس متجاوزان به حدود الهى و اهل بدعت در احكام الهى را مى شناسد و معرفى مى كند.
إن ربك هو أعلم بالمعتدين
ضمير فصل «هو»، كه بين اسم و خبر «إن» قرار گرفته، بيانگر حصر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 124 - 6
6 - انتخاب رسول از سوى خداوند بر اساس علم كامل او به شايستگى رسولان انجام مى گيرد.
الله أعلم حيث يجعل رسالته
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 128 - 24،25
24 - افعال خداوند بر اساس علم و حكمت اوست.
قال النار مثويكم . .. إن ربك حكيم عليم
25 - مشيت الهى سرچشمه گرفته از علم و حكمت اوست.
إلا ما شاء الله إن ربك حكيم عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 132 - 4،5
4 - پروردگار هيچگاه از اعمال و رفتار جنيان و انسانها غافل نيست.
و ما ربك بغفل عما يعملون
5 - درجات و مراتب آخرت بر اساس آگاهى خداوند از اعمال جن و انس و سنجش دقيق آن اعطا مى گردد.
و لكل درجت مما عملوا و ما ربك بغفل عما يعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 159 - 9
9 - خداوند آگاه به اعمال و رفتار انسانهاست.
ينبئهم بما كانوا يفعلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 7 - 1،2
1 - خداوند در قيامت رفتار و عقايد آدميان را به گونه اى دقيق و عالمانه براى آنان بيان خواهد كرد.
فلنقصن عليهم بعلم و ما كنا غائبين
حرف «باء» به معناى مصاحبت و ملابست است; يعنى: «فلنقصن عليهم مصاحبين و متلبسين بعلم. و نكره بودن «علم» دلالت بر عظمت آن علم دارد كه از آن به «دقيق بودن» تعبير شد.
2 - خداوند در قيامت سرگذشت پيامبران را در ابلاغ رسالت به گونه اى دقيق براى آنان بيان خواهد كرد.
و لنسئلن المرسلين. فلنقصن عليهم بعلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 11 - 16
16 - عن أبى عبدالله(ع): إن الملائكة كانوا يحسبون أن إبليس منهم و كان فى علم الله أنه ليس منهم فاستخرج الله ما فى نفسه بالحمية فقال: «خلقتنى من نار و خلقته من طين».
از امام صادق(ع) روايت شده است: فرشتگان گمان مى كردند ابليس از آنهاست، ولى خداوند مى دانست كه او جزء ايشان نيست و خود برتربينى درونى او را (به وسيله امر به سجده) آشكار نمود . .. .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 52 - 2،3،10
2 - خداوند قرآن را بر اساس علم خويش تبيين كرده و معارف آن را به روشنى بيان داشته است .
و لقد جئنهم بكتب فصلنه على علم
«على علم» مى تواند متعلق به «فصلنه» باشد و نيز مى تواند متعلق به «جئنهم» گرفته شود. برداشت فوق مبتنى بر احتمال اول است.
3 - نزول قرآن ناشى از علم كامل خداوند به نياز هاى هدايتى مردم
و لقد جئنهم بكتب فصلنه على علم هدى
برداشت فوق مبتنى بر اين احتمال است كه «على علم» متعلق به «جئنهم» باشد. نكرده بودن كلمه «علم» اشاره به عظمت آن علم دارد كه در برداشت فوق به «علم كامل» تعبير شده است.
10 - قرآن ، جلوه اى از علم و هدايت و رحمت بيكران خداوند
فصلنه على علم هدى و رحمة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 89 - 17،18،19،22،23،30
17 - شعيب ( ع ) ، علم مطلق خداوند را دليل پذيرش ربوبيت وى و تسليم در برابر مشيتهايش دانست .
قال . .. إلا أن يشاء اللّه ربنا وسع ربنا كل شىء علماً
18 - تنها خداوند آگاه به سرنوشت مؤمنان در پايدارى آنان بر توحيد و يا بازگشتشان به كفر و شرك است .
و ما يكون لنا أن نعود فيها إلا أن يشاء اللّه ربنا وسع ربنا كل شىء علماً
19 - علم همه جانبه خداوند بر هستى ، ملاك لزوم تسليم در برابر مشيت اوست .
إلا أن يشاء اللّه ربنا وسع ربنا كل شىء علماً
22 - خداوند به دليل آگاهى مطلقش بر هستى ، تنها موجود شايسته اتكا و توكل است .
وسع ربنا كل شىء علماً على اللّه توكلنا
23 - توجه به ربوبيت خدا و علم همه جانبه او ، مستلزم توكل كردن بر وى و پايدارى در برابر تهديد دشمنان
وسع ربنا كل شىء علماً على اللّه توكلنا
30 - داورى نهايى ميان مؤمنان و كافران ، شايسته خداوند آگاه بر تمامى هستى است .
وسع ربنا كل شىء علماً . .. ربنا افتح بيننا و بين قومنا بالحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 187 - 14،15
14 - عموم مردم نمى دانند كه آگاهى به زمان قيامت در انحصار خداوند است .
و لكن أكثر الناس لايعلمون
مفعول «لايعلمون» معنايى است كه از «انما علمها . .. » به دست مى آيد.
15 - انحصار دانش قيامت به خدا ، خود علم و معرفتى است كه تنها برخى از مردم آن را درخواهند يافت .
إنما علمها عند اللّه و لكن أكثر الناس لايعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 200 - 4،6
4 - خداوند ، شنواى گفته ها و آگاه به خواسته هاست .
إنه سميع عليم
6 - باور به شنوايى و آگاهى گسترده خداوند مايه التجا به او در برابر وسوسه گرى هاى شيطان
فاستغذ باللّه إنه سميع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 201 - 4
4 - باور به شنوايى و آگاهى خدا ، زمينه ساز دور ماندن از وسوسه هاى شيطان و رهيدن از دام اوست .
تذكروا فإذا هم مبصرون
برداشت فوق مبتنى بر اين است كه متعلق «تذكروا»، به قرينه فراز قبل (إنه سميع عليم)، شنوايى و آگاهى خداوند باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 17 - 11
11 - شنوايى و علم گسترده الهى ، پشتوانه امداد مؤمنان و اجابت استغاثه آنان
إذ تستغيثون . .. إن اللّه سميع عليم
برداشت فوق بر اين اساس است كه جمله «إن اللّه . .. » ناظر به آيه نهم باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 24 - 12،13
12 - خداوند آگاه به همه انديشه هاى آدمى
و اعلموا أن اللّه يحول بين المرء و قلبه
13 - توجه به علم كامل خداوند بر انديشه ها ، زمينه ساز اجابت دعوت خدا و رسول و پرهيز از نفاق و دورويى
لاتكونوا كالذين قالوا سمعنا و هم لايسمعون . .. و اعلموا أن اللّه يحول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 43 - 13
13 - خداوند به دليل آگاهيش بر عوامل اطمينان بخش قلب ها و علمش به زمينه هاى سستى آفرين ، مشركان بدر را در رؤياى پيامبر (صلی الله علیه و آله) اندك نمايان ساخت .
و لكن اللّه سلم إنه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 47 - 8،10
8 - خداوند به تمامى جوانب و زواياى اعمال كفرپيشگان آگاه است .
و اللّه بمايعملون محيط
احاطه خداوند به اعمال بندگان به معناى تسلط كامل او بر اعمال ايشان است و از مصاديق اين سلطه و حاكميت، علم و آگاهى است.
10 - توجه به احاطه علمى خداوند بر كردار آدمى ، عامل اجتناب وى از سرمستى و رياكارى و جلوگيرى از راه خدا
و لاتكونوا . .. و اللّه بمايعملون محيط
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 53 - 14
14 - كيفر خداوند براى كافران ، متكى بر شنوايى و علم گسترده اوست .
و أن اللّه سميع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 60 - 11
11 - تنها خداوند آگاه به دشمنانى است كه براى جامعه ايمانى ناشناخته اند .
لاتعلمونهم اللّه يعلمهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 71 - 9،10
9 - خداوند ، بسيار دانا و كاردان است .
و اللّه عليم حكيم
10 - علم و حكمت گسترده الهى ، پشتوانه وعده الهى به ناكامى خائنان به پيامبر (صلی الله علیه و آله) و دين الهى
فقد خانوا اللّه من قبل فأمكن منهم و اللّه عليم حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 75 - 13
13 - حكم ولايت مهاجر و انصار بر يكديگر و اولويت خويشان در آن ولايت ، حكمى بر اساس علم مطلق الهى
إن اللّه بكل شىء عليم
جمله «إن اللّه . .. » پس از بيان احكام ذكر شده، در اين آيه و آيات پيشين، اشاره به اين حقيقت دارد كه احكام و قوانين ياد شده احكامى عالمانه و نشأت گرفته از علم مطلق خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 15 - 6،7
6 - پذيرش توبه مشركان و كفار و قبول اسلام آنان از سوى خداوند ، برخاسته از علم و حكمت اوست .
و يتوب اللّه على من يشاء و اللّه عليم حكيم
7 - جنگ با دشمنان پيمان شكن و دعوت آنان به توبه و بازگشت به دامن اسلام ، دستورى برخاسته از علم و حكمت خداوند
قتلوهم . .. و يتوب اللّه على من يشاء و اللّه عليم حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 28 - 19،21
19 - ممنوعيت مشركان از نزديك شدن به مسجدالحرام ، حكمى است مبتنى بر علم و حكمت گسترده خدا .
يأيها الذين ءامنوا إنما المشركون نجس فلا يقربوا المسجدالحرام . .. إنّ اللّه عليم
21 - علم و حكمت گسترده خداوند ، پايه و اساس مشيت و اراده او
إن شاء إنّ اللّه عليم حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 42 - 12
12 - علم خداوند به دروغ بودن سوگند متخلفان جنگ تبوك و گواهى او بر موجه نبودن تخلفشان
سيحلفون باللّه . .. و اللّه يعلم إنهم لكذبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 44 - 6
6 - توجه تقواپيشگان به آگاهى خداوند به احوالشان ، مايه دلگرمى آنان در جهاد
أن يجهدوا . .. و اللّه عليم بالمتقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 94 - 17
17 - توجه انسان به بازگشت قهرى خود به سوى خداوند آگاه ، هشدارى است براى او .
ثم تردون إلى . .. فينبئكم بما كنتم تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 101 - 8
8 - علم نامحدود خداوند ، پشتوانه رسوايى و كيفر به حق منافقان
نحن نعلمهم سنعذبهم مرتين ثم يردون إلى عذاب عظيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 103 - 20
20 - دستور ها و رهنمود هاى خداوند ، نشأت گرفته از علم گسترده او به مصالح واقعى و تأثير مثبت آنها
صل عليهم إن صلوتك سكن لهم و اللّه سميع عليم
صفت «عليم» ممكن است اشاره به عالمانه بودن فرمان «خذ من أموالهم» و «صل عليهم . ..» داشته باشد; چه اينكه تأثير مثبت هر يك را خداوند بر اساس علم گسترده خود بيان داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 110 - 6،7
6 - اخبار خداوند از روحيه هدايت ناپذير منافقان ، متكى بر علم گسترده اوست .
لا يزال بنينهم الذى بنوا ريبة فى قلوبهم . .. و اللّه عليم حكيم
7 - برخورد شديد خداوند با بناكنندگان مسجد ضرار ، متكى بر علم و حكمت او بود .
و الذين اتخذوا . .. لا تقم فيه ... فانهار به فى نار جهنم ... و اللّه عليم حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 116 - 3
3 - علم گسترده خداوند ، لازمه فرمانروايى او بر سراسر هستى
إن اللّه بكل شىء عليم. إن اللّه له ملك السموت و الأرض
برداشت فوق مبتنى بر اين است كه جمله «إن اللّه له ملك . ..» در مقام تعليل براى «إن اللّه بكل شىء عليم» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 23 - 10
10 - خدا ، آگاه به تمامى اعمال انسانهاست .
ثم إلينا مرجعكم فننبئكم بما كنتم تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 36 - 6
6 - خدا ، به تمامى اعمال مردمان آگاهى كامل دارد .
إن اللّه عليم بما يفعلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 6 - 5
5- علم همه جانبه خداوند ، پشتوانه توانايى او بر روزى رسانى به موجودات و تدبير امور آنهاست .
و ما من دابّة فى الأرض إلاّ على الله رزقها و يعلم مستقرها و مستودعها
هدف از بيان آگاهى خداوند به احوال موجودات ، پس از «على الله رزقها» القاى اين نكته است كه: روزى رسانى به موجودات و تدبير امور آنها ، نيازمند علمى گسترده است كه خداوند آن را داراست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 57 - 12
12- خداوند ، مراقبت كننده اى دقيق و حفاظت كننده اى آگاه بر همه چيز است .
إن ربى على كل شىء حفيظ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 83 - 1
1- سنگ هاى فرو ريخته شده برقوم تبه كار لوط ، سنگهايى داراى علامتى ويژه كه تنها خداوند به آن علامت آگاه بود .
مسوّمة عند ربك
«سيمة» و «سيماء» به معناى نشانه و علامت است و «تسويم» (مصدر مسوّمة) به معناى قرار دادن نشانه مى باشد. بنابراين «مسوّمة»; يعنى ، نشان دار و داراى علامت. در برداشت فوق «عند ربك» متعلق به «مسوّمة» گرفته شده است.
علل الشرايع، ص 551، ح 5، ب 340; نورالثقلين، ج2، ص384، ح166.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 76 - 27
27- خداوند از هر عالم و دانشمندى ، داناتر و آگاه تر است .
فوق كل ذى علم عليم
برداشت فوق ، بر اين اساس است كه مراد از «عليم» خداوند باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 9 - 4
4- علم خداوند به بى تأثيرى معجزات درخواستى كفرپيشگان ، دليل اعطا نكردن آنها به پيامبر (صلی الله علیه و آله)
و يقول الذين كفروا لولا أُنزل عليه ءاية . .. الله يعلم ما تحمل ... علم الغيب و
و نهانها، پس از اشاره به اين كه تقاضاى كافران مبنى بر ارائه معجزه را پاسخ نمى دهد، حاوى اين نكته است كه: خداوند مى داند ارائه معجزات پيشنهادى كافران اثرى در هدايت ايشان ندارد. از اين روست كه به درخواست آنان پاسخ نمى دهد.
تفسيرعياشى، ج2، ص205، ح13; نورالثقلين، ج2، ص485، ح34.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 39 - 6
6- اساس و ريشه تمام قوانين و مقررات عالم هستى نزد خداوند است و تنها او به آنها عالم است .
و عنده أُمّ الكتب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 42 - 7
7- خداوند ، به عملكرد و دستاورد هر انسانى آگاه است .
يعلم ما تكسب كل نفس
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 9 - 8
8- آگاهى كامل به جزئيات تاريخ اقوام پيشين ، تنها در انحصار خداوند است .
ألم يأتكم نبؤا الذين من قبلكم . .. لايعلمهم إلاّالله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 46 - 2
2- خداوند به تمامى ترفند ها و مكر هاى ستمگران آگاهى كامل دارد .
و قد مكروا مكرهم و عند الله مكرهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 38 - 2
2- روز قيامت و زمان دقيق برپايى آن ، مشخص و معلوم در نزد خداوند
فأنظرنى إلى يوم يبعثون . قال فإنك من المنظرين . إلى يوم الوقت المعلوم
برداشت فوق، بر اين اساس است كه مقصود از «الوقت المعلوم» روز رستاخيز و قيامت باشد و نام گذارى آن روز به «وقت معلوم» براى اين است كه تنها خدا، زمان دقيق آن را مى داند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 86 - 1
1- خداوند ، تنها آفريننده داناست .
إن ربّك هو الخلّ-ق العليم
معرفه آورده شدن مبتدا و خبر و نيز آمدن ضمير فصل «هو» دلالت بر حصر مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 28 - 16
16- خداوند ، قطعاً به اعمال كافران آگاه است .
إن الله عليم بما كنتم تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 70 - 10
10- خداوند ، داراى علم و قدرت گسترده
إن الله عليم قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 101 - 5
5- نزول تدريجى آيات قرآن و تغيير برخى از آنها از نظر مفاد به مرور زمان ، ناشى از علم الهى است .
و إذا بدّلنا ءاية مكان ءاية و الله أعلم بما ينزّل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 125 - 18
18- خداوند ، نسبت به گمراهان و هدايت يافتگان ، برترين آگاهى را دارد .
إن ربّك هو أعلم بمن ضلّ عن سبيله و هو أعلم بالمهتدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 1 - 21
21- انتخاب پيامبر (صلی الله علیه و آله) براى بردن به معراج ، بر اساس علم و آگاهى گسترده خداوند به خواسته ها و شايستگى او بود .
سبحن الذى أسرى . .. إنه هو السميع البصير
جمله «إنه هو السميع البصير» به منزله تعليل براى جملات پيشين است كه در آنها انتخاب پيامبر(صلی الله علیه و آله) براى معراج مطرح شده بود; يعنى، چون خداوند سميع و بصير (شنوا به گفته ها و آگاه به شايستگيها) است، پيامبرش را براى معراج انتخاب كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 4 - 9
9- « عن أميرالمؤمنين ( ع ) : . . . و القضاء على أربعة أوجه . . . و الرابع قضاء العلم و هو قوله : « و قضينا إلى بنى اسرائيل . . . » معناه علمنا من بنى اسرائيل . . . ;
از اميرالمؤمنين(ع) روايت شده است: قضا بر چهار وجه است: . .. وجه چهارم قضا به معناى علم است و آن سخن خداست: «و
قضينا إلى بنى اسرائيل...»; يعنى، كار بنى اسرائيل را ما مى دانستيم...».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 17 - 12
12- ربوبيت خداوند ، مقتضى مجازات جوامع فاسد و عصيانگر بر اساس علم و آگاهى است .
و كم أهلكنا . .. و كفى بربّك بذنوب عباده خبيرًا بصيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 30 - 7،8
7- تفاوت روزى انسان ها ، بر اساس آگاهى و بينش عميق خداوند به بندگان است .
يبسط الرزق . .. و يقدر إنه كان بعباده خبيرًا بصيرًا
8- مشيت خداوند ، داراى اساسى عالمانه و آگاهانه است .
يبسط الرزق لمن يشاء و يقدر إنه كان بعباده خبيرًا بصيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 84 - 9
9- ربوبيت الهى ، مقتضى آگاهى عميق او به هدايت پيشگان و تمايز آنان با ديگران
فربّكم أعلم بمن هو أهدى سبيلاً
ذكر صفت «ربّ» به جاى اسم «الله» و يا صفات ديگر براى بيان آگاهى خداوند از گروههاى انسانى، مشعر به نكته ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 86 - 5،9
5- مجموعه آنچه از دانش ها و معارف الهى بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) وحى شده ، در مقايسه با حقايق و اسرار نهفته در هستى و علم الهى ، اندك است .
و ما أُوتيتم من العلم إلاّ قليلاً. و لئن شئنا لنذهبنّ بالذى أوحينا إليك
9- « حسن بن محمدالنوفلى يقول : . . . قال سليمان : . . . إرادته علمه ، قال الرضا ( ع ) : . . . ما الدليل على أن إرادته علمه ؟ و قد يعلم ما لايريده أبداً ، و ذلك قوله عزّوجلّ : « و لئن شئنا لنذهبنّ بالذى أوحينا إليك . . . قال سليمان : فإن الإرادة القدرة قال الرضا ( ع ) : و هو عزّوجلّ يقدر على ما لايريده أبداً و لابدّ من ذلك لأنه قال تبارك و تعالى : « و لئن شئنا لنذهبنّ بالذى أوحينا إليك » فلو كانت الإرادة هى القدرة كان قد أراد أن يذهب به لقدرته . . . ;
حسن بن محمدنوفلى مى گويد:. .. سليمان گفت:... اراده خدا عين علم خداست. امام رضا(ع) فرمود:... چه دليلى بر اين هست كه اراده او علم اوست؟ در حالى كه خداوند تحقيقاً چيزى را مى داند كه آن را هرگز اراده نمى كند و آن سخن خداوند - عزّوجلّ - است كه مى فرمايد: «و لئن شئنا لنذهبنّ بالذى أوحينا إليك» ... سليمان گفت: پس اراده همان قدرت است. امام رضا(ع) فرمود: اين خداوند - عزّوجلّ - است كه هر چيزى كه هرگز اراده نمى كند قادر است و ناچار بايد اين مطلب را پذيرفت; چون خداوند - تبارك و تعالى - فرمود: «و لئن شئنا لنذهبنّ بالذى أوحينا إليك» پس اگر اراده همان قدرت بود اراده كرده بود كه [آنچه بر پيامبر(صلی الله علیه و آله) وحى شده] از ياد او ببرد چون قادر بود ...».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 19 - 10
10- خداوند ، به رخداد هاى جهان ، از همه كس آگاه تر است .
ربّكم أعلم بما لبثتم
مفاد جمله «ربّكم أعلم. ..» برترى علم خداوند بر علمى است كه گويندگان «لبثنا...» آن را به طور اجمال ابراز كردند; زيرا، آنان، در اندك بودن مدّت خواب، ترديدى نداشتند، گرچه در مقدار دقيق آن اظهار ترديد كردند. اين احتمال نيز وجود دارد كه كلمه «أعلم» در معناى تفضيل به كار نرفته باشد و مفاد جمله «ربّكم...» اين باشد كه خداوند، مدّت خواب شما را مى داند و شما نمى دانيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 22 - 15
15- برترى آگاهى خداوند ، لازمه ربوبيّت او است .
قل ربّى أعلم بعدتهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 26 - 2
2- اِخبار خداوند از مدّت خواب اصحاب كهف ، متكى بر علم برترش است و قابل قياس با ديگر نظريه ها نيست .
قل اللّه أعلم بما لبثوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 103 - 3
3- خداوند به دليل حاكميّت بر رستاخيز و نظام كيفرى انسان ها ، تنها منبع آگاه از سود و زيان واقعى آنان است .
إنّا أعتدنا جهنّم . .. هل ننبّئكم بالأخسرين أعملاً
خداوند پس از اين كه موضع قيامت و كيفر كافران را در آيات قبل يادآور شده، در مقام اِخبار از سود و زيان واقعى انسان ها برآمده است. اين نكته نشانه آن است كه در شناخت سود و زيان، تنها، گفته هاى او ملاك است; چرا كه فرجام انسان ها را، او رقم مى زند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 65 - 8
8- خداوند ، به عبادت و اطاعت بندگان آگاه است و هرگزآن را فراموش نمى كند .
و ما كان ربّك نسيًّا . .. واصطبر لعبدته
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 70 - 5،9،10
5- خداوند از هركسى ، به مرتبه و ميزان استحقاق دوزخ براى هر يك از مستكبران و عصيان گران داناتر است .
ثمّ لنحن أعلم بالذين هم أولى بها صليًّا
9- آگاهى از ميزان جرايم انسان ها و درجات عذاب آنان ، از شؤون ربوبيت الهى است .
فوربّك . .. ثمّ لنحن أعلم
10- خداوند با سوگند به ربوبيت خويش ، بر آگاهى دقيق خود از ميزان عذاب مجرمان تأكيد كرده است .
فوربّك . .. ثمّ لنحن أعلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 46 - 5
5 - خداوند ، شنواى هر گفتار ، بيناى هر كردار و داناى هر چيز است .
أسمع و أرى
ذكرنشدن مفعول خاص براى فعل هاى «أسمع» و «أرى» افاده عموم مى كند. و مراد از آگاهى خداوند به تمام شنيدنى ها و ديدنى ها، علم مطلق او است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 52 - 1،2،3،6
1 - تمامى احوال اقوام پيشين نزد خداوند ، معلوم و محفوظ است .
فما بال القرون . .. علمها عند ربّى فى كتب
چون در سخن موسى(ع) با فرعون، عذاب تكذيب كنندگان مطرح گرديد; محتمل است سؤال فرعون در اين مورد باشد كه با از بين رفتن اقوام گذشته و نبودن اثرى از آنان، چگونه عذابشان ممكن است؟ موسى(ع) در پاسخ مى گويد: علم بى خطا و نسيان خداوند، ضامن اجراى آن عذاب موعود است.
2 - موسى ( ع ) در پاسخ فرعون ، آگاهى دقيق خداوند از مشركان نابود شده را ، دليل امكان پذير بودن عذاب آنان خواند .
قال فما بال القرون الأُولى . قال علمها عند ربّى
3 - موسى ( ع ) با احاله علم و آگاهى در باره اقوام پيشين به خداوند ، از منحرف شدن بحث به مسائل غير اصلى جلوگيرى كرد .
فما بال . .. قال علمها عند ربّى
موسى(ع) به جاى پاسخ صريح به سؤال فرعون، علم آن را به خداوند احاله كرده است. بعيد نيست فرعون با درماندگى در برابر منطق او، با طرح پرسشى در باره اقوام گذشته، سعى در منحرف ساختن بحث داشته است. از اين رو موسى(ع) با احاله پاسخ به خداوند، نقشه فرعون را خنثى نموده است.
6 - خداوند ، هرگز از مخلوقات خويش غايب نبوده و از حال آنان بى خبر نمى ماند .
لايضلّ ربّى
معناى اصلى «ضلال»، نهان بودن و غايب شدن است و به كافر از اين جهت «ضالّ» گفته مى شود كه نزد برهان و دليل حضور نيافته و از آن غايب مانده است (لسان العرب). بنابراين «لايضلّ ربّى»; يعنى، پروردگار من از چيزى غايب نيست تا آن را نبيند و به آن آگاه نباشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 99 - 8
8 - داستان هاى قرآن ، نازل شده از منبع علم الهى است ; نه برگرفته شده از گفته هاى ديگران .
من لدنّا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 104 - 3
3 - خداوند ، از همه كس به مدت زمان درنگ آدميان در برزخ ، آگاه تر است .
نحن أعلم بما يقولون
مراد از «ما يقولون» براساس يكى از دو معناى محتمل آن، موضوعى است كه محور گفت وگوى مجرمان در قيامت خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 4 - 1،5
1- آگاهى پروردگار به تمامى سخنان اهل زمين و آسمان
قال ربّى يعلم القول فى السماء والأرض
5- علم و شنوايى مطلق ، در انحصار خداوند است .
و هو السميع العليم
از نظر ادبى، هرگاه مبتدا معرفه و خبر داراى الف و لام باشد، مفيد حصر خواهد بود. آيه شريفه از اين موارد است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 51 - 6
6- خداوند از پيش بر شايستگى ها و استعداد هاى ابراهيم ( ع ) آگاه بود .
و لقد ءاتينا إبرهيم رشده من قبل و كنّا به علمين
برداشت ياد شده مبتنى براين است كه جمله «و كنّا به عالمين» حاليه باشد و ضمير «به» به ابراهيم برگردد. براين اساس پيام آيه شريفه مانند آيه (...اللّه أعلم حيث يجعل رسالته...) (انعام(6) 124) خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 81 - 9
9- رام كردن تندباد ها و به فرمان درآوردن آنها براى سليمان ( ع ) ، كارى حكيمانه و عالمانه از سوى خداوند بود .
و لسليمن الريح عاصفة . .. و كنّا بكلّ شىء علمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 1 - 9
9- زمان فروپاشى نظام طبيعت و برپايى قيامت ، زمانى معين در نزد خداوند
إنّ زلزلة الساعة شىء عظيم
«ال» در «الساعة» براى عهد است. بنابراين «الساعة» - آن هنگام - اشاره به زمانى مشخص و معين دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 7 - 2
2 - پايان عمر جهان طبيعت و فرا رسيدن لحظه فروپاشى آن ، در نزد خداوند معيّن است .
و أنّ الساعة ءاتية
«الساعة» (آن هنگام) اشاره به لحظه خاصى دارد كه در نزد خداوند مشخص و معيّن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 17 - 8
8 - داورى خدا ميان مردم در قيامت ، مبتنى بر نظارت و آگاهى همه جانبه او بر افكار و اعمال آنان است .
إنّ الذين ءامنوا و الذين هادوا . .. إنّ اللّه يفصل بينهم يوم القيمة إنّ اللّه ع
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 55 - 4
4 - زمان برپايى قيامت ، زمانى است مشخص در پيشگاه خداوند .
حتّى تأتيهم الساعة بغتة
به كارگيرى «ساعة» با الف و لام عهد بيانگر برداشت ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 63 - 8
8 - آگاهى همه جانبه خدا نسبت به امور انسان ها
إنّ اللّه لطيف خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 68 - 7
7 - خدا ، آگاه به تمامى اعمال آدميان
اللّه أعلم بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 17 - 5
5 - نظارت و اطلاع دقيق خداوند بر احوال خلق
و ما كنّا عن الخلق غفلين
«ال» در «الخلق»، براى جنس و مفيد استغراق است. «خلق» مصدر به معناى مفعول است; يعنى: «مخلوق» بنابراين «الخلق»; يعنى، مطلق آفريده ها.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 96 - 6
6 - خدا ، از هر كسى به اعمال آدميان آگاه تر است .
نحن أعلم بما يصفون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 41 - 13
13 - خداوند ، به چگونگى نيايش و تسبيح موجودات جهان براى او ، آگاه است .
يسبّح له من فى السموت . .. كلّ قد علم صلاته و تسبيحه
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين است كه فاعل «علم» اللّه باشد. گفتنى است كه جمله «و اللّه عليم بما يفعلون» مى تواند شاهد همين معنا باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 58 - 21،22
21 - تبين و تشريح آيات الهى از سوى خداوند ، عالمانه و حكيمانه است .
كذلك يبيّن اللّه لكم الأيت و اللّه عليم حكيم
جمله «و اللّه عليم حكيم» جمله اى معترضه و يا حاليه است كه در هر صورت، بيانگر اين نكته است كه تبيين و تشريح آيات از سوى خداى عليم و حكيم است و همه كارهاى او عالمانه و حكيمانه مى باشد.
22 - احكام و قوانين الهى ، عالمانه ، حكيمانه و مطابق با علم و حكمت
ليستئذنكم الذين ملكت أيمنكم . .. كذلك يبيّن اللّه لكم الأيت و اللّه عليم حكيم
آمدن جمله «و اللّه عليم حكيم»; يعنى، يادآورى علم و حكمت خداوند پس از بيان احكام مربوط به روابط فرزندان با پدر و مادرشان، مى تواند به منظور حقيقت ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 59 - 6،7
6 - تبيين و تشريح آيات الهى از سوى خداوند ، عالمانه و حكيمانه است .
كذلك يبيّن اللّه لكم ءايته و اللّه عليم حكيم
7 - احكام و قوانين الهى ، عالمانه ، حكيمانه و مطابق با علم و حكمت است .
و إذا بلغ الأطفل منكم الحلم فليستئذنوا . .. كذلك يبيّن اللّه لكم ءايته و اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 64 - 4،6،7
4 - خداوند ، به وضعيت انسان در همه حال ، دانا است .
قد يعلم ما أنتم عليه
6 - بازگشت انسان به سوى خدا است .
يوم يرجعون إليه
7 - خداوند ، آگاه به زمان بازگشت انسان به سوى او ( زمان رستاخيز ) است .
قد يعلم ما أنتم عليه و يوم يرجعون إليه
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين است كه «و يوم. ..» عطف بر «ما أنتم...» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 218 - 3
3 - حركات و اعمال پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، تحت اشراف و آگاهى خداوند
الذى يريك حين تقوم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 220 - 2
2 - شنوايى و علم مطلق ، تنها از آنِ ذات بى مانند خداوند است .
إنّه هو السميع العليم
«ال» در «السميع» و «العليم» براى جنس (از نوع استغراق صفاتى) و مفيد حصر است; يعنى، تنها او است كه شنوايى اش بى حد و دانايى اش مطلق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 6 - 6
6 - خداوند ، حكيمى بى مانند و دانايى بى همتا است .
من لدن حكيم عليم
تنكير در «حكيم» و «عليم» براى بيان تفخيم است; يعنى، «حكيم أىّ حكيم» و «عليم أىّ عليم».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 7 - 2
2 - بيان دقيق سرگذشت موسى و خانواده اش در وادى طور ( ماجرايى كه به جز خدا كسى از آن خبر نداشت ) دليلى روشن بر آسمانى بودن قرآن
و إنّك لتلقّى القرءان . .. إذ قال موسى لأهله
بيان ماجراى موسى در وادى طور، كه مى تواند دليلى براى «إنّك لتلقّى القرآن. ..» باشد; زيرا آن واقعه اى است كه جز خدا احدى از آن اطلاع نداشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 78 - 12
12 - ربوبيت الهى ، آميخته با قدرت و آگاهى عميق
إنّ ربّك . .. و هو العزيز العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 88 - 9،16
9 - آگاهى خداوند به كردار آدميان ، هشدارى است نسبت به موضع گيرى آنان در برابر آيات الهى .
ألم يروا أنّا جعلنا الّيل . .. و ترى الجبال... صنع اللّه الذى أتقن كلّ شىء إنّه
تذكر به «إنّه خبير. ..» پس از يادآورى آيات توحيدى، هشدارى است به آدميان كه مبادا از كنار اين آيات بى تفاوت بگذرند و آنها را ناديده بگيرند!
16 - رخداد هاى جهان بر اثر نفخ صور ، زمينه ساز برپايى قيامت و حسابرسى آدميان ، براساس علم دقيق خداوند به اعمال آنان
و يوم ينفخ فى الصور. .. و ترى الجبال... إنّه خبير بما تفعلون
برداشت ياد شده بنابراين فرض است كه «ترى الجبال. ..» ادامه «يوم ينفخ فى الصور...» و بيانگر حوادث جهان در پى دميده
شدن در صور باشد. بنابراين جمله پايانى آيه (إنّه خبير بما تفعلون) مى رساند كه قيامت، براى حسابرسى است و اين كار متكى به علم دقيق الهى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 8 - 13
13 - خداوند ، به همه اعمال و رفتار انسان ها ، آگاهى دارد .
فأنبّئكم بما كنتم تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 42 - 1
1 - خداوند ، به هرچه كه غير از او ، به عنوان معبود گرفته شده ، علم دارد .
إنّ اللّه يعلم ما يدعون من دونه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 45 - 14
14 - خداوند ، به هر چيز كه انسان ها انجام دهند ، آگاهى دارد .
و اللّه يعلم ما تصنعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 54 - 16
16 - علم و قدرت مطلق خداوند ، منشأ نفوذ مشيّت او بر آفرينش هر چيزى است .
يخلق ما يشاء و هو العليم القدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 16 - 9،15
9 - متوجّه كردن فرزند به علم و قدرت مطلق خداوند ، با استفاده از شيوه آموزشىِ قابل فهم ، نمودى از حكمت لقمان است .
لقد ءاتينا لقمن الحكمة . .. إذ قال ... يبنىّ إنّها إن تك مثقال حبّة ... يأت به
15 - علم دقيق و آگاهى عميق خداوند به امور ، پشتوانه قدرت او برگردآورى اَعمال انسان و بروز دادن آن در روز حساب
إن تك مثقال حبّة . .. يأت بها اللّه إنّ اللّه لطيف خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 28 - 7،9
7 - پاسخگويى خداوند به شبهه ايجاد شده در ذهن افراد درباره معاد و تجديد حيات انسان ها پس از مرگ ، بر اساس آگاهى او است .
ما خلقكم و لابعثكم إلاّ كنفس وحدة إنّ اللّه سميع بصير
ذكر «إنّ اللّه سميع. ..» در پايان آيه، به جاى اعلام قدرت مندى خداوند، مى تواند اين نكته را برساند كه چون خداوند، از شبهه ايجاد شده در ذهن ها خبر داشته، اقدام به پاسخگويى كرده است.
9 - دليل اين كه خداوند ، در قيامت ، مردم را از اَعمال دنيويشان خبر مى هد ، آگاهى او است .
فننبّئهم بما عملوا . .. إنّ اللّه سميع بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 29 - 14،20
14 - خداوند ، به همه اَعمال انسان ها ، آگاهى دارد .
و أنّ اللّه بما تعملون خبير
20 - توجه ژرف به گردش شب و روز و رام بودن و در مدار مشخص بودن خورشيد و ماه ، انسان را به قابل فهم بودن آگاهى خداوند از اَعمال انسان ها ، رهنمون مى كند .
ألم تر . .. و أنّ اللّه بما تعملون خبير
«أنّ اللّه بما. ..» عطف بر «أنّ اللّه يولج...» است. بنابراين، ارتباط «أنّ اللّه...» با فراز قبلى هم روشن مى شود و آن اين است كه هر كس چنان ساخت و سازى را ببيند، خواهد فهميد كه خداوند، به كردار انسان ها آگاه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 30 - 2،3،4
2 - نوسان هاى مداوم شب و روز ، حركت منظم و قانون مند خورشيد و ماه ، آگاهى خداوند به اَعمال انسان ها ، بر حق محض بودن او دلالت دارد .
ألم تر أنّ اللّه يولج الّيل . .. و يولج النهار ... و سخّر الشمس و ... و أنّ اللّ
«ذلك بأنّ اللّه. ..» مى تواند در جايگاه نتيجه براى دليل هاى ياد شده باشد.
3 - لازمه حقانيت خدا ، آگاهى وى بر اَعمال انسان ها است .
ذلك بأنّ اللّه هو الحقّ
4 - خالقيت ، مالكيت ، قدرت و علم مطلق خدا ، برخاسته از حقانيت محض و ثبوت ازلى خداوند است .
و لئن سألتهم من خلق السموت و الأرض ليقولنّ اللّه . ..للّه ما فى ... إنّ اللّه عز
مشاراليه «ذلك» مى تواند صفات كمالى ذكر شده در آيات پيشين براى خداوند باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 34 - 1،4،6،9،11
1 - آگاهى به زمان برپايى قيامت ، در انحصار خداوند است .
إنّ اللّه عنده علم الساعة
4 - تنها خداوند ، از وضعيت جنين در رحم مادر ، آگاهى همه جانبه دارد .
إنّ اللّه . .. و يعلم ما فى الأرحام
6 - علم بشر ، محدود و غير قابل مقايسه با علم مطلق خدا است .
إنّ اللّه عنده علم الساعة . .. و ما تدرى نفس ماذا تكسب غدًا
9 - آگاهى خدا به لحظه قيامت ، و حقايق مربوط به جنين و آينده هر انسان ، نمودى از علم گسترده وى است .
إنّ اللّه عنده علم الساعة . .. إنّ اللّه عليم خبير
11 - « قال الصادق ( ع ) : هذه الخمسة ، أشياء لم يطلّع عليها ملك مقرّب و لانبىّ مرسل و هى من صفات اللّه عزّوجلّ ;
امام صادق(ع) فرمود: اين پنج چيز، چيزهايى است كه هيچ فرشته مقرّبى و پيامبر مرسلى را بدان آگاهى نيست و اين ها، از
صفات (مختص) خداوند عزّوجلّ است».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - سجده - 32 - 6 - 1،2،3
1 - خداوند ، به همه حقايق پنهان و آشكار جهان ، آگاه است .
ذلك علم الغيب و الشهدة
مشاراليه «ذلك» خداوندى است كه از او در آيات پيش با چندين صفت ياد شده است.
2 - خداوندِ خالق عالم و مدبر امور آن ، آگاه به غيب و شهود است .
اللّه الذى خلق السموت و الأرض . .. يدبّر الأمر ... ذلك علم الغيب و الشهدة
3 - غيب و شهود و نهان و آشكار ، در پيشگاه خداوند مساوى است .
علم الغيب و الشهدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - سجده - 32 - 8 - 3
3 - تداوم نسل انسان ، با آبى پست ( منى ) ، نمونه عزت و علم و تدبير الهى است .
اللّه الذى . .. و بدأ خلق الإنسن من طين . ثمّ جعل نسله من سللة من ماء مهين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 2 - 9
9 - خداوند ، بر همه اعمال انسان ها ، آگاهى كامل دارد .
إنّ اللّه كان بما تعملون خبيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 9 - 10
10 - خداوند ، همواره بر همه كردار هاى مسلمان ها آگاهى دارد .
و كان اللّه بما تعملون بصيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 40 - 13
13 - آنچه را كه خداوند درباره نبوت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و ختم آن بيان كرده ، براساس علم و آگاهى همه جانبه او است .
و لكن رسول اللّه و خاتم النبيّن و كان اللّه بكلّ شىء عليمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 50 - 28
28 - احكام تعيين شده درباره همسران مؤمنان ، برخاسته از علم خداوند است .
قد علمنا ما فرضنا عليهم فى أزوجهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 51 - 16،20
16 - خداوند ، به هر آنچه در قلب پيامبر (صلی الله علیه و آله) و همسران اش هست ، آگاهى دارد .
و اللّه يعلم ما فى قلوبكم
خطاب «كم» به پيامبر(صلی الله علیه و آله) و همسران آن حضرت است. آوردن ضمير «كُمْ» به خاطر تغليب است.
20 - علم خداوند به درون سينه ها ، برخاسته از دانايى وسيع او است .
و اللّه يعلم ما فى قلوبكم و كان اللّه عليمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 63 - 9
9 - پاسخ خداوند به پرسش مردم درباره زمان قيامت ، اين است كه جز خدا ، كسى خبر ندارد .
يسئلك الناس عن الساعة قل إنّما علمها عند اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 1 - 8
8 - مالكيت مطلق خدا بر موجودات و حكمت و آگاهى او ، جلوه اى از كمال هاى او است .
الحمد للّه الذى له ما فى السموت و ما فى الأرض. .. و هو الحكيم الخبير
از آن جايى كه حمد در برابر كمال است، آوردن صفت هاى مالكيت، حكمت و آگاهى پس از بيان اختصاص داشتن همه حمدها به خداوند، مى تواند به منظور القاى نكته ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 14 - 5،6
5 - خداوند ، آگاه ترين فرد و بهترين خبردهنده از حقايق امور
و لاينبّئك مثل خبير
«خبير» صفت مشبهه است و مقصود از آن در آيه شريفه خداوند متعال مى باشد.
6 - آگاهى تمامى موجودات از حقايق در مقايسه با آگاهى هاى خداوند ، محدود و ناقص است .
و لاينبّئك مثل خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 31 - 7،8
7 - خداوند ، به تمامى امور و احوال بندگانش ، آگاه و بينا است .
إنّ اللّه بعباده لخبير بصير
8 - انتخاب پيامبر (صلی الله علیه و آله) براى دريافت وحى و قرآن كريم ، بر اساس آگاهى خداوند ، از شايستگى ها و ارزش هاى نهفته در وجود آن حضرت بود .
و الذى أوحينا إليك من الكتب . .. إنّ اللّه بعباده لخبير بصير
جمله «إنّ اللّه بعباده . ..» در مقام تعليل براى «و الذى أوحينا إليك...» بوده و در واقع پاسخ به اين پرسش است كه چرا به پيامبراسلام(صلی الله علیه و آله) وحى مى شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 79 - 6
6 - خداوند ، بر آفرينش و پديد آوردن هر چيزى آگاه و توانا است .
و هو بكلّ خلق عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 46 - 7،10
7 - خداوند ، آگاه به امور « نهان و آشكار » و « غيب و شهود »
علم الغيب و الشهدة
10 - مقتضاى الوهيت حق ( اللّه ) ، توانايى او بر خلق و آگاهى كامل او از غيب و شهود است .
قل اللّهمّ فاطر السموت و الأرض علم الغيب و الشهدة
يادآورى وصف توانايى و آگاهى خداوند، پس از آمدن نام مقدس او (اللّه)، بيانگر مطلب بالا است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 7 - 11
11 - ربوبيت الهى ، مقتضى رحمت و علم گسترده به همه چيز است .
ربّنا وسعت كلّ شىء رحمة و علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 19 - 1
1 - آگاهى خداوند ، به نگاه هاى خيانت بار و دزدانه بشر
يعلم خائنة الأعين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 36 - 9،10
9 - شنوايى و دانايى مطلق ، در انحصار خداوند است .
إنّه هو السميع العليم
10 - علم و آگاهى خداوند ، مقتضى استعاذه و پناه بردن به او در برابر وسوسه هاى شيطان
فاستعذ باللّه إنّه هو السميع العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 41 - 1
1 - كفر و انكار قرآن از ديد خداوند ، پنهان نمى ماند .
لايخفون علينا . .. إنّ الذين كفروا بالذّكر
برداشت ياد شده مبتنى بر اين نكته است كه خبر «إنّ» در «إنّ الذين كفروا» - به قرينه آيه قبل - جمله «لايخفون» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 47 - 1،3
1 - آگاهى به زمان برپايى قيامت ، در انحصار خداوند است .
إليه يردّ علم الساعة
تقديم «إليه» بر «يردّ» مفيد حصر است.
3 - آگاهى خداوند از زمان برپايى قيامت ، لازمه ربوبيت او است .
و ما ربّك بظلّ-م . .. إليه يردّ علم الساعة
با توجه به رجوع ضمير «إليه» به «ربّك» در آيه قبل، برداشت بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 12 - 9،12
9 - تنها خداوند ، مطلع و آگاه از رمز ها و گنجينه هاى جهان هستى
له مقاليد السموت و الأرض . .. إنّه بكلّ شىء عليم
در برداشت ياد شده، حصر از تقديم «له» بر «مقاليد» استفاده شده است.
12 - تنظيم معيشت انسان ها ، در پرتو علم و آگاهى خداوند به مصالح نظام هستى
يبسط الرزق . .. إنّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 25 - 9
9 - تظاهر به توبه ، از ديد خدا مخفى نخواهد ماند .
هو الذى يقبل التوبة . .. و يعلم ما تفعلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 1 - 1
1 - « المروى عن أئمتنا - عليهم السلام - انّها من المتشابهات الّتى إستأثر اللّه تعالى بعلمها و لايعلم تأويلها إلاّ هو ;
از امامان ما(ع) روايت شده است: اين ها (حروف مقطعه كه سوره ها با آنها آغاز مى شود) از متشابهاتى است كه خدا علم آنها را به خود اختصاص داده و تأويل آنها را غير از او كسى نمى داند».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 27 - 12
12 - شأن هدايت گرى ، شايسته آفريدگارى كه سرشت انسان را پديد آورده و از خواست ها و نياز هاى او آگاه است .
إلاّ الذى فطرنى فإنّه سيهدين
تفريع هدايت بر جنبه آفريدگارى و سرشت آفرينى خداوند، حكايت از مطلب ياد شده دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 85 - 9
9 - تحولات آينده نظام هستى ، از قبل برنامه ريزى شده و مورد آگاهى خداوند
له ملك السموت . .. و عنده علم الساعة
خداوند، پس از بيان فرمانروايى مطلق خويش، مسأله علم به قيامت را مطرح كرده است. از اين مطلب استفاده مى شود كه برپايى قيامت، جزئى از برنامه هاى الهى در قلمرو فرمانروايى خويش است كه پيشاپيش آن را در نظر گرفته و بدان آگاه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 88 - 1
1 - خداوند ، آگاه به شكوه پيامبر (صلی الله علیه و آله) از قوم حق ناپذير خويش
و قيله يربّ إنّ هؤلاء قوم لايؤمنون
«قيل»، مصدر براى «قال» و عطف بر «الساعة» است; يعنى، «و عنده علم قيله».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - دخان - 44 - 6 - 8
8- شنوايى و دانايى مطلق ، تنها از آن خداوند است .
إنّه هو السميع العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - دخان - 44 - 32 - 3
3- انتخاب بنى اسرائيل و بعثت موسى ( ع ) در ميان آنان ، انتخابى عالمانه و آگاهانه از سوى خداوند
و لقد اخترنهم على علم
متعلق «علم»، استحقاق و شايستگى بنى اسرائيل براى برگزيدن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 1 - 1
1 - « المروى عن أئمتنا - عليهم السلام - انّها من المتشابهات التى إستأثر اللّه تعالى بعلمها و لايعلم تأويلها إلاّ هو ;
از امامان ما(ع) روايت شده است: اين ها (حروف مقطعه كه سوره ها با آنها آغاز مى شود) از متشابهاتى است كه خداوند علم آنها را به خود اختصاص داده و تأويل آنها را غير از او كسى نمى داند».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 37 - 6
6 - ربوبيت يگانه خداوند بر هستى ، همراه با اقتدار و دانايى
ربّ العلمين . و له الكبرياء ... و هو العزيز الحكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 1 - 1
1- « المروى عن أئمتنا - عليهم السلام - انّها من المتشابهات التى إستأثر اللّه تعالى بعلمها و لايعلم تأويلها إلاّ هو ;
از امامان ما(ع) روايت شده است: اين ها (حروف مقطعه كه سوره ها با آنها آغاز مى شود) از متشابهاتى است كه خداوند علم آنها را به خود اختصاص داده و تأويل آنها را غير از او كسى نمى داند».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 31 - 4
4- اراده خداوند به تعيين مراتب مؤمنان ، براساس عمل ايشان و نه علم ازلى خود
و اللّه يعلم أعملكم . و لنبلونّكم حتّى نعلم المجهدين
روشن است كه خداوند، عالم به تمامى غيب است و اعمال آدميان را قبل از وقوع آن مى داند و چه بسا تعبير «واللّه يعلم أعمالكم» نظر به علم قبل از عمل نيز داشته باشد. از اين رو «حتّى نعلم ...» را بدان معناگرفت كه خداوند، حقيقتاً نمى داند و پس از فعل انسان علم پيدا مى كند. بنابر اين جمع بين «واللّه يعلم» و «لنبلونّكم حتّى نعلم...» مى تواند اين باشد كه خداوند، مراتب مؤمنان را براساس علم ازلى معين نمى سازد; بلكه پس از آزمايش داورى مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 13 - 16
16 - آگاهى خداوند ، به ميزان تقوا و كرامت انسان ها
إنّ أكرمكم عند اللّه أتقيكم إنّ اللّه عليم خبير
با توجّه به ارتباط «إنّ اللّه. ..» با «إنّ أكرمكم...»، برداشت بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 16 - 1،4
1 - نكوهش اعراب ( باديه نشينان ) از سوى خداوند ، به سبب تلاش براى مؤمن نماياندن خويش ; على رغم آگاهى خداوند به ايمان يا بى ايمانى آنان
قالت الأعراب ءامنّا . .. قل أتعلّمون اللّه بدينكم و اللّه يعلم
4 - آگاهى خداوند ، به تمامى موجودات آسمان ها و زمين
و اللّه يعلم ما فى السموت و ما فى الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 1 - 6
6- « المروىّ عن أئمّتنا - عليهم السلام - انّها من المتشابهات الّتى استأثر اللّه تعالى بعلمها و لايعلم تأويلها إلاّ هو ;
از امامان ما(ع) روايت شده است: اين ها (حروف مقطعه كه سوره ها با آنها آغاز مى شود) از متشابهاتى است كه خداوند علم آنها را به خود اختصاص داده و تأويل آنها را غير از او كسى نمى داند».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 4 - 1
1- آگاهى خداوند ، از كاستى هايى كه زمين ، پس از مرگ در جسم آدميان ايجاد مى كند .
قد علمنا ما تنقص الأرض منهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - واقعه - 56 - 50 - 4
4 - زمان برپايى قيامت ، معلوم و مشخص نزد خداوند
إلى ميقت يوم معلوم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - واقعه - 56 - 85 - 2
2 - خداوند و فرشتگان مرگ ، از افراد حاضر در كنار محتضر ، به وى نزديك تر و به وضع و حال او آگاه تراند .
و نحن أقرب إليه منكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 3 - 5
5 - « عن أبى الحسن الرضا ( ع ) . . . و أمّا الظاهر فليس من أجل أنّه علا الأشياء بركوب فوقها و قعود عليها و تسنم لذرأها و لكن لقهره و لغلبتة الأشياء و قدرته عليها . . . و أمّا الباطن فليس على معنى الإستبطان للأشياء بأن يغور فيها و لكن ذلك منه على استبطانه للأشياء علماً و حفظاً و تدبيراً . . . ;
از امام رضا(ع) روايت شده است : . ..و اما ظاهر بودن خداوند نه از آن جهت است كه بر اشيا بالا رفته به اين كه بر آنها سوار گشته و بر فراز آنها نشسته است; بلكه اين ظهور از جهت قهر و غلبه و قدرت او بر اشيا است... اما خداوند باطن است، به اين معنا نيست كه او در درون اشيا قرار گرفته و در بطن آنها پنهان است; بلكه به اين معنا است كه از لحاظ آگاهى به اشيا و حفظ و تدبير [و تنظيم امور] آنها در درون آنها است...».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 6 - 6
6 - تك تك اعمال انسان - با وجود اين كه خود وى آنها را فراموش مى كند - در نزد خداوند محفوظ بوده و در قيامت به او ارائه خواهد شد .
فينبّئهم بما عملوا أحصيه اللّه و نسوه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 8 - 4
4 - خداوند ، عالم به غيب و شهود هستى است .
إلى علم الغيب و الشهدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 18 - 2
2 - خداوند ، آگاه از غيب و شهود و دانا به تمامى امور نهان و آشكار جهان است .
علم الغيب و الشهده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 26 - 2
2 - آگاهى از زمان دقيق برپايى قيامت ، تنها در انحصار خداوند است و هيچ كس از آن باخبر نيست .
و يقولون متى هذا الوعد . .. قل إنّما العلم عند اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مدثر - 74 - 31 - 19
19 - شمار لشكريان و كارگزاران پروردگار و ويژگى هاى آنان را ، كسى جز خدا نمى داند .
و ما يعلم جنود ربّك إلاّ هو
مقصود از «جنود» - مطابق نظر مفسران - فرشتگان اند كه نقش كارگزارى و امر برى نسبت به خدا را دارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - انسان - 76 - 30 - 5
5 - مشيّت و خواست خداوند ، عالمانه و حكيمانه است .
أن يشاء اللّه إنّ اللّه كان عليمًا حكيمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نبأ - 78 - 17 - 5
5 - قيامت ، از دير زمان و در علم خداوند ، داراى زمانى مشخص بوده است .
إنّ يوم الفصل كان ميقتًا
فعل «كان» دلالت دارد كه وقت قيامت از پيش مشخص بوده است. «ميقات» گر چه اسم آلت است; ولى معناى «وقت» دارد; نظير ميعاد و ميلاد كه از اسم آلت بودن خارج شده و به معناى مصدر خود استعمال شده اند. متعلق ميقات - به قرينه سياق كلام - محشور شدن و مجازات ديدن است; يعنى، قيامت وقت مشخص شده براى اين حوادث است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نازعات - 79 - 44 - 1
1 - تنها خداوند ، خصوصيات قيامت و زمان وقوع آن را مى داند .
إلى ربّك منتهيها
«منتهاها» - به قرينه سياق آيات پيشين - به معناى منتهاى علم به قيامت و شناخت خصوصيات و زمان آن است. تقديم «إلى ربّك» بيانگر حصر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انشقاق - 84 - 15 - 5،12
5 - خداوند ، آگاه به وجود نشيب و فراز در مراحل حيات دنيوى و اخروى انسان و ناپايدار ماندن محفل هاى خانوادگى و خوش گذرانى هاى دنيامداران
بلى إنّ ربّه كان به بصيرًا
هر چند ضمير در «ربّه» و «به»، به منكر معاد برمى گردد; ولى محتواى آيه شريفه، به جنبه انسان بودن آنان مربوط است.
12 - عذاب دوزخيان و اعطاى نامه عمل به آنان از پشت سرشان ، نظام جزايى آگاهانه و مدبرانه خداوند است .
و أمّا من أُوتى كتبه . .. و يصلى سعيرًا ... بلى إنّ ربّه كان به بصيرًا
حرف «بلى» ممكن است به تمام مشخصات دسته دوم (و أمّا من اُوتى . ..) ارتباط داشته باشد. در اين صورت پندار رجوع
نكردن را، پندارى باطل و حوادث پيش آمده (اُوتى كتابه وراء ظهره ... يصلى سعيراً) را، رخدادى ثابت معرفى مى كند. جمله «إنّه ...» بيانگر اين است كه آن حادثه ها، برخاسته از ربوبيت و بصيرت خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 7 - 2
2 - خداوند ، انسان ها را مى بيند و به كردار و گفتار آنان آگاه است .
أيحسب أن لم يره أحد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 11 - 3
3 - آگاهى دقيق خداوند از بندگان ، نشانه و جلوه ربوبيت او است .
إنّ ربّهم بهم يومئذ لخبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 18 - 13
13 - جهان هستى ( آسمان ها و زمين ) در احاطه علمى خداوند
قل أتنبئون اللّه بما لا يعلم فى السموت و لا فى الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 38 - 5،6
5- جهان هستى ( پديده هاى آسمان و زمين ) در قلمرو علم خداوند و در محضر اوست .
و ما يخفى على الله من شىء فى الأرض و لا فى السّماء
6- پوشيده نبودن هيچ پديده اى در عالم از خداوند ، دليل آگاهى او از نهان و آشكار انسان
و ما يخفى على الله من شىء فى الأرض و لا فى السّماء
جمله «و ما يخفى على الله . ..» مى تواند تعليل براى بخش اول آيه (إنك تعلم ...) باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 38 - 6
6 - آگاهى خداوند به نيت ها و راز دل ها ، دليل آگاهى كامل او از حقايق پنهانى تمامى جهان
إنّ اللّه علم غيب السموت و الأرض إنّه عليم بذات الصدور
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه جمله «إنّه عليم بذات الصدور» در مقام تعليل براى «إنّ اللّه عالم غيب. ..» مى باشد; يعنى، چون خداوند به نيت ها و راز دل ها - كه پنهانى ترين امور جهان است - آگاه مى باشد، پس نسبت به امور غيبى جهان نيز آگاه خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 53 - 12،13
12 - اسرار علمى نهفته در نظام جهان و وجود انسان ، كافى براى پى بردن به حضور و احاطه علم الهى بر هستى
سنريهم ءايتنا . .. أَوَ لم يكف بربّك
13 - سراسر جهان هستى ، در محضر و منظر خدا بوده و در احاطه علمى او قرار دارد .
أَوَلم يكف بربّك أنّه على كلّ شىء شهيد
بنابراين كه «شهيد» به معناى شاهد باشد، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 3 - 10
10- علم تفصيلى خداوند ، به لحظه لحظه عمر جهان و پديده هاى آن ، از آغاز آفرينش *
ما خلقنا السموت و الأرض و ما بينهما إلاّ بالحقّ و أجل مسمًّى
تعيين «أجل» براى هر پديده از سوى خداوند - از ابتداى آفرينش آن - بدان معنا است كه خداوند، از لحظه آفرينش هر موجودى، تا پايان آن را مى داند و اين مستلزم علم تفصيلى خداوند، به لحظه لحظه تحولات آنها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 26 - 21
21- ايجاد روح آرامش و تقوا در پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان ، به هنگام نياز آنان ، متكى به علم فراگير خداوند بر هستى
فأنزل اللّه . .. و ألزمهم كلمة التقوى ... و كان اللّه بكلّ شىء عليمًا
از ارتباط «و كان اللّه. ..» با عبارت قبل آيه (فأنزل اللّه...)، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 4 - 1
1 - خداوند ، به همه موجودات هستى احاطه علمى دارد .
يعلم ما فى السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - طلاق - 65 - 12 - 10
10 - همه هستى و تمامى زواياى وجود پديده هاى جهان ، تحت قلمرو علم خداوند
و أنّ اللّه قد أحاط بكلّ شىء علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 28 - 7
7 - علم خداوند ، مطلق و شامل همه پديده هاى هستى است .
و أحصى كلّ شىء عددًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 11 - 8
8 - علم و آگاهى خداوند ، از تمامى كارهايى كه انسان ها انجام مى دهند .
إنّى بما تعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 76 - 5
5 - همه حركت ها و رفتار هاى انسان - در نهان و آشكار - در قلمرو علم خداوند است .
نعلم ما يسرّون و ما يعلنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 19 - 4
4 - تمامى حركت هاى نهان و آشكار و اسرار و ضماير انسان ها ، در قلمرو علم خداوند است .
يعلم خائنة الأعين و ما تخفى الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 30 - 9،10
9- آگاهى خداوند ، بر تمامى اعمال خلق
و اللّه يعلم أعملكم
10- علم الهى به تمامى اعمال خلق ، هشدارى به بيماردلان منافق و نويدى به اهل ايمان
و اللّه يعلم أعملكم
يادآورى علم فراگير الهى بر تمامى اعمال خلق - چه مؤمن و چه منافق - در حقيقت هشدارى است به منافقان كه سرانجام، كيفر اعمال خود را خواهند ديد و نويدى است به مؤمنان كه صبر و مقاومت شان بر طريق ايمان، از ديد خداوند مخفى نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 22،23،24،25
22 - آگاهى همه جانبه خداوند ، به تمامى كردار بندگان
بل كان اللّه بماتعملون خبيرًا
23 - علم الهى به اعمال بندگان ، علمى ازلى است .
بل كان اللّه بماتعملون خبيرًا
24 - آگاهى عميق الهى به كردار بندگان ، هشدارى به نفاق پيشگان و متخلفان از تكاليف دين
سيقول لك المخلّفون . .. بل كان اللّه بماتعملون خبيرًا
تذكّر به «علم الهى» در پايان چنين آيه اى - كه سخن از متخلفان به ميان آورده است - بارِ هشدارى دارد.
25 - افشاى چهره متخلفان ، نمودى از علم خداوند به كردار خلق
سيقول لك . .. بل كان اللّه بماتعملون خبيرًا
پس از اين كه خداوند، اسرار درونى اعراب متخلف را فاش ساخته است; اين حقيقت كلى را نيز به ايشان يادآور شده كه علم
او به اعمال بندگان، وسيع و فراگير است و حتى اسرار نهفته آنان را دربرمى گيرد و دليل آن بيان الهى در اين آيه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 12 - 4
4 - اخبار خداوند از تصورات درونى اعراب متخلّف ، نشانه اى از علم عميق او به كردار بندگان
بل كان اللّه بماتعملون خبيرًا . بل ظننتم أن لن ينقلب الرسول
از ارتباط اين آيه با ذيل آيه قبل، مطلب بالا برداشت مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 18 - 2
2 - خداوند ، داراى بصيرت و بينايى عميق نسبت به اعمال آدميان
و اللّه بصير بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 4 - 9
9 - آگاهى خداوند ، به هر آنچه از آسمان به زمين نازل مى شود ( باران ، فرشتگان ، تابش خورشيد ، ماه ، ستارگان و . . . ) و هر آنچه از زمين به آسمان بالا مى رود ( بخار آب ، فرشتگان ، اعمال مردمان و . . . )
يعلم . .. و ما ينزّل من السّماء و ما يعرج فيها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 10 - 24
24 - خداوند ، به تمامى اعمال مؤمنان آگاه است .
و اللّه بما تعملون خبير
خطاب در آيه شريفه، متوجه مؤمنان است و مفهوم «ما» در «بما تعملون» عام و دربرگيرنده همه اعمال مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 3 - 8
8 - خداوند ، به تمامى آنچه مردم انجام مى دهند ، آگاهى كامل دارد .
و اللّه بما تعملون خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 11 - 15
15 - خداوند ، به تمامى اعمال بندگانش آگاهى كامل دارد .
و اللّه بما تعملون خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 13 - 13،14
13 - خداوند ، به تمامى اعمال مردمان آگاهى كامل دارد .
و اللّه خبير بما تعملون
14 - توجه به آگاهى كامل الهى به اعمال بندگان ، بازدارنده آنان از تخلف و نافرمانى در برابر دستورات خدا و پيامبر (صلی الله علیه و آله)
و أطيعوا اللّه و رسوله و اللّه خبير بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 18 - 14،15
14 - خداوند ، داراى آگاهى ژرف و همه جانبه نسبت به اعمال آدميان
إنّ اللّه خبير بما تعملون
15 - آگاهى ژرف خداوند به اعمال خلق ، پشتوانه نظام كيفر و پاداش
و لتنظر نفس ما قدّمت لغد . .. إنّ اللّه خبير بما تعملون
توجه به پيوند مفهومى صدر آيه (مسؤوليت اخروى انسان در قبال كرده هاى خويش) و ختام آيه (علم و آگاهى ژرف الهى) مطلب بالا را نتيجه مى دهد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 18
18 - خداوند ، آگاه به اعمال پنهانى و آشكار آدميان
و أنا أعلم بما أخفيتم و ما أعلنتم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 7 - 7
7 - خداوند ، به اعمال ستمگران كاملاً آگاه است .
و اللّه عليم بالظلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 8 - 5
5 - خداوند ، به تمامى اعمال آدميان آگاه است .
ثمّ تردّون إلى علم الغيب و الشهدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - منافقون - 63 - 11 - 8
8 - آگاهى گسترده و همه جانبه خداوند ، به اعمال انسان
و اللّه خبير بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 4 - 3
3 - خداوند ، به تمامى حركت ها و رفتار هاى نهانى و آشكاراى انسان ها آگاه است .
و يعلم ما تسرّون و ما تعلنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 8 - 6
6 - خداوند ، از تمامى رفتار ها و كردار هاى آدميان با خبر است .
و اللّه بما تعملون خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مزمل - 73 - 20 - 2
2 - آگاهى كامل خداوند ، از تمامى حركات و رفتار هاى انسان ها
يعلم أنّك تقوم أدنى من ثلثى الّيل . .. علم أن سيكون منكم مرضى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انشقاق - 84 - 23 - 6
6 - خداوند ، به افكار و كردار منكران معاد و تكذيب كنندگان قرآن ، داناتر از هر كس ديگر است .
و اللّه أعلم بما يوعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 11 - 1
1 - خداوند ، داراى آگاهى دقيق به انسان ها و افكار و كردار آنان است .
إنّ ربّهم بهم يومئذ لخبير
«خبير»، از ريشه «خُبْر» (دانستن درون و پنهان) يا «خِبْرة» (دانستن ظاهر و باطن) است. (تاج العروس)
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 15 - 6
6 - آفرينش زمين و بستر مناسب بودن آن براى حركت و روزى انسان ها ، جلوه علم و آگاهى خداوند بر احوال نهان و آشكار انسان ها
إنّه عليم بذات الصدور . .. هو الذى جعل لكم الأرض ذلولاً ... و كلوا من رزقه
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه آيه شريفه، درصدد تبيين چگونگى علم خداوند بر احوال و ضمير انسان ها است كه در دو آيه قبل، از آن سخن به ميان آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 4 - 8،9
8 - خداوند ، به هر آنچه در دل خاك فرو مى رود ( قطرات باران ، دانه هاى گياهان و . . . ) و هر آنچه از دل خاك بيرون مى آيد ( انواع گياهان و . . . ) آگاه است .
يعلم ما يلج فى الأرض و ما يخرج منها
«ولوج» (مصدر «يلج») معادل «دخول» است و واژه «ما» (آنچه) در «ما يلج. ..» شامل قطرات باران، دانه هاى گياهان و... است. هم چنين كلمه «ما» در «ما يخرج» دربرگيرنده انواع گياهان، جنبندگان، آب و... است.
9 - آگاهى خداوند ، به هر آنچه از آسمان به زمين نازل مى شود ( باران ، فرشتگان ، تابش خورشيد ، ماه ، ستارگان و . . . ) و هر آنچه از زمين به آسمان بالا مى رود ( بخار آب ، فرشتگان ، اعمال مردمان و . . . )
يعلم . .. و ما ينزّل من السّماء و ما يعرج فيها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 4 - 9
9 - آگاهى خداوند ، به هر آنچه از آسمان به زمين نازل مى شود ( باران ، فرشتگان ، تابش خورشيد ، ماه ، ستارگان و . . . ) و هر آنچه از زمين به آسمان بالا مى رود ( بخار آب ، فرشتگان ، اعمال مردمان و . . . )
يعلم . .. و ما ينزّل من السّماء و ما يعرج فيها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 4 - 9
9 - آگاهى خداوند ، به هر آنچه از آسمان به زمين نازل مى شود ( باران ، فرشتگان ، تابش خورشيد ، ماه ، ستارگان و . . . ) و هر آنچه از زمين به آسمان بالا مى رود ( بخار آب ، فرشتگان ، اعمال مردمان و . . . )
يعلم . .. و ما ينزّل من السّماء و ما يعرج فيها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 4 - 9
9 - آگاهى خداوند ، به هر آنچه از آسمان به زمين نازل مى شود ( باران ، فرشتگان ، تابش خورشيد ، ماه ، ستارگان و . . . ) و هر آنچه از زمين به آسمان بالا مى رود ( بخار آب ، فرشتگان ، اعمال مردمان و . . . )
يعلم . .. و ما ينزّل من السّماء و ما يعرج فيها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 4 - 9
9 - آگاهى خداوند ، به هر آنچه از آسمان به زمين نازل مى شود ( باران ، فرشتگان ، تابش خورشيد ، ماه ، ستارگان و . . . ) و هر آنچه از زمين به آسمان بالا مى رود ( بخار آب ، فرشتگان ، اعمال مردمان و . . . )
يعلم . .. و ما ينزّل من السّماء و ما يعرج فيها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 11 - 9
9 - احاطه علمى خداوند بر باردار شدن زنان و نيز بر نوزادان آنها
و ما تحمل من أُنثى و لاتضع إلاّبعلمه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 2 - 5
5 - احاطه علمى خداوند به همه جنبش ها و سكون هاى موجودات ، مقتضى اختصاص داشتن همه ستايش ها و حمد ها به او است .
الحمد للّه الذى له . .. يعلم ما يلج فى الأرض و ما يخرج منها و ما ينزل من السماء
عبارت «يعلم ما» مى تواند حال براى ضمير «له» باشد. بنابراين، معنا چنين مى شود: حمد براى كسى است كه مالك همه موجودات است; در حالى كه از همه چيز خبر دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 4 - 8
8 - خداوند ، به هر آنچه در دل خاك فرو مى رود ( قطرات باران ، دانه هاى گياهان و . . . ) و هر آنچه از دل خاك بيرون مى آيد ( انواع گياهان و . . . ) آگاه است .
يعلم ما يلج فى الأرض و ما يخرج منها
«ولوج» (مصدر «يلج») معادل «دخول» است و واژه «ما» (آنچه) در «ما يلج. ..» شامل قطرات باران، دانه هاى گياهان و... است. هم چنين كلمه «ما» در «ما يخرج» دربرگيرنده انواع گياهان، جنبندگان، آب و... است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 38 - 5
5 - خداوند ، به نيت ها و راز هاى دل آدميان آگاه است .
إنّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 19 - 3،4
3 - آگاهى خداوند به اسرار پنهان شده در سينه ها
يعلم . .. ما تخفى الصدور
4 - تمامى حركت هاى نهان و آشكار و اسرار و ضماير انسان ها ، در قلمرو علم خداوند است .
يعلم خائنة الأعين و ما تخفى الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 4 - 3،4
3 - خداوند ، به تمامى حركت ها و رفتار هاى نهانى و آشكاراى انسان ها آگاه است .
و يعلم ما تسرّون و ما تعلنون
4 - خداوند ، به راز ها و اسرار نهفته در سينه ها آگاهى كامل دارد .
و اللّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تحريم - 66 - 3 - 11
11 - خداوند ، به راز دل آدميان و سخنان درگوشى و پنهانى آنان آگاه و باخبر است .
و إذ أسرّ النبىّ إلى بعض أزوجه . .. و أظهره اللّه عليه ... قال نبّأنى العليم الخ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 13 - 1،5
1 - خداوند ، به تمامى گفته هاى پنهانى و آشكار آدميان آگاهى كامل دارد .
و أسرّوا قولكم أو اجهروا به إنّه عليم
توصيف خداوند با صيغه مبالغه «عليم»، مى تواند بيانگر كثرت و كمال علم او باشد.
5 - آگاهى كامل خداوند به راز دل ها و ضمير آدميان ، دليل احاطه كامل او بر تمامى گفته ها و توطئه هاى نهان و آشكار كافران است .
و أسرّوا قولكم أو اجهروا به إنّه عليم بذات الصدور
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه جمله «إنّه عليم. ..»، در مقام تعليل براى عبارت «و أسرّوا قولكم أو اجهروا» است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 15 - 6
6 - آفرينش زمين و بستر مناسب بودن آن براى حركت و روزى انسان ها ، جلوه علم و آگاهى خداوند بر احوال نهان و آشكار انسان ها
إنّه عليم بذات الصدور . .. هو الذى جعل لكم الأرض ذلولاً ... و كلوا من رزقه
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه آيه شريفه، درصدد تبيين چگونگى علم خداوند بر احوال و ضمير انسان ها است كه در دو آيه قبل، از آن سخن به ميان آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 11 - 2،4
2 - قيامت ، روز پى بردن همگان به آگاهى دقيق خداوند از اسرار درونى ايشان
يومئذ
تعبير «يومئذ» قيامت را زمان علم خداوند، قرار داده و درباره علم او در دنيا، بيانى ندارد و از آن جا كه علم الهى ازلى و ابدى است، اختصاص يافتن آن به قيامت، ناظر به قابل انكار نبودن آن است; يعنى، گرچه در دنيا برخى به علم او معترف نيستند; ولى در قيامت، آنان نيز به اين حقيقت پى خواهند برد.
4 - توجّه به آگاهى دقيق خداوند از اسرار درونى انسان ، بازدارنده او از خوى ناسپاسى ، بخل و دل بستگى به مال
لكنود . .. لحبّ الخير لشديد . أفلايعلم ... إنّ ربّهم بهم يومئذ لخبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انشقاق - 84 - 23 - 3
3 - آگاهى خداوند ، به اسرار درونى و نيت هاى انسان
و اللّه أعلم بما يوعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 45 - 1
1 - خداوند ، آگاه به گفتار نارواى مشركان و كافران عليه دين
نحن أعلم بما يقولون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 13 - 5
5 - آگاهى كامل خداوند به راز دل ها و ضمير آدميان ، دليل احاطه كامل او بر تمامى گفته ها و توطئه هاى نهان و آشكار كافران است .
و أسرّوا قولكم أو اجهروا به إنّه عليم بذات الصدور
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه جمله «إنّه عليم. ..»، در مقام تعليل براى عبارت «و أسرّوا قولكم أو اجهروا» است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 4 - 9
9 - آگاهى خداوند ، به هر آنچه از آسمان به زمين نازل مى شود ( باران ، فرشتگان ، تابش خورشيد ، ماه ، ستارگان و . . . ) و هر آنچه از زمين به آسمان بالا مى رود ( بخار آب ، فرشتگان ، اعمال مردمان و . . . )
يعلم . .. و ما ينزّل من السّماء و ما يعرج فيها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 95 - 9
9 - خداوند ، آگاه به ستمكارى ستمگران است .
و اللّه عليم بالظلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 11 - 12
12 - آگاهى كامل خداوند از عمر آدمى و كم و زياد شدن آن
و لاتضع إلاّ بعلمه و ما يعمّر من معمّر و لاينقص من عمره إلاّ فى كتب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 7 - 1
1 - آگاهى همه جانبه و برتر خداوند ، از انسان هاى گمراه و كافر
إنّ ربّك هو أعلم بمن ضلّ عن سبيله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 30 - 6
6 - هدايت يافتگان و گمراهان ، تحت احاطه علمى كامل خداوند
إنّ ربّك هو أعلم بمن ضلّ عن سبيله و هو أعلم بمن اهتدى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 7 - 1
1 - آگاهى همه جانبه و برتر خداوند ، از انسان هاى گمراه و كافر
إنّ ربّك هو أعلم بمن ضلّ عن سبيله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 24 - 5
5- « عن الصادق جعفربن محمد ( ع ) : ان المستقدمين أصحاب الحسنات و المستأخرين أصحاب السيئات ;
از امام صادق(ع) روايت شده است: مقصود از «المستقدمين» نيكوكاران و «المستأخرين» گناهكارانند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 4 - 8
8 - خداوند ، به هر آنچه در دل خاك فرو مى رود ( قطرات باران ، دانه هاى گياهان و . . . ) و هر آنچه از دل خاك بيرون مى آيد ( انواع گياهان و . . . ) آگاه است .
يعلم ما يلج فى الأرض و ما يخرج منها
«ولوج» (مصدر «يلج») معادل «دخول» است و واژه «ما» (آنچه) در «ما يلج. ..» شامل قطرات باران، دانه هاى گياهان و... است. هم چنين كلمه «ما» در «ما يخرج» دربرگيرنده انواع گياهان، جنبندگان، آب و... است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 32 - 21
21 - خداوند ، آگاه به تقواپيشگان راستين
فلاتزكّوا أنفسكم هو أعلم بمن اتّقى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 24 - 5
5- « عن الصادق جعفربن محمد ( ع ) : ان المستقدمين أصحاب الحسنات و المستأخرين أصحاب السيئات ;
از امام صادق(ع) روايت شده است: مقصود از «المستقدمين» نيكوكاران و «المستأخرين» گناهكارانند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 2 - 6
6 - آگاهى خداوند از مردگان و اجزاى آنان كه در دل زمين قرار مى گيرند .
يعلم ما يلج فى الأرض
احتمال دارد به قرينه اين كه در آيه بعد سخن از انكار و وقوع قيامت است، مراد از «ما يلج» مردگان و يا اجزاى متلاشى شده آنان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 4 - 3
3- آگاهى خداوند ، به شمار مشخّصات يكايك انسان هاى نهفته در دل خاك *
قد علمنا ما تنقص الأرض منهم
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه مراد از «ما تنقص الأرض»، اجزاى بدن انسان نباشد; بلكه مراد انسان هايى باشد كه از جمع زندگان به دل خاك مى پيوندند. در اين احتمال، بيشتر نظر به افراد است تا به اجزا.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 30 - 27
27 - « حسين بن بشّار عن أبى الحسن على بن موسى الرضا ( ع ) قال : سألته أيعلم اللّه الشىء الذى لم يكن أن لو كان كيف كان يكون أو لايعلم إلا ما يكون ، فقال ان اللّه تعالى هو العالم بالاشياء قبل كون الأشياء قال اللّه عز و جل . . . « إنى أعلم ما لاتعلمون » فلم يزل اللّه عز و جل علمه سابقاً للأشياء قديماً قبل ان يخلق ها ;
حسين بن بشّار گويد از امام رضا(ع) سؤال كردم: آيا خداوند مى داند چيزى كه نيست اگر وجود يابد چگونه مى باشد يا نمى داند مگر چيزهايى را كه موجود شده است؟ امام فرمود: خداوند، عالم به اشياست قبل از اينكه آنها تحقق پيدا كند. خداوند عز و جل مى فرمايد: ...«من مى دانم آنچه را شما نمى دانيد.» پس هميشه علم خداوند قبل از تحقق اشيا و قبل از خلقت آنهاست».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 40 - 9
9 - خداوند ، بهتر و بيشتر از هر كس ، به حال مفسدان روى زمين آگاه است .
و ربك أعلم بالمفسدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 98 - 5
5 - تمامى پديده هاى هستى ، در گستره علم خداى يگانه قرار دارند .
اللّه الذى . .. وسع كلّ شىء علمًا
«علماً» تميز براى فاعل «وسع» مى باشد; يعنى، خداوند بر تمامى پديده ها، از نظر علم و آگاهى احاطه دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 70 - 1
1 - احاطه علمى خداوند به تمام آنچه كه در آسمان ها و زمين هست .
ألم تعلم أنّ اللّه يعلم ما فى السماء و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 16 - 7
7 - خداوند بر همه حقايق عالم ، از ريزترين موجودِ جاگرفته در دل سنگ سخت و يا در دورترين نقطه اى در آسمان ها و يا در دلِ زمين ، آگاهى دارد .
إنّها إن تك مثقال حبّة من خردل فتكن فى صخرة أو فى السموت أو فى الأرض يأت بها الل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 12 - 11
11 - آگاهى كامل خداوند ، به تمامى موجودات جهان هستى
إنّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 16 - 4،6
4 - آگاهى خداوند ، به تمامى موجودات آسمان ها و زمين
و اللّه يعلم ما فى السموت و ما فى الأرض
6 - احاطه علم الهى بر تمامى اشياء
و اللّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 4 - 1،5،6
1 - خداوند ، به همه موجودات هستى احاطه علمى دارد .
يعلم ما فى السموت و الأرض
5 - علم خداوند ، مطلق و فراگير همه ذرّات نهان و آشكار جهانِ هستى است .
يعلم ما فى السموت . .. و ما تعلنون و اللّه عليم بذات الصدور
يادآورى آگاهى خداوند از موجودات آسمان ها و زمين و نيز رفتارهاى نهانى و آشكارا و رازهاى دل بشر، اشاره به علم مطلق و فراگير خداوند است.
6 - آگاهى و عقيده به علم همه جانبه خداوند به جهان و انسان ، بازدارنده انسان ها از نافرمانى و گناه
يعلم ما فى السموت . .. و ما تعلنون واللّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 14 - 1
1 - خداوند ، آگاه به تمامى آفريده هاى خويش است .
ألا يعلم من خلق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 7 - 2
2 - آگاهى همه جانبه و برتر خداوند ، از انسان هاى هدايت يافته و مؤمن
و هو أعلم بالمهتدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 24 - 6
6- « عن أبى جعفر ( ع ) قال : « و لقد علمنا المستقدمين منكم و لقد علمنا المستأخرين » قال : هم المؤمنون من هذه الأمة ;
از امام باقر(ع) درباره سخن خداوند «و لقد علمنا المستقدمين منكم و لقد علمنا المستأخرين» روايت شده است كه فرمود: آنان [پيشينيان و متأخران] مؤمنان از اين امتند».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 24 - 6
6- « عن أبى جعفر ( ع ) قال : « و لقد علمنا المستقدمين منكم و لقد علمنا المستأخرين » قال : هم المؤمنون من هذه الأمة ;
از امام باقر(ع) درباره سخن خداوند «و لقد علمنا المستقدمين منكم و لقد علمنا المستأخرين» روايت شده است كه فرمود: آنان [پيشينيان و متأخران] مؤمنان از اين امتند».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 30 - 6
6 - هدايت يافتگان و گمراهان ، تحت احاطه علمى كامل خداوند
إنّ ربّك هو أعلم بمن ضلّ عن سبيله و هو أعلم بمن اهتدى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 7 - 2
2 - آگاهى همه جانبه و برتر خداوند ، از انسان هاى هدايت يافته و مؤمن
و هو أعلم بالمهتدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 80 - 4
4 - خداوند ، آگاه به هر سرّ و شنونده هر نجوا
أم يحسبون أنّا لانسمع سرّهم و نجويهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 4 - 9
9 - آگاهى خداوند ، به هر آنچه از آسمان به زمين نازل مى شود ( باران ، فرشتگان ، تابش خورشيد ، ماه ، ستارگان و . . . ) و هر آنچه از زمين به آسمان بالا مى رود ( بخار آب ، فرشتگان ، اعمال مردمان و . . . )
يعلم . .. و ما ينزّل من السّماء و ما يعرج فيها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 38 - 5،6
5 - خداوند ، به نيت ها و راز هاى دل آدميان آگاه است .
إنّه عليم بذات الصدور
6 - آگاهى خداوند به نيت ها و راز دل ها ، دليل آگاهى كامل او از حقايق پنهانى تمامى جهان
إنّ اللّه علم غيب السموت و الأرض إنّه عليم بذات الصدور
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه جمله «إنّه عليم بذات الصدور» در مقام تعليل براى «إنّ اللّه عالم غيب. ..» مى باشد; يعنى، چون خداوند به نيت ها و راز دل ها - كه پنهانى ترين امور جهان است - آگاه مى باشد، پس نسبت به امور غيبى جهان نيز آگاه خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 7 - 18
18 - خداوند ، از نيات و باطن انسان ها آگاه است .
إنّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 54 - 9
9 - خداوند ، آگاه به همه امور حتى به گرايش هاى قلبى و درونى انسان ها
ألا إنّهم فى مرية من لقاء ربّهم ألا إنّه بكلّ شىء محيط
ذكر احاطه علمى بر تمامى پديده هاى هستى، در پى بيان ترديد درونى مشركان در حقانيت معاد، مى تواند بيانگر برداشت بالا باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 20 - 16
16- آگاهى كامل خداوند از عكس العمل درونى انسان ها ، در برابر فرمان جهاد و تكاليف دين *
و اللّه يعلم متقلّبكم و مثويكم . و يقول الذين ءامنوا لولا نزّلت ... رأيت الذين
از ارتباط اين آيه با جمله پايانى آيه قبل (و اللّه يعلم متقلّبكم و مثواكم)، مطلب بالا قابل برداشت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 13 - 4
4 - خداوند ، به نيت ها ، راز دل ها و ضمير آدميان ، آگاهى كامل دارد .
إنّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 11 - 1
1 - خداوند ، داراى آگاهى دقيق به انسان ها و افكار و كردار آنان است .
إنّ ربّهم بهم يومئذ لخبير
«خبير»، از ريشه «خُبْر» (دانستن درون و پنهان) يا «خِبْرة» (دانستن ظاهر و باطن) است. (تاج العروس)
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انشقاق - 84 - 23 - 3
3 - آگاهى خداوند ، به اسرار درونى و نيت هاى انسان
و اللّه أعلم بما يوعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 7 - 6
6- تنها جويندگان حقيقت و پژوهشگران وادى معرفت ، به نشانه هاى ربوبيت خدا و علم و حكمت او در داستان يوسف پى خواهند برد .
لقد كان فى يوسف و إخوته ءايت للسائلين
بديهى است كه داستان يوسف(ع) و برادرانش، حاوى آيات و نشانه هاست ، چه پرسشگرى باشد يا نباشد. بنابراين حرف لام در «للسائلين» لام انتفاع است و «للسائلين» گوياى اين است كه پرسشگران و محققان ، از آن داستان سود مى برند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 67 - 4
4- حضرت خضر ( ع ) ، نسبت به خصوصيّات روحى موسى ( ع ) از پيش ، مطلع بود . *
قال إنّك لن تستطيع معى صبرًا
پيش بينى قطعى عدم تحمّل موسى از جانب خضر(ع) مى تواند مستند به يكى از دو امر باشد: 1- اطلاع خضر از خصوصيات روحى و فكرى موسى(ع) 2- اين كه اصولاً، تحمّل چنين علومى، براى غير خضر ممكن نبوده است. برداشت فوق مبتنى بر احتمال نخست است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 69 - 5
5- موسى ( ع ) داراى اشتياق فراوان به فراگيرى علوم خضر بود .
قال ستجدنى إن شاء اللّه صابرًا و لا أعصى لك أمرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 40 - 2
2 - خواهر موسى ، از افكنده شدن برادر كوچكش به نيل مطلع و نگران بود و گام به گام به تعقيب جعبه حامل وى پرداخت .
إذ تمشى أختك فتقول
حركت كردن خواهر موسى در پى او، نشانگر آن است كه وى از جريان موسى(ع) و به آب افكنده شدن او و نيز اجمال حوادثى كه در پيش است، مطلع بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 251 - 10،11،12
10 - سلطنت ، حكمت و علم داود ، عطاى خداوند به وى
و اتيه اللّه الملك و الحكمة و علّمه ممّا يشاء
11 - خداوند علومى را كه مشيّت او اقتضا مى كرد به داود آموخت .
و علّمه ممّا يشاء
12 - خداوند برخى دانش هاى درخواستى داود را به وى آموخت . *
و علّمه ممّا يشاء
چنانچه «من» در «ممّا يشاء» براى تبعيض باشد، مراد از ضمير فاعلى در «يشاء»، داود خواهد بود; نه اللّه. چون معنا ندارد خداوند چيزى را بخواهد ; ولى برخى از آن انجام پذيرد .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 16 - 3،7
3 - آگاهى داوود و سليمان ( ع ) به زبان پرندگان
و قال يأيّها الناس علّمنا منطق الطير
7 - آگاهى داوود و سليمان ( ع ) به زبان پرندگان ، داراى اهميتى ويژه براى آنان در مقايسه با ساير امكانات
علّمنا منطق الطير و أوتينا من كلّ شىء
با اين كه «و أوتينا من كلّ شىء» شامل «منطق الطير» هم مى شود، اختصاص به ذكر يافتن و مقدم آوردن آن، نشانگر اهميت ويژه آن در مقايسه با ساير موهبت هاى الهى نسبت به داوود و سليمان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 24 - 26
26 - « عن أبى جعفر ( ع ) فى قوله : « و ظنّ داود » أى علم و « أناب » أى تاب . . . ;
از امام باقر(ع) درباره سخن خدا روايت شده [كه فرمود:] «و ظنّ داود»; يعنى، دانست و «أناب»; يعنى، توبه كرد. ..».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 96 - 8
8 - قدرت و علم شرط لازم براى برنامه ريزى و موفقيت در اجراى آن است.
ذلك تقدير العزيز العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - اعلى - 87 - 9 - 3
3 - آگاهى و توانايى ، دو شرط لازم در ارشاد مردم
سنقرئك . .. نيسّرك ... فذكّر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 33 - 16
16 - اسناد هر چيز به خدا بايد متكى به علم باشد.
و أن تقولوا على الله ما لا تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 39 - 5
5- دستور هاى الهى ، حقايقى است مبتنى بر علم و آگاهى خداوند به نياز هاى تربيتى بشر
ذلك ممّا أوحى إليك ربّك من الحكمة
«حكمت» وقتى به خداوند نسبت داده شود، به معناى معرفت او به اشيا و به وجود آوردن آنها در نهايت اتقان است (مفردات راغب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 42 - 7
7 - لزوم مبتنى بودن جهان بينى و اعتقادات دينى انسان ، بر علم و شناخت اطمينان بخش
تدعوننى لأكفر باللّه و أشرك به ما ليس لى به علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 80 - 17،19
17 - علم و آگاهى، لازمه حتمى براى تدبير و مديريت است.
إلا أن يشاء ربى شيئا و سع ربى كل شىء علما
ابراهيم(ع) تدبير و جريان ربوبيت الهى را در جهان در پرتو علم محيط خداوند دانسته است. در اينجا بايد يك اصل كلى مورد نظر و مقبول باشد كه اساس تدبير صحيح در پرتو علم ميسر است.
19 - ربوبيت تنها شأن موجودى است كه احاطه علمى بر تمامى پديده هاى هستى داشته باشد.
و سع ربى كل شىء علما
بحث در آيات گذشته درباره توحيد ربوبى بود. جمله «وسع ربى ...» از زبان ابراهيم(ع) مى تواند به عنوان ملاك و معيارى براى «رب» بيان شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 83 - 12
12 - حكمت و علم، دو شرط لازم در تدبير و مديريت است.
و تلك حجتنا . .. إن ربك حكيم عليم
«رب» در لغت به معناى مدير و مربى آمده است. توصيف رب در آيه به علم و حكمت، گذشته از دلالت آن بر علم و حكمت خداوند، اشاره اى به ضرورت وجود اين دو در تدبير و مديريت مى تواند باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 20 - 8
8 - ارتباط هميشگى با خداوند ، نيرومندى ، حكمت ، توانايى بر فيصله دادن به امور و داشتن منطق قوى در جداسازى حق از باطل ، از شرايط لازم رهبران و مديران جامعه در نگاه وحى
واذكر عبدنا داود ذاالأيد إنّه أوّاب . .. و شددنا ملكه و ءاتينه الحكمة و فصل الخ
برداشت ياد شده از مجموع اوصافى كه خداوند براى داوود(ع) به عنوان حاكم و فرمانروا ذكر كرده است، به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 100 - 7
7 - عقايد انسان درباره خداوند و اوصاف او بايد مبتنى بر علم باشد.
و خرقوا له بنين و بنت بغير علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 36 - 2
2- عقايد و رفتار آدمى ، بايد بر علم و آگاهى استوار باشد .
و لاتقف ما ليس لك به علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 5 - 5
5- الهيات و باور هاى دينى انسان ، بايد بر پايه علم و آگاهى استوار باشد .
ما لهم به من علم و لا لأبائهم
از اين كه خداوند، كافران را به سبب باورهايى كه بدان علم ندارند، مورد نكوهش قرار داده است، استفاده مى شود كه باورهاى آدمى خصوصاً در زمينه عقايد اصولى و زيربنايى بايد متّكى بر علم و يقين باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 7 - 11
11- لزوم كاوش و تفحص ، در مسائل اعتقادى و دينى تا مرز علم و آگاهى
فسلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
«إسألوا. ..» جواب شرط مقدر است و جمله «إن كنتم لاتعلمون» آن را تفسير مى كند و تقدير آن چنين است: «إن كنتم لاتعلمون فاسألوا...» (اگر نمى دانيد پس بپرسيد). لازمه اين سخن آن است كه اگر انسان چيزى را نمى داند، بايد تا مرز دانستن كاوش و پرسش كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 15 - 6
6 - لازم است عقيده ، مبتنى بر علم و آگاهى باشد .
أن تشرك بى ما ليس لك به علم
از اين كه براى عدم قبول دعوت به شرك، فرموده است: «چون آگاهى از شريك داشتن خدا ندارى، تسليم تلاش آنان مشو!»، استفاده مى شود كه عقيده بايد عالمانه باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 42 - 7
7 - لزوم مبتنى بودن جهان بينى و اعتقادات دينى انسان ، بر علم و شناخت اطمينان بخش
تدعوننى لأكفر باللّه و أشرك به ما ليس لى به علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 21 - 15
15- لزوم مبتنى ساختن عقايد و باور هاى دينى بر علم و آگاهى
أعثرنا عليهم ليعلموا
آن گونه كه از ذيل آيه برمى آيد، كسانى كه خداوند، آنان را بر سرگذشت اصحاب كهف آگاه ساخت، به ربوبيّت خداوند معتقد بودند و بر او سجده مى بردند. ارائه اصحاب كهف براين گروه، به منظور رساندن آنان به مرحله علم و يقين، حاكى از ضرورى بودن اين مرحله، براى اهل توحيد است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 216 - 17،18
17 - نقش علم ، در كمال قانون
كتب عليكم . .. و اللّه يعلم و انتم لا تعلمون
18 - قانونگذار ، بايد آگاه به مصالح و مفاسد واقعى انسان باشد .
كتب عليكم القتال . .. و اللّه يعلم و انتم لا تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 11 - 36
36 - علم و حكمت ، دو شرط ضرورى در قانون گذارى
يوصيكم اللّه فى اولادكم . .. انّ اللّه كان عليماً حكيماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 24 - 21
21 - علم و حكمت ، دو عنصر ضرورى براى قانونگذاران
و المحصنات . .. انّ اللّه كان عليماً حكيماً
بيان علم و حكمت الهى پس از جعل قوانين و مقررات، دلالت بر اين دارد كه قانونگذاران بايد داراى علم و حكمت باشند و قوانين را بر اين دو پايه وضع كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 26 - 14
14 - علم و حكمت ، دو پايه اساسى براى قانونگذاران
حرّمت . .. و المحصنات ... و من لم يستطع ... و اللّه عليم حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 109 - 7
7 - در دادگاه قيامت ، قضاوت بر اساس علم همه جانبه خداوند است و جايى براى وكيل مدافع نيست .
و كان اللّه بما يعملون محيطاً . .. فمن يجدل اللّه عنهم يوم القيمة ام من يكون علي
«وكيل» به كسى گفته مى شود كه كارهاى ديگرى را بر عهده مى گيرد و امور وى را تدبير مى كند و مراد از آن در آيه وكالت در دفاع خواهد بود كه از آن به وكيل مدافع تعبير مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 79 - 5
5- عهده دار شدن منصب قضا ، نيازمند برخوردارى از صلاحيت علمى است .
و كلاًّ ءاتينا حكمًا و علمًا
اعطاى علم پس از منصب قضاوت، مى تواند گوياى اين حقيقت باشد كه قضاوت بايد همراه با علم باشد; هر چند «علم» در آيه شريفه داراى معناى عام بوده و منحصر به علم قضا نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 17 - 9
9 - قضاوت و داورى ، نيازمند به آگاهى و اطلاعات كافى است .
إنّ اللّه يفصل بينهم . .. إنّ اللّه على كلّ شىء شهيد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 78 - 9
9 - قدرت اجرايى و آگاهى عميق به جوانب امر ، دو پايه اصلى در كار قضاوت و داورى
إنّ ربّك يقضى . .. و هو العزيز العليم
از اين كه خداوند پس از بيان قضاوت گرى خويش، دو وصف «عزيز» و «عليم» را براى خود بيان كرده است، مى توان مطلب فوق را استفاده كرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 86 - 15
15 - لزوم پرهيز از داورى در مسائل ، در صورت ابهام و فقدان برهان علمى براى انسان ( در جهت رد يا اثبات آن ) *
أكذّبتم بايتى و لم تحيطوا بها علمًا. .. ألم يروا أنّا جعلنا الّيل ليسكنوا فيه
تذكر خداوند به لزوم ساكن شدن انسان به هنگام تيرگى شب، پس از يادآورى محاكمه كافران به خاطر تكذيب جاهلانه آيات او، مى تواند بيانگر ارتباطى باشد ميان حركت نكردن انسان در شب و لزوم توقف و داورى نكردن در مسائلى كه دليل روشنى براى آن ندارد. گفتنى است كه نكته ياد شده برگرفته از تفسير الميزان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 166 - 9
9 - لزوم اداى شهادت بر اساس علم و آگاهى
و لكن اللّه يشهد . .. أنزله بعلمه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 61 - 7
7 - علم و يقين ، شرط اقدام به مباهله
فمن حاجّك فيه من بعد ما جاءك من العلم فقل تعالوا . .. ثم نبتهل
خداوند پس از آنكه پيامبر را آگاه به حقايق نمود (جاءك من العلم)، به وى دستور مباهله در آن موارد را داد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 80 - 17
17 - علم و آگاهى، لازمه حتمى براى تدبير و مديريت است.
إلا أن يشاء ربى شيئا و سع ربى كل شىء علما
ابراهيم(ع) تدبير و جريان ربوبيت الهى را در جهان در پرتو علم محيط خداوند دانسته است. در اينجا بايد يك اصل كلى مورد نظر و مقبول باشد كه اساس تدبير صحيح در پرتو علم ميسر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 83 - 12
12 - حكمت و علم، دو شرط لازم در تدبير و مديريت است.
و تلك حجتنا . .. إن ربك حكيم عليم
«رب» در لغت به معناى مدير و مربى آمده است. توصيف رب در آيه به علم و حكمت، گذشته از دلالت آن بر علم و حكمت خداوند، اشاره اى به ضرورت وجود اين دو در تدبير و مديريت مى تواند باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 55 - 12
12- دانش و توان ، دو شرط اساسى براى مديريت و تصدى وزارت
اجعلنى . .. إنى حفيظ عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - سجده - 32 - 6 - 5
5 - اداره هر مجموعه ، به آگاهى از آن ، نياز دارد .
يدبّر الأمر . .. علم الغيب و الشهدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 51 - 2
2- داشتن اطلاع و آگاهى همه جانبه به ابعاد امور ، شرط ضرورى ولايت و سرپرستى است .
أفتتّخذونه و ذرّيّته أولياء من دونى . .. ما أشهدتّهم خلق السموت والأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 7 - 3
3 - خداوند ، در تأكيد بر آگاهى دشمنان اسلام از خوى ناسپاسى خويش ، به اسبان تيزپاى مجاهدان ، سوگند ياد كرده است .
و العديت . .. و إنّه على ذلك لشهيد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 32 - 7
7 - علم خداوند ذاتى و دانش ديگران عطايى است از جانب او
لاعلم لنا إلا ما علّمتنا إنك أنت العليم الحكيم
چون جمله «إنك أنت . ..» پس از بيان ذاتى نبودن علم فرشتگان و موهبتى بودن آن آمده، اشاره به اين حقيقت دارد كه علم الهى ذاتى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 85 - 2
2- ذوالقرنين ، علاوه بر امكانات مادّى از دانش به كارگيرى اسباب ، نيز برخوردار بود .
فأتبع سببًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 92 - 3
3- ذوالقرنين ، از دانش استفاده از اسباب و ابزار در جهت گسترش حكومت خود ، برخوردار بود .
ثمّ أتبع سببًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 96 - 8
8- ذوالقرنين ، از نحوه ساختن و بناى سد و كيفيت ذوب فلزات و تركيب آن ، آگاهى دقيق داشت .
ءاتونى زبر الحديد . .. أُفرغ عليه قطرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 247 - 10
10 - گستردگى بيشتر توانايى هاى علمى ( اعلميت ) و جسمى ، ملاك برترى انسان در زمامدارى جامعه
و زادهُ بسطةً فى العلم و الجسم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 49 - 30
30 - توجه رهبران دينى به پليدى و ناپاكى گروه بسيارى از مردم ، مانع حزن و اندوه آنان بر سرپيچى برخى از مردم از دين و احكام آن
فان تولوا . .. و إن كثيراً من الناس لفسقون
چنانچه هدف از جمله «فاعلم . ..»، بازدارى زايد پيامبر(صلی الله علیه و آله) از حزن و اندوه باشد، مى توان جمله «ان كثيراً» را بيانگر علت آن دانست ; يعنى اى پيامبر(صلی الله علیه و آله) بسيارى از مردم فاسقند و خداوند هدايت آنان را اراده نكرده است. بنابراين بر رويگردانى آنان از دين و احكام آن محزون مباش.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 117 - 5
5 - علم، شرطى اساسى در صلاحيت رهبرى است.
و إن تطع أكثر . .. إن ربك هو أعلم من يضل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 96 - 1،2
1 - سامرى ، مدعى داشتن ديدى ممتاز و درك حقايق و دانستنى هايى كه ديگران بر آن آگاهى نداشتند .
قال بصرت بما لم يبصروا به
فعل «بصر» زمانى در مورد ديدن با چشم مى رود كه درك قلبى نيز ضميمه آن شده باشد و استعمال آن در مواردى كه فاقد درك قلبى است، بسيار كم است (مفردات راغب). دراين كه مراد سامرى از اين سخن چه بوده، احتمالاتى ذكر شده است; از جمله اين كه من به فنون و حقايقى آگاهى يافتم كه زمينه ساز استفاده بيشتر من از آثار رسالت شده بود و ديگران از آن زمينه محروم بودند.
2 - سامرى ، از دانش و مزيتى علمى بر بنى اسرائيل برخوردار بود .
قال بصرت بما لم يبصروا به
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 16 - 3،7
3 - آگاهى داوود و سليمان ( ع ) به زبان پرندگان
و قال يأيّها الناس علّمنا منطق الطير
7 - آگاهى داوود و سليمان ( ع ) به زبان پرندگان ، داراى اهميتى ويژه براى آنان در مقايسه با ساير امكانات
علّمنا منطق الطير و أوتينا من كلّ شىء
با اين كه «و أوتينا من كلّ شىء» شامل «منطق الطير» هم مى شود، اختصاص به ذكر يافتن و مقدم آوردن آن، نشانگر اهميت ويژه آن در مقايسه با ساير موهبت هاى الهى نسبت به داوود و سليمان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 19 - 3،4
3 - سليمان ( ع ) ، قادر به شنيدن صداى مورچگان و فهم زبان آنها
فتبسّم ضاحكًا من قولها
4 - خشنودى سليمان از آگاهى به زبان مورچگان و سپاس گزارى او به درگاه خدا
فتبسّم ضاحكًا من قولها و قال ربّ أوزعنى أن أشكر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 38 - 4
4 - آگاهى يافتن سليمان ( ع ) از تصميم بلقيس مبنى بر تسليم شدنش در برابر وى
قال يأيّها الملؤا . .. قبل أن يأتونى مسلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 86 - 4
4 - دارندگان حق شفاعت ، آگاه به استحقاق و عدم استحقاق آدميان ، براى برخوردارى از شفاعت
و لايملك . .. الشفعة إلاّ من شهد بالحقّ و هم يعلمون
عبارت «و هم يعلمون» وصف براى شفاعت كنندگان راستين است. برداشت ياد شده بر اين اساس است كه «يعلمون» ناظر به استحقاق شفاعت باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 170 - 10
10 - آگاهى شهدا از وضعيّت مجاهدان مؤمن در دنيا *
و يستبشرون بالّذين لم يلحقوا بهم من خلفهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 82 - 6
6- شياطين ، موجوداتى آشنا با فنون و علوم مختلف .
و من الشيطين من يغوصون له و يعملون عملاً دون ذلك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 175 - 9
9 - شيطان عنصرى توانا بر آگاهى يافتن از درون آدمى و انديشه هاى او
فانسلخ منها فأتبعه الشيطن
ايمان به آيات و معارف الهى و نيز كفر به آنها از امور قلبى است، و از آنجا كه شيطان پس از منسلخ شدن بلعم باعورا از آيات و معارف الهى به تعقيب او پرداخت، معلوم مى شود وى به انديشه ها و باورهاى آدمى مى تواند آگاهى يابد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 48 - 20
20 - شيطان معتقد به خداوند و آگاه به شدت عقوبت هاى وى
و اللّه شديد العقاب
مقتضاى سياق اين است كه گفته شود جمله «و اللّه شديد العقاب» سخن شيطان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 120 - 10
10 - شيطان ، به خواسته ها و آرزو هاى انسان ، آگاه است .
هل أدّلك على شجرة الخلد و ملك لايبلى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 247 - 9،11
9 - طالوت ، نسبت به ديگران ، از توانايى جسمى و علمى ( كاردانىِ ) بيشترى برخوردار بود .
و زاده بسطة فى العلم و الجسم
چون جمله «و زاده . .. » بيان حكمت انتخاب طالوت از ميان بنى اسرائيل و علّت تقدّم وى بر ديگران است، پس او در اين دو صفت برتر از ديگران بوده است; بنابراين «زاده ...» بيانگر توانايى جسمى و علمى بيشتر او در مقايسه با ديگران است.
11 - گستردگى توانايى هاى علمى و جسمى طالوت ، ملاك برگزيدگى وى از جانب خداوند براى زمامدارى
ان اللّه اصطفيه عليكم و زاده بسطة فى العلم و الجسم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 259 - 4،10،20
4 - آگاهى عزير به اصل زنده شدن مردگان در رستاخيز و پرسش وى از چگونگىِ زنده شدن آنان
قال انّى يحيى هذه اللّه بعد موتها
«انّى يحيى» كه استفهام است، دلالت دارد بر اينكه عزير، اصل احيا را اذعان داشته و از كيفيّت آن پرسش كرده است.
10 - گمان عزير از مرگ طولانى ( صد سال ) خود ، به درنگ يكروزه يا كمتر از آن
قال كم لبثت قال لبثتُ يوماً او بعض يوم
20 - درك عزير از چگونگى معاد و توانايى خدا بر احياى مردگان ، پس از مشاهده زنده شدن خويش و عدم فساد طعام و نوشيدنى ها و زنده شدن الاغ
قال انّى يحيى . .. قال اعلم انّ اللّه على كلّ شىء قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 144 - 16
16 - عالمان اهل كتاب ( يهود و نصارا ) به حقانيت تغيير قبله ( از بيت المقدس به مسجدالحرام ) واقف بودند .
إن الذين أوتوا الكتب ليعلمون أنه الحق
مراد از ضمير «أنه» نسخ قبله سابق (بيت المقدس) و تعيين قبله فعلى (مسجدالحرام) است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 144 - 17
17 - عالمان يهود و نصارا ، به خوبى مى دانستند كه قبله شدن مسجدالحرام ، فرمانى از ناحيه خداوند است .
إن الذين أوتوا الكتب ليعلمون أنه الحق
«لام» تأكيد در «ليعلمون» بيانگر اين است كه: اهل كتاب هيچ ترديدى نداشتند و به روشنى مى دانستند كه تغيير قبله حق و از ناحيه خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 144 - 17
17 - عالمان يهود و نصارا ، به خوبى مى دانستند كه قبله شدن مسجدالحرام ، فرمانى از ناحيه خداوند است .
إن الذين أوتوا الكتب ليعلمون أنه الحق
«لام» تأكيد در «ليعلمون» بيانگر اين است كه: اهل كتاب هيچ ترديدى نداشتند و به روشنى مى دانستند كه تغيير قبله حق و از ناحيه خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 49 - 18
18 - عيسى ( ع ) ، برخوردار از علم غيب و نهان
و اُنبّئكم بما تأكلون و ما تدّخرون فى بيوتكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 172 - 11
11 - علم و ايمان حضرت عيسى ( ع ) و فرشتگان مقرب الهى به قيامت و محشور شدن به پيشگاه خداوند ، مانع استكبار
آنان از بندگى خدا
لن يستنكف المسيح ان يكون عبداً للّه و لاالملئكة . .. فسيحشرهم إليه جميعاً
جمله «و من . ..» جمله حاليه و بيان علت از جمله سابق است. يعنى امكان ندارد مسيح و فرشتگان از عبادت خدا امتناع كنند ; چون حشر انسان و ملائكه به سوى خدا حتمى است و مسيح و فرشتگان از آن آگاهند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 110 - 16،18
16 - حضرت مسيح عالمِ به كتاب ، حكمت ، تورات و انجيل
و اذ علمتك الكتب و الحكمة و التورية و الانجيل
18 - آگاهى مسيح به كتاب و حكمت و تورات و انجيل ، از نعمت هاى خاص خدا به آن حضرت
و اذ علمتك الكتب و الحكمة و التورية و الانجيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 116 - 17
17 - مسيح ( ع ) آگاه و معتقد به احاطه علمى خداوند بر وى و تمامى انديشه ها و صفات نفسانى او
تعلم ما فى نفسى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 119 - 18،21
18 - دانايى همه جانبه خداوند ، به آنچه آدميان در دل خويش پنهان دارند .
انّ اللّه عليم بذات الصدور
21 - توجه به دانايى خدا به تمامى اسرار دل ها ، زمينه ساز پرهيز آدمى از انحرافات
يا ايها الذين امنوا . .. ها انتم اولاء ... انّ اللّه عليم بذات الصدور
جمله «ان اللّه . .. » علاوه بر بيان اين حقيقت كه خداوند به نهان دلها آگاه است، به اين هدف ايراد شده كه انسانها با توجه به اين حقيقت از انحرافات بپرهيزند; چرا كه تمام افكار و اعمالشان در محضر و ديد خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 122 - 6
6 - آگاهى خداوند ، از راز دل و اسرار افراد
و اللّه سميع عليم. اذ همّت طائفتان
كلمه «همّت» از ماده «همّ» به معناى تصميم و قصدى است كه در دل، براى انجام كارى گرفته شود. و بنابر اينكه «اذ همّت» متعلّق به «سميع» و «عليم» باشد، بيانگر علم خداوند به قصد و نيت انسانهاست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 248 - 7
7 - اخبار غيبى پيامبر بنى اسرائيل ، به بازگشت صندوق عهد به سوى آنان
و قال لهم نبيّهم انّ اية ملكه ان ياتيكم التّابوت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 179 - 15،16،18،20،23
15 - آگاهى برخى از رسولان الهى بر غيب و نهان ( ايمان و كفر ) امّت خويش
و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء
برداشت فوق بر اين اساس است كه «من» براى تبعيض و متعلق به «يجتبى» باشد و چون جمله «و لكنّ اللّه . .. »، استدراك از جمله «ما كان اللّه ... » است، معناى آيه چنين مى شود: خداوند، امّتها را به غيب آگاه نمى سازد، ولى برخى رسولان را براى آگاه ساختن از غيب انتخاب مى كند.
16 - خداوند برخى رسولان را براى آگاه ساختنشان از غيب ، برمى گزيند .
و ما كان اللّه ليطلعكم على الغيب و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء
18 - آگاهى تمامى رسولان الهى از غيب *
و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء
بنابر اينكه «من»، بيان براى «من يشاء» باشد. يعنى خداوند براى آگاه ساختن از غيب، هر كس را بخواهد انتخاب مى كند و براى اين منظور، رسولان خويش را انتخاب كرده است.
20 - خداوند ، افاضه كننده علم غيب بر رسولان خويش
و ما كان اللّه ليطلعكم على الغيب و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء
23 - آگاهى پيامبران به غيب و نهان ( پاكى ها ، پليدى ها ، مصالح و مفاسد واقعى انسان ها ) ، دليل لزوم ايمان به آنان
و ما كان اللّه ليطلعكم على الغيب و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء فامنوا باللّ
برداشت فوق بر اين مبناست كه جمله «فامنوا . .. »، متفرع بر جمله «و لكنّ اللّه يجتبى من رسله» باشد. يعنى چون پيامبران آگاه به غيب هستند، لازم است به آنان ايمان آوريد; چرا كه تنها آنان دانا به حقايق امور هستند و راه سعادت و شقاوت را مى شناسند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 41 - 7
7 - آگاهى پيامبران از اعمال امت هاى خويش
فكيف اذا جئنا . .. على هؤلاء شهيداً
لازمه گواهى دادن بر اعمال نيك و بد مردم، آگاهى به آن اعمال است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 109 - 13،16
13 - پيامبران الهى ناآگاه به امور غيبى
قالوا لاعلم لنا انك انت علّم الغيوب
جمله «انك انت . ..» مى رساند كه متعلق علم در «لا علم لنا»، امور غيبى است.
16 - علم و دانش پيامبران به غيب در برابر دانايى گسترده خداوند بسيار ناچيز و كم مقدار
قالوا لاعلم لنا انك انت علّم الغيوب
جمله «انك . ..» پس از «لا علم لنا» مى تواند قرينه بر اين باشد كه نفى علم از پيامبران در مقايسه با علم الهى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 188 - 8
8 - انسان ها ، حتى پيامبران ، آگاه به امور غيبى جهان نيستند .
و لو كنت أعلم الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 96 - 14
14- آگاهى از غيب و بهره مند بودن از علوم خدادادى ، از ويژگى هاى پيامبران
ألم أقل لكم إنى أعلم من الله ما لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 9 - 6
6- رسالت فرستادگان الهى ، مستلزم آگاهى ايشان نسبت به همه امور غيبى نيست .
قل ما كنت . .. و ما أدرى ما يفعل بى و لا بكم
خداوند، در اين آيه از يك سو رسالت پيامبر(صلی الله علیه و آله) را تأييد كرده و از سوى ديگر بيان داشته است كه پيامبر ممكن است، حتى از سرنوشت شخص خويش بى اطلاع باشد; زيرا او تنها پيامدار انذارهاى خداوند است و اين منصب مستلزم اطلاع وى بر همه حقايق نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 27 - 6
6 - امور غيبى ارائه شده به پيامبران ، مصون از دستبرد نااهلان
فلايظهر على غيبه أحدًا . إلاّ من ارتضى من رسول فإنّه يسلك من بين يديه و من خلفه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 16 - 2
2- لازمه خالقيت ، آگاهى به اسرار و نهفته هاى وجود مخلوق
و لقد خلقنا . .. و نعلم ما توسوس به نفسه
از اين كه خداوند، نخست مسأله خلقت را مطرح كرده و سپس علم خويش به اسرار آدميان را بيان داشته، تلازم ياد شده استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 8 - 4
4 - خداوند آگاه به اسرار انسان ها و انديشه هاى آنان
و من الناس من يقول ءامنا . .. و ما هم بمؤمنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 9 - 4
4 - منافقان علم گسترده و همه جانبه خدا و آگاهى او را به اسرار و نهان انسان ها ، باور نداشته و بدان معتقد نيستند .
يخدعون اللّه
از اينكه منافقان با نفاق خويش در صدد نيرنگ زدن به خدا برآمده اند، معلوم مى شود كه آنان مى پنداشتند، اگر امرى را مخفى كنند، خداوند از آن آگاه نمى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 33 - 8،12،14،15
8 - خداوند ، آگاه به غيب و نهان آسمان ها و زمين ( هستى )
إنى أعلم غيب السموت و الأرض
12 - خداوند ، آگاه به آشكار و نهان فرشتگان
أعلم ما تبدون و ما كنتم تكتمون
14 - از امام صادق ( ع ) روايت شده كه : « إن اللّه تبارك و تعالى علّم آدم أسماء حجج اللّه كل ها . . . فقال : . . . « أنبئهم بأسمائهم فلمّا أنبأهم بأسمائهم » وقفوا على عظيم منزلتهم عنداللّه تعالى فعلموا أنهم أحق بأن يكونوا خلفاء اللّه فى أرضه و حججه على بريته و قال لهم : « ألم أقل لكم إنى أعلم غيب السماوات و الأرض و أعلم ما تبدون و ما كنتم تكتمون » . . . ;
خداوند تبارك و تعالى اسامى تمام حجتهاى خود را به آدم آموخت، پس ]خطاب به آدم[ فرمود: ملائكه را از اسامى آنان آگاه نما و چون آنان را از اسامى آگاه ساخت ملائكه به جايگاه بزرگ آنان در نزد خداوند واقف شدند و دانستند كه آنان براى خلافت خدا در زمين و حجت بر مردمان سزاوارترند. و خداوند به ملائكه فرمود: «آيا به شما نگفتم من غيب آسمانها و زمين را مى دانم و نيز مى دانم آنچه شما آن را آشكار مى كنيد و آنچه آن را پنهان مى داشتيد» ...».
15 - « عن ابى جعفر ( ع ) انه قال فى قول اللّه : . . . « وأعلم ما تبدون و ما كنتم تكتمون » يعنى ما أبدوه بقولهم « أتجعل فى ها من يفسد فيها و يسفك الدماء . . . » و ما كتموه : فقالوا فى أنفسهم : ما ظننا أن اللّه يخلق خلقاً أكرم عليه منا ;
از امام باقر(ع) روايت شده كه درباره سخن خداوند «وأعلم ما تبدون و ما كنتم تكتمون» فرمود: يعنى، آنچه را كه با گفتارشان آشكار كرده بودند اين بود كه گفتند: آيا در روى زمين كسى را قرار مى دهى كه فساد خونريزى كند؟ . .. و آنچه كتمان كردند آن بود كه در پيش خود گفتند: ما گمان نمى كرديم كه خداوند كسانى را بيافريند كه بيش از ما نزد او گرامى باشند».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 72 - 4
4 - خداوند ، آگاه به اسرار انسان ها و توانا بر افشاى آنهاست .
و اللّه مخرج ما كنتم تكتمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 77 - 1
1 - خداوند ، آگاه به آنچه آدمى پنهان مى دارد يا آشكار مى كند .
أن اللّه يعلم ما يسرّون و ما يعلنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 144 - 5
5 - خداوند ناظر بر رفتار انسان ها و آگاه به ضماير ايشان است .
قد نرى تقلب وجهك فى السماء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 187 - 10
10 - خداوند ، به اعمال نهانى انسان ها آگاه است .
علم اللّه أنكم كنتم تختانون أنفسكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 179 - 12
12 - تنها خداوند آگاه به غيب ها و اسرار نهانى است .
و ما كان اللّه ليطلعكم على الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 35 - 18
18 - آگاهى كامل خداوند بر نيّات و خواسته هاى درونى انسانها
ان يريدا اصلاحاً . .. انّ اللّه كان عليماً خبيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 39 - 7
7 - آگاهى كامل خداوند به درون و جان آدمى
و كان اللّه بهم عليماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 63 - 1،2
1 - خداوند ، آگاه به اسرار درونى منافقان
اولئك الّذين يعلم اللّه ما فى قلوبهم
2 - خداوند ، آگاه به نيّات و اسرار درونى انسان
يعلم اللّه ما فى قلوبهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 81 - 5
5 - اِخبار غيبى خداى تعالى از برنامه هاى توطئه آميز و مخفيانه مسلمانان متخلف
فاذا برزوا من عندك بيّت طائفة منهم غير الذى تقول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 91 - 1،2
1 - اِخبار خداوند به مسلمانان صدر اسلام كه در آينده اى نزديك گروهى از دشمنان ، على رغم پيمان ترك تعرض ، به پيمان خويش وفادار نبوده ، در هر آشوبى عليه آنان شركت خواهند كرد .
ستجدون اخرين يريدون ان يَامنوكم و يَامنوا قومهم كلّما ردّوا الى الفتنة اركسوا في
2 - اِخبار خداوند به مسلمانان مبنى بر اينكه در گير و دار مبارزه و نبرد با دشمنان ، گروهى از آنان در صدد كسب امنيت از سوى مسلمانان و از سوى طائفه كافر خويش خواهند شد .
ستجدون اخرين يريدون ان يَامنوكم و يَامنوا قومهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 108 - 9،10
9 - آگاهى كامل خداوند به تمامى گفتار و رفتار آشكار و نهان آدمى
و هو معهم اذ يبيتون ما لايرضى من القول و كان اللّه بما يعملون محيطاً
10 - علم و احاطه خداوند بر توطئه ها و نقشه هاى سرّى دغلبازان و عملكرد آنان
و هو معهم اذ يبيتون ما لايرضى من القول و كان اللّه بما يعملون محيطاً
«يبيتون»، از ماده «بيتوته»، به معناى شب را به صبح آوردن است، و به قرينه جمله هاى گذشته، مراد از آن، توطئه ها و نيرنگهايى است كه شبانه و در خلوت طرح مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 127 - 27
27 - علم خدا به رخداد ها و اعمال آدميان ، قبل از تحقق آن ( علم ازلى )
و ما تفعلوا من خير فإنّ اللّه كان به عليماً
بيان اعمال انسانها با فعل مضارع (تفعلوا) و بيان آگاهى خداوند به آن اعمال با فعل ماضى (كان به . ..)، حكايت از آن دارد كه خداوند به اعمال آدميان پيش از وقوع آن آگاهى دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 135 - 24،25،29
24 - آگاهى دقيق و همه جانبه خداوند ، به اعمال و رفتار آدميان
فإنّ اللّه كان بما تعملون خبيراً
25 - خداوند آگاه به شهادت هاى دروغ و نابحق مردم و دانا به كتمان شهادت ، از سوى آنان
و إن تلوا او تعرضوا فإنّ اللّه كان بما تعملون خبيراً
«تلوا» از «لوى لسانه» (زبانش را منحرف كرد) گرفته شده و متعلق آن - به قرينه «شهداء للّه» - شهادت مى باشد و انحراف زبان، كنايه از دروغ گفتن است.
29 - توجه به آگاهى خداوند از اعمال آدميان ، زمينه اقامه عدل ، پرهيز از شهادت هاى دروغ و كتمان شهادت
كونوا قومين بالقسط شهداء للّه . .. فإنّ اللّه كان بما تعملون خبيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 7 - 13
13 - آگاهى كامل خداوند از نيات قلبى و اسرار درونى انسان
إنّ اللّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 61 - 7،8
7 - خداوند داناتر از خود اهل كتاب به اسرار پليد آنان در تظاهر به اسلام
و اللّه اعلم بما كانوا يكتمون
«اعلم» به معناى داناتر است. و چون هيچكس جز اهل كتاب به نيات پليدشان آگاهى نداشت، بنابراين مفضل عليه كلمه «اعلم» خود اهل كتاب هستند ; يعنى «اللّه اعلم من انفسهم بما كانوا يكتمون».
8 - علم خداوند به اسرار درونى هر كس ، كاملتر از آگاهى خود اوست .
و اللّه اعلم بما كانوا يكتمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 99 - 2،3
2 - خداوند داناى به رفتار و كردار ، نيات و حالات انسانها
و اللّه يعلم ما تبدون و ما تكتمون
در برداشت فوق «ماتبدون» به رفتار و كردار آدمى كه جنبه بيرونى دارد و «ما تكتمون» به نيات و حالات انسان كه همواره جنبه درونى دارد، تفسير شده است.
3 - آگاهى خداوند به اعمال آشكار و مخفى انسان
و اللّه يعلم ما تبدون و ما تكتمون
در برداشت فوق «ماتبدون» به اعمال و رفتار آشكار انسان و «ما تكتمون» به رفتارها و كردارهايى كه در نهان و به دور از چشم مردم انجام مى گيرد، تفسير شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 109 - 14،15،16
14 - آگاهى كامل خداوند به واكنش هاى امت ها در برابر دعوت و رسالت پيامبران
فيقول ماذا اجبتم . .. انك انت علّم الغيوب
15 - تنها خداوند داراى علمى كامل و مطلق به تمامى غيب ها و امور نهانى
انك انت علّم الغيوب
حرف «ال» در الغيوب براى استغراق است وصيغه مبالغه «علّم» دلالت به كمال علم الهى و فراگيرى آن دارد.
16 - علم و دانش پيامبران به غيب در برابر دانايى گسترده خداوند بسيار ناچيز و كم مقدار
قالوا لاعلم لنا انك انت علّم الغيوب
جمله «انك . ..» پس از «لا علم لنا» مى تواند قرينه بر اين باشد كه نفى علم از پيامبران در مقايسه با علم الهى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 116 - 15،20،21،22
15 - خداوند آگاه به گفته ها و انديشه هاى آدميان و تمامى حالات و صفات نفسانى ايشان
ان كنت قلته فقد علمته تعلم ما فى نفسى
20 - دانايى خداوند به درون عيسى ( ع ) و بى خبرى عيسى ( ع ) از درون خداوند ، دليل نفى الوهيت عيسى ( ع ) و حصر آن به خداوند .
سبحنك . .. تعلم ما فى نفسى و لا اعلم ما فى نفسك انك انت علّم الغيوب
جمله «سبحنك ما يكون لى . .»، بيانگر يگانگى خداوند و نفى الوهيت از عيسى(ع) است و جمله «تعلم ما فى نفسى و لا اعلم ...» كه حاكى از محدوديت علمى عيسى(ع) و علم مطلق خداوند است، به منزله دليل آن مى باشد.
21 - تنها خداوند داراى آگاهى گسترده و دقيق به تمامى غيب ها و اسرارها
انك انت علّم الغيوب
22 - دانايى گسترده و دقيق به درون انسان ها ، تنها از آن خداست .
تعلم ما فى نفسى . .. انك انت علّم الغيوب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 2 - 6،7
6 - تنها خداوند آگاه بر «اجل مسمى» است.
و أجل مسمى عنده
7 - تنها خداوند آگاه از زمان قيامت و حشر آدمى است.
و أجل مسمى عنده
مراد از «اجل مسمى» مى تواند زمان برپايى قيامت باشد كه پس از ذكر خلقت و عمر آدمى به عنوان آخرين منزل ذكر شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 3 - 5،6،7،9
5 - خداوند، آگاه از نهان و آشكار انسان
يعلم سركم و جهركم
6 - آشكار و نهان آدمى، در نزد خداوند يكسان است.
يعلم سركم و جهركم
عطف «جهركم» بر مفعول «يعلم» و تكرار نشدن فعل مى تواند بيانگر مطلب فوق باشد.
7 - آگاهى خداوند بر سرّ و آشكار آدمى، برخاسته از حاكميت كامل او بر سراسر هستى است.
و هو اللّه فى السموت و فى الأرض يعلم سركم و جهركم
9 - آگاهى خداوند از نتيجه و سرانجام عمل انسان
و يعلم ما تكسبون
مراد از «ما تكسبون» مى تواند جزا و نتيجه عمل باشد كه آدمى آن را با عمل خود به دست مى آورد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 13 - 5
5 - توجه به آگاهى خداوند بر گفتار و كردار آدميان، برانگيزنده آنان به ايمان
فهم لا يؤمنون . .. و هو السميع العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 33 - 4
4 - خداوند به حالات درونى و نهانى آدمى آگاه است.
قد نعلم إنه ليحزنك الذى يقولون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 59 - 1،2،5،6
1 - خزاين غيب تنها نزد خداوند و فقط او آگاه به آنهاست.
و عنده مفاتح الغيب لا يعلمها إلا هو
«مفاتح»، جمع «مَفتح»، به معناى «خزينه»، و يا جمع «مِفتح» به معناى «كليد»، مى تواند باشد. برداشت فوق بر اساس احتمال اول است.
2 - كليدها و رمز و راز آگاهى به غيب و نهان، تنها در اختيار خداوند است و كسى را به آن راهى نيست.
و عنده مفاتح الغيب لا يعلمها إلا هو
در اين برداشت «مفاتح»، جمع «مِفتح»، به معناى «كليد»، گرفته شده است.
5 - احكام خداوند در تكوين و تشريع، متكى بر آگاهى كامل و دقيق او بر غيب و شهود جهان هستى است.
إن الحكم إلا للّه . .. لو أن عندى ما تستعجلون به ... و عنده مفاتح الغيب
6 - تعجيل نشدن در عذاب مشركان و كفار، مرتبط با آگاهى مطلق خداوند بر غيب و شهود جهان و اسرار آفرينش است.
قل لو أن عندى ما تستعجلون . .. و عنده مفاتح الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 73 - 13،14
13 - خداوند داناى به تمامى غيب و شهود هستى است.
علم الغيب و الشهدة
14 - دانايى خداوند به غيب و شهود عالم، پشتوانه حشر تمامى انسانها و ظهور مالكيت و حاكميت انحصارى خداوند در قيامت است.
إليه تحشرون . .. يوم ينفخ فى الصور علم الغيب و الشهدة
با توجه به اينكه در آخرين جمله آيه قبل سخن از حشر آدميان بود و در اين آيه از نفخ صور و برپايى قيامت ياد شده و سپس جمله «عالم الغيب و الشهادة» آمده، گويا اين جمله پاسخى است به كسانى كه چگونگى حشر آدميان را، با وجود متلاشى شدن اجساد و از بين رفتن آثار، امرى ناممكن مى دانند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 103 - 6،9،10
6 - تنها خداوند به درك و انديشه آدمى كاملاً آگاه است.
و هو يدرك الأبصر
چنانكه راغب در المفردات گفته است. «بَصَرَ» به معناى «بصيرة» نيز آمده است، و «بصيرت» يعنى: نيروى ادراك انسان، بنابراين «يدرك الابصار» يعنى دريافت عمق انديشه ها و ادراكات.
9 - خداوند در عين آگاهى بر كردارهاى آدميان، به آنان لطف دارد.
هو يدرك الأبصر و هو اللطيف الخبير
از معانى «لطيف» رفق و لطف است و مقتضاى كنار هم آمدن دو صفت لطيف و خبير، خصوصاً در صورتى كه «الخبير» صفت «اللطيف» باشد، برداشت فوق است.
10 - تنها خداوند به كنه و همه ابعاد هستى آگاه است.
و هو اللطيف الخبير
ذكر نشدن متعلق براى «الخبير» حكايت از اطلاق و دامنه گسترده آن دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 7 - 3،4،5
3 - خداوند آگاه به تمامى اعمال و انديشه هاى پيامبران و امتهاى آنان است.
فلنقصن عليهم بعلم و ما كنا غائبين
برداشت فوق بر اين اساس است كه «مرسلين» مرجع ضمير «عليهم» باشد.
4 - خداوند همواره حاضر و ناظر به كردار و انديشه هاى آدميان است.
و ما كنا غائبين
5 - آگاهى خداوند به كردار و انديشه هاى آدميان برخاسته از حضور و نظارت مستقيم وى بر آنان و انديشه هايشان است.
فلنقصن عليهم بعلم و ما كنا غائبين
جمله «و ما كنا غائبين» در حقيقت توضيح «بعلم» است و اشاره به چگونگى علم الهى به اعمال بندگان دارد. يعنى علم الهى برخاسته از حضور وى است، نه اينكه چيزى و يا كسى واسطه اين آگاهى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 33 - 8
8 - از موانع نزول عذاب استيصال بر امت هاى گنهكار و كافر ، علم خداوند به ايمان آوردن آنان در آينده است .
و ما كان اللّه معذبهم و هم يستغفرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 42 - 18
18 - خداوند ، شنواى گفتار ها و آگاه به انديشه ها و رفتارها
و إن اللّه لسميع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 43 - 12
12 - خداوند آگاه به راز هاى نهفته در سينه ها
إنه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 53 - 13
13 - خداوند ، شنواى گفتار ها و آگاه به انديشه ها و كردارها
و أن اللّه سميع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 57 - 2
2 - خداوند ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) را از وقوع نبردى ميان مسلمانان و يهوديان پيمان شكن ، پيش از واقع شدنش ، آگاه ساخت .
فشردبهم من خلفهم
«ثقف» مصدر «تثقفن» به معناى دستيابى و تسلط پيدا كردن است. «إما» مركب از «إن» شرطيه و «ما»ى زايد است. تأكيد جمله شرطيه با نون تأكيد ثقليه و «ما»ى زايده حكايت از آن دارد كه شرط، يعنى وقوع جنگ و تسلط مسلمانان بر يهوديان، تحقق خواهد يافت. بنابراين معناى جمله شرط چنين خواهد بود: اگر نبردى با يهوديان رخ داد و بر آنان مسلط شدى، كه البته چنين خواهد شد ... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 61 - 9
9 - تنها خداوند شنواى گفتار ها و آگاه بر انديشه ها
إنه هو السميع العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 8 - 14
14 - خداوند ، به ضماير ، نيات و مقاصد آدميان ، آگاه و از آنها باخبر است .
كيف و إن يظهروا عليكم . .. يرضونكم بأفوههم و تأبى قلوبهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 16 - 11
11 - آگاهى عميق خداوند به عملكرد نهان و آشكار آدميان
و اللّه خبير بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 44 - 5
5 - علم دقيق خداوند به حالات و روحيّات تقواپيشگان
و اللّه عليم بالمتقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 47 - 10
10 - هشدار خداوند به منافقان با بيان علم همه جانبه اش به روحيّات و دسيسه هاى منافقانه آنان
و لأوضعوا خللكم يبغونكم الفتنة . .. و اللّه عليم بالظلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 74 - 30
30 - إخبار خداوند ، از رسوايى و فضاحت نهايى منافقان صدر اسلام در جامعه و منزوى شدن آنان
و ما لهم فى الأرض من ولىّ و لانصير
با توجه به اينكه آيه، إخبار از آينده است و نيز واژه «فى الأرض» مى تواند به همين زندگى دنيوى اشاره داشته باشد، اين برداشت به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 78 - 1،2،3،7
1 - توبيخ منافقان پيمان شكن از سوى خداوند ، به خاطر بينش غلطشان درباره علم و آگاهى كامل خدا به نيات و عملكرد آدميان
ألم يعلموا أن اللّه يعلم
2 - علم خداوند به كردار و گفتار مخفيانه آدميان
يعلم سرّهم و نجويهم
3 - غفلت و بى توجّهى منافقان به علم غيب و آگاهى گسترده خدا نسبت به اسرار و سخنان پنهانى ، عامل گرايش آنان به تخلف از وظايف خود در برابر خدا
بما أخلفوا اللّه ما وعدوه . .. ألم يعلموا أن اللّه يعلم ... و أن اللّه علّم الغي
7 - خداوند ، علّام الغيوب ( داراى علم گسترده و عميق به همه نهان ها ) است .
أن اللّه علّم الغيوب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 94 - 16
16 - تساوى غيب و شهود و نهان و آشكار ، در پيشگاه خداوند
علم الغيب و الشهدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 98 - 14
14 - آگاهى عميق خداوند به همه امور بدگويى هاى آشكار و نهان و نيز به بدخواهى هاى درونى منافقان نسبت به اسلام و مؤمنان
و من الأعراب . .. يتربّص بكم الدوائر ... و اللّه سميع عليم
كلمه «سميع» بيانگر بدگوييهاى منافقان و واژه «عليم» بيانگر آرزوى قلبى آنها نسبت به اسلام و مسلمين است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 105 - 5
5 - غيب و شهود ، و نهان و آشكار همه چيز ، در احاطه علم الهى است .
علم الغيب و الشهدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 107 - 18
18 - خداوند ، از اسرار نهفته آدميان ، آگاه است .
و الذين . .. و اللّه يشهد إنهم لكذبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 20 - 4
4 - علم به غيب در انحصار خداوند است .
إنما الغيب للّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 5 - 5،6
5- خداوند ، آگاه به توطئه هاى محرمانه و سرّى مشركان و مطلع از مواضع علنى و آشكار آنان
ألا حين يستغشون ثيابهم يعلم ما يسرّون و ما يعلنون
6- خداوند ، به همه افكار و انديشه ها آگاه است .
إنه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 6 - 4
4- خداوند ، به منزل و مأواى دايم و موقت هر جنبنده اى آگاه است .
يعلم مستقرها و مستودعها
«مستقر» اسم مكان از استقرار و به معناى مقر و قرارگاه است. بنابراين «مستقرها»;يعنى، جايگاهى كه آن جنبنده در آن استقرار دارد و منزل دايمى يا غالبى اوست. «مستودع» اسم مكان از استيداع (وديعه گذاشتن و يا وديعه گرفتن) است و از آن جا كه وديعه به طور موقت و نه دايمى در جايى نگهدارى مى شود، مى توان گفت: مراد از «مستودعها» جايگاهى است كه آن جنبنده، به طور موقت در آن جايگاه به سر مى برد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 31 - 14
14- خداوند ، آگاه به امور نفسانى و جنبه روحانى انسان
الله أعلم بما فى أنفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 111 - 7
7- خداوند ، به تمامى اعمال انسان ها و حقيقت آن اعمال آگاه است .
إنه بما يعملون خبير
«خبرت الأمر»; يعنى ، حقيقت آن را شناختم (لسان العرب). بنابراين «إنه بما يعملون خبير»; يعنى ، همانا خداوند به حقيقت و كُنه اعمال شما آگاه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 112 - 14
14- خداوند ، اعمال انسان ها را مى بيند و به همه آنها آگاهى دارد .
إنه بما تعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 19 - 9
9- خداوند ، به اعمال و رفتار انسان ها آگاه است .
والله عليم بما يعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 34 - 13،14،15
13- خداوند ، به احوال بندگان و نياز هاى آنان داناست .
فاستجاب له ربه . .. إنه هو السميع العليم
14- خداوند ، به ترفند ها و مكر هاى آدميان و راه خنثى كردن و از ميان بردن آن ، آگاه است .
فصرف عنه كيدهنّ إنه هو السميع العليم
از مصداقهاى مورد نظر براى متعلق «سميع» و «عليم»، به قرينه «كيدهنّ» ترفند زنان اشراف ، و به قرينه «صرف عنه» از ميان بردن مكرهاى ايشان است.
15- خداوند ، براى آگاهى به خواست بندگان نيازى به مقال و عرض حال آنان ندارد .
إنه هو السميع العليم
مى توان گفت از اهداف يادآورى علم خدا پس از بيان شنوايى او ، اين حقيقت است كه در آگاهى خداوند به حاجت انسانها ، به درخواست كردن و به زبان جارى كردن نيازى نيست ، گرچه در اجابت آن مؤثر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 77 - 13
13- آگاهى كامل خداوند به درستى و نادرستى گفته ها
و الله أعلم بما تصفون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 8 - 1،2،3،4،5،10
1- خداوند ، از ويژگى هاى جنين هر زن و مادينه اى آگاه است .
الله يعلم ما تحمل كل أُنثى
مراد از «ما» به قرينه «تحمل كل اُنثى» جنين است. «اُنثى» به هر جنس ماده از انسان (زن) و غير انسان (مادينه) گفته مى شود.
2- خداوند ، به آنچه رحم زنان و مادينه ها براى جنين جذب مى كنند آگاه است .
الله يعلم . .. ما تغيض الأرحام
«غيض» به معناى كاستن و فرو بردن است كه به مناسبت مورد از آن به جذب كردن تعبير شد. و چون سخن جمله قبل درباره جنين بود معلوم مى شود مقصود از آنچه رحمها جذب مى كنند، جذبهايى است كه در ارتباط با جنين مى باشد چه آنها كه در پيدايش جنين دخيل است و چه آنها كه مايه رشد و نمو جنين مى باشد.
3- خداوند ، از آنچه رحم زنان و مادينه ها براى جنين جذب نكرده و از خود دفع مى كنند آگاه است .
الله يعلم ما تحمل كل أُنثى . .. و ما تزداد
«ازدياد» (مصدر تزداد) به معناى افزودن است و ضمير در «تزداد» به ارحام باز مى گردد. آنچه را رحمها مى افزايند - كه معناى عبارت «ما تزداد» است- مى تواند ناظر به چيزهايى باشد كه رحمها افزون بر نياز جنين از خود تراوش مى كنند كه دفع مى شود و مى تواند ناظر به افزودن بر جنين باشد كه مايه رشد و نمو او مى شود.
4- خداوند به نطفه هايى كه رحم زنان و مادينه ها به خود جذب مى كنند تا جنين شود ، آگاه است .
الله يعلم ما تحمل كل أُنثى و ما تغيض الأرحام
5- خداوند به آنچه رحم زنان و مادينه ها@- پس از جذب نطفه - بر آن مى افزايند داناست .
الله يعلم ما تحمل كل أُنثى . .. و ما تزداد
10- « عن محمدبن مسلم قال : سألت أباعبدالله ( ع ) عن قول الله : « يعلم ما تحمل كل أُنثى و ما تغيض الأرحام » ؟ قال : ما لم يكن حملاً ، « و ما تزداد » قال : الذكر و الاُنثى جميعاً ;
محمدبن مسلم گويد از امام صادق(ع) درباره سخن خدا: «يعلم ما تحمل كل أُنثى و ما تغيض الأرحام» سؤال كردم، حضرت فرمود: [مراد از ما تغيض الأرحام ]چيزى است كه حمل نباشد و در مورد «و ما تزداد» فرمود: پسر و دختر هر دو مى باشد».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 9 - 1
1- خداوند ، به همه نهان ها و آشكار ها داناست .
علم الغيب و الشهدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 10 - 1،2،4
1- خداوند به همه سخن ها - پنهان و آشكارش - آگاه است .
سواء منكم من أسرّ القول و من جهر به
آيه قبل گوياى اين است كه آيه فوق درباره علم خداوند بحث مى كند. بنابراين «سواء منكم ...» ; يعنى: «سواء منكم فى
علمه».
معانى الأخبار، ص146، ح1; تفسيربرهان، ج2، ص283، ح6.
2- خداوند ، به راز دل ها و سخنان ابراز نشده داناست .
سواء منكم من أسرّ القول
«اسرار» به معناى پنهان ساختن است. پنهان كردن سخن مى تواند به معناى ابراز نكردن و تلفّظ نكردن باشد و مى تواند به معناى در ملأ عام نگفتن و در خفا بيان داشتن باشد. برداشت فوق ناظر به معناى اول است.
4- خداوند به همگان - آنان كه در تاريكى هاى شب كاملاً پنهانند و يا در روز روشن آشكارند - آگاه است .
و من هو مستخف بالّيل و سارب بالنهار
«استخفاء» (مصدر مستخف) و «خفاء» هر دو به معناى پنهان بودن است، با اين تفاوت كه «استخفاء» حاكى از تأكيد مى باشد. «سَرَب» به معناى راه است و «سارب» به كسى كه راه را مى پيمايد گفته مى شود و از آن جا كه راه و طى كننده آن معمولاً بر انسانها مخفى نيست - خصوصاً كه در روز باشد - مى توان گفت: «سارب» در آيه شريفه به قرينه مقابله آن با «مستخف» كنايه از «آشكار» مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 34 - 3
3- خداوند ، آگاه به نياز ها و خواسته هاى انسان و توانا بر تأمين آنهاست .
و ءاتيكم من كلّ ما سألتموه
چون خداوند تمامى نيازهاى نوع بشر را برآورده است، معلوم مى شود از آن نيازها آگاه و بر اعطاى آنها قادر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 38 - 1
1- اذعان حضرت ابراهيم ( ع ) در دعاى خويش به علم همه جانبه خداوند به نهان و آشكار انسان
ربّنا إنك تعلم ما نخفى و ما نعلن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 24 - 1،2،3
1- خداوند ، بى ترديد به احوال نسل هاى پيشين و نسل هاى آينده ، آگاه است .
و لقد علمنا المستقدمين منكم و لقد علمنا المستئخرين
مقصود از علم خداوند به پيشينيان و آيندگان، مى تواند علم به وجود خود آنان باشد و مى تواند علم به احوال آنها باشد. برداشت فوق مبتنى بر احتمال دوم است.
2- به يقين ، خداوند به نسل هاى پيشين و به وجود نسل هاى آينده بشر ، آگاه است .
و لقد علمنا المستقدمين منكم و لقد علمنا المستئخرين
3- خداوند ، بى ترديد به احوال انسان هاى پيشرو در ميدان ايمان و عمل و مردم ناموفق در آن ، آگاه است .
و لقد علمنا المستقدمين منكم و لقد علمنا المستئخرين
در اينكه تقدّم و تأخّر در آيه فوق، به چه چيز سنجيده شده؟ ميان مفسران چند نظريه وجود دارد: يكى از آنها سبقت و تأخير در رابطه با ايمان و عمل صالح است; زيرا دنيا ميدان مسابقه براى انسانهاست «و لكل وجهة هو موليها فاستبقوا الخيرات»
(سوره بقره آيه 148). برداشت فوق مبتنى بر اين احتمال است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 97 - 7
7- خداوند ، از ضمير انسان و احساسات و عواطف روحى و روانى او ، كاملاً آگاه است .
و لقد نعلم أنك يضيق صدرك بما يقولون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 19 - 1
1- خداوند ، به تمامى آنچه انسان پنهان مى كند و يا آشكار مى سازد آگاهى دارد .
و الله يعلم ما تسرّون و ما تعلنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 23 - 1،2،4
1- خداوند ، قطعاً به تمامى آنچه كه منكران آخرت پنهان مى سازند و يا علنى مى كنند ، آگاهى كامل دارد
لاجرم أن الله يعلم ما يسرّون و ما يعلنون
ضمير فاعلى در «ما يسرّون و ما يعلنون» به «الذين لايؤمنون بالأخرة» در آيه قبل برمى گردد.
2- خداوند ، به نيّت ها و حالات درونى انسان ها علم دارد .
لاجرم أن الله يعلم ما يسرّون
4- آگاهى خداوند از نيّت ها و حالات درونى منكران معاد ، برخاسته از علم غيب اوست .
فالذين لايؤمنون بالأخرة قلوبهم منكرة . .. لاجرم أن الله يعلم ما يسرّون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 77 - 1
1- امور غيبى و پنهانى آسمان ها و زمين ، در انحصار خداست .
و لله غيب السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 91 - 9
9- خداوند ، به همه اعمال آدميان آگاه است .
إن الله يعلم ما تفعلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 17 - 7،8
7- خداوند از تمامى گناهان بندگانش باخبر و بر همه آنها آگاه و ناظر است .
و كفى بربّك بذنوب عباده خبيرًا بصيرًا
8- آگاهى خداوند ، از گناهان باطنى و ظاهرى بندگان ، براى مجازات آنان كافى است و نيازى به شاهد و گواه ندارد .
و كفى بربّك بذنوب عباده خبيرًا بصيرًا
برداشت فوق با توجه به فرق واژه «خبير» و «بصير» به دست مى آيد; چون «خبير» در مورد آگاهى از افكار و درون اشياست (مفردات راغب) و «بصير» اطلاع بر اعمال و رفتار است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 25 - 1،2،4
1- خداوند بر آنچه در باطن انسانهاست ، آگاهى كامل دارد .
ربّكم أعلم بما فى نفوسكم
2- ربوبيت خداوند ، مقتضى علم و آگاهى كامل او بر حالات درونى انسانها
ربّكم أعلم بما فى نفوسكم
4- خداوند ، از خود انسان به حالات و افكار درونى وى ، آگاه تر است .
ربّكم أعلم بما فى نفوسكم
برداشت فوق، مبتنى بر اين است كه مفضل عليه «أعلم»، «منكم» باشد; يعنى، آگاهى خداوند به درون شما از خودتان بيشتر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 30 - 6
6- خداوند از حال بندگان خويش ، كاملاً باخبر بوده و آگاهى همه جانبه دارد .
إنه كان بعباده خبيرًا بصيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 39 - 5
5- دستور هاى الهى ، حقايقى است مبتنى بر علم و آگاهى خداوند به نياز هاى تربيتى بشر
ذلك ممّا أوحى إليك ربّك من الحكمة
«حكمت» وقتى به خداوند نسبت داده شود، به معناى معرفت او به اشيا و به وجود آوردن آنها در نهايت اتقان است (مفردات راغب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 47 - 1،2
1- آگاهى كامل خداوند ، به هدف ها و انگيزه هاى كافران در گوش فرا دادن به كلمات پيامبر (صلی الله علیه و آله)
نحن أعلم بما يستمعون به
«با» در «بما» براى سببيت است. بنابراين معناى آيه چنين مى شود: ما به غرض و انگيزه اى كه كافران به خاطر آن به سخنان پيامبر(صلی الله علیه و آله) گوش فرامى دهند علم داريم.
2- خداوند ، از نجوا ها و سخنان سرّى كافران عليه پيامبر (صلی الله علیه و آله) آگاه است .
نحن أعلم . .. و إذ هم نحوى
.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 51 - 5
5- خداوند ، پيشاپيش به پيامبر (صلی الله علیه و آله) اعلام كرد كه منكران معاد ، پس از دريافت جواب شبهه استبعاد معاد ، از پديدآورنده آن سؤال خواهند كرد .
فسيقولون من يعيدنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 54 - 1
1- پروردگار ، به احوال انسان ها آگاه تر و داناتر از خود آنان است .
ربّكم أعلم بكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 55 - 1
1- پروردگار عالم نسبت به احوال همه موجودات آسمان ها و زمين ، از خود آنها داناتر و آگاهتر است .
و ربّك أعلم بمن فى السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 84 - 8
8- خداى پرورش دهنده انسان ها ، آگاه تر از همگان نسبت به ملكات نفسانى و زمينه هاى روحى آنان
فربّكم أعلم بمن هو أهدى سبيلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 101 - 5
5- عدم اعطاى معجزات اقتراحى مشركان از سوى خداوند ، به دليل علم خدا به حق ناپذيرى آنان
و لقد ءاتينا موسى . .. فقال له فرعون إنى لأظنّك يموسى مسحورًا
يادآورى كفر فرعون، على رغم ارائه معجزات فراوان از سوى موسى(ع) در پى رد درخواستهاى مشركان، مى رساند كه دليل عدم اجابت خواسته هاى مشركان، تصميم آنان بر عدم ايمان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 26 - 6،11
6- تنها خداوند بر تمام اسرار هستى آگاه است .
قل اللّه أعلم بما لبثوا له غيب السموت و الأرض
جمله «له غيب. ..» - به قرينه «اللّه أعلم» - علاوه بر بيان مالكيت خداوند بر اسرار هستى، بر آگاهى فراگير او نيز دلالت دارد.
11- خداوند نسبت به حقايق پنهان هستى ، تيزبين و بسيار شنوا است .
له غيب . .. أبصر به و أسمع
به قرينه «أبصربه»، پس از «أسمع» نيز «به» در تقدير است و هر دو، صيغه تعجب اند; يعنى، خداوند، چه بسيار بينا و شنوا
است!
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 7 - 1،2،4،5،7
1 - خداوند ، به آنچه كه آدمى مى گويد و اظهار مى كند ، آگاه است .
و إن تجهر بالقول فإنّه يعلم السرّ و أخفى
جمله «فإنّه يعلم. ..» جانشين جواب شرط «إن تجهر» است و معناى آيه اين است كه اگر سخن آشكار كنى [خدا مى داند]، زيرا كه او سرّ و مخفى تر از آن را مى داند. دراين موارد، بيان علت از تصريح به جواب شرط بى نياز مى كند.
2 - اسرار و راز هاى بازگو نشده افراد و نيت هاى آنان ، براى خداوند آشكار است و بر آن آگاهى كامل دارد .
فإنّه يعلم السرّ
«سر»، يعنى آنچه از ديگران كتمان مى شود (لسان العرب).
4 - خداوند به راز هاى فراموش شده آدمى و نهفته ترين اسرار او آگاه است .
فإنّه يعلم . .. أخفى
5 - خداوند ، داراى علم مطلق و آگاه از غيب و شهود
فإنّه يعلم السرّ و أخفى
7 - آگاهى خداوند بر سر و آشكار آدمى ، جلوه اى از حاكميت و مالكيت مطلقه او بر سرتاسر هستى و اجزاى آن است .
على العرش استوى . له ما فى السموت ... فإنّه يعلم السرّ و أخفى
ارتباط اين آيه با آيات قبل، گوياى اين است كه چون خداوند بر همه هستى فرمان روايى مى كند و مالك حقيقى جهان است، پس بر همه چيز اطلاع و وقوف دارد، اگر چه سر و يا مخفى تر از آن باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 68 - 2
2 - خداوند با آگاه ساختن موسى ( ع ) از موفقيت قطعى در ميدان مبارزه با ساحران ، دل او را محكم كرده و به او اطمينان بخشيد .
قلنا لاتخف إنّك أنت الاعلى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 104 - 1،2
1 - خداوند ، آگاه تر از هركس به گفت وگو هاى مجرمان با يكديگر در صحنه قيامت ، درباره مدت زمان درنگشان در برزخ
إن لبثتم إلاّعشرًا . نحن أعلم بما يقولون
«ما يقولون»; يعنى، آنچه مى گويند و مراد از آن مى تواند جملات رد و بدل شده بين مجرمان باشد و نيز مى تواند مراد، موضوعى باشد كه مجرمان در باره آن نظر مى دهند. در برداشت ياد شده، اولين احتمال مورد نظر بوده است.
2 - هيچ چيز نزد خداوند مخفى و مستور نيست .
يتخفتون . .. نحن أعلم بما يقولون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 110 - 1،2،3
1 - خداوند ، داراى آگاهى كامل و دقيق به آينده و گذشته تمامى انسان ها
يعلم ما بين أيديهم و ما خلفهم
تعبير «ما بين أيديهم» بر چيزى اطلاق مى گردد كه زمان چندانى از آن نگذشته باشد و در مواردى (نظير اين آيه) مراد از «ما بين أيديهم و ما خلفهم» تمامى حالات انسان در همه زمان ها است. گفتنى است كه به آنچه رو به روى افراد باشد نيز «ما بين أيديهم» گفته مى شود.
2 - خداوند داناى مطلق به نهان و آشكار است .
يعلم ما بين أيديهم و ما خلفهم
«روبه رو» و «پشت سر» ممكن است كنايه از آشكار و نهان باشد، زيرابه طور معمول آنچه در برابر ديدگان انسان نباشد، از او نهان است.
3 - خداوند ، بر احوال شفيعان روز قيامت ( گذشته ، آينده ، آشكار و نهان آنان ) آگاهى كامل دارد .
لاتنفع الشفعة إلاّمن أذن له . .. يعلم ما بين أيديهم و ما خلفهم
ضمير «هم» در «أيديهم» و «خلفهم» به «من» در آيه قبل برمى گردد كه در معناى جمع است و مى تواند به اعتبار لفظ، مرجع ضمير مفرد و به اعتبار معنا، مرجع ضمير جمع قرار گيرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 28 - 1
1- خداوند به تمامى گفتار و كردار ملائكه و گذشته و حال آنان آگاه است .
يعلم ما بين أيديهم و ما خلفهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 110 - 1،3،6
1- خداوند ، به گفتار آشكار و توطئه ها و اسرار مشركان و كافران حق ستيز آگاه است .
إنّه يعلم الجهر من القول و يعلم ماتكتمون
3- احاطه علمى به گفتار نهان و آشكار آدميان ، در انحصار خداوند است .
إن أدرى . .. إنّه يعلم الجهر من القول
جمله «إنّه. ..» تعليل براى عدم آگاهى پيامبر(صلی الله علیه و آله) از زمان وقوع عذاب است و اين حكايت از انحصار علم براى خدا دارد.
6 - اسرار و توطئه هاى پنهانى انسان ها در قلمرو علم خداوند است .
يعلم ماتكتمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 76 - 1
1 - احاطه علمى خدا به گذشته و آينده انسان ها
يعلم ما بين أيديهم و ما خلفهم
«بين أيدى» كنايه از گذشته و «خلف» كنايه از آينده است; يعنى، خدا گذشته و آينده مردم را مى داند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 51 - 14
14 - آگاهى كامل و همه جانبه خدا به عملكرد انسان ها
إنّى بما تعملون عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 92 - 1
1 - غيب و شهود ، در قلمرو علم خداوند
علم الغيب و الشهدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 19 - 7،8
7 - حكم خداوند مبنى بر كيفر دنيوى و اخروى اشاعه دهندگان فحشا و سخت گيرى نسبت به آنان ، ناشى از علم و آگاهى او به حكمت و پيامد كار ها و رفتار ها است .
إنّ الذين يحبّون أن تشيع الفحشة . .. لهم عذاب أليم فى الدنيا و الأخرة و اللّه ي
برداشت ياد شده بر اساس اين نكته است كه مفعول «يعلم» و «تعلمون» حكمت و پيامد همين حكم باشد; يعنى، شما نمى دانيد كه چرا خداوند تا اين اندازه نسبت به اشاعه فحشا، واكنش سخت نشان مى دهد و حكمت اين سخت گيرى چيست؟ تنها خداوند به آن آگاهى دارد.
8 - علم و آگاهى خداوند به اسرار مردم و جهل آنان به اسرار يكديگر
و اللّه يعلم و أنتم لاتعلمون
برداشت ياد شده براساس اين احتمال است كه مفعول «يعلم» اسرار مردم و علايق آنان باشد; چنان كه تعبير «يحبّون» (دوست دارند)، تأييد كننده همين مطلب است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 21 - 20،22
20 - حضور خدا در زواياى زندگى انسان و آگاهى او بر آشكار و نهان آدمى
ما زكى منكم من أحد أبدًا و لكنّ اللّه يزكّى من يشاء و اللّه سميع عليم
22 - تهديد شدن شايعه سازان و افترا زنندگان ، به اين كه خداوند بر سخنان پنهانى و راز هاى درونى آنان آگاه است .
إنّ الذين جاءو بالإفك . .. و لولا إذ سمعتموه قلتم ما يكون لنا أن نتكلّم بهذا ..
برداشت ياد شده از ارتباط اين آيه با آيات قبل - كه درباره شايعه و ماجراى «افك» بود - به دست آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 29 - 4
4 - خداوند به رفتار ، كردار ، نيات و اسرار آدميان آگاه است .
و اللّه يعلم ما تبدون و ما تكتمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 30 - 14
14 - خداوند ، از تمامى حركات و رفتار انسان ها ، آگاه و باخبر است .
إنّ اللّه خبير بما يصنعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 53 - 13
13 - بى گمان خداوند ، به همه رفتار نهان و آشكار آدميان با خبر و آگاه است .
إنّ اللّه خبير بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 63 - 8
8 - خداوند ، به نهان و اسرار درونى انسان آگاه است .
قد يعلم اللّه الذين يتسلّلون منكم لواذًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 58 - 10
10 - خداوند ، بر احوال بندگان و به گناهان آنان ، آگاهى كامل دارد .
و كفى به بذنوب عباده خبيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 15 - 10
10 - حضور خدا در همه جا و همراه همه كس و نيز آگاهى او نسبت به اعمال و گفته هاى مردمان
إنّا معكم مستمعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 188 - 2
2 - خداوند ، داراى احاطه علمى بر تمامى اعمال و رفتار بندگان
قال ربّى أعلم بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 25 - 6،7
6 - خداوند ، آگاه بر اعمال نهان و آشكار آدميان
و يعلم ما تخفون و ما تعلنون
7 - تنها خداى آگاه به هر آشكار و نهان سزاوار پرستش است ، نه مظاهر طبيعت ( چون خورشيد ، ماه و . . . ) .
يسجدون للشمس . .. ألاّيسجدوا للّه ... و يعلم ما تخفون و ما تعلنون
عبارت «و يعلم ما تخفون. ..» عطف بر «يخرج» و استدلال ديگرى است بر اين كه تنها خداى يگانه سزاوار پرستش است، نه پديده هايى چون خورشيد، ماه و... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 65 - 1،5
1 - تنها خداوند يكتا ، آگاه به غيب آسمان ها و زمين
قل لايعلم من فى السموت و الأرض الغيب إلاّ اللّه
5 - زمان برپايى قيامت ، از امور غيبى و علم آن تنها در اختيار خداوند
قل لايعلم . .. الغيب إلاّاللّه و ما يشعرون أيّان يبعثون
از ارتباط «أيّان يبعثون» با «الغيب» استفاده مى شود كه رستاخيز، خود مصداق و نمونه اى از امور غيبى است كه دانش آن تنها در اختيار خدا است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 74 - 1،3،7
1 - خداوند ، آگاه به نيات و انديشه هاى پنهان در سينه هاى مردمان و دانا به گفتار ها و كردار هاى آشكار آنان
و إنّ ربّك ليعلم ما تكنّ صدورهم و ما يعلنون
3 - ربوبيت خدا ، مستلزم آگاهى كامل او از نهان و آشكار خلق
و إنّ ربّك ليعلم
7 - علم خداوند ، به آشكار و نهان آدميان ، هشدارى است به حق ستيزان .
و إنّ ربّك ليعلم ما تكنّ صدورهم و ما يعلنون
با توجه به بُعد هشدارى و تهديدى آيات پيشين، تذكر دادن به علم خداوند مى تواند هشدار ديگرى به مجرمان و حق ستيزان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 75 - 1
1 - آسمان و زمين ( جهان آفرينش ) ، داراى اسرارى بس مخفى كه تنها براى خداوند آشكار است .
و ما من غائبة فى السماء و الأرض إلاّ فى كتب مبين
«غائبة» به هر امر بسيار مخفى گفته مى شود; زيرا «تاء» در آن براى مبالغه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 88 - 10
10 - انسان ، موجودى سطحى نگر است ; ولى خداوند آگاه به حقايق نهان كردار او است آن گونه كه به اسرار نهفته هستى آگاهى دارد .
و ترى الجبال تحسبها جامدة . .. إنّه خبير بما تفعلون
در صورتى كه «ترى الجبال. ..» بيانگر اسرار نهفته جهان و سطحى نگرى انسان نسبت به هستى باشد، آيه بالا نشان دهنده علم برتر خدا در قبال سطحى نگرى انسان است و تعبير «إنّه خبير بما تفعلون» مى رساند كه خداوند آگاه به اسرار هستى، از پنهانى ترين كردار آدميان آگاه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 56 - 8
8 - علم و آگاهى خدا به انسان هاى قابل هدايت و انسان هاى غيرقابل هدايت
و هو أعلم بالمهتدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 69 - 2،4
2 - احاطه علمى خداوند ، به اسرار درون و اعمال و گفته هاى آشكار انسان ها
و ربّك يعلم ما تكنّ صدورهم و ما يعلنون
«إكنان «(مصدر «تكنّ») به معناى پنهان كردن و «إعلان» (مصدر «يعلنون») به معناى آشكار كردن است. بنابراين «ما تكنّ صدورهم»; يعنى، آنچه كه سينه هاى آنان در خود پنهان مى كند و «ما يعلنون»; يعنى، آنچه كه آشكار مى كنند. گفتنى است كه «ما» در «يعلنون» شامل هم گفتار مى شود و هم كردار.
4 - آگاهى همه جانبه به نهان و آشكار مردم ، از شؤون ربوبيت خداوند
و ربّك يعلم ما تكنّ صدورهم و ما يعلنون
تكيه بر وصف ربوبيت به جاى هر اسم يا وصف ديگر، بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 10 - 17
17 - علم و آگاهى خداوند به اسرار نهفته در سينه هاى انسان ها ، برتر از آگاهى خود آنان است .
أَوَ ليس اللّه بأعلم بما فى صدور العلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 23 - 18
18 - خداوند ، بر اَعمال و زواياى قلب و انديشه آدميان آگاهى دارد .
إنّ اللّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - سجده - 32 - 6 - 1،2،3،9
1 - خداوند ، به همه حقايق پنهان و آشكار جهان ، آگاه است .
ذلك علم الغيب و الشهدة
مشاراليه «ذلك» خداوندى است كه از او در آيات پيش با چندين صفت ياد شده است.
2 - خداوندِ خالق عالم و مدبر امور آن ، آگاه به غيب و شهود است .
اللّه الذى خلق السموت و الأرض . .. يدبّر الأمر ... ذلك علم الغيب و الشهدة
3 - غيب و شهود و نهان و آشكار ، در پيشگاه خداوند مساوى است .
علم الغيب و الشهدة
9 - « عن أبى عبداللّه ( ع ) فى قول اللّه عزّوجلّ : « عالم الغيب و الشهادة » . فقال : الغيب ، ما لم يكن و الشهادة ، ما قد كان ;
از امام صادق(ع) درباره اين سخن خداوند عزّوجلّ: «عالم الغيب و الشهادة» روايت شده كه گفت: غيب چيزى است كه هنوز واقع نشده و شهادت، چيزى است كه محقق گشته است».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 54 - 1،4
1 - خداوند ، بر هر چه كه انسان ها آن را آشكار كنند و يا پنهان كنند ، آگاه است .
إن تبدوا شيئًا أو تخفوه فإنّ اللّه كان بكلّ شىء عليمًا
4 - آگاهى خداوند به آنچه انسان ها آن را آشكار مى كنند و يا پوشيده مى دارند ، برخاسته از علم وسيع و گسترده الهى به كائنات است .
إن تبدوا شيئًا أو تخفوه فإنّ اللّه كان بكلّ شىء عليمًا
تكرار «شىء» در كلام كه، اوّلى مربوط به احوال انسان و دومى دال بر همه چيز است، اين نكته را مى رساند كه علم به آن اوّلى، جزيى از علم به همه كائنات است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 2 - 6
6 - آگاهى خداوند از مردگان و اجزاى آنان كه در دل زمين قرار مى گيرند .
يعلم ما يلج فى الأرض
احتمال دارد به قرينه اين كه در آيه بعد سخن از انكار و وقوع قيامت است، مراد از «ما يلج» مردگان و يا اجزاى متلاشى شده آنان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 3 - 12،14
12 - خبر وقوع قطعى قيامت ، خبرى غيبى و در اختيار خدا است .
قل بلى . .. لتأتينّكم علم الغيب
14 - ربوبيت خداوند ، مقتضى داشتن علم غيب و احاطه علمى بر همه موجودات
و ربّى . .. علم الغيب لايعزب عنه مثقال ذرّة ... و لا أصغر من ذلك و لا أكبر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 11 - 8
8 - علم و آگاهى خداوند ، از تمامى كارهايى كه انسان ها انجام مى دهند .
إنّى بما تعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 48 - 3
3 - ربوبيت خداوند ، مقتضى آگاهى همه جانبه او از غيب و نهان ها است .
إنّ ربّى . .. علّ-م الغيوب
«علاّم الغيوب»، خبر مبتداى محذوفى مثل «هو» است كه مرجع آن «ربّى» است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 38 - 1،5
1 - خداوند ، به حقايق پنهانى آسمان ها و زمين آگاه است .
إنّ اللّه علم غيب السموت و الأرض
5 - خداوند ، به نيت ها و راز هاى دل آدميان آگاه است .
إنّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 76 - 5
5 - همه حركت ها و رفتار هاى انسان - در نهان و آشكار - در قلمرو علم خداوند است .
نعلم ما يسرّون و ما يعلنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 7 - 18
18 - خداوند ، از نيات و باطن انسان ها آگاه است .
إنّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 46 - 7،10
7 - خداوند ، آگاه به امور « نهان و آشكار » و « غيب و شهود »
علم الغيب و الشهدة
10 - مقتضاى الوهيت حق ( اللّه ) ، توانايى او بر خلق و آگاهى كامل او از غيب و شهود است .
قل اللّهمّ فاطر السموت و الأرض علم الغيب و الشهدة
يادآورى وصف توانايى و آگاهى خداوند، پس از آمدن نام مقدس او (اللّه)، بيانگر مطلب بالا است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 16 - 2
2 - همه چيز انسان ( گفتار ، رفتار و انگيزه هاى او ) در قيامت ، در قلمرو علم و آگاهى خداوند قرار دارد .
لايخفى على اللّه منهم شىء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 19 - 3
3 - آگاهى خداوند به اسرار پنهان شده در سينه ها
يعلم . .. ما تخفى الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 44 - 10
10 - خداوند ، به تمامى امور بندگانش بصيرت و آگاهى كامل دارد .
إنّ اللّه بصير بالعباد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 40 - 2
2 - هيچ چيز از ديد خدا پنهان نمى ماند ، حتى انگيزه ها و انديشه هاى درونى انسان
إنّ الذين يلحدون . .. لا يخفون علينا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 50 - 17
17 - اطلاع دقيق خداوند ، از هر گونه عملكرد آدمى
فلننبّئنّ الذين كفروا بما عملوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 54 - 9
9 - خداوند ، آگاه به همه امور حتى به گرايش هاى قلبى و درونى انسان ها
ألا إنّهم فى مرية من لقاء ربّهم ألا إنّه بكلّ شىء محيط
ذكر احاطه علمى بر تمامى پديده هاى هستى، در پى بيان ترديد درونى مشركان در حقانيت معاد، مى تواند بيانگر برداشت بالا باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 24 - 16
16 - خداوند ، داراى آگاهى كامل نسبت به اسرار نهفته سينه ها
إنّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 25 - 8
8 - خداوند ، آگاه و دانا به تمامى افعال بندگان خويش
و هوالذى . .. و يعلم ما تفعلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 80 - 4
4 - خداوند ، آگاه به هر سرّ و شنونده هر نجوا
أم يحسبون أنّا لانسمع سرّهم و نجويهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 20 - 16
16- آگاهى كامل خداوند از عكس العمل درونى انسان ها ، در برابر فرمان جهاد و تكاليف دين *
و اللّه يعلم متقلّبكم و مثويكم . و يقول الذين ءامنوا لولا نزّلت ... رأيت الذين
از ارتباط اين آيه با جمله پايانى آيه قبل (و اللّه يعلم متقلّبكم و مثواكم)، مطلب بالا قابل برداشت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 26 - 12
12- آگاهى خداوند ، از توطئه ها و كار هاى پنهانى عناصر سست ايمان و منافق
و اللّه يعلم إسرارهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 27 - 3
3- كيفر سخت منافقان به هنگام مرگ ، براساس علم الهى به نهان كارى هاى خائنانه آنان
و اللّه يعلم إسرارهم . فكيف إذا توفّتهم الملئكة
از ارتباط عبارت «فكيف إذا. ..» - كه بيانگر كيفر سخت منافقان است - با ذيل آيه قبل (واللّه يعلم إسرارهم) استفاده مى شود كه علم و آگاهى خداوند، پشتوانه كيفر منافقان به هنگام مرگ شان، خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 12 - 4
4 - اخبار خداوند از تصورات درونى اعراب متخلّف ، نشانه اى از علم عميق او به كردار بندگان
بل كان اللّه بماتعملون خبيرًا . بل ظننتم أن لن ينقلب الرسول
از ارتباط اين آيه با ذيل آيه قبل، مطلب بالا برداشت مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 18 - 7
7 - خداوند ، آگاه از خلوص و صداقت باطنى مؤمنان در بيعت رضوان
لقد رضى اللّه . .. فعلم ما فى قلوبهم
مراد از «ما» در «ما فى قلوبهم» - به قرينه «رضى اللّه. ..» مى تواند صداقت و خلوص مؤمنان باشد; زيرا اين امور است كه رضايت و خشنودى را در پى دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 27 - 13
13- خداوند ، آگاه بر حقايق مخفى و پنهان از خلق
فعلم ما لم تعلموا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 16 - 3
3 - خداوند ، آگاه به ضمير آدميان و بى نياز از اظهار و اعلام آنان
قل أتعلّمون اللّه بدينكم و اللّه يعلم ما فى السموت و ما فى الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 18 - 1
1 - خداوند ، آگاه به اسرار نهفته ( غيب ) آسمان ها و زمين
إنّ اللّه يعلم غيب السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 16 - 1
1- خداوند ، خالق انسان و آگاه به وسوسه هاى نفسانى وى
و لقد خلقنا الإنسن و نعلم ما توسوس به نفسه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 32 - 16
16 - مخفى ترين دوره رشد و پيدايش انسان ( دوره جنين ) ، آشكار و نمايان در پيشگاه خداوند
هو أعلم بكم . .. و إذ أنتم أجنّة فى بطون أُمّهتكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 58 - 5
5 - تحقق قيامت و علم به لحظه وقوع آن ، تنها در حيطه قدرت و علم الهى است .
ليس لها من دون اللّه كاشفة
برخى از مفسران بر آنند كه مراد از «كاشفة»، پرده برداشتن از لحظه وقوع قيامت و تحقق ساختن و آشكار نمودن صحنه هاى آن است. برداشت بالا بر پايه اين احتمال مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - قمر - 54 - 27 - 8
8 - اخبار الهى از برخورد هاى توطئه آميز و مخفيانه قوم ثمود ، در برابر معجزه الهى *
فارتقبهم
با توجه به اين كه در واژه «فارتقب» ريزنگرى و نظارت دقيق نهفته است، احتمال مى رود اين فرمان، در مقام بيان حركت هاى مرموز قوم ثمود در برابر معجزه اى باشد كه براى آنان عطا خواهد شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 6 - 3
3 - خداوند ، به اسرار نهان در درون سينه ها آگاهى كامل دارد .
و هو عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 10 - 24
24 - خداوند ، به تمامى اعمال مؤمنان آگاه است .
و اللّه بما تعملون خبير
خطاب در آيه شريفه، متوجه مؤمنان است و مفهوم «ما» در «بما تعملون» عام و دربرگيرنده همه اعمال مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 1 - 8
8 - خداوند ، همه گفتوگو ها و سخنان محرمانه انسان ها را مى شنود و بر آنها آگاهى دارد .
قد سمع اللّه . .. إنّ اللّه سميع بصير
برداشت ياد شده، به خاطر اين نكته است كه جمله «إنّ اللّه. ..» در مقام تعليل مى باشد و اين تعليل، تعميم دهنده حكم است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 3 - 8
8 - خداوند ، به تمامى آنچه مردم انجام مى دهند ، آگاهى كامل دارد .
و اللّه بما تعملون خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 7 - 4،10
4 - گفتوگو هاى محرمانه هيچ جمع نجواكننده اى ، بر خداوند پوشيده نيست .
ما يكون من نجوى . .. إلاّ هو معهم أين ما كانوا
10 - خداوند ، گفتوگو هاى محرمانه نجواكنندگان را ، در قيامت به آنان خبر خواهد داد .
ثمّ ينبّئهم بما عملوا يوم القيمة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 11 - 15
15 - خداوند ، به تمامى اعمال بندگانش آگاهى كامل دارد .
و اللّه بما تعملون خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 13 - 13
13 - خداوند ، به تمامى اعمال مردمان آگاهى كامل دارد .
و اللّه خبير بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 18 - 14
14 - خداوند ، داراى آگاهى ژرف و همه جانبه نسبت به اعمال آدميان
إنّ اللّه خبير بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 22 - 3،8
3 - خداى يگانه ، آگاه به تمامى غيب و شهود ( پنهان و آشكار )
علم الغيب و الشهدة
8 - پرتوافكنى رحمت الهى بر خلق ، متكى به آگاهى او از غيب و شهود *
علم الغيب و الشهدة هو الرحمن الرحيم
وصف «عالم الغيب . ..» قبل از «الرحمان الرحيم»، مى تواند نظر به پشتوانه رحمت الهى داشته باشد; زيرا در صورت جهل، چه بسا به جاى رحمت، نقمت صورت گيرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 18
18 - خداوند ، آگاه به اعمال پنهانى و آشكار آدميان
و أنا أعلم بما أخفيتم و ما أعلنتم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 8 - 4
4 - خداوند ، عالم به غيب و شهود هستى است .
إلى علم الغيب و الشهدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 4 - 3،4،5،6
3 - خداوند ، به تمامى حركت ها و رفتار هاى نهانى و آشكاراى انسان ها آگاه است .
و يعلم ما تسرّون و ما تعلنون
4 - خداوند ، به راز ها و اسرار نهفته در سينه ها آگاهى كامل دارد .
و اللّه عليم بذات الصدور
5 - علم خداوند ، مطلق و فراگير همه ذرّات نهان و آشكار جهانِ هستى است .
يعلم ما فى السموت . .. و ما تعلنون و اللّه عليم بذات الصدور
يادآورى آگاهى خداوند از موجودات آسمان ها و زمين و نيز رفتارهاى نهانى و آشكارا و رازهاى دل بشر، اشاره به علم مطلق و فراگير خداوند است.
6 - آگاهى و عقيده به علم همه جانبه خداوند به جهان و انسان ، بازدارنده انسان ها از نافرمانى و گناه
يعلم ما فى السموت . .. و ما تعلنون واللّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 7 - 8
8 - آفريدن جهان و آگاهى از پديده هاى آن و اسرار نهفته در دل آدميان ، نشانه آسان بودن آفرينش مجدد انسان ها از جانب خداوند
خلق السموت . .. و اللّه عليم بذات الصدور ... و ربّى لتبعثنّ ... و ذلك على اللّه
مطلب ياد شده، از ذكر آفرينش جهان به قدرت خداوند و آگاهى همه جانبه او در آغاز و سپس ياد كردن آسانى برپايى قيامت براى او، به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 8 - 6
6 - خداوند ، از تمامى رفتار ها و كردار هاى آدميان با خبر است .
و اللّه بما تعملون خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 11 - 7،8
7 - علم خداوند ، مطلق و همه جانبه است .
و اللّه بكلّ شىء عليم
8 - آگاهى و ايمان مؤمنان به علم همه جانبه خداوند ، مايه تحمل مصيبت ها و پايدارى در برابر مشكلات است .
ما أصاب من مصيبة إلاّ بإذن اللّه . .. و اللّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 18 - 2
2 - خداوند ، آگاه از غيب و شهود و دانا به تمامى امور نهان و آشكار جهان است .
علم الغيب و الشهده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تحريم - 66 - 3 - 9،11
9 - هيچ كس ، جز خداوند ، از افشا شدن راز پيامبر (صلی الله علیه و آله) از سوى همسرش ( حفصه ) آگاه نبود .
قالت من أنباك هذا قال نبّأنى العليم الخبير
از اين كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) آگاهى خود را از ناحيه خداوند دانسته است، مى توان به مطلب ياد شده پى برد.
11 - خداوند ، به راز دل آدميان و سخنان درگوشى و پنهانى آنان آگاه و باخبر است .
و إذ أسرّ النبىّ إلى بعض أزوجه . .. و أظهره اللّه عليه ... قال نبّأنى العليم الخ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 13 - 1،2،3،4،5
1 - خداوند ، به تمامى گفته هاى پنهانى و آشكار آدميان آگاهى كامل دارد .
و أسرّوا قولكم أو اجهروا به إنّه عليم
توصيف خداوند با صيغه مبالغه «عليم»، مى تواند بيانگر كثرت و كمال علم او باشد.
2 - هيچ چيز ، از نظر خداوند پنهان نبوده و علم او به همه پديده هاى نهان و آشكار جهان يكسان است .
و أسرّوا قولكم أو اجهروا به إنّه عليم
«أو» در اين آيه، براى تساوى است; يعنى، پديده هاى جهان - چه در نهان باشند و چه آشكارا - براى خداوند مساوى است و همه به طور يكسان در قلمرو علم او قرار دارند.
3 - آگاهى خداوند از تمامى توطئه هاى نهان و آشكار كافران
و أسرّوا قولكم أو اجهروا به إنّه عليم
4 - خداوند ، به نيت ها ، راز دل ها و ضمير آدميان ، آگاهى كامل دارد .
إنّه عليم بذات الصدور
5 - آگاهى كامل خداوند به راز دل ها و ضمير آدميان ، دليل احاطه كامل او بر تمامى گفته ها و توطئه هاى نهان و آشكار كافران است .
و أسرّوا قولكم أو اجهروا به إنّه عليم بذات الصدور
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه جمله «إنّه عليم. ..»، در مقام تعليل براى عبارت «و أسرّوا قولكم أو اجهروا» است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 14 - 1
1 - خداوند ، آگاه به تمامى آفريده هاى خويش است .
ألا يعلم من خلق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 15 - 6
6 - آفرينش زمين و بستر مناسب بودن آن براى حركت و روزى انسان ها ، جلوه علم و آگاهى خداوند بر احوال نهان و آشكار انسان ها
إنّه عليم بذات الصدور . .. هو الذى جعل لكم الأرض ذلولاً ... و كلوا من رزقه
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه آيه شريفه، درصدد تبيين چگونگى علم خداوند بر احوال و ضمير انسان ها است كه در دو آيه قبل، از آن سخن به ميان آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - حاقه - 69 - 49 - 1،2
1 - آگاهى كامل خداوند ، از ايمان يا كفر انسان ها
و إنّا لنعلم أنّ منكم مكذّبين
2 - خداوند ، آگاه به نهان انسان ها و اسرار درونى آنان
و إنّا لنعلم أنّ منكم مكذّبين
برداشت ياد شده، به سبب اين نكته است كه ايمان و كفر، از امور نهانى و از اسرار درونى انسان ها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 26 - 1،4
1 - خداوند ، آگاه به تمام حقايق غيبى و امور پنهانى
علم الغيب
4 - « فقال أبوجعفر ( ع ) : . . .و أمّا قوله « عالم الغيب » فإنّ اللّه عزّوجلّ عالمٌ بما غاب عن خلقه فيما يقدّر من شىء و يَقضِيه فى علمه قبل أن يخلقَه و قبل أن يُفْضِيَه إلى الملائكة ;
امام باقر(ع) فرمود: اما [معناى] سخن خداوند: «عالم الغيب» [اين است] خداى عزّوجلّ عالم است به آنچه از مخلوقاتش پنهان مى باشد. چيزى را كه مقدر فرموده و در علم خود گذرانده است; قبل از اين كه آن چيز را بيافريند و قبل از اين كه آن را به ملائكه برساند».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 28 - 6
6 - خداوند ، به تعداد و آمار همه پديده هاى هستى آگاه است .
و أحصى كلّ شىء عددًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مزمل - 73 - 20 - 2
2 - آگاهى كامل خداوند ، از تمامى حركات و رفتار هاى انسان ها
يعلم أنّك تقوم أدنى من ثلثى الّيل . .. علم أن سيكون منكم مرضى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انشقاق - 84 - 23 - 3
3 - آگاهى خداوند ، به اسرار درونى و نيت هاى انسان
و اللّه أعلم بما يوعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - اعلى - 87 - 7 - 7،9،11
7 - خداوند ، به تمام آنچه آشكار است و يا همواره مستور مى ماند ، آگاه است .
إنّه يعلم الجهر و ما يخفى
فعل مضارع در «مايخفى» - به قرينه آن با كلمه «الجهر» - دلالت بر تجدد و استمرار خفا دارد و مى رساند كه مراد از «مايخفى»، چيزهايى است كه مخفى شدن اقتضاى طبيعت آن باشد.
9 - آگاهى خداوند از آشكار و نهان ، پشتوانه نفوذ مشيت خداوند در پيدايش و زوال آموخته هاى انسان
سنقرئك فلاتنسى . إلاّ ما شاء اللّه إنّه يعلم الجهر و ما يخفى
11 - علم خداوند به آشكار و نهان ، توجيه كننده مشيت او درباره محو يا ابقاى معارف در ذهن پيامبر (صلی الله علیه و آله)
فلاتنسى . إلاّ ما شاء اللّه إنّه يعلم الجهر و ما يخفى
جمله «إنّه يعلم. ..»، تعليل براى «شاء اللّه» و بيانگر اين است كه اگر خداوند براى پيامبر(صلی الله علیه و آله)، نسيان آيه اى را بخواهد و آن را از صفحه خاطر آن حضرت محو سازد; دليلى عالمانه داشته و بر پايه علم مطلق خود به هر نهان و آشكار، چنين اراده اى كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 7 - 7
7 - كمك هاى مالى به مردم - هر چه باشد - از ديد خداوند مخفى نمانده و محاسبه خواهد شد .
يقول أهلكت مالاً لبداً . أيحسب أن لم يره أحد
در برداشت ياد شده، مفروض اين است كه گوينده «أهلكت . ..» اهل انفاق بوده; ولى بر تعبير «أهلكت» توبيخ شده است. به اين بيان كه انفاق گران، نبايد مال خود را تلف شده بدانند; زيرا انفاق ها از نظر خداوند مخفى نمى ماند. البته اين افراد نبايد به همين مقدار اكتفا كنند; بلكه براى قرار گرفتن در زمره «أصحاب الميمنة» بايد به عقبه هايى گام نهند كه آيات بعد گوياى آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 8 - 5
5 - خداوند ، بر تمام ديدنى ها آگاه است .
ألم نجعل له عينين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 9 - 3
3 - خداوند به تمامى دانسته ها ، نيت ها و افكار انسان ، دانا است .
أيحسب أن لم يره أحد . ألم نجعل له ... و لسانًا و شفتين
تكيه بر ابزار سخن گفتن، در پاسخ كسى كه از آگاهى خداوند غافل است، بيانگر اين نكته است كه چون زبان و لب ها - كه انسان با آن معلومات و منويات خود را به ديگران انتقال مى دهد - آفريده خداوند است. پس نمى توان او را از ضمير انسان ناآگاه دانست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 11 - 1،2
1 - خداوند ، داراى آگاهى دقيق به انسان ها و افكار و كردار آنان است .
إنّ ربّهم بهم يومئذ لخبير
«خبير»، از ريشه «خُبْر» (دانستن درون و پنهان) يا «خِبْرة» (دانستن ظاهر و باطن) است. (تاج العروس)
2 - قيامت ، روز پى بردن همگان به آگاهى دقيق خداوند از اسرار درونى ايشان
يومئذ
تعبير «يومئذ» قيامت را زمان علم خداوند، قرار داده و درباره علم او در دنيا، بيانى ندارد و از آن جا كه علم الهى ازلى و ابدى است، اختصاص يافتن آن به قيامت، ناظر به قابل انكار نبودن آن است; يعنى، گرچه در دنيا برخى به علم او معترف نيستند; ولى در قيامت، آنان نيز به اين حقيقت پى خواهند برد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 79 - 14
14- خضر ( ع ) از برخى حوادث آينده ، آگاه بود و در برابر آن احساس مسؤوليت مى كرد .
و كان وراءهم ملك يأخذ كلّ سفينة غصبًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 82 - 20
20- آگاهى خضر ( ع ) بر اسرار و حقايق امور عالم و نيز اطلاع او بر اراده خداوند در باره آنها ، نمودى از علم لدنى وى بود .
و علّمنه من لدنّا علمًا . رحمة من ربّك و ما فعلته عن أمرى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 27 - 1،2،3
1 - خداوند هيچ كس را - جز كسانى كه از آنان راضى و خشنود باشد ( رسولان ) - از علم غيب خود آگاه نمى سازد .
إلاّ من ارتضى من رسول
«من» - در «من رسول» - براى تبيين «من ارتضى» است.
2 - امكان آگاه شدن رسولان الهى ، از علم غيب و امور پنهانى به وسيله وحى و الهام خداوند
فلايظهر على غيبه أحدًا . إلاّ من ارتضى من رسول
3 - امكان آگاهى رسولان الهى از زمان برپايى قيامت و نزول عذاب بر كافران ، به وسيله وحى و الهام خداوند
قل إن أدرى أقريب ما توعدون . .. إلاّ من ارتضى من رسول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 33 - 9
9- عيسى ( ع ) به برخى از حوادث آينده خويش آگاه بود .
والسلم علىّ . .. يوم أموت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 179 - 19
19 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، آگاه به پاكان و ناپاكان ( مؤمن و منافق ) امّت خويش ، از طريق علم به غيب
و ما كان اللّه . .. و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء
مراد از «من رسله» - چه برخى از رسولان باشند و چه تمامى آنان - قطعاً پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) از جمله آنان خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 24 - 7
7 - پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) هم اكنون شاهد سرنوشت ذلتبار مشركان در قيامت*
انظر كيف كذبوا على أنفسهم و ضل عنهم ما كانوا يفترون
فعل «انظر» خطاب به پيامبر(صلی الله علیه و آله) است. توجه به گزينش اين مخاطب ويژه، اين احتمال را كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) در دنيا نيز با چشم ملكوتى خود شاهد صحنه هاى قيامت هستند، تقويت مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 188 - 7،9،10
7 - برخى از مردم عصر بعثت ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) را به امور غيبى آگاه مى پنداشتند .
لو كنت أعلم الغيب لاستكثرت من الخير
9 - عدم دستيابى پيامبر (صلی الله علیه و آله) به منافع بسيار و بروز مشكلات و سختى ها در زندگانى وى ، نشانه آگاه نبودنش به غيب ها و امور نهانى است .
و لو كنت أعلم الغيب لاستكثرت من الخير
«استكثار» (مصدر استكثرت) هنگامى كه پس از آن «من» آورده شود، به معناى زياد برداشت كردن و فراوان به دست آوردن است. بنابراين «استكثرت من الخير»، يعنى منافع بسيارى را برداشت مى كردم و به دست مى آوردم.
10 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) از جانب خدا مأمور بود تا وابسته بودن توانش را به مشيت خدا و آگاه نبودنش را به امور غيبى به مردم اعلام كند .
قل لاأملك . .. و لو كنت أعلم الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 94 - 4،12
4 - اطلاع يافتن پيامبر (صلی الله علیه و آله) از آينده و امور غيبى ، توسط وحى
يعتذرون إليكم إذا رجعتم
12 - آگاهى پيامبر (صلی الله علیه و آله) به اعمال نهانى متخلفان ، در پرتو وحى و هدايت الهى
و سيرى اللّه عملكم و رسوله
از اينكه رؤيت تنها به خدا و رسول نسبت داده شده، استفاده مى شود كه ممكن است اعمال متخلفان بر ديگران مخفى باشد. گفتنى است كه فاصله شدن «عملكم» ميان «اللّه» و «رسوله» ممكن است اشاره به اين باشد كه علم پيامبر(صلی الله علیه و آله) در طول علم خدا و در پرتو آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 86 - 2
2 - پيامبران الهى ، بى خبر از نبوت خويش پيش از مبعوث شدن .
و ما كنت ترجوا أن يلقى إليك الكتب
جايى كه پيامبراسلام(صلی الله علیه و آله) پيش از بعثت خويش، از آن هيچ گونه اطلاعى نداشته باشد و حتى گمان آن نيز در ذهنش جوانه نزند; به طريق اولى پيامبران ديگر نيز چنين خواهند بود. بنابراين با القاى خصوصيت از پيامبر(صلی الله علیه و آله)، مطلب ياد شده را مى توان درباره همه پيامبران تعميم داد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 9 - 5
5- اطلاع از آينده و سرنوشت فرد فرد بشر ، خارج از قلمرو رسالت و مسؤوليت پيامبر (صلی الله علیه و آله)
قل . .. و ما أدرى ما يفعل بى و لا بكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكوير - 81 - 24 - 6
6 - آگاهى پيامبر (صلی الله علیه و آله) به غيب
و ما هو على الغيب بضنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 65 - 2
2 - لزوم برخوردارى معبود ، از علم مطلق و آگاهى به نهانى ترين امور هستى
قل لايعلم من فى السموت و الأرض الغيب إلاّاللّه
اين بخش از آيات، در مقام اثبات توحيد و رد شرك است و در اين راستا است كه علم مطلق الهى مطرح و به انسان يادآورى شده است كه اين علم فقط در اختيار خداوند مى باشد و نه غير او; پس غير او شايسته براى پرستش نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 22 - 4
4 - آگاهى مطلق به غيب و شهود ، لازمه مقام الوهيت و خداوندگارى است .
هو اللّه الذى لا إله إلاّ هو علم الغيب و الشهدة
توصيف «اللّه» به «عالم الغيب و الشهادة»، بيان بالا را افاده مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 30 - 7
7 - فرشتگان مطمئن به فسادگرى و خونريزى انسان ، پيش از آفرينش وى
قالوا أتجعل فيها من يفسد فيها و يسفك الدماء
«سفك» (مصدر يسفك) به معناى ريختن است و «من . .. يسفك الدماء» (كسى كه ... خونها خواهد ريخت) كنايه از كشتارهاى فراوان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 8 - 6
6 - اطلاعات و اخبار غيبى مربوط به اهل زمين ، در اختيار فرشتگان آسمان قرار دارد .
لايسّمّعون إلى الملإالأعلى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 81 - 5
5 - موسى ( ع ) ، از پيش بر پيروزى خود و شكست ساحران و ابطال سحرشان ، اطمينان داشت .
قال موسى ما جئتم به السحر إن اللّه سيبطله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 102 - 1
1- تذكر موسى ( ع ) به آگاهى و اعتقاد درونى فرعون به حقانيت معجزات او على رغم سحر خواندن آنها
إنى لأظنّك يموسى مسحورًا . قال لقد علمت ما أنزل هؤلاء إلاّ ربّ السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 74 - 7،8
7- موسى ( ع ) ، از برخى امور غيبى ، آگاه بود .
أقتلت نفسًا زكيّة بغير نفس
آگاهى موسى(ع) از قاتل نبودن نوجوان مقتول، ممكن است از علوم غيبى آن حضرت باشد.
8- موسى ( ع ) نسبت به اَعمال ناروا و خلاف شرع حساسيت شديدى داشت .
قال أقتلت نفسًا زكيّة بغير نفس
اعتراض موسى به خضر(ع) على رغم قول و قرارهاى قبلى، نشان از آن دارد كه موسى(ع) به قدرى در اين مسائل حساسيّت داشت كه تحت تأثير آن، عهد و قرار خود را نيز فراموش كرده و يا آن را ناديده گرفت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 78 - 7
7- علمى كه موسى ( ع ) در پى آموختن آن از خضر ( ع ) بود ، علم تأويل و تحليل حوادث و شناخت حقايق پشت پرده رخداد ها بود .
هل أتّبعك على أن تعلّمن ممّا علّمت . .. سأنبّئك بتأويل ما لم تستطع عليه صبرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 62 - 11،12،13
11 - خداوند نوح ( ع ) رابه حقايقى پوشيده بر مردم آگاه ساخت .
و أعلم من اللّه ما لاتعلمون
من در «من اللّه» مى تواند براى ابتداى غايت باشد. در اين صورت «أعلم من اللّه ... » يعنى علم من از جانب خداست و خدا
مرا به حقايقى آشنا كرده است. و نيز مى تواند «من اللّه» به معناى «درباره خدا» باشد. يعنى من حقايقى را درباره خدا و صفات او مى دانم كه شما نمى دانيد. برداشت فوق بر اساس احتمال اول است.
12 - نوح ( ع ) ، آگاه به حقايقى پوشيده از مردم درباره خداوند
و أعلم من اللّه ما لاتعلمون
برداشت فوق بر اين اساس است كه «من اللّه» به معناى «درباره خدا» باشد.
13 - آگاهى نوح ( ع ) به حقايقى از جانب خدا ، از عوامل پايدارى وى در تبليغ رسالت هاى الهى و خيرخواهى خالصانه براى مردم
أبلغكم رسلت ربى و أنصح لكم و أعلم من اللّه ما لاتعلمون
به نظر مى رسد جمله «أعلم من اللّه . .. » به منزله تعليلى باشد براى «أبلغكم» و «أنصح لكم». يعنى آگاه بودن من بر حقايقى پوشيده بر شما مرا در ابلاغ رسالتهاى الهى پايدار مى سازد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 86 - 12
12- يعقوب ( ع ) حقايقى را درباره خدا و صفات او مى دانست كه بر ديگران پوشيده و مستور بود .
و أعلم من الله ما لاتعلمون
برداشت فوق ، بر اين اساس است كه «من الله» به معناى درباره خدا باشد. بر اين اساس مراد از «ما لاتعلمون» صفات و ويژگيهاى خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 95 - 3
3- يعقوب ( ع ) در طول فراق يوسف ( ع ) همواره به زنده بودن او اعتقاد داشت و آن را براى اطرافيانش اظهار مى كرد .
قال أبوهم إنى لأجد ريح يوسف . .. قالوا تالله إنك لفى ضللك القديم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 96 - 9،10،12،13
9- يعقوب ( ع ) پيش از دريافت بشارت به حيات يوسف ( ع ) ، به زنده بودن او اطمينان داشت .
ألم أقل لكم إنى أعلم من الله ما لاتعلمون
«من الله» مى تواند به معناى «ازناحيه خدا» باشد و نيز مى تواند به معناى «درباره خدا» باشد. براساس معناى اول، مراد از «ما لاتعلمون» - به مناسبت مورد - زنده بودن يوسف(ع) ، ديدار او و ... مى باشد.
10- يعقوب ( ع ) برخلاف فرزندانش ، به سپرى شدن دوران فراقش از يوسف ( ع ) اطمينان داشت .
ألم أقل لكم إنى أعلم من الله ما لاتعلمون
12- آگاهى يعقوب ( ع ) به حيات يوسف ( ع ) و وصال او ، دانشى بود كه از ناحيه خداوند به آن حضرت افاضه شده بود .
ألم أقل لكم إنى أعلم من الله ما لاتعلمون
13- يعقوب ( ع ) حقايقى را درباره خدا و صفات او مى دانست كه بر ديگران پوشيده و مستور بود .
ألم أقل لكم إنى أعلم من الله ما لاتعلمون
برداشت فوق بر اين اساس است كه «من الله» به معناى «درباره خدا» باشد. بر اين اساس مقصود از «ما لاتعلمون» صفات و ويژگيهاى خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 37 - 4،5،7،9،10
4- يوسف ( ع ) ، از علم غيب برخوردار بود .
قال لايأتيكما طعام ترزقانه إلاّ نبّأتكما بتأويله
ضمير در «بتأويله» محتمل است به «طعام» باز گردد ، و ممكن است مراد از آن رؤياى هر يك از هم بندان يوسف(ع) باشد. بر اساس احتمال نخست ، جمله «قال لايأتيكما ...» حاكى از اين است كه يوسف(ع) ، از غيب مطلع بوده است.
5- يوسف ( ع ) ، بهره مندى خويش از علم غيب را براى هم بندان زندانيش فاش ساخت .
ذلكما مما علمنى ربى
7- يوسف ( ع ) ، پيش از آوردن غذا براى زندانيان ، نوع و خصوصيات آن را براى ايشان بيان كرد .
قال لايأتيكما طعام ترزقانه إلاّ نبّأتكما بتأويله قبل أن يأتيكما
بر اين اساس كه ضمير در «تأويله» به «طعام» باز گردد، جمله «قال لايأتيكما. ..» چنين معنا مى شود: يوسف(ع) گفت: «پيش از آنكه غذايى كه به شما اعطا مى شود، برايتان حاضر گردد، تأويل آن غذا را براى شما بيان كرده ام «مراد از تأويل طعام، ماهيت نوع خصوصيات و نتيجه آن مى باشد.
9- خداوند ، آموزنده علم غيب به يوسف ( ع )
ذلكما مما علمنى ربى
10- آگاهى يوسف ( ع ) به غيب و توان او بر تعبير رؤياها ، تنها بخشى از دانش موهبتى خداوند به يوسف ( ع ) بود .
ذلكما مما علمنى ربى
«من» در «مما» مى تواند براى تبعيض باشد و محتمل است بيانگر نوع و جنس باشد. برداشت فوق ، بر اساس احتمال نخست است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 41 - 9
9- اطلاع يوسف ( ع ) از آينده و آگاهى او به غيب
قضى الأمر الذى فيه تستفتيان
مفاد «قضى الأمر . ..» تأويل و تفسير رؤياى هم بندان يوسف نيست ; بلكه بيان حقيقتى است كه آن حضرت در حاشيه تأويل رؤيا بيان داشت و اين نشان دهنده آن است كه آن حضرت علاوه بر تعبير رؤيا ، به امورى از آينده نيز آگاه بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 93 - 6
6- آگاهى يوسف ( ع ) از غيب و اطلاع او بر حوادثى از آينده
فألقوه على وجه أبى يأت بصيرًا
تأثير پيراهن يوسف(ع) بر چشمان يعقوب(ع) و بينا شدن آنها ، از امور غيبى است و يوسف(ع) از آن آگاه بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 102 - 3
3- مخالفت فرعون با دعوت موسى ( ع ) ، از روى لجاجت و با آگاهى كامل از حقانيت او بود .
فقال له فرعون إنى لأظنّك يموسى مسحورًا . قال لقد علمت ما أنزل هؤلاء إلاّ ربّ ا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 15 - 12
12 - حاكم نمى تواند به استناد علم خويش زن زناكار و همجنس باز را كيفر دهد . *
و الّتى يأتين الفاحشة . .. فان شهدوا
مفهوم جمله «فان شهدوا» اين است كه در صورت نبودن چهار شاهد، كيفرى (حبس ابد) نخواهد بود ; هر چند حاكم به آن علم پيدا كند ; زيرا غالباً حاكم با شهادت دو يا سه نفر شاهد عادل هم علم پيدا مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 110 - 5
5 - آگاهى كامل و دقيق ، شرط لازم براى قانون گذاران و مجريان آن
لاتنفع الشفعة إلاّمن أذن له . .. يعلم ما بين أيديهم و ما خلفهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - فجر - 89 - 9 - 8
8 - آگاهى قوم ثمود ، به نحوه بريدن سنگ هاى كوه و ايجاد خانه هاى سنگى
جابوا الصخر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 137 - 2
2 - اطلاع قوم عاد بر پيشينه اديان الهى در ميان اقوام پيش از خود
إن هذا إلاّ خلق الأوّلين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - قمر - 54 - 39 - 2
2 - آگاهى يافتن قوم لوط به اين حقيقت كه عذاب نازل شده بر آنان ، همان است كه به آن هشدار داده شده بودند .
فذوقوا عذابى و نذر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - حاقه - 69 - 26 - 2
2 - كافران دوزخى ، پس از دريافت نامه اعمال خود ، از محتوا و حكم نهايى آن درباره خويش آگاه خواهند شد .
و لم أدر ما حسابيه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 128 - 5
5 - كافران عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، از هلاكت بسيارى از امت هاى گذشته آگاه بوده و با آثار باستانى به جاى مانده از آنان آشنا بودند .
أفلم يهد لهم كم أهلكنا . .. يمشون فى مسكنهم
جمله «يمشون. ..» حال براى «هم» است كه به قرينه سياق آيه، مراد مشركان صدراسلام مى باشد. عبور آنان به ديار عاد، ثمود، لوط و ... - كه مفاد جمله «يمشون...» است - زمينه ساز آگاهى آنان به حوادث مرگ بار پيشينيان بوده است. توبيخ مستفاد از همزه استفهام نيز، فرع بر آگاهى آنان دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 133 - 9
9 - كافران عصر بعثت ، از محتواى كتاب هاى آسمانى پيشين آگاه بودند .
أوَلم تأتهم بيّنة ما فى الصحف الأُولى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 68 - 2
2 - كافران عصر بعثت ، مطلع از وجود مسأله اى به عنوان قيامت و معاد در ميان نسل هاى پيشين
لقد وعدنا هذا نحن و ءاباؤنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 15 - 3
3 - آگاهى كافران صدراسلام ، از وجود اديان الهى در گذشته تاريخ
إذا تتلى عليه ءايتنا قال أسطير الأوّلين
از اين كه كافران، قرآن را اسطوره اى از اساطير پيشينيان دانسته اند، مى توان مطلب ياد شده را به دست آورد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 17 - 6
6 - آشنايى كافران صدراسلام ، با داستان باغداران يمنى
إنّا بلونهم كما بلونا أصحب الجنّة إذ أقسموا
تهديد شدن كافران، به دچار شدن به سرنوشت اصحاب الجنّة» - به عنوان نمونه عينى از عملى شدن تهديد خداوند - بيانگر اين حقيقت است كه آنان، از اين داستان كم و بيش با خبر بودند; و گرنه اين تهديد فايده نمى بخشيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 66 - 8
8 - مشركان ناسپاس ، از زشتى كار خود ، آگاهى خواهند يافت .
هم يشركون . ليكفروا بما ءاتينهم ... فسوف يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 7 - 2
2 - تداوم ناسپاسى در انسان ، با وجود آگاهى او از خصلت نارواى خويش ، شگفت آور و سزاوار نكوهش افزون تر
إنّ الإنسن لربّه لكنود . و إنّه على ذلك لشهيد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 31 - 19
19 - آگاهى غريزى كلاغ بر شيوه پنهان سازى اشيا
فبعث اللّه غراباً يبحث فى الارض ليريه كيف يورى سوءة اخيه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 62 - 14
14 - علم انبيا ، دريافت شده از خداوند
و أعلم من اللّه ما لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 33 - 19،20
19- يوسف ( ع ) ، ارتكاب گناه و پذيرش تقاضاى زليخا و همپالگى هاى او را ، موجب از دست دادن علم و حكمت خدادادى خويش مى دانست .
ءاتينه حكمًا و علمًا . .. و إلاّ تصرف عنى كيدهنّ أصب إليهنّ و أكن من الجهلين
برداشت فوق ، بر اين مبناست كه مراد از جهل نادانى باشد. بر اين مبنا مى توان گفت: مقصود يوسف(ع) از جاهل شدن ، سلب گشتن علم و حكمتى است كه خداوند به او عطا كرده بود (ءاتيناه حكماً و علماً) «آيه 22».
20- گناه ، موجب سلب علوم خدادادى و موهبتى است .
و ءاتينه حكمًا و علمًا . .. و إلاّ تصرف عنى كيدهنّ أصب إليهنّ و أكن من الجهلين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 96 - 14
14- آگاهى از غيب و بهره مند بودن از علوم خدادادى ، از ويژگى هاى پيامبران
ألم أقل لكم إنى أعلم من الله ما لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 86 - 4
4- بقا و زوال علوم اعطايى خدا به بشر ، حتى دريافت وحى توسط پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، منوط به مشيت خداست .
و ما أُوتيتم من العلم إلاّ قليلاً. و لئن شئنا لنذهبنّ بالذى أوحينا إليك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 65 - 2،8،9
2- هدف موسى ( ع ) و همراه وى از سفر جستوجوگرانه خود ، يافتن بنده اى از بندگان خاص الهى و داراى علم لدنى بود .
فارتّدا . .. فوجدا عبدًا من عبادنا ... و علّمنه من لدنّا
واژه «وجدا» بيان كننده يافتن چيزى است كه موسى و همراه اش در جستوجوى آن بودند و نه ديدارى اتفاقى و غير مترقبه. «لدنا» دلالت مى كند كه علم حضرت «خضر(ع)» دانش عادى و معمولى نبوده، بلكه از افاضات خاص ربّانى بوده است.
8- حضرت خضر ( ع ) از علم مخصوص و موهبتىِ خداوند ، ( علم لدنى ) ، برخوردار بود .
و علّمنه من لدنّا علمًا
«من لدنا» و «من عندنا» در معنا تفاوتى ندارند و هر دو، بر داشتن منشأ الهى، دلالت مى كنند.
9- علم لدنى حضرت خضر ( ع ) ، نمودى از رحمت خاص الهى به او است .
ءاتينه رحمة من عندنا و علّمنه من لدنّا علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 66 - 3،4،6،7،9
3- موسى ( ع ) به « علم لدنىِ » حضرت خضر احساس نياز مى كرد .
هل أتّبعك على أن تعلّمن ممّا علّمت رشدًا
4- موسى ( ع ) ، به محروميت خود از علومى كه نزد خضر بود ، اعتراف داشت و در برابر مقام علمى و عملى او ، متواضع و فروتن بود .
هل أتّبعك على أن تعلّمن ممّا علّمت
اظهار آمادگى براى تبعيت، نشانِ خضوعِ موسى(ع) در برابر كردار خضر(ع)، و اظهار اشتياق به آموختن، حاكى از تواضع موسى در برابر علم او است.
6- در ديدگاه موسى ( ع ) ، خضر ( ع ) ، - فردى تعليم ديده ، و علوم ويژه او ، دانشى اكتسابى بود .
ممّا علّمت
7- دانش ويژه خضر ( ع ) ، برگرفته از تعليم خداوندى بود .
علّمنه من لدنّا علمًا . .. ممّا علّمت رشدًا
9- علوم لدنى خضر ، دامنه گسترده اى داشت .
تعلمن ممّا علّمت
«من» در «ممّا» معناى تبعيض دارد. موسى(ع) با اين تعبير، مى گويد: «من، خواهان آموختن بخشى از آن علوم گسترده تواَم».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 82 - 20،22
20- آگاهى خضر ( ع ) بر اسرار و حقايق امور عالم و نيز اطلاع او بر اراده خداوند در باره آنها ، نمودى از علم لدنى وى بود .
و علّمنه من لدنّا علمًا . رحمة من ربّك و ما فعلته عن أمرى
22- رخداد هاى داستان خضر و موسى ( ع ) ، برخاسته از اراده خداوند و داراى تفسيرى پيچيده و نيازمند آگاهى هايى ويژه است كه از جانب او افاضه شود .
و ما فعلته عن أمرى ذلك تأويل ما لم تسطع عليه صبرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 79 - 4
4- داوود و سليمان ( ع ) ، داراى مقام قضاوت و برخوردار از علم خدا دادى
و داود و سليمن . .. و كلاًّ ءاتينا حكمًا و علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 79 - 4
4- داوود و سليمان ( ع ) ، داراى مقام قضاوت و برخوردار از علم خدا دادى
و داود و سليمن . .. و كلاًّ ءاتينا حكمًا و علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 74 - 1
1- حضرت لوط ( ع ) ، از علم و حكمت خدا دادى برخوردار بود .
و لوطًا ءاتينه حكمًا و علمًا
يكى از معانى «حكم»، حكمت است. برداشت ياد شده مبتنى براين معنا است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 113 - 11
11 - برخوردارى پيامبر (صلی الله علیه و آله) از وحى ، حكمت و علم لدنى ، زمينه مصونيت آن حضرت از خطا و مايه عصمت وى از گناه
و لولا فضل اللّه . .. أنزل اللّه عليك الكتب و الحكمة و علمك ما لم تكن تعلم
جمله «و انزل اللّه» بيانگر علت جمله پيشين است. يعنى چون قرآن و حكمت را بر تو نازل كرديم، تلاش آنان براى انحراف تو بى اثر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 89 - 13
13- قرآن ، حاوى تمامى حقايق هستى كه آگاهى از همه آنها در اختيار پيامبر (صلی الله علیه و آله) است . *
و نزّلنا عليك الكتب تبينًا لكلّ شىء و هدًى
برداشت فوق، مبتنى بر اين احتمال است كه مقصود از «تبياناً لكلّ شىء» تمامى حقايق هستى باشد، ولى از آن جا كه قرآن بر شخص پيامبر(صلی الله علیه و آله) نازل شد (نزّلنا عليك) و آن حضرت نقش تبيين حقايق قرآن را برعهده دارد (و أنزلنا إليك الذكر لتبين للناس . .. «سوره نحل / 44») از اين رو مى توان استفاده كرد كه تمامى حقايق قرآن - كه حاوى حقايق عالم است - نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله) موجود است و ايشان بر حسب مصلحت برخى از آن حقايق را براى مردم تبيين مى كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 103 - 7
7- پيامبر (صلی الله علیه و آله) - در شناخت فرجام انسان ها - تعليم ديده از جانب خداوند و بازگوكننده معارف وحى است .
هل ننبّئكم
ضمير متكلم مع الغير در «ننبّئكم» گوياى اين است كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) از پيش خود سخن نمى گويد، بلكه آموخته هاى الهى خويش را ارائه مى دهد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 76 - 3
3- حضرت نوح ( ع ) ، از جانب خداوند ، از علم ، حكمت و منصب قضاوت برخوردار بود .
و لوطًا ءاتينه حكمًا و علمًا . .. و نوحًا إذ نادى
برداشت ياد شده براساس اين احتمال است كه عبارت «نوحاً» عطف بر «و لوطاً آتيناه» باشد; يعنى، همان گونه كه به لوط(ع) علم، حكمت و. .. داديم، به نوح(ع) نيز عطا كرديم. گفتنى است واژه «حكم» هم به معناى حكمت استعمال مى شود و هم به معناى قضاوت (لسان العرب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 68 - 15،17
15- خداوند ، آموزنده و اهدا كننده دانش ويژه به يعقوب ( ع )
و إنه لذو علم لما علّمنه
حرف «لام» در «لما علّمناه» براى تعليل است و «ما» در آن مصدريه مى باشد.
17- ناسازگار نديدن تدبير و برنامه ريزى در امور زندگى با حاكميت اراده خداوند ، از دانش هاى اعطا شده به يعقوب ( ع )
وادخلوا من أبوب متفرقة و ما أُغنى عنكم من الله من شىء . .. إنه لذو علم لما علّمن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 86 - 11
11- آگاهى يعقوب ( ع ) به حيات يوسف ( ع ) ، دانشى بود كه از ناحيه خدا به او افاضه شده بود .
و أعلم من الله ما لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 37 - 3،10
3- يوسف ( ع ) با اشاره به خدادادى بودن دانش هاى ويژه اش ، هم بندان خويش را به شناخت ربوبيت خدا برانگيخت .
ذلكما مما علمنى ربى
از اهداف يوسف(ع) در بيان اين حقيقت كه «اين دانش را پروردگارم به من آموخته است» آن است كه: هم بندان زندانى خويش را با خدا و ربوبيت او آشنا كند. مخاطب قرار دادن آن دو نفر با حرف «كما» در «ذلكما» مؤيد اين هدف است.
10- آگاهى يوسف ( ع ) به غيب و توان او بر تعبير رؤياها ، تنها بخشى از دانش موهبتى خداوند به يوسف ( ع ) بود .
ذلكما مما علمنى ربى
«من» در «مما» مى تواند براى تبعيض باشد و محتمل است بيانگر نوع و جنس باشد. برداشت فوق ، بر اساس احتمال نخست است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 28 - 9
9 - در دوران لوط ( ع ) ، مناطق وسيعى از كره زمين ، منطقه زيستى انسان ها بود و لوط ( ع ) از آنها آگاهى داشت .
إنّكم لتأتون الفحشة ما سبقكم بها من أحد من العلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 39 - 8
8 - مادر موسى ( ع ) ، پيش از افكندن او به آب ، از جانب خداوند ، به نجات موسى ( ع ) به دست يكى از دشمنان آگاه شده بود .
أوحينا. .. يأخذه عدوّ لى و عدوّ له
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 21 - 11
11 - تأثير سازنده آگاهى و پيمودن راه دين ، در تبليغات دينى و گرايش دادن مردم به دين دارى
اتّبعوا من لايسئلكم أجراً و هم مهتدون
مقصود از جمله «و هم مهتدون» (آنان ره يافته اند) اين است كه پيامبران، راه دين را شناخته و آن را پيموده اند و طبيعى است كسانى كه راه دين را پيموده باشند، در تبليغ دين موفق تر خواهند بود و مردم نيز دعوت آنان را بهتر خواهند پذيرفت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 9 - 15
15 - شب زنده داران عابد و آخرت جويان اميدوار به رحمت الهى ، عالمان راستين و آگاهان به حقايق هستى اند .
أمّن هو قنت ءاناء الّيل. .. و يرجوا رحمة ربّه قل هل يستوى الذين يعلمون و الذين
برداشت بالا مبتنى بر اين احتمال است كه «الذين يعلمون»، اشاره به كسانى داشته باشد كه در صدر آيه شريفه از آنان سخن به ميان آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 22 - 12
12- اعطاى پاداش به نيكوكاران و بهره مند ساختن آنان از علم و حكمت ، سنت الهى است .
و كذلك نجزى المحسنين
فعل مضارع «نجزى» در عبارت «كذلك نجزى المحسنين» حاكى از استمرار است ، و در برداشت از آن به سنت تعبير شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 14 - 7
7 - اعطاى حكمت و علم به محسنان از سوى خداوند ، پاداشى در برابر نيكوكارى آنان است .
ءاتينه حكمًا و علمًا و كذلك نجزى المحسنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 204 - 8
8 - محدوديّت علم پيامبر (صلی الله علیه و آله)
و من الناس من يعجبك قوله فى الحيوة الدنيا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 44 - 6
6 - آگاهى پيامبر (صلی الله علیه و آله) از حقايق نهفته تاريخ زكريا و مريم ، نشانگر صدق ادعاى وى در ارتباط با وحى
ذلك من انباء الغيب . .. و ما كنت لديهم اذ يلقون اقلامهم ايّهم يكفل مريم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 61 - 2
2 - علم و آگاهى پيامبر (صلی الله علیه و آله) به حقيقت داستان عيسى ( ع ) و مريم ( س ) پس از بيان سرگذشت آنان از طريق وحى
فمن حاجّك فيه من بعد ما جاءك من العلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 169 - 12
12 - حيات شهيدان و چگونگى آن فراتر از درك مردمان عادى و تنها در خور فهم كسانى همچون پيامبر (صلی الله علیه و آله) *
و لا تحسبنّ . .. عند ربّهم يرزقون
از اينكه خداوند در آيات قبل همه مؤمنان را مخاطب قرار مى دهد ولى در اين آيه تنها خطابش را متوجّه پيامبر (صلی الله علیه و آله) (و لا تحسبن به صيغه مفرد) كرده، مى تواند اشاره به اين معنا باشد كه مضمون اين آيه يعنى حيات شهيدان پس از شهادت، تنها در خور فهم پيامبر (صلی الله علیه و آله) است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 105 - 14
14 - وقوف و احاطه كامل پيامبر (صلی الله علیه و آله) بر محتواى قرآن
إنّا انزلنا إليك الكتب بالحق لتحكم بين الناس بما اريك اللّه
ارتباط بين جمله «انا انزلنا اليك»، و جمله «لتحكم بين الناس» اقتضا مى كند كه مراد از «بما اريك اللّه»، همان محتواى قرآن باشد، نه آنهايى كه از صريح و يا ظاهر قرآن به دست مى آيد، بلكه مطالبى است از بطن قرآن، كه جز با تعليم الهى راهى به آن نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 15 - 5
5 - اطلاع پيامبر (صلی الله علیه و آله) از حقايق كتب آسمانى گذشته
رسولنا يبين لكم كثيراً مما كنتم تخفون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 40 - 2
2 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، دانا به حاكميت مطلق و اراده بى چون و چراى خداوند
الم تعلم إنّ اللّه له ملك السموت و الارض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 56 - 7
7 - خداوند ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) را بر روحيه پيمان شكنى يهوديان عصر خويش آگاه ساخت .
ثم ينقضون عهدهم فى كل مرة
به كارگيرى فعل مضارع «ينقضون» به جاى فعل ماضى، با اينكه سياق آيه اقتضا مى كرد كه گفته شود «ثم نقضوا»، اشاره به اين است كه پيمان شكنى يك حالت مستمر براى يهوديان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 64 - 8
8- پيامبر (صلی الله علیه و آله) آگاه به حقايق قرآن كريم
و ما أنزلنا عليك الكتب إلاّ لتبيّن لهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 114 - 15،24
15 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، قبل از نزول تدريجى آيات قرآن ، به آن آگاه بود . *
و لاتعجل بالقرءان من قبل أن يقضى إليك وحيه
يكى از احتمالات ذكر شده در آيه، اين است كه هرگاه جبرئيل آيه جديدى را بر پيامبر(صلی الله علیه و آله) مى خواند، آن حضرت به دليل آشنايى قبلى با تمام قرآن - كه در شب قدر آن را دريافت كرده بود - دنباله آيه را پيشاپيش تلاوت مى كرد و در اين آيه، آن حضرت به سكوت كامل تا پايان وحى هر آيه امر شده است.
24 - آگاهى هاى پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، عطيه خداوند به آن حضرت
و قل ربّ زدنى علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 31 - 3
3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، به تعاليم كتاب هاى آسمانى پيشين ( تورات و انجيل ) آگاهى داشته است .
و لا بالذى بين يديه
تعبير از كتاب هاى پيشين آسمانى به «الذى بين يديه» حكايت از آگاهى پيامبراسلام(صلی الله علیه و آله) از آنها داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - فجر - 89 - 6 - 2،6
2 - آگاهى دقيق پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، به فرجام هلاكت بار قوم عاد
ألم تر كيف فعل ربّك بعاد
6 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، آگاه و معترف به وابسته بودن تحولات تاريخ انسان ها به خداوند
ألم تر كيف فعل ربّك بعاد
استفهام در «ألم تر» تقريرى و مفيد اثبات است; يعنى، «رأيت» (ديدى و دانستى كه . ..).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - فجر - 89 - 9 - 2
2 - آگاهى دقيق پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، به فرجام هلاكت بار قوم ثمود
ألم تر كيف . .. و ثمود
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - فجر - 89 - 10 - 2
2 - آگاهى دقيق پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، به فرجام هلاكت بار فرعون
ألم تر كيف . .. و فرعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 9 - 2
2- آشنايى مردم عصر بعثت با سرگذشت قوم نوح ، عاد و ثمود و اقوام پس از آنان
ألم يأتكم نبؤا الذين من قبلكم قوم نوح و عاد و ثمود و الذين من بعدهم
استفهام در «ألم يأتكم» استفهام تقريرى است; بنابراين معناى جمله آيا خبر آنان به شما نرسيده بود، چنين مى شود: قطعاً خبر آنان به شما رسيده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 5 - 1
1 - آگاهى مردم كافر عصر بعثت ، از سرنوشت شوم اقوام كافر پيش از خود
ألم يأتكم نبؤا الذين كفروا من قبل
استفهام در «ألم يأتكم»، تقريرى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 18 - 4
4 - آشنايى مردم عصر نزول قرآن ، به سرنوشت هلاكت بار اقوام و ملّت هاى تكذيب گر پيش از خود
فكيف كان نكير
تعبير «فكيف كان نكير»(پس از انكار و كيفر من چگونه بود؟) مى رساند كه مخاطبان آيات قرآن، از چگونگى كيفر و عذاب اقوام پيش از خود، كم و بيش آشنا بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكوير - 81 - 22 - 3
3 - آشنايى مردم عصر بعثت با سوابق پيامبر (صلی الله علیه و آله) و معاشرت آن حضرت با آنان
و ما صاحبكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 4 - 2
2 - آشنايى مسلمانان ، با ارزش هاى زندگى ابراهيم ( ع ) و همگامانش *
قد كانت لكم أسوة حسنة. .. والذين معه
تعبير «كانت لكم اُسوة»، مى تواند نظر به آشنايى مسلمانان با برنامه هاى ارزشى ابراهيم(ع) داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 53 - 7
7 - آگاهى يهود و نصارا ، از كتاب آسمانى بعد از تورات و انجيل ( قرآن ) پيش از نزول آن
إنّا كنّا من قبله مسلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 34 - 10
10 - مشركان ناسپاس ، از سزاى ناسپاسى شان ، مطّلع خواهند شد .
بربّهم يشركون . .. فسوف تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 13 - 10
10 - آگاهى مشركان ، عصر بعثت ، از سرنوشت شوم قوم عاد و ثمود
فقل أنذرتكم صعقة مثل صعقة عاد و ثمود
نظير و همانند آوردن براى مخاطبان، در صورتى منطقى و قابل قبول است كه مخاطب از آن نظير و همانند اطلاع داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 31 - 7
7 - آشنايى مردم عصر فرعون از سرگذشت هلاكت بار قوم نوح ، عاد ، ثمود و اقوام پس از آنان
إنّى أخاف عليكم مثل . .. دأب قوم نوح ... و الذين من بعدهم
هشدار مؤمن آل فرعون به مردم و بازگوكردن سرگذشت عبرت آموز اقوام يادشده براى ايشان، مى تواند گوياى برداشت بالا باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 24 - 4
4- علم خداوند به اشيا ، منوط به وجود فعلى آنها نيست .
و لقد علمنا المستقدمين منكم و لقد علمنا المستئخرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 22 - 2
2- علم ، قدرت ، خالقيت و حيات ، از ويژگى هاى معبود و خداى حقيقى
أفمن يخلق كمن لايخلق . .. و الله يعلم ... و الذين يدعون من دون الله لايخلقون شيئ
آوردن عبارت «إلهكم إله واحد» پس از بيان صفات برجسته خداوند و پس از يادآورى ضعف و فتور معبودهاى باطل، به منزله ذكر نتيجه آن سخنان و مشعر به نكته ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 8 - 2
2 - كسى كه آفريننده هستى و مدبر و مالك و داناى به همه چيز نباشد ، شايسته پرستش نيست .
اللّه لا إله إلاّ هو
برداشت فوق، حاصل ارتباط اين آيه با آيات قبل بوده كه خالقيت، فرمان روايى و مالكيت بر جهان و علم مطلق را به خداوند منحصر ساخته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 98 - 6
6 - معبودى سزاوار پرستش است كه بى نياز از شريك بوده و علم او مطلق و محيط بر همه چيز باشد .
إنّما إلهكم اللّه . .. وسع كلّ شىء علمًا
جمله «وسع. ..» بدل براى «لا إله إلاّ هو» است و هر دو، تعليل براى «إنّما إلهكم...» مى باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 25 - 7،8
7 - تنها خداى آگاه به هر آشكار و نهان سزاوار پرستش است ، نه مظاهر طبيعت ( چون خورشيد ، ماه و . . . ) .
يسجدون للشمس . .. ألاّيسجدوا للّه ... و يعلم ما تخفون و ما تعلنون
عبارت «و يعلم ما تخفون. ..» عطف بر «يخرج» و استدلال ديگرى است بر اين كه تنها خداى يگانه سزاوار پرستش است، نه پديده هايى چون خورشيد، ماه و... .
8 - قدرت و علم فراگير و نامحدود ، دو ملاك اصلى در شناخت معبود حقيقى
الذى يخرج الخبء . .. و يعلم ما تخفون
«يخرج الخبء» بيانگر قدرت نامحدود و «يعلم» بيانگر علم گسترده الهى است. خداوند با طرح اين دو اصل، به انسان يادآورى مى كند كه معبود راستين بايد از اين دو صفت برخوردار باشد. در غير اين صورت شايسته پرستش نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 3 - 10
10 - عزت ، علم ، گناه آمرزى ، توبه پذيرى ، سخت عقوبت دادن ، صاحب فضل و عطا داشتن ، از اوصاف معبود حقيقى
غافر الذنب . .. لا إله إلاّ هو
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 30 - 11
11 - فرشتگان داراى ادراك و آگاهى و توانا بر اظهار نظر و تحليل وقايع
قالوا أتجعل فيها من يفسد فيها و يسفك الدماء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 33 - 3
3 - فرشتگان در پى با خبر شدن از نام هاى حقايق هستى ، دانستند كه آسمان ها و زمين داراى غيب و نهان است .
فلمّا أنبأهم . .. قال ألم أقل لكم إنى أعلم غيب السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 172 - 11
11 - علم و ايمان حضرت عيسى ( ع ) و فرشتگان مقرب الهى به قيامت و محشور شدن به پيشگاه خداوند ، مانع استكبار آنان از بندگى خدا
لن يستنكف المسيح ان يكون عبداً للّه و لاالملئكة . .. فسيحشرهم إليه جميعاً
جمله «و من . ..» جمله حاليه و بيان علت از جمله سابق است. يعنى امكان ندارد مسيح و فرشتگان از عبادت خدا امتناع كنند ; چون حشر انسان و ملائكه به سوى خدا حتمى است و مسيح و فرشتگان از آن آگاهند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 2 - 14
14 - عن أبى عبداللّه(ع) فى قوله: «قضى أجلا و أجل مسمى عنده» قال: الأجل الأول هو ما نبذه إلى الملائكة و الرسل و الأنبياء و الأجل المسمى عنده هو الذى ستره اللّه عن الخلائق.
امام صادق(ع) درباره سخن خداوند «قضى أجلا . .. » فرمود: اجل اول، اجلى است كه خداوند فرشتگان و رسولان و انبيا را از آن آگاه نموده و اجل معين را كه نزد اوست، از تمام خلايق پنهان داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 28 - 18
18- علم و عقيده ملائكه به آگاهى خداوند از كردار انسانها
بلى إن الله عليم بما كنتم تعملون
برداشت فوق بر اين اساس است كه «بلى إن الله . ..» كلام ملائكه در برابر ادعاى كافران باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 31 - 7
7 - اطلاع فرشتگان از بهشت برين و خصوصيات آن
تتنزّل عليهم الملئكة . .. و أبشروا بالجنّة ... و لكم فيها ما تدّعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - واقعه - 56 - 79 - 2
2 - دانش و آگاهى فرشتگان ، نسبت به حقايق ثبت شده در لوح محفوظ
فى كتب مكنون . لايمسّه إلاّ المطهّرون
در صورتى كه ضمير «لايمسّه» به «كتاب مكنون» بازگردد، مراد از «مسّ» (لمس كردن)، آگاهى و اطلاع يافتن و مراد از «المطهّرون» فرشتگان الهى خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - واقعه - 56 - 85 - 2
2 - خداوند و فرشتگان مرگ ، از افراد حاضر در كنار محتضر ، به وى نزديك تر و به وضع و حال او آگاه تراند .
و نحن أقرب إليه منكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انفطار - 82 - 12 - 1
1 - كاتبان نامه عمل ، به تمامى كار ها و نيت هاى انسان آگاه اند .
يعلمون ما تفعلون
دانستن تمام ويژگى هاى «عمل»، بدون دانستن انگيزه انجام دادن آن، امكان پذير نيست. بنابراين علم به «ماتفعلون»، علم به هدف از انجام دادن آن نيز مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انفطار - 82 - 13 - 3
3 - كاتبان نامه عمل از انجام دادن كار هاى خير ابرار آگاه شده ، آن را ثبت مى كنند .
كتبين . يعلمون ما تفعلون . إنّ الأبرار لفى نعيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 32 - 3،7
3 - فرشتگان مأمور عذاب قوم لوط ، به حضور كسانى از قوم لوط كه شايسته نجات اند ، آگاه بودند .
قالوا نحن أعلم بمن فيها لننجّينّه
7 - ملائكه عذاب قوم لوط ، پيشاپيش از عذاب شدن همسر لوط خبر داشتند و او رااز نجات يافتگان نمى دانستند .
لننجّينّه و أهله إلاّ امرأته كانت من الغبرين
«غابر» ماندنِ پس از سپرى شدن چيزى است كه با او بوده است (مفردات راغب)
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 42 - 5
5 - اطلاع بلقيس از مقام معنوى و قدرت سليمان ( ع ) و تسليم شدنش در برابر او ، قبل از رسيدن به دربار وى
و أُوتينا العلم من قبلها و كنّا مسلمين
ضمير «من قبلها» به آية و بينة برمى گردد كه از عمل خارق العاده دربار سليمان به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 14 - 10
10 - منافقان ، آگاهانه متوسل به سوگند هاى دروغ مى شدند .
و يحلفون على الكذب و هم يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 26 - 2
2 - موسى ( ع ) به دشوارى هاى رسالت خويش و مشكلات ارشاد و هدايت فرعون آگاه بود .
و يسّر لى أمرى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 36 - 3
3 - خداوند در وادى طوى ( در كوه طور ) موسى ( ع ) را بر اجابت خواسته هايش آگاه ساخت .
قد أُتيت سؤلك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 21 - 2
2 - اعطاى حكمت و دانش به موسى ( ع ) از سوى پروردگار در پى فرار او از نظام فرعونى
ففررت منكم . .. فوهب لى ربّى حكمًا
واژه «حكم» مى تواند مرادف «حكومت» (سرپرستى و تدبير امور مردم) باشد و نيز مى تواند معادل «حكمة» و به معناى دانش و معرفت باشد. برداشت ياد شده بر پايه معناى دوم است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 14 - 2
2 - اعطاى حكمت و دانشى گسترده از سوى خدا به موسى ( ع ) هم زمان با رسيدن او به مرحله جوانى
و لمّا بلغ أشدّه و استوى ءاتينه حكمًا و علمًا
نكره آمدن «حكماً» و «علماً» بيانگر عظمت حكمت و دانشى است كه از سوى خدا به موسى(ع) داده شده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 27 - 1
1 - اطلاع يافتن موسى ( ع ) از توطئه براى قتل خود به دست فرعون
ذرونى أقتل موسى . .. و قال موسى إنّى عذت بربّى و ربّكم من كلّ متكبّر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 31 - 6
6 - آگاهى كامل مؤمن آل فرعون ، از سرگذشت هلاكت بار قوم نوح ، عاد ، ثمود و اقوام پس از آنان
إنّى أخاف عليكم مثل . .. دأب قوم نوح ... و الذين من بعدهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 34 - 18
18 - مؤمن آل فرعون ، برخوردار از معرفت عميق نسبت به معارف الهى ( مانند خداشناسى ، معاد ، تاريخ و مسؤوليت پيامبران )
إنّى أخاف عليكم مثل يوم الأحزاب . .. يوم التناد ... كذلك يضلّ اللّه من هو مسرف م
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 139 - 13
13 - آگاهى مؤمنان به ارزش ايمان ، مانع خودكم بينى
يا ايّها الّذين امنوا . .. و انتم الاعلون ان كنتم مؤمنين
چون فرض شده كه مخاطبين آيه مؤمن هستند و مؤمن برتر است و نبايد در مقابل كافران احساس ضعف كند (و لا تهنوا . .. ) ; بنابراين ضعف و اندوه مؤمنان، ناشى از غفلت آنان به ارزش ايمان خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 54 - 3
3 - مؤمنان ، برخوردار از نعمت دانش و معرفت
و ليعلم الذين أُوتوا العلم أنّه الحقّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 15 - 7،9
7 - اذعان داوود و سليمان ( ع ) به وجود كسانى عالم تر و برتر از ايشان در ميان بندگان مؤمن خدا
و قالا الحمد للّه الذى فضّلنا على كثير من عباده المؤمنين
9 - علم و آگاهى فزون تر ، از ملاك هاى برترى مؤمنان بر يكديگر
و قالا الحمد للّه الذى فضّلنا على كثير من عباده المؤمنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 22 - 6
6 - مؤمنان ، برخوردار از معرفت و نور هدايت الهى
فهو على نور من ربّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 52 - 9
9 - مؤمنان ، مردمى دانا به منشأ روزى ها و آگاه به وجود آيات و نشانه هاى خداوند در فراخى و تنگى رزق و روزى
أنّ اللّه يبسط الرزق لمن يشاء و يقدر إنّ فى ذلك لأيت لقوم يؤمنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 28 - 12
12 - « سُلَيْم بن قَيْس قال : خرج علينا علىّ بن أبى طالب ( ع ) . . . فقال . . . و العلم فى عقبنا إلى أن تقوم الساعة ثمّ قرأ « و جعلها كلمة باقية فى عقبه » ثمّ قال : كان رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) عقب إبراهيم و نحن أهل البيت عقب إبراهيم ( ع ) و محمد (صلی الله علیه و آله) ;
سليم بن قيس مى گويد: حضرت على(ع) به سوى ما بيرون آمد و فرمود: علم در نسل ما است تا برپايى قيامت. سپس آيه «و جعلها كلمة باقية فى عقبه» را تلاوت نمود، و فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از نسل ابراهيم(ع) است و ما اهل بيت از نسل ابراهيم(ع) و محمد(صلی الله علیه و آله) هستيم».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 37 - 2
2- نوح ( ع ) پيش از مأموريتش براى ساختن كشتى ، به چگونگى ( اندازه ، شكل و . . . ) آن آگاه بود .
واصنع الفلك
ظاهر اين است كه «ال» در «الفلك» عهد ذهنى است و اشاره به سفينه اى خاص دارد كه نوح(ع) به آن آشنايى داشت. براين اساس خداوند، پيش از فرمان به ساختن كشتى، طرح و دورنمايى از آن را به او نشان داده بود. گفته شده كه آن حضرت كشتى مورد نظر را در رؤيا ديده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - نوح - 71 - 27 - 7
7 - دورانديشى و آينده نگرى نوح ( ع ) و آگاهى كامل آن حضرت از وضعيت اجتماعى و فرهنگى جامعه خويش
إنّك إن تذرهم يضلّوا عبادك و لايلدوا إلاّ فاجرًا كفّارًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 82 - 12
12 - نيل به حقيقت ، مولود امتزاج علم ، عبادت و اخلاق
ذلك بان منهم قسيسين و رهباناً و انهم لايستكبرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 162 - 5
5 - نقش مثبت و سازنده علم در ايمان به قرآن و ديگر كتب آسمانى
لكن الرسخون فى العلم . .. يؤمنون بما أنزل إليك و ما أنزل من قبلك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 138 - 5
5 - توجّه به سنت هاى الهى در جوامع بشرى و سرنوشت شوم تكذيب كنندگان ، هدايتگر تقواپيشگان و پندى براى آنان
قد خلت من قبلكم سنن . .. هدىً و موعظة للمتّقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 209 - 6،12
6 - مسؤوليت انسان در برابر قانون ، پس از دريافت آن
فان زللتم من بعد ما جاءتكم البيّنات
در برداشت فوق، «بيّنات»، به قوانين تفسير شده است.
12 - آگاهى از عزت و حكمت الهى ، زمينه تسليم در برابر خداوند و دورى از متابعت شيطان
ادخلوا فى السلم . .. و لا تتبعوا ... ان اللّه عزيز حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 211 - 12
12 - مسؤوليّت خطير عالمان دينى
سَلْ بَنى اسرائيل كم اتيناهم من اية بيّنة
چون تحريف و تبديل از كسانى ميسّر است كه به آيات الهى، آگاهى داشته باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 282 - 10
10 - مسؤوليّت دانشمندان و صاحبان هر فن ، در برابر شناخت ها و آگاهيهايشان
و لا يأب . .. كما علّمه اللّه
جمله «كما علّمه اللّه» مى تواند بيان علّت لزوم كتابت بر تواناى به نويسندگى باشد و همواره علّت، نشانگر يك قاعده كلى است. بنابراين هر علمى مسؤوليّت آفرين است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 86 - 1
1 - بازگشت به كفر ( ارتداد ) پس از ايمانِ آگاهانه و پس از گواهى دادن بر حقّانيّت پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، موجب محروميّت از هدايت الهى
كيف يهدى اللّه قوماً كفروا . .. و جاءهم البيّنات و اللّه لا يهدى القوم الظالمين
قيدِ آگاهانه از «جاءهم البيّنات» استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 18 - 10
10 - نقش علم ، در فهم وحدانيّت خدا و اقرار به آن
شهد اللّه . .. و اولوا العلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 170 - 18
18 - كمال و ارزش والاى علم در همراهى و آميختگى آن با حكمت است .
و كان اللّه عليماً حكيماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 82 - 12
12 - نيل به حقيقت ، مولود امتزاج علم ، عبادت و اخلاق
ذلك بان منهم قسيسين و رهباناً و انهم لايستكبرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 196 - 22،23
22 - توجّه به شدّت عقاب خداوند ، زمينه ساز انجام كامل تكاليف الهى
و اتمّوا الحج و العمرة . .. و اعلموا انّ اللّه شديد العقاب
23 - توجّه به شدّت عقاب الهى ، زمينه ساز تقواست .
و اتقوا اللّه و اعلموا انّ اللّه شديد العقاب
بنابر اينكه «و اعلموا . ..»، به منزله علّت براى «و اتقوا اللّه» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 197 - 9
9 - توجّه به آگاهى خداوند از اعمال ، ترغيبى بر انجام اعمال نيك
فمن فرض فيهن الحج . .. و ما تفعلوا من خير يعلمه اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 209 - 5،6،12
5 - لغزش ، پس از علم ، پذيرفتنى نيست .
و لا تتبعوا . .. فان زللتم من بعد ما جاءتكم البينات
6 - مسؤوليت انسان در برابر قانون ، پس از دريافت آن
فان زللتم من بعد ما جاءتكم البيّنات
در برداشت فوق، «بيّنات»، به قوانين تفسير شده است.
12 - آگاهى از عزت و حكمت الهى ، زمينه تسليم در برابر خداوند و دورى از متابعت شيطان
ادخلوا فى السلم . .. و لا تتبعوا ... ان اللّه عزيز حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 214 - 8
8 - توجه به سختى ها و مصائب گذشتگان ، تسلّى بخش مؤمنان در تحمل مشكلات
ام حسبتم ان تدخلوا الجنة و لما يأتكم مثل الذين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 231 - 23
23 - آگاهى از احاطه علمى خداوند بر همه چيز ، زمينه ساز عمل به احكام الهى است .
و لا تمسكوهنّ ضراراً . .. و اعلموا انّ اللّه بكل شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 235 - 20
20 - توجه به دانايى خداوند به اسرار درون ، منشأ پرهيز از نيّات ناشايسته درونى
و اعلموا انّ اللّه يعلم ما فى انفسكم فاحذروه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 237 - 17
17 - توجّه به نظارت خداوند ، زمينه ساز عمل به احكام الهى و كسب تقوا
و ان طلّقتموهنّ . .. ان اللّه بما تعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 244 - 7
7 - توجّه و ايمان به علم مطلق خداوند ، برانگيزاننده آدمى براى اقدام به پيكار در راه او
و قاتلو فى سبيل اللّه و اعلموا انّ اللّه سميع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 246 - 25
25 - توجه به دانايى گسترده خداوند ، زمينه پرهيز آدمى از ظلم و سرپيچى نسبت به فرمان هاى الهى
و اللّه عليم بالظّالمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 247 - 20
20 - بينش محدود آدمى ، منشأ اعتراض وى به افعال الهى
قالوا انى . .. و اللّه واسع عليم
جمله «و اللّه واسع عليم» تعريضى به مُعترضين است كه شما بينشى محدود داريد و لذا اعتراض به گزينش طالوت (افعال الهى) مى كنيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 261 - 14
14 - توجّه به گستردگى بخشش هاى الهى و دانايى گسترده او ، زمينه ساز انفاق و كار هاى نيك
مثل الّذين ينفقون . .. و اللّه واسع عليم
كلمه «واسع» در برداشت فوق به معناى «واسع فضله» گرفته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 262 - 6
6 - توجّه به پاداش هاى الهى براى انفاق در راه خدا ، برانگيزنده آدمى به انفاق
لهم اجرهم عند ربّهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 267 - 13
13 - توجه به غناى الهى و ستايش وى از انفاق كنندگان ، برانگيزنده آدمى به انفاق از اموال پاكيزه خويش
و اعلموا اَنّ اللّه غنىّ حميد
مقصود از توجه دادن مؤمنان به بى نيازى خداوند و نيز ستايش وى از انفاق كنندگان، ايجاد انگيزه انفاق صحيح در آنان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 1 - 19
19 - توجه به مراقبت دايمى خداوند ، زمينه ساز رعايت تقواى الهى و اهتمام به خويشاوندان
و اتّقوا اللّه الّذى تسآءلون به و الارحام انّ اللّه كان عليكم رقيباً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 104 - 5
5 - بيان خسارت هاى دشمن در جنگ ، زمينه اى براى تقويت روحيه مجاهدان در رويارويى با آنان
ان تكونوا تألمون فانهم يألمون كما تألمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 5 - 39
39 - ترك عمدى عمل به احكام الهى ، على رغم اقرار به حقانيت آنها ، موجب تباهى عمل آدمى
و من يكفر بالايمن فقد حبط عمله
امام صادق(ع) درباره آيه فوق فرمود: من ترك العمل الذى اقربه . .. .
كافى، ج 2، ص 387، ح 12; نورالثقلين، ج 1، ص 595، ح 67.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 71 - 23
23 - توجه به نظارت خداوند بر اعمال ، زمينه پرهيز از تبهكارى و اعمال ناپسند
و اللّه بصير بماتعملون
از اهداف بيان آگاهى خدا به اعمال و رفتار آدميان، اين است كه آنان را متوجه نظارت دايمى خداوند كند تا شايد از اعمال ناروا پرهيز كنند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 74 - 8
8 - لزوم توجه دادن خطاكاران به رحمت و آمرزش گسترده الهى براى ترغيب آنان به توبه و استغفار
افلا يتوبون . .. و اللّه غفور رحيم
هدف از يادآورى صفت آمرزندگى خداوند و رحمت گسترده او پس از فراخوانى خطاكاران به بازگشت و توبه، ترغيب آنان به استغفار مى باشد و اين درسى است براى همه كسانى كه خواهان توبه و بازگشت انسانها بسوى خداوند هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 55 - 2،9
2 - شناخت ربوبيت الهى ، مستلزم روى آورى انسان به دعا به درگاه اوست .
إن ربكم اللّه الذى . .. ادعوا ربكم تضرعاً
بيان ضرورت دعا پس از بيان ربوبيت خداوند و تدبير جهان هستى از سوى او مى تواند اشاره به برداشت فوق داشته باشد.
9 - توجه به ربوبيت خداوند ، برانگيزنده آدمى به دعا به درگاه او
ادعوا ربكم
هدف از بيان ربوبيت خدا به انسانها، در ضمن دعوت آنان به دعا به درگاه او، ايجاد انگيزه دعا در ايشان است. يعنى باور به ربوبيت خدا همان و روى آورى به درگاه او همان.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 89 - 23
23 - توجه به ربوبيت خدا و علم همه جانبه او ، مستلزم توكل كردن بر وى و پايدارى در برابر تهديد دشمنان
وسع ربنا كل شىء علماً على اللّه توكلنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 36 - 2
2- عقايد و رفتار آدمى ، بايد بر علم و آگاهى استوار باشد .
و لاتقف ما ليس لك به علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 14 - 8
8 - عمل انسان ، الزاماً مطابق با آگاهى ها و دانش هاى او نيست .
و ما تفرّقوا إلاّ من بعد ما جاءهم العلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 28 - 19
19 - توجه انسان به بازگشت به خدا و اعتقاد به آن ، عامل مقاومت در برابر ولايت كافران
لا يتّخذ المؤمنون الكافرين اولياء . .. و الى اللّه المصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 29 - 4،5،8
4 - توجه به علم و قدرت مطلق الهى ، مقتضى پرهيز از قهر او *
و يحذركم اللّه نفسه . .. قل ان تخفوا ما فى صدوركم ... يعلمه اللّه
5 - توجه به علم الهى نسبت به آشكار و نهان و قدرت مطلق او ، مانع سوء استفاده از تقيه
الاّ ان تتقوا منهم تقية . .. قل ... و اللّه على كل شىء قدير
8 - توجه به علم مطلق خداوند و ايمان به آن ، مانع توجيه كارى
الاّ ان تتقوا منهم . .. و يعلم ما فى السموات و ما فى الارض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 209 - 9
9 - مقتضاى حكمت الهى ، عقابِ خطاكاران پس از بيان احكام و ارائه ادلّه روشن است .
فان زللتم من بعد ما جاءتكم البيّنات . .. ان اللّه عزيز حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 211 - 8
8 - انحراف ، پس از آمدن آيات الهى ، موجب كيفر سخت خداوند
و من يبدل نعمة اللّه . .. فان اللّه شديد العقاب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 94 - 2
2 - افترا و دروغ بستن آگاهانه به خداوند ( بدعت ) ، ظلمى است بزرگ .
فمن افترى . .. فاولئك هم الظالمون
ضمير فَصل، دلالت بر بزرگى ظلم مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 115 - 4
4 - هدايت و شناخت حق ، مسؤوليت آفرين است .
من بعد ما تبيّن له الهدى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 79 - 18
18 - مسؤوليت عالمان دينى ، در قبال علم خويش به كتب الهى
و لكن كونوا ربّانيّن بما كنتم تعلّمون الكتاب و بما كنتم تدرسون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 27 - 22
22 - هابيل ، انسانى خداشناس ، پرهيزگار ، آگاه به معارف الهى و برخوردار از ادب و منطق در روابط اجتماعى
قال انما يتقبل اللّه من المتقين
تصريح نكردن هابيل به بى تقوايى قابيل، حاكى از ادب اوست و تبيين علت پذيرش و رد اعمال، حاكى از انديشه منطقى و آشنايى او با معارف الهى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 23 - 7
7 - گمراهى هواپرستان و محروميت آنان از هدايت الهى ، به رغم برخوردارى آنان از علم و آگاهى
و أضلّه اللّه على علم
مراد از «على علم» ممكن است علم هواپرستان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 68 - 14،18،19
14- يعقوب ( ع ) از دانشى ويژه برخوردار بود .
و إنه لذو علم لما علّمنه
نكره آوردن «علم» حاكى از ويژگى آن است.
18- توصيه هاى يعقوب ( ع ) به فرزندان خويش ( لزوم توكل بر خدا و به كارگيرى اسباب و علل ) جلوه اى از علم ويژه او بود .
ادخلوا من أبوب متفرقة . .. و عليه فليتوكل المتوكلون ... إنه لذو علم لما علّمنه
19- پيش بينى و احساس خطر يعقوب ( ع ) براى فرزندانش در دومين سفرشان به مصر ، جلوه اى از علم ويژه آن حضرت
لاتدخلوا من باب وحد . .. إنه لذو علم لما علّمنه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 86 - 16
16- « عن أبى عبدالله ( ع ) قال : قدم أعرابىّ على يوسف . . . قال له يوسف : . . . فإذا مررت بوادى كذا و كذا فقف فناد : يا يعقوب ! يا يعقوب ! فإنه سيخرج إليك رجل . . . فقل له : لقيت رجلاً بمصر و هو يقرئك السلام و يقول لك : إن وديعتك عند الله عزوجل لن تضيع ، قال : فمضى الأعرابىّ . . . فأبلغه ما قال له يوسف . . . فكان يعقوب ( ع ) يعلم أن يوسف ( ع ) حىّ لم يمت و أن الله تعالى ذكره سيظهره له بعد غيبته و كان يقول لبنيه : « إنى أعلم من الله ما لاتعلمون » . . . ;
از امام صادق(ع) روايت شده كه فرمود: باديه نشينى بر يوسف وارد شد . .. يوسف به او گفت: ... آن گاه كه بر فلان وادى گذر كردى بايست و صدا بزن: اى يعقوب، اى يعقوب! پس مردى به سوى تو بيرون خواهد آمد ... به او بگو مردى را در مصر ملاقات كردم كه تو را سلام رساند و گفت: امانت تو نزد خدا هرگز از بين نمى رود. امام فرمود: آن باديه نشين رفت ... و گفتار يوسف را به يعقوب ابلاغ كرد ... پس يعقوب مى دانست يوسف زنده است و نمرده و خداى تعالى به زودى او را پس از غيبت، آشكارش خواهد كرد و همواره به پسران خويش مى گفت: «إنى أعلم من الله ما لاتعلمون»...».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 45 - 7
7 - ابراهيم ، اسحاق و يعقوب ( عليهم السلام ) ، مردان علم و عمل
إبرهيم و إسحق و يعقوب أُولى الأيدى و الأبصر
برداشت ياد شده مبتنى بر اين ديدگاه است كه «الأبصار» كنايه از علم و «الأيدى» كنايه از عمل باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 6 - 15
15- يوسف ( ع ) آگاه به بهره مندى ابراهيم و اسحاق ( ع ) از نعمت هاى كامل الهى
كما أتمّها على أبويك من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 22 - 2،9
2- يوسف ( ع ) در سن جوانى و رسيدن به رشد عقلى و جسمى ، به حكمتى والا و علمى گسترده دست يافت .
و لما بلغ أشدّه ءاتينه حكمًا و علمًا
نكره آوردن «حكماً» و «علماً» حكايت از عظمت حكمت و علمى دارد كه خداوند به يوسف(ع) عطا فرموده بود. اسناد «آتى» به ضمير متكلم «نا» مؤيد اين حقيقت است. و از آن رو كه خداوند داستان مراوده زليخا را پس از بيان بهره مندى يوسف(ع) از علم و حكمت مطرح مى كند، معلوم مى شود كه او در عنفوان جوانى به حكمت و علم دست يافته بود ; زيرا محتمل نيست كه زليخا پس از گذشت جوانى يوسف(ع) - مثلاً در سنين سى و يا چهل سالگى - خواهان وصال او بوده باشد.
9- بهره مندى يوسف ( ع ) از حكمت و علم ، پاداشى الهى بر نيكوكارى او بود .
ءاتينه حكمًا و علمًا و كذلك نجزى المحسنين
«جزاء»(مصدر نجزى) به معناى سزا و پاداش است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 55 - 19
19- « عن الرضا ( ع ) : . . . فى قوله تعالى : « . . .إنى حفيظ عليم » قال : حافظ لما فى يدىّ عالم بكل لسان ;
از امام رضا(ع) . .. درباره سخن خدا «...إنى حفيظ عليم» روايت شده است كه فرموده: مراد اين است كه نگه دارنده چيزى هستم كه در تصرف من است و آگاه به همه زبانها مى باشم».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 76 - 21،26
21- موفقيت يوسف ( ع ) در طرح و اجراى نقشه براى نگه داشتن بنيامين ، جلوه اى از برترى او بر برادران خويش و نمودى از دانش افزون تر وى
كذلك كدنا ليوسف . .. نرفع درجت من نشاء و فوق كل ذى علم عليم
مصداق مورد نظر براى «من نشاء» يوسف(ع) است.
26- برادران يوسف برخوردار از علم و دانش و يوسف ( ع ) عالم تر و آگاه تر از همه آنان
و فوق كل ذى علم عليم
بر اساس اولين معنايى كه براى جمله فوق در برداشت قبل آمد ، مصداق مورد نظر براى «عليم» يوسف است و مصداق «كل ذى علم» برادران او هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 63 - 9
9- خدمت كار موسى ( يوشع ) به شرارت شيطان و سلطه او بر ذهن انسان ، آشنا بود .
ما أنسنيه إلاّ الشيطن أن أذكره
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 96 - 7
7 - يهوديان خود نيز بر بى پايه بودن ادعايشان ( تقدير بهشت براى آنان ) واقفند .
إن كانت لكم الدار الأخرة . .. و لتجدنهم أحرص الناس
جمله هاى «لتجدنهم . ..» و «يود أحدهم ...» را مى توان ناظر به ادعاى يهود (إن كانت ... در آيه 94) دانست; يعنى، شما يهوديان از يكسو مدعى هستيد كه سراى آخرت از آن شماست و از سوى ديگر آرزوى ماندگار شدن در حيات دنيا را داريد، اين نشان مى دهد كه خود شما نيز آن ادعا را باور نداريد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 155 - 7
7 - يهود ، با ادعاى دانش وافر ، خود را از تعاليم انبيا بى نياز مى پنداشتند .
و قولهم قلوبنا غلف
برداشت فوق بر اين اساس است كه «غلف» جمع غلاف به معناى ظرف باشد. بر اين مبنا، مقصود يهود از جمله «قلوبنا غلف» اين است كه دلهايشان آكنده از دانش است و نيازى به تعاليم انبيا ندارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 53 - 7
7 - آگاهى يهود و نصارا ، از كتاب آسمانى بعد از تورات و انجيل ( قرآن ) پيش از نزول آن
إنّا كنّا من قبله مسلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 107 - 6
6- وجود برخى علوم و معارف صحيح الهى در ميان مردم قبل از نزول قرآن
إن الذين أُوتوا العلم من قبله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 52 - 8
8 - افزايش معرفت و ايمان پيامبر (صلی الله علیه و آله) در نتيجه نزول وحى
ما كنت تدرى ما الكتب و لا الإيمن
پيامبر(صلی الله علیه و آله) پيش از وحى از معارف توحيدى مطلع بود و به آن ايمان داشت . از اين نكته استفاده مى شود كه نزول وحى بر ايمان و معرفت آن حضرت افزوده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - قمر - 54 - 15 - 5
5 - بالا بردن معرفت و عبرت آموختن بشر ، فلسفه و قلمرو داستان سرايى هاى قرآن
كذّبت قبلهم قوم نوح . .. و لقد تركنها ءاية فهل من مدّكر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 33 - 19،20
19- يوسف ( ع ) ، ارتكاب گناه و پذيرش تقاضاى زليخا و همپالگى هاى او را ، موجب از دست دادن علم و حكمت خدادادى خويش مى دانست .
ءاتينه حكمًا و علمًا . .. و إلاّ تصرف عنى كيدهنّ أصب إليهنّ و أكن من الجهلين
برداشت فوق ، بر اين مبناست كه مراد از جهل نادانى باشد. بر اين مبنا مى توان گفت: مقصود يوسف(ع) از جاهل شدن ، سلب گشتن علم و حكمتى است كه خداوند به او عطا كرده بود (ءاتيناه حكماً و علماً) «آيه 22».
20- گناه ، موجب سلب علوم خدادادى و موهبتى است .
و ءاتينه حكمًا و علمًا . .. و إلاّ تصرف عنى كيدهنّ أصب إليهنّ و أكن من الجهلين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 12 - 14
14 - توجه به آفرينش زمين و آسمان و مراحل آن ، عامل پى بردن انسان به قدرت و علم نامحدود خداوند
أئنّكم لتكفرون بالّذى خلق . .. ذلك تقدير العزيز العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 32 - 19
19 - خودستايى ، زاييده غفلت انسان از علم احاطه دار خداوند
هو أعلم بكم . .. فلاتزكّوا أنفسكم
تفريع «فلاتزكّوا أنفسكم» بر «هو أعلم. ..»، نشانگر آن است كه تزكيه نفس و ستايش هاى دروغين انسان از خويش، نتيجه غفلت او از علم نامحدود خداوندى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 78 - 3
3 - غفلت و بى توجّهى منافقان به علم غيب و آگاهى گسترده خدا نسبت به اسرار و سخنان پنهانى ، عامل گرايش آنان به تخلف از وظايف خود در برابر خدا
بما أخلفوا اللّه ما وعدوه . .. ألم يعلموا أن اللّه يعلم ... و أن اللّه علّم الغي
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 273 - 13
13 - توجّه به علم خداوند نسبت به انفاق ها و اعمال خير ، برانگيزنده آدمى به انفاق و انجام آن اعمال
و ما تنفقوا من خير فانّ اللّه به عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 58 - 2
2 - علم و روشن بينى ، از فضايل و ارزش هاى انسانى و الهى
و ما يستوى الأعمى و البصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 50 - 8
8 - احكام و قوانين قرآن ، مبتنى بر علم و عقل
و إن احكم بينهم بما أنزل اللّه . .. افحكم الجهلية يبغون
جهل - در لغت - مقابل عقل و نيز علم، كاربرد دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 38 - 3
3 - خداوند اطلاعات دقيق درباره هر چيزى را در كتابى معين (لوح محفوظ) ثبت كرده است.
ما فرطنا فى الكتب من شىء
مراد از «الكتاب» مى تواند لوح محفوظ و يا هر جايگاه ديگرى براى ثبت اطلاعات كامل درباره موجودات باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 47 - 13
13- كتمان دانش به ويژه در هنگام نياز جامعه به آن ، امرى به دور از شأن انسان هاى پاك و نيكوكار
قال تزرعون . .. إلاّ قليلاً مما تأكلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 61 - 5
5 - علم و قدرت خدا ، كامل و بى نقص است .
ذلك بأنّ اللّه يولج الّيل . .. و أنّ اللّه سميع بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 23 - 1
1 - بى اعتقادى به علم مطلق و فراگير پروردگار ، پندارى نادرست و هلاكت بار
و ذلكم ظنّكم الذى ظننتم بربّكم أرديكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 19 - 14
14 - لزوم به كارگيرى علم و قدرت ، در مسير صلاح و سازندگى و جلب رضايت خداوند
و لقد ءاتينا داود0 و سليمن علمًا . .. و أوتينا من كلّ شىء... و أن أعمل صلحًا ت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 209 - 5
5 - لغزش ، پس از علم ، پذيرفتنى نيست .
و لا تتبعوا . .. فان زللتم من بعد ما جاءتكم البينات
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 255 - 24
24 - معارف و دانش ها ، پرتويى اندك ، از دانايى خداوند
و لا يحيطون بشىء من علمه الاّ بما شاء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 104 - 12
12 - انسان هاى واپسگرا و مرتجع ، گريزان از علم و هدايت
تعالوا إلى ما أنزل اللّه . .. قالوا حسبنا ما وجدناعليه ءاباءنا اولو كان ءاباؤهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 26 - 8
8- محدوديت شناخت انسان به ظواهر امور ، دليل قابل اعتماد نبودن آراى وى در قبال رأى خداوند است .
اللّه أعلم . .. له غيب السموت و الأرض
خداوند، براى پايان بخشيدن به بحث ها و رد و ايرادهاى بشرى در زمينه مسائلى كه خود، به صراحت، نظر خويش را بيان داشته، به اين نكته اشاره كرده است كه علم اش، قابل مقايسه با علم بشر نيست; زيرا، او مالك غيب است و بشر گرفتار ظاهر.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 70 - 8
8- حضرت ابراهيم ( ع ) به ماهيت مهمانان خويش ( فرشته بودن آنان ) تا پيش از معرفى خودشان ، پى نبرده بود .
قالوا لاتخف إنا أُرسلنا إلى قوم لوط
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 57 - 3
3- ابراهيم ( ع ) پيش از اظهار فرشتگان از مأموريت خودشان براى عذاب قوم لوط ، از آن آگاه نبود .
قال فما خطبكم أيّها المرسلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 43 - 3
3- آگاهى هاى ويژه ابراهيم ( ع ) محدود بود .
قد جاءنى من العلم
چنانچه «من» در «من العلم» براى تبعيض باشد و «من العلم»، حال براى «ما»، نكته ياد شده استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 32 - 4
4 - حضرت ابراهيم ( ع ) احتمالاً ، از وجود كسانى در ميان قوم لوط كه رفتار آنان را نداشتند ، خبر نداشت .
قال إنّ فيها لوطًا قالوا نحن أعلم بمن فيها
از اين كه ابراهيم(ع) پس از شنيدن تصميم ملائكه براى عذاب قوم لوط، تنها، از سرنوشت حضرت لوط(ع) ابراز نگرانى كرد، و ملائكه، در جواب از كسان ديگرى هم خبر دادند، نشان دهنده اين حقيقت است كه آن حضرت، احتمالاً از آن افراد خبر نداشت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 25 - 11
11 - محدوديت قلمرو علم ابراهيم ( ع )
قال سلم قوم منكرون
از اين كه حضرت ابراهيم(ع) ميهمانان خويش را نشناخت، برداشت بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 9 - 7
7 - نقّادان و عيب جويان آيات الهى ، داراى آگاهى هاى محدود و نگرش هاى جزيى و نارسا نسبت به آن
و إذا علم من ءايتنا شي-ًا اتّخذها هزوًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 7 - 1
1 - شناخت و آگاهى اكثريت مردم ، محدود به مظاهر ناچيزى از زندگى دنيا است .
يعلمون ظهرًا من الحيوة الدنيا
نكره آوردن واژه «ظاهراً» به منظور تحقير و بيان بى ارزش بودن ظاهر زندگى دنيا است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 109 - 13
13 - پيامبران الهى ناآگاه به امور غيبى
قالوا لاعلم لنا انك انت علّم الغيوب
جمله «انك انت . ..» مى رساند كه متعلق علم در «لا علم لنا»، امور غيبى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 116 - 18،19
18 - انسان ها و حتى پيامبرانى همانند مسيح ( ع ) ناآگاه به آنچه خداوند در درون ذات خويش دارد .
تعلم ما فى نفسى و لا اعلم ما فى نفسك
19 - توجه به محدوديت دانش پيامبران ( ع ) بازدارنده آدمى از باور به الوهيت آنان
و لا اعلم ما فى نفسك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 70 - 9
9- محدوديت علم و آگاهى پيامبران
فما لبث أن جاء بعجل حنيذ. فلما رءآ أيديهم لاتصل إليه نكرهم و أوجس منهم خيفة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 81 - 5
5- محدوديت علم و آگاهى پيامبران
قالوا يلوط إنا رسل ربك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 15 - 2
2- امكان بى اطلاع بودن پيامبران از انديشه و افكار ديگران
إنا له لحفظون . .. فلما ذهبوا به و أجمعوا أن يجعلوه فى غيبت الجب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 52 - 7
7- آگاهى پيامبران حتى پيامبران اولواالعزم از امور ، محدود بود .
إذ دخلوا عليه . .. قال إنا منكم وجلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 57 - 4
4- علم انبيا حتى اولواالعزم آنان ، محدود است .
قال فما خطبكم أيّها المرسلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 24 - 3
3- آينده قطعى و تغييرناپذير ، غيرقابل پيش بينى ، حتى براى پيامبران است .
و لاتقولنّ لشاْىء إنّى فاعل ذلك غدًا . إلاّ أن يشاء اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 66 - 13
13- علم پيامبران ، محدود و قابل افزايش است .
هل أتّبعك على أن تعلّمن ممّا علّمت رشدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 8 - 4
4- دانش و علم پيامبران ، محدود است .
قال ربّ أنّى يكون لى غلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 94 - 10
10 - علم پيامبران داراى محدوديت است .
ما منعك . .. لاتأخذ بلحيتى ... إنّى خشيت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 114 - 22
22 - علم پيامبر (صلی الله علیه و آله) در برابر علم خداوند محدوديت داشت و قابل افزايش بود .
و قل ربّ زدنى علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 9 - 6
6- رسالت فرستادگان الهى ، مستلزم آگاهى ايشان نسبت به همه امور غيبى نيست .
قل ما كنت . .. و ما أدرى ما يفعل بى و لا بكم
خداوند، در اين آيه از يك سو رسالت پيامبر(صلی الله علیه و آله) را تأييد كرده و از سوى ديگر بيان داشته است كه پيامبر ممكن است، حتى از سرنوشت شخص خويش بى اطلاع باشد; زيرا او تنها پيامدار انذارهاى خداوند است و اين منصب مستلزم اطلاع وى بر همه حقايق نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 23 - 5
5- عدم ملازمه ميان پيامبرى و علم به همه امور هستى و مسائل خارج از محدوده هدايت گرى
قال إنّما العلم عند اللّه و أُبلّغكم ما أُرسلت به
تأكيد هود(ع) بر اين كه وظيفه او، ابلاغ رسالت است - و نه اجابت همه خواسته هاى مردم - و تأكيد بر اين كه حقيقت علم نزد خداوند است; مى رساند كه پيامبرى، ملازم با علم به همه امور نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 31 - 3
3 - عدم تلازم ميان نبوت و علم به همه امور هستى ، حتى امور خارج از قلمرو هدايت خلق
قال فما خطبكم أيّها المرسلون
پرسش هاى ابراهيم(ع) در اين آيات، نشانگر آن است كه آن حضرت از علم مطلق برخوردار نبوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 52 - 0
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 57 - 4
4- علم انبيا حتى اولواالعزم آنان ، محدود است .
قال فما خطبكم أيّها المرسلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 56 - 7
7 - آگاهى كامل به هدايت پذيرى انسان ها ، از دسترس بشر دور است .
و هو أعلم بالمهتدين
تصريح خداوند به آگاه بودنش از افراد قابل هدايت، مى تواند اشاره باشد به اين كه ديگران - حتى پيامبر(صلی الله علیه و آله) كه دوست دار هدايت همه انسان ها است - قادر به دست يافتن به اين آگاهى نيستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 46 - 8
8 - علم و آگاهى انسان ها ، محدود بوده و همواره پاره اى از حقايق براى آنان ناشناخته خواهد بود .
علم الغيب و الشهدة
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه نهان و غايب بودن بعضى از امور در مقايسه با آگاهى انسان ها، سنجيده مى شود; وگرنه همه حقايق براى خداوند مشهود و آشكار است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 4 - 6
6 - حقيقت قرآن ، نزد خداوند است و بشر تنها بهره مند از جلوه هاى آن حقيقت ملكوتى است .
و إنّه فى أُمّ الكتب لدينا لعلىّ حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - رحمن - 55 - 33 - 8
8 - مرز هستى ، خارج از دسترسى علمى و فنى جن و بشر *
يمعشر الجنّ و الإنس إن استطعتم . .. لاتنفذون إلاّبسلطن
در صورتى كه مفاد آيه درمورد دنيا باشد، احتمال مى رود مراد از «سماوات و ارض» مجموعه هستى باشد كه جن و انس نمى توانند به مرزهاى هستى دست پيدا كنند. طبق اين احتمال «لاتنفذون إلاّ بسلطان» تأكيد صدر آيه شريفه است كه
دسترسى به مرز هستى، نيازمند قدرت و توانى است كه جن و انس فاقد آن هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - واقعه - 56 - 61 - 4
4 - زمان برپايى رستاخيز ، خارج از قلمرو دانش بشر
و ننشئكم فى ما لاتعلمون
«ما»ى موصوله در «فيما»، مى تواند كنايه از كيفيت خلقت اخروى و يا كنايه از زمان حيات مجدد يافتن انسان در آخرت باشد. برداشت بالا بر پايه احتمال دوم است; يعنى، ما مرگ را بر اين اساس مقدر كرديم كه در زمانى كه نمى دانيد، شما را بار ديگر ايجاد كنيم.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - حاقه - 69 - 3 - 2
2 - شناخت ژرفاى حقيقت و عظمت قيامت ، بس دشوار و دست نايافتنى براى بشر
و ما أدريك ما الحاقّة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 76 - 28
28- دانش بشرى محدود است .
و فوق كل ذى علم عليم
تعميم جمله «و فوق كل . ..» به تمامى عالمان بشر اقتضا مى كند كه بين انسانها كسى نباشد كه از همه عالمان برتر باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 107 - 7
7- دانش بشر ناتوان از پيش بينى زمان برپايى قيامت حتى به صورت احتمال
أو تأتيهم الساعة بغتة و هم لايشعرون
در صورتى مى توان گفت چيزى ناگهانى و بى خبر تحقق يافت كه آدمى زمان تحقق آن را حتى به صورت احتمال و حدس تعيين نكرده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 38 - 3
3 - قلمرو علم بشر به حقايق جهان ( آسمان ها ، زمين و . . . ) محدود است .
إنّ اللّه علم غيب السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 36 - 6
6 - وجود پديده هايى خارج از قلمرو دانش بشر در جهان
و ممّا لايعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - طارق - 86 - 2 - 2
2 - ابزار شناخت حقيقتِ ستاره « طارق » و ويژگى هاى آن ، در اختيار همگان نيست .
و ما أدريك ما الطارق
خطاب در «ما أدراك» در اين موارد، مخصوص شخص پيامبر(صلی الله علیه و آله) نيست; بلكه روى سخن با هر مخاطبى است كه اين سخن را دريافت كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 9
9- بى اطلاعى مهاجران و انصار ، از وجود مردان و زنانى مؤمن در ميان مكيان ; قبل از صلح حديبيه
و لولا رجال مؤمنون و نساء مؤمنت لم تعلموهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 81 - 10
10- بى اطلاعى برادران از امور نهانى ، اعتذار آنان در نزد يعقوب براى بيان كيفر سارق
ما شهدنا إلاّ بما علمنا و ما كنا للغيب حفظين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - رحمن - 55 - 33 - 8
8 - مرز هستى ، خارج از دسترسى علمى و فنى جن و بشر *
يمعشر الجنّ و الإنس إن استطعتم . .. لاتنفذون إلاّبسلطن
در صورتى كه مفاد آيه درمورد دنيا باشد، احتمال مى رود مراد از «سماوات و ارض» مجموعه هستى باشد كه جن و انس نمى توانند به مرزهاى هستى دست پيدا كنند. طبق اين احتمال «لاتنفذون إلاّ بسلطان» تأكيد صدر آيه شريفه است كه دسترسى به مرز هستى، نيازمند قدرت و توانى است كه جن و انس فاقد آن هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 29 - 10،15
10 - همه چيز در احاطه علم گسترده خداوند است .
و هو بكل شىء عليم
«عليم» صيغه مبالغه است و دلالت بر گستردگى و همه جانبه بودن علم الهى دارد.
15 - كفر ورزيدن به خداوند دارنده قدرت بى انت ها و برخوردار از علم مطلق ، امر شگفت انگيز و نامعقول است .
كيف تكفرون باللّه . .. هو الذى خلق لكم ... و هو بكل شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 30 - 27
27 - « حسين بن بشّار عن أبى الحسن على بن موسى الرضا ( ع ) قال : سألته أيعلم اللّه الشىء الذى لم يكن أن لو كان كيف كان يكون أو لايعلم إلا ما يكون ، فقال ان اللّه تعالى هو العالم بالاشياء قبل كون الأشياء قال اللّه عز و جل . . . « إنى أعلم ما لاتعلمون » فلم يزل اللّه عز و جل علمه سابقاً للأشياء قديماً قبل ان يخلق ها ;
حسين بن بشّار گويد از امام رضا(ع) سؤال كردم: آيا خداوند مى داند چيزى كه نيست اگر وجود يابد چگونه مى باشد يا نمى داند مگر چيزهايى را كه موجود شده است؟ امام فرمود: خداوند، عالم به اشياست قبل از اينكه آنها تحقق پيدا كند. خداوند عز و جل مى فرمايد: ...«من مى دانم آنچه را شما نمى دانيد.» پس هميشه علم خداوند قبل از تحقق اشيا و قبل از خلقت آنهاست».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 33 - 8،12
8 - خداوند ، آگاه به غيب و نهان آسمان ها و زمين ( هستى )
إنى أعلم غيب السموت و الأرض
12 - خداوند ، آگاه به آشكار و نهان فرشتگان
أعلم ما تبدون و ما كنتم تكتمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 7 - 3
3 - خداوند آگاه به تمامى اعمال و انديشه هاى پيامبران و امتهاى آنان است.
فلنقصن عليهم بعلم و ما كنا غائبين
برداشت فوق بر اين اساس است كه «مرسلين» مرجع ضمير «عليهم» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 89 - 16
16 - علم و آگاهى خداوند ، فراگير تمام هستى است .
وسع ربنا كل شىء علماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 75 - 12
12 - علم خداوند ، علمى مطلق و شامل هر چيز
إن اللّه بكل شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 20 - 7
7 - سليمان ، برخوردار از دانشى محدود
ما لى لاأرى الهدهد أم كان من الغائبين
برداشت ياد شده به خاطر اين نكته است كه سليمان در عين آگاهى از زبان پرندگان و در اختيار داشتن سپاهى عظيم (از جن و انس و پرندگان) از غيبت هدهد و راز آن آگاه نبود و علت آن را از ديگران پرسيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 22 - 4
4 - محدوديت علم سليمان و عدم اطلاع او از برخى امور اطراف خويش
فقال أحطت بما لم تحط به
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 59 - 3
3 - پيامبر(صلی الله علیه و آله) به همه اسرار و رمز و راز جهان آگاه نيست.
قل لو أن عندى . .. و عنده مفاتح الغيب لا يعلمها إلا هو
آيات گذشته بيانگر تصور نادرست مشركان از قدرت و اختيارات پيامبر(صلی الله علیه و آله) است. زيرا آنان مى پنداشتند كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) بايد بتواند درخواستهاى آنان را در مورد نزول عذاب و يا معجزه عملى كند. اين آيه با بيان انحصار «علم غيب» به خداوند در صدد رد آن پندار و بيان محدوديت علم پيامبر(صلی الله علیه و آله) و در نتيجه قدرت اوست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 77 - 3
3- لوط ( ع ) ، بى خبر از ماهيت مهمانان خويش ( فرشته بودن آنان ) و ناآگاه از مأموريت ايشان
و لما جاءت رسلنا لوطًا سىء بهم . .. و قال هذا يوم عصيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 62 - 3
3- علم حضرت لوط ( ع ) ، محدود بود .
قال إنكم قوم منكرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 68 - 9
9- ناشناخته بودن فرشتگان براى حضرت لوط ( ع ) تا لحظه قصد تعرّض قومش به آنان
و جاء أهل المدينة يستبشرون . قال إن هؤلاء ضيفى فلاتفضحون
از اينكه حضرت لوط(ع) با مشاهده قصد تعرّض قومش به مهمانان با نگرانى فرشتگان را مهمان خود معرفى كرد، نشان مى دهد كه آن حضرت تا اين لحظه فرشتگان را نمى شناخت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 101 - 2،11
2 - برخى از منافقان ، آن چنان به ديانت تظاهر و نفاق خود را پنهان مى كردند كه حتى براى پيامبر (صلی الله علیه و آله) هم ناشناخته بودند .
و ممن حولكم من الأعراب . .. لا تعلمهم
11 - دورى منافقان باديه نشين از مدينه و مهارت منافقان داخل مدينه ، سبب ناشناخته ماندن آنان نزد پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان شد .
و ممن حولكم من الأعراب . .. لاتعلمهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 16 - 6
6 - ناآشنايى حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) به معارف قرآن پيش از نزول آن بر ايشان
قل لو شاء اللّه ما تلوته عليكم و لا أدريكم به
كلمه «أدرى» مى تواند افعل تفضيل و به معناى «أعلم» (داناتر) و به تقدير «و لا أدرى منكم به» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 49 - 5
5- پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مردم عصر بعثت ، پيش از نزول قرآن ، به سرگذشت نوح ( ع ) آگاهى نداشتند .
ما كنت تعلمها أنت و لاقومك من قبل هذا
مشاراليه «هذا» قرآن است كه از جمله «نوحيها إليك» معلوم مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 3 - 9
9- پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، پيش از نزول قرآن و سوره يوسف ، از داستان حضرت يوسف اطلاعى نداشت .
نقصّ . .. بما أوحينا ... و إن كنت من قبله لمن الغفلين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 102 - 5،6
5- پيامبر (صلی الله علیه و آله) پيش از نزول قرآن ، از خصوصيات و حقايق داستان يوسف ( ع ) اطلاعى نداشت .
و ما كنت لديهم إذ أجمعوا أمرهم
جمله «ما كنت لديهم» (نزد آنان نبودى) كنايه از بى خبر بودن پيامبر(صلی الله علیه و آله) از داستان يوسف(ع) است.
6- آگاه نبودن پيامبر (صلی الله علیه و آله) به حقايق داستان يوسف پيش از نزول قرآن ، دليلى روشن بر الهى بودن قرآن
ذلك من أنباء الغيب نوحيه إليك و ما كنت لديهم
جمله حاليه «و ما كنت لديهم» به منزله تعليل براى «نوحيه إليك» است ; يعنى، از نشانه هاى اين حقيقت كه قرآن وحى الهى است آن است كه تو از داستان يوسف(ع) بى خبر بودى ; ولى آن را به بهترين وجه آوردى و اين جز از طريق وحى امكان پذير نبود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 51 - 17
17- مشركان ، انتظار داشتند كه پيامبر (صلی الله علیه و آله) به زمان وقوع قيامت آگاه باشد .
و يقولون متى هو قل عسى أن يكون قريبًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 86 - 5
5- مجموعه آنچه از دانش ها و معارف الهى بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) وحى شده ، در مقايسه با حقايق و اسرار نهفته در هستى و علم الهى ، اندك است .
و ما أُوتيتم من العلم إلاّ قليلاً. و لئن شئنا لنذهبنّ بالذى أوحينا إليك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 110 - 5
5- انتظار آگاهى پيامبر (صلی الله علیه و آله) از تمامى حقائق بى انت هاى هستى ، توقّعى غيراصولى و بى جا است .
قل لو كان البحر . .. قل إنّما أنا بشر مثلكم يوحى إلىّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 109 - 12،13
12- پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، آگاه نبودن خود از زمان دقيق وقوع عذاب الهى بر مشركان و كافران لجوج و پيروزى قطعى مسلمانان بر
آنان را به مردم اعلام كرد .
و إن أدرى أقريب أم بعيد ماتوعدون
«إن» در «إن أدرى» نافيه است.
13- محدوديت علم پيامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت به زمان وقوع عذاب بر مشركان و كافران حق ناپذير و زمان دقيق پيروزى قطعى مسلمانان بر آنان
إن أدرى أقريب أم بعيد ماتوعدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 44 - 4
4 - عدم اطلاع پيامبر (صلی الله علیه و آله) از محل و چگونگى داستان نزول تورات بر موسى ( ع ) پيش از نزول قرآن
و ما كنت بجانب الغربىّ . .. و ما كنت من الشهدين
از آيه ياد شده استفاده مى شود كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) پيش از نزول قرآن، از كيفيت نزول تورات و محل نزول آن اطلاع نداشته است. اين آگاهى تنها از طريق وحى و با نزول قرآن براى او پيدا شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 63 - 6،7
6 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) نيز از زمان وقوع قيامت بى اطلاع بود .
يسئلك الناس عن الساعة . .. و مايدريك لعلّ الساعة تكون قريبًا
7 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) هيچ راهى براى آگاهى از زمان وقوع قيامت ندارد .
و مايدريك لعلّ الساعة تكون قريبًا
«ما» در «مايدريك» استفهاميه و مبتدا، و جمله بعدى، خبر آن است و معناى عبارت چنين است: چه چيزى تو را آگاه مى كند از وقت وقوع قيامت؟
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 17 - 12
12 - زمان وقوع قيامت ، مخفى و پنهان حتى براى پيامبر (صلی الله علیه و آله)
و ما يدريك لعلّ الساعة قريب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 26 - 3
3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظف به اعلام بى اطلاعى خويش از زمان فرا رسيدن قيامت
قل إنّما العلم عند اللّه
پاسخ پيامبر(صلی الله علیه و آله) (علم به زمان برپايى قيامت تنها در انحصار خداوند است)، مى رساند كه خود آن حضرت نيز از آن آگاهى نداشت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 25 - 1،2،3
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور ابلاغ صريح آگاه نبودن خويش ، از زمان تحقق وعده هاى خداوند به مردم
قل إن أدرى أقريب ما توعدون
2 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، نسبت به دور و نزديك بودن تحقق وعده هاى الهى به كافران آگاه نبود .
قل إن أدرى أقريب ما توعدون أم يجعل له ربّى أمدًا
«أمَد» در اصل به معناى غايب و منتهاى شىء است و در اين آيه مقصود از آن - به قرينه «قريب» - مدت طولانى است.
3 - محدوديت قلمرو علم پيامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت به عالم آخرت ، من هاى وحى الهى به ايشان
قل إن أدرى أقريب ما توعدون أم يجعل له ربّى أمدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نازعات - 79 - 43 - 1،2،3
1 - آگاهى به زمان وقوع قيامت - حتى براى پيامبر (صلی الله علیه و آله) - مقدور نيست .
فيم أنت من ذكريها
«ذكرى» به معناى ذكر فراوان است. اين كلمه نسبت به كلمه «ذكر»، مبالغه بيشترى دارد (مفردات راغب). مراد از استفهام انكارى در جمله «فيمَ أنت...» اين است كه اى پيامبر! تو منزلتى نيستى كه بتوانى هرگونه اطلاعى را درباره قيامت، به آنان ارائه كنى.
2 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، براى پاسخ به پرسش هاى مردم ، نيازمند راهنمايى خداوند و داراى آگاهى هاى محدود
فيم أنت من ذكريها
خداوند، با بيان اين حقيقت كه مقام پيامبر(صلی الله علیه و آله) قاصر از بيان تمام ويژگى هاى قيامت است; شيوه پاسخ گويى به پرسش مردم از زمان وقوع قيامت را به آن حضرت مى آموزد.
3 - پرسش كنندگان از پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، نبايد انتظار شنيدن پاسخ تمام پرسش هاى خود را داشته باشند .
فيم أنت من ذكريها
جمله «فيم أنت. ..»، خطاب به پيامبر(صلی الله علیه و آله) است; ولى به قرينه «إنّما أنت منذر» (در جملات بعد) بيانگر اين نكته است كه مردم بايد تنها معارفى را از پيامبر(صلی الله علیه و آله) بخواهند كه در حيطه وظيفه و مسؤوليت آن حضرت قرار دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نازعات - 79 - 44 - 5
5 - انحصار تصميم گيرى درباره قيامت به خداوند ، دليل ناآگاهى پيامبر (صلی الله علیه و آله) از زمان وقوع آن است .
فيم أنت من ذكريها . إلى ربّك منتهيها
جمله «إلى ربّك. ..»، به منزله تعليل براى جمله قبل است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - اعلى - 87 - 7 - 11
11 - علم خداوند به آشكار و نهان ، توجيه كننده مشيت او درباره محو يا ابقاى معارف در ذهن پيامبر (صلی الله علیه و آله)
فلاتنسى . إلاّ ما شاء اللّه إنّه يعلم الجهر و ما يخفى
جمله «إنّه يعلم. ..»، تعليل براى «شاء اللّه» و بيانگر اين است كه اگر خداوند براى پيامبر(صلی الله علیه و آله)، نسيان آيه اى را بخواهد و آن را از صفحه خاطر آن حضرت محو سازد; دليلى عالمانه داشته و بر پايه علم مطلق خود به هر نهان و آشكار، چنين اراده اى كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 85 - 15،16
15- اطلاعات علمى مردم در عصر بعثت پيامبر (صلی الله علیه و آله) درباره حقيقت روح ، بسيار كم و ناچيز بود .
قل الروح من أمر ربّى و ما أُوتيتم من العلم إلاّ قليلاً
بنابر اينكه مخاطبان آيه، مردم عصر بعثت باشند - نه همه انسانها در تمامى عصرها - برداشت فوق به دست مى آيد.
16- اطلاعات علمى مردم در عصر بعثت پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، بسيار كم و ناچيز بود .
و ما أُوتيتم من العلم إلاّ قليلاً
برداشت فوق، مبتنى بر اين احتمال است كه مخاطبان «و ما أُوتيتم من العلم» مردم عصر پيامبر(صلی الله علیه و آله) باشند. و مراد از «العلم» مطلق دانش باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 3 - 4
4 - مردم عصر بعثت ، اطلاعاتى مخدوش و نادرست از داستان موسى و فرعون داشتند .
نتلوا عليك من نبإِ موسى و فرعون بالحقّ
قيد «بالحقّ» نشان مى دهد كه آنچه در ميان مردم عصر پيامبر(صلی الله علیه و آله) از ماجراى موسى(ع) و فرعون مطرح بود، با واقعيت انطباق نداشت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 30 - 18
18 - محدوديت علم و آگاهى فرشتگان
إنى أعلم ما لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 33 - 7
7 - آسمان ها و زمين ( هستى ) ، داراى غيب و نهانى كه حتى بر فرشتگان هم مخفى بود .
إنى أعلم ما لاتعلمون . .. ألم أقل لكم إنى أعلم غيب السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 29 - 3
3 - عدم اطلاع بلقيس از مشخصات آورنده نامه سليمان
إنّى أُلقى إلىّ
مجهول آمدن فعل «أُلقى» نشانگر آن است كه هدهد، نامه سليمان را طورى به سوى ملكه انداخت كه كسى متوجه او نشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 65 - 3
3 - محدوديت دانش غيرخدا ، دليل شايسته نبودن آنان براى پرستش
قل لايعلم من فى السموت و الأرض الغيب إلاّ اللّه
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه جهت گيرى اصلى در اين آيه، نفى شرك مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 14 - 6
6 - آگاهى تمامى موجودات از حقايق در مقايسه با آگاهى هاى خداوند ، محدود و ناقص است .
و لاينبّئك مثل خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 66 - 4،19
4- موسى ( ع ) ، به محروميت خود از علومى كه نزد خضر بود ، اعتراف داشت و در برابر مقام علمى و عملى او ، متواضع و فروتن بود .
هل أتّبعك على أن تعلّمن ممّا علّمت
اظهار آمادگى براى تبعيت، نشانِ خضوعِ موسى(ع) در برابر كردار خضر(ع)، و اظهار اشتياق به آموختن، حاكى از تواضع موسى در برابر علم او است.
19- « عن جعفربن محمد ( ع ) : . . . ان موسى لمّا كلّمه اللّه تكليماً . . . قال فى نفسه : « ما أرى أنّ اللّه ، عزّوجلّ خلق خلقاً أعلم منّى ! » . فأوحى اللّه ، عزّوجلّ ، إلى جبرئيل « يا جبرئيل ! أدرك عبدى موسى قبل أن يهلك و قل له : إنّ عند ملتقى البحرين رجلاً عابداً فاتبعه و تعلّم منه . » ;
از امام صادق(ع) روايت شده:. .. آن گاه كه خداوند با موسى تكلم كرد... موسى در دل خود گفت: «نمى بينم كه خداى عزّوجلّ، خلقى را آفريده باشد كه از من اعلم باشد!». پس خدا به جبرئيل وحى كرد: «بنده ام، موسى را پيش از آن كه هلاك شود، درياب و به او بگو: در محل تلاقى دو دريا، مرد عابدى هست همراه اش برو و از او علم بياموز».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 68 - 1،2
1- موسى ( ع ) از اسرار نهفته در زندگى و عملكرد خضر ( ع ) و زواياى آن ، اطلاع دقيقى نداشت .
و كيف تصبر على ما لم تحط به خبرًا
«إحاطة» (مصدر «لم تحط») يعنى: «به چيزى احاطه و وقوف كامل يافتن» و در آيه مورد بحث، با توجه به كلمه «خبراً» - كه به معناى «علماً» و تمييز براى نسبت احاطه است - مراد، احاطه كامل علمى است.
2- خضر ( ع ) بى اطلاعى موسى از زواياى كردار وى را ، دليل ناتوانى موسى از تحمّل عملكرد وى دانست .
إنّك لن تستطيع . .. و كيف تصبر على ما لم تحط به خبرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 72 - 3
3- خضر ( ع ) با بيان آگاه نبودن موسى ( ع ) به راز معيوب ساختن كشتى ، پندار وى را در مورد انگيزه آن كار ، تخطئه كرد .
أخرقتها لتغرق أهلها . .. ألم أقل إنّك لن تستطيع معى صبرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 85 - 3
3 - محدوديت علم موسى ( ع ) در مورد حقايق
فإنّا قد فتنّا قومك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 62 - 9
9 - عدم اطلاع قلبى موسى ( ع ) از مراحل بعدى برنامه الهى براى او ، پس از مهاجرت از مصر
إنّ معى ربّى سيهدين
تعبير «سيهدين» مى رساند كه موسى(ع) از آغاز تمامى برنامه را نمى دانسته و در لحظه نزديكى سپاه فرعون و روبه رو شدن با دريا، منتظر دستور خداوند بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 22 - 4
4 - موسى ( ع ) ناآشنا به راه منتهى به مدين
و لمّا توجّه تلقاء مدين قال عسى ربّى أن يهدينى سواء السبيل
مطلب ياد شده با توجه به نيايش موسى(ع) به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 9
9- بى اطلاعى مهاجران و انصار ، از وجود مردان و زنانى مؤمن در ميان مكيان ; قبل از صلح حديبيه
و لولا رجال مؤمنون و نساء مؤمنت لم تعلموهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 31 - 1
1- نوح ( ع ) ، نه گنجينه هاى هستى را در اختيار داشت ، نه غيب مى دانست و نه از فرشتگان بود .
لاأقول لكم عندى خزائن الله . .. و لاأقول إنى ملك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 46 - 5،6،7،8
5- نوح ( ع ) ، ناآگاه به تباهى و فساد بى حد فرزند ناخلف خويش
إنه عمل غير صلح
6- نوح ( ع ) ناآگاه به گسستن پيوند فرزندى كنعان با او بر اثر اعمال ناشايستش
إن ابنى من أهلى . .. إنه ليس من أهلك
7- نوح ( ع ) به حكيمانه نبودن نجات فرزند فسادپيشه اش ، از حادثه طوفان آگاه نبود .
فلاتسئلن ما ليس لك به علم
8- محدوديت علم و آگاهى نوح ( ع ) و معصوم نبودن او از خطا و اشتباه
إن ابنى من أهلى . .. إنه ليس من أهلك ... فلاتسئلن ما ليس لك به علم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 112 - 3
3 - نوح ( ع ) ، نفى كننده علم غيب از خويش *
ما علمى بما كانوا يعملون
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه «ما» در «ما علمى» نافيه و «علمى» مبتدا و خبر آن محذوف باشد; يعنى، «ما علمى ثبت أو حصل بما كانوا يعملون».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 23 - 1
1- اظهار بى اطلاعى هود ( ع ) ، از كيفيت و زمان نزول عذاب الهى بر كافران قومش
فأتنا . .. قال إنّما العلم عند اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 21 - 19
19- دانش يوسف ( ع ) به تعبير و تأويل رؤيا ها و تحليل رخدادها ، دانشى مطلق و نامحدود نبود .
و لنعلّمه من تأويل الأحاديث
برداشت فوق، با توجه به «من» - كه براى تبعيض است - استفاده مى شود. بنابراين «ولنعلّمه ...» ; يعنى: تا تحليل بخشى از حوادث و تأويل برخى و يا نوعى از رؤياها را به او ياد دهيم.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 101 - 9
9- دانش يوسف ( ع ) به تعبير و تأويل رؤيا ها و تحليل حوادث و رخدادها ، دانشى مطلق و نامحدود نبود .
علمتنى من تأويل الأحاديث
برداشت فوق با توجه به «من» كه براى تبعيض است ، استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 87 - 9
9- عدم آگاهى كامل يونس ( ع ) از تمامى مقدرات الهى نسبت به خويش
و ذاالنون . .. فظنّ أن لن نقدر عليه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 255 - 32
32 - « كرسى » ، علم اختصاصى خداوند كه هيچكس ( حتى انبيا ) بر آن آگاهى نمى يابد .
وسع كرسيّه
امام صادق (ع): . .. و الكرسى هو العلم الذى لم يطلع اللّه عليه احداً من انبيائه و رُسُله و حججه (ع)
معانى الاخبار، ص 29، ح 1 ; تفسير برهان، ج 1، ص 240، ح 6.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 143 - 10
10 - محدوديت علم انبيا
قال رب أرنى . .. قال لن ترنى
موسى(ع) به اينكه رؤيت خدا، به هر معنايى كه در نظر وى بوده، ناشدنى است، آگاه نبود و لذا آن را تقاضا كرد ; و اين حاكى
از محدوديت علم انبياست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 188 - 8
8 - انسان ها ، حتى پيامبران ، آگاه به امور غيبى جهان نيستند .
و لو كنت أعلم الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 114 - 14
14 - محدود بودن علم انبيا ( ع )
ما كان استغفار إبرهيم لأبيه . .. فلما تبين له أنه عدو للّه
برداشت فوق با توجه به اين است كه حضرت ابراهيم (ع) با اينكه يكى از انبياى اولواالعزم بود از سرنوشت آزر مطلع نبود و به اميد هدايت وى، به او وعده استغفار داده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 103 - 4
4 - علم و ادراك بشر محدود است.
لا تدركه الأبصر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 187 - 10
10 - دانش بشر ناتوان از پيش بينى زمان برپايى قيامت ، حتى به صورت احتمال
لا تأتيكم إلا بغتة
در صورتى مى توان گفت چيزى ناگهانى و بى خبر تحقق يافت كه انسان زمان تحقق آن را، حتى به صورت احتمال و حدس، در ذهن خويش ترسيم نكرده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 8 - 7
7- علم و آگاهى انسان محدود است .
و يخلق ما لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 23 - 5
5- حوادث آينده ، از علم و قدرت قطعى انسان خارج است .
و لاتقولنّ لشاْىء إنّى فاعل ذلك غدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 26 - 8
8- محدوديت شناخت انسان به ظواهر امور ، دليل قابل اعتماد نبودن آراى وى در قبال رأى خداوند است .
اللّه أعلم . .. له غيب السموت و الأرض
خداوند، براى پايان بخشيدن به بحث ها و رد و ايرادهاى بشرى در زمينه مسائلى كه خود، به صراحت، نظر خويش را بيان داشته، به اين نكته اشاره كرده است كه علم اش، قابل مقايسه با علم بشر نيست; زيرا، او مالك غيب است و بشر گرفتار ظاهر.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 85 - 4،11،12،14
4- عدم دستيابى بشر در طول تاريخ علمى خويش به شناختى قاطع و همه جانبه به حقيقت روح
و يسئلونك عن الروح
از اينكه خداوند در جواب سؤال از حقيقت روح، به جاى تبيين آن فرمود: «روح از امر من است» مى تواند به اين معنا باشد كه: كشف حقيقت روح براى بشر، دست نيافتنى است.
11- دستاورد هاى علمى بشر ، در زمينه حقيقت روح ، همواره اندك و ناچيز خواهد بود .
و ما أُوتيتم من العلم إلاّ قليلاً
برداشت فوق مبتنى بر اين است كه مخاطب «أُوتيتم» همه انسانها باشند.
12- علم بشر به حقايق و اسرار نهفته در هستى همانند روح ، اندك و ناچيز است .
يسئلونك . .. قل ... و ما أُوتيتم من العلم إلاّ قليلاً
بنابر اينكه مراد از «العلم» مطلق علم باشد نه خصوص شناخت حقيقت روح، برداشت فوق استفاده مى گردد.
14- مقدار دانش بشر ، در مقايسه با مجموعه دانستنى هاى فراوان عالم ، ناچيز و اندك است .
و ما أُوتيتم من العلم إلاّ قليلاً
بنابر اينكه مراد از «العلم» مطلق دانش باشد، نكته فوق قابل استفاده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 34 - 6
6 - علم بشر ، محدود و غير قابل مقايسه با علم مطلق خدا است .
إنّ اللّه عنده علم الساعة . .. و ما تدرى نفس ماذا تكسب غدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 187 - 3،13
3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) موظف به اعلام عدم آگاهى خويش به لحظه فرارسيدن قيامت
قل إنما علمها عند ربى
13 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، بر خلاف تصور مردم ، به زمان برپايى قيامت آگاه نبود .
يسئلونك كأنك حفى عنها
«حفى عنها» كه دلالت بر پرسش زياد و تلاش براى كشف زمان قيامت دارد، به قرينه «يسئلونك»، كنايه از آگاهى نيز مى باشد. يعنى آنان گمان مى كنند كه تو از زمان قيامت پرسش كرده اى و در نتيجه بدان آگاه شده اى.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 188 - 9،10
9 - عدم دستيابى پيامبر (صلی الله علیه و آله) به منافع بسيار و بروز مشكلات و سختى ها در زندگانى وى ، نشانه آگاه نبودنش به غيب ها و امور نهانى است .
و لو كنت أعلم الغيب لاستكثرت من الخير
«استكثار» (مصدر استكثرت) هنگامى كه پس از آن «من» آورده شود، به معناى زياد برداشت كردن و فراوان به دست آوردن است. بنابراين «استكثرت من الخير»، يعنى منافع بسيارى را برداشت مى كردم و به دست مى آوردم.
10 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) از جانب خدا مأمور بود تا وابسته بودن توانش را به مشيت خدا و آگاه نبودنش را به امور غيبى به مردم اعلام كند .
قل لاأملك . .. و لو كنت أعلم الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 39 - 4
4 - محروميت تكذيب كنندگان آيات الهى از راههاى تحصيل معرفت و شناخت
و الذين كذبوا بأيتنا صم و بكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 63 - 10
10 - اختلافات و ناهمگونى ها ، شاخص جوامع محروم از حكمت و آگاهى
قال قد جئتكم بالحكمة و لأُبيّن لكم بعض الذى تختلفون فيه
حضرت عيسى(ع) مى فرمايد: من با حكمت آمدم و به دنبال آن در جهت رفع اختلافات شما قدم برمى دارم. اين گفتار نشان مى دهد كه جامعه اختلاف زده يهوديان آن روز فاقد حكمت بوده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 50 - 4
4 - پيامبر(صلی الله علیه و آله) مدعى آگاهى خويش بر غيب نيست.
و لا أعلم الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكاثر - 102 - 5 - 5
5 - تفاوت درجات علم
علم اليقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 76 - 25
25- آدميان ، در دانش و آگاهى داراى مراتبى گوناگونند .
نرفع درجت من نشاء و فوق كل ذى علم عليم
مفسّران در اين آيه «عليم» را دو گونه تفسير كرده اند: 1- مراد از آن هر دانا و دانشمندى است. 2- مقصود از آن خداوند مى باشد. بر اساس معناى نخست مفاد جمله چنين مى شود: هر دانشمندى يافت شود دانشمندتر از او وجود دارد. و بر اساس معناى دوم مفاد جمله مذكور چنين است: علم خدا افزون تر از علم هر دانشمندى است. برداشت فوق، ناظر به اولين احتمال است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكاثر - 102 - 5 - 6
6 - « عن أبى عبداللّه ( ع ) فى قول اللّه « لو تعلمون علم اليقين » قال : المعاينة ;
از امام صادق(ع) درباره سخن خداوند «لو تعلمون علم اليقين» روايت شده كه فرمود: [علم اليقين] مشاهده عينى است».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 29 - 22
22- نه از طبقه اشراف بودن ملاك دانايى و ارزش است و نه از محرومان بودن نشانه جهل و بى مقدارى
و ما أنا بطارد الذين ءامنوا . .. و لكنى أريكم قومًا تجهلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 36 - 12
12- « عن موسى بن جعفر ( ع ) . . . قال على بن الحسين ( ع ) : . . . و ليس لك أن تتكلم بما شئت لأن الله تعالى قال : « و لاتقف ما ليس لك به علم » . . . ;
امام موسى بن جعفر(ع) . .. از امام سجاد(ع) روايت كرده است كه فرمود: تو حق ندارى هر چه مى خواهى بگويى; چون خداوند متعال فرمود: و لاتقف ما ليس لك به علم...».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 105 - 9
9 - آگاهى هاى پيامبر (صلی الله علیه و آله) در باره حوادث قيامت و مقدمات آن ، در گرو وحى و متكى به منبع علم الهى بود .
و يس--َلونك . .. فقل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 9 - 4
4 - منافقان علم گسترده و همه جانبه خدا و آگاهى او را به اسرار و نهان انسان ها ، باور نداشته و بدان معتقد نيستند .
يخدعون اللّه
از اينكه منافقان با نفاق خويش در صدد نيرنگ زدن به خدا برآمده اند، معلوم مى شود كه آنان مى پنداشتند، اگر امرى را مخفى كنند، خداوند از آن آگاه نمى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 64 - 2
2 - آگاهى منافقان به اطلاع خداوند بر اسرار قلبشان
يحذر المنفقون أن تنزل عليهم سورة تنبئهم بما فى قلوبهم
شك نيست كه ترس منافقان مبتنى بر مقدماتى است كه از جمله آن مقدمات، آگاهى آنان است به اينكه خداوند بر اسرار آدمى آگاه و عالم است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 98 - 2
2- برخوردارى انسان از قدرت و دانش و به كارگيرى آن در جهت مصالح انسانى ، نمودى از رحمت پروردگار است .
. .. قال هذا رحمة من ربّى
ذوالقرنين، سد - و به عبارت ديگر، تمام امكانات و دانشى كه براى ساخته شدن آن به كار رفته بود - را رحمت پروردگار دانست اين منطق، منطقى عام است و اختصاصى به سد و يا شخص ذوالقرنين ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - اعلى - 87 - 7 - 9
9 - آگاهى خداوند از آشكار و نهان ، پشتوانه نفوذ مشيت خداوند در پيدايش و زوال آموخته هاى انسان
سنقرئك فلاتنسى . إلاّ ما شاء اللّه إنّه يعلم الجهر و ما يخفى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 86 - 4
4- بقا و زوال علوم اعطايى خدا به بشر ، حتى دريافت وحى توسط پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، منوط به مشيت خداست .
و ما أُوتيتم من العلم إلاّ قليلاً. و لئن شئنا لنذهبنّ بالذى أوحينا إليك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 32 - 7
7 - علم خداوند ذاتى و دانش ديگران عطايى است از جانب او
لاعلم لنا إلا ما علّمتنا إنك أنت العليم الحكيم
چون جمله «إنك أنت . ..» پس از بيان ذاتى نبودن علم فرشتگان و موهبتى بودن آن آمده، اشاره به اين حقيقت دارد كه علم الهى ذاتى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 98 - 2
2- برخوردارى انسان از قدرت و دانش و به كارگيرى آن در جهت مصالح انسانى ، نمودى از رحمت پروردگار است .
. .. قال هذا رحمة من ربّى
ذوالقرنين، سد - و به عبارت ديگر، تمام امكانات و دانشى كه براى ساخته شدن آن به كار رفته بود - را رحمت پروردگار دانست اين منطق، منطقى عام است و اختصاصى به سد و يا شخص ذوالقرنين ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 114 - 19
19 - علم ، موهبتى از ناحيه خداوند و نشأت گرفته از ربوبيت او است .
و قل ربّ زدنى علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 54 - 2
2 - نور دانش و معرفت ، نعمت الهى و ارزش خدا دادى است .
و ليعلم الذين أُوتوا العلم
عبارت «الذين اُوتوا العلم» اشاره دارد به اين كه علم و معرفت نعمتى است كه از سوى خدا به عالمان داده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 56 - 2
2 - ايمان و آگاهى ، موهبتى خداوندى است .
و قال الذين أوتوا العلم و الإيمن
مجهول آورده شدن فعل «أوتوا» احتمال دارد به خاطر توجه دادن به اين حقيقت باشد كه علم و ايمان، موهبتى اند كه انسان هايى از آن دو برخوردار مى شوند. اگرچه در آيه، بيانى درباره منشأ موهبت، به ميان نيامده است، اما به دليل اطلاع آنان از حقيقتى مانند زمان برزخ و قيامت، حكايت دارد كه منشأ علم و ايمان خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 6 - 6
6 - علم ، عطيه اى از جانب خداوند است .
يرى الذين أُوتوا العلم
آمدن تعبير «أُوتوا العلم» به جاى «يعلمون» و يا «العلماء»، نشان دهنده اين نكته است كه علم، امرى اعطايى است. گفتنى است كه منشأ علم اگرچه در آيه مشخص نشده; اما به دليل اين كه مبدأ همه امور خداوند است، مى توان گفت كه علم منشأيى الهى دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 43 - 2
2- آگاهى و دانش الهى حضرت ابراهيم ( ع ) ، مبنا و مجوّز او براى دعوت آزر به پيروى از خود
إنّى قد جاءنى من العلم ما لم يأتك فاتّبعنى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 62 - 14
14 - علم انبيا ، دريافت شده از خداوند
و أعلم من اللّه ما لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 104 - 2،5،7
2 - ارائه آگاهى به انسان، پرتوى از ربوبيت و لطف الهى است.
قد جاءكم بصائر من ربكم
تكرار ضمير «كم» و اضافه رب به آن بيانگر لطف خداوند به بندگانش است.
5 - قرآن و پيامبر(صلی الله علیه و آله) و برهانهاى ارائه شده از جانب خداوند، پيام آور بينش و آگاهى براى انسان است.
قد جاءكم بصائر من ربكم
7 - بينش و آگاهيهاى ارائه شده از سوى خداوند، در جهت كمال و منافع انسان است.
فمن أبصر فلنفسه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 85 - 13
13- سرچشمه تمامى اندوخته هاى علمى بشر ، خداوند است .
و ما أُوتيتم من العلم إلاّ قليلاً
تعبير «أُوتيتم» (داده شديد) و نسبت ندادن دريافت علم به خود انسان، اشاره به مقهور بودن انسان در برابر اراده اى برتر دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 26 - 3
3 - هيچ كس به صورت مستقل و بدون عنايت الهى ، به حقايق پنهانى و امور غيبى آگاه نيست .
فلايظهر على غيبه أحدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - اعلى - 87 - 7 - 9
9 - آگاهى خداوند از آشكار و نهان ، پشتوانه نفوذ مشيت خداوند در پيدايش و زوال آموخته هاى انسان
سنقرئك فلاتنسى . إلاّ ما شاء اللّه إنّه يعلم الجهر و ما يخفى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - علق - 96 - 4 - 8
8 - توانا ساختن انسان بر خواندن و نوشتن و آموختن علوم به او ، برخاسته از كرم والاى خداوند است .
و ربّك الأكرم . الذى علّم بالقلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - علق - 96 - 5 - 1،3،5،6
1 - آموخته هاى انسان ، هديه خداوند و نعمت او است .
علّم الإنسن ما لم يعلم
آيه شريفه، در مقام امتنان و برشمردن نعمت هايى است كه جلوه هاى كرم خداوند است.
3 - خروج انسان از نادانى ، در گرو خواست خداوند و به دست او است .
علّم الإنسن ما لم يعلم
5 - ربوبيت خداوند بر انسان ، جلوه گر در آگاهى بخشيدن به او است .
و ربّك الأكرم . .. علّم الإنسن ما لم يعلم
چه اين آيه خبر براى «ربّك» باشد و چه «الأكرم» خبر آن بوده و اين آيه بدل براى «علّم بالقلم» قرار داده شود، برداشت ياد شده، استفاده مى شود.
6 - توجه به وابستگى تمام معلومات انسان به خداوند ، مايه اطمينان پيامبر (صلی الله علیه و آله) به امداد الهى در توانا ساختن او بر دريافت و قرائت قرآن
اقرأ . .. علّم الإنسن ما لم يعلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكوير - 81 - 14 - 7
7 - اطلاع بر پرونده اعمال ، راهى براى آگاهى انسان در قيامت بر كردار خويش
و إذا الصحف نشرت . .. علمت نفس ما أحضرت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 15 - 4
4 - تنها راه پى بردن به قيامت و خصوصيات آن ، اطلاعات رسيده از جانب خداوند است .
أكاد أُخفيها
اسناد «أخفيها» به خداوند، گوياى اين است كه اگر او از قيامت سخن نگفته بود، براى پى بردن به آن راهى وجود نداشت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 3 - 7،10
7 - آگاهى خداوند بر سرّ و آشكار آدمى، برخاسته از حاكميت كامل او بر سراسر هستى است.
و هو اللّه فى السموت و فى الأرض يعلم سركم و جهركم
10 - چون خداوند خالق است، بر مخلوق خويش آگاهى كامل دارد.
هو الّذى خلقكم من طين . .. يعلم سركم و جهركم و يعلم ما تكسبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 23 - 4
4- آگاهى خداوند از نيّت ها و حالات درونى منكران معاد ، برخاسته از علم غيب اوست .
فالذين لايؤمنون بالأخرة قلوبهم منكرة . .. لاجرم أن الله يعلم ما يسرّون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 3 - 16
16 - علم خداوند به ذرات ريز دوردست ، ناشى از غيب دانى او است .
علم الغيب لايعزب عنه مثقال ذرّة فى السموت و لا فى الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 15 - 1
1 - اعطاى علم و دانشى عظيم و ويژه از سوى خدا به داوود و سليمان ( ع )
و لقد ءاتينا داود و سليمن علمًا
آمدن تعبير «علماً» به صورت نكره، بيانگر عظمت و ويژگى دانشى است كه به داوود و سليمان داده شده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 16 - 5
5 - آگاهى به گفتار پرندگان ، موهبتى الهى به داوود و سليمان
و لقد ءاتينا داود و سليمن علمًا . .. و قال يأيّها الناس علّمنا منطق الطير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 20 - 7
7 - خداوند به داوود ( ع ) ، منطقى نيرومند در شناساندن حق و باطل و نيز توانايى بر فيصله دادن به نزاع ها و خصومت ها اعطا كرد .
و ءاتينه . .. فصل الخطاب
«فصل» مصدر و به معناى چيزى را از چيز ديگرى جدا كردن و نيز فيصله دادن نزاع ها و خصومت ها آمده است. اگر مراد آيه معناى اول باشد، كلمه «خطاب» به معناى سخن بوده و مقصود از «فصل خطاب» سخن جدا كننده حق از باطل و شناساننده صواب از ناصواب خواهد بود. و اگر معناى دوم مراد باشد، واژه «خطاب» به معناى خصومت و نزاع بوده و مقصود از «فصل خطاب» رفع خصومت ها و فيصله دادن به نزاع ها خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 96 - 3
3 - سامرى ، به كمك علم و آگاهى خود ، به اندكى از آثار و تعاليم يكى از رسولان الهى دست يافت و بخشى از آن را در اختيار گرفت .
بصرت . .. فقضيت قبضة من أثر الرسول
محتمل است مراد از «أثرالرسول» دانش و اسرارى باشد كه در دست موسى و هارون(ع) و يا پيامبران پيش از آن دو بوده است; كه گوشه اى از آن به دست سامرى افتاده بود و وى با تسويلات نفسانى، آن را در راه گمراه ساختن مردم به كار گرفته بود. «ال» در «الرسول» دلالت دارد كه فرد مورد نظر سامرى، براى حضرت موسى(ع) نيز شناخته شده بود; ولى گويا سامرى به منظور پى نبردن ديگران به حقيقت ماجرا، نام رسول و اثر او را براى عموم بنى اسرائيل مشخص نساخت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 15 - 1
1 - اعطاى علم و دانشى عظيم و ويژه از سوى خدا به داوود و سليمان ( ع )
و لقد ءاتينا داود و سليمن علمًا
آمدن تعبير «علماً» به صورت نكره، بيانگر عظمت و ويژگى دانشى است كه به داوود و سليمان داده شده بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 16 - 5
5 - آگاهى به گفتار پرندگان ، موهبتى الهى به داوود و سليمان
و لقد ءاتينا داود و سليمن علمًا . .. و قال يأيّها الناس علّمنا منطق الطير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 40 - 12
12 - علم و قدرت ، دو نمود بارز فضل الهى براى سليمان ( ع ) و در خدمت او
قال الذى عنده علم من الكتب. .. فلمّا رءاه مستقرًّا عنده قال هذا من فضل ربّى
گرچه علم و قدرت مطرح شده در آيه مربوط به آصف بن برخيا است; ولى وى از اعضاى دربار سليمان بود و دانش ويژه و توان فوق العاده او در خدمت حكومت آن حضرت قرار داشت. بر اين اساس است كه سليمان(ع) خدا را بر اين علم و قدرت سپاس مى گزارد. بعلاوه برخى از مفسران مراد از «الذى عنده...» را خود سليمان(ع) دانسته اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 37 - 9
9- خداوند ، آموزنده علم غيب به يوسف ( ع )
ذلكما مما علمنى ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 96 - 14
14- آگاهى از غيب و بهره مند بودن از علوم خدادادى ، از ويژگى هاى پيامبران
ألم أقل لكم إنى أعلم من الله ما لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 19 - 17
17- مقام الوهيت ، مقتضى آگاهى بر تمامى احوال بندگان
لا إله إلاّ اللّه . .. و اللّه يعلم متقلّبكم و مثويكم
محور اساسى سخن در آيه شريفه تأكيد بر الوهيت يگانه خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 26 - 3
3 - هيچ كس به صورت مستقل و بدون عنايت الهى ، به حقايق پنهانى و امور غيبى آگاه نيست .
فلايظهر على غيبه أحدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 36 - 4
4- وحى و اِخبار خداوند ، طريق آگاهى پيامبران به امور غيبى و سرنوشت انسانها
أُوحى إلى نوح أنه لن يؤمن من قومك إلاّ من قد ءامن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 3 - 13
13- پيامبر (صلی الله علیه و آله) از پيش خود و بدون تعليم الهى ، از امور غيبى اطلاعى نداشت .
و إن كنت من قبله لمن الغفلين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 9 - 10
10- آگاهى پيامبر (صلی الله علیه و آله) به حقايق غيبى ، تنها برگرفته از منبع وحى
و ما أدرى ما يفعل بى و لا بكم إن أتّبع إلاّ ما يوحى إلىّ
از ارتباط جمله «و ما أدرى» با «إن أتّبع»، مطلب ياد شده استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 86 - 4
4- بقا و زوال علوم اعطايى خدا به بشر ، حتى دريافت وحى توسط پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، منوط به مشيت خداست .
و ما أُوتيتم من العلم إلاّ قليلاً. و لئن شئنا لنذهبنّ بالذى أوحينا إليك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 105 - 7
7 - علوم پيامبر(صلی الله علیه و آله) از طرف خداوند است و نه از معلم بشرى.
و كذلك نصرف الأيت و ليقولوا درست و لنبينه لقوم يعلمون
تكرار فعل متكلم «نصرف» و «نبين» پاسخى تلويحى است به منكران الهى بودن قرآن و كسانى كه به ناحق آن را برگرفته از دانش بشر مى دانستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 43 - 6
6 - اطلاع يافتن پيامبر (صلی الله علیه و آله) بر برخى امور از طريق خواب
إذ يريكهم اللّه فى منامك قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 57 - 2
2 - خداوند ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) را از وقوع نبردى ميان مسلمانان و يهوديان پيمان شكن ، پيش از واقع شدنش ، آگاه ساخت .
فشردبهم من خلفهم
«ثقف» مصدر «تثقفن» به معناى دستيابى و تسلط پيدا كردن است. «إما» مركب از «إن» شرطيه و «ما»ى زايد است. تأكيد جمله شرطيه با نون تأكيد ثقليه و «ما»ى زايده حكايت از آن دارد كه شرط، يعنى وقوع جنگ و تسلط مسلمانان بر يهوديان، تحقق خواهد يافت. بنابراين معناى جمله شرط چنين خواهد بود: اگر نبردى با يهوديان رخ داد و بر آنان مسلط شدى، كه البته چنين خواهد شد ... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 3 - 14
14- علم و آگاهى پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، نشأت گرفته از قرآن و وحى الهى است .
بما أوحينا إليك . .. و إن كنت من قبله لمن الغفلين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 83 - 7
7- بخشى از علوم و اطلاعات پيامبر (صلی الله علیه و آله) در گروِ نزول وحى بود .
و يسئلونك . .. قل سأتلوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 110 - 4
4- دستيابى پيامبر (صلی الله علیه و آله) بر علوم بى كران الهى ، در محدوده وحى است .
قل لو كان البحر . .. قل إنّما أنا بشر مثلكم يوحى إلىّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 4 - 3
3- خداوند ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) را از جلسات سرّى و گفتوگو هاى محرمانه مشركان ستم پيشه آگاه ساخت .
أسرّوا النجوى . .. قال ربّى يعلم القول فى السماء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 69 - 1
1 - پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله) ، از ملأ اعلى ( عالم فرشتگان ) جز از راه وحى آگاهى نداشت .
ما كان لى من علم بالملأ الأعلى
طبق نظر مفسّران، مقصود از «ملأ الأعلى» فرشتگان است. با توجه به آيه بعد، استفاده مى شود كه آگاه نبودن پيامبر(صلی الله علیه و آله) از ملأ اعلى (مضمون آيه مورد بحث) مربوط به طرق عادى است و آن حضرت از راه وحى به آن عالم آگاه بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 70 - 1
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور به ابلاغ چگونگى آگاه شدنش از ملأ اعلى ( عالم فرشتگان ) و منشأ اطلاعات و اخبارش درباره آدم ( ع ) ، فرشتگان و . . .
ما كان لى من علم بالملأ الأعلى . .. إن يوحى إلىّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تحريم - 66 - 3 - 7،8
7 - پرسش همسر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ( حفصه ) ، از آن حضرت درباره منبع اطلاع ايشان از افشا شدن رازش
فلمّا نبّأها به قالت من أنباك هذا
8 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، در پاسخ به پرسش همسرش ( حفصه ) ، خداى دانا و آگاه را منبع آگاهى خويش از افشا شدن رازش معرفى كرد .
قال نبّأنى العليم الخبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 1 - 2
2 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، از راه وحى به استماع جن نسبت به قرآن آگاه شد .
قل أُوحى إلىّ أنّه استمع نفر من الجنّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - اعلى - 87 - 7 - 8،11
8 - قرائت كامل قرآن بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) و بقاى آن در حافظه آن حضرت ، نويدى متكى بر علم خداوند
سنقرئك فلاتنسى . .. إنّه يعلم الجهر و ما يخفى
11 - علم خداوند به آشكار و نهان ، توجيه كننده مشيت او درباره محو يا ابقاى معارف در ذهن پيامبر (صلی الله علیه و آله)
فلاتنسى . إلاّ ما شاء اللّه إنّه يعلم الجهر و ما يخفى
جمله «إنّه يعلم. ..»، تعليل براى «شاء اللّه» و بيانگر اين است كه اگر خداوند براى پيامبر(صلی الله علیه و آله)، نسيان آيه اى را بخواهد و آن را از صفحه خاطر آن حضرت محو سازد; دليلى عالمانه داشته و بر پايه علم مطلق خود به هر نهان و آشكار، چنين اراده اى كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - ضحى - 93 - 7 - 1،2
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، پيش از دريافت هدايت هاى الهى ، از شريعت اسلام و احكام قرآن بى خبر بود .
و وجدك ضالاًّ فهدى
ضلالت دو گونه است: 1. تحيّر در علوم نظرى مانند توحيد; 2. سرگردانى در علوم عملى نظير احكام شرعى (مفردات راغب). درباره پيامبر(صلی الله علیه و آله) به قرينه آيه «ما ضلّ صاحبكم...» (النجم/2) - كه ضلالت را از آن حضرت منتفى مى داند - مراد دومين نوع است; يعنى، پيامبر(صلی الله علیه و آله) آنچه را بعد از بعثت با نزول قرآن پى برد، پيش از بعثت نمى دانست.
2 - خداوند ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) را به شريعت اسلام آگاه ساخت .
فهدى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - علق - 96 - 1 - 6
6 - خداوند ، توانا سازنده پيامبر (صلی الله علیه و آله) بر قرائت مكتوباتى خاص
اقرأ
فرمان «اقرء» - به قرينه امّى و بى سواد بودن پيامبر(صلی الله علیه و آله) تا زمان بعثت - فرمانى بود كه در كنار تشريع حكم قرائت، تأثير تكوينى در وجود آن حضرت داشت. تكرار اين فرمان در آيات بعد و حذف مفعول آن دو، مى تواند تأييدى بر تأثير تكوينى آن باشد. واژه «قرائت» - كه در مورد نوشته ها به كار مى رود - بيانگر وجود مكتوباتى در برابر ديدگان آن حضرت است كه گرچه خطّ و نوع كتابت آن براى ما مجهول مى باشد; ولى قابل قرائت بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 32 - 4
4 - دانش فرشتگان از جانب خداوند است .
لاعلم لنا إلا ما علّمتنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - نوح - 71 - 27 - 13
13 - « عن صالح بن ميثم قال : قلت لأبى جعفر ( ع ) : ما كان علم نوح ( ع ) حين دعا قومه إنّهم لايلدوا إلاّ فاجرًا كفارًا فقال : أما سمعتَ قولَ اللّه لنوح : « إنّه لن يؤمن من قومك إلاّ من قد آمن » ;
صالح بن ميثم گويد: به امام باقر(ع) عرض كردم: نوح(ع) هنگامى كه قوم خود را دعوت مى كرد از كجا آگاه بود كه اولاد آن قوم، غير از بدكار و كافر به دنيا نمى آيند; امام فرمود: آيا سخن خداوند را به نوح نشنيده اى كه فرمود: (إنّه لن يؤمن من قومك إلاّ من قد آمن)».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 12 - 8
8- اعطاى قدرت درست انديشى و شناخت حق از سوى خدا ، به يحيى ( ع ) در كودكى او بود .
و ءاتينه الحكم صبيًّا
براى «حكم» معانى مختلفى ذكر شده است ; يكى از آن معانى - كه مبناى برداشت ياد شده است - «علم و فهم» مى باشد (لسان العرب ).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 86 - 11
11- آگاهى يعقوب ( ع ) به حيات يوسف ( ع ) ، دانشى بود كه از ناحيه خدا به او افاضه شده بود .
و أعلم من الله ما لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 22 - 3
3- خداوند ، عطاكننده حكمت و علم به يوسف ( ع )
ءاتينه حكمًا و علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 101 - 10،17
10- خداوند ، آموزگار يوسف ( ع ) در تأويل و تحليل رؤيا ها و حوادث
رب قد . .. علمتنى من تأويل الأحاديث
17- برخوردارى يوسف ( ع ) از قدرت و مكنت و بهره مندى او از دانش تعبير رؤيا ها و تحليل حوادث ، پرتوى از ولايت خداوند بر او بود .
قد ءاتيتنى من الملك و علمتنى . .. أنت ولىّ فى الدنيا و الأخرة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 65 - 12
12- صاحبان نعمت و دانش - حتى افراد برجسته و سرامد نيز - بايد خداوند را سرچشمه كمالات خود بدانند .
ءاتينه رحمة من عندنا و علّمنه من لدنّا علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 2 - 6
6 - قرآن ، مايه عزت انسان ها و آموزنده دانش به آنان
تنزيل الكتب من اللّه العزيز العليم
تذكر اين نكته كه قرآن از منشأيى نازل شده كه داراى عزت و علم است، (خدا)، مى تواند گوياى اين حقيقت باشد كه قرآن كتابى عزت آفرين و دانش آموز براى بشر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - علق - 96 - 4 - 3
3 - توانايى انسان بر خواندن نوشته ها و آموختن معارف مكتوب ، هديه خداوند و نعمت او است .
الذى علّم بالقلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 109 - 12
12 - علم به چگونگى برخورد واقعى امت ها با دعوت پيامبران از جمله علوم غيبى
فيقول ماذا اجبتم قالوا لاعلم لنا انك انت علّم الغيوب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 176 - 5
5 - دنياگرايى و پيروى از هوا هاى نفسانى مانع كارسازى دانش هاى الهى است .
و لو شئنا لرفعنه بها و لكنه أخلد إلى الأرض و اتبع هوه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 7 - 31
31 - كج انديشى و گرايش قلب به باطل ، مانع از ژرفنگرى در علم *
فامّا الّذين فى قلوبهم زيغ . .. و الراسخون فى العلم
از مقابله دو گروه (كج انديشان و راسخان در علم)، استفاده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 38 - 15
15- شرك و كفر ، از موانع دستيابى به علوم موهبتى و خدادادى است .
ذلكما مما علمنى ربى إنى تركت ملّة قوم لايؤمنون بالله . .. ما كان لنا أن نشرك بال
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 4 - 3
3 - تفكر و تأمل مكرّر و عميق تر در آفرينش جهان ، موجب آگاهى و شناخت فزون تر و ژرف تر نظم و انسجام آن خواهد شد .
هل ترى من فطور . ثمّ ارجع البصر كرّتين ينقلب إليك البصر خاسئًا و هو حسير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكاثر - 102 - 6 - 5
5 - مشاهده جهنم در قيامت ، موجب آگاهى از نادرست بودن تفاخر و زياده نمايى و سود نبخشيدن امتيازات مادى است .
سوف تعلمون . .. لترونّ الجحيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 37 - 14
14- پيروى نكردن يوسف ( ع ) از آيين مصريان و ايمانش به خدا و آخرت ، موجب دستيابى او به علم غيب و دانش تعبير رؤيا شد .
ذلكما مما علمنى ربى إنى تركت ملّة قوم لايؤمنون
جمله «إنى تركت . ..» تعليل براى «علمنى ربى» مى باشد ; يعنى ، خداوند به خاطر اينكه من آيين كافران را وانهادم و پيروى نكردم ، چنين علمى را به من آموخت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 70 - 12
12- علم و قدرت انسان ، ناپايدار و علم و قدرت خداوند ، هميشگى است .
و منكم من يردّ إلى أرذل العمر لكى لايعلم بعد علم شيئًا إن الله عليم قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 31 - 3
3- در اختيار داشتن همه نعمت هاى الهى و توان دسترسى به گنجينه هاى هستى و دانستن غيب ، از لوازم و شرايط پيامبرى نيست .
و لاأقول لكم عندى خزائن الله و لاأعلم الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 99 - 17
17 - تحصيل ايمان از راه مطالعه در طبيعت نشانه علم و فهم است. *
الأيت لقوم يعلمون . .. لقوم يفقهون ... لقوم يؤمنون
در دو آيه گذشته علم و فهم به عنوان شرط بهره مندى از آيات طبيعت ذكر گرديده و در اين آيه ايمان ذكر شده است. شايد ذكر ايمان در پايان اين سه آيه براى اشاره به اين نكته باشد كه دانايان به ايمان مى رسند. لذا ايمان نيز نشانه وجود آن دو زمينه در صاحبان آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 29 - 20
20- يكتاپرستى و ايمان به پيامبران ، ملاك ارزش و نشانه علم و آگاهى است .
و ما أنا بطارد الذين ءامنوا . .. و لكنى أريكم قومًا تجهلون
برداشت فوق ، مبتنى بر اين احتمال است كه «تجهلون» به منزله فعل لازم باشد و مفعولى براى آن در نظر گرفته نشود. براين اساس «أراكم ...»; يعنى ، مى دانم كه شما كفرپيشگان ، مردمى نادان و ناآگاه هستيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 21 - 4
4 - قبول نصيحت ناصحان ، نشانه حكمت و دانايى است .
ءاتينه حكمًا و علمًا . .. فاخرج إنّى لك من النصحين . فخرج منها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 80 - 10
10 - دل بستگى به ثواب اخروى به جاى دل باختگى به متاع دنيا ، نشانه دانش و فرزانگى
و قال الذين أُوتوا العلم ويلكم ثواب اللّه خير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 96 - 7
7 - برنامه هاى جارى جهان هستى، نمودى از قدرت مطلقه و دانش گسترده خداوند است.
فالق الإصباح . .. ذلك تقدير العزيز العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 60 - 19
19 - منحصر شدن مصارف صدقات از سوى خداوند در موارد هشتگانه ( فقرا و . . . ) نشأت گرفته از علم و حكمت اوست .
إنما الصدقت للفقراء . .. و اللّه عليم حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 14 - 2،3،4
2- قرآن ، كتابى از ناحيه خدا و جلوه اى از علم اوست .
فاعلموا أنما أُنزل بعلم الله
3- خوددارى عاجزانه مخالفان دين از آوردن همانند براى قرآن ، نشانه و برهانى روشن بر الهى بودن قرآن و ابتناى آن بر علم خداست .
فإلّم يستجيبوا لكم فاعلموا أنما أُنزل بعلم الله
4- پديد آمدن و نشأت گرفتن قرآن از علم الهى ، دليل ناتوانى غير خدا از آوردن همانند براى آن است .
فإلّم يستجيبوا لكم فاعلموا أنما أُنزل بعلم الله
جمله «فإلّم يستجيبوا لكم فاعلموا . ..» ناظر به علت اثباتى (اقامه برهان بر الهى بودن قرآن است) و در عين حال از علت ثبوتى (سرّ و ريشه ناتوانى بشر از آوردن همانند براى قرآن) نيز حكايت مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 6 - 23
23- پرورش انبيا ، تبلور حكمت و علم الهى است .
يجتبيك ربك . .. إن ربك عليم حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 7 - 1
1- داستان يوسف و برادرانش ، حاوى نشانه ها و آياتى فراوان از ربوبيت خدا و علم و حكمت او
إن ربك عليم حكيم. لقد كان فى يوسف و إخوته ءايت للسائلين
«آيات» به معناى نشانه هاست و چون در جمله «لقد كان . ..» بيان نشده است كه داستان يوسف و برادرانش نشانه چه حقيقت و يا حقايقى مى تواند باشد و به عبارت ديگر، متعلق «آيات» ذكر نشده است، مى توان گفت متعلق آن، حقايق
مطرح شده در آيه قبل است كه از جمله آنها ربوبيت، علم و حكمت خداوند است (إن ربك عليم حكيم).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 87 - 5
5- قرآن ، جلوه اى از خلاّقيت و علم خداوند
إن ربّك هو الخلّ-ق العليم . و لقد ءاتينك سبعًا من المثانى و القرءان العظيم
ذكر «اعطاى قرآن به پيامبر(صلی الله علیه و آله)» پس از بيان دو صفت خالقيت و دانايى خداوند، مى تواند بيانگر مصداقى از خلاّقيت و علم خداوند باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 70 - 11
11- آفرينش و مرگ و اعطاى دانش و سلب آن از انسان ، جلوه اى از علم و قدرت الهى است .
و الله خلقكم ثمّ يتوفّ-كم . .. إن الله عليم قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 52 - 8
8 - آزاد گذاشتن شيطان براى ايجاد شبهه پيرامون آيات وحى از يك سو و زدودن شبهه و تثبيت آيات از سوى ديگر ، جلوه اى از علم و حكمت خداوند
ألقى الشيطن . .. و اللّه عليم حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 63 - 9
9 - نزول باران و رويش گياهان توسط آن ، از نشانه هاى داشتن آگاهى همه جانبه خدا به امور انسان ها
ألم تر أنّ اللّه أنزل من السماء ماء . .. إنّ اللّه لطيف خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 18 - 4،5
4 - قوانين و احكام خداوند ، جلوه اى از علم و حكمت او است .
و يبيّن اللّه لكم الأيت و اللّه عليم حكيم
5 - قرآن ، كتابى روشن و به دور از هرگونه ابهام و جلوه اى از علم و حكمت خداوند
و يبيّن اللّه لكم الأيت و اللّه عليم حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 6 - 2
2 - قرآن ، جلوه اى از علم مطلق و گسترده خداوند است .
قل أنزله الذى يعلم السرّ فى السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 6 - 2
2 - قرآن ، جلوه علم و حكمت خداوند
و إنّك لتلقّى القرءان من لدن حكيم عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 76 - 8
8 - پرداختن خداوند به تبيين حق در زمينه هاى معرفتى مورد اختلاف بنى اسرائيل ، نمودى از علم گسترده او
و إنّ ربّك ليعلم . .. إنّ هذا القرءان يقصّ على بنى إسرءيل
برداشت ياد شده، توجه به ارتباط اين آيه با آيات پيشين - كه در زمينه علم گسترده خداوند است - به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - سجده - 32 - 7 - 2،8
2 - آفرينش موجودات به صورتى نيكو و شايسته ، نشانه تدبير و علم الهى است .
يدبّر الأمر . .. علم ... الذى أحسن كلّ شىء خلقه
8 - آفرينش انسان از گِل ، نشانه علم و تدبير خدا است .
يدبّر الأمر . .. علم الغيب و الشهدة ... و بدأ خلق الإنسن من طين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 44 - 14
14 - هلاكت كافران نيرومند در گذشته از سوى خداوند - بدون هيچ مانع و رادعى - جلوه اى از علم و قدرت مطلق او است .
فينظروا كيف كان عقبة الذين من قبلهم . .. و ما كان اللّه ليعجزه من شىء ... إنّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 38 - 6
6 - حركت خورشيد بر مدار مشخص و به سمت و سوى قرارگاه ويژه خود ، جلوه اى از عزت و علم خداوند است .
و الشمس تجرى لمستقر لها ذلك تقدير العزيز العليم
ياد شدن دو صفت «عزت» و «علم» خداوند، پس از طرح مسأله حركت خورشيد، مى تواند گوياى برداشت ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 2 - 4
4 - قرآن ، جلوه عزت و علم خداوند
تنزيل الكتب من اللّه العزيز العليم
آمدن دو صفت عزيز و عليم براى خداوند، پس از يادآورى الهى بودن قرآن، مى تواند گوياى حقيقت ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 12 - 11،12
11 - آفرينش و تدبير آسمان ها و زمين ، جلوه اى از علم و قدرت الهى است .
ذلك تقدير العزيز العليم
12 - زيبايى و ايمنى آسمان ، نشانى از عزت و علم الهى است .
و زيّنا السّماء . .. و حفظًا ذلك تقدير العزيز العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 32 - 1
1 - حركت كشتى هاى كوه پيكر در دريا ها ، آيه اى الهى و نشانى از تدبير ، علم و قدرت خداوند است .
و من ءايته الجوار فى البحر
«جوار» (جمع «جارية») وصف «سفن» (جمع «سفينة») است كه به دليل اختصار حذف گشته، و وصف جريان و حركت كشتى ها جايگزين آن شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 50 - 5
5 - فرزند دادن و يا عقيم ساختن انسان ها ، هر دو نمودى از علم و قدرت خداوند است .
يهب لمن يشاء . .. إنّه عليم قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 9 - 3،8
3 - نشانه هاى عزت ( قاهر بودن ) و دانايى آفريدگار جهان ، غير قابل انكار ، حتى براى مشركان
و لئن سألتهم . .. ليقولنّ خلقهنّ العزيز العليم
8 - جهان آفرينش ، جلوه اى از قدرت شكست ناپذير و علم گسترده خداوند است .
خلقهنّ العزيز العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 11 - 3
3 - قوانين طبيعى مربوط به نزول باران ، نمودى از عزت و دانايى مطلق خداوند
خلقهنّ العزيز العليم . .. و الذى نزّل من السماء ماء بقدر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 12 - 3،5
3 - آفرينش انواع موجودات هستى ، نمودى از عزت و دانايى مطلق الهى است .
خلقهنّ العزيز العليم . .. و الذى خلق الأزوج كلّها
«أزواج»، ممكن است به معناى «اصناف» باشد. ارتباط اين آيه با دو آيه قبل، گوياى برداشت ياد شده است.
5 - توان انسان در ساختن كشتى و دريانوردى و به خدمت گرفتن حيوانات ، پرتوى از علم و عزت آفريدگار هستى است .
خلقهنّ العزيز العليم . .. و جعل لكم من الفلك و الأنعم ما تركبون
ارتباط دو آيه، نشانگر آن است كه خداوند درصدد بيان جلوه هاى عزت و دانايى خود در نظام هستى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 25
25 - افشاى چهره متخلفان ، نمودى از علم خداوند به كردار خلق
سيقول لك . .. بل كان اللّه بماتعملون خبيرًا
پس از اين كه خداوند، اسرار درونى اعراب متخلف را فاش ساخته است; اين حقيقت كلى را نيز به ايشان يادآور شده كه علم او به اعمال بندگان، وسيع و فراگير است و حتى اسرار نهفته آنان را دربرمى گيرد و دليل آن بيان الهى در اين آيه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 13 - 19
19 - وجود تفاوت هاى قومى در نسل بشر ، به منظور سهولت شناسايى هر يك ، نمودى از علم و كاردانى خداوند است .
و جعلنكم شعوبًا و قبائل لتعارفوا . .. إنّ اللّه عليم خبير
از ارتباط «إنّ اللّه عليم خبير» با «جعلناكم شعوباً. ..»، مطلب بالا قابل برداشت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 6 - 7
7- نشانه هاى وجود ، قدرت و علم خداوند ، مشهود در پهنه هستى براى بشر
أفلم ينظروا إلى السماء فوقهم . .. و الأرض مددنها
واژه بالا، اشاره به آن دارد كه آسمان - با اين عظمت و شگفتى - در منظر و چشم انداز انسان قرار دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 15 - 6
6 - آفرينش زمين و بستر مناسب بودن آن براى حركت و روزى انسان ها ، جلوه علم و آگاهى خداوند بر احوال نهان و آشكار انسان ها
إنّه عليم بذات الصدور . .. هو الذى جعل لكم الأرض ذلولاً ... و كلوا من رزقه
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه آيه شريفه، درصدد تبيين چگونگى علم خداوند بر احوال و ضمير انسان ها است كه در دو آيه قبل، از آن سخن به ميان آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 19 - 7
7 - پرواز پرندگان بر فراز انسان ها ، جلوه آگاهى و بينايى مطلق خداوند
أولم يروا إلى الطير . ..إنّه بكلّ شىء بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 14 - 9
9 - رد ادعاى ايمان اعراب از سوى خداوند ، نمودى از علم او به ژرفاى قلب آدميان
إنّ اللّه عليم خبير . قالت الأعراب ءامنّا قل لم تؤمنوا و لكن قولوا أسلمنا
با توجه به ارتباط اين آيه با ذيل آيه قبل، برداشت بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 22 - 9
9 - اخبار خداوند از سر و سِرّ منافقان با يهود بنى نضير ، نمودى از علم وى به غيب و شهود
علم الغيب و الشهدة
با توجه به اين كه بخش قابل توجهى از سوره درباره غزوه بنى نضير مى باشد، آيات پايانى مى تواند نظر به مطالب ياد شده، از جمله رابطه منافقان و يهود داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 88 - 8
8- عجز انسان از آوردن همانند قرآن ، بيانگر دانش و توان اندك وى در برابر خداست .
و ما أُوتيتم من العلم إلاّ قليلاً . .. قل لئن اجتمعت ... لايأتون بمثله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 12 - 4
4 - اخبار خداوند از تصورات درونى اعراب متخلّف ، نشانه اى از علم عميق او به كردار بندگان
بل كان اللّه بماتعملون خبيرًا . بل ظننتم أن لن ينقلب الرسول
از ارتباط اين آيه با ذيل آيه قبل، مطلب بالا برداشت مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 114 - 19
19 - علم ، موهبتى از ناحيه خداوند و نشأت گرفته از ربوبيت او است .
و قل ربّ زدنى علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 54 - 2
2 - نور دانش و معرفت ، نعمت الهى و ارزش خدا دادى است .
و ليعلم الذين أُوتوا العلم
عبارت «الذين اُوتوا العلم» اشاره دارد به اين كه علم و معرفت نعمتى است كه از سوى خدا به عالمان داده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 15 - 3
3 - لزوم حمد و ستايش به درگاه خدا ، در مقابل برخوردارى از نعمت علم و دانش
و لقد ءاتينا داود و سليمن علمًا و قالا الحمد للّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 19 - 8
8 - علم و قدرت ، دو نعمت بزرگ الهى و درخور شكر و سپاس
و لقد ءاتينا داود و سليمن علمًا. .. و أوتينا من كلّ شىء... و قال ربّ أوزعنى أن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 49 - 5
5 - علم و آگاهى ، موهبتى الهى است .
الذين أوتوا العلم
فاعل محذوف فعل «أوتوا» به قرينه مقام، «اللّه» است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - علق - 96 - 5 - 1
1 - آموخته هاى انسان ، هديه خداوند و نعمت او است .
علّم الإنسن ما لم يعلم
آيه شريفه، در مقام امتنان و برشمردن نعمت هايى است كه جلوه هاى كرم خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - علق - 96 - 7 - 6
6 - گرفتارى به طغيان ، براى كسانى كه در سايه كرم خداوند و به كمك علوم خدادادى ، به ثروت رسيده و خود را بى نياز مى بينند ، خلاف انتظار و واكنشى ناشايست در برابر نعمت هاى الهى است .
الأكرم . الذى علّم ... كلاّ إنّ الإنسن ليطغى . أن رءاه استغنى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 162 - 5
5 - نقش مثبت و سازنده علم در ايمان به قرآن و ديگر كتب آسمانى
لكن الرسخون فى العلم . .. يؤمنون بما أنزل إليك و ما أنزل من قبلك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 170 - 19
19 - ارزشمندى مالكيت و ثمردهى آن در گرو علم و حكمت
فان للّه ما فى السموت و الارض و كان اللّه عليماً حكيماً
يادآورى علم و حكمت خداوند پس از بيان مالكيت مطلق خداوند، مى تواند اشاره به برداشت فوق داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 120 - 6
6 - تفاوت مسؤوليت انسان ها در پيشگاه خداوند ، متناسب با بهره مندى آنها از علم و امكانات *
ما كان لأهل المدينة و من حولهم من الأعراب أن يتخلفوا
برداشت فوق بدان احتمال است كه اختصاص به ذكر يافتن اهل مدينه و اطراف آن در آيه، مبتنى بر اين اصل كلى (برخوردارى از علم و امكانات) باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 66 - 15
15- برخوردارى از تمام مراتب علم و نيز كمال نهايى ، شرط نبّوت نيست .
هل أتّبعك على أن تعلّمن ممّا علّمت رشدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 81 - 10
10- واگذارى امكانات و اختيارات به ديگران ، نيازمند دانش و آگاهى متناسب با آنها است .
و لسليمن الريح . .. و كنّا بكلّ شىء علمين
جمله «و كنّا بكلّ شىء عالمين» مى رساند كه اعطاى قدرت تسخير بادها به سليمان(ع) برخاسته از علم و آگاهى خداوند بود. بنابراين مى توان استفاده كرد كه هرگونه واگذارى قدرت و امكانات به ديگران، بايد به جا براساس علم و آگاهى متناسب با آنها و به جا صورت گيرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 50 - 1
1 - دادن نقش اصلى به دانش و تلاش بشرى در برخوردارى از آسودگى ها و نعمت ها و ناديده گرفتن نقش خداوند در عرصه زندگى ، تفكر همه مرفهان و برخورداران در طول تاريخ
قال إنّما أُوتيته على علم . .. قد قالها الذين من قبلهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 18 - 12
12 - پى بردن به حقانيت رستاخيز ، داراى راه علمى است و منكران آن گرفتار گمراهى اند .
و يعلمون أنّها الحقّ ألا إنّ الذين يمارون فى الساعة لفى ضلل بعيد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 8 - 1
1 - آگاهى از دلايل روشن الهى بر اثبات حقانيت تعاليم دين ( همچون معاد و جزاى انسان ها در آن روز ) ، مقتضى ايمان به خدا ، رسول او و قرآن است .
فامنوا باللّه و رسوله و النور الذى أنزلنا
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه آيه شريفه به منزله نتيجه براى مطالب ياد شده در آيات پيشين است. آن مطالب عبارت است از ارائه دلايل روشن بر حقانيت تعاليم الهى و نيز اثبات معاد و... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 2 - 13
13 - آگاهى بشر از فلسفه و هدف زندگى خويش ، امرى مهم و برخوردار از جايگاهى ويژه در جهان بينى الهى - اسلامى
ليبلوكم أيّكم أحسن عملاً
يادكرد فلسفه و هدف خلقت انسان در آغاز سوره و قرار گرفتن آن در سلسله مباحث مربوط به خدا و جهان، بيانگر اهميت و جايگاه ويژه اين موضوع در ميان موضوعات قرآنى و دينى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - علق - 96 - 6 - 3،5
3 - خلقت ويژه انسان و برخوردارى او از دانش و هنر نويسندگى ، دور ماندن او را از هر گونه انحراف تضمين نمى كند .
خلق الإنسن . .. علّم بالقلم ... كلاّ
حرف «كلاّ» مانع پيدايش پندارى است كه ممكن است با شنيدن آيات پيشين كه درباره آفرينش انسان و علم او بود، براى مخاطب به وجود آيد و انسان را از خطر هر انحرافى دور بداند.
5 - دانستن و توانايى بر خواندن و نوشتن ، براى باز داشتن انسان از طغيان گرى كافى نيست .
علّم بالقلم . علّم الإنسن ما لم يعلم . كلاّ إنّ الإنسن ليطغى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 51 - 23
23- بى نيازى انسان از دانستن زمان دقيق وقوع رستاخيز و تأثير نداشتن آن در هدايت و كمال او
قل عسى أن يكون قريبًا
از اصرار قرآن در اثبات اصل معاد و از عدم تعيين وقت مشخص براى آن، استفاده مى شود كه انسان براى راه يابى به صلاح و هدايت و ايمان به قيامت، نيازى به دانستن زمان دقيق معاد ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 25 - 6
6- حشر و رستاخيز انسان ها ، برخاسته از حكمت و علم خداوند است .
و إن ربّك هو يحشرهم إنه حكيم عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 22 - 10،13،14
10- ارشاد مردم به ترك اظهارنظر هاى بى پايه در باره حقايق و احاله علم آن به خداوند ، وظيفه اى است برعهده رهبران الهى .
سيقولون . .. قل ربّى أعلم بعدتهم
13- مسكوت گذاردن تعداد اصحاب كهف و احاله علم آن به خداوند ، تكليفى الهى برعهده پيامبر (صلی الله علیه و آله) و براى رشد و تربيت او است .
قل ربّى أعلم بعدتهم
14- پرهيز از تحقيقات بى ثمر و احاله علم آن به خداوند ، لازم است .
قل ربّى أعلم بعدتهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 105 - 9
9 - آگاهى هاى پيامبر (صلی الله علیه و آله) در باره حوادث قيامت و مقدمات آن ، در گرو وحى و متكى به منبع علم الهى بود .
و يس--َلونك . .. فقل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 37 - 8
8- معارف و قوانينى ، شايسته و بايسته پذيرش و پيروى است كه از هوا هاى نفسانى پيراسته و بر پايه علم بنا شده باشد .
و لئن اتبعت أهواءهم بعد ما جاءك من العلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 36 - 5
5- حكم و عمل انسان ، بر اساس آنچه صرفاً شنيده ، يا ديده و يا به قلبش راه يافته ، قبل از رسيدن به مرحله علم و آگاهى ، ممنوع است .
و لاتقف ما ليس لك به علم إن السمع و البصر و الفؤاد كلّ أُولئك كان عنه مسئولاً
برداشت فوق بر اين اساس است كه معمولاً حركتهاى غير علمى، نشأت يافته از شنيده ها، ديده ها و باورهاى سطحى است و خداوند، براى دور كردن انسان از حركت غير علمى، به او هشدار داده است كه ديده ها و . .. تا زمانى كه به مبناى علمى و يقينى منتهى نشود، قابل اعتماد نيست و در صورت اعتماد نمودن، محاكمه خواهد شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 7 - 10
10 - « و سئل أبوعبداللّه ( ع ) عن قوله : « يعلمون ظاهراً من الحياة الدنيا » ؟ فقال : منه الزجر و النجوم ;
در مجمع البيان آمده است كه از امام صادق(ع) درباره معناى اين سخن خداوند «يعلمون ظاهراً من الحياة الدنيا» سؤال شد. فرمود: از جمله آنها (يعنى از جمله دانش هاى ظاهرى حيات دنيا) نوعى كهانت و استفاده از علم نجوم است.».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 112 - 3
3 - نوح ( ع ) ، نفى كننده علم غيب از خويش *
ما علمى بما كانوا يعملون
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه «ما» در «ما علمى» نافيه و «علمى» مبتدا و خبر آن محذوف باشد; يعنى، «ما علمى ثبت أو حصل بما كانوا يعملون».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 36 - 10
10- « عن أبى جعفر ( ع ) : . . . بعث الله محمداً و . . . أنزل عليه فى سورة بنى اسرائيل بمكة . . . و أنزل نهياً عن أشياء حذّر عليها و لم يغلّظ فيها و لم يتواعد عليها و قال : . . . « و لاتقف ما ليس لك به علم إن السمع و البصر و الفؤاد كلّ أُولئك كان عنه مسئولاً . . . » . . . ;
از امام باقر(ع) روايت شده است:. .. خداوند حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) را برانگيخت و ... بر او آياتى از سوره بنى اسرائيل را در مكه
نازل فرمود ...[كه در آن آيات]از چيزهايى نهى كرده كه پرهيز از آنها لازم است، ولى در آن نهيها غلظت و شدت نشان نداده و به مرتكبين آنها وعيد عذاب نداده است و فرمود: ... «و لاتقف ما ليس لك به علم ان السمع و البصر و الفؤاد كلّ أُولئك كان عنه مسئولاً...»...».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 114 - 18
18 - علم ، مقوله اى نامتناهى براى بشر و همواره قابل افزايش است .
و قل ربّ زدنى علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 38 - 5
5- جهان هستى ( پديده هاى آسمان و زمين ) در قلمرو علم خداوند و در محضر اوست .
و ما يخفى على الله من شىء فى الأرض و لا فى السّماء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 19 - 3
3- خداوند ، داراى علم مطلق و همه جانبه است .
و الله يعلم ما تسرّون و ما تعلنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 96 - 9
9- گواهى و نظارت خداوند بر اعمال بندگان ، متكى بر علم و اطلاع گسترده او به احوال آنان است .
كفى بالله شهيدًا بينى و بينكم إنه كان بعباده خبيرًا بصيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 109 - 5
5- علم و اطلاعات پروردگار جهان ، نامتناهى و مرزناپذير است .
قل لو كان البحر مدادًا لكلمت ربّى لنفد البحر
چنان چه مراد از «كلمات» الفاظ و سخن هاى خداوند باشد، نامتناهى بودن آن ها به معناى نامتناهى بودن معارف و معلوماتى است كه سخن ها حاكى از آن اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 110 - 1،6
1 - خداوند ، داراى آگاهى كامل و دقيق به آينده و گذشته تمامى انسان ها
يعلم ما بين أيديهم و ما خلفهم
تعبير «ما بين أيديهم» بر چيزى اطلاق مى گردد كه زمان چندانى از آن نگذشته باشد و در مواردى (نظير اين آيه) مراد از «ما بين أيديهم و ما خلفهم» تمامى حالات انسان در همه زمان ها است. گفتنى است كه به آنچه رو به روى افراد باشد نيز «ما بين أيديهم» گفته مى شود.
6 - هيچ كس ، توان احاطه يافتن بر علم و معلومات خداوند را ندارد .
يعلم ما . .. و لايحيطون به علمًا
مراد از احاطه علمى به خداوند، به قرينه صدر آيه، احاطه به دانسته ها و اسرار نهفته در كارهاى او است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 114 - 22
22 - علم پيامبر (صلی الله علیه و آله) در برابر علم خداوند محدوديت داشت و قابل افزايش بود .
و قل ربّ زدنى علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 28 - 2،5
2- آگاهى ملائكه از علم مطلق خداوند به تمامى گفتار و رفتار و حالات ، موجب انقياد آنان و بازدارنده ايشان از هرگونه نافرمانى
لايسبقونه . .. بأمره يعملون . يعلم ما بين أيديهم و ما خلفهم
جمله «يعلم ما. ..» مى تواند در حكم تعليل براى آيه قبل (لايسبقونه... بأمره يعملون) باشد; يعنى، چون فرشتگان آگاه اند كه خداوند به تمامى حركات آنان دانا است، از اين رو گوش به فرمان خدا و تسليم محض او هستند.
5- اطلاع ملائكه از علم گسترده الهى ، مانع از شفاعت خودسرانه آنان است .
يعلم . .. و لايشفعون إلاّلمن ارتضى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 47 - 6
6- خداوند ، به تمامى اعمال كوچك و بزرگ ، سبك و سنگين انسان ها ، دقيقاً آگاه است .
و إن كان مثقال حبّة من خردل أتينا بها
احضار و آوردن تمامى اعمال - حتى خُردترين آنها - دليل آگاهى دقيق خداوند به آن اعمال است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 81 - 7
7- تمامى هستى ، در سيطره علم لايزال الهى است .
و كنّا بكلّ شىء علمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 19 - 6
6 - خداوند ، به همه امور علم و آگاهى دارد .
واللّه يعلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 28 - 11
11 - تمامى رفتار و كردار انسان ها در قلمرو علم خداوند است .
و اللّه بما تعملون عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 35 - 23
23 - علم خداوند ، فراگير همه پديده هاى جهان است .
و اللّه بكل شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 41 - 16
16 - تمامى حركات و رفتار ( نيايش ، تسبيح و . . . ) موجودات عالم ، در قلمرو علم همه جانبه خداوند است .
و اللّه عليم بما يفعلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 64 - 11
11 - خداوند ، به همه چيز دانا است .
و اللّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 220 - 4
4 - خداوند ، داراى شنوايى و علم همه جانبه بر احوال و نياز هاى خلق
الذى يريك حين تقوم . و تقلّبك فى السجدين . إنّه هو السميع العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 88 - 8
8 - آگاهى عميق و همه جانبه خداوند به كردار آدميان
إنّه خبير بما تفعلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 62 - 5،6
5 - خداوند ، بر هر چيزى عالم است .
إنّ اللّه بكلّ شىء عليم
6 - فراخى و ضيق روزى بندگان ، ناشى از علم خدا به همه چيز است .
اللّه يبسط الرزق . .. و يقدر له إنّ اللّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 1 - 11
11 - فرمان به تبعيت نكردن از كافران و منافقان ، برخاسته از علم گسترده و حكمت خداوندى است .
يأيّها النبىّ . .. و لاتطع الكفرين و المنفقين إنّ اللّه كان عليمًا حكيمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 40 - 12
12 - خداوند ، همواره ، به همه چيز دانا است .
و كان اللّه بكلّ شىء عليمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 54 - 4
4 - آگاهى خداوند به آنچه انسان ها آن را آشكار مى كنند و يا پوشيده مى دارند ، برخاسته از علم وسيع و گسترده الهى به كائنات است .
إن تبدوا شيئًا أو تخفوه فإنّ اللّه كان بكلّ شىء عليمًا
تكرار «شىء» در كلام كه، اوّلى مربوط به احوال انسان و دومى دال بر همه چيز است، اين نكته را مى رساند كه علم به آن اوّلى، جزيى از علم به همه كائنات است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 8 - 15
15 - تمامى رفتار و دست ساخته هاى انسان ها ، در قلمرو علم خدا است .
إنّ اللّه عليم بما يصنعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 79 - 5
5 - خداوند ، به همه مخلوقات جهان هستى آگاه است .
و هو بكلّ خلق عليم
«خلق» هم مى تواند به معناى «مخلوق» (مصدر به معناى اسم مفعول) و هم در معناى مصدرى آن (آفرينش) به كار رفته باشد. گفتنى است كه برداشت ياد شده مبتنى بر كار برد نخست است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 46 - 14
14 - قدرت و علم همه جانبه خداوند ، پشتوانه داورى عادلانه او در ميان بندگان
قل اللّهمّ فاطر السموت . .. علم الغيب و الشهدة أنت تحكم
ذكر داورى خداوند، پس از ياد كردن از خالقيت و علم همه جانبه او، مى تواند گوياى مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 70 - 7،8
7 - همه رفتار هاى آدمى ، تحت قلمرو علم كامل خداوند قرار دارد .
و هو أعلم بما يفعلون
8 - خداوند ، داناترين آگاهان به رفتار هاى آدمى است .
و هو أعلم بما يفعلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 7 - 10
10 - رحمت و علم خداوند ، گسترده و فراگير همه پديده هاى عالم است .
ربّنا وسعت كلّ شىء رحمة و علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 16 - 2
2 - همه چيز انسان ( گفتار ، رفتار و انگيزه هاى او ) در قيامت ، در قلمرو علم و آگاهى خداوند قرار دارد .
لايخفى على اللّه منهم شىء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 19 - 7
7 - آگاهى همه جانبه خداوند بر احوال بندگانش ، دليل بى ثمر بودن حمايت نزديكان و شفاعت براى كافران و مشركان است .
ما للظلمين من حميم و لا شفيع يطاع . يعلم خائنة الأعين و ما تخفى الصدور
برداشت ياد شده مبتنى بر اين نكته است كه جمله «يعلم خائنة الأعين . ..» تعليل براى جمله «ما للظالمين من حميم...» باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 12 - 14
14 - توجه به آفرينش زمين و آسمان و مراحل آن ، عامل پى بردن انسان به قدرت و علم نامحدود خداوند
أئنّكم لتكفرون بالّذى خلق . .. ذلك تقدير العزيز العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 22 - 4
4 - شناخت و درك ناقص كافران و مشركان ، از گستره علم الهى
ظننتم أنّ اللّه لايعلم كثيرًا ممّا تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 23 - 2
2 - مقام ربوبيت و پروردگارى خداوند ، مقتضى علم فراگير او نسبت به انسان ها و اعمال آنان
ظننتم أنّ اللّه لايعلم . .. ظننتم بربّكم
لحن انكارآميز آيه و تعبير «ظننتم» و نيز آمدن صفت «ربّ»، نشانگر برداشت يادشده است; يعنى، اين گونه گمان درباره «پروردگار» گمانى بى جا و ناروا است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 40 - 14،16
14 - آگاهى كامل خداوند به تمامى اعمال انسان ها
إنّه بما تعملون بصير
16 - علم گسترده الهى به عملكرد انسان ها ، پشتوانه كيفر و پاداش اخروى آنان
اعملوا ما شئتم إنّه بما تعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 47 - 5،6،7
5 - احاطه علمى خدا به تمام تحولات پيچيده شكوفه ها و كيفيت بارور شدن و ثمردهى آنها
و ما تخرج من ثمرت من أكمامها . .. إلاّ بعلمه
6 - آگاهى به همه اسرار حيات گياهى و انسانى ، در انحصار خدا است .
و ما تخرج من ثمرت . .. و لاتضع إلاّ بعلمه
برداشت ياد شده با توجه به حصر مستفاد از آيه صورت گرفته است.
7 - خداوند ، از تمامى تحولات ايام باردارى و زايمان آگاه است .
و ما تحمل من أنثى و لاتضع إلاّ بعلمه
چنانچه «باء» در «بعلمه» براى مصاحبت باشد، نشان مى دهد كه تمامى تحولات جنين از آغاز تا تولد، در حيطه علم خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 53 - 12،13
12 - اسرار علمى نهفته در نظام جهان و وجود انسان ، كافى براى پى بردن به حضور و احاطه علم الهى بر هستى
سنريهم ءايتنا . .. أَوَ لم يكف بربّك
13 - سراسر جهان هستى ، در محضر و منظر خدا بوده و در احاطه علمى او قرار دارد .
أَوَلم يكف بربّك أنّه على كلّ شىء شهيد
بنابراين كه «شهيد» به معناى شاهد باشد، مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 54 - 8،9
8 - توجه به احاطه همه جانبه خداوند بر موجودات ، موجب از بين رفتن هر گونه ترديد در مورد حقانيت رستاخيز است .
ألا إنّهم فى مرية من لقاء ربّهم ألا إنّه بكلّ شىء محيط
انكار قيامت و رستاخيز مردگان از سوى مشركان، مبنى بر اين پندار نادرست است كه آنها جمع شدن اجزاء پراكنده و از بين رفته موجودات را بعيد مى دانستند. خداوند با بيان اين حقيقت كه او بر همه چيز احاطه دارد و هيچ چيز از حيطه علم و قدرت او ناپديد نمى شود، اين پندار را ابطال مى كند.
9 - خداوند ، آگاه به همه امور حتى به گرايش هاى قلبى و درونى انسان ها
ألا إنّهم فى مرية من لقاء ربّهم ألا إنّه بكلّ شىء محيط
ذكر احاطه علمى بر تمامى پديده هاى هستى، در پى بيان ترديد درونى مشركان در حقانيت معاد، مى تواند بيانگر برداشت بالا باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 12 - 13
13 - اراده و مشيت خداوند ، متّكى بر آگاهى نامحدود او است .
يبسط الرزق لمن يشاء و يقدر إنّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 13 - 11
11 - احكام شريعت هاى آسمانى ، براساس علم گسترده و لايزال الهى است .
إنّه بكلّ شىء عليم . شرع لكم من الدين ما وصّى به نوحًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 19 - 2
2 - آگاهى همه جانبه ، دقيق و عميق خداوند ، نسبت به امور بندگان
اللّه لطيف بعباده
يكى از معانى «لطف و لطافة» دستيابى به امور دقيق است و اسناد لطف به خدا، به معناى احاطه و علم همه جانبه او به دقايق امور است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 50 - 7
7 - مشيت الهى در آفرينش ، متكى به علم و قدرت گسترده او است .
يخلق ما يشاء . .. إنّه عليم قدير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 9 - 8
8 - جهان آفرينش ، جلوه اى از قدرت شكست ناپذير و علم گسترده خداوند است .
خلقهنّ العزيز العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 80 - 1
1 - تصور ناقص انسان از خداوند و گستره علم وى ، زمينه ساز فروغلتيدن وى در دام حق ستيزى و مبارزه با پيامبران
أم أبرموا أمرًا . .. أم يحسبون أنّا لانسمع سرّهم و نجويهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 8 - 7
7- كفرورزى و نسبت هاىِ نارواى مشركان به ساحت وحى و پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مورد علم و آگاهى خداوند
قل . .. هو أعلم بما تفيضون فيه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 23 - 3
3- علم به همه حقايق و تصميم گيرى در امور تكوينى ، در انحصار خداوند است .
قال إنّما العلم عند اللّه
الف و لام «العلم» يا براى استغراق يا جنس است و چون در آيه قبل، سخن از نزول عذاب و امرى تكوينى بود، مصداق مورد نظر از آن، مصلحت سنجى و تصميم گيرى در امور تكوينى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 30 - 9
9- آگاهى خداوند ، بر تمامى اعمال خلق
و اللّه يعلم أعملكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 11 - 22،24
22 - آگاهى همه جانبه خداوند ، به تمامى كردار بندگان
بل كان اللّه بماتعملون خبيرًا
24 - آگاهى عميق الهى به كردار بندگان ، هشدارى به نفاق پيشگان و متخلفان از تكاليف دين
سيقول لك المخلّفون . .. بل كان اللّه بماتعملون خبيرًا
تذكّر به «علم الهى» در پايان چنين آيه اى - كه سخن از متخلفان به ميان آورده است - بارِ هشدارى دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 18 - 11
11 - قلب انسان ها ، در احاطه علم الهى و مسخر اراده او
فعلم ما فى قلوبهم فأنزل السكينة عليهم
نزول آرامش بر قلب مؤمنان، مى رساند كه قلب ها در برابر اراده الهى، تأثيرپذير و مسخّرند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 21 - 4،5
4 - احاطه علمى خداوند ، بر تمامى رخداد ها و حوادث آينده
و أخرى . .. قد أحاط اللّه بها
5 - خبر هاى خداوند از آينده پيروزمند مؤمنان ، متكى به علم گسترده و همه جانبه او
وعدكم اللّه . .. و أخرى لم تقدروا عليها قد أحاط اللّه بها
از ارتباط «قد أحاط. ..» با مطالب قبل، برداشت بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 26 - 20،21،22
20- خداوند ، داراى علم همه جانبه و ازلى به همه امور هستى
و كان اللّه بكلّ شىء عليمًا
21- ايجاد روح آرامش و تقوا در پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان ، به هنگام نياز آنان ، متكى به علم فراگير خداوند بر هستى
فأنزل اللّه . .. و ألزمهم كلمة التقوى ... و كان اللّه بكلّ شىء عليمًا
از ارتباط «و كان اللّه. ..» با عبارت قبل آيه (فأنزل اللّه...)، مطلب بالا استفاده مى شود.
22 - علم فراگير خداوند ، مبناى اعطاى فيض از سوى او به بندگان ، براساس استحقاقشان
و ألزمهم كلمة التقوى و كانوا أحقّ بها و أهلها و كان اللّه بكلّ شىء عليمًا
برداشت بالا مبتنى بر اين نكته است كه «و كان اللّه. ..» در رابطه با «و كانوا أحقّ...» مطرح شده باشد; يعنى، تشخيص اين شايستگى و اهليّت به وسيله علم فراگير الهى، صورت گرفته و مى گيرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 16 - 5،6
5 - خداوند ، به دليل آگاهى بر تمامى هستى ، بى نياز از گزارش خلق براى اطلاع از ايمانشان
قل أتعلّمون اللّه بدينكم و اللّه يعلم ما فى السموت و ما فى الأرض
6 - احاطه علم الهى بر تمامى اشياء
و اللّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 16 - 7،8
7- سراسر وجود آدمى و زواياى قلب انسان ، آشكار براى خداوند
و نحن أقرب إليه من حبل الوريد
8- علم الهى به اعماق وجود آدمى ، هشدارى به وى در تأثيرپذيرى از وسوسه هاى نفس
و نعلم ما توسوس به نفسه و نحن أقرب إليه من حبل الوريد
تعبير و «نحن أقرب. ..» - در پى «نعلم ما توسوس...» - مى تواند از آن جهت باشد كه آدمى با ناظر ديدن خدا، خود را از بند وسوسه هاى نفس رها مى سازد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 30 - 6
6 - هدايت يافتگان و گمراهان ، تحت احاطه علمى كامل خداوند
إنّ ربّك هو أعلم بمن ضلّ عن سبيله و هو أعلم بمن اهتدى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 32 - 13
13 - انسان ، در طول حيات خويش ، تحت احاطه علم گسترده الهى است .
هو أعلم بكم إذ أنشأكم من الأرض و إذ أنتم أجنّة فى بطون أُمّهتكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 3 - 2،3
2 - خداوند ، به هر چيزى دانا است .
و هو بكلّ شىء عليم
3 - علم خداوند به اشيا ، همه جانبه و فراگير است .
و هو بكلّ شىء عليم
به كارگيرى صيغه مبالغه (عليم) به جاى اسم فاعل (عالم)، بيانگر برداشت ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 4 - 8،12،14
8 - خداوند ، به هر آنچه در دل خاك فرو مى رود ( قطرات باران ، دانه هاى گياهان و . . . ) و هر آنچه از دل خاك بيرون مى آيد ( انواع گياهان و . . . ) آگاه است .
يعلم ما يلج فى الأرض و ما يخرج منها
«ولوج» (مصدر «يلج») معادل «دخول» است و واژه «ما» (آنچه) در «ما يلج. ..» شامل قطرات باران، دانه هاى گياهان و... است. هم چنين كلمه «ما» در «ما يخرج» دربرگيرنده انواع گياهان، جنبندگان، آب و... است.
12 - هر كس در هر جا ، در احاطه علمى خدا قرار دارد و هرگز از او غايب نخواهد شد .
و هو معكم أين ما كنتم
برداشت ياد شده مبتنى بر اين احتمال است كه مراد از «معيت» در «حكم» معيت علمى باشد; نه معيت وجودى.
14 - علم خداوند مطلق است و همه پديده هاى عالم در قلمرو علم او قرار دارند .
يعلم ما يلج فى الأرض . .. و اللّه بما تعملون بصير
يادآورى علم خداوند به موجودات آسمانى و زمينى و نيز آگاهى به تمامى رفتارهاى انسان ها، مى تواند اشاره به مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 7 - 2،11
2 - خداوند ، به آنچه در آسمان ها و آنچه در زمين است آگاهى كامل دارد .
إنّ اللّه يعلم ما فى السموت و ما فى الأرض
11 - خداوند ، به همه چيز احاطه علمى دارد .
إنّ اللّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 18 - 14
14 - خداوند ، داراى آگاهى ژرف و همه جانبه نسبت به اعمال آدميان
إنّ اللّه خبير بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 22 - 3،7
3 - خداى يگانه ، آگاه به تمامى غيب و شهود ( پنهان و آشكار )
علم الغيب و الشهدة
7 - هر موجودى جز خداى يگانه ، فاقد علم و رحمت گسترده و شايستگى براى پرستش
هو اللّه الذى لا إله إلاّ هو علم الغيب و الشهدة هو الرحمن الرحيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 18
18 - خداوند ، آگاه به اعمال پنهانى و آشكار آدميان
و أنا أعلم بما أخفيتم و ما أعلنتم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 3 - 9
9 - علم گسترده خداوند بر اعمال خلق ، ملاك داورى ميان آنان در قيامت *
يوم القيمة يفصل بينكم و اللّه بما تعملون بصير
از ارتباط «يفصل بينكم» - درصورتى كه «يفصل» به معناى «يحكم» (داورى خواهد كرد) باشد - و «واللّه بماتعملون بصير» مطلب بالا استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 8 - 5
5 - خداوند ، به تمامى اعمال آدميان آگاه است .
ثمّ تردّون إلى علم الغيب و الشهدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - منافقون - 63 - 11 - 8
8 - آگاهى گسترده و همه جانبه خداوند ، به اعمال انسان
و اللّه خبير بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 4 - 1،5
1 - خداوند ، به همه موجودات هستى احاطه علمى دارد .
يعلم ما فى السموت و الأرض
5 - علم خداوند ، مطلق و فراگير همه ذرّات نهان و آشكار جهانِ هستى است .
يعلم ما فى السموت . .. و ما تعلنون و اللّه عليم بذات الصدور
يادآورى آگاهى خداوند از موجودات آسمان ها و زمين و نيز رفتارهاى نهانى و آشكارا و رازهاى دل بشر، اشاره به علم مطلق و فراگير خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 11 - 6،7
6 - خداوند ، بر هر چيزى دانا است .
و اللّه بكلّ شىء عليم
7 - علم خداوند ، مطلق و همه جانبه است .
و اللّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - طلاق - 65 - 12 - 10،11،12
10 - همه هستى و تمامى زواياى وجود پديده هاى جهان ، تحت قلمرو علم خداوند
و أنّ اللّه قد أحاط بكلّ شىء علمًا
11 - آفرينش آسمان ها و زمين ، جلوه اى روشن و نشانه اى گويا از علم مطلق و همه جانبه خداوند است .
اللّه الذى خلق سبع سموت . .. لتعلموا ... أنّ اللّه قد أحاط بكلّ شىء علمًا
12 - آگاه شدن بشر به قدرت و علم همه جانبه خداوند ، از حكمت هاى آفرينش آسمان ها و زمين
اللّه الذى خلق سبع سموت . .. لتعلموا أنّ اللّه على كلّ شىء قدير و أنّ اللّه قد
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه «لام» در جمله «لتعلموا. ..» تعليل براى عبارت «خلق سبع سماوات» است و اين جمله بيانگر علت و فلسفه آفرينش آسمان ها و زمين است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 13 - 1،2،4
1 - خداوند ، به تمامى گفته هاى پنهانى و آشكار آدميان آگاهى كامل دارد .
و أسرّوا قولكم أو اجهروا به إنّه عليم
توصيف خداوند با صيغه مبالغه «عليم»، مى تواند بيانگر كثرت و كمال علم او باشد.
2 - هيچ چيز ، از نظر خداوند پنهان نبوده و علم او به همه پديده هاى نهان و آشكار جهان يكسان است .
و أسرّوا قولكم أو اجهروا به إنّه عليم
«أو» در اين آيه، براى تساوى است; يعنى، پديده هاى جهان - چه در نهان باشند و چه آشكارا - براى خداوند مساوى است و همه به طور يكسان در قلمرو علم او قرار دارند.
4 - خداوند ، به نيت ها ، راز دل ها و ضمير آدميان ، آگاهى كامل دارد .
إنّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 19 - 6
6 - خداوند ، نسبت به هر چيزى آگاه و بينا است .
إنّه بكلّ شىء بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - قلم - 68 - 7 - 1،2،3
1 - آگاهى همه جانبه و برتر خداوند ، از انسان هاى گمراه و كافر
إنّ ربّك هو أعلم بمن ضلّ عن سبيله
2 - آگاهى همه جانبه و برتر خداوند ، از انسان هاى هدايت يافته و مؤمن
و هو أعلم بالمهتدين
3 - ربوبيت خداوند ، مقتضى آگاهى همه جانبه و برتر او نسبت به احوال انسان ها است .
إنّ ربّك هو أعلم بمن ضلّ عن سبيله و هو أعلم بالمهتدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 28 - 7
7 - علم خداوند ، مطلق و شامل همه پديده هاى هستى است .
و أحصى كلّ شىء عددًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - نبأ - 78 - 29 - 1،2،6
1 - آمار تمامى موجودات هستى به طور دقيق در اختيار خداوند و احاطه علمى او است .
و كلّ شىء أحصينه
«احصاء» از «حصى» (ريگ) مشتق شده است; به اين لحاظ كه براى شمردن از ريگ استفاده مى شد (مفردات راغب). احصاى همه چيز، به معناى احاطه علمى خداوند به آنها است.
2 - خداوند ، همه چيز را به صورت نوشته و تحت حفاظت خويش ، باقى نگه مى دارد .
و كلّ شىء أحصينه كتبًا
«كتاباً»، (مانند «كتابة»)، مصدر «كتب» و حال يا مفعول مطلق است. در صورت اول به معناى «مكتوب» است و در صورت دوم «احصاءَ كتاب» (شمارشى به گونه نوشتن) بوده است. «نوشتن هر چيز» - به هر معنايى باشد - حاكى از نوعى بقاى آن است.
6 - احاطه علمى خداوند به همه موجودات ، پشتوانه دقيق بودن حسابرسى اعمال در قيامت
لايرجون حسابًا . .. و كلّ شىء أحصينه كتبًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انشقاق - 84 - 23 - 6
6 - خداوند ، به افكار و كردار منكران معاد و تكذيب كنندگان قرآن ، داناتر از هر كس ديگر است .
و اللّه أعلم بما يوعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بروج - 85 - 9 - 4
4 - خداوند ، بر همه چيز گواه و از همه چيز آگاه است .
و اللّه على كلّ شىء شهيد
«شهادة»، در اصل به معناى خبر دادن از چيزى است كه شخص آن را مشاهده كرده و نزد آن حاضر بوده است (نهايه ابن اثير). گواه بودن خداوند بر همه چيز، مستلزم آگاهى او از آنها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - اعلى - 87 - 7 - 7،10
7 - خداوند ، به تمام آنچه آشكار است و يا همواره مستور مى ماند ، آگاه است .
إنّه يعلم الجهر و ما يخفى
فعل مضارع در «مايخفى» - به قرينه آن با كلمه «الجهر» - دلالت بر تجدد و استمرار خفا دارد و مى رساند كه مراد از «مايخفى»، چيزهايى است كه مخفى شدن اقتضاى طبيعت آن باشد.
10 - مشيت هاى خداوند ، گزاف و ناپسند نبوده و متكى به علم همه جانبه او است .
إلاّ ما شاء اللّه إنّه يعلم الجهر و ما يخفى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 10 - 3
3 - خداوند ، به راه خير و شرّ و رهروان هر يك ، آگاه است .
و هدينه النجدين
اسناد هدايت به خداوند در «هدينا» - با توجّه به «أيحسب أن لم يره أحد» در آيات پيشين - بيانگر آن است كه چون خداوند راه خير و شرّ را به ديگران شناسانده است; پس خود به آن آگاه است و رهروان آنان بر او مشتبه نمى شوند تا مدعيان حقيقىِ انفاق را، از غير آنهاتشخيص ندهد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 66 - 9
9- علوم لدنى خضر ، دامنه گسترده اى داشت .
تعلمن ممّا علّمت
«من» در «ممّا» معناى تبعيض دارد. موسى(ع) با اين تعبير، مى گويد: «من، خواهان آموختن بخشى از آن علوم گسترده تواَم».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 38 - 2
2- نيت ها ، انگيزه ها ، افكار و رفتار آشكار و پنهانى انسان در قلمرو علم خداوند
ربّنا إنك تعلم ما نخفى و ما نعلن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 14 - 8
8 - اعطاى دانش و حكمت ، وعده الهى به محسنان و نيكوكاران
و كذلك نجزى المحسنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 114 - 18
18 - علم ، مقوله اى نامتناهى براى بشر و همواره قابل افزايش است .
و قل ربّ زدنى علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 40 - 5،13
5 - دانش آصف بن برخيا ، فراتر از علوم متعارف و معمولى بشر بود .
قال الذى عنده علم من الكتب أنا ءاتيك به قبل أن يرتدّ إليك طرفك
13 - قدرت و توان عفريت دربار سليمان ، مقهور دانش و علم آصف بن برخيا
قال عفريت من الجنّ . .. قال الذى عنده علم من الكتب
در پاسخ پرسش سليمان(ع)، نخست عفريت بود كه قدرت خويش را مطرح ساخت; ولى دانش برتر دانشمند دربار سليمان مجالى براى اعمال قدرت به وى نداد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 60 - 18
18 - علم خداوند ، آميخته با حكمت است .
و اللّه عليم حكيم
برداشت فوق بر اين اساس است كه «حكيم»، صفت «عليم» باشد نه خبر دوم.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 78 - 7
7 - خداوند ، علّام الغيوب ( داراى علم گسترده و عميق به همه نهان ها ) است .
أن اللّه علّم الغيوب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 94 - 16
16 - تساوى غيب و شهود و نهان و آشكار ، در پيشگاه خداوند
علم الغيب و الشهدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 115 - 10
10 - علم گسترده و همه جانبه الهى به همه حقايق هستى
إن اللّه بكل شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 34 - 15
15- خداوند ، براى آگاهى به خواست بندگان نيازى به مقال و عرض حال آنان ندارد .
إنه هو السميع العليم
مى توان گفت از اهداف يادآورى علم خدا پس از بيان شنوايى او ، اين حقيقت است كه در آگاهى خداوند به حاجت انسانها ، به درخواست كردن و به زبان جارى كردن نيازى نيست ، گرچه در اجابت آن مؤثر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 109 - 5
5- علم و اطلاعات پروردگار جهان ، نامتناهى و مرزناپذير است .
قل لو كان البحر مدادًا لكلمت ربّى لنفد البحر
چنان چه مراد از «كلمات» الفاظ و سخن هاى خداوند باشد، نامتناهى بودن آن ها به معناى نامتناهى بودن معارف و معلوماتى است كه سخن ها حاكى از آن اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 61 - 5
5 - علم و قدرت خدا ، كامل و بى نقص است .
ذلك بأنّ اللّه يولج الّيل . .. و أنّ اللّه سميع بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 35 - 23
23 - علم خداوند ، فراگير همه پديده هاى جهان است .
و اللّه بكل شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 3 - 19
19 - كوچكى و بزرگى و ريزى و درشتى اشيا ، تفاوتى در تعلق علم خدا به آنها ندارد .
لايعزب عنه مثقال ذرّة . .. و لا أصغر من ذلك و لا أكبر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 16 - 2
2 - علم الهى به چگونگى ايمان انسان ها ، مبتنى بر ملاك هاى واقعى و عينى است ; نه ادعا ها و اظهارات گفتارى آنان .
قل أتعلّمون اللّه بدينكم و اللّه يعلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 32 - 10
10 - آگاهى كامل و قدرت نامحدود خداوند ، آميخته با خطاپوشى و مغفرت گسترده او
إنّ ربّك هو أعلم بمن ضلّ . .. و للّه ما فى السموت و ما فى الأرض ... إنّ ربّك وس
از ارتباط آيات شريفه، مى توان استفاده كرد كه خداوند در عين آگاهى كامل به عملكرد انسان ها و قدرت نامحدود او بر مجازات آنان، از كاستى هاى ايشان درمى گذرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 35 - 5
5 - شهودى بودن علم غيب
أعنده علم الغيب فهو يرى
تفريع «فهو يرى» بر «أعنده علم الغيب»، نشانگر آن است كه هر وقت علم به غيبى براى انسان حاصل شود، معلوم غيبى براى وى، شكل مشهود را پيدا مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 10 - 3،5
3- علم خداوند به راز دلها ، سخنان پنهانى و گفته هاى آشكار ، يكسان است .
سواء منكم من أسرّ القول و من جهر به
«سواء» مصدر و به معناى اسم فاعل (متساوى) است. اين كلمه خبر مقدم و «من أسرّ ...» مبتداى آن است ; يعنى: «من أسرّ منكم القول و من جهر به متساويان فى علمه».
5- علم خداوند به نهان شدگان در تاريكى هاى شب و آشكار شدگان در روشنايى روز يكسان است .
و من هو مستخف بالّيل و سارب بالنهار
«من هو» عطف بر «من أسرّ» است. از اين رو «سواء» خبر براى «من هو ...» نيز مى باشد ; يعنى: «من هو مستخف و من هو سارب سواء فى علمه».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 44 - 9
9- پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، داراى علمى مبرّا از فراموشى و نسيان *
و أنزلنا إليك الذكر لتبيّن للناس
برداشت فوق، مبتنى بر اين نكته است كه مراد از «الذكر» به قرينه «ما نزّل إليهم» علم باشد و «ذكر» در لغت بودن چيزى در قلب (صورت علمى) است. از اينكه از علم اعطا شده به پيامبر(صلی الله علیه و آله) تعبير به ذكر گرديده، احتمال دارد به خاطر اين باشد كه در آن غفلت و فراموشى راه نداشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 5 - 2
2 - آگاهى مردم عصر بعثت ، از سرنوشت اقوام كافر پيش از خود ، از راه اخبار و اطلاعات واصله بود .
ألم يأتكم نبؤا الذين كفروا من قبل
مطلب ياد شده، از آمدن تعبير «نبأ» (خبر) به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 125 - 11
11- راه خدا و اسلام ، سازگار با عقل ، علم و عواطف انسانى
ادع إلى سبيل ربّك بالحكمة و الموعظة الحسنة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 18 - 14
14 - برنامه هاى دين الهى ، نشأت يافته از مبدأ علم و نه تمايلات بى اساس
جعلنك على شريعة . .. و لاتتّبع أهواء الذين لايعلمون
از مقابله ميان «جعلناك على شريعة» و «أهواء الذين لايعلمون»، استفاده مى شود كه شريعت الهى، هم عالمانه است و هم مبرّا از هوا و هوس.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 125 - 11
11- راه خدا و اسلام ، سازگار با عقل ، علم و عواطف انسانى
ادع إلى سبيل ربّك بالحكمة و الموعظة الحسنة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 9 - 4
4 - توجه به خدادادى بودن نعمت بيان و ابزار آن ، مايه يقين به آگاهى خداوند از نيت ها ، افكار و دانسته هاى انسان است .
أيحسب أن لم يره أحد . ألم نجعل له ... و لسانًا و شفتين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 50 - 15،16
15- تأكيد يوسف ( ع ) بر آگاهى كامل خداوند به كيد زنان اشراف درباره او
إن ربى بكيدهنّ عليم
16- يوسف ( ع ) در پيامش به پادشاه ، خداوند را حقيقتى آگاه به امور انسان ها معرفى كرد .
إن ربى بكيدهنّ عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 77 - 3
3 - يهود مورد توبيخ و سرزنش خداوند ، به خاطر محدود پنداشتن علم و آگاهى او
أو لايعلمون أن اللّه يعلم ما يسرون و ما يعلنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 15
15 - آگاه نبودن خدا به اسرار نهانى انسان ها ، از باور ها و پندار هاى باطل يهود
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم ليحاجوكم به عند ربكم
از جمله «أتحدثونهم . .. ليحاجوكم» چنين بر مى آيد كه يهود آن گاه راه احتجاج عليه خويش را گشوده مى ديدند كه حقايق و دانسته هاى خويش را آشكار كنند; ولى اگر حقايق را آشكار نكنند عليه آنان احتجاج نمى شود و مؤاخذه نمى گردند. اين پندار بيانگر برداشت فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 77 - 2
2 - يهوديان ، خداوند را به امور نهانى انسان عالم و آگاه نمى دانستند .
أو لايعلمون أن اللّه يعلم ما يسرون و ما يعلنون
استفهام در «أو لايعلمون . ..» انكار توبيخى است.
علم اليقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكاثر - 102 - 5 - 6
6 - « عن أبى عبداللّه ( ع ) فى قول اللّه « لو تعلمون علم اليقين » قال : المعاينة ;
از امام صادق(ع) درباره سخن خداوند «لو تعلمون علم اليقين» روايت شده كه فرمود: [علم اليقين] مشاهده عينى است».
علم غيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 49 - 18،23
18 - عيسى ( ع ) ، برخوردار از علم غيب و نهان
و اُنبّئكم بما تأكلون و ما تدّخرون فى بيوتكم
23 - خبر دادن غيبى حضرت عيسى ( ع ) ، از مأكولات و ذخاير بنى اسرائيل در خانه هايشان ، از سن هفت يا هشت سالگى
و انبّئكم بما تأكلون و ما تدّخرون فى بيوتكم
امام صادق (ع): . .. و مكث عيسى (ع) حتّى بلغ سبع سنين او ثمانياً فجعل يخبرهم بما يأكلون و ما يدّخرون فى بيوتهم.
بحار الانوار، ج 14، ص 251، ح 43 ; تفسير برهان، ج 1، ص 284، ح 4.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 179 -
11،12،13،14،15،16،18،19،20،23،28
11 - آگاه نكردن انسان ها بر اسرار نهانى ( غيب ) ، سنّت الهى است .
و ما كان اللّه ليطلعكم على الغيب
برداشت فوق، بر اين اساس است كه الف و لام در «الغيب»، براى جنس باشد.
12 - تنها خداوند آگاه به غيب ها و اسرار نهانى است .
و ما كان اللّه ليطلعكم على الغيب
13 - ايمان و كفر ( پاكى و ناپاكى ) انسان ها از امور غيبى
و ما كان اللّه ليطلعكم على الغيب
چنانچه مراد از «الغيب»، جنس باشد، كفر و ايمان از مصاديق مورد نظر است. البتّه اين احتمال نيز به نظر مى رسد كه الف و لام «الغيب»، عهد باشد; يعنى خصوص كفر و ايمان.
14 - سنّت الهى ، بر تفكيك صفوف پاكان از ناپاكان به وسيله آگاه ساختن مردم به غيب و اسرار دل ها ، نيست .
ما كان اللّه ليذر المؤمنين على ما انتم عليه حتّى يميز الخبيث من الطّيّب و ما كان
«و ما كان اللّه ليطلعكم . .. »، در صدد بيان اين است كه گر چه خداوند، ناپاكان را از پاكان مشخص خواهد كرد، ولى اين تفكيك از طريق مشكلات و جنگها و مسائل ديگر از اين قبيل است، نه از راه آشنا ساختن مردم به غيب و نهان.
15 - آگاهى برخى از رسولان الهى بر غيب و نهان ( ايمان و كفر ) امّت خويش
و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء
برداشت فوق بر اين اساس است كه «من» براى تبعيض و متعلق به «يجتبى» باشد و چون جمله «و لكنّ اللّه . .. »، استدراك از جمله «ما كان اللّه ... » است، معناى آيه چنين مى شود: خداوند، امّتها را به غيب آگاه نمى سازد، ولى برخى رسولان را براى آگاه ساختن از غيب انتخاب مى كند.
16 - خداوند برخى رسولان را براى آگاه ساختنشان از غيب ، برمى گزيند .
و ما كان اللّه ليطلعكم على الغيب و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء
18 - آگاهى تمامى رسولان الهى از غيب *
و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء
بنابر اينكه «من»، بيان براى «من يشاء» باشد. يعنى خداوند براى آگاه ساختن از غيب، هر كس را بخواهد انتخاب مى كند و براى اين منظور، رسولان خويش را انتخاب كرده است.
19 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، آگاه به پاكان و ناپاكان ( مؤمن و منافق ) امّت خويش ، از طريق علم به غيب
و ما كان اللّه . .. و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء
مراد از «من رسله» - چه برخى از رسولان باشند و چه تمامى آنان - قطعاً پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) از جمله آنان خواهد بود.
20 - خداوند ، افاضه كننده علم غيب بر رسولان خويش
و ما كان اللّه ليطلعكم على الغيب و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء
23 - آگاهى پيامبران به غيب و نهان ( پاكى ها ، پليدى ها ، مصالح و مفاسد واقعى انسان ها ) ، دليل لزوم ايمان به آنان
و ما كان اللّه ليطلعكم على الغيب و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء فامنوا باللّ
برداشت فوق بر اين مبناست كه جمله «فامنوا . .. »، متفرع بر جمله «و لكنّ اللّه يجتبى من رسله» باشد. يعنى چون پيامبران آگاه به غيب هستند، لازم است به آنان ايمان آوريد; چرا كه تنها آنان دانا به حقايق امور هستند و راه سعادت و شقاوت را مى شناسند.
28 - برخى مؤمنان خواستار آگاهى از غيب و نهان انسان ها بودند تا افراد مؤمن را از غير مؤمن ( طيّب و خبيث ) ، تمييز دهند .
و ما كان اللّه ليطلعكم على الغيب
در شأن نزول آيه آمده است كه برخى مؤمنان، خواهان علامتى بودند تا با آنان منافقان را از مؤمنان بازشناسند. آنگاه خداوند آيه فوق را نازل فرمود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 53 - 14
14 - توجه و اعتقاد به با خبر بودن خداوند از تمامى رفتار و كردار آدميان ، باز دارنده آنان از هر گونه نافرمانى و گناه است .
و أقسموا باللّه جهد أيمنهم . .. إنّ اللّه خبير بما تعملون
جمله «إنّ اللّه خبير. ..» تذكرى تهديدآميز به منافقان بود كه به دروغ اظهار اطاعت مى كردند; ولى در عمل به نافرمانى و گناه مشغول بودند. بنابراين هشدار به آگاهى خداوند از اعمال انسان ها، مى تواند به منظور بازداشتن آنان از نافرمانى و گناه باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 38 - 8
8 - آگاهى و ايمان به علم همه جانبه خداوند ، به تمامى حقايق عالم و راز هاى دل آدم ، بازدارنده انسان از حق گريزى و ستم كارى
إنّ اللّه علم غيب السموت . .. عليم بذات الصدور
يادآورى علم همه جانبه خداوند در اين آيه - پس از نقل سرگذشت ستم كاران دوزخى و كافران حق ناپذير در آيات پيشين - مى تواند حاكى از مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 7 - 9
9 - توجه به آگاهى خداوند ، حتى از پوشيده ترين افكار و گفتار ، بازدارنده انسان از زبان گشودن به گفتار نارو است . *
و إن تجهر بالقول فإنّه يعلم السرّ و أخفى
جمله «فإنّه يعلم. ..» تهديد به پوشيده نماندن هيچ فكر و گفته اى از خداوند است. تفريع اين تهديد بر «إن تجهر بالقول» گوياى اين است كه مراد از «القول» گفتارى است كه نه تنها به زبان آوردن آن نارو است، بلكه حتى انديشه نيز بايد از محتواى آن پاك باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 4 - 6
6- توجه به علم همه جانبه خداوند به گفتار و اعمال موجودات جهان ، بازدارنده آدمى از حق ستيزى و گناه
أسرّوا النجوى . .. قال ربّى يعلم القول فى السماء والأرض و هو السميع العليم
خداوند در پاسخ به توطئه ها و سخنان سرّى مشركان عليه اسلام، به پيامبر(صلی الله علیه و آله) فرمان داد كه علم همه جانبه الهى را به آنان گوشزد كند. اين حقيقت مى تواند بيانگر برداشت ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 29 - 6
6 - توجه و اعتقاد به علم همه جانبه خداوند به نهان و آشكار انسان ها ، بازدارنده آنان از گناه و نافرمانى است .
ليس عليكم جناح أن تدخلوا بيوتًا غير مسكونة . .. و اللّه يعلم ما تبدون و ما تكتمو
تذكر به علم همه جانبه الهى در پايان آيه مى تواند حاكى از نكته ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 11 - 10
10 - توجه به آگاهى خداوند از تمامى رفتار ها ، برانگيزاننده انسان ها به انجام عمل صالح
و اعملوا صلحًا إنّى بما تعملون بصير
يادآورى خداوند به آگاه بودنش از تمامى رفتارهاى انسان ها - پس از توصيه آنان به انجام عمل صالح - مى تواند گوياى مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 53 - 14
14 - توجه و اعتقاد به با خبر بودن خداوند از تمامى رفتار و كردار آدميان ، باز دارنده آنان از هر گونه نافرمانى و گناه است .
و أقسموا باللّه جهد أيمنهم . .. إنّ اللّه خبير بما تعملون
جمله «إنّ اللّه خبير. ..» تذكرى تهديدآميز به منافقان بود كه به دروغ اظهار اطاعت مى كردند; ولى در عمل به نافرمانى و گناه مشغول بودند. بنابراين هشدار به آگاهى خداوند از اعمال انسان ها، مى تواند به منظور بازداشتن آنان از نافرمانى و گناه باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 78 - 1
1- آگاهى از غيب و يا صدور پيمانى از جانب خداوند ، از راه هاى وقوف بر پى امد هاى كفر و ايمان و آثار آنها است .
لأُتينّ . .. أطّلع الغيب أم اتّخذ عند الرحمن عهدًا
همزه در «أطّلع» - كه در اصل أإطّلع بوده - براى استفهام انكارى است و فاعل فعل ضميرى است كه به «الذى» در آيه قبل بازمى گردد. از اين رو مضمون آيه چنين مى شود: آيا آن كافرى كه مدعى شد كفر، موجب دستيابى به مال و فرزند است، بر غيب آگاهى يافته و يا عهدى از جانب خداوند دريافت كرده است؟! مراد از عهد، نوشته و يا بيانى است كه از ناحيه خداوند صادر گرديده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 110 - 4
4- علم به زمان كيفر و عذاب انسان ها ، درگرو آگاهى به نهان و آشكار آنان است .
إن أدرى أقريب . .. إنّه يعلم الجهر من القول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 74 - 8
8 - علم خداوند به توطئه هاى كافران ، مايه ناكامى آنان در دستيابى به اهدافشان
و لاتكن فى ضيق ممّا يمكرون . .. و إنّ ربّك ليعلم ما تكنّ صدورهم و ما يعلنون
طرح علم خدا به اسرار نهانى و كارهاى آشكار توطئه گران عليه دين و رسالت پيامبر(صلی الله علیه و آله)، اشاره به اين نكته دارد كه آنان در هر حال در منظر خدا هستند و نمى توانند چيزى را از او مخفى كرده و به اهداف شان برسند. اين بيان، مى تواند تعليلى باشد بر آنچه كه قبلاً در ضمن «و لاتكن فى ضيق ممّا يمكرون» آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 14 - 8
8 - داشتن علم غيب ، موجب آگاهى به حقايق پشت پرده و پنهان مى شود .
تبيّنت الجنّ أن لو كانوا يعلمون الغيب ما لبثوا فى العذاب المهين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 22 - 4
4 - آگاهى مطلق به غيب و شهود ، لازمه مقام الوهيت و خداوندگارى است .
هو اللّه الذى لا إله إلاّ هو علم الغيب و الشهدة
توصيف «اللّه» به «عالم الغيب و الشهادة»، بيان بالا را افاده مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 105 - 12
12 - علم خدا به آشكار و نهان ، تضمينى بر پاداش دادن و كيفر كردن دقيق انسان ها در قيامت
ستردون إلى علم الغيب و الشهدة فينبئكم بما كنتم تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 6 - 22،24
22- حكيمانه بودن افعال خدا و آگاهى او به ويژگى هاى يوسف ( ع ) ، موجب شد تا او را برگزيند و تعبير رؤيا و تحليل حوادث را به آن حضرت بياموزد .
يجتبيك ربك . .. إن ربك عليم حكيم
24- حكمت خدا و علم او به خصلت هاى يوسف ( ع ) موجب شد تا نعمت خويش را بر خاندان يعقوب كامل كند .
و يتم نعمته عليك و على ءال يعقوب . .. إن ربك عليم حكيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 54 - 3،5
3- سفارش به انتخاب بهترين و شايسته ترين گفتار ها ، برخاسته از علم همه جانبه خداوند به احوال انسانهاست .
قل لعبادى يقولوا التى هى أحسن . .. ربّكم أعلم بكم
ذكر «ربّكم أعلم بكم»، پس از توصيه به گزينش بهترين سخن در گفتار به منزله تعليل است; يعنى، چون خداوند به احوال انسانها آگاه است، چنين توصيه اى مى كند.
5- مشيت خداوند در نزول رحمت يا عذاب بر بندگان ، مبتنى بر علم و آگاهى گسترده او بر احوال آنان است .
ربّكم أعلم بكم إن يشأ يرحمكم أو إن يشأ يعذّبكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 110 - 4
4 - آگاهى گسترده و محيط خداوند بر احوال و اعمال بندگان ، پشتوانه قانون مندى شفاعت در قيامت و صدور يا عدم صدور اجازه بر آن
لاتنفع الشفعة إلاّمن أذن . .. يعلم ما بين أيديهم و ما خلفهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 219 - 3
3 - خداوند عزيز و رحيم و آگاه به نماز و راز و نياز انسان ها ، سزاوار اعتماد و توكل كردن آنان بر او
و توكّل على العزيز الرحيم . الذى ... و تقلّبك فى السجدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 69 - 6
6 - علم همه جانبه خداوند به نهان و آشكار مردمان ، دليل انحصار حق تشريع و انتخاب پيامبر به او
و ربّك يخلق ما يشاء و يختار . .. و ربّك يعلم ما تكنّ صدورهم و ما يعلنون
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه آيه در مقام بيان علت منحصر بودن حق قانون گذارى و حق برگزيدن پيامبر به خداوند باشد كه در آيه قبل، از آن سخن به ميان آمده است; يعنى، چون خداوند به نهان و آشكار انسان ها آگاهى كامل دارد; پس تنها او شايسته قانون گذارى براى ايشان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 3 - 16
16 - علم خداوند به ذرات ريز دوردست ، ناشى از غيب دانى او است .
علم الغيب لايعزب عنه مثقال ذرّة فى السموت و لا فى الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 32 - 18
18 - لزوم اجتناب از دعوى بى گناهى و پاكى ، در برابر خداوندِ آگاه به آشكار و نهان انسان ها
هو أعلم بكم . .. فلاتزكّوا أنفسكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 18 - 15
15 - آگاهى ژرف خداوند به اعمال خلق ، پشتوانه نظام كيفر و پاداش
و لتنظر نفس ما قدّمت لغد . .. إنّ اللّه خبير بما تعملون
توجه به پيوند مفهومى صدر آيه (مسؤوليت اخروى انسان در قبال كرده هاى خويش) و ختام آيه (علم و آگاهى ژرف الهى) مطلب بالا را نتيجه مى دهد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 18 - 1
1 - سپاسدارى ، بردبارى ، آگاهى از نهان و آشكار ، عزّت و حكمت خداوند ، مقتضى تقواپيشگى ، حرف شنوى ، فرمان برى و انفاق در راه او است .
فاتّقوا اللّه . .. اسمعوا و أطيعوا و أنفقوا ... و اللّه شكور حليم ... العزيز الح
برخى از مفسران، بر اين عقيده اند كه ميان ذكر اوصاف خداوند در دو آيه پايانى، با فرمان الهى به تقواپيشگى، فرمان برى و انفاق، ارتباط وجود دارد. اين مطلب مى تواند اشاره به برداشت ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 78 - 2
2- كسى كه كفرورزى را مايه فراوانى مال و اولاد مى داند ، مانند كسى سخن گفته است كه يا به غيب آگاه شده و يا از خداوند پيمان گرفته است .
كفر بأيتنا و قال . .. أطّلع الغيب أم اتّخذ عندالرحمن عهدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 35 - 2
2 - علم غيب و آگاهى به فرجام امور ، غيرقابل دسترسى براى انسان
أعنده علم الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 50 - 6
6 - از ديدگاه برخى مردم در اختيار داشتن خزاين الهى و آگاهى به غيب و فرشته بودن، نشانه پيامبرى است.
قل لا أقول لكم عندى خزائن اللّه و لاأعلم الغيب و لاأقول لكم إنى ملك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 188 - 19
19 - برخى از مردم عصر بعثت پيامبرى و نبوت را مستلزم آگاهى به امور غيبى مى پنداشتند .
لو كنت أعلم الغيب لاستكثرت من الخير . .. إن أنا إلا نذير
حصر در جمله «إن أنا . .. » ناظر به پندارهايى است كه مردم درباره پيامبر(صلی الله علیه و آله) داشتند كه از جمله آنها عالم بودن پيامبر(صلی الله علیه و آله) به امور غيبى است. جمله «إن أنا ... » بيان مى دارد كه او تنها نذير و بشير است ; يعنى عالم به غيب بودن، لازمه پيامبرى نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 37 - 11
11- آگاهى به غيب و دانستن تعبير رؤياها ، دانشهايى والا و گران سنگ است .
ذلكما مما علمنى ربى
«ذلك» و «ذلكما» و نظاير آنها براى اشاره به دور است. استعمال آن براى مشاراليه نزديك ، گوياى اين نكته است كه: مشاراليه در نزد متكلم ، امرى با عظمت و بلند مرتبه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 38 - 7
7- پيروى يوسف ( ع ) از آيين ابراهيم ، اسحاق و يعقوب ( ع ) ، موجب عنايت خدا به وى و آموزش علم غيب و دانش تعبير رؤيا به او شد .
ذلكما مما علمنى ربى إنى تركت . .. واتبعت ملّة ءاباءِى
جمله «اتبعت . ..» عطف بر «تركت» در آيه قبل است. بنابراين دلالت مى كند كه: پيروى از آيين ابراهيم نيز در بهره مند شدن يوسف(ع) از علوم الهى ، نقش داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 14 - 6،10
6 - جنيان خدمت گزار در دستگاه سليمان ( ع ) ، از علم غيب برخوردار نبودند .
فلمّا خرّ تبيّنت الجنّ أن لو كانوا يعلمون الغيب ما لبثوا فى العذاب المهين
10 - جنيان خدمت گزار در دستگاه سليمان ( ع ) ، از معرفتى به نام علم غيب آگاهى داشتند .
تبيّنت الجنّ أن لو كانوا يعلمون الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 38 - 6
6- پوشيده نبودن هيچ پديده اى در عالم از خداوند ، دليل آگاهى او از نهان و آشكار انسان
و ما يخفى على الله من شىء فى الأرض و لا فى السّماء
جمله «و ما يخفى على الله . ..» مى تواند تعليل براى بخش اول آيه (إنك تعلم ...) باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 25 - 8
8- به دست خداوند بودن مرگ و حيات انسان ها ، دليل علم او بر احوال انسان ها در گذشته و آينده
و إنا لنحن نحى و نميت . .. و لقد علمنا المستئخرين . و إن ربّك هو يحشرهم
برداشت فوق، بر اين احتمال كه ذكر «إنا لنحن نحيى و نميت» قبل از «و لقد علمنا. ..» و ذكر «إن ربك هو يحشرهم» پس از آن، مى تواند به منظور اقامه دليل براى آن باشد. طبق اين احتمال، معناى آيه چنين مى شود: ما به احوال پيشينيان و آيندگان آگاهى داريم; چرا كه خود ما ميراننده و زنده كننده همه هستيم.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 26 - 12
12- مالكيت يگانه خداوند بر هستى ، دليل آگاهى ژرف او بر تمامى ديدنى ها و شنيدنى ها است .
له غيب السموت و الأرض أبصر به و أسمع
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 38 - 6
6 - آگاهى خداوند به نيت ها و راز دل ها ، دليل آگاهى كامل او از حقايق پنهانى تمامى جهان
إنّ اللّه علم غيب السموت و الأرض إنّه عليم بذات الصدور
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه جمله «إنّه عليم بذات الصدور» در مقام تعليل براى «إنّ اللّه عالم غيب. ..» مى باشد; يعنى، چون خداوند به نيت ها و راز دل ها - كه پنهانى ترين امور جهان است - آگاه مى باشد، پس نسبت به امور غيبى جهان نيز آگاه خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 8 - 3
3 - وابستگى ابزار درك و شناخت به خداوند ، دليل آگاهى او از انفاق ها و اهداف مدعيان انفاق است .
يقول أهلكت مالاً . .. ألم نجعل له عينين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 10 - 4
4 - آگاهى دقيق خداوند از راه هاى خير و شرّ ، دليل مخفى نبودن اهداف مدعيان انفاق ، بر او است .
يقول أهلكت مالاً . .. و هدينه النجدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 37 - 6
6- خبر دادن از نوع غذا و خصوصيات آن ، دليل يوسف ( ع ) فراروى زندانيان براى بهره منديش از علم غيب
قال لايأتيكما طعام ترزقانه إلاّ نبّأتكما بتأويله . .. ذلكما مما علمنى ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 105 - 13
13 - توجه به علم همه جانبه خداوند به نهان و آشكار ، و غيب و شهود ، بازدارنده آدمى از گناه و توبه شكنى و برانگيزنده وى به خير و صلاح
و قل اعلموا فسيرى اللّه عملكم . .. فينبئكم بما كنتم تعملون
بيان علم همه جانبه خداوند - پس از تشويق و توصيه به توبه و عمل - مى تواند به منظور مطلب ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 42 - 4
4- توجه به آگاهى همه جانبه خداوند از اعمال و رفتار ستم پيشگان و كيفر شدنشان در روز قيامت ، بازدارنده آدمى از ستم و تعدى
و لاتحسبنّ الله غفلاً عمّا يعمل الظلمون إنما يؤخّرهم ليوم تشخص فيه الأبصر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 19
19 - توجه به آگاهى خدا از آشكار و نهان ، بازدارنده مؤمنان از ارتباط سرّى با كافران
تسرّون . .. و أنا أعلم بما أخفيتم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 7 - 3
3 - لزوم پرهيز از ادعا هاى نادرست و توجه به آگاهى خداوند از رفتار ها و نيّت هاى انسان
يقول . .. أيحسب أن لم يره أحد
توبيخ مستفاد از همزه استفهام در «أيحسب»، ممكن است ناظر به دروغ بودن گفتارى باشد كه در آيه قبل از مدعيان انفاق نقل شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 36 - 4
4 - وحى ، طريق رهيابى انسان به غيب *
أعنده علم الغيب . .. أم لم ينبّأ بما فى صحف موسى
خداوند، در ابتدا علم غيب را از مشركان نفى مى كند و سپس در مقام تخطئه و توبيخ آنان مى فرمايد: وحى - كه طريق ارتباط انسان با غيب است - هيچ گونه سازگارى با انديشه آنان ندارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 6 - 3
3- رؤيا ، دريچه اى براى آگاهى به غيب و امور نهانى
إنى رأيت أحد عشر كوكبًا . .. كذلك يجتبيك ربك و يعلمك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 54 - 2
2- ربوبيت و پروردگارى خداوند ، مقتضى علم و آگاهى كامل به احوال انسانهاست .
ربّكم أعلم بكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 55 - 3
3- ربوبيت خداوند ، مقتضى علم و آگاهى او به همه موجودات آسمان ها و زمين است .
ربّك أعلم بمن فى السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 75 - 2
2 - علم الهى به اسرار و اعمال آدميان ، تنها گوشه اى از علم گسترده او به امور پنهان و آشكار آسمان و زمين
و إنّ ربّك ليعلم ما تكنّ . .. و ما من غائبة ... إلاّ فى كتب مبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 119 - 18،21
18 - دانايى همه جانبه خداوند ، به آنچه آدميان در دل خويش پنهان دارند .
انّ اللّه عليم بذات الصدور
21 - توجه به دانايى خدا به تمامى اسرار دل ها ، زمينه ساز پرهيز آدمى از انحرافات
يا ايها الذين امنوا . .. ها انتم اولاء ... انّ اللّه عليم بذات الصدور
جمله «ان اللّه . .. » علاوه بر بيان اين حقيقت كه خداوند به نهان دلها آگاه است، به اين هدف ايراد شده كه انسانها با توجه به اين حقيقت از انحرافات بپرهيزند; چرا كه تمام افكار و اعمالشان در محضر و ديد خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 122 - 6
6 - آگاهى خداوند ، از راز دل و اسرار افراد
و اللّه سميع عليم. اذ همّت طائفتان
كلمه «همّت» از ماده «همّ» به معناى تصميم و قصدى است كه در دل، براى انجام كارى گرفته شود. و بنابر اينكه «اذ همّت» متعلّق به «سميع» و «عليم» باشد، بيانگر علم خداوند به قصد و نيت انسانهاست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 248 - 7
7 - اخبار غيبى پيامبر بنى اسرائيل ، به بازگشت صندوق عهد به سوى آنان
و قال لهم نبيّهم انّ اية ملكه ان ياتيكم التّابوت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 179 - 15،16،18،20،23
15 - آگاهى برخى از رسولان الهى بر غيب و نهان ( ايمان و كفر ) امّت خويش
و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء
برداشت فوق بر اين اساس است كه «من» براى تبعيض و متعلق به «يجتبى» باشد و چون جمله «و لكنّ اللّه . .. »، استدراك از جمله «ما كان اللّه ... » است، معناى آيه چنين مى شود: خداوند، امّتها را به غيب آگاه نمى سازد، ولى برخى رسولان را براى آگاه ساختن از غيب انتخاب مى كند.
16 - خداوند برخى رسولان را براى آگاه ساختنشان از غيب ، برمى گزيند .
و ما كان اللّه ليطلعكم على الغيب و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء
18 - آگاهى تمامى رسولان الهى از غيب *
و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء
بنابر اينكه «من»، بيان براى «من يشاء» باشد. يعنى خداوند براى آگاه ساختن از غيب، هر كس را بخواهد انتخاب مى كند و براى اين منظور، رسولان خويش را انتخاب كرده است.
20 - خداوند ، افاضه كننده علم غيب بر رسولان خويش
و ما كان اللّه ليطلعكم على الغيب و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء
23 - آگاهى پيامبران به غيب و نهان ( پاكى ها ، پليدى ها ، مصالح و مفاسد واقعى انسان ها ) ، دليل لزوم ايمان به آنان
و ما كان اللّه ليطلعكم على الغيب و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء فامنوا باللّ
برداشت فوق بر اين مبناست كه جمله «فامنوا . .. »، متفرع بر جمله «و لكنّ اللّه يجتبى من رسله» باشد. يعنى چون پيامبران آگاه به غيب هستند، لازم است به آنان ايمان آوريد; چرا كه تنها آنان دانا به حقايق امور هستند و راه سعادت و شقاوت را مى شناسند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 41 - 7
7 - آگاهى پيامبران از اعمال امت هاى خويش
فكيف اذا جئنا . .. على هؤلاء شهيداً
لازمه گواهى دادن بر اعمال نيك و بد مردم، آگاهى به آن اعمال است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 109 - 13،16
13 - پيامبران الهى ناآگاه به امور غيبى
قالوا لاعلم لنا انك انت علّم الغيوب
جمله «انك انت . ..» مى رساند كه متعلق علم در «لا علم لنا»، امور غيبى است.
16 - علم و دانش پيامبران به غيب در برابر دانايى گسترده خداوند بسيار ناچيز و كم مقدار
قالوا لاعلم لنا انك انت علّم الغيوب
جمله «انك . ..» پس از «لا علم لنا» مى تواند قرينه بر اين باشد كه نفى علم از پيامبران در مقايسه با علم الهى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 188 - 8
8 - انسان ها ، حتى پيامبران ، آگاه به امور غيبى جهان نيستند .
و لو كنت أعلم الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 96 - 14
14- آگاهى از غيب و بهره مند بودن از علوم خدادادى ، از ويژگى هاى پيامبران
ألم أقل لكم إنى أعلم من الله ما لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 9 - 6
6- رسالت فرستادگان الهى ، مستلزم آگاهى ايشان نسبت به همه امور غيبى نيست .
قل ما كنت . .. و ما أدرى ما يفعل بى و لا بكم
خداوند، در اين آيه از يك سو رسالت پيامبر(صلی الله علیه و آله) را تأييد كرده و از سوى ديگر بيان داشته است كه پيامبر ممكن است، حتى از سرنوشت شخص خويش بى اطلاع باشد; زيرا او تنها پيامدار انذارهاى خداوند است و اين منصب مستلزم اطلاع وى بر همه حقايق نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 27 - 6
6 - امور غيبى ارائه شده به پيامبران ، مصون از دستبرد نااهلان
فلايظهر على غيبه أحدًا . إلاّ من ارتضى من رسول فإنّه يسلك من بين يديه و من خلفه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 16 - 2
2- لازمه خالقيت ، آگاهى به اسرار و نهفته هاى وجود مخلوق
و لقد خلقنا . .. و نعلم ما توسوس به نفسه
از اين كه خداوند، نخست مسأله خلقت را مطرح كرده و سپس علم خويش به اسرار آدميان را بيان داشته، تلازم ياد شده استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 8 - 4
4 - خداوند آگاه به اسرار انسان ها و انديشه هاى آنان
و من الناس من يقول ءامنا . .. و ما هم بمؤمنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 9 - 4
4 - منافقان علم گسترده و همه جانبه خدا و آگاهى او را به اسرار و نهان انسان ها ، باور نداشته و بدان معتقد نيستند .
يخدعون اللّه
از اينكه منافقان با نفاق خويش در صدد نيرنگ زدن به خدا برآمده اند، معلوم مى شود كه آنان مى پنداشتند، اگر امرى را مخفى كنند، خداوند از آن آگاه نمى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 33 - 8،12،14،15
8 - خداوند ، آگاه به غيب و نهان آسمان ها و زمين ( هستى )
إنى أعلم غيب السموت و الأرض
12 - خداوند ، آگاه به آشكار و نهان فرشتگان
أعلم ما تبدون و ما كنتم تكتمون
14 - از امام صادق ( ع ) روايت شده كه : « إن اللّه تبارك و تعالى علّم آدم أسماء حجج اللّه كل ها . . . فقال : . . . « أنبئهم بأسمائهم فلمّا أنبأهم بأسمائهم » وقفوا على عظيم منزلتهم عنداللّه تعالى فعلموا أنهم أحق بأن يكونوا خلفاء اللّه فى أرضه و حججه على بريته و قال لهم : « ألم أقل لكم إنى أعلم غيب السماوات و الأرض و أعلم ما تبدون و ما كنتم تكتمون » . . . ;
خداوند تبارك و تعالى اسامى تمام حجتهاى خود را به آدم آموخت، پس ]خطاب به آدم[ فرمود: ملائكه را از اسامى آنان آگاه نما و چون آنان را از اسامى آگاه ساخت ملائكه به جايگاه بزرگ آنان در نزد خداوند واقف شدند و دانستند كه آنان براى خلافت خدا در زمين و حجت بر مردمان سزاوارترند. و خداوند به ملائكه فرمود: «آيا به شما نگفتم من غيب آسمانها و زمين را مى دانم و نيز مى دانم آنچه شما آن را آشكار مى كنيد و آنچه آن را پنهان مى داشتيد» ...».
15 - « عن ابى جعفر ( ع ) انه قال فى قول اللّه : . . . « وأعلم ما تبدون و ما كنتم تكتمون » يعنى ما أبدوه بقولهم « أتجعل فى ها من يفسد فيها و يسفك الدماء . . . » و ما كتموه : فقالوا فى أنفسهم : ما ظننا أن اللّه يخلق خلقاً أكرم عليه منا ;
از امام باقر(ع) روايت شده كه درباره سخن خداوند «وأعلم ما تبدون و ما كنتم تكتمون» فرمود: يعنى، آنچه را كه با گفتارشان آشكار كرده بودند اين بود كه گفتند: آيا در روى زمين كسى را قرار مى دهى كه فساد خونريزى كند؟ . .. و آنچه كتمان كردند آن بود كه در پيش خود گفتند: ما گمان نمى كرديم كه خداوند كسانى را بيافريند كه بيش از ما نزد او گرامى باشند».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 72 - 4
4 - خداوند ، آگاه به اسرار انسان ها و توانا بر افشاى آنهاست .
و اللّه مخرج ما كنتم تكتمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 77 - 1
1 - خداوند ، آگاه به آنچه آدمى پنهان مى دارد يا آشكار مى كند .
أن اللّه يعلم ما يسرّون و ما يعلنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 144 - 5
5 - خداوند ناظر بر رفتار انسان ها و آگاه به ضماير ايشان است .
قد نرى تقلب وجهك فى السماء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 187 - 10
10 - خداوند ، به اعمال نهانى انسان ها آگاه است .
علم اللّه أنكم كنتم تختانون أنفسكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 179 - 12
12 - تنها خداوند آگاه به غيب ها و اسرار نهانى است .
و ما كان اللّه ليطلعكم على الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 35 - 18
18 - آگاهى كامل خداوند بر نيّات و خواسته هاى درونى انسانها
ان يريدا اصلاحاً . .. انّ اللّه كان عليماً خبيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 39 - 7
7 - آگاهى كامل خداوند به درون و جان آدمى
و كان اللّه بهم عليماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 63 - 1،2
1 - خداوند ، آگاه به اسرار درونى منافقان
اولئك الّذين يعلم اللّه ما فى قلوبهم
2 - خداوند ، آگاه به نيّات و اسرار درونى انسان
يعلم اللّه ما فى قلوبهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 81 - 5
5 - اِخبار غيبى خداى تعالى از برنامه هاى توطئه آميز و مخفيانه مسلمانان متخلف
فاذا برزوا من عندك بيّت طائفة منهم غير الذى تقول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 91 - 1،2
1 - اِخبار خداوند به مسلمانان صدر اسلام كه در آينده اى نزديك گروهى از دشمنان ، على رغم پيمان ترك تعرض ، به پيمان خويش وفادار نبوده ، در هر آشوبى عليه آنان شركت خواهند كرد .
ستجدون اخرين يريدون ان يَامنوكم و يَامنوا قومهم كلّما ردّوا الى الفتنة اركسوا في
2 - اِخبار خداوند به مسلمانان مبنى بر اينكه در گير و دار مبارزه و نبرد با دشمنان ، گروهى از آنان در صدد كسب امنيت از سوى مسلمانان و از سوى طائفه كافر خويش خواهند شد .
ستجدون اخرين يريدون ان يَامنوكم و يَامنوا قومهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 108 - 9،10
9 - آگاهى كامل خداوند به تمامى گفتار و رفتار آشكار و نهان آدمى
و هو معهم اذ يبيتون ما لايرضى من القول و كان اللّه بما يعملون محيطاً
10 - علم و احاطه خداوند بر توطئه ها و نقشه هاى سرّى دغلبازان و عملكرد آنان
و هو معهم اذ يبيتون ما لايرضى من القول و كان اللّه بما يعملون محيطاً
«يبيتون»، از ماده «بيتوته»، به معناى شب را به صبح آوردن است، و به قرينه جمله هاى گذشته، مراد از آن، توطئه ها و نيرنگهايى است كه شبانه و در خلوت طرح مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 127 - 27
27 - علم خدا به رخداد ها و اعمال آدميان ، قبل از تحقق آن ( علم ازلى )
و ما تفعلوا من خير فإنّ اللّه كان به عليماً
بيان اعمال انسانها با فعل مضارع (تفعلوا) و بيان آگاهى خداوند به آن اعمال با فعل ماضى (كان به . ..)، حكايت از آن دارد كه خداوند به اعمال آدميان پيش از وقوع آن آگاهى دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 135 - 24،25،29
24 - آگاهى دقيق و همه جانبه خداوند ، به اعمال و رفتار آدميان
فإنّ اللّه كان بما تعملون خبيراً
25 - خداوند آگاه به شهادت هاى دروغ و نابحق مردم و دانا به كتمان شهادت ، از سوى آنان
و إن تلوا او تعرضوا فإنّ اللّه كان بما تعملون خبيراً
«تلوا» از «لوى لسانه» (زبانش را منحرف كرد) گرفته شده و متعلق آن - به قرينه «شهداء للّه» - شهادت مى باشد و انحراف زبان، كنايه از دروغ گفتن است.
29 - توجه به آگاهى خداوند از اعمال آدميان ، زمينه اقامه عدل ، پرهيز از شهادت هاى دروغ و كتمان شهادت
كونوا قومين بالقسط شهداء للّه . .. فإنّ اللّه كان بما تعملون خبيراً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 7 - 13
13 - آگاهى كامل خداوند از نيات قلبى و اسرار درونى انسان
إنّ اللّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 61 - 7،8
7 - خداوند داناتر از خود اهل كتاب به اسرار پليد آنان در تظاهر به اسلام
و اللّه اعلم بما كانوا يكتمون
«اعلم» به معناى داناتر است. و چون هيچكس جز اهل كتاب به نيات پليدشان آگاهى نداشت، بنابراين مفضل عليه كلمه «اعلم» خود اهل كتاب هستند ; يعنى «اللّه اعلم من انفسهم بما كانوا يكتمون».
8 - علم خداوند به اسرار درونى هر كس ، كاملتر از آگاهى خود اوست .
و اللّه اعلم بما كانوا يكتمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 99 - 2،3
2 - خداوند داناى به رفتار و كردار ، نيات و حالات انسانها
و اللّه يعلم ما تبدون و ما تكتمون
در برداشت فوق «ماتبدون» به رفتار و كردار آدمى كه جنبه بيرونى دارد و «ما تكتمون» به نيات و حالات انسان كه همواره جنبه درونى دارد، تفسير شده است.
3 - آگاهى خداوند به اعمال آشكار و مخفى انسان
و اللّه يعلم ما تبدون و ما تكتمون
در برداشت فوق «ماتبدون» به اعمال و رفتار آشكار انسان و «ما تكتمون» به رفتارها و كردارهايى كه در نهان و به دور از چشم مردم انجام مى گيرد، تفسير شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 109 - 14،15،16
14 - آگاهى كامل خداوند به واكنش هاى امت ها در برابر دعوت و رسالت پيامبران
فيقول ماذا اجبتم . .. انك انت علّم الغيوب
15 - تنها خداوند داراى علمى كامل و مطلق به تمامى غيب ها و امور نهانى
انك انت علّم الغيوب
حرف «ال» در الغيوب براى استغراق است وصيغه مبالغه «علّم» دلالت به كمال علم الهى و فراگيرى آن دارد.
16 - علم و دانش پيامبران به غيب در برابر دانايى گسترده خداوند بسيار ناچيز و كم مقدار
قالوا لاعلم لنا انك انت علّم الغيوب
جمله «انك . ..» پس از «لا علم لنا» مى تواند قرينه بر اين باشد كه نفى علم از پيامبران در مقايسه با علم الهى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 116 - 15،20،21،22
15 - خداوند آگاه به گفته ها و انديشه هاى آدميان و تمامى حالات و صفات نفسانى ايشان
ان كنت قلته فقد علمته تعلم ما فى نفسى
20 - دانايى خداوند به درون عيسى ( ع ) و بى خبرى عيسى ( ع ) از درون خداوند ، دليل نفى الوهيت عيسى ( ع ) و حصر آن به خداوند .
سبحنك . .. تعلم ما فى نفسى و لا اعلم ما فى نفسك انك انت علّم الغيوب
جمله «سبحنك ما يكون لى . .»، بيانگر يگانگى خداوند و نفى الوهيت از عيسى(ع) است و جمله «تعلم ما فى نفسى و لا اعلم ...» كه حاكى از محدوديت علمى عيسى(ع) و علم مطلق خداوند است، به منزله دليل آن مى باشد.
21 - تنها خداوند داراى آگاهى گسترده و دقيق به تمامى غيب ها و اسرارها
انك انت علّم الغيوب
22 - دانايى گسترده و دقيق به درون انسان ها ، تنها از آن خداست .
تعلم ما فى نفسى . .. انك انت علّم الغيوب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 2 - 6،7
6 - تنها خداوند آگاه بر «اجل مسمى» است.
و أجل مسمى عنده
7 - تنها خداوند آگاه از زمان قيامت و حشر آدمى است.
و أجل مسمى عنده
مراد از «اجل مسمى» مى تواند زمان برپايى قيامت باشد كه پس از ذكر خلقت و عمر آدمى به عنوان آخرين منزل ذكر شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 3 - 5،6،7،9
5 - خداوند، آگاه از نهان و آشكار انسان
يعلم سركم و جهركم
6 - آشكار و نهان آدمى، در نزد خداوند يكسان است.
يعلم سركم و جهركم
عطف «جهركم» بر مفعول «يعلم» و تكرار نشدن فعل مى تواند بيانگر مطلب فوق باشد.
7 - آگاهى خداوند بر سرّ و آشكار آدمى، برخاسته از حاكميت كامل او بر سراسر هستى است.
و هو اللّه فى السموت و فى الأرض يعلم سركم و جهركم
9 - آگاهى خداوند از نتيجه و سرانجام عمل انسان
و يعلم ما تكسبون
مراد از «ما تكسبون» مى تواند جزا و نتيجه عمل باشد كه آدمى آن را با عمل خود به دست مى آورد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 13 - 5
5 - توجه به آگاهى خداوند بر گفتار و كردار آدميان، برانگيزنده آنان به ايمان
فهم لا يؤمنون . .. و هو السميع العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 33 - 4
4 - خداوند به حالات درونى و نهانى آدمى آگاه است.
قد نعلم إنه ليحزنك الذى يقولون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 59 - 1،2،5،6
1 - خزاين غيب تنها نزد خداوند و فقط او آگاه به آنهاست.
و عنده مفاتح الغيب لا يعلمها إلا هو
«مفاتح»، جمع «مَفتح»، به معناى «خزينه»، و يا جمع «مِفتح» به معناى «كليد»، مى تواند باشد. برداشت فوق بر اساس احتمال اول است.
2 - كليدها و رمز و راز آگاهى به غيب و نهان، تنها در اختيار خداوند است و كسى را به آن راهى نيست.
و عنده مفاتح الغيب لا يعلمها إلا هو
در اين برداشت «مفاتح»، جمع «مِفتح»، به معناى «كليد»، گرفته شده است.
5 - احكام خداوند در تكوين و تشريع، متكى بر آگاهى كامل و دقيق او بر غيب و شهود جهان هستى است.
إن الحكم إلا للّه . .. لو أن عندى ما تستعجلون به ... و عنده مفاتح الغيب
6 - تعجيل نشدن در عذاب مشركان و كفار، مرتبط با آگاهى مطلق خداوند بر غيب و شهود جهان و اسرار آفرينش است.
قل لو أن عندى ما تستعجلون . .. و عنده مفاتح الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 73 - 13،14
13 - خداوند داناى به تمامى غيب و شهود هستى است.
علم الغيب و الشهدة
14 - دانايى خداوند به غيب و شهود عالم، پشتوانه حشر تمامى انسانها و ظهور مالكيت و حاكميت انحصارى خداوند در قيامت است.
إليه تحشرون . .. يوم ينفخ فى الصور علم الغيب و الشهدة
با توجه به اينكه در آخرين جمله آيه قبل سخن از حشر آدميان بود و در اين آيه از نفخ صور و برپايى قيامت ياد شده و سپس جمله «عالم الغيب و الشهادة» آمده، گويا اين جمله پاسخى است به كسانى كه چگونگى حشر آدميان را، با وجود متلاشى شدن اجساد و از بين رفتن آثار، امرى ناممكن مى دانند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 103 - 6،9،10
6 - تنها خداوند به درك و انديشه آدمى كاملاً آگاه است.
و هو يدرك الأبصر
چنانكه راغب در المفردات گفته است. «بَصَرَ» به معناى «بصيرة» نيز آمده است، و «بصيرت» يعنى: نيروى ادراك انسان، بنابراين «يدرك الابصار» يعنى دريافت عمق انديشه ها و ادراكات.
9 - خداوند در عين آگاهى بر كردارهاى آدميان، به آنان لطف دارد.
هو يدرك الأبصر و هو اللطيف الخبير
از معانى «لطيف» رفق و لطف است و مقتضاى كنار هم آمدن دو صفت لطيف و خبير، خصوصاً در صورتى كه «الخبير» صفت «اللطيف» باشد، برداشت فوق است.
10 - تنها خداوند به كنه و همه ابعاد هستى آگاه است.
و هو اللطيف الخبير
ذكر نشدن متعلق براى «الخبير» حكايت از اطلاق و دامنه گسترده آن دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 7 - 3،4،5
3 - خداوند آگاه به تمامى اعمال و انديشه هاى پيامبران و امتهاى آنان است.
فلنقصن عليهم بعلم و ما كنا غائبين
برداشت فوق بر اين اساس است كه «مرسلين» مرجع ضمير «عليهم» باشد.
4 - خداوند همواره حاضر و ناظر به كردار و انديشه هاى آدميان است.
و ما كنا غائبين
5 - آگاهى خداوند به كردار و انديشه هاى آدميان برخاسته از حضور و نظارت مستقيم وى بر آنان و انديشه هايشان است.
فلنقصن عليهم بعلم و ما كنا غائبين
جمله «و ما كنا غائبين» در حقيقت توضيح «بعلم» است و اشاره به چگونگى علم الهى به اعمال بندگان دارد. يعنى علم الهى برخاسته از حضور وى است، نه اينكه چيزى و يا كسى واسطه اين آگاهى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 33 - 8
8 - از موانع نزول عذاب استيصال بر امت هاى گنهكار و كافر ، علم خداوند به ايمان آوردن آنان در آينده است .
و ما كان اللّه معذبهم و هم يستغفرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 42 - 18
18 - خداوند ، شنواى گفتار ها و آگاه به انديشه ها و رفتارها
و إن اللّه لسميع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 43 - 12
12 - خداوند آگاه به راز هاى نهفته در سينه ها
إنه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 53 - 13
13 - خداوند ، شنواى گفتار ها و آگاه به انديشه ها و كردارها
و أن اللّه سميع عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 57 - 2
2 - خداوند ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) را از وقوع نبردى ميان مسلمانان و يهوديان پيمان شكن ، پيش از واقع شدنش ، آگاه ساخت .
فشردبهم من خلفهم
«ثقف» مصدر «تثقفن» به معناى دستيابى و تسلط پيدا كردن است. «إما» مركب از «إن» شرطيه و «ما»ى زايد است. تأكيد جمله شرطيه با نون تأكيد ثقليه و «ما»ى زايده حكايت از آن دارد كه شرط، يعنى وقوع جنگ و تسلط مسلمانان بر يهوديان، تحقق خواهد يافت. بنابراين معناى جمله شرط چنين خواهد بود: اگر نبردى با يهوديان رخ داد و بر آنان مسلط شدى، كه البته چنين خواهد شد ... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - انفال - 8 - 61 - 9
9 - تنها خداوند شنواى گفتار ها و آگاه بر انديشه ها
إنه هو السميع العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 8 - 14
14 - خداوند ، به ضماير ، نيات و مقاصد آدميان ، آگاه و از آنها باخبر است .
كيف و إن يظهروا عليكم . .. يرضونكم بأفوههم و تأبى قلوبهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 16 - 11
11 - آگاهى عميق خداوند به عملكرد نهان و آشكار آدميان
و اللّه خبير بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 44 - 5
5 - علم دقيق خداوند به حالات و روحيّات تقواپيشگان
و اللّه عليم بالمتقين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 47 - 10
10 - هشدار خداوند به منافقان با بيان علم همه جانبه اش به روحيّات و دسيسه هاى منافقانه آنان
و لأوضعوا خللكم يبغونكم الفتنة . .. و اللّه عليم بالظلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 74 - 30
30 - إخبار خداوند ، از رسوايى و فضاحت نهايى منافقان صدر اسلام در جامعه و منزوى شدن آنان
و ما لهم فى الأرض من ولىّ و لانصير
با توجه به اينكه آيه، إخبار از آينده است و نيز واژه «فى الأرض» مى تواند به همين زندگى دنيوى اشاره داشته باشد، اين برداشت به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 78 - 1،2،3،7
1 - توبيخ منافقان پيمان شكن از سوى خداوند ، به خاطر بينش غلطشان درباره علم و آگاهى كامل خدا به نيات و عملكرد آدميان
ألم يعلموا أن اللّه يعلم
2 - علم خداوند به كردار و گفتار مخفيانه آدميان
يعلم سرّهم و نجويهم
3 - غفلت و بى توجّهى منافقان به علم غيب و آگاهى گسترده خدا نسبت به اسرار و سخنان پنهانى ، عامل گرايش آنان به تخلف از وظايف خود در برابر خدا
بما أخلفوا اللّه ما وعدوه . .. ألم يعلموا أن اللّه يعلم ... و أن اللّه علّم الغي
7 - خداوند ، علّام الغيوب ( داراى علم گسترده و عميق به همه نهان ها ) است .
أن اللّه علّم الغيوب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 94 - 16
16 - تساوى غيب و شهود و نهان و آشكار ، در پيشگاه خداوند
علم الغيب و الشهدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 98 - 14
14 - آگاهى عميق خداوند به همه امور بدگويى هاى آشكار و نهان و نيز به بدخواهى هاى درونى منافقان نسبت به اسلام و مؤمنان
و من الأعراب . .. يتربّص بكم الدوائر ... و اللّه سميع عليم
كلمه «سميع» بيانگر بدگوييهاى منافقان و واژه «عليم» بيانگر آرزوى قلبى آنها نسبت به اسلام و مسلمين است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 105 - 5
5 - غيب و شهود ، و نهان و آشكار همه چيز ، در احاطه علم الهى است .
علم الغيب و الشهدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 107 - 18
18 - خداوند ، از اسرار نهفته آدميان ، آگاه است .
و الذين . .. و اللّه يشهد إنهم لكذبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 20 - 4
4 - علم به غيب در انحصار خداوند است .
إنما الغيب للّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 5 - 5،6
5- خداوند ، آگاه به توطئه هاى محرمانه و سرّى مشركان و مطلع از مواضع علنى و آشكار آنان
ألا حين يستغشون ثيابهم يعلم ما يسرّون و ما يعلنون
6- خداوند ، به همه افكار و انديشه ها آگاه است .
إنه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 6 - 4
4- خداوند ، به منزل و مأواى دايم و موقت هر جنبنده اى آگاه است .
يعلم مستقرها و مستودعها
«مستقر» اسم مكان از استقرار و به معناى مقر و قرارگاه است. بنابراين «مستقرها»;يعنى، جايگاهى كه آن جنبنده در آن استقرار دارد و منزل دايمى يا غالبى اوست. «مستودع» اسم مكان از استيداع (وديعه گذاشتن و يا وديعه گرفتن) است و از آن جا كه وديعه به طور موقت و نه دايمى در جايى نگهدارى مى شود، مى توان گفت: مراد از «مستودعها» جايگاهى است كه آن جنبنده، به طور موقت در آن جايگاه به سر مى برد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 31 - 14
14- خداوند ، آگاه به امور نفسانى و جنبه روحانى انسان
الله أعلم بما فى أنفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 111 - 7
7- خداوند ، به تمامى اعمال انسان ها و حقيقت آن اعمال آگاه است .
إنه بما يعملون خبير
«خبرت الأمر»; يعنى ، حقيقت آن را شناختم (لسان العرب). بنابراين «إنه بما يعملون خبير»; يعنى ، همانا خداوند به حقيقت و كُنه اعمال شما آگاه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 112 - 14
14- خداوند ، اعمال انسان ها را مى بيند و به همه آنها آگاهى دارد .
إنه بما تعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 19 - 9
9- خداوند ، به اعمال و رفتار انسان ها آگاه است .
والله عليم بما يعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 34 - 13،14،15
13- خداوند ، به احوال بندگان و نياز هاى آنان داناست .
فاستجاب له ربه . .. إنه هو السميع العليم
14- خداوند ، به ترفند ها و مكر هاى آدميان و راه خنثى كردن و از ميان بردن آن ، آگاه است .
فصرف عنه كيدهنّ إنه هو السميع العليم
از مصداقهاى مورد نظر براى متعلق «سميع» و «عليم»، به قرينه «كيدهنّ» ترفند زنان اشراف ، و به قرينه «صرف عنه» از ميان بردن مكرهاى ايشان است.
15- خداوند ، براى آگاهى به خواست بندگان نيازى به مقال و عرض حال آنان ندارد .
إنه هو السميع العليم
مى توان گفت از اهداف يادآورى علم خدا پس از بيان شنوايى او ، اين حقيقت است كه در آگاهى خداوند به حاجت انسانها ، به درخواست كردن و به زبان جارى كردن نيازى نيست ، گرچه در اجابت آن مؤثر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 77 - 13
13- آگاهى كامل خداوند به درستى و نادرستى گفته ها
و الله أعلم بما تصفون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 8 - 1،2،3،4،5،10
1- خداوند ، از ويژگى هاى جنين هر زن و مادينه اى آگاه است .
الله يعلم ما تحمل كل أُنثى
مراد از «ما» به قرينه «تحمل كل اُنثى» جنين است. «اُنثى» به هر جنس ماده از انسان (زن) و غير انسان (مادينه) گفته مى شود.
2- خداوند ، به آنچه رحم زنان و مادينه ها براى جنين جذب مى كنند آگاه است .
الله يعلم . .. ما تغيض الأرحام
«غيض» به معناى كاستن و فرو بردن است كه به مناسبت مورد از آن به جذب كردن تعبير شد. و چون سخن جمله قبل درباره جنين بود معلوم مى شود مقصود از آنچه رحمها جذب مى كنند، جذبهايى است كه در ارتباط با جنين مى باشد چه آنها كه در پيدايش جنين دخيل است و چه آنها كه مايه رشد و نمو جنين مى باشد.
3- خداوند ، از آنچه رحم زنان و مادينه ها براى جنين جذب نكرده و از خود دفع مى كنند آگاه است .
الله يعلم ما تحمل كل أُنثى . .. و ما تزداد
«ازدياد» (مصدر تزداد) به معناى افزودن است و ضمير در «تزداد» به ارحام باز مى گردد. آنچه را رحمها مى افزايند - كه معناى عبارت «ما تزداد» است- مى تواند ناظر به چيزهايى باشد كه رحمها افزون بر نياز جنين از خود تراوش مى كنند كه دفع مى شود و مى تواند ناظر به افزودن بر جنين باشد كه مايه رشد و نمو او مى شود.
4- خداوند به نطفه هايى كه رحم زنان و مادينه ها به خود جذب مى كنند تا جنين شود ، آگاه است .
الله يعلم ما تحمل كل أُنثى و ما تغيض الأرحام
5- خداوند به آنچه رحم زنان و مادينه ها@- پس از جذب نطفه - بر آن مى افزايند داناست .
الله يعلم ما تحمل كل أُنثى . .. و ما تزداد
10- « عن محمدبن مسلم قال : سألت أباعبدالله ( ع ) عن قول الله : « يعلم ما تحمل كل أُنثى و ما تغيض الأرحام » ؟ قال : ما لم يكن حملاً ، « و ما تزداد » قال : الذكر و الاُنثى جميعاً ;
محمدبن مسلم گويد از امام صادق(ع) درباره سخن خدا: «يعلم ما تحمل كل أُنثى و ما تغيض الأرحام» سؤال كردم، حضرت فرمود: [مراد از ما تغيض الأرحام ]چيزى است كه حمل نباشد و در مورد «و ما تزداد» فرمود: پسر و دختر هر دو مى باشد».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 9 - 1
1- خداوند ، به همه نهان ها و آشكار ها داناست .
علم الغيب و الشهدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 10 - 1،2،4
1- خداوند به همه سخن ها - پنهان و آشكارش - آگاه است .
سواء منكم من أسرّ القول و من جهر به
آيه قبل گوياى اين است كه آيه فوق درباره علم خداوند بحث مى كند. بنابراين «سواء منكم ...» ; يعنى: «سواء منكم فى علمه».
معانى الأخبار، ص146، ح1; تفسيربرهان، ج2، ص283، ح6.
2- خداوند ، به راز دل ها و سخنان ابراز نشده داناست .
سواء منكم من أسرّ القول
«اسرار» به معناى پنهان ساختن است. پنهان كردن سخن مى تواند به معناى ابراز نكردن و تلفّظ نكردن باشد و مى تواند به معناى در ملأ عام نگفتن و در خفا بيان داشتن باشد. برداشت فوق ناظر به معناى اول است.
4- خداوند به همگان - آنان كه در تاريكى هاى شب كاملاً پنهانند و يا در روز روشن آشكارند - آگاه است .
و من هو مستخف بالّيل و سارب بالنهار
«استخفاء» (مصدر مستخف) و «خفاء» هر دو به معناى پنهان بودن است، با اين تفاوت كه «استخفاء» حاكى از تأكيد مى باشد. «سَرَب» به معناى راه است و «سارب» به كسى كه راه را مى پيمايد گفته مى شود و از آن جا كه راه و طى كننده آن معمولاً بر انسانها مخفى نيست - خصوصاً كه در روز باشد - مى توان گفت: «سارب» در آيه شريفه به قرينه مقابله آن با «مستخف» كنايه از «آشكار» مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 34 - 3
3- خداوند ، آگاه به نياز ها و خواسته هاى انسان و توانا بر تأمين آنهاست .
و ءاتيكم من كلّ ما سألتموه
چون خداوند تمامى نيازهاى نوع بشر را برآورده است، معلوم مى شود از آن نيازها آگاه و بر اعطاى آنها قادر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 38 - 1
1- اذعان حضرت ابراهيم ( ع ) در دعاى خويش به علم همه جانبه خداوند به نهان و آشكار انسان
ربّنا إنك تعلم ما نخفى و ما نعلن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 24 - 1،2،3
1- خداوند ، بى ترديد به احوال نسل هاى پيشين و نسل هاى آينده ، آگاه است .
و لقد علمنا المستقدمين منكم و لقد علمنا المستئخرين
مقصود از علم خداوند به پيشينيان و آيندگان، مى تواند علم به وجود خود آنان باشد و مى تواند علم به احوال آنها باشد. برداشت فوق مبتنى بر احتمال دوم است.
2- به يقين ، خداوند به نسل هاى پيشين و به وجود نسل هاى آينده بشر ، آگاه است .
و لقد علمنا المستقدمين منكم و لقد علمنا المستئخرين
3- خداوند ، بى ترديد به احوال انسان هاى پيشرو در ميدان ايمان و عمل و مردم ناموفق در آن ، آگاه است .
و لقد علمنا المستقدمين منكم و لقد علمنا المستئخرين
در اينكه تقدّم و تأخّر در آيه فوق، به چه چيز سنجيده شده؟ ميان مفسران چند نظريه وجود دارد: يكى از آنها سبقت و تأخير در رابطه با ايمان و عمل صالح است; زيرا دنيا ميدان مسابقه براى انسانهاست «و لكل وجهة هو موليها فاستبقوا الخيرات» (سوره بقره آيه 148). برداشت فوق مبتنى بر اين احتمال است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 97 - 7
7- خداوند ، از ضمير انسان و احساسات و عواطف روحى و روانى او ، كاملاً آگاه است .
و لقد نعلم أنك يضيق صدرك بما يقولون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 19 - 1
1- خداوند ، به تمامى آنچه انسان پنهان مى كند و يا آشكار مى سازد آگاهى دارد .
و الله يعلم ما تسرّون و ما تعلنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 23 - 1،2،4
1- خداوند ، قطعاً به تمامى آنچه كه منكران آخرت پنهان مى سازند و يا علنى مى كنند ، آگاهى كامل دارد
لاجرم أن الله يعلم ما يسرّون و ما يعلنون
ضمير فاعلى در «ما يسرّون و ما يعلنون» به «الذين لايؤمنون بالأخرة» در آيه قبل برمى گردد.
2- خداوند ، به نيّت ها و حالات درونى انسان ها علم دارد .
لاجرم أن الله يعلم ما يسرّون
4- آگاهى خداوند از نيّت ها و حالات درونى منكران معاد ، برخاسته از علم غيب اوست .
فالذين لايؤمنون بالأخرة قلوبهم منكرة . .. لاجرم أن الله يعلم ما يسرّون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 77 - 1
1- امور غيبى و پنهانى آسمان ها و زمين ، در انحصار خداست .
و لله غيب السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 91 - 9
9- خداوند ، به همه اعمال آدميان آگاه است .
إن الله يعلم ما تفعلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 17 - 7،8
7- خداوند از تمامى گناهان بندگانش باخبر و بر همه آنها آگاه و ناظر است .
و كفى بربّك بذنوب عباده خبيرًا بصيرًا
8- آگاهى خداوند ، از گناهان باطنى و ظاهرى بندگان ، براى مجازات آنان كافى است و نيازى به شاهد و گواه ندارد .
و كفى بربّك بذنوب عباده خبيرًا بصيرًا
برداشت فوق با توجه به فرق واژه «خبير» و «بصير» به دست مى آيد; چون «خبير» در مورد آگاهى از افكار و درون اشياست (مفردات راغب) و «بصير» اطلاع بر اعمال و رفتار است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 25 - 1،2،4
1- خداوند بر آنچه در باطن انسانهاست ، آگاهى كامل دارد .
ربّكم أعلم بما فى نفوسكم
2- ربوبيت خداوند ، مقتضى علم و آگاهى كامل او بر حالات درونى انسانها
ربّكم أعلم بما فى نفوسكم
4- خداوند ، از خود انسان به حالات و افكار درونى وى ، آگاه تر است .
ربّكم أعلم بما فى نفوسكم
برداشت فوق، مبتنى بر اين است كه مفضل عليه «أعلم»، «منكم» باشد; يعنى، آگاهى خداوند به درون شما از خودتان بيشتر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 30 - 6
6- خداوند از حال بندگان خويش ، كاملاً باخبر بوده و آگاهى همه جانبه دارد .
إنه كان بعباده خبيرًا بصيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 39 - 5
5- دستور هاى الهى ، حقايقى است مبتنى بر علم و آگاهى خداوند به نياز هاى تربيتى بشر
ذلك ممّا أوحى إليك ربّك من الحكمة
«حكمت» وقتى به خداوند نسبت داده شود، به معناى معرفت او به اشيا و به وجود آوردن آنها در نهايت اتقان است (مفردات راغب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 47 - 1،2
1- آگاهى كامل خداوند ، به هدف ها و انگيزه هاى كافران در گوش فرا دادن به كلمات پيامبر (صلی الله علیه و آله)
نحن أعلم بما يستمعون به
«با» در «بما» براى سببيت است. بنابراين معناى آيه چنين مى شود: ما به غرض و انگيزه اى كه كافران به خاطر آن به سخنان پيامبر(صلی الله علیه و آله) گوش فرامى دهند علم داريم.
2- خداوند ، از نجوا ها و سخنان سرّى كافران عليه پيامبر (صلی الله علیه و آله) آگاه است .
نحن أعلم . .. و إذ هم نحوى
.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 51 - 5
5- خداوند ، پيشاپيش به پيامبر (صلی الله علیه و آله) اعلام كرد كه منكران معاد ، پس از دريافت جواب شبهه استبعاد معاد ، از پديدآورنده
آن سؤال خواهند كرد .
فسيقولون من يعيدنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 54 - 1
1- پروردگار ، به احوال انسان ها آگاه تر و داناتر از خود آنان است .
ربّكم أعلم بكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 55 - 1
1- پروردگار عالم نسبت به احوال همه موجودات آسمان ها و زمين ، از خود آنها داناتر و آگاهتر است .
و ربّك أعلم بمن فى السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 84 - 8
8- خداى پرورش دهنده انسان ها ، آگاه تر از همگان نسبت به ملكات نفسانى و زمينه هاى روحى آنان
فربّكم أعلم بمن هو أهدى سبيلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 101 - 5
5- عدم اعطاى معجزات اقتراحى مشركان از سوى خداوند ، به دليل علم خدا به حق ناپذيرى آنان
و لقد ءاتينا موسى . .. فقال له فرعون إنى لأظنّك يموسى مسحورًا
يادآورى كفر فرعون، على رغم ارائه معجزات فراوان از سوى موسى(ع) در پى رد درخواستهاى مشركان، مى رساند كه دليل عدم اجابت خواسته هاى مشركان، تصميم آنان بر عدم ايمان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 26 - 6،11
6- تنها خداوند بر تمام اسرار هستى آگاه است .
قل اللّه أعلم بما لبثوا له غيب السموت و الأرض
جمله «له غيب. ..» - به قرينه «اللّه أعلم» - علاوه بر بيان مالكيت خداوند بر اسرار هستى، بر آگاهى فراگير او نيز دلالت دارد.
11- خداوند نسبت به حقايق پنهان هستى ، تيزبين و بسيار شنوا است .
له غيب . .. أبصر به و أسمع
به قرينه «أبصربه»، پس از «أسمع» نيز «به» در تقدير است و هر دو، صيغه تعجب اند; يعنى، خداوند، چه بسيار بينا و شنوا است!
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 7 - 1،2،4،5،7
1 - خداوند ، به آنچه كه آدمى مى گويد و اظهار مى كند ، آگاه است .
و إن تجهر بالقول فإنّه يعلم السرّ و أخفى
جمله «فإنّه يعلم. ..» جانشين جواب شرط «إن تجهر» است و معناى آيه اين است كه اگر سخن آشكار كنى [خدا مى داند]، زيرا كه او سرّ و مخفى تر از آن را مى داند. دراين موارد، بيان علت از تصريح به جواب شرط بى نياز مى كند.
2 - اسرار و راز هاى بازگو نشده افراد و نيت هاى آنان ، براى خداوند آشكار است و بر آن آگاهى كامل دارد .
فإنّه يعلم السرّ
«سر»، يعنى آنچه از ديگران كتمان مى شود (لسان العرب).
4 - خداوند به راز هاى فراموش شده آدمى و نهفته ترين اسرار او آگاه است .
فإنّه يعلم . .. أخفى
5 - خداوند ، داراى علم مطلق و آگاه از غيب و شهود
فإنّه يعلم السرّ و أخفى
7 - آگاهى خداوند بر سر و آشكار آدمى ، جلوه اى از حاكميت و مالكيت مطلقه او بر سرتاسر هستى و اجزاى آن است .
على العرش استوى . له ما فى السموت ... فإنّه يعلم السرّ و أخفى
ارتباط اين آيه با آيات قبل، گوياى اين است كه چون خداوند بر همه هستى فرمان روايى مى كند و مالك حقيقى جهان است، پس بر همه چيز اطلاع و وقوف دارد، اگر چه سر و يا مخفى تر از آن باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 68 - 2
2 - خداوند با آگاه ساختن موسى ( ع ) از موفقيت قطعى در ميدان مبارزه با ساحران ، دل او را محكم كرده و به او اطمينان بخشيد .
قلنا لاتخف إنّك أنت الاعلى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 104 - 1،2
1 - خداوند ، آگاه تر از هركس به گفت وگو هاى مجرمان با يكديگر در صحنه قيامت ، درباره مدت زمان درنگشان در برزخ
إن لبثتم إلاّعشرًا . نحن أعلم بما يقولون
«ما يقولون»; يعنى، آنچه مى گويند و مراد از آن مى تواند جملات رد و بدل شده بين مجرمان باشد و نيز مى تواند مراد، موضوعى باشد كه مجرمان در باره آن نظر مى دهند. در برداشت ياد شده، اولين احتمال مورد نظر بوده است.
2 - هيچ چيز نزد خداوند مخفى و مستور نيست .
يتخفتون . .. نحن أعلم بما يقولون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - طه - 20 - 110 - 1،2،3
1 - خداوند ، داراى آگاهى كامل و دقيق به آينده و گذشته تمامى انسان ها
يعلم ما بين أيديهم و ما خلفهم
تعبير «ما بين أيديهم» بر چيزى اطلاق مى گردد كه زمان چندانى از آن نگذشته باشد و در مواردى (نظير اين آيه) مراد از
«ما بين أيديهم و ما خلفهم» تمامى حالات انسان در همه زمان ها است. گفتنى است كه به آنچه رو به روى افراد باشد نيز «ما بين أيديهم» گفته مى شود.
2 - خداوند داناى مطلق به نهان و آشكار است .
يعلم ما بين أيديهم و ما خلفهم
«روبه رو» و «پشت سر» ممكن است كنايه از آشكار و نهان باشد، زيرابه طور معمول آنچه در برابر ديدگان انسان نباشد، از او نهان است.
3 - خداوند ، بر احوال شفيعان روز قيامت ( گذشته ، آينده ، آشكار و نهان آنان ) آگاهى كامل دارد .
لاتنفع الشفعة إلاّمن أذن له . .. يعلم ما بين أيديهم و ما خلفهم
ضمير «هم» در «أيديهم» و «خلفهم» به «من» در آيه قبل برمى گردد كه در معناى جمع است و مى تواند به اعتبار لفظ، مرجع ضمير مفرد و به اعتبار معنا، مرجع ضمير جمع قرار گيرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 28 - 1
1- خداوند به تمامى گفتار و كردار ملائكه و گذشته و حال آنان آگاه است .
يعلم ما بين أيديهم و ما خلفهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 110 - 1،3،6
1- خداوند ، به گفتار آشكار و توطئه ها و اسرار مشركان و كافران حق ستيز آگاه است .
إنّه يعلم الجهر من القول و يعلم ماتكتمون
3- احاطه علمى به گفتار نهان و آشكار آدميان ، در انحصار خداوند است .
إن أدرى . .. إنّه يعلم الجهر من القول
جمله «إنّه. ..» تعليل براى عدم آگاهى پيامبر(صلی الله علیه و آله) از زمان وقوع عذاب است و اين حكايت از انحصار علم براى خدا دارد.
6 - اسرار و توطئه هاى پنهانى انسان ها در قلمرو علم خداوند است .
يعلم ماتكتمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 76 - 1
1 - احاطه علمى خدا به گذشته و آينده انسان ها
يعلم ما بين أيديهم و ما خلفهم
«بين أيدى» كنايه از گذشته و «خلف» كنايه از آينده است; يعنى، خدا گذشته و آينده مردم را مى داند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 51 - 14
14 - آگاهى كامل و همه جانبه خدا به عملكرد انسان ها
إنّى بما تعملون عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 92 - 1
1 - غيب و شهود ، در قلمرو علم خداوند
علم الغيب و الشهدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 19 - 7،8
7 - حكم خداوند مبنى بر كيفر دنيوى و اخروى اشاعه دهندگان فحشا و سخت گيرى نسبت به آنان ، ناشى از علم و آگاهى او به حكمت و پيامد كار ها و رفتار ها است .
إنّ الذين يحبّون أن تشيع الفحشة . .. لهم عذاب أليم فى الدنيا و الأخرة و اللّه ي
برداشت ياد شده بر اساس اين نكته است كه مفعول «يعلم» و «تعلمون» حكمت و پيامد همين حكم باشد; يعنى، شما نمى دانيد كه چرا خداوند تا اين اندازه نسبت به اشاعه فحشا، واكنش سخت نشان مى دهد و حكمت اين سخت گيرى چيست؟ تنها خداوند به آن آگاهى دارد.
8 - علم و آگاهى خداوند به اسرار مردم و جهل آنان به اسرار يكديگر
و اللّه يعلم و أنتم لاتعلمون
برداشت ياد شده براساس اين احتمال است كه مفعول «يعلم» اسرار مردم و علايق آنان باشد; چنان كه تعبير «يحبّون» (دوست دارند)، تأييد كننده همين مطلب است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 21 - 20،22
20 - حضور خدا در زواياى زندگى انسان و آگاهى او بر آشكار و نهان آدمى
ما زكى منكم من أحد أبدًا و لكنّ اللّه يزكّى من يشاء و اللّه سميع عليم
22 - تهديد شدن شايعه سازان و افترا زنندگان ، به اين كه خداوند بر سخنان پنهانى و راز هاى درونى آنان آگاه است .
إنّ الذين جاءو بالإفك . .. و لولا إذ سمعتموه قلتم ما يكون لنا أن نتكلّم بهذا ..
برداشت ياد شده از ارتباط اين آيه با آيات قبل - كه درباره شايعه و ماجراى «افك» بود - به دست آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 29 - 4
4 - خداوند به رفتار ، كردار ، نيات و اسرار آدميان آگاه است .
و اللّه يعلم ما تبدون و ما تكتمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 30 - 14
14 - خداوند ، از تمامى حركات و رفتار انسان ها ، آگاه و باخبر است .
إنّ اللّه خبير بما يصنعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 53 - 13
13 - بى گمان خداوند ، به همه رفتار نهان و آشكار آدميان با خبر و آگاه است .
إنّ اللّه خبير بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - نور - 24 - 63 - 8
8 - خداوند ، به نهان و اسرار درونى انسان آگاه است .
قد يعلم اللّه الذين يتسلّلون منكم لواذًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 58 - 10
10 - خداوند ، بر احوال بندگان و به گناهان آنان ، آگاهى كامل دارد .
و كفى به بذنوب عباده خبيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 15 - 10
10 - حضور خدا در همه جا و همراه همه كس و نيز آگاهى او نسبت به اعمال و گفته هاى مردمان
إنّا معكم مستمعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 188 - 2
2 - خداوند ، داراى احاطه علمى بر تمامى اعمال و رفتار بندگان
قال ربّى أعلم بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 25 - 6،7
6 - خداوند ، آگاه بر اعمال نهان و آشكار آدميان
و يعلم ما تخفون و ما تعلنون
7 - تنها خداى آگاه به هر آشكار و نهان سزاوار پرستش است ، نه مظاهر طبيعت ( چون خورشيد ، ماه و . . . ) .
يسجدون للشمس . .. ألاّيسجدوا للّه ... و يعلم ما تخفون و ما تعلنون
عبارت «و يعلم ما تخفون. ..» عطف بر «يخرج» و استدلال ديگرى است بر اين كه تنها خداى يگانه سزاوار پرستش است، نه پديده هايى چون خورشيد، ماه و... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 65 - 1،5
1 - تنها خداوند يكتا ، آگاه به غيب آسمان ها و زمين
قل لايعلم من فى السموت و الأرض الغيب إلاّ اللّه
5 - زمان برپايى قيامت ، از امور غيبى و علم آن تنها در اختيار خداوند
قل لايعلم . .. الغيب إلاّاللّه و ما يشعرون أيّان يبعثون
از ارتباط «أيّان يبعثون» با «الغيب» استفاده مى شود كه رستاخيز، خود مصداق و نمونه اى از امور غيبى است كه دانش آن تنها در اختيار خدا است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 74 - 1،3،7
1 - خداوند ، آگاه به نيات و انديشه هاى پنهان در سينه هاى مردمان و دانا به گفتار ها و كردار هاى آشكار آنان
و إنّ ربّك ليعلم ما تكنّ صدورهم و ما يعلنون
3 - ربوبيت خدا ، مستلزم آگاهى كامل او از نهان و آشكار خلق
و إنّ ربّك ليعلم
7 - علم خداوند ، به آشكار و نهان آدميان ، هشدارى است به حق ستيزان .
و إنّ ربّك ليعلم ما تكنّ صدورهم و ما يعلنون
با توجه به بُعد هشدارى و تهديدى آيات پيشين، تذكر دادن به علم خداوند مى تواند هشدار ديگرى به مجرمان و حق ستيزان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 75 - 1
1 - آسمان و زمين ( جهان آفرينش ) ، داراى اسرارى بس مخفى كه تنها براى خداوند آشكار است .
و ما من غائبة فى السماء و الأرض إلاّ فى كتب مبين
«غائبة» به هر امر بسيار مخفى گفته مى شود; زيرا «تاء» در آن براى مبالغه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 88 - 10
10 - انسان ، موجودى سطحى نگر است ; ولى خداوند آگاه به حقايق نهان كردار او است آن گونه كه به اسرار نهفته هستى آگاهى دارد .
و ترى الجبال تحسبها جامدة . .. إنّه خبير بما تفعلون
در صورتى كه «ترى الجبال. ..» بيانگر اسرار نهفته جهان و سطحى نگرى انسان نسبت به هستى باشد، آيه بالا نشان دهنده علم برتر خدا در قبال سطحى نگرى انسان است و تعبير «إنّه خبير بما تفعلون» مى رساند كه خداوند آگاه به اسرار هستى، از پنهانى ترين كردار آدميان آگاه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 56 - 8
8 - علم و آگاهى خدا به انسان هاى قابل هدايت و انسان هاى غيرقابل هدايت
و هو أعلم بالمهتدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 69 - 2،4
2 - احاطه علمى خداوند ، به اسرار درون و اعمال و گفته هاى آشكار انسان ها
و ربّك يعلم ما تكنّ صدورهم و ما يعلنون
«إكنان «(مصدر «تكنّ») به معناى پنهان كردن و «إعلان» (مصدر «يعلنون») به معناى آشكار كردن است. بنابراين «ما تكنّ صدورهم»; يعنى، آنچه كه سينه هاى آنان در خود پنهان مى كند و «ما يعلنون»; يعنى، آنچه كه آشكار مى كنند. گفتنى است كه «ما» در «يعلنون» شامل هم گفتار مى شود و هم كردار.
4 - آگاهى همه جانبه به نهان و آشكار مردم ، از شؤون ربوبيت خداوند
و ربّك يعلم ما تكنّ صدورهم و ما يعلنون
تكيه بر وصف ربوبيت به جاى هر اسم يا وصف ديگر، بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 10 - 17
17 - علم و آگاهى خداوند به اسرار نهفته در سينه هاى انسان ها ، برتر از آگاهى خود آنان است .
أَوَ ليس اللّه بأعلم بما فى صدور العلمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 23 - 18
18 - خداوند ، بر اَعمال و زواياى قلب و انديشه آدميان آگاهى دارد .
إنّ اللّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - سجده - 32 - 6 - 1،2،3،9
1 - خداوند ، به همه حقايق پنهان و آشكار جهان ، آگاه است .
ذلك علم الغيب و الشهدة
مشاراليه «ذلك» خداوندى است كه از او در آيات پيش با چندين صفت ياد شده است.
2 - خداوندِ خالق عالم و مدبر امور آن ، آگاه به غيب و شهود است .
اللّه الذى خلق السموت و الأرض . .. يدبّر الأمر ... ذلك علم الغيب و الشهدة
3 - غيب و شهود و نهان و آشكار ، در پيشگاه خداوند مساوى است .
علم الغيب و الشهدة
9 - « عن أبى عبداللّه ( ع ) فى قول اللّه عزّوجلّ : « عالم الغيب و الشهادة » . فقال : الغيب ، ما لم يكن و الشهادة ، ما قد كان ;
از امام صادق(ع) درباره اين سخن خداوند عزّوجلّ: «عالم الغيب و الشهادة» روايت شده كه گفت: غيب چيزى است كه هنوز واقع نشده و شهادت، چيزى است كه محقق گشته است».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - احزاب - 33 - 54 - 1،4
1 - خداوند ، بر هر چه كه انسان ها آن را آشكار كنند و يا پنهان كنند ، آگاه است .
إن تبدوا شيئًا أو تخفوه فإنّ اللّه كان بكلّ شىء عليمًا
4 - آگاهى خداوند به آنچه انسان ها آن را آشكار مى كنند و يا پوشيده مى دارند ، برخاسته از علم وسيع و گسترده الهى به كائنات است .
إن تبدوا شيئًا أو تخفوه فإنّ اللّه كان بكلّ شىء عليمًا
تكرار «شىء» در كلام كه، اوّلى مربوط به احوال انسان و دومى دال بر همه چيز است، اين نكته را مى رساند كه علم به آن اوّلى، جزيى از علم به همه كائنات است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 2 - 6
6 - آگاهى خداوند از مردگان و اجزاى آنان كه در دل زمين قرار مى گيرند .
يعلم ما يلج فى الأرض
احتمال دارد به قرينه اين كه در آيه بعد سخن از انكار و وقوع قيامت است، مراد از «ما يلج» مردگان و يا اجزاى متلاشى شده آنان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 3 - 12،14
12 - خبر وقوع قطعى قيامت ، خبرى غيبى و در اختيار خدا است .
قل بلى . .. لتأتينّكم علم الغيب
14 - ربوبيت خداوند ، مقتضى داشتن علم غيب و احاطه علمى بر همه موجودات
و ربّى . .. علم الغيب لايعزب عنه مثقال ذرّة ... و لا أصغر من ذلك و لا أكبر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 11 - 8
8 - علم و آگاهى خداوند ، از تمامى كارهايى كه انسان ها انجام مى دهند .
إنّى بما تعملون بصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 48 - 3
3 - ربوبيت خداوند ، مقتضى آگاهى همه جانبه او از غيب و نهان ها است .
إنّ ربّى . .. علّ-م الغيوب
«علاّم الغيوب»، خبر مبتداى محذوفى مثل «هو» است كه مرجع آن «ربّى» است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 38 - 1،5
1 - خداوند ، به حقايق پنهانى آسمان ها و زمين آگاه است .
إنّ اللّه علم غيب السموت و الأرض
5 - خداوند ، به نيت ها و راز هاى دل آدميان آگاه است .
إنّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 76 - 5
5 - همه حركت ها و رفتار هاى انسان - در نهان و آشكار - در قلمرو علم خداوند است .
نعلم ما يسرّون و ما يعلنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 7 - 18
18 - خداوند ، از نيات و باطن انسان ها آگاه است .
إنّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 46 - 7،10
7 - خداوند ، آگاه به امور « نهان و آشكار » و « غيب و شهود »
علم الغيب و الشهدة
10 - مقتضاى الوهيت حق ( اللّه ) ، توانايى او بر خلق و آگاهى كامل او از غيب و شهود است .
قل اللّهمّ فاطر السموت و الأرض علم الغيب و الشهدة
يادآورى وصف توانايى و آگاهى خداوند، پس از آمدن نام مقدس او (اللّه)، بيانگر مطلب بالا است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 16 - 2
2 - همه چيز انسان ( گفتار ، رفتار و انگيزه هاى او ) در قيامت ، در قلمرو علم و آگاهى خداوند قرار دارد .
لايخفى على اللّه منهم شىء
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 19 - 3
3 - آگاهى خداوند به اسرار پنهان شده در سينه ها
يعلم . .. ما تخفى الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 44 - 10
10 - خداوند ، به تمامى امور بندگانش بصيرت و آگاهى كامل دارد .
إنّ اللّه بصير بالعباد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 40 - 2
2 - هيچ چيز از ديد خدا پنهان نمى ماند ، حتى انگيزه ها و انديشه هاى درونى انسان
إنّ الذين يلحدون . .. لا يخفون علينا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 50 - 17
17 - اطلاع دقيق خداوند ، از هر گونه عملكرد آدمى
فلننبّئنّ الذين كفروا بما عملوا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 54 - 9
9 - خداوند ، آگاه به همه امور حتى به گرايش هاى قلبى و درونى انسان ها
ألا إنّهم فى مرية من لقاء ربّهم ألا إنّه بكلّ شىء محيط
ذكر احاطه علمى بر تمامى پديده هاى هستى، در پى بيان ترديد درونى مشركان در حقانيت معاد، مى تواند بيانگر برداشت بالا باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 24 - 16
16 - خداوند ، داراى آگاهى كامل نسبت به اسرار نهفته سينه ها
إنّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 25 - 8
8 - خداوند ، آگاه و دانا به تمامى افعال بندگان خويش
و هوالذى . .. و يعلم ما تفعلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - زخرف - 43 - 80 - 4
4 - خداوند ، آگاه به هر سرّ و شنونده هر نجوا
أم يحسبون أنّا لانسمع سرّهم و نجويهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 20 - 16
16- آگاهى كامل خداوند از عكس العمل درونى انسان ها ، در برابر فرمان جهاد و تكاليف دين *
و اللّه يعلم متقلّبكم و مثويكم . و يقول الذين ءامنوا لولا نزّلت ... رأيت الذين
از ارتباط اين آيه با جمله پايانى آيه قبل (و اللّه يعلم متقلّبكم و مثواكم)، مطلب بالا قابل برداشت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 26 - 12
12- آگاهى خداوند ، از توطئه ها و كار هاى پنهانى عناصر سست ايمان و منافق
و اللّه يعلم إسرارهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 27 - 3
3- كيفر سخت منافقان به هنگام مرگ ، براساس علم الهى به نهان كارى هاى خائنانه آنان
و اللّه يعلم إسرارهم . فكيف إذا توفّتهم الملئكة
از ارتباط عبارت «فكيف إذا. ..» - كه بيانگر كيفر سخت منافقان است - با ذيل آيه قبل (واللّه يعلم إسرارهم) استفاده مى شود كه علم و آگاهى خداوند، پشتوانه كيفر منافقان به هنگام مرگ شان، خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 12 - 4
4 - اخبار خداوند از تصورات درونى اعراب متخلّف ، نشانه اى از علم عميق او به كردار بندگان
بل كان اللّه بماتعملون خبيرًا . بل ظننتم أن لن ينقلب الرسول
از ارتباط اين آيه با ذيل آيه قبل، مطلب بالا برداشت مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 18 - 7
7 - خداوند ، آگاه از خلوص و صداقت باطنى مؤمنان در بيعت رضوان
لقد رضى اللّه . .. فعلم ما فى قلوبهم
مراد از «ما» در «ما فى قلوبهم» - به قرينه «رضى اللّه. ..» مى تواند صداقت و خلوص مؤمنان باشد; زيرا اين امور است كه رضايت و خشنودى را در پى دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 27 - 13
13- خداوند ، آگاه بر حقايق مخفى و پنهان از خلق
فعلم ما لم تعلموا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 16 - 3
3 - خداوند ، آگاه به ضمير آدميان و بى نياز از اظهار و اعلام آنان
قل أتعلّمون اللّه بدينكم و اللّه يعلم ما فى السموت و ما فى الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 18 - 1
1 - خداوند ، آگاه به اسرار نهفته ( غيب ) آسمان ها و زمين
إنّ اللّه يعلم غيب السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - ق - 50 - 16 - 1
1- خداوند ، خالق انسان و آگاه به وسوسه هاى نفسانى وى
و لقد خلقنا الإنسن و نعلم ما توسوس به نفسه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 32 - 16
16 - مخفى ترين دوره رشد و پيدايش انسان ( دوره جنين ) ، آشكار و نمايان در پيشگاه خداوند
هو أعلم بكم . .. و إذ أنتم أجنّة فى بطون أُمّهتكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 58 - 5
5 - تحقق قيامت و علم به لحظه وقوع آن ، تنها در حيطه قدرت و علم الهى است .
ليس لها من دون اللّه كاشفة
برخى از مفسران بر آنند كه مراد از «كاشفة»، پرده برداشتن از لحظه وقوع قيامت و تحقق ساختن و آشكار نمودن صحنه هاى آن است. برداشت بالا بر پايه اين احتمال مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - قمر - 54 - 27 - 8
8 - اخبار الهى از برخورد هاى توطئه آميز و مخفيانه قوم ثمود ، در برابر معجزه الهى *
فارتقبهم
با توجه به اين كه در واژه «فارتقب» ريزنگرى و نظارت دقيق نهفته است، احتمال مى رود اين فرمان، در مقام بيان حركت هاى مرموز قوم ثمود در برابر معجزه اى باشد كه براى آنان عطا خواهد شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 6 - 3
3 - خداوند ، به اسرار نهان در درون سينه ها آگاهى كامل دارد .
و هو عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 10 - 24
24 - خداوند ، به تمامى اعمال مؤمنان آگاه است .
و اللّه بما تعملون خبير
خطاب در آيه شريفه، متوجه مؤمنان است و مفهوم «ما» در «بما تعملون» عام و دربرگيرنده همه اعمال مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 1 - 8
8 - خداوند ، همه گفتوگو ها و سخنان محرمانه انسان ها را مى شنود و بر آنها آگاهى دارد .
قد سمع اللّه . .. إنّ اللّه سميع بصير
برداشت ياد شده، به خاطر اين نكته است كه جمله «إنّ اللّه. ..» در مقام تعليل مى باشد و اين تعليل، تعميم دهنده حكم است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 3 - 8
8 - خداوند ، به تمامى آنچه مردم انجام مى دهند ، آگاهى كامل دارد .
و اللّه بما تعملون خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 7 - 4،10
4 - گفتوگو هاى محرمانه هيچ جمع نجواكننده اى ، بر خداوند پوشيده نيست .
ما يكون من نجوى . .. إلاّ هو معهم أين ما كانوا
10 - خداوند ، گفتوگو هاى محرمانه نجواكنندگان را ، در قيامت به آنان خبر خواهد داد .
ثمّ ينبّئهم بما عملوا يوم القيمة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 11 - 15
15 - خداوند ، به تمامى اعمال بندگانش آگاهى كامل دارد .
و اللّه بما تعملون خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 13 - 13
13 - خداوند ، به تمامى اعمال مردمان آگاهى كامل دارد .
و اللّه خبير بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 18 - 14
14 - خداوند ، داراى آگاهى ژرف و همه جانبه نسبت به اعمال آدميان
إنّ اللّه خبير بما تعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 22 - 3،8
3 - خداى يگانه ، آگاه به تمامى غيب و شهود ( پنهان و آشكار )
علم الغيب و الشهدة
8 - پرتوافكنى رحمت الهى بر خلق ، متكى به آگاهى او از غيب و شهود *
علم الغيب و الشهدة هو الرحمن الرحيم
وصف «عالم الغيب . ..» قبل از «الرحمان الرحيم»، مى تواند نظر به پشتوانه رحمت الهى داشته باشد; زيرا در صورت جهل، چه بسا به جاى رحمت، نقمت صورت گيرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ممتحنه - 60 - 1 - 18
18 - خداوند ، آگاه به اعمال پنهانى و آشكار آدميان
و أنا أعلم بما أخفيتم و ما أعلنتم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 8 - 4
4 - خداوند ، عالم به غيب و شهود هستى است .
إلى علم الغيب و الشهدة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 4 - 3،4،5،6
3 - خداوند ، به تمامى حركت ها و رفتار هاى نهانى و آشكاراى انسان ها آگاه است .
و يعلم ما تسرّون و ما تعلنون
4 - خداوند ، به راز ها و اسرار نهفته در سينه ها آگاهى كامل دارد .
و اللّه عليم بذات الصدور
5 - علم خداوند ، مطلق و فراگير همه ذرّات نهان و آشكار جهانِ هستى است .
يعلم ما فى السموت . .. و ما تعلنون و اللّه عليم بذات الصدور
يادآورى آگاهى خداوند از موجودات آسمان ها و زمين و نيز رفتارهاى نهانى و آشكارا و رازهاى دل بشر، اشاره به علم مطلق و فراگير خداوند است.
6 - آگاهى و عقيده به علم همه جانبه خداوند به جهان و انسان ، بازدارنده انسان ها از نافرمانى و گناه
يعلم ما فى السموت . .. و ما تعلنون واللّه عليم بذات الصدور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 7 - 8
8 - آفريدن جهان و آگاهى از پديده هاى آن و اسرار نهفته در دل آدميان ، نشانه آسان بودن آفرينش مجدد انسان ها از جانب خداوند
خلق السموت . .. و اللّه عليم بذات الصدور ... و ربّى لتبعثنّ ... و ذلك على اللّه
مطلب ياد شده، از ذكر آفرينش جهان به قدرت خداوند و آگاهى همه جانبه او در آغاز و سپس ياد كردن آسانى برپايى قيامت براى او، به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 8 - 6
6 - خداوند ، از تمامى رفتار ها و كردار هاى آدميان با خبر است .
و اللّه بما تعملون خبير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 11 - 7،8
7 - علم خداوند ، مطلق و همه جانبه است .
و اللّه بكلّ شىء عليم
8 - آگاهى و ايمان مؤمنان به علم همه جانبه خداوند ، مايه تحمل مصيبت ها و پايدارى در برابر مشكلات است .
ما أصاب من مصيبة إلاّ بإذن اللّه . .. و اللّه بكلّ شىء عليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تغابن - 64 - 18 - 2
2 - خداوند ، آگاه از غيب و شهود و دانا به تمامى امور نهان و آشكار جهان است .
علم الغيب و الشهده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تحريم - 66 - 3 - 9،11
9 - هيچ كس ، جز خداوند ، از افشا شدن راز پيامبر (صلی الله علیه و آله) از سوى همسرش ( حفصه ) آگاه نبود .
قالت من أنباك هذا قال نبّأنى العليم الخبير
از اين كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) آگاهى خود را از ناحيه خداوند دانسته است، مى توان به مطلب ياد شده پى برد.
11 - خداوند ، به راز دل آدميان و سخنان درگوشى و پنهانى آنان آگاه و باخبر است .
و إذ أسرّ النبىّ إلى بعض أزوجه . .. و أظهره اللّه عليه ... قال نبّأنى العليم الخ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 13 - 1،2،3،4،5
1 - خداوند ، به تمامى گفته هاى پنهانى و آشكار آدميان آگاهى كامل دارد .
و أسرّوا قولكم أو اجهروا به إنّه عليم
توصيف خداوند با صيغه مبالغه «عليم»، مى تواند بيانگر كثرت و كمال علم او باشد.
2 - هيچ چيز ، از نظر خداوند پنهان نبوده و علم او به همه پديده هاى نهان و آشكار جهان يكسان است .
و أسرّوا قولكم أو اجهروا به إنّه عليم
«أو» در اين آيه، براى تساوى است; يعنى، پديده هاى جهان - چه در نهان باشند و چه آشكارا - براى خداوند مساوى است و همه به طور يكسان در قلمرو علم او قرار دارند.
3 - آگاهى خداوند از تمامى توطئه هاى نهان و آشكار كافران
و أسرّوا قولكم أو اجهروا به إنّه عليم
4 - خداوند ، به نيت ها ، راز دل ها و ضمير آدميان ، آگاهى كامل دارد .
إنّه عليم بذات الصدور
5 - آگاهى كامل خداوند به راز دل ها و ضمير آدميان ، دليل احاطه كامل او بر تمامى گفته ها و توطئه هاى نهان و آشكار كافران است .
و أسرّوا قولكم أو اجهروا به إنّه عليم بذات الصدور
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه جمله «إنّه عليم. ..»، در مقام تعليل براى عبارت «و أسرّوا قولكم أو اجهروا» است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 14 - 1
1 - خداوند ، آگاه به تمامى آفريده هاى خويش است .
ألا يعلم من خلق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - ملك - 67 - 15 - 6
6 - آفرينش زمين و بستر مناسب بودن آن براى حركت و روزى انسان ها ، جلوه علم و آگاهى خداوند بر احوال نهان و آشكار انسان ها
إنّه عليم بذات الصدور . .. هو الذى جعل لكم الأرض ذلولاً ... و كلوا من رزقه
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه آيه شريفه، درصدد تبيين چگونگى علم خداوند بر احوال و ضمير انسان ها است كه در دو آيه قبل، از آن سخن به ميان آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - حاقه - 69 - 49 - 1،2
1 - آگاهى كامل خداوند ، از ايمان يا كفر انسان ها
و إنّا لنعلم أنّ منكم مكذّبين
2 - خداوند ، آگاه به نهان انسان ها و اسرار درونى آنان
و إنّا لنعلم أنّ منكم مكذّبين
برداشت ياد شده، به سبب اين نكته است كه ايمان و كفر، از امور نهانى و از اسرار درونى انسان ها است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 26 - 1،4
1 - خداوند ، آگاه به تمام حقايق غيبى و امور پنهانى
علم الغيب
4 - « فقال أبوجعفر ( ع ) : . . .و أمّا قوله « عالم الغيب » فإنّ اللّه عزّوجلّ عالمٌ بما غاب عن خلقه فيما يقدّر من شىء و يَقضِيه فى علمه قبل أن يخلقَه و قبل أن يُفْضِيَه إلى الملائكة ;
امام باقر(ع) فرمود: اما [معناى] سخن خداوند: «عالم الغيب» [اين است] خداى عزّوجلّ عالم است به آنچه از مخلوقاتش پنهان مى باشد. چيزى را كه مقدر فرموده و در علم خود گذرانده است; قبل از اين كه آن چيز را بيافريند و قبل از اين كه آن را به ملائكه برساند».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 28 - 6
6 - خداوند ، به تعداد و آمار همه پديده هاى هستى آگاه است .
و أحصى كلّ شىء عددًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مزمل - 73 - 20 - 2
2 - آگاهى كامل خداوند ، از تمامى حركات و رفتار هاى انسان ها
يعلم أنّك تقوم أدنى من ثلثى الّيل . .. علم أن سيكون منكم مرضى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - انشقاق - 84 - 23 - 3
3 - آگاهى خداوند ، به اسرار درونى و نيت هاى انسان
و اللّه أعلم بما يوعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - اعلى - 87 - 7 - 7،9،11
7 - خداوند ، به تمام آنچه آشكار است و يا همواره مستور مى ماند ، آگاه است .
إنّه يعلم الجهر و ما يخفى
فعل مضارع در «مايخفى» - به قرينه آن با كلمه «الجهر» - دلالت بر تجدد و استمرار خفا دارد و مى رساند كه مراد از «مايخفى»، چيزهايى است كه مخفى شدن اقتضاى طبيعت آن باشد.
9 - آگاهى خداوند از آشكار و نهان ، پشتوانه نفوذ مشيت خداوند در پيدايش و زوال آموخته هاى انسان
سنقرئك فلاتنسى . إلاّ ما شاء اللّه إنّه يعلم الجهر و ما يخفى
11 - علم خداوند به آشكار و نهان ، توجيه كننده مشيت او درباره محو يا ابقاى معارف در ذهن پيامبر (صلی الله علیه و آله)
فلاتنسى . إلاّ ما شاء اللّه إنّه يعلم الجهر و ما يخفى
جمله «إنّه يعلم. ..»، تعليل براى «شاء اللّه» و بيانگر اين است كه اگر خداوند براى پيامبر(صلی الله علیه و آله)، نسيان آيه اى را بخواهد و آن را از صفحه خاطر آن حضرت محو سازد; دليلى عالمانه داشته و بر پايه علم مطلق خود به هر نهان و آشكار، چنين اراده اى كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 7 - 7
7 - كمك هاى مالى به مردم - هر چه باشد - از ديد خداوند مخفى نمانده و محاسبه خواهد شد .
يقول أهلكت مالاً لبداً . أيحسب أن لم يره أحد
در برداشت ياد شده، مفروض اين است كه گوينده «أهلكت . ..» اهل انفاق بوده; ولى بر تعبير «أهلكت» توبيخ شده است. به اين بيان كه انفاق گران، نبايد مال خود را تلف شده بدانند; زيرا انفاق ها از نظر خداوند مخفى نمى ماند. البته اين افراد نبايد به همين مقدار اكتفا كنند; بلكه براى قرار گرفتن در زمره «أصحاب الميمنة» بايد به عقبه هايى گام نهند كه آيات بعد
گوياى آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 8 - 5
5 - خداوند ، بر تمام ديدنى ها آگاه است .
ألم نجعل له عينين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 9 - 3
3 - خداوند به تمامى دانسته ها ، نيت ها و افكار انسان ، دانا است .
أيحسب أن لم يره أحد . ألم نجعل له ... و لسانًا و شفتين
تكيه بر ابزار سخن گفتن، در پاسخ كسى كه از آگاهى خداوند غافل است، بيانگر اين نكته است كه چون زبان و لب ها - كه انسان با آن معلومات و منويات خود را به ديگران انتقال مى دهد - آفريده خداوند است. پس نمى توان او را از ضمير انسان ناآگاه دانست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - عاديات - 100 - 11 - 1،2
1 - خداوند ، داراى آگاهى دقيق به انسان ها و افكار و كردار آنان است .
إنّ ربّهم بهم يومئذ لخبير
«خبير»، از ريشه «خُبْر» (دانستن درون و پنهان) يا «خِبْرة» (دانستن ظاهر و باطن) است. (تاج العروس)
2 - قيامت ، روز پى بردن همگان به آگاهى دقيق خداوند از اسرار درونى ايشان
يومئذ
تعبير «يومئذ» قيامت را زمان علم خداوند، قرار داده و درباره علم او در دنيا، بيانى ندارد و از آن جا كه علم الهى ازلى و ابدى است، اختصاص يافتن آن به قيامت، ناظر به قابل انكار نبودن آن است; يعنى، گرچه در دنيا برخى به علم او معترف نيستند; ولى در قيامت، آنان نيز به اين حقيقت پى خواهند برد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 79 - 14
14- خضر ( ع ) از برخى حوادث آينده ، آگاه بود و در برابر آن احساس مسؤوليت مى كرد .
و كان وراءهم ملك يأخذ كلّ سفينة غصبًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 82 - 20
20- آگاهى خضر ( ع ) بر اسرار و حقايق امور عالم و نيز اطلاع او بر اراده خداوند در باره آنها ، نمودى از علم لدنى وى بود .
و علّمنه من لدنّا علمًا . رحمة من ربّك و ما فعلته عن أمرى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 27 - 1،2،3
1 - خداوند هيچ كس را - جز كسانى كه از آنان راضى و خشنود باشد ( رسولان ) - از علم غيب خود آگاه نمى سازد .
إلاّ من ارتضى من رسول
«من» - در «من رسول» - براى تبيين «من ارتضى» است.
2 - امكان آگاه شدن رسولان الهى ، از علم غيب و امور پنهانى به وسيله وحى و الهام خداوند
فلايظهر على غيبه أحدًا . إلاّ من ارتضى من رسول
3 - امكان آگاهى رسولان الهى از زمان برپايى قيامت و نزول عذاب بر كافران ، به وسيله وحى و الهام خداوند
قل إن أدرى أقريب ما توعدون . .. إلاّ من ارتضى من رسول
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 33 - 9
9- عيسى ( ع ) به برخى از حوادث آينده خويش آگاه بود .
والسلم علىّ . .. يوم أموت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 179 - 19
19 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، آگاه به پاكان و ناپاكان ( مؤمن و منافق ) امّت خويش ، از طريق علم به غيب
و ما كان اللّه . .. و لكنّ اللّه يجتبى من رسله من يشاء
مراد از «من رسله» - چه برخى از رسولان باشند و چه تمامى آنان - قطعاً پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) از جمله آنان خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 24 - 7
7 - پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) هم اكنون شاهد سرنوشت ذلتبار مشركان در قيامت*
انظر كيف كذبوا على أنفسهم و ضل عنهم ما كانوا يفترون
فعل «انظر» خطاب به پيامبر(صلی الله علیه و آله) است. توجه به گزينش اين مخاطب ويژه، اين احتمال را كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) در دنيا نيز با چشم ملكوتى خود شاهد صحنه هاى قيامت هستند، تقويت مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 188 - 7،9،10
7 - برخى از مردم عصر بعثت ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) را به امور غيبى آگاه مى پنداشتند .
لو كنت أعلم الغيب لاستكثرت من الخير
9 - عدم دستيابى پيامبر (صلی الله علیه و آله) به منافع بسيار و بروز مشكلات و سختى ها در زندگانى وى ، نشانه آگاه نبودنش به غيب ها و امور نهانى است .
و لو كنت أعلم الغيب لاستكثرت من الخير
«استكثار» (مصدر استكثرت) هنگامى كه پس از آن «من» آورده شود، به معناى زياد برداشت كردن و فراوان به دست آوردن است. بنابراين «استكثرت من الخير»، يعنى منافع بسيارى را برداشت مى كردم و به دست مى آوردم.
10 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) از جانب خدا مأمور بود تا وابسته بودن توانش را به مشيت خدا و آگاه نبودنش را به امور غيبى به مردم اعلام كند .
قل لاأملك . .. و لو كنت أعلم الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 94 - 4،12
4 - اطلاع يافتن پيامبر (صلی الله علیه و آله) از آينده و امور غيبى ، توسط وحى
يعتذرون إليكم إذا رجعتم
12 - آگاهى پيامبر (صلی الله علیه و آله) به اعمال نهانى متخلفان ، در پرتو وحى و هدايت الهى
و سيرى اللّه عملكم و رسوله
از اينكه رؤيت تنها به خدا و رسول نسبت داده شده، استفاده مى شود كه ممكن است اعمال متخلفان بر ديگران مخفى باشد. گفتنى است كه فاصله شدن «عملكم» ميان «اللّه» و «رسوله» ممكن است اشاره به اين باشد كه علم پيامبر(صلی الله علیه و آله) در طول علم خدا و در پرتو آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 86 - 2
2 - پيامبران الهى ، بى خبر از نبوت خويش پيش از مبعوث شدن .
و ما كنت ترجوا أن يلقى إليك الكتب
جايى كه پيامبراسلام(صلی الله علیه و آله) پيش از بعثت خويش، از آن هيچ گونه اطلاعى نداشته باشد و حتى گمان آن نيز در ذهنش جوانه نزند; به طريق اولى پيامبران ديگر نيز چنين خواهند بود. بنابراين با القاى خصوصيت از پيامبر(صلی الله علیه و آله)، مطلب ياد شده را مى توان درباره همه پيامبران تعميم داد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 9 - 5
5- اطلاع از آينده و سرنوشت فرد فرد بشر ، خارج از قلمرو رسالت و مسؤوليت پيامبر (صلی الله علیه و آله)
قل . .. و ما أدرى ما يفعل بى و لا بكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - تكوير - 81 - 24 - 6
6 - آگاهى پيامبر (صلی الله علیه و آله) به غيب
و ما هو على الغيب بضنين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 65 - 2
2 - لزوم برخوردارى معبود ، از علم مطلق و آگاهى به نهانى ترين امور هستى
قل لايعلم من فى السموت و الأرض الغيب إلاّاللّه
اين بخش از آيات، در مقام اثبات توحيد و رد شرك است و در اين راستا است كه علم مطلق الهى مطرح و به انسان يادآورى شده است كه اين علم فقط در اختيار خداوند مى باشد و نه غير او; پس غير او شايسته براى پرستش نيست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 22 - 4
4 - آگاهى مطلق به غيب و شهود ، لازمه مقام الوهيت و خداوندگارى است .
هو اللّه الذى لا إله إلاّ هو علم الغيب و الشهدة
توصيف «اللّه» به «عالم الغيب و الشهادة»، بيان بالا را افاده مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 30 - 7
7 - فرشتگان مطمئن به فسادگرى و خونريزى انسان ، پيش از آفرينش وى
قالوا أتجعل فيها من يفسد فيها و يسفك الدماء
«سفك» (مصدر يسفك) به معناى ريختن است و «من . .. يسفك الدماء» (كسى كه ... خونها خواهد ريخت) كنايه از كشتارهاى فراوان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - صافات - 37 - 8 - 6
6 - اطلاعات و اخبار غيبى مربوط به اهل زمين ، در اختيار فرشتگان آسمان قرار دارد .
لايسّمّعون إلى الملإالأعلى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 81 - 5
5 - موسى ( ع ) ، از پيش بر پيروزى خود و شكست ساحران و ابطال سحرشان ، اطمينان داشت .
قال موسى ما جئتم به السحر إن اللّه سيبطله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 102 - 1
1- تذكر موسى ( ع ) به آگاهى و اعتقاد درونى فرعون به حقانيت معجزات او على رغم سحر خواندن آنها
إنى لأظنّك يموسى مسحورًا . قال لقد علمت ما أنزل هؤلاء إلاّ ربّ السموت و الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 74 - 7،8
7- موسى ( ع ) ، از برخى امور غيبى ، آگاه بود .
أقتلت نفسًا زكيّة بغير نفس
آگاهى موسى(ع) از قاتل نبودن نوجوان مقتول، ممكن است از علوم غيبى آن حضرت باشد.
8- موسى ( ع ) نسبت به اَعمال ناروا و خلاف شرع حساسيت شديدى داشت .
قال أقتلت نفسًا زكيّة بغير نفس
اعتراض موسى به خضر(ع) على رغم قول و قرارهاى قبلى، نشان از آن دارد كه موسى(ع) به قدرى در اين مسائل حساسيّت داشت كه تحت تأثير آن، عهد و قرار خود را نيز فراموش كرده و يا آن را ناديده گرفت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 78 - 7
7- علمى كه موسى ( ع ) در پى آموختن آن از خضر ( ع ) بود ، علم تأويل و تحليل حوادث و شناخت حقايق پشت پرده رخداد ها بود .
هل أتّبعك على أن تعلّمن ممّا علّمت . .. سأنبّئك بتأويل ما لم تستطع عليه صبرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 62 - 11،12،13
11 - خداوند نوح ( ع ) رابه حقايقى پوشيده بر مردم آگاه ساخت .
و أعلم من اللّه ما لاتعلمون
من در «من اللّه» مى تواند براى ابتداى غايت باشد. در اين صورت «أعلم من اللّه ... » يعنى علم من از جانب خداست و خدا مرا به حقايقى آشنا كرده است. و نيز مى تواند «من اللّه» به معناى «درباره خدا» باشد. يعنى من حقايقى را درباره خدا و صفات او مى دانم كه شما نمى دانيد. برداشت فوق بر اساس احتمال اول است.
12 - نوح ( ع ) ، آگاه به حقايقى پوشيده از مردم درباره خداوند
و أعلم من اللّه ما لاتعلمون
برداشت فوق بر اين اساس است كه «من اللّه» به معناى «درباره خدا» باشد.
13 - آگاهى نوح ( ع ) به حقايقى از جانب خدا ، از عوامل پايدارى وى در تبليغ رسالت هاى الهى و خيرخواهى خالصانه براى مردم
أبلغكم رسلت ربى و أنصح لكم و أعلم من اللّه ما لاتعلمون
به نظر مى رسد جمله «أعلم من اللّه . .. » به منزله تعليلى باشد براى «أبلغكم» و «أنصح لكم». يعنى آگاه بودن من بر حقايقى پوشيده بر شما مرا در ابلاغ رسالتهاى الهى پايدار مى سازد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 86 - 12
12- يعقوب ( ع ) حقايقى را درباره خدا و صفات او مى دانست كه بر ديگران پوشيده و مستور بود .
و أعلم من الله ما لاتعلمون
برداشت فوق ، بر اين اساس است كه «من الله» به معناى درباره خدا باشد. بر اين اساس مراد از «ما لاتعلمون» صفات و ويژگيهاى خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 95 - 3
3- يعقوب ( ع ) در طول فراق يوسف ( ع ) همواره به زنده بودن او اعتقاد داشت و آن را براى اطرافيانش اظهار مى كرد .
قال أبوهم إنى لأجد ريح يوسف . .. قالوا تالله إنك لفى ضللك القديم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 96 - 9،10،12،13
9- يعقوب ( ع ) پيش از دريافت بشارت به حيات يوسف ( ع ) ، به زنده بودن او اطمينان داشت .
ألم أقل لكم إنى أعلم من الله ما لاتعلمون
«من الله» مى تواند به معناى «ازناحيه خدا» باشد و نيز مى تواند به معناى «درباره خدا» باشد. براساس معناى اول، مراد از «ما لاتعلمون» - به مناسبت مورد - زنده بودن يوسف(ع) ، ديدار او و ... مى باشد.
10- يعقوب ( ع ) برخلاف فرزندانش ، به سپرى شدن دوران فراقش از يوسف ( ع ) اطمينان داشت .
ألم أقل لكم إنى أعلم من الله ما لاتعلمون
12- آگاهى يعقوب ( ع ) به حيات يوسف ( ع ) و وصال او ، دانشى بود كه از ناحيه خداوند به آن حضرت افاضه شده بود .
ألم أقل لكم إنى أعلم من الله ما لاتعلمون
13- يعقوب ( ع ) حقايقى را درباره خدا و صفات او مى دانست كه بر ديگران پوشيده و مستور بود .
ألم أقل لكم إنى أعلم من الله ما لاتعلمون
برداشت فوق بر اين اساس است كه «من الله» به معناى «درباره خدا» باشد. بر اين اساس مقصود از «ما لاتعلمون» صفات و
ويژگيهاى خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 37 - 4،5،7،9،10
4- يوسف ( ع ) ، از علم غيب برخوردار بود .
قال لايأتيكما طعام ترزقانه إلاّ نبّأتكما بتأويله
ضمير در «بتأويله» محتمل است به «طعام» باز گردد ، و ممكن است مراد از آن رؤياى هر يك از هم بندان يوسف(ع) باشد. بر اساس احتمال نخست ، جمله «قال لايأتيكما ...» حاكى از اين است كه يوسف(ع) ، از غيب مطلع بوده است.
5- يوسف ( ع ) ، بهره مندى خويش از علم غيب را براى هم بندان زندانيش فاش ساخت .
ذلكما مما علمنى ربى
7- يوسف ( ع ) ، پيش از آوردن غذا براى زندانيان ، نوع و خصوصيات آن را براى ايشان بيان كرد .
قال لايأتيكما طعام ترزقانه إلاّ نبّأتكما بتأويله قبل أن يأتيكما
بر اين اساس كه ضمير در «تأويله» به «طعام» باز گردد، جمله «قال لايأتيكما. ..» چنين معنا مى شود: يوسف(ع) گفت: «پيش از آنكه غذايى كه به شما اعطا مى شود، برايتان حاضر گردد، تأويل آن غذا را براى شما بيان كرده ام «مراد از تأويل طعام، ماهيت نوع خصوصيات و نتيجه آن مى باشد.
9- خداوند ، آموزنده علم غيب به يوسف ( ع )
ذلكما مما علمنى ربى
10- آگاهى يوسف ( ع ) به غيب و توان او بر تعبير رؤياها ، تنها بخشى از دانش موهبتى خداوند به يوسف ( ع ) بود .
ذلكما مما علمنى ربى
«من» در «مما» مى تواند براى تبعيض باشد و محتمل است بيانگر نوع و جنس باشد. برداشت فوق ، بر اساس احتمال نخست است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 41 - 9
9- اطلاع يوسف ( ع ) از آينده و آگاهى او به غيب
قضى الأمر الذى فيه تستفتيان
مفاد «قضى الأمر . ..» تأويل و تفسير رؤياى هم بندان يوسف نيست ; بلكه بيان حقيقتى است كه آن حضرت در حاشيه تأويل رؤيا بيان داشت و اين نشان دهنده آن است كه آن حضرت علاوه بر تعبير رؤيا ، به امورى از آينده نيز آگاه بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 93 - 6
6- آگاهى يوسف ( ع ) از غيب و اطلاع او بر حوادثى از آينده
فألقوه على وجه أبى يأت بصيرًا
تأثير پيراهن يوسف(ع) بر چشمان يعقوب(ع) و بينا شدن آنها ، از امور غيبى است و يوسف(ع) از آن آگاه بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 78 - 3
3 - غفلت و بى توجّهى منافقان به علم غيب و آگاهى گسترده خدا نسبت به اسرار و سخنان پنهانى ، عامل گرايش آنان به تخلف از وظايف خود در برابر خدا
بما أخلفوا اللّه ما وعدوه . .. ألم يعلموا أن اللّه يعلم ... و أن اللّه علّم الغي
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 59 - 3
3 - پيامبر(صلی الله علیه و آله) به همه اسرار و رمز و راز جهان آگاه نيست.
قل لو أن عندى . .. و عنده مفاتح الغيب لا يعلمها إلا هو
آيات گذشته بيانگر تصور نادرست مشركان از قدرت و اختيارات پيامبر(صلی الله علیه و آله) است. زيرا آنان مى پنداشتند كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) بايد بتواند درخواستهاى آنان را در مورد نزول عذاب و يا معجزه عملى كند. اين آيه با بيان انحصار «علم غيب» به خداوند در صدد رد آن پندار و بيان محدوديت علم پيامبر(صلی الله علیه و آله) و در نتيجه قدرت اوست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 50 - 4
4 - پيامبر(صلی الله علیه و آله) مدعى آگاهى خويش بر غيب نيست.
و لا أعلم الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 64 - 2
2 - آگاهى منافقان به اطلاع خداوند بر اسرار قلبشان
يحذر المنفقون أن تنزل عليهم سورة تنبئهم بما فى قلوبهم
شك نيست كه ترس منافقان مبتنى بر مقدماتى است كه از جمله آن مقدمات، آگاهى آنان است به اينكه خداوند بر اسرار آدمى آگاه و عالم است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 37 - 9
9- خداوند ، آموزنده علم غيب به يوسف ( ع )
ذلكما مما علمنى ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 96 - 14
14- آگاهى از غيب و بهره مند بودن از علوم خدادادى ، از ويژگى هاى پيامبران
ألم أقل لكم إنى أعلم من الله ما لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - محمد - 47 - 19 - 17
17- مقام الوهيت ، مقتضى آگاهى بر تمامى احوال بندگان
لا إله إلاّ اللّه . .. و اللّه يعلم متقلّبكم و مثويكم
محور اساسى سخن در آيه شريفه تأكيد بر الوهيت يگانه خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جن - 72 - 26 - 3
3 - هيچ كس به صورت مستقل و بدون عنايت الهى ، به حقايق پنهانى و امور غيبى آگاه نيست .
فلايظهر على غيبه أحدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 36 - 4
4- وحى و اِخبار خداوند ، طريق آگاهى پيامبران به امور غيبى و سرنوشت انسانها
أُوحى إلى نوح أنه لن يؤمن من قومك إلاّ من قد ءامن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 3 - 13
13- پيامبر (صلی الله علیه و آله) از پيش خود و بدون تعليم الهى ، از امور غيبى اطلاعى نداشت .
و إن كنت من قبله لمن الغفلين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 9 - 10
10- آگاهى پيامبر (صلی الله علیه و آله) به حقايق غيبى ، تنها برگرفته از منبع وحى
و ما أدرى ما يفعل بى و لا بكم إن أتّبع إلاّ ما يوحى إلىّ
از ارتباط جمله «و ما أدرى» با «إن أتّبع»، مطلب ياد شده استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 109 - 12
12 - علم به چگونگى برخورد واقعى امت ها با دعوت پيامبران از جمله علوم غيبى
فيقول ماذا اجبتم قالوا لاعلم لنا انك انت علّم الغيوب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 37 - 14
14- پيروى نكردن يوسف ( ع ) از آيين مصريان و ايمانش به خدا و آخرت ، موجب دستيابى او به علم غيب و دانش تعبير رؤيا شد .
ذلكما مما علمنى ربى إنى تركت ملّة قوم لايؤمنون
جمله «إنى تركت . ..» تعليل براى «علمنى ربى» مى باشد ; يعنى ، خداوند به خاطر اينكه من آيين كافران را وانهادم و پيروى نكردم ، چنين علمى را به من آموخت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 31 - 3
3- در اختيار داشتن همه نعمت هاى الهى و توان دسترسى به گنجينه هاى هستى و دانستن غيب ، از لوازم و شرايط پيامبرى نيست .
و لاأقول لكم عندى خزائن الله و لاأعلم الغيب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - حجرات - 49 - 14 - 9
9 - رد ادعاى ايمان اعراب از سوى خداوند ، نمودى از علم او به ژرفاى قلب آدميان
إنّ اللّه عليم خبير . قالت الأعراب ءامنّا قل لم تؤمنوا و لكن قولوا أسلمنا
با توجه به ارتباط اين آيه با ذيل آيه قبل، برداشت بالا به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حشر - 59 - 22 - 9
9 - اخبار خداوند از سر و سِرّ منافقان با يهود بنى نضير ، نمودى از علم وى به غيب و شهود
علم الغيب و الشهدة
با توجه به اين كه بخش قابل توجهى از سوره درباره غزوه بنى نضير مى باشد، آيات پايانى مى تواند نظر به مطالب ياد شده، از جمله رابطه منافقان و يهود داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 112 - 3
3 - نوح ( ع ) ، نفى كننده علم غيب از خويش *
ما علمى بما كانوا يعملون
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه «ما» در «ما علمى» نافيه و «علمى» مبتدا و خبر آن محذوف باشد; يعنى، «ما علمى ثبت أو حصل بما كانوا يعملون».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 38 - 2
2- نيت ها ، انگيزه ها ، افكار و رفتار آشكار و پنهانى انسان در قلمرو علم خداوند
ربّنا إنك تعلم ما نخفى و ما نعلن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - نجم - 53 - 35 - 5
5 - شهودى بودن علم غيب
أعنده علم الغيب فهو يرى
تفريع «فهو يرى» بر «أعنده علم الغيب»، نشانگر آن است كه هر وقت علم به غيبى براى انسان حاصل شود، معلوم غيبى براى وى، شكل مشهود را پيدا مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 10 - 3،5
3- علم خداوند به راز دلها ، سخنان پنهانى و گفته هاى آشكار ، يكسان است .
سواء منكم من أسرّ القول و من جهر به
«سواء» مصدر و به معناى اسم فاعل (متساوى) است. اين كلمه خبر مقدم و «من أسرّ ...» مبتداى آن است ; يعنى: «من أسرّ منكم القول و من جهر به متساويان فى علمه».
5- علم خداوند به نهان شدگان در تاريكى هاى شب و آشكار شدگان در روشنايى روز يكسان است .
و من هو مستخف بالّيل و سارب بالنهار
«من هو» عطف بر «من أسرّ» است. از اين رو «سواء» خبر براى «من هو ...» نيز مى باشد ; يعنى: «من هو مستخف و من هو سارب سواء فى علمه».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - بلد - 90 - 9 - 4
4 - توجه به خدادادى بودن نعمت بيان و ابزار آن ، مايه يقين به آگاهى خداوند از نيت ها ، افكار و دانسته هاى انسان است .
أيحسب أن لم يره أحد . ألم نجعل له ... و لسانًا و شفتين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 15
15 - آگاه نبودن خدا به اسرار نهانى انسان ها ، از باور ها و پندار هاى باطل يهود
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم ليحاجوكم به عند ربكم
از جمله «أتحدثونهم . .. ليحاجوكم» چنين بر مى آيد كه يهود آن گاه راه احتجاج عليه خويش را گشوده مى ديدند كه حقايق و دانسته هاى خويش را آشكار كنند; ولى اگر حقايق را آشكار نكنند عليه آنان احتجاج نمى شود و مؤاخذه نمى گردند. اين پندار بيانگر برداشت فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 77 - 2
2 - يهوديان ، خداوند را به امور نهانى انسان عالم و آگاه نمى دانستند .
أو لايعلمون أن اللّه يعلم ما يسرون و ما يعلنون
استفهام در «أو لايعلمون . ..» انكار توبيخى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 18 - 6،9
6 - دانشمند ، در نگرش قرآنى ، كسى است كه با شهود نظام عادلانه هستى به وحدانيّت خداوند گواهى دهد .
شهد اللّه . .. و اولوا العلم قائماً بالقسط
به نظر مى رسد «قائماً بالقسط» به منزله دليلى براى وحدانيّت خداوند باشد.
9 - عالمان راستين ، با عمل و حركت خويش ، گواه بر توحيد هستند .
شهد اللّه انّه لا اله الاّ هو . .. و اولوا العلم قائماً بالقسط
بنابراينكه منظور از گواهى عالمان، گواهى عملى آنان باشد كه عبارت است از موضعگيريها و چگونگى كردار آنان.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 19 - 7،10
7 - اختلافات دينى ، نشأت يافته از ناحيه عالمان متجاوز و حسود
و ما اختلف . .. الاّ من بعد ما جاءهم العلم بغياً
كلمه «بغياً»، به معناى تجاوز است و به معناى حسد نيز آمده است (مجمع البيان. )
10 - حسد و تجاوز از حد ، تهديدكننده واقعنگرى و روشن بينى عالمان دينى
و ما اختلف الذين اوتوا الكتاب . .. بغياً بينهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 78 - 10
10 - نقش تحريف كتب آسمانى و عالمان تحريفگر در انحراف جوامع
و انّ منهم لفريقاً . .. و يقولون على اللّه الكذب و هم يعلمون
از ذكر تحريف و بيان كيفيّت آن و لحن تند آيه نسبت به علماى اهل كتاب برمى آيد كه اين عمل در گمراه كردن مردم سهم بسزايى داشته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 79 - 13،15،18
13 - تعليم و تعلم كتب آسمانى ، زمينه ربّانى شدن انسان
كونوا ربّانيّن بما كنتم تعلّمون الكتاب و بما كنتم تدرسون
15 - پرورش دانشمندان ربانى بر اساس تعاليم كتب آسمانى ، از اهداف انبيا
كونوا ربّانيّن بما كنتم تعلّمون الكتاب
18 - مسؤوليت عالمان دينى ، در قبال علم خويش به كتب الهى
و لكن كونوا ربّانيّن بما كنتم تعلّمون الكتاب و بما كنتم تدرسون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 187 -
1،2،4،5،9،10،12،13،14،16،17
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور توجّه دادن عالمان اهل كتاب به ميثاقشان با خداوند
و اذ اخذ اللّه ميثاق الّذين اوتوا الكتب
2 - تبيين محتواى كتب آسمانى و كتمان نكردن آن ، ميثاق سنگين خداوند از علماى اهل كتاب
و اذ اخذ اللّه ميثاق الّذين اوتوا الكتب لتبيّننّه للنّاس و لا تكتمونه
ضمير مفعولى در «لتبيّننّه»، به كتاب برمى گردد.
4 - كتمان حقايق كتب آسمانى گذشته ( تورات و انجيل ) از سوى علماى اهل كتاب
و اذ اخذ اللّه ميثاق الّذين اوتوا الكتب لتبيّننّه للنّاس و لا تكتمونه
5 - گمراهى و ايمان نياوردن گروهى از مردم عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، ناشى از كتمان حقايق از سوى عالمان اهل كتاب
و اذ اخذ اللّه . .. و لا تكتمونه
9 - شكستن پيمان الهى ( تبيين محتواى كتب آسمانى و كتمان نكردن آن ) ، از سوى عالمان اهل كتاب
فنبذوه ورآء ظهورهم
10 - ر ها ساختن و پشت سر انداختن كتاب هاى آسمانى و ميثاق الهى از سوى عالمان اهل كتاب
و اذ اخذ اللّه ميثاق الّذين اوتوا الكتب . .. فنبذوه ورآء ظهورهم
ضمير مفعولى در «فنبذوه» به كتاب برمى گردد و چون بيان كتاب، ميثاق و پيمان الهى است، مراد از آن ضمير، پيمان الهى نيز مى باشد ; يعنى كتاب و بيان آن را ترك كردند.
12 - مبارزه و كارشكنى عالمان اهل كتاب با اسلام به وسيله كتمان حقايق كتب آسمانى
و اذ اخذ اللّه . .. و لا تكتمونه فنبذوه ورآء ظهورهم
برداشت فوق، بر اين مبناست كه آنچه كتمان مى كردند، بشارت تورات و انجيل به بعثت پيامبر، حقانيت اسلام و قرآن باشد.
13 - دين فروشى و دنياپرستى عالمان اهل كتاب
و اشتروا به ثمناً قليلاً
14 - سوداگرى عالمان اهل كتاب با كتب آسمانى و ميثاق الهى در برابر بهره هاى ناچيز
و اشتروا به ثمناً قليلاً
16 - عالمان اهل كتاب ، بيان محتواى كتب آسمانى را به زيان دنياى خود مى انگاشتند .
و اذ اخذ اللّه ميثاق . .. لتبيّننّه ... و اشتروا به ثمناً قليلا
17 - ناآگاهى عالمان اهل كتاب ( دين فروشان ) از ارزش والاى دين و تعهّد به پيمان هاى الهى
فنبذوه . .. و اشتروا به ثمناً قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 199 - 1،15،16،18
1 - ايمان واقعى گروهى از عالمان اهل كتاب به خداوند ، قرآن و كتب آسمانى خويش
وَ اِنّ من اهل الكتب لمن يؤمن باللّه و ما انزل اليكم . .. خاشعين للّه
سوداگرى با آيات الهى از امورى است كه اغلب با عالمان و دانشمندان دينى سنخيّت دارد ; جمله «لتبيّننّه للناس»، در آيه 187 اين معنا را تأييد مى كند.
15 - ناديده گرفتن آيات بيانگر حقّانيّت قرآن و پيامبر (صلی الله علیه و آله) در تورات از سوى علماى يهود ، به خاطر متاع اندك دنيا
انّ من اهل الكتب لمن . .. لا يشترون بايات اللّه ثمناً قليلا
تمجيد خداوند از عالمان مؤمن اهل كتاب، به خاطر ايمان به قرآن و سوداگرى نكردن بر سر آيات الهى
16 - تمجيد خداوند از عالمان مؤمن اهل كتاب ، به خاطر ايمان به قرآن و سوداگرى نكردن بر سر آياتِ الهى
انّ من اهل الكتب لمن يؤمن . .. لا يشترون بايات اللّه ثمناً قليلا اولئك لهم اجرهم
18 - توبيخ الهى نسبت به برخى از عالمان اهل كتاب ، به خاطر سوداگرى آنان با آيات الهى
انّ من اهل الكتب لمن يؤمن . .. لا يشترون بايات اللّه ثمناً قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 40 - 21
21- تنها آنان كه توانايى تفكيك عقايد صحيح و حقيقى را از عقايد پندارى و وهمى دارند ، عالمند . *
ما تعبدون من دونه إلاّ أسماءً سميتموها . .. و لكنّ أكثر الناس لايعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 19 - 6
6- آنان كه الهى بودن قرآن و حقانيّت آن را پذيرفته اند ، عالم و بصيرند .
أفمن يعلم أنما أُنزل إليك من ربك الحق كمن هو أعمى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 38
38 - عالمان بيمناك از دشمنى مردم ، در خطر ترجيح رفاه و آسايش بر ديندارى و نگهبانى از كتاب خدا
فلاتخشوا الناس . .. و لاتشتروا بايتى ثمناً قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 72 - 2
2- صبر و تحمّل در مصاحبت با اولياى خدا و برخورداران از علوم ويژه الهى ، شرطى ضرورى جهت بهره بردن از آنها است .
ألم أقل إنّك لن تستطيع معى صبرًا
مسلم است كه حضرت موسى(ع) به جهت تعلّم، با خضر(ع) همراه گرديد و او نيز شرط لازم را صبر و شتاب نكردن در پرسش
دانست. در اين آيه، مجدداً، بر آن شرط ضرورى تأكيد كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 75 - 5
5- صبر و شكيبايى ، شرط ضرورى جهت بهره بردن از مصاحبت اولياى خاص خداوند و برخورداران از علوم الهى است .
قال ألم أقل لك إنّك لن تستطيع معى صبرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 30 - 8
8 - عالمان خداترس ، تلاوت گران قرآن ، برپادارندگان نماز و انفاق كنندگان ، برخوردار از آمرزش و دارنده نشان سپاس گزارى خداوند
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين يتلون كتب اللّه ... إنّه غفور
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 3 - 9
9 - اهل دانش و درك ، ارجمند و مورد تكريم در بينش وحى
تنزيل . .. كتب ... لقوم يعلمون
از اين كه خداوند بهره گيرى از كتاب خويش را ويژه دانايان (لقوم يعلمون) قرار داده، استفاده مى شود كه در بينش الهى اهل دانش و درك ارجمنداند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 19 - 8،11
8 - حسادت و نارسايى هاى اخلاقى ، از عوامل ستيز عالمان
و ما اختلف . .. بغياً بينهم
11 - ستيز عالمان حسود با يكديگر ، نشان بى دينى و تسليم نبودن آنان در برابر خداست .
انّ الدين عنداللّه الاسلام و ما اختلف الذين . .. بغياً بينهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 29 - 11
11 - اخلاص و انگيزه خدايى داشتن ، از اوصاف عالمان راستين و اهل معرفت
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين ... و أنفقوا ممّا رزقنهم سرًّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 43 - 10
10- ارجمندى و ارزش والاى علم و عالم
إنّى قد جاءنى من العلم ما لم يأتك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 66 - 18
18- مسافرت با عالم و تحمّل سختى ها در راه كسب دانش و رشد و كمال ، ارزشمند است .
لقد لقينا من سفرنا هذا نصبًا . .. هل أتّبعك على أن تعلّمن ممّا علّمت رشدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 109 - 3
3- خضوع عالمان و آگاهان به معارف آسمانى در برابر قرآن ، همراه با سرشك ديدگان
إن الذين أُوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم . .. و يخرّون للأذقان يبكون و يزيده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 104 - 16
16 - تنها عالمان و هدايت يافتگان ، سزاوار پيروى و اطاعت اند
او لو كان ءاباؤهم لايعلمون شيئاً و لايهتدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 116 - 10
10 - جواز پيروى از كسانى كه آراى آنها عالمانه و به دور از گمان است.
و إن تطع أكثر من فى الأرض . .. إن يتبعون إلا الظن
چون جمله «إن يتبعون . .. » بيان فلسفه ممنوعيت اطاعت از اكثر مردم است، در موردى كه چنين فلسفه اى موجود نباشد، حكم ممنوعيت نيز وجود نخواهد داشت. به عبارت ديگر چون حكم منصوص العلة است، در موردى كه آن علت تحقق نيابد حكم نيز به كار نمى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 117 - 6
6 - تبعيت از اعلم، اصلى ضرورى است.
و إن تطع أكثر من فى الأرض يضلوك . .. إن ربك هو أعلم
جمله «هو أعلم» تعليلى براى لزوم تبعيت از خداوند است و به همين جهت اختصاصى به مورد ندارد، و در همه جا كارساز بوده و مى تواند مورد استناد قرار گيرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 54 - 1
1 - زدوده شدن شبهات شيطانى از چهره آيات وحى به اراده خداوند ، به اين دليل بود تا كسانى كه از نعمت معرفت و دانش برخوردار بودند ، به حقانيت آن پى ببرند و با آرامش خاطر ، به آن ايمان بياورند .
فينسخ اللّه ما يلقى الشيطن . .. و ليعلم الذين أُوتوا العلم ... فتخبت له قلوبهم
ضمير در «أنّه الحق» به قرآن باز مى گردد كه در آيه 52 از آن ذكر ضمنى به ميان آمده است. «إخبات» (مصدر «تخبت») مشتق از «خَبْت» است. «خَبْت» به زمين وسيع و هموارى گفته مى شود كه بى فراز و نشيب است. «قلب مخبت»; يعنى، قلبى كه مطمئن آرام و بى اضطراب و ترديد است. آيه ياد شده تعليل براى جمله «فينسخ اللّه ما يلقى الشيطان...» است; يعنى، خداوند شبهه هاى شيطان را از آيات وحى مى زدايد، تا كسانى كه از نعمت دانش برخورداراند، بدانند كه قرآن حق بوده و از جانب پروردگار نازل شده است و دل هايشان به آن مطمئن شود و آرام گيرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 85 - 1
1 - اعتراف به مالكيت خدا بر زمين و موجودات روى آن ، امرى ناگريز براى هر انسانِ اهل دانش و خرد
قل لمن الأرض . .. إن كنتم تعلمون . سيقولون للّه قل أفلاتذكّرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 87 - 1
1 - اعتراف به حاكميت و ربوبيت يگانه خدا بر جهان هستى ، امرى غير قابل گريز براى هر انسان دانشور و خردورز
إن كنتم تعلمون. .. قل من ربّ السموت السبع... سيقولون للّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 89 - 1
1 - اعتراف به حاكميت و فرمان روايى خداوند بر سراسر هستى ، امرى غير قابل گريز براى اهل دانش و خرد
قل من بيده . .. إن كنتم تعلمون . سيقولون للّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 107 - 5
5- وجود عالمانى در ميان مردم عصر نزول و اذعان آنان به حقانيت قرآن پس از شنيدن آن
إن الذين أُوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم يخرّون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 29 - 13
13 - اميد داشتن به رحمت و پاداش الهى - نه خود را مستحق آن شمردن - از ويژگى هاى عالمان خداترس ، تلاوتگر قرآن ، برپادارنده نماز و انفاق كننده در نهان و آشكار
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين يتلون كتب اللّه و أقاموا الصل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 29 - 1
1 - انس با قرآن و تلاوت مستمر آن ، برپايى نماز و انفاق در نهان و آشكار ، از اوصاف عالمان راستين و اهل معرفت
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين يتلون كتب اللّه و أقاموا الصل
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه آيه شريفه «إنّ الذين. ..» در مقام بيان جمله «إنّما يخشى اللّه من عباده العلماء» است; يعنى، در توصيف عالمان خداترس مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 43 - 9
9- لزوم پيروى ناآگاهان از آگاهان
قد جاءنى من العلم ما لم يأتك فاتّبعنى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 43 - 9
9- لزوم پيروى ناآگاهان از آگاهان
قد جاءنى من العلم ما لم يأتك فاتّبعنى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 43 - 11
11- ناآگاهان از امكان وحى به بشر براى دريافت حقيقت آن ، ضرورى است كه به عالمان مراجعه كنند .
و ما أرسلنا من قبلك . .. فسئلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 54 - 1
1 - زدوده شدن شبهات شيطانى از چهره آيات وحى به اراده خداوند ، به اين دليل بود تا كسانى كه از نعمت معرفت و دانش برخوردار بودند ، به حقانيت آن پى ببرند و با آرامش خاطر ، به آن ايمان بياورند .
فينسخ اللّه ما يلقى الشيطن . .. و ليعلم الذين أُوتوا العلم ... فتخبت له قلوبهم
ضمير در «أنّه الحق» به قرآن باز مى گردد كه در آيه 52 از آن ذكر ضمنى به ميان آمده است. «إخبات» (مصدر «تخبت») مشتق از «خَبْت» است. «خَبْت» به زمين وسيع و هموارى گفته مى شود كه بى فراز و نشيب است. «قلب مخبت»; يعنى، قلبى كه مطمئن آرام و بى اضطراب و ترديد است. آيه ياد شده تعليل براى جمله «فينسخ اللّه ما يلقى الشيطان...» است; يعنى، خداوند شبهه هاى شيطان را از آيات وحى مى زدايد، تا كسانى كه از نعمت دانش برخورداراند، بدانند كه قرآن حق بوده و از جانب پروردگار نازل شده است و دل هايشان به آن مطمئن شود و آرام گيرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 29 - 1
1 - انس با قرآن و تلاوت مستمر آن ، برپايى نماز و انفاق در نهان و آشكار ، از اوصاف عالمان راستين و اهل معرفت
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين يتلون كتب اللّه و أقاموا الصل
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه آيه شريفه «إنّ الذين. ..» در مقام بيان جمله «إنّما يخشى اللّه من عباده العلماء» است; يعنى، در توصيف عالمان خداترس مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 29 - 12
12 - بشارت به عالمان خداترس ، تلاوتگر قرآن ، برپادارنده نماز و انفاق كننده در نهان و آشكار ، مبنى بر تجارتى از بين نرفتنى ( بهشت برين ) از ناحيه خداوند
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين يتلون كتب اللّه و أقاموا الصل
«بوار» (ريشه «لن تبور») به معناى شدت كسادى است و از آن جا كه كسادى شديد موجب فساد و نابودى مى شود، اين واژه در معناى «هلاك» به كار مى رود (برگرفته از مفردات راغب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 213 - 28،29،32
28 - سركشى و ظلم ( بَغى ) عالمان دين ، مانع تحقق اهداف انبيا ( اتحاد مردم بر اساس دين حقّ )
و ما اختلف فيه الا الذين اوتوه من بعد ما جاءتهم البيّنات بغياً بينهم
29 - نكوهش شديد خداوند از كسانى كه پس از روشن شدن حق ، از سر تجاوزگرى و حسادت ، در آن اختلاف مى كنند .
و ما اختلف فيه الاّ الذين اوتوه من بعد ما جاءتهم البيّنات بغياً بينهم
«بغى» در لغت به معناى تجاوز و نيز حسد آمده است.
32 - حَسَد و خودخواهى ( بَغىِ ) عالمان ناشايسته ، ريشه اختلافات دينى
و ما اختلف . .. بغياً بينهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 4
4 - عالمان دينىِ دنياطلب ، عناصرى نامطمئن و غير قابل اعتماد
إن كثيراً من الأحبار . .. ليأكلون أمول الناس بالبطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 27 - 12
12- برخورداران از علوم اعطايى خداوند ، بينشى پسنديده و مقامى والا دارند .
قال الذين أُوتوا العلم إن الخزى اليوم و السوء على الكفرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 108 - 6،8
6- آيه هاى قرآن ، تبلور ربوبيت كامل و بى نقص خداوند نسبت به انسان ها ، در نظر آگاهان
إن الذين أُوتوا العلم . .. إذا يتلى عليهم ... يقولون سبحن ربّنا إن كان وعد ربّن
8- معاد و حيات مجدد انسان ، وعده حتمى و تخلف ناپذير خداوند در بينش عالمان *
يقولون . .. إن كان وعد ربّنا لمفعولاً
احتمال دارد كه مراد از «وعد» - به قرينه آيات 97 و 98 همين سوره - مسأله حيات مجدّد انسانها و معاد باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 65 - 12
12- صاحبان نعمت و دانش - حتى افراد برجسته و سرامد نيز - بايد خداوند را سرچشمه كمالات خود بدانند .
ءاتينه رحمة من عندنا و علّمنه من لدنّا علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 80 - 6
6 - قدرت و ثروت ( هر چند بسيار و افسانه اى باشد ) در نگاه اهل معرفت و مؤمنان دين شناس ، بسى كم ارزش تر از پاداش هاى الهى است .
و قال الذين أُوتوا العلم ويلكم ثواب اللّه خير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - سبأ - 34 - 6 - 1،2،5
1 - عالمان ( آشنايان به معارف آسمانى ) ، آنچه را كه از جانب خداوند به پيامبر (صلی الله علیه و آله) نازل شده است ، حق مى دانند .
و يرى الذين أُوتوا العلم الذى أُنزل إليك من ربّك هو الحقّ
2 - قرآن ، كتابى نازل شده از جانب خدا و سراسر حق و حقيقت در ديدگاه عالمان
و يرى الذين أُوتوا العلم الذى أُنزل إليك من ربّك هو الحقّ
مراد از «الذى أُنزل إليك» قرآن كريم است و مصداق كامل و تمام عيار آن مى باشد.
5 - عالمان ، قرآن را كتابى مى دانند كه همواره هدايت گر مردمان به راه خدا است .
و يرى الذين أُوتوا العلم الذى أُنزل إليك . .. و يهدى إلى صرط العزيز الحميد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 162 - 15
15 - بهره مندى عالمان از پاداش هاى بزرگ الهى در گرو ايمان و انجام اعمال صالح
لكن الرسخون . .. و المؤمنون باللّه و اليوم الاخر أولئك سنؤتيهم أجراً عظيماً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 54 - 10
10- پادشاه مصر در عصر يوسف ، دوستدار پاكدامنان ، دانشمندان و درستكاران امين بود .
فلما كلّمه قال إنك اليوم لدينا مكين أمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 43 - 10،17،19
10- دعوت خداوند از مشركان مكه براى تفحص و تحقيق از عالمان ، جهت به دست آوردن حقانيت وحى به انسان
و ما أرسلنا من قبلك إلاّ رجالاً . .. فسئلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
مخاطب فعل «فسئلوا» به قرينه آيات قبل - كه درباره مشركان بود - مى تواند مشركان باشد.
17- عالمانى مى توانند مرجع سؤالات مردم قرار گيرند كه علم با جانشان عجين شده باشد .
فسئلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
«أهل ذكر» به كسانى گفته مى شود كه غفلت و نسيان در قلب آنها راه نيابد با توجه به اين نكته، آوردن «أهل ذكر» به جاى «أهل علم» مى تواند مشعر به برداشت فوق باشد.
19- « عن رسول الله (صلی الله علیه و آله) قال : لاينبغى للعالم أن يسكت على علمه ، و لاينبغى للجاهل أن يسكت على جهله و قد قال الله : « فسئلوا أهل الذكر . . . » . . . ;
از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روايت شده است كه فرمود: سزاوار نيست كه عالم بر علم خود سكوت كند و سزاوار نيست كه جاهل بر جهل خود ساكت بماند، همانا خدا فرمود: فاسئلوا اهل الذكر. ..».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 7 - 8
8- دعوت خداوند از مشركان مكه ، مبنى بر پرسش از آگاهان در زمينه بشر بودن پيامبران پيشين
فسلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 107 - 10
10- تأثير عميق آيات قرآن در وجود آگاهان و انديشمندان
إن الذين أُوتوا العلم من قبله . .. يخرّون للأذقان سجّدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 174 - 7
7 - مسؤوليت عالمان دينى و آگاهان به كتاب هاى آسمانى در بيان احكام و معارف الهى
إن الذين يكتمون ما أنزل اللّه من الكتب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 174 - 18
18 - عالمان متعهد از تزكيه الهى برخوردار شده و در قيامت با خداوند هم سخن خواهند بود .
إن الذين يكتمون ما أنزل اللّه . .. لايكلمهم اللّه يوم القيمة و لايزكيهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 30 - 8،12
8 - عالمان خداترس ، تلاوت گران قرآن ، برپادارندگان نماز و انفاق كنندگان ، برخوردار از آمرزش و دارنده نشان سپاس گزارى خداوند
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين يتلون كتب اللّه ... إنّه غفور
12 - سپاس گزارى از عالمان خداترس ، تلاوت گران قرآن ، برپادارندگان نماز و انفاق كنندگان مخلص و گذشت از لغزش هاى آنان ، رفتارى ارزشمند و خدايى است .
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين يتلون كتب اللّه ... إنّه غفور
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه چگونگى رفتار خداوند با اين دسته از انسان ها، مى تواند براى همگان آموزنده
باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 11 - 9
9 - خداوند ، تشويق كننده و فراخوان عالمان و دانشمندان به تحقيق و تدبر در قرآن و بهره گيرى از معارف آن
و نفصل الأيت لقوم يعلمون
ذكر «لقوم يعلمون» در پى بيان تفصيل و تبيين معارف قرآن، تشويقى است الهى براى اهل علم و دانش، جهت بهره گيرى از كتاب خداوند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 58 - 1
1 - انسان عالم و روشن بين با انسان جاهل و كوردل ، از نظر شخصيت و سرنوشت برابر و هم سان نيستند .
و ما يستوى الأعمى و البصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 30 - 4،9
4 - عالمان خداترس ، تلاوت گران قرآن ، برپادارندگان نماز و انفاق گران ، از فضل خداوند و مزد بيش از استحقاق خود برخورداراند .
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين يتلون كتب اللّه ... و يزيدهم
9 - اعطاى اجر كامل و بيش از استحقاق به عالمان خداترس ، تلاوت گران قرآن ، برپادارندگان نماز و انفاق كنندگان ، برخاسته از صفت آمرزندگى و سپاس گزارى خداوند است .
ليوفّيهم أجورهم و يزيدهم من فضله إنّه غفور شكور
جمله «إنّه غفور شكور» در مقام تعليل براى «ليوفّيهم. ..» است; يعنى، چون خداوند نسبت به بندگانش غفور و شكور است، به آنان پاداش كامل و بيش از استحقاق مى هد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 43 - 12
12- انسان هاى ناآگاه براى رفع جهل خويش در امور ، بايد به عالمان رجوع كنند .
فسئلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 31
31 - احبار و ربانيون ، عالمانى خداترس ، بى طمع و دل بريده از دنيا
الربنيون و الاحبار . .. فلاتخشوا الناس و اخشون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 29 - 1
1 - انس با قرآن و تلاوت مستمر آن ، برپايى نماز و انفاق در نهان و آشكار ، از اوصاف عالمان راستين و اهل معرفت
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين يتلون كتب اللّه و أقاموا الصل
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه آيه شريفه «إنّ الذين. ..» در مقام بيان جمله «إنّما يخشى اللّه من عباده العلماء» است; يعنى، در توصيف عالمان خداترس مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 43 - 12
12- انسان هاى ناآگاه براى رفع جهل خويش در امور ، بايد به عالمان رجوع كنند .
فسئلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 213 - 29،32
29 - نكوهش شديد خداوند از كسانى كه پس از روشن شدن حق ، از سر تجاوزگرى و حسادت ، در آن اختلاف مى كنند .
و ما اختلف فيه الاّ الذين اوتوه من بعد ما جاءتهم البيّنات بغياً بينهم
«بغى» در لغت به معناى تجاوز و نيز حسد آمده است.
32 - حَسَد و خودخواهى ( بَغىِ ) عالمان ناشايسته ، ريشه اختلافات دينى
و ما اختلف . .. بغياً بينهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 9 - 20
20 - پندپذير و حقيقت جو بودن عالمان ، دليل برترى آنان بر جاهلان است .
هل يستوى الذين يعلمون و الذين لايعلمون إنّما يتذكّر أُولوا الألبب
جمله «إنّما يتذكّر أُولوا الألباب»، در مقام تعليل براى جمله پيشين (هل يستوى الذين يعلمون. ..) است; يعنى، عالمان با نادانان برابر نيستند; زيرا صاحبان خردناب - كه همان عالمان اند - پندپذير و حقيقت جو هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 113 - 5
5 - بهره گيرى حكومت هاى باطل از عالمان ، براى مقابله با حق
و جاء السحرة فرعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 109 - 1،2،3
1- خضوع و خشوع هميشگى عالمان حق پذير در برابر قرآن
إن الذين أُوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم . .. يخرّون للأذقان يبكون
2- قرآن ، حاوى آن چنان معارف عظيم كه خضوع و خشوع تمامى عالمان انديشمند را برمى انگيزاند .
إن الذين أُوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم . .. يخرّون للأذقان يبكون
3- خضوع عالمان و آگاهان به معارف آسمانى در برابر قرآن ، همراه با سرشك ديدگان
إن الذين أُوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم . .. و يخرّون للأذقان يبكون و يزيده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 28 - 5،6
5 - تنها عالمان راستين و اهل معرفت ، خداترس و اهل خشيت اند .
ألم تر أنّ اللّه أنزل من السماء ماء . .. و من الناس ... مختلف ألونه كذلك إنّما ي
6 - خشيت و ترس از خدا ، نشانه عالمان راستين و اهل معرفت است .
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 109 - 1،2
1- خضوع و خشوع هميشگى عالمان حق پذير در برابر قرآن
إن الذين أُوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم . .. يخرّون للأذقان يبكون
2- قرآن ، حاوى آن چنان معارف عظيم كه خضوع و خشوع تمامى عالمان انديشمند را برمى انگيزاند .
إن الذين أُوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم . .. يخرّون للأذقان يبكون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 9 - 20
20 - پندپذير و حقيقت جو بودن عالمان ، دليل برترى آنان بر جاهلان است .
هل يستوى الذين يعلمون و الذين لايعلمون إنّما يتذكّر أُولوا الألبب
جمله «إنّما يتذكّر أُولوا الألباب»، در مقام تعليل براى جمله پيشين (هل يستوى الذين يعلمون. ..) است; يعنى، عالمان با نادانان برابر نيستند; زيرا صاحبان خردناب - كه همان عالمان اند - پندپذير و حقيقت جو هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 174 - 9
9 - دنياگرايى خطرى بزرگ براى عالمان دينى و آگاهان به كتب آسمانى
إن الذين يكتمون ما أنزل اللّه من الكتب و يشترون به ثمناً قليلا . .. لهم عذاب الي
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 44 - 6
6 - سوداى هدايت با گمراهى از سوى عالمان دين ، امرى بس شگفت و نكوهيده
الم تر . .. يشترون الضلالة
استفهام در «الم تر»، به انگيزه تعجيب و شگفتى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 43 - 12،17
12- انسان هاى ناآگاه براى رفع جهل خويش در امور ، بايد به عالمان رجوع كنند .
فسئلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
17- عالمانى مى توانند مرجع سؤالات مردم قرار گيرند كه علم با جانشان عجين شده باشد .
فسئلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
«أهل ذكر» به كسانى گفته مى شود كه غفلت و نسيان در قلب آنها راه نيابد با توجه به اين نكته، آوردن «أهل ذكر» به جاى «أهل علم» مى تواند مشعر به برداشت فوق باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 54 - 4
4 - اهل دانش و معرفت ، برخوردار از دلى سالم و قلبى نرم
ليجعل . .. للذين فى قلوبهم مرض و القاسية قلوبهم ... و ليعلم الذين أُوتوا العلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 114 - 3
3 - تجليل حاكمان ستمگر از عالمان ستيزه جو با حق تا حد مقرب ساختن آنان به درگاه خويش
قال نعم و إنكم لمن المقربين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 80 - 12
12 - تنها صبرپيشگان ، زمينه دار فهم و دريافت سخنان اهل معرفت اند .
و قال الذين أُوتوا العلم . .. و لايلقّيها إلاّالصبرون
ضمير «يلقّاها» به سخنان فرزانگان بازمى گردد; يعنى، «و لايلقّى هذه المقالة إلاّالصابرون».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 31
31 - احبار و ربانيون ، عالمانى خداترس ، بى طمع و دل بريده از دنيا
الربنيون و الاحبار . .. فلاتخشوا الناس و اخشون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 213 - 29
29 - نكوهش شديد خداوند از كسانى كه پس از روشن شدن حق ، از سر تجاوزگرى و حسادت ، در آن اختلاف مى كنند .
و ما اختلف فيه الاّ الذين اوتوه من بعد ما جاءتهم البيّنات بغياً بينهم
«بغى» در لغت به معناى تجاوز و نيز حسد آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 44 - 7
7 - كسانى كه ديگران را به كار هاى نيك دعوت كرده و خود به آن عمل نمى كنند ، @سزاوار توبيخ و سرزنش هستند .
أتأمرون الناس بالبر و تنسون أنفسكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - جاثيه - 45 - 23 - 8
8 - آگاهان و عالمان هواپرست ، مورد مذمت و نكوهش الهى
اتّخذ إلهه هويه و أضلّه اللّه على علم
در صورتى كه منظور از «على علم»، دانش كسانى باشد كه هواى خويش را به خدايى گرفته اند، از لحن توبيخى آيه مطلب بالا استفاده مى شود و نوعى ارتباط ميان اين آيه با آيه «فما اختلفوا إلاّ من بعد ما جائهم العلم» (جاثيه، آيه 17) نمودار مى گردد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 19 - 1
1 - انسان جاهل و كوردل با انسان عالم و روشن بين ، از نظر شخصيت و سرنوشت ، برابر و هم سنگ نيستند .
و ما يستوى الأعمى و البصير
واژه «أعمى» و «بصير» در آيه شريفه، كنايه از كوردلى و روشن بينى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 9 - 12
12 - اهل دانش و معرفت با جاهلان و نادانان ، از نظر شخصيت و سرنوشت يكسان نيستند .
قل هل يستوى الذين يعلمون و الذين لايعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 63 - 8
8 - بى تفاوتى عالمان و انديشمندان در برابر گناهان ، زمينه ساز رواج و توسعه آنها
لولا ينهيهم الربنيون و الاحبار عن قولهم الاثم و اكلهم السحت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 113 - 4،5
4 - فرعون در تلاش براى بهره گيرى از عالمان عصر خويش در مبارزه با موسى ( ع )
و جاء السحرة فرعون
5 - بهره گيرى حكومت هاى باطل از عالمان ، براى مقابله با حق
و جاء السحرة فرعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 114 - 3
3 - تجليل حاكمان ستمگر از عالمان ستيزه جو با حق تا حد مقرب ساختن آنان به درگاه خويش
قال نعم و إنكم لمن المقربين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 19 - 1
1 - انسان جاهل و كوردل با انسان عالم و روشن بين ، از نظر شخصيت و سرنوشت ، برابر و هم سنگ نيستند .
و ما يستوى الأعمى و البصير
واژه «أعمى» و «بصير» در آيه شريفه، كنايه از كوردلى و روشن بينى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 9 - 12
12 - اهل دانش و معرفت با جاهلان و نادانان ، از نظر شخصيت و سرنوشت يكسان نيستند .
قل هل يستوى الذين يعلمون و الذين لايعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 58 - 1
1 - انسان عالم و روشن بين با انسان جاهل و كوردل ، از نظر شخصيت و سرنوشت برابر و هم سان نيستند .
و ما يستوى الأعمى و البصير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 72 - 2
2- صبر و تحمّل در مصاحبت با اولياى خدا و برخورداران از علوم ويژه الهى ، شرطى ضرورى جهت بهره بردن از آنها است .
ألم أقل إنّك لن تستطيع معى صبرًا
مسلم است كه حضرت موسى(ع) به جهت تعلّم، با خضر(ع) همراه گرديد و او نيز شرط لازم را صبر و شتاب نكردن در پرسش دانست. در اين آيه، مجدداً، بر آن شرط ضرورى تأكيد كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 75 - 5
5- صبر و شكيبايى ، شرط ضرورى جهت بهره بردن از مصاحبت اولياى خاص خداوند و برخورداران از علوم الهى است .
قال ألم أقل لك إنّك لن تستطيع معى صبرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 78 - 10
10- برخوردارى از علم تأويل و تحليل حوادث و مصاحبت با عالمانى مانند خضر ( ع ) ، نيازمند صبرى برتر از صبر موسى ( ع ) و طاقتى افزون تر از طاقت او است .
سأنبّئك بتأويل ما لم تستطع عليه صبرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 5
5 - شرك و كفر عالمان به كتاب هاى آسمانى ، دور از انتظار و مايه شگفتى
الم تر الى الذين اوتوا نصيباً من الكتب يؤمنون بالجبت و الطّاغوت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 72 - 2
2- صبر و تحمّل در مصاحبت با اولياى خدا و برخورداران از علوم ويژه الهى ، شرطى ضرورى جهت بهره بردن از آنها است .
ألم أقل إنّك لن تستطيع معى صبرًا
مسلم است كه حضرت موسى(ع) به جهت تعلّم، با خضر(ع) همراه گرديد و او نيز شرط لازم را صبر و شتاب نكردن در پرسش دانست. در اين آيه، مجدداً، بر آن شرط ضرورى تأكيد كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 75 - 5
5- صبر و شكيبايى ، شرط ضرورى جهت بهره بردن از مصاحبت اولياى خاص خداوند و برخورداران از علوم الهى است .
قال ألم أقل لك إنّك لن تستطيع معى صبرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 78 - 10
10- برخوردارى از علم تأويل و تحليل حوادث و مصاحبت با عالمانى مانند خضر ( ع ) ، نيازمند صبرى برتر از صبر موسى ( ع ) و طاقتى افزون تر از طاقت او است .
سأنبّئك بتأويل ما لم تستطع عليه صبرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 146 - 2
2 - عالمان ، ياوران پيامبران الهى در پيكار با دشمنان دين ، و تسليم ناپذير و استوار
و كايّن من نبىّ قاتل معه ربيّون كثير فما وهنوا لما اصابهم
برخى «ربيّون» را به معناى عالمان تقواپيشه و صابر گرفته اند. (لسان العرب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 28 - 6
6 - خشيت و ترس از خدا ، نشانه عالمان راستين و اهل معرفت است .
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 29 - 1،11،13
1 - انس با قرآن و تلاوت مستمر آن ، برپايى نماز و انفاق در نهان و آشكار ، از اوصاف عالمان راستين و اهل معرفت
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين يتلون كتب اللّه و أقاموا الصل
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه آيه شريفه «إنّ الذين. ..» در مقام بيان جمله «إنّما يخشى اللّه من عباده العلماء» است; يعنى، در توصيف عالمان خداترس مى باشد.
11 - اخلاص و انگيزه خدايى داشتن ، از اوصاف عالمان راستين و اهل معرفت
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين ... و أنفقوا ممّا رزقنهم سرًّ
13 - اميد داشتن به رحمت و پاداش الهى - نه خود را مستحق آن شمردن - از ويژگى هاى عالمان خداترس ، تلاوتگر قرآن ، برپادارنده نماز و انفاق كننده در نهان و آشكار
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين يتلون كتب اللّه و أقاموا الصل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 213 - 28
28 - سركشى و ظلم ( بَغى ) عالمان دين ، مانع تحقق اهداف انبيا ( اتحاد مردم بر اساس دين حقّ )
و ما اختلف فيه الا الذين اوتوه من بعد ما جاءتهم البيّنات بغياً بينهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 9 - 20
20 - پندپذير و حقيقت جو بودن عالمان ، دليل برترى آنان بر جاهلان است .
هل يستوى الذين يعلمون و الذين لايعلمون إنّما يتذكّر أُولوا الألبب
جمله «إنّما يتذكّر أُولوا الألباب»، در مقام تعليل براى جمله پيشين (هل يستوى الذين يعلمون. ..) است; يعنى، عالمان با
نادانان برابر نيستند; زيرا صاحبان خردناب - كه همان عالمان اند - پندپذير و حقيقت جو هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - نمل - 27 - 52 - 4
4 - خانه هاى ويران و خالى از سكنه ثموديان ، دربردارنده درس عبرتى بزرگ براى اهل فهم و دانش
فتلك بيوتهم خاوية . .. إنّ فى ذلك لأية لقوم يعلمون
واژه «آية» در آيه ياد شده معادل «عبرة» و تنكير آن بيانگر بزرگى است; يعنى، «إنّ فى ذلك لعبرة عظيمة لقوم يعلمون».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 213 - 32
32 - حَسَد و خودخواهى ( بَغىِ ) عالمان ناشايسته ، ريشه اختلافات دينى
و ما اختلف . .. بغياً بينهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 175 - 6
6 - عالمان بى تعهد و وظيفه نشناس ، از مغفرت الهى محروم و به آتش دوزخ گرفتار خواهند شد .
أولئك الذين اشتروا . .. العذاب بالمغفرة فما أصبر هم على النار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 30 - 12
12 - سپاس گزارى از عالمان خداترس ، تلاوت گران قرآن ، برپادارندگان نماز و انفاق كنندگان مخلص و گذشت از لغزش هاى آنان ، رفتارى ارزشمند و خدايى است .
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين يتلون كتب اللّه ... إنّه غفور
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه چگونگى رفتار خداوند با اين دسته از انسان ها، مى تواند براى همگان آموزنده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 9 - 13
13 - برترى اهل علم و معرفت بر جاهلان و نادانان ، امرى بديهى و روشن در عقل و فطرت آدمى
قل هل يستوى الذين يعلمون و الذين لايعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 43 - 16
16- حضور افرادى آگاه ، عالم و مطلع از وضعيت انبياى الهى ، در شهر مكه در صدراسلام
فسئلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 56 - 1
1 - برخورداران از علم و ايمان ، در قيامت ، در مقابل اِعلام نظر كافران درباره درنگ كوتاه مدت شان در برزخ ، اظهار مى دارند كه درنگ شان ، از روز مرگ تا برپايى قيامت بوده است .
و يوم تقوم الساعة . .. ما لبثوا غير ساعة ... و قال الذين أوتوا العلم ... لقد لبث
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 27 - 10
10- برخورداران از علم در روز قيامت ، ذلت كافران را در آن روز ، به آنان اعلام خواهند نمود .
قال الذين أُوتوا العلم إن الخزى اليوم و السوء على الكفرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 56 - 1،8
1 - برخورداران از علم و ايمان ، در قيامت ، در مقابل اِعلام نظر كافران درباره درنگ كوتاه مدت شان در برزخ ، اظهار مى دارند كه درنگ شان ، از روز مرگ تا برپايى قيامت بوده است .
و يوم تقوم الساعة . .. ما لبثوا غير ساعة ... و قال الذين أوتوا العلم ... لقد لبث
8 - صاحبان علم و ايمان ، در قيامت ، به پاسخگويى سخنان نادرست و خلاف واقع اقدام مى كنند .
يقسم المجرمون ما لبثوا غير ساعة . .. قال الذين أوتوا العلم و الإيمن لقد لبثتم .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 58 - 5
5 - اظهارات مجرمان ، در قيامت درباره كم بودن مدّت حضورشان در برزخ و پاسخ صاحبان علم و ايمان به آنان ، بيانى تمثيلى از رخداد هاى قيامت است .
يوم تقوم الساعة يقسم المجرمون . .. و قال الذين أوتوا العلم و الإيمن ... و لقد ض
ذكر اين آيه، پس از بيان حادثه اى از حوادث قيامت - كه مربوط به مجرمان و برخورد صاحبان علم و ايمان با آنان بود - مى تواند اشاره به اين حقيقت داشته باشد كه چنين گفت و گوهايى، نمونه و بيان تمثيلى از آن حوادث است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 94 - 11
11- زندگانى عالمان در ميان نادانان رنج آور و مشكل است .
إنى لأجد ريح يوسف لولا أن تفنّدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 97 - 5
5 - آگاهان و دانشمندان از آيات و مظاهر تفصيل يافته خداوند در طبيعت بهره مى برند.
قد فصلنا الأيت لقوم يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 46 - 7
7 - ساحران هماورد موسى ( ع ) ، فاقد روحيه تسليم ناپذيرى اشراف و درباريان فرعون و برخوردار از فطرت حق پذيرى
فألقى عصاه . .. قال للملإ حوله إنّ هذا لسحر عليم... فألقى موسى عصاه ... فأُلقى
با اين كه فرعون و نزديكان وى، نيز شاهد بلعيده شدن ابزار سحر ساحران توسط معجزه موسى بودند; اما تنها ساحران به سجده درافتادند و اين حكايت از مطلب ياد شده دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 22 - 4،5
4 - بهرهورى دانشوران و عالِمان از آيات الهى است .
إنّ فى ذلك لأيت للعلمين
5 - آيه بودن آفرينش آسمان ها و زمين و تفاوت زبان ها و رنگ هاى مردم ، براى دانشمندان قابل درك است .
و من ءايته خلق السموت و الأرض و اختلف ألسنتكم و ألونكم إنّ فى ذلك لأيت للعل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 5 - 12
12 - تنها دانشوران ، شايسته فهم و درك آيات قرآنند ( آيات مربوط به پديده هاى جهان آفرينش ) .
يفصل الأيت لقوم يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 213 - 26،28،29،31
26 - اختلافات دينى در بين جوامع از طرف علماى دين ، پس از ارسال پيامبران
و ما اختلف فيه الا الّذين اوتوه من بعد ما جاءتهم
مراد از «الذين اوتوه» (يعنى كسانى كه به آنها كتاب داده شد)، عالمان دين هستند.
28 - سركشى و ظلم ( بَغى ) عالمان دين ، مانع تحقق اهداف انبيا ( اتحاد مردم بر اساس دين حقّ )
و ما اختلف فيه الا الذين اوتوه من بعد ما جاءتهم البيّنات بغياً بينهم
29 - نكوهش شديد خداوند از كسانى كه پس از روشن شدن حق ، از سر تجاوزگرى و حسادت ، در آن اختلاف مى كنند .
و ما اختلف فيه الاّ الذين اوتوه من بعد ما جاءتهم البيّنات بغياً بينهم
«بغى» در لغت به معناى تجاوز و نيز حسد آمده است.
31 - عالمان آگاه به كتاب هاى آسمانى ، تنها اختلاف كنندگان در آن
و ما اختلف فيه الا الذين اوتوه من بعد ما جاءتهم البيّنات
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 43 - 16
16- حضور افرادى آگاه ، عالم و مطلع از وضعيت انبياى الهى ، در شهر مكه در صدراسلام
فسئلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 18 - 3،5،6
3 - خدا ، ملائكه و عالمان ، گواهان توحيد
شهد اللّه انّه لا اله الاّ هو و الملئكة و اولوا العلم
5 - عدل الهى در نظام تكوين و تشريع ، مورد مشاهده فرشتگان و دانشمندان *
شهد اللّه . .. و الملئكة و اولوا العلم قائماً بالقسط
«قائماً بالقسط» مى تواند متعلق شهادت باشد يعنى: عالمان و ملائكه علاوه بر شهادت به يگانگى خداوند، شهادت به عدالت او نيز مى دهند، گفتنى است تعميم قسط به نظام تشريع از آيه بعد استفاده شده است.
6 - دانشمند ، در نگرش قرآنى ، كسى است كه با شهود نظام عادلانه هستى به وحدانيّت خداوند گواهى دهد .
شهد اللّه . .. و اولوا العلم قائماً بالقسط
به نظر مى رسد «قائماً بالقسط» به منزله دليلى براى وحدانيّت خداوند باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 9 - 20
20 - پندپذير و حقيقت جو بودن عالمان ، دليل برترى آنان بر جاهلان است .
هل يستوى الذين يعلمون و الذين لايعلمون إنّما يتذكّر أُولوا الألبب
جمله «إنّما يتذكّر أُولوا الألباب»، در مقام تعليل براى جمله پيشين (هل يستوى الذين يعلمون. ..) است; يعنى، عالمان با نادانان برابر نيستند; زيرا صاحبان خردناب - كه همان عالمان اند - پندپذير و حقيقت جو هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 122 - 11
11 - تحصيل كنندگان دانش دين ، معاف از شركت در جنگ در صورت نياز جامعه به دانش آنان و عدم نياز جدى به حضورشان در جنگ
ما كان المؤمنون لينفروا كافة فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفة ليفقهوا فى الدين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 162 - 6
6 - جاذبه خاص قرآن براى علماى راستين و ژرفنگر
لكن الرسخون . .. يؤمنون بما أنزل إليك و ما أنزل من قبلك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 105 - 5،10
5 - آيات گوناگون قرآن مايه تقويت بينش آگاهان و منجر به بهانه جويى كافران خواهد شد.
و ليقولوا درست و لنبينه لقوم يعلمون
10 - عالمان از گوناگونى آيات قرآن و رمز و رازهاى ارزشمند آن بهره مى برند.
و كذلك نصرف الأيت . .. و لنبينه لقوم يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 109 - 1،2،3
1- خضوع و خشوع هميشگى عالمان حق پذير در برابر قرآن
إن الذين أُوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم . .. يخرّون للأذقان يبكون
2- قرآن ، حاوى آن چنان معارف عظيم كه خضوع و خشوع تمامى عالمان انديشمند را برمى انگيزاند .
إن الذين أُوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم . .. يخرّون للأذقان يبكون
3- خضوع عالمان و آگاهان به معارف آسمانى در برابر قرآن ، همراه با سرشك ديدگان
إن الذين أُوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم . .. و يخرّون للأذقان يبكون و يزيده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 42 - 16
16 - تنها متفكران و انديشمندان ، از توان لازم براى بهره مندى از معارف بلند قرآن برخوردارند .
اللّه يتوفّى الأنفس حين موتها . .. إنّ فى ذلك لأيت لقوم يتفكّرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 27 - 10
10- برخورداران از علم در روز قيامت ، ذلت كافران را در آن روز ، به آنان اعلام خواهند نمود .
قال الذين أُوتوا العلم إن الخزى اليوم و السوء على الكفرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 43 - 3
3 - استفاده از مثل هاى به كاربرده شده در قرآن ، تنها ، براى دانشوران اهل تحقيق ممكن است .
و تلك الأمثل نضربها للناس و ما يعقلها إلاّ العلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 122 - 18
18 - باقى ماندگان در مراكز علمى ( براى تفقه در دين ) ، موظف به تعليم و هدايت مجاهدان مراجعت كننده از نبرد *
فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا فى الدين و لينذروا قومهم إذا رجعوا إليه
برداشت فوق بر اساس اين احتمال است كه ضمير جمع فاعلى در «رجعوا» به جهادگران بازگردد نه به كسانى كه به تفقه در دين مى پردازند; يعنى، گروهى بايد براى جنگ بسيج شوند و گروهى ديگر در مركز باقى بمانند و كسب معرفت كنند تا هنگامى كه رزمندگان از جنگ باز مى گردند، به تعليم و هدايت آنان بپردازند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 86 - 2
2 - نياز جهان آفرينش به مدير و مدبر ، امرى روشن براى هر انسان دانشور و خردمند
إن كنتم تعلمون . .. قل من ربّ السموت السبع و ربّ العرش العظيم
روشن است كه سؤال «من ربّ السماوات السبع. ..» (پروردگار آسمان هاى هفتگانه و... كيست؟) زمانى قابل طرح است كه اصل نياز آنها به مدير و مدبر، قبلاً براى انسان حل شده باشد. و چون درك اين مسأله، براى اهل دانش و خرد - كه در آيه پيشين به آن تصريح شده است - امر پيچيده اى نيست به عنوان اصل مسلم تلقى شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 44 - 2،3،9
2 - عالمان بنى اسرائيل ، خود به آنچه مردمان رابه آن فرا مى خواندند ، عمل نمى كردند .
أتأمرون الناس بالبر و تنسون أنفسكم
3 - عالمان بنى اسرائيل ، مورد نكوهش و سرزنش خداوند به خاطر عمل نكردن به محتواى دعوت هاى خويش
أتأمرون الناس بالبر و تنسون أنفسكم
استفهام در «أتأمرون . ..» استفهام انكار توبيخى است.
9 - عالمانى كه مردم را به نيكى ها فرا مى خوانند و خود به آنها عمل نمى كنند ، مردمى فاقد فهم و درك هستند .
أتأمرون الناس بالبر . .. أفلا تعقلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 175 - 6
6 - عالمان بى تعهد و وظيفه نشناس ، از مغفرت الهى محروم و به آتش دوزخ گرفتار خواهند شد .
أولئك الذين اشتروا . .. العذاب بالمغفرة فما أصبر هم على النار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 75 - 11
11 - انتظار ايمان از عالمان تحريف كننده حقايق ، انتظارى نا به جا و بى مورد است .
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم و قد كان . .. من بعد ما عقلوه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 199 - 2،3
2 - خشوع و فروتنى گروهى از عالمان اهل كتاب در برابر خداوند
انّ من اهل الكتب لمن يؤمن . .. خاشعين للّه
3 - خشوع و فروتنى گروهى از عالمان اهل كتاب ، زمينه ساز ايمان واقعى آنان به خدا و كتب آسمانى
انّ من اهل الكتب لمن يؤمن . .. خاشعين للّه
توصيف اهل كتاب به خشوع و فروتنى، مى تواند اشاره به علّت ايمان و اقرار آنان به حقانيّت قرآن و ايمان واقعى به تورات و انجيل باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 176 - 2
2 - ناسازگارى حقايق كتاب هاى آسمانى با منافع عالمان دنياطلب ، وادار كننده آنان به كتمان آن حقايق
إن الذين يكتمون . .. و يشترون ... ذلك بأن اللّه نزل الكتب بالحق
برداشت فوق بر اين اساس است كه «ذلك» اشاره به «كتمان» - كه از جمله «يكتمون . ..» به دست مى آيد - داشته باشد. بر اين مبنا از يك سو حق ستيزى دليل كتمان معارف و احكام كتب آسمانى دانسته شده است (ذلك ]الكتمان[ بأن اللّه نزل الكتاب بالحق) و از سوى ديگر جمله «يشترون به ثمناً قليلا در آيه 174» رسيدن به منافع دنيوى را دليل و انگيزه كتمان
معارف مى شمرد. نتيجه اين دو دليل اين است كه: حقايق كتابهاى آسمانى با منافع گروهى دنياطلب ناسازگار است و اين ناسازگارى مايه كتمان آن حقايق مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 176 - 2،13
2 - بلعم باعورا عالمى دنياگرا و پيرو هوا و هوس خويش بود .
و لكنه أخلد إلى الأرض و اتبع هوه
«اخلاد»، مصدر «أخلد»، هنگامى كه به «إلى» متعدى شود، به معناى تمايل پيدا كردن و اعتماد داشتن است. كلمه «الأرض» چون در مقابل رفعت و منزلت معنوى و تقرب به خدا قرار گرفته، مراد از آن امور پست و حقير مادى و دنيوى است. بنابراين «أخلد إلى الأرض» يعنى او به امور پست مادى و لذتهاى دنيوى تمايل پيدا كرد و به آنها دل خوش نمود.
13 - عالمان دينىِ دنياگرا و پيرو هوا و هوس ، در خطر تكذيب آيات الهى و گرايش به كفر هستند .
فانسلخ منها . .. و لكنه أخلد إلى الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 213 - 30
30 - دلايل روشن الهى ، تمام كننده عذر و اتمام حجّت بر عالمان به آن
و ما اختلف فيه الا الذين اوتوه من بعد ما جاءتهم البينات
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 94 - 4
4 - وجود عالمان دين و قاريان كتاب هاى آسمانى در عهد نزول قرآن
فإن كنت فى شك مما أنزلنا إليك فسئل الذين يقرءون الكتب من قبلك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 101 - 12
12 - معتقدان به مكاتب الهى ، حتى عالمان دينى و دانايان به كتاب هاى آسمانى ، در خطر انحراف و حق پوشى هستند .
نبذ فريق من الذين أوتوا الكتب كتب اللّه وراء ظهورهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 94 - 5
5 - نسخه هاى كتاب هاى آسمانى پيشين در عصر نزول قرآن ، محدود و تنها در اختيار علماى اديان بود .
فإن كنت فى شك مما أنزلنا إليك فسئل الذين يقرءون الكتب من قبلك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 42 - 5
5 - كتمان حقايق دينى از سوى عالمان دين ، بسى نكوهيده تر و ناپسنديده تر است .
و لاتلبسوا الحق بالبطل و تكتموا الحق و أنتم تعلمون
فعل «تعلمون» مى تواند به منزله فعل لازم لحاظ شده و مفعولى براى آن در نظر نباشد. بر اين مبنا «و أنتم تعلمون»; يعنى، در حالى كه شما اهل علم و دانش هستيد - و از آنجايى كه حق پوشى از سوى همگان ناپسند است - جمله حاليه، دلالت بر اين معنا دارد كه: كتمان حقايق دينى از سوى عالمان ناپسنديده تر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 101 - 12
12 - معتقدان به مكاتب الهى ، حتى عالمان دينى و دانايان به كتاب هاى آسمانى ، در خطر انحراف و حق پوشى هستند .
نبذ فريق من الذين أوتوا الكتب كتب اللّه وراء ظهورهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 146 - 9،11
9 - كتمان كنندگان مسايل دينى بويژه اگر از عالمان دين باشند ، سزاوار سرزنش و ملامتند .
و إن فريقاً منهم ليكتمون الحق و هم يعلمون
لحن جمله «إن فريقاً . ..» گوياى ملامت و سرزنش كسانى است كه حقيقت را فهميده و آن را انكار مى كنند.
11 - عالمان اديان ، در خطر آلوده شدن به گناه كتمان حقايق هستند .
و إن فريقاً منهم ليكتمون الحق و هم يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 9 - 15
15 - شب زنده داران عابد و آخرت جويان اميدوار به رحمت الهى ، عالمان راستين و آگاهان به حقايق هستى اند .
أمّن هو قنت ءاناء الّيل. .. و يرجوا رحمة ربّه قل هل يستوى الذين يعلمون و الذين
برداشت بالا مبتنى بر اين احتمال است كه «الذين يعلمون»، اشاره به كسانى داشته باشد كه در صدر آيه شريفه از آنان سخن به ميان آمده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 174 - 17،18
17- خداوند در قيامت ، عالمان متعهد و بيان كنندگان حقايق و معارف كتاب هاى آسمانى را مورد لطف خويش قرار خواهد داد و با آنان سخن خواهد گفت .
إن الذين يكتمون . .. لايكلمهم اللّه
برداشت فوق از مفهوم جمله «إن الذين . .. لايكلمهم اللّه» استفاده شده است.
18 - عالمان متعهد از تزكيه الهى برخوردار شده و در قيامت با خداوند هم سخن خواهند بود .
إن الذين يكتمون ما أنزل اللّه . .. لايكلمهم اللّه يوم القيمة و لايزكيهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 7 - 10
10- وجود افرادى مطلع و آگاه به تاريخ انبيا در محيط جاهلى مشركان عصر بعثت
فسلوا أهل الذكر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 176 - 13
13 - عالمان دينىِ دنياگرا و پيرو هوا و هوس ، در خطر تكذيب آيات الهى و گرايش به كفر هستند .
فانسلخ منها . .. و لكنه أخلد إلى الأرض
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 109 - 6
6- تلاوت آيات قرآن ، فزاينده خشوع عالمان
إن الذين أُوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم . .. و يزيدهم خشوعًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 28 - 4
4 - مظاهر گوناگون و متنوع طبيعت ، جلوه عظمت خداوند و سبب خشيت عالمان راستين و اهل معرفت
ألم تر أنّ اللّه أنزل من السماء ماء . .. و من الناس ... مختلف ألونه كذلك إنّما ي
يادآورى خداترسى اهل معرفت - پس از برشمردن پديده هاى گوناگون طبيعت - مى تواند ناظر به اين حقيقت باشد كه در آن پديده ها، عظمت خدا چنان جلوه گر است كه موجب خشيت عالمان و اهل معرفت مى شود. واژه «خشيت» - كه در مورد ترسى به كار مى رود كه همراه با تعظيم و ناشى از آگاهى باشد (مفردات راغب) - مؤيد همين برداشت است. گفتنى است مقصود از علم در اين آيه، آشنايى با علوم مادى همچون فيزيك، شيمى و رياضى نيست; بلكه آشنايى با معارف و حقايق الهى است كه از صاحبان آن به اهل معرفت و عالمان راستين تعبير مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 113 - 18
18 - عالمان دينى در صورت بى توجهى به تعاليم كتاب هاى آسمانى ، سزاوار توبيخ و ملامت بوده و در قيامت بسزاى كردارشان خواهند رسيد .
قالت اليهود . .. و هم يتلون الكتب ... فاللّه يحكم بينهم يوم القيمة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 113 - 4
4 - فرعون در تلاش براى بهره گيرى از عالمان عصر خويش در مبارزه با موسى ( ع )
و جاء السحرة فرعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 230 - 13
13 - بهره بردارى از حدود و احكام الهى ، مخصوص عالمان است .
و تلك حدود اللّه يبيّنها لقوم يعلمون
ظاهر اين است كه تبيين احكام، براى همه مردم است. (دانايان و غير آنان) بنابراين اختصاص تبيين آيات به دانايان، به معناى اختصاص بهره گيرى عالمان از تبيين احكام و حدود الهى خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 69 - 11
11 - مقام والاى انبيا ، صديقان ، شاهدان ( گواهان اعمال يا عالمان يا كشته شدگان در راه خدا ) و صالحان
فاولئك مع الذين انعم اللّه عليهم من النبيّين و الصديقين و الشّهداء و الصالحين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 104 - 16
16 - تنها عالمان و هدايت يافتگان ، سزاوار پيروى و اطاعت اند
او لو كان ءاباؤهم لايعلمون شيئاً و لايهتدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 97 - 7
7 - آگاهان و دانشمندان در نزد خداوند ارزشمندند.
قد فصلنا الأيت لقوم يعلمون
خداوند هدف تفصيل آيات را استفاده دانشمندان اعلام كرده است. اين مسأله بيانگر ارزشمندى اين گروه در نزد خداوند است ; زيرا خداوند آنان را مخاطب سخن خويش قرار داده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 105 - 9
9 - عالمان در نظام ارزشى اسلام والا و ارزشمندند.
لنبينه لقوم يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 32 - 17
17 - تنها عالمان از تبيين و تشريح آيات الهى بهره مند مى شوند.
كذلك نفصل الأيت لقوم يعلمون
خطاب كلى «يا بنى آدم» در صدر اين بخش از آيات شاهد بر اين است كه تشريح معارف قرآن براى همگان است، بنابراين نام بردن از خصوص عالمان (لقوم يعلمون) مى تواند بدان جهت باشد كه تنها آنان بهره مند خواهند شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 5 - 12
12 - تنها دانشوران ، شايسته فهم و درك آيات قرآنند ( آيات مربوط به پديده هاى جهان آفرينش ) .
يفصل الأيت لقوم يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 41 - 12
12- « عن أبى عبدالله ( ع ) [ فى قوله : « أوَلم يروا أنّا نأتى الأرض ننقصها » ] : ننقص ها بذهاب علمائها و فقهائها و خيار أهلها ;
از امام صادق(ع) روايت شده است: [مراد از«ننقصها» در سخن خدا: «أو لم يروا أنَّا نأتى الأرض ننقصها . ..» اين است كه]: با رفتن علما، فقها و خوبان اهل زمين، از زمين مى كاهيم».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 54 - 4
4 - اهل دانش و معرفت ، برخوردار از دلى سالم و قلبى نرم
ليجعل . .. للذين فى قلوبهم مرض و القاسية قلوبهم ... و ليعلم الذين أُوتوا العلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 28 - 5
5 - تنها عالمان راستين و اهل معرفت ، خداترس و اهل خشيت اند .
ألم تر أنّ اللّه أنزل من السماء ماء . .. و من الناس ... مختلف ألونه كذلك إنّما ي
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 30 - 4
4 - عالمان خداترس ، تلاوت گران قرآن ، برپادارندگان نماز و انفاق گران ، از فضل خداوند و مزد بيش از استحقاق خود برخورداراند .
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين يتلون كتب اللّه ... و يزيدهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 9 - 11
11 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور بيدار كردن مردمان و توجه دادن آنان به ارزش علم و معرفت و برترى عالمان بر جاهلان
قل هل يستوى الذين يعلمون و الذين لايعلمون
مأموريت پيامبر(صلی الله علیه و آله) به اعلام اين حقيقت روشن كه عالمان با جاهلان برابر نيستند، صرفاً براى بيدار كردن مردم و توجه دادن آنان به ارزش والاى علم و معرفت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - فصلت - 41 - 3 - 8،9
8 - اهل دانش و آگاهى ، بهره مند از آيات و معارف قرآن اند .
تنزيل من الرحمن الرحيم . كتب فصّلت ءايته ... لقوم يعلمون
گرچه قرآن براى همگان نازل شده; اما از لام «لقوم» - كه براى انتفاع است - استفاده مى شود كه تنها اهل دانش، شايستگى بهره گيرى از قرآن را دارند.
9 - اهل دانش و درك ، ارجمند و مورد تكريم در بينش وحى
تنزيل . .. كتب ... لقوم يعلمون
از اين كه خداوند بهره گيرى از كتاب خويش را ويژه دانايان (لقوم يعلمون) قرار داده، استفاده مى شود كه در بينش الهى اهل دانش و درك ارجمنداند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 37
37 - عالمان خداترسى ، وارسته از دين فروشى و تحريفگرى
و اخشون و لاتشتروا بايتى ثمناً قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 52
52 - پيشوايان يهود ( ربانيون ) ، داراى جايگاهى پايينتر از انبيا و منزلتى برتر از علماى يهود ( احبار )
يحكم بها النبيون . .. للذين هادوا و الربنيون و الاحبار
از امام صادق(ع) روايت شده كه آن حضرت پس از تلاوت آيه فوق فرمود: فهذه الائمة دون الانبياء الذين يريون الناس بعلمهم و اما الاحبار فهم العلماء دون الربانيين . .. .
تفسير عياشى، ج 1، ص 323، ح 119; نورالثقلين، ج 1، ص 634، ح 206.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 174 - 17،18
17- خداوند در قيامت ، عالمان متعهد و بيان كنندگان حقايق و معارف كتاب هاى آسمانى را مورد لطف خويش قرار خواهد داد و با آنان سخن خواهد گفت .
إن الذين يكتمون . .. لايكلمهم اللّه
برداشت فوق از مفهوم جمله «إن الذين . .. لايكلمهم اللّه» استفاده شده است.
18 - عالمان متعهد از تزكيه الهى برخوردار شده و در قيامت با خداوند هم سخن خواهند بود .
إن الذين يكتمون ما أنزل اللّه . .. لايكلمهم اللّه يوم القيمة و لايزكيهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 9 - 13
13 - برترى اهل علم و معرفت بر جاهلان و نادانان ، امرى بديهى و روشن در عقل و فطرت آدمى
قل هل يستوى الذين يعلمون و الذين لايعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 30 - 1
1 - عالمان خداترس ، به منظور دريافت اجر الهى ، به تلاوت قرآن ، اقامه نماز و انفاق مى پردازند .
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين يتلون كتب اللّه ... ليوفّيهم
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين است كه لام در «ليوفّيهم» براى تعليل بوده و اين جمله متعلق به «يتلون» باشد; يعنى، قرآن را تلاوت مى كنند و . .. به خاطر آن كه خداوند به آنان پاداش كامل عنايت كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 30 - 1
1 - عالمان خداترس ، به منظور دريافت اجر الهى ، به تلاوت قرآن ، اقامه نماز و انفاق مى پردازند .
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين يتلون كتب اللّه ... ليوفّيهم
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين است كه لام در «ليوفّيهم» براى تعليل بوده و اين جمله متعلق به «يتلون» باشد; يعنى، قرآن را تلاوت مى كنند و . .. به خاطر آن كه خداوند به آنان پاداش كامل عنايت كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 30 - 1
1 - عالمان خداترس ، به منظور دريافت اجر الهى ، به تلاوت قرآن ، اقامه نماز و انفاق مى پردازند .
إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا . .. إنّ الذين يتلون كتب اللّه ... ليوفّيهم
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين است كه لام در «ليوفّيهم» براى تعليل بوده و اين جمله متعلق به «يتلون» باشد; يعنى، قرآن را تلاوت مى كنند و . .. به خاطر آن كه خداوند به آنان پاداش كامل عنايت كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 56 - 13
13- قدرت و مكنت دانشمندان نيكوكار ، نعمت و رحمت الهى بر آنان است .
إنى حفيظ عليم. و كذلك مكّنّا ليوسف ... نصيب برحمتنا من نشاء
از مصداقهاى رحمت الهى (رحمتنا) به قرينه «مكّنّا ليوسف فى الأرض» دستيابى انسانهايى چون يوسف(ع) به قدرت و مكنت است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 97 - 4
4 - هدف خداوند از بيان آيات طبيعت در قرآن استفاده دانشمندان است.
إن الله فالق . .. فالق الإصباح ... النجوم لتهتدوا ... قد فصلنا الأيت لقوم يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 107 - 10
10- تأثير عميق آيات قرآن در وجود آگاهان و انديشمندان
إن الذين أُوتوا العلم من قبله . .. يخرّون للأذقان سجّدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 54 - 4
4 - اهل دانش و معرفت ، برخوردار از دلى سالم و قلبى نرم
ليجعل . .. للذين فى قلوبهم مرض و القاسية قلوبهم ... و ليعلم الذين أُوتوا العلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 5
5 - شرك و كفر عالمان به كتاب هاى آسمانى ، دور از انتظار و مايه شگفتى
الم تر الى الذين اوتوا نصيباً من الكتب يؤمنون بالجبت و الطّاغوت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 85 - 19
19- « عن أبى جعفر ( ع ) فى قول الله « و ما أُوتيتم من العلم إلاّ قليلاً » قال : تفسيرها فى الباطن انه : لم يؤت العلم إلاّ أناس يسير فقال : « و ما أُوتيتم من العلم إلاّ قليلاً » منكم ;
از امام باقر(ع) در باره سخن خدا «و ما أُوتيتم من العلم إلاّ قليلاً» روايت شده است كه فرمود: تفسير آيه اين است كه: علم را به كسى نداديم مگر به عدّه اى اندك. پس [خداوند ]فرمود: «و ما أُوتيتم من العلم إلاّ قليلاً» [يعنى كمى] از شما».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 113 - 18
18 - عالمان دينى در صورت بى توجهى به تعاليم كتاب هاى آسمانى ، سزاوار توبيخ و ملامت بوده و در قيامت بسزاى كردارشان خواهند رسيد .
قالت اليهود . .. و هم يتلون الكتب ... فاللّه يحكم بينهم يوم القيمة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 109 - 3،5
3- خضوع عالمان و آگاهان به معارف آسمانى در برابر قرآن ، همراه با سرشك ديدگان
إن الذين أُوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم . .. و يخرّون للأذقان يبكون و يزيده
5- تأثير قرآن بر روح و روان عالمان آشنا به معارف آسمانى ، در حدى است كه از ديدگان آنها اشك جارى مى شود .
إذا يتلى عليهم . .. يبكون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 18 - 8،9،16
8 - حاكميّت قسط و عدل بر نظام تكوين ، دليل دانشمندان و ملائكه براى گواهى بر وحدانيّت خدا *
شهد . .. الملئكة و اولوا العلم قائماً بالقسط
به نظر مى رسد «قائماً بالقسط» كه حال براى «اللّه» است، اشاره به علّت گواهى ملائكه و اولوا العلم باشد. و بدين جهت، مؤخر آمده است.
9 - عالمان راستين ، با عمل و حركت خويش ، گواه بر توحيد هستند .
شهد اللّه انّه لا اله الاّ هو . .. و اولوا العلم قائماً بالقسط
بنابراينكه منظور از گواهى عالمان، گواهى عملى آنان باشد كه عبارت است از موضعگيريها و چگونگى كردار آنان.
16 - انبيا و اوصيا ، صاحبان علم و گواهان توحيد
شهد اللّه انه لا اله الاّ هو و الملئكة و اولوا العلم قائماً بالقسط
امام باقر (ع): . .. اما قوله «و اولوا العلم قائماً بالقسط» فان اولى العلم الانبياء و الاوصياء ... .
تفسير عياشى، ج 1، ص 165، ح 18 ; نورالثقلين، ج 1، ص 323، ح 66.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 43 - 15
15- نظر عالمان در محدوده علمشان ، معتبر و قابل اعتماد است .
فسئلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
ارجاع ناآگاهان به اهل ذكر و عالمان، جهت كسب اطلاعاتى در زمينه انبيا و حقيقت پيامبرى، حاكى از آن است كه قول آنان داراى اعتبار است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 175 - 6
6 - عالمان بى تعهد و وظيفه نشناس ، از مغفرت الهى محروم و به آتش دوزخ گرفتار خواهند شد .
أولئك الذين اشتروا . .. العذاب بالمغفرة فما أصبر هم على النار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 43 - 9
9 - « عن جابر ، قال : تلا النبىّ هذه الأية و قال : « العالم الذى عقل عن اللّه فعمل بطاعته و اجتنب سخطه » ;
از جابر، روايت شده كه گفت: نبى اكرم اين آيه را تلاوت كرد: [و ما يعقلها إلاّ العالمون] و فرمود: عالم، كسى است كه دانش خود را از خدا گرفته و در نتيجه، به طاعت او عمل كرده و از غضب اش دورى جسته است».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 28 - 14
14 - « عن أبى عبداللّه ( ع ) فى قول اللّه عزّوجلّ « إنّما يخشى اللّه من عباده العلماء » قال يعنى بالعلماء من صدّق فعله قوله ، و من لم يصدّق فعله قوله فليس بعالم ;
از امام صادق(ع) درباره سخن خداوند عزّوجلّ «إنّما يخشى اللّه من عباده العلماء» روايت شده كه فرمود: مقصود از علما كسانى اند كه فعل آنان قولشان را تصديق كند و كسى كه كارهاى او، سخنانش را تصديق نكند، عالم نيست».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 209 - 7
7 - مسؤوليّت بيشتر عالمان ، در ايجاد وحدت جامعه *
و من بعد ما جاءتكم البيّنات
چون درك آيات و بيّنات الهى تناسب بيشترى با عالمان دينى دارد، و نيز اختلافات جوامع دينى غالباً برگشت به آنان مى كند، آيه مزبور بيشتر متوجّه به عالمان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 211 - 12
12 - مسؤوليّت خطير عالمان دينى
سَلْ بَنى اسرائيل كم اتيناهم من اية بيّنة
چون تحريف و تبديل از كسانى ميسّر است كه به آيات الهى، آگاهى داشته باشند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 213 - 34
34 - مسؤوليّت خطير علما و نقش مؤثّر آنان در هدايت و گمراهى جامعه
و ما اختلف فيه الاّ الذين اوتوه . .. بغياً بينهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 282 - 10
10 - مسؤوليّت دانشمندان و صاحبان هر فن ، در برابر شناخت ها و آگاهيهايشان
و لا يأب . .. كما علّمه اللّه
جمله «كما علّمه اللّه» مى تواند بيان علّت لزوم كتابت بر تواناى به نويسندگى باشد و همواره علّت، نشانگر يك قاعده كلى است. بنابراين هر علمى مسؤوليّت آفرين است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 81 - 13
13 - مسؤوليت صاحبان كتاب و حكمت ، در حمايت از پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله)
لما اتيتكم من كتاب و حكمة . .. لتؤمننّ به
از اينكه پيامبران به دليل دارا بودن كتاب و حكمت، مأمور حمايت از پيامبر اسلام بودند، معلوم مى شود هر كسى اين خصوصيّت را - ولو با واسطه - داشته باشد مسؤول خواهد بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 187 - 3
3 - مسؤوليّت سنگين عالمانِ به كتاب هاى آسمانى در بيان حقايق آن براى مردم
و اذ اخذ اللّه ميثاق الّذين اوتوا الكتب لتبيّننّه للنّاس
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 63 - 9،11
9 - وظيفه نهى از منكر حتى در صورت گستردگى گناه در جامعه ، وظيفه اى ضرورى و ثابت
و ترى كثيراً منهم يسرعون فى الاثم . .. لولا ينهيهم الربنيون و الاحبار
سرزنش خداوند از عالمان يهود و نصارا به خاطر ترك نهى از منكر با وجود آلودگى افراد زيادى از اهل كتاب به گناه، دلالت مى كند كه آن تكليف در چنين صورتى نيز برداشته نمى شود.
11 - ترك نهى از منكر از سوى عالمان دينى ، مايه شكل گيرى جامعه با چهره اى زشت و ناپسند
لبئس ما كانوا يصنعون
برداشت فوق بر اين مبناست كه مراد از «ما»ى موصوله، جامعه اهل كتاب باشد ; يعنى عالمان يهود و نصارا - با ترك نهى از منكر - جامعه بدى را مى سازند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 122 - 10،11،18
10 - فقيهان و عالمان ، مسؤول ارشاد و هدايت جامعه خويش
ليتفقهوا فى الدين و لينذروا قومهم إذا رجعوا إليهم
11 - تحصيل كنندگان دانش دين ، معاف از شركت در جنگ در صورت نياز جامعه به دانش آنان و عدم نياز جدى به حضورشان در جنگ
ما كان المؤمنون لينفروا كافة فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفة ليفقهوا فى الدين
18 - باقى ماندگان در مراكز علمى ( براى تفقه در دين ) ، موظف به تعليم و هدايت مجاهدان مراجعت كننده از نبرد *
فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا فى الدين و لينذروا قومهم إذا رجعوا إليه
برداشت فوق بر اساس اين احتمال است كه ضمير جمع فاعلى در «رجعوا» به جهادگران بازگردد نه به كسانى كه به تفقه در دين مى پردازند; يعنى، گروهى بايد براى جنگ بسيج شوند و گروهى ديگر در مركز باقى بمانند و كسب معرفت كنند تا هنگامى كه رزمندگان از جنگ باز مى گردند، به تعليم و هدايت آنان بپردازند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 64 - 6
6- قرآن ، براى حضور در عينيت جامعه ، نياز به تفسير و تبيين از سوى عالم به آن دارد .
و ما أنزلنا عليك الكتب إلاّ لتبيّن لهم الذى اختلفوا فيه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 43 - 11
11- علم مسؤوليت آور و عالمان و آگاهان ، وظيفه دار هدايت كردن ديگران
قد جاءنى من العلم . .. فاتّبعنى
حضرت ابراهيم(ع)، مسؤوليت هدايت گرى خود را ناشى از علم و آگاهى خود دانسته است. بيان اين نكته از زبان ابراهيم(ع) در قرآن، گوياى نقش دانش و مسؤوليت آفرينى آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 7 - 14
14- لزوم پاسخ عالم ، به پرسش هاى جاهل در مورد مسائل دينى
فسلوا أهل الذكر
گفتنى است كه اگر سؤال واجب باشد، جواب نيز الزامى خواهد بود وگرنه وجوب سؤال لغو مى شود; زيرا ممكن است براثر واجب نبودن پاسخ، سؤال ها بى جواب بماند. در اين صورت، موجب نقض غرض خواهد شد و اين از خداوند حكيم به دور است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 159 - 4
4 - ابلاغ و تعليم حقايق كتاب هاى آسمانى ( احكام و معارف دين و براهين آنها ) به مردم ، وظيفه اى بر عهده عالمان دينى
إن الذين يكتمون ما أنزلنا من البينت و الهدى من بعد ما بينه للناس
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 174 - 7
7 - مسؤوليت عالمان دينى و آگاهان به كتاب هاى آسمانى در بيان احكام و معارف الهى
إن الذين يكتمون ما أنزل اللّه من الكتب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 15،36
15 - ضرورت حضور عالمان ربانى و دانشمندان دينى در هر عصر ، براى حفاظت كامل از كتب الهى
و الربنيون و الاحبار بما استحفظوا من كتب اللّه
36 - مسؤولان قضايى و عالمان دينى ، در خطر دين فروشى و سوداگرى با آيات الهى
و لاتشتروا بايتى ثمناً قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 169 - 5
5 - وارثان كتاب هاى آسمانى بايد از دلبستگى به مظاهر ناپايدار دنيا پيراسته باشند و از چنگ اندازى به مال و منال دنيا از راه هاى ناصواب بپرهيزند .
ورثوا الكتب يأخذون عرض هذا الأدنى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 44 - 4
4 - عالمان به كتاب هاى آسمانى و تلاوت كنندگان آن ، داراى مسؤوليت بيشتر در عمل كردن به كردار هاى نيك ( دستورات كتاب هاى آسمانى )
و تنسون أنفسكم و أنتم تتلون الكتب
روشن است كه هر كس ديگران را به نيكيها فرمان دهد و خود بدانها عمل نكند، سزاوار سرزنش است; چه از عالمان باشد يا از غير آنان، بنابراين جمله حاليه «و أنتم تتلون الكتاب» تأكيدى است در مورد عالمان كتابهاى آسمانى و تلاوت كنندگان آن.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 18 - 12
12 - ارجمندى فرشتگان و دانشمندان ، در پيشگاه خداوند
شهداللّه . .. و الملئكة و اولوا العلم
از ذكر نام آنان به عنوان شاهدان وحدانيّت خويش در كنار نام خود، استفاده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 11 - 10
10 - خداوند ، درجات اخروى مؤمنان ، به خصوص اهل علم را ، كه در مجالس - در صورت ازدحام جمعيت - از جاى خود برمى خيزند و آن را در اختيار ديگران قرار مى دهند ، بالا خواهد برد .
فانشزوا يرفع اللّه الذين ءامنوا منكم و الذين أُوتوا العلم درجت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 50 - 14
14 - نابرابرى ناآگاهان و آگاهان به محدوده قدرت و وظايف پيامبران، مانند نابرابرى كوران و بينايان
قل لا أقول لكم . .. إنى ملك ... قل هل يستوى الأعمى و البصير أفلاتتفكرون
در اينكه مراد از «أعمى» و «بصير» در آيه چيست، احتمالاتى وجود دارد; از آن جمله اينكه كسانى كه پس از بيان محدوده قدرت و وظايف پيامبران اين حقايق را دريافته و پذيرا مى شوند، «بصير» و آن كسانى كه جاهلانه سخنهاى واهى گفته و درخواستهاى نابجا دارند «أعمى» (كور) هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 27 - 12
12- برخورداران از علوم اعطايى خداوند ، بينشى پسنديده و مقامى والا دارند .
قال الذين أُوتوا العلم إن الخزى اليوم و السوء على الكفرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 12 - 6
6- لزوم ژرف انديشى عالمان و رهبران دينى در كتاب هاى آسمانى و استوارسازى كردار خويش برپايه آن
ييحيى خذ الكتب بقوّة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 94 - 11
11- زندگانى عالمان در ميان نادانان رنج آور و مشكل است .
إنى لأجد ريح يوسف لولا أن تفنّدون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 27 - 11
11- محاكمه مشركان در قيامت ، با حضور عالمان انجام مى شود .
و يقول أين شركاءى . .. قال الذين أُوتوا العلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 49 - 3
3 - جايگاه آيات روشن الهى ، سينه برخورداران از علم است .
بل هو ءايت بيّنت فى صدور الذين أوتوا العلم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 75 - 15
15 - عالمان و نخبگان هر جامعه ، داراى نقشى بسزا در گرايش هاى مردم آن جامعه
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم و قد كان فريق منهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 63 - 8
8 - بى تفاوتى عالمان و انديشمندان در برابر گناهان ، زمينه ساز رواج و توسعه آنها
لولا ينهيهم الربنيون و الاحبار عن قولهم الاثم و اكلهم السحت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 43 - 11،12
11- ناآگاهان از امكان وحى به بشر براى دريافت حقيقت آن ، ضرورى است كه به عالمان مراجعه كنند .
و ما أرسلنا من قبلك . .. فسئلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
12- انسان هاى ناآگاه براى رفع جهل خويش در امور ، بايد به عالمان رجوع كنند .
فسئلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 16،17
16 - دانشمندان يهود و عالمان ربانى آنان ، گواهان حقانيت تورات و بيان كنندگان حقايق آن
يحكم بها . .. و الربنيون و الاحبار بما استحفظوا من كتب اللّه و كانوا عليه شهداء
17 - دانشمندان يهود به دليل شهادتشان بر حقانيت تورات آن را اساس احكام خويش قرار دادند .
يحكم . .. بما استحفظوا من كتب اللّه و كانوا عليه شهداء
چون جمله «كانوا . ..» عطف بر «استحفظوا» است، معلوم مى شود كه دليل قضاوت ربانيون و احبار بر اساس تورات، اعتقاد
آنان به حقانيت آن كتاب است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 63 - 12
12 - نقش اساسى عالمان و دانشمندان دينى در ساختار دينى و اخلاقى جامعه
لبئس ما كانوا يصنعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 82 - 7
7 - نقش مؤثر عالمان دينى و عابدان خداترس در بهبود و اصلاح آراء و افكار مردم
ذلك بان منهم قسيسين و رهباناً
به عالمان دينى كه عهده دار رياست مذهبى مسيحيان هستند، قسيسين (كشيش) گفته مى شود و رهبان جمع راهب است و راهب به كسى گفته مى شود كه از ترس خدا بى اندازه عبادت مى كند. و در اصطلاح به عابدان مسيحى اطلاق مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 251 - 25
25 - حاكميّت و زمامدارى ، حقّ عالمانى حكيم است كه تا هزيمت ستمگران و متجاوزان مبارزه مى كنند . *
و قتل داوُد جالوت و اتيه اللّه الملك و الحكمة و علّمه مما يشاء
ظاهراً بيان اعطاى ملك به داود پس از بيان كشتن جالوت، اشاره به سببيت اعطاى ملك دارد; يعنى مبارزه و كشتن جالوت باعث اعطاى ملك به وى شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 79 - 4
4 - گرفتارى عوام به خيالات واهى درباره دين و كتاب هاى آسمانى ، پيامد تحريفگرى و عملكرد عالمان سوء است .
و منهم أميون . .. فويل للذين يكتبون الكتب بأيديهم
تفريع جمله «فويل للذين . ..» بر آيه قبل - كه درباره جهل مردم به كتاب آسمانى بود - گوياى اين معناست كه: عالمان سوء و تحريفگر، داراى نقشى بسزا در جهل و خرافه گرايى مردم هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 9 - 13
13 - برترى اهل علم و معرفت بر جاهلان و نادانان ، امرى بديهى و روشن در عقل و فطرت آدمى
قل هل يستوى الذين يعلمون و الذين لايعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 103 - 8
8 - تنها دانايان ، وابستگى پاداش هاى الهى را به ايمان و تقوا و برترى آن را بر هر منفعتى ديگر ، در مى يابند .
لمثوبة من عنداللّه خير لو كانوا يعلمون
فعل «يعلمون» در جمله فوق مى تواند فعل لازم بوده و نيازى به مفعول نداشته باشد. بر اين مبنا «لو كانوا يعلمون»; يعنى، اى كاش! اهل علم و دانش بودند تا حقايق مطرح شده را مى فهميدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 184 - 21
21 - تنها افراد دانا ، به نيكويى و منفعت بخشى روزه آگاهند .
و أن تصوموا خير لكم إن كنتم تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 84 - 4
4 - درك ماهيت تعلق و نياز زمين و موجودات روى آن به خداوند ، تنها در توان اهل دانش و خرد است .
قل لمن الأرض و من فيها إن كنتم تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 88 - 4
4 - درك حاكميت و سيطره همه جانبه خدا بر سراسر هستى ، در صلاحيت اشخاص دانشور و خردمند
قل من بيده ملكوت كلّ شىء . .. إن كنتم تعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 28 - 8
8 - تأثيرپذيرى بيشتر عالمان راستين و اهل معرفت نسبت به ديگران ، از انذار هاى پيامبران
إنّما تنذر الذين يخشون ربّهم بالغيب . .. إنّما يخشى اللّه من عباده العلمؤا
برداشت ياد شده از ارتباط ميان آيه 18 با اين آيه، استفاده مى شود; زيرا در آن آيه، اهل خشيت به عنوان پذيرندگان انذارهاى پيامبران معرفى گشته اند و در اين آيه، اهل معرفت به عنوان اهل خشيت شمرده شده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - مريم - 19 - 43 - 11
11- علم مسؤوليت آور و عالمان و آگاهان ، وظيفه دار هدايت كردن ديگران
قد جاءنى من العلم . .. فاتّبعنى
حضرت ابراهيم(ع)، مسؤوليت هدايت گرى خود را ناشى از علم و آگاهى خود دانسته است. بيان اين نكته از زبان ابراهيم(ع) در قرآن، گوياى نقش دانش و مسؤوليت آفرينى آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 101 - 12
12 - معتقدان به مكاتب الهى ، حتى عالمان دينى و دانايان به كتاب هاى آسمانى ، در خطر انحراف و حق پوشى هستند .
نبذ فريق من الذين أوتوا الكتب كتب اللّه وراء ظهورهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 146 - 11
11 - عالمان اديان ، در خطر آلوده شدن به گناه كتمان حقايق هستند .
و إن فريقاً منهم ليكتمون الحق و هم يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 174 - 8،9
8 - عالمان دينى ، در خطر آلوده شدن به گناه كتمان حقايق كتاب هاى آسمانى و احكام الهى هستند .
إن الذين يكتمون ما أنزل اللّه من الكتب
9 - دنياگرايى خطرى بزرگ براى عالمان دينى و آگاهان به كتب آسمانى
إن الذين يكتمون ما أنزل اللّه من الكتب و يشترون به ثمناً قليلا . .. لهم عذاب الي
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 175 - 3،7
3 - داستان بلعم باعورا ، داستانى پرفايده و هشداردهنده به دينداران و عالمان دينى
و اتل عليهم نبأ الذى ءاتينه ءايتنا
«نبأ» به خبرى گفته مى شود كه داراى فايده اى بزرگ باشد. (مفردات راغب). گويا هدف از نقل آن هشدار به دينداران و عالمان دينى است. يعنى كسانى كه از آيات الهى بهره مند هستند.
7 - انسان ها ، حتى عالمان هدايت يافته ، در خطر پيروى از شيطان و گام نهادن در مسير گمراهى هستند .
فانسلخ منها فأتبعه الشيطن فكان من الغاوين
علماى اهل كتاب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 108 - 4
4- عالمان اهل كتاب ، مطلع از وعده هاى خداوند در كتاب هاى آسمانى پيشين به نزول كتاب آسمانى قرآن
الذين أُوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم يخرّون . .. يقولون سبحن ربّنا إن كان
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 44 - 8
8 - تصميم عالمان اهل كتاب بر گمراه ساختن مسلمانان
و يريدون ان تضلوا السبيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 101 - 15
15 - برخى از عالمان اهل كتاب ، پس از بعثت پيامبر (صلی الله علیه و آله) به تورات وفادار مانده و به ويژگى هاى پيامبر موعود و تطبيق آنها بر رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) معترف شدند .
نبذ فريق من الذين أوتوا الكتب كتب اللّه وراء ظهورهم
برداشت فوق بر اساس اين احتمال است كه مراد از «الذين أتوا الكتاب» عالمان يهود باشد. در اين صورت «فريق من الذين»; يعنى، گروهى از عالمان، كتاب الهى را به دور افكندند. مفهوم اين جمله اين است كه گروهى چنين نكردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 108 - 5
5- اذعان عالمان اهل كتاب به تخلف ناپذيرى وعده هاى خداوند ، با مشاهده تحقق بشارت خدا در پرتو نزول قرآن
أُوتوا العلم من قبله . .. يقولون ... إن كان وعد ربّنا لمفعولاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 101 - 9
9 - عالمان اهل كتاب ، على رغم يافتن ويژگى هاى پيامبر (صلی الله علیه و آله) در تورات ، خود را بى خبر از آنها نشان مى دادند .
نبذ فريق . .. كتب اللّه وراء ظهورهم كانهم لايعلمون
متعلق «لايعلمون» ويژگيهاى پيامبرى است كه تورات بعثت وى را بشارت داده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 140 - 14
14 - عالمان اهل كتاب ، مورد تهديد خداوند به خاطر كتمان حقايق آسمانى
و من أظلم ممن كتم شهدة عنده من اللّه و ما اللّه بغفل عما تعملون
هدف از بيان آگاهى خدا و غفلت نداشتن از رفتار عالمان اهل كتاب، تهديد كردن آنان به كيفر و مجازات مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 107 - 12
12- با تمام وجود سر بر آستان خداوند ساييدن و حريصانه به سجده افتادن جمعى از علماى اهل كتاب به هنگام آشنايى با قرآن
إن الذين أُوتوا العلم من قبله . .. يخرّون للأذقان سجّدًا
برداشت فوق، مبتنى بر اين نكته است كه مراد از «أُوتوا العلم من قبله» اهل كتاب باشد و تعبير از سجده به «خرّ» - كه به معناى سقوط و به رو افتادن است - مى تواند اشاره به حقيقت ياد شده داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 107 - 12
12- با تمام وجود سر بر آستان خداوند ساييدن و حريصانه به سجده افتادن جمعى از علماى اهل كتاب به هنگام آشنايى با قرآن
إن الذين أُوتوا العلم من قبله . .. يخرّون للأذقان سجّدًا
برداشت فوق، مبتنى بر اين نكته است كه مراد از «أُوتوا العلم من قبله» اهل كتاب باشد و تعبير از سجده به «خرّ» - كه به معناى سقوط و به رو افتادن است - مى تواند اشاره به حقيقت ياد شده داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 187 - 11
11 - سرزنش عالمان اهل كتاب از سوى خداوند به سبب ناديده گرفتن پيمان الهى و دين فروشى
فنبذوه ورآء ظهورهم و اشتروا به ثمناً قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 63 - 3
3 - سكوت و بى تفاوتى عالمان اهل كتاب ، در برابر حرام خوارى مردم خويش و گفتار نارواى آنان
لولا ينهيهم الربنيون و الاحبار عن قولهم الاثم و اكلهم السحت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 21 - 8
8 - علماى اهل كتاب، تكذيب كنندگان آيات الهى و ستمگرانى محروم از سعادت و رستگارى
الذين ءاتينهم الكتب يعرفونه . .. و من أظلم ... إنه لايفلح الظلمون
مراد از ضمير در «آتيناهم» به قرينه حكم و موضوع، عالمان اهل كتاب مى تواند باشد كه دريافت كنندگان كتب آسمانى هستند، نه مردم معمولى از يهود و نصارا.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 175 - 5
5 - عالمان اهل كتاب با كتمان حقايق كتاب هاى آسمانى ، گمراه شدند و عذاب الهى را براى خويش كسب كردند .
أولئك الذين اشتروا الضللة بالهدى و العذاب بالمغفرة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 144 - 16
16 - عالمان اهل كتاب ( يهود و نصارا ) به حقانيت تغيير قبله ( از بيت المقدس به مسجدالحرام ) واقف بودند .
إن الذين أوتوا الكتب ليعلمون أنه الحق
مراد از ضمير «أنه» نسخ قبله سابق (بيت المقدس) و تعيين قبله فعلى (مسجدالحرام) است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 19 - 6
6 - عالمان اهل كتاب ، على رغم آگاهى به لزوم تسليم در برابر خدا ، به اختلاف روى آوردند .
انّ الدّين عند اللّه الاسلام و ما اختلف الذين اوتوا الكتاب الاّ من بعد ما جاءهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 20 - 1،3
1 - مجادله عالمان اهل كتاب با پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، على رغم آگاهى آنان به حقيقت
من بعد ما جاءهم العلم . .. فان حاجّوك فقل
3 - رهنمود خدا به پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مبنى بر ترك مجادله با عالمان جدالگر اهل كتاب
فان حاجّوك فقل اسلمت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 23 - 10،11،12
10 - برخى از عالمان اهل كتاب ، حَكَميّت و حاكميّت كتاب خدا را پذيرفتند .
ثمّ يتولى فريق منهم
نپذيرفتن گروهى با دلالت مفهومى، اشاره به پذيرش گروهى ديگر دارد.
11 - پذيرش حقانيّت اسلام از سوى برخى از عالمان اهل كتاب در عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله)
ثمّ يتولى فريق منهم
12 - وجود موضعگيرى هاى متضاد در ميان عالمان اهل كتاب در برابر دعوت به حكميت كتاب آسمانى
ثمّ يتولى فريق منهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 24 - 5
5 - عالمان اهل كتاب كه از داورى كتاب خدا رويگردان بودند ، به گناهكارى خود اذعان داشتند .
لن تمسّنا النار الاّ اياماً معدودات
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 63 - 8
8 - علماى نصاراى نجران ، مفسد ، مشرك ، مجادله گر ، حق ناپذير و مورد تهديد خداوند
فمن حاجّك . .. فان تولّوا فانّ اللّه عليم بالمفسدين
در شأن نزول آمده كه اين آيات درباره علماى نجران نازل شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 66 - 3
3 - سرزنش اهل كتاب ( علماى يهود و نصارا ) به خاطر محاجّه و انتساب ناآگاهانه ابراهيم ( ع ) به يهوديّت و نصرانيّت
فلم تحاجّون فيما ليس لكم به علم
آنچه يهوديان و نصارا بدان علم نداشتند و درباره آن احتجاج مى كردند، انتساب ابراهيم به يهوديت و نصرانيت بوده و لذا به خاطر آن، سرزنش شدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 70 - 1،4
1 - كفر آگاهانه عالمان اهل كتاب به آيات خداوند ( قرآن و پيامبر (صلی الله علیه و آله) ) و توبيخ آنان از سوى خداوند
يا اهل الكتاب لم تكفرون بايات اللّه و انتم تشهدون
با توجّه به آيات قبل و بعد كه درباره محاجّه، كتمان و درآميختن حق به باطل است، استفاده مى شود كه مقصود از اهل كتاب، عالمان آنان هستند.
4 - نكوهش و سرزنش اهل كتاب به خاطر رضايتشان نسبت به اعمال نارواى علماى خود ( گمراه ساختن ديگران ) *
ودّت طائفة من اهل الكتاب لو يضلونكم . .. لم تكفرون بايات اللّه
با توجه به اينكه سرزنش نسبت به همه اهل كتاب است، و گمراه ساختن ديگران مخصوص عالمان آنان است، برداشت فوق به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 71 - 1،2،3
1 - آميختن آگاهانه حق به باطل و كتمان آن توسط علماى يهود و نصارا ، و نكوهش آنان از سوى خداوند
يا اهل الكتاب لم تلبسون الحق بالباطل و تكتمون الحق و انتم تعلمون
2 - علماى اهل كتاب با درآميختن حق به باطل و كتمان حق ، مردم را گمراه مى ساختند .
ودّت طائفة من اهل الكتاب لو يضلّونكم . .. يا اهل الكتاب لم تلبسون الحق بالباطل
3 - علم و آگاهى علماى يهود و نصارا به حقّانيّت قرآن و رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله)
يا اهل الكتاب . .. و انتم تعلمون
با توجه به اينكه محور اختلاف اهل كتاب با مسلمانان در حقانيت قرآن و پيامبر (صلی الله علیه و آله) بوده، معلوم مى شود منظور از كلمه «الحق»، قرآن و رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 72 - 10
10 - دستور علماى يهود به پيروان خود مبنى بر پذيرش بيت المقدس به عنوان قبله و مخالفت با كعبه
و قالت طائفة من اهل الكتاب امنوا بالّذى انزل . .. و اكفروا اخره
امام باقر (ع): . .. فقالوا صلى محمد الغداة فاستقبل قبلتنا فامنوا بالّذى انزل على محمد وجه النهار و اكفروا اخره يعنون القبلة حين استقبل رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) المسجد الحرام.
تفسير قمى، ج 1، ص 105 ; تفسير برهان، ج 1، ص 292، ح 11.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 73 -
1،2،3،4،5،6،9،10،11،12
1 - علماى يهود ، به پيروانشان هشدار دادند ; كه مبادا به غير همكيش خود اعتماد كنند .
و لا تؤمنوا الاّ لمن تبع دينكم
بنابراينكه «لا تؤمنوا»، به معناى عدم اعتماد باشد; نه به معنى عدم تصديق و باور.
2 - علماى يهود ، به پيروانشان هشدار دادند كه مبادا به غير همكيش خود ايمان بياورند .
و لا تؤمنوا الاّ لمن تبع دينكم
بنابراينكه ايمان، به معنى گرايش و باور باشد.
3 - نگرانى علماى يهود ، از افشاى توطئه آنان عليه اسلام
و قالت طائفة من اهل الكتاب . .. و لا تؤمنوا الاّ لمن تبع دينكم
نهى عالمان يهود از اعتماد به غير همكيشان، پس از طرح توطئه عليه مسلمانان، بيانگر نگرانى آنان از افشاى توطئه مى باشد.
4 - نهى علماى يهود پيروان خويش را از بازگويى توطئه شان عليه اسلام ، مگر در ميان همكيشان خود
و قالت طائفة . .. امنوا بالذى ... و لا تؤمنوا الاّ لمن تبع دينكم
5 - نگرانى علماى يهود ، از گرايش پيروانشان به اسلام
و لا تؤمنوا الاّ لمن تبع دينكم
(بنابراينكه ايمان، به معناى گرايش باشد).
6 - علماى يهود مى پنداشتند كه پيامبر (صلی الله علیه و آله) بايد از ميان آنان برگزيده شود .
و لا تؤمنوا الاّ لمن تبع دينكم
9 - توصيه علماى يهود به يكديگر ، بر مخفى كردن ادلّه رسالت پيامبر اسلام *
و لا تؤمنوا . .. ان يؤتى احد مثل ما اوتيتم
احتمالا مراد از «ما اوتيتم»، دلايل رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) است.
10 - علماى يهود ، منكر توان مسلمانان در احتجاج بر نبوّت پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)
و لا تؤمنوا الاّ لمن تبع دينكم . .. او يجاجّوكم عند ربّكم
بنابراينكه «او يحاجّوكم»، كه عطف به «ان يؤتى» است، مفعول له براى «لا تؤمنوا» باشد; به تقدير «لا» يعنى: لان لا يحاجّوكم عند ربّكم.
11 - نگرانى علماى يهود ، از احتجاج مسلمانان با آنها در پيشگاه خداوند
و لا تؤمنوا . .. او يحاجّوكم عند ربّكم
12 - افشاى توطئه علماى يهود عليه مسلمانان ، از جانب خداوند
و لا تؤمنوا الاّ لمن تبع دينكم . .. او يحاجوكم عند ربّكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 77 - 1،6،15،18
1 - دين فروشى و پيمان شكنى اهل كتاب ( عالمان آنان ) ، براى رسيدن به اهداف دنيوى
انّ الّذين يشترون بعهد اللّه و ايمانهم ثمناً قليلا
از مصاديق بارز «ان الّذين . .. »، به قرينه آيات سابق، اهل كتاب هستند; و چون دين فروشى و بدعت معمولا به دست عالمان دين است، در برداشت فوق، كلمه «عالمان» اضافه شده است.
6 - كم ارزش بودن عهد الهى و مسؤوليت هاى آن ، در نزد علماى اهل كتاب
انّ الّذين يشترون بعهد اللّه . .. ثمناً قليلا
فروختن پيمانهاى الهى به بهاى كم، نشانگر كم ارزش دانستن آن است.
15 - علماى اهل كتاب به لحاظ سوداگرى بر سر عهد الهى و پيمان شكنى ، مورد غضب خداوند ، و محروم از سخن و نظر او در قيامت و بى بهره از تزكيه او
و منهم من ان تأمنه بدينار . .. انّ الذين يشترون ... و لا يكلّمهم اللّه و لا ينظر
18 - علماى اهل كتاب به خاطر سوداگرى بر سر عهد الهى و پيمان شكنى ، مستحق عذاب دردناك خداوند در قيامت
و من اهل الكتاب . .. انّ الذين يشترون ... و لهم عذاب اليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 78 - 1،6،7،8،9
1 - تحريف تورات و انجيل و بدعت در دين ، توسط گروهى از اهل كتاب ( عالمان آنان )
و انّ منهم لفريقاً يلون السنتهم بالكتاب لتحسبوه من الكتاب
6 - برخى از اهل كتاب ( عالمان آنان ) ، براى فريب مردم ، دست نوشته خود را همانند كتاب خدا تلاوت مى كردند .
و انّ منهم لفريقاً يلون السنتهم بالكتاب لتحسبوه من الكتاب
7 - تلاش برخى اهل كتاب ( عالمان آنان ) ، براى انحراف مسلمانان ، با قلمداد كردن نوشته هاى خود به عنوان تورات و انجيل
و انّ منهم لفريقاً . .. لتحسبوه من الكتاب
از ظاهر «لتحسبوه» كه بايد خطاب به مؤمنان و مسلمانان باشد استفاده شده است.
8 - برخى اهل كتاب ( عالمان آنان ) نوشته هاى خود را به عنوان كتاب خدا به مردم ارائه مى دادند .
و يقولون هو من عند اللّه و ما هو من عند اللّه
9 - افتراى آگاهانه برخى از اهل كتاب ( عالمان آنان ) ، به خدا و دين او
و يقولون هو من عند اللّه . .. و يقولون على اللّه الكذب و هم يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 99 - 9،10،11
9 - مبارزه عالمان اهل كتاب با اسلام ، با علم و آگاهى به حقّانيّت آن
قل يا اهل الكتاب لم تصدّون عن سبيل اللّه . .. و انتم شهداء
مقصود از «سبيل اللّه»، اسلام است.
10 - آگاهى كامل عالمان اهل كتاب ، به حقانيّت پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)
قل يا اهل الكتاب لم تصدّون . .. و انتم شهداء
11 - آگاهى عالمان اهل كتاب ، به زشتى عمل خود ( بازداشتن مؤمنان از راه خدا )
و انتم شهداء
برخى برآنند كه مورد شهادت همان بازداشتن از راه خداست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 187 -
1،2،3،4،5،9،10،12،13،14،16،17
1 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور توجّه دادن عالمان اهل كتاب به ميثاقشان با خداوند
و اذ اخذ اللّه ميثاق الّذين اوتوا الكتب
2 - تبيين محتواى كتب آسمانى و كتمان نكردن آن ، ميثاق سنگين خداوند از علماى اهل كتاب
و اذ اخذ اللّه ميثاق الّذين اوتوا الكتب لتبيّننّه للنّاس و لا تكتمونه
ضمير مفعولى در «لتبيّننّه»، به كتاب برمى گردد.
3 - مسؤوليّت سنگين عالمانِ به كتاب هاى آسمانى در بيان حقايق آن براى مردم
و اذ اخذ اللّه ميثاق الّذين اوتوا الكتب لتبيّننّه للنّاس
4 - كتمان حقايق كتب آسمانى گذشته ( تورات و انجيل ) از سوى علماى اهل كتاب
و اذ اخذ اللّه ميثاق الّذين اوتوا الكتب لتبيّننّه للنّاس و لا تكتمونه
5 - گمراهى و ايمان نياوردن گروهى از مردم عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، ناشى از كتمان حقايق از سوى عالمان اهل كتاب
و اذ اخذ اللّه . .. و لا تكتمونه
9 - شكستن پيمان الهى ( تبيين محتواى كتب آسمانى و كتمان نكردن آن ) ، از سوى عالمان اهل كتاب
فنبذوه ورآء ظهورهم
10 - ر ها ساختن و پشت سر انداختن كتاب هاى آسمانى و ميثاق الهى از سوى عالمان اهل كتاب
و اذ اخذ اللّه ميثاق الّذين اوتوا الكتب . .. فنبذوه ورآء ظهورهم
ضمير مفعولى در «فنبذوه» به كتاب برمى گردد و چون بيان كتاب، ميثاق و پيمان الهى است، مراد از آن ضمير، پيمان الهى نيز مى باشد ; يعنى كتاب و بيان آن را ترك كردند.
12 - مبارزه و كارشكنى عالمان اهل كتاب با اسلام به وسيله كتمان حقايق كتب آسمانى
و اذ اخذ اللّه . .. و لا تكتمونه فنبذوه ورآء ظهورهم
برداشت فوق، بر اين مبناست كه آنچه كتمان مى كردند، بشارت تورات و انجيل به بعثت پيامبر، حقانيت اسلام و قرآن باشد.
13 - دين فروشى و دنياپرستى عالمان اهل كتاب
و اشتروا به ثمناً قليلاً
14 - سوداگرى عالمان اهل كتاب با كتب آسمانى و ميثاق الهى در برابر بهره هاى ناچيز
و اشتروا به ثمناً قليلاً
16 - عالمان اهل كتاب ، بيان محتواى كتب آسمانى را به زيان دنياى خود مى انگاشتند .
و اذ اخذ اللّه ميثاق . .. لتبيّننّه ... و اشتروا به ثمناً قليلا
17 - ناآگاهى عالمان اهل كتاب ( دين فروشان ) از ارزش والاى دين و تعهّد به پيمان هاى الهى
فنبذوه . .. و اشتروا به ثمناً قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 188 -
2،3،4،5،7،10،12
2 - شادمانى عالمان اهل كتاب از كتمان حقايق كتب آسمانى براى مردم
و اذ اخذ اللّه ميثاق . .. و لا تكتمونه ... لا تحسبنّ الّذين يفرحون بمآ اتوا
برخى برآنند كه مراد از «الّذين»، اهل كتاب هستند ; چنانچه در آيه قبل از آنان سخن رفت. و مراد از «ما اتوا» (آنچه را انجام دادند)، همان كتمان حقايق و پشت سر انداختن كتابهاى آسمانى و ميثاق الهى است.
3 - خودپسندى و شهرت طلبى عالمان اهل كتاب
لا تحسبنّ الّذين يفرحون بمآ اتوا و يحبّون ان يحمدوا بما لم يفعلوا
4 - شادمانى عالمان اهل كتاب از بيان برخى حقايق كتاب هاى آسمانى ( آنچه با دنياخواهى آنان منافات نداشته )
لا تحسبنّ الّذين يفرحون بمآ اتوا
مراد از «مآ اتوا»، مى تواند بيان حقايقى از كتاب باشد كه به قرينه «و اشتروا به ثمناً»، با دنياطلبى آنان برخوردى نداشته است.
5 - انتظار ستايش عالمان يهود و نصارا از پيروانشان به جهت بيان نكردن حقايقى از تورات و انجيل
لا تحسبنّ الّذين . .. يحبّون ان يحمدوا بما لم يفعلوا
بنابر اينكه مراد از «ما لم يفعلوا» (آنچه را انجام ندادند)، وفادار نبودنشان به پيمان الهى و كتمان حقايق باشد كه در آيه قبل به آن تصريح شد. و انتظار ستايش شايد بدان جهت بوده كه آنان با كتمان حقايق، دين اجدادى مردم خويش را محفوظ مى داشتند و لذا فاعل محذوف در «يُحمدوا» به پيروان آنان تفسير شد.
7 - برخى از عالمان اهل كتاب على رغم ترك وظيفه ، تظاهر به انجام آن داشته و خواهان ستايش در برابر آن عمل ادعايى بودند .
و يحبّون ان يحمدوا بما لم يفعلوا
10 - واهى بودن پندار نجات عالمان اهل كتاب از عذاب الهى ، با وجود عملكرد ناشايست آنان ( كتمان حقايق و . . . )
لا تحسبنّ الّذين . .. بمفازة من العذاب
كلمه «مفازة»، مصدر ميمى و به معناى خلاص و نجات يافتن است.
12 - كتمان حقايق و ديگر ترفند هاى عالمان اهل كتاب ، آنان را از عذاب دنيا ( ذلّت ، شكست و . . . ) نجات نخواهد داد .
لا تحسبنّ الّذين . .. بمفازة من العذاب
در برداشت فوق، عذاب اوّل، به قرينه تكرار آن، عذاب دنيوى گرفته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 199 - 1،2،3،16،18
1 - ايمان واقعى گروهى از عالمان اهل كتاب به خداوند ، قرآن و كتب آسمانى خويش
وَ اِنّ من اهل الكتب لمن يؤمن باللّه و ما انزل اليكم . .. خاشعين للّه
سوداگرى با آيات الهى از امورى است كه اغلب با عالمان و دانشمندان دينى سنخيّت دارد ; جمله «لتبيّننّه للناس»، در آيه 187 اين معنا را تأييد مى كند.
2 - خشوع و فروتنى گروهى از عالمان اهل كتاب در برابر خداوند
انّ من اهل الكتب لمن يؤمن . .. خاشعين للّه
3 - خشوع و فروتنى گروهى از عالمان اهل كتاب ، زمينه ساز ايمان واقعى آنان به خدا و كتب آسمانى
انّ من اهل الكتب لمن يؤمن . .. خاشعين للّه
توصيف اهل كتاب به خشوع و فروتنى، مى تواند اشاره به علّت ايمان و اقرار آنان به حقانيّت قرآن و ايمان واقعى به تورات و انجيل باشد.
16 - تمجيد خداوند از عالمان مؤمن اهل كتاب ، به خاطر ايمان به قرآن و سوداگرى نكردن بر سر آياتِ الهى
انّ من اهل الكتب لمن يؤمن . .. لا يشترون بايات اللّه ثمناً قليلا اولئك لهم اجرهم
18 - توبيخ الهى نسبت به برخى از عالمان اهل كتاب ، به خاطر سوداگرى آنان با آيات الهى
انّ من اهل الكتب لمن يؤمن . .. لا يشترون بايات اللّه ثمناً قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 44 - 1،5،7،11
1 - آگاهى ناقص دانشمندان اهل كتاب به كتب آسمانى خويش
الم تر الى الذين اوتوا نصيباً من الكتب
ظاهراً «من» براى تبعيض است و «من الكتاب»، وصف براى «نصيباً» است. يعنى بهره آنان تنها نسبت به بخشى از كتاب است.
5 - عالمان اهل كتاب ، خريدار گمراهى در قبال از دست دادن هدايت
الم تر . .. يشترون الضلالة
7 - بهره عالمان اهل كتاب از كتاب آسمانى خويش ، براى راهيابى به هدايت كافى است .
الم تر الى الذين اوتوا نصيباً من الكتب يشترون الضلالة
مى توان گفت توصيف اهل كتاب به «اوتوا نصيباً . .. » اشاره به زشتى گمراهى آنان دارد. يعنى با اينكه از كتاب آسمانى بهره مند بودند، راه ضلالت را برگزيدند.
11 - سوء استفاده علماى يهود و دانشمندان اهل كتاب از علم و مقام خويش براى گمراهى مسلمانان
الم تر الى الذين . .. ان تضلوا السبيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 47 - 14
14 - مسخ چهره انسانى گروهى از اهل كتاب ( سران و عالمان ) در قيامت *
من قبل ان نطمس وجوهاً فنردّها على ادبارها
نكره بودن «وجوه» حاكى از آن است كه اين عقوبت (مسخ چهره انسانى) براى تمامى مخاطبان نيست. لازم به ذكر است كه برخى از مفسران تحقق اين معنى را در قيامت مى دانند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 63 - 13
13 - ترك نهى از منكر در برابر ستمگران ، از سوى علماى اهل كتاب ، به انگيزه حفظ منافع شخصى - تأمين شده از ناحيه آن ستمگران - و يا ترس از تهديداتشان
لولا ينهيهم الربنيون و الاحبار
از امام حسين(ع) در توضيح آيه فوق روايت شده: . .. و انما عاب اللّه ذلك عليهم لانهم كانوا يرون من الظلمة الذين بين اظهرهم المنكر و الفساد فلاينهونهم عن ذلك رغبة فيما كانوا ينالون منهم و رهبة مما يحذرون ... .
تحف العقول، ص 137; بحارالانوار، ج 100، ص 79، ح 37.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 174 - 10
10 - عالمان اهل كتاب ، بخشى از احكام تورات و انجيل ( حليت برخى خوراكى ها و حرمت برخى ديگر ) را كتمان مى كردند .
إن الذين يكتمون ما أنزل اللّه من الكتب
مفسران مصداق مورد نظر براى «الذين يكتمون . ..» را علماى يهود و نصارا دانسته اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 144 - 16،19
16 - عالمان اهل كتاب ( يهود و نصارا ) به حقانيت تغيير قبله ( از بيت المقدس به مسجدالحرام ) واقف بودند .
إن الذين أوتوا الكتب ليعلمون أنه الحق
مراد از ضمير «أنه» نسخ قبله سابق (بيت المقدس) و تعيين قبله فعلى (مسجدالحرام) است.
19 - عالمان اهل كتاب ، حقانيت تغيير قبله را كتمان مى كردند .
إن الذين أوتوا الكتب ليعلمون أنه الحق من ربهم و ما اللّه بغفل عما يعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 101 - 15
15 - برخى از عالمان اهل كتاب ، پس از بعثت پيامبر (صلی الله علیه و آله) به تورات وفادار مانده و به ويژگى هاى پيامبر موعود و تطبيق آنها بر رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) معترف شدند .
نبذ فريق من الذين أوتوا الكتب كتب اللّه وراء ظهورهم
برداشت فوق بر اساس اين احتمال است كه مراد از «الذين أتوا الكتاب» عالمان يهود باشد. در اين صورت «فريق من الذين»; يعنى، گروهى از عالمان، كتاب الهى را به دور افكندند. مفهوم اين جمله اين است كه گروهى چنين نكردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 174 - 10
10 - عالمان اهل كتاب ، بخشى از احكام تورات و انجيل ( حليت برخى خوراكى ها و حرمت برخى ديگر ) را كتمان مى كردند .
إن الذين يكتمون ما أنزل اللّه من الكتب
مفسران مصداق مورد نظر براى «الذين يكتمون . ..» را علماى يهود و نصارا دانسته اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 43 - 13
13- آگاهان به تورات و انجيل در عصر بعثت بر حقانيت رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) شهادت مى دادند .
و كفى بالله شهيدًا . .. و من عنده علم الكتب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 107 - 12
12- با تمام وجود سر بر آستان خداوند ساييدن و حريصانه به سجده افتادن جمعى از علماى اهل كتاب به هنگام آشنايى با قرآن
إن الذين أُوتوا العلم من قبله . .. يخرّون للأذقان سجّدًا
برداشت فوق، مبتنى بر اين نكته است كه مراد از «أُوتوا العلم من قبله» اهل كتاب باشد و تعبير از سجده به «خرّ» - كه به معناى سقوط و به رو افتادن است - مى تواند اشاره به حقيقت ياد شده داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 140 - 14
14 - عالمان اهل كتاب ، مورد تهديد خداوند به خاطر كتمان حقايق آسمانى
و من أظلم ممن كتم شهدة عنده من اللّه و ما اللّه بغفل عما تعملون
هدف از بيان آگاهى خدا و غفلت نداشتن از رفتار عالمان اهل كتاب، تهديد كردن آنان به كيفر و مجازات مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 144 - 19
19 - عالمان اهل كتاب ، حقانيت تغيير قبله را كتمان مى كردند .
إن الذين أوتوا الكتب ليعلمون أنه الحق من ربهم و ما اللّه بغفل عما يعملون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 146 - 8
8 - گروهى از عالمان اهل كتاب على رغم اطمينانشان به حقانيت قبله مسلمانان ، آن را كتمان مى كردند .
و إن فريقاً منهم ليكتمون الحق و هم يعلمون
جمله «و هم يعلمون» اشاره به اين معنا دارد كه كتمان كنندگان از عالمان دينى اهل كتاب بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 174 - 10
10 - عالمان اهل كتاب ، بخشى از احكام تورات و انجيل ( حليت برخى خوراكى ها و حرمت برخى ديگر ) را كتمان مى كردند .
إن الذين يكتمون ما أنزل اللّه من الكتب
مفسران مصداق مورد نظر براى «الذين يكتمون . ..» را علماى يهود و نصارا دانسته اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 101 - 6،7،15
6 - عالمان اهل كتاب ، پس از بعثت پيامبر (صلی الله علیه و آله) بشارت هاى تورات را درباره پيامبر موعود نديده انگاشته و بدان ها اعتنايى نكردند .
و لما جاءهم رسول . .. نبذ فريق من الذين أوتوا الكتب كتب اللّه وراء ظهورهم
به نظر مى رسد مراد از «فريق» در جمله فوق، عالمان يهود باشد; زيرا آنان متصدى بيان معارف و احكام تورات بودند. جمله «كأنهم لايعلمون» (گويا ]بدانها [عالم نبودند) مؤيد اين معناست.
7 - عالمان اهل كتاب ، مطمئن به منطبق بودن ويژگى هاى پيامبر وعده داده شده در تورات ، بر پيامبر اسلام
و لما جاءهم رسول . .. نبذ فريق من الذين أوتوا الكتب كتب اللّه وراء ظهورهم
عالمان يهود، براى انكار پيامبر(صلی الله علیه و آله) دو راه در پيش روى خود داشتند: 1- ناديده گرفتن بشارتهاى تورات; 2- اظهار منطبق نبودن ويژگيهاى شمرده شده در تورات بر پيامبر. از اين كه عالمان يهود راه اول را انتخاب كردند، معلوم مى شود، انطباق آن ويژگيها بر پيامبر، امرى مسلّم و غير قابل ترديد بوده است.
15 - برخى از عالمان اهل كتاب ، پس از بعثت پيامبر (صلی الله علیه و آله) به تورات وفادار مانده و به ويژگى هاى پيامبر موعود و تطبيق آنها بر رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) معترف شدند .
نبذ فريق من الذين أوتوا الكتب كتب اللّه وراء ظهورهم
برداشت فوق بر اساس اين احتمال است كه مراد از «الذين أتوا الكتاب» عالمان يهود باشد. در اين صورت «فريق من الذين»; يعنى، گروهى از عالمان، كتاب الهى را به دور افكندند. مفهوم اين جمله اين است كه گروهى چنين نكردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 44 - 10
10 - علماى اهل كتاب ، داراى مقام و موقعيتى خاص در صدر اسلام
الم تر الى الذين اوتوا نصيباً من الكتب . .. و يريدون ان تضلوا السبيل
مراد از «اوتوا نصيباً» عالمان اهل كتاب هستند ; زيرا علم كتاب در نزد آنهاست. و تصريح خداوند به دشمنى آنان با جمله «اللّه اعلم باعدائكم»، - در آيه بعد - حاكى از موقعيتى است كه عالمان اهل كتاب در نزد مسلمانان داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 188 - 13
13 - عذابى دردناك در انتظار عالمان اهل كتاب به جهت كتمان حقايق و انتظار چاپلوسى و ستايش بيجا
لا تحسبنّ الّذين . .. بمفازة من العذاب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 2
2 - گرايش و ايمان برخى اهل كتاب و علماى يهود به جبت ( معبودى غير از خدا ) و طاغوت
الم تر الى الذين اوتوا نصيباً من الكتب يؤمنون بالجبت و الطّاغوت
«جبت» در لغت به معناى هر چيزى است كه در آن خيرى نباشد و نيز به معبودى غير از خدا گفته مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 175 - 5
5 - عالمان اهل كتاب با كتمان حقايق كتاب هاى آسمانى ، گمراه شدند و عذاب الهى را براى خويش كسب كردند .
أولئك الذين اشتروا الضللة بالهدى و العذاب بالمغفرة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 21 - 8
8 - علماى اهل كتاب، تكذيب كنندگان آيات الهى و ستمگرانى محروم از سعادت و رستگارى
الذين ءاتينهم الكتب يعرفونه . .. و من أظلم ... إنه لايفلح الظلمون
مراد از ضمير در «آتيناهم» به قرينه حكم و موضوع، عالمان اهل كتاب مى تواند باشد كه دريافت كنندگان كتب آسمانى هستند، نه مردم معمولى از يهود و نصارا.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 13
13 - قضاوت ، مسؤوليت عالمان به كتب آسمانى
يحكم بها . .. و الربنيون و الاحبار بما استحفظوا من كتب اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 63 - 2
2 - بازدارى يهوديان و مسيحيان از آلودگى به گناه ( گفتار هاى ناروا ، حرام خوارى و . . . ) ، تكليفى الهى بر عهده عالمان اهل كتاب
لولا ينهيهم الربنيون و الاحبار عن قولهم الاثم و اكلهم السحت
بينش علماى بنى اسرائيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 80 - 7
7 - ثروت افسانه اى قارون ، بسى كم ارزش تر از پاداش هاى الهى در ديدگاه فرزانگان بنى اسرائيل
و قال الذين أُوتوا العلم ويلكم ثواب اللّه خير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 44 - 1،2،3
1 - عالمان بنى اسرائيل ، مردمان رابه كار هاى نيك دعوت مى كردند .
أتأمرون الناس بالبر
چون مخاطبان «أتأمرون» بايد غير از «الناس» باشند، مى توان گفت: مراد از مخاطبان - به قرينه «و أنتم تتلون الكتاب» - عالمان دينى و مقصود از «الناس» توده هاى مردم است.
2 - عالمان بنى اسرائيل ، خود به آنچه مردمان رابه آن فرا مى خواندند ، عمل نمى كردند .
أتأمرون الناس بالبر و تنسون أنفسكم
3 - عالمان بنى اسرائيل ، مورد نكوهش و سرزنش خداوند به خاطر عمل نكردن به محتواى دعوت هاى خويش
أتأمرون الناس بالبر و تنسون أنفسكم
استفهام در «أتأمرون . ..» استفهام انكار توبيخى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 80 - 3
3 - ستايش خداوند از فرزانگان بنى اسرائيل ، به خاطر برخورد سخت آنان با دل باختگان دنيا
و قال الذين أُوتوا العلم ويلكم
تعبير «الذين أُوتوا العلم» تعبيرى ستايشگرانه است كه خداوند درباره عالمان و فرزانگان بنى اسرائيل به كار برده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 80 - 4،7
4 - بى اعتنايى فرزانگان بنى اسرائيل به كوكبه قارون و جلوه نداشتن ثروت افسانه اى وى در چشم و دل ايشان
فخرج على قومه فى زينته . .. و قال الذين أُوتوا العلم ويلكم ثواب اللّه خير
7 - ثروت افسانه اى قارون ، بسى كم ارزش تر از پاداش هاى الهى در ديدگاه فرزانگان بنى اسرائيل
و قال الذين أُوتوا العلم ويلكم ثواب اللّه خير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 80 - 1
1 - موضع گيرى تند و عتاب آميز فرزانگان بنى اسرائيل در برابر آرزومندان ثروت قارونى .
قال الذين يريدون الحيوة الدنيا يليت لنا مثل ما أُوتى قرون . .. و قال الذين أُوت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 44 - 3
3 - عالمان بنى اسرائيل ، مورد نكوهش و سرزنش خداوند به خاطر عمل نكردن به محتواى دعوت هاى خويش
أتأمرون الناس بالبر و تنسون أنفسكم
استفهام در «أتأمرون . ..» استفهام انكار توبيخى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 197 - 1
1 - آگاهى و اطلاع عالمان بنى اسرائيل از آمدن قرآن ، خود دليل حقانيت آن و صدق پيامبر (صلی الله علیه و آله) است .
أوَلم يكن لهم ءاية أن يعلمه علمؤا بنى إسرءيل
استفهام در اين آيه توبيخى است. ضمير «هم» در «لهم» به مشركان مكه بازمى گردد و «آية» خبر «لم يكن» و به معناى دليل روشن مى باشد. «أن يعلمه...» نيز اسم «لم يكن» و ضمير در آن به خبر «قرآن» يا «خبر نزول آن بر پيامبر» بازمى گردد; يعنى، «أوَلم يكن علم علماء بنى اسرائيل بخبر القرآن أو خبر نزوله عليك على سبيل البشارة فى كتب الأنبياء الماضين آية للمشركين على صحّة نبوّتك».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 197 - 1
1 - آگاهى و اطلاع عالمان بنى اسرائيل از آمدن قرآن ، خود دليل حقانيت آن و صدق پيامبر (صلی الله علیه و آله) است .
أوَلم يكن لهم ءاية أن يعلمه علمؤا بنى إسرءيل
استفهام در اين آيه توبيخى است. ضمير «هم» در «لهم» به مشركان مكه بازمى گردد و «آية» خبر «لم يكن» و به معناى دليل روشن مى باشد. «أن يعلمه...» نيز اسم «لم يكن» و ضمير در آن به خبر «قرآن» يا «خبر نزول آن بر پيامبر» بازمى گردد; يعنى، «أوَلم يكن علم علماء بنى اسرائيل بخبر القرآن أو خبر نزوله عليك على سبيل البشارة فى كتب الأنبياء الماضين آية للمشركين على صحّة نبوّتك».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 44 - 2،3
2 - عالمان بنى اسرائيل ، خود به آنچه مردمان رابه آن فرا مى خواندند ، عمل نمى كردند .
أتأمرون الناس بالبر و تنسون أنفسكم
3 - عالمان بنى اسرائيل ، مورد نكوهش و سرزنش خداوند به خاطر عمل نكردن به محتواى دعوت هاى خويش
أتأمرون الناس بالبر و تنسون أنفسكم
استفهام در «أتأمرون . ..» استفهام انكار توبيخى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - قصص - 28 - 80 - 3
3 - ستايش خداوند از فرزانگان بنى اسرائيل ، به خاطر برخورد سخت آنان با دل باختگان دنيا
و قال الذين أُوتوا العلم ويلكم
تعبير «الذين أُوتوا العلم» تعبيرى ستايشگرانه است كه خداوند درباره عالمان و فرزانگان بنى اسرائيل به كار برده است.
بى ارزشى علماى بى عمل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 5 - 4
4 - دانشمندان بى عمل ، فاقد كمترين ارزش در پيشگاه خداوند
مثل الذين حمّلوا . .. كمثل الحمار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 175 - 6
6 - عالمان بى تعهد و وظيفه نشناس ، از مغفرت الهى محروم و به آتش دوزخ گرفتار خواهند شد .
أولئك الذين اشتروا . .. العذاب بالمغفرة فما أصبر هم على النار
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 5 - 3
3 - مَثَل عالمان بى عمل يهود در پيشگاه خداوند ، مَثَل الاغى است كه بار كتاب حمل مى كند ; ولى از آن بهره اى ندارد .
مثل الذين حمّلوا التورية . .. كمثل الحمار يحمل أسفارًا
علماى دين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 99 - 8
8 - انحراف عالمان و رهبران دينى ، موجب انحراف مردم و تحريف حقايق
يا اهل الكتاب لم تصدّون عن سبيل اللّه . .. تبغونها عوجاً و انتم شهداء
ظاهراً مراد از اهل كتاب به دليل «انتم شهداء» عالمان اهل كتاب هستند و مراد از «من امن» مردمان عادى; بنابراين عالمان اهل كتاب از عوامل انحراف مردم و تحريف حقايق معرفى شده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 27 - 15
15- مشركانى كه قرآن را اسطوره مى خوانند و كسانى كه عليه دين الهى توطئه مى كنند ، با علماى دين برخورد تحقيرآميز و خوار كننده دارند .
و إذا قيل لهم ماذا أنزل ربّكم قالوا أسطر الأولين . .. قد مكر الذين من قبلهم ...
حضور عالمان در قيامت هنگام مؤاخذه مشركان و اعلام اين نكته از آنان كه: خوارى و بدى روز قيامت براى كافران است، مى تواند حكايت كننده اين نكته باشد كه: آنان در دنيا، مورد برخورد اهانت آميز افراد ياد شده قرار گرفته بوده اند. لازم به ذكر است كه مراد از «أُوتوا العلم» به تناسب موضوع (قرآن و تعاليم اديان آسمانى)، مى تواند علماى دين باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 27 - 15
15- مشركانى كه قرآن را اسطوره مى خوانند و كسانى كه عليه دين الهى توطئه مى كنند ، با علماى دين برخورد تحقيرآميز و خوار كننده دارند .
و إذا قيل لهم ماذا أنزل ربّكم قالوا أسطر الأولين . .. قد مكر الذين من قبلهم ...
حضور عالمان در قيامت هنگام مؤاخذه مشركان و اعلام اين نكته از آنان كه: خوارى و بدى روز قيامت براى كافران است، مى تواند حكايت كننده اين نكته باشد كه: آنان در دنيا، مورد برخورد اهانت آميز افراد ياد شده قرار گرفته بوده اند. لازم به ذكر است كه مراد از «أُوتوا العلم» به تناسب موضوع (قرآن و تعاليم اديان آسمانى)، مى تواند علماى دين باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 169 - 5
5 - وارثان كتاب هاى آسمانى بايد از دلبستگى به مظاهر ناپايدار دنيا پيراسته باشند و از چنگ اندازى به مال و منال دنيا از راه هاى ناصواب بپرهيزند .
ورثوا الكتب يأخذون عرض هذا الأدنى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 179 - 10
10 - عالمان دينى دنيادوست و هواپرست و تكذيب كنندگان آيات الهى ، اهل دوزخند .
لكنه أخلد إلى الأرض و اتبع هوه . .. و لقد ذرأنا لجهنم كثيراً
برداشت فوق مقتضاى ارتباط آيه مورد بحث با آيات پيشين است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 179 - 10
10 - عالمان دينى دنيادوست و هواپرست و تكذيب كنندگان آيات الهى ، اهل دوزخند .
لكنه أخلد إلى الأرض و اتبع هوه . .. و لقد ذرأنا لجهنم كثيراً
برداشت فوق مقتضاى ارتباط آيه مورد بحث با آيات پيشين است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 251 - 25
25 - حاكميّت و زمامدارى ، حقّ عالمانى حكيم است كه تا هزيمت ستمگران و متجاوزان مبارزه مى كنند . *
و قتل داوُد جالوت و اتيه اللّه الملك و الحكمة و علّمه مما يشاء
ظاهراً بيان اعطاى ملك به داود پس از بيان كشتن جالوت، اشاره به سببيت اعطاى ملك دارد; يعنى مبارزه و كشتن جالوت باعث اعطاى ملك به وى شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - يونس - 10 - 94 - 7
7 - مردم در عصر نزول قرآن ، براى آگاهى از متون كتاب هاى آسمانى ، چاره اى جز رجوع به عالمان دين نداشتند .
فإن كنت فى شك مما أنزلنا إليك فسئل الذين يقرءون الكتب من قبلك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 169 - 5
5 - وارثان كتاب هاى آسمانى بايد از دلبستگى به مظاهر ناپايدار دنيا پيراسته باشند و از چنگ اندازى به مال و منال دنيا از راه هاى ناصواب بپرهيزند .
ورثوا الكتب يأخذون عرض هذا الأدنى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 159 - 4
4 - ابلاغ و تعليم حقايق كتاب هاى آسمانى ( احكام و معارف دين و براهين آنها ) به مردم ، وظيفه اى بر عهده عالمان دينى
إن الذين يكتمون ما أنزلنا من البينت و الهدى من بعد ما بينه للناس
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 174 - 7
7 - مسؤوليت عالمان دينى و آگاهان به كتاب هاى آسمانى در بيان احكام و معارف الهى
إن الذين يكتمون ما أنزل اللّه من الكتب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 15،36
15 - ضرورت حضور عالمان ربانى و دانشمندان دينى در هر عصر ، براى حفاظت كامل از كتب الهى
و الربنيون و الاحبار بما استحفظوا من كتب اللّه
36 - مسؤولان قضايى و عالمان دينى ، در خطر دين فروشى و سوداگرى با آيات الهى
و لاتشتروا بايتى ثمناً قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 251 - 25
25 - حاكميّت و زمامدارى ، حقّ عالمانى حكيم است كه تا هزيمت ستمگران و متجاوزان مبارزه مى كنند . *
و قتل داوُد جالوت و اتيه اللّه الملك و الحكمة و علّمه مما يشاء
ظاهراً بيان اعطاى ملك به داود پس از بيان كشتن جالوت، اشاره به سببيت اعطاى ملك دارد; يعنى مبارزه و كشتن جالوت باعث اعطاى ملك به وى شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 16،17
16 - دانشمندان يهود و عالمان ربانى آنان ، گواهان حقانيت تورات و بيان كنندگان حقايق آن
يحكم بها . .. و الربنيون و الاحبار بما استحفظوا من كتب اللّه و كانوا عليه شهداء
17 - دانشمندان يهود به دليل شهادتشان بر حقانيت تورات آن را اساس احكام خويش قرار دادند .
يحكم . .. بما استحفظوا من كتب اللّه و كانوا عليه شهداء
چون جمله «كانوا . ..» عطف بر «استحفظوا» است، معلوم مى شود كه دليل قضاوت ربانيون و احبار بر اساس تورات، اعتقاد آنان به حقانيت آن كتاب است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 63 - 12
12 - نقش اساسى عالمان و دانشمندان دينى در ساختار دينى و اخلاقى جامعه
لبئس ما كانوا يصنعون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 82 - 7
7 - نقش مؤثر عالمان دينى و عابدان خداترس در بهبود و اصلاح آراء و افكار مردم
ذلك بان منهم قسيسين و رهباناً
به عالمان دينى كه عهده دار رياست مذهبى مسيحيان هستند، قسيسين (كشيش) گفته مى شود و رهبان جمع راهب است و راهب به كسى گفته مى شود كه از ترس خدا بى اندازه عبادت مى كند. و در اصطلاح به عابدان مسيحى اطلاق مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 71 - 5
5 - اظهار حق و نياميختن آن به باطل ، از وظايف عالمان و آگاهان
يا اهل الكتاب لم تلبسون الحق بالباطل و تكتمون الحق و انتم تعلمون
اگر كتمان حق حرام باشد، لزوماً اظهار آن ضرورت دارد; چون شقّ سوّمى تصوّر نمى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 175 - 3،7
3 - داستان بلعم باعورا ، داستانى پرفايده و هشداردهنده به دينداران و عالمان دينى
و اتل عليهم نبأ الذى ءاتينه ءايتنا
«نبأ» به خبرى گفته مى شود كه داراى فايده اى بزرگ باشد. (مفردات راغب). گويا هدف از نقل آن هشدار به دينداران و عالمان دينى است. يعنى كسانى كه از آيات الهى بهره مند هستند.
7 - انسان ها ، حتى عالمان هدايت يافته ، در خطر پيروى از شيطان و گام نهادن در مسير گمراهى هستند .
فانسلخ منها فأتبعه الشيطن فكان من الغاوين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 101 - 12
12 - معتقدان به مكاتب الهى ، حتى عالمان دينى و دانايان به كتاب هاى آسمانى ، در خطر انحراف و حق پوشى هستند .
نبذ فريق من الذين أوتوا الكتب كتب اللّه وراء ظهورهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 146 - 11
11 - عالمان اديان ، در خطر آلوده شدن به گناه كتمان حقايق هستند .
و إن فريقاً منهم ليكتمون الحق و هم يعلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 174 - 8،9
8 - عالمان دينى ، در خطر آلوده شدن به گناه كتمان حقايق كتاب هاى آسمانى و احكام الهى هستند .
إن الذين يكتمون ما أنزل اللّه من الكتب
9 - دنياگرايى خطرى بزرگ براى عالمان دينى و آگاهان به كتب آسمانى
إن الذين يكتمون ما أنزل اللّه من الكتب و يشترون به ثمناً قليلا . .. لهم عذاب الي
علماى دينى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 66 - 12
12- فروتنى و ادب در برابر عالمان الهى ، لازم است .
هل أتّبعك على أن تعلّمن ممّا علّمت رشدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 7 - 13
13- عالمان دينى و آگاهان به كتاب هاى آسمانى ، داراى منزلت و جايگاه اجتماعى نزد مشركان مكه
فسلوا أهل الذكر
ارجاع مشركان به عالمان دينى و آگاهان به تاريخ انبيا، بيانگر اين نكته است كه اين عالمان، از جايگاهى خاص در ميان مشركان برخوردار بودند و سخنان اين قشر نزد آنان مورد پذيرش بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 66 - 12
12- فروتنى و ادب در برابر عالمان الهى ، لازم است .
هل أتّبعك على أن تعلّمن ممّا علّمت رشدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 7 - 9
9- بشر بودن پيامبران ، امرى مسلّم نزد عالمان دينى و آگاهان تاريخ انبيا در عصر بعثت
و ما أرسلنا . .. فسلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
مقصود از «أهل الذكر» عالمان دينى است; زيرا اولاً عموم مردم از تاريخ پيامبران بى خبر بودند و اين نوع اطلاعات در اختيار عالمان دينى بود و ثانياً واژه «ذكر» در قرآن، بر كتاب هاى آسمانى و از جمله خودِ قرآن اطلاق گرديده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - فرقان - 25 - 59 - 10،12
10 - انسان ها ، وظيفه دار سؤال كردن از افراد خبير و آگاه در باره مبدأ و چگونگى آفرينش جهان هستى ( آسمان ها ، زمين و . . . )
الذى خلق السموت . .. فسئل به خبيرًا
برداشت ياد شده، مبتنى بر اين مطلب است كه «فا» در «فسئل به خبيراً» جواب براى شرط مقدر و تقدير آن چنين باشد: «إن شئت تحقيق ما ذكر فسئل به خبيراً». گفتنى است در برداشت فوق، مرجع ضمير «به» خلق و استوا و «خبيراً» مفعول براى «فسئل» دانسته شد.
12 - لزوم رجوع به افراد خبير و آگاه در مسائل مربوط به معارف الهى ، همچون مبدأ و چگونگى آفرينش آسمان ها و زمين
الحىّ الذى لايموت . .. الذى خلق السموت ... الرحمن فسئل به خبيرًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 109 - 7
7- انسان آگاه به معارف الهى ، همواره در مسير تكامل معنوى و تعالى روحى
إن الذين أُوتوا العلم . .. و يزيدهم خشوعًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 66 - 12
12- فروتنى و ادب در برابر عالمان الهى ، لازم است .
هل أتّبعك على أن تعلّمن ممّا علّمت رشدًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 7 - 5،1
5- بهره مندى پيامبران از وحى ، وجه امتياز و تفاوت آنان با ساير بشر
و ما أرسلنا قبلك إلاّ رجالاً نوحى إليهم
1- تمامى رسولان الهى ، از نوع بشر و جنس مرد بودند .
و ما أرسلنا قبلك إلاّ رجالاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 197 - 5
5 - اعتبار و حجيت سخن و اظهار نظر متخصصان دينى و عالمان به كتاب هاى آسمانى
أوَلم يكن لهم ءاية أن يعلمه علمؤا بنى إسرءيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 107 - 4
4- برخورداران از علم و آگاهى به معارف آسمانى ، داراى روحيه حق پذيرى و خضوع در برابر آيات قرآن
إن الذين أُوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم يخرّون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 107 - 4
4- برخورداران از علم و آگاهى به معارف آسمانى ، داراى روحيه حق پذيرى و خضوع در برابر آيات قرآن
إن الذين أُوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم يخرّون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 108 - 1
1- پروردگار ، منزه از هر كاستى و نقص در بينش آگاهان به معارف آسمانى
إن الذين أُوتوا العلم من قبله . .. يقولون سبحن ربّنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 197 - 6
6 - وجود عالمان دينى و آگاهان به كتاب هاى آسمانى در محيط جاهلى عصر بعثت پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله)
أوَلم يكن لهم ءاية أن يعلمه علمؤا بنى إسرءيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 7 - 13
13- عالمان دينى و آگاهان به كتاب هاى آسمانى ، داراى منزلت و جايگاه اجتماعى نزد مشركان مكه
فسلوا أهل الذكر
ارجاع مشركان به عالمان دينى و آگاهان به تاريخ انبيا، بيانگر اين نكته است كه اين عالمان، از جايگاهى خاص در ميان مشركان برخوردار بودند و سخنان اين قشر نزد آنان مورد پذيرش بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 107 - 8
8- علم به حقايق دينى ارزشمند بوده و عالمان به آن داراى جايگاه و مقام والا در پيشگاه خداوندند .
إن الذين أُوتوا العلم من قبله يخرّون للأذقان
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 7 - 13
13- عالمان دينى و آگاهان به كتاب هاى آسمانى ، داراى منزلت و جايگاه اجتماعى نزد مشركان مكه
فسلوا أهل الذكر
ارجاع مشركان به عالمان دينى و آگاهان به تاريخ انبيا، بيانگر اين نكته است كه اين عالمان، از جايگاهى خاص در ميان مشركان برخوردار بودند و سخنان اين قشر نزد آنان مورد پذيرش بود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 197 - 4
4 - لزوم مراجعه به عالمان دينى ، براى فهم صحيح حقايق شريعت
أوَلم يكن لهم ءاية أن يعلمه علمؤا بنى إسرءيل
علماى مسيحيت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 113 - 3
3 - بى اساس بودن آيين يهود و نصارا در ديدگاه طرف مقابل ، ساخته و پرداخته عالمانشان است .
و قالت اليهود . .. هم يتلون الكتب
تلاوت كتابهاى دينى به ويژه در عصرهاى گذشته، مخصوص عالمان دينى بوده است. بنابراين جمله حاليه «و هم يتلون الكتاب» (با اينكه كتاب آسمانى را تلاوت مى كنند) حاكى است كه سرچشمه و منشأ سخن ياد شده - كه همه يهود و نصارا بدان اذعان داشتند (قالت اليهود ... و قالت النصارى) - به عالمان ايشان بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 114 - 9
9 - اهل كتاب (عالمان يهود و نصارا) آگاه به حقانيت قرآن و نزول آن از جانب خدا
و الذين ءاتينهم الكتب يعلمون أنه منزل من ربك بالحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 7
7 - بسيارى از احبار و راهبان ( پيشوايان دينى يهود و نصارا ) عوامل انحراف مردم و بازدارنده آنان از راه خدا بودند .
إن كثيراً من الأحبار و الرهبان . .. و يصدون عن سبيل اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 31 - 1
1 - تسليم و اطاعت بى چون و چراى يهود و نصارا در برابر احبار و راهبان ( پيشوايان دينى ) خويش
اتخذوا أحبارهم و رهبنهم أرباباً
«اتخاذ رب» كنايه از تسليم و اطاعت بى چون و چراست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 32 - 4
4 - اطاعت محض و تبعيت كوركورانه يهود و نصارا از احبار و راهبانشان ، در راستاى مبارزه با قرآن و اسلام
اتخذوا أحبارهم و رهبنهم أرباباً . .. يريدون أن يطفئوا نور اللّه بأفوههم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 2
2 - بسيارى از عالمان دينى يهود و نصارا ، اموال مردم را به ناحق و بدون سبب موجه و مشروع ، تصاحب مى كردند .
إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 1
1 - خداوند ، از فساد مالى و انحراف بسيارى از احبار و راهبان ( پيشوايان دينى يهود و نصارا ) پرده برداشته و مؤمنان را نسبت به خطر آنان هشدار داد .
يأيها الذين ءامنوا إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 31 - 12
12 - از امام صادق ( ع ) درباره سخن خدا كه فرمود : « اتخذوا أحبارهم و رهبانهم أرباباً من دون اللّه » روايت شده كه فرمود : « و اللّه ما صلّوا لهم و لا صاموا و لكنهم أحلّوا لهم حراماً و حرّموا عليهم حلالا فاتّبعوهم ;
به خدا سوگند آنان براى احبار و راهبان نه نماز خواندند و نه روزه گرفتند ; ولى آن علما و صومعه داران، براى مردم حرام را حلال و حلال را حرام كردند و آنان پيروى كردند».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 197 - 2
2 - پيشگويى علماى يهود و نصارا ، در باره آمدن قرآن و ظهور پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)
أوَلم يكن لهم ءاية أن يعلمه علمؤا بنى إسرءيل
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه صرف آگاهى و اطلاع علماى بنى اسرائيل تا زمانى كه اطلاعات خود را در اختيار ديگران قرار نداده اند، نمى تواند آيه و نشانه باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 31 - 1
1 - تسليم و اطاعت بى چون و چراى يهود و نصارا در برابر احبار و راهبان ( پيشوايان دينى ) خويش
اتخذوا أحبارهم و رهبنهم أرباباً
«اتخاذ رب» كنايه از تسليم و اطاعت بى چون و چراست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 32 - 4
4 - اطاعت محض و تبعيت كوركورانه يهود و نصارا از احبار و راهبانشان ، در راستاى مبارزه با قرآن و اسلام
اتخذوا أحبارهم و رهبنهم أرباباً . .. يريدون أن يطفئوا نور اللّه بأفوههم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 2
2 - بسيارى از عالمان دينى يهود و نصارا ، اموال مردم را به ناحق و بدون سبب موجه و مشروع ، تصاحب مى كردند .
إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 2
2 - بسيارى از عالمان دينى يهود و نصارا ، اموال مردم را به ناحق و بدون سبب موجه و مشروع ، تصاحب مى كردند .
إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 82 - 9،11
9 - مسيحيان و عالمان دينى آنان ، مردمى حق پذير و برخوردار از سلامت نفس
الذين قالوا إنّا نصرى . .. و انهم لايستكبرون
بنابر اينكه متعلق حذف شده از «لايستكبرون» كلمه اى همانند «عن اتباع الحق» باشد، آيه بعد اين معنا را تأييد مى كند.
11 - تمجيد خدا از كشيشان و راهبان وارسته و مسيحيان حق پذير و فروتن
ذلك بان منهم قسيسين و رهباناً و انهم لايستكبرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 176 - 5
5 - حق ستيزى و حق پوشى علماى يهود و نصارا
إن الذين يكتمون . .. ذلك بأن اللّه نزل الكتب بالحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 1
1 - خداوند ، از فساد مالى و انحراف بسيارى از احبار و راهبان ( پيشوايان دينى يهود و نصارا ) پرده برداشته و مؤمنان را نسبت به خطر آنان هشدار داد .
يأيها الذين ءامنوا إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 32 - 3
3 - احبار ( عالمان يهود ) و راهبان ( عالمان نصارا ) سردمداران مبارزه با قرآن و اسلام
اتخذوا أحبارهم و رهبنهم أرباباً . .. يريدون أن يطفئوا نور اللّه بأفوههم
برداشت فوق بر اين اساس است كه ضمير «هم» در «يريدون»، «يطفئوا» و «بأفواههم» به احبار و راهبان بازگردد، كه در اين صورت آيه شريفه بيانگر يكى از مصداقهاى «اتخذوا أحبارهم و رهبانهم أرباباً» خواهد بود ; بدين معنا كه احبار و راهبان عليه قرآن و اسلام سخنان نادرست مى گفتند و يهود و نصارا از آنان تبعيت كوركورانه و اطاعت محض داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 8
8 - تلاش احبار و راهبان ، در بازداشتن مردم از راه خدا ، در راستاى دستيابى به مطامع دنيوى خويش
ليأكلون أمول الناس بالبطل و يصدون عن سبيل اللّه
با توجه به ارتباط و پيوستگى «يصدون» با «يأكلون» برداشت فوق استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 31 - 2
2 - توبيخ يهود و نصارا از سوى خدا ، به خاطر ارج نهادن به پيشوايان دينى خود ( احبار و راهبان ) تا حد پروردگارى
اتخذوا أحبارهم و رهبنهم أرباباً من دون اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 63 - 4
4 - ربانيون و احبار ( عالمان يهود و نصارا ) مورد توبيخ خداوند به خاطر بى تفاوتى ايشان در برابر حرام خوارى مردم خويش و گفتار نارواى آنان
لولا ينهيهم الربنيون و الاحبار عن قولهم الاثم و اكلهم السحت
مراد از «ربانيون» عالمان نصارا هستند و «احبار» به دانشمندان يهود، گفته مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 63 - 4،10
4 - ربانيون و احبار ( عالمان يهود و نصارا ) مورد توبيخ خداوند به خاطر بى تفاوتى ايشان در برابر حرام خوارى مردم خويش و گفتار نارواى آنان
لولا ينهيهم الربنيون و الاحبار عن قولهم الاثم و اكلهم السحت
مراد از «ربانيون» عالمان نصارا هستند و «احبار» به دانشمندان يهود، گفته مى شود.
10 - سكوت عالمان يهود و نصارا در برابر منكرات جامعه خويش ، بسيار زشت و ناپسند
لبئس ما كانوا يصنعون
ظاهراً مراد از ضمير در «كانوا» و «يصنعون»، «ربانيون» و «احبار» مى باشد نه توده اهل كتاب ; قابل ذكر است كه در برداشت فوق مراد از «ما»ى موصوله، سكوت عالمان اهل كتاب در برابر گناهان دانسته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 144 - 17
17 - عالمان يهود و نصارا ، به خوبى مى دانستند كه قبله شدن مسجدالحرام ، فرمانى از ناحيه خداوند است .
إن الذين أوتوا الكتب ليعلمون أنه الحق
«لام» تأكيد در «ليعلمون» بيانگر اين است كه: اهل كتاب هيچ ترديدى نداشتند و به روشنى مى دانستند كه تغيير قبله حق و از ناحيه خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 82 - 8
8 - نقش مؤثرتر كشيشان از راهبان در هدايتگرى مردم
ذلك بان منهم قسيسين و رهباناً
تقديم ذكرى «قسيسين» بر «رهباناً» مى تواند اشاره به نقش مؤثرتر قسيسين داشته باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 144 - 17
17 - عالمان يهود و نصارا ، به خوبى مى دانستند كه قبله شدن مسجدالحرام ، فرمانى از ناحيه خداوند است .
إن الذين أوتوا الكتب ليعلمون أنه الحق
«لام» تأكيد در «ليعلمون» بيانگر اين است كه: اهل كتاب هيچ ترديدى نداشتند و به روشنى مى دانستند كه تغيير قبله حق و از ناحيه خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 114 - 9
9 - اهل كتاب (عالمان يهود و نصارا) آگاه به حقانيت قرآن و نزول آن از جانب خدا
و الذين ءاتينهم الكتب يعلمون أنه منزل من ربك بالحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 197 - 2
2 - پيشگويى علماى يهود و نصارا ، در باره آمدن قرآن و ظهور پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)
أوَلم يكن لهم ءاية أن يعلمه علمؤا بنى إسرءيل
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه صرف آگاهى و اطلاع علماى بنى اسرائيل تا زمانى كه اطلاعات خود را در اختيار ديگران قرار نداده اند، نمى تواند آيه و نشانه باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 83 - 3،10
3 - گريه گروهى از كشيشان و راهبان عصر پيامبر بر اثر شنيدن قرآن
منهم قسيسين و رهباناً . .. ما أنزل إلى الرسول ترى اعينهم تفيض من الدمع
بنابر اينكه ضمير در «سمعوا» به «قسيسين» و «رهبان» برگردانده شود.
10 - گروهى از مسيحيان ، كشيشان و راهبان عصر بعثت ، پذيراى اسلام در پى شنيدن قرآن .
و إذا سمعوا ما أنزل إلى الرسول . .. يقولون ربنا ءامنا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 159 - 6،10
6 - عالمان يهود و نصارا در عصر بعثت ، شواهد و نشانه هاى حقانيت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و احكام اسلام را كتمان مى كردند .
الذين يكتمون ما أنزلنا من البينت و الهدى من بعد ما بينه للناس فى الكتب
10 - علماى يهود و نصارا به خاطر كتمان حقايق و معارف كتب آسمانى از رحمت خدا محروم شده و مورد لعن و نفرين لعنت كنندگان هستند .
إن الذين يكتمون ما أنزلنا . .. أولئك يلعنهم اللّه و يلعنهم اللعنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 176 - 5
5 - حق ستيزى و حق پوشى علماى يهود و نصارا
إن الذين يكتمون . .. ذلك بأن اللّه نزل الكتب بالحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 197 - 2
2 - پيشگويى علماى يهود و نصارا ، در باره آمدن قرآن و ظهور پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)
أوَلم يكن لهم ءاية أن يعلمه علمؤا بنى إسرءيل
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه صرف آگاهى و اطلاع علماى بنى اسرائيل تا زمانى كه اطلاعات خود را در اختيار ديگران قرار نداده اند، نمى تواند آيه و نشانه باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 2
2 - بسيارى از عالمان دينى يهود و نصارا ، اموال مردم را به ناحق و بدون سبب موجه و مشروع ، تصاحب مى كردند .
إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 1
1 - خداوند ، از فساد مالى و انحراف بسيارى از احبار و راهبان ( پيشوايان دينى يهود و نصارا ) پرده برداشته و مؤمنان را نسبت به خطر آنان هشدار داد .
يأيها الذين ءامنوا إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 83 - 3
3 - گريه گروهى از كشيشان و راهبان عصر پيامبر بر اثر شنيدن قرآن
منهم قسيسين و رهباناً . .. ما أنزل إلى الرسول ترى اعينهم تفيض من الدمع
بنابر اينكه ضمير در «سمعوا» به «قسيسين» و «رهبان» برگردانده شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 159 - 10
10 - علماى يهود و نصارا به خاطر كتمان حقايق و معارف كتب آسمانى از رحمت خدا محروم شده و مورد لعن و نفرين
لعنت كنندگان هستند .
إن الذين يكتمون ما أنزلنا . .. أولئك يلعنهم اللّه و يلعنهم اللعنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 3
3 - خوشبينى مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به پيشوايان دينى يهود و نصارا
يأيها الذين ءامنوا إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
افشاى چهره عالمان دينى يهود و نصارا براى مسلمانان (يا أيها الذين آمنوا) - كه متضمن هشدار به ايشان است - بيانگر اين حقيقت است كه: مسلمانان از ماهيت خطر پيشوايان دينى اهل كتاب آگاهى نداشتند بلكه بر عكس به آنان خوشبين بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 63 - 10
10 - سكوت عالمان يهود و نصارا در برابر منكرات جامعه خويش ، بسيار زشت و ناپسند
لبئس ما كانوا يصنعون
ظاهراً مراد از ضمير در «كانوا» و «يصنعون»، «ربانيون» و «احبار» مى باشد نه توده اهل كتاب ; قابل ذكر است كه در برداشت فوق مراد از «ما»ى موصوله، سكوت عالمان اهل كتاب در برابر گناهان دانسته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 82 - 6،18
6 - حضور كشيشان و راهبان خداترس در بين مسيحيان موجب دوستى و نزديكى آنان با مسلمانان
اقربهم مودة للذين ءامنوا الذين . .. ذلك بان منهم قسيسين و رهباناً
18 - وجود كشيشان و راهبان منتظر بعثت حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) در ميان مسيحيان ، موجب محبت آنان ، به مسلمانان
و لتجدن اقربهم مودة للذين ءامنوا . .. ذلك بان منهم قسيسين و رهباناً و انهم لايست
از امام صادق(ع) روايت شده كه پس از خواندن آيه فوق فرمود: أولئك كانوا قوماً بين عيسى(ع) و محمد(صلی الله علیه و آله) ينتظرون مجيىء محمد(صلی الله علیه و آله).
تفسير عياشى، ج 1، ص 335، ح 162; نورالثقلين، ج 1، ص 662، ح 317.
علماى مكه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 43 - 16
16- حضور افرادى آگاه ، عالم و مطلع از وضعيت انبياى الهى ، در شهر مكه در صدراسلام
فسئلوا أهل الذكر إن كنتم لاتعلمون
علماى يهود
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 113 - 3
3 - بى اساس بودن آيين يهود و نصارا در ديدگاه طرف مقابل ، ساخته و پرداخته عالمانشان است .
و قالت اليهود . .. هم يتلون الكتب
تلاوت كتابهاى دينى به ويژه در عصرهاى گذشته، مخصوص عالمان دينى بوده است. بنابراين جمله حاليه «و هم يتلون الكتاب» (با اينكه كتاب آسمانى را تلاوت مى كنند) حاكى است كه سرچشمه و منشأ سخن ياد شده - كه همه يهود و نصارا بدان اذعان داشتند (قالت اليهود ... و قالت النصارى) - به عالمان ايشان بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 75 - 13
13 - عالمان يهود در عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، به الهى بودن قرآن آگاهى كامل داشتند .
و هم يعلمون
برداشت فوق، مبتنى بر اين است كه مفعول «يعلمون» به قرينه «يسمعون كلام اللّه» الهى بودن كلامى باشد كه براى آنان قراءت مى شده است; يعنى: «و هم يعلمون ان الذى يسمعونه كلام اللّه».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 114 - 9
9 - اهل كتاب (عالمان يهود و نصارا) آگاه به حقانيت قرآن و نزول آن از جانب خدا
و الذين ءاتينهم الكتب يعلمون أنه منزل من ربك بالحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 8
8 - تناقض آشكار ميان ادعا هاى اهل كتاب ( عالمان يهود ) و عمل آنان
الم تر الى الذين اوتوا نصيباً من الكتب يؤمنون بالجبت و الطّاغوت
خداوند از يكسو يهوديان را به دارا بودن كتاب آسمانى - كه طبعاً كتاب توحيد است - توصيف كرده و از سوى ديگر شرك آنان را گوشزد كرده تا تناقض در ادعا و عمل يهوديان را به خود آنان و به مسلمانان تفهيم كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 82 - 13
13 - يهوديان و علماى آنان داراى روحيه سلطه گرى و حق ناپذيرى
اشد الناس عدوة للذين ءامنوا اليهود . .. و انهم لايستكبرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 7
7 - بسيارى از احبار و راهبان ( پيشوايان دينى يهود و نصارا ) عوامل انحراف مردم و بازدارنده آنان از راه خدا بودند .
إن كثيراً من الأحبار و الرهبان . .. و يصدون عن سبيل اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 44 - 9
9 - تصميم عالمان يهود بر گمراه كردن مسلمانان
و يريدون ان تضلوا السبيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 46 - 3
3 - تحريف و تفسير ناصواب گفته ها ، از روش هاى عالمان يهود براى گمراه ساختن مسلمانان
و يريدون ان تضلوا السبيل . .. من الذين هادوا يحرّفون الكلم
هدف از تحريف و تفسير ناصواب سخنان از سوى عالمان يهود، به دليل «ان تضلوا»، گمراه ساختن مسلمانان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 31 - 1
1 - تسليم و اطاعت بى چون و چراى يهود و نصارا در برابر احبار و راهبان ( پيشوايان دينى ) خويش
اتخذوا أحبارهم و رهبنهم أرباباً
«اتخاذ رب» كنايه از تسليم و اطاعت بى چون و چراست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 32 - 4
4 - اطاعت محض و تبعيت كوركورانه يهود و نصارا از احبار و راهبانشان ، در راستاى مبارزه با قرآن و اسلام
اتخذوا أحبارهم و رهبنهم أرباباً . .. يريدون أن يطفئوا نور اللّه بأفوههم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 41 - 11،15
11 - يهوديان و منافقان شتابنده در كفر ، پذيراى سخنان نادرست و سر به فرمانِ سران و عالمان تحريفگر يهود
سمعون للكذب سمعون لقوم ءاخرين لم يأتوك يحرفون الكلم
برداشت فوق بر اين مبناست كه «سمعون . ..»، علاوه بر توصيف يهوديان، وصف منافقان نيز باشد، و «للكذب» و «لقوم» مفعول به براى «سمعون» باشد. بنابراين معناى «سمعون للكذب» كه داراى لحنى مذمت آميز است، چنين مى شود: آنان پذيراى سخنان دروغ هستند، و «سمعون لقوم ءاخرين»، يعنى شنواى دستورات ديگران و مطيع آنانند.
15 - منافقان و يهوديان شتابنده در كفر ، مردمى دروغ پرداز ، جاسوس و فرمانبردار سران و عالمان تحريفگر يهود
سمعون للكذب سمعون لقوم ءاخرين لم يأتوك يحرفون الكلم
برداشت فوق بر اين مبناست كه «للكذب» و «لقوم» مفعول له براى «سمعون» باشد. بنابراين «سمعون للكذب»، يعنى سخنان تو را مى شنوند تا بر تو دروغ ببندند و شايعه سازى كنند و «سمعون لقوم ءاخرين»، يعنى آنان جاسوس ديگرانند و سخنان تو را براى ديگران مى شنوند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 2
2 - بسيارى از عالمان دينى يهود و نصارا ، اموال مردم را به ناحق و بدون سبب موجه و مشروع ، تصاحب مى كردند .
إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 1
1 - خداوند ، از فساد مالى و انحراف بسيارى از احبار و راهبان ( پيشوايان دينى يهود و نصارا ) پرده برداشته و مؤمنان را نسبت به خطر آنان هشدار داد .
يأيها الذين ءامنوا إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 41 - 23
23 - تثبيت حكم تحريف شده به دست عالمان يهود ، هدف آنان از ارجاع داورى به رسول خدا (صلی الله علیه و آله)
ان اوتيتم هذا فخذوه و إن لم تؤتوه فاحذروا
ارجاع داورى به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و نپذيرفتن قضاوت آن حضرت در صورت مخالفت حكم وى با اظهارات عالمان يهود، مى رساند كه هدف آنان از اين ارجاع تنها تلاش براى يافتن امضاى حكم تحريف شده بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 2
2 - گرايش و ايمان برخى اهل كتاب و علماى يهود به جبت ( معبودى غير از خدا ) و طاغوت
الم تر الى الذين اوتوا نصيباً من الكتب يؤمنون بالجبت و الطّاغوت
«جبت» در لغت به معناى هر چيزى است كه در آن خيرى نباشد و نيز به معبودى غير از خدا گفته مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 31 - 12
12 - از امام صادق ( ع ) درباره سخن خدا كه فرمود : « اتخذوا أحبارهم و رهبانهم أرباباً من دون اللّه » روايت شده كه فرمود : « و اللّه ما صلّوا لهم و لا صاموا و لكنهم أحلّوا لهم حراماً و حرّموا عليهم حلالا فاتّبعوهم ;
به خدا سوگند آنان براى احبار و راهبان نه نماز خواندند و نه روزه گرفتند ; ولى آن علما و صومعه داران، براى مردم حرام را حلال و حلال را حرام كردند و آنان پيروى كردند».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 79 - 5،6،7،8،10
5 - گروهى از عالمان يهود ، افكار تحرير يافته خويش را حقايقى ( معارف ، احكام و . . . ) از جانب خدا قلمداد نموده ، به مردم ارائه مى كردند .
فويل للذين يكتبون الكتب بأيديهم ثم يقولون هذا من عند اللّه
«بأيديهم» (با دستهاى خود)، تأكيد بر اين است كه عالمان يهود آنچه را به عنوان كتاب الهى مى نوشتند، ساخته و پرداخته خود آنان بود، همانند جمله هاى «يقولون بأفواههم» و «نظرته بعينى . ..» و ... .
6 - دستيابى به متاع هاى دنيوى ( مال ، رياست ، وجاهت و . . . ) هدف عالمان يهود از ارائه خود ساخته ها به عنوان كتاب آسمانى
ليشتروا به ثمناً قليلا
7 - عوام يهود ، خريداران تحريف ها و بدعت هاى عالمانشان
ليشتروا به ثمناً قليلا
8 - گروهى از عالمان يهود ، مردمانى بدعتگذار و دين ساز بودند .
فويل للذين يكتبون الكتب بأيديهم
10 - عالمان تحريفگر و بدعتگذار يهود ، زمينه سازان گمراهى مردم خويش
ثم يقولون هذا من عند اللّه ليشتروا به ثمناً قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 80 - 2
2 - انديشه يهود درباره عذاب قيامت ( نبود عذاب براى يهوديان جز روزى چند ) از بدعت هاى عالمان يهود
فويل للذين يكتبون الكتب . .. و قالوا لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة
جمله «و قالوا . ..» در ضمن اينكه عطف بر «قد كان فريق» در آيه 75 است، بيانگر مصداقى از «أمانى» در آيه 78 و مصداقى از «الكتاب» در آيه 79 مى باشد. برداشت فوق به لحاظ وجه اخير است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 6،8،11،12
6 - ناتوانى مسلمانان از احتجاج عليه يهود در پيشگاه خدا ، توجيه عالمان يهود براى بازدارى مردم خويش از بازگويى و نشر صفات پيامبر موعود
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم ليحاجوكم به عند ربكم
8 - پيشوايان يهود ، بازگويى صفات پيامبر موعود و اعتراف به حقانيت او را ، نشانه بى خردى بازگو كننده مى شمردند .
أتحدثونهم . .. أفلا تعقلون
11 - حفظ منافع قوم و جامعه يهود ، برتر از اعتراف به باور ها و عقايد دينى در ديدگاه عالمان و پيشوايان آنان
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم . .. أفلا تعقلون
12 - پيشوايان و عالمان يهود ، اعتراف به حقايق دينى و معارف الهى را ، در صورتى كه مخدوش كننده منافع قومى آنان گردد ، ناروا و برخاسته از بى خردى مى دانستند .
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم . .. أفلا تعقلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 79 - 5
5 - گروهى از عالمان يهود ، افكار تحرير يافته خويش را حقايقى ( معارف ، احكام و . . . ) از جانب خدا قلمداد نموده ، به مردم ارائه مى كردند .
فويل للذين يكتبون الكتب بأيديهم ثم يقولون هذا من عند اللّه
«بأيديهم» (با دستهاى خود)، تأكيد بر اين است كه عالمان يهود آنچه را به عنوان كتاب الهى مى نوشتند، ساخته و پرداخته خود آنان بود، همانند جمله هاى «يقولون بأفواههم» و «نظرته بعينى . ..» و ... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 197 - 2
2 - پيشگويى علماى يهود و نصارا ، در باره آمدن قرآن و ظهور پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)
أوَلم يكن لهم ءاية أن يعلمه علمؤا بنى إسرءيل
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه صرف آگاهى و اطلاع علماى بنى اسرائيل تا زمانى كه اطلاعات خود را در اختيار ديگران قرار نداده اند، نمى تواند آيه و نشانه باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 31 - 1
1 - تسليم و اطاعت بى چون و چراى يهود و نصارا در برابر احبار و راهبان ( پيشوايان دينى ) خويش
اتخذوا أحبارهم و رهبنهم أرباباً
«اتخاذ رب» كنايه از تسليم و اطاعت بى چون و چراست.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 32 - 4
4 - اطاعت محض و تبعيت كوركورانه يهود و نصارا از احبار و راهبانشان ، در راستاى مبارزه با قرآن و اسلام
اتخذوا أحبارهم و رهبنهم أرباباً . .. يريدون أن يطفئوا نور اللّه بأفوههم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 75 - 7،8،9
7 - تحريف معنوى تورات از سوى عالمان يهود
ثم يحرفونه من بعد ما عقلوه
تناسب مسائل ياد شده در آيه مورد بحث با عالمان و نيز طايفه مقابل آنان، يعنى «أميون» - كه در آيه 78 بيان شده - دلالت بر اين دارد كه: مراد از «فريق منهم» عالمان بنى اسرائيل و يهود مى باشد. «من بعد ما عقلوه» (پس از آنكه كلام خدا را مى فهميدند تحريفش مى كردند) اشاره به آن دارد كه مراد از تحريف، تحريف معنوى است.
8 - عالمان يهود از روى عمد و با آگاهى و توجه ، سخنان خدا را تحريف مى كردند .
ثم يحرفونه من بعد ما عقلوه و هم يعلمون
برداشت فوق بر اين اساس است كه مفعول «يعلمون» تحريف كلام خدا باشد; يعنى: «و هم يعلمون أنهم يحرفونه». احتمالات ديگرى نيز گفته شده كه به برخى از آنها اشاره خواهد شد.
9 - تحريف كلام الهى از سوى عالمان يهود ، دليل نبود زمينه هاى ايمان در آنان
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم و قد كان فريق منهم . .. من بعد ما عقلوه
جمله حاليه «و قد كان . ..» بيانگر علتى براى نفى اميد از ايمان آوردن يهود است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 79 - 5،7،10
5 - گروهى از عالمان يهود ، افكار تحرير يافته خويش را حقايقى ( معارف ، احكام و . . . ) از جانب خدا قلمداد نموده ، به مردم ارائه مى كردند .
فويل للذين يكتبون الكتب بأيديهم ثم يقولون هذا من عند اللّه
«بأيديهم» (با دستهاى خود)، تأكيد بر اين است كه عالمان يهود آنچه را به عنوان كتاب الهى مى نوشتند، ساخته و پرداخته خود آنان بود، همانند جمله هاى «يقولون بأفواههم» و «نظرته بعينى . ..» و ... .
7 - عوام يهود ، خريداران تحريف ها و بدعت هاى عالمانشان
ليشتروا به ثمناً قليلا
10 - عالمان تحريفگر و بدعتگذار يهود ، زمينه سازان گمراهى مردم خويش
ثم يقولون هذا من عند اللّه ليشتروا به ثمناً قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 91 - 16
16 - عالمان يهود با پنهان كردن بسيارى از معارف تورات آن را تحريف كردند.
تجعلونه قراطيس تبدونها و تخفون كثيرا
كتمان بسيارى از نوشته هاى تورات از ديد و اطلاع مردم طبيعتاً منجر به فراموش شدن آن قسمتها مى شود و در نتيجه كتاب آسمانى به شكل ناقص در اختيار مردم قرار مى گيرد كه اين خود نوعى تحريف است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 46 - 1،2،3
1 - عالمان يهود ، تحريف كننده حقايق و سخنها
من الذين هادوا يحرّفون الكلم عن مواضعه
«كلم» (جمع كلمه) به معناى سخن است كه به مناسبت مورد، حقايقى است كه تحريف آن در گمراه ساختن مسلمانان مؤثر
بوده است.
2 - تحريف و تفسير نابجاى تورات از سوى عالمان يهود *
من الذين هادوا يحرّفون الكلم عن مواضعه
برخى برآنند كه مراد از «الكلم» تورات است و تحريف در اين آيه به معناى تفسير غلط است و نه تغيير الفاظ و جملات ; به دليل «عن مواضعه». چون با تفسير غلط، جمله از موضع و موقعيّت خود خارج مى شود.
3 - تحريف و تفسير ناصواب گفته ها ، از روش هاى عالمان يهود براى گمراه ساختن مسلمانان
و يريدون ان تضلوا السبيل . .. من الذين هادوا يحرّفون الكلم
هدف از تحريف و تفسير ناصواب سخنان از سوى عالمان يهود، به دليل «ان تضلوا»، گمراه ساختن مسلمانان است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 41 -
11،14،15،22،23،25،26
11 - يهوديان و منافقان شتابنده در كفر ، پذيراى سخنان نادرست و سر به فرمانِ سران و عالمان تحريفگر يهود
سمعون للكذب سمعون لقوم ءاخرين لم يأتوك يحرفون الكلم
برداشت فوق بر اين مبناست كه «سمعون . ..»، علاوه بر توصيف يهوديان، وصف منافقان نيز باشد، و «للكذب» و «لقوم» مفعول به براى «سمعون» باشد. بنابراين معناى «سمعون للكذب» كه داراى لحنى مذمت آميز است، چنين مى شود: آنان پذيراى سخنان دروغ هستند، و «سمعون لقوم ءاخرين»، يعنى شنواى دستورات ديگران و مطيع آنانند.
14 - دروغ پذيرى برخى منافقان و يهوديان و پيروى آنان از عالمان تحريفگر ، فلسفه نهى خداوند از تأسف پيامبر (صلی الله علیه و آله) بر كفرورزى آنان
لايحزنك الذين يسرعون . .. سمعون للكذب سمعون لقوم ءاخرين
«سمعون» خبر براى ضمير محذوفى است كه به «الذين قالوا» و «الذين هادوا» بر مى گردد (هم سماعون) و اين جمله، بيانگر علت نهى خداوند از تأسف بر كفر منافقان و يهوديان است.
15 - منافقان و يهوديان شتابنده در كفر ، مردمى دروغ پرداز ، جاسوس و فرمانبردار سران و عالمان تحريفگر يهود
سمعون للكذب سمعون لقوم ءاخرين لم يأتوك يحرفون الكلم
برداشت فوق بر اين مبناست كه «للكذب» و «لقوم» مفعول له براى «سمعون» باشد. بنابراين «سمعون للكذب»، يعنى سخنان تو را مى شنوند تا بر تو دروغ ببندند و شايعه سازى كنند و «سمعون لقوم ءاخرين»، يعنى آنان جاسوس ديگرانند و سخنان تو را براى ديگران مى شنوند.
22 - سفارش عالمان يهود به فرستادگان خويش مبنى بر پذيرش حكم پيامبر (صلی الله علیه و آله) به شرط موافقت آن با حكم تحريف شده آنان
سمعون لقوم ءاخرين لم يأتوك . .. ان اوتيتم هذا فخذوه و إن لم تؤتوه فاحذروا
«هذا» اشاره به حكمى است كه عالمان يهود آن را ابراز مى داشتند و جمله «يحرفون الكلم» مى رساند كه حكمى تحريف شده بوده است.
23 - تثبيت حكم تحريف شده به دست عالمان يهود ، هدف آنان از ارجاع داورى به رسول خدا (صلی الله علیه و آله)
ان اوتيتم هذا فخذوه و إن لم تؤتوه فاحذروا
ارجاع داورى به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و نپذيرفتن قضاوت آن حضرت در صورت مخالفت حكم وى با اظهارات عالمان يهود، مى رساند كه هدف آنان از اين ارجاع تنها تلاش براى يافتن امضاى حكم تحريف شده بوده است.
25 - امتناع عالمان تحريفگر يهود از رويارويى با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ، از ترس افشاى دروغ ها و تحريفهايشان *
سمعون لقوم ءاخرين لم يأتوك يحرفون الكلم من بعد مواضعه
26 - تحريف تورات از سوى عالمان يهود با جابجايى كلمات و جملات و احكام آن
يحرفون الكلم من بعد مواضعه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 42 - 3،4
3 - عوام يهود ، قبول كننده تحريفات صورت گرفته به دست عالمان آنها *
سمعون للكذب
چنانچه «سمعون» وصف عوام يهود باشد، مراد از «كذب» به قرينه «يحرفون» تحريفاتى خواهد بود كه به دست عالمان يهود صورت مى گيرد و شنيدن تحريف به معناى قبول كردن آن است.
4 - نيل به متاع دنيا ، انگيزه عالمان يهود در تحريف حقايق تورات و احكام آن
يحرفون الكلم من بعد مواضعه . .. اكلون للسحت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 41 - 25
25 - امتناع عالمان تحريفگر يهود از رويارويى با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ، از ترس افشاى دروغ ها و تحريفهايشان *
سمعون لقوم ءاخرين لم يأتوك يحرفون الكلم من بعد مواضعه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 22
22 - عالمان يهود در عصر بعثت ، بيمناك از مردم خويش در حكم و قضاوت بر اساس تورات
و الربنيون و الاحبار بما استحفظوا من كتب اللّه . .. فلاتخشوا الناس
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 31،33
31 - احبار و ربانيون ، عالمانى خداترس ، بى طمع و دل بريده از دنيا
الربنيون و الاحبار . .. فلاتخشوا الناس و اخشون
33 - پيامبران ، ربانيون و احبار ، الگو هاى خداترسى و بى پروايى از مردم براى قضاوت بر اساس احكام الهى
يحكم بها النبيون . .. فلاتخشوا الناس و اخشون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 6
6 - ناتوانى مسلمانان از احتجاج عليه يهود در پيشگاه خدا ، توجيه عالمان يهود براى بازدارى مردم خويش از بازگويى و نشر صفات پيامبر موعود
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم ليحاجوكم به عند ربكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 52 - 7
7 - همسويى اهل كتاب ( علماى يهود ) با كافران و مشركان ، تلاشى براى فراهم آوردن نيرو و ياور عليه مسلمانان *
الم تر الى الّذين . .. و يقولون للّذين كفروا ... فلن تجد له نصيراً
جمله «فلن تجد له نصيراً» پس از بيان همسويى يهود با مشركان، مى تواند بيانگر اين معنا باشد كه يهوديان به منظور يارى طلبى عليه مسلمانان، با مشركان همسو شدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 41 - 24
24 - تحريكات پشت پرده عالمان يهود عليه پيامبر (صلی الله علیه و آله) و اسلام
سمعون لقوم ءاخرين لم يأتوك . .. ان اوتيتم هذا فخذوه و إن لم تؤتوه فاحذروا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 2
2 - بسيارى از عالمان دينى يهود و نصارا ، اموال مردم را به ناحق و بدون سبب موجه و مشروع ، تصاحب مى كردند .
إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 2
2 - بسيارى از عالمان دينى يهود و نصارا ، اموال مردم را به ناحق و بدون سبب موجه و مشروع ، تصاحب مى كردند .
إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 42 - 2
2 - عالمان يهود در عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) گوش سپارنده به شايعات دروغين و راغب به حرمخوارى و رشوه گيرى
سمعون لقوم ءاخرين . .. سمعون للكذب اكلون للسحت
برداشت فوق بر اين مبناست كه دو صفت ياد شده درباره عالمان يهود باشد. توصيف عوام يهود در آيه قبل به «سمعون للكذب»، اين مبنا را تأييد مى كند، و «سحت» به معناى مال حرام است و از مصاديق مورد نظر آن، به مناسبت مورد، رشوه مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 176 - 5
5 - حق ستيزى و حق پوشى علماى يهود و نصارا
إن الذين يكتمون . .. ذلك بأن اللّه نزل الكتب بالحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 9،10
9 - پيشوايان و عالمان يهود در عصر بعثت ، مردمانى لجوج و حق ناپذير
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم . .. أفلا تعقلون
10 - لجاجت و حق ناپذيرى عالمان و پيشوايان يهود ، دليل نا به جا بودن اميد و دل بستن مسلمانان به ايمان آوردن آنان
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم . .. قالوا أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم
آيه مورد بحث عطف بر جمله حاليه «و قد كان . ..» و يا عطف بر جمله «يسمعون ...» در آيه قبل مى باشد. در هر صورت، بيانگر علتى ديگر براى «أفتطمعون ...» مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 5 - 1
1 - عالمان يهود ، به رغم آگاهى از دستورات تورات ، به آن عمل نمى كردند .
مثل الذين حمّلوا التورية ثمّ لم يحملوها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 82 - 13
13 - يهوديان و علماى آنان داراى روحيه سلطه گرى و حق ناپذيرى
اشد الناس عدوة للذين ءامنوا اليهود . .. و انهم لايستكبرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 1
1 - خداوند ، از فساد مالى و انحراف بسيارى از احبار و راهبان ( پيشوايان دينى يهود و نصارا ) پرده برداشته و مؤمنان را نسبت به خطر آنان هشدار داد .
يأيها الذين ءامنوا إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 162 - 7
7 - عالمان ژرفنگر يهود ، خواسته نابجا از پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) نداشته و از صفات زشت و اعمال نارواى يهوديان ( پيمان شكنى ، انكار آيات الهى و . . . ) بر حذر بودند .
يسئلك أهل الكتب . .. لكن الرسخون فى العلم منهم و المؤمنون يؤمنون
خداوند در آيه 153 تا آيه مورد بحث بهانه گيريها و صفات زشت اهل كتاب و به خصوص يهوديان را بيان نموده و آيه مورد بحث با كلمه «لكن» مؤمنان واقعى و عالمان ژرفنگر را، استثنا كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 41 - 25
25 - امتناع عالمان تحريفگر يهود از رويارويى با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ، از ترس افشاى دروغ ها و تحريفهايشان *
سمعون لقوم ءاخرين لم يأتوك يحرفون الكلم من بعد مواضعه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 45 - 2
2 - عالمان يهود ، دشمن مسلمانان
الم تر الى الذين . .. و اللّه اعلم باعدائكم
مراد از «اعداء» به قرينه آيه قبل و بعد، همان عالمان يهود هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 78 - 1
1 - جامعه يهود در عصر بعثت متشكل از عالمانى معاند و عوامى ناآگاه
و قد كان فريق منهم . .. و منهم أميون لايعلمون الكتب إلا امانى
چنانچه در آيه «75» گذشت، مراد از «فريق منهم» - به قرينه صفات شمرده شده بر آنان - عالمان يهود است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 32 - 3
3 - احبار ( عالمان يهود ) و راهبان ( عالمان نصارا ) سردمداران مبارزه با قرآن و اسلام
اتخذوا أحبارهم و رهبنهم أرباباً . .. يريدون أن يطفئوا نور اللّه بأفوههم
برداشت فوق بر اين اساس است كه ضمير «هم» در «يريدون»، «يطفئوا» و «بأفواههم» به احبار و راهبان بازگردد، كه در اين صورت آيه شريفه بيانگر يكى از مصداقهاى «اتخذوا أحبارهم و رهبانهم أرباباً» خواهد بود ; بدين معنا كه احبار و راهبان عليه قرآن و اسلام سخنان نادرست مى گفتند و يهود و نصارا از آنان تبعيت كوركورانه و اطاعت محض داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 79 - 6
6 - دستيابى به متاع هاى دنيوى ( مال ، رياست ، وجاهت و . . . ) هدف عالمان يهود از ارائه خود ساخته ها به عنوان كتاب آسمانى
ليشتروا به ثمناً قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 8
8 - تلاش احبار و راهبان ، در بازداشتن مردم از راه خدا ، در راستاى دستيابى به مطامع دنيوى خويش
ليأكلون أمول الناس بالبطل و يصدون عن سبيل اللّه
با توجه به ارتباط و پيوستگى «يصدون» با «يأكلون» برداشت فوق استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 42 - 6
6 - حرص و آزمندى شديد عالمان يهود عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) به متاع دنيا
اكلون للسحت
صيغه مبالغه «اكلون» نشان از رغبت و حرص فراوان عالمان يهود دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 79 - 5،6،8،9
5 - گروهى از عالمان يهود ، افكار تحرير يافته خويش را حقايقى ( معارف ، احكام و . . . ) از جانب خدا قلمداد نموده ، به مردم ارائه مى كردند .
فويل للذين يكتبون الكتب بأيديهم ثم يقولون هذا من عند اللّه
«بأيديهم» (با دستهاى خود)، تأكيد بر اين است كه عالمان يهود آنچه را به عنوان كتاب الهى مى نوشتند، ساخته و پرداخته خود آنان بود، همانند جمله هاى «يقولون بأفواههم» و «نظرته بعينى . ..» و ... .
6 - دستيابى به متاع هاى دنيوى ( مال ، رياست ، وجاهت و . . . ) هدف عالمان يهود از ارائه خود ساخته ها به عنوان كتاب آسمانى
ليشتروا به ثمناً قليلا
8 - گروهى از عالمان يهود ، مردمانى بدعتگذار و دين ساز بودند .
فويل للذين يكتبون الكتب بأيديهم
9 - عالمان بدعتگذار و دين ساز يهود ، به عذاب الهى گرفتار خواهند شد .
فويل للذين يكتبون الكتب . .. فويل لهم مما كتبت أيديهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 34
34 - خداوند بر حذر دارنده عالمان يهود از دين فروشى و سوداگرى با آيات الهى
و لاتشتروا بايتى ثمناً قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 42 - 2،5
2 - عالمان يهود در عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) گوش سپارنده به شايعات دروغين و راغب به حرمخوارى و رشوه گيرى
سمعون لقوم ءاخرين . .. سمعون للكذب اكلون للسحت
برداشت فوق بر اين مبناست كه دو صفت ياد شده درباره عالمان يهود باشد. توصيف عوام يهود در آيه قبل به «سمعون للكذب»، اين مبنا را تأييد مى كند، و «سحت» به معناى مال حرام است و از مصاديق مورد نظر آن، به مناسبت مورد، رشوه مى باشد.
5 - رشوه خوارى عالمان كفرپيشه يهود براى پذيرش و تأييد دروغپردازى هاى رشوه دهندگان
لقوم ءاخرين . .. سمعون للكذب اكلون للسحت
ذكر رشوه خوارى عالمان يهود پس از توصيف آنان به دروغ پذيرى، بيانگر آن است كه آنان براى پذيرش و تأييد دروغهاى بافته شده توسط گروهى از يهوديان رشوه مى گرفتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 91 - 11
11 - عالمان يهود برخى از حقايق تورات را براى مردم بيان مى كردند و بسيارى از حقايق آن را از مردم پنهان مى ساختند.
تجعلونه قراطيس تبدونها و تخفون كثيرا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 79 - 6
6 - دستيابى به متاع هاى دنيوى ( مال ، رياست ، وجاهت و . . . ) هدف عالمان يهود از ارائه خود ساخته ها به عنوان كتاب آسمانى
ليشتروا به ثمناً قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 6
6 - ناتوانى مسلمانان از احتجاج عليه يهود در پيشگاه خدا ، توجيه عالمان يهود براى بازدارى مردم خويش از بازگويى و نشر صفات پيامبر موعود
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم ليحاجوكم به عند ربكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 31
31 - احبار و ربانيون ، عالمانى خداترس ، بى طمع و دل بريده از دنيا
الربنيون و الاحبار . .. فلاتخشوا الناس و اخشون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 12
12 - نكوهش اهل كتاب ( علماى يهود ) ، به جهت قضاوت ظالمانه درباره مؤمنان و سازش با كافران
الم تر الى الّذين اوتوا نصيباً من الكتب يؤمنون
جمله «الم تر . .. » داراى لحن مذمت گونه و اعتراض آميز است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 31 - 2
2 - توبيخ يهود و نصارا از سوى خدا ، به خاطر ارج نهادن به پيشوايان دينى خود ( احبار و راهبان ) تا حد پروردگارى
اتخذوا أحبارهم و رهبنهم أرباباً من دون اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 5 - 2
2 - نكوهش شديد عالمان يهود ، از سوى خداوند
مثل الذين حمّلوا التورية ثمّ لم يحملوها كمثل الحمار يحمل أسفارًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 63 - 4
4 - ربانيون و احبار ( عالمان يهود و نصارا ) مورد توبيخ خداوند به خاطر بى تفاوتى ايشان در برابر حرام خوارى مردم خويش و گفتار نارواى آنان
لولا ينهيهم الربنيون و الاحبار عن قولهم الاثم و اكلهم السحت
مراد از «ربانيون» عالمان نصارا هستند و «احبار» به دانشمندان يهود، گفته مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 63 - 4،10
4 - ربانيون و احبار ( عالمان يهود و نصارا ) مورد توبيخ خداوند به خاطر بى تفاوتى ايشان در برابر حرام خوارى مردم خويش و گفتار نارواى آنان
لولا ينهيهم الربنيون و الاحبار عن قولهم الاثم و اكلهم السحت
مراد از «ربانيون» عالمان نصارا هستند و «احبار» به دانشمندان يهود، گفته مى شود.
10 - سكوت عالمان يهود و نصارا در برابر منكرات جامعه خويش ، بسيار زشت و ناپسند
لبئس ما كانوا يصنعون
ظاهراً مراد از ضمير در «كانوا» و «يصنعون»، «ربانيون» و «احبار» مى باشد نه توده اهل كتاب ; قابل ذكر است كه در برداشت فوق مراد از «ما»ى موصوله، سكوت عالمان اهل كتاب در برابر گناهان دانسته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 16
16 - سوء استفاده عالمان يهود ، از ضعف بينش هاى دينى و اعتقادى مردم خويش
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم ليحاجوكم به عند ربكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 79 - 16
16 - « و قيل كتابتهم بأيديهم انهم عمدوا إلى التوراة و حرفوا صفة النبى (صلی الله علیه و آله) ليوقعوا الشك بذلك للمستضعفين من اليهود و هو المروى عن ابى جعفر ( ع ) . . . ;
از امام باقر(ع) روايت شده كه: «علماى يهود به سراغ تورات رفتند و اوصاف حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) را در آن تغيير دادند تا به اين وسيله در دل مستضعفان فكرى يهود، شك ايجاد كنند».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 33
33 - پيامبران ، ربانيون و احبار ، الگو هاى خداترسى و بى پروايى از مردم براى قضاوت بر اساس احكام الهى
يحكم بها النبيون . .. فلاتخشوا الناس و اخشون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 4
4 - شرك برخى از اهل كتاب ( علماى يهود ) ، على رغم بهره مندى آنان از كتاب هاى آسمانى
الم تر الى الذين اوتوا نصيباً من الكتب يؤمنون بالجبت و الطّاغوت
جمله «اوتوا نصيباً . .. » مى تواند اشاره به علّت سرزنش و اعتراضى باشد كه از جمله «الم تر ... » به دست مى آيد. يعنى چگونه است كه از كتاب خداوند بهره مند هستند، ولى كافر و مشرك مى شوند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 42 - 6
6 - حرص و آزمندى شديد عالمان يهود عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) به متاع دنيا
اكلون للسحت
صيغه مبالغه «اكلون» نشان از رغبت و حرص فراوان عالمان يهود دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 10
10 - داورى ظالمانه علماى يهود نسبت به مسلمانان
الم تر الى الّذين . .. و يقولون للّذين كفروا هؤلاء اهدى من الّذين امنوا سبيلاً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 45 - 23
23 - ستم پيشگى برخى از عالمان و سران يهود عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، به دليل خوددارى آنان از قضاوت بر اساس تورات
فأولئك هم الظلمون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 41 - 27
27 - عدم پايبندى سران و عالمان يهود به احكام تورات
يحرفون الكلم من بعد مواضعه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 42 - 2
2 - عالمان يهود در عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) گوش سپارنده به شايعات دروغين و راغب به حرمخوارى و رشوه گيرى
سمعون لقوم ءاخرين . .. سمعون للكذب اكلون للسحت
برداشت فوق بر اين مبناست كه دو صفت ياد شده درباره عالمان يهود باشد. توصيف عوام يهود در آيه قبل به «سمعون للكذب»، اين مبنا را تأييد مى كند، و «سحت» به معناى مال حرام است و از مصاديق مورد نظر آن، به مناسبت مورد، رشوه مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 144 - 17
17 - عالمان يهود و نصارا ، به خوبى مى دانستند كه قبله شدن مسجدالحرام ، فرمانى از ناحيه خداوند است .
إن الذين أوتوا الكتب ليعلمون أنه الحق
«لام» تأكيد در «ليعلمون» بيانگر اين است كه: اهل كتاب هيچ ترديدى نداشتند و به روشنى مى دانستند كه تغيير قبله حق و از ناحيه خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 23 - 6
6 - عدم قبول حكميت تورات از سوى برخى عالمان يهود ، به دنبال ارائه پيشنهاد آن از جانب پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله)
الم تر الى الذين اوتوا نصيباً من الكتاب . .. هم معرضون
برداشت فوق بر اساس شأن نزولى است كه درباره آيه مورد بحث نقل شده است. (مجمع البيان).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 66 - 3
3 - سرزنش اهل كتاب ( علماى يهود و نصارا ) به خاطر محاجّه و انتساب ناآگاهانه ابراهيم ( ع ) به يهوديّت و نصرانيّت
فلم تحاجّون فيما ليس لكم به علم
آنچه يهوديان و نصارا بدان علم نداشتند و درباره آن احتجاج مى كردند، انتساب ابراهيم به يهوديت و نصرانيت بوده و لذا به خاطر آن، سرزنش شدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 71 - 1،3
1 - آميختن آگاهانه حق به باطل و كتمان آن توسط علماى يهود و نصارا ، و نكوهش آنان از سوى خداوند
يا اهل الكتاب لم تلبسون الحق بالباطل و تكتمون الحق و انتم تعلمون
3 - علم و آگاهى علماى يهود و نصارا به حقّانيّت قرآن و رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله)
يا اهل الكتاب . .. و انتم تعلمون
با توجه به اينكه محور اختلاف اهل كتاب با مسلمانان در حقانيت قرآن و پيامبر (صلی الله علیه و آله) بوده، معلوم مى شود منظور از كلمه «الحق»، قرآن و رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 77 - 4،8
4 - عالمان يهود ، داراى اهداف دنيوى در كتمان و تحريف عهد خدا ( حقايق مربوط به پيامبر (صلی الله علیه و آله) )
انّ الّذين يشترون بعهد اللّه و ايمانهم
با توجّه به شأن نزول، مقصود از «عهد اللّه»، حقايق مربوط به پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) در تورات است كه به دست عالمان يهود تحريف گشته.
8 - محروميّت عالمان يهود ، سوداگران عهد الهى و پيمان شكنان ، از بهره هاى اخروى
انّ الّذين يشترون . .. اولئك لا خلاق لهم فى الاخرة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 188 - 5
5 - انتظار ستايش عالمان يهود و نصارا از پيروانشان به جهت بيان نكردن حقايقى از تورات و انجيل
لا تحسبنّ الّذين . .. يحبّون ان يحمدوا بما لم يفعلوا
بنابر اينكه مراد از «ما لم يفعلوا» (آنچه را انجام ندادند)، وفادار نبودنشان به پيمان الهى و كتمان حقايق باشد كه در آيه قبل به آن تصريح شد. و انتظار ستايش شايد بدان جهت بوده كه آنان با كتمان حقايق، دين اجدادى مردم خويش را محفوظ مى داشتند و لذا فاعل محذوف در «يُحمدوا» به پيروان آنان تفسير شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 199 - 15
15 - ناديده گرفتن آيات بيانگر حقّانيّت قرآن و پيامبر (صلی الله علیه و آله) در تورات از سوى علماى يهود ، به خاطر متاع اندك دنيا
انّ من اهل الكتب لمن . .. لا يشترون بايات اللّه ثمناً قليلا
تمجيد خداوند از عالمان مؤمن اهل كتاب، به خاطر ايمان به قرآن و سوداگرى نكردن بر سر آيات الهى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 44 - 2،11
2 - آگاهى ناقص دانشمندان يهود به تورات
الم تر الى الذين اوتوا نصيباً من الكتب
بدان احتمال كه «من» در «من الذين هادوا - آيه 46 -» بيانيه باشد.
11 - سوء استفاده علماى يهود و دانشمندان اهل كتاب از علم و مقام خويش براى گمراهى مسلمانان
الم تر الى الذين . .. ان تضلوا السبيل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 162 - 1،2
1 - وجود دانشمندان ژرفنگر و مؤمنانى واقعى در ميان يهوديان
لكن الرسخون فى العلم منهم و المؤمنون يؤمنون بما أنزل إليك
ظاهراً مراد از «المؤمنون»، يهوديان با ايمان مى باشد، يعنى «المؤمنون منهم» و كلمه «منهم» به قرينه فراز قبل حذف شده است.
2 - عالمان ژرفنگر يهود و مؤمنان واقعى آنها ، به قرآن و ديگر كتب آسمانى ايمان مى آورند .
لكن الرسخون فى العلم منهم و المؤمنون يؤمنون بما أنزل إليك و ما أنزل من قبلك
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 52
52 - پيشوايان يهود ( ربانيون ) ، داراى جايگاهى پايينتر از انبيا و منزلتى برتر از علماى يهود ( احبار )
يحكم بها النبيون . .. للذين هادوا و الربنيون و الاحبار
از امام صادق(ع) روايت شده كه آن حضرت پس از تلاوت آيه فوق فرمود: فهذه الائمة دون الانبياء الذين يريون الناس بعلمهم و اما الاحبار فهم العلماء دون الربانيين . .. .
تفسير عياشى، ج 1، ص 323، ح 119; نورالثقلين، ج 1، ص 634، ح 206.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 75 - 14
14 - عالمان يهود ، داراى نقش بسزا در بازدارى مردم خويش از ايمان آوردن به پيامبر (صلی الله علیه و آله) و اسلام
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم و قد كان فريق منهم
جمله «و قد كان . ..» مى تواند دليل قطع اميد از ايمان آوردن عالمان يهود باشد و مى تواند علت قطع اميد از ايمان آوردن عامه يهود باشد. برداشت فوق مبتنى بر احتمال دوم است; يعنى، يهوديان ايمان نمى آورند; زيرا عالمانشان به خاطر تحريفگر بودن، اجازه نخواهند داد حقايق - همان گونه كه هست - به دست مردم برسد و زمينه هاى ايمان در آنان شكوفا شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 32
32 - ضرورت درس آموزى عالمان يهود از انبيا ، احبار و ربانيون ، در خداترسى و بى پروايى از مردم
يحكم بها النبيون . .. فلاتخشوا الناس و اخشون
تفريع جمله «فلاتخشوا الناس» بر «يحكم بها النبيون» با كلمه «فاء»، بيانگر برداشت فوق است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 91 - 11،12،16
11 - عالمان يهود برخى از حقايق تورات را براى مردم بيان مى كردند و بسيارى از حقايق آن را از مردم پنهان مى ساختند.
تجعلونه قراطيس تبدونها و تخفون كثيرا
12 - عالمان يهود مانع دسترسى مردم به حقايق كتاب آسمانى خود (تورات) بودند.
هدى للناس تجعلونه قراطيس تبدونها و تخفون كثيرا
16 - عالمان يهود با پنهان كردن بسيارى از معارف تورات آن را تحريف كردند.
تجعلونه قراطيس تبدونها و تخفون كثيرا
كتمان بسيارى از نوشته هاى تورات از ديد و اطلاع مردم طبيعتاً منجر به فراموش شدن آن قسمتها مى شود و در نتيجه كتاب آسمانى به شكل ناقص در اختيار مردم قرار مى گيرد كه اين خود نوعى تحريف است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 1
1 - بهره اندك علماى يهود از تورات
الم تر الى الذين اوتوا نصيباً من الكتب
2 - كلمه «نصيباً» با توجّه به نكره بودن آن، دلالت بر بهره اندك دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 41 - 27
27 - عدم پايبندى سران و عالمان يهود به احكام تورات
يحرفون الكلم من بعد مواضعه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 8،12
8 - پيشوايان يهود ، بازگويى صفات پيامبر موعود و اعتراف به حقانيت او را ، نشانه بى خردى بازگو كننده مى شمردند .
أتحدثونهم . .. أفلا تعقلون
12 - پيشوايان و عالمان يهود ، اعتراف به حقايق دينى و معارف الهى را ، در صورتى كه مخدوش كننده منافع قومى آنان گردد ، ناروا و برخاسته از بى خردى مى دانستند .
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم . .. أفلا تعقلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 144 - 17
17 - عالمان يهود و نصارا ، به خوبى مى دانستند كه قبله شدن مسجدالحرام ، فرمانى از ناحيه خداوند است .
إن الذين أوتوا الكتب ليعلمون أنه الحق
«لام» تأكيد در «ليعلمون» بيانگر اين است كه: اهل كتاب هيچ ترديدى نداشتند و به روشنى مى دانستند كه تغيير قبله حق و از ناحيه خداوند است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 75 - 13
13 - عالمان يهود در عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، به الهى بودن قرآن آگاهى كامل داشتند .
و هم يعلمون
برداشت فوق، مبتنى بر اين است كه مفعول «يعلمون» به قرينه «يسمعون كلام اللّه» الهى بودن كلامى باشد كه براى آنان قراءت مى شده است; يعنى: «و هم يعلمون ان الذى يسمعونه كلام اللّه».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 114 - 9
9 - اهل كتاب (عالمان يهود و نصارا) آگاه به حقانيت قرآن و نزول آن از جانب خدا
و الذين ءاتينهم الكتب يعلمون أنه منزل من ربك بالحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 197 - 2
2 - پيشگويى علماى يهود و نصارا ، در باره آمدن قرآن و ظهور پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)
أوَلم يكن لهم ءاية أن يعلمه علمؤا بنى إسرءيل
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه صرف آگاهى و اطلاع علماى بنى اسرائيل تا زمانى كه اطلاعات خود را در اختيار ديگران قرار نداده اند، نمى تواند آيه و نشانه باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 52 - 1،7
1 - اهل كتاب ( علماى يهود ) مشمول لعن خداوند به جهت حقپوشى و همسويى با كفار عليه مسلمانان
الم تر . .. اولئك الّذين لعنهم اللّه
7 - همسويى اهل كتاب ( علماى يهود ) با كافران و مشركان ، تلاشى براى فراهم آوردن نيرو و ياور عليه مسلمانان *
الم تر الى الّذين . .. و يقولون للّذين كفروا ... فلن تجد له نصيراً
جمله «فلن تجد له نصيراً» پس از بيان همسويى يهود با مشركان، مى تواند بيانگر اين معنا باشد كه يهوديان به منظور يارى
طلبى عليه مسلمانان، با مشركان همسو شدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 12
12 - پيشوايان و عالمان يهود ، اعتراف به حقايق دينى و معارف الهى را ، در صورتى كه مخدوش كننده منافع قومى آنان گردد ، ناروا و برخاسته از بى خردى مى دانستند .
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم . .. أفلا تعقلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 159 - 6،10
6 - عالمان يهود و نصارا در عصر بعثت ، شواهد و نشانه هاى حقانيت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و احكام اسلام را كتمان مى كردند .
الذين يكتمون ما أنزلنا من البينت و الهدى من بعد ما بينه للناس فى الكتب
10 - علماى يهود و نصارا به خاطر كتمان حقايق و معارف كتب آسمانى از رحمت خدا محروم شده و مورد لعن و نفرين لعنت كنندگان هستند .
إن الذين يكتمون ما أنزلنا . .. أولئك يلعنهم اللّه و يلعنهم اللعنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 176 - 5
5 - حق ستيزى و حق پوشى علماى يهود و نصارا
إن الذين يكتمون . .. ذلك بأن اللّه نزل الكتب بالحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 91 - 11،12،13،16
11 - عالمان يهود برخى از حقايق تورات را براى مردم بيان مى كردند و بسيارى از حقايق آن را از مردم پنهان مى ساختند.
تجعلونه قراطيس تبدونها و تخفون كثيرا
12 - عالمان يهود مانع دسترسى مردم به حقايق كتاب آسمانى خود (تورات) بودند.
هدى للناس تجعلونه قراطيس تبدونها و تخفون كثيرا
13 - تورات مشتمل بر حقايقى بوده، كه بيان آن به نفع و مصلحت عالمان يهود نبوده است.
تجعلونه قراطيس تبدونها و تخفون كثيرا
16 - عالمان يهود با پنهان كردن بسيارى از معارف تورات آن را تحريف كردند.
تجعلونه قراطيس تبدونها و تخفون كثيرا
كتمان بسيارى از نوشته هاى تورات از ديد و اطلاع مردم طبيعتاً منجر به فراموش شدن آن قسمتها مى شود و در نتيجه كتاب آسمانى به شكل ناقص در اختيار مردم قرار مى گيرد كه اين خود نوعى تحريف است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 52 - 1
1 - اهل كتاب ( علماى يهود ) مشمول لعن خداوند به جهت حقپوشى و همسويى با كفار عليه مسلمانان
الم تر . .. اولئك الّذين لعنهم اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 25
25 - خداوند ، بر حذر دارنده عالمان يهود از كتمان حقايق تورات
و كانوا عليه شهداء فلاتخشوا الناس
برداشت فوق بر اين مبناست كه متعلق «فلاتخشوا . ..» مضمونى باشد كه از «كانوا عليه شهداء» به دست مى آيد. يعنى در اظهار آنچه در تورات است، از مردم نترسيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 5،6،8
5 - عالمان و پيشوايان يهود ، مردم خويش را از بازگويى صفات پيامبر موعود و اعتراف به انطباق آن به رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) ، بر حذر مى داشتند .
قالوا أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم
استفهام در «أتحدثونهم» انكار توبيخى است.
6 - ناتوانى مسلمانان از احتجاج عليه يهود در پيشگاه خدا ، توجيه عالمان يهود براى بازدارى مردم خويش از بازگويى و نشر صفات پيامبر موعود
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم ليحاجوكم به عند ربكم
8 - پيشوايان يهود ، بازگويى صفات پيامبر موعود و اعتراف به حقانيت او را ، نشانه بى خردى بازگو كننده مى شمردند .
أتحدثونهم . .. أفلا تعقلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 79 - 16
16 - « و قيل كتابتهم بأيديهم انهم عمدوا إلى التوراة و حرفوا صفة النبى (صلی الله علیه و آله) ليوقعوا الشك بذلك للمستضعفين من اليهود و هو المروى عن ابى جعفر ( ع ) . . . ;
از امام باقر(ع) روايت شده كه: «علماى يهود به سراغ تورات رفتند و اوصاف حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) را در آن تغيير دادند تا به اين وسيله در دل مستضعفان فكرى يهود، شك ايجاد كنند».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 101 - 8
8 - انگيزه عالمان يهود از ناديده گرفتن بشارت هاى تورات ، ايجاد زمينه براى انكار رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) بود .
و لما جاءهم رسول . .. نبذ فريق من الذين أوتوا الكتب كتب اللّه وراء ظهورهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
13 - شعراء - 26 - 197 - 2
2 - پيشگويى علماى يهود و نصارا ، در باره آمدن قرآن و ظهور پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)
أوَلم يكن لهم ءاية أن يعلمه علمؤا بنى إسرءيل
برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه صرف آگاهى و اطلاع علماى بنى اسرائيل تا زمانى كه اطلاعات خود را در اختيار ديگران قرار نداده اند، نمى تواند آيه و نشانه باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - نساء - 4 - 162 - 7
7 - عالمان ژرفنگر يهود ، خواسته نابجا از پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) نداشته و از صفات زشت و اعمال نارواى يهوديان ( پيمان شكنى ، انكار آيات الهى و . . . ) بر حذر بودند .
يسئلك أهل الكتب . .. لكن الرسخون فى العلم منهم و المؤمنون يؤمنون
خداوند در آيه 153 تا آيه مورد بحث بهانه گيريها و صفات زشت اهل كتاب و به خصوص يهوديان را بيان نموده و آيه مورد بحث با كلمه «لكن» مؤمنان واقعى و عالمان ژرفنگر را، استثنا كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 41 - 21،24،25
21 - عالمان يهود با اعزام گروهى از منافقان و يهوديان به حضور پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، جوياى حكم وى درباره قضيه مورد اختلاف در بين يهوديان شدند .
سمعون لقوم ءاخرين لم يأتوك
24 - تحريكات پشت پرده عالمان يهود عليه پيامبر (صلی الله علیه و آله) و اسلام
سمعون لقوم ءاخرين لم يأتوك . .. ان اوتيتم هذا فخذوه و إن لم تؤتوه فاحذروا
25 - امتناع عالمان تحريفگر يهود از رويارويى با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ، از ترس افشاى دروغ ها و تحريفهايشان *
سمعون لقوم ءاخرين لم يأتوك يحرفون الكلم من بعد مواضعه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 75 - 14
14 - عالمان يهود ، داراى نقش بسزا در بازدارى مردم خويش از ايمان آوردن به پيامبر (صلی الله علیه و آله) و اسلام
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم و قد كان فريق منهم
جمله «و قد كان . ..» مى تواند دليل قطع اميد از ايمان آوردن عالمان يهود باشد و مى تواند علت قطع اميد از ايمان آوردن عامه يهود باشد. برداشت فوق مبتنى بر احتمال دوم است; يعنى، يهوديان ايمان نمى آورند; زيرا عالمانشان به خاطر تحريفگر بودن، اجازه نخواهند داد حقايق - همان گونه كه هست - به دست مردم برسد و زمينه هاى ايمان در آنان شكوفا شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 6
6 - ناتوانى مسلمانان از احتجاج عليه يهود در پيشگاه خدا ، توجيه عالمان يهود براى بازدارى مردم خويش از بازگويى و نشر صفات پيامبر موعود
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم ليحاجوكم به عند ربكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 10،11،12
10 - داورى ظالمانه علماى يهود نسبت به مسلمانان
الم تر الى الّذين . .. و يقولون للّذين كفروا هؤلاء اهدى من الّذين امنوا سبيلاً
11 - موضعگيرى مشترك عالمان يهود و مشركان مكه عليه اهل ايمان
الم تر الى الّذين . .. و يقولون للّذين كفروا هؤلاء اهدى من الّذين امنوا سبيلاً
12 - نكوهش اهل كتاب ( علماى يهود ) ، به جهت قضاوت ظالمانه درباره مؤمنان و سازش با كافران
الم تر الى الّذين اوتوا نصيباً من الكتب يؤمنون
جمله «الم تر . .. » داراى لحن مذمت گونه و اعتراض آميز است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 52 - 1
1 - اهل كتاب ( علماى يهود ) مشمول لعن خداوند به جهت حقپوشى و همسويى با كفار عليه مسلمانان
الم تر . .. اولئك الّذين لعنهم اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 52 - 7
7 - همسويى اهل كتاب ( علماى يهود ) با كافران و مشركان ، تلاشى براى فراهم آوردن نيرو و ياور عليه مسلمانان *
الم تر الى الّذين . .. و يقولون للّذين كفروا ... فلن تجد له نصيراً
جمله «فلن تجد له نصيراً» پس از بيان همسويى يهود با مشركان، مى تواند بيانگر اين معنا باشد كه يهوديان به منظور يارى طلبى عليه مسلمانان، با مشركان همسو شدند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 5،16
5 - عالمان و پيشوايان يهود ، مردم خويش را از بازگويى صفات پيامبر موعود و اعتراف به انطباق آن به رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) ، بر حذر مى داشتند .
قالوا أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم
استفهام در «أتحدثونهم» انكار توبيخى است.
16 - سوء استفاده عالمان يهود ، از ضعف بينش هاى دينى و اعتقادى مردم خويش
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم ليحاجوكم به عند ربكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 2
2 - بسيارى از عالمان دينى يهود و نصارا ، اموال مردم را به ناحق و بدون سبب موجه و مشروع ، تصاحب مى كردند .
إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 1
1 - خداوند ، از فساد مالى و انحراف بسيارى از احبار و راهبان ( پيشوايان دينى يهود و نصارا ) پرده برداشته و مؤمنان را نسبت به خطر آنان هشدار داد .
يأيها الذين ءامنوا إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 10،12
10 - داورى ظالمانه علماى يهود نسبت به مسلمانان
الم تر الى الّذين . .. و يقولون للّذين كفروا هؤلاء اهدى من الّذين امنوا سبيلاً
12 - نكوهش اهل كتاب ( علماى يهود ) ، به جهت قضاوت ظالمانه درباره مؤمنان و سازش با كافران
الم تر الى الّذين اوتوا نصيباً من الكتب يؤمنون
جمله «الم تر . .. » داراى لحن مذمت گونه و اعتراض آميز است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 9،10،33
9 - تورات ، محور قضاوت هاى عالمان ربانى و احبار در بين يهود
يحكم بها . .. الربنيون و الاحبار
10 - عالمان ربانى و احبار يهود ، ادامه دهندگان راه انبيا در مسند قضاوت
يحكم بها النبيون . .. و الربنيون و الاحبار
33 - پيامبران ، ربانيون و احبار ، الگو هاى خداترسى و بى پروايى از مردم براى قضاوت بر اساس احكام الهى
يحكم بها النبيون . .. فلاتخشوا الناس و اخشون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 42 - 5
5 - رشوه خوارى عالمان كفرپيشه يهود براى پذيرش و تأييد دروغپردازى هاى رشوه دهندگان
لقوم ءاخرين . .. سمعون للكذب اكلون للسحت
ذكر رشوه خوارى عالمان يهود پس از توصيف آنان به دروغ پذيرى، بيانگر آن است كه آنان براى پذيرش و تأييد دروغهاى بافته شده توسط گروهى از يهوديان رشوه مى گرفتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 51
51 - كفرپيشگى برخى از عالمان و سران يهود عصر پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، به دليل خوددارى آنان از قضاوت بر اساس تورات
ثم يتولون من بعد ذلك . .. و من لم يحكم بما أنزل اللّه فأولئك هم الكفرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 2
2 - گرايش و ايمان برخى اهل كتاب و علماى يهود به جبت ( معبودى غير از خدا ) و طاغوت
الم تر الى الذين اوتوا نصيباً من الكتب يؤمنون بالجبت و الطّاغوت
«جبت» در لغت به معناى هر چيزى است كه در آن خيرى نباشد و نيز به معبودى غير از خدا گفته مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 16،17
16 - دانشمندان يهود و عالمان ربانى آنان ، گواهان حقانيت تورات و بيان كنندگان حقايق آن
يحكم بها . .. و الربنيون و الاحبار بما استحفظوا من كتب اللّه و كانوا عليه شهداء
17 - دانشمندان يهود به دليل شهادتشان بر حقانيت تورات آن را اساس احكام خويش قرار دادند .
يحكم . .. بما استحفظوا من كتب اللّه و كانوا عليه شهداء
چون جمله «كانوا . ..» عطف بر «استحفظوا» است، معلوم مى شود كه دليل قضاوت ربانيون و احبار بر اساس تورات، اعتقاد آنان به حقانيت آن كتاب است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 9،10
9 - پيشوايان و عالمان يهود در عصر بعثت ، مردمانى لجوج و حق ناپذير
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم . .. أفلا تعقلون
10 - لجاجت و حق ناپذيرى عالمان و پيشوايان يهود ، دليل نا به جا بودن اميد و دل بستن مسلمانان به ايمان آوردن آنان
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم . .. قالوا أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم
آيه مورد بحث عطف بر جمله حاليه «و قد كان . ..» و يا عطف بر جمله «يسمعون ...» در آيه قبل مى باشد. در هر صورت، بيانگر علتى ديگر براى «أفتطمعون ...» مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 159 - 10
10 - علماى يهود و نصارا به خاطر كتمان حقايق و معارف كتب آسمانى از رحمت خدا محروم شده و مورد لعن و نفرين لعنت كنندگان هستند .
إن الذين يكتمون ما أنزلنا . .. أولئك يلعنهم اللّه و يلعنهم اللعنون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - جمعه - 62 - 5 - 3
3 - مَثَل عالمان بى عمل يهود در پيشگاه خداوند ، مَثَل الاغى است كه بار كتاب حمل مى كند ; ولى از آن بهره اى ندارد .
مثل الذين حمّلوا التورية . .. كمثل الحمار يحمل أسفارًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
7 - توبه - 9 - 34 - 3
3 - خوشبينى مسلمانان صدر اسلام ، نسبت به پيشوايان دينى يهود و نصارا
يأيها الذين ءامنوا إن كثيراً من الأحبار و الرهبان ليأكلون أمول الناس بالبطل
افشاى چهره عالمان دينى يهود و نصارا براى مسلمانان (يا أيها الذين آمنوا) - كه متضمن هشدار به ايشان است - بيانگر اين حقيقت است كه: مسلمانان از ماهيت خطر پيشوايان دينى اهل كتاب آگاهى نداشتند بلكه بر عكس به آنان خوشبين بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 10
10 - لجاجت و حق ناپذيرى عالمان و پيشوايان يهود ، دليل نا به جا بودن اميد و دل بستن مسلمانان به ايمان آوردن آنان
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم . .. قالوا أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم
آيه مورد بحث عطف بر جمله حاليه «و قد كان . ..» و يا عطف بر جمله «يسمعون ...» در آيه قبل مى باشد. در هر صورت، بيانگر علتى ديگر براى «أفتطمعون ...» مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 12،21،32،33
12 - حراست و نگهبانى تورات از تغيير ، تبديل و تحريف ، مسؤوليت عالمان ربانى و احبار يهود
يحكم بها . .. الربنيون و الاحبار بما استحفظوا من كتب اللّه
«استحفظوا» به معناى «امروا بالحفظ» و «من كتب» بيان براى «ما» در «بما استحفظوا» مى باشد. يعنى ربانيون و احبار به چيزى حكم مى كنند كه مأمور حفاظت از آن هستند و آن چيز كتاب خداست.
21 - حراست از تورات و قضاوت بر اساس آن ، بدون هيچ ترسى از مردم ، فرمان خداوند به عالمان يهود معاصر پيامبر (صلی الله علیه و آله)
و الربنيون و الاحبار بما استحفظوا من كتب اللّه . .. فلاتخشوا الناس
32 - ضرورت درس آموزى عالمان يهود از انبيا ، احبار و ربانيون ، در خداترسى و بى پروايى از مردم
يحكم بها النبيون . .. فلاتخشوا الناس و اخشون
تفريع جمله «فلاتخشوا الناس» بر «يحكم بها النبيون» با كلمه «فاء»، بيانگر برداشت فوق است.
33 - پيامبران ، ربانيون و احبار ، الگو هاى خداترسى و بى پروايى از مردم براى قضاوت بر اساس احكام الهى
يحكم بها النبيون . .. فلاتخشوا الناس و اخشون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 63 - 10
10 - سكوت عالمان يهود و نصارا در برابر منكرات جامعه خويش ، بسيار زشت و ناپسند
لبئس ما كانوا يصنعون
ظاهراً مراد از ضمير در «كانوا» و «يصنعون»، «ربانيون» و «احبار» مى باشد نه توده اهل كتاب ; قابل ذكر است كه در برداشت فوق مراد از «ما»ى موصوله، سكوت عالمان اهل كتاب در برابر گناهان دانسته شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 41 - 11
11 - يهوديان و منافقان شتابنده در كفر ، پذيراى سخنان نادرست و سر به فرمانِ سران و عالمان تحريفگر يهود
سمعون للكذب سمعون لقوم ءاخرين لم يأتوك يحرفون الكلم
برداشت فوق بر اين مبناست كه «سمعون . ..»، علاوه بر توصيف يهوديان، وصف منافقان نيز باشد، و «للكذب» و «لقوم» مفعول به براى «سمعون» باشد. بنابراين معناى «سمعون للكذب» كه داراى لحنى مذمت آميز است، چنين مى شود: آنان پذيراى سخنان دروغ هستند، و «سمعون لقوم ءاخرين»، يعنى شنواى دستورات ديگران و مطيع آنانند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 76 - 11
11 - حفظ منافع قوم و جامعه يهود ، برتر از اعتراف به باور ها و عقايد دينى در ديدگاه عالمان و پيشوايان آنان
أتحدثونهم بما فتح اللّه عليكم . .. أفلا تعقلون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - نساء - 4 - 51 - 8
8 - تناقض آشكار ميان ادعا هاى اهل كتاب ( عالمان يهود ) و عمل آنان
الم تر الى الذين اوتوا نصيباً من الكتب يؤمنون بالجبت و الطّاغوت
خداوند از يكسو يهوديان را به دارا بودن كتاب آسمانى - كه طبعاً كتاب توحيد است - توصيف كرده و از سوى ديگر شرك آنان را گوشزد كرده تا تناقض در ادعا و عمل يهوديان را به خود آنان و به مسلمانان تفهيم كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 75 - 14
14 - عالمان يهود ، داراى نقش بسزا در بازدارى مردم خويش از ايمان آوردن به پيامبر (صلی الله علیه و آله) و اسلام
أفتطمعون أن يؤمنوا لكم و قد كان فريق منهم
جمله «و قد كان . ..» مى تواند دليل قطع اميد از ايمان آوردن عالمان يهود باشد و مى تواند علت قطع اميد از ايمان آوردن عامه يهود باشد. برداشت فوق مبتنى بر احتمال دوم است; يعنى، يهوديان ايمان نمى آورند; زيرا عالمانشان به خاطر تحريفگر بودن، اجازه نخواهند داد حقايق - همان گونه كه هست - به دست مردم برسد و زمينه هاى ايمان در آنان شكوفا شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 79 - 10
10 - عالمان تحريفگر و بدعتگذار يهود ، زمينه سازان گمراهى مردم خويش
ثم يقولون هذا من عند اللّه ليشتروا به ثمناً قليلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 10،19
10 - عالمان ربانى و احبار يهود ، ادامه دهندگان راه انبيا در مسند قضاوت
يحكم بها النبيون . .. و الربنيون و الاحبار
19 - عالمان ربانى و احبار يهود ، وفادار به تكليف حراست از تورات تا عصر بعثت
بما استحفظوا من كتب اللّه و كانوا عليه شهداء
بنابر اينكه «شهداء» به معناى «رقباء» و «حافظان» باشد، جمله «و كانوا عليه شهداء» دلالت بر تحقق مأموريتى دارد كه بر عهده عالمان يهود گذاشته شده بود كه همان حراست از تورات باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 44 - 27
27 - تهديد و هشدار خداوند به عالمان يهود ، نسبت به خوددارى از بيان احكام تورات
يحكم بها . .. و اخشون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 107 - 8
8- علم به حقايق دينى ارزشمند بوده و عالمان به آن داراى جايگاه و مقام والا در پيشگاه خداوندند .
إن الذين أُوتوا العلم من قبله يخرّون للأذقان
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 11 - 14
14 - دانش و معرفت دينى ، از ملاك هاى فضيلت و برترى
يرفع اللّه الذين . .. و الذين أُوتوا العلم درجت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 11 - 13
13 - علوم و معارف دينى ، حقيقتى آسمانى داشته و از ناحيه خداوند به اهلش عطا مى شود .
و الذين أُوتوا العلم
به كار رفتن تعبير «اُتوا العلم» به جاى مثلاً «أهل العلم» يا «العلماء» و. ..، بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 102 - 21
21 - تعليم دهندگان علوم غريبه ، بايد ضرر هاى آن علوم را به متعلمان گوشزد كرده و آنان را از سوء استفاده بر حذر دارند .
و ما يعلمان من أحد حتى يقولا إنما نحن فتنة فلاتكفر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 102 - 21
21 - تعليم دهندگان علوم غريبه ، بايد ضرر هاى آن علوم را به متعلمان گوشزد كرده و آنان را از سوء استفاده بر حذر دارند .
و ما يعلمان من أحد حتى يقولا إنما نحن فتنة فلاتكفر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 37 - 12
12- بهره مندى پيامبران از دانش هاى ويژه ، جلوه اى از ربوبيت خداوند بر آنان
ذلكما مما علمنى ربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 107 - 6
6- وجود برخى علوم و معارف صحيح الهى در ميان مردم قبل از نزول قرآن
إن الذين أُوتوا العلم من قبله
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 80 - 11
11- نقش پيامبران در انتقال صنعت و علوم تجربى به انسان
داود . .. و علّمنه صنعة لبوس لكم لتحصنكم من بأسكم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - ذاريات - 51 - 49 - 7
7 - طرح مسائل طبيعى در قرآن ، به منظور خداشناسى و پندآموزى است .
و السّماء بنينها بأييْد و إنّا لموسعون . .. و من كلّ شىء خلقنا زوجين لعلّكم تذك
طرح مسائل مربوط به طبيعت و قوانين حاكم بر آن (مانند توسعه نظام آسمان ها و حاكميت قانون زوجيت بر جهان)، در سلسله آياتى كه درصدد بيان قدرت و تدبير خداوند بر جهان و در مقام پندآموزى به انسان ها است، مى تواند بيانگرحقيقت ياد شده باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 189 - 3
3 - وظيفه پيامبر (صلی الله علیه و آله) ارائه معارف الهى و احكام دين است ، نه تشريح و تبيين علوم طبيعى *
يسئلونك عن الأهلة قل هى موقيت للناس و الحج
ظاهر آن بود كه در پاسخ به چگونگى ظهور ماه به صورت هلالها، علل طبيعى آن تبيين مى شد. عدول از بيان علل و مطرح ساختن فوايد آن، خصوصاًمسأله حج، مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - اعلى - 87 - 7 - 6
6 - بقا و زوال علوم اعطايى خداوند به بشر ، حتى دريافت وحى به وسيله پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، منوط به مشيت خدا است .
سنقرئك فلاتنسى . إلاّ ما شاء اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - اعلى - 87 - 7 - 6
6 - بقا و زوال علوم اعطايى خداوند به بشر ، حتى دريافت وحى به وسيله پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، منوط به مشيت خدا است .
سنقرئك فلاتنسى . إلاّ ما شاء اللّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 2 - 6
6 - قرآن ، مايه عزت انسان ها و آموزنده دانش به آنان
تنزيل الكتب من اللّه العزيز العليم
تذكر اين نكته كه قرآن از منشأيى نازل شده كه داراى عزت و علم است، (خدا)، مى تواند گوياى اين حقيقت باشد كه قرآن كتابى عزت آفرين و دانش آموز براى بشر است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 65 - 12
12- صاحبان نعمت و دانش - حتى افراد برجسته و سرامد نيز - بايد خداوند را سرچشمه كمالات خود بدانند .
ءاتينه رحمة من عندنا و علّمنه من لدنّا علمًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 31 - 7
7 - خداوند ، عامل اصلى در يادگيرى بشر ، حتى در علوم تجربى و حسى
فبعث اللّه غراباً . .. ليريه كيف يورى سوءة اخيه
در برداشت فوق ضمير فاعلى در «ليريه» به «اللّه» برگردانده شده است. يعنى على رغم اينكه قابيل با مشاهده كند و كاو كلاغ دانشى را فرا گرفته است ولى عامل اصلى در اين تعليم، خداوند بوده است و او اين تجربه را به قابيل آموخته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 11 - 13
13 - علوم و معارف دينى ، حقيقتى آسمانى داشته و از ناحيه خداوند به اهلش عطا مى شود .
و الذين أُوتوا العلم
به كار رفتن تعبير «اُتوا العلم» به جاى مثلاً «أهل العلم» يا «العلماء» و. ..، بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 80 - 14
14- دستيابى انسان به علوم و صنايع دفاعى ، نعمتى شايسته سپاس گزارى
و علّمنه صنعة لبوس لكم . .. فهل أنتم شكرون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 102 - 21
21 - تعليم دهندگان علوم غريبه ، بايد ضرر هاى آن علوم را به متعلمان گوشزد كرده و آنان را از سوء استفاده بر حذر دارند .
و ما يعلمان من أحد حتى يقولا إنما نحن فتنة فلاتكفر
علوم تجربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 80 - 11
11- نقش پيامبران در انتقال صنعت و علوم تجربى به انسان
داود . .. و علّمنه صنعة لبوس لكم لتحصنكم من بأسكم
منشأ علوم تجربى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 31 - 7
7 - خداوند ، عامل اصلى در يادگيرى بشر ، حتى در علوم تجربى و حسى
فبعث اللّه غراباً . .. ليريه كيف يورى سوءة اخيه
در برداشت فوق ضمير فاعلى در «ليريه» به «اللّه» برگردانده شده است. يعنى على رغم اينكه قابيل با مشاهده كند و كاو كلاغ دانشى را فرا گرفته است ولى عامل اصلى در اين تعليم، خداوند بوده است و او اين تجربه را به قابيل آموخته است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 80 - 14
14- دستيابى انسان به علوم و صنايع دفاعى ، نعمتى شايسته سپاس گزارى
و علّمنه صنعة لبوس لكم . .. فهل أنتم شكرون
علوم دينى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 11 - 14
14 - دانش و معرفت دينى ، از ملاك هاى فضيلت و برترى
يرفع اللّه الذين . .. و الذين أُوتوا العلم درجت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 107 - 8
8- علم به حقايق دينى ارزشمند بوده و عالمان به آن داراى جايگاه و مقام والا در پيشگاه خداوندند .
إن الذين أُوتوا العلم من قبله يخرّون للأذقان
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 11 - 13
13 - علوم و معارف دينى ، حقيقتى آسمانى داشته و از ناحيه خداوند به اهلش عطا مى شود .
و الذين أُوتوا العلم
به كار رفتن تعبير «اُتوا العلم» به جاى مثلاً «أهل العلم» يا «العلماء» و. ..، بيانگر مطلب ياد شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - مجادله - 58 - 11 - 13
13 - علوم و معارف دينى ، حقيقتى آسمانى داشته و از ناحيه خداوند به اهلش عطا مى شود .
و الذين أُوتوا العلم
به كار رفتن تعبير «اُتوا العلم» به جاى مثلاً «أهل العلم» يا «العلماء» و. ..، بيانگر مطلب ياد شده است.
علوم غريبه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 102 - 21
21 - تعليم دهندگان علوم غريبه ، بايد ضرر هاى آن علوم را به متعلمان گوشزد كرده و آنان را از سوء استفاده بر حذر دارند .
و ما يعلمان من أحد حتى يقولا إنما نحن فتنة فلاتكفر
سوء استفاده از علوم غريبه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 102 - 21
21 - تعليم دهندگان علوم غريبه ، بايد ضرر هاى آن علوم را به متعلمان گوشزد كرده و آنان را از سوء استفاده بر حذر دارند .
و ما يعلمان من أحد حتى يقولا إنما نحن فتنة فلاتكفر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 102 - 21
21 - تعليم دهندگان علوم غريبه ، بايد ضرر هاى آن علوم را به متعلمان گوشزد كرده و آنان را از سوء استفاده بر حذر دارند .
و ما يعلمان من أحد حتى يقولا إنما نحن فتنة فلاتكفر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 178 - 16
16 - مهلت يافتن و عمر طولانى كافران ، گوياى عزّت و قرب آنان در نزد خدا نيست .
انّما نملى لهم ليزدادوا اثماً و لهم عذاب مهين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 15 - 10
10 - قيامت ، صحنه بروز و ظهور سعادت واقعى و سودبخشى و يا خسارت آفرينى عمر آدمى
إنّ الخسرين الذين خسروا أنفسهم و أهليهم يوم القيمة ألا ذلك هو الخسران المبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 31 - 9
9 - پشيمانى، اندوه و حسرت در آخرت، پيامد تباه كردن فرصت دنيا و كوتاهى در انجام تكاليف
قد خسر الذين كذبوا بلقاء اللّه . .. قالوا يحسرتنا على ما فرطنا فيها
ضمير «ها» در «على ما فرطنا فيها»، به «ما بر مى گردد و معنا چنين مى شود: «يا حسرتنا على تفريطنا». و چون متعلق تفريط محذوف است، بر اطلاق متعلق تفريط دلالت دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 37 - 8،16
8 - سرزنش شديد كافران از سوى خداوند در دوزخ ، به خاطر استفاده نكردن از فرصت مناسب عمر براى ايمان و دين دارى
أوَلم نعمّركم ما يتذكّر فيه من تذكّر
16 - بهره نبردن از عمر و فرصت هاى مناسب ، در جهت دين دارى و در سايه تعاليم آسمانى ، ظلم به خويشتن است .
و الذين كفروا . .. أوَلم نعمّركم ما يتذكّر فيه من تذكّر و جاءكم النذير فذوقوا فم
برداشت ياد شده به اين خاطر است كه خداوند كسانى را كه به قرآن و كتاب هاى آسمانى ايمان نياورده اند و از انذار پيامبران پند نگرفته و به دعوت آنان پاسخ مثبت نداده اند، با عنوان ظالم ياد كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 15 - 5،8
5 - كسانى كه سرمايه عمر خويش و بهره هاى بايسته از خانواده خود را از دست بدهند ، در قيامت از زيانكاران واقعى محسوب خواهند شد .
إنّ الخسرين الذين خسروا أنفسهم و أهليهم يوم القيمه
8 - تباه كردن سرمايه عمر و از كف دادن بهره از خانواده ، خسرانى روشن و ترديدناپذير
الذين خسروا أنفسهم و أهليهم يوم القيمة ألا ذلك هو الخسران المبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 16 - 4
4 - خسارت و از دست دادن سرمايه عمر و خانواده ، موجب آتش شديد و فراگير دوزخ
الذين خسروا . .. لهم من فوقهم ظلل من النار و من تحتهم ظلل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مدثر - 74 - 45 - 1،2
1 - به بطالت گذراندن عمر ، از عوامل دوزخى شدن
ما سلككم فى سقر . .. و كنّا نخوض مع الخائضين
«خوض» (مصدر «نخوض»)، در اصل به معناى حركت در آب است (لسان العرب). در اين آيه مقصود، اشتغال فراوان به كار باطل است. (قاموس المحيط)
2 - به بطالت گذراندن عمر ، جرمى بزرگ و نابخشودنى است .
عن المجرمين . .. و كنّا نخوض مع الخائضين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مدثر - 74 - 48 - 1
1 - ترك فريضه نماز ، اطعام مساكين ، گذراندن عمر به بطالت و تكذيب روز جزا ، از عوامل محروميت انسان از شفاعت در قيامت
قالوا لم نك من المصلّين . .. و كنّا نكذّب بيوم الدين ... فما تنفعهم شفاعة الشفع
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
12 - مؤمنون - 23 - 100 - 6
6 - ضييع عمر و از دست دادن فرصت هاى زندگى دنيوى ، مايه حسرت انسان به هنگام مرگ
قال ربّ ارجعون . لعلّى أعمل صلحًا فيما تركت
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 3 - 12
12- توجه به محدوديت عمر زندگى ، هشدارى به انسان ها و عاملى در جهت حق گرايى و روى آوردن آنان به حقايق دين *
ما خلقنا. ..إلاّ بالحقّ وأجل مسمًّى و الذين كفروا عمّا أُنذروا معرضون
برداشت بالا براساس اين احتمال است كه تذكر خداوند به «أجل مسمّى» - در پى تذكر به حقانيت هستى - هشدارى باشد به آدميان كه دل به زندگى ناپايدار نبندند و از حاكميت حق غافل نگردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 44 - 1
1- عمر طولانى همراه با بهره مندى جوامع شرك پيشه از نعمت هاى الهى ، موجب دلبستگى آنان به معبود ها و توهّم كارساز بودن آنها
بل هم عن ذكر ربّهم معرضون . .. بل متّعنا هؤلاء و ءاباءهم حتّى طال عليهم العمر
«بل» در جمله «بل متّعنا. ..» براى اضراب از موضوع پيش (أم لهم آلهة تمنعهم من دوننا) است; يعنى، توهّم اين كه معبودها از آنان حمايت مى كنند، بر اثر زندگى پر نعمت، همراه با مهلت و عمر طولانى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 96 - 9،13
9 - علاقه به دنيا و آرزوى عمر طولانى به خاطر آن ، خويى ناپسند و نكوهيده است .
و لتجدنهم أحرص الناس على حيوة . .. يود أحدهم لو يعمر الف سنة
لحن آيه گوياى مذمت يهود به خاطر علاقه به دنيا و درخواست عمر طولانى به خاطر آن است.
13 - يأس يهود از سراى آخرت ، زمينه ساز حرصشان بر حيات دنيا و آرزوى عمر طولانى است . *
يود أحدهم لو يعمر الف سنة و ما هو بمزحزحه من العذاب أن يعمر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 70 - 4
4- آغاز زندگى انسان از پايين ترين مراتب ادراكى و جسمانى و بازگشت وى در پايان ، به همان نقطه *
و الله خلقكم ثمّ يتوفّ-كم و منكم من يردّ إلى أرذل العمر
در ماده «يردّ» اين معنا نهفته است كه انسان ابتدا در نقطه اى قرار داشته، سپس سير تكاملى را دنبال كرده است و در نهايت هم به همان نقطه آغازين باز مى گردد. خداوند از نقطه آغازين به عنوان پست ترين نقطه حيات ياد كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 15 - 7
7 - سرمايه هاى وجودى انسان ، ارزشمندترين سرمايه ها است .
الذين خسروا أنفسهم و أهليهم
خداوند سرمايه هايى از قبيل مال، علم و. .. را ذكر نفرموده و سرمايه عمر را بر سرمايه خانواده مقدم داشته است. از اين نكته مى توان برداشت ياد شده را به دست آورد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مدثر - 74 - 45 - 3
3 - سرمايه عمر آدمى ، گران قدر و پرارزش است .
و كنّا نخوض مع الخائضين
از اين كه به بطالت گذراندن عمر، از عوامل دوزخى شدن برشمرده شده است، مى توان استفاده كرد كه عمر آدمى بسيار گران قدر و پرارزش است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 14 - 4
4 - برخوردارى از عمر طولانى براى انسان ، امرى ممكن است .
فلبث فيهم ألف سنة إلاّ خمسين عامًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 11 - 11
11 - امكان كم و زياد شدن عمر طبيعى انسان ها
و ما يعمّر من معمّر و لاينقص من عمره إلاّ فى كتب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 11 - 11
11 - امكان كم و زياد شدن عمر طبيعى انسان ها
و ما يعمّر من معمّر و لاينقص من عمره إلاّ فى كتب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 23 - 5
5- نيل به بهشت ، تنها دستاورد شايسته و بدون زيان در برابر سرمايه عمر و جان آدمى است .
أُولئك الذين خسروا أنفسهم . .. إن الذين ءامنوا ... أُولئك أصحب الجنة
عنوان كردن بهشت ، به عنوان پاداش مؤمنان در مقابل زيانكارشمردن كفرپيشگان ، اشاره به برداشت فوق دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 15 - 6
6 - سرمايه عمر و بهره از خانواده ، سرمايه كمال و سعادت آدمى است .
إنّ الخسرين الذين خسروا أنفسهم و أهليهم يوم القيمة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 70 - 7،13،14،15
7- دوران كهنسالى همراه با نادانى ، از پست ترين مراحل زندگى انسان
و منكم من يردّ إلى أرذل العمر لكى لايعلم بعد علم شيئًا
13- « عن أبى جعفر ( ع ) : إذا بلغ العبد مائة سنة فذلك أرذل العمر ;
از امام باقر(ع) روايت شده است: هر گاه بنده خدا به صد سال مى رسد، [عمر او] «أرذل العمر» است.
14- « عن على ( ع ) فى قوله « و منكم من يردّ إلى أرذل العمر » قال : خمس و سبعون سنة ;
از على(ع) روايت شده كه درباره قول خدا «و منكم من يردّ إلى أرذل العمر» فرمود: «أرذل العمر» سن 75 سالگى است».
15- « روى : أن أرذل العمر أن يكون عقله عقل إبن سبع سنين ;
روايت شده است كه «أرذل العمر» آن است كه [در اثر پيرى] عقل انسان مانند عقل بچه هفت ساله باشد».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 5 - 18،22،36
18- پايان اوج مرحله جوانى ( بلوغ الأشد ) ، نقطه آغازين منحنى نزول است . و سرانجام مرحله پيرى ( أرذل العمر ) ، نقطه پايانى اين منحنى در زندگى انسان مى باشد .
فإنّا خلقنكم من تراب. .. ثمّ لتبلغوا أشدّكم... لكيلا يعلم من بعد علم شيئًا
22- مرحله پايانى پيرى ، مرحله ناپسند دوران زندگى براى انسان است .
إلى أرذل العمر
36- « و روى أنّ أرذل العمر أن يكون عقله عقل إبن سبع سنين ;
روايت شده كه پست ترين دوران عمر زمانى است كه عقل انسان، همانند عقل بچه هفت ساله گردد».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 178 - 6
6 - هدايت يافتگان عمر خويش را تباه نكرده و از آن بهره مند بوده اند .
من يهد اللّه فهو المهتدى
از جمله «فأولئك هم الخسرون» - كه درباره گمراهان بيان شد - مى توان فهميد كه جمله اى مانند «و أولئك هم الرابحون براى هدايت يافتگان در تقدير است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 15 - 9
9 - تشويق و ترغيب خداوند به بهره گرفتن درست تر و هر چه بيشتر از سرمايه عمر خود و خانواده ، در جهت كمالات معنوى و سعادت اخروى
الذين خسروا أنفسهم و أهليهم يوم القيمة ألا ذلك هو الخسران المبين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 38 - 3
3- حيات ابليس ، محدود است و قبل از پايان عمر دنيا ، پايان مى پذيرد . *
قال فإنك من المنظرين . إلى يوم الوقت المعلوم
ابليس، از خداوند درخواست كرد كه حياتش طولانى شود و تا قيامت ادامه يابد. خداوند، درخواست حيات طولانى وى را اجابت كرد، اما تداوم آن را تا قيامت با آوردن «إلى يوم الوقت المعلوم» ردّ كرد. بنابراين حيات ابليس، قبل از قيامت پايان مى پذيرد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 81 - 5
5 - پايان عمر آدمى در دنيا ، پايان حيات ابليس و سرآغاز مرگ او است .
من المنظرين . إلى يوم الوقت المعلوم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 49 - 1
1 - زندگى نسل انسان ها در دنيا ، با يك صيحه و فرياد سهمگين به پايان خواهد رسيد .
و يقولون متى هذا الوعد . .. ما ينظرون إلاّ صيحة وحدة تأخذهم
«صيحة» به معناى صداى بلند و سهمگين است و مقصود از آيه شريفه، با توجه به آيه قبل - كه در آن كافران از زمان برپايى قيامت سؤال مى كردند - بيانِ نشانه هاى برپايى قيامت و شرايطى است كه در آن، رستاخيز برپا مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 81 - 5
5 - پايان عمر آدمى در دنيا ، پايان حيات ابليس و سرآغاز مرگ او است .
من المنظرين . إلى يوم الوقت المعلوم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - قمر - 54 - 1 - 2
2 - از عمر دنيا ، مقدار كمترى باقى مانده است .
اقتربت الساعة
برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه نزديك شدن لحظه برپايى قيامت - كه با به پايان رسيدن عمر دنيا صورت مى پذيرد - در مقايسه با گذشته عمر دنيا سنجيده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 20 - 14
14 - روييدن از خاك ، رشد و باليدن ، زرد شدن و آن گاه خشك و تبديل به خاشاك شدن ، مراحل عمر دانه هايى است كه كشاورزان كشت مى كنند .
كمثل غيث أعجب الكفّار نباته ثمّ يهيج فتريه مصفرًّا ثمّ يكون حطمًا
هر يك از «نبات» (روياندن) «هيجان» (حركت)، «اصفرار» (زرد شدن) و «حطام» (خاشاك) اشاره دارد به يكى از مراحل عمر بذرى كه كشاورزان كشت كرده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 12 - 17،18،19
17 - آنان كه سرمايه جان را به خسارت از كف داده اند، منكر قيامت هستند.
ليجمعنكم إلى يوم القيمة . .. الذين خسروا أنفسهم فهم لا يؤمنون
متعلق «لا يؤمنون»، با توجه به جمله «ليجمعنكم إلى يوم القيامة» قيامت مى تواند باشد.
18 - تباه كردن سرمايه وجودى خود زيانكارى و زمينه انكار معارف دين است.
ليجمعنكم إلى يوم القيمة . .. الذين خسروا أنفسهم فهم لا يؤمنون
19 - كافران به معاد و رسالت پيامبر(صلی الله علیه و آله) ، زيانكار، تباه كننده خويش و محروم از رحمت الهى
و لقد استهزىء برسل . .. كتب على نفسه الرحمة ... الذين خسروا أنفسهم فهم لا يؤمنون
با توجّه به اينكه رحمت الهى فراگير است، ممكن است زيان كافران به جهت محروم ساختن خود از دريافت رحمت باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 31 - 14
14 - زندگى منهاى دين و اعتقاد به قيامت زيانبار و تباهگر سرمايه عمر آدمى است.
قد خسر الذين كذبوا بلقاء اللّه . .. يحسرتنا على ما فرطنا فيها
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 53 - 9
9 - منكران قرآن با بى اعتنايى به معارف آن ، تباه كننده سرمايه عر خويش هستند .
قد خسروا أنفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 178 - 5،7
5 - گمراه شدگان به دست خدا ، زيانكار و تباه كننده سرمايه عمر خويشند .
من يضلل فأولئك هم الخسرون
7 - تكذيب آيات الهى موجب زيان و ضايع كردن سرمايه عمر است .
من يضلل فأولئك هم الخسرون
از مصاديق مورد نظر براى گمراهان، به قرينه آيه قبل، تكذيب كنندگان آيات الهى هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 45 - 10
10 - از كف دادن سرمايه هاى وجودى ، بزرگ ترين زيان آدمى در زندگى است .
إنّ الخسرين الذين خسروا أنفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - مدثر - 74 - 47 - 1
1 - دوزخيان ، در سراسر عمرشان ، هرگز به تكليف نماز و اطعام مساكين نپرداخته اند و عمر خود را به بطالت و تكذيب روز جزا گذرانده اند .
قالوا لم نك من المصلّين . .. و كنّا نكذّب بيوم الدين . حتّى أتينا اليقين
مقصود از«يقين» مرگ است كه حقيقتى يقينى و ترديدناپذير براى تمامى انسان ها است. آمدن فعل هاى «لم نك»، «نخوض» و «نكذّب» - به صورت فعل مضارع - اشعار دارد كه اين اعمال از سوى دوزخيان، امرى مستمر و مكرر بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 15 - 3
3 - مشركان و كافران در عرصه قيامت ، سرمايه عمر خود را تباه شده مى بينند و خويش را از حمايت خانواده شان ، محروم مى يابند .
قل إنّ الخسرين الذين خسروا أنفسهم و أهليهم يوم القيمة
مقصود از «أنفس» سرمايه هاى عمر و مراد از «أهل» خانواده مى باشد. بر اين اساس خسارت نفس، به معناى تباه ساختن و بهره كافى نگرفتن از سرمايه عمر است. خسارت اهل نيز به معناى از كف دادن حمايت خانواده و بهره نجستن از آنان مى باشد. گفتنى است برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه مخاطبان آيه شريفه كافران و مشركان هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 15 - 3
3 - مشركان و كافران در عرصه قيامت ، سرمايه عمر خود را تباه شده مى بينند و خويش را از حمايت خانواده شان ، محروم مى يابند .
قل إنّ الخسرين الذين خسروا أنفسهم و أهليهم يوم القيمة
مقصود از «أنفس» سرمايه هاى عمر و مراد از «أهل» خانواده مى باشد. بر اين اساس خسارت نفس، به معناى تباه ساختن و
بهره كافى نگرفتن از سرمايه عمر است. خسارت اهل نيز به معناى از كف دادن حمايت خانواده و بهره نجستن از آنان مى باشد. گفتنى است برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه مخاطبان آيه شريفه كافران و مشركان هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 11 - 10
10 - مقدار عمر تمامى انسان ها و كم و زياد شدن آن ، در نوشته اى ( لوح محفوظ ) ثبت و مشخص است .
و ما يعمّر من معمّر و لاينقص من عمره إلاّ فى كتب
در اين كه مقصود از «كتاب» چيست، مفسران اختلاف نظر دارند و چند مصداق براى آن ذكر كرده اند; ولى بيشتر آنان يكى از مصاديق آن را «لوح محفوظ» دانسته اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 14 - 15
15 - عمر و حيات انسان ها ، داراى مدتى مشخص و از پيش تعيين شده است .
و لولا كلمة سبقت من ربّك إلى أجل مسمًّى لقضى بينهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 96 - 11
11 - گروهى از مشركان ، خواهان عمرى طولانى هزار ساله هستند .
و من الذين أشركوا يود أحدهم لو يعمر الف سنة
برداشت فوق مبتنى بر اين است كه «و من الذين أشركوا» خبر براى مبتدايى محذوف باشد نه عطف بر «الناس»; يعنى: «و من الذين أشركوا طائفة يود أحدهم». بر اين مبنا، جمله «و من الذين...» جمله حاليه است و «يود أحدهم» توصيف همين دسته از مشركان خواهد بود. بر اين اساس مفاد آيه چنين است: يهوديان از همه مردم به دنيا دلبسته ترند و اين در حالى است كه گروهى از مشركان خواهان عمرى هزار ساله هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 96 - 1،8،13
1 - يهود ، حريص ترين مردمان بر زنده ماندن و برخوردار شدن از عمرى طولانى هستند .
و لتجدنهم أحرص الناس على حيوة
8 - فرد فرد يهود ، خواهان عمر طولانىِ هزار ساله هستند .
يود أحدهم لو يعمر الف سنة
«يعمّر» از تعمير و به معناى عمر داده شود، است. آوردن «أحدهم» به عنوان فاعل «يود» و استفاده نكردن از ضمير جمع (يودون) تصريح به اين معنا دارد كه: عمر طولانى هزار ساله، خواسته فرد فرد آنان است.
13 - يأس يهود از سراى آخرت ، زمينه ساز حرصشان بر حيات دنيا و آرزوى عمر طولانى است . *
يود أحدهم لو يعمر الف سنة و ما هو بمزحزحه من العذاب أن يعمر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 70 - 4،6،8
4- آغاز زندگى انسان از پايين ترين مراتب ادراكى و جسمانى و بازگشت وى در پايان ، به همان نقطه *
و الله خلقكم ثمّ يتوفّ-كم و منكم من يردّ إلى أرذل العمر
در ماده «يردّ» اين معنا نهفته است كه انسان ابتدا در نقطه اى قرار داشته، سپس سير تكاملى را دنبال كرده است و در نهايت هم به همان نقطه آغازين باز مى گردد. خداوند از نقطه آغازين به عنوان پست ترين نقطه حيات ياد كرده است.
6- برخى از انسان ها ، از حفظ دستاورد هاى علمى خويش در همه مراحل زندگى ناتوانند .
و منكم من يردّ إلى . .. لكى لايعلم بعد علم شيئًا
8- برخى از انسان ها آن چنان به پيرى مى رسند كه تمامى اندوخته هاى علمى خود را از دست مى دهند .
و منكم من يردّ إلى أرذل العمر لكى لايعلم بعد علم شيئًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 5 - 16،17،18،19،21،22
16- زندگى دنيوى داراى دو منحنى صعود و نزول است .
فإنّا خلقنكم من تراب. .. ثمّ لتبلغوا أشدّكم... و منكم من يردّ إلى أرذل العمر
17- منحنى صعود انسان در زندگى دنيوى ، از طفوبيت آغاز مى شود و در اوج جوانى ، به پايان مى رسد .
فإنّا خلقنكم من تراب. .. ثمّ نخرجكم طفلاً ثمّ لتبلغوا أشدّكم
18- پايان اوج مرحله جوانى ( بلوغ الأشد ) ، نقطه آغازين منحنى نزول است . و سرانجام مرحله پيرى ( أرذل العمر ) ، نقطه پايانى اين منحنى در زندگى انسان مى باشد .
فإنّا خلقنكم من تراب. .. ثمّ لتبلغوا أشدّكم... لكيلا يعلم من بعد علم شيئًا
19- منحنى صعود ، قوس رشد و تكامل قواى جسمى و عقلى انسان و منحنى نزول ، قوس ضعف و انحطاط آن قوا است .
لتبلغوا أشدّكم. .. منكم من يردّ إلى أرذل العمر
21- قواى جسمى و عقلى در مرحله نهايى پيرى ، به درجه اى كاهش مى يابد كه انسان از فراگيرى محروم مى ماند و تمامى دانسته هاى پيشين خود را از دست مى دهد .
منكم من يردّ إلى أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئًا
22- مرحله پايانى پيرى ، مرحله ناپسند دوران زندگى براى انسان است .
إلى أرذل العمر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 6 - 2
2 - آفرينش انسان از خاك ، رشد مرحله به مرحله او در رحم ، صعود تدريجى از طفوليت ( مرحله ضعف جسمى و عقلى ) به اوج جوانى و نزول تدريجى از اوج بتوانايى ( جوانى ) به حضيض ناتوانى ( كهولت و پيرى ) ، جلوه هاى ربوبيت خدا و يگانگى او
فإنّا خلقناكم من تراب . ..لكيلا يعلم من بعد علم شيئًا ... ذلك بأنّ اللّه هو الحق
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - يس - 36 - 68 - 4،5،6
4 - آغاز جوانى ، شروع تكامل و رشد قواى جسمى و عقلى ، و آغاز پيرى ، اول سستى و سير نزولى آن قوا است .
و من نعمّره ننكّسه فى الخلق
برداشت ياد شده از آن جا است كه آيه شريفه، دوران پيرى را از نظر قواى جسمى و عقلى، مانند دوران طفوليت دانسته است. بنابراين لازمه اين سخن، مطلبى است كه در برداشت بالا آمده است.
5 - جوانى ، بهترين و مفيدترين دوران زندگى براى تربيت و رشد جسمى و عقلى انسان
و من نعمّره ننكّسه فى الخلق
6 - بازگشت انسان به حالت طفوليت - پس از دوران پيرى - از نظر قواى جسمى و عقلى ، نشانگر توانايى خداوند بر عذاب كافران و بازگرداندن آنان به روز رستاخيز است .
و لو نشاء لطمسنا على أعينهم . .. و من نعمّره ننكّسه فى الخلق
برداشت ياد شده براين اساس استوار است كه عبارت «من نعمّره . ..» عطف بر «و لو نشاء لطمسنا...» - از باب عطف علت بر معلول - باشد; يعنى، آيه شريفه درصدد ارئه شاهدى بر توانايى خداوند بر مسخ و زمين گير كردن انسان و بازگرداندن وى به روز رستاخيز براى محاكمه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 5 - 36
36- « و روى أنّ أرذل العمر أن يكون عقله عقل إبن سبع سنين ;
روايت شده كه پست ترين دوران عمر زمانى است كه عقل انسان، همانند عقل بچه هفت ساله گردد».
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 54 -
2،4،10،11،12،13،14،15
2 - مراحل مختلف حيات انسان ، از كودكى تا پيرى ، به دست خداوند است .
اللّه الذى خلقكم من ضعف ثمّ جعل من بعد ضعف قوّة ثمّ جعل من بعد قوّة ضعفًا و شيبة
4 - سير مراحل زندگى آدمى ، از كودكى تا پيرى ، تخلف ناپذير و غير قابل تغيير است .
خلقكم من ضعف ثمّ جعل من بعد ضعف قوّة ثمّ جعل من بعد قوّة ضعفًا و شيبة
10 - دوران پيرى انسان ها ، دوران ناتوانى و ضعفى ادامه دار است .
ثمّ جعل من بعد قوّة ضعفًا و شيبة
«شيبة» به معناى پيرى است و آورده شدن آن پس از «ضعفاً» به عنوان عطف بيان، با اين كه «ضعفاً» مقصود را مى رساند، به خاطر يادآورى اين نكته است كه در اين دوران، ضعف، قابل جبران نيست و تا مرگ ادامه دارد.
11 - تحولات مراحل عمر آدمى ( از كودكى تا پيرى ) ، تجلى توان مندى و علم الهى است .
اللّه الذى خلقكم . .. ثمّ جعل ... شيبة ... و هو العليم القدير
12 - رساندن انسان ها از دوران ناتوانى جنينى و نوزادى به توان مندى دوران جوانى و سپس فرتوت ساختن آنان ، نشانه توان مندى خداوند بر باز آفرينى انسان ها درقيامت است . *
اللّه الذى خلقكم . .. يخلق ما يشاء
عبارت «يخلق ما يشاء» به قرينه آيه پنجاه - كه در آن، بر توان مندى خداوند بر معاد انسان ها، برهان اقامه شده بود - و نيز آيه پنجاه و پنج - كه درباره برپايى قيامت است - مى تواند درباره معاد و بازآفرينى انسان ها، در قيامت باشد.
13 - آفرينش انسان و مراحل حيات وى ، امرى عالمانه و از روى آگاهى است .
اللّه الذى خلقكم . .. و هو العليم القدير
14 - آفرينش انسان و حالات مختلف او در مدت عمر ، براساس مشيت خداوند است .
اللّه الذى خلقكم من ضعف . .. يخلق ما يشاء
15 - رساننده انسان از دوران قوّت و توان مندى به دوران ضعف و ناتوانى ، خداوند است .
اللّه الذى . .. جعل من بعد قوّة ضعفًا و شيبة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - ابراهيم - 14 - 10 - 13،14
13- ايمان به خدا ، از عوامل آمرزش برخى از گناهان و موجب ادامه زندگى تا اجل طبيعى
يدعوكم ليغفر لكم . .. و يؤخّركم إلى أجل مسمًّى
14- معنويات داراى نقشى مؤثر در تداوم حيات دنيوى انسانها
يدعوكم ليغفر لكم . .. و يؤخّركم إلى أجل مسمًّى
مراد از «يدعوكم» مى تواند دعوت به ايمان باشد كه از جمله معنويات است و از نتايج آن، به تأخير افتادن أجل تا رسيدن به أجل مسمّى است و اين، حاكى از تأثير معنويت در حيات دنيوى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 11 - 7
7- سيستم بدن انسان ، براى زندگى طولانى و بدون تغذيه در خواب ، قابليت دارد . *
فضربنا على ءاذانهم فى الكهف سنين عددًا
از ظاهر آيات سوره كهف، برمى آيد كه اصحاب كهف، در آن سال هاى متمادى، زنده، ولى در خواب بودند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 37 - 12
12 - بهره نجستن از عمر و فرصت هاى مناسب ، در جهت شناخت دين و عمل به تعاليم آسمانى ، محكوم و مورد سرزنش و بازخواست خداوند
أوَلم نعمّركم ما يتذكّر فيه من تذكّر و جاءكم النذير
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 178 - 6
6 - هدايت يافتگان عمر خويش را تباه نكرده و از آن بهره مند بوده اند .
من يهد اللّه فهو المهتدى
از جمله «فأولئك هم الخسرون» - كه درباره گمراهان بيان شد - مى توان فهميد كه جمله اى مانند «و أولئك هم الرابحون براى هدايت يافتگان در تقدير است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - شورى - 42 - 45 - 10
10 - از كف دادن سرمايه هاى وجودى ، بزرگ ترين زيان آدمى در زندگى است .
إنّ الخسرين الذين خسروا أنفسهم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 178 - 6
6 - كوتاه بودن مدّت حيات آدمى در دنيا و يا به درازا كشيدن آن ، در اختيار خداست .
انّما نملى لهم خير . .. انّما نملى لهم
از اينكه «املاء» در آيه شريفه به خداوند اسناد داده شده است، برداشت فوق به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 5 - 20
20- برخى از انسان ها ، پيش از رسيدن به مرحله پايانى پيرى ( أرذل العمر ) زندگى را به درود گفته و از دنيا مى روند .
و منكم من يتوفّى و منكم من يردّ إلى أرذل العمر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 37 - 2
2- موجودات ديگرى جز ابليس ، داراى حيات طولانى تا روز قيامت
فإنك من المنظرين
از اينكه خداوند، در جواب درخواست مهلت ابليس مى فرمايد: «تو از مهلت داده شدگانى» نكته فوق به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 11 - 12
12 - آگاهى كامل خداوند از عمر آدمى و كم و زياد شدن آن
و لاتضع إلاّ بعلمه و ما يعمّر من معمّر و لاينقص من عمره إلاّ فى كتب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 2 - 8
8- عمر آسمان ها و خورشيد و ماه ( جهان آفرينش ) محدود و تمام شدنى است .
كل يجرى لأجل مسمًّى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 14 - 1
1 - ابليس، خواستار مهلت و زنده ماندن خويش تا روز رستاخيز آدميان (قيامت) گرديد.
قال أنظرنى إلى يوم يبعثون
انظار (مصدر «انظر») به معناى تأخير و مهلت دادن است و مراد از آن تأخير زمان مرگ مى باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 15 - 2،3
2 - ابليس از موجودات داراى عمر طولانى و زنده تا روز رستاخيز آدميان
أنظرنى إلى يوم يبعثون . .. قال إنك من المنظرين
3 - خداوند، ابليس را در پى درخواست زنده ماندن تا رستاخيز، عمرى طولانى داد.
أنظرنى إلى يوم يبعثون. قال إنك من المنظرين
ذكر نكردن متعلق «المنظرين» مى تواند اشاره به اين باشد كه خواسته ابليس تنها در اصل «انظار» اجابت شده است، و نه در مدت آن; يعنى تا روز قيامت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - اعراف - 7 - 16 - 1
1 - گمراه ساختن مردم، هدف ابليس از مهلت خواهى و درخواست عمر طولانى
أنظرنى . .. لأقعدن لهم صرطك المستقيم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - كهف - 18 - 11 - 3
3- حيات طولانى اصحاب كهف در خواب ، از آيات الهى است .
كانوا من ءايتنا عجبًا . .. فضربنا على ءاذانهم فى الكهف سنين عددًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 145 - 2
2 - تمام انسان ها داراى عمرى معيّن و زمان مرگشان در علم الهى ، مشخّص است .
و ما كان لنفس ان تموت . .. كتاباً مؤجّلا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 178 - 6
6 - كوتاه بودن مدّت حيات آدمى در دنيا و يا به درازا كشيدن آن ، در اختيار خداست .
انّما نملى لهم خير . .. انّما نملى لهم
از اينكه «املاء» در آيه شريفه به خداوند اسناد داده شده است، برداشت فوق به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 2 - 3
3 - خداوند قراردهنده اجل و مدتى براى عمر انسان
ثم قضى أجلا
با توجه به اينكه سخن از آفرينش آدمى است، «أجل» مى تواند به معنى نهايت عمر آدمى در اين جهان باشد. راغب گويد:
«و يقال للمدة المضروبة لحياة الإنسان أجل». به مدت عمر معين شده براى آدمى أجل گويند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - نحل - 16 - 70 - 4،6،7،8
4- آغاز زندگى انسان از پايين ترين مراتب ادراكى و جسمانى و بازگشت وى در پايان ، به همان نقطه *
و الله خلقكم ثمّ يتوفّ-كم و منكم من يردّ إلى أرذل العمر
در ماده «يردّ» اين معنا نهفته است كه انسان ابتدا در نقطه اى قرار داشته، سپس سير تكاملى را دنبال كرده است و در نهايت هم به همان نقطه آغازين باز مى گردد. خداوند از نقطه آغازين به عنوان پست ترين نقطه حيات ياد كرده است.
6- برخى از انسان ها ، از حفظ دستاورد هاى علمى خويش در همه مراحل زندگى ناتوانند .
و منكم من يردّ إلى . .. لكى لايعلم بعد علم شيئًا
7- دوران كهنسالى همراه با نادانى ، از پست ترين مراحل زندگى انسان
و منكم من يردّ إلى أرذل العمر لكى لايعلم بعد علم شيئًا
8- برخى از انسان ها آن چنان به پيرى مى رسند كه تمامى اندوخته هاى علمى خود را از دست مى دهند .
و منكم من يردّ إلى أرذل العمر لكى لايعلم بعد علم شيئًا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - حج - 22 - 5 - 16،17،18،21،22
16- زندگى دنيوى داراى دو منحنى صعود و نزول است .
فإنّا خلقنكم من تراب. .. ثمّ لتبلغوا أشدّكم... و منكم من يردّ إلى أرذل العمر
17- منحنى صعود انسان در زندگى دنيوى ، از طفوبيت آغاز مى شود و در اوج جوانى ، به پايان مى رسد .
فإنّا خلقنكم من تراب. .. ثمّ نخرجكم طفلاً ثمّ لتبلغوا أشدّكم
18- پايان اوج مرحله جوانى ( بلوغ الأشد ) ، نقطه آغازين منحنى نزول است . و سرانجام مرحله پيرى ( أرذل العمر ) ، نقطه پايانى اين منحنى در زندگى انسان مى باشد .
فإنّا خلقنكم من تراب. .. ثمّ لتبلغوا أشدّكم... لكيلا يعلم من بعد علم شيئًا
21- قواى جسمى و عقلى در مرحله نهايى پيرى ، به درجه اى كاهش مى يابد كه انسان از فراگيرى محروم مى ماند و تمامى دانسته هاى پيشين خود را از دست مى دهد .
منكم من يردّ إلى أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئًا
22- مرحله پايانى پيرى ، مرحله ناپسند دوران زندگى براى انسان است .
إلى أرذل العمر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 11 - 11
11 - امكان كم و زياد شدن عمر طبيعى انسان ها
و ما يعمّر من معمّر و لاينقص من عمره إلاّ فى كتب
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 2 - 8
8- عمر آسمان ها و خورشيد و ماه ( جهان آفرينش ) محدود و تمام شدنى است .
كل يجرى لأجل مسمًّى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 36 - 1
1- ابليس ، در پى طرد از درگاه الهى ، از خداوند خواست تا عمر وى را تا قيامت طولانى كند .
قال ربّ فأنظرنى إلى يوم يبعثون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 37 - 2
2- موجودات ديگرى جز ابليس ، داراى حيات طولانى تا روز قيامت
فإنك من المنظرين
از اينكه خداوند، در جواب درخواست مهلت ابليس مى فرمايد: «تو از مهلت داده شدگانى» نكته فوق به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 81 - 3
3 - خداوند ، به ابليس تا پايان عمر جهان و انسان ، مهلت داد و به او عمر طولانى بخشيد .
من المنظرين . إلى يوم الوقت المعلوم
بسيارى از مفسران بر اين عقيده اند كه مقصود از «يوم» مطلق زمان است - نه روز - و مراد از «الوقت المعلوم» نفخه اولى مى باشد كه با آن عمر جهان و انسان به سر مى رسد. برپايه اين ديدگاه نام گذارى آن به «وقت معلوم»، براى اين است كه تنها خدا زمان دقيق آن را مى داند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 44 - 5
5- خداوند ، با برخوردار ساختن برخى از اقوام و ملت هاى پيشين از نعمت هاى دنيايى ، آنان را از عمرى طولانى نيز برخوردار كرد .
بل متّعنا هؤلاء و ءاباءهم حتّى طال عليهم العمر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 44 - 2
2- برخوردارى از نعمت هاى دنيايى همراه با عمر طولانى ، موجب غرور و غفلت مردم مكه و پدران آنان گرديده بود .
بل هم عن ذكر ربّهم معرضون . .. بل متّعنا هؤلاء و ءاباءهم حتّى طال عليهم العمر
برداشت ياد شده مبتنى بر اين است كه «هؤلاء» اشاره به حاضرين در اذهان مخاطبان (مردم مكه) باشد; همان طور كه مشاراليه در بسيارى از آيات نازل شده در مكه، مردم آن سرزمين هستند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 44 - 1
1- عمر طولانى همراه با بهره مندى جوامع شرك پيشه از نعمت هاى الهى ، موجب دلبستگى آنان به معبود ها و توهّم كارساز بودن آنها
بل هم عن ذكر ربّهم معرضون . .. بل متّعنا هؤلاء و ءاباءهم حتّى طال عليهم العمر
«بل» در جمله «بل متّعنا. ..» براى اضراب از موضوع پيش (أم لهم آلهة تمنعهم من دوننا) است; يعنى، توهّم اين كه معبودها از آنان حمايت مى كنند، بر اثر زندگى پر نعمت، همراه با مهلت و عمر طولانى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - ص - 38 - 80 - 2
2 - موجودات ديگر جز ابليس ، داراى حيات طولانى تا روز قيامت اند .
قال ربّ فأنظرنى إلى يوم يبعثون . قال فإنّك من المنظرين
از اين كه خداوند، ابليس را از زمره «منظرين» (مهلت يافتگان) برشمرده است، مى توان استفاده كرد كه در اين عالم، جز ابليس موجودات ديگرى نيز وجود دارند كه تا روز قيامت زنده بوده و مهلت داده شده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
3 - آل عمران - 3 - 178 - 16
16 - مهلت يافتن و عمر طولانى كافران ، گوياى عزّت و قرب آنان در نزد خدا نيست .
انّما نملى لهم ليزدادوا اثماً و لهم عذاب مهين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 2 - 8
8- عمر آسمان ها و خورشيد و ماه ( جهان آفرينش ) محدود و تمام شدنى است .
كل يجرى لأجل مسمًّى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 14 - 5
5 - مردم دوران نوح ( ع ) ، عمرى طولانى داشته اند . *
و لقد أرسلنا نوحًاإلى قومه فلبث فيهم ألف سنة إلاّ خمسين عامًا
بنابراين كه «لبث فيهم» حقيقتاً، اشاره داشته باشد به درنگ نوح(ع) در ميان قومى كه از آغاز، رسالت اش را در ميان آنان شروع كرده، نكته يادشده، به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 21 - 1،2،4
1- دروغ بستن به خدا وبازدارى مردم از راه او ، موجب خسارت و تباه كردن سرمايه عمر است .
و من أظلم ممن افترى على الله كذبًا . .. أُولئك الذين خسروا أنفسهم
2- تلاش براى منحرف نشان دادن راه خدا و انكار سراى آخرت ، موجب خسارت و تباهى سرمايه عمر است .
الذين . .. يبغونها عوجًا و هم بالأخرة هم كفرون ... أُولئك الذين خسروا أنفسهم
4- باور به معبودهايى غير از خداى يكتا ، باورى واهى و مايه خسران و تباهى است .
أُولئك الذين خسروا أنفسهم و ضلّ عنهم ما كانوا يفترون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 15 - 4
4 - آيين شرك و عبادت غيرخدا ، مايه خسارت و از كف دادن سرمايه عمر آدمى و محروميت از بهره هاى بايسته از خانواده در عرصه قيامت
فاعبدوا ما شئتم من دونه قل إنّ الخسرين الذين خسروا أنفسهم و أهليهم يوم القيمة
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 18 - 21
21 - گوش نسپردن به سخنان و پيروى نكردن از بهترين آنها ، موجب خسران و تباهى عمر و خانواده است .
إنّ الخسرين الذين خسروا أنفسهم و أهليهم . .. الذين يستمعون القول فيتّبعون أحسنه
آيات گذشته در توصيف خاسران بود و آيه مورد بحث، درباره كسانى است كه در قطب مخالف زيان كنندگان قرار داشته و در سايه گوش فرا دادن به سخنان و گزينش بهترين آنها، به سعادت نايل شده اند. بنابراين از ارتباط ميان آيات ياد شده، به دست مى آيد كه استماع سخنان و گزينش بهترين آنها موجب سعادت و ترك آن سبب خسران و بدبختى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 11 - 13
13 - وجود عواملى چند ( بيرون از عوامل طبيعى ) ، براى كم و زياد شدن عمر انسان ها
و ما يعمّر من معمّر و لاينقص من عمره إلاّ فى كتب
بيشتر مفسران بر اين عقيده اند كه اين آيه، به عوامل غير طبيعى اشاره دارد كه در كم و زياد شده عمر آدمى مؤثر مى باشد; مانند: صله رحم كه در ازدياد عمر طبيعى انسان ها و گناه زنا كه در كاسته شدن آن و يا مرگ ناگهانى تأثير مى گذارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 11 - 13
13 - وجود عواملى چند ( بيرون از عوامل طبيعى ) ، براى كم و زياد شدن عمر انسان ها
و ما يعمّر من معمّر و لاينقص من عمره إلاّ فى كتب
بيشتر مفسران بر اين عقيده اند كه اين آيه، به عوامل غير طبيعى اشاره دارد كه در كم و زياد شده عمر آدمى مؤثر مى باشد; مانند: صله رحم كه در ازدياد عمر طبيعى انسان ها و گناه زنا كه در كاسته شدن آن و يا مرگ ناگهانى تأثير مى گذارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - همزه - 104 - 3 - 6
6 - بى توجهى به محدوديت عمر ، زمينه ساز بى اعتنايى به شخصيت ديگران و ضربه زدن به اعتبار آنان است .
همزة لمزة . .. يحسب أنّ ماله أخلده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
5 - انعام - 6 - 164 - 15
15 - روى انه أتى عمر بحامل قد زنت فامر برجمها فقال له امير المؤمنين(ع): هب لك سبيل عليها أىّ سبيل لك على ما فى بطنها و الله تعالى يقول: «و لاتزر وازرة وزر أخرى . ..».
روايت شده: زن حامله اى را كه مرتكب زنا شده بود نزد عمر آوردند، وى دستور داد زن را سنگسار كنند. اميرالمؤمنين(ع) به وى فرمود: بر فرض كه حق سنگسار كردن زن را داشته باشى، ولى چه حقى بر طفل در شكم او دارى؟ خداوند متعال مى فرمايد: كسى بار گناه ديگرى را بر دوش نمى كشد ... .
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 20 - 16
16 - كسانى كه در دنيا عمر خود را به بطالت ( بازى ، سرگرمى ، آرايش ، تفاخر ، فزون خواهى و . . . ) مى گذرانند ، در آخرت محكوم به عذاب الهى اند .
أنّما الحيوة الدنيا لعب و لهو . .. و فى الأخرة عذاب شديد
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 96 - 15
15 - عمر گنهكاران ، هر چند طولانى باشد ، موجب نجاتشان از عذاب الهى نخواهد شد .
بما قدمت أيديهم . .. و ما هو بمزحزحه من العذاب أن يعمر
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - رعد - 13 - 2 - 8
8- عمر آسمان ها و خورشيد و ماه ( جهان آفرينش ) محدود و تمام شدنى است .
كل يجرى لأجل مسمًّى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - روم - 30 - 8 - 6،16
6 - ژرف نگرى در نظام هستى و توجّه به عمر محدود جهان ، امرى لازم و شايسته است .
أَوَلم يتفكّروا فى أنفسهم ما خلق اللّه السموت و الأرض و ما بينهما إلاّ بالحقّ و
«و أجل مسمّى» عطف به «بالحقّ» است و احتمال دارد كه مراد از آن، داشتن مدتى مشخص باشد.
16 - هدف دارى نظام هستى و بى پايان نبودن عمران آن ، از دلايل معاد است .
أَوَلم يتفكّروا . .. ما خلق اللّه ... إلاّ بالحقّ و أجل مسمّى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - لقمان - 31 - 29 - 13
13 - نظام جهانِ محسوس ، پايان پذير است .
كلّ يجرى إلى أجل مسمًّى
احتمال دارد مراد از «أجل مسمّى» بر پايى قيامت و شروع عالمى ديگر غير از عالم كنونى باشد. لازم به ذكر است كه پايان داشتن جريان خورشيد و ماه، مى تواند اشاره به پايان عالم باشد; چه اين كه برنامه خورشيد و ماه، تابع برنامه كلّ عالم است و به پايان رسيدن آن دو، به معناى پايان عالم كنونى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
10 - اسراء - 17 - 99 - 9
9- اجل و عمر انسان ها در دنيا ، محدود و پايان پذير است .
أو لم يروا . .. و جعل لهم أجلاً لاريب فيه
بنابر اينكه مراد از «أجلاً» اجل و عمر محدود انسان در دنيا باشد نه زمان برپايى قيامت، برداشت فوق به دست مى آيد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - زمر - 39 - 42 - 12
12 - حيات و عمر آدمى در دنيا ، محدود و داراى مدت معين و مشخص
و يرسل الأُخرى إلى أجل
كاربرد واژه «أجل» در مورد انسان، به معناى مدت تعيين شده براى حيات انسان است (مفردات راغب).
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 67 - 15
15 - عمر هر انسان در دنيا ، داراى زمانى معين و محدود است .
و لتبلغوا أجلاً مسمّىً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
20 - همزه - 104 - 3 - 5
5 - دنيا براى هيچ انسانى ، حتى در صورت برخوردارى او از ثروت هنگفت ، جاودانه نخواهد ماند .
يحسب أنّ ماله أخلده
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 23 - 5
5- نيل به بهشت ، تنها دستاورد شايسته و بدون زيان در برابر سرمايه عمر و جان آدمى است .
أُولئك الذين خسروا أنفسهم . .. إن الذين ءامنوا ... أُولئك أصحب الجنة
عنوان كردن بهشت ، به عنوان پاداش مؤمنان در مقابل زيانكارشمردن كفرپيشگان ، اشاره به برداشت فوق دارد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
15 - فاطر - 35 - 11 - 14
14 - آفرينش انسان در قالب مرد و زن و آگاهى از باردارى و زايمان زنان و مقدار عمر آدمى ، كارى آسان براى خداوند
و اللّه خلقكم من تراب ثمّ من نطفة . .. و ما يعمّر من معمّر و لاينقص من عمره إلاّ
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 67 - 10
10 - برخى از انسان ها ، پيش از رسيدن به مرحله پيرى ، زندگى را به درود گفته ، از دنيا خواهند رفت .
ثمّ لتكونوا شيوخًا و منكم من يتوفّى من قبل
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - هود - 11 - 71 - 13
13- ساره همسر ابراهيم ( ع ) ، تا به دنيا آمدن نوه اش يعقوب ، زنده بود .
فبشّرنها بإسحق و من ورآء إسحق يعقوب
بشارت دادن به همسر ابراهيم كه از پسرت اسحاق فرزندى به نام يعقوب به دنيا خواهد آمد، اين سؤال را به ذهن مى آورد كه چرا به او بشارت داده نشد كه مثلاً از يعقوب نيز فرزندى به نام يوسف به دنيا خواهد آمد؟ در پاسخ اين پرسش مى توان گفت: ياد كردن از خصوص يعقوب اشاره به اين معنا دارد كه ساره او را درك مى كند و جمال او را خواهد ديد; يعنى، تا آن زمان زنده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
14 - عنكبوت - 29 - 14 - 13
13 - « عن أبى عبداللّه ( ع ) قال : « عاش نوح ألفى سنة و ثلاث مائة سنة . منها ثمانمائة و خمسين سنة ، قبل أن يبعث و ألف سنة إلاّ خمسين عاماً و هو فى قومه يدعوهم و خمس مائة عام بعد ما نزل من السفينة . . . ;
از امام صادق(ع) روايت شده كه نوح(ع)، دو هزار و سيصد سال عمر كرد. كه هشتصد و پنجاه سال آن، پيش از بعثت او بود و نهصدوپنجاه سال، دورانى بود كه در ميان قوم خود مشغول دعوت آنها بود و پانصد سال نيز، بعد از آنكه از كشتى پياده شد، (زندگانى كرد)... .»
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - احقاف - 46 - 15 - 13،14
13- نقش اساسى دوران جنينى و شيرخوارگى ، در رشد و بلوغ فرزند *
و حمله و فصله ثلثون شهرًا حتّى إذا بلغ أشدّه
برداشت ياد شده بدان احتمال است كه آمدن «بلغ أشدّه» - در پى «و حمله و فصاله» - بيانگر ارتباط ميان اين دو مقطع باشد.
14- چهل سالگى ، مرحله اى ويژه در كمال و رشد انسان
حتّى إذا بلغ أشدّه و بلغ أربعين سنة
از اين كه «چهل سالگى» اختصاص به ذكر يافته است، نقش ويژه آن در رشد و كمال انسان استفاده مى شود.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 20 - 4
4 - انسان ، در هر مرحله اى از مراحل زندگى دنيوى ( كودكى ، نوجوانى ، جوانى ، ميان سالى و پيرى ) ، داراى روحيه و گرايشى متفاوت با مرحله قبل و مرحله بعد است .
اعلموا أنّما الحيوة الدنيا لعب . .. و تكاثر فى الأمول و الأولد
برداشت ياد شده در صورتى به دست مى آيد كه هر يك از خصلت هاى پنجگانه ياد شده در آيه شريفه، به ترتيب بيانگر يكى از مراحل زندگى انسان باشد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
16 - غافر - 40 - 67 - 8،9،16
8 - پايان اوج مرحله جوانى ( بلوغ اشد ) نقطه آغاز منحنى نزول و سرانجام مرحله پيرى ، نقطه پايان اين منحنى در زندگى انسان است .
ثمّ لتبلغوا أشدّكم ثمّ لتكونوا شيوخًا . .. لتبلغوا أجلاً مسمّىً
9 - منحنى صعود ، قوس رشد و تكامل قواى جسمى و عقلى انسان و منحنى نزول ، قوس ضعف و انحطاط آن قوا است .
ثمّ لتبلغوا أشدّكم ثمّ لتكونوا شيوخًا
16 - آفرينشِ انسان و سير تطور و تحوّل وى از خاك تا پيرى و مرگ ، نشانه اى از قدرت و ربوبيت بى همتاى خداوند است .
هو الذى خلقكم من تراب . .. و لتبلغوا أجلاً مسمّىً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
18 - حديد - 57 - 20 - 14
14 - روييدن از خاك ، رشد و باليدن ، زرد شدن و آن گاه خشك و تبديل به خاشاك شدن ، مراحل عمر دانه هايى است كه كشاورزان كشت مى كنند .
كمثل غيث أعجب الكفّار نباته ثمّ يهيج فتريه مصفرًّا ثمّ يكون حطمًا
هر يك از «نبات» (روياندن) «هيجان» (حركت)، «اصفرار» (زرد شدن) و «حطام» (خاشاك) اشاره دارد به يكى از مراحل عمر بذرى كه كشاورزان كشت كرده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
8 - يوسف - 12 - 22 - 1
1- يوسف ( ع ) روزگار كودكى و نوجوانى را در خانه عزيز مصر به سر برد ، تا به جوانى و رشد جسمى و عقلى رسيد .
أكرمى مثويه . .. و لما بلغ أشدّه
كلمه «أشدّ» چنان چه لسان العرب از سيبويه نقل كرده - جمع شدّة (توان و قدرت) است. بنابراين «أشدّ» ; يعنى ، توانها و قدرتهاى متعدد كه به مناسبت مورد ، شامل توان جسمى و عقلى است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 44 - 8
8- بهرهورى انسان از نعمت ها و مقدار عمر وى ، در اختيار خداوند و در قلمرو اراده او است .
بل متّعنا هؤلاء . .. أنّا نأتى الأرض ننقصها من أطرافها أفهم الغلبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 44 - 3
3- دخالت معبود ها و خدايان ، در مقدار عمر و بهرهورى مادى انسان ، پندار باطل مشركان
أم لهم ءالهة تمنعهم . .. بل متّعنا هؤلاء و ءاباءهم حتّى طال عليهم العمر
برداشت ياد شده بر اين اساس است كه «بل . ..»، اضراب از «أم لهم آلهة...» باشد. از اين استفاده مى شود كه مشركان به چنين قدرتى براى خدايان خويش اعتقاد داشتند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
9 - حجر - 15 - 3 - 7
7- زندگى بدون تن دادن به تعاليم دين ، سرگرمى و تباهى عمر است .
ذرهم . .. و يلههم الأمل
«لهو» در لغت به معناى چيزى است كه انسان را مشغول مى كند و از مراد و مقصودش باز مى دارد. بنابراين كسى كه از هدفش باز بماند، عمر خود را تباه كرده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
6 - اعراف - 7 - 53 - 10
10 - باور به تعاليم قرآن و انجام دستورات آن ، راه جلوگيرى از تباه گشتن سرمايه عمر
قد خسروا أنفسهم
جمله «قد خسروا أنفسهم» در توصيف كسانى است كه در دنيا قرآن را باور نكردند و به دستورات آن گردن ننهادند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
11 - انبياء - 21 - 44 - 6
6- بهره مندى از نعمت هاى دنيايى و عمرِ طولانى جوامع و تمدن ها ، دليل بر حقانيت و موفقيت آنان نيست .
بل متّعنا هؤلاء و ءاباءهم حتّى طال عليهم العمر . .. أفهم الغلبون
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - نوح - 71 - 4 - 1
1 - وعده نوح ( ع ) به قوم خود ، مبنى بر آمرزش گناهان ، مصونيت از عذاب الهى و تداوم زندگى تا فرارسيدن اجل مسمى ( مرگ مقدر ) ، در صورت ايمان آوردن آنان
يغفر لكم من ذنوبكم و يوخّركم إلى أجل مسمًّى
«أجل» به معناى پايان زندگى و نهايت زمان عمر آدمى و «مسمّى» به معناى معين و مشخص است. مقصود از تأخير اجل مسمى، نازل نشدن عذاب الهى و تداوم زندگى تا فرارسيدن مرگ مقدر الهى است كه هر انسانى، حتماً با آن روبه رو خواهد شد.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 96 - 14
14 - زندگانى در دنيا و داشتن عمرى طولانى ، نجاتبخش يهود از عذاب اخروى نيست .
و ما هو بمزحزحه من العذاب أن يعمر
«أن يعمر» بدل براى «هو» و يا فاعل براى «مزحزح» است. مآل هر دو به يك معناست; معناى جمله «ما هو ...» چنين است: يهوديان ]بر فرض اينكه عمرى هزار ساله داده شوند [آن عمر طولانى، ايشان را از عذاب رها نخواهد ساخت.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 36 - 2
2 - خدمتكارى فرزندان پسر براى خداوند ، سنّت معمول در جامعه عصر عمران *
قالت ربّ انّى وضعتها اُنثى
شگفتزده شدن همسر عمران، نشانه اين باور است كه دختران براى خدمتكارى گماشته نمى شده اند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 33 - 1
1 - آدم ، نوح ، خاندان ابراهيم و خاندان عمران ، برگزيدگان خدا بر همه جهانيان
انَّ اللّه اصطفى ادم و نوحاً و ال ابراهيم و ال عمران على العالمين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 36 - 3
3 - تأسف و اندوه همسر عمران ، به گمان عدم پذيرش نذرش
انّى نذرت . .. قالت ربّ انّى وضعتها اُنثى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 36 - 10
10 - مريم ، دختر عمران
امرات عمران . .. و انّى سمّيتها مريم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
19 - تحريم - 66 - 12 - 2
2 - حضرت مريم ( ع ) ، دختر عمران بود .
و مريم ابنت عمرن
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 35 - 12
12 - دعاى همسر عمران در پيشگاه خداوند و درخواست از او ، براى قبولى نذرش
ربّ انّى نذرت لك . .. انّك انت السميع العليم
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 36 - 22
22 - اجابت دعاى همسر عمران ، در مورد حفظ مريم ( س ) و فرزندش از شرّ شيطان
و انّى اعيذها بك و ذريّتها من الشّيطان الرّجيم
رسول خدا (صلی الله علیه و آله): . .. و قال عيسى (ع) فيما يثنى على ربه: و اعاذنى و امّى من الشّيطان الرجيم فلم يكن له علينا سبيل.
الدر المنثور، ج 2، ص 184.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 37 - 2
2 - اجابت دعاى مادر مريم از سوى خداوند ، درباره حفظ مريم ( س ) از شر شيطان
انّى اعيذها . .. فتقبّلها ... و انبتها نباتاً حسناً
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 36 - 1
1 - همسر عمران پس از زايمان ، ناباورانه ، نوزاد خويش را دختر يافت .
فلمّا وضعتها قالت ربّ انّى وضعتها اُنثى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 35 - 10
10 - زنده نبودن عمران ، آن زمان كه همسرش ، فرزند خويش را نذر پروردگار كرد . *
اذ قالت امرات عمران ربّ انّى نذرت لك ما فى بطنى محرّراً
زيرا مادر با وجود پدر، معمولا چنين تصميمى را نسبت به فرزند اتخاذ نمى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 33 - 2
2 - آدم ، نوح ، خاندان ابراهيم و خاندان عمران ، داراى شايستگى هاى ويژه
انَّ اللّه اصطفى ادم و نوحاً و ال ابراهيم و ال عمران على العالمين
قطعاً گزينش خداوند، بر اساس شايستگى بوده است; زيرا ترجيح بلا مرجح در مورد خداوند حكيم، محال است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 36 - 14
14 - تعالى روحى و معنوى مادرِ حضرت مريم ( همسر عمران )
اذ قالت . .. ربّ ... انّى سمّيتها مريم و انّى اعيذها
از توجه به خدا، خلوصش در نذر و نامى كه براى فرزند خويش انتخاب كرد (مريم به معنى عابده)، برداشت فوق استفاده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 35 - 8
8 - نذر مخلصانه همسر عمران ، زمينه برگزيدن آل عمران براى نبوّت از سوى خداوند
انّ اللّه اصطفى . .. ال عمران ... اذ قالت امرات عمران ربّ انّى نذرت لك
«اذ» متعلّق به «اصطفى» است; يعنى آنگاه خداوند آل عمران را برگزيد كه همسر عمران، نذرى مخلصانه كرد. و اخلاص، از «لك» استفاده شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 35 - 1،7،8،10،12،19
1 - همسر عمران ، فرزندى را كه در شكم داشت ، براى خداوند نذر كرد و از هر خدمتى به خود آزاد ساخت .
اذ قالت امرات عمران ربّ انّى نذرت لك ما فى بطنى محرّراً
7 - خلوص نيّت همسر عمران ، در نذر فرزندش براى خدمت در راه خدا
ربّ انّى نذرت لك
«لك»، بيانگر خلوص نيّت است.
8 - نذر مخلصانه همسر عمران ، زمينه برگزيدن آل عمران براى نبوّت از سوى خداوند
انّ اللّه اصطفى . .. ال عمران ... اذ قالت امرات عمران ربّ انّى نذرت لك
«اذ» متعلّق به «اصطفى» است; يعنى آنگاه خداوند آل عمران را برگزيد كه همسر عمران، نذرى مخلصانه كرد. و اخلاص، از «لك» استفاده شده است.
10 - زنده نبودن عمران ، آن زمان كه همسرش ، فرزند خويش را نذر پروردگار كرد . *
اذ قالت امرات عمران ربّ انّى نذرت لك ما فى بطنى محرّراً
زيرا مادر با وجود پدر، معمولا چنين تصميمى را نسبت به فرزند اتخاذ نمى كند.
12 - دعاى همسر عمران در پيشگاه خداوند و درخواست از او ، براى قبولى نذرش
ربّ انّى نذرت لك . .. انّك انت السميع العليم
19 - همسر عمران نذر نمود كه جنين خود را براى هميشه خدمتگزار عبادتگاه قرار دهد .
ربّ انّى نذرت لك ما فى بطنى محرّراً
امام باقر (ع): . .. انّ امراة عمران نذرت ما فى بطنها محرّراً و المحرّر للمسجد يدخله ثمّ لا يخرج منه ابداً ... .
كافى، ج 3، ص 105، ح 4 ; نورالثقلين، ج 1، ص 332، ح 113.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 36 - 3
3 - تأسف و اندوه همسر عمران ، به گمان عدم پذيرش نذرش
انّى نذرت . .. قالت ربّ انّى وضعتها اُنثى
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 34 - 1
1 - آدم ، نوح ، خاندان ابراهيم و خاندان عمران از نسل و نژادى واحد
انّ اللّه اصطفى . .. ذريّة بعضها من بعض
برداشت فوق را روايت امام صادق (ع) تأييد مى كند كه فرمود: الذين اصطفاهم اللّه، بعضهم من نسل بعض.
مجمع البيان، ج 2، ص 735.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 35 - 5،11،13،14،18
5 - ولايت همسر عمران بر فرزند خويش
ربّ انّى نذرت لك ما فى بطنى
11 - ولايت همسر عمران بر فرزند خويش ، به هنگام در حيات نبودن عمران *
ربّ انّى نذرت لك
13 - اعتقاد عميق همسر عمران ، به شنوايى و علم گسترده الهى
ربّ . .. انّك انت السميع العليم
14 - همسر عمران بر اين باور بود كه حمل او پسر است .
ربّ انّى نذرت لك ما فى بطنى محرّراً
زيرا چنين مرسوم بود كه پسر را تحرير مى كردند و مادر مريم نذرش را، مشروط به پسر بودن حمل خويش نكرد. و از طرفى پس از زايمان، با تأسف و شگفتى گفت: انى وضعتها انثى.
18 - وعده خداوند به عمران كه پسرى به تو خواهم داد ، سبب شد كه همسرش گمان كند حمل او پسر خواهد بود .
ربّ انّى نذرت لك . .. فتقبّل منّى
امام صادق (ع): ان اللّه تعالى اوحى الى عمران، انى واهب لك ذكراً سوياً مباركاً . .. فحدث عمران امرأته حنّة بذلك ... .
كافى، ج 1، ص 535، ح 1 ; مجمع البيان، ج 2، ص 737.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 36 - 9،21
9 - همسر عمران ، نوزاد خويش را مريم ناميد .
و انّى سمّيتها مريم
21 - تأسف همسر عمران ، در پى زادن مريم ( س ) ، از اينكه نذرش محقق نشده و دخترش به دليل حائض شدن نمى تواند در مسجد مانده و محرّر باشد .
ربّ انّى وضعتها اُنثى . .. و ليس الذّكر كالاُنثى
امام صادق (ع): . .. «و ليس الذكّر كالاُنثى» انّ الاُنثى تحيض فتخرج من المسجد و المحرّر لا يخرج من المسجد.
تفسير عياشى، ج 1، ص 170، ح 37 ; بحار الانوار، ج 14، ص 204، ح 18.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 158 - 2،5
2 - طواف صفا و مروه ( سعى ميان آن دو ) عبادت و از مناسك حج و عمره است .
إن الصفا و المروة . .. فمن حج البيت أو اعتمر فلاجناح عليه أن يطوف بهما
«اعتمار» (مصدر اعتمر) به معناى: زيارت كردن و نيز انجام دادن عمره است. تفريع «من حج البيت ...» بر معرفى صفا و مروه به عنوان علامتى بر جايگاه عبادت، گوياى اين است كه: اولا، طواف صفا و مروه - كه از آن به سعى ميان صفا و مروه تعبير مى كنند - عبادت خداست و ثانياً، اين عبادت از اعمال و مناسك حج و عمره مى باشد.
5 - سعى ميان صفا و مروه ، از اعمال نيك حج و عمره است .
فمن حج البيت أو اعتمر فلاجناح عليه أن يطوف بهما و من تطوع خيراً
مصداق مورد نظر براى «خيراً»، به قرينه جمله قبل، سعى ميان صفا و مروه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 196 -
1،2،3،4،11،12،34،35،36،41
1 - وجوب اِتمام اعمال حج و عمره ، به طور كامل
و اتمّوا الحج و العمرة للّه
2 - اَداى حج و عمره ، بايد براى خداوند باشد .
و اتمّوا الحج و العمرة للّه
3 - محصورِ از حج و عمره ، بايد براى خروج از احرام ، چهارپايى ( گاو ، شتر يا گوسفند ) را كه براى او ميسور و آسان باشد ، قربانى كند .
فان أحصرتم فما استيسر من الهدى
محصور، مُحرِمى است كه به خاطر مرض و يا منع دشمن، نتواند اعمال حج و يا عمره را به پايان رساند.
4 - اتمام حج و عمره بر محصورِ اِحرام بسته ، واجب نيست .
و اتمّوا الحج . .. فان أحصرتم فما استيسر من الهدى
11 - حليت محرمات احرام ، پس از اتمام عمره تا شروع مناسك حجّ
فاذا امنتم فمن تمتّع بالعمرة الى الحج
12 - تقدّم اعمال عمره بر حجّ ، در حجّ تمتّع
فمن تمتّع بالعمرة الى الحج
34 - تماميّت حج و عمره به پرهيز از كلام ناشايست و نافرمانى و نزاع در حج است .
و اتمّوا الحجّ و العمرة للّه
امام باقر و امام صادق (ع): . .. فانّ تمام الحجّ و العمرة ان لا يرفث و لا يفسق و لا يجادل
تفسير عياشى، ج 1، ص 88، ح 225 ; نورالثقلين، ج 1، ص 181، ح 642.
35 - تماميّت حج و عمره ، به انجام آن توأم با پرهيز از محرمات احرام است .
و اتمّوا الحجّ و العمرة للّه
امام صادق (ع): . .. يعنى بتمامهما، اداؤهما و اتقاء ما يتقى المحرم فيهما
كافى، ج 4، ص 264، ح 1 ; تفسير برهان، ج 1، ص 193، ح 2.
36 - عمره ، همانند حج واجب است .
و اتمّوا الحجّ و العمرة للّه
امام صادق (ع): العمرة واجبة على الخلق بمنزلة الحجّ . .. لانّ اللّه عزّ و جل يقول «و اتمّوا الحج و العمرة للّه»
علل الشرايع، ج 2، ص 408، ح 1 ; كافى، ج 4، ص 265، ح 4.
41 - وجوب بجا آوردن عمره تمتّع ، قبل از انجام اعمال حجّ
فمن تمتع بالعمرة الى الحجّ
امام صادق (ع): انّ الحجّ متّصل بالعمرة لان اللّه عزّ و جل يقول «فاذا امنتم فمن تمتّع . ..» فليس ينبغى لاحد الاّ ان يتمتّع
علل الشرايع، ج 2، ص 411، ح 1، ب 149 ; نورالثقلين، ج 1، ص 188، ح 669.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 125 - 3
3 - مردم ، بايد پياپى براى زيارت خانه خدا ( حج و عمره ) به سوى آن جايگاه روانه شوند .
و إذ جعلنا البيت مثابة للناس و أمناً و اتخذوا
جمله «إتخذوا . ..» كه جمله اى انشايى و دستورى است مى تواند قرينه بر اين باشد كه مقصود از «جعلنا البيت ...» نيز معنايى انشايى و دستورى است; يعنى، مراد از «جعل»، تشريع قانون است. بنابراين مفاد جمله چنين مى شود: بايد مردم به سوى خانه خدا بيايند و امنيت آن را به شايستگى پاس بدارند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 7
7- قربانىِ حيوان در قربانگاه ، داراى اهميتى ويژه در اعمال عبادى عمره
و الهدىَ معكوفًا أن يبلغ محلّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 2 - 15
15 - كسب مال و تجارت به هنگام سفر بسوى خانه خدا ، امرى مشروع و مجاز بر حاجيان و معتمران
ءآمين البيت الحرام يبتغون فضلا من ربهم
چنانچه مراد از «فضلا» رزق و روزى و درآمدهاى مادى باشد، ابتغاء فضل به معناى كسب درآمد به وسيله تجارت و مانند آن است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 27 - 10
10- تراشيدن سر و كوتاه كردن مو و ناخن ، از اعمال مراسم عمره
لتدخلنّ المسجد الحرام . .. محلّقين رءوسكم و مقصّرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 27 - 10
10- تراشيدن سر و كوتاه كردن مو و ناخن ، از اعمال مراسم عمره
لتدخلنّ المسجد الحرام . .. محلّقين رءوسكم و مقصّرين
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - آل عمران - 3 - 97 - 21
21 - وجوب حج و عمره ، بر افراد مستطيع
و للّه على الناس حج البيت من استطاع اليه سبيلا
امام صادق (ع) در پاسخ سؤال از آيه فوق فرمود: يعنى به الحج و العمرة جميعاً لانّهما مفروضان.
كافى، ج 4، ص 265، ح 1 ; تفسير برهان، ج 1، ص 302، ح 2.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
2 - بقره - 2 - 196 - 41،47
41 - وجوب بجا آوردن عمره تمتّع ، قبل از انجام اعمال حجّ
فمن تمتع بالعمرة الى الحجّ
امام صادق (ع): انّ الحجّ متّصل بالعمرة لان اللّه عزّ و جل يقول «فاذا امنتم فمن تمتّع . ..» فليس ينبغى لاحد الاّ ان يتمتّع
علل الشرايع، ج 2، ص 411، ح 1، ب 149 ; نورالثقلين، ج 1، ص 188، ح 669.
47 - زمان انجام عمره تمتّع ، ماه هاى حج مى باشد .
فمن تمتّع بالعمرة الى الحج
امام باقر (ع): انّ العمرة واجبة بمنزلة الحج . .. و العمرة فى اشهر الحج متعة
تفسير عياشى، ج 1، ص 87، ح 219 ; تفسير برهان، ج 1، ص 194، ح 14.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 94 - 17
17 - نزديك شدن شكار هاى وحشى به پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان در عمره حديبيه جهت آزمايش آنان
ليبلونكم اللّه بشىء من الصيد تناله ايديكم و رماحكم
امام صادق(ع) در توضيح آيه فوق فرمود: حشرت لرسول(صلی الله علیه و آله) فى عمرة الحديبية الوحوش حتى نالتها ايديهم و رماحهم.
كافى، ج 4، ص 396، ح 1; نورالثقلين، ج 1، ص 671، ح 357.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
4 - مائده - 5 - 2 - 34
34 - انجام عمره و زيارت خانه خدا ، امرى مرسوم در نزد مشركان عصر بعثت
و لاءآمين البيت الحرام . .. و لايجرمنكم شنئان قوم ان صدوكم
در شأن نزول آيه آمده است كه مشركان براى عمره و زيارت خانه خدا راهى مكه بودند و مسلمانان خواهان هجوم به آنان شدند، در آن هنگام اين آيه نازل شد. (مجمع البيان) جمله «و لايجرمنكم» اين معنا را تأييد مى كند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
1 - بقره - 2 - 158 - 2،5
2 - طواف صفا و مروه ( سعى ميان آن دو ) عبادت و از مناسك حج و عمره است .
إن الصفا و المروة . .. فمن حج البيت أو اعتمر فلاجناح عليه أن يطوف بهما
«اعتمار» (مصدر اعتمر) به معناى: زيارت كردن و نيز انجام دادن عمره است. تفريع «من حج البيت ...» بر معرفى صفا و مروه به عنوان علامتى بر جايگاه عبادت، گوياى اين است كه: اولا، طواف صفا و مروه - كه از آن به سعى ميان صفا و مروه تعبير مى كنند - عبادت خداست و ثانياً، اين عبادت از اعمال و مناسك حج و عمره مى باشد.
5 - سعى ميان صفا و مروه ، از اعمال نيك حج و عمره است .
فمن حج البيت أو اعتمر فلاجناح عليه أن يطوف بهما و من تطوع خيراً
مصداق مورد نظر براى «خيراً»، به قرينه جمله قبل، سعى ميان صفا و مروه است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 7
7- قربانىِ حيوان در قربانگاه ، داراى اهميتى ويژه در اعمال عبادى عمره
و الهدىَ معكوفًا أن يبلغ محلّه
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 27 - 10
10- تراشيدن سر و كوتاه كردن مو و ناخن ، از اعمال مراسم عمره
لتدخلنّ المسجد الحرام . .. محلّقين رءوسكم و مقصّرين
عمرة القضا
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 27 - 18
18- فتح خيبر ، پيش درآمدى بر حضور بى دغدغه مسلمانان در « عمرة القضا » *
فجعل من دون ذلك فتحًا قريبًا
برداشت بالا بدان احتمال است كه «فتحاً قريباً» نظر به فتح خيبر داشته باشد; زيرا اين فتح، موقعيت مسلمانان را در منطقه تثبيت كرد و در دل مشركان رعب آفريد; تا پيمان حديبيه را نشكنند و محيط مكه را براى مسلمانان خالى گذارند كه اينان بدونه دغدغه، مراسم عمره به جاى آورند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 27 - 14
14- رخداد صلح حديبيه و تأخير عمره مسلمانان ، تدبير عالمانه خدا و داراى اسرارى نهفته بر مؤمنان
فعلم ما لم تعلموا
در آيات پيشين، سخن از منتهى شدن سفر مسلمانان به صلح حديبيه بود و اين كه رؤياى پيامبر(صلی الله علیه و آله) در آن سفر، تعبير نشد. خداوند در اين آيه، پس از اين كه رؤياى آن حضرت را صادق دانسته و ورود مؤمنان را به مسجدالحرام قطعى شمرده است; به آنان ياد آور مى شود: مؤمنان با توجه به اين جريان، در خواهند يافت كه رخداد صلح و تأخير عمره، منافعى داشته كه بر آنان مخفى بوده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 24 - 4
4 - درگير نشدن مؤمنان و مكيان با يكديگر در « عمرة القضا » ، نعمتى مهم براى اهل ايمان *
و هو الذى كفّ أيديهم عنكم و أيديكم عنهم ببطن مكّة
برداشت بالا بدان احتمال است كه تعبير «ببطن مكّة» اشاره به «عمرة القضا» داشته باشد كه مسلمانان پس از پيروزى حديبيه براساس قرارداد، سال بعد به شهر مكه وارد شدند و با آرامش كامل، مناسك عمره را به جا آوردند.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 27 - 11،12
11- وجود نگرانى در مسلمانان ، نسبت به سرنوشت و خطرات « عمرة القضا »
لتدخلنّ المسجد الحرام إن شاء اللّه ءامنين. .. لاتخافون
تعبير «لاتخافون»، در واقع جنبه بشارتى دارد و در مقام اطمينان بخشى به مسلمانان و رفع نگرانى از آنان است.
12- تضمين الهى به مؤمنان ، در انجام تمامى اعمال « عمرة القضا » با امنيت و آرامش كامل
لتدخلنّ المسجد الحرام إن شاء اللّه ءامنين. .. لاتخافون
تعبير «آمنين» و تكرار آن در قالب «لاتخافون»، مى رساند كه ورود مسلمانان به مكه، همراه با امنيت بوده و پايان مراسم عمره نيز، آميخته با آرامش تضمين شده است.
جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش
17 - فتح - 48 - 25 - 5
5- امتنان الهى بر شركت كنندگان در « عمرة القضا » ، با يادآورى ممانعت مكيان از ايشان در سفر حديبيه *
هم الذين كفروا و صدّوكم عن المسجدالحرام و الهدىَ معكوفًا
برداشت بالا بدان احتمال است كه آيه شريفه خطاب به مؤمنانى باشد كه در سال هفتم هجرى (يك سال پس از صلح حديبيه) براى انجام عمره وارد مسجدالحرام شدند. در چنين شرايطى خداوند، موقعيت دشوار گذشته رابه ياد ايشان آورد تا نعمت ها را از ياد نبرند.